POLSKA EMIGRACJA POLITYCZNA STANU WOJENNEGO 1981 DO NORWEGII - PDF\nDownload "POLSKA EMIGRACJA POLITYCZNA STANU WOJENNEGO 1981 DO NORWEGII"\n1 PROJEKT POLSKA EMIGRACJA POLITYCZNA STANU WOJENNEGO 1981 DO NORWEGII realizowany przez konsorcjum: ARCHIWUM PAŃSTWOWE DOKUMENTACJI OSOBOWEJ I PŁACOWEJ W MILANÓWKU OPPLANDSARKIVET AVDELING MAIHAUGEN W LILLEHAMMER FUNDACJĘ KORPUS OCHOTNIKÓW SPECJALISTÓW W WARSZAWIE Wywiad z Ryszardem KALINOWSKIM przeprowadzony przez Jacka Galewskiego (część polskojęzyczna) i Karen Bleken (część norweskojęzyczna) w Stavanger, dn. 10 czerwca 2010 roku Nazywam się Jacek Galewski; wraz z Karen Bleken reprezentujemy polską i norweską służbę archiwalną oraz Polską Fundację Korpus Ochotników Specjalistów, realizujące misję Ocalmy od zapomnienia. Prowadzimy badanie dotyczące losów osób, które po wprowadzeniu stanu wojennego w roku 1981 doznały represji, a w dalszej konsekwencji opuściły Polskę i osiedliły się w Norwegii. Chcielibyśmy porozmawiać o okolicznościach ich wyjazdu z Polski, jego następstwach i odczuciach z tym związanych. Nasza rozmowa będzie prowadzona w pierwszej części w języku polskim, w kolejnej części po norwesku, a następnie na zakończenie znowu w języku polskim. Ponieważ nasza praca ma charakter dokumentacyjny, nasza rozmowa będzie rejestrowana za pomocą dyktafonu oraz kamery. Poza nagraniem archiwalnym z fragmentami po polsku i norwesku istnieje równoważna wersja pisemna z tłumaczeniem części norweskojęzycznych na polski. Niniejsza wersja jest wersją całkowicie polskojęzyczną. Tekst oznaczony kursywą stanowi tłumaczenie części norweskojęzycznej, gdzie osobą pytającą była norweska reporterka Karen Bleken. Ryszard Kalinowski: Nazywam się Ryszard Kalinowski, urodzony 21 grudnia 1952 roku w Elblągu. Tam też się wychowywałem i tam kończyłem szkoły. Jak opisałbyś swoją rodzinę? Kim byli rodzice? RK: Jeżeli chodzi o rodziców, to musiałbym troszkę wrócić do początku drugiej wojny światowej, bo to jest dość ciekawy temat, który chyba później w mojej przyszłości rozwija się. Rodzice byli prostymi pracownikami. Mama pracowała w zakładach 1\n2 odzieżowych jako krawcowa, a tata - w elbląskim, tak zwanym ZAMECHu, też jako zwykły robotnik. Dlaczego wspomniałem o tym? Bo to jest bardzo ciekawa rzecz, która mówi o historii mojej rodziny, która w większości jest powtarzalną historią do wielu rodzin w Polsce z tamtego okresu, a jednocześnie przedstawia, jak trudna była sytuacja Polski przed wojną. Poprzez rozbiory i podział Polski. Jak wybuchła druga wojna światowa to mój dziadek, Walery Kalinowski był zawiadowcą małej stacji kolejowej Zarska Wola. To była ostatnia stacja kolejowa przed Prusami Wschodnimi. Tak, że jak przyszli Niemcy, wybuchła wojna, to dziadka zabrano i wysłano do Niemiec, do obozu zagłady, bo wtedy jeszcze na terenie Polski nie było obozów zagłady i on tam zmarł. Nie przeżył tego, bardzo krótko po tym zmarł. Korespondencja dziadka, przyszła obrączka, takie osobiste rzeczy. To Niemcy odesłali z powrotem, to był jeszcze początek. Młodszy brat mojego ojca, który, nie pamiętam, czy już skończył, czy chodził do gimnazjum w Grudziądzu został zwerbowany do Wehrmachtu niemieckiego i wysłany na front wschodni. Ojciec został zmuszony do pracy u niemieckiego bauera, rolnika i pracował całą wojnę. Kiedy przyszli Rosjanie, no, to zawsze byli dobrzy ludzie, którzy cokolwiek opowiadają i powiedzieli Rosjanom, że ojca brat był w Wehrmachcie, na co Rosjanie wzięli mego ojca i wysłali na Sybir. Ojciec wrócił w 1950 roku z Syberii, poznał moją mamę... Już w Polsce? RK: Tak, w Polsce. W Elblągu. No, bo babcia została sama, straciła wszystko praktycznie. Tylko tego jednego syna miała, który miał na imię Heliodor. I jak ja miałem jedenaście lat... Wracał do Elbląga jako repatriant? RK: Nie, nie. Zanim ojciec wrócił z Syberii, to babcia [przyjechała do Elbląga] właśnie tam z tej wsi, z Zarskiej Woli, bo kiedy przyszli komuniści, to tam to, co było prywatne, to już nie było prywatne, więc to co babcia tam na... Między innymi ten zegar przeżył [wskazuje] tą całą wojnę i tą całą wichurę wojenną. Babcia przyjechała do Elbląga, bo chciała odnaleźć swoich dwóch synów. Już wiedziała, że mąż nie żyje, czyli mój dziadek Kalinowski... A co ciekawe jeszcze... Dziadek Kalinowski służył w gwardii przybocznej cesarza Niemiec Wilhelma i gdzieś tam było... To zdjęcie później zginęło, ale było zdjęcie, kiedy stoi w tej pięknej czapie. To jest historia Polski właśnie, jak ludzie byli rzucani w zależności, jaki był wiatr polityczny, albo jaki był system polityczny. I jak ja miałem jedenaście miesięcy, w 1953 roku, to ojciec zmarł na raka. RK: Czy miałeś rodzeństwo? Tak, siostrę mam młodszą. Z następnego związku mamy, mam młodszą siostrę, która mieszka obecnie w Holandii. Czy masz poczucie, że wyniosłeś z domu jakieś określone przekonania? RK: Nie, nie. Mama nas wychowywała sama, tak, że moje młode dzieciństwo, to była ulica. W typowym mieście... Typowo robotniczym. Gdzie mama pracowała i na zmiany albo jeżeli pracowała na jedną zmianę, to przychodziła do domu i tak była około godziny czwartej; czyli jak się przychodziło jako dzieciak ze szkoły o jedenastej, czy o dwunastej, to było dużo godzin na ulicy. Ale właśnie, dlaczego wspomniałem o tej mojej rodzinie z początku drugiej wojny światowej. Bo ja uważam, że jeżeli w samym domu nie mówiono o tych wartościach narodowych... O jakichś wartościach ludzkich i takich historycznych, to ja myślę, że chyba u mnie w podświadomości to się rozwijało. To położenie Polski, że nie ma pewności, czy przyjdą z zachodu, czy przyjdą ze wschodu, to my zawsze musimy jakąś karę ponieść. Nawet, czy się było obojętnym albo czy się 2\n3 było stronniczym, w jedną, czy w drugą stronę. Ja myślę, że to, co ja obserwowałem, co się działo w Polsce w tamtejszym systemie, a przede wszystkim jako dziecko, to uważam, że system to jest szkoła. To, co się dzieje na ulicy, co się dzieje w domu, to dziecko nie kojarzy tego z systemem politycznym, ale to, co się dzieje w szkole, to zaczyna... To nie znaczy, że jest świadome, ale zaczyna rozumieć, że coś nie tak jest w sprawach wychowania, zachowania się nauczycieli. Tematów poruszanych później, już od piątej klasy wzwyż. A jest taki moment, który pamiętasz jako taki moment, kiedy poczułeś, że coś jest nie tak? RK: Wiesz, ja ci powiem, siódma klasa lub ósma szkoły podstawowej... Siódma bodajże, w Elblągu, w szkole podstawowej numer 3... Trudne dzieciństwo miałem, bo do szkoły było trzeba iść po wielkich schodach do góry, a jak przychodziłem do szkoły, to znowu ulicą do góry. Tak dwa razy miałem dziennie pod górkę. I do szkoły, i do domu. W siódmej klasie, kiedy wprowadzono wychowanie obywatelskie, to była czysto propagandowa lekcja, chyba nawet nie tego pokroju, co Giertych chciał wprowadzić, tylko jeszcze chyba lepsza, to była tak zwana prasówka, pięciominutówka. I było trzeba powiedzieć, co się w gazecie przeczytało. Ale był kolega nasz, Tofcik się nazywał i Tofcik zawsze, tak jak taki typowy Jasiu z kawałów, gdzie nauczycielka go zawsze do końca trzymała, jak już wszystko przepytała, to zawsze dobrze, Tofcik, to powiedz. I Tofcik wstawał i zaczynał: A <Wolna Europa>.... I... No i ten Tofcik nam o tej Wolnej Europie, my zaczęliśmy słuchać też w domu Wolnej Europy. Chłopcy, koledzy z klasy. I te swoje poglądy wymienialiśmy, i doszło do tego, że myśmy zorganizowali sobie taką grupę. Myśmy za bardzo nie wiedzieli, co z tym zrobić. Mieliśmy różne pomysły, dobrze, że do tego nie doszło, bo by nas po prostu pozamykano wtedy. Ja uważam, że to był pierwszy taki nieświadomy odruch protestu przeciwko systemowi, który wtedy istniał, a myśmy byli za młodzi i za mało wiedzy chyba posiadaliśmy, żeby zrozumieć naprawdę, o co chodzi. Ale było to, że się spotykaliśmy i jak ja, na przykład, dzisiaj oglądam z materiałów telewizyjnych niektóre takie zdjęcia archiwalne, jak to się KOR spotykał, to my wtedy, jako te dzieciaki czternasto-, piętnastoletnie, to my też tak robiliśmy, że gdzieś tam się właśnie w jakimś parku, czy w lesie spotykaliśmy, żeby nikt nie słuchał. I mówiliśmy o tym, co się w Polsce dzieje, co się źle dzieje i tak dalej. A należałeś do jakichś organizacji? RK: No, nie no, oczywiście, trzeba było chodzić do harcerstwa, bo to było trochę więcej jak szkoła i okolice, bo to gdzieś tam jakieś zawsze biwaki i tak dalej. I biblioteka oczywiście, bo było trzeba te wszystkie książki... Winnetou i tak dalej przeczytać, bo to ten przecież młodzieńczy wiek, ale... Trzeba pamiętać też, że i w tamtym czasie, i później, kiedy ja działałem w podziemiu, to jednak środowiska ludzkie w miastach, w których nie ma środowiska studenckiego, to są bardzo ubogie intelektualnie środowiska. To jest ważne, kiedy w mieście jest środowisko studenckie. Bo jako młodzi nie mieliśmy kolegów, czy starszego rodzeństwa, które studiuje, chodzi na studia i przynosi nam tą wiedzę, którą wynoszą ze studiów. Bo studenci zawsze są... To są w końcu, powiedzmy, wolni, dorośli ludzie, którzy już na świat patrzą bardziej dorośle jak młodzi ludzie, którzy są w szkołach podstawowych i średnich, czy tam zawodowych, prawda. Przynajmniej to są ludzie, którzy wyszli już spoza domów, spoza tego systemu rodzinnego, tego ci nie wolno, tam nie chodź, o tej godzinie wróć i tak dalej. Ja myślę, że w tamtym czasie też, w szkole podstawowej, my nie mieliśmy żadnego takiego kontaktu z ludźmi, którzy mają troszkę inne spojrzenie. A znowu osoby starsze, które przeszły system, ten stalinowski, lata 56 Poznań i tak dalej, w Polsce, to ja myślę, że... Ja znałem takich, ale oni tak to cichutko to radio słuchali Wolna Europa, tego się bardzo bali, chociaż mieli swoje 3\n4 zdecydowane zdanie i mieli własną historię, którą też nie zawsze chcieli do końca opowiedzieć. Ale to nie było dla nas... To nie byli koledzy, którzy nam mogli mówić, mogli nam coś przekazać. Jednak brak tego środowiska studenckiego, ma duże znaczenie dla miast polskich. RK: A jak zaczął się świadomy sprzeciw w twoim przypadku? Masz na myśli Sierpień? Jeśli wtedy, to tak, bo rozumiem, że było też coś wcześniej. RK: To znaczy to była też ta... Ta opozycja, czy protest nieświadomy, to znaczy grudzień 1970 roku, bo wtedy Elbląg był jednym z tych trzech [miejsc], gdzie były największe protesty. Protesty polegały na rozróbach. Dołożyć milicji i tyle, no. Nie wiem, w jakiś sposób, czy ktoś był świadomy, czy ktoś to nakręcał, że tam gdzieś właśnie palić te komitety wojewódzkie partii... Czy chcesz powiedzieć, że w elbląskim przypadku to miało taki chuligański posmak bardziej niż...? RK: Znaczy, to nie... Ja nie chcę określać, bo ja byłem za młody, ja miałem osiemnaście lat, więc ja byłem za młody, żeby to do końca rozumieć, o co chodzi. Ale była chęć wyzwolenia tego protestu. Jak kto potrafił, no, to już jest bardzo prywatna rzecz. Bo ja mam tą skalę porównawczą, 1970 i 1980, prawda rok to były postulaty, to były konkretne strajki, kiedy rok nie było strajków, nie było postulatów, po prostu szło się na miasto, żeby demonstrować, no, jak demonstrować? Demonstrować, dlatego że policja do nas strzelała gazami, że nas tam ścigała i łapała, no, to myśmy im też tam dokuczali, kamieniami, czym się dało. To był ten protest. No i wieczorem się wracało do domu, szło się do szkoły, i potem wracało się ze szkoły, i znowu się szło do miasta, żeby protestować, ale to było bardzo prymitywne. Dojdźmy teraz do tego, jak to się stało, że mówisz w nas gazami. RK: Dlaczego? Dlatego że wychodzisz z domu jako pojedyńcza osoba, na ulicy spotykasz kolegów, czyli jest już was grupa, dwie, trzy, cztery, pięć, może dziesięć osób. Ale jeżeli przychodzisz do miasta, do centrum i jest demonstracja, to już jest masa ludzi. To jesteśmy my. Już wtedy nie wiesz, że jesteś z Jankiem, z Kazikiem, czy z Frankiem. Jesteśmy my jako masa. I wtedy zaczyna się ta cała zabawa tego tłumu w jedną stronę i tej... w tamtych czasach milicji. I tak było w twoim przypadku? Tak było w 1970? RK: W 1970 roku, tak. Tak było w większości miast, bo to były niby demonstracje... I w większości się szło pod komitet wojewódzki, dlatego że teoretycznie system władzy był jaki był, z najwyższą głową państwa, czyli przewodniczącym rady, czy Sejmem, a jeżeli nie, to przewodniczącym rady narodowej, tak to się chyba nazywało... Rady Państwa. RK: Rady Państwa, przepraszam... Ale wszyscy wiedzieli, że główną siłą polityczną i wykonawczą