སྤེལ་དུས།　2017-09-26　ཡོང་ཁུངས།　ཀྲུང་གོའི་བོད་ལྗོངས་དྲ་བ།　རྩོམ་པ་པོ། ལྗང·མོ་ཁཱི།\nསྤྱི་ལོ་1906ལོའི་ཟླ་5་བར། ཨོ་རོ·སི་ཏིན་ （Aurel Stein）ལི་ཡུལ་དུ་འགྲོ་བའི་ལམ་ཞོར་ད་ལྟའི་ཨ་ཧྥུ་ཀ་ནི་སི་ཐན་（Afghanistan）གྱི་སའི་ཆར་གཏོགས་པའི་ཝ་ཁན་（Wakhan）བརྒྱུད་ཅིང་། བྷི་རོ་རྒོ་ཉག་ག་（Broghil Pass）ནས་ནང་དུ་འཛུལ་ཞིང་། གཙང་འགྲམ་དེད་ནས་ཕ་མེར（Pamir）། མཐར་ཝ་ཁི་ཇིར་ཉག་ག་（Wakhjir Pass）ནས་ཕར་ཐོན། སྐབས་དེར་མཐོ་ས་ཐམས་ཅད་ཁ་བས་གཡོགས་ཤིང་ [Stein 1912,p. 72] ། ལོ་དེའི་ཟླ་5་བའི་ཚེས་21ཉིན་གྱི་ཞོགས་པར་ཝ་ཁན་གཙང་བོའི་ལྷོ་འགྲམ་གྱི་ཁོ་ཁུའུ་ཐི（Korkut）གྲོང་ཚོའི་སྒང་གི་ཁན་སིར（Kansir）བཙན་རྫོང་ལ་མཇལ་རྗེས་ཕྱི་དྲོ་ཞག་སྡོད་བྱེད་ས་སཱ་ཧ་རྡི་（Sarhad）རུ་ལོག། ཉིན་གཉིས་པའི་ཞོགས་པར་ཕ་མེར་ཕྱོགས་སུ་ཆས་（པར་དང་པོར་གཟིགས）།\nསི་ཏན་གྱི་ཝ་ཁན་ས་ཆའི་ལོ་རྒྱུས་རྒྱུ་ཆ་ “འབྱུང་ཁུངས་ཉག་གཅིག་པོ་ནི་”ཆ་ཝ་ནེ་(Édouard Chavannes)ཡི་ཐང་ཡིག་ཧྥ་རན་སིའི་སྐད་འགྱུར་མ་ཡིན་ལ། [Stein 1922,p.133;Chavannes 1903/2006a]དེང་གི་ཡོན་ཏན་པས་དུས་རབས་བདུན་པ་ནས་དགུ་པའི་ཝ་ཁན་དང་ཕ་མེར་ས་ཁུལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་སྐོར་ལ་སྔར་ལས་གྲུབ་འབྲས་ཆེན་པོ་བླངས་ཡོད་པ་ནི། རྒྱའི་ཡིག་ཚང་གཞན་དག་དང་། ཏུན་ཧོང་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་ལོ་ཚིགས་གནད་བསྡུས། བཙན་པོའི་རབས། ཐུར་ཁུའི་རྡོ་བརྐོས། དེ་བཞིན་ཨ་རབ་ཀྱི་ཡིག་ཚང་སོགས་དང་ཡང་ཕན་ཚུན་ཞིབ་བསྡུར་གྱིས་ཐང་ཡིག་གི་ནང་དོན་ལ་བསྐྱར་དཔྱད་གནང་ཡོད། \nསི་ཏིན་གྱིས་ཝ་ཁན་ལ་དོ་སྣང་བྱ་དོན་གཙོ་བོ་ནི་སྤྱི་ལོ་747ལོར་ཐང་གི་དམག་དཔོན་ཀོ་ཞན་ཀྲི་ (高仙芝) ཡིས་སྐྱ་དམག་དང་རྐང་དམག་ཁྲི་གཅིག་ཁྲིད་ནས་ཕ་མེར་མཐོ་སྒང་བརྒྱུད་མཐར་དེང་གི་བྷི་རོ་རྒོ་སཱ་ཧ་རྡི་དང་ཉེ་བའི་ལན་ཡོན་འགག་རྫོང་（连云堡）ནས་བོད་དམག་ཕམ་པར་བཏང་བའི་གཡུལ་འཁྲུག་དེ་ཡིན་ལ། ཐང་དམག་ཕ་མེར་ས་ཆར་དྲངས་པའི་དམིགས་ཡུལ་གཙོ་བོ་ནི་ཨེ་ཤེ་ཡ་དཀྱིལ་མ་ཆེ་བའི་ཚོང་ལམ་འཛིན་རྒྱུ་དང་ [Stein 1922, p. 114]། འཁྲུག་པ་འདི་ཕ་མེར་ཚོང་ལམ་དབང་འཛིན་ཐད་ཐང་བོད་བར་གྱི་འཁྲུག་པ་ཆེས་ཛ་དྲག་པོར་བགྲངས།\nཐང་གིས་དེ་སྔ་ནས་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་སྒེར་ཚུགས་རྒྱལ་ཕྲན་ཝ་ཁན་（བོད་ཡིག་ཡིག་རྙིང་དུ་གོག་ཞེས་རྩོམ་པ་པོས་ 2013ལོའི་རྩོམ་དུ་བྲིས་འདུག བསྒྱུར་བ་བོས་བསྣན། ）དང་། བྲུ་ཤ་(Balur/Palola)། ཆིས་ཐྲི་རོ(Chitral)། ཀ་སྨིར་སོགས་ལ་ཕྱི་འབྲེལ་ཚུགས་པས་རྒྱལ་ཕྲན་ཁག་གིས་ཐང་ལ་སྐྱེས་འབུལ་བའི་ཕོ་ཉ་ཡང་མངགས་ཡོད་ལ། ཐང་གིས་ཀྱང་རྒྱལ་ཕྲན་ཁག་དང་ཚོང་ལས། ཕོ་ཉ་སྐྱེལ་གཏོང་། དབང་འཛིན་རྒྱལ་བོར་མཚན་གནས་ཀྱང་བསྩལ་ཡོད་མོད། བོད་ཡང་སྐབས་འདིར་བསྟུད་མར་བྲུ་ཤ་དང་ཝ་ཁན་ས་ཆར་སླེབས་ཡོད། སྤྱི་ལོ་722ལོར་བོད་ཀྱིས་བྲུ་ཤ་ཆུང་བ་བདག་འཛིན་བྱས་པ་དང་ཐང་དམག་མ་མཉེས་པར་བོད་ལ་གྱོད་སློང་གིས་ལོ་དེར་བོད་དམག་ཕམ་པར་བརྒྱབ་[Beckwith1987, p. 95]མོད། བོད་དམག་ཐག་རིང་དུ་ཕྱིར་འཐེན་མ་གནང་བར་སྤྱི་ལོ་730ལོར་ཝ་ཁན་གྱི་རྒྱལ་བོ་ཐང་གི་ས་ཁུལ་དུ་ཡུལ་བྱོལ་འགྲོ་དགོས་པར་གྱུར་ནས་ཐང་ལ་དཔུང་རོགས་ཞུས་ནས་བོད་ལ་རྒོལ་ལན་སྤྲོད་པའི་སྐྱབས་བཅོལ་གནང་ཡོད [Beckwith 1987, p. 111]། སྤྱི་ལོ་737ལོར་བོད་ཀྱིས་བྲུ་ཤ་ཆུང་བའི་རྒྱལ་བོ་འཛིན་བཟུང་གིས་ཕ་མེར་ས་ཁུལ་ཡོངས་ལ་དབང་སྒྱུར་གནང་བས། ས་འདིའི་བརྒྱུད་ནས་ཐང་ལ་སྐྱེས་ཕུལ་བའི་ཕོ་ཉ་ཡང་ཆད [Beckwith 1987, p. 116]།\nབྲུ་ཤའི་རྒྱལ་བོ་ཕ་ལོ་ལ་ཞིས་སི་ (Palola Shahis) ནི་ནང་བའི་སྤྱིན་བདག་ཕྱུག་པོ་ཞིག་ཡིན་པས། ཁོང་གིས་སྦྱིན་བདག་མཛད་པའི་ལི་སྐུ་ཙམ་མ་ཟད། བཤུ་འབྲི་དང་ཉར་ཚགས་མཛད་པའི་ནང་བའི་གསུང་རབ་ལ་སྒེའོ་སྒེ་ཐི（Gilgit）འི་ལག་བྲིས་མ་ཞེས་མིང་དུ་གྲགས་ལ། སྐབས་དེའི་“ནང་བའི་དཔལ་ཡོན་དར་བའི་གཟི་བྱིན་” [von Hinüber 2003, p. 35] གྱིས་སྒེའོ་སྒེ་ཐིའི་སར་ཡིག་རྙིང་བརྐོས་མ་དང་ནང་བའི་བྲག་རིས་མང་པོ་ད་ལྟ་ཡང་ལྷག་ཡོད། སྐབས་དེའི་ལི་སྐུར་སྟོན་པའི་སྣང་བརྙན་གཙོ་བྱས་པ་ཕུད། རྒྱལ་བོ་ཕ་ལོ་ལ་ཞིས་སི་དང་བཙུན་མོ། བློན་པོ། དེ་བཞིན་སྦྱིན་བདག་གི་མཚན་ཡང་འཁོད་ཡོད་ལ། དུས་ཚོད་གཏན་འཁེལ་ཐུབ་པའི་མི་སྣ་དག་ད་ལྟ་ངོས་འཛིན་གསལ་བོ་བྱུང་ཡོད (པར་གཉིས་པར་གཟིགས)།\nཕ་ལོ་ལ་ཞིས་སི་ཡི་རྒྱལ་རབས་སྐོར་“གནའ་བོའི་རྒྱ་གར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་སུ་མི་གསལ་”[von Hinüber 2003, p. 36] མོད། ཐང་གི་ཕོ་བྲང་ལ་མཚོན་ན་བྲུ་ཤའི་རིག་གནས་དང་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་གལ་ཆེ་བ་ནི། འཐབ་ཇུས་སྟེང་ནས་“ཐང་གི་ནུབ་སྒོ་”བཞག་པས་ཀྱང་ཤེས་ཐུབ་ལ། སྤྱི་ལོ་740ལོར་བོད་བཙན་པོའི་སྲས་མོ་བྲུ་ཤ་ཆུང་བའི་རྒྱལ་བོར་མནའ་མར་བྱིན་པ་དང་། ཐང་གི་མཐའ་སྲུང་བའི་ནུབ་ཁུལ་ས་ཆ་བོད་ལ་ཤོར་བའི་འཇིགས་སྣང་གི་ཉེན་ཁར་ངོས་ཟིན་བྱུང་སྟེ་ཁྲི་དམག་གཅིག་གིས་བྲུ་ཤ་ཆུང་བ་ཕྱིར་བསྡུ་བྱས།\nདམག་དཔོན་ཀོ་ཞན་ཀྲི་ཡི་སྣེ་ཁྲིད་པའི་གཡུལ་འཁྲུག་འདིའི་གནས་ཚུལ་ཁོང་གི་རྣམ་ཐར་དུ་འཁོད་ཡོད་ལ། སྐབས་དེའི་ལིང་ཇི་སྡེ་བཞིའི་སྐྱ་དམག་དང་རྐང་དམག་གི་འགན་བཞེས་ཁོང་ལ་གོང་མས་བཀའ་བབས་པ་ལྟར། ཐ་ན་རྐང་དམག་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་རང་གི་སྒེར་རྟ་ཁྲིད་ནས་ལམ་ལ་ཆས་ཤིང་། ཁ་ཚ(Kucha)ནས་ཁ་ཧྲི་རྒ(Kashgar)། དེ་ནས་ཐ་ཧྲི་ཁ་རྒན་(Tashkurgan)། ཐ་ཧྲི་ཁ་རྒན་ནས་ཉིན་ཉི་ཤུ་ལྷག་གིས་པོ་མིས་(播密)ལུང་གཞུང་། ས་འདི་ཆ་ཝ་ནེས་ཕ་མེར་ས་ཆར་ངོས་བཟུང་[2006a, p. 85]ཡོད། པོ་མིས་ལུང་གཞུང་ནས་ཉི་ཤུ་ལྷག་གིས་ཐི་ལེ་མན་(特勒满)ལུང་གཞུང་། ས་འདི་ཆ་ཝ་ནེ་ལྟར་ན་ཧྲི་ནི་(识匿)རྒྱལ་ཁབ་ལ་ངོས་འཛིན་བྱས་ [2006a, p. 85]ཡོད་མོད་དོན་གྱིས་ཧྲི་ནི་རྒྱལ་ཁབ་ལྔ(五识匿国)འི་གནས་ཡིན། ཧྲི་ནིའི་ས་ཁོངས་ནི་དེང་ཐ་ཅི་ཁི་སི་ཐན་(Tajikistan)དུ་གཏོགས་ཤིང་དེར་ལུང་གཞུང་ལྔ་ཡོད། ལུང་གཞུང་ཁག་གི་གཙང་བོ་ཕ་མེར་ནས་མགོ་བཙུགས་ཏེ་མཐའ་མར་ཕན་ཅི་གཙང་བོ(Panj river)ར་བབས་ཡོད(ཕན་ཅིའི་བརྡ་དོན་ནི་གྲངས་ལྔ་ཡིན)། ཐི་ལེ་མན་གྱི་རྒྱ་ཡིག་ལ་特勒满དང་། ཀློག་གཞན་ལ་ཐི་གི་མན་ཡང་ཟེར། ཐི་གི་མན་སུའུ་དང་ཆ་ཡིན། ས་འདི་ཨ་ཧྥུ་ཀ་ནི་སི་ཐན་ཕ་མེར་ཆུང་བའི་ཤར་བྱང་ཁུལ་གྱི་ལུང་གཞུང་ཞིག་ཡིན་ལ། འདི་ནས་བཞུར་བའི་གཙང་བོ་ཐ་ཅི་ཁི་སི་ཐན་གྱི་ཞེ་མི་ཁཱན་(Shaymak)ནས་ཨ་ཁུ་སུའུ་ (Aksu) གཙང་བོར་འབབ། ཐ་ཧྲི་ཁ་རྒན་ས་ཆར་ནེ་ཟ་ཐ་ཧྲི་ཉག་ག་ （Neza Tash pass སའི་མཐོ་ཚད་རྨིད4476）འམ་བྷེ་ཁི་ཉག་ག་ （Beik pass སའི་མཐོ་ཚད་རྨིད4662）བརྒྱུད་ནས་ཀྱང་ཐོན་ཐུབ།\nདེང་གི་ཝ་ཁན་གྱི་བྷི་རོ་རྒོ་སཱ་ཧ་རྡི་(Sarhad-e Broghil)དང་ཐག་ཉེ་ལ་བོད་ཀྱིས་བཟུང་བའི་ལན་ཡོན་མཁར་རྫོང་ལ་རྒོལ་ཆེད་ཐི་ལེ་མན་ས་ཆར་ཀོ་ཞན་ཀྲིས་དམག་ཁག་གསུམ་དུ་བགོས་ཤིང་། སྐྱ་དམག་སྟོང་གསུམ་ཅན་གྱི་ཁག་གཅིག་“ལུང་བ་བྱང་མའི་ལམ་(北谷道)”ནས་བཏང་ཡོད་པ་དང་། ཡང་ཁག་གཅིག་ “ཁྲི་ཧྥོ་ལམ(赤佛道)”དེད། ཁོང་དང་མཐའ་སྲུང་དམག་དཔུང་དཔོན་གྱི་དཔུང་ཁག་གཅིག་་“ཧོ་མིས་རྒྱལ་ཁབ་ (护密国)”བཅས་ལམ་མི་འདྲ་བ་གསུམ་དེད་ཡོད། ཧོ་མིས་རྒྱལ་ཁབ་འདི་ཆ་ཝ་ནེས་ཝ་ཁན་རྒྱལ་ཁབ་ལ་ངོས་འཛིན་གནང་ཡོད། ཁག་གསུམ་པོ་“ཉིན་གསུམ་གྱི་རྗེས་”ནས་འཛོམས་རྒྱུ་བྱས་ཡོད་ཅིང་ [Beckwith 1987, p. 132] ། “ཟླ་བདུན་འགོར་བའི་ཚེས་བཅུ་གསུམ་ཉིན་གྱི་ཞོགས་པའི་ཆུ་ཚོད་བདུན་པ་ནས་དགུ་པའི་བར་བོད་ཀྱིས་བཟུང་བའི་ལན་ཡོན་འགག་རྫོང་”ནས་འཛོམས་རྒྱུ་བྱས་ཡོད་ [Chavannes 2006a, p. 186] ལ། བྷེ་ཁི་ཝེ་སིས་མཉམ་འཛོམས་ཀྱི་དུས་ཚོད་འདི་ཟླ་བརྒྱད་པའི་ཚེས་བཅུ་གཅིག་ལ་གཏུགས་ཡོད།\nས་ཐག་དང་ས་དབྱིབས་ཀྱིས་དཔུང་ཁག་གསུམ་པོ་ས་གང་ནས་ཇི་ལྟར་ལམ་ལ་ཆས་ཀྱང་དོན་གྱིས་ཝ་ཁན་ས་ཆའི་རི་ཆུ་བརྒལ་བར་ལམ་ཐག་རིང་ལ་འགྲོ་ལམ་མང་བས་སཱ་ཧ་རྡི་ལ་དུས་གཅིག་ལ་གྱེས་འཛོམས་བྱ་རྒྱུ་ཧ་ཅང་དཀའ་ལ། དེ་བཞིན་ཀོ་ཞན་ཀྲིའི་རྣམ་ཐར་ལས་བསྟན་པའི་དུས་ཚོད་དག་མིན་དང་ས་དམིགས་གསལ་བ་གང་ནས་དམག་དཔུང་ཁག་གསུམ་ལ་དགོས་པ་སོགས་ཀྱང་ཐག་མ་ཆོད་པའི་གནད་ཞིག་ཡིན་མོད། དཔུང་ཁག་རྣམས་སཱ་ཧ་རྡི་ནས་འཛོམས་ཚུལ་ཐུན་མོང་ཡིན།\nསི་ཏན་གྱི་དགོངས་པར་ལུང་བ་བྱང་མའི་ལམ་ནི་ཕ་མེར་ས་ཆའི་ཝེ་ཁུ་ཐོ་རེ་ཡ་མཚོ་(Lake Victoria)ཡི་ཤར་ལྷོའི་ས་ཆ་( དེང་བཟོར་ཁུལ་Zor Kulཟེར) དང་ཉག་ག་ཞིག་བརྒྱུད་ན་“སར་ཧ་རྡིའི་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་ལུང་གཞུང་ཁོད་ཡངས་བ་དེར་འཐེན་ཡོད་པར་བཤད་” [Stein 1922, p. 118]ཡོད་ལ། ལམ་འདི་ཁོང་གིས་སྤྱི་ལོ་1915ལོའི་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་རྒྱང་བསྐྱོད་ཐེངས་གསུམ་པར་གཏན་འཁེལ་བྱས་ཡོད་ལ། གཏན་འཁེལ་འདི་ཁོང་གི་འགྲོ་རོགས་ཁཱིར་སྒེ་ཛི་བ（Kirghiz）འི་མི་གཉིས་པོའི་གནས་ཚུལ་ལ་གཞིགས་ཏེ་བཟོར་ཁུལ་བྱང་འགྲམ་ནས་ཨ་ཧྥུ་ཀ་ནི་སི་ཐན་གྱི་ཕ་མེར་ས་ཆར་རྒྱལ་ཤེལ་བཙུགས་ནས་ཐག་བཅད་པ་ཞིག་ཡིན [Stein 1916, p. 216] ། ཡིན་ཡང་ལམ་ཁ་དངོས་ནི་དེང་ཁོ་ཐོ་ཨེ་ཤར་[Kotal-e Shaur]ཞེས་པ་མཐོ་ཚད་ལ་རྨིད་4890ཡོད་པ་དེང་ཐ་ཅེ་ཁིའི་ཚོང་བ་ཕ་མེར་ཆེ་བའི་ཁིར་སྒེ་ཙིར་（Kirghiz）འགྲོ་སའི་ཞག་སྡོད་བྱེད་ས་བརྒྱུད་དགོས་ལ། ལམ་འདི་སཱ་ཧ་རྡི་ནས་བྱང་ཕྱོགས་སུ་བསྲིངས་ཡོད་ཅིང་། ཉག་ག་ཞིག་བརྒྱུད་ན་ཆཱ་ཕུ་རྡ་ར་（Chap Dara）ཞེས་པའི་ཝ་ཁི་རྩ་ཐང་（Wakhi pasture）དུ་སླེབས་ལ། ས་དེ་ཤ་འུར་ཆུ་བོ（Shaur stream）འི་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆུ་ལག་ཞིག་གི་འབབ་བརྒྱུད་ཡིན།\nའཛུགས་སྐྲུན་འདིའི་ཉེ་འགྲམ་གྱི་བྲག་བརྐོས་རི་མོ་ （rock carvings） དང་མཚན་བྱང་གིས་ས་འདི་མི་ལོ་མང་པོར་གཞིས་སྡོད་བྱ་སའི་རྟེན་གཞི་ཞིག་ཡིན་པ་ཤེས་ནུས་ལ། བྲག་བརྐོས་རི་མོར་རི་དྭགས་ར་ （ibex）དང་ལུག （argali sheep ）གཡག དེ་མིན་མིས་མདའ་མདུང་བཟུང་བའི་སྣང་བརྙན་བརྐོས་འདུག་ཅིང་། འདིའི་རིགས་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་རྒྱུད་དུ་མང་བར་མ་ཟད་རི་དྭགས་རྔོན་པ་ལེགས་འགྲུབ་ཡོང་ཕྱིར་སྤེལ་བའི་ཆོ་ག་དང་འབྲེལ་བར་གསུངས [Dodykhudoeva 2004,pp. 151-152; Hauptmann 2007, pp. 24-25, Bellezza 2008, pp. 173]། འདིར་དྲངས་བའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་མཚོན་པའི་རི་མོར་རྔོན་པ་ཞིག་གིས་མདུང་བསྣམས་ཤིང་། གཡག་གཅིག ར་མ་ཁ་ཤས། གཞན་ར་མ་ཆེ་བ་རྭ་ཅོ་ལྟག་འཁྱིལ་ཅན་ (པར་བཞི་པར་གཟིགས)བཅས་དང་། ར་མ་ཆེ་བ་དེའི་གོང་དུ་གཡུང་དྲུང་གཡོན་འཁོར་ཞིག་དང་འགབ་ཏུ་ཡར་ངོའི་ཟླ་ཞིག་ཡོད་པས་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ཆོ་གའི་ནུས་བ་མཚོན་པར་བཤད [གཞན་ཡང་རྩོམ་པ་པོའི་སྤྱི་ལོ་ 2013ལོའི་རྩོམ་bགྱི་བར་བཅུག་པར་16་དང་པར་ IVb ལ་གཟིགས]།\nདེ་ལས་ཁག་དྲུག་ལ་མཚན་བྱང་འཁོད་ཡོད་ཅིང་། མཚན་བྱང་ཁག་གསུམ་གསལ་བས་གཤམ་ནས་གླེང་བར་བྱ་སྟེ། དེ་ཡང་ཁག་གཉིས་མཆོད་རྟེན་གྱི་སྦྱིན་བདག་དང་ལོ་སྐོར་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་དུས་ཚོད་དང་འབྲེལ་བ་དང་། གཞན་དེ་མིའི་མཚན་དང་འབྲེལ་ཡོད་ལ། མཚན་དེ་སྦྱིན་བདག་ག་གེ་མོ་ཡིན་པའམ་རི་མོ་འདི་ནང་བའི་མཆོད་རྟེན་ནམ་ཆོ་གའི་འཛུགས་སྐྲུན་ཡིན་མིན་ཐག་གཅོད་བྱ་མི་ནུས།\nས་འདིར་གོང་གི་མཚན་བྱང་ཁག་ཕུད། མཚན་བྱང་མི་འདྲ་བ་གཞན་བརྒྱད་ཀྱང་ཡོད་མོད། མང་ཆེ་བ་ཆར་ཆུས་འཇིག་པས་ཀློག་དཀའ། ཀློག་ཐུབ་པ་ཞིག་གཤམ་ནས་གླེང་རྒྱུ་ཡིན་མོད་མཆོད་རྟེན་དང་འབྲེལ་བ་མེད་པར་ལོ་སྐོར་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་དུས་ཚོད་དང་འབྲེལ་ཡོད། དེ་བཞིན་ཝ་ཁན་གྱི་ས་མིང་དང་འབྲེལ་བའི་ཡིག་རྡོག་ཞིག་ཡོད་པ་རྩོམ་པ་པོས་སྤྱི་ལོ་ 2013ལོའི་རྩོམ་aནས་གླེང་ཟིན། ཡིག་རྙིང་གཞན་ཁག་བདུན་(དྲུག་མིན་ནམ་སྙམ་མོད། མ་རྩོམ་ལྟར་བཞག)ནི་ཆར་ཆུས་འཇིག་པའམ་སྟེང་དུ་ཤ་བལ་སོགས་སྐྱེས་པས་ཀློག་དཀའ་ཞིང་། དུས་བཞིར་ས་ཁར་ཡོད་པས་ལོ་ཟླའི་ཆར་ཆུས་ཆག་འཇིག་བྱུང་བ་ཡང་མངོན་གསལ་ཡིན།\nབྲག་བརྐོས་འདིའི་རྔོན་བྱེད་པ་དང་། སེམས་ཅན་མང་བ། འཛུགས་སྐྲུན་དང་མཚན་བྱང་འཁོད་པ་སོགས་ཀྱི་རི་མོ་སྣ་ཚོགས་པས་གནས་འདི་དུས་རིང་བོར་བཟུང་བ་རྟོགས་མོད། དེང་གི་དུས་ཤེས་རིག་གི་གལ་ཆེན་རང་བཞིན་ནམ་ས་གནས་ངག་རྒྱུན་ལོ་རྒྱུས་གང་ལ་ཡང་མི་འབྲེལ་ལ། བཤད་སྒྲོས་སུ་ལྷ་མོའམ་མཁའ་འགྲོ་མས་བརྩིགས་པར་འདོད།\nབོད་ཡིག་མཚན་བྱང་དང་དེ་འབྲེལ་གྱི་མཆོད་རྟེན་རི་མོ་ནི་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་སྐབས་ཀྱི་ཝ་ཁན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་འབྲེལ་ཡོད་ལ། གནས་འདི་སྤྱི་ལོ་747ལོར་ཐང་གི་སྐྱ་དམག་སུམ་སྟོང་འགྲིམས་སའི་“ལུང་བ་བྱང་མའི་ལམ་”སྟེང་འཁེལ་ཡོད་ན། ས་འདི་ཀོ་ཞན་ཀྲིའི་རྣམ་ཐར་རམ་ཐང་ཡིག་ཏུ་མ་འཁོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཡིན། དངོས་དཔང་མ་རྙེད་པ་དངོས་དཔང་མེད་པ་མིན་ལ། ཀོ་ཞན་ཀྲིའི་རྣམ་ཐར་དུ་ཐང་དམག་བོད་དམག་དང་གདོང་འཕྲད་པའམ་བོད་ཀྱིས་ས་གནད་འདི་བཟུང་བའི་སྐོར་ཞིབ་ཏུ་མ་བྱུང་བ་བོད་ཀྱི་དབང་ཤུགས་ཆཱ་ཕུ་རྡ་རར་འབྱོར་བའི་སྐོར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆད་ལྷག་གལ་ཆེ་བ་ཞིག་དང་། རྒྱུ་མཚན་སླ་མོ་ཞིག་ནི་སྐབས་དེར་བོད་ཀྱི་དབང་ཤུགས་ས་འདིར་འབྱོར་མེད་པས་ཡིན་ལ། ཐང་དམག་སྤྱི་ལོ་747ལོར་སླེབས་པའི་ཕྱིས་སམ་སྤྱི་ལོ756ལོར་བོད་ཀྱིས་ ཝ་ཁན་ས་ཆ་སླར་ཡང་བཟུང་[Beckwith 1987, pp. 144-145; Denwood 2009,　p.156]པ་ནས་གནས་འདིར་རྟེན་གཞི་ཚུགས་ཤིང་། དུས་དེ་ནས་བཟུང་མཁར་གོག་འདི་བོད་ཀྱིས་ལུང་བ་བྱང་མའི་ལམ་གྱི་དགྲ་དཔུང་ཉེན་སོན་བྱ་སར་གྱུར་ཡོད།\nམཆོད་རྟེན་དབྱིབས་ཀྱི་རི་མོ་འདི་ནང་བའི་མཆོད་རྟེན་ཚད་ལྡན་ཞིག་ལས་(ཞིབ་ཏུ་གཤམ་ནས་གླེང་) ཡུལ་ལྷའི་བཞུགས་(མཆོད་)གནས་ཞིག་ལ་འདྲ་ཆེ་བ་སྟེ(པར་དྲུག་པར་གཟིགས) ། མཆོད་རྟེན་འདིའི་རྒྱ་གྲམ་བསྣོལ་མའི་རྟགས་འདི་རྟགས་མཚན་ཆེས་ཁྱད་པར་བ་ཞིག་ཡིན་ལ། ཡིན་ཡང་ཧྥུ་རན་ཁི་[Francke1928, p. 