Sreathan anns a' Ghainmhich: 'Bardachd' is rannan sa Ghaidhlig\nRannaghail is rannan is rosg-rannan\nDomhnall Eachann Meek\nTha sinne an seo fhathast,\nA dh’aindeoin sìde,\nA dh’aindeoin stoirmean,\nA dh’aindeoin gaoth is uisge,\nA dh’aindeoin grodadh is lobhadh,\nA dh’aindeoin cosg is caitheamh,\nA dh’aindeoin call nan ginealaichean,\nA dh’aindeoin imrich is eilthireachd,\nA dh’aindeoin tanachadh teaghlaich,\nA dh’aindeoin suarachas is sàrachadh,\nA dh’aindeoin saighdean seòlta\nChan e gaotharain an t-samhraidh a th’annainne,\nA’ tighinn gar blianadh gach bliadhna air na tràighean,\nA ghabhail beachd air dòigh-beatha annasach,\nA cheannach liùgain phlastaig mar chuimhneachain,\nA sgrìobhadh ròlaistean mun splaoid a ghabh sinn\nMu thuath am measg nan coigreach.\nCha mhotha a thàinig sinn a ghabhail fois,\nGu bhith nar n-uaislean an dèidh làimhe,\nNar ceannardan mòra geala\nAm measg nan sgalagan.\nChan eil sinne a’ sireadh\nNiorbhàna no Tìr nan Òg.\nFòghnaidh ar tìr fhèin dhuinne.\nIs sinne clann na creige,\nAir ar bonntachadh gu daingeann,\nDòchas nar cridheachan,\nDualchas nar cnàmhan,\nEachdraidh nar n-eanchainn,\nEalain nar làmhan.\nCeòl nar còmhradh,\nCànan air ar bilean,\nCreideamh nar n-anam.\nAgus cumaidh sinn oirnn,\nGed a thigeadh an Dìle Bhàthte,\nGed a sgoltadh an speur,\nGed a thuiteadh an t-adhar,\nGed a charaicheadh an talamh,\nGed a bhiodh na h-uisgeachan a’ goil,\nGed a ghluaiste bunaitean an domhain.\nTha ar freumhan cinnteach,\nTha ar còir-breith seulaichte.\nGabhadh an còrr\nFar an togair iad.\nDOL GU CLADACH\nCha b’ ann a chluich a rachamaid don chladach,\nCha b’ ann a thogail chaistealan,\nCha b’ ann a chladhach chlaisean,\nCha b’ ann a dhol air snàmh,\nCha b’ ann a chleasachd leis na faoileagan,\nCha b’ ann gar blianadh fhèin,\nCha b’ ann a ghabhail air ar socair,\nCha b’ ann a sheòladh air clàr-gaoithe\nAir uachdar na tanalaich.\nBha ar togail anns a’ ghreabhal,\nBha ar glainead anns a’ ghainmhich,\nBha ar cinneas anns an fheamainn,\nBha ar beatha anns a’ chuan.\nRachamaid ann le eich is cairtean,\nIs gheibheamaid ar cuibhreann:\nFallas ar saothrach a’ sruthadh\nNa thonnan, mus tilleamaid.\nCha b’ iad ar n-ainmean\nA sgrìobhamaid gu faoin\nLe stamh no le bioran\nNo le corraig, ’s an ath làn\nGan sguabadh às.\nDh’fhàgamaid ar làraichean\nNan comharraidhean càirdeis,\nGu domhain ar an treabhadh,\nGu làidir air an daingneachadh\nGu fonnmhor air an snaidheadh,\nNa cairtean a’ dìosgail leis a’ chudthrom,\nNa h-eich a’ slaodadh aig uchd an dìchill,\n’S na roithean iarainn a’ gearradh\nShreathan anns a’ ghainmhich –\nBeagan na b’ fhaide.\nCeann an ear Thiriodh, a' sealltainn a-null siar (Coir: Angus agus Pat MacDonald)\nTIR IOSAL GUN EORNA\nEilein Thiriodh mo ghràidh-sa far am b’ àbhaist dhomh leum\nAir do thràighean ’s do bhràighean le aighear nam cheum,\n’S gann gun creid mi cho àlainn ’s tha gach àite dan tèid,\nGach taigh ann cho snasail, gun salchar, gun bheud.\nChan e idir taigh-tughaidh tha dubh leis an t-saoidh,\nAch lùchairt ceann-fealt leis gach ùr-rud na bhroinn;\nA chìrean ag èirigh gu na speuran le loinn -\n‘Taigh Tirisdeach’ maiseach, ach càit’ bheil an sgoinn?\nEòin an t-samhraidh a’ siubhal gu neadan bha uair\nA’ cur dìon air deagh àlach bha ri àr agus buain;\nTha muinntir a’ bheairteis mu dheas is mu thuath –\nIs mise an tuataidh, ged bha mi uair measg mo shluaigh!\nGach pàirc san robh treabhadh, chan fhaic mi ann sian,\nChan eil arbhar a’ fàs ann no gràinn anns an dias;\nCinneas gorm air gach aonach dol gu laomadh is riasg,\nCrodh, laoigh is treud chaorach leotha fhèin air gach sliabh.\nSgaoth de gheòidh tighinn a laighe ’s a chriomadh an fheòir,\nA’ fàgail gach rèidhlein cho rèidh ris a’ bhòrd;\nChan eil cead bhith gan leagail, ’s ann aca tha chòir –\nAch nan robh agamsa gunna, chuirinn urchair nan tòin!\n’S e ’n ‘àrainn’ seach Gàidhlig tha làidir san tìr -\n‘Fàg gach eun agus ainmhidh gu seasgair an sìth’;\nFhad ’s bhios iadsan is biadh ac’, is coma an nì\nGed bhiodh seachd bliadhna gort’ a’ liathadh ar cinn!\nTha ‘leasachadh’ fasant’, ach chan e salchar nam mart\nGa sgaoileadh air iomair le gràb’ biorach bho chairt!\n’S e ‘urras’ is ‘buidheann’ is ‘cumaibh seo ceart’,\n‘Is thig Linn Mhòr an Aigh oirbh le saoibhreas bhios pailt’!\nAch cluinnidh mi fhathast fear cur teagamh sa chùis,\nA’ cur sad às na h-itean aig neach-labhairt gun tùr;\nLuchd-labhairt na Gàidhlig, ged tha ’n àireamh air lùghd’,\n’S ann aca tha ’n tuigse – agus na bitheadh iad diùid!\nRi gaoth no ri grian,\nRi cogadh nan sian,\nTha thu seasmhach o chian gus an-diugh.\nLe sgòth air do bhàrr,\nAch an còrr dhiot gu slàn,\nTha aighear is àilleachd nad chruth.\nAig fosgladh mo shùl’\nAir madainn le driùchd,\nBhiodh tusa gam stiùireadh le tlus.\nBu tu combaiste m’ òig’,\nA’ toirt iùl dhomh le deòin,\nGed thùirlingeadh ceò orm gu dubh.\nAnn an àine an là\nBu tusa mo ghràdh,\n’S tu gam brosnach’ gu sàr-obair dhuts’.\nBha do shliosan cho rèidh\nA’ cur sùnnd air na fèidh,\n'S iad a’ deoghal le spèis air gach lus.\n'S chìte luingeas fo sheòl\nA’ dol seachad fod chòrs’,\nGàire geal air am beòil anns an t-sruth.\nAig dol fodha na grèin’,\nTha thu lasadh mar chèir,\nLe soilleireachd shèimh aig do bhun.\nRi fairean na h-oidhch’\nA’ cur geàrd air do chloinn,\nLe do ghàirdeanan coibhneil, tiugh.\nBeinn Nibheis tha faoin\nSeach beinn ud mo ghaoil,\nTha a’ seasamh le aoibh gus an-diugh.\nAM BALACH ’S AM BODACH\nChoinnich mi an-diugh ri balach\n’S mi a’ tarraing chlach agus chrualach,\nFear òg le deàlradh na aghaidh,\nGun eòlas air àmhghair no cruadal,\nDath an fhithich san fhalt aig’,\nDoimhneachd na mara na shùilean.\n‘Dè tha sibh a’ dèanamh, a charaid?’\nDh’fhaighnich am balach le suairceas.\n‘Tha mi a’ cur taic ris a’ bhunait\nAig an taigh sin thall le mhòr-stuaghan;\n’S mi taingeil gum faod mi bhith togail\nNan clachan corrach le sluasaid,\nGun nì a’ cur dragh air mo mheanmna,\nAch fèithean a chleachdadh sa chuaraidh.’\n‘Dè tha thusa a’ dèanamh?’\nDh’fhaighnich mise le truas dha.\n‘Tha mise an-dràsd’ ’s mi nam sgoilear,\nNam shuidhe an seòmar nan uaislean,\nAg èisdeachd ri eachdraidh Alba\nIs Shasainn is Eirinn ’s an cruaidh-chas.\nTha mi shìos ann an Drochaid a’ Cham,\nAn siud anns na lùchairtean snuadhmhor,\nFar an cluinnear guth ceòlmhor nan oidean,\nAg innse mar thàinig na sluaghan.\n‘Corr uair bidh mi mach air an abhainn.\nA’ tarraing m’ anail gu suaimhneach,\n‘S bidh mi tacan nam shuidhe san leabharlann,\nA’ leughadh ’s a’ cadal ‘s a’ bruadar.’\n‘Nach annasach sin,’ arsa mise,\n‘Bha mise uair ris a’ chiùird sin,\nAg èisdeachd ri oideachan snasail,\n’S a’ frithealadh òraidean drùidhteach,\nA’ coiseachd nan cabhasairean seana,\n’S a’ plubadaich anns na mion-stuaghan.\n‘Lean mi an abhainn gu toiseach,\nShir mi le dìcheall na tùsan;\nIs shaoil mi le cinnt gun lorgainn\nAn Rosetta a bhiodh na clach-iùil dhomh;\nGum bithinn nam ollamh mòr ainmeil,\nA’ tarraing nan ceudan gam ionnsaigh,\nAch cha robh ann am inntinn ach faileas,\nGed bha i làidir gu leòr mar bhuaireadh.\nAgus seo mi a-nis leis a’ bhara\nA’ cur neart ris a’ bhunait thug tùs dhomh,\nGam shamhlachadh fhìn ri Oisean\nAn dèidh bàs na Fèinn’ a bha buadhmhor!’\n’S thuirt esan le tuigse na shùilean,\n‘Cò idir, idir a chreideadh\nGun robh sinne mar aon a’ gluasad?’\nAM BÀS HIORTACH\nThachair gun do ghabh mi seachad\nAir an taigh agaibh, bha uair cho snasail,\nA’ togail seallaidh mach gu Gunna,\n’S Greasamul gorm an fheòir mu choinneamh.\nAch bha am bàs air gach clach sa bhalla,\nSalchar mhart air an starsaich,\nAn spùt a’ dol suas air an stuagh gun amas;\nFar am buaileadh, sguab am feaman.\nAch bha gach uinneag fhathast fallain,\n‘S chìthinn dealbhan air gach balla,\nBeing is bòrd ’s a h-uile cathair,\n’S an cidsin le chuid acfhainn fhathast,\nMar a dh’fhàg sibh iad an latha,\nThàinig an Gairm Mòr gur tarraing\nMach à tìr nam beò don chladh ud,\nAs nach till an t-aon as gaisgeil;\n’S cha robh tlachd aig mac no caileig\nDon taigh a thog sibh le mòr-mhaitheas.\nTha an làrach lom nas fhasa\nA bhith rèidh ris na am fear ud;\nA Dhia nan Gràs, cluinn m’ athchuing,\nIs dèan ar teàrnadh bhon bhàs Hiortach.\nAN SEANN BHEALACH\nAn-diugh choisich mi an seann bhealach,\nCeum air cheum thar a’ mhachair,\nTron fheur fhada ’s tron mhuran,\nFar am bu tric a bhitheadh casan\nAn eich dhuinn a’ draghadh cartach;\nNa crùidhean a’ dèanamh chlaisean,\nIs brògan nan roth a’ gearradh chlachan,\n’S dòchas ann an cridh’ a’ bhalach\nGum faigheadh e feamainn air a’ chladach.\n‘S gun tilleadh e ’s a’ chairt a’ dìosgail,\nNa rothan a’ bìogail air na h-aislean,\nAn t-each donn a’ strì san acfhainn,\nAn t-uisge a’ sruthadh às na stamhan,\nAm balach a’ coiseachd taobh na cartach,\nGus an ruigeadh e an aitir\nFar an copadh e am mathas\nBheireadh fàs bhon churachd earraich.\nChoisich mi, ’s an dealbh cho soilleir,\nAn fheamainn ruadh ’s i toinnt’ mum chasan,\nAn t-each fiamhach le eagal mara,\nA’ chairt a’ glagadaich le faram,\n’S nuair a ràinig mi an cladach\nBha an fheamainn àrd na stacan,\nTiùrran buidhe a’ cur thairis…\nAch mo chreach, ’s mi air an starsaich,\nChaill mi ’m am bealach anns a’ bhaca,\nSìoban mìn a’ toirt bhuam mo chasan:\nCha robh leasachadh an dàn dhomh -\nBealach na h-òige, bealach na h-aisling.\nBha coimhearsnachd ann an uair ud\nIs coimhearsnaich a thigeadh thar nan crìochan\nGu deònach gar cuideachadh,\nGu sùnndach gar neartachadh,\nGu h-èibhinn gar brosnachadh,\nLe aighear nan ceum.\nCeòl nan cridhe,\nBàrdachd air am bilean,\nCoibhneas nan corp,\nA’ cur an uchd ris a’ bhruthach,\nAgus an anail ris an obair.\nCuideigin a’ spealadh,\nCuideigin a’ togail,\nCuideigin a’ glanadh,\nCuideigin air an inneal-bhuana,\nCuideigin a’ tional sguaban,\nDuine no dhà a’ dèanamh adagan,\nDuine no dhà a’ toirt thugainn\nBalgam tea a fhliuchadh ar càil.\nBu togarrach gach beum is dlò,\nBu bhrìoghmhor bòidheach gach stàth,\n’S anns an fheasgar shuidheamaid\nMu bhòrd mòr na Deireadh Bhuana,\n’S a’ Mhaighdeann dhealbhach dhiasach\nA’ toirt dhuinn a toraidh.\nCha b’ e facal faoin faileasach\nA bh’ anns a’ bhuain an uair ud,\nAch neart is brìogh is ciall\nIs spiorad is sealladh is spionnadh\nIs dòchas is dùrachd is deagh rùn\nCo-chomann ar beatha.\nAn-diugh tha na h-achaidhean falamh,\nGun seagal, gun choirce, gun eòrna,\nNa goirtein gun treabhadh, gun bhàrr,\n’S a’ Mhaighdeann Bhuana\nA’ caoidh a cuid chompanach\n’S gun duine beò a shuidheas\nCòmhla rithe aig a’ bhòrd.\nCha bhi sìol aice\nThàinig thu do Thiriodh, a Sheumais,\nMar fhògarrach òg à toit Ghlaschu,\nGun athair no màthair no sinnsireachd,\nGun fhios cuin a rugadh tu,\nGun fhios cò thu,\nGun fhios dè bha air thoiseach ort,\nAch ghabh Iain mac Nèill agus a bhean\nRiut mar uchd-mhac, gad ghràdhachadh,\nA’ cur na Gàidhlig gu caomh air do bhilean,\nA’ cur aodach Tirisdeach air do chnàmhan bochd,\nA’ cur fallainneachd an eilein nad chorp,\nA’ cur neart nad cheann is nad inntinn,\n’S a’ toirt dhut dualchas daingeann.\nAir taobh thall a’ ghàrraidh,\nNeadaich thu le teaghlach Eachainn Bhàin,\n’S thu fhèin is Eachann Meek\nMar an dà bhràthair, ag obair air a’ chroit,\nA’ treabhadh agus a’ curachd,\nA’ buain an arbhair agus ga chròdhadh,\nEachann a’ forcadh ’s tu fhèin a’ stampadh,\n’S na sgeulachdan a’ dol,\n’S ur gàire geur a’ seinn gu ceòlmhor\nAir an oiteig fhoghair.\nChaidh thu gu nàdarra nad Thirisdeach,\nThu fhèin is Eachann coltach ri chèile\nAnns an dòigh sin, na coigrich\nMeek agus Tooick – ainmean neònach! –\nA’ dol gu moiteil nan Gàidheil.\nNuair a thrèig an anail thu, a Sheumais,\nBha Eachann rid thaobh gad chaithris:\nLe gràdh blàth, bràthaireil,\nThug e dhut do shinnsireachd\nNuair a chaidh do bhàs a chlàradh –\nAgus bha thu ainmeil is aithnichte\nAig deireadh do rèis,\nMar chuimhneachan air Niall MacPhàidein,\nfìor dheagh choimhearsnach san Aird Deas\nChì mi fhathast ur ceum\nA’ tighinn thar dìge le leum,\n’S sibh le sùbailteachd fèidh anns a’ phàirc.\nCeithir fichead gu rèidh,\nAch an òig’ anns gach fèith,\nA’ ruith thugainn le spèis anns gach cnàmh.\nGach sguab is a cèil’\nDol don adaig gun bheud,\n’S sibh cho gnìomhach ri ceud anns an àit’.\nUr guth is ur gleus\nAnn an innse nan sgeul,\nCho aighearach geur ri sàr bhàrd.\nAn Innis Choinnich nur rè,\nThàinig taibhs às ur dèidh,\nAch leag sibh a’ bhèist le neart làmh -\nAir oidhche gun leus\nNo solas san speur,\nDol thar stalla le beum air an tràigh.\nAr coimhearsnach treun\nNach faiceadh duine am feum,\nAch a thigeadh ’n am èis le mòr ghràdh.\nMar eun air an sgèith,\nMar aiteal san speur,\nTha ar beatha gu lèir is ar dàn:\nAch bha sibhse, a Nèill,\nMar dheàrrsadh na grèin’,\nA’ cur toradh san dèis air gach bàrr.\nGus an imich mi fhèin,\nChì mi daonnan ur ceum,\n’S ur n-aodann le meud ur deagh bhàidh.\nAir an lobhta gu h-àrd bha air fhàgail seann chrann,\nLe ròpa no dhà, ’s seòl bàn, ged bu ghann,\nAch dhùisg siud mo smuain gu bhith bruadar san àm\nMun iùbhraich chaoil dharaich bu shùnndaich’ bhiodh ann.