to jest partia, więc szło się tam protestować. I to było, że jak się szło pod ten komitet wojewódzki, to ta milicja ochraniała teren, zaczynały się wtedy przepychanki. A pierwszy świadomy moment w twoim przypadku? RK: Chyba po Radomiu 1976 roku. Tak myślę, że to był taki pierwszy świadomy, bo wtedy już i byłem w miarę już dorosłym człowiekiem. Po tych wszystkich moich 4\n5 wcześniejszych wydarzeniach i po tych przejściach w Elblągu w 1970 roku, kiedy... No, była ta euforia. Przyszedł Gierek, przyszły podwyżki, w sklepach się pokazało, ale to było w telewizji. To, co było dla nas, to się wiedziało, że ludzie zostali pobici, zostali skatowani, że ta ubecja zaczęła inaczej pracować, że przychodzili do mieszkań, żądali rachunków za rzeczy, które były. Szukali, uważali, że to na przykład zostało skradzione. Były przecież sklepy okradane w tamtych czasach. Ja myślę, że chyba wtedy tak... Nie pamiętam dokładnie, ale myślę, że tak, jeżeli mogę przypomnieć sobie, to jednak po 1976 roku. Skąd się dowiedziałeś o Radomiu? RK: Nie, nie... Mógł to być Głos Wolnej Ameryki, mogło to być Radio Wolna Europa, ja myślę, że chyba z tych struktur. Ja do 1980 roku nie miałem w ręku ulotek, na przykład. Tak, że na przykład jak powstanie KORu, to jakieś... Ja nie chcę dzisiaj twierdzić, że na pewno, ale podejrzewam, że to było przez te właśnie zagraniczne radia. Pomówmy o 1980 roku. Gdzie wtedy pracowałeś? RK: W 1980 roku pracowałem w takim elbląskim przedsiębiorstwie, to się nazywało Elbląskie Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego. Skończyłeś technikum, jak rozumiem? RK: Tak. I byłem kierownikiem działu kontroli technicznej, czyli wszystko, co wyjeżdżało z zakładu było kontrolowane przeze mnie plus dopilnowanie wszystkich serwisów, które warsztat musiał wykonać. To taka praca. Niektórzy ich nazywali wewnętrzny policjant. No, jasne, nikt nie lubił, kiedy stoi facet codziennie rano na bramie i kontroluje, czy wszystkie światełka migają, czy dokumenty są i jeszcze, czy chuch jest... Nie jest za zdrowy od wczoraj. RK: Mieszkałeś z mamą wtedy jeszcze? Nie, nie. Już z Ewą. W 1979 roku pobraliśmy się. A jak się poznaliście? RK: Na dyskotece. Przypadkiem, śmiesznie. Klepka była wyrwana w parkiecie i po szybkich tańcach były wolne, i Ewa szła tam gdzieś w swoją stronę i się potknęła. No i tak zatańczyliśmy, i tak się zaczęło. Braliśmy ślub na początku roku 1979, a Kasia pod koniec się urodziła w Tak, że to już Kasia była też już przedsierpniowa. Pomówmy teraz o Sierpniu. Jak to pamiętasz? RK: Znaczy, to było... Hm, dość ciekawe, dlatego że tydzień już byłem w Gdańsku, były w Stoczni strajki i w Elblągu było wiadomo... I ten Elbląg zawsze miał z Gdańskiem dużo takiego politycznego, wspólnego. Właśnie grudzień 1970, prawda, tak samo. Teściowej rodzina mieszkała w Gdańsku. Wtedy poprosiłem kolegę, żeby mi pożyczył syrenkę, żeby jechać ich odwiedzić. No i tą syrenką... Bambarambambam... Pojechaliśmy do Gdańska. I ja z teściowej bratem, który nie jest dużo starszy ode mnie, poszliśmy pod Stocznię, zobaczyć, ja tam z ciekawości. Tam właśnie dostałem ulotki, które pozbierałem, po to, żeby przywieźć do Elbląga i... i pokazać. Za bardzo nie wiedziałem wtedy, co ja z tymi ulotkami zrobię, jak będzie poniedziałek mój wyglądać, to absolutnie nie wiedziałem. Tak, że wróciliśmy do Elbląga i z tego względu, że ja musiałem w tej firmie być wcześnie. Ja zaczynałem, jeżeli dobrze pamiętam o szóstej, czy tam pół do siódmej, a o siódmej firma zaczynała pracować. No i żeby być jak te pierwsze pojazdy wyjeżdżają, musiałem dużo wcześniej przyjść. I zasnąłem tego dnia, przysnąłem troszkę. No i zerwałem się szybko na... Do samochodu, do tej syrenki i 5\n6 jadę, i widzę, ludzie stoją na przystankach, mówię... Zegarek miałem źle ustawiony, przecież jeszcze ludzie do pracy nie dojechali. No i przyjechałem do pracy, i przyszedłem do działu transportu, gdzie siedział kierownik transportu, on zawsze miał taką książkę dyspozycyjną, gdzie który samochód ma jechać. Książka zamknięta, ten kierownik siedzi, no i się pytam, co się dzieje. On mówi, że chyba strajk będzie. No i kierowcy, ja wyszedłem... Kierowcy nie wyjeżdżają w ogóle, więc znalazłem ich stojących w kółku, podszedłem do nich bardzo zdecydowanie i mówię, że ja chcę wiedzieć, jaka jest wasza decyzja. Albo idziecie do pracy, albo strajkujecie. Nie ma tak, że stoicie i nie wiecie, co. To trzeba podjąć decyzję. I wróciłem do biura, i kierownik transportu już w ogóle miał panikę, bo on pamiętał siedemdziesiąte lata, kiedy ludzi na taczkach wywożono z zakładu pracy. No i wyszedłem jeszcze raz, i oni mówią, że chyba będą strajkować. No i... To był cały mój problem, bo ja nie byłem zwykłym robotnikiem, tylko ja byłem w kadrze. Podobny był problem wybierania przecież z Wałęsą, właśnie ten cały... Ten balans, kto i kiedy, Gwiazda przecież, inżynier, nie mógł kierować strajkiem późniejszym. Ja nie pamiętam szczegółów, tak, że się zebraliśmy na świetlicy i przyszedł dyrektor, który powiedział między innymi to samo. Jeżeli chcecie strajkować, to proszę bardzo, ale ja chcę wiedzieć, jakie są powody. I żeby przynieść mu to. Jak on wyszedł, to ja byłem jeden z pierwszych, który wszedł na krzesło, no i zaproponowałem, żebyśmy się rozeszli, wrócili do swoich działów, bo to przecież w biurze były podzielone działy, prawda i tam w samej firmie... Żeby działy poszły do siebie, spisały postulaty, dlaczego strajkują, wybrali po jednym, czy po dwóch przedstawicieli, żeby przyszli tu z powrotem na świetlicę, że trzeba będzie jakieś przedstawicielstwo... Ja jeszcze nie wiedziałem, jak to nazwać... Jakieś przedstawicielstwo strajku wybrać, żeby z tymi postulatami poszli do dyrektora w imieniu nas. RK: RK: Pamiętasz dlaczego wszedłeś na to krzesło? Nie. Taki impuls po prostu? Tak, po prostu. Nie miałeś wtedy poczucia, że coś może być dalej? RK: Nie, nie. To żadnej świadomości ani żadnej polityki w tym nie było. Absolutnie. Tylko ja myślę, że chyba z tego mojego charakteru... To, co wcześniej wspomniałem, że też podszedłem do ludzi i prosiłem, czy tam kazałem... Nakazałem im się zdecydować. Albo idą do pracy, albo strajkują. Nie ma stania i plotkowania tu. Mamy pracować. Myślę, że tu było to samo, że jeżeli już strajkujemy, to trzeba podjąć następne decyzje i nie ma inaczej. Trzeba po prostu wykonywać to, co się zaczęło, bo takie rozmawianie o tym, co będzie, to do niczego nie doprowadzi. Z tym, że ja byłem, powiedzmy, poza tą grupą robotniczą, więc wybrano tam grupę, która poszła do dyrektora i złożyła te postulaty. I co ciekawe, jak później się okazało, w większości zakładów mniej więcej dwa punkty pierwsze się zawsze zgadzały. Pierwszy punkt był podnieść pensje o ileś, drugi punkt był zwolnić kadrową. To było w większości zakładów pracy. No i to był pierwszy dzień, w którym się nic nie działo. I w drugi dzień, przy inicjatywie MZK, Miejskich Zakładów Komunikacyjnych... No, bo oni pierwsi zastrajkowali. O piątej, czy tam którejś nie wyjechali, ani tramwaje, ani autobusy. I tam się u nich spotkaliśmy na takim już miejskim spotkaniu i tam powstał pierwszy raz komitet strajkowy w Elblągu. I wtedy wybrano przewodniczącego, Jan Wyrzykowski, już nie żyje, który był przewodniczącym komitetu strajkowego tych Zakładów Komunikacyjnych. I wybrano kilka osób, które miały jechać do Gdańska, złożyć deklaracje, że Elbląg jest z 6\n7 Gdańskiem i ich decyzje w Gdańsku są... Obowiązują nas. Że my nie będziemy własnych decyzji podejmować. I wtedy ustaliliśmy, że siedzibą komitetu strajkowego będzie dworzec PKSu w Elblągu. Dlatego że ZAMECH nie strajkował, największy zakład w Elblągu, który zatrudniał kilka tysięcy ludzi. I postanowiliśmy ten PKS. Dlaczego PKS? Dlatego że niezręczny punkt, bo dworzec kolejowy obok. Duży teren, czyli jakakolwiek akcja policji ma... Nie ma miejsc, gdzie się mogą ukryć, z daleka ich będzie widać. Po trzecie, obok był zaraz posterunek milicji, czyli gdyby coś się działo, to po tym posterunku można zauważyć. A po czwarte, dużo autobusów, czyli dużo miejsca, gdzie można spotkać się, pogadać, przespać się i tak dalej, tak dalej. I to była decyzja dlatego właśnie, że ten... Dworzec PKSu. I nie pamiętam, chyba trzeciego dnia lub czwartego strajku, kiedy mieliśmy wieczorne spotkania w tym MKSie, Międzyzakładowym Komitecie Strajkowym, się tak to nazywało, właśnie tam na dworcu PKSu. I tego nikt nie kontrolował, każdy przychodził. Mogli przyjść ubecy, nie było żadnej kontroli. Przychodzili ludzie, przedstawiali się, z jakich zakładów i mówili, czy strajkują, czy nie strajkują. Mój przyjaciel, Ryszard Kozioł z Elbląga, który przychodził z ZAMECHu i zawsze mówił ZAMECH nie strajkuje, i zawsze mówił ja tu przychodzę prywatnie, nie jako przedstawiciel ZAMECHu. Ten znowu... To dobrze, ale idź i powiedz im prywatnie, żeby zaczęli strajkować. I trzeciego lub czwartego dnia ten Janek Wyrzykowski, przewodniczący, powiedział, że strajk w Zakładach Komunikacyjnych mu się łamie, co niektórzy chcą wyjeżdżać na trasę i nie da rady poprowadzić strajku w Elblągu. Wtedy właśnie mnie wybrano, jako przewodniczącego Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Elblągu. Ale strajk gdański się skończył i... RK: Później było tak, że ja parę razy jeździłem do Stoczni, tam poznałem właśnie Wałęsę i innych ludzi, Andrzeja Gwiazdę, Lisa i tam Annę Walentynowicz, i tak dalej. I byłem też tego dnia, jak było podpisywanie. No, a w Elblągu mieliśmy też takich troszkę historii w czasie tego strajku. Mieliśmy na przykład problem z MPO, Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania, bo chodziło nam o to, żeby część wyjechała i przynajmniej przedszkola, czy tam szpitale, które nie strajkują, żeby im śmieci wywieźć, żeby do epidemii nie dopuścić. A oni tam nie za bardzo chcieli, czy nie potrafili zrozumieć, że jeżeli jeżdżą to wszyscy, a nie tylko niektórzy. Tego typu było. No i co było ciekawe przy tym... Umówiliśmy się w MPO, że przyjdziemy, jako przedstawiciele Komitetu Strajkowego wyjaśnić im, dlaczego prosimy, żeby niektórzy wyjechali. No i poszliśmy na to spotkanie. Ja poszedłem też, no i mówiliśmy, w czym rzecz jest, że jeżeli nie chcą, to niech pozwolą pożyczyć nam ich śmieciarki, bo my mamy kierowców, będą chętni, którzy pójdą z tyłu na stopień i pozbierają te śmieci. Tylko żeby po prostu te śmieci wywieźć, żeby nie dopuścić do konsekwencji, których nikt sobie nie życzy, bo to są ich też rodziny, bliscy, którzy pracują w tych miejscach. I wracając z MPO w ulicy, gdzie tylko były stare bloki i mały chodnik, zatrzymał się gazik milicyjny. I usłyszałem tylko Rysiek, siadaj. I ja do tego gazika wskoczyłem, a w gaziku siedział kolega, który ze mną do technikum chodził, milicjant. Ale on wtedy nie był jeszcze tym takim rasowym milicjantem, on został do tej... ZOMO powołany. A oni po wódkę jechali. Mieli słoik ogórków kiszonych ci milicjanci i jechali gdzieś wódkę sobie załatwić, bo im się nudziło. I co się wydarzyło? Ja... To są takie... Tam, później jak będę opowiadał, to będzie więcej takich rzeczy, że... Tak był człowiek spięty w czasie strajku i później, jak był stan wojenny, że nie zawsze logicznie myślało się. Że robiło się rzeczy kierowane odruchem. I to było w tym przypadku też, ja nie pomyślałem, że ja wsiadam do gazika milicyjnego. Że to ktoś jeszcze może zobaczyć. W tamtym czasie to nie było ryzyko, że ktoś mnie będzie posądzał, że ja jestem współpracownikiem. Ale co się wydarzyło później. Szybko doszła informacja do Komitetu Strajkowego, że mnie milicja zamknęła. A oni mnie tym 7\n8 gazikiem i tak podwieźli tam prawie pod ten dworzec. No, ale musiałem się wytłumaczyć, dlaczego tym gazikiem jechałem. I to mnie nic nie nauczyło, ja ten sam błąd później popełniłem w Iławie podobny, i później za czasów Solidarności też. No, ale nie zawsze człowiek myśli logicznie, jeżeli jest duże napięcie, duży stres. Strajk się skończył, porozumienia w Gdańsku podpisano, a w Elblągu? RK: Właśnie w Elblągu w czasie trwania strajku w Stoczni przyjechał oczywiście komitet z Warszawy i oni się zakwaterowali w komitecie wojewódzkim. Co ciekawe, nigdy nam nie odcięto linii telefonicznej. I jak w czasie strajku dzwonił telefon, to ja zawsze się przedstawiałem: Ryszard Kalinowski, przewodniczący. Uważałem, że tu nie ma żadnej tajemnicy, że jeżeli ubecja będzie chciała wiedzieć, to w taki, czy w inny sposób się dowiedzą, dlatego że myśmy tych wieczornych spotkań