1051]ཡི་བཤད་པའི་“རྒྱ་གྲམ་བསྣོལ་མའི་མཆོད་རྟེན་”དང་ཁྱད་ཆེ། འདིའི་གཡས་གཡོན་གཉིས་ཀྱི་གཏོར་གཟུགས་རིས་གཉིས་མཆོད་རྟེན་གྱི་ཚད་ལྡན་གྲུབ་ཆར་མི་རུང་ལ། རྒྱ་གྲམ་རི་མོ་འདི་ནེ་སི་ཏོ་རན་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་རྒྱ་གྲམ་རི་མོ（Nestorian cross）ར་འདྲ་ཆེ་མོད། འདི་འདྲའི་བལྟ་འགྲེལ་ལ་མཚན་བྱང་གིས་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱེད་མི་ཐུབ།\nགོང་གི་རྒྱ་གྲམ་རི་མོའི་འཕྲེད་ཤིང་ནང་གི་འཇང་ལྷ་ཞེས་པ་འདི་ས་དེའི་ཡུལ་ལྷ་ཡིན་སྲིད་ལ། གཤམ་གྱི་སྟེགས་བུའི་ནང་འཕན་གྱྀ་ཡོན་ཞེས་འཁོད་འདུག། གྱྀ་ཡོན་ནི་རྒྱུན་ལྡན་གྱི་སྐད་ཆའི་རྗོད་པ་ཞིག་སྟེ་ཚིག་ཕྲད་གྱྀ་ཡི་རྗེས་སུ་མིང་ཙམ་སྟོན་པའི་ཚིག། དེ་གཉིས་ཀྱང་མིང་གི་རྗེས་སུ་ཞུགས་ཡོད[Karmay 1998, pp. 327, 330]། འདིར་མཚན་ནི་འཕན་སྟེ། རས་ཆར་རྡི་སིང་གི་བོད་མིའི་རུས་མིང་མཁན་གསུམ་ལས་མཁན་གྱི་གྲས་སུ་བགྲངས་ཡོད [Richardson 1998a, p. 20]། དེ་བཞིན་རྡན་ཝེ་རྡི་ནས་མཚན་འདི་ཨེ་ཤེ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་རྒྱུད་དུ་རྒྱུགས་ཆེ་བར་བསྟན་ཡོད་པ་མ་ཟད། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་གི་ལུང་ཡང་དྲངས་ཡོད [Denwood 1980b,p. 162]། མདོར་ན་ཡུལ་ལྷའི་བཞུགས་གནས་རི་མོ་དང་མཚན་བྱང་འདི་བོད་ལ་ཞབས་ཞུ་བྱེད་མཁན་གྱི་ཝ་ཁན་ནམ་བྲུ་ཤའི་མི་ཞིག་གམ་ཡིག་ངོ་ཆོད་པ་ཞིག་གིས་བརྐོས་བར་འདོད། གོང་གི་བྲག་བརྐོས་དེའི་གཤམ་ངོས་གཡོན་ཕྱོགས་སུ་མཚན་བྱང་འདི་འདྲ་ཞིག་འཁོད་ཡོད་དེ(པར་བདུན་པར་གཟིགས) །\nསྤྲེའུ་ལོའི་སྟོན་ནམ་བཤུད་རྩ་ཙེས་བྲིས། ཞེས་ཐ་ཁོ་ཆིས་ཀྱིས་མཚན་བྱང་གི་རྗོད་པ་འདི་ལ་དྭགས་བརྒྱུད་ན་རྒྱུགས་ཆེ་བར་གསུང་ལ། དབྱིན་ཇིའི་སྐད་དུ་བསྒྱུར་ན། “In autumn of the monkey year, Nam bshud rtsa tses inscribed (this)”ཞེས་སྤྲེའུ་ལོའི་སྟོན་ཁར་། ནམ་བཤུད་རྩ་ཙེས་(འདི་)བྲིས་ཞེས་པར་བཀྲལ་ཆོག། གཞན་གོང་གི་མཚན་བྱང་ཡོད་སའི་བྲག་ངོས་གས་སྲུབས་ཀྱི་གོང་དུ་ཡི་གེ་གསལ་ལ་མི་གསལ་བ་འབྲུག་གམ་སྦྲུལ་ལྟ་བུ་ཞིག་ཀྱང་འཁོད་ཡོད། ནམ་བཤུད་བྱ་བའི་ཐ་སྙད་འདི་བོད་པའི་རུས་སམ་ཐོབ་དང་མི་འདྲ་བས། བོད་མ་ཡིན་པའི་ས་གནས་ཀྱི་མི་ཞིག་མིན་ནམ་བསམ་ལ། ཡིག་རྙིང་ལས་བྱུང་བའི་དུས་ཚོད་བརྩི་སྟངས་ནི་ལོ་སྐོར་བཅུ་གཉིས་རེས་མོས་སུ་འཁོར་བའི་བརྩི་ལུགས་ཏེ། ཡིན་ཡང་སྟོན་གྱི་དུས་ཚིགས་ཙམ་ལས་ཟླ་བ་གང་ལ་འཁེལ་མིན་(ར་བའམ་འབྲིང་བོ། ཐ་ཆུང་) གསལ་བོར་བསྟན་མེད[Francke1914, p. 48]།\nཡིན་ཡང་། བྲག་བརྐོས་མཆོད་རྟེན་ཡོད་པ་གཞན་ཞིག་ཏུ་གོང་ལས་དུས་ཚོད་ཞིབ་ཕྲ་བསྟན་ཡོད་པ་སྟེ(པར་བརྒྱད་པར་གཟིགས) ། མཚན་བྱང་ནི་གཤམ་ལྟར།\nཞེས་མཚན་བྱང་འདིར་འབྲུག་གི་ལོའི་ལོ་དང་སྟོན་ཟླ་བར་མ། ཚེས་ཉི་ཤུའི་ཉིན་ཁྱུང་བོ་རྒྱལ་ཙུག་གིས་བཞེངས་བར་གསལ་བོར་བསྟན་ཡོད། དེ་སྔའི་བོད་ཀྱི་ལོ་གཅིག་དུས་ཚིགས་བཞི་དང་། དུས་ཚིགས་རེ་ཟླ་བ་གསུམ་དུ་བགོས་ཡོད་མོད[Dotson 2009, p. 12]། ཟླ་བ་རེ་ལ་ཉིན་གྲངས་ག་ཚོད་ཡོད་མེད་མི་གསལ། སྟོན་ཟླ་འབྲིང་བོ་དེ་ཕལ་ཆེར་ཟླ་དགུ་བར་འཁེལ་ཡོད་པ་སྟེ། ཐང་གི་ལོ་ཐོ་དང་བོད་བཙན་པོའི་དུས་སྐབས་ཀྱི་ལོ་ཐོ་གཉིས་ཆ་གཅིག་ལ་མི་འབབ་མོད། རྒྱ་ལུགས་ལོ་ཐོ་དཔེ་བཞག་ནས་བལྟས་ཚེ[Hsueh 1940; Tibetan Medical & Astrological Institute1998]། འབྲུག་ལོའི་དབྱར་ཟླ་འབྲིང་བོའི་ཚེས་ཉི་ཤུ་དེ་སྤྱི་ལོ་764ལོ་ནས་སྤྱི་ལོ་848ལོའི་ཟླ་དགུ་པའི་ཚེས་བཅུ་གཉིས་དང་བཅུ་བའི་ཚེས་བདུན་ལ་འཁེལ། ས་བབས་མཐོ་ཚད་རྨིད་བཞི་སྟོང་བརྒལ་བའི་ས་འདི་སྐབས་དེར་སྟོན་མཇུག་ལ་འཁེལ་ཞིང་དེ་དུས་ས་འདི་བོད་ཀྱིས་བཟུང་ཚར་ཡོད་པར་གསལ་ལ། དེ་ལུགས་མཐུན་ཞིག་ཀྱང་རེད།\nམཚན་ཁྱུང་པོ་ནི་ཡིག་རྙིང་ལྟར་ན་རུས་ཞིག་ལ་གོ་ཞིང་། བྲག་བརྐོས་འདི་ལྟ་བུར་རུས་འདི་རྟག་པར་མཚན་གྱི་མགོར་ཐོན་གྱིན་ཡོད་ལ[Francke 1928, p. 1050; Richardson 1998a, p. 18; ཐ་ཁུའུ་ཆིས་དང་བགྲོ་གླེང་ཞུས་པ་ཡིན། ]།\nརས་ཆར་རྡི་སིང་གིས་བསྒྲིགས་པའི་ [1998a, p. 18] མིང་དུ་གོང་དུ་བྱུང་བའི་རྒྱལ་ཙུག་ཞེས་པ་མ་མཆིས་མོད། རྒྱལ་ཀོང་དང་རྒྱལ་སུམ་གཟིགས། རྒྱལ་སླེབས་སོགས་བསྡུས་འདུག\nསྐབས་འདིར་མཚན་དང་ལོ་ཚིགས་སོགས་མཆོད་རྟེན་དང་འགྲོགས་ནས་འབྱུང་ལ། མཆོད་རྟེན་ལ་གཤམ་དུ་བང་རིམ་གསུམ། བར་དུ་རིམ་པ་ཆེ་བ་གཅིག རིམ་པ་གོང་མར་སྒོར་དབྱིབས་ཤིག དེ་བཞིན་མདའ་རྩེའི་ཉི་མར་སྣེ་མོ་གཉིས་ལྡན་ཞིག་འདུག (ཡང་ན་ཉི་ཟླའི་གཟུགས)། ཧྥུ་རན་ཁི་ལྟར་ན་“རྒྱ་གྲམ་གཟུགས་”ཞེས་ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་རྒྱ་གྲམ་མར་རྟོག་བཟོ་བྱས་པའི་མཆོད་རྟེན་གྱི་རིགས་འདི་ཧི་མ་ལ་ཡའི་ནུབ་རྒྱུད་དང་། ཀ་ར་ཀོ་རུམ་ས་ཆར་ཆེས་དམིགས་གསལ་དུ་ཡོད་པར་རྡིན་ཝི་རྡི་ [Denwood 2007, p. 45]ནས་གསུངས་ཤིང་། ཅེ་ཐི་མར་ལྟར་ན་རྟགས་མཚན་འདི་བོད་བཙན་པོས་ས་འདི་དབང་བསྒྱུར་གནང་སྐབས་ཀྱི་གསར་བཟོའི་མཚོན་རྟགས་འདྲ་བོར་བསམ་ཡོད། གཞན་རྡིན་ཝི་རྡིས་ལ་དྭགས་ཨལ་ལྕི་ཕྱོགས་ཀྱི་བྲག་བརྐོས་རི་མོ་ཆ་འདྲ་བ་བཏོན་ཡོད་ལ[Denwood 2007, p. 52, པར་ 5བ]། ཏུའུ་ཆིས་ཀྱང་ཨལ་ཅི་དང་ཁ་ལ་རྩེ་ས་ཆར་བྲག་རིས་ཆ་འདྲ་བའི་པར་བླངས་མྱོང་ [Orofino1990, པར་ 17, 18, 30, 39, 40བ]། དེ་བཞིན་ཅེ་ཐི་མར་དང་ས་སྒ་སི་ཐར་ནས་[1993ལོ་]དེང་གི་ཕ་ཀི་སི་ཐན་ཀ་ཁོ་ཆི་ས་ཆའི་བྲག་རིས་ཆ་འདྲ་བའི་རི་མོ་ཞིག་ཀྱང་བཀྲམ་ཡོད། གཞན་རྡིན་ཝི་རྡིས་བྲག་རིས་ཀྱི་ཉི་ཟླའི་གཟུགས་ཀྱི་དར་སྣེ་ལྟ་བུའི་རི་མོ་བོན་གྱི་ཤན་ཡོད་[Denwood 1980a, p. 176]ཚུལ་དང་། གོང་གི་པར་བཞི་པའི་རི་དྭགས་རྔོན་པའི་ཆོ་གར་བོན་ལུགས་ཀྱི་མཚོན་དོན་མེད་དམ་སྙམ་ཞིང་། འདི་དག་ཀྱང་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་མ་ཚུགས་གོང་ངམ་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་སྐབས་ནས་བརྒྱུད་ཡོང་བ་ཞིག་ཡིན།\nམཆོད་རྟེན་བརྐོས་པའི་བྲག་རིས་གཞན་ཞིག་ནི་རི་མོ་དེ་འདྲའི་ཞིབ་ཚགས་པ་ཞིག་མིན་མོད(པར་དགུ་པར་གཟིགས)། གཤམ་དུ་བང་རིམ་གསུམ། དེའི་སྟེང་ཀ་བ་ཐུང་བ་ཞིག། དེ་མུར་སྟེགས་བུ། སྟེང་དུ་བསྲིངས་བའི་མདའ་ཐུང་ལ། རྩེ་མོར་སྣེ་གཉིས་ཟླ་གསར་དང་སྒོར་དབྱིབས་ཤིག་ཡོད། བྲག་རིས་འདི་ངོས་འཇམ་པོ་མ་ཡིན་པའི་རྩུབ་མོ་མི་སྙོམ་པ་ཞིག་ལ་བརྐོས་ཡོད་ཅིང་། མཚན་བྱང་དུ། རྨེ་འོར་བཙན་ལ་ཟྀགས་གྱྀ(ས)་ཞེས། ཡི་གེའི་རྗོད་པར་གཞིགས་ན་མཇུག་ཏུ་ཡོན་ཞེས་པའི་ཡི་གེ་ཞིག་ཡོད་པར་བསམ་མོད་དངོས་སུ་མ་མཐོང་། མཚན་བཙན་ནི་ལ་དྭགས་རྒྱལ་རྒྱུད་ལས་མཆེད་པའི་བློན་པོའི་ཐོབ་ཡིན་ལ[Francke 1914, p. 51]། བཙན་གཟིགས་ཞེས་པ་ཧྥུ་རན་ཁིས་མཚན་ཐོར་བསྡུས་ཡོད་[Francke 1914, p. 40]མོད། རས་ཆར་རྡི་སིང་གིས་བཙན་ཟིགས་ཞེས་མཁན་གྱི་ནང་བསྡུས་ཡོད་པར་མ་ཟད་བོད་ཀྱི་ཡིག་རྙིང་ལྟར་ན་“མཚན་གནས་ཁྱད་པར་བ་”ཞིག་ཡིན་ཚུལ་ཡང་གསུངས་ཡོད་ལ[Richardson 1998a, pp. 17-20]། ལ་དྭགས་ས་ཁུལ་ནས་ཡོང་བའི་མིའི་མཚན་ནམ་ཐོབ་ཞིག་ཡིན་སྲིད།\nརུས་རྨེ་འོར་བྱ་བ་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གནད་དོན་ཞིག་ཡིན་ལ། རུས་འདི་ད་ལྟའི་རུས་ཐོ་རུ་བྱུང་མེད་མོད། དར་ཁོ་ཐིའི་ཉག་ཁའི་བྲག་རིས་མཆོད་རྟེན་ཆ་འདྲ་བའི་མཚན་བྱང་དུ་ཡང་རུས་འདི་བྱུང་ཡོད[རྩོམ་པ་པོས་2013ལོའི་རྩོམ་bདུ་པར་དང་བཅས་གླེང་བརྗོད་བྱས་ཡོད]། ས་དེའི་མཆོད་རྟེན་དེ་ཡང་རྒྱ་གྲམ་བསྣོལ་མའི་གཟུགས་ཡིན་ལ། གཤམ་ཏུ་བང་རིམ་གཉིས། སྒང་ལ་ཀ་བ་ཅུང་རིང་བ་ཞིག། དེའི་སྟེང་སྟེགས་བུ་རིང་ཐུང་གཉིས་དང་བུམ་པ་སྒོར་དབྱིབས་མ། སྟེང་དུ་མདའ་ཉིས་གཤིབ་མ་ཡོད་ལ། རྩེའི་དཀྱིལ་གྱི་སྒོར་དབྱིབས་གཡས་གཡོན་ཏུ་སྣེ་གཉིས་ཡོད། ས་འདི་གཉིས་ཀྱི་མཆོད་རྟེན་གྱི་བཟོ་དང་མཚན་བྱང་གི་རྗོད་པ། རུས་བཅས་ཆ་འདྲ་ཞིང་། དར་ཁོ་ཐི་ཉག་ག་ནས་ཝ་ཁན་བར་ས་ཐག་ཀྱང་ཉེ། ཐང་ཡིག་ཏུ་དར་ཁོ་ཐི་ཉག་ག་ནི་ཝ་ཁན་ས་ཆར་འགྲོ་སའི་ལམ་ཁ་ཞིག་ཡིན་པ་བསྟན་པ་བཞིན་མཆོད་རྟེན་གཉིས་ཀྱིས་ཀྱང་ས་འདི་གཉིས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་དམ་དུ་སྦྲེལ་ཡོད། གོང་དུ་བསྟན་པ་བཞིན་ཝ་ཁན་ས་ཆའི་ས་གནས་མང་པོ་ཞིག་ཐང་བོད་བར་གྱི་སྤྱི་ལོ་ 747ལོའི་དོན་རྐྱེན་དུ་བྱུང་ཡོད་པ་བཞིན། དར་ཁོ་ཐིའི་མཚན་བྱང་ཡང་སྐབས་འདིར་གཏོགས་ཤིང་། རུས་ཆ་མེད་རྨེ་འོར་ལ་གནས་བབས་དམིགས་གསལ་བ་ཞིག་ཀྱང་ཡོད་ཚོད་རེད།\nཝ་ཁན་ས་ཆའི་ས་འགག་འདིའི་ཞིབ་འཇུག་དང་དེར་གནས་པའི་མཚན་བྱང་བསྒྱུར་འགྲེལ་གྱིས་ས་གནས་འདིའི་ལོ་རྒྱུས་ཙམ་མ་ཟད་དེ་འབྲེལ་གྱི་དུས་རབས་བརྒྱད་པ་ནས་དགུ་པའི་བར་གྱི་ཆོས་ལུགས་དང་ལོ་རྒྱུས་རྒྱབ་ལྗོངས་རྟོགས་པར་ཕན་ལ། རི་བོ་ཧི་མ་ལ་ཡའི་ནུབ་རྒྱུད་ཀྱི་མཆོད་རྟེན་གྱི་བཟོ་དམིགས་གསལ་བ་འདི་སྔ་མོ་ལས་རྙེད་ས་མུ་མཐུད་དུ་བྱང་བསྣུར་བྱུང་ཡོད་པ་ཡང་བདེན་དཔང་བྱས་ཡོད། དེ་གཞན་དུས་རབས་བརྒྱད་པ་དང་དགུ་པའི་ནང་བོད་བཙན་པོའི་སྟོབས་ཤུགས་ཝ་ཁན་ས་ཆར་འཛུལ་བ་དང་། སྤྱི་ལོ་747ལོར་ལན་ཡོན་འགག་རྫོང་དུ་ཐང་གིས་བོད་དམག་ཕམ་པར་མཛད་པའི་ལོ་རྒྱུས་དོན་གནད་ལ་ལུང་ཁུངས་གསར་བ་བསྣན་ཡོད། དེ་བཞིན་ཡིག་ཚང་དང་ས་ཁམས། འགག་རྫོང་གི་དངོས་དཔང་སོགས་ན་གཞིགས་ན་ས་འདི་ཐང་དམག་གིས་འགྲིམས་མྱོང་བའི་“ལུང་བ་བྱང་མའི་ལམ་”དུ་འཁེལ་ལ། ལམ་འདིར་ངོ་འཕྲོད་པའི་བོད་ཀྱི་ས་འགག་འདི་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་མ་ཚུགས་པའི་སྔོན་གྱི་ལྷ་སྒྲུང་དང་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་མཚོན་རྟགས་གྲུབ་པའི་སྐབས་ཀྱི་གནས་གལ་ཆེན་ཞིག་ཀྱང་ཡིན། རྒྱའི་ཐང་ཡིག་དང་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ལ་གཞིགས་ན་བོད་ཀྱིས་ས་འདི་བཟུང་བའི་ལོ་ནི་ཕལ་ཆེར་སྤྱི་ལོ་747ལོའི་ཕྱིས་སམ་སྤྱི་ལོ་756ལོའི་རྗེས་སུ་འཁེལ་ཡོད་ཅིང་། གནས་འདི་དང་ཨ་ཧྥུ་ཀ་ནི་སི་ཐན་གྱི་ས་གཞན་ལས་རྙེད་པའི་གནའ་བོའི་ཤུལ་བཞག་ཁག་ལ་གཞིགས་ན་བོད་ཀྱིས་དགྲ་ལ་ཉེན་སོན་བྱ་སའི་འགག་རྫོང་ངམ་རི་ཟུག་གི་སྒྲིག་གཞིའི་མ་ལག་ཆ་ཚང་བ་ཞིག་ཝ་ཁན་ས་ཆར་ཡོད་པ་རྟོགས་ལ། “ལུང་བ་བྱང་མའི་ལམ”་དུ་ཡོད་པའི་མཚན་བྱང་དང་ཀུན་ལ་གསལ་ཆ་ཆེ་བའི་དར་ཁོ་ཐིའི་མཚན་བྱང་བར་གྱི་མཐུན་ཆོས་ཀྱིས་ས་འདིའི་མཚན་བྱང་གི་ལོ་ཚིགས་གསལ་བོར་བཟོ་བར་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རྒྱབ་ལྗོངས་ཤིག་ཀྱང་སྤྲད་ཡོད། ཝ་ཁན་ས་ཆའི་མཆོད་རྟེན་གྱི་གཟུགས་དབྱིབས་ཁྱད་པར་བ་དང་དེའི་བོད་ཡིག་མཚན་བྱང་གིས་གན་ངྷ་རའི་ཤུགས་ཆེ་བའི་བྲུ་ཤ་ནས་ལ་དྭགས། ད་དུང་ངོ་མ་འཕྲོད་པའི་ས་གནས། དེ་བཞིན་བྲུ་ཤའི་ས་གནས་ནམ་ཨེ་ཤེ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་ཚོ་བ་མང་པོ་ཞིག་བོད་བཙན་རྒྱལ་དང་མཉམ་འབྲེལ་ལམ་དབང་འོག་ཏུ་གནས་ཡོད་རྟོགས་ཐུབ།\nThanks to Dr. Mark Tatz, formerly of the California Institute of Integral Studies; John Vincent Bellezza, Senior Research Fellow at the Tibet Center, University of Virginia; Lobsang Tsering, formerly of Gyumed Tantric University; Professor Christopher Beckwith of Indiana University and Professor Tsuguhito Takeuchi of Kobe City University of Foreign Studies for their readings and translations of inscriptions.\nThe map of Wakhan is by Mariele Paley, used with kind permission. The photograph of the Palola Shahi bronze of Nandivikramadityanandi is by Hugh DuBois, from the Pritzker Collection, used with kind permission of the owners. The photograph of the ruined structure in Chap Dara is by Don Bedunah, used with kind permission. All other photographs are by John Mock. Thanks to the W. L. Gore Inc. Shipton-Tilman Grant program, the Deutsche Gesellschaft für Technische Zusammenarbeit (GTZ), the Aga Khan Foundation-Afghanistan, the Wildlife Conservation Society, and The Christensen Fund for enabling travel to Wakhan.\nརྩོམ་འདིར་རྩོམ་པ་པོའི་གཤམ་མཆན་མ་གཏོགས་རྩོམ་ཧྲིལ་བོའི་ལུང་ཁུངས་ཕྱི་རྩོམ་གྱི་རྣམ་པ་སོར་འཇོག་གནང་ཡོད་ལ། ས་གནས་དང་མིའི་མིང་ཤན་སྦྱར་གྱི་གུག་རྟགས་གོར་མ་དང་མི་ནོར་ཕྱིར་ལུང་ཁུངས་རྣམས་གུག་རྟགས་གྲུ་བཞི་མར་བཅོས་ཡོད་ལ། གཤམ་གྱི་ལུང་འདིར་མཚོན་ན་[Stein 1912,p. 72] Steinནི་རྩོམ་པ་པོ་དང་། 1912ནི་རྩོམ་དེབ་གང་རུང་དཔར་སྐྲུན་བྱས་པའི་ལོ། སྐབས་འདིར་དབྱིན་ཡིག་གི་གསལ་བྱེད་ཡི་གེ་ཡོད་ན་ལོ་དེའི་ནང་གི་རྩོམ་གྱི་སྔ་ཕྱིའི་གོ་རིམ། p. 72ནི་ཤོག་ངོས་ཡིན་ལ། མཚམས་རེར་ppཞེས་འབྱུང་བ་ནི་ལུང་ཁུངས་ཤོག་ངོས་གཅིག་མིན་པར་མང་པོ་ཡོད་པའི་རྟགས་ཡིན། ཟུར་ལྟའི་དཔེ་དེབ་དང་རྩོམ་ཡིག་འདིའི་ཞིབ་ཕྲའི་གནས་ཚུལ་མཇུག་གི་དཔེ་ཐོར་གཟིགས་རྒྱུ་གལ། བསྒྱུར་བ་བོས་བསྣན།\nརྩོམ་པ་པོ་དང་མ་རྩོམ་འཁོད་སའི་དུས་དེབ་ཀྱི་ཞིབ་ཕྲའི་གནས་ཚུལ། John Mock, “Tibetans in Wakhan: New Information on Inscriptions and Rock Art”, Revued’Etudes Tibétaines, no. 36, October 2016, pp. 121-141.