\nGus an togainn am bàt’, gu bràth cha bhiodh srann\nAic’ a’ togail gu cuan no a’ sluaisreadh nan tonn;\nIs ghabh mi an sàbh, a’ ghilb ’s an t-òrd cam\nAgus rinn mi dhi druim agus gheàrr mi dhi bann.\nBliadhna de shaothair ’s bha gach taobh dhith gu teann,\nGach tumair na àit’, ’s cha robh timcheall dhith fann;\nBha a beul is a h-aisnean air an ceangal le lann,\nAir an snaidheadh gu snasail, gun lasachadh ann.\nSin thug mi gu moiteil on lobht’ an seann chrann,\nAgus chàraich mi rith’ e, is dh’fhalbh i na deann;\nAn seòl aic’ làn gaoith’ ’s i a’ leum mar am meann\nThar sruthan na mara, gach cnoc agus gleann.\nIùbhrach mo bhruadair, bha i gluasad le srann,\nBha i ann an da-rìribh gu bhith strì ris gach tonn;\nCha b’ e duin’ eil’ a thog i, ach mo làmh-sa ’s mo cheann –\nGus an tog sibh am bàta, cha dèan sibh feum den t-seann chrann.\nSeo mi air tilleadh a-rithist\nGu taigh-obrach m’ òige,\nA mhair fad nam bliadhnachan\nNuair nach robh ach na taibhsean\nA’ tadhalt air oidhch’ is latha.\nGabhaidh mi ceum\nFar na starsaich rèidh chloiche\nGu cridhe na croite,\n’S tha iad siud timcheall orm,\nNa seann daoine air tilleadh\nTeàrlach leis an each dhonn,\n’S m’ athair aig an teine,\nAm bolg mor ga shèideadh,\nCrùidh eich ga teasachadh,\nNa lasagan dearg-mhairbhteach,\nAn gual dubh a-nise geal\nAnns a’ ghrìosaich ghairbh,\nAn t-iarann ga spìonadh le clobha,\nCearcall gorm ain-teas ga chuartachadh,\nGa stiùireadh chun an innein.\nGàirdean gaosaideach m’ athar\nGa lùbadh, ’s an uairsin\nGa fheuchainn air an each,\nLosgadh na ladhrach is fàileadh càise,\nToit ghorm, ’s a’ chrùidh chruthaichte\nGa baisteadh aig ceann teanachair\nAnn am ballan uisge.\nNa gnothaichean a rinneadh an seo!\nNa ciùirdean a chunnacas sa cheardaich!\nNa bùird, na cathraichean,\nNa creathaillean, na cisteachan\nDo na beò ’s do na mairbh,\nNa preasan, na dreasairean,\nNa cairtean, na cliathan,\nNa coltairean, na roithean,\nNa geòlachan leathann\nA thogadh na giomaich,\n’S na h-eathraichean biorach\nA bhuannaicheadh rèisean!\nChan eil lorg orra:\nChnàmh iad uile don bhaca,\nAch fairichidh mise\nAn làthaireachd fhathast.\nSiud thall taibhs’ a’ bhalaich bhig,\nNeart a bhodhaig a’ fàs leis gach buille,\nA’ gabhail cruth nan ginealaichean,\nA’ tighinn chun a’ bhùird-obrach,\nGu luchd-teagaisg acfhainneach na beatha,\nAn t-òrd ’s a’ ghilb ’s an sàbh,\nAn eighe ’s an glamaradh,\nGan togail na làimh,\n’S a’ cruthachadh bàta bòidheach\nA bloc rag fiodha.\nSeo a-nise am bodach\nA’ tilleadh gu oilthigh òige,\n’S bàta ùr eile air inntinn,\nAn tè as fheàrr a rinneadh\nRiamh, mas fhìor:\nLeathann air a gualainn,\nDomhain air a druim,\nCinnteach air cùrsa,\nA’ dol air a’ ghaoith\nLe fonn siùbhlach,\n’S e fhèin aig an stiùir.\n’S ann orra a sheòlas e\nAir an turas dheireannach,\nIs eich luatha Mhanannain\nA’ breabadh an casan,\n’S sradagan geala na ceàrdaich\nA’ cur drithleann\nAir a’ chuan.\nChuir iad siud ‘an turas’\nAnn am bocsa aig ceann a’ cheidhe,\nGach nì cinnteach, ceangailte\nEadar ballachan cloiche, daingeann,\nToiseach is deireadh, tùs is crìoch,\nMuir is speur,\nCladach is achadh;\nChan eil agad ach dol ann,\nAgus chì thu cho cumhang,\n’S a tha an ceum-san,\n’S a tha an dòchas.\nAch an turas air a bheil mise,\nChan eil ceann-toisich no ceann-uidhe aige,\nFo speur fosgailte, farsaing,\nNa siantan a’ bualadh, na biodagan\nA’ gearradh mo shròine,\nAn stoirm a’ tighinn le uamhas,\nSamhradh is geamhradh is earrach is foghar,\nLosgadh is lathadh, cur is buain,\nCladhach is cliathadh, treabhadh is trainge,\nIs corra mhionaid fois.\n‘S chan eil cinnt agam nach tuit mi,\nNach gèill mo chasan fodham,\nNach sleamhnaich mo cheum,\nNach tèid mi le stalla,\nNach tuit mi le leathad,\nNach tig maoim-sleibhe,\nNach bi an gadaiche a’ fuireach rium\nEadar Ierusalem is Ierecho,\nAch is gasda leamsa an fharsaingeachd,\nAn sealladh ùr nach fhacas roimhe.\nThig còmhla rium, a charaid,\nFàg na caistealan cinnteach,\nNa lùchairtean lòghmhor\nLuchdaichte leis na seann seudan,\nMa thèid agad air cùl a chur ri cleachdadh,\nAgus socraichidh sinn ar sùilean\nAir a’ chrann ud thall air fàire.\nChan eil an còrr againn\nA bheir treòir dhuinn.\nEADAR HIORT IS PEAIRT\nAn latha ud ann an Hiort,\nCeò fuar dùmhail air Conachair\n’S grian theth a’ dian-sgoltadh\nMol is clachan a’ bhàigh,\nBha mi eadar a bhith beò\n’S a bhith marbh, air udalan\nEadar saoghail, eadar tùsan\nIs crìochan, eadar iomallan\nIs meadhain, eadar ròlaist\nA’ coiseachd tron bhaile,\nTaibhsean anns na cagailtean,\nMi fhìn air an starsaich\nEadar eagal is annas,\nEadar an-diugh ’s an-dè,\nEadar cleit is cladh,\nEadar corp is anam,\nEadar adhradh is dìteadh,\nEadar sgoil is eaglais.\nAnn an leth-sholas an eadarrais,\nBha an ‘Dunara’ a’ seinn\nDùdach mhòr na h-imrich,\nFhad ’s a bha mi a’ fuireach\nGus an tilleadh na fir\nO bhith sealg nam fulmairean\nAnn am Boidhearaidh,\n’S na Sailm air am bilean,\nEadar nèamh is talamh.\nChunnaic mi toiseach an t-saoghail\nAgus ceann-uidhe mo bheatha\nAn àiteigin eadar Lèibhinis\nAgus cìrean sgorach an Dùin,\nMus do sheòl mi mu dheireadh\nEadar mòralachd Stac an Armainn\nIs greadhnachas Stac Lì,\nIs grian an fheasgair\nA’ ciaradh anns a’ cheò\n’S mi a’ dol dhachaigh\nAnn an cop geal na mara\nEadar Hiort is Uibhist\nGuma fada bhuamsa\nBAILE NA BEIRBHE\nBaile na Beirbhe tha àlainn,\nCaladh cinnteach is sàbhailt,\n’S taighean fiodha mun bhàgh togail sgèimh.\nAm port san robh Mànas\nMus do ghabh e gu sàile,\nAnns a’ chabhlaich chuir blàr Leargaidh rèidh.\nTha ’m port seo na phàirt dhiom,\nCridhe beò nan seann làithean,\n’S na Lochlannaich dhàn’ bualadh bheum.\nNa gaisgich dh’fhàg làrach\nAir ar dualchas ’s ar nàdar –\nBu tric bha an gàir’ dol am meud,\n’S iad ri òrain ’s ri bàrdachd,\nIs spòrs chlaidheamh làidir,\nFeuchainn meantair gach sàr-fhir le euchd.\nCreic is ceannach gu làitheil\nAnn am margadh air sràidean,\nBuaidh gach toraidh ga àrdach’ le eud.\nAn rathad mara as àille\nA’ snìomh tro na bàghan,\nCoilltean dosrach is tràighean mar leug.\nLuingeas chèin agus chàirdeil,\nSmùid dhubh is siùil bhàna,\nGach bòrd agus clàr tarraing spèis.\nTha mi fhathast san àite\nGabhail beachd air gach bàta,\n’S na cruinn àrda a’ sreap chun nan speur.\nAN T-IOMALL MEADHANACH\nIs math gun do mhair an t-iomall\nNuair chaidh am meadhan na smùr:\nIs math gun do mhair gach eilean\nGus am faigheadh na coigrich rud ùr.\nIs math gun do mhair an t-iomall,\n’S nach deachaidh a lìonadh le smùid,\nGus am faigheadh na coigrich bhith siubhal\nLe ealain air mullach gach *rùit.\nNuair thogadh taighean àrda gun tùr,\n’S gum faigheadh na coigrich bhith còmhnaidh\nAnn am bothain nam putan le sùnnd.\nGus an nochdadh na coigrich deagh rùn,\nLe bhith cur an dreach fhèin air gach eilean,\n’S le bhith togail a’ mheadhain às ùr!\n*rùit – facal Tirisdeach airson ‘tonn mòr’\n’S e muinntir an iomaill a bh’ annainne riamh,\nBeò air a’ bhochdainn ’s a’ siubhal nan sliabh:\nNar suidh’ air ar màsan gun idir aon ghnìomh,\n’S ag innse nan ròlaistean mòra.\nBha sinne cho aineolach thall san taobh shiar,\nAg adhradh do dhiathan mar a’ ghealach ’s a’ ghrian,\n’S sinn fada bho mheadhan nan dùthchannan brèagh’\nAig cridhe na fior Roinn Eòrpa.\nNuair thàinig ar n-athraichean thar nan tonn liath,\nBha an cànan cho coimheach ri faoileag nì sgriach,\nBha ‘Q’-Ceiltis ac’ an dèidh sgaradh a dhèan’,\n’S na P-Ceiltich deurach, brònach.\nSin agaibh barail, ’s gun fhios nach e breug\nA dh’innis na sgoilearan dhuinne o chian:\nSaoil càit bheil an t-iomall da-rìribh san sgeul?\n’N ann leinne am meadhan le còir air?\nMas e sin an fhìrinn, nì sinne ùr-rian,\nIs crùnaidh sinn Baraidh* mar Rìgh gus ar dìon,\n’S a stèidheachadh Rìoghachd nan Eilean le sgiamh –\nNeo-eisimeil, saor agus òirdheirc!\nCuiridh sinne glas-ghuib air na daoine gun chiall\nTha gar faicinn mar sgudal air rudha nach fhiach:\n’S e sinne am meadhan, ’s ann ann bha sinn riamh,\n’S an t-iomall – ’s e sin an Roinn Eòrpa!\nGed a bha thu beag, cha robh thu bog:\nBha do chnàmhan air an cruadhachadh\nLe bliadhnachan mòra de shaothair,\nLinntean fada a’ dol o ghinealach gu ginealach,\nGach cinneadh is treud anns na crìochan agad\nGad ghabhail orra fhèin, ’s tu fhèin cho toilichte\nA’ toirt cothom dhaibh an smuaintean a chur an cèill,\nA’ cur cumadh air am beatha, air an sealladh-saoghail,\nNad mhàthair-altraim o bhreith gu bàs,\nA’ cumail cearcall-màis ris an fhàrdaich,\nA’ cladhach gu domhain ann am feannagan nam facal,\nEadar earrach is foghar, samhradh is geamhradh,\nA’ riasladh ’s a’ ruamhar le cas-chrom,\nAir monadh ’s air cladach, air muir ’s air tìr,\nA’ falbh le cliabh air do dhruim,\nA’ cumail smachd air do theaghlach mì-rianail,\nMì-riaghailteach, mì-dhoigheil, mì-dhiadhaidh,\nGus an tàinig mu dheireadh an aois ort fhèin,\n‘S thòisich na h-uilt air gèilleadh,\n‘S na ròineagan air liathadh;\nGed as iomadh aon ded chloinn a chuir thu romhad.\nRinn sinn ar dìcheall do chumail gu seasgair,\nAch cha b’ ann gun strì, ’s tu am feum frithealadh.\nCha dèanadh an taigh-tughaidh an gnothach tuilleadh,\n‘S tu air fàs spaideil, mas fhìor. Bha thu fhèin coma\nAirson a’ bhìdh Ghallda, ’s an arain mhilis.\nB’ e brochan dubh an eòrna a b’ fheàrr leat.\nAch bha do chlann a-nise a’ tighinn gu latha\nAnn an ceithir ranna ruadh an domhain,\n’S a’ gabhail deagh bheachd orra fhèin,\nFada bho na feannagan, fada bhon chruadal,\nFada bhon bhuachair ’s bhon bhuachailleachd.\nB’ fhèarr leothsa an uaisleachd shaoghalta.\nAn chilli con carne seach a’ mharag dhubh.\nChuir sinn thu ann an taigh-fasgaidh,\nFar am faigheadh tu deagh aire bho choigrich,\nIs theich sinn fhìn gu na fàrdaichean beaga buannachdail,\nFar nach fhaighear teine am meadhan an làir\nNo cabar-saoidh no salachar no sian a bheir toibheum\nDo ghleans an t-soirbheachaidh ’s an leasachaidh.\nAch bu bheag leatsa sin.\nGed a tha thu a’ call d’ analach,\nThèid agad air deagh sgread a dhèanamh fhathast,\nAgus cluinnidh sinn thu ann an sàmhchair na h-oidhche\nA’ briseadh sìth ar cogaisean,\n‘S tu a’ glaodhach, ‘Cuin a gheibh mise\nA-mach às a’ ghainntir seo?’\nAN LATHA A BHÀSAICH A’ GHÀIDHLIG…\nBha Ball air a chasan sa Phàrlamaid\nAg innse mu mheud a ghràidh-san dhi:\nCha bhruidhneadh e facal\nAch cha robh sin na bhacadh –\nBu toigh leis a fuaim ’s a h-àghmhorachd.\nBha sgoilear san oilthigh a’ cnuasachadh\nLuchd-labhairt na Gàidhlig sna Cùnntasan:\nBha solas na coinnle\nA’ tabhairt dha soillse,\nGus an do theirig an lasair le thùchanaich.\nBha fear anns an t-sabhal le dianadas\nA’ bleoghann bò odhar an Riaghaltais,\nNuair bhreab i an cuman\n’S a land e san sgudal,\n’S am bainne a’ sruthadh o chiabhagan.\nBha ’n sluagh anns an tuath ag àrdachadh\nCliù an t-Sàr Bhàird aig a’ chàrn aige:\nNuair bha iad ga aoireadh,\nGun deach iad a chaoineadh\nNach b’ ann idir sa Bheurl’ rinn e bhàrdachd dhaibh.\nBha cailleach an sàs ann am faclaireachd,\nFad lethcheud bliadhn’ ’s i a’ slachdartaich;\nNuair rainig i P,\n’S ann chaill i a clì.\n’S i sìnt’ air muin duilleig ’s i sranndaireachd.\nBha bodach aig Mòd ’s e ri òraidean\nGun robh esan cho làn de dhòchas dhi:\nBha toll air an fhèileadh\nFar am faicte a shlèisdean,\nAch cha robh sin a’ cur stad air a bhòillich-san.\nBha tè ann an oisean is còisir aic’,\n’S i dalladh air ‘Muile nam Mòr-bheanna’,\n’S a’ togail a làmh\n’S a’ tachas a màs,\n’S a’ sgreadail àrd-ghleusan dòrainneach.\nBha fiscals air bàta mòr Steòrnabhaigh\nIs cead agus còir on Bhòrd aca:\n‘Mur dèan iad am plana,\nChan fhad’ bhios i maireann –\n’S e Chomhairl’ bu chòir bhith ga beòthachadh.’\nBha Baile na Gàidhlig ’s e fàsaichte,\nCha robh aon bhodach no pàisde ann:\nChan fhaigheadh iad obair,\nIs theich iad, ma thogair,\nA-null thar a’ Chaoil a’ gàireachdainn.\nBha ollamh on Dùn thall san Eòrpachas,\n’S e cur as a chorp mu na còirichean\nBha aig gach cànain\nA labhradh o Adhamh,\n‘S nach robh aig a’ Ghàidhlig ach geòbalais.\nBha fear ann an Tiriodh gu h-àrdanach\nA’ sgrìobhadh fìor dhroch bhàrdachd dhuinn:\nDhèanadh e tàire\nIs thogadh e gàire,\nAch cha b’ fhiach a chuid bàrdachd fàrdain leinn.\n’S e Coinneach aig Sgrùd rinn an tòrradh dhi,\nBhon is fhada ’s is cian bhon a thòisich e\nA’ cùnntas gach bàs\nA bha anns an àit’,\n’S gan cur air na graphs bhiodh a’còrdadh rinn.\nThug BBC Alb’ an deagh naidheachd dhuinn,\nLe prògram luma-làn le agallamhan,\nLe Daibhidh mo ghràidh\n’S am Bradan mòr dàn,\n’S sheinn bean air a’ chlàrsaich marbhrann dhi.\nBLÀR NAN RADAN AN STEÒRNABHAGH\nBàt’-aiseig nan radan, ’s i th’ air m’ aire an-dràsd’,\n’S mar thàinig na biasdan air tìr mar a’ phlàigh,\nAn Steòrnabhagh àlainn nam bùithean ’s nan sràid –\nBidh cuimhne gu bràth air an seòltachd.\nAn dèidh dhaibh bhith riasladh fad bliadhna sa chuan,\nThog an Sgiobair Mòr Radanach suas a dhà chluais,\n’S thòisich gach ròinneag na fhiasaig air duan,\n’S e faireachdainn buaraidhean Leòdhais.\n‘Mur bheil mis’ air mo mhealladh tha aca deagh chàis’,\nIs sìol tha cho brìoghmhor ris a’ chruithneachd as fheàrr,\nIs seòlaidh sinn dìreach do chaladh mo ghràidh,\nFar am faigh sinne fàilte cheòlmhor.’