nie kontrolowali, kto przychodzi. No i wtedy przyjechali, i oni chcieli z nami rozmawiać. My mówimy, że tak, bardzo chętnie, mogą przyjść, wsiądziemy w autobus i jedziemy do Gdańska i tam sobie... No, to nie... Oni... To my z nimi też nie chcieliśmy w ogóle rozmawiać, twierdząc, że my zadeklarowaliśmy się, że wszystkie postanowienia będą podjęte w Gdańsku. Nie będzie żadnych regionalnych, małych porozumień. No i jak się skończył strajk w Gdańsku, no, to z tego MKSu powstał... Powstawały MKZy i to była dość... No, nie dość... To była mocna, ciężka praca w tamtym czasie. Dlaczego? Dlatego że proszę sobie wyobrazić: Większość z nas była zwykłymi robotnikami, gdzie na słowo kadrowa albo dyrektor to się ręce... Dłonie się pociły. A później w krótkim czasie, tygodni, było trzeba rozmawiać z wojewodami, z prezydentami miasta. Nie wiem, jak w innych terenach Polski, ale w Elblągu myśmy długo odmawiali spotkania z komitetem wojewódzkim, twierdząc, że to jakaś tam partia, to niech sobie robią... Dla nas władza to jest wojewoda, prezydent. Partia to tam... To jest taka malutka, to tam niecałe dwa miliony, jak my tu już mieliśmy prawie sześć, czy siedem, później dziesięć milionów. No, a później, jak już powstała krajówka, to jeszcze wyżej, bo trzeba było z ministrami i z premierami rozmawiać, tak, że to... To było dość... Bardzo krótki okres, przezwyciężyć własne bariery, własne jakieś takie stare naleciałości, a do tego rozsądnie podejmować decyzje, rozsądnie współpracować, żeby to... Bo doprowadzić do wojny domowej, to żadna sztuka, prawda, ale doprowadzić do takiej sytuacji, żeby uzyskać jakieś kompromisy, jakieś układy z tą władzą, jaka by nie była, ale to była wtedy władza i z nią trzeba było po prostu rozmawiać. A co robiłeś po rejestracji Związku? RK: Jak powstawały MKZy... To było normalne, kiedy skończył się strajk, w całej Polsce zostały podpisane porozumienia, więc... No, my z Elbląga, to oczywiście nie ma problemu, to bardzo krótko do Gdańska, żeby dojechać i się spotykać tam. Ale zaczęła cała Polska zjeżdżać na te spotkania. I mieliśmy w Elblągu taką... Dwóch doradców, którzy byli z wykształcenia prawnikami prawa pracy. I między innymi oni... Z nimi ustaliliśmy, że trzeba powołać wspólny organ... Taką jakąś... Nikt nie wiedział, jak to nazwać, jakąś taką krajową komisję. Bo to nie może być tak, że są komisje, Międzyzakładowe Komitety Założycielskie w regionach, że się spotykamy w Gdańsku, ale nie ma takiej... Czapki. No i z tym, żeby to nie była władza, ale jako organ reprezentujący do władz. Jak my przyjechaliśmy z tym do Gdańska, to się okazało, że ci doradcy jakby krajowi, Modzelewski, Geremek i mecenas Olszewski... I do tego była... No, z godzinę siedzieliśmy u góry, w pokoju, właśnie ta Małgorzata Świerczyńska z Elbląga, prawnik i obydwaj Kaczyńscy, bo oni byli też prawnikami. I tam uzgadnialiśmy ten... Stworzenie tej krajówki jakby. Jak to prawnie, jak to poukładać. I wtedy na krajówce przedstawiliśmy ze strony Elbląga właśnie to powołanie tego organu. Co później było tak, że jak już wybierano władze, no, to właśnie wybrano Wałęsę, jako 8\n9 przewodniczącego, Andrzeja Gwiazdę, jako wiceprzewodniczącego i mnie, Ryszarda Kalinowskiego, jako wiceprzewodniczącego i resztę prezydium z poszczególnych regionów. Czy był taki moment, w którym poczułeś, że coś ci grozi albo Twojej rodzinie? RK: Nie, do czasu stanu wojennego nie. Ale w dzień 12 grudnia był... Odbywał się zjazd regionu elbląskiego. Ja wtedy musiałem się stawić na komisję lekarską. I kiedy wróciłem, no, to koledzy powiedzieli, że przyszły telefaksy, to się tak nazywało wtedy... Telefaksy z Olsztyna i z Gdańska. W jednym była mowa o rozkazie wyprowadzenia wojsk ze swoich jednostek, a w drugim, że komendy wojewódzkie otrzymały dwie koperty, z czego jedna jest zalak... Zalakierowana i ma być otwarta na jakieś tam hasło. I wtedy, jak ja wróciłem na to posiedzenie regionu, poproszono mnie, żebym zabrał głos. To, co ja pamiętam, powiedziałem po pierwsze, żeby się ludzie nie bali, że nas jest dziesięć milionów plus rodziny, to jesteśmy trzydzieści milionów, więc spokojnie. A chodziło mi o to, żeby nie... Nie podgrzewać jakiejkolwiek paniki. A moja świadomość wtedy była taka, że ja wiedziałem, że jeżeli przyszedł rozkaz wyprowadzenia wojsk z jednostek, to znaczy, że Układ Warszawski ma wejść. A jeżeli chodzi o te koperty zalakierowane... Coś pachniało w powietrzu, dlatego że my dużo razy rozmawialiśmy w krajówce, czy w Gdańsku, że jeżeli komuniści cokolwiek wprowadzą, to wprowadzą to w nocy z soboty na niedzielę. Dlatego żeby w niedzielę propaganda mogła zrobić to, co powinna, ubecja też, a w poniedziałek ludzie przychodzą do pracy i są jakby już w pewnym sensie nastraszeni, już poukładani przez propagandę, że nie będą tak bojowo nastawieni, jak byliby w środku tygodnia. I wtedy, pamiętam, tego wieczoru zastanawiałem się, co się wydarzy, że prędzej, później i tak mnie zamkną, bo to już taka... Ta fala tej agresywności ze strony władzy była coraz wyższa, powiedzmy... Miałeś takie poczucie, że to nieuniknione, że cię zamkną? RK: No, właśnie dwunastego grudnia, bo pamiętam leciał film w telewizji polskiej o jakimś... To był włoski anarchista jakiś, coś takiego, tak, że dostał dożywocie i siedział sam w celi w więzieniu i zaczął podejmować tematy, żeby mówić, żeby nie zapomnieć mowy, żeby coś na ścianie pisać, żeby nie zapomnieć pisma. I wtedy ja zacząłem zastanawiać się, jak ja się będę zachowywał w więzieniu. Jak ja sobie dam radę. Bo przecież do tego dojdzie, prędzej, czy później. I pamiętam, o godzinie... Nie powiem dzisiaj, że to była godzina dwunasta, ale mogę tak wnioskować. Była godzina dwunasta, film się skończył, takie szszsz... Sobie myślę, popili czy jak? Im się w telewizji program urwał. I długo nie trwało, usłyszałem, że... Że na dole, bo mieszkaliśmy na pierwszym piętrze... Że na dole podjechał fiat... Dlaczego fiat? Po trzaskaniu drzwi, bo wtedy było tyle samochodów, że mógł człowiek zapamiętać. Jak się zna sąsiadów, jak chodzą po schodach, tak się znało po trzasku drzwi, jaki to samochód. No i słychać kroki, że to męskie, do góry. A mieszkanie nasze miało dwa wejścia. Jedno do kuchni, do pokoi, tam mieszkała babcia z teściową i drugie do pokoju takiego dużego, w którym my mieszkaliśmy. Ale między tymi były drzwi, które były nieużywane. Tak, że mieliśmy jakby swoje wejście z taką małą kuchnią. I ja pomyślałem tak, że jeżeli przyjdą, to pójdą tam pukać pod drzwi, babcia się będzie z nimi droczyć, bo ich w nocy przecież nie wpuści, a jak już ich wpuści, to oni wpadną szybko do domu, będą myśleli, że to jest przygotowywane, żebym ja uciekł. Wtedy ja mam szansę przynajmniej wziąć ciuch w rękę i iść piętro wyżej, odczekać. Dlatego że te drzwi były szklane. Ja mogłem widzieć, co się dzieje przed wejściem. No i rzeczywiście, jak oni... Babcia się z nimi droczyła, jak oni... Babcia już ich wpuściła, to oni wpadli. Było dwóch mundurowych i dwóch cywili. I ja wtedy byłem... Trzymając odzież w ręku byłem gotowy, 9\n10 żeby wybiec i wtedy sobie pomyślałem: Ale dokąd? Przed samym sobą? W tym kraju, w tym państwie, gdzie ja się...? Bez sensu całkowicie. No i się wróciłem. Zacząłem się ubierać. No i tu się okazał charakter teściowej, która oczywiście zamiast powiedzieć nie ma, poszedł, wróci, to nie, nie, to proszę iść tędy, tak, że ich przyprowadziła. I wtedy nie pokazano mi nic, ani... Powiedziano mi, że tylko... Nie, pokazano mi nakaz aresztowania i doprowadzenia, a nie pokazano mi nakazu internowania. Bo przecież my byliśmy... Wiedzieliśmy, jak nakaz aresztowania ma być wypełniony, że jakby braki, to można im powiedzieć, żeby sobie przyszli jutro i tak dalej. Dokąd cię zabrali? RK: W Elblągu właśnie na komendę ZOMO. I to było bardzo ciekawe, dlatego że ja mieszkałem na tej samej ulicy... Nazywała wtedy Armii Czerwonej, obecna Królewiecka w Elblągu, na której mieściła się komenda wojewódzka. A wieźli mnie w przeciwnym kierunku i koło poczty głównej w Elblągu zobaczyłem czołg stojący. Zapytałem się panowie, wojna?. Dowie się pan na miejscu. No, ale mówię dokąd my jedziemy?. Zaraz się pan dowie. Rzeka Elbląg, my nazywamy to Kanał, trzeba jechać za Kanał i tam była ta jednostka ZOMO, w kierunku wyjazdu na Gdańsk. No i tam nas przywieziono, i po kolei. No i zrozumiałem powagę sytuacji, kiedy wszedł mój dyrektor firmy. Bo on bardzo z nami współpracował, my mieliśmy pierwszy samochód związkowy w Polsce w ogóle, dostaliśmy od dyrektora, zastawę, którą wymalowaliśmy na... Wszędzie, na bagażniku... Bo to wtedy... Bardzo ciekawa rzecz, o której ja nigdzie nie widziałem w dokumentach historycznych. Że w pierwszej fazie nie było Związku Zawodowego Solidarność, były Niezależne Samorządne Związki Zawodowe Solidarność. Dopiero później, po powstaniu Komisji Krajowej, nazwa się zmieniła na Niezależny Samorządny Związek Zawodowy. A przedtem były właśnie Niezależne Samorządne Związki Zawodowe. Tak, że od niego dostaliśmy samochód, on nam pootwierał drzwi do innych dyrektorów firm, którzy nam dawali różnego rodzaju sprzęt, kiedy otrzymaliśmy lokal od prezydenta miasta na MKZ. Tak, że on był bardzo pomocny. I chyba za to został też internowany. Później z nim siedziałem pod jedną celą nawet, w Iławie. No i tam ciekawostka taka, że jak już nas zapakowano w ciężarówki, żeby nas zawieźć, to dopiero ci zomowcy... Wchodzą do ciężarówki, zabezpieczyli ostrą, znaczy długą broń, znaczy kałasznikowy. Czyli mieli cały czas przygotowaną do strzału. No i nas wieźli tą ciężarówką do transportu więźniów. Ona miała tylko okienko u góry, czyli można było lampy... To w nocy, śnieg padał. Ale że było dużo kierowców, to znaliśmy drogę po zakrętach, po dziurach nawet. Jak w Starym Polu ta ciężarówka skręciła w lewo i ktoś tam powiedział jak będzie teraz przejazd kolejowy, to jesteśmy w Starym Polu i jedziemy w stronę Dzierzgonia. I rzeczywiście, przejechaliśmy... Byliśmy pewni, że jesteśmy w Starym Polu. No, więc ktoś powiedział no, to jedziemy do Iławy, do więzienia. A na dokumentach, kiedy mi pokazano na komendzie nakaz internowania, to były skreślone Bartoszyce. To było więzienie, w którym był bunt krótko przedtem. Później, z tego wszystkiego był wniosek, że po prostu bunt został sprowokowany po to, żeby oczyścić więzienie ze skazańców, przygotować dla nas. A że bunt poszedł poza kontrolę, więc musieli przygotowywać inne miejsce. I wtedy w tej ciężarówce wstał taki pan, który się nazywał Jakub Alabudziński, to był emerytowany pracownik zakładów odzieżowych w Elblągu i on powiedział, że on siedział w więzieniach w Polsce, przed wojną, nie pytać się za co, ale jakie są zasady, jakie są warunki w więzieniu, żeby to przestrzegać. Ja byłem drugą osobą, która wstała w tej ciężarówce, powiedziała, że jedziemy do Iławy, może to być więzienie w Iławie, ale mogą to być lasy iławskie. Jeżeli ciężarówka zatrzyma się w lasach, każą nam wysiadać, to znaczy, że będą chcieli nas likwidować. Znaczy, jeżeli pójdziemy jak owce, to nas wytną wszystkich. Ale jedno, co możemy zrobić, to żeby uciekać na wszystkie strony, jak się da. Jeżeli jedna osoba 10\n11 ocaleje, to będzie świadek historii. Jeżeli nikt nie ocaleje, to nikt się nigdy nie dowie, co się z nami stało. Dlatego że mi się przypomniał Katyń. Ta sama władza, ten sam system. Dokąd dojechaliście? RK: Dojechaliśmy do Iławy i tam nas, po wielkich awanturach, bo zasady w Polsce były takie, że w nocy nie wolno więzienia otwierać, tak, że musieli komendanta ściągnąć, żeby dostał te wszystkie rozkazy. I nas wwieziono, i nas uplasowano w... Oddział czwarty, to był karny oddział, gdzie taboret, łóżko, wszystko było wbetonowane w podłodze, I tam dostaliśmy po jakimś czasie pierwszy posiłek, który śmierdział. Taki był niedobry! Ale musieliśmy coś zjeść po tylu godzinach, że myśmy zatrzymywali oddech, trochę do zjedzenia i... Aby trochę, trochę gorącego. No, więc takie były pierwsze chwile w tej Iławie. Ilu was tam przewieziono? RK: Nie wiem. Ja na swojej stronie internetowej mam listę internowanych, ale tam sam nie wiem, nie pamiętam liczby. Co było dalej? RK: No i nas rozłożono na trzy oddziały, ja byłem akurat w środkowym, cela numer 14, między innymi właśnie razem z moim dyrektorem. Andrzej Stojek, Przedsiębiorstwo Budowlane. Co się wydarzyło z ciekawych rzeczy? Z ciekawych rzeczy, pierwsze było... Pan Jakub Alabudziński miał duże problemy z przepukliną. Kiedy go