\nརྩོམ་པ་པོའི་ཡིག་ཟམ། jmock@ucsc.edu རྩོམ་འདིའི་འབྲེལ་ཡོད་དགོངས་གཞི་དང་བསམ་ཚུལ་རྣམས་ཡིག་ཟམ་བརྒྱུད་རྩོམ་པ་པོར་འབྲེལ་བ་ཞུས་ཆོག\n སར་ཧ་རྡི་（Sarhad）་ཡི་མིང་གཞན་ལ་སར་ཧ་རྡེ་བྷི་རོ་རྒོ་（Sarhad Broghil）ཟེར་ཞིང་། ཨ་ཧྥུ་ཀ་ནི་སི་ཐན་ཝ་ཁན་ས་ཆའི་མི་མང་འདུས་སྡོད་བྱེད་ས་ཆེས་མཐོ་སའི་ཁུལ་ཡིན།\n འདིའི་སྐོར་ལ་སྟོང་ཆ་གསབ་པའི་འབྲས་བུ་ནི་སྤྱི་ལོ་1987ལོར་བྷེ་ཁི་ཝེ་སི(Beckwith)ས་བླངས་ཡོད། གཞན་རྡིན་ཝི་རྡི་[Denwood 2007、2008、2009]ཡིས་ལོ་རྒྱུས་ལ་འགྲེལ་བརྗོད་གསར་བ་གནང་གྱིན་པ་དང་། གཟི་སི་ལིར་[Zeisler2009]ནས་ས་འདིའི་རིག་གཞུང་ཞིབ་འཇུག་གི་ལོ་རྒྱུས་དང་རྒྱུ་ཆའི་སྐོར་ལ་བསྐྱར་ཞིབ་གླེང་སློང་གནང་བ། རྡོ་ཐི་སིང་ [Dotson 2009]གིས་ཏུན་ཧོང་བཙན་པོའི་ལོ་ཚིགས་གནད་བསྡུས་གསར་དུ་བསྒྱུར་འགྲེལ་བྱས་པ་བཅས་སོ།\n ཝོན·ཧུའུ་ནུ་སྤིར་གྱིས་[von Hinüber 2004, p. 7]ཕ་ལོ་ལ་ཞེས་པ་ས་མིང་ལ་འཇུག་པར་ཡང་བསྟན་ཡོད།\n བྲུ་ཤ་དང་ཝ་ཁན། དེ་བཞིན་ཉེ་འབྲེལ་ཆིས་ཐྲི་རོ། ཝུ་རྡོ་ཡ་ན(Uddyana)དང་ཀ་སྨྲིར་སོགས་ཐང་དང་འབྲེལ་བ་ཟབ་ལ། ས་གནས་དེ་དག་ལ་བོད་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེན་པོ་བྱུང་མེད[Beckwith 1987, p. 87-89; Denwood 2009, p. 152]། ཐང་གིས་སྤྱི་ལོ་720ལོར་བྲུ་ཤ་ཆུང་བར་ཕོ་ཉ་མངགས་ནས་རྒྱལ་བོ་ལ་སུའུ་ལིན་ཐོ་ཡིས་（苏麟陀逸）ཞེས་པའི་མཚན་གནས་བསྩལ་ཡོད [Chavannes 2006b, p. 42] །\n བོད་ཀྱིས་བྲུ་ཤ་བཟུང་བ་ཤེས་འཕྲལ། ཐང་གི་དམག་དཔོན་གྱིས། བྲུ་ཤ་ནི་ཐང་གི་ནུབ་སྒོ་ཡིན་ལ། བྲུ་ཤ་ཤོར་ན་ནུབ་ཀྱི་ས་ཁུལ་ཡོངས་བོད་ལ་དབང་འགྲོ་ངེས་ཞེས་གསུངས་འདུག[Chavannes 2006a, p. 182, n. 5,རྩོམ་པ་པོས་བསྒྱུར]།\n ཝོན·ཧུའུ་ནུ་སྤིར་ (von Hinüber) གྱིས་སྤྱི་ལོ་2004 ལོར་ཕ་ལོ་ལ་ཞིས་སི་ཡི་བྲག་བརྐོས་མཚན་བྱང་གླེང་ཡོད་པ་མ་ཟད། སྤྱི་ལོ་1989ལོར་ཅེ་ཐི་མར་（K.Jettmar）གྱིས་ཀྱང་ཞིབ་རྒྱས་སུ་གླེང་སློང་བྱས་ཡོད།\n ཕ་ལོ་ལ་ཞིས་སི་ཡི་རྒྱལ་རབས་སྐོར་ཝོན·ཧུའུ་ནུ་སྤིར་གྱིས་སྤྱི་ལོ་2004 ལོར་ཞིབ་རྒྱས་ཀྱིས་གླེང་ཡོད་པ་མ་ཟད། ལི་སྐུ་དག་གི་སྒྱུ་རྩལ་དང་དེའི་འབྲེལ་ཡོད་གནས་ཚུལ་དག་ཕེ་（Pal）ཡིས་སྤྱི་ལོ་2003 ་དང་ཝན་ཞི་རོ་རྡི་（von Schroeder）གྱིས་སྤྱི་ལོ་2001 ལོར་ཞིབ་གླེང་གནང་ཡོད།\n ཐང་ཡིག་རྙིང་མའི་ལེའུ་104བར་ཡོད་ཅིང་། ཡིག་ཚང་འདི་ཧྥ་རན་སིའི་ཡི་གེར་ཆ་ཝ་ནེ་ཡི་བསྒྱུར་བ་ཡིན [Chavannes 2006a, pp. 185-189]། སྤྱི་ལོ་ 1922 ལོར་སི་ཏན་གྱིས་སྤྱི་ལོ་ 1906ལོར་ཝ་ཁན་ས་ཆ་འགྲིམས་པའི་མྱོང་བ་དང་བསྒྲེ་ནས་འགྲེལ་བརྗོད་གནང་ཡོད། བྷེ་ཁི་ཝེ་སིས་ [1987, pp. 130-133]རྣམ་ཐར་གྱི་འབྲེལ་ཡོད་ནང་དོན་འགྲེལ་བརྗོད་ལ་དག་བཅོས་གནང་ཡོད།\n བྱང་ནས་ལྷོ་ལ་རིམ་གྱིས་ཝན་ཆི（Vanch）། ཡ་རྫི་རྒུ་ལམ（Yazgulem）། བར་ཐང་（Bartang）། རྒང་རྡི（Gund）། ཤར་ཁི་རྡ་ར（Shakhdara）བཅས་གཙང་བོ་ལྔ་ཡོད།\nཁཱ་ལིས་ཧྥོར་ཉི་ཡ་སློབ་གྲྭ་ཆེན་མོའི་སན་ཐཱ་ཁི་རུའུ་ཙིའི་སློབ་ཁུལ་གྱི་ཀྲུང་གོའི་མཁས་པ་དང་ལས་རོགས་འབུམ་རམས་པ་རྡེ་ཝིས་རྡི·ཁཱས་ནན་（Dr. David Keenan）གྱིས་གནད་འདི་བསྟན་པར་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ཞུ་བ་ཡིན།\n གནད་འདིར་སི་ཏན་གྱིས་རུ་ཁག་གསུམ་པོ་ཁ་ཧྲི་རྒ་ནས་གྱེས་ནས་མདུན་བསྐྱོད་བྱས་པར་ཆ་འཇོག་བྱས་ཡོད་མོད [Stein 1922, p.118]། ཆ་འཇོག་འདི་ཐང་ཡིག་རྙིང་བར་ཐི་ལེ་མན་ནས་བགོས་བར་འགལ་ཟླ་ཡོད་ལ། བྷེ་ཁི་ཝེ་སིས་དཔུང་ཁག་གསུམ་པོ་ཐི་ལེ་མན་ནས་ཁ་གྱེས་པའི་ཉིན་གསུམ་གྱི་རྗེས་སུ་སཱ་ཧ་རྡི་ནས་འཛོམས་པ་ཡིན་ཞེས་པ་ཡང་སི་ཏན་གྱི་འགྲེལ་བརྗོད་དང་མི་མཐུན་པ་མ་ཟད་ས་གནས་དངོས་ཀྱི་བར་ཐག་དང་ཡང་མི་མཐུན།\n སྤྱི་ལོ་2005 དང་ 2007ལོར་རྩོམ་པ་པོ་དང་ཁིམ་སྤུར་ལེའི་ནེའོ (Kimberley O’Neil)གཉིས་ས་འདིར་རྟོག་ཞིབ་བྱེད་དུས་ས་གནས་གཞན་གྱི་མི་ས་འདིར་སླེབས་པ་ཤེས་རྟོག་བྱུང་མ་སོང་མོད། ཕྱིས་སུ་ཤེས་གསལ་བྱུང་བ་ནི་སྤྱི་ལོ་2001ལོར་ཉི་ཧོང་གི་ཨེམ་ཅི་འབུམ་རམས་པ་ཀོ་ཧི་རེ་ Go Hiraiཡིས་ལམ་འདིར་རྟོག་དཔྱོད་བྱས་ཤིང་། ལུང་བ་བྱང་མའི་ལམ་ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་གནང་འདུག[Hirai 2002]\n སི་ཏན་གྱིས་ཞིན་ཅང་མི་རན་ (Miran) ས་ཆའི་རི་ཟུག་གི་སྐོར་འགྲེལ་བརྗོད་གནང་ཡོད་ལ [1912, pp. 152-153] ། ཐཱ་ཁུའུ་ཆིས་ཀྱིས་ཞིབ་མཇུག་ཕྲ་ཞིབ་གནང་མྱོང་བར་མ་ཟད། བྲུ་ཤ་ཆེ་ཆུང་དང་ཕ་མེར་ས་ཆ་འདུ་བའི་དར་གོས་ཚོང་ལམ་གྱི་ལྷོ་ལམ་དུ་ཡང་ཡོད་དགོས་པར་བསྟན་འདུག [2004, p. 55] གཞན་མུ་ཤིན་ཡིན (Mu Shunying) གྱིས་ཧན་དང་ཐང་རྒྱལ་རབས་ནས་དར་གོས་ཚོང་ལམ་གྱི་ལྷོ་བྱང་ལམ་གཉིས་སུ་མེ་བརྡ་རྒྱག་སའི་མཁར་རྫོང་ཡོད་པར་བཤད་ལ [1984, p. 65]། རྡོ་ཐི་སིང་གིས་བོད་པའི་རི་རྩེའི་གནས་གཞི་དང་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ལས་བྱུང་བའི་རི་ཟུག་གཉིས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་གསལ་བོར་བསྟན་འདུག [2009, pp. 56-57]\n ཨེ་ཤེ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་བྲག་བརྐོས་རི་མོའི་སྐོར་ཐ་ཧ་སྤ་ཡ་ཝས་ (Tashbayeva)སྤྱི་ལོ་ 2001ལོའི་རྩོམ་དང་། ཐ་ཅེ་ཁི་སི་ཐན་གྱི་བྲག་བརྐོས་རི་མོའི་སྐོར་གྱི་རྩོམ་[Tashbayeva 2001, pp. 122-148]ཡོད་ལ། རྩོམ་རྗེས་མའི་ནང་ཐ་ཇེ་ཁི་སི་ཐན་ཝ་ཁན་ས་ཆའི་ཕན་ཅི་གཙང་བོའི་བྱང་རྒྱུད་ཀྱི་རི་མོ་ཡང་ཚུད་ཡོད། གཞན་ཝ་ཁན་ས་ཆའི་གསར་རྙེད་རི་མོའི་སྐོར་རྩོམ་པ་པོའི་སྤྱི་ལོ་ 2013ལོའི་རྩོམ་bལ་གཟིགས་ཆོག།\n རྟགས་འདི་བོན་ལ་འབྲེལ་འདུག་ཅིང་། ཧོ་ཧྥུ་མན་གྱིས་སྤྱི་ལོ་ 1969ལོར་བྲུ་ཤ་དང་བོན་ཆོས་སྐོར་གླེང་བརྗོད་བྱས་ཡོད་ལ། བྲུ་ཤའི་ཡུལ་སྐད་ལ་བྷི་རི་ཤ་སའི་(Burushaski language)སྐད་ཟེར་ཞིང་ (དེང་ཕ་ཀི་སི་ཐན་ཤུན་ཙ་དང་ཡ་སན་ལུང་གཞུང་བརྒྱུད་ཡིན་ལ་)། སྟོད་བོད་ཕྱོགས་ཀྱི་དཔེ་མཚོན་སྐོར་བྷི་ལེ་ཙི Bellezza འི་སྤྱི་ལོ་ 2010 ལོའི་རྩོམ་a། 2016 ལོའི་རྩོམ་aདང་bལ་གཟིགས།\n བྲག་ངོས་སུ་ཆོ་གའི་རི་མོ་ཕབ་ནས་དེར་ཆོ་ག་སྤེལ་བ་འདི་ནང་བའི་ཆོས་སྲོལ་གཅིག་པུ་མ་ཡིན་པར་མཐོང་ལ། མཆོད་རྟེན་ཚང་མར་བརྩེགས་རིམ་དང་ཏོག་ཡོད་པ་རྐྱང་ཡིན། (བྷི་ལེ་ཙིའི་སྤྱི་ལོ 2008ལོའི་གསུང་རྩོམ་གྱི་ཤོག་ངོས་182-186 བར་བྲག་བརྐོས་རི་མོ་ལས་བྱུང་བའི་རྟེན་གྱི་རིགས་སོགས་ལ་བགྲོ་གླེང་ཞིབ་རྒྱས་བྱས་ཡོད། )\n ཡིག་ཚོགས་ཀྱི་བཀག་རྒྱས་རྩོམ་འདིར་ཆོ་གའི་རི་མོ་ཆ་ཚང་བར་གླེང་མི་ཐུབ་ཅིང་། ཡིན་ཡང་གནས་འདིས་ཞིབ་འཇུག་ཆ་ཚང་བ་ཞིག་ཡོང་བར་སྤྱི་ལོ་ 2016ལོར་རྩོམ་པ་པོ་དངོས་བསྐྱོད་རྟོག་ཞིབ་ཏུ་འགྲོ་རྒྱུའི་འཆར་གཞི་ཡོད།\n ཡིག་རྙིང་གི་གཟུགས་འགྱུར་འཕེལ་རིམ་སྐོར་ཐ་ཁོ་ཆིས་སྤྱི་ལོ་ 2013ལོའི་རྩོམ་ཡིག་a དང་བན·སི་ཆ་ཁ van Schaik འི་སྤྱི་ལོ2014ལོའི་རྩོམ་ལ་གཟིགས།\n ཡིག་རྙིང་ཁག་གཉིས་བྱི་བ་ལོའི་ལོ་ནས་མགོ་བཙུགས་ཏེ་མཐའ་མ་བྲིས་ཀྱིས་མཇུག་རྫོགས་ཡོད་ལ། འབྲི་སྟངས་ཀྱི་རྣམ་པའི་ཆ་ནས་དང་པོ་དུས་ཚོད་དང་དེ་ནས་མིང་། རྗེས་སུ་བྲིས་པའི་གནས་ཚུལ་རིམ་པར་འཁོད་ཡོད་ཅིང་། འདིའི་སྐོར་ཐ་ཁུའུ་ཆིས་ཀྱིས་སྤྱི་ལོ་2013ལོའི་རྩོམ་ཡིག་bཡི་ཤོག་ངོས་29-30བར་གསལ།\n བྲག་བརྐོས་སྐོར་མིའི་རིགས་དང་འབྲེལ་བའི་བཤད་སྲོལ་མི་འདུག་མོད། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སྟོབས་ཤུགས་ཅིག་ལ་ངོས་འཛིན་བྱ་སྲོལ་འདི་ཕ་མེར་ས་ཆའི་བྲག་བརྐོས་ར་ལུག་ཐམས་ཅད་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བུ་མོ་པེ་རི་(peri) ལ་དབང་བའི་དད་མོས་དང་མཐུན་ཆོས་ཡོད། ཕ་ཀི་སི་ཐན་ཝ་ཁའི་ས་ཁུལ་སྐོར་གྱི་ལྟ་སྟངས་དང་རིག་གནས་ཀྱི་གལ་ཆེན་རང་བཞིན་སྐོར་རྩོམ་པ་པོའི་སྤྱི་ལོ་1998ལོའི་རྩོམ་ཡིག་གི་ཤོག་ངོས 375-388བར་བྲིས་ཡོད།\n ཕ་ལོ་ལ་ཞིས་སི་ལི་སྐུ་གཉིས་ [ཝན་ཞི་རོ་རྡིའི་སྤྱི་ལོ་2001ལོའི་པར 22Aདང་ ཕེ་（Pal）ཡིས་སྤྱི་ལོ་2003ལོའི་པར63པ]ཀྱི་གཙོ་སྐུའི་གཡས་གཡོན་གཉིས་སུ་གཏོར་གཟུགས་མཆོད་རྟེན་གཉིས་ཡོད་ལ། ཝན་ཞི་རོ་རྡི་གྱིས [von Schroeder 2001, p. 115]་གཡས་གཡོན་གྱི་མཆོད་རྟེན་ནི་ཀ་ནི་ཀའི་མཆོད་རྟེན་གྱི་བཟོ་བཀོད་རྨང་བྱས་པ་ཞིག་རེད་ཞེས་དང་། རྡེ་ཝེ་རྡི་སིང་ [Davidson　2002, p. 15] གིས་ཀ་ནི་ཀ་མཆོད་རྟེན་དེ་པེ་ཧྲ་ཝ་(Peshawar)ན་ནང་བ་དང་གན་ངྷ་ར་ (Gandhara )དང་ཀ་ར་ཀོ་རམ (Karakorum) ། ཧིན་རྡུ་གཙང་བོའི་ (Indus river )འགྲམ་རྒྱུད་ཀྱི་ཚོང་བ་སོགས་ཀྱིས་མཐོང་ཆེན་པོར་བརྩི་ཤིང་། རྣམ་པ་བྱང་བུ་ཅན་དང་བླུགས་མ། དེ་བཞིན་བྲག་བརྐོས་རྣམ་པ་ཅན་ཧར་ཝན་ (Harwan)ནས་ཆིས་ལ་སི་ (Chilas)་དང་ཧན་ཙ( Hunza )། ཐ་རམ་གཤོངས་ས་ (Tarim Basin )སོགས་སུ་གནས་ཡོདཔར་བཤད་ཅིང་། དེས་ན་རྟེན་གྱི་རྣམ་པ་འདིར་གོང་ནས་བསྟན་པའི་ས་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཤན་ཞུགས་སྲིད་པ་ཞིག་རེད།\n ནེ་སི་ཏོ་རན་རྒྱ་གྲམ་མའི་སུག་བཞི་དོ་མཉམ་ལ…སུག་བཞིའི་བསྣོལ་མཚམས་ཕྲ་ལ་རྩེ་མོ་སྤོམ [Bressan 1993, p. 272]། བོད་དང་ནེ་སི་ཏོ་རན་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྐོར་ཝུ་རས་སྤྱི་ལོ་ 1983ལོར་བྲིས་པའི་རྩོམ་གྱི་ཤོག་ངོས་ 404-407བར་གཟིགས།\n ཡུལ་ལྷ་ནི་ས་གནས་ཀྱི་གནས་རིའི་ལྷར་གོ་ཞིང་། ཐ་སྙད་འདི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ PT1047བར་བྱུང་ཡོད་ལ། [Karmay 1998, pp. 432, 442] གནའ་བོའི་ཡུལ་སྲོལ་ལ་ཡུལ་ལྷ་ནི་ས་གནས་དང་འཚོ་བ་དམིགས་གསལ་བར་གཏོགས་ཤིང་(Karmay 2005, p. 33)། འདིར་བྱུང་བའི་འཇང་ལྷ་ཡང་རིགས་འདིར་གཏོགས་པར་འདོད།\n གི་གེ་ཕྱིར་ལོག་ནི་བརྡ་རྙིང་བའི་ཁྱད་ཆོས་ཤིག་སྟེ་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་དུ་རྒྱུགས་ཆེ་ཞིང་། མཐར་དུས་རབས་12བའི་ནང་རིམ་གྱིས་ཡལ་བ་ཞིག་ཡིན[Denwood 1980b, p. 161; van Schaik 2014]།\n ཡི་གེ་འདི་བོད་མ་ཡིན་པའི་བོད་ཡིག་ཤེས་པ་ཞིག་གིས་བྲིས་པར་ཡང་བསམ་སྟེ། ལི་ཡུལ་བས་ཏུན་ཧོང་ས་ཆར་བོད་ཡིག་བཤུ་འབྲི་བྱས་ཡོད་ལ [Dalton 2007]། བོད་ཀྱི་དབང་འོག་ཏུ་གནས་པའི་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་མིས་བོད་ཡིག་ཤེས་ཀྱི་ཡོད [Takeuchi 2013a, pp. 6-7]།\n རྡིན་ཝི་རྡིའི་སྤྱི་ལོ་1980ལོའི་རྩོམ་ཡིག་bརུ་ཨལ་ཅིར་འགྲོ་སའི་སལ་སི་ཕོ་དང་ཉེ་བའི་ཧིན་རྡུ་གཙང་བོའི་གཡོན་འགྲམ་གྱི་མཁར་གོག་གི་གོང་དུ་བྲག་བརྐོས་ཆ་འདྲ་བ་རྙེད་ཡོད་པ་མ་ཟད། ཧྥི་རན་ཁི་ (Francke) དང་ཇི་ན་ (Jina)ཡིས་སྤྱི་ལོ་2003ལོའི་རྩོམ་དང་། ཐ་ཁུའུ་ཆིས་སྤྱི་ལོ་2013ལོའི་རྩོམ་b། ཨོ་རོ་ཧྥིས་ནོ ་ (Orofino)ཡི་སྤྱི་ལོ་1990ལོའི་རྩོམ་ཡིག་སོགས་སུ་ཨལ་ཅི་དང་དེའི་འགྲམ་རྒྱུད་བྲག་བརྐོས་སྐོར་འཁོད་ཡོད།\n བྷེ་ཁི་ཝེ་སིས་བོད་གནའ་བོའི་ལོ་ཟླ་ཚེས་གྲངས་དེང་གི་སྤྱི་ལོ་ལ་གཏུགས་མི་ཐུབ་ཚུལ་གསུང་བར་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ཞུ་རྒྱུ་དང་། བོད་གནའ་བོའི་ལོ་ཚིགས་བརྩི་སྟངས་སྐོར། གཤམ་གྱི་རྩོམ་གཉིས་ལ་གཟིགས་ཆོག[Beckwith 1989, pp. xvi-xviii, and Dotson 2009, pp.12-13]། གནའ་བོའི་སོ་ནམ་ལོ་སར་སྐོར་བོད་ཀྱི་གྲོང་གསེབ་མང་པོར་ཁྱབ་ཡོད་པ་རྟོགས་ནུས་ཤིང་། དེས་ལོ་མགོ་གསར་བ་གཅིག་ཚུགས་པའི་ལྟ་བ་ཞིག་ཤེས་ཐུབ་ཞིང་། སྤི་ལེ་ཙ་དང་འདིའི་སྐོར་བགྲོ་གླེང་བྱུང་བར་བཀའ་དྲིན་ཞུ། ཀེར་ཀན་ (Gergan)གྱིས་སྤྱི་ལོ་1978ལོར་ཞང་ཞུང་གི་ལོ་སར་སྐོར་གླེང་ཡོད་པ་དང་། ཕི་རེའུ་(Pirie)ཡིས་སྤྱི་ལོ་2008ལོར་ལ་དྭགས་ས་ཁུལ་གྱི་ལོ་སར་སྐོར་ཡང་གླེང་ཡོད། གཉིས་ཀའི་ངོས་འཛིན་ཐད་སོ་ནམ་ལོ་སར་ལ་བབས་ཡོད། དེང་གི་ཕ་མེར་ས་ཆར་དགུན་ཉི་ལྡོག་ནི་ལོ་མགོ་གཅིག་གི་འགྱུར་མཚམས་སུ་འཇོག་ཅིང་། གོམ་སྲོལ་ལས་ཆ་ཤས་མང་པོ་ཞིག་ཞིང་བའི་ལོ་རྩིས་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་བརྐྱངས་ཡོད[Iloliev 2008, pp. 92-93,Mock 1998, p. 291]།\n བོད་ཀྱིས་སྤྱི་ལོ་756ལོར་ཝ་ཁན་ས་ཆའི་དབང་བསྒྱུར་སླར་གསོ་གནང་ནས་དུས་རབས་དགུ་བའི་དཀྱིལ་མཇུག་བར་སླེབས་ཡོད་ལ། དུས་ཡུན་འདི་བྲག་བརྐོས་ཡིག་རྙིང་ལས་ཀྱང་མཚོན་ནུས། བོད་ཀྱིས་ཏུན་ཧོང་སྤྱི་ལོ་781 ནས་848བར་བཟུང་བར་བཤད་ཅིང་ [Dalton　2007, p. 18]། ཧོར་ལས་མན་ (Horlemann) གྱི་སྤྱི་ལོ་ལོའི་རྩོམ་དུ་དུས་ཚོད་སྔ་སྣུར་གྱིས་སྤྱི་ལོ ་760ནང་གཏུགས་ཡོད་པས་ལོ་རབས་འདི་ཝ་ཁན་བཟུང་བ་དང་དུས་མཉམ་ཡིན། )ཨ་རབ་དམག་གིས་སྤྱི་ལོ་ 814～815 ལོའི་ནང་ཝ་ཁན་ས་ཆ་བདག་བཟུང་བྱས་མོད[Beckwith 1987, pp. 160-162]། མི་འགྱངས་བར་བོད་ཀྱིས་སླར་བླངས། དུས་རབས་དགུ་པབའི་མཇུག་ཏུ་ཧིན་རྡུ་ཁོ་ཧྲི་དང་ཕ་མེར་ས་ཆའི་ནང་བསྟན་ཉམས་རྒུད་བྱུང་ལ། བོད་ཀྱི་དཔུང་ཤུགས་ཝ་ཁན་ས་ཆར་སླེབས་མེད། རིམ་གྱིས་ས་འདིར་ཨེ་སི་ལམ་གྱི་ཆོས་འཕེལ་ཡོད[Beckwith 1987, p. 172; Denwood 2008,p. 157; Hauptmann 2007, p. 32]།\n སྐབས་དེའི་སྟོན་ཟླ་ཚུགས་པའི་དབུ་ནི་དེང་གི་དུས་ཚིགས་དང་འདྲ་བར་སའི་མཐོ་ཚད་རྨིད་4035 ཡོད་པའི་ཕ་མེར་ས་ཆར་ལྟོས་བཅོས་ཀྱིས་ཁ་བ་འབབ་པ་ཉུང་ལ། ཆུ་ཆུང་བས་ས་འདི་བརྒལ་སླ། དགུན་ཁར་ཁ་བ་མཐུག་ལ་དཔྱིད་ཀའི་བར་ཁ་བ་མི་བཞུ་བས་ཁང་ཆགས་ཀྱི་འཇིག་པ་ཆེ་ཞིང་ལས་གཞི་སྤེལ་དཀའ། དབྱར་ཁར་རྩྭ་ས་བཟང་མོད་ཆུ་རྒྱས་པས་ས་འདི་བརྒལ་མི་བདེ།\n ཧྥ་སི་མན་[Fussman 1986, p. 47, n. 40]གྱིས་ཉི་ཟླར་སྣེ་མོ་ལྡན་པའི་བྲག་རིས་རི་མོ་ཧིན་རྡུ་གཙང་བོའི་ལུང་གཞུང་གི་ཆིས་ལ་(Chilas)གནས་ I ས་ཆའི་མཆོད་རྟེན་ལ་ཡོད་པར་བསྟན་ཡོད་པར་མ་ཟད། རིགས་འདི་སྤྱིར་ན་བོད་ཀྱི་རི་མོར་ཁས་ལེན་མོད་ཆིས་ལ་ས་ཆའི་རི་མོ་རྒྱ་གར་བས་ཡིན་ཏེ་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་དང་པོར་གཏོགས་པ་ཞིག་རེད་ཅེས་གསུངས་ཡོད། བྷི་རི་ནུ་(Bruneau)ཡིས་ཀྱང་ཉི་ཟླའི་གཟུགས་ལ་སྣེ་མོ་ཅན་བགྲོ་གླེང་གནང་ཡོད་ལ། བྷུ་ཐུ་ཀ་ར་ (Butkara)ཡི་གནས་ I ཡི་གན་ངྷ་རའི་ཝེ་ཧ་ར་ (Gandharan viharas)ལ་ཟླ་གསར་གྱི་གཟུགས་སམ་སྡེར་གཟུགས་ཡོད་པར་བསྟན་ཡོད[Bruneau 2007, p. 66]། ཨོ་རི་ཧྥུ་ནེའོ་ [Orofino1990, pp. 173-174,n. 2]ནས་སྤལ་ཏི་དང་སྒེའོ་སྒེ་ཐིའི་ནང་ཆོས་དང་། ཞང་ཞུང་གི་བོན། བོད་ཀྱི་ནང་བསྟན་གྱི་དབྱེ་འབྲེལ་སྐོར་བགྲོ་གླེང་མཛད་ཡོད་ལ། ནང་བསྟན་འདི་བོད་ཀྱི་བཙན་པོའི་ཕོ་བྲང་གིས་སྤྱི་ལོ་779ལོར་དངོས་སུ་དད་ལེན་བྱས་ལ[Dotson 2009, p. 20]། དུས་ཚོད་འདི་ཝ་ཁན་ས་ཆའི་བྲག་བརྐོས་རི་མོ་དང་ཡིག་རྙིང་བརྐོས་པའི་དུས་ཚོད་ལ་འཁེལ་ཡོད། བོད་བཙན་པོས་དཔུང་གིས་ས་འདིར་དབང་བསྒྱུར་བྱ་དུས་ས་གནས་གཉིས་ཀྱི་བར་ལ་འབྲེལ་འདྲིས་ཟབ་མོ་ཡོད་པ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་བཀའ་གཙུགས་ཡི་གེ་བྲུ་ཤར་བཏང་བས་ཀྱང་ར་སྤྲོད་བྱ་ནུས་ལ[Richardson 1998, pp. 91,93]། སྒེའོ་སྒེ་ཐི་འམ་བྲུ་ཤ་ནས་བོད་ཀྱི་ནུབ་རྒྱུད་ཞང་ཞུང་། དབུས་གཙང་གི་བར་བཅས་ལ་ནང་བསྟན་དར་བའི་དྲི་གཞི་ཁྱད་པར་བ་འདི་ཤབས་པུ་(Scherrer-Schaub)མཆོག་གིས་སྤྱི་ལོ་ 2002ལོར་བགྲོ་གླེང་གནང་ཡོད།\n ལ་དྭགས་བོད་ཀྱིས་བཟུང་བའི་ལོ་ནི་སྤྱི་ལོ་719ལོ་ཡིན་ལ་དུད་ཁྱིམ་རྩིས་ལེན་ཀྱང་བྱས་ཡོད[Denwood 2009, p. 43]།\n ཐ་ཁུའུ་ཆིས་[Takeuchi 2011, p. 55]ཀྱིས་དར་ཁོ་ཐིའི་མཚན་བྱང་དང་། དེང་སྒེའོ་སྒེ་ཐི་ནས་སྤལ་ཏི་ས་ཆའི་མཚན་བྱང་རྣམས་དུས་རབས་བརྒྱད་པ་ནས་དགུ་བར་བཞག་ཡོད་ལ། དུས་འདི་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དབང་ཤུགས་སྒེའོ་སྒེ་ཐི་དང་ཝ་ཁན་ས་ཆའི་ནུབ་བྱང་ཁུལ་དུ་སླེབས་པའི་དུས་ཚོད་ཡིན།\nBeckwith, Christopher, The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetan, Turks, Arabs and Chinese During the Early Middle Ages, Princeton, Princeton Universi ty Press, 1987.