\nNuair dh’ èirich na cailleachan madainn Dimàirt,\n’S a sheall iad le tlachd a-mach chun a’ bhàigh,\nChunnaic iad iùbhrach nach bu diù leis a’ cheàrd\nA’ tighinn gu tràigh gu beòthail.\nThuirt Magaidh ri Peigi, ‘Cheeri an-dràsd’,\nGus am faic mi na towerists le cluasan cho àrd,\nLe sròinean cho fada is fiasag mum bàrr –\nCruise-ship le sluagh, tha mi’n dòchas.’\nAch theab ise fannachadh muigh air an t-sràid\nNuair thàinig na creutairean liath ud gu làr,\nA’ siubhal le trotan gu Sràid Chrombail gun dàil,\n’S iad ag ithe gach càis’ le sòlas.\nChan e idir an càis, ach gach briosgaid ’s gach bùth,\nCha robh criomag air fhàgail nach do chuir iad nam brùth;\nCha robh spiligean an Tesco, no nì le mìr sùigh,\nNach do shluig iad le sùnnd gu deònach.\nChuir iad fios suas gu Coinneach ’s thàinig e fhèin,\nLe recòrdair beag spaideil, ’s rinn e agallamh ghleusd’;\n‘Cha bhi duine sa Ghàidhealtachd nach toir dhuibh a spèis\nNuair bhios e ag èisd’ ris a’ phrògram!’\n‘S an sin chaidh na radain a mhire ri Mòr,\n‘S bha Flòraidh a’ dannsa le sunnd agus ceòl,\n‘S chaidh Aithris an Fheasgair na bhreislich gun dòigh,\n‘S na radain a’ seinn len còisir.\nNuair chuala an dùthaich an ùpraid ud shuas,\nChuir Daibhidh an Nèibhidh gu luath don taobh tuath:\n‘S an caladh mòr Steòrnabhaigh chuir iad gu cruaidh\nBlàr nan Radan le luaidh is fòirneart.\nFad bliadhna is seachdain bha iad a’ sabaid san àit’\nMus do spad iad na radain a thàinig sa bhàt’:\n‘S mar chuimhn’ air a’ bhatail dh’ainmich iad sràid –\n‘Sràid an Rat-reud’, gu bòidheach.\nCha tig bàt’-aiseig nan radan do Thiriodh gu bràth;\nChan eil sian anns an eilean a thigeadh rin càil;\nTha ’n Co-op cho falamh ’s gun spruilleach air làr,\n’S gun aran no càis’ no eòrn’ ann.\nBLÀR NAN SGUAB\nIs fhada bhuainne Blàr nan Sguab,\nNuair a chuir na Tirisdich threuna\n‘Sguab eòrna gu crios\nAnn an craos Lochlannaich’.\nBu mhath a chleachd iad na sùisd\nAir an latha àghmor ud,\nA’ cur sad às na h-itean\nAig na creachadairean.\nB’ e sin an-dè,\nNuair nach robh sinn glic,\nNuair nach robh sinn tuigseach,\nMus d’fhuair sinn eòlas\nAir math seach olc,\nAir modh seach mì-mhodh.\nIs fhada bhuainne an-diugh\nAn t-seann bhorbalachd\nA bha aig ar n-athraichean,\nAgus, ma dh’fheumar a ràdh,\nSan t-saoghal PhC a th’ ann,\nAig ar màthraichean –\n’S iad bu mhiosa.\nTha sinn a-nise sìobhalta,\nNar seasamh air na rudhachan\nFeuch am faic sinn na birlinnean,\n’S sinn a’ glaodhach àird ar claiginn,\nRis gach tè tha ‘dol seach an Caolas’,\n‘Thigibh chun na fèise,\n‘Thigibh is lìonaibh ar sporain,\n’S gheibh sibh biadh is deoch\nAirson sgillinn no dhà.’\nBu luath a dh’ionnsaich sinn\nNa beusan ùra, uasal:\nIs brèagha leinne a chreach\nA chumas anail na beatha\nAnns an tìr. Sin agaibh\nTha am baile seo cho cuimir an-diugh,\nNa taighean cho geal, snasail,\nNa gàrraidhean air an gearradh\nLe ealain an ealantais,\nLe cìr is ealtainn, gach ròinneag feòir\nAir a sgeadachadh le mion-eòlas,\nGach clach air a peantadh às ùr,\nNa seasamh gu socrach,\nGach tè air a glanadh on chòintich.\nCho snog. Nach eil?\nTha am bàta plastaig air tìr,\n’S cuideigin ga nighe le siaban\nAir eagal ’s gum fàg sluaisreadh na mara\nLàrach oirre. Is beag leis na h-èisg\nAnns an aiseirigh mhì-thamhaidh seo,\nTha a h-uile nì cho glan.\nFeuch nach mill thusa sian:\nIs tusa an coigreach mì-thuigseach.\nAch tha an caolas ag osnaich,\nAg iarraidh stoirm, rùitean mora,\nMì-rian doineannach, dorcha\nA thilgeas am mol air a’ ghrinneal,\nA ghearras an fheamainn,\nGa torradh air a’ chladach;\nAn talamh ag èigheach\nAirson uisge a nì poll is eabar,\nBuachair nam beothaichean mar bhrochan,\nNa cairtean ’s na h-eich ga mhaistreadh\nNa ìm dubh, a chuireas blas eireachdail\nAir buntàta na beatha.\n’S na fir a’ tighinn dhachaidh\nGu na starsaichean eagach,\nGu na cabair loisgte,\nGu na teaghlaichean\nBeò air a’ bhochdainn bheairtich.\nNa casan mòra, neartmhor\nA’ toirt an t-salchair don taigh,\nGa fhàgail air an ùrlar,\nGa shuathadh air na cathraichean,\nAir na beingean ’s air na ballachan.\nTaing do Dhia gu bheil salchar àlainn\nA’ sgeadachadh an taighe seo\nCÈILIDH NAN TAIBHSEAN\nNuair a bhios na taibhsean a’ tadhal anns an oidhche,\nBidh cèilidh mhòr an aoibhneis againn còmhla:\nNam faiceadh sibh na daoine bhios a’ tighinn cruinn ann,\nCha chreideadh sibh an saod bhios nar còmhradh!\nBidh iad ann mar bha iad, fallain agus làidir,\nTeàrlach is a cheann làn de bhòillich,\nCuimhneachadh mar dh’fhàg e ’n t-eilean a bha àlainn,\nA dhol don Transbhàl air a’ bhòidse.\nMagaidh trod gu sùnndach is gun idir, idir diù aic’\nDo na diùlnaich is smùid ac’ air òrain;\nNa gaisgich a thug dùbhlan do dh’àrdan rag an Diùca,\nB’ fheàrr leatha luaidh air an teòmachd.\nEachann Òg cho bàidheil, cho ealanta le bàrdachd,\n’S cho làn de chleasan dàna mar spòrsa;\nBha daonnan fiamh a’ ghàire air aghaidh laghach chàirdeil,\n’S a phìob le lasag àrd innt’ an-còmhnaidh.\nAnnabel is bòrd aic’ cur thairis leis gach sòlas,\nBiadh is deoch gu leòr do gach òigfhear,\nI ’g aithris mar a sheòl i thar na fairge mòire\nGu machraichean eòrn’ Mhanitòba!\nDòmhnall ’g iomram geòla timcheall Cheann t-Sòthaidh,\n’S e ag innse mar a dhòirt an droch cheò orr’;\nCalum leis a’ chompaist gan cumail ceart a’ seòladh,\n’S a’ tarraing ràmh le dòrn a bha eòlach.\nNuair thig iad siud air chèilidh, tha gach nì cho èibhinn,\nGed b’ e ’n èiginn fhèin brìgh an sgeòile;\nCha robh iad air an lèireadh le fuachd no teas na grèine –\nAm pailteas no an èis bha iad deònach.\nTha mhadainn anns a’ Chaolas nise dhòmhsa aognaidh,\nOn a thriall càirdean coibhneil na h-òige;\nAch am fois na h-oidhche, thig iad beò nam chuimhne,\nIs saoilidh mi gun cluinn mi an còmhradh.\nCIONNAS A THUIT NA CUMHACHDAICH\nBochdainn an t-saoghail an-dràsd’ sireadh faochaidh,\nDùthaich le ainneart a’ dol na spealgan don speur;\nPeilearan oillteil le nimh agus puinnsean,\nSpreaghadh is glaodhach is clann Shiria reubt’.\nMòr-cheannard an t-saoghail, an Camshronach aoibheil,\n’S e labhairt gu coibhneil, ‘Cuirear ceart e gu gleusd’;\nLe Cruise a’ bhàis aognaidh air saod le deagh chuimse,\nAssad, a charaid, bheir sinne asad do ghleus.\n‘Cha dèan sinn mìr cobhair air bochdan is lobhair,\nTha teicheadh bhon chòmhstri,’s am beatha gun fheum;\n’S tha sinne ceart coma ged rachadh iad fodha,\n’S ged bhiodh an Ear-Mheadhan na lasair gu lèir.\n‘Gheibh mi fhìn agus Baraidh ar casan air sparran,\n’S cha salaich sinn làmhan, fàgar sin aca fhèin;\nBidh sinne fad’ bhuapa nuair chluinneas iad fuathas,\n’S an t-uamhas a’ tuiteam le ruamhar on ghrèin.’\nAch cha do smaointich an Gaisgeach gum falbhadh a chasan\nAnn an Lùchairt na Labhairt, le crith-thalmhainn na cèill;\nBhuadhaich tùr agus reusan gun bhuille, gun bheuman,\n’S thuit Ceannard an t-Saoghail anns an eabar gun spèis.\nLethcheud bliadhna, an duirt sibh?\nTha an oidhche ud cho soilleir leam\n’S ged a b’ ann a-raoir fhèin a thachair e –\nRi taobh teine ann an Tiriodh,\nAn cat ga gharadh ris an teas,\nA’ cur nan car ’s a’ sgaoileadh a spògan,\nA’ ghaoth a’ feadaireachd san t-similear,\n’S mi cho seasgair, blàth, a’ sìneadh\nMo chasan fhìn air a’ bheing.\nNam làimh leabhar làn de chlàran,\nAm fiosrachadh a’ taomadh às,\nCeithir ranna ruadh an domhain fam chomhair,\nTuigse an t-saoghail agam nam uchd.\nNaidheachdan nan naoi uairean\nA’ tighinn le toirm an tàirneanaich -\nGaisgeach Og an Taobh Siar\nMarbh ann an grian an fheasgair,\nClàr an t-saoghail a’ spreaghadh\nAnn am meadhan an t-seòmair.\nNa peilearan ud a losgadh\nAnn an Dallas, ar leinn,\nLeag iad Conn Ceudchathach,\nBu mhòr ar caoineadh –\nAr n-ulaidh, ar leug, ar neamhnaid,\nGràdh nam bàrd ’s nam fileadh,\nAn crann a b’ àirde san abhall.\nGaoid no gaiseadh cha robh ann.\nLethcheud bliadhna on oidhche sin,\nTha a’ chuimhne fhathast soilleir, geur,\nAch chaidh an teine às o chionn fhada,\nGhrod leabhar mòr an t-saoghail,\nSgaoil a’ ghaoth ceò neochiontach na brèige,\nAgus chan eil sgeul air gaisgeach.\nDorchadas san àird an iar,\nBeinn Hogh a’ dol a sealladh,\n’S sinn air an t-seann rathad mu thuath:\nFeumar cabhag chun a’ chladaich,\nGu fasgadh ann an sgoltadh na creige,\nDaingneach aosda nam faoileag.\nChì mi am brat odhar a’ sgaoileadh,\nSpàgan dorcha foidhe, a’ greimeachadh\nAir na tonnan ’s na sgeirean ’s na h-eileanan,\nGreasamul gorm an fheòir a-nise donn-dubh,\nCobhar geal ga imilich, Gunna fo cheò,\nRùitean a’ ruamhar a’ chladaich,\nA’ Chlach Ùl ri faire anns an t-suaineadh:\nSruth Ghunna caillte ann am priobadh mo shùla.\nAn ‘Clansman’ aig Ceann t-Sòthaidh,\nA dleasdanas dìorasach làitheil air a choilionadh,\nA’ teicheadh ron làdach ri teachd.\nAgus a-nise na peilearan, cruinn, cruaidh,\nA’ frasadh gun truas, gun tròcair, gun tuisge,\nFuar, frionasach, a’ feadaireachd\n’S a’ dannsa air na seann chreagan,\nCreagan a tha cho coma ’s ged a bhuailinn-sa\nMo làmh bhog, bhàn orra:\nChan eil annamsa ach fuil\nIs feòil is cnàmhan cugallach.\nDeich mionaidean de dhian chogadh,\nStrì shìorraidh nan siantan bunaiteach,\nGach nì dorcha, dubh, doiligheasach,\nAch an siud san àird an iar,\nLainnir an dòchais, sliseag de speur gorm.\nFeuchaidh sinn oirnn a-rithist,\nMi fhìn ’s na coin,\nAir an t-seann bhealach\nChun an t-solais.\nBat’-iasgaich a’ tumadh\nAir chùl nan creag,\nNa tonnan liath-ghlas\nAig toiseach foghair\nIs mi nam sheasamh\nA’ beachdachadh air iasgair\nA’ tilgeil nan cliabh\nGun smuaint don mhuir.\nUair is uair,\nChì mi e, a’ tionndadh,\nA’ togail, a’ tilgeil,\n’S fear na cuibhle\nA’ cumail a sròine ris a’ ghaoith\nIs spriodadh mara\nGeal mu guailnean.\nTha mise a’ dèanamh\nA chuid smaointeachaidh dhàsan\nGun fhios talmhaidh eadarainn.\nSaoil am fairich esan mise\nNam sheasamh air cladach\nGun dùil ri giomach,\nAch le dòchas làidir\nAs a leth-san?\nBha mi san taigh-fhaire a-nochd,\n’S bha a’ choimhearsnachd gu lèir an siud,\nCuid dhiubh reòthte ann an cathraichean, balbh,\nCuid dhiubh a’ spàgail timcheall nam ballachan,\nCuid dhiubh air an tàthadh ris an ùrlar,\n’S mi fhìn aig an doras, air an starsaich,\nA’ gabhail beachd le iomagain,\nAir udalan eadar dà bheatha.\nBha mi a’ fuireach\nGus an tigeadh an corp,\n’S gus an cuireamaid e sa chistidh,\nAch aon chorp chan fhaca mi.\nAn sin, nochd bhan dhubh\nLe dusan ciste, ’s bhan eile\nNa dèidh le dusan eile – agus thuig mi\nGum feumainn dol seachad air aon\nChaidh agam air teicheadh\nAn trup seo.\nCàit a bheil ur n-inntinn an-diugh\n’S gun stiùir na cuimhne agaibh?\nCàite idir a bheil ur cùrsa?\nTha fradharc anns na sùilean agaibh,\nAch tha iad gun chomas sealltainn\nAir an duilleig a tha mur coinneamh,\nNo air an dealbh a tha mise a’ toirt dhuibh\nAn-dràsda fhèin de charaid air an robh sibh eòlach,\nMar nach biodh ceangal agaibh\nIdir, idir, idir, air dhòigh sam bith,\nRis an t-saoghal a th’ ann no bh’ ann.\nCàite mar sin a bheil na lathaichean a dh’fhalbh?\nAn do theich iad, ’s gun sgàil dhiubh air fhàgail?\nA bheil sibh gan sireadh, no a bheil iad caillte\nAnn an cochall falamh far an robh cuimhne\nGheur, thuigseach, ealanta, gun mheang,\nCho clis ris an dealanach,\nUaireigin an t-saoghail?\nGed a bhitheadh lorg orra, chan eil neart annaibh\nAirson ciall a dhèanamh dhiubh.\nTha sibh nur suidhe balbh\nAnn an cathair na sàmhchair,\nNur leth-chadal, le corra chlisgeadh cuirp,\nAnn an ceò coimheach, fuar, fad às.\nAch fhathast, tha sibh ag ràdh,\nNuair a thig mi air chèilidh,\nGu bheil sibh cho toilichte m’ fhaicinnn,\nAch an còrr chan abair sibh.\nDè an seòrsa faicinn a tha ann?\nDè an seòrsa toileachais?\nDè an seòrsa aithneachaidh?\nCò mi? Is cò sibhse a-nise?\nChan eil mise a’ faicinn mo mhàthar\nAch a-mhàin faileas den bhoireannach\nA b’ aithne dhomh o shean\n‘S i uaireigin òg, beòthail.\nThàinig an gadaiche seòlta ud\nAgus ghoid e sibhse bhuaibh fhèin\nAgus bhuamsa. Dhrùidh e àsaibh\nSpiorad an aithneachaidh,\nAch le truas brùideil a’ bhreitheanais\nDh’fhàg e againn mar chofhurtachd\nNa cnàmhan brisg agus an craiceann tana.\nNuair a nì ur cridhe am plosg mu dheireadh,\n’S e am fuidheall truagh sin a-mhàin\nA bhios sinn a’ tìodhlachadh gu sòlamaichte\nAnn an gainmheach mhìn bhog Thiriodh\nOs cionn osna na mara.\n‘S fhada bhon a shiubhail\nMo mhàthair ghràdhach-sa,\nAgus tha mise ga caoidh\nGed a tha i fhathast beò.\nRinn am mart nuallan anns a’ phàirc\nAm meadhan na h-ùrnaigh,\n’S bha an oiteag a’ dannsa\nLeis na duilleagan pàipeir,\nNa flùraichean a’ crathadh\nGu h-aotrom air uachdair na ciste,\nA’ ghaoth eadar na taighean\nA’ sguabadh m’ fhuilt, a’ cluich\nLe comharraidhean na h-aoise.\nSaoghal mòr geal grèine\nTimcheall oirnn, latha nèamhaidh,\nNa sgòthan ionraic anns an adhar,\nAn cuan cho farsaing, gorm,\nMuile air fàire, ’s a’ Bheinn Mhòr\nRi faire shìorraidh, ’s tràighean Cholla\nA’ deàrrsadh air taobh eile a’ chaolais.\nNa seann chàirdean air cruinneachadh\nAir a’ mhachaire fheurach,\n’S e air cruadhachadh an dèidh tuiltean\nIs stoirmean a’ gheamhraidh.