aresztowano nie pozwolono mu wziąć pasa na przepuklinę, tak, że on tam biedak cierpiał. Któregoś dnia nas... Bo musieliśmy wyjść z celi, stanąć w dwuszeregu i wtedy wychodziliśmy na spacer. Pan Jakub żalił mi się, więc ja powiedziałem no, Jakub, nie idź na spacer, idź pod celę, z powrotem i umieraj. To jest jedyna szansa, żeby cię stąd wycią... Nie ma innej. I on to zrobił. Poszedł, położył się, tak się źle czuł... To było takie jedno wydarzenie z Iławy. Później była druga taka osoba, Ryszard Demel, on miał tam jakieś, coś... Jego syna powołano do ZOMO, wysłano go na Śląsk i chyba jak była kopalnia Wujek tam coś się z tym synem jego działo, tak, że on to bardzo przeżywał. I myśmy też go, na tej samej zasadzie... Masz się położyć i umierać na... Zawał serca, cokolwiek. Bo wiedzieliśmy, że komuniści nie chcą wziąć odpowiedzialności, że ktoś im zmarł w więzieniu. Zawołali lekarza i przyjechali lekarz z pogotowia i chłopak, student medycyny. Z tym, że ten lekarz był... Było czuć od niego alkohol i był bardzo prokomunistyczny, a znowu ten młody student był antykomunistyczny. Prawie się pobili wtedy. Ale tego Ryśka zabrano z Iławy... Procedura była prosta, z Iławy do szpitala więziennego i po kilku dniach do domu. Znaczy, oni już nie wracali z powrotem. W styczniu, jeżeli dobrze pamiętam, przyjechał biskup [Jan] Obłąk, który był biskupem Warmii i Mazur wtedy i to już był osiemdziesięciokilkuletni pan. Dostał zgodę i przyjechał nas odwiedzić. W tej delegacji był jeden z księży, który był z nami w Rzymie u papieża, w 1981 roku, w styczniu. I on mi przekazał wtedy gotówkę, pieniądze na pomoc dla pozostałych więźniów. Dlatego że system więzienny jest taki, że nie wolno posiadać zegarka, gotówki, ale można robić zakupy w sklepie więziennym, to się nazywa tak zwana wypiska. Dostaje się kartkę, na której są wypisane artykuły, które są w sklepie i suma, jaką ma się na koncie w więzieniu. I później w sklepie sklepowa zaznacza, co się wzięło i tyle jest odciągane z tego konta. I był porucznik penitencjarny... Nie pamiętam imienia, Paluszewski się nazywał, na niego Paluch wołaliśmy, był bardzo świetny do grania w pingponga, nie było mocnego. On potrafił wziąć zeszyt i dokładał nam wszystkim jak mieliśmy paletki. Tak, że naprawdę był dobry. Ale był na tyle... Co było z nim ciekawego... Przychodził do nas pod celę, nie wiem, ze 11\n12 względu na to, że ja siedziałem, czy że razem z dyrektorem i zawsze podejmował tematy. I on był też właśnie prokomunistyczny, jak to <Solidarność> zniszczyła tę największą, najwspanialszą gospodarkę świata w ciągu jednego roku i tak dalej. I pewnego czasu przyszedł i był taki jakiś... Ja się go zapytałem, czy coś się wydarzyło. Okazało się, że jego żona była z wykształcenia nauczycielką i w szkołach było trzeba podpisać lojalki, i ona nie podpisała. I ten człowiek zrozumiał wtedy, pierwszy raz, że nic nie zrobił przeciwko systemowi, a jednak i tak został mniej, czy więcej, pośrednio, czy bezpośrednio, został ukarany. Że poznał smak tego systemu. I chłop jakby się troszkę zmienił. Wtedy on... On ode mnie... Aha, bo ja miałem te pieniądze cały czas. I ciągle miałem jakieś takie różne pomysły, które przekazywałem kolegom. Pierwszy mój pomysł był taki, że... Żeby skruszyć klawiszy, to więc na spacerze poprosiłem, żeby rozmawiali z klawiszami w ten sposób, że prędzej, czy później przyjdą Ruski i na pewno nas zlikwidują, ale was, klawiszy, jako świadków też. To trochę rzeczywiście klawiszy zmieniło, [dało] jakby do myślenia. Był też taki mój pomysł, że od momentu, kiedy nas przywieziono nic się nie działo, więc ja twierdziłem, że jest to niemożliwe, muszą być rewizje. Albo robią to, jak my jesteśmy na spacerze, albo lada dzień będzie duża akcja zrobiona. I wtedy co wymyśliłem: Że w każdej celi jest tak zwany dyżurny. Dyżurny robi kanapki ze smalcem, bo to mieliśmy do jedzenia, dyżurny dba, żeby było czysto w celi, dyżurny robi nam herbatę i tak dalej. Ale jak jest spacer, to dyżurny zostaje w celi, nie wychodzi. Przypadło na mnie tego dnia. I zostałem w celi, czytam książkę, otwierają się drzwi, przychodzi tak zwana atanda, w ubraniach ten... I każe mi wyjść. A mnie jak brano w Elblągu w stanie wojennym, aresztowano, to ja się zapytałem, na jak długo, czy tam... Nie, nie, pan tam zaraz wróci. Ja mówię, panowie, no, jeżeli trzeba, to wezmę szczoteczkę, czy jakieś.... Nie, nie, pan zaraz wróci. I ja założyłem buty... Lekkie buty, mokasynki z dziurkami, tak, że jak byliśmy w tej Iławie to było bardzo zimno i od więźniów, których nazywano w grypsie kajfusi... To byli więźniowie, którzy współpracowali ze służbą więzienna, żeby skrócić sobie wyrok odsiadywania. Oni mogli mieć cele otwarte, mogli mieć zegarek, lepsze takie warunki. Ale pisali raporty, tak, że znowu to był bat na klawiszy, na tych pracowników więziennictwa. Ja od nich za paczkę papierosów kupiłem buty, takie robocze z blaszkami na przodzie. Jak przyszli, kazali mi opuścić celę, bo będzie rewizja, więc ja położyłem taborety na łóżka i założyłem te buty i jak oni znowu przychodzili, to ja stałem między łóżkami i mówiłem jeżeli panowie chcecie przeprowadzić rewizję, to proszę bardzo, to jest moje łóżko, tu są moje rzeczy osobiste. Resztę to jak koledzy wrócą. I wszedł ten porucznik penitencjarny, i też ze mną rozmawiał. Ja mówię panie poruczniku, tak z kolegami się umówiłem i tego będę trzymał. Tu są moje rzeczy, to jest moje łóżko, proszę bardzo. Resztę, jak koledzy wrócą. I okazało się, że na całym oddziale trzy, czy cztery cele tak nie pozwolili na rewizję. Ale za kilka dni... Akurat poprosiłem iść pod celę numer 1, do Darka Brzozowskiego, mieliśmy w brydża grać. I nie zdążyliśmy jeszcze usiąść do brydża, więc przyleciał ten porucznik penitencjarny i mówi panie Ryszardzie, bardzo proszę powiedzieć ludziom, żeby nie prowokowali, dzisiaj nie ma żartów. Ja pana zaprowadzę z powrotem pod celę. Jak wyszedłem na korytarz to połowa korytarza z dwóch stron ludzi, ubranych na szaro, z dość ciekawym wyrazem twarzy. Tak jakby posągi, jakby nie reagowali na ruch, co się w ogóle dzieje. Ja byłem przekonany, że to jest ścieżka zdrowia, która była znana z lat... Z grudnia 1970 roku, ale nikt mnie nie uderzył, tak, że wróciłem z powrotem pod swoją celę, wrócił ten porucznik penitencjarny, przyszedł ze mną. I on wiedział, że ja mam pieniądze, bo co tydzień, jak była wypiska, to ja dost... Miałem listę, kto nie ma pieniędzy na koncie i dawałem jemu pieniądze, i on wtedy leciał do kasy, i wpłacał, tak, że trzeba przyznać porządny klawisz. I wtedy on wszedł ze mną pod celę, otworzył kieszonkę, nic nie 12\n13 mówiąc, ja wiedziałem, o co chodzi, żebym mógł włożyć mu te pieniądze. I rzeczywiście mu włożyłem te pieniądze, tak, że one nie przepadły. No i wtedy... Wtedy była już rewizja naprawdę. Ale on... On później te pieniądze miał i on dostawał od nas tą listę, chodził, wpłacał, tak, że to było trzeba przyznać było pozytywne. Jak długo byłeś internowany? RK: W kwietniu wróciłem. Jakoś tak było po świętach wielkanocnych. Do pracy nie wróciłem, dostałem od razu pieczątkę zwolniony z pracy i pieczątkę w dowodzie osobistym, zakaz podjęcia pracy w sektorze państwowym. Wtedy to... A znowu, znałem ludzi, którzy prowadzili prywatne jakieś tam warsztaciki i oni bardzo chętnie, by mi pomóc, ale ja ich rozumiałem i szanowałem za to, dlatego że oni mówili jak my cię przyjmiemy to nas po prostu zniszczą, no. Czasami możemy dać jakieś pieniądze, żeby ci pomóc, ale nie możemy cię przyjąć do pracy, bo po prostu nam... Zamkną nas. Nawet spółdzielnie, które były, też, komunistyczne, to nawet w tych były przypadki, że dogadałem się, miałem przyjść tam któregoś dnia na siódmą do pracy, przychodzę rano i przychodzi prezes, mówi panie Kalinowski, przepraszamy, ale nie możemy, nie możemy pana przyjąć. Ale w tym czasie, jak ja byłem w Iławie, to w Elblągu mieszkał Edmund Krasowski. To jest młodszy brat mojego kolegi ze szkoły, Andrzeja Krasowskiego, chodziliśmy razem do... Całą szkołę podstawową. I Eda zajmował się już wtedy podziemiem. Tak, że jak ja wróciłem z Iławy, to z... Krótko mówiąc z Edą uzgodniliśmy tak, że on prowadzi cały czas dalej to podziemie, a ja przygotowuję... Przygotuję przede wszystkim drukarnię i strukturę podziemną, zapasową jakby, rezerwową. Że gdyby on wpadł albo jego struktury, to ja następnego dnia mogę wydać bibułę, udowadniając ubekom, że źle trafili, bo o to chodzi, żeby tych ludzi uratować, w ten sposób. No, nie można było w tamtych czasach przynieść na rozprawę sądową dokumentu, czy dowodu, które mówiły o niewinności ludzi, prawda. Wszystkie procesy, które były robione tam w tym, w Polsce, to były z góry zaplanowane i sztuka polegała na udowodnieniu, że się jest niewinnym, a nie sądu udowodnienia, że jest się winnym. Nie pamiętam jak poznałem takiego pana, nie pamiętam nawet jego nazwiska... A to dlatego, że to było w trakcie budowy struktur podziemnych. Raczej używano pseudonimów aniżeli imion prawdziwych, czy nazwisk. I ten pan to był emerytowany oficer AK, ja na niego wołałem Wuja i tak był on, takim pseudonimem określany. To był bardzo sympatyczny... I on mnie uczył zasad budowy struktur podziemnych. Naprawdę, ja się od niego dużo nauczyłem. Przykład jest taki, jak zainstalowano u nas w domu, w mieszkaniu na parterze w suficie, czyli pod naszą podłogą, podsłuch. To już w innym mieszkaniu? RK: Te to samo mieszkanie, w którym mnie aresztowano. My mieszkaliśmy na pierwszym piętrze, na parterze... Dostaliśmy pokój od Ewy babci, który miał wymiar pięć na pięć, czyli dwadzieścia pięć metrów kwadratowych, po części był przedzielony segmentami, żeby z tyłu Kasia miała swoje jakieś tam miejsce, reszta była dla nas. I taki sam pokój był na dole, na parterze. Ten pokój na parterze właścicielka wynajęła starszej pani, która prowadziła zakład wieńców i wiązanek. Nie wiem, na jakich zasadach, dlaczego, mogę tylko domyślać się, bo ta pani starsza za jakiś czas po drugiej stronie ulicy dobudowała mały sklepik do bloku, więc się przeniosła. Czyli prawdopodobnie kiedy poszła składając dokumenty o zgodę, to wtedy ją wykorzystano do... Do współpracy. I jak ona miała ten zakład, to prawdopodobnie w tym czasie zainstalowano ten podsłuch pod naszą podłogą. Jak ona się wyprowadziła z tego... Ja nie wiem, jak długo był ten podsłuch, ale ten Wuja mnie uczył zawsze, że to nie sztuka, że ubecja wie, sztuka, żeby wiedzieć, co się mówi. Bo można mówić rzeczy po to, żeby ubecja wiedziała. 13\n14 Jak się dowiedziałeś, że w mieszkaniu jest podsłuch? RK: No, właśnie, jak ta... Ta pani, Galopowa się nazywała, wyprowadziła się, to syn tej właścicielki, która też była starszą panią przyszedł i poprosił, żeby przyjść, i pokazał. Bo to było bardzo prymitywne. To proszę sobie wyobrazić, taki sam sufit biały, jak tutaj, tylko że jest przez lata niemalowany, do tego jest prowadzona tam jakaś działalność, czyli jest dużo więcej kurzu i instalacja, która jeszcze stara, natynkowa. A ta ściana, już zewnętrzna, był przewód i puszka telefoniczna, czyli oni... Z tej puszki przeszli jakby do wewnątrz mieszkania i pod tą instalacją elektryczną, która była natynkowa przechodzili, ale od ściany i do sufitu, czyli był punkt i tam, gdzie wiercili, zamazali i to było widoczne. I on mi to pokazał, i później było widać, że jest założony podsłuch. No, więc, jaka moja była reakcja? Zniszczyć, to była reakcja. I wtedy wymyśliłem, że muszę postarać się o stary transformator, który lekko rozkręcę i jak będę chciał, żeby w domu coś pogadać, porozmawiać, to po prostu podłączę i te blaszki będą [klaszcze] brzęczeć, i oni nie będą słyszeć. I z tym dobrym moim pomysłem poleciałem do Wuja się pochwalić. No i tak, jak się pochwaliłem, tak zaraz dostałem zimny prysznic. Co on mi wtedy powiedział: Agentów się nie likwiduje. Z agentów się korzysta. No i właśnie chodziło o to, że wpierw musiałem sprawdzić, czy ten podsłuch nadal jest używany, więc wymyśliłem coś takiego, że powiedziałem Ewie, żeby przygotowała kanapki, że przyjdą koledzy, że będziemy sobie uzgadniać, jakie następne artykuły do bibuły pójdą i może przyniosą, to będziemy od razu bibułę, czyli ulotki od razy produkować. I rzeczywiście, trwało może godzinę, mieliśmy już w domu wydział czwarty, który przyszedł mnie właśnie aresztować chyba i myślał, że jeszcze kolegów. Z czego żyliście w tym czasie? RK: W tym czasie... No, więc tak... Mieliśmy dość dużą pomoc ze strony