\nBellezza, John V., Zhang Zhung: foundations of civilization in Tibet:ahistorical and ethnoarchaeological study of the monuments, rock art,texts, and oral tradition of the ancient Tibetan upland, Wien,Östereichischen Akademie der Wissenschaften, 2008.\n—— Flight of the Khyung, September 2010, on-line resource accessed May 2016.　http://www.tibetarchaeology.com/september-2010/\n—— Flight of the Khyung, May 2016a, on-line resource accessed July2016.　http://www.tibetarchaeology.com/may-2016/\n—— Flight of the Khyung, June 2016b, on-line resource accessed July 2016.　http://www.tibetarchaeology.com/june-2016/\nBressan, L.C., “Rock-Carved Crosses from the 7th Century in Northern Areas of Pakistan”, Journal of Central Asia, 16:1-2, 1993, pp.270-282.\nBruneau, Laurianne, “L’architecture bouddhique dans la vallée du Haut Indus; un essai de typologie des représentations rupestres de stûpa,” Arts Asiatiques, no. 62, 2007, pp. 63-75.\nChavannes, Édouard, Documents sur les Tou-kiue (Turcs) occidentaux,St. Petersburg, 1903, internet edition http://bibliotheque.uqac.ca Quebec, 2006a.\n—— Notes Additionnelles sur les Tou-kiue (Turcs) occidentaux, Paris,1903, internet edition http://bibliotheque.uqac.ca/ Quebec,2006b.\nDalton, Jacob, Tom Davis and Sam van Schaik, “Beyond Anonymity:Paleographic Analyses of the Dunhuang Manuscripts”, Journal of the International Association of Tibetan Studies, no.3(December 2007), pp.1-23. http://www.thlib.org?tid=T3106 accessed May 23, 2016.\nDavidson, Ronald M., “Hidden Realms and Pure Abodes: Central Asian Buddhism as Frontier Religion in the Literature of India,Nepal, and Tibet”, The Pacific World, vol. 4, 2002, pp.153-181.\nDenwood, Philip, “Stupas of the Tibetan Bonpos”, in A.L. Dallapiccola,ed., The stūpa: Its religious, historical and architectural significance,Wiesbaden, Steiner, 1980a, pp. 175-182.\n—— “Temple and Rock Inscriptions of Alchi”, in D.L. Snellgrove &T. Skorupski, eds., The Cultural Heritage of Ladakh, vol. 2,Zangskar and the cave temples of Ladakh, Aris & Phillips,Warminster (England), 1980b, pp. 117-164.\n—— “The Tibetans in the Western Himalayas and Karakoram, Seventh-Eleventh Centuries: Rock Art and Inscriptions”, The Journal of Inner Asian art and archaeology, 2:2, 2007, pp. 49-57.\n—— “Tibetans in the West, Part I”, The Journal of Inner Asian art and archaeology, 3:3, 2008, pp. 7-21.\n—— “Tibetans in the West, Part II”, The Journal of Inner Asian art and archaeology, 4:4, 2009, pp. 149-160.\nDodykhudoeva, Leila, “Ethno-cultural Heritage of the Peoples of West Pamir”, Collegium Antropologium, 28 (Supplement 1), 2004,pp. 147-59.\nDotson, Brandon, The Old Tibetan Annals: An Annotated Translation of Tibet’s First History, Vienna, Verlag der osterreichischen Akademie der Wissenschaften, 2009.\nFrancke, Auguste H., “Notes on Sir Aurel Stein’s Collection of Tibetan Documents from Chinese Turkestan”, Journal of the Royal Asiatic Society, 1914, pp. 37-59.\n—— “A Tibetan Inscription on the Darkot Pass”, Appendix L in M.A. Stein Innermost Asia, Oxford, Clarendon, 1928, pp. 1050-1051.\nFrancke, A.H. and P.S. Jina, First Collection of Tibetan Historical Inscriptions on Rock and Stone from Ladakh Himalaya, Delhi, Sri Satguru Publications, 2003.\nFussman, Gérard, “Symbolisms of the Buddhist Stupa”, The Journal of the International Association of Buddhist Studies, 9:2, 1986, pp. 37-53.\nGergan, S.S., “The Lo-sar of Ladakh, Spiti, Lahul, Khunnu and Western Tibet”, The Tibet Journal, 3:3, Autumn 1978, pp. 41-43.\nHauptmann, Harald, “Pre-Islamic Heritage in the Northern Areas of Pakistan”, in S. Bianca, ed., Karakoram: Hidden Treasures in the Northern Areas of Pakistan, Turin, Aga Khan Trust for Culture,2007, pp. 21-40.\nvon Hinüber, Oskar, “The Magnificent Bronze of Nandivikramadityanandi:A Delight for the Beholder, A Worry forthe Epigraphist”, Orientations 34:4, 2003, pp. 35-39.\n—— Die Palola Sahis: Ihre Steininschriften, Inschriften auf Bronzen,Handschriftenkolophone und Schutzzauber, Mainz, Philipp von Zabern, 2004.\nHirai, Go, “A Journey to Afghan Pamir”, Japanese Alpine News 2, April 2002, republished in Japanese Alpine News 16, 2015, pp. 77-82.\nHoffman, Helmut, “An Account of the Bon Religion in Gilgit”, Central Asiatic Journal, 13:2, 1969, pp. 137-145.\nHorlemann, Bianca, “A Re-evaluation of the Tibetan Conquest of Eighth Century Shazhou/Dunhuang”, Proceedings of the International Association of Tibetan Studies: Tibet, past and present: PIATS 2000, pp. 49-66.\nHsueh, Chung-san and Yi Ouyang, A Sino-Western Calendar for Two Thousand Years 1-2000 A.D., Changsha, China, The Commercial Press, Ltd., 1940.\nIloliev, Abdulmamad, “Popular Culture and Religious Metaphor:Saints and Shrines in Wakhan Region of Tajikistan”, CentralAsian Survey, 27:1, 2008, pp. 59-73.\nImaeda, Yoshiro, “TowardsaComprehensive and Unambiguous Transliteration Scheme of Tibetan,” in Imaeda et al., eds., New Studies of the Old Tibetan Documents: Philology, History and Religion, Old Tibetan Documents Online Monograph Series, vol. III,Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa,Tokyo, Tokyo University of Foreign Studies, 2011, pp. 39-43.\nIwao, Kazushi et al., eds., Old Tibetan Inscriptions, Old Tibetan Documents Online Monograph Series, vol. II, Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa, Tokyo, Tokyo University of Foreign Studies, 2009.\nJettmar, Karl, ed., Antiquities of Northern Pakistan: Rock inscriptions in the Indus Valley, vol. 1, Mainz, Philipp von Zabern, 1989.\nJettmar, Karl and Klaus Sagaster, “Ein Tibetisches Heiligtum in Punyal”,in K. Jettmar, ed., Antiquities of Northern Pakistan: Reports and Studies, vol. 2, Mainz, Philipp von Zabern, 1993, pp. 123-140.\nKarmay, Samten G., The Arrow and the Spindle: Studies in History,Myths, Rituals and Beliefs in Tibet, vol. 1, Kathmandu, Mandala Book Point, 1998.\n—— The Arrow and the Spindle: Studies in History, Myths, Rituals and Beliefs in Tibet, vol. 2, Kathmandu, Mandala Book Point, 2005.\nMock, John, The Discursive Construction of Reality in the Wakhi Community of Northern Pakistan, Ph.D. Dissertation, Berkeley, University of California, 1998.\n—— “A Tibetan Toponym from Afghanistan”, Revue d’Etudes Tibétaines no. 27, Oct. 2013a, pp. 5-9.\n—— “Darkot Revisited: New Information onaTibetan Inscription and mchod-rten”, Revue d’Etudes Tibétaines no. 27, Oct. 2013b, p.11-19.\n—— “New Discoveries of Rock Art from Afghanistan’s Wakhan Corridor and Pamir: A Preliminary Study”, The Silk Road 11, Saratoga (CA), Silkroad Foundation, 2013c, pp. 36-53; Plates IIIIV.\nOrofino, Giacomella, “A Note on Some Tibetan Petroglyphs of theLadakh Area”, East and West, 40:1-4, pp. 173-200.\nPal, Pratipaditya, Himalayas: An Aesthetic Adventure, Chicago, Art institute of Chicago, 2003.\nPirie, Fernanda, “Dancing in the Face of Death: Losar Celebrations in Photoksar”, in van Beek, Martijn and Fernanda Pirie, eds., Brill’s Tibetan Studies Library: Modern Ladakh: nthropological Perspectives on Continuity and Change, Leiden, NL: Brill, 2008,ProQuest ebrary, Web,9July 2016.\nRichardson, Hugh, “Names and Titles in Early Tibetan Records”, in H. Richardson, High Peaks, Pure Earth: Collected Writings on Tibetan History and Culture, M. Aris, ed., London, Serindia Publications,1998, pp. 12-24.\n—— “The First Tibetan Chos-’byung”, in H. Richardson, High Peaks,Pure Earth: Collected Writings on Tibetan History and Culture, M.Aris, ed., London, Serindia Publications, 1998, pp. 89-99.\nvan Schaik, Sam, “TowardsaTibetan Palaeography: developingatypology of writing styles in early Tibet”, in Quenzer, Jörg B.,Dmitry Bondarev and Jan-Ulrich Sobisch, eds., Manuscript cultures:mapping the field. De Gruyter, Boston, 2014, ProQuest ebrary, Web.6May 2016.\nvon Schroeder, Ulrich, Buddhist Sculptures in Tibet, vol. 1, India & Nepal,Visual Dharma, Hong Kong 2001.\nScherrer-Schaub, Cristina, “Enacting Words: A Diplomatic Analysis of the Imperial Decrees (Bkas Bcad) and their Application in the Sgra Sbyor Bam Po Gñis Pa Tradition”, Journal of the International Association of Buddhist Studies, 25:1-2, 2002, pp. 263-340.\nShunying, Mu, “Development and achievement of archaeology in Xinjiang since the Founding of New China”, Journal of Central Asia, 3:1, 1984, pp. 55-72.\nStein, Mark Aurel, Ruins of Desert Cathay, London, MacMillan & Co.,1912.\n—— A third journey of exploration in Central Asia: 1913-1916, London:Royal Geographical Society, 1916.\n—— “A Chinese Expedition across the Pamirs and Hindukush, A. D.747”, The Geographical Journal, 59:2, 1922, pp. 112-31.\nTakeuchi, Tsuguhito, “The Tibetan Military System and its Activities from Khotan to Lop-Nor”, in S. Whitfield, ed., The Silk Road:Trade, Travel, War and Faith, Chicago, Serindia Publications,2004, pp. 50-56.\n—— “Historical Development of the Tibetan Languages”, Journal of the Research Institute, no. 49, Kobe, Kobe City University of Foreign Studies, 2013a, pp. 3-17.\n—— “Old Tibetan Rock Inscriptions Near Alchi”, Journal of the Research Institute, no. 49, Kobe, Kobe City University of Foreign Studies, 2013b, pp. 29-69.\nTashbayeva, K., ed., Petroglyphs of Central Asia, Samarkand, International Institute for Central Asian Studies, 2001.\nTibetan Medical & Astrological Institute of H.H. the Dalai Lama, Tibetan astronomy and astrology, Dharamsala: Documentation and Publication Department, Men-tsee-khang, 1998.\nUray, Geza, “Tibet’s Connections with Nestorianism and Manicheism in the 8th-10th Centuries”, in E. Steinkellner and H. Tauscher,eds., Contributions on Tibetan Language, History and Culture.Wien: Arbeitskreis für Tibetische und Buddhist Studien, 1983.\nZeisler, Bettina, “East of the Moon and West of the Sun? Approaches toaLand with Many Names, North of Ancient India and South of Khotan”, The Tibet Journal, 34/35: 3-4/1-2, 2009, pp. 371-463.