\nA’ mhosaich mhòr seachad,\nSìth air an talamh\nAn seann taigh air ur cùlaibh,\nTaigh nan iomadh cuimhneachan\nA’ fàgail a bheannachd bhlàth,\nAgus taigh nan iomadh aite-còmhnaidh\nA’ dèanamh fiughair ribh.\nTha an taigh seo air fàs cho mòr,\nCho farsaing, cho falamh, cho balbh,\nCho sàmhach bhon a dh’fhalbh sibh,\nGed nach robh sibh ann tric\nAnns na bliadhnachan bliana ud\nAch fhathast bha ur spiorad ann,\nUr làthaireachd, ur faireachdainnean\nA’ lìonadh dhomhsa gach uair,\nDe gach latha, de gach seachdain,\n’S bu bhrìoghmhor ur companas\nGed nach fhaicinn sibh\nAch mar fhear-tadhail\nTha falamhachd neònach\nNam inntinn cuideachd,\nToll ann am balla mo smuaintean,\nCeò air sealladh mo mheanmna,\n’S solas beag biorach mo chuimhne\nA’ sìor shireadh anns an dorchadas\nFiamh a’ ghàire air ur n-aodann\nNuair a chìtheadh sibh mi\nAir an starsaich.\nDON FHEADHAINN NACH DO THILL\n(Mar chuimhneachan air m’ athair)\nNuair a dh’fhalbh sibh ‘null thar chuantan’,\nAthair is màthair ’s an còrr den teaghlach,\nDh’fhàg sibh an gille beag leis fhèin,\nGun athair, gun mhàthair ri thaobh,\nAch seanair is seanmhair.\nAgus a rèir choltais bha iadsan\nGu math na bu choibhneile\nNa bha sibhse:\nThog iad an gille beag,\nAgus thog esan iadsan,\nGach uair a thuit iad\nLe cudthrom na h-aoise,\nAgus chuir e iad\nAnns na cisteachan.\nFhritheal e air an ath ghinealach,\nA’ cur a’ bhuntàta, a’ choirce, an eòrna,\nGach bàrr is bathair a dh’fheumte,\nGan togail ’s gan leagail,\nGan cur is gan caithris,\nGun smuaint air fhèin,\nAch a-mhàin a bhith dìleas\nDon ghairm leis an do ghairmeadh e,\nAgus cha b’ e gairm talmhaidh\nA bha ga bhuaireadh.\nChuala sibhse an gairm eile:\nDh’fhalbh sibhse, ’s cha do thill;\nDh’fhan esan, ’s cha d’fhàg,\nGus an d’fhag an anail e\n’S e air a chlaoidh\nLeis an spàirn a thug sibhse dha\nMar dhìleab às leth ur teaghlaich.\n‘Fhuair mise a’ chuid a b’fheàrr dheth’ –\nB’ e sin a bhinn thròcaireach orrasan\nA rinn dìlleachdan dheth air sgàth\nTuras-cuain a’ bheairteis\nNach do lorg iad.\nDoilleireachd air a’ chladh,\nM’ inntinn dorcha fo bhrat sgàile:\nMo cheum trom aig gach clach,\n’S mi cràiteach aig leac mo phàrant:\nAn dithis a thug gràdh dhomh òg,\n’S a bha beòthail coibhneil, càirdeil,\nAn-diugh, tha an cuirp gun deò,\n’S an anaman ri ceòl sna h-Àirdean:\nAch seall an lainnir air a’ chuan,\n’S drithleann uasal tuinn na tràghad:\nA’ Bheinn Mhòr a’dèanamh luaidh\nAir latha na mòr-bhuaidh air fàire:\nAn long bheag a phàisg gach seòl,\nBidh i deònach triall thar sàile,\nNuair a thogar sgàil nan sgòth,\n’S a dh’fhògrar doilleireachd an dàin seo.\nCLADH NAM BEÒ\nAnns an t-seann chladh seo,\nTha an talamh cho corrach,\nAn riasg ’s na cuiseagan cho tiugh,\nNa tomain cho toinnte, teann,\n’S gu bheil iad am brath mo leagail,\n’S mura bi mi faiceallach,\nTuitidh mi fhìn am measg nan uaighean,\n’S bheir a’ chlach mhòr chugallach ud thall\nGleadhair mairbhteach dhomh air mo mhalaidh.\nTha i cho dian na dòigh, cho dùr, dùbhlannach,\nA’ strì ris na siantan fad ceud bliadhna is còrr,\nAgus tuigidh ise feòil bhog bhàn\nNuair a chì i a leithid a’ sporghail\nLe ceum trom da h-ionnsaigh.\nChan ionann ’s a coimhearsnaich, ged tha:\nCuid dhiùbhsan cho spaideil, moiteil:\nSeall an tè ud, ’s a gàirdeannan sinte a-mach,\nA’ cur fàilte orm mar charaid,\nFiamh a’ ghàire air a h-aodann cruinn,\nFleasg solais ma ceann,\nCrois Cheilteach rìomhach,\nRòlaisteach. ‘Abair latha math\nAgainn an seo. Eisd ris na h-eòin.’\nAn t-seann tè ud eile cho còmhnard,\nTè nach tuit gu bràth,\n’S casan-bùird aig gach ceann dhith,\nA’ toirt cuireadh dhomh air feasgar earraich,\n‘Thig agus laigh còmhla riumsa,\n’S mi am shìneadh an seo\nO thoiseach an t-saoghail,\nA’ fuireach riutsa, mar a dh’fhuirich mi\nRi iomadh neach eile fad mo bheatha,\nGus an tigeadh iad, a ghabhail fois\nA leigeil analach, a thoirt dhomh naidheachd.\nEil dad às ùr agad?’\nSeall an tè bheag ud a’ dearrsadh\nThall air an iomall, mar chaileag,\nAir a sgeadachadh ann am maise na h-òige,\nFhathast glan, a h-aghaidh mhin chuimir\nGam bheò-ghlacadh, ag innse\nCho diombuan, cho sìorraidh\n’S a tha a beatha. Tha a guth ciùin,\nMar gun robh i ag iarraidh orm\nDol a chluich còmhla rithe\nAnn an ciaradh an latha.\nAn tè mhòr mhàsach ud eile,\n’S i a’ claonadh anns an stoirm,\nBeag air bheag a’ dol air a cliathaich,\nA’ teannadh ris an ùir, a’ dìosgail anns an riasg,\nAg ochanaich, a’ pìochanaich, a’ spàgail,\nA’ leigeil a cudthrom air a’ phloc ghorm,\nA’ leigeil seachad, beag air bheag,\nAg iarraidh mo thaic aig a h-uilinn,\n‘Ille, fan mionaid, ’s cuidich mi,\n’S mi an ìmpis tuiteam.\nThoir dhomh do ghàirdean.\n‘Seall ise, a thuit a o chionn fhada,\nCha leugh thu a h-ainm…a leugh?\nMacFhionghain, an tuirt thu?\nAgus anns a’ Ghàidhlig cuideachd?\n’S ann agad a tha na sùilean,\n’S gach litir air a lìomhadh lom,\n’S uiread a chòinteach ga còmhdach.\nThig a-nall an seo, gus am faigh mise\nBeagan ded threòir mus tèid mi fhìn\nAs an t-sealladh.’\nCladh? Mas e sin a th’ ann an Circeabol,\nChan e sàmhchair a tha fa-near dha:\nTha e nas coltaiche ri taigh-cèilidh.\nTha cùisean a’ fàs cunnartach\nNuair a bhios na clachan-cinn a’ labhairt.\nFanaibh gus an tèid iad a sheinn!\nBha mi anns a’ chladh a-rithist a-raoir,\nAgus nuair a chaidh mi a leughadh nan clach –\nCleas a th’ agam nas trice a-nise –\nGhabh mi ioghnadh:\nBha mi eòlach air an sgrìobhadh,\nAgus air an stoidhle,\nAgus air a’ chlò,\nAgus thuig mi\nAm meadhan m’ aisling\nGur ann sa chladh\nA bha mi.\nGus an tuit\nNa clachan ud\nLeis an stoirm\nCòmhla ris a’ chòrr.\nTha mi taingeil\nNach bi mise\nChan eil sian ga chleith anns a’ bhaile seo,\nCo-luadar càirdeil mu na dorsan fosgailte,\nCoimhearsnaich aig ursainnean a chèile,\nBeò air na starsaichean, coma cò ’n tè,\nNa taighean creadha a’ spreaghadh gu fonnmhor\nLe ùpraid mhòr an latha,\nCàbaraid is connspaid,\nCòmhradh is cagarsaich,\nFios is fathann a’ dol o bheul gu beul,\nCearcan a’ sporghail anns an ùir,\nAn stùr ruadh mìn ag èirigh don speur,\nCoileach le sprogan dearg a’ gairm,\nGobhraichean a’ bocail air na dùnain,\nOirceannan a’ sgiamhail fo na craobhan,\nAsail shòlaimaichte ceangailte ri cabar,\nClann a’ cleasachd le ball-breabaidh,\nIs fir a’ cladhach dìge le fallas am beatha\nAnn an teas na tiormachd.\nAnn an seo ann an sgàil a’ bhothain,\n’S na h-iseanan a’ cluich mum chasan,\nTha mi balbh, gun chomas gluasad,\nIs sgeulachd mun Fhear Mhòr à Breatainn\nA’ sruthadh bho bhilean siùbhlach seanchaidh\n’S e a’ teannadh gu frogail ris a’ cheud.\nChan eil mi a’ tuigsinn facal,\nAch tha gach dealbh a’ tighinn\nMar shnàithlean às a bheul,\nA chorp a’ toinneamh, a làmhan a’ snìomh,\nBeairt nam briathran a’ fighe\nCur is dlùth gach euchd is gnìomh.\nTha ar craicinn eadar-dhealaichte,\nAr n-aodach de chaochladh gnè,\nAch tha mi air mo chòmhdach\nSa bhreacan ioma-dhathach aigesan,\nAir mo sgeadachadh ann an trusgan\nTuigse dhomhain ar co-chomainn,\nNach fhaic sùil, ach a ghluaiseas cridhe:\nAn trusgan a chuir mi am falach\nNuair a leig mi dhìom a bhith nam bhalach,\nAgus a chuir mi cùl ris a’ bhaile seo\nAnns an dùthaich agam fhìn.\nSaoilidh mi gun do thill\nAm Mac Stròdhail dhachaidh\nGu seann choimhearsnachd a shinnsirean\nAnn an grian dheàlrach Ghàna.\nBidh sinn a’ marbhadh an laoigh bhiadhte\nMus bi an latha seachad.\nMNATHAN NAM MIASAN\nBha na mnathan ud nan annas dhomh,\nCuinneagan mòra is miasan air an cinn,\nA’ coiseachd gu cinnteach air cabhsairean\nFar an robh an talamh tartmhor teth\nAg iarraidh deoch, ’s ràth an t-silidh an Gàna\nFada gun tighinn ann am meadhan a’ phathaidh.\nThàinig i siud a throd mun turadh,\nMar gum b’ urrainn dhòmhsa an speur atharrachadh\nBho theas na tiormachd gu taisealachd choibhneil,\nA bheireadh dhith a’ chuing ud, an dubh thràilleachd\nA’ bha ga sàrachadh gun tròcair, gun diù.\nBeag is mòr, bha iad ann, a’ dol gu tobar,\nA’ sireadh uisge na beatha ann am meadhan an fhàsaich,\n’S a’ tilleadh nan sreathan dathte, dìreach,\nCho uasal, dreachmhor am meadhan na gainmhich.\nCho annasach leam, gus am faca mi cliabh-mhòna\nAir a luchdachadh air druim caillich,\n’S i a’ dol ris an leathad, ’s tè eile a’ giùlan\nAn sgadain ga sgoltadh, ’s tè eile a’ falbh\nLe poca-bolla air a gualainn a bhiathadh nan cearcan –\nAgus mi fhìn nam bhalach a’ dol na cois.\nNach olc an rud an dìochuimhn?\nNach eagallach an rud an tuigse\nNach fhaic ach an t-annas?\nChan ioghnadh ged a rachainn fhìn\nA throd mun tiormachd.\n’S ann a tha sinn airidh air tuil.\nDOMHNALL MAC AN DEOIR\nA Dhòmhnaill Mhòir Mhic an Deòir,\nNam biodh do long-sa fo sheòl,\nCha bhiodh sinne gun treòir nar n-èiginn.\nBhiodh tu ga stiùireadh le eòl\nGu caladh cinnteach ar deòin,\nGed bhiodh muir agus neòil dèistneach.\nBu tu fear curanta mòr\nBha fiosrach nad dhòigh;\nChan fhaighte do sheòrs’ gun treuntas.\nSheas thu dìreach is còir\nAs leth Albainn le pròis,\nA’ toirt cothrom da slòigh le èifeachd.\nBu chridheil d’aigne ’s do cheòl\nNuair a thug thu do bhòid\nGum biodh Pàrlamaid chòir an Dùn Eideann.\nB’ e siud tonn-bhàthte gun dòigh\nA sguab thu far bhòrd,\n’S a mharbh thu le mòid lèirsgrios.\nNam biodh tusa nar còir\nAn-diugh ’s sinn sa cheò,\nBhiodh do thaic is do threòir feumail.\nTha mise fhathast fo bhròn\n‘S mi gad ionndrainn gach lò –\nA Dhòmhnaill ghasda bha mòr nad lèirsinn.\nTha ceud is mìle comhairle\nAn-diugh air feadh na tìr:\nTha ceud is mìle comhairle,\nAch ’s beag gu dearbh am brìgh!\nNan tuigeamaid gach comhairle\nA fhuair sinn feadh gach linn,\n’N e gliocas no dearg ghòraiche\nBhiodh cur tòc nar cinn?\nCò idir a bheir comhairle\nAir luchd-comhairle ar tir?\nA bheil iad dad nas eòlaiche\nNa tha gu leòr dhinn fhìn?\n’Sna h-eileanan tha comhairle,\n’S air tir-mòr tha dhà no trì:\nTha tè a bhios a’ Bòideachadh\nGun mòran tuigs’ mu nì.\nTha Ghàidhlig làn de chomhairlean,\n’S gach aon a’ toirt am binn\nAnn an dòighean eadar-dhealaichte\n’S le iomadh osnadh sgìth.\nComann ris na comhairlean,\nSeachnaibh air sgàth sìth:\nComa leam na comhairlean –\nGed nach comhairlich’ mi fhìn!\nFEAR NA TROMPAID\nSeinnidh mi mo thrompaid, gu làidir is gu fonnmhor,\nO seinnidh mi mo thrompaid le sòlas,\nGus an cluinn na slòighean nach eil mise gòrach –\n’S bàrr na bròige dhaibhs’ ris nach còrd mi!\nTha ceangal a’m ri Leòdhas is tadhlaidh mi le leòm ann,\n’S silidh mi mo dheòir anns an t-seòmar,\nFar an robh na h-òige mo mhàthair a bha deònach\nDol do Thìr an Oir seach bhith brònach.\nTha m’ aigne air a lìonadh le urram dhi tha brìoghmhor,\nIs nì mi rud as fhiach le mo stòras:\nGheibh mi caman sgiamhach is cnapag shnasail lìomhte,\nIs sgiathaidh mi do dh’Albainn gu dòigheil.\nTha itealan tha glòrmhor deiseil dhomh an-còmhnaidh,\n’S i sgeadaichte le sògh ann an òrdan;\nTha mo phròis a’ seòladh os cionn beanntan Leòdhais,\n’S mi sealltainn orra sìos tro na sgòthan.\nNì mi beagan fuadaich air daoine san taobh tuathach,\nGus an rèitich mi àit’ uasal son spòrsa,\nRaon sam bi na h-uaislean a’ bualadh bhall le suaimhneas,\nGan amas air na tuill bheaga bhòidheach!\nBidh mire feadh na tìre nuair a nì mi cìnnteach\nGum faic iad gach nì a bheir m’ òr dhaibh:\nTha ’m Bradan ’g iarraidh sìnteas bhios gu leas na sgìre,\n’S cha chuir e idir stad air mo sheòrsa!\nTogaidh mi taigh-òsda a bhios na adhbhar ceòl dhaibh,\nSeach tobhtachan grod an luchd-còmhnaidh,\nCuartaichte le lòintean is pàircean àlainn òirdheirc,\nLe sealladh mòr gu Niribhidh gun cheò ann.\nAch, O, mo chreach-sa thàinig, dè tha siud air fàire?\nNa cruinn-ghaoithe ghrànda – mo dhòlas!\nMura faic mo chàirdean sealladh gun aon sgàil air,\nCha chuir iad idir fàrdain nam phòcaid!\nAm Bradan ud tha dalma, bheir mi air am marbhadh,\nGach cealgair’ a ruaig às mo chòir-sa:\n’S mise a tha riaghladh a-nis air feadh na tìr’ seo,\n‘S feumaidh e bha sìnte rim òrdan-s’.\nChan eil idir creutair nì bacadh air mo ghrèim-sa,\nIs leamsa an speur is na sgòthan!\nAnail tha nan creubhaig, chan fhaigh iad cead a sèideadh,\nMur’ dèan iad siud am bèic do mo mhòrachd-s’!\nMura faigh mi m’ iarrtas, teichidh mi le mì-thlachd,\n’S gheibh mi spiris ghrinn son mo phròise;\n’S nì mi gu math cinnteach gum bi mi fhìn a’ riaghladh\nNam Rìgh air Tìr Shiar ud an Dòchais!\nÙRNAIGH ANNS AN FHÀSACH\nSheòl ur n-athraichean a-null\nAnns na longan beaga beannaichte\nAn tòir air saorsa, agus fhuair iadsan sin:\nSaorsa adhraidh, saorsa aidmheil,\nSaorsa bhon chuing a bha gan sgiùrsadh:\nAnn an coilionadh na h-aimsir,\nRinn iad ar-amach air an t-seann mhàthair,\nAgus bu bhuidhe dhaibhsan\nChunnaic an clann anns an fheasgar\nA’ ghrian a’ dol fodha air taobh thall\nNam beann, agus a-mach a ghabh\nGinealach an dèidh ginealaich,\nA’ cur nan tìrean fodhpa fhèin,\nA’ ceannsachadh nan cuantan,\nA’ goid an saorsa bho dhaoine eile,\nGan sgiùrsadh gu iomallan uaigneach\nFar nach cuireadh an droch dhòigh\nDragh air sìobhaltachd smachdail\nNa h-ìmpireachd ùir.