Kościoła, od księdza Józefczyka, a ja zarabiałem tak, jak to się mówi dzisiaj, na czarno trochę. Gdzieś tu, trochę tam, żeby parę groszy. No i dużo od przyjaciół, od znajomych. Mieliśmy ludzi... Znajomych, którzy mieszkali na wsi, więc oni, na przykład jak bili świniaka, jak to się mówiło w Polsce, to przyjechali zawsze tam z jakąś częścią mięsa dla nas. No, jakoś tak na zasadzie... To, co ja powiedziałem w Iławie, po przemówieniu Jaruzelskiego, że niepotrzebnie Jaruzelski wprowadzał stan wojenny, bo gdyby nam zabrał znajomości, to by się wszyscy poddali. Tak Polska wtedy funkcjonowała, że na znajomościach. Nie nazywano to może przyjaźnią, czy koleżeństwem, ale znajomością. Że pani Kasia to była od kawy, pan Zbyszek to od części samochodowych. I tak dalej, tak dalej. Przy dużej pomocy znajomych, rodziny, mogliśmy, oczywiście nie luksusowo, ale żyliśmy. Chciałbym pomówić o tym czasie, który poprzedzał twój wyjazd. Co wtedy robiłeś? RK: Aha. No, bo to było tak, że w końcu Edka Krasowskiego zamknęli, jako tego działacza, czy szefa podziemia elbląskiego. No i to wszystko, co my z Edem przygotowaliśmy, to się wszystko sprawdziło, bo dwa dni po jego aresztowaniu ukazała się znowu ulotka w Elblągu tej naszej gazety. I to na pewno ich zdezorientowało. Więc ubecja zaczęła szukać dalej, więc jak mnie brano na komendę, na przesłuchanie i zamykano, na przykład na dwadzieścia cztery, czy czterdzieści osiem godzin, to przy tych rozmowach ja zawsze, jak się pytali, kto w Elblągu jeszcze, to ja zawsze mówiłem ja. Panowie musicie mieć dowody, więc oni zaraz czym prędzej mówili, że prędzej, czy później znajdą te dowody. No, ja mówię, jak znajdziecie, to bardzo chętnie. I ta zabawa w kotka i myszkę trwała. Trwała do momentu, myślę, dopóki już miarka się przebrała w tych żartach i kiedyś zabrano mnie z miasta, wywieziono za Elbląg w stronę 14\n15 Braniewa, taką starą autostradą niemiecką, która miała być do Królewca, Berlin Królewiec. I tam było dwóch uboli w tym samochodzie, jeden taki właśnie Gordon, który mnie tu zawsze przesłuchiwał, porucznik i drugi jakiś jego szef, nie pamiętam tego gościa. No, dostałem pytania, kto... Te same pytanie, kto w Elblągu szefuje. Więc ja mówię, że ja. No, a czy nie Krasowski?. Ja mówię nie. Mówię źle trafiliście, ja kieruję, tylko po prostu, no... tak mówię, jak będziecie mieć dowody, to.... Ten... Ten drugi facet wyciągnął pistolet, przystawiając mi do czoła. Ale gość popełnił błąd, bo później pokazał mi notes. To był wąski notes z klejonymi kartkami u góry. I pokazał moje nazwisko na tej kartce, i powiedział, że on wiedział, proszę bardzo. A ja poprosiłem, żeby mi pokazał ten notes, bo jest ciemno. Jak on mi pokazał, to ja puściłem kartki, to leciało, na każdej kartce było jedno nazwisko. Czyli wiedziałem, że mnie straszą, że blefują, ale nie wiedziałem, jak to się może skończyć. Tak, że mnie tam później wywalili z tego samochodu i ja do rana tam przy tej autostradzie przesiedziałem, bo się bałem, że jak będę szedł do domu, że może mnie jeszcze jakiś samochód potrąci, czy po prostu coś takiego... Tak, że wróciłem. Ale na czym polegała rzecz? Rzecz polegała na tym, że ja się skontaktowałem z Ryśkiem Kozłem i poprosiłem, żeby on porozmawiał z kolegami, że może lepiej, żebym ja wyjechał. No, więc odpowiedź była, że nie, absolutnie. A później stało się tak, że mnie aresztowano na dwadzieścia cztery, czy czterdzieści osiem, puszczano mnie do domu, jak ja szedłem do domu, to mnie zabierano, zawożono mnie na następną komendę. I tak na przykład trwało tydzień. Ale Ewa, moja żona, jak szła po czterdziestu ośmiu godzinach na komendę i pytała się, co się stało, czy mam na przykład nakaz aresztowania, czy co tego... No, to oni zawsze nie, proszę panią, przecież on już dwa dni temu poszedł, jak gdzieś wytrzeźwieje, to wróci z bab, czy tam z tego. No i to zaczęło... To powodowało, że ta struktura podziemna po prostu nie zawsze funkcjonowała jak powinna i co się... Jaki mógł być wynik? Mógł być wynik, że trafiają, że za każdym razem, jak ja jestem długo zatrzymany, to się nic nie dzieje, czyli są już blisko. I wtedy Rysiek przyszedł do mnie, i mówi, że podjęli decyzję, że lepiej, gdybym... Jeżeli ja wyjadę za granicę i będę im pomagać, jeżeli muszą od nowa budować struktury i pomagać mojej rodzinie, jak ja będę siedzieć, bo wtedy... Jeżeli pamiętasz, to był sąd wojenny w Gdyni, Marynarki Wojennej w Gdyni, który ile mógł, tyle dawał. Soboń dostał za jedną ulotkę przecież sześć lat. No i... i wyjechaliśmy. Ale dlaczego do Stavanger? Dlatego że tutaj w Stavanger grupa osób, Tadeusz Wielochowski, który już nie żyje, Olav Løkke i Sven Vigsven postanowili zorganizować pomoc do Polski. I wysłali pierwszy transport. I ten transport oczywiście... Wszyscy, którzy chcieli mieć kontakt z Solidarnością, to się kierowali do Gdańska. I przyszedł ten transport do Gdańska, i ja byłem u Lecha Wałęsy w gabinecie... Nie pamiętam, o czym rozmawialiśmy i Bożena Rybicka przyszła, która była sekretarką i zapytała się, gdzie wysłać transport z Norwegii, bo przyszedł, i odpowiedź, jest zawsze krótka, do Jankowskiego. Bożena mówi, że Jankowski nie chce, bo już nie ma miejsca, gdzie. No, to ja bąknąłem a może Elbląg?. No, to Wałęsa mówi do Elbląga. I tak przyszedł transport ze Stavanger do Elbląga. Tak się nawiązała współpraca. I jak był stan wojenny, jak ja już wróciłem z powrotem do domu z Iławy, to otrzymaliśmy pomoc tutaj ze Stavanger, jako organizacja, podziemie Solidarności i my wtedy taki zrobiliśmy... Wymyśliliśmy pomoc... Projekt, żeby pomóc rodzinom, których osoby siedzą w więzieniu ze względów politycznych. Bo my, jako Związek, nie mieliśmy pieniędzy, żeby im dawać, Kościół też nie miał takiego funduszu, żeby tych ludziom pomagać, więc wymyśliliśmy, że jeżeli te kobiety by miały maszyny do szycia albo maszyny do robienia swetrów, to my możemy się z tymi prywaciarzami właśnie dogadać, żeby rozprowadzali albo zlecali im pracę. I wtedy ze Stavanger taką... Przy takiej pomocy z odzieżą, z żywnością, przyszły maszyny do szycia i maszyny do 15\n16 robienia swetrów. I myśmy to rozdzielili To była na przykład jedna z takich bardzo ważnych... fizycznie dotykalnych pomocy, którą dostaliśmy tutaj ze Stavanger. I któregoś razu przyjechał pan Olav Løkke ze Stavanger i powiedział, że Stavanger kommune podjęło decyzję przyjęcia dziesięciu rodzin z Elbląga, które z powodów politycznych chcą albo muszą wyjechać. I wtedy właśnie pojechały te rodziny jak Kwiek, jak Soboń, Gierutas, Brzozowski, Ziółkowski. To pojechały te osoby tutaj do Stavanger z tej puli. A kiedy przyszła decyzja... Kiedy podjęliśmy decyzję, że ja wyjeżdżam, łącznie z moją rodziną i z kolegami, to z tego względu, że ja w Krajowej Komisji Porozumiewawczej byłem szefem działu zagranicznego, to miałem kontakt z praktycznie całym światem związków zawodowych, przynajmniej z tymi, którzy chcieli mieć kontakt z nami. Ja się... My się bardziej ustawialiśmy Bruksela, Paryż. Bardziej Bruksela. Wiedzieliście, że chcecie wyjechać, to było przesądzone? RK: Tak. To już było pewne, że wyjeżdżamy. Po rozmowach w ambasadach amerykańskiej, kanadyjskiej, belgijskiej, francuskiej. I była decyzja, że... Że na Brukselę. Może dlatego, że tam były największe centrale związkowe, mieliśmy przyjaciela tam też, przyjaciół. I powiedziałem to księdzu w Elblągu, Józefczykowi. A on mówi czemu nie Stavanger?. Więc mówię nie chciałbym nikomu zabierać miejsca z tej puli. Dlatego, że pamiętam też z Iławy, jak przyjechał Międzynarodowy Czerwony Krzyż, to pierwszą osobą, z którą chcieli się skontaktować byłem ja, dlatego że oni mieli mnie na liście. Czyli my wszyscy, którzy byliśmy, powiedzmy, znani albo wysoko w hierarchii związkowej, to przez jakieś tam różne zasady, prawne, czy nie prawne, byliśmy albo chronieni, albo bardziej... Mieliśmy większą szansę na uzyskanie pomocy. A ci zwykli ludzie, którzy byli w części nieznani, a też robili dobrą i niebezpieczną robotę, po prostu mieli mniejsze jakby szanse, tak, że ja dbałem o to, żeby tej puli nie ruszyć. Przyjechał Tadeusz Wielochowski do Elbląga i to zostało mu przekazane, i on tutaj rozmawiał na miejscu, i myśmy uzgodnili, że ja tej puli... Ja jestem poza tą pulą. A później się okazało, że znowu... Ze względu, że byłem na liście u... To się nazywał komisarz do spraw uchodźstwa, w Genewie, przy ONZ... Byłem jednym z tych... Na tej liście osób bardziej znanych, czy ze struktur Solidarności, więc rząd norweski miał refundowane, nie wiem, czy w całości, ale w dużej części koszta przyjęcia nas, tak, że jak my jechaliśmy do Stavanger, to było jakby wszystko już przygotowane, my wiedzieliśmy, że mieszkanie, jakie mieszkanie i tak dalej. Czy myślałeś wtedy, że to będzie wyjazd na stałe? RK: Chyba tak. Dlatego, że wiedzieliśmy, że my nie możemy wrócić. A już w momencie, kiedy dostaliśmy paszporty, to w paszporcie było wbite, że jest ważny w jedną stronę, bez prawa powrotu. Czyli to było nie tylko, że wyjazd na stałe... My zakładaliśmy... Byliśmy świadomi tego, że my może nigdy już do Polski nie przyjedziemy. A jeżeli, to po okresie uzyskania obywatelstwa norweskiego i zrzeczenia się obywatelstwa polskiego. Dlatego, że, pamiętam z Iławy... Był facet... Nie pamiętam dzisiaj, ze Stanów, czy z Kanady, ale miał obydwa obywatelstwa. I przyjechał po dwudziestu kilku latach pierwszy raz do Polski na święta, i został aresztowany, i zamknięty jako internowany. I był konsul kanadyjski u niego, i wtedy mu powiedział pieniądze, paczki z żywnością, z papierosami, nie ma problemów. Ale z więzienia nie mogą go wyciągnąć, dlatego że pierwsze jego obywatelstwo było obywatelstwem polskim i w Polsce jest traktowany jako Polak. I koniec. I my wiedzieliśmy, że jeżeli kiedykolwiek do Polski przyjedziemy, to dopiero co najmniej po siedmiu latach albo jeszcze dłużej, jak się zrzekniemy obywatelstwa polskiego. Przyjedziemy do Polski już tylko jako Norwegowie. 16\n17 Karin Bleken: Czy mógłby Pan opowiedzieć o swoim przyjeździe do Norwegii w 1984? RK: Jechaliśmy samochodem z Polski i promem do Ystad i przez Szwecję do Stavanger. Jako, że byłem jedną ze znanych osób w Solidarności postępowała procedura mająca na celu umożliwienie wyjazdu z Polski do Norwegii poprzez Sekretariat ds. Obcokrajowców ONZ w Genewie. Tak więc, wiedzieliśmy, co czekało nas w Norwegii, między innymi mieszkanie i spotkanie z Tadeuszem Wielochowskim, który osiedlił się w Stavanger i Olavem Laake, jednym z organizatorów pomocy dla Polski. Także ze Steinem Viksveenem ze Stavanger Aftneblad. RK: Jechał pan sam? Nie, razem z żoną i pięcioletnią córką. Jak zorganizowano podróż? RK: Olav Laake przyjechał raz do Polski, do Elbląga. Opowiadał, że gmina Stavanger zdecydowała się na przyjęcie rodzin polskich z Elbląga i okolic, które musiały czy chciały wyjechać z Polski z powodów politycznych. Ustanowiono kwoty na 10 rodzin. Ani ja ani moi koledzy z nieoficjalnego związku zawodowego nigdy nie przypuszczaliśmy, że wyjadę. Ale później, jak wpadłem w tarapaty z milicją, koledzy doradzili mi, że lepiej byłoby, gdybym wyjechał i pomagał pozostałym w kraju niż gdybym miał być zaaresztowany i osadzony w więzieniu. Najpierw postanowiliśmy, że wyjadę do Paryża albo Brukseli, bo byłem odpowiedzialny za wydział zagraniczny w Solidarności i miałem kontakty ze wszystkimi związkami zawodowymi na świecie (z tymi, które chciały utrzymywać kontakt z Solidarnością). Ale później Wielochowski powiadomił mnie (przez Laakego), że jeśli zdecydujemy się pojechać do Stavanger, będziemy mogli przyjechać poza kwotami określającymi limit na dziesięć rodzin. Dla mnie było to bardzo istotne, żeby zwykli ludzie, nieznani, którzy nie mają się jak chronić, dostali szansę wyjazdu. Ja byłem znany, więc umieszczono mnie na liście ONZ i Czerwonego Krzyża, co dawało mi więcej możliwości. Czy ktoś na Pana czekał tutaj w Stavanger i czy podjęto przygotowania przed Pana przyjazdem? RK: Tak. Wielochowski, Laake, Stein Viksveen i jeden pracownik z gminy Stavanger. Tego dnia, kiedy przyjechaliśmy czekali na nas w miejscu zamieszkania Wielochowskiego. Później odbył się wywiad, konferencja prasowa i tym podobne. Wtedy rozumiałem bardzo mało z tego, co działo się wokół nas. Ale dziś dostrzegam, że byliśmy wykorzystani do gry politycznej pewnych osób, ktoś pokazał się z nami w gazetach. Ale nie mam nic przeciwko temu. Przyjęto nas w Stavanger bardzo życzliwie i nie mam żadnych powodów do narzekania. Jakie były Pańskie odczucia podczas pierwszych dni na miejscu? RK: Bardzo wiele wrażeń. Musimy pamiętać, że wtedy były znaczne różnice między Polską a Norwegią, zarówno pod względem politycznym, gospodarczym, mentalności... Ale pod względem kulturowo-historycznym w Europie zawsze są jakieś punkty wspólne. Jeśli nie bezpośrednio z Norwegią to ze Szwecją czy Danią. Polska leży w środku Europy, więc jak spojrzy się na historię Polski, można zobaczyć, że wszelkie narodowości przebywały w Polsce albo starały się do niej wjechać. Najtrudniejszą kwestią dla nas była mentalność. Trzeba było zweryfikować kluczowe wartości. To co stanowiło wartość w Polsce, nie przedstawiało sobą żadnej wartości po przyjeździe do Norwegii. 