རྩོམ་པ་པོ། མི་གསལ། དུས་ཚོད། 2017-11-21 རྩོམ་ཁུངས། 藏地阳光 ཀློག་གྲངས། 284\n 1.ཆུ་ཆེན་རབ་བརྟན་རྒྱལ་པོ། （齐钦然登土司）\n 2. བཙན་ལྷ་བདག་ཆེན་རྒྱལ་པོ། （赞拉土司）\nབཙན་ལྷ་བདག་ཆེན་རྒྱལ་པོ།（赞拉土司）མདོ་སྨད་ཆོས་འབྱུང་ལས། ཆུ་ཆེན་གྱི་ཉིན་ངོས་སུ་བསྟན་པ། རབ་བརྟན། བཙན་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱལ་ས་ཡོད། ཕྱི་མ་འདི་གཉིས་སྟོབས་དང་དཔའ་རྩལ་ཆེ་བས་ཧོར་རྒྱལ་པོའི་དུས་མངའ་ཞབས་སུ་མ་ཆུགས་པར་གྲགས་ཞེས་གསུངས་པ་དང་། མ་གཞི་བཙན་ལྷ་དང་རབ་བརྟན་རྒྱལ་བོ་གཉིས་ནི་རྒྱལ་བོ་གཅིག་གི་རུས་རྒྱུད་ལས་ཆད་པ་ཡིན། རྒྱལ་ས་ནི་རྔ་བ་ཁུལ་གྱི་བཙན་ལྷ་རྫོང（小金）དུ་ཡོད།\n 3. སོ་མང་རྒྱལ་པོ། （梭磨土司）\n སོ་མང་རྒྱལ་པོ།（梭磨土司）ཡིག་ཐོག་ཏུ་འཁོད་ཡོད་པ་ནི། ད་ར་དཀོན་མཆོག་སྐྱབས་ནས་རྡོ་རྗེ་དཔལ་བཟང་གི་བར་སྤྱི་ལོ1183ལོ་ནས་བཅིངས་འགྲོལ་བཏང་བའི་བར་རྒྱལ་རབས་ཉི་ཤུ་ཙམ་བྱུང་ཡོད་ལ། རྒྱལ་ས་ནི་རྔ་བ་ཁུལ་གྱི་འབར་ཁམས་རྫོང་གི（马尔康县梭磨乡）མངའ་ཁོངས་སུ་ཡོད།\n 4. རྫོང་འགག་རྒྱལ་པོ། （松岗土司）\nརྫོང་འགག་རྒྱལ་པོ།（松岗土司）འགའ་ཤས་ཀྱིས་རྫི་འགག་དང་། གཟི་འགག་ཏུའང་བྲིས་འདུག ཡིག་ཐོག་ཏུ་གསལ་བ་འཕན་བཞེར་ནས་མགོན་པོ་རྣམ་རྒྱལ་གྱི་བར་ཏེ་སྤྱི་ལོ634ནས་བཅིངས་འགྲོལ་བཏང་བའི་བར་རྒྱལ་རབས་ཉེར་བཞི་ཙམ་བྱུང་ཡོད་ལ།རྒྱལ་ས་ནི་དེང་གི་རྔ་བ་ཁུལ་འབར་ཁམས་རྫོང་གི（马尔康县松岗镇）མངའ་ཁོངས་སུ་ཡོད།\n 5.ཅོག་ཙེ་རྒྱལ་པོ། （卓克基土司）\n 6.བསྟན་པ་རྒྱལ་པོ། （党坝土司）\nབསྟན་པ་རྒྱལ་པོ།（党坝土司）དམ་པའང་ཟེར། དེབ་ཐེར་དུ་བཀོད་པ་ལྟར་ན།དགེ་ལེགས་ནས་བསོད་ནམས་དབང་མོའི་བར་ཏེ་སྤྱི་ལོ1658ནས་བཅིངས་འགྲོལ་བཏང་བའི་བར་རྒྱལ་རབས་བཅུ་གཉིས་ཙམ་བྱུང་ཡོད་ལ། རྒྱལ་ས་ནི་རྔ་བ་ཁུལ་འབར་ཁམས་རྫོང་གི་（马尔康县党坝乡）མངའ་ཁོངས་སུ་ཡོད།\n 7.ཁྲོ་སྐྱབས་རྒྱལ་པོ། （卓斯甲土司）\n 8.རྒྱལ་ཁ་བཀྲ་ཤིས་གླིང་། （杂谷土司）\n 9.འོག་གཞི་རྒྱལ་པོ། （沃日土司）\n 10.མདོ་ལུང་རྒྱལ་པོ། （瓦寺土司）\nམདོ་ལུང་རྒྱལ་པོ།（瓦寺土司）མདོ་ནང་དང་། མདོ་ལིང་། མདོ་གླིང་། ལོང་རྒུ། ལུང་དགུ། ཝ་སི་སོགས་བྲིས་འདུགརྒྱལ་བོའི་གདུང་རྒྱུད་ནི་ཁྱུང་པོའི་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱི་ནང་ཚན་ཁྱུང་དཀར་གྱི་རིགས་ཡིན་ཟེར། རྒྱལ་རབས་ནི་མདོ་ལིའི་ཞེས་པའི་རྒྱལ་རབས་མ་མཐོང་ཡང་ཝ་སི་རྒྱལ་བོར་རྒྱལ་རབས་ཉེར་ལྔ་ཙམ་བྱུང་ཡོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་གསལ་བས། དེ་གཉིས་གཅིག་མཚུངས་ཡིན་པ་འདྲ་ཞིང་། ཝ་སིའི་རྒྱལ་རབས་དེ་གཡུང་དྲུང་བློ་གསལ་ནས་སའོ་གའོ་ཀང་བར་རྒྱལ་རབས་ཉེར་ལྔ་ཙམ་བྱུང་འདུག རྒྱལ་ས་ནི་རྔ་བ་ཁུལ་ཝུན་ཁྲོན་རྫོང（汶川县威州镇）གི་མངས་ཁོངས་སུ་ཡོད།\n 11.དགེ་ཤིས་ཙ། （革什杂土司）\n 12. བྲག་སྟེང་རྒྱལ་པོ། （巴底土司）\nདཔའ་བོ（巴旺土司）དང་། པ་བོ། པ་ཝམ་སོགས་བྲིས་འདུག ཡིག་ཆར་འགོད་ཐུབ་པ་སངས་རྒྱས་འབུམ་ནས་ཀུན་བཟང་སྐྱབས་ཀྱི་བར་ཏེ་བཅིངས་འགྲོལ་བཏང་བའི་བར་དུ་རྒྱལ་རབས་ཉེར་བཞི་ཙམ་བྱུང་ཡོད་ལ།རྒྱལ་ས་ནི་དཀར་མཛེས་ཁུལ་གྱི་རོང་བྲག་རྫོང（丹巴县巴旺乡）དུ་ཡོད།\n 14. ལྕགས་ལ་རྒྱལ་པོ། （康定明证土司）\n 15.འགུ་ཐང་རྒྱལ་པོ། （鱼通土司）\nའགུ་ཐང་རྒྱལ་པོ། （鱼通土司）འདི་ལ་འགག་ལ་དང་། མགོ་ཐང་། མགོ་དུམ། ཡུ་ཐང་སོགས་འབྲི་ཚུལ་མང་དག་བྱུང་འདུག་ཀྱང་ཡིག་རྙིང་ནང་འགུ་ཐང་ཞེས་བྲིས་འདུག དར་མདོ་རྫོང་གི་ལོ་རྒྱུས་དང་ཐན་ཆོན་རྫོང་གི་ལོ་རྒྱུས་སོགས་སུ་སྔོན་གྱི་ཡོན་རྒྱལ་རབས་དུས་ནས་འགུ་ཐང་དང་གཡག་རྔ་སོགས་བོད་རིགས་ཡིན་པ་དང་། སྤྱི་ལོ1279ཙམ་ནས་ཡུལ་དེར་ཡུལ་ཕྱོགས་ཀྱི་འགོ་དཔོན་མང་དག་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་འདུགརྒྱལ་པོ་ཞེས་པའི་མིང་ཐོག་མར་ནི་མུ་ཕྱི་རྒྱལ་བོའི་སྲས་རྒྱལ་ཆེན་འགོན་ཡབ་རྒྱལ་བོ་དང་ནང་མ་མཐུན་ནས་འགུ་ཐང་དུ་གནས་སྤོས། སྤྱི་ལོ1833ལོར་རྒྱལ་ཆེན་མགོན་གྱི་ཚ་བོ་རྒྱལ་མཚན་ཕུན་ཚོགས་ཀྱིས་དངོས་སུ་འགུ་ཐང་གི་རྒྱལ་སྲིད་བསྐྱངས་ནས་འགུ་ཐང་རྒྱལ་བོའམ་འགུ་སྟོད་རྒྱལ་པོ་ཐོགས། ཆིང་རྒྱལ་རབས་སྐབས་སུ་ད་ལྟའི་འགུ་ཐང་དང་ཅིང་ཐང་བར་གྱི་འགུ་ཐང་ཆུ་བོའི་སྟོད་ལ་འགུ་སྟོད་དང་། མེ་སྤུངས་མན་ཆོད་ནས་རྒྱལ་མོ་རྔུལ་ཆུའི་ངོགས་གཉིས་སུ་འགུ་སྨད་ཟེར། ད་ལྟའི་དར་མདོའི་འགུ་ཐང་ནས་ཐན་ཆོན་བར་འགུ་ཐང་རྒྱལ་བོའི་མངའ་འོག་ཡིན་ཞེས་རྒྱའི་ཡིག་ཚང་དུ་བཀོད་འདུག རྒྱལ་ས་ནི་དཀར་མཛེས་ཁུལ་དར་མདོ་རྫོང་གི（鱼通乡）མངའ་ཁོངས་སུ་ཡོད།\n 16.འགག་སྟོད་རྒྱལ་པོ། （冷边土司）\nའགག་སྟོད་རྒྱལ་པོ། （冷边土司）འདི་ལ་མགོ་ཐོན་དང་། མགོ་སྟོད་དང་།འགུ་སྟོད་སོགས་བྲིས་འདུག མིང་དང་ཆིང་རྒྱལ་རབས་ནས་ས་གནས་རྒྱལ་པོས་དབང་བསྒྱུར་བའི་བར་ཏེ་བཅིངས་འགྲོལ་བཏང་བའི་བར་ལོ542ཙམ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡོད།གོང་མ་ཆན་ལུང་སྐབས་སུ་ལྕགས་ཟམ་གྱི་ཟམ་པ་ད་དུང་བརྒྱབ་མེད་པས་ལིང་ཅི་གྲོང་ནི་རྒྱ་བོད་ཚོང་ལམ་གྱི་གལ་ཆེའི་ཚོང་ལམ་ཞིག་ཡིན་པས་སྐབས་དེར་དར་མདོ་ལས་ཀྱང་ཚོང་ལམ་བྲིན།རྒྱལ་པོ་དེའི་མངའ་འོག་ནི།ད་ལྟའི་ལྕགས་ཟམ་རྫོང་གི་ཝ་ཇོ་དང་། དར་པ། ཅ་ཆིང་། ལ་ངན། ངག་འུ། ངག་ནིང་། ཙ་ལི་སོགས་ཡིན།རྒྱལ་ས་ནི་དཀར་མཛེས་ཁུལ་གྱི་ལྕགས་ཟམ་རྫོང་གི་ལིང་ཅི་གྲོང（泸定冷集镇）དུ་ཡོད།\n 17.འགག་སྨད་རྒྱལ་པོ། （天全六番土司）\nའགག་སྨད་རྒྱལ་པོ། （天全六番土司）མགོ་སྨད་དང་། འགག་སྨད། འགུ་སྨད་ཀྱང་ཟེར།ལྕགས་ཟམ་རྫོང་གི་རྒྱ་ཡིག་གི་ལོ་རྒྱུས་དཔྱད་ཡིག་ནང་བཀོད་པ་ལྟར་ན།ཀྲུའུ་དང་ཆིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དུས་སུ་ཆང་ལས་ས་ཆ་སོགས་ནི་གནའ་བོའི་བོད་ཀྱི་བྱང་མི་ཡིན་པ་དང་།ཧན་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དུས་སུ་ད་ལྟའི་ལྕགས་ཟམ་གྱི་ཧྲེན་ཚུན་ས་ཆ་དེ་ཆེས་དར་རྒྱས་བྱུང་ནས་མངའ་འོག་ཏུ་ད་ལྟའི་གཡག་རྔའི་ཧན་ཡོན་དང་།རོང་ཅིན།ཐན་ཆོན་གྱི་སི་དབྱང་།ལུའུ་ཧྲན།པའོ་ཞིན།ཡོན་ཡོན། ཧྲི་མན་དང་། ལིའང་ཧྲན་ཁུལ་གྱི་ཡོན་པད། མུ་ལི། དཀར་མཛེས་ཁུལ་གྱི་བརྒྱད་ཟིལ་དང་། ཉག་སྨད། དར་མདོ། རྟའུ་སོགས་རྫོང་བཅུ་བཞི་ཙམ་ཧྲེན་ཚུན་གྱི་མངའ་འོག་ཡིན་ནོ།།ཡོན་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དུས་སུ་ད་ལྟའི་ལྕགས་ཟམ་རྫོང་གི་ནིང་ཀྲུའུ་དང་། ཏུའོ་ཆིན། ལིང་ཅི།ཧྲེན་ཚུན།ཚ་ཏའོ།ངག་ཀྲུའུ་སོགས་ཀྱི་ས་གནས་མང་པོ་ཞིག་ཐན་ཆོན་གྱི་འགག་སྨད་རྒྱལ་པོའི་མངའ་འོག་ཏུ་གྱུར་ཅིང་།ལྕགས་ཟམ་གྱི་རྒྱལ་མོ་རྔུལ་ཆུའི་ཤར་རྒྱུད་ནས་ཐན་ཆོན（天全）བར་འགག་སྨད་རྒྱལ་བོའི་མངའ་འོག་ཏུ་གྱུར།འགུ་ཐང་དང་།རྒྱལ་མོ་རྔུལ་ཆུའི་ནུབ་རྒྱུད（长河西） ནིང་ཡོན（天全饶吉乡）སོགས་ནི་འགག་ལ་རྒྱལ་བོའི་མངའ་འོག་ཏུ་གྱུར།རྒྱལ་བོ་འདིའི་རྒྱལ་ས་ནི་ད་ལྟ་ཐན་ཆོན་གྱི་རབ་རྒྱས་ཤང་དུ་ཆགས་ཡོད།གོང་གི་རྒྱལ་བོ་དྲུག་ནི་དེང་སྐབས་དཀར་མཛེས་བོད་རིགས་རང་སྐྱོང་ཁུལ་གྱི་མངའ་ཁོངས་སུ་ཡོད།\n 18.མུ་ཕྱི་རྒྱལ་པོ། （穆坪土司）\nམུ་ཕྱི་རྒྱལ་པོ།（穆坪土司）མུ་ཕྱིའི། མུ་ཕྱིས། མི་ཕམ་སོགས་བྲིས་འདུག རྒྱལ་པོ་དེ་ནི་སྤྱི་ལོའི་སྔོན་གྱི་ལོ་ཉིས་བརྒྱ་ཉི་ཤུའི་སྐབས་ནས་གཡག་རྔ་ས་ཆར་གནས་བཅས་ཡོད་ཅིང་། ཆེས་དར་སྐབས་ད་ལྟའི་གཡག་རྔ་སོགས་ཀྱི་རྫོང་ཁག་དྲུག་ཙམ་གྱི་ས་ཆ་མངའ་འོག་ཏུ་ཚུད་ཡོད། སྔོན་ཆད་འགུ་ཐང་རྒྱལ་པོ་ཡང་དེའི་མངའ་འོག་ཡིན་པར་གྲགས།དེའི་རྒྱལ་རབས་ཡིག་ཐོག་ཏུ་བཀོད་ཡོད་པ་རྒྱལ་པོ་ནམ་མཁའ་ནོར་བུ་ནས་རྒྱལ་མཚན་རྡོ་རྗེའི་བར་ཏེ་སྤྱི་ལོ1373ནས1929ཡི་བར་རྒྱལ་རབས་ཉི་ཤུ་རྩ་བརྒྱད་ཙམ་བྱུང་ཡོད།རྒྱལ་ས་ནི་ཐོག་མར་གཡག་རྔ་ནས་རིམ་བཞིན་ཡར་སྤོས་ནས་མཐར་པའོ་ཞུན（宝兴）དུ་ཆགས་ཡོད། གོང་གི་རྒྱལ་པོ་གཉིས་ནི་དེང་སྐབས་གཡག་རྔ་ཀྲོན་ཆུས་ཀྱི་མངའ་ཁོངས་སུ་ཡོད།\nའདིར་རྒྱལ་རོང་རྒྱལ་ཁག་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱི་གྲངས་འདྲེན་པ་ཙམ་ལས་དོན་དུ་རྒྱལ་རོང་ཡུལ་དུ་རྒྱལ་ཁག་ཉི་ཤུ་སུམ་ཅུ་ཙམ་བྱུང་འདུག བཙན་ལྷ་ངག་དབང་གིས་གསུང་རྒྱུར།རྒྱལ་ཁག་བཅོ་བརྒྱད་ཅེས་པ་ནི་སྔོན་ཞང་ཞུང་གི་བཀྲ་ཤིས་པའི་གྲངས་ཀ་མཚོན་བྱེད་ཅིག་སྟེ་ངག་ཏུ་བརྗོད་བདེ་བའི་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱི་གྲངས་བགྲང་བ་ལས། རྒྱལ་རོང་ཡུལ་དུ་དོན་དངོས་སུ་རྒྱལ་ཁག་བཅོ་བརྒྱད་ཁོ་ན་ཡིན་དགོས་པའི་ངེས་པར་མ་མཆིས།\n 1 གནས་བརྟན་ཚེ་རིང་དང་དཀོན་མཆོག་རྡོ་རྗེ་གཉིས་ཀྱིས་བརྩམས་པའི 《ཁམས་པའི་འཛུམ་རིས》 2010ལོའི་སྤྱིའི་དེབ་གཉིས་པ་ལས་བཤུས།\n2དོན་གྲུབ་ལྷ་རྒྱལ་སོགས་ཀྱིས་སྒྲིག་པའི 《བོན་གྱི་ཤེས་རིག་ཚིག་མཛོད》 བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། སྤྱི་ལོ2014ལོའི་ཟླ4བའི་པར་ཐེངས་གཉིས་པ།ཤོག་ངོས123ན་གསལ།\n3དམུ་དགེ་བསམ་བཏན་གྱིས་བརྩམས་པའི 《བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀུན་དགའི་མེ་ལོང་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ》 མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། སྤྱི་ལོ2010ལོའི་ཟླ1པོའི་པར་ཐེངས་དང་པོ།ཤོག་ངོས226ན་གསལ།\n （རྩོམ་ཡིག་འདི་རྒྱལ་རོང་རིག་གནས་ཞེས་པའི་འཕྲིན་སྟེགས་ལས་བཤུས་པ་ཡིན། ）


08 апреля 2015, 21:40\nПродолжаем разбирать текст, начало смотрите здесь:\nНагарджуна, "Дхармасамграха": перевод с тибетского. Урок №1.\nསྲུང་མ་ལྔ་ནི། འདི་ལྟ་སྟེ། སོ་སོར་འབྲང་མ། སྟོང་ཆེན་མོ་རབ་ཏུ་འཇོམས་མ། འོད་ཟེར་ཅན་མ། གསང་སྔགས་རྗེས་སུ་འཛིན་མ་དང་། བསིལ་བའི་ཚལ་(ཆེན་མོ་)རྣམས་སོ།།\nПять защитниц: Пратисара, Сахасрапрамардани, Маричи, Мантранусарини и Шитавати (Махашитавати).\nསྲུང་མ་ལྔ་ - на санскрите "Панчаракша" или пять защитниц.\nབསིལ་བའི་ཚལ་(ཆེན་མོ་) - в скобках слово ཆེན་མོ་ - означает великая или "Маха" на санскрите. Это второй вариант имени богини.\nདེ་བཞིན་གཤེགས་པ་བདུན་ནི། འདི་ལྟ་སྟེ། རྣམ་གཟིགས། གཙུག་གཏོར་ཅན། ཐམས་ཅད་སྐྱོབ། འཁོར་བ་འཇིག གསེར་ཐུབ། འོད་སྲུངས་དང་། ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་རྣམས་སོ།།\nСемь Татхагат: Випашьи, Шикхи, Вишвамбху, Кракучханда, Канкамуни, Кашьяпа, Шакьямуни.\nདེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ - иногда этот термин вместо общепринятого санскритского "Татхагата" переводят дословно как "Так пришедший". Ведь དེ་བཞིན་ означает "так, такой, подобный", а གཤེགས་པ་ как "приходить". Однако в данном случае нужно рассматривать слово དེ་བཞིན་ཉིད་ - санскр. "татхата", что означает истинная сущность или шуньята. Таким образом Татхагата есть "тот, кто пришёл к шуньяте" или точнее постиг её.\nЧто касается грамматики - вам должно быть всё понятно.\nའཇིག་རྟེན་སྐྱོང་བ་བཞི་ནི། འདི་ལྟ་སྟེ། ཡུལ་འཁོར་སྲུང་། སྤྱན་མི་བཟང་། འཕགས་སྐྱེས་པོ་དང་། རྣམ་ཐོས་སྲས་བཅས་སོ།།\nЧетыре защитника вселенной: Дхритараштра, Вирупакша, Вирудхака и Кувера.\nའཇིག་རྟེན་ - вселенная, мир.\nསྐྱོང་བ་ - защитник.\nབཞིི་ - четыре.\nЧасто их называют защитниками четырёх сторон света.\nཡུལ་འཁོར་སྲུང་ - Дхритараштра охраняет восток.\nསྤྱན་མི་བཟང་ - Вирупакша охраняет запад.\nའཕགས་སྐྱེས་པོ་ - Вирудхака охраняет юг.\nརྣམ་ཐོས་སྲས་- Кувера (дословно: སྲས་ сын རྣམ་ཐོས་ Вайшраваны) охраняет север.\nབཅས་ - объединяющая частица, ставится после перечисления.\nབྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བརྒྱད་ནི། འདི་ལྟ་སྟེ། བྱམས་པ། ནམ་མཁའ་མཛོད། ཀུན་ཏུ་བཟང་པོ། ཕྱག་ན་རྡོ་རྗེ། འཇམ་དཔལ་དབྱངས། སྒྲིབ་པ་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་སེལ་བ། སའི་སྙིང་པོ་དང་། ནམ་མཁའི་སྙིང་པོ་རྣམས་སོ།།\nВосемь бодхисаттв: Майтрейя, Гаганаганджа, Самантабхадра, Ваджрапани, Манчжушри, Сарваниваранавискамбхин, Кшитигарбха и Кхагарбха.\nབྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ - бодхисаттва.\nབརྒྱད་ - восемь.\nནམ་མཁའི་སྙིང་པོ་ - Кхагарбху также называют "Акашагарбха".\nВ других источниках в группе восьми боддхисаттв вместо ནམ་མཁའ་མཛོད་ (Гаганаганджи) указывают Авалокитешвару - སྤྱན་རས་གཟིགས།\nཁྲོ་བོ་བཅུ་ནི། འདི་ལྟ་སྟེ། གཤིན་རྗེ་གཤེད། ཤེས་རབ་མཐར་བྱེད། པདྨ་མཐར་བྱེད། བགེགས་མཐར་བྱེད། མི་གཡོ་བ། འདོད་པའི་རྒྱལ་པོ། དབྱུག་སྔོན་ཅན། སྟོབས་པོ་ཆེ། གཙུག་ཏོར་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བ་དང་། གནོད་མཛེས་རྒྱལ་པོ་བཅས་སོ།།\nДесять гневных: Ямантака, Праджнянтака, Падмантака, Вигхнантака, Ачала, Таккираджа, Нилданда, Махабала, Ушнишачакравартин, Сумбхараджа.\nཁྲོ་བོ་ - гневный.\nབཅུ་ - десять.\nགཤིན་རྗེ་གཤེད། - Ямантака.\nཤེས་རབ་མཐར་བྱེད། - Праджнянтака. པདྨ་མཐར་བྱེད། - Падмантака.\nབགེགས་མཐར་བྱེད། - Вигхнантака.\nམི་གཡོ་བ། - Ачала.\nའདོད་པའི་རྒྱལ་པོ། - Таккираджа.\nདབྱུག་སྔོན་ཅན། - Нилданда.\nསྟོབས་པོ་ཆེ། - Махабала.\nགཙུག་ཏོར་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བ། - Ушнишачакравартин.\nགནོད་མཛེས་རྒྱལ་པོ། - Сумбхараджа.\nНа этой грозной ноте заканчиваем второй урок.\nCopyright Тибетский язык: обучение, переводы | Статистика | Login | Расход памяти: 8.25 Mb | Created in 0.01970 seconds