\nAnn an eaglais fhiodha anns an fhàsach,\nFo sgàil na creige anns an tìr airtnealaich,\nAnn an cùbaid na dìochuimhn’,\nFo bhratach na h-ìmpireachd,\nTha tamhasg fear-teagaisg\nA thàinig a-nall le Teachdaireachd\nFhathast a’ searmonachadh,\nAgus tha ùrnaigh eudmhor,\nChoibhneil, chàirdeil, chiùin,\nAir a bhilean:\n‘A Dhe ghràsmhoir, cuidich leinne\nA bhios a’ dìochuimhneachadh nan tìodhlacan\nA dheònaich dhuinn an Triath:\nThoir dhuinn sealladh soilleir\nAir an t-sail a tha nar sùil fhìn,\nMus bi sinn a’ gearan\nMun spiligean ann an sùil neach eile:\nDeònaich cuideachd gun tuig sinne\nGu bheil crìoch eadar saorsa is daorsa,\nEadar smachd is toil.\n‘Ma rinn sinne òraidean mòra labhrach,\nCuir nar cuimhne ann an guth ìosal\nNach do chùm sinn ris na h-òraidean mòra,\nAgus gun do chaill sinne ar saorsa\nAnn an dùthaich na saorsa:\nGun deachadh air n-itean a ghearradh,\nAr dòchas a chasg,\nAr cridhe a bhristeadh,\nAr rùintean a thoirmisg,\nAr bruadar uasal a thilgeil\nNa spriodrach aig ar casan.\n‘Cuir nar cuimhne cuideachd\nCho tric ’s a bhios sinne\nA’ dìochuimhneachadh gu toileach\nGun tug thusa ar treud\nÀ taigh na daorsa,\nTron Mhuir Ruadh,\nGu Tìr a’ Gheallaidh.\n‘Air Latha na Taingealachd\nDeònaich gum bi sinne\nGu taingeil a’ tuigsnn\nGu bheil daoine eile ann\nA bharrachd òirnn fhìn,\nAgus gum b’fheàrr le cuid leòsan\nA bhith beò nan saorsa fhèin\nSeach a bhith beò\nFo ar smachd-ne.\n‘Thoir dhuinn tomhas beag\nAgus fuadaich bhuam fhìn\n‘Maith dhuinn ar peacaidhean uile,\nOir is lìonmhor iad,\nAn ainm agus air sgàth Chrìosd.\nMAR URRAM AIR AN ‘ALMANAC’\nTha rud-éigin cho brosnachail,\nCho luma làn de structaran,\nCho buileach pròiseact phoballach,\nLe innleachd anns gach leasachadh,\nAnn an duilleagan an ‘Almanac’,\nGàidhlig bhramach Shacsannac,\nMar chanál salach làn de shupermarket\nTrolleys dol a ghlagadaich.\nO, ’s toil leam fhìn cho Teasco-ach\n’S a tha a’ Ghaidhlig mhargadach:\nFeuch nach can sibh sgainneal ris –\nChan eil am poileasaidh sin ceadaichte.\nAch nì sinn fhathast iomairt ann\nGus an canál a sgioblachadh:\nBheir Bóred na Gàidhlig tasdan dhuinn,\nIs sgrìobhaidh sinne artacail…\nO sgrìobhaidh, sgrìobhaidh,\nSon nam meadhanan….\nGed nach tuigeadh duine facal…\nEabair thusa bàrdachd.\nFEAR NAM BLÀR\nBu mhath an t-ainm a fhuair am Blàrach;\nFear nam Blàr a bh’ ann gu dearbh;\nDol a chogadh thall thar sàile –\nB’ esan a dh’fhàg mise searbh:\nTha Iraq na adhbhar tàmailt\nDo gach neach le gràdh gun chearb,\nLeis gach spreaghadh tha san là seo\nCur ri àireamh mhòr nam marbh.\n‘Creidibh mise’, thuirt an diùlnach,\n‘Tha armachd sgriosail, sgiùrsail thall;\nGlacaidh sinn an Trusdair Brùideil,\n‘S sgriosaidh sinn a h-uile ball\nDen inneal lèirsgrios leis an ciùrr e\nGach neach nach diù leis, luath no mall,\n’S bidh an sluagh a’ seinn gu sùnndach\nNuair bheir sinne fuasgladh dhaibh.’\nChaidh e fhèin is Fear na Preasa\nAnn an cagarsaich mun chùis,\n’S bha gach ceum den Adhbhar Bheannaicht’\nAca deas am beagan ùin’;\nCha robh ann ach ‘Creidibh, creidibh’,\nGed nach robh an teistneas dlùth:\n‘Bidh an lèirsgrios mu ur ceannaibh,\nMura tog sinn oirnn le sùnnd.’\nMach a ghabh iad siud don fhàsach,\n’S chaidh iad fodha chun na glùin,\nAnn an gainneimh mhìn gan sàrach’,\nSaighdearan le blàths gam mùch’:\nChaidh na rocaidean a chàradh\nGu Baghdad a’ togail smùid,\nLasraichean a’ lasadh fàire,\nCur a’ bhaile àil’ na smùr.\nCha b’ e mhàin Iraq a reubadh,\nAch gach fear is tè gun iùl\nAir an cur fo chìs na h-èiginn,\n’S iad le eagal trèig’ na dùthch’;\nDìleab bhàsmhor ghrod as lèir dhuinn\nA h-uile là le beum às ùr,\nAimhreit shearbh am measg nan treubhan,\nIs Al Qaida air an stiùir.\nSin dhuibh dìleab bhrèagh’ a’ Bhlàraich,\nFear nam Blàr a rinn an sgiùrs’,\nFosgladh chothroman don nàmhaid,\nNàmhaid roimh’ nach fhaca sùil:\nDaibhidh Cealaigh, b’ e an sàr-fhear\nThuig nach robh mìr stàth sa chùis,\nTha esan cuideachd fuar is sàmhach,\nPàisgt’ gun anail anns an ùir.\nCUMHA NIC AN TUGHADAIR\nBidh cuid dhinn a’ caoidh,\n’S cuid eile fo aoibh,\nLeis an naidheachd gun d’ aog i fhèin.\nTè an ardain gun taobh\nAch ri airgead is maoin,\nIs cìsean air daoin’ ‘gun fheum’.\nChuir i ruaig air gach laoch\nNach robh leatha an gaol,\nIs nach toireadh ard-adhraidh don Tè.\nThug i Artair air splaoid,\nCosg gach sgillinn gu faoin,\n’S an gual anns an t-saoghal gun spèis.\nAm Malivinas nan gaoth,\nChaidh i shabaid le saod,\nA’ cur casg air gach ‘daoi’ ach i fhèin.\nAn tè ud nach aom,\nNach gluais ach aon taobh,\nMeasaidh i gràin no mòr ghaol da rèir.\nAch thèid i nise fon aol,\n’S cha tiUnndaidh i chaoidh –\nGheibh i chìs aig gach aon sa chrèidh.\nAn-dè thainig an sgeul\nGun do chaill sinn an seud,\nKay NicMhathain nam beus uasal.\nTè bu mhacanta gnè,\nBha socrach na mèinn,\nBho nach cluinnte an gleus buadhmhor,\nNach robh idir ag èigh,\nAch grinn agus rèidh,\nCur na Gàidhlig an cèill le suairceas.\nCha b’ e trompaid le beuc\nNo àrdan ga sèid’,\nA dh’ innseadh a h-euchd luachmhor;\nAch bilean cuimir nach geur,\nNach togadh a’ bhreug,\nAodann àlainn bha sèimh, snuadhmhor;\nGed bu làidir a ceum\nToirt na Cloich às a stèidh,\nAir slighe bha treun ga fuasgladh.\nThog i bhratach gun bheum\nGu h-àrd anns an speur –\nCrann Alba le spèis don dualchas.\nTha Inbhir Asdail fo neul,\n’S tha cumha nar gleus,\nBhon a chaill sin an leug chuannar;\nGed bhios Lia Fàil ann am pèin,\nCha seo deireadh na rèis;\nBidh eisimpleir Khay a’ buannachd.\nFeasgar Sàbaid àlainn\nAnns an Eilean Sgitheanach,\nSinn air ar cruinnneachadh\nAnn an Taigh-sgoil an Dùnain:\nMinistear an t-Sratha\nAir cheann na seribhis,\nIs balach beag luasganach\nLe Gàidhlig ga èisdeachd.\nAn guth Uibhisteach cho binn,\nBlàths anns gach facal,\nAm Facal a’ seòladh dìreach\nGu caladh nan cridheachan\nAir sruthan suaimhneach nan Salm.\nAgus tron uinneig, an caol\nSocrach, sìtheil, sèimh,\nA’ tàladh a’ bhalaich bhig\nA dhol a-nùll thar Iòrdain\nA dh’ionnsaigh Tìr a’ Gheallaidh\nAnn an Scalpaigh.\nAm fonn ‘Evan’ mar dhùnadh,\nA’ toirt na seirbhis gu crìoch,\nAch a’ fosgladh geata mòr, farsaing\nPort na sìorraidheachd thall thar fàire,\nAgus sinn a’ seòladh\nIomram ceòlmhor nan ràmhaichean\nAnn an iùbhrach Taigh-sgoil an Dùnain –\nChan fhàg am buille milis aca m’ anam,\nGus an latha a ghabhas mi fhìn\nAn t-aiseag deireannach\nFar a’ chaoil.\nNam chadal sa ghàrradh gu srannrach an-dè,\nGun tàinig thugam fuaim làidir a-nuas às an speur;\nCòmhlain is Ceòlraidh a’ togail an gleus –\nDà cheud mìle bhuam ann an Eilean na Fèis!\nBha gach druma a’ bualadh le buille bha mòr,\nGach feadan is trompaid a’ fosgladh am beòil;\nGun cluinnte an t-sraighlich na thàirnean fon sgòth –\nMar Chath Armageddon ga iomairt le deòin.\nBha an t-Eilean bha Iosal a-nise a’ leum\nGus am faicte Beinn Haoidhnis air an astar gu rèidh;\nBha Ball Beag a’ Gholf a’ deàrrsadh sa ghrèin,\n’S e cur charan gu snasail is Mànran ri sèisd!\nBha ceòl na Sgeir Mhòir a’ cur luasgadh sa chuan,\nTsunami binn àlainn a’ bristeadh mo chluais;\nGach muc-mhara is cearban ri marcachd nan stuagh,\n’S am fallas gan dalladh – b’ e sin ceò a bha buan!\nChan fhaiceadh am maraiche astar a shròin\nAnns an t-sìoban bha siabadh bho earball gach ròin;\nAn fhaoileag gu h-aoibhneil a’ danns’ leis a’ chòrr’,\nAgus Gille Brìghde le ribheid cumail tìm ris na seòid!\nAir machair na Ruighe bha an crodh dol à rian,\nAgus Mathan Mòr Donn toirt ceòl às am bian;\nAon slìobadh le spògan is thogadh iad sgriach –\nCha b’ e nuallan a bh’ aca, ach fonn a bha brèagh’!\nBha gach Fidheall bha Laiste ruag dorchadas oidhch’,\nGach gleus gum bu lèir dhut, ged nach biodh agad soills’;\nBha gach bodach is cailleach, le lòinidh nam buill,\nA’ fàgail na cagailt ’s a’ dèanamh steapaichean gruinn!\nArs’ an Dotair còir Holliday, ‘’S e sòlas dhomh a th’ ann\nGun d’fhuair iad siud fradharc is comas nam ball;\nBean Sheumais Ruaidh, tè bha cuagach is dall –\nGun do land i am Barraidh nuair chaidh i a dhanns’!’\nBha Sgibinnis ealant’, sin an cleachdadh bu dual,\nLàmh Aonghais air bocsa, ’s pìob aige na ghruaidh;\nBha Flòraidh a’ ruidhleadh gus an do ràinig i I,\nLeis cho beòthail ’s bha ’n ceòl ac’ an Eilean Thirìdh!\nNa sìthichean beaga, theich a-mach às an t-sìdh,\nAg èigheach, ‘Nach stad sibh bho bhriseadh na sìth!\nTha sinne fon talamh, agus glè fhada shìos,\nAch chan fhaigh sinn a chadal le faram nam pìob!’\nCha robh oisean san eilean far nach fhaicte an sluagh;\nNa taighean-òsda cur thairis, agus teantaichean shuas;\nBha CalMac a’ tachdadh leis na bh’aca rin gluas’d,\nAn Lean-To air tràghadh, gun sian rachadh sa chuaich!\nAn ceòl ud san iarmailt, cha robh leithid againn riamh;\nGed as ìosal an t-eilean, is brìoghmhor a sgiamh;\nBidh an t-Eilean nis ainmeil fad iomadach bliadhn’ –\nMa mhaireas an talamh, ’s nach tèid an Fhèis às a ciall!\nMar chuimhneachan air an Dr Gavin Wallace, nach maireann.\nBha ealain nàdarra dhut, a Ghavin,\nFuaighte nad fhèithean,\nDannsa a’ mhic-mheanmna,\nSgrìob pinn air pàipear,\nAlba ga cruthachadh gu h-ealanta,\nAlba nan Gaidheal ’s nan Gall,\nFada mus do chruthaicheadh\nB’ e cruthaidhear a bha annad\nNad dhòighean iriosal, talmhaidh fhèin,\n’S tu a’ faicinn gu geur tron chiad cheò\nSaoghal a dh’fhaodadh tighinn gu bith,\nNam biodh an cothrom ann,\nUr-sgeul nach cualas\nAgus nach fhacas roimhe;\nAgus chruthaich thu na cothroman,\nA’ snìomh bogha-frois dhaibhsan\nA bha deònach coiseachd còmhla riut\nAir slighe chorrach, àlainn a’ chruthachaidh\nGus an ruigeamaid le chèile\nAn t-òr a bha falaichte.\nThàinig tuil mhosach oirnn,\nAgus sguab i thusa às an t-sealladh,\nAch ’s ann an uair sin\nA chunnaic sinne,\nCrochte os cionn nan sgòthan,\nMaise do bhogha-frois\nFhathast a’ crioslachadh\nBu chinnteach ur ceum\nAir mullach gach slèibh,\nIain Fhearchair nam beus uasal.\nSibh sgeadaicht’ san fhèil’,\nMar dhealbh air ur spèis\nDon teanga ’s don fhrèimh dualchais,\nThainig thugaibh le cèill\nIs tuigse da rèir,\nMar aiteal na grèin’ air Cruachan.\nSheas sibh daingeann is treun\nAm meadhan gach streup,\n’S cha bhuaileadh sibh beum uamhais.\nCha b’ e leantail an treud\nAir sgath ur maith fhèin\nBha agaibhs’ mar chreud gluasad;\nAch gu soilleir ’s gu geur\nLe rùn dìleas mar leug,\nB’ e fìrinn thug stèidh dur cnuasachd.\nMar oiteag nan speur,\nChluinnt’ ur guth rèidh,\nGàidhlig ghlan cur an cèill fuasglaidh.\nDuin’-uasal nur gnè,\nGàidheal laghach sèimh,\nBu taiceil ur gleus sa chruadal.\nBidh mòr-shileadh dheur\nAn Gleann Seile an fhèidh,\nBhon theasd am fear gleusda, buadhmhor.\nChaidh aiteal ur grèin’\nFo sgòth anns an speur,\n’S cha chinnteach ar ceum bhon uair seo.\nAir oidhche na h-imrich, Iain,\n‘S grian an fheasgair a’ dol fodha\nGu dearg-theinnteach sa àird an iar,\nSheòl thu air ‘Economy’ nam brèid geala,\n‘S ghabh thu seachad air eilean d’ òige.\nBha do shealladh thar Ghunna\nGu Muile nam mòr-bheann,\n’S air eilean Cholla thar an t-srutha\nBhon Urabhaig mhachrach, chlachach\nAnn an eilean do dhùthchais.\nSeo mise gad fhaicinn nam inntinn,\n’S tu aig a cliathaich, a’ sìor amharc,\nGus an do dh’fhairtlich air do shùilean\nCnoc MhicDhùghaill ’s an seann taigh\nA thogail air fàire, ’s na deòir a’ sruthadh,\nAn dealachadh mòr, deireannach sin,\nAn sgaradh eadar dà shaoghal,\nA’ leudachadh, ge b’ oil leat.\nBha do chùrsa leagte,\nDo cheann-uidhe cinnteach\nAch bu luaineach a’ mhuir\nFo dhruim do luinge,\n’S an cridhe a’ tulgadh\nFa chomhair nan coilltean gruamach.\nAn-diugh tha mise cuideachd a’ feuchainn\nRi Cnoc MhicDhùghaill a lorg air astar,\nDà cheud bliadhna an dèidh dhutsa triall,\nAgus bunaitean an t-seann taigh ud fhaicinn\nAnns an fheur bhog, bhrìoghmhor\nA tha a-nise a’ còmhdach nead d’ òige,\nFar an robh stèidh do bheatha,\nFar an cluinnte na h-òrain,\nFar an robh na clachan cuimir\nA’ cur dìon ort bhon onfhadh,\n’S ag altram do bhàrdachd.\nChan fhaca mi sian idir,\nTobhta no làrach,\nAch caoraich ag ionaltradh,\nCurracag na h-aonar\nAg èirigh air an oiteig\nThall mun Mhìodar,\nIoma-dhathach air cearcall mòr a’ chuain,\n’S am bat’-aiseig cumhachdach\nA’ seòladh gu Barraidh.\nGhabh Linda Gowans an dealbh eireachdail seo de Lachainn Domhnallach a Hiort\nanns a' Ghearran 1984 na dhachaigh ann an Glenn Nibheis. Tha e aig a' chuibhill\na thug a mhathair agus e fhein leotha a Hiort ann an 1930. (Coir: Linda Gowans)\nNach annasach mar a thachras, a Lachainn!\nNuair a bha mi a’ rèiteach na lobhta,\nThàinig sibh thugam gu soilleir,\n’S ged nach do choinnich sinn riamh,\nFhathast mhionnaichinn gun robh sibhse\nAnn an seo rim thaobh; sibh cho èasgaidh nur dòigh,\nCho socrach sìtheil, cho gnìomhach,\nA’ tilleadh gach samhradh a chur dìon air an t-seann taigh,\nGus nach robh tilleadh ann tuilleadh, no taigh,\nGach nì air a chagnadh aig gaillinn is geamhradh,\nGus nach robh agaibh ach turas corra uair,\nA chumail cuimhne air mar a bha.\nB’ ann ann a Hiort a thàinig sibh thugam\nAn toiseach, nuair a bha mi a’ coiseachd\nTron bhaile, ’s na tobhtachan uile beò\nLe taibhsean nach d’ fhairich duine ach mi fhìn,\n’S an t-eagal orm gun robh mi a’ sgrios na sìthe\nBheannaichte, bhàidheil a bha fhathast\nAnns na fàrdaichean fosgailte ud\nNach robh idir, idir falamh.