17\n18 Konkretnie co takiego? RK: W Polsce istniała konieczność utrzymywania znajomości z ludźmi, którzy mieli żywność i tym podobne. Tu w Norwegii, wystarczy mieć pieniądze. Jeśli ma się pieniądze, można osiągnąć lepszy standard. Jak się ma mniej, nie ma niebezpieczeństwa, że zabraknie dla nas żywności. Zawsze jest się zabezpieczonym. Mówi Pan, że później dostrzegł Pan, że został Pan wykorzystany do celów politycznych...? RK: Proszę mnie źle nie zrozumieć... Zdaję sobie sprawę, że ludzie, którzy byli działaczami tej czy innej partii i mieli swoje wizje i ambicje chcieli pokazać, że pomagają Polsce i Solidarności. Sądzę, że postąpiłbym tak samo, jeśli miałbym ambicje polityczne. Nie odniosłem złego wrażenia. Wręcz przeciwnie. To dobrzy i mili ludzie, którzy zajęli się nami od pierwszej chwili. Czy uważa Pan, że rozumieli sytuację w Polsce? RK: Ci, którzy nas przyjęli odwiedzali wcześniej Polskę. Byli zaangażowani i dobrze wiedzieli, co dzieje się w Polsce, dlaczego ludzie emigrują wraz z całymi rodzinami. Ale mało można było opowiedzieć ludziom spotkanym tu w Stavanger, którzy nigdy nie byli w Polsce, za to słyszeli jedynie coś w telewizji, radiu czy czytali w gazetach. Musieliśmy opowiadać, co się dzieje i dlaczego. Pamiętam, że miałem konferencję prasową w kościele katolickim w roku, kiedy ksiądz Popiełuszko został zabity przez milicję. Pojawiło się wiele różnych pytań odnośnie sytuacji politycznej w Polsce. Był rok Mówiłem, że śmierć ludzi nie była konieczna, ale myślę, że w ciągu kolejnych pięciu lat nic się nie wydarzy. Wszystko wymaga czasu. Po pięciu latach, w 1989, nadeszły pierwsze zmiany w polskiej polityce, więc był to łut szczęścia a może raczej umiejętność przewidywania, co się wydarzy w polityce...? Czy ktoś zachowywał się nieżyczliwie w stosunku do Was? RK: Nie. Nigdy. Byli ludzie, którzy rozpoznawali nasze twarze z artykułów zamieszczonych w Stavanger Aftenblad, którzy nas zatrzymywali w Stavanger. Pierwsze pytanie dotyczyło potwierdzenia, że to my. Później proponowali pomoc. Pojawiali się pracownicy banku, lekarze, zwykli ludzie, którzy pytali, czy potrzebujemy odzieży, mebli i podobnych. To było wspaniałe. Czy udało się Panu nawiązać kontakt z Polską na początku? RK: Nie, to było prawie niemożliwe. Należy pamiętać, że wtedy nie było jeszcze telewizji satelitarnej. W Norwegii były tylko dwa kanały, które nadawały popołudniu. Ciężko było dodzwonić się do Polski. W Norwegii były telefony na guziczki, w Polsce był stary system. Poza tym, jako, że nie było nas tu dużo w Stavanger, większość zaczęła przesuwać się w stronę środowiska norweskiego i języka norweskiego. To było pozytywne, bo byliśmy zainteresowani i wiedzieliśmy, że musimy nauczyć się języka jak najszybciej. Czy udało sie Panu nawiązać kontakty z organizacją po Pańskim przyjeździe do Norwegii? RK: Tak, dlatego, że jak przyjechaliśmy do Stavanger była organizacja, która nazywała się Solidarność Norwegia-Polska. Była to typowa organizacja polityczna wyrażająca poparcie dla Solidarności. Prowadziliśmy zbiórki pieniędzy, które wysyłaliśmy przez ludzi jadących do Polski. Było sporo polskich dziewcząt, które wychodziły za mąż za Norwegów. Miały norweskie 18\n19 obywatelstwo, norweski paszport i prawo wjazdu do Polski. Wykorzystaliśmy je do pomocy w przewożeniu pieniędzy. Była też dziewczyna mieszkające w Tønsberg, o ile dobrze pamiętam. Wyszła za mąż za Norwega, ale działała ze mną w międzynarodowej Solidarności. Często jeździła do Gdańska. To była bardzo wartościowa osoba, bo dokładanie wiedziała jak się poruszać itd. Z czym mieliście najwięcej problemów początkowo? RK: Z rzeczami, z których dziś można się tylko śmiać... to nic poważnego. Po przyjeździe gmina Stavanger chciała nam udzielić wszelkiej możliwej pomocy. Tu, w Kvernavik były zupełnie nowe bloki. Było też mieszkanie dozorcy. Mężczyzna zatrudniony jako dozorca mieszkał w swoim domu niedaleko bloków. Gmina zdecydowała, że to mieszkanie będzie dla nas. Paniom pracującym w Urzędzie ds. Imigrantów nie podobało sie, że dostaniemy to mieszkanie, bo miały dużo Wietnamczyków czekających na mieszkanie. Ale nas wzięto pod uwagę poza kolejnością, a to im sie nie podobało. Dodatkowo, nie znaliśmy wtedy norweskiego. Mówiliśmy trochę po angielsku, więc nie było łatwo wyjaśnić, że to nie nasza wina, że zostaliśmy postawieni w takiej sytuacji. Ale później wszystko poszło dobrze, to były życzliwe osoby. Czy Pana oczekiwania odnośnie przyjazdu do Norwegii się spełniły? RK: Nie. Jak jechało się Polski do Niemiec, Anglii czy Francji w tym czasie, 25 lat temu, wiadomo było, czego się spodziewać. Przy emigracji do Norwegii nie było żadnych oczekiwań, bo wiedza na temat Norwegii była bardzo mała. Byłem w ambasadzie norweskiej w Warszawie. Pamiętam, że zostało mi trochę czasu do pociągu powrotnego do domu, więc poszedłem do księgarni poszukać książek na temat Norwegii. Znalazłem przewodnik dla turystów i mały słowniczek. Była też mała pozycja, wielkości zeszytu, na temat królów norweskich. To były trzy małe książeczki, jakie udało mi się zdobyć i przeczytać. Pamiętam, że w jednej z książek napisano, że Norwegia ma duże złoża ropy i gazu. W tamtej chwili zdecydowałem, że powinniśmy pojechać do Norwegii. Wiedziałem, że moi koledzy, którzy wyemigrowali do Francji czy Belgii mieli problemy z pracą. Pomyślałem, że jeśli kraj ma złoża ropy, to nie powinno być większych problemów z załatwieniem sobie pracy. Dla nas najważniejsze było to, żeby nie żyć z zasiłku. W Polsce nie funkcjonował system pomocy społecznej i nie przyznawano pomocy społecznej. Przyjechaliśmy do Norwegii w grudniu W maju 1985, po pięciu miesiącach, zacząłem pracę jako mechanik samochodowy, żeby zapewnić nam własny dochód. Ewa zaczęła pracę jako asystentka ds. języka ojczystego w przedszkolu w sierpniu tego samego roku Jak radziliście sobie z nauką norweskiego? RK: Chodziliśmy na kurs. Jak przyjechaliśmy w grudniu nasza szkoła i wszystko inne było pozamykane. Potem był Nowy Rok i Wielkanoc. Nie trwało to zbyt wiele miesięcy czy tygodni. Byłem na kursie przez cztery miesiące a Ewa chodziła do końca, aż do lipca. Zdaliśmy sobie sprawę, że najlepsze miejsce pracy na naukę norweskiego to przedszkole. Bo dzieci zadają dużo pytań i chcą znać odpowiedź niezależnie od tego czy jesteś Norwegiem czy obcokrajowcem. Zacząłem jako mechanik samochodowy, rozmowy o samochodach i nauczyłem się nazw części samochodów etc. Jedynie w przerwie na kawę czy lunch miałem kontakt z innymi. Jak opisałby Pan spotkanie z Norwegami? RK: Tu w Stavanger ludzie byli bardzo gościnni. Zapraszano nas do siebie itd. Ale nie czuliśmy się zadowoleni. Ludzie chcieli słuchać o nas i o naszym kraju, ale nasz 19\n20 angielski był bardzo slaby. Więc przez jakiś czas nie rozmawialiśmy szczególnie dużo, ale jedynie siedzieliśmy w milczeniu. Ale potem, jak zaczęliśmy mówić po norwesku, było dużo lepiej. Poza tym, w 1986 zacząłem pracować na platformach wiertniczych. Wtedy bardzo szybko szła mi nauka norweskiego, przy 14-dniowych okresach posługiwania się jedynie norweskim i trochę angielskim. Co Pana najbardziej zaskoczyło przy spotkaniu z Norwegią? RK: Dwie sprawy: że ludzie nie myśleli o tym, żeby wyłączać elektryczność i że wychodzili z domu nie zamykając drzwi na klucz. Czy coś Was rozczarowało? RK: Nie, to było dla nas coś nowego. Pamiętam, jak wjechaliśmy pierwszego wieczora do Stavanger, gdzie było pełno oświetlonych domów na wzgórzach. Było to w okresie Świąt Bożego Narodzenia, więc ulice były udekorowane. Zupełnie inaczej niż w szaro-burej Polsce, gdzie było niewiele lampek i prawie żadnych światełek na ulicach. Dla nas było to królestwo kolorów. Spotkały Państwa jakieś inne rozczarowania po przyjeździe tutaj? RK: Nie pamiętam żadnych negatywnych zdarzeń ani nic co nas złościło, czy jakichś przejawów rasizmu. Wręcz przeciwnie. Zarówno na ulicy jak i u sąsiadów czy w urzędach, w systemie biurokratycznym. Później, jak przyjechałem do Polski i poszedłem do urzędu zastosowałem norweskie zwyczaje. Powiedziałem : dzień dobry, czy może mi Pani pomóc? W Polsce raczej trzeba użyć: Dzień dobry, potrzebuję pomocy. Trzeba zaadaptować mentalność nabytą w Norwegii do polskich realiów. W jaki sposób? RK: To zupełnie inny sposób wchodzenia w relacje z ludźmi. I to wymaga czasu. W Europie stres jest wszechobecny i wszystko musi toczyć się coraz szybciej. W Norwegii ludzie są wyluzowani, zachowują spokój w obliczu stresu, wiedzą, że ludzie potrzebują trochę czasu. Najważniejsze, czego nauczyłem się pracując na platformie wiertniczej to to, że czas jaki się zużywa to nie najistotniejsza kwestia, ale że praca jest wykonana i nikt nie musi przychodzić i poprawiać po raz kolejny. A także zaufanie. Na przykład, jak dzwoni się do urzędu i przedstawia jakąś sprawę. W Polsce jest pełno papierologii, pieczątek, biurokracji. Nie chcę powiedzieć, że obecnie, ale tak było za czasów komunizmu. Czyli zaufanie? RK: Tak. To samo tyczy się sklepów albo poczucia bezpieczeństwa na ulicach. Można wyjść kiedy ma się ochotę i wie się, że nic się nie stanie, o ile nie ma się wielkiego pecha. W Norwegii można wyjść na ulicę i czuć się bezpiecznie. Sąsiedzi czuwają. Ale w inny sposób: w Polsce sąsiedzi i rodzina są bardziej ze sobą zżyci. W Norwegii relacja jest bardziej na cześć czy dzień dobry, ale nie jest tak silna w życiu codziennym. Czy wyczuwa Pan tu większy dystans? RK: Nie, raczej inny styl życia. Ludzie są zadowoleni z życia i wartości, które wyznają. Także szanują sąsiadów, nie wchodzą, jak to my mówimy z buciorami do łóżka. Czy może Pan opowiedzieć jak potoczyło się Pańskie życie w tych latach? Zaczął Pan pracować w trybie off-shore? RK: Tak, do tej pory zajmuję się tym. Pracuję przy ropie. Ostatnio miałem mniej 20


SKLEP KOMPUTEROWY - Świdwin - Forum gk24.pl\nRozpoczęty przez ~Łukaszek~ , lut 07 2013 13:18:28\nswidwin sklepy komputerowe sklep komputerowy komputer internet jednostka centralna\nNapisano 07 luty 2013 - 13:18:28\nWitam. Poszukuję dobrego sklepu komputerowego w Świdwinie. Pare dni temu coś zaczęło szwankowac w mojej jednostce centralnej. Potrzebuje pomocy fachowca. Do kogo mogę się zwrócić? Aby było też tanio?\nNapisano 07 luty 2013 - 13:19:21\nByłbym wdzięczny o podanie adresu.\nNapisano 07 luty 2013 - 13:37:31\nOpisz problem, może wspólnymi siłami uda nam się naprawić.\nNapisano 07 luty 2013 - 14:29:18\nzadzwon do Szymona: 663-583-950\nNapisano 07 luty 2013 - 15:00:21\ndaj swoje namiary pomoge gratis\nNapisano 07 luty 2013 - 18:35:26\nA może to wirus pt" POLICJA POLSKA"\nNapisano 07 luty 2013 - 20:34:03\nWłaśnie mam zablokowanym czymś takim komputer.\nIle kosztuje usunięcie tego i ile to trwa?\nNapisano 07 luty 2013 - 22:12:56\nPobierz combofix, pięknie usuwa całe dziadostwo ;].\nCoś takiego jak niby Policja usuwa się w chwilę. Pewnie kompa nie możesz odpalić, znacz system nie może się załadować ?\nNapisano 07 luty 2013 - 23:36:01\nUruchamia sie komputer z policja na ekranie i nic nie mogę zrobić tylko wyłaczyc go.\nNic niemogę ściągnąć bo nie reaguje na nic.\nNapisano 07 luty 2013 - 23:48:31\nWłącz tryb awaryjny, czyli naciskając f8 bodajże, jak włączysz, to sciągnij sobie ta jak w/w combofixa i krok po kroku jak tam napisane będzie zrobisz to sam.\nNapisano 14 luty 2013 - 17:55:13\nNapisano 14 luty 2013 - 19:16:08\nMoże niezbyt fachowo się wyrażę ,ale to zadziała. Sam robiłem.\n2. panel sterowania, a tu przesunąć datę dzionek wstecz. Przy wyłączonym internecie.\n3. wyłączyc komputer a po kilku minutach włączyć ponownie.\nNapisano 14 listopad 2014 - 13:40:33\n#14 ~jednooki okidoki~\nNapisano 14 listopad 2014 - 17:57:52\nNie dość że jest to perfidna reklama, to jeszcze jest wykopany temat z przed 2 lat... Genialne!\nNapisano 17 grudzień 2014 - 17:25:27\nJakby nie patrzeć chociaż próbował się zareklamować. Niektórzy stronią od reklamy i mają pretensje, że im nie idzie biznes. Reklama dźwignią handlu.\nNapisano 17 grudzień 2014 - 22:03:57\nNiech zapłaci za profesionalną reklamę, to i może coś z tego będzie.\nKażda forma samoreklamy na forum, jest źle widziana, i daje zawsze przeciwny efekt.\nTo konkretne forum nie służy do reklamy.\nDziwię sie tym co się oczerniają nawzajem w tematach politycznych.\nZ wyjątkiem piszących tam nikt normalny nie czyta ich wypocin.\nNapisano 21 grudzień 2014 - 12:03:53\nNiema roboty ponieważ słaby z niego fachowiec to się musi reklamować za darmo bo na profesjonalną reklamę nie ma pieniędzy.\nNapisano 17 wrzesień 2015 - 16:20:42\nmultimediazone załatwi ci wszystko\nRównież z jednym lub większą ilością słów kluczowych: swidwin, sklepy komputerowe, sklep komputerowy, komputer, internet, jednostka centralna