ནོར་བུ་བསམ་འཕེལ། རྩོམ་སྒྲིག་པ།ཡོང་ཁུངས།ཀྲུང་གོའི་བོད་ཀྱི་ཤེས་རིག སྤེལ་དུས། ༢༠༡༨ལོའི་ཟླ་བ་༡༠ཚེས་༢༢ཉིན།\nབོད་རིག་པར་རྟོག་དཔྱོད་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་སྐབས་དཔྱད་གཞིར་མཁོ་བའི་རྒྱུ་ཆའི་ཐད་ལ་མཚོན་ན་བོད་དུ་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་དང་། གདན་རབས་རྣམ་ཐར། བཀའ་བསྟན་གསུང་རབ་སོགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པོ་ཡོད་པ་དེས་ཕན་ནུས་གལ་ཆེན་འདོན་བཞིན་ཡོད་པ་སྨོས་མ་དགོས་མོད། དེང་སྐབས་ཞིབ་འཇུག་གནང་མཁན་གྱི་ངོས་ནས་བཤད་ན་དེ་དག་གི་ཁྲོད་ཕལ་ཆེར་ཞིག་ལག་བརྒྱུད་བྱས་པའི་དཔྱད་ཡིག་རིམ་པ་གཉིས་པ་གསུམ་པ་ལས་འདས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པ་མ་ཟད། སྐབས་དེའི་རྩོམ་མཁན་གྱི་ཆོས་ལུགས་གྲུབ་མཐའི་ཞེན་རྒྱས་བཏབ་པའང་མང་དུ་མངོན་པས་བདེན་འཚོལ་བདེན་སྒྲུབ་བྱེད་པའི་ཚན་རིག་ཞིབ་འཇུག་གི་བྱ་བར་ལྟོས་ན་ཡིད་ཡོངས་སུ་ཚིམ་པ་དང་། རེ་བ་རྫོགས་པར་སྐོང་ཐུབ་པ་ཞིག་གཏན་ནས་མ་རེད། དེར་བརྟེན་ད་ཆ་འཛམ་གླིང་ཁྱོན་ཡོངས་ཀྱི་ཚན་རིག་ཞིབ་འཇུག་དང་། ལྷག་པར་སྤྱི་ཚོགས་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཞིབ་འཇུག་གནང་མཁན་ཚོའི་དཔྱད་གཞི་འཚོལ་བའི་རེ་བ་དེ་ཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་སུ་བཅོལ་ཤུགས་ཆེ་རུ་གང་འགྲོ་ཡིན་པ་འཛམ་གླིང་ལོ་རྒྱུས་རིག་པའི་འཕེལ་ཕྱོགས་ལས་ཀྱང་ལམ་ཙམ་རྟོགས་ཐུབ་ལ། ཡིག་ཚགས་ལ་དཔྱད་ཡིག་གཞན་དང་མི་འདྲ་བའི་ཁྱད་ཆོས་སམ་ཡོན་ཏན་ལྡན་པས་ཚན་རིག་ཞིབ་འཇུག་གི་བྱ་བའི་ཁྲོད་ནུས་པ་འདོན་ཤུགས་ཆེ་རུ་འགྲོ་བཞིན་ཡོད་པའང་མངོན་སུམ་དུ་གྲུབ། དེས་ན་ཕྲན་གྱིས་འདིར་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་བསྔོགས་སྤེལ་བྱས་ཏེ་གོང་འཕེལ་འགྲོ་བཞིན་པའི་བོད་རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་བྱ་བར་ཞབས་འདེགས་ཞུ་ཕྱོགས་སྐོར་བསམ་གཞིགས་བྱས་པའི་ཐོག་མའི་དྲན་འཆར་ཙམ་འགོད་པར་འདོད་པ་ལས།\nསྤྱིར་ན་ཡིག་ཚགས་ཞེས་པ་དེར་མཚན་ཉིད་ཇི་ལྟར་འཇོག་དགོས་པའི་སྐོར་ལ་མཁས་དབང་དག་གི་བཞེད་དགོངས་གླེང་བརྗོད་མང་དུ་མཆིས་པས་མཐའ་གཅིག་ཏུ་གཅིག་མཐུན་བྱུང་མེད་པར་སྣང་མོད། རྩ་བའི་ཆ་ནས་ཡིག་ཚགས་ཞེས་པ་རྒྱལ་ཁབ་ལས་ཁུངས་དང་། སྤྱི་ཚོགས་ཚོགས་པ། མི་སྒེར་སོགས་ནས་རང་འཁྲིའི་འགན་བབས་ལྟར་སྤྱི་ཚོགས་ཐོག་བྱ་བྱེད་སྤེལ་བའི་རིང་བྱུང་ཞིང་ཆགས་པའི་ཡིག་རིགས་ཁག་ལས་སླད་མར་འཚོལ་ཞིབ་བེད་སྤྱོད་བྱེད་ཕྱིར་ཉར་ཚགས་བྱས་པ་རྣམས་ལ་ཟེར་ཞིང་། དེང་གི་ཆ་ནས་བཤད་ན་ཡིག་ཐོག་དང་། སྒྲ་ཕབ། བརྙན་རིས་སོགས་སྣེ་ཁ་མང་པོ་ཡོད་པར་བཞེད་པ་ནི་མཁས་མང་བློ་ཡི་ཉིང་བཅུད་ལྟ་བུར་གྲུབ་འདུག དེའི་ཕྱིར་ཡིག་ཚགས་ཡིན་པ་ཐམས་ཅད་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའམ་ལོ་རྒྱུས་རང་བཞིན་དུ་གྲུབ་པ་འབའ་ཞིག་ཡིན་རུང་། ལས་ཀར་སྟབས་བདེ་ཡོང་བ་དང་། ཐ་སྙད་ཀྱི་དུས་དང་སྲིད་ཀྱི་རྣམ་གཞག་སྟོན་ཕྱིར་དགོས་དབང་གིས་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་དང་། དེང་དུས་ཡིག་ཚགས་ཞེས་ཁག་གཉིས་སུ་ཕྱེ་ཡོད་པ་དཔེར་ན་རང་རེ་བོད་ལ་ཆ་བཞག་ན། ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་བྱ་བ་ནི་སྤྱི་ལོ༡༩༥༩ལོར་དམངས་གཙོའི་བཅོས་བསྒྱུར་བྱས་ཏེ་བོད་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་འདི་བཀས་བཀོད་རྒྱུད་འཛིན་ཞིང་བྲན་ལམ་ལུགས་ནས་སྤྱི་ཚོགས་རིང་ལུགས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་སུ་འཕོ་འགྱུར་བྱུང་བའི་ཡར་སྔོན་དུ་བྱུང་བའི་ཡིག་རིགས་སྣ་ཚོགས་ལ་བྱ་ཞིང་། ཀྲུང་གོ་ཧྲིལ་པོར་ཆ་བཞག་ན། སྤྱི་ལོ༡༩༤༩ལོའི་ཟླ༡༠ཚེས༡ཉིན་ཀྲུང་ཧྭ་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་དབུ་བརྙེས་པ་ཕན་ཆད་ཀྱི་དུས་སྐབས་རྣམས་སུ་བྱུང་ཞིང་ཉར་ཚགས་བྱས་པའི་ཡིག་ཆ་རྣམས་ལ་བྱ་བ་ཡིན་པ་ལྟ་བུ་རེད།\nཡིག་ཚགས་ནི་ཡིག་ཚགས་འབྱུང་སའི་ཁུངས་ཏེ་ལས་ཁུངས་དང་སྡེ་ཁག མི་སྒེར་སོགས་ཀྱིས་བྱ་བ་སྒྲུབ་པའི་ལག་ལེན་དངོས་ནང་འབྲེལ་འདྲིས་ཟིན་འདེབས་སོགས་ལས་དོན་སྒྲུབ་པའི་ཐབས་སམ་ཡོ་བྱད་དུ་སྤེལ་བའི་ཡིག་ཆ་ལས་གྱུར་འོངས་པ་ཞིག་ཡིན་པས། ཡིག་ཚགས་དེ་རང་བྱུང་བའི་དུས་དང་། གནས་ཁུངས(ཡིག་ཚགས་གྲུབ་པ་པོ)ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་གནས་ཚུལ་ཁག་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་རྒྱུར་མཁོ་བའི་དཔྱད་ཡིག་ཏུ་འགྱུར་བར་གདོན་མི་ཟ་ན་ཡིག་ཚགས་ཀྱང་སྒྲ་ཡངས་འཇུག་གིས་དཔྱད་ཡིག་གི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན། ཡིན་ནའང་། ཡིག་ཚགས་ནི་དེ་རང་གྲུབ་པའི་ཁུངས་སམ་བདག་པོའི་བྱ་བྱེད་ལ་ཟུར་གཞན་ནས་གསལ་བཤད་དང་འགྲེལ་མཆན་འདེབས་པ་ཞིག་མ་ཡིན་པར་ཁོ་ཚོས་བྱ་བྱེད་དེ་རིགས་སྤེལ་སྐབས་དངོས་སུ་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན་པས། དཔྱད་ཡིག་གཞན་དང་མི་འདྲ་བའི་གཉུག་མའི་རང་བཞིན་ཆེས་ཆེར་ལྡན་ལ། དེའི་དབང་གིས་ཡིག་ཚགས་ལ་དཔྱད་ཡིག་གཞན་དང་མི་འདྲ་བའི་བདེན་དངོས་རང་བཞིན་མཆིས་པ་དང་། བདེན་རྫུན་དབྱེ་འབྱེད་ཀྱི་བརྡར་ཤ་གཅོད་སྐབས་ཡིད་རྟོན་དུ་རུང་མིན་ཐད་གཞན་གང་དང་ཅིས་ཀྱང་འགྲན་དུ་མི་བཟོད་པའི་རང་བཞིན་ནམ་ལེགས་ཆ་ཞིག་མངའ་བ་མ་ཟད། ཆབས་ཅིག་ཏུ་ཁེར་རྐྱང་རང་བཞིན་དང་། ཡིག་རྒྱུན་དཀོན་པའི་རང་བཞིན་ཞིག་ཀྱང་ཐོན་ཡོང་གི་ཡོད་ལ། རང་སོ་སོའི་གྲུབ་ལུགས་ལྟར་ཡིག་ཚགས་དང་ཡིག་ཚགས་བར་ཐོག་མ་ནས་ལྷན་སྐྱེས་སུ་ཆགས་པའི་འབྲེལ་བ་དམ་པོ་ཞིག་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་ཡོད་པས་ཉར་ཚགས་དོ་དམ་དང་། བེད་སྤྱོད་ཞིབ་འཇུག་སོགས་བྱེད་པར་མཐུན་རྐྱེན་བཟང་པོ་སྐྲུན་པ་དང་ཆབས་ཅིག་གཞན་དང་མི་འདྲ་བའི་རེ་བའམ་བླང་བ་ཡང་གསལ་རྗེན་དུ་བཏོན་ཡོད། ཡིག་ཚགས་ནི་རྒྱལ་ཁབ་ལས་ཁུངས་དང་། སྡེ་ཁག་ཚོགས་པ།མི་སྒེར་སོགས་ཀྱིས་སྤྱི་ཚོགས་ལག་ལེན་གཉེར་སྐབས་སུ་བྱུང་ཞིང་གྲུབ་པ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། བྱ་བྱེད་དེ་དག་བསྡུས་པ་ལས་སྤྱི་ཚོགས་ལོ་རྒྱུས་གྲུབ་ཀྱི་ཡོད་པའི་ཕྱིར། ཡིག་ཚགས་འབྱུང་བའི་ཁུངས་སམ་གཞི་དེ་སྤྱི་ཚོགས་ཧྲིལ་པོར་ཁྱབ་ནས་ཡོད་ལ། དེས་བཀོད་པའམ་མཚོན་པའི་ནང་དོན་ཡང་སྣེ་གཅིག་ཙམ་དང་། ཕྱོགས་རེ་བ་ཞིག་མིན་པར་དཔལ་འབྱོར་དང་། ཆབ་སྲིད་དམག་དོན། རིག་གནས་སློབ་གསོ། ཚན་རིག་ལག་རྩལ། སྨན་བཅོས་འཕྲོད་བསྟེན། སྒྱུ་རྩལ་རྩོམ་རིག བཅའ་ཁྲིམས་དང་ཐ་ན་ཡུལ་སྲོལ་གོམས་གཤིས་ཚུན་ཆད་མ་ཚུད་པ་མེད་པས་ནང་དོན་ཐད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་ལ། རྣམ་པའི་ཐད་སྣེ་འཛོམ་པའི་ཁྱད་ཆོས་ཀྱང་མངོན་གསལ་དུ་གྲུབ་ཡོད།\nཡིག་ཚགས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་དེའི་ཐོག་ནས་ང་ཚོས་ཡིག་ཚགས་ལ་མངའ་བའི་རིན་ཐང་དང་། དེ་འདོན་སྤེལ་མངོན་འགྱུར་བྱེད་པའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱང་རགས་ཙམ་རྟོགས་ཐུབ་སྟེ། གཅིག་ནས་ཡིག་ཚགས་དེ་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་ལག་ལེན་དངོས་ནང་བྱ་བ་སྒྲུབ་པའི་ཐབས་སམ་ཡོ་བྱད་དུ་སྤེལ་བའི་ཡིག་ཆ་སྣ་ཚོགས་ལས་གྱུར་འོངས་པ་ཞིག་ཡིན་པས། དེས་རང་གིས་གང་བཀོད་ཟིན་བཏབ་པའི་བྱ་བའམ་དོན་དངོས་དེའི་བདེན་དཔང་བསྙོན་དུ་མེད་པ་ཞིག་བྱེད་ཐུབ་པ་དང་། གཉིས་ནས་ཡིག་ཚགས་ཁྲོད་སྤྱི་ཚོགས་ཧྲིལ་པོའི་བྱ་འགུལ་གྱི་སྔ་ཕྱི་བར་གསུམ་དང་། ཕྱོགས་མཐའ་དབུས་གསུམ། བཟང་ངན་འབྲིང་གསུམ་སོགས་མདོར་ན་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་གི་སྤྱི་ཚོགས་འཚོ་བའི་ཁྱོན་ཡོངས་མ་ཁྱབ་པ་མེད་པ་ཙམ་དུ་མཚོན་གྱི་ཡོད་པས་དེས་ཕྱི་རབས་པ་རྣམས་ལ་སྔ་རབས་པའི་བློ་གྲོས་ཀྱི་རྩལ་ལམ། བྱ་བྱེད་ཀྱི་ཐབས་སོགས་ཤེས་རིག་གི་ཉིང་བཅུད་རྣམས་བརྒྱུད་སྤྲོད་བྱེད་ཐུབ་པ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར། ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་མངོན་འགྱུར་ཡོང་བར་ཡང་སོ་སོའི་ཁྱད་ཆོས་ཀྱིས་བཅད་བཀག་གམ་ཕྱོགས་སྟོན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པ་ནི་མང་དུ་མ་སྨྲས་ཀྱང་གོ་ཐུབ་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། སྤྱིའི་ཆ་ནས་བཤད་ན་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་མངོན་དུ་འགྱུར་བར་ཆོས་ཉིད་འདི་ལྟ་བུ་ཞིག་ལྡན་ཏེ། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དུས་ཡུན་ཇི་ཙམ་གྱིས་རིང་དུ་སོང་ན། ༡.ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་གིས་ཁྱབ་ས་ཇི་ཙམ་གྱིས་རྒྱ་བསྐྱེད་པ་དང་། ༢. ཡིག་ཚགས་ཀྱི་གསང་ཐབས་རང་བཞིན་ཇི་ཙམ་གྱིས་ཞན་དུ་འགྲོ་བ། ༣. ཡིག་ཚགས་ཀྱིས་ཚན་རིག་རིག་གནས་ཀྱི་བྱ་གཞག་ལ་མཚོན་པའི་རིན་ཐང་ཇི་ཙམ་གྱིས་ཤུགས་ཆེར་འགྲོ་བ་བཅས་ཡིན། དེར་བརྟེན་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་སུ་གྲུབ་པ་ཡིན་ཕྱིན་གང་དེའི་རིན་ཐང་གིས་ཁྱབ་པ་ཁོ་རང་གྲུབ་སའི་ལས་ཁུངས་སམ་མི་སྒེར་རམ་ཁྱིམ་རྒྱུད་ཙམ་གྱི་ཚད་ལས་བརྒལ་ཏེ། གཙོ་ཆེ་བ་སྤྱི་ཚོགས་ཡོངས་ཀྱི་ཐོག་མངོན་ཞིང་། དེ་ཡང་གལ་ཆེ་ཤོས་ནི་རྒྱལ་ཁབ་བམ་མི་རིགས་དེའི་སྤྱི་ཚོགས་ལོ་རྒྱུས་དང་།རིག་གནས་བསམ་བློ། ལམ་ལུགས་སྲོལ་རྒྱུན་སོགས་ལ་ཞིབ་འཇུག་དཔྱད་བསྡུར་གྱིས་གནའ་བཟང་དེང་སྤྱོད་དང་། ངན་པ་མགོ་འདོམས། སྲོལ་བཟང་དར་སྤེལ་བཅས་བྱེད་རྒྱུར་སྨན་པ་ཤས་ཆེ་བར་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ།\nབོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་པ་ལྟར་སྤྱི་ལོ༡༩༥༩ལོར་དམངས་གཙོའི་བཅོས་བསྒྱུར་བྱས་ཏེ་བོད་དུ་བཀས་བཀོད་རྒྱུད་འཛིན་ཞིང་བྲན་ལམ་ལུགས་མེད་པར་བཟོས་ཤིང་། བོད་ལྗོངས་ས་མཐོ་སྤྱི་ཚོགས་རིང་ལུགས་ཀྱི་ལམ་ལ་བཀོད་པ་ཕན་ཆད་བོད་ས་གནས་ཀྱི་སྐབས་སོ་སོའི་དབང་བསྒྱུར་ཚོགས་ཁག་གི་སྡེ་སྲིད་དང་། གདན་ས་ཁག བླ་བྲང་ཁག དེ་བཞིན་ཉེ་རབས་བོད་ས་གནས་སྲིད་གཞུང་གི་ལས་ཁུངས་ཁག་དང་། དཔོན་རིགས་བླ་སྤྲུལ་སོགས་མི་སྣ་གྲགས་ཅན་གྱིས་སྤྱི་་ཚོགས་ཐོག་ཆོས་སྲིད་བྱ་བ་སྒྲུབ་སྐབས་ཆགས་པའི་ཡིག་ཆ་དང་། བྲིས་པའི་བརྩམས་ཆོས་ཉར་ཚགས་བྱས་པ་རྣམས་ཡིན།\nལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཆུ་རྒྱུན་རིང་མོའི་ནང་བྱུང་ཞིང་ཆགས་པའི་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རླབས་ཕྲེང་ཆིལ་ཆིལ་དུ་འཚེར་བ་རྣམས་ལས་ད་ལྟ་ང་ཚོ་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་ཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་སུ་བསྡུ་ཉར་དོ་དམ་བྱས་པ་གཅིག་པུར་ལྟོས་ནས་བཤད་ནའང་ནང་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་ལ་ཁ་གྲངས་མང་བ་དང་། ཡིག་རིགས་འདྲ་མིན་མང་ལ་སྣ་ཁ་འཛོམས་པའི་ཁྱད་ཆོས་ཤིག་འབུར་དུ་ཐོན་ནས་ཡོད་པ་མངོན་གསལ་དུ་གྲུབ་ཡོད་ཅིང་། ཡིག་ཚགས་དེ་དག་གི་ནང་དོན་ཐད་དེ་སྔའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དུས་རིམ་ཁག་ནང་གི་ཆབ་སྲིད་དང་། དཔལ་འབྱོར། དམག་དོན། བཀའ་ལུང་ཁྲིམས་ལུགས། རིག་གནས་སྒྱུ་རྩལ། ཚན་རིག་ལག་རྩལ། སྨན་བཅོས་འཕྲོད་བསྟེན། ཆོས་ལུགས་བྱེད་སྒོ། ཡུལ་ལུགས་གོམས་སྲོལ། རང་བྱུང་གནོད་འཚེའི་སྐོར་སོགས་མདོར་ན་བོད་རིག་པའི་ཁྱབ་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་ཡོད་དོ་ཅོག་ལ་ཞིབ་འཇུག་དཔྱད་བསྡུར་བྱེད་པར་མེད་དུ་མི་རུང་བའི་དཔྱད་གཞི་བརྒྱུད་བཤུས་ལག་བསྟར་མ་བྱས་པ་ཤ་སྟག་རེད་ལ། དེར་མ་ཟད་བོད་ཀྱི་རིག་ཚན་ལྔའམ་བཅུས་བསྡུས་པའི་བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ཀྱི་དཔྱད་ཡིག་དཔེ་ཆའམ་ཚད་ལྡན་ཡིག་ཆ་དང་། དེ་མིན་རྒྱ་ཡིག་གི་གནའ་དཔེའང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པོ་ཡོད་པ་དེ་ཚོས་ཡིག་ཚགས་ལ་རམ་འདེགས་དང་། གསལ་ཁ་གཏོད་རོགས་བྱེད་པས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་བསྔོགས་སྤེལ་བྱེད་རྒྱུར་ཕན་ངེས་ཀྱི་ནུས་ཤུགས་བཏོན་དང་འདོན་བཞིན་ཡོད།\nབོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་མངོན་གསལ་དོད་པ་གཞན་ཞིག་ནི་སྣེ་མང་རང་བཞིན་དང་ལྡན་པ་དེ་ཡིན། དེ་ཡང་རྩོམ་རིག་བརྩམས་བྱ་གང་འདྲ་ཞིག་ཡིན་རུང་དེས་བསྟན་པའི་ནང་དོན་གང་ཡིན་པ་ཚང་མ་རྣམ་པ་ངེས་ཅན་ཞིག་ལ་བརྟེན་ནས་ཀློག་པ་པོར་བརྒྱུད་སྤྲོད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པ་བཞིན་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ལ་ཡང་རང་གི་ཁྱད་ཆོས་དང་མཐུན་པའི་རྣམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པོ་ཞིག་ཡོད་ཅིང་། གཅིག་ནས་ཡིག་ཚགས་བཀོད་འབྲི་བྱེད་པའི་ཡིག་རིགས་འདྲ་མིན་མང་བ་སྟེ། བོད་ཡིག་གིས་གཙོ་བོར་གྲུབ་པ་སྨོས་མེད་ཐོག