\nAgus chì mi sibh an ceartuair,\n‘S sibh a’ dol le ceum socrach\nChun na seann dachaigh, gun droch fhacal,\nGun dad ach naidheachd ghrinn\nA bha na lòchran dhaibhsan\nAig an robh breithneachadh\nDh’innis sibh don chuideachd\nMar a thàinig na creachadairean do Hiort,\n'S mar a theich an sluagh gu dìon,\nMar a theab sibh a bhith air ur sgrios,\nLe luchd-fuathais an latha a bh’ ann.\nAch nuair a ràinig sibh fhèin tìr-mòr,\nAn dèidh dhuibh soraidh fhàgail aig an eilean,\nNach do nochd na creachadairean a-rithist,\nAg iarraidh sgeul oirbh, sgeul mu gach cleachdadh,\nGach dòigh, gach fasan, gach neònachas\nA bha agaibh ann an Hiort,\n’S sibh cho coimheach ris na fulmairean.\nAgus nach d’fhalbh iad leis an ionmhas,\nIs siùil àrda, atmhor an aineolais\nGu deàlrach, àrdanach ris na cruinn,\nGus an do ràinig iad caladh nam breug,\nFar an do reic iad cliù Hiort\nAirson pìosan suarach airgid.\nCha do reic sibhse riamh ur cliù,\nAgus cha reic gu bràth, a charaid.\nBha sibh fhathast socrach, grinn\nAn latha a thàinig an long mu dheireadh\nA-steach do bhàgh mhòr ur beatha,\n’S a sheòl sibh innte\nGu tìr-mòr eile thar fàire.\nGuma fada a bhitheas sibh rim thaobh,\nA Lachainn uasail, Hiortaich.\nNuair a dh’fhàg sibh Eilean Robain,\nCha b’ ann le mort nur cridhe,\nCha b’ ann le gràin nur n-anam,\nCha b’ ann le teine nimheil nur sùilean,\nCha b’ ann le gunna a’ losgadh nur làmhan,\nCha b’ ann le cuthach dearg nur n-eanchainn,\nCha b’ ann le bàs dubh lobhte nur casan,\nAch le ceum na sìthe,\nGrèim a’ chàirdeis,\nLainnir an dòchais,\nBlàths a’ choibhneis,\nSpiorad a’ mhaitheanais,\nDh’ionnsaich sibh ur ciùird\nAnn an cuaraidh mhilis shearbh a’ chruadail;\nBha an gearradh-chlach ceart\nA-nise fa-near dhuibh;\nCha b’ e clachan aoil\nAch clachan beò\nAir am bualadh sibh\nUr gilb shèimh,\nMu dheireadh shuidh sibh,\nLeig sibh seachad ur n-acfhainn,\nAgus rinn sibh ur tiomnadh.\nRinn sibhse an gearradh:\nDh’fhàg sibh an snaidheadh\nMAR CHUIMHNEACHAN AIR SEAMUS HEANEY\nDeagh charaid dhuinn uile\nB’ eòlach thu air Trioblaidean,\nA Shèamuis uasail chòir,\nAch fhathast bha thu socrach,\nSìtheil, snog nad dhòigh;\nAnns an Tuaisceart sheas thu dìreach,\nGed thriall thu deas le deòin,\n’S bha do shealladh fad an astair\nAir Albainn dh’ aindeoin ceò.\nAn inntinn mhòr ga giùlan aotrom\nAir guailnean leathann beò,\nSùilean lainnireach mar dhaoimein\nA’ tolladh tro gach sgleò;\nLeug ùr nach fhacas roimhe\nThigeadh glan bho d’ pheann;\nAs an àbhaist nochdadh toradh,\n’S tu cladhach brìgh gach sgeoil.\nDo bheul a’ seirm le gàire coibhneis,\n’S tu fhèin gu h-aoibhneach òg;\nGach latha faicinn sealladh saorsnail\nAir chùl gach daorsa bròin.\nCeann na cèille, ’s tu cho bàidheil,\nSàmhach grinn, gun bhòsd;\nMar aon den t-sreath nad nàdar,\nAch ainneamh ann ad sheòrs’.\nBu treun am bann a bha gar ceangail,\nA Shèamuis ghasda chòir,\n’S ged nach b’ fhaisg a bha ar càirdeas\nBu treas’ ar dàimh na feòil;\nB’ i a’ Ghàidhlig ainm ar mara,\nIs chluinnte fonn ar seòl\nThar Sruth na Maoile anns a’ bhàta,\n’S muir-làn a’ togail ceòl.\n‘S ged nach tig thu nochd nar cuideachd,\nBidh cuimhne ort le pròis;\nBidh tobhta dhut gach uair a dh’ iomrar\nLong bhàrdail do luchd-eòl;\nA dhuine ghasda, mheachar’, shuilbhir,\nTha sinne ’n-diugh ri bròn,\nAch thug thu dhuinn gu bràth an ulaidh\nA chumas buan do threòir.\nAir mo charaid uasal nach maireann,\nDòmhnall Mac ’Ille Dhuibh, à Lios Mòr.\nTha neul air an Lios a-nochd,\nIs trom sprochd air a’ chaol,\nGruaim air gach coill’ is cnoc\nBhon a dh’fhalbh am fear-gaoil.\nBu mheasail e air cliù a dhaoin’\nIs chuir e leabhar air a dhòigh;\nDhealbhaich e an tasglann grinn\nA tha gu h-aoidheil fo cheann fòid.\nB’ esan a thog ainm an àit’\nMar ionad àraich nan saoidh;\nIs tha an sliochd a-nise crom,\nAm mulad trom ’s iad ga chaoidh.\nBha ealain an neart a làimh,\nA’ tarraing dhealbh air cairt bhàn –\nThigeadh long ’s a seòl ri crann,\nDo Phort Ramasaidh ’s i làn;\nBeairteas innt’ o linn nan sean,\nAnn am briathran geanail blàth,\nEachdraidh nan laoch nach mean,\n’S euchdan gach neach bha làth’r.\nA Dhòmhnaill, ’s e gu fìor do chàrn\nTaigh-solais àrd ri taobh a’ chaoil,\nA ghath a’ beannachadh gach tràigh,\nA’ cur sgàilean dorch’ ma sgaoil.\nB’ e sin a rinn thu fhèin nad là,\nA’ lasadh slighe cheart le bàidh,\nRannsaichean a’ dol gad lorg,\n’S aig do chagailt gheibhte fàilt’.\nTha thu nis sa chaladh chiùin,\nDo shiùil ’s iad paisgte, gun lochd;\nAch cluinnear osnadh anns na tuinn;\nChan fhaighear aoibh san Lios a-nochd.\nMARAICHE A’ BHANCA\nMar chuimhneachan air an duin’-uasal Uilleam Groat, nach maireann,\nfear a mhuinntir Arcaibh a bha na bhancair ann an Tiriodh, agus a bha roimhe sin\na’ seoladh air an ‘Otter Bank’, am ‘banca-mara’ aig Banca Rìoghail na h-Alba.\nTha do long an-diugh aig caladh\nAn taigh-tasgaidh Scapa Flow –\nAn ‘Otter Bank’ bha làidir, tapaidh\nAnn an gaillinn nan tonn mòr;\nTha cuid marachd a-nis seachad,\nTha a crann an taic a beòil,\n’S cha tig luasgadh oirr’ ri maireann\nAn taigh-tasgaidh Scapa Flow.\nB’ iomadh là air cuantan Arcaibh,\n’S sìoban mara geal fo sròin,\nA thug i leatha fuasgladh airgid\nDo na h-eileanaich le deòin:\n’S Uilleam Gròt bha ciùin na fhacail\nA’ fulang sadadh fairge mhòir,\nAir sgàth gach neach bha sireadh taice\nAnns gach malairt bha fo sgòd.\nAch thuig thusa, Uilleim ghasda,\nNach b’ e airgead bun an sgeòil;\nB’ ann nad chridhe bha am beairteas,\n‘S dh’fhosgail thusa dhaibh do stòr;\nSgeulachdan is fios mu mharachd,\nB’ e an cleachdadh bh’ aig do sheòrs’,\nOir bhuineadh tu do mhuinntir Arcaibh –\nBha do chorp-sa den aon fheòil.\nAgus ann an Tiriodh fhathast,\nCluinnear d’ ainm ga luaidh le pròis;\nBha thu mèinneil, bàidheil, taiceil,\n’S bha do labhairt sìtheil, còir.\nThogadh tusa seòl gu snasail\nLeis gach maraich’ ann an spòrs’,\nAnns an rèis gum faicte d’ eathair,\n‘S a crann a’ snagail anns an t-sròm.\nDh’fhag thu, Uilleim, dìleab againn\nNach fhaca sinne riamh a seòrs’;\nDh’fhàg thu againn ciùinead d’ anam\nAm measg sadadh searbh na stoirm.\nTha thu fhèin an-diugh aig caladh\nFad o chrathadh nan tonn mòr;\nAn long ’s am bancair a-nis taisgte\nAnn an Arcaibh, tìr do dheòin.\nIs saorsa coiseachd sa mhuran,\nA’ mealtainn furan na fairge;\nGach tonn a’ tighinn le buille,\nA’ tumadh aodann na carraige.\nAn trìlleachan beag le caithreim\nRi aighear is aiteas na thairgse,\nIteag a ghabhail gun smalan\nFar an cluinnear faram na gailbhe.\nFeamainn gu sàmhach a’ labhairt\nMu aigeann nan claisean garbha;\n‘Cha tig saorsa gun stoirm na caraibh –\n’S math ma mhaireas an tairbhe!’\nNA GAISGICH URA\nNa gaisgich ùra, gur h-iad na diùlnaich,\nA’ leum gu lùthmhor le sùnnd air tràighean,\nAir sgiathan siùbhlach a’ ruith gach cùrsa,\nLe siùil cho snuadhmhor os cionn a’ bhàighe.\nTha iad cho rìomhach nan oillsgin lìomhte,\nDùint’ mun craiceann is teann mum màsan;\nAn t-èideadh brèagha a tha cho sgiamhach\n’S ag inns’ gu cinnteach gu bheil iad làidir.\n’S iad fhèin a gluaiseas os cionn nan rùitean,\nA’ cumail dìreach le brìgh an gàirdein:\nGed bhiodh sìd’ an uamhais a’ togail fuathais,\nMach gu luath leo air uachdar sàile.\nAir chùl nan dlùth-thonn nì iadsan stiùireadh,\nSìos is suas air gach stuagh as àirde,\nAch corra uair gum buail an grùnnd iad,\n’S bidh ’n car-a’-mhuiltein a’ toirt orm gàire.\nCha toir iad smuaint do chunnart brùideil,\nIs beag an suim do gach creig san àite;\nChan eil iad tùrail, ’s cha toir iad diù dha,\nGed dh’fheumte ’coptair gan togail sàbhailt’.\n’S ma chì thu cruinn iad air ceidhe còmhla,\nGu moiteil, pròiseil, a’ falbh sa bhàta,\nGu bheil an còmhradh cho làn de bhòillich\nMun dòigh a bhuannaich iad cliù san àite!\nSeo sinn a-rithist, a sheann taigh,\n’S sinn a’ feuchainn ri dìon a chur ort.\nNach annasach sin, ’s a liuthad bliadhna\nA chuir thu fhèin dìon oirnne;\nGinealach an dèidh ginealaich\nDe na Dòmhnallaich fo do chabair;\nDo bhallachan leathann a’ toirt dùbhlan\nDo gach gaillinn is stoirm bhrùideil;\nFeur nam machraichean ga ghearradh\nLe siosar nimheil, geur na gaoithe,\nAn t-uisge a’ sadadh air na creagan,\nNa Suacain a’ goil le fuathas mara,\nAn tein’-adhair ’s an tàirneanach\nA’ sgoltadh nan speur, gach uamhas\nA’ dalladh ort bho gach àird.\nBu tric a dh’ èisd mi gu seasgair ri do chaismeachd,\nA’ cur a’ chatha an aghaidh nan siantan,\nDo sglèatan ri drumaireachd,\nDo stuaghan ri feadaireachd,\nDo shimilearan ri bùirich,\nDo dhruim ri dìosgail\nD’ uinneagan ri bualadh,\nDo bhallachan ri diùltadh,\n’S a’ ghaoth ’s an t-uisge a’ tilleadh,\n’S iad claoidhte.\nAch a dh’ aindeoin do thrèine,\nChagainn iad thu beag air bheag,\nTaisealachd anns a’ ghlutadh,\nCorra mhaide a’ bristeadh,\nFiodh nan dorsan a’ grodadh,\nUinneagan a’ dèanamh aoidion.\nTha sinne a-nise aig do bhunaitean,\nA’ cladhach claise don taisealachd!\nChan urrainn nach tug sin gàire ort!\nNach ann oirnn a tha a’ bhathais!\nChuala mi thu ag ràdh os ìosal,\n‘Abair stèidh, a bhalaich!\nBeachdaich thusa air gach clach\nA chuir Eachann Bàn anns an talamh,\nA thug e às a’ chuaraidh le spreaghadh-creige,\nA shlaod a chlann air losgann each,\nA shnaidh an clachair le ealain na gilbe,\n‘S a chuir e cuairt air chuairt\nLe neart a chuirp ’s a dhà làimhe\nTimcheall nam ballachan.\n‘Gabh beachd, ’ille, air mar a thog\nEachann Bàn a dhaingneach!\nTut, bidh mise an seo gu seasmhach,\nAn latha nach bi thusa ann!\nCuiridh mise thusa às mo dhèidh!\n‘Ach tapadh leat, ’ille,\nAirson beagan maise a chur air mo ghnùis,\nSpriodadh de dh’aol geal bòidheach\nAn ceann a h-uile còig bliadhna,\n‘S peanta a chur air mo dhorsan\nAgus air na h-uinneagan.\nRinn sin feum dhomh,\nAch tha mo bhunait\nFhathast gun atharrachadh,\nGun sgàile tionndaidh.\n‘Rugadh mise anns a’ chreig,\nMi fhìn is Eachann Bàn Blastair\nGar snaidheadh le chèile,\nGar gearradh còmhla\nAs a’ charraig chruaidh,\nCarraig nan àl nach dìobair:\n‘Clann nan clach a thog mise –\nB’ iadsan, ’s cha tusa,\nA rinn mo bhunait-sa\nSGOIL THAOBH NA PAIRCE\nPiseach is àgh air sgoil Ghàidhlig a’ bhaile\nTha ga seòladh an-dràsd’ an Lìt’ àghmhor nam marsant’,\nFar am b’ àbhaist gach bàta bhith làn leis gach bathair,\nIs teanga nan Gàidheal air gach clàr air a h-aithris.\nGun seòl an sgoil ùr air cùrsa bhios daingeann,\nToirt buaidh air gach cruadal, gach stuagh a thig tarsaing;\nGun toir i dùbhlan le tùr do gach spùinneadair mara\nA nochdas ’s e ’n dùil nach eil an iùbhrach seo fallain.\nChaidh a togail gu brèagha an Crois na Cìse le ealain,\nCoinneach Neal leis gach innleachd gu gnìomhach ga snaidheadh;\nMòna mhìn’s i a’ strì ris a’ chiad ghainnead acfhainn,\n’S gun chinnt’ am biodh sìd’ aic’ bhiodh a’ lìonadh a slatan.\nChaidh a stiùireadh gu h-uasal ’s gu buadhmhor le Anna\nGu Lìte nan Long, laimrig phongail an fhasgaidh;\nDh’fhàg i chabhlach na dèidh anns an rèis chun a’ chalaidh,\n’S i togail gu h-àlainn ainm na Gàidhlig mar bhratach.\nGuma slàn bheir i ’n t-aiseag do gach balach is caileig\nA labhras sa chànain a bha air Ghàidhealtachd ’s air Mhachair;\nGun toir i tlachd do gach pàrant thèid gu h-àrd anns na crannaibh,\nFar am faic iad a’ Ghàidhlig aig a bàrr sa phrìomh bhaile.\nSÌD’ FHLIUCH 1914-2014\nCò a chreideadh e?\nCeud bliadhna de shileadh,\n’S cha tàinig turadh fhathast:\nAn t-uisge a’ dòrtadh gun abhsadh\nO mhoch gu dubh,\nO mhadainn gu feasgar,\nA Shàbaid ’s a sheachdain\nA shamhradh ’s a gheamhradh:\nAn talamh air dol fodha\nAnn an cuan salchair o chionn fhada,\n’S gach ginealach le bàta-teasairginn,\nA’ seòladh air uachdar nan tonn.\nCluinnear corra iomradh air Nòah\nMar an t-Athair a chruthaich an Àirc,\n’S anns na h-iùbhraichean air an oidhche,\nNuair a bhios iomram an latha seachad,\n’S na ràimh nan laighe air na tobhtachan,\nBidh seanair ag innse naidheachd na Dìle\nDo na h-oghachan, gus an tuig iad\nMar a mhill Dia nan Seann Daoine\nAn saoghal gu tur.\nChan eil sgeul air fitheach,\nNo air calman gràsmhor,\nNo air Ararat:\nChan eil ann ach an iomram\nShìorraidh, shearbh, shàraichte,\nGed a tha am bogha-frois\nFhathast anns an speur.\nAir feasgar Earraich am Beaumont-Hamel,\n’S am machair Frangach a’ sgaoileadh rèidh,\nNa h-eòin ri ceilear le fead is aighear\nGu h-àrd san adhar an gorm nan speur:\nTha mise coiseachd le cas nach lagaich\nSuas gu ’n charragh ud thall leis fhèin,\nDo na h-Earra Ghàidhealach a chaill an anam\nSan talamh eabair a shluig gach ceum.\nAn siud gu snasail gum faic mi facail\nMu chliù nam balach a sheas gu treun;\nA’ Ghàidhlig mhacail bha iad a’ cleachdadh ,\n’S i cainnt a’ charraigh gu rè nan rè.\nNa gillean gaisgeil a chaidh romhainn\nTha cuid gun ainm ac’ nan laigh’ sa chrèidh:\n‘Do Dhia a-mhàin tha ’àdsan aithnicht’’ –\nGach dàrna clach a’ toirt dhuinn an sgeul.\nSa chlachan chuimir aig ceann an achaidh,\nDà shreath de leacan gu geal ri grèin:\n‘A nàmhaid bhàsmhor, cà bheil do ghath-sa?’ -\n‘S e sin a’ cheist a th’ aig aon mar stèidh.\n’S am fonn a’ gealltainn deagh thoradh dèis,\nCo ’n-diugh a chreideadh gun treabhadh batal\nAn tìr na h-eabar ’s na boglaich bhrèin?\nNa h-eòin ri ceilear gu h-àrd san adhar,\nA’ seinn gu snasail le iomadh gleus –\nIs fada sin bho gach urchair mhallaicht’,\n’S bhon ghunna ghrànd’ leis a’ bhàs na bheuc.\nBha ’n ceòl cho milis, cho grinn ’s cho fallain,\nGun do bhris e m’ anam nuair bha mi ’g èisd’,\nIs dh’fhairich mise, ged bha mi smachdail,\nMo shùil le smalan a’ frasadh dheur.\nAN DEALBH DEIREANNACH\ndem shìn-sheanair ’s dem shìn-sheanmhair.\n(Chaidh an dealbh a ghabhail ann an 1916 le am mac,\nIain Domhnallach, a chaidh a mharbhadh aig Arras ann an 1917)\nTha sibh an seo crochte air a’ bhalla,\nTàthte ann an ceimiceachd na mairsinneachd,\nUr dromannan ris a’ ghàrradh,\nEadar na clachan as motha a th’ ann.\nSheas na clachan sin gus an là an-diugh,\nGun atharrachadh no sgàile tionndaidh,\nAch a-mhàin còinteach\nAir an aghaidh.\nAch dh’fhalbh sibhse a dh’aindeoin an deilbh;\nCha do chùm ceimiceachd sibh ach mar ìomhaigh,\nGed a bha sibh le chèile cho treun, gnìomhach,\nNur clachan beò nach gluaiseadh gaoth no stoirm,\nGun eagal ro bhochdainn no ro ghalar,\nRo uachdaran no ro bhàillidh,\n’S sibh le chèile an sàs gu fonnmhor\nAnn an clachaireachd na beatha,\nA’ togail an taigh ùir,\nA’ togail an teaghlaich,\nGàrradh mòr nan ginealaichean.\nDè a chunnaic sibh an latha ud,\n’S sibh nur suidhe mu choinneamh a’ chamara,\n’S Iain a’ bruthadh a’ phutain?\nBha sibh sgìth, air ur claoidh\nLe saorsainneachd shearbh ur latha,\nUr n-aodainn air an treabhadh le cruadal,\nAch fhathast bha ur sealladh geur,\nClachan ur sùilean fosgailte.\nAm faca sibh am peilear beag solais\nA’ sitheadh chun a’ chamara,\nGur reothadh na bhroinn,\nAgus a’ dol ann an clisgeadh\nDo dh’eanchainn Iain?\nAm faca sibh na clachan mòra a’ tuiteam,\n’S an gàrradh-teaghlaich a thog sibh le spàirn\nA’ falbh as a chèile,\n’S gun duine\nTha an Saighdear Iain Dòmhnallach, às a’ Chaolas ann an Tiriodh, a’ sgrìobhadh mar a leanas gu a phiuthair Magaidh air 28.3.1917: ‘I must not mention where we are. What is the name of the stream behind Miodar House where the[y] get the rotten seaweed [?] Tell me in next letter. Now I must close as I have only 10 minutes to go.’\nShìos air cùl creagach a’ Mhìodair,\nTha a’ ghaoth an eara-dheas geur,\nSgrìob lom, liath an earraich a’ gearradh\nCraiceann odhar a’ gheamhraidh ghruamaich\nFar nam machraichean boga, bàsmhor;\nAn làn ìosal, ’s na boghachan a’ nochdadh,\nGrinneal is gainmheach is sligean,\nSruthan labhrach a’ ruith eadar clachan,\nA’ cumail orra gu sìorraidh,\nA’ taomadh na tìre\n’S i bàthte fo na tuiltean.\nAgus am fàileadh! Samh na feamainn,\nBoladh breun brùideil na marbhalachd\nA’ tolladh mo chuinneanan le bior\nToradh lobhte, grod, cnàmhte a’ chogaidh,\nFuidheall spàirn nan cumhachdan mòra,\nCnàmhan loma nan stamh briste nan laighe\nFada os cionn oir an làin, far an d’fhàg\nAn stoirm iad, le smùidrich is fuathas,\nAnns gach claise, gach sgor, gach oisean,\nMuin air mhuin, marbh gun bheatha,\nLe ionnsaigh nan gunnachan mòra,\nStuagh air stuagh, làdach air làdach,\nNa peilearan-meallain nimheil a’ sadadh\nGun stad, gun abhsadh, gus an robh\nGach nì beò air a’ mhachaire air a sgrios,\nAn tìr gun anail, is cobhartach cath na mara\nAir fhàgail far an do thuit e.\nAgus an siud, uaigh fhosgailte\nRi taobh an uillt, air a cladhach\nGu snasail, grinn le oiteig choibhneil\nIs lochan beag tròcaireach ga h-imlich,\nFar an laigheadh aon saighdear,\n’S far am biodh na siantan ga shìor-nighe\nBho choirbteachd a’ chatha.\nNam biodh fhios co dhà\nA rinn an oiteag chàirdeil siud…\nCeud bliadhna an dèidh làimhe.\nCò a chreideadh, Iain, gur h-ann an sin\nA bha do smuaintean luaineach a’ tilleadh\nAnns an litir mu dheireadh ud,\nAgus fàileadh feamainn ghrod\nAllt biothbhuan a’ Mhìodair\nA’ tighinn thugad a-rithist\nAnn am poll is eabar is clàbar\nBlàr-catha na Frainge?\nAn robh am manadh deireannach\nAnns a’ ghaoith?\nCuir an deagh chath led neart air fad,\n’S e Crìosd do chòir, is Crìosd do rath:\nGlac lànachd beath’, is gheibh thu cìnnt\nGur h-e do chrùn ’s do shùnnd gu sìor.\nShìos anns an uaimh fo bhuaidh a’ bhàis,\nTrì-fichead troigh fon talamh àrd,\nTogaibh ur guth is seinnibh ceòl,\nDon Triath a bheir dhuibh sgiath is fòir.\n’S esan ur stèidh an teas ur spàirn,\nNuair bhios an nàmhaid bagradh bàis:\n’S e chuireas casg air eagal mòr,\n‘S a dhòirteas leigheas anns gach leòn.\nNuair spreaghas sibh a’ chreag as cruaidh,\n’S a nochdas sibh air talamh shuas,\nIarraibh gun deònaich esan buaidh\nDhuibhse tha strì às leth a shluaigh.\nIs mura ruig sibh an taobh thall\nDe ur ceann-uidhe gun ur call,\nBidh a làmh ghràdhach-san cur fàilt’\nAir a chlann fhèin aig crìoch a’ bhlàir.\n‘NOT FORGOTTEN IN CAOLIS, TIREE’\nNuair a sheas mi aig d’ uaigh, Iain,\nChunnaic mi do chlach-chinn na drochaid,\n’S mise a’ coiseachd a-null oirre\nThugadsa, ’s do làmh làidir ga sìneadh\nThugamsa, a’ cur fàilte orm don taobh thall,\n’S do ghuth Gàidhealach ag ràdh\nGu socrach, sìtheil, bàidheil, beòthail,\n‘Chan eil mi air mo dhìochuimhneachadh\nAnns a’ Chaolas ann an Tiriodh.’\nGu dearbh, Iain; b’ e sin a ghluais mo chridhe,\nSoilleireachd taibhse na cuimhne air mo thòir\nAnn an trainnse cruaidh nan linntean bàsmhor,\nA’ toirt orm a bhith a’ gleachd le dìochuimhn’,\nBeigeileid nam làimh fhìn, ’s an ionc dhubh\nA’ sruthadh na h-abhainn dheirg,\nA’ gearradh litrichean lasrach\nAir an drochaid a thilg gràdh teaghlaich\nA-null thugad don Tìr a Bhuineas Dhuinn Uile.\nAn-diugh, ’s grian na Frainge a’ deàrrsadh\nAir sreathan nan clachan geala,\n’S na tuinn òga a’ bualadh le faram shàmhach\nAir cladach a’ chaolais shìorraidh,\nChuir mi clach-mhullaich a’ chàirdeis\nChaoimh seo air an drochaid,\n’S mi a’ coiseachd a-null thugad\nBhon Chaolas gu Sante Catherine\nGu tiamhaidh, toilichte, a’ cuimhneachadh.\nAN CAIPTEAN SEOC STIÙBHART, MC\nBha Iain Dòmhnallach na ADC aig 2 Lt John Livingstone Stewart nuair a chaidh a mharbhadh aig Blàr Arras air 9.4.1917. Sgrìobh an Stiùbhartach litir eireachdail gu Magaidh, piuthair Iain, an dèidh bàs a bràthar. An dèidh a’ chogaidh, thug an Stiùbhartach a-mach dreuchd fear-leighis ainmhidhean ann an Dùn Eideann le àrd-urram, agus chaidh e do dh’Afraca, far an do shaothraich e fad 25 bliadhna ann an Cladach an Òir (Gold Coast). Chaidh seo a sgrìobhadh nuair a chunnaic mi dealbh den Stiùbhartach anns a’ cholaist ann an Dùn Eideann.\nCò chreideadh gun robh sibh riamh\nAnns a’ chogadh mhòr bhrùideil ud,\n’S gum faca sibh mort is marbhadh,\nPoll a’ bhàis is eabar a’ bhàthaidh,\nMuir a’ chlàbair gun ghrùnnd, gun chrìch,\nFir is eich a’ dol an coinneamh an cinn,\nCuirp a’ dol nan spealgan do na speuran,\nGillean òga a’ tuiteam gun osna aig ur casan?\nNo gun cuala sibh ràn nan gunnachan mòra,\nSeirm nan sligean lasrach a’ gabhail seachad,\nSrann nam peilearan beaga nimheil,\n’S na saighdearan a’ glaodhach le pian Ifrinn\n’S an spreaghadh deireannach gan gearradh\nCò a chreideadh gun robh sibh fhèin nam measg,\nDà uair air ur leòn, dà uair am feum lighichean,\nDà uair am feum altram cùramach,\nDà uair am feum fois is faochadh is fuasgladh\nAnn an gleann sgàil a’ bhàis?\nCò a chreideadh gun tigeadh sibh bhuaidhe,\nGun cuireadh sibh ur n-eanchainn ri leigheas\nNuair a bha gach crith-thalmhainn seachad,\n’S gun rachadh sibh a-mach gu tìr chèin\nA thoirt dòchas do dhaoine is do dh’ ainmhidhean?\nTha sibh a’ sealltainn cho òg, cho neochiontach,\n’S sibh ris an ionnsachadh dhomhain, thorach,\nCho neo-thruaillte nur coltas, cho glan,\nMar nach fhaca sibh fuathas riamh nur beatha,\n’S ur bothag fhathast cho làidir, fallain:\nChan ioghnadh gun deachaidh currac Alba a chur\nGu rìoghail air ur ceann mòralach.\nB’ e sibhse gu dearbh an duine gasda,\n’S sibh a’ sgrìobhadh litir chomhfhurtachd\nAnn am meadhan ur dòrainn fhèin\nGu Magaidh Dhòmhnallach ann an Tiriodh,\nA’ moladh gaisgealachd a bràthar mairbh.\nA Sheoc uasail, treun nur n-inntinn,\nB’ e sibh fhèin an gaisgeach, an curaidh\nCiallach, carthannach gun choimeas.\nRinn am Freasdal an taghadh,\n’S tha mise an-diugh taingeil\nNach b’ e sibhse a fhuair am peilear.\nSin agaibh a-nise an dàn.\nAM FEASGAR MU DHEIREADH\nChaochail an Caiptean Seoc Stiùbhart ann am Magoebaskloof anns an Transvaal ann an 1971.\nThàinig sibh chun na laidhne deireannaich,\nA Sheoc, far an robh an Nàmhaid Mhòr\nA’ fuireach ribh anns an trainnse:\nAn latha grianach, an ùir tioram,\nSeach uisge is boglaichean\nIs droch shìd’ Arras:\nA’ chraobh a’ sgaoileadh a duillich,\nA geugan dosrach a’ cur dìon oirbh\nGu sìtheil, socrach, ’s na h-eòin\nRi ceilear nan còisir bhiothbhuan,\nA’ seinn gu sìorraidh\nOs cionn cuthach an t-saoghail.\nShuidh sibh mu dheireadh,\nShìn sibh na casan làidir ud\nA bha eòlach air clàbar,\nAch a bha glan an-diugh:\nShocraich sibh an corp mòr gaisgeil\nA bha a’ fannachadh le uallach na h-aoise\nFo sgàil na craoibhe anns an tìr airtnealaich:\nThog sibh an deoch mhilis nur làimh,\n’S gu sèimh shluig sibh na peilearan,\nAgus shìn sibh a’ bhuaidh gu fialaidh\nSEOC MÒR STIÙBHART\nAnn an dùthaich na grèine\nChrìochnaich ur rèis-se,\nA Sheoc uasail, bha lèirsinneach còir.\nFar am bitheadh na speuran\nIs beanntan bha feurach\nA’ pògadh a chèile lem bòidhch’;\nFad’ o Ghàna ’s on sprèidh sin\nA dh’altraim ur gleusdachd,\n’S sibh a’ cleachdadh sàr èifeachd nur dòigh;\nFad’ o chogadh na brèine\nA dh’fhàg feachdan gun èirigh,\n’S a sgrios mìltean le lèireadh is bròn.\nAir iasgach bhreac bha sibh dèidheil\nAir lochan beag èibhinn,\n’S na gillean cur spèis ann ur seòl:\nA’ sgaoileadh teagasg bha feumail\nLe mòr-thuigs’ agus reusan\nGu gach creutair bha ’g èisdeachd le deòin.\nBu làidir ’s bu treun silbh,\nAn curaidh nach gèilleadh,\nA’ cur cath ’n aghaidh èis is droch spòrs.\nFhuair sibh sìth agus èibhneas\nAnn an tìr seo na grèine,\nGus an do laigh sibh gu sèimh anns an fhòd.\nAn sporan a th’aig Alasdair,\n’S e mìorbhail mhòr a th’ann,\nAgus ’s math gu bheil e farsaing,\nAgus domhain shìos fon bhann!\nGliong, gliong, gliong,\nCha bhi sinn idir gann,\n‘S cluinnidh sinn na sgillinnean,\nA’ dòrtadh às le srann.\nIs math gu bheil am Mòd ann,\nOir ’s toigh leam fhin gach rann,\nA tha sgrìobhte ann an airgead,\nIs ceòlmhor do ar clann;\nDiong, diong, diong,\nAm Pàislig mhòr nach fann,\nLe òrain agus dramaichean\nIs fèilidhean nam ball.\nAgus cluinnear sporan Alasdair\nCeud mìle thall –\nIs mòralachd nan notaichean,\nA’ tuiteam às – cho gann!\nNach ann ort tha ghreann!\nDùisg, dùisg, Alasdair,\nChan eil gu leòr ann.\nMar chuimhneachan air Alasdair Camshron\nAnn an siud ann an Dail an Tairt,\nLe speculairean dubha ’s cion lùth\nNur casan cruadalach cinnteach\nA bha uaireigin cho siùbhlach,\nShuidheadh sibh gu càirdeil,\nA’ fuireach ris a’ bhalach Thirisdeach\nGach feasgar Sàbaid a’ tighinn air chèilidh.\nBha sibh cho grinn, socrach, sìobhalta,\nUr latha corporra a’ ciaradh,\nCaol Muile a’ dol fo sgleò air an astar,\nAch fhathast bha a’ ghrian a’ deàrrsadh\nAir a’ Bheinn Shianta ‘s air Cille Chòmhainn,\nAgus thigeadh lasair na h-òige na làn neart\nNuair a chuireamaid cuairt air Suaineart Buidhe,\nGach rathad a chàraich sibh le spaid is greabhal,\nIs gach toll a lìon sibh a thoirt turas sìtheil\nDo dhaoine eile air leathadan corrach, cas,\nNa Morbhairne àlainn fhalaimh.\nChàraich sibh rathaidean an h-eachdraidh,\nAlasdair, le ur dìcheall le peann is inntinn,\nAgus tuill an fhiosrachadh gach seachdain,\nThionndaidh sibh nan tobraichean eòlais.\nThug sibh an dìthreabh fo bhlàth,\nAgus rèitich sibh an t-slighe.\nShuidheadh am balach Tirisdeach\nGus am feumadh e falbh, ge b’ oil leis,\n’S e a’ faicinn lainnir nan seòl siùbhlach\nA’ fiaradh Rudha Aird nam Murchan,\nCaol Muile beò le luingeas nan linntean,\nNa gaisgich a’ cur a’ chatha shìorraidh,\nCroitearan Bhuarblaig a’ riasladh ris na feannagan,\nAgus ‘Caraid nan Gàidheal’ le ite a’ chruthachaidh\nA’ sgrìobhadh le gàire air aodann\nDuilleagan ‘An Teachdaire Ghaelaich’\nAnns a’ Mhansa am measg nan craobh.\nTapadh leibh, Alasdair, airson gach rathad\nA rèitich sibh dhomhsa, gach ceangal a rinn sibh\nEadar slighean na h-eachdraidh,\nMus do thriall sibh fhèin\nAir an rathad fhada mu dheireadh.\nBha Alasdair Camshron ann an Dachaigh-Chùraim Dhail an Tairt anns an Oban nuair a bha mise anns an Ard-sgoil eadar 1965 is 1967. Bhiodh e a’ sgrìobhadh earrann (is barrachd) gach seachdain anns an ‘Oban Times’, fon ainm-phinn ‘North Argyll’. Bha mi air leth moiteil gun do choinnich mi ris, agus gun robh sinn nar dlùth chàirdean mus do chaochail e. Thill na cuimhneachain seo thugam madainn an-diugh. Bha e cho taitneach a bhith na chuideachd. Chan iarrainn-sa na b’ fheàrr. Seo mi a-nise a’ cur clach air a chàrn – lethcheud bliadhna (cha mhòr) an dèidh dhuinn coinneachadh.\nCòig chinn liath an grian na maidne,\nRi cleasachd chiùin os cionn na mara,\nTonnan uain’ a’ sguabadh tharaibh,\nIs sibh a’ fadadh tlachd nam anam.