#Stylizacje Avanti24: moda galowa w dojrzałym wydaniu. Biała marynarka z biżuteryjnymi guzikami doda klasy | Moda i Trendy\n#Stylizacje Avanti24: moda galowa w dojrzałym wydaniu. Biała marynarka z biżuteryjnymi guzikami doda klasy\nAgata Zielińska 15.09.2021 13:14\nChyba każdy z nas pamięta stylizacje na rozpoczęcie roku szkolnego lub apel. Biała koszula z mankietami i kołnierzykiem, czarna spódniczka do kolan, plecak i balerinki. Wspominając szkolne czasy, postanowiłam odtworzyć galowy ubiór w dojrzałej wersji.\nFot. Agata Zielińska\nZestaw z białą koszulą i czarną spódnicą chyba już zawsze będzie kojarzył mi się z klasyczną stylizacją na apel w szkole lub rozpoczęciem roku. Postanowiłam "postarzyć" modę galową z nastoletnich czasów i stworzyć jej odpowiednik w dojrzalszej wersji. Efekt? Wersja z dopasowaną mini spódniczką sprawdzi się na randkę lub spotkanie z przyjaciółmi, ale wystarczy zamienić ją na cygaretki lub spódnicę przed kolano, by śmiało pójść w takiej stylizacji do pracy.\nGłównym elementem mojego outfitu jest biały blezer ze złotymi guzikami z nowej kolekcji Zary. Biała marynarka to prawdziwa perełka w świecie mody, dodaje klasy i sprawia, że każda stylizacja wygląda na droższą. Takie modele są ostatnio bardzo modne, dlatego wkładamy je już nie tylko na wyjątkowe okazje, ale i na co dzień. Blogerki modowe marynarki łączą nawet z dresami.\nStylizacja z białą marynarką Fot. Agata Zielińska\nKlasyczne elementy, które pasują do wielu zestawień\nMoja stylizacja opiera się tylko na trzech ponadczasowych kolorach. Ubrania w kolorze czarnym i białym, do tego beżowe buty i torebka. Wszystkie te elementy dobrze będą wyglądać w niejednym zestawieniu. Duże znaczenie ma tutaj bieliźniany top. Atłas jeszcze niedawno kojarzył nam się z piżamą i rzadko wychodził poza sypialnię. Dziś ubrania z gładkiego i mieniącego się jak perły materiału królują na ulicach światowych stolic mody i na czerwonych dywanach. Bieliźniany top z koronką to jedna z najbardziej rozpowszechnionych propozycji - kobiety je pokochały. Z łatwością znajdziecie je w niemal każdej sieciówce. Ja zdecydowałam się na bluzkę marki NA-KD, którą wylicytowałam na aukcji na Allegro dosłownie za grosze. Do tego wybrałam czarną dopasowaną spódnicę, która kiedyś była sukienką, jednak postanowiłam ją przerobić i teraz służy mi w innym wydaniu.\nCałość dopełniają buty i torebka. W wersji szkolnej pewnie byłby to plecak, jednak teraz wybór padł na torebkę w cielistym kolorze ze złotymi dodatkami i sandałki na obcasie. Torebkę marki Ochnik kupiłam na wciąż trwającej letniej wyprzedaży. Pasuje do codziennych i wyjściowych stylizacji, jest niewielka, ale pojemna. Cieplejsze dni wykorzystałam jako okazję, by włożyć sandałki na wysokim obcasie. Beżowe na słupku to model marki Jenny Fairy. Dobrze trzymają stopę, są wygodne, a ich kolor podkreśla letnią opaleniznę.\nPoniżej znajdziecie podobne rzeczy, z którymi stworzycie elegancką stylizację na niejedną okazję.\n#Stylizacje Avanti24: jeśli masz więcej niż 20 lat, na pewno nosiłaś już takie spodnie. Znów są modne!\n#Stylizacje Avanti24.pl - retro look z plisowaną spódnicą midi według Agaty Zielińskiej\n#Stylizacje redaktorek Avanti24. Zestaw w duchu athleisure z plisowaną spódniczką według Agaty Zielińskiej


Przyszłość procesów wytwórczych należy do druku 3D - Prind\n28 paź 2016 13:19\n„FUTURE OF MAKING THINGS” to hasło przewodnie tegorocznego Forum Autodesk, które odbyło się 6 października na Stadionie Narodowym w Warszawie. Firma Canon, jako lider w zakresie profesjonalnych rozwiązań obrazowania i systemów druku, autoryzowany dostawca urządzeń 3D Systems oraz twórca koncepcyjnej drukarki 3D, była brązowym partnerem tego wydarzenia. Forum to jedno z najważniejszych branżowych wydarzeń poświęconych obecnym trendom i kierunkom rozwoju projektowania przestrzennego z wykorzystaniem najnowocześniejszych technologii.\nW tym roku kluczem do dyskusji były niemal nieograniczone możliwości produkcyjne wynikające z zastosowania technologii 3D w przedsiębiorstwach z branży produkcyjnej, architektonicznej czy mechanicznej. Uczestnicy wydarzenia mogli poznać praktyczne zastosowania rozwiązań 3D dostarczanych przez firmę Canon – m.in. prototypowania makiet przestrzennych w biurach projektowych czy tworzenia krótkich serii produktów końcowych dla przemysłu.\nRynek druku 3D to jeden z najszybciej rozwijających się obszarów nowych technologii. Według najnowszego raportu Consumer Technology Association (CTA) i United Parcel Service (UPS), globalna wartość produktów i usług 3D rośnie w tempie 30% rok do roku i do 2020 r. ma osiągnąć wartość 21 mld dolarów[i]. Co ciekawe, w niektórych segmentach rynku firmy niemal całkowicie uzależniły swoją produkcję od technologii przestrzennych. Przykładowo, aż 98% produkcji aparatów słuchowych w USA powstaje na urządzeniach 3D, Airbus wykorzystuje technologię SLS do drukowania zoptymalizowanych ścian oddzielających przestrzenie w samolotach, a producent części samochodowych Gestamp – lekkich elementów zmniejszających wagę całkowitą auta, która w konsekwencji wpływa na niższe zużycie paliwa i mniejszą emisję CO2.\n„Wejście Canon na rynek 3D, zarówno w ramach partnerstwa z 3D Systems, jak i pracy nad własnym zaawansowanym rozwiązaniem do projektowania przestrzennego, to dla nas naturalny kierunek rozwoju. W wielu obszarach, takich jak produkcja przemysłowa czy projektowanie inżynieryjno-architektoniczne, wykorzystanie druku 3D niesie ze sobą ogromny potencjał zwłaszcza w zakresie prototypowania czy optymalizacji ścieżki opracowywania produktów końcowych. Dlatego chcemy też inspirować polskich przedsiębiorców do wykorzystania szans, jakie dają innowacyjne technologie” - podsumował Rafał Osiekowicz, dyrektor marketingu Wide Format Group w Canon Polska.


"Sopot 1940. Ścieżki miłości i szyfry wojny"\nChoć w tytule książki pojawia się Sopot, tym razem to kraje skandynawskie oraz Warszawa i okolice są głównymi arenami powieści. Mortonowie podróżują. Max pociągiem w wagonie pierwszej klasy do dalekiej Kiruny, Marta zatłoczoną „ekadką” na trasie Warszawa – Podkowa Leśna. Wraz z Maksem i Arniką zauroczeni obserwujemy zorzę polarną. Spacerując warszawskimi ulicami widzimy zniszczenia dokonane przez niemieckie bomby w pierwszych dniach wojny.\nPodobnie jak w pierwszej części powieści nieco przeszkadzało mi podzielenie jej na kilkadziesiąt krótkich rozdziałów oraz związane z tym zbyt częste przeskoki akcji. Zbyteczne wydaje się także umieszczenie w tekście wielu informacji historycznych o charakterze niemal encyklopedycznym. Ich miejsce powinno się znaleźć raczej w przypisach. Powieść jest bardzo dynamiczna i pełna niespodzianek – tak jak pełna niespodzianek jest profesja Maksa – agenta wywiadu. Czy Morton poradzi sobie w świecie intryg i szpiegów, czy jego żona odnajdzie się w nowej, polskiej rzeczywistości, czy ich uczucie przetrwa pokusy i wojenną zawieruchę? Odpowiedź na dwa pierwsze pytania znajdziecie w powieści „Sopot 1940. Ścieżki miłości i szyfry wojny.” Odpowiedzi na ostatnie pytanie nie znam, pewnie poznamy ją dopiero w trzecim tomie przygód małżeństwa Mortonów.\nLiczba stron: 242 (e-book)\nAutor: Zapomniana Biblioteka o 10:46\nEtykiety: Podkowa Leśna, Psychoskok, retro, Sopot, Sopot 1940 Ścieżki miłości i szyfry wojny Thriller retro, szpieg, Szwecja, Warszawa, wojna, Zofia i Jan Puszkarow\nSol (Blog Włóczykijów) 8 maja 2014 14:32\nSłowa "thriller szpiegowski retro" brzmią intrygująco... :D\nPozdrawiam i dziękuję za wizytę u nas,


Może ktoś chce kupić Audi A3 na części? | Fronda.pl\nMoże ktoś chce kupić Audi A3 na części?\ndodano: 12.02.2018, 21:11\nAutor: Wi Fi\nFi Fi - tępy ignorant z brysiowym nastawieniem\nBo rów znaczy się zaliczyłem z powodu zbyt nieopanowanej jazdy na zakręcie i bezstroskiej włoskiej sarenki. Maglownicy ci tam tylko ni ma, chłodnicy, maski i świateł. Reszta Panie w perfekcyjnym stanie. Poduszki całe, jeździ i odpala. Przy sprzedaży płakał będę....\nRe: Może ktoś chce kupić Audi A3 na części?|Wi Fi 12.02.2018, 21:12\nA najgorsze jest to, że rozrząd zrobiłem i kurcze wszystkie amortyzatory\nRe: Może ktoś chce kupić Audi A3 na części?|Avaret 12.02.2018, 21:50\nNie. Ale kupię baterię do telefonu Nokia Classic 2330 w dobrej cenie.\nRe: Może ktoś chce kupić Audi A3 na części?|Wi Fi 12.02.2018, 23:42\nRe: Może ktoś chce kupić Audi A3 na części?| by bardziej słuchali Jego, niż ludzi 12.02.2018, 21:55\nPrzypadków nie ma.\nRe: Może ktoś chce kupić Audi A3 na części?|Agnes32 12.02.2018, 21:56\nChyba jest zainteresowny.\nRe: Może ktoś chce kupić Audi A3 na części?|Wi Fi 13.02.2018, 0:11\noł... dawaj jakiś kontakt....\nRe: Może ktoś chce kupić Audi A3 na części?|Wi Fi 12.02.2018, 23:34\nInteresy na fforumku to czysta przyjemność.... wiem. Doświadczenie mam. Sprzedawałem już tutaj Forda Mondeo. Wielokrotnie\nRe: Może ktoś chce kupić Audi A3 na części?|Adalbert1241 13.02.2018, 0:55\nJak stare? Moja Mazdunia 626 była w gorszym stanie po zmieceniu Golfa a po 2 tygodniach jeżdziła jeszcze 6 lat. Oddawałem na złom 135konny cudowny samochód z 1996 r ze łzami. Opcją było przerobienie na kabriolet. Nie było do czego kleić przedniej szyby od góry. Odbudowana po dachowaniu raz i po zmieceniu Golfa przodem -dwa..Od 96 nie wymieniono oprócz jednej , żadnej żarówki. Raz wymiana sprężyn i amorków pod koniec Przejechała 800.000 km .\n1l oleju na pół roku pod koniec.\nRe: Może ktoś chce kupić Audi A3 na części?|Wi Fi 13.02.2018, 1:45\nJak stare? Moja Mazdunia 626 była w gorszym stanie po zmieceniu Golfa a po 2 tygodniach jeżdziła jeszcze 6 lat. Oddawałem na złom 135konny cudowny samochód z 1996 r ze łzami. Opcją było przerobienie na kabriolet. Nie było do czego kleić przedniej szyby od góry. Odbudowana po dachowaniu raz i ...\nNa razie szukam taniej lawety. 4000 km będzie trochę kosztować\nRe: Może ktoś chce kupić Audi A3 na części?|Adalbert1241 13.02.2018, 0:56\nJakim cudem poduszki nie odpaliły?\nRe: Może ktoś chce kupić Audi A3 na części?|Wi Fi 13.02.2018, 1:43\nDla mnie też dziwne ale tak się kupuje samochody w Polsce, że wszystkie kontrolki świecą, nawet w odpowiedniej kolejności gasną ale w razie konieczności okazuje się, że nie ma tam żadnych czujników.


Hoang Kien Hotel, Tuyên Quang, Tuyên Quang (prowincja), WietnamKierunek podróży\nTuyên Quang, Tuyên Quang (prowincja), Wietnam — wszystkie obiekty\nDom gościnny (2,5 gwiazdki) w mieście Tuyên Quang — pobyt uprzyjemni całodobowe centrum fitness\nNo 01, Group 14, Tuyên Quang, Tuyên Quang, Wietnam\nHydroelektrownia Thác Bà (26,4 km)\nPark narodowy Tam Dao (36,2 km)\nHoang Kien Hotel Guesthouse\nHoang Kien Hotel Tuyen Quang\nHoang Kien Hotel Guesthouse Tuyen Quang\nCzy obiekt Hoang Kien Hotel umożliwia bezpłatne anulowanie rezerwacji i pełny zwrot kosztów?\nTak, w obiekcie Hoang Kien Hotel można za pośrednictwem naszych stron zarezerwować pokój i bezpłatnie anulować tę rezerwację z pełnym zwrotem kosztów, o ile prośba o anulowanie zostanie przesłana na kilka dni przed datą zameldowania. Należy zapoznać się z zasadami i warunkami anulowania podanymi w regulaminie obiektu.\nJakie procedury utrzymania czystości i zachowania higieny stosuje się obecnie w obiekcie Hoang Kien Hotel?\nCzy Hoang Kien Hotel zapewnia miejsce parkingowe?\nCzy Hoang Kien Hotel akceptuje zwierzęta?\nJakie godziny zameldowania i wymeldowania ma Hoang Kien Hotel?\nJak można spędzić czas w obiekcie Hoang Kien Hotel i w jego pobliżu?


PGE Arena Gdańsk - Blox.pl\nNajnowsze wpisy: PGE Arena Gdańsk\nJak dwa razy przegraliśmy Euro\nKiedy był ten pierwszy raz, chyba nie muszę przypominać. Niektórzy pewnie do dziś nie mogą dojść do siebie. Ale trudno się dziwić, bo zająć ostatnie miejsce w chyba najłatwiejszej grupie w historii mistrzostw Europy, i to będąc gospodarzem turnieju,...\nPiątek, 22 czerwca to mecz ćwierćfinałowy Niemcy - Grecja. Byłam przed stadionem, ale jakoś zupełnie nie czułam tej radosnej atmosfery, która była widoczna przedpoprzednimi meczamina naszym stadionie.Cóż, może to wpływ polityki? Niemców podobno przyj...\nPrzed meczem Hiszpania - Chorwacja w Gdańsku znowu zrobiło się kolorowo. Tym razem było jednak mniej wesoło, Irlandczycy zdecydowanie lepiej się bawią. Za to dopisała pogoda.\nPrzed meczem Hiszpania- Irlandia w Gdańsku bylo bardzo zielono, ale słychać było głównie Hiszpanów. Na 2 godziny przed meczem wybrałam się naprzed stadion. I mimo kiepskiej pogody - nieżałuję. Atmosfera naprawdę fanstastyczna, żadnych burd, awantur.Z...\nPGE Arena Gdańsk na miesiąc przed Euro 2012 [VIDEO]\nNapalałem się na pierwszą w życiu akredytację prasową, w dodatku na TAKI stadion, ale niestety się nie udało. To jedyne, co mogłem zrobić przy użyciu telefonu komórkowego... Ponieważ o dziennikarską "przepustkę" ubiegałem się jako piszący dla , tam w...\nPGE Arena Gdańsk z lotu ptaka (wideo)\nJuż 6 września na stadionie PGE Arena Gdańsk odbędzie się mecz Polska-Niemcy. Żeby umilić sobie czekanie zobaczcie jak pięknie prezentuje się z góry obiekt na Euro 2012. PS. Zapraszam do stworzenia wielkiej ilustracji na stronie Warki, która zostanie...\nPolitycy na PGE Arena Gdańsk\nNa dzień otwarty na PGE Arena Gdańsk wybrałam się w dobrym momencie. Z jednej strony na stadion wkraczałam ja, a z drugiej premier Donald Tusk. Odczekałam i udało mi sie zrobic kilka fotek. Ochroniarze wcale nie przeszkadali, gorzej było z wianuszkie...\nDzień otwarty PGE Arena - 80 tysięcy gości\nPGE Arena Gdańsk od środka\nSobota 6 sierpnia była dniem otwartym na PGE Arena Gdańsk. Też się wybrałam i muszę przyznać, że naprawdę ładny jest ten nasz stadion. Pomyślano nawet o parkingu dla rowerów. Jest to jakiś znak czasów.\nPrzez ostatnie dni temat kibiców i zadym na stadionach zajmuje wszystkie medialne czołówki. Sprawa ograniczenia stadionowego bandytyzmujest poważna i rozwojowa i na pewno jeszcze wiele o niej usłyszymy, tym bardziej, żewkroczyła w to polityka. Oczywi...\nTęcza na bursztynie\nJak najprościej zdobyć bilety na mecze EURO 2012? Może poczuć się dyskryminowaną mniejszością i wystąpić dla siebie o wydzielenie specjalnej trybuny na stadionie? Tak przynajmniej uważają działacze grupy "Tęczowa Trybuna", którzy domagają się od mias...\nPrzygotowania do Euro 2012 idą pełną parą. Jeszcze latem było tak: Najpiękniejszy stadion na świecie Baltic Arena Gdańsk Budowa jeszcze trwa, ale nasz gdański stadion ma już swoją własną stronę internetową: Wirtualny stadion PGE Arena Gdańsk I trzeba...\nNajlepsze blogi: PGE Arena Gdańsk


Str. główna > Damskie > Trencze\nWyświetlono od 1 do 10 (z 109 produktów).\nBurberry 2018 Czarny Trencz Bawełna 100%\nBurberry ma klasyczny trencz i daje subtelne odświeżenie z przewymiarowanymi żółtymi guzikami. Wykonany z bawełnianej gabardyny, ten kawałek jest profesjonalnie wykonany zgodnie z rygorystycznymi standardami Burberry i zawiera epolety, zapinane...\n623.2 PLN 366.6 PLN\nBurberry 2018 Nude / Neutrals Trencz Bawełna 100%\nBurberry ma klasyczny trencz i daje subtelne odświeżenie z przewymiarowanymi guzikami mięty. Wykonany z bawełnianej gabardyny, ten kawałek jest profesjonalnie wykonany zgodnie z wymagającymi standardami Burberry i zawiera epolety, zapinane...\n629.5 PLN 370.3 PLN\nBurberry Bawełniany Materiał Gabardyny Z Rękawy Typu Puff Nude / Neutrals Trencz Bawełna 100%\nWcielając się w klasyczne krawiectwo i wyjątkową dbałość o szczegóły, Burberry nadal tworzy nieodparte projekty sezonowe. Ten Gabardine Trench Coat z rękawa typu Puff Slee od Burberry, wykonany z czystej bawełny, ma klasyczny kołnierzyk,...\n885.0 PLN 520.6 PLN\nBurberry Beżowa Ponownie Woskowana Gabardyna Zielony Trencz Bawełna 100%\nKhaki szara bawełniana Beżowa, wzorzysta, woskowana, gabardynowa kurtka od Burberry z rozpostartym kołnierzem, zapięciem z przodu, przednimi kieszeniami z klapami, długimi rękawami, mankietami na guziki, w połowie długości i prostym dołem.\n928.6 PLN 546.2 PLN\nBurberry Brighton Extra-Large Niebieski Trencz Skóra 100%\nZałożona w 1856 roku firma Burberry znajduje się w czołówce luksusowych produktów gotowych do noszenia i akcesoriów. Znany ze swojego wyjątkowego kunsztu i ponadczasowych sylwetek, Burberry nadal świętuje brytyjską estetykę. Wykonany z...\n866.3 PLN 509.6 PLN\nBurberry Camden Long Nude / Neutrals Trencz Bawełna 100%\nBrytyjska marka Burberry zbudowała swoją reputację dzięki innowacyjnym projektom i doskonałemu kunsztowi. Ten elegancki płaszcz o długiej linii jest wykonany z mieszanki kaszmiru i wełny. Wykonany w Wielkiej Brytanii, ten detal jest wykonany ze...\n704.2 PLN 414.3 PLN\nBurberry Camden Long Szary Trencz Skóra 100%\nCar Coat to uniwersalny, jednorzędowy styl zakorzeniony w naszej motoryzacyjnej tradycji. Lekka i ochronna, wykonana w Castleford z tumbled tropikalnych gabardyny i wyłożona w naszym czeku Vintage - nadruk po raz pierwszy zastosowany w 1960 roku....\nBurberry Camden Long Zielony Trencz Skóra 100%\n747.9 PLN 439.9 PLN\nBurberry Cashmere Classic Czarny Trencz Skóra 100%\nOd przybycia Christophera Baileya w 2001 r. Brytyjska marka Burberry stała się jednym z najbardziej pożądanych liderów mody, kierując tradycyjne korzenie tej marki do nowoczesnych krojów i kształtów. Teraz nikt nie robi tak charakterystycznego...\n997.2 PLN 586.6 PLN\nBurberry Chelsea Brązowy Trencz Bawełna 100%\nBluza Chelsea z bawełnianego chaberynu to nasz najlżejszy krój, z modną sylwetką i zaciśniętą talią. Wynaleziony przez Thomasa Burberry w 1879 r. Bawełniany materiał gabardyny jest ściśle tkaną, odporną na warunki pogodowe tkaniną, która...\n673.1 PLN 395.9 PLN


~LAKIEROMANIA SYLI~: 41. Magnesy z Essence\nDziś będzie trochę chaotycznie, bo niestety ale nie mam czasu\nna robienie nowych fotek, a te które miałam jak wiecie straciłam.\nDlatego dziś pokażę Wam zdjęcia jakie wczoraj robiłam przy okazji męczenia się z lakierami magnetycznymi z Essence.\nLakiery te dostałam w paczce 90 lakierów\nale niestety nie dostałam do nich magnesów.\nLakiery te są zupełnie inne niż lakiery magnetyczne z Golden Rose. Golden Rose wydają się być trójwymiarowe a te po prostu magnetyczne :) Nie wiem czy one są przeterminowane czy takie uparte, czy po prostu nie współgrają z innymi magnesami niż z Essence. Nie mniej jestem zadowolona z tego co udało mi się zdziałać z nimi magnesami z GR.\nWypróbowałam też farbkę do zdobienia Flexbrush i wiecie co?!\nTa farbka jest kapitalna!\nBardzo dobrze mi się nią maluje i na pazurkach też super wygląda,\nzresztą zobaczcie same tą "różyczkę".\nNiestety kolor jedyny jaki posiadam to srebrny dlatego różyczka też mało efektywna.\n- srebrno-złoty - pixie dust! nr 05\n- grafitowy - hex hex! nr 02\n- srebrna farbka Flexbrush\nFotki w świetle sztucznym\nNo i zostałam nominowana do tagu Liebster Tag przez LILIAN\nza co bardzo dziękuję, ale o tym później ;)\nAutor: Syla o 19:35\nEtykiety: essence, Flexbrush, kolekcja\nMandi Woo 26 lipca 2013 20:18\nB. ładne pazurki :)\nVeronique 27 lipca 2013 10:28\njakoś nie podobają mi się te magnetyczne lakiery, wzory, itp.. ale oczywiście kwestia gustu;)\nDziękuję za nominację, jak w końcu się ogarnę, to odpowiem:)\nSyla 27 lipca 2013 14:37\nja kupiłam pierwszego magneta od Fixation z Golden Rose i jestem nimi zachwycona. Essence są zupełnie inne mało to jak wspominałam nie mam do nich orginalnego magnesu ale ogólnie podobają mi się :)\nPomadka Nude 27 lipca 2013 10:42\nRóżyczka prześliczna *.*\nSyla 27 lipca 2013 14:38\nw innym kolorze byłaby zdecydowanie lepsza, ale jak na pierwszy raz i w malowaniu róży i używaniu farbki jest OK :D\nOlaa 27 lipca 2013 17:01\ndo mnie też magnetycznie nie przemawiają :) różyczka śliczna!\nPatrycja Nila 27 lipca 2013 21:04\nja używam zwykłych farb akrylowych\nSyla 27 lipca 2013 22:38\ntych też jeszcze nie mam w swojej kolekcji ;)


Pierwsze mieszkanie: rynek pierwotny czy wtórny? | Blog rynku nieruchomości :: Broker ::\nDecydując się na zakup mieszkania stajemy przed wyborem: nieruchomość od dewelopera lub z rynku wtórnego. Decyzja nie jest łatwa, ponieważ oba rozwiązania mają swoje wady i zalety.\nWiele osób, planując zakup własnego mieszkania w pierwszej kolejności sięga do ofert z rynku pierwotnego. Działanie to wynika z chęci posiadania nowego, pachnącego świeżością lokum. W tym procesie nawet Państwo stara się pomóc w zaciągnięciu zobowiązań kredytowych na zakup nieruchomości od dewelopera poprzez kolejne programy dofinansujące. Tymczasem na rynku wtórnym istnieje wiele nowych mieszkań i domów znajdujących się na osiedlach wzniesionych w ostatnich latach. Są tu również takie lokale, które nie zostały jeszcze wykończone i są w tzw. stanie deweloperskim. Jak to możliwe, że tak szybko znalazły się w sprzedaży? Wpływ na to ma kilka czynników, zwłaszcza że ruch na rynku nieruchomości, szczególnie w dużych miastach, jest bardzo dynamiczny. Zupełnie nowe mieszkania sprzedają inwestorzy, którzy zmienili strategię, młode pary, których przerósł kredyt lub osoby zmieniające pracę na nową – w innym mieście lub kraju. Co więc najbardziej się opłaca? Co jest bezpieczniejsze?\nNajważniejszym kryterium, jakim kierujemy się w wyborze nieruchomości jest cena. Wydawać by się mogło, że mieszkanie z rynku pierwotnego jest dużo tańsze, ale trzeba jeszcze doliczyć koszty wykończenia, które mogą sięgać nawet 1000 zł/m2. Wówczas ceny mieszkań stają się porównywalne i oscylują wokół podobnych kwot.\nWarto jednak pamiętać, że cena samego zakupu to nie wszystko – ponosimy również inne koszty, tj. taksa notarialna, której wysokość jest zależna od wartości mieszkania. Inne koszty to m.in. opłaty sądowe czy wpis do Księgi Wieczystej. Biorąc kredyt na mieszkanie trzeba się też liczyć z opłatą za wpis hipoteki do Księgi Wieczystej oraz podatek od czynności cywilnoprawnych od ustanowienia hipoteki zwykłej. Przy wyborze rynku wtórnego trzeba zapłacić podatek od czynności cywilnoprawnych wynoszący 2% od kwoty podanej na umowie kupna.\nOstateczną cenę najlepiej ilustruje poniższa analiza kosztów przykładowego mieszkania o wartości 300.000,00 zł, którego dokonali analitycy grupy Emmerson S.A.\nWidać zatem, że zakup mieszkania z rynku wtórnego wiąże się z nieco większymi kosztami. Nie jest to jednak problem dla tych, którzy cenią sobie przede wszystkim bezpieczeństwo. Nie ulega bowiem wątpliwości, że na rynku wtórnym ryzyko wystąpienia problemów związanych z opóźnieniami czy słabą jakością materiałów budowlanych spada do minimum. Na rynku pierwotnym takie sytuacje mają miejsce często. Nie zawsze wynika to z niekompetencji dewelopera – wpływ na terminowość może mieć chociażby długotrwałe załamanie pogody, utrudnienia wynikające z niespodziewanym znaleziskiem, itp.\nTrudno zaproponować jedno konkretne rozwiązanie. Jeżeli podejmując decyzję zakupową pojawią się wątpliwości, wtedy warto zasięgnąć porady eksperta. Wykwalifikowany pośrednik w obrocie nieruchomościami z pewnością pomoże w znalezieniu takiego mieszkania, które spełni oczekiwania nawet najbardziej wymagającego klienta.\nCzym kieruje się klient wybierając biuro nieruchomości\nNovena 3 września 2015 at 11:21\tOdpowiedz\nTo prawda, że lepiej skorzystać z nowego budownictwa, daje to niesamowite korzyści, nie tylko finansowe.\nRozwój franczyz szansą dla agentów nieruchomości (?)