\nNach sibh an-diugh a chunnaic annas,\nFear le coin air oir a’ chladaich!\n’S e fealla-dhà le gràdh a bh’ agaibh –\nBu ghasd’ a labhair sibh nur caidreabh!\nSRÀID NA MAIDNE\nA’ ghaoth a’ mire ri m’ aodann,\nAm bàt’-aiseig a’ sgaoileadh nan tonn,\nNa coin a’ ruith air a’ mhachair\n’S an talamh cho taiceil fo m’ bhonn.\nTAIGH MOR NAN UINNEAG\nChunnaic mi taigh mòr nan uinneag,\nChunnaic mi taigh mòr nam buideal;\nChunnaic mi taigh mòr na cuideachd\nBhios a’ cluich an eilean m’ òig’!\nSiud na h-uaislean a tha rìomhach,\nChan e uinneag, ach na ceudan!\nFichead sear is fichead siar ann,\nDeas is tuath air stuagh tha còig!\nAbraibh sibhse gu bheil fàrdach\nAig na daoine gasda, màlda;\nArd os cionn gach tobht’ is làraich,\nChìthear ’àdsan len cuid pròis!\nGheibh iad sealladh nùll gu Gunna,\nSuas gu tuath tha am Bun Dubh ac’,\nGreasamul is beul an t-Srutha –\n’S ann dhaibh fhèin a bhuineas còir!\nUinneag bheag is uinneag mhòr ac’,\nUinneag mheadhanach’s tè chòrnair;\nUinneag ìosal ’s mile lòsan –\n’S gach tè den treubh aig Velux còir!\nAbraibh gur h-e seo taigh-solais,\nArd air cnoc a’ deàrrsadh soilleir;\nAch chan e idir sluagh na bochdainn\nBhios a’ togail suas nan seòl!\nBàta plastaig anns a’ ghàrradh,\nRèidio ’s nach bi iad caillte,\nA h-uile nì cho spaideil, àlainn –\nAn aon àird anns gach criomag feòir!\nChan e beatha ach am bàs dhuinn\nMa thig tuilleadh dhiubh nar làthair;\nCluinnidh mi mo chridhe ’g ràdhainn –\n‘Fàg taigh mòr nan uinneag, ’s tiugainn leam!’\nTHAINIG OIRNN DO DH'ALBAINN SEOID\nThainig oirnn do dh'Albainn seòid\nA tha eòlach, ealant', grinn;\nAn dà shaoi as àirde treòir\nLe oilean 's seòl is neart cinn.\nAm Baile Mòr na h-Ubhail Oir\nThogadh Tòmas, ùidh nan cliar;\n'S Rob aig a bheil an ealain bheòil,\nChaith e òige an Ath Cliath.\nBheir Tòmas dhuinn brìgh gach dàin\nA rinneadh leis na bàird o shean;\n'S bheir Rob dhuinn cainnt nan sàr\nChaidh àrach ri linn nan creach.\nCha bhi dualchainnt anns an tìr\nNach mìnich Rob le aigneadh gheur,\nIs bidh gach samhladh 's gasda lì\nGlact' le Tòmas lìomhte, gleusd'.\nAn Glaschu air Monadh àrd,\nTha Cathraichean nan sàr seud,\n'S bidh na h-oidean ud, mar bhàird,\nA' togail àbhachdais an treud.\nGuma fada buan, gun chlaoidh,\nAn rèim gu aois, le saod is ceòl;\nAn Cnoc Gille Mhoire seinnear laoidh\nDon dà shaoi a thàinig oirnn.\nTOBAR ANNS AN FHÀSACH\nBi faiceallach aig an tobar seo;\nTha uisge fìorghlan ann, is fionnarachd,\nMìlseachd nach do bhlais do bhilean\nRiamh a leithid.\nMa tha thu tartmhor, suidhidh tu\nIs bheir thu às làn do bhois,\n’S cha seall thu thugad no bhuat.\nTha buaireadh ann am brìogh\nA’ bhùirn seo.\nAch tuig gun tig an latha\nAnns am bi thu nad shuidhe\nFo theas na grèine, gun mhaide-sgàile,\nMar Iònah a’ gearan,\n’S an fhaileas-bhrèige\n'Taigh Bean Iain', mar a tha e an-diugh. Tha 'Tobar Bean Iain' shios ri taobh an rathaid air an laimh chli.\nTOBAR BEAN IAIN\nChoisich mi seachad air Tobar Bean Iain an-diugh,\nMi fhìn ’s an dà chù, gach aon againn air feist,\n'S an tobar air a stopadh le biolair is luibheannach,\n'S gun uisge ri fhaicinn, ged a thìll tobar na h-òige\nMagaidh, piuthair mo sheanmhar,\nA’ suidhe còmhla rium uair eile air a’ bhruaich,\nA’ spìonadh na biolaire, 's ga toirt dhòmhsa ri h-ithe,\n’S i blasda air ar bilean, ar comanachadh sàmhach.\nAn sin bheireadh i duilleag shiolastair às an talamh bhog, bhlàth,\nGa pàsgadh eadar a corragan mòra, fearail, eòlach,\nA’ cruthachadh bàta, a’ cur car ann an earball na duilleige,\nGa dèanamh na roth bòidheach\nAir an greimicheadh a’ ghaoth mar sheòl.\nAgus dhèanainn-sa à duilleig eile\nMo bhàta beag, dòchasach fhin\nSan aon dòigh, gu cùramach,\nGa deasachadh airson na rèis.\nLeigeamaid iad às ar làmhan,\nLong Mhagaidh air thoiseach,\nA’ falbh leis na cuartagan,\nA’ bualadh anns an luachair,\nA’ dol air a cliathaich,\nGa giùlan le sruth na dìge\nTro gach lub is lùb,\nGus an cailleamaid i mu dheireadh\nAnns na cuiseagan coimheach\nFada bhuainn air an astar.\nAn tè bheag aotrom agamsa\nAn uair sin, cuimir na cumadh,\nA’ seòladh air èiginn,\nA’ dol air a tarsainn,\nGun chinnt dè a thachradh.\nB’ ann gun tlachd\nA thillinn dhachaigh.\nAch cha do sguir an t-uisge a’ ruith nam inntinn,\n’S chì mi mo bhata siolastair fhathast\nA’ falbh leis an t-sruth,\nGed is cinnteach nach eil i fada\nBho na cuiseagan ruadha.\nBata beag air a deanamh a duilleag siolastair, den t-seorsa a bhithinn a' seoladh ann an Tobar Bean Iain.\nAM BÀTA BEAG SIOLASTAIR\nBàta beag siolastair gu h-aotrom a’ seòladh,\nBàta beag siolastair a’ sealltainn cho bòidheach,\nBàta beag siolastair a’ falbh air an t-soirbheas,\nBata beag siolastair ag ùrachadh m’ òige.\nBhuain mi an-diugh duilleag shiolastair uaine,\nThug mi leam dhachaidh i, ’s mise cho uasal;\n’S rinn mi dhith bàta le seol ’g èirigh suas oirr’,\nBàta beag siolastair ’s i dhòmhsa cho snuadhmhor.\nChuir mi air lochan i, ’s sheòl i gu pròiseil,\nGhaoth air a sliasaid ’s i fiaradh gu dòigheil:\nGhluais i gu snasail gu caladh a deòine,\nAm bàta beag siolastair bha leamsa cho bòidheach.\nBha mi ’n Tobar Bean Iain ga leigeil san luachair,\nGa faicinn a’ bualadh am biolair nam bruachan:\nFalbh air an oiteig, ’s long Mhagaidh a’ buannachd,\nAm bàta beag siolastair, ’s i leamsa mar bhruadar.\nCò chreideadh gum bitheadh am bàt’ ud na ceòl dhomh,\nCò chreideadh gum bithinn a’ leum leis an t-sòlas?\nDh’fhairich mi mionaid de shonas na h-òige,\n’S am bàta beaga siolastair gu gasda a’ seòladh.\nLatha mòr san eilean seo,\n’S gach long a’ dol fo sheòl,\nGach geòla agus sgoth\n’S iad sgeadaicht’ aig na seòid.\nTha mise air a’ chnoc ud,\nToirt sùil a-mach on chòrs’,\n’S iad siud am measg nan tonnan,\nLe farpais choibhneil chòrdt’.\nNa càirdean a tha taiceil\nAnns gach cath is spòrs,\nSeo iad a-nis a’ cleasachd\nSan rèis sa bheil an deòin.\nTha Iain Mòr à Rubhaig ann,\nDonnchadh Posta còir,\nGòrdon leis an ‘Oircean’,\n’S Niall Sgibnis air a dhòigh,\nA’ toirt nan òrdan marachd,\n’S an ‘Daisy’ dol le ceòl,\nAch siud Donnchadh is Eachann\nA’ dol seachad air a’ chòrr.\nTha Gavin ann à Arcaibh,\n’S a charaid Uilleam Gròt,\nDà fhear cho uasal gasda\n’S a chuir an cas am bròg.\nTha mo chridhe leo a’ marachd,\n’S mo spiorad anns gach seòl,\nAir feasgar àlainn lurach –\n‘Cumaibh oirbh, a sheòid’.\nAch siud iad dol à sealladh,\n’S tha mi gan call sa cheò;\nNa càirdean bha cho faisg orm –\nChan eil iad nise beò.\nIs toigh leam fhìn bhith ’g aisling\nMu gach gaisgeach bha nam eòl:\nAch b’ fhearr leam iad bhith agam,\nRim thaobh san latha mhòr.\nMO CHARAID, GORDON DONALD (1928-88)\nA Ghordon, a charaid, cò chreideadh\nGun do shiubhail còig bliadhna fichead\nBhon a shiubhail thu fhèin,\nBhon a dh’fhàg thu cladach Bhalla\nAir an turas dheireannach ud:\nThu fhèin ’s 'An t-Oircean’ cho soilleir leam,\nAn seòl ruadh a’ bolgadh ri crann cinnteach,\n’S sibh a’ fiaradh seachad air a’ Chleit\nGu na h-Eileanan Sìorraidh fada air fàire.\nTha Bhalla cho falamh, cho aonaranach,\nBhon a dh’fhalbh thu, bhon a shiubhail thu,\nCho coimheach leam, mar gun do chaill e\nA chridhe. Chan eil plosg ann.\nAch tha an taigh ud a’ glacadh mo shùla,\n’S dùil agam daonnan gun tig thu fhèin\nThar na starsaich gam choinneachadh.\nNa lathaichean, na feasgair, a bhiodh againn,\nNa còmhraidhean ciallach, cuspaireil, ceart,\nNuair a dh’fhairichinn doimhneachd m’ inntinn\nGa riasladh le neart do bhreithneachaidh,\nMar gum biodh làn mòr làidir,\nSunàmaidh de thuigse, air bualadh orm,\n’S na luban ’s na lochan àbhaisteach,\nNa glumagan beaga sgìreil gun seadh,\nGan glanadh, gan sguabadh don chuan mhòr\nA bhiodh a’ ceangal eilean ìseal Thiriodh\nRi saoghal inntinneil a’ chinne-daonna\nBha thu a’ tuigsinn na sìde, gach latha\nA’ cumail do shùla air na neòil, na frasan,\nUairean na grèine, an ceò, na siantan uile\nAgad fo smachd, agus, is math, a charaid,\nGun robh, leis gach stoirm mhosach a thàinig ort,\n’S eadhon gach feasgar brèagha breugach\nLe guin is mort na ghathan àlainn,\nA rinn do chreachadh.\n’S an dealbh dòrainneach ud –\nThu fhèin gach madainn a’ siubhal na tràghad\nFeuch an lorgadh tu corp Thorcaill.\nChì mi fhathast thu shìos am measg nan creag,\n’S gun dòigh agam air do chuideachadh\nAch a bhith a’ bruidhinn riut ann an Gàidhlig Thiriodh.\nCha dèanadh Beurla Lunnainn feum san uair ud.\nA charaid ionmhainn, gun do shamhail san dùthaich,\nShuidh sinn còmhla, agus rinn sinn gàire,\nShuidh sinn còmhla, agus rinn sinn caoineadh,\nShuidh sinn còmhla, agus rinn sinn càirdeas\nNach sgar agus nach brist an làn as àirde,\nNach tèid a mhilleadh le tarbh-thonn brùideil\nNo le gaillinn, gus an latha a ruigeas mise\nAn caladh sgiamhach ud còmhla riut fhèin\nThall aig na h-Eileanan Sìorraidh.\nDeich bliadhna fichead a’ cartadh,\nGach cothrom a gheibhinn anns na ‘lathaichean saora’,\nAgus seo mi ris an t-seann chleas fhathast!\nCò a chreideadh meud an sgioblachaidh?\nAm fiodh an turas seo – seann gheatachan,\nSeann dorsan, seann phostachan, seann stabaichean,\nNa comharraidhean-crìche uile, a rèir choltais,\nGan gearradh an-diugh le sàbh ‘fear na coille’,\nAirson connadh a chumail ris an taigh\nFad a’ gheamhraidh is barrachd.\nGach nì air a chumail, ’s mi fhìn\nA cheart cho dona ris a’ chòrr,\n‘Air eagal ’s gum bi feum air’:\nGach bàthach is sabhal is taigh\nAir a stothadh le treallaich,\n’S cha tàinig feum, ’s cha tig,\nAch is math gun loisg an teine\nNa cabair a tha a’ cnàmh\n’S iad a’ fuireach ris an Latha Mhòr.\nNa chruinnich na daoin’ ud tro na linntean!\nGach ginealach a’ trusadh ’s a’ gleidheil,\nA’ gleidheil ’s a’ trusadh, ’s an sùil\nCho dall ri dallaig: a’ sealltainn\n’S a’ sealltainn, ’s gun iad a’ faicinn\n‘Ged as ionann cladach,\nNach ionann maorach.’\n‘Nì mise an càrnadh,\n’S nì cuideigin eile an cartadh.’\nAn e sin an riaghailt neo-sgrìobhte?\nTha mise a’ guidhe gun tuig mi\nGu bheil comharraidhean-crìche ann,\n’S gun dèan mi mo chuid cartaidh fhìn\nMus tèid mo thilgeil-sa air a’ chairt\nAnns a’ chartadh dheireannach.\nO CHIONN DEICH BLIADHNA\nAn samhradh ud a spreagh an saoghal\nA bha am broinn mo chinn,\n’S a sheòl ciall is tuigse is toinisg\nDo thaobh thall a’ Ghrioglachain,\nBha am machaire fhathast bog fom chasan,\nNa feòirneanan geala, glòrmhor, nàdarra,\nLus an òir a’ deàlradh fad is farsaing,\nNa tràighean a’ lasadh le lainnir bhrèagha,\nNa speuran domhain, gorm, grianach,\nNa tuinn a’ slìobadh a’ chladaich\nLe gràdh mòr nan linntean.\nAch chan fhaicinn-sa sin:\nBha sùil na h-inntinn dall:\nNàimhdeas a’ bagairt às gach àird:\nNa gunnachan mòra gan deasachadh\nAir gach bruthach is cnoc,\nTeas a’ chatha air gach taobh,\nFeall-fhalach gam leagail.\nChoisich mi gun am bòidhchead fhaicinn,\nChoisich mi gun sealladh agam romham,\nChoisich mi air oir na stalla,\nAgus gach nì air thuraman:\nBu duilich gun dol leatha.\nAch fhathast dh’fhairich mi an oiteag\nA’ tighinn gu socrach, sìtheil, ciùin,\nIs blàths na grèine ga h-altraim,\nAgus bu phrìseil an oiteag i.\nBha beatha innte\nA mhair gus a’ mhionaid\nCha do mhothaich mi idir\nGun robh an cuan ag èirigh,\nCumhachd na mara a’ bleith na tire,\nA’ cagnadh nan creag, a’ slugadh na gainmhich,\nGus am faca mi na dh’fhàg am muir-làn\nÀrd os cionn an rathaid mhòir\nAig beul Thràigh Ghot\nAir oidhche na stoirme,\nStamhan is botaill phlastaig,\nÀracain is fiodh is connain-mhara,\nSligean-creachain is ròpaichean,\nIs ribeanan robach feamainn.\nChan fhada gus am feum iad\nAn rathad a ghluasad.\nAgus bhuail e orm le sad\nGun do shearg m’ eilean\nCreag an dèidh creige a’ tuiteam\nGu sàmhach do na doimhneachdan\nÀs nach tilleadh iad, gun duine\nA’ sealltainn no a’ gabhail beachd,\n’S gun tuigse idir agamsa\nGun robh cunnart ann;\nGun fhios domh gun robh\nAn crìonadh gam chreachadh.\nAn-diugh tha mi nam sheasamh\nNam sheann Bhodach Hòidh,\nA’ togail fianais air Atlantis,\nGus an gèill na bunaitean\nA tha fhathast gam chumail\nSeasmhach ann am meadhan\nNa h-atmhorachd ùir:\nBidh iad a’ dìosgail\nAnns an ath stoirm,\n’S an làn mòr coimheach\nCha mhothaich duine beò\nNuair a dh’fhalbhas iad buileach,\n’S a thuiteas na creagan\nDealbh alainn a rinn Alasdair W. Thompson den t-sealladh a-null bhon Bhaile Nodha agus Sorobaidh air do chulaibh.\nBhon Bhaile Nodha null,\nIs speur is muir ri grèin,\nAn Ruighe is Beinn Ghot\nLeam mar thìrean cèin:\nA’ mhuir na laighe gorm\n’S ceòl nan Salm nam chluais:\nNiall Ruadh a’ seinn mun àit’\nAs àillidh, mìle uair:\nAn t-sèisd a’ goid mo smuaint,\n’S an dealbh cho soilleir sèimh:\nSòrobaidh air mo chùl –\nA bheil mi dlùth air Nèamh?\nBàgh Ghot timcheall orm\nDrithleann air gach tonn;\nAnns a’ ghainmhich mhìn\nChìthear lorg mo bhonn.\nBat’-aiseig tighinn gu rèidh,\nGu caladh shocrach chiùin,\nA’ tionndadh ris an alt,\nGu smachdail le cuid iùil.\nIs Circeabol gu h-àrd,\nSeann eaglaisean air cnoc,\nA’ cumail faire naomh\nAir gach aon fon phloc.\nPosted by Donald Meek at 03:56 6 comments:\nSreathan anns a' Ghainmhich: 'Bardachd' is rannan ...