ད་དུང་རང་རྒྱལ་རྒྱལ་རབས་སོ་སོའི་སྲིད་གཞུང་གིས་བསྩལ་བའི་བཀའ་རྒྱ་ལུང་ལ་སོགས་པ་རྒྱ་ཡིག་དང་། སོག་ཡིག མན་ཇུའི་ཡི་གེ་སོགས་དང་། དེ་མིན་ཉེ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་དང་འཕྲིན་འབྲེལ་འགྲོ་འོང་སྐབས་ཆགས་པའི་རྒྱ་གར་དང་། བལ་པོ་སོགས་ཀྱི་ཡི་གེས་བྲིས་པའི་ཡིག་ཚགས། ཉེ་རབས་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་བཙན་རྒྱལ་རིང་ལུགས་པས་བོད་ལ་བཙན་འཛུལ་བྱེད་སྐབས་བྱུང་བའི་དབྱིན་ཇི་དང་། ཨུ་རུ་སུ་སོགས་ཀྱི་ཡི་གེས་བཀོད་པའི་ཡིག་ཚགས་སོགས་མང་དུ་ཡོད་པ་དང་། གཉིས་ནས་ཡིག་ཚགས་གྲུབ་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་ཆའི་ཐོག་ནས་བཤད་ནའང་། ཤིང་དང་། ཏ་ལའི་ལོ་མ། རུས་པ། དར་གོས། མཐིང་ཤོག ལྕགས་རིགས། རྡོ་སོགས་འདྲ་མིན་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་ཐོག་སྣག་ཚ་དང་། གསེར། དངུལ། ཛུལ། བྱུ་རུ། མུ་ཏིག རྒྱ་མཚལ་སོགས་མཉམ་བསྲེས་ཀྱིས་བྲིས་ནས་གྲུབ་པའི་ཡིག་ཚགས་རིན་ཐང་བྲལ་བ་མང་པོ་ཡོད།\nལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཤོང་ཚད་རིད་བའང་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན། དེ་ཡང་ང་ཚོའི་ལས་ཁུངས་སུ་ཉར་ཚགས་བྱེད་བཞིན་པའི་ཡིག་ཚགས་ལ་ལྟོས་ནས་བཤད་ན། ལྷག་པར་དུ་ས་སྐྱ་བའི་དབང་བསྒྱུར་དུས་རིམ་ནས་ཕག་མོ་གྲུ་པ་དང་། གཙང་པ་སྡེ་སྲིད། དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་། བཀའ་ཤག་གིས་གཙོས་བོད་ས་གནས་སྲིད་གཞུང་བར་ཏེ་རང་རྒྱལ་གྱི་སྤྱིའི་ལོ་རྒྱུས་དུས་སྐབས་དང་བསྟུན་ན་ཡོན་རྒྱལ་རབས་དང་། མིང་རྒྱལ་རབས། ཆིང་རྒྱལ་རབས། ཀྲུང་ཧྭ་མི་སེར་རྒྱལ་ཁབ། ཀྲུང་ཧྭ་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་སོགས་ཀྱི་སྐབས་ཚུད་ཅིང་མཚོན་ཡོད་པས་ལོ་རྒྱུས་ཆུ་རྒྱུན་རིང་མོའི་འཕེལ་འགྲིབ་ཀྱི་རླབས་ཕྲེང་མངོན་པར་གསལ་བ་མ་ཟད། ཡིག་ཚགས་ཁག་ཅིག་གི་དུས་ཚོད་ནི་དེ་བས་སྔ་བའང་ཡིན་པ་སོགས་མདོར་ན་ང་ཚོའི་ཡིག་ཚགས་ཁང་འདི་བཞིན་བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལྡུམ་རའི་ནང་མཚར་སྡུག་ལྡན་པའི་མེ་ཏོག་ཆུན་པོ་ཞིག་རེད་ལ། ཀྲུང་ཧྭ་མི་རིགས་ཀྱི་རིག་གནས་བང་མཛོད་ཆེན་པོའི་ནང་གི་མཆོག་ནོར་རིན་ཐང་བྲལ་བ་ཞིག་ཀྱང་ཡིན་པ་ཚང་མས་ཁས་ལེན་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད།\nདེ་ལྟ་བུའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཤོང་ཚད་རིང་ལ། ནང་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། སྣ་མང་འདྲ་མིན་འཛོམས་པའི་ནོར་བུ་ཁྱད་དུ་འཕགས་པ་དེར་ད་ཕན་ལོ་བཞི་བཅུར་ཉེ་བའི་རིང་ཞིབ་འཇུག་དག་སྒྲིག་གི་ལས་ཀ་ཤུགས་ཆེན་གཉེར་བས་རྙོག་འཛིང་ཆེ་བ་དང་། གུང་སྒྲིག་སྣེ་ཡིས་མི་ཟིན་པའི་གནས་ཚུལ་ལ་འགྱུར་ལྡོག་ཆེན་པོ་བྱུང་ཡོད་དེ། ལྗོངས་ཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་སུ་བསྡུ་ཉར་བྱས་པའི་ཡིག་ཚགས་ཡོངས་ཀྱི་གསུམ་ཆ་གཉིས་ཙམ་སྡེ་ཁག་དགུ་བཅུར་ཕྱེ་ནས་དག་སྒྲིག་བྱས་ཟིན་པ་དང་། དཀར་ཆག་བཀོད་པ་མ་ཟད། དཀར་ཆག་རྣམས་རྒྱ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ནས་བེད་སྤྱོད་གནང་མཁན་གྱིས་བཙལ་འཚོལ་གནང་རྒྱུར་སྟབས་བདེ་སྐྲུན་གང་ཐུབ་བྱས་དང་བྱེད་མུས་སུ་རེད་ལ། འདི་ལྟར་ཉར་ཚགས་དོ་དམ་བྱེད་པའང་བེད་སྤྱོད་བྱེད་ཕྱིར་ཡིན་པ་གསལ་ཤེས་ཀྱིས་ཉར་ཚགས་དག་སྒྲིག་བྱེད་པ་དང་། བེད་སྤྱོད་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པ་གཉིས་ཟུང་དུ་སྦྲེལ་ཏེ་ཚན་རིག་ཞིབ་འཇུག་གི་བྱ་བ་དོན་དུ་གཉེར་བའི་ལས་ཁུངས་དང་། མི་སྣའི་ཞིབ་འཇུག་ལ་མཁོ་ངེས་ཀྱི་ཡིག་ཚགས་དང་། པོ་ཏ་ལའི་ཉམས་གསོ་སོགས་འཛུགས་སྐྲུན་བྱ་གཞག་གལ་ཆེ་བར་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ་འབོར་ཆེན་མཁོ་འདོན་བྱས་པ་མ་ཟད། རང་ལས་ཁུངས་གཅིག་པུའམ་ཡང་ན་འབྲེལ་ཡོད་ལས་ཁུངས་དང་མཉམ་ལས་མཐུན་གཉེར་གྱིས《ལྕགས་སྟག་ཞིབ་གཞུང》དང་། 《བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དཔྱད་ཡིག་འདེམས་སྒྲིག(རྒྱ་འགྱུར་མ)》དེ་བཞིན་གངས་སྐྱོན་དང་། ཆུ་སྐྱོན། འབུ་སྐྱོན། སད་སྐྱོན། སེར་སྐྱོན། ཐན་སྐྱོན། ས་ཡོམ་དང་གནམ་རྡོ་སོགས་ཁག་བརྒྱད་ལས་གྲུབ་པའི་རང་བྱུང་གནོད་འཚེའི་སྐོར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་དཔེ་ཚོགས་སོགས་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་འདེམས་བསྒྲིགས་ཀྱིས་དཔེ་སྐྲུན་ཞུས་པ་དང་། མ་ཕྱི་མཁོ་འདོན་གྱིས་དཔེ་རྙིང་མང་དག་དཔར་སྐྲུན་བྱས་པ་སོགས་བརྒྱུད་དེ་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་དེ་རིགས་བསྔོགས་སྤེལ་གང་ལེགས་ཞུས་པས་རང་རྒྱལ་གྱི་འཛུགས་སྐྲུན་བྱ་གཞག་ཁག་ལ་ཞབས་འདེགས་བླ་ན་མེད་པ་ཞུས་དང་ཞུ་མུས་རེད།\nབོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་ཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་འདི་བཞིན་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་དང་། རྒྱལ་ཁབ་དབུ་བརྙེས་ཚུན་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་ལས་ཁུངས་ཁག་གི་ཡིག་ཚགས་གཏན་ཉར་བྱེད་འོས་པ་རྣམས་ལ་ཕྱོགས་བསྡུ་གཅིག་གྱུར་གྱིས་ཉར་ཚགས་དོ་དམ་བྱེད་པའི་རྟེན་གཞི་ཞིག་ཡིན་མོད། རྒྱུ་རྐྱེན་གང་རུང་གི་དབང་གིས་ད་ལྟ་དངོས་སུ་ཉར་ཚགས་བྱེད་བཞིན་པ་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་འབའ་ཞིག་ཡིན་པས། དེ་དག་རྣམས་ཀྱང་ཡིག་ཚགས་ཐུན་མོང་གི་ཁྱད་ཆོས་སམ་རང་གཤིས་ལས་བརྒལ་དུ་མེད་ན། དེང་གི་ཆར་གཙོ་ཆེ་བ་ཚན་རིག་ཞིབ་འཇུག་གི་དཔྱད་གཞིར་མངོན་པའི་རིན་ཐང་ཤས་ཆེ་བར་མཐོང་བ་དང་། མེས་རྒྱལ་གོང་བུ་གཅིག་གྱུར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་བདེན་དཔང་བསྙོན་དུ་མེད་པ་ཞིག་ཡིན་པ་མ་ཟད། བོད་ཀྱི་ཤེས་རིག་དར་རྒུད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་བལྟ་བསྡུར་དཔྱད་ཞིབ་ཀྱིས་ཉེས་འགོག་ལེགས་སྤེལ་དང་། གནའ་བཟང་དེང་སྤྱོད་ཐོག་བསམ་བློ་རིག་གནས་ཀྱིས་མཚོན་པའི་བསམ་པའི་དཔལ་ཡོན་དར་སྤེལ་བྱེད་རྒྱུར་ནུས་པ་གཞན་གང་གིས་ཀྱང་འགྲན་དུ་མི་རུང་བ་ཐོན་ཐུབ་བོ།\nགསུམ་པ། བསམ་གཞིགས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བ་དང་། ཕན་ངེས་ཀྱི་བྱ་ཐབས་སྤྱད་དེ་ཐབས་ལམ་མང་བ་དང་། གནས་རིམ་མང་བ། ཟུར་སྣེ་མང་བ་བཅས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་བསྔོགས་སྤེལ་བྱེད་དགོས།\nསྤྱིར་ན་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་ཤས་ཆེ་བ་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དུས་སྐབས་སོ་སོའི་ནང་སྲིད་དོན་ལས་ཁུངས་དང་། སྤྱི་ཚོགས་ཚོགས་པའམ་རྩ་འཛུགས་ཁག་གིས་སྲིད་སྐྱོང་ལུགས་གཉེར་བྱེད་པའི་རྒྱུད་རིམ་ནང་ཆགས་ཤིང་གྲུབ་པ་ཞིག་ཡིན་པས་ཡིག་ཚགས་ལ་ཆབ་སྲིད་རང་བཞིན་ལྡན་པ་མངོན་གསལ་དུ་མཐོང་། དེར་བརྟེན་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་བལྟ་ཀློག་བེད་སྤྱོད་དང་། དེའི་རིན་ཐང་བསྔོགས་སྤེལ་མངོན་གྱུར་ཡོང་བར་སྐབས་སོ་སོའི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་ལམ་ལུགས་དང་། བྱེད་ཕྱོགས་སྲིད་ཇུས་ཀྱི་ཚོད་འཛིན་འཁེལ་གྱི་ཡོད། དེང་གི་ཆར་ང་ཚོ་ཀྲུང་གོའི་ངོས་ནས་བཤད་ན་ཏང་གི་ཡང་དག་པའི་བྱེད་ཕྱོགས་སྲིད་ཇུས་ཀྱི་མཛུབ་སྟོན་འོག་བསྒྱུར་བཅོས་སྒོ་དབྱེའི་ཚ་རླབས་འཕྱུར་བཞིན་ཡོད་པ་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་ཁྱབ་ཁོངས་ཀུན་ལས་གསལ་རྗེན་དུ་མཐོང་ཐུབ་པ་དེས་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་བསྔོགས་སྤེལ་བྱེད་རྒྱུར་མཐུན་རྐྱེན་སྔ་ན་མེད་པ་ཞིག་སྐྲུན་ཡོད། དེས་ན་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་བསྔོགས་སྤེལ་བྱེད་རྒྱུའི་གནད་དོན་ཐད་གཙོ་བོ་ཡིག་ཚགས་རང་ངོས་ཀྱི་གནས་ཚུལ་དང་། ཡིག་ཚགས་ལས་བྱེད་པའི་བསམ་བློའི་གོ་རྟོགས་དང་རིག་གཞུང་གི་བྱང་ཚད། སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་ཡིག་ཚགས་འདུ་ཤེས་སོགས་ཀྱི་ཐོག་ནས་བསམ་གཞིགས་ཐག་གཅོད་བྱེད་དགོས་པར་སྣང་ངོ་།\nགཅིག ཡིག་ཚགས་ལས་བྱེད་པའི་ངོས་འཛིན་གསལ་དུ་གཏོང་བ་དང་། ལས་འཁྲིའི་ཁུར་སེམས་ཟབ་ཏུ་གཏོང་དགོས།\nསྤྱིར་ན་གོང་དུ་སྨོས་པ་ལྟར་ཡིག་ཚགས་ནི་མིའི་རིགས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་མེ་ལོང་ལྟ་བུ་ཞིག་ཡིན་ཞིང་། དེའི་ནང་ཆབ་སྲིད་དང་། དཔལ་འབྱོར། དམག་དོན། ཁྲིམས་ལུགས། ཚན་རིག་ལག་རྩལ། རིག་གནས་སློབ་གསོ་སོགས་སྣོད་བཅུད་ཀྱི་ཁྱད་པར་གང་དང་ཅི་ཡི་རྐང་རྗེས་བཀོད་ཡོད། གནའ་བཟང་དེང་སྤྱོད་དང་སྔ་འགྱོད་རྗེས་འདོམས་བྱེད་པ་ནི་འགྲོ་བ་མིའི་རིགས་སེམས་ཅན་གྱི་ཁམས་གཞན་ལས་ཁྱད་དུ་འཕགས་པའི་གནད་དམ་པ་ཉིད་ཡིན་ཙ་ན། སྔར་གྱི་རྗེས་ཤུལ་ལས་ཕྱིས་ཀྱི་གོམ་བགྲོད་ལ་ལམ་སྟོན་གྱི་བསླབ་བྱ་ལེན་པ་མིའི་རིགས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་བའི་ཐབས་སམ་སྒུལ་ཤུགས་ཤིག་ཏུ་འཁུམས། དེའི་ཕྱིར། མི་རབས་གོང་མ་རྣམས་ཀྱིས་སྤྱད་ཅིང་བསགས་པའི་རིག་གནས་ཤུལ་བཞག་གིས་མི་རབས་ཕྱི་མ་རྣམས་ལ་བསམ་པའི་རྒྱགས་ཕྱེ་དང་བློ་གྲོས་ཀྱི་ཉིང་ཁུ་འདོན་གྱིན་ཡོད་པས་ད་ལྟའི་མི་ཚོས་སྔ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཤེས་རྟོགས་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པའི་དགོས་འདུན་དང་ལག་ལེན་ཡང་བྱུང་བ་ཡིན། དེས་ན་ང་ཚོས་ལོ་རྒྱུས་ལ་བལྟ་ཀློག་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པའང་དུས་ཚོད་མང་དྲགས་ཏེ་སློབ་སྦྱོང་གི་ཆེད་དུ་སློབ་སྦྱོང་དང་ཞིབ་འཇུག་གི་ཆེད་དུ་ཞིབ་འཇུག་བྱས་ཏེ་ཉི་མ་འཁྱོལ་ཐབས་བྱེད་པ་ཞིག་གཏན་ནས་མིན་པར་ད་ལྟའི་གནས་བབ་འདི་གྲུབ་པའི་རྐྱེན་དང་། བཅོས་པའི་རྒྱུའམ་ཐབས་འཚོལ་བ་ཞིག་ཡིན། དེར་བརྟེན། ཡིག་ཚགས་ནང་བཀོད་ཟིན་བཏབ་ནས་ཉར་ཚགས་བྱས་པའི་བརྗོད་བྱའི་ནང་དོན་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡིག་ཚགས་རང་ཉིད་གནས་ཤིང་འཕེལ་བའི་རྒྱུའམ་རིན་ཐང་གི་གཞི་ཡིན་པའི་གསལ་ཁ་ཐོན་མོད། རིན་ཐང་དེ་བཞིན་ཡིག་ཚགས་རང་ངོས་སུ་འཇབ་ནས་ཡོད་པ་སྟེ་མངོན་མེད་ལྐོག་ན་གནས་པ་ཞིག་ཡིན་ཞིང་།ཡིག་ཚགས་དེའི་རིགས་མིའི་རིགས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་ལག་ལེན་ནང་བཀོལ་སྤྱོད་ཀྱིས་བྱ་གཞག་སྒྲུབ་པར་མཐུན་རྐྱེན་བྱས་ཚེ་ད་གཟོད་གཞི་ནས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་དེའང་དོན་ངོ་མའི་རིན་ཐང་བསྙོན་དུ་མེད་པ་ཞིག་ཏུ་གྲུབ་ཐུབ་པ་རེད། འདི་ལས་ང་ཚོས་ཤེས་ཚོར་བྱུང་བ་གང་ཞེ་ན། ཡིག་ཚགས་ནང་བཀོད་ཟིན་པའི་ནང་དོན་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་གྲུབ་པའི་ཕྱི་རོལ་རྨང་གཞི་ཡིན་ལ། མིའི་རིགས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་ལག་ལེན་ནང་ཡིག་ཚགས་སྤྱོད་པར་མཁོ་བའི་དགོས་འདུན་དེ་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་གྲུབ་པའི་རང་ངོས་རྨང་གཞི་ཡིན་པ་མ་ཟད། ཕྱི་ནང་རྒྱུ་ཚོགས་གཉིས་ཀ་འཛོམས་པའི་སྐབས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་གཞི་ནས་མངོན་དུ་འགྱུར་གྱི་ཡོད་པར་ངེས་ཤེས་འདྲོངས་པ་དེ་རེད། ཡིན་ནའང་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱིས་ཡིག་ཚགས་ལ་བཅངས་པའི་དགོས་འདུན་ནམ་རེ་བ་དེ་ཁྱོན་ཡོངས་ནས་བཤད་ན་སྣ་གྲངས་མང་ཞིང་། གནས་རིམ་མང་བ་དང་། ཟུར་སྣེ་མང་ཞིང་རྙོག་འཛིང་ཆེ་བ་ཞིག་ཡིན་ལ། བེད་སྤྱོད་གནང་མཁན་བྱེ་བྲག་པ་སོ་སོའི་དགོས་འདུན་ལ་ལྟོས་ནས་བཤད་ན་དམིགས་སུ་བཀར་ཞིང་ཁེར་བུར་སྣང་བ་ཞིག་ཀྱང་རེད། དེར་མ་ཟད། ཡིག་ཚགས་རང་ཐོག་གི་གནས་ཚུལ་ལ་ལྟོས་ནའང་བེད་སྤྱོད་གནང་མཁན་རེ་རེའི་དགོས་འདུན་ཁྱད་པར་བ་དང་བསྡུར་ན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཤིང་རྙོག་འཛིང་ཆེ་བ་དང་། བཙལ་འཚོལ་བྱེད་སྟབས་མི་བདེ་བ་ཞིག་རེད། དེར་བརྟེན་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་གྲུབ་པའི་ཕྱོགས་སམ་རྒྱུ་གཉིས་བར་འགལ་ཟླ་ལངས་ཤིང་། འགལ་ཟླ་དེ་སེལ་བའི་ཐབས་སམ་བྱེད་རྩོལ་ཏེ་ཡིག་ཚགས་ལས་ཀའང་རང་ཤུགས་སུ་ཐོན་འོངས། དེས་ན་བསྡུ་ལེན་དག་སྒྲིག་བྱེད་པ་དང་། དཀར་ཆག་བཟོ་བཀོད་བྱེད་པ་ཡིན་ནའང་འདྲ། གཡར་གཏོང་བེད་སྤྱོད་བྱེད་པ་ཡིན་ནའང་འདྲ། གང་ལྟར་ཡིག་ཚགས་ལས་ཀའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་ཞིག་ཡིན་ཕྱིན་ཚང་མ་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་གྲུབ་པའི་ཕྱི་ནང་རྒྱུ་ཚོགས་གཉིས་འཛོམས་པར་མཐུན་རྐྱེན་སྒྲུབ་པའམ་ཡང་ན་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་མངོན་དུ་འགྱུར་བའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པ་ཤ་སྟག་ཡིན་ཞིང་། མཐུན་རྐྱེན་དེ་མེད་ན་ཕྱི་ནང་རྒྱུ་ཚོགས་གཉིས་ལེགས་འཛོམས་ཡོང་བར་དཀའ་ལ། ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་ཟེར་བའང་ནམ་མཁའི་པད་མ་ལྟར་ཡིད་གསོ་བའི་མཛེས་གཏམ་ཙམ་དུ་ཟད་དོ།\nདེ་ཡང་ཚིག་རྙོག་གི་སྤྲོས་པ་དོར་ཏེ་མདོ་དོན་སྙིང་པོར་དྲིལ་ནས་བཤད་ན་འདི་ལྟ་སྟེ། ཡིག་ཚགས་ནང་ལྟོས་མེད་རང་དགར་འདུག་པའི་རིན་ཐང་དེ་མངོན་དུ་འགྱུར་ཐུབ་མིན་ནི་ཡིག་ཚགས་ལས་ཀར་རག་ལས་པ་དང་། ཡིག་ཚགས་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་མ་ཟིན་བསྙོན་མེད་ཡིན་ན་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ངོ་རིས་སྲུང་སྐྱོང་བྱེད་ཐུབ་མིན་དེའང་ཡིག་ཚགས་ལས་ཀར་རག་ལས་ཤིང་། ཡིག་ཚགས་ནི་དཔལ་འབྱོར་འཛུགས་སྐྲུན་དང་། ཚན་རིག་ཞིབ་འཇུག་གི་གཉུག་མའི་ཟིན་བྲིས་ཡིན་ན་དེས་ཕྱིས་འབྱུང་དཔལ་འབྱོར་གོང་སྤེལ་དང་། ཚན་རྩལ་ཡར་ཐོན་འགྲོ་རྒྱུར་དཔྱད་ཡིག་གི་གཞི་འཛིན་ས་མཁོ་འདོན་བྱེད་ཐུབ་མིན་ཡང་ཡིག་ཚགས་ལས་ཀར་རག་ལས་ཡོད། དེ་དང་དེ་ལ་སོགས་པའི་གནས་ལུགས་ཀྱིས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་མངོན་ལ། རིན་ཐང་དེ་དོན་ངོ་མའི་རིན་ཐང་བསྙོན་དུ་མེད་པ་ཞིག་ཏུ་གྲུབ་པར་མེད་དུ་མི་རུང་བའི་མཐུན་རྐྱེན་བྱེད་པའི་ཡིག་ཚགས་ལས་ཀའི་རིན་ཐང་ཡང་གསལ་རྗེན་དུ་བསྟན་ཡོད་པས། ཡིག་ཚགས་ལས་བྱེད་པ་ཚང་མས་རང་ཉིད་ཀྱི་ཕྲག་སྟེང་དུ་བབ་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འགན་འཁྲིར་ངོས་འཛིན་གསལ་པོ་ཡོང་བ་བྱས་ཏེ། བྱ་གཞག་སྒྲུབ་པའི་ཁུར་སེམས་དྲག་ཏུ་གཏོང་དགོས་པ་ནི་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་བསྔོགས་སྤེལ་མངོན་འགྱུར་བྱེད་པའི་སྔོན་འགྲོའི་ཆ་རྐྱེན་མེད་དུ་མི་རུང་བ་ཞིག་ཡིན།\nཡིག་ཚགས་ཀྱི་ཉར་ཚགས་དོ་དམ་ལས་ཀ་ཞིབ་ཚགས་གཏིང་ཚུགས་ངང་སྒྲུབ་པ་དང་། གཡར་གཏོང་བེད་སྤྱོད་བྱེད་རྒྱུ་འཐུས་ཚང་ཞིག་གཉེར་ཏེ་སྤྱི་ཚོགས་ཐོག་གི་རིག་དཔྱད་སྡེ་ཚན་དང་། དེ་མིན་འབྲེལ་ཡོད་མི་སྣ་སོགས་ཀྱིས་ཡིག་ཚགས་བཙལ་འཚོལ་བེད་སྤྱོད་གནང་རྒྱུར་སྟབས་བདེ་སྐྲུན་པ་མ་ཟད། ཁོང་ཚོའི་ཞིབ་འཇུག་གམ་ཡང་ན་ལས་བྱ་གང་ཡིན་པ་དེ་སྒྲུབ་རྒྱུར་ཕན་ངེས་རྔོ་ཐོགས་བྱུང་ན། དེ་ནི་ཡིག་ཚགས་ལས་བྱེད་པའི་འགན་བབ་ལས་ཀ་ཞིག་རེད་ལ། ཡིག་ཚགས་དྲིལ་བསྒྲགས་བྱེད་པའི་ཐབས་ལམ་ཡང་ལེགས་ཤོས་སུ་སྣང་། གང་ལགས་ཤེ་ན། ཁོང་ཚོས་ཡིག་ཚགས་བེད་སྤྱོད་བཏང་ནས་བྱ་བ་སྒྲུབ་སྐབས་སྟབས་བདེ་བྱུང་བ་མ་ཟད། ལས་ཀར་ཡང་ཕན་འབྲས་མངོན་གསལ་ཐོན་པས་གཅིག་ནས་སྐབས་དེ་དུས་རང་གི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པར་ཕན་པ་དང་། གཉིས་ནས་ཡིག་ཚགས་ཀྱིས་ཁོང་ཚོར་མཚོན་པའི་རིན་ཐང་ལའང་ངེས་ཤེས་གསར་པ་ཞིག་འདྲོངས་ཐུབ་པར་གྱུར་ཏེ། ཁོང་ཚོ་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པ་ཙམ་མ་ཟད། མ་སྐུལ་དང་བླངས་ཀྱིས་གཞན་ལའང་དེའི་སྐོར་ཞར་དང་ཞོར་ལ་གླེང་རྒྱུ་ཡིན་ན་དྲིལ་བསྒྲགས་ཀྱི་ཕན་འབྲས་ཤིག་ངང་ངམ་ཤུགས་ཀྱིས་ཐོན་རྒྱུ་ཡིན་པ་གོར་མ་ཆག\nཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་མངོན་འགྱུར་ཡོང་བ་བྱེད་དགོས་ན་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་ལག་ལེན་ངོ་མའི་ནང་བེད་སྤྱོད་བྱེད་དགོས་ཤིང་། ཡིག་ཚགས་བེད་སྤྱོད་གནང་མཁན་ཚོའི་བསམ་བློའི་ངོས་འཛིན་གང་འདྲ་ཞིག་ཡིན་པ་དེས་ཡིག་ཚགས་བེད་སྤྱོད་གནང་མིན་ལ་ཐད་ཀར་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་ཀྱི་ཡོད་པས། ང་ཚོས་ངེས་པར་དུ་ཡིག་ཚགས་འགྲེམས་སྟོན་བྱེད་པ་སོགས་བརྒྱུད་ཐབས་བརྒྱ་ཇུས་སྟོང་གིས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་དྲིལ་བསྒྲགས་ལས་ཀར་ཤུགས་སྣོན་བརྒྱབ་སྟེ་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་ཁ་ངོར་གཡོགས་པའི་གསང་རས་དེ་ཕུད་ཐབས་དང་། སྤྱི་ཚོགས་ཁྱོན་ཡོངས་དང་ལྷག་པར་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་བེད་སྤྱོད་གནང་ངེས་ཀྱི་རིག་དཔྱད་ཚན་པ་དང་། མི་སྒེར་གྱིས་ཡིག་ཚགས་ལ་འཛིན་པའི་ངོས་འཛིན་གསལ་དུ་གཏོང་དགོས། དེ་ལྟར་བྱུང་ཚེ་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་ཡིག་ཚགས་འདུ་ཤེས་མཐོར་འདེགས་ཡོང་བ་དང་། ཡིག་ཚགས་ཀྱིས་སྤྱི་ཚོགས་ལག་ལེན་ནང་ཕན་ནུས་འདོན་ཚད་རྒྱ་ཆེ་གོང་མཐོར་འགྲོ་བ་མ་ཟད། ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་བསྔོགས་སྤེལ་གྱིས་དཔལ་ཡོན་གཉིས་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེད་པར་ཞབས་འདེགས་ཞུ་ཤུགས་ཀྱང་ཆེ་རུ་འགྲོ་ཐུབ་བོ།\nཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་ནི་བེད་སྤྱོད་བྱེད་པའི་བརྒྱུད་རིམ་ནང་མངོན་པ་ཞིག་ཡིན། བེད་སྤྱོད་བྱེད་པ་ཞེས་པར་ཕྱོགས་གཉིས་མ་མཐར་འཛོམས་དགོས་ཏེ། གཅིག་ནས་བེད་སྤྱོད་བྱེད་མཁན་ཡོད་པ་དང་། གཉིས་ནས་སྤྱད་བྱའི་དངོས་པོ་དགོས་པ་ནི་སུས་ཀྱང་ཤེས་པ་ཞིག་རེད། ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་ངོས་ནས་བཤད་ན། རང་ཉིད་ཀྱི་ལས་འབྲས་དང་། དྲིལ་བསྒྲགས་ཀྱི་ཕན་ནུས་ལ་བརྟེན་ནས་བེད་སྤྱོད་གནང་མཁན་མི་ཉུང་བ་ཞིག་བྱུང་བ་མ་ཟད། ད་དུང་མང་དུ་གང་འགྲོ་ཡིན་ན་སྤྱད་བྱའི་ཡིག་ཚགས་རང་ངོས་ཀྱི་འཛུགས་སྐྲུན་ལ་ཤུགས་སྣོན་མ་བརྒྱབ་ཚེ་དོན་མཐུན་ལག་སྟོང་དུ་ལོག་དགོས་པའི་གནས་ཚུལ་ཐོན་རྒྱུར་གདོན་མི་ཟ། བྱས་ཙང་ཡིག་ཚགས་རང་ངོས་ཀྱི་རྨང་གཞི་བརྟན་ལེགས་ཤིག་འཛུགས་བསྐྱེད་བྱེད་དགོས་པ་ནི་གནད་ཀྱི་འགག་རྩར་ཐུག་པ་ཞིག་ཡིན་པར་སེམས་པ་ལ།\n༡ .ཡིག་ཚགས་བསྡུ་ལེན་ལས་ཀར་ཤུགས་སྣོན་བརྒྱབ་ཏེ་རང་རེའི་ལས་ཁུངས་ཀྱི་ཡིག་ཚགས་ནང་དོན་ཕུན་སུམ་ཇེ་ཚོགས་དང་། གཞི་ཁྱོན་སྣ་གྲངས་འཛོམས་པོ་ཞིག་ཡོང་བ་བྱེད་དགོས། ད་ལྟ་རང་རེའི་ལྗོངས་ཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་སུ་ཉར་ཚགས་དོ་དམ་བྱས་པའི་ཡིག་ཚགས་གྲངས་ཀྱི་ཆ་ནས་བཤད་ན་མང་ཙམ་ཡོད་པ་དང་། ནང་དོན་གྱི་ཆ་ནས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཙམ་ཡོད་ནའང་དེང་གི་ཚན་རིག་ཞིབ་འཇུག་གི་བྱ་བའི་འཕེལ་ཕྱོགས་དང་། ལྷག་པར་བོད་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་ལོ་རྒྱུས་དང་བསམ་བློ་རིག་གནས་ཀྱི་ཁྱོན་ཡོངས་ལ་བརྟག་དཔྱད་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པའི་རིག་ཚན་གསར་པ་སྟེ་བོད་རིག་པའི་འཕེལ་བགྲོད་ཀྱི་རེ་བ་དང་བསྡུར་ན་ནང་དོན་ཐད་ད་དུང་ཕྱོགས་རེ་བའི་ཞན་ཆ་ཐོན་ལ། ཡིག་ཚགས་ཀྱི་གྲུབ་ཚུལ་ཐད་ཀྱང་འཐུས་ཚང་ཞིག་མིན་པའི་རྣམ་པ་ཐོན་ཡོང་གི་ཡོད། དེར་བརྟེན་ང་ཚོས་ཀྱང་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་གིས་གཙོས་པའི་ཚན་རིག་ཞིབ་འཇུག་གི་བྱ་བའི་འཕེལ་ཕྱོགས་དང་། དེའི་དགོས་འདུན་ལ་དོ་སྣང་ཤེས་རྟོགས་ཡོང་བ་བྱས་ཏེ་རང་རེའི་ལས་ཁུངས་སུ་ད་ལྟ་བསྡུ་ཉར་བྱེད་ཐུབ་མེད་པའི་ཡིག་ཚགས་ཁག་བསྡུ་ལེན་བྱེད་གང་ཐུབ་བྱེད་དགོས། དེ་ལྟར་བྱུང་ན་གཞི་ནས་བེད་སྤྱོད་གནང་མཁན་ཚོའི་རེ་བ་ཟུར་སྣེ་མང་བ་དང་། གནས་རིམ་མང་བ། རྙོག་རྫོབ་ཆེ་བ་ཁག་རེ་རེ་བཞིན་བསྐོང་ཐུབ་པའི་རེ་བ་ཡོད་ལ། ཡིག་ཚགས་དང་། ཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་གྱི་སྤྱི་ཚོགས་གནས་བབ་ཀྱང་ལེགས་སུ་གཏོང་ཐུབ།\n༢.དག་སྒྲིག་ལས་ཀར་ཤུགས་སྣོན་བརྒྱབ་སྟེ་བལྟ་ཀློག་བེད་སྤྱོད་བྱེད་སྐབས་བཙལ་འཚོལ་བྱེད་བདེ་ཡོང་བ་བྱེད་དགོས། ཡིག་ཚགས་རང་ཉིད་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་དང་ཡིག་ཚགས་དེ་རིགས་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གནས་ཚུལ་དངོས་ལ་གཞིགས་ནས་དག་སྒྲིག་དཀར་ཆག་འགོད་པའི་ལས་ཀ་ཧུར་ཐག་སྒྲུབ་སྟེ་ཁོ་ཚོའི་རིན་ཐང་མགྱོགས་ནས་མྱུར་དུ་མངོན་འགྱུར་ཡོང་བར་འབད་པས་མཐུན་རྐྱེན་སྒྲུབ་རྒྱུ་དེ་གནད་ཀྱི་དམ་པར་འཁུམས། དེ་ལྟར་མིན་ཚེ་ཡིག་ཚགས་རྐང་གཅིག་འཚོལ་བར་ཉིན་གང་ངལ་བ་སྤྱོད་པ་དང་། ཡོད་ཚད་ཟིང་སློང་བྱས་ཀྱང་འཚོལ་རྙེད་མི་ཐུབ་པའི་གནས་ཚུལ་ཐོན་ངེས་རེད། བེད་སྤྱོད་གནང་མཁན་ཚོས་བཙལ་འཚོལ་བྱེད་སྐབས་ཇི་ཙམ་སྟབས་བདེ་ན་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་མངོན་དུ་འགྱུར་བའི་མཐུན་རྐྱེན་དེ་ཙམ་གྱིས་ཚང་བ་ཡིན་པས་དེའི་ཐད་ང་ཚོའི་ཀླད་པ་མང་ཙམ་དཀྲུག་དགོས། དཔེར་ན་དཀར་ཆག་བཟོ་འགོད་བྱེད་སྐབས་ཀྱང་སྲོལ་རྒྱུན་སྡེ་ཁག་གི་དཀར་ཆག་དང་། བམ་པོའི་དཀར་ཆག བམ་པོ་རེ་རེའི་ནང་དོན་དཀར་ཆག་ཙམ་བཀོད་པས་ཡིད་མ་ཚིམས་པར་བེད་སྤྱོད་གནང་མཁན་གྱི་དགོས་མཁོ་ལས་བརྩམས་ཏེ་ནང་དོན་དང་དུས་ཚོད། ཡོང་ཁུངས། ཡིག་ཨང་སོགས་གཞི་འཛིན་ས་བྱས་ནས་དཀར་ཆག་འདྲ་མིན་སྣ་ཚོགས་བཟོ་འགོད་བྱེད་པ་དང་། དབྱུང་ལྡེ(index,མང་པོའི་ནང་ནས་རང་ལ་གང་མཁོ་བ་དེ་ཕྱིར་ཕྱུང་བའམ་དབྱུང་བར་བྱེད་པའི་ལྡེ་མིག་ལྟ་བུ་ཡིན་པའི་ཆ་ནས་སྒྲ་དོན་གཉིས་ཚུད་ཀྱིས་དེ་ལྟར་བསྒྱུར་བའང་རྒྱ་ཡིག་ཏུ་ཐ་སྙད་འདི་ཐོག་མར་སྤྱོད་སྐབས་སྒྲ་བསྒྱུར་ཁོ་ནས引得ཞེས་བྲིས་པ་དང་། ཕྱིས་ནས་རྒྱ་ཡིག་རང་གི་གོམས་སྲོལ་དང་འབྲེལ་ཏེ索引 ཞེས་བསྒྱུར་བ་ལྟ་བུར་བསམ་མོད། བོད་ཀྱི་སྐད་ཡིག་ནང་འདི་ལྟར་ཕབ་བསྒྱུར་བྱས་ན་འོས་མིན་དཔྱད་པར་ཞུ)འདྲ་མིན་སྣ་ཚོགས་དཔེར་ན་མིའི་མིང་དང་། ས་ཆའི་མིང་། དོན་རྐྱེན་གྱི་མིང་སོགས་གཞི་རྐང་དུ་བཅོལ་ཏེ་འགོད་བཟོ་བྱས་ན་ད་གཟོད་བེད་སྤྱོད་གནང་མཁན་ཚོར་བཙལ་འཚོལ་བྱེད་པའི་ལག་ཆ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པོ་བྱུང་བས་རང་སོ་སོའི་དགོས་མཁོ་ལྟར་བེད་སྤྱོད་གནང་བས་འཐུས་པ་ལྟ་བུའོ།\n༣. བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་འབྲེལ་བའི་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་དཀར་ཆག་ལྟེ་གནས་འཛུགས་དགོས། གོང་དུ་བཤད་པའི་དཀར་ཆག་དང་དབྱུང་ལྡེ་ཚང་མ་རང་ལྗོངས་ཀྱི་ཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་སུ་ཉར་ཚགས་བྱས་པའི་ཡིག་ཚགས་ལ་ལྟོས་ནས་བཟོ་བཀོད་བྱས་པ་འབའ་ཞིག་ཡིན་ཞིང་། འདིར་གླེང་བའི་དཀར་ཆག་ལྟེ་གནས་ཀྱི་ཁྱབ་རྒྱ་དེ་ལས་རིང་དུ་བརྒལ་བ་ཞིག་རེད། དེ་ཡང་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་འབྲེལ་བའི་ཡིག་ཚགས་ནི་ད་ལྟ་ང་ཆོའི་ལྗོངས་ཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་སུ་ཉར་ཚགས་དོ་དམ་ཞུས་པ་འདི་ཙམ་གྱིས་མི་ཚད་པར་བོད་ཀྱི་ས་ཁུལ་ཁག་གི་ཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་དང་། དགོན་སྡེ། དེ་མིན་རིག་དངོས་ཚན་ཁག་སོགས་ལའང་གནས་ཡོད་ཅིང་། དེ་དག་ཚང་མ་ལྗོངས་ཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་སུ་བསྡུ་ལེན་བྱ་རྒྱུར་དཀའ་ཁག་ཆེ་བས། ཡིག་ཚགས་རང་ལ་དོ་དམ་བྱེད་ལུགས་སྔར་ལུགས་ལྟར་བསྐྱངས་པའི་རྨང་གཞིའི་ཐོག་དེ་དག་གི་ནང་དོན་དཀར་ཆག་བསྡུ་ལེན་གཅིག་བསྡུ་བྱས་ཏེ་བོད་ལྗོངས་ཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་སུ་དཀར་ཆག་ལྟེ་གནས་ཤིག་འཛུགས་ཐུབ་པ་བྱུང་ན་ཞིབ་འཇུག་བེད་སྤྱོད་གནང་མཁན་ཚོར་མཐུན་རྐྱེན་ཡིད་ཚིམ་པ་ཞིག་སྐྲུན་ཐུབ་ངེས་རེད།\n༤. བལྟ་ཀློག་བེད་སྤྱོད་ཀྱི་བྱ་བ་གང་ལེགས་སྒྲུབ་དགོས། དེ་ཡང་གོང་དུ་སྨོས་པའི་དོན་ཚན་ཆེ་ཕྲ་ཐམས་ཅད་ཡིག་ཚགས་བེད་སྤྱོད་ཀྱིས་རིན་ཐང་མངོན་དུ་འགྱུར་བའི་མཐུན་རྐྱེན་ནམ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་འབའ་ཞིག་ཡིན་ཞིང་། བྱ་བ་དེ་རྣམས་གྲུབ་པ་ཙམ་གྱིས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་མངོན་དུ་འགྱུར་ཐབས་མེད་པས་ཚན་རིག་ཞིབ་འཇུག་དང་། འཛུགས་སྐྲུན་བྱ་གཞག་གི་ལག་ལེན་དངོས་ནང་ཡིག་ཚགས་བེད་སྤྱོད་བྱེད་རྒྱུ་ནི་གོང་སྨོས་ལས་ཕྲན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཐའ་མའི་དམིགས་རེ་ཉིད་ཡིན་ནོ།\nའཛམ་གླིང་ཡིག་ཚགས་ལས་རིགས་ཀྱི་འཕེལ་ཕྱོགས་ལ་བལྟས་ཚེ་ང་ཚོས་སྣང་ཚུལ་འདི་འདྲ་ཞིག་མངོན་གསལ་དུ་མཐོང་ཐུབ་སྟེ། རྒྱལ་ཁབ་དང་། མི་རིགས་གང་འདྲ་ཞིག་ཡིན་ནའང་རུང་། དེ་རྣམས་ཀྱིས་སྤྱི་ཚོགས་ལམ་ལུགས་ཅི་འདྲ་ཞིག་ལག་བསྟར་བྱེད་བཞིན་ཡོད་ནའང་འདྲ། ཚང་མས་ཡིག་ཚགས་བཀག་ཉར་བྱེད་ཡུན་ཐུང་དུ་བཏང་ནས་བེད་སྤྱོད་བྱེད་ཚད་རྒྱ་ཆེར་གཏོང་བཞིན་ཡོད་པ་ནི་གཅིག་མཐུན་རེད། རང་རེའི་རྒྱལ་ཁབ་ལ་ཆ་བཞག་ནའང་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་བཀག་ཉར་བྱེད་ཡུན་དེ་མཐའ་མེད་པ་ནས་མི་ལོ་སུམ་ཅུར་བསྒྱུར་ཡོད་པས། དམིགས་བསལ་གནས་ཚུལ་ཡོད་རིགས་ཕུད། དེ་བྱིངས་ཚང་མ་ཡིག་ཚགས་གྲུབ་ནས་ལོ་སུམ་ཅུ་འཁོར་མཚམས་ཚང་མ་སྤྱི་ཚོགས་ཁྱོན་ཡོངས་ཀྱིས་བེད་སྤྱོད་བྱས་ཆོག་པ་རེད། ད་ལྟ་ལག་བསྟར་དོན་འཁྱོལ་བྱེད་མུས་ཡིན་པའི་ལམ་ཕྱོགས་དང་། མཛད་ཕྱོགས། སྲིད་ཇུས་གང་གི་ཐད་ནས་བལྟས་ཀྱང་སྔར་ན་མ་གྲགས་པའི་དུས་བབ་བཟང་པོ་ཞིག་རེད་ན། ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་བསྔོགས་སྤེལ་མངོན་འགྱུར་ཡོང་རྒྱུར་མཐུན་རྐྱེན་བླ་ན་མེད་པ་ཞིག་སྐྲུན་པ་དང་། མདུན་ལམ་ཡངས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བ་ཞིག་བཏོད་ཡོད་པ་རེད།\nཡིག་ཚགས་ཀྱི་བལྟ་ཀློག་བྱེད་སྤྱོད་བྱེད་པར་གནས་རིམ་མཐོ་དམའ་གཉིས་ཡོད་པ་ལས་སྲོལ་རྒྱུན་ལྟར་གནས་རིམ་དམའ་བའི་བལྟ་ཀློག་བེད་སྤྱོད་ནི་ཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་སུ་གཡར་གཏོང་བྱས་པའི་ཡིག་ཚགས་བལྟ་ཀློག་བྱེད་ས་དམིགས་བཀར་ཡོད་པས་ཡིག་ཚགས་བེད་སྤྱོད་གནང་བར་ཕེབས་མཁན་ཚང་མས་བལྟ་ཀློག་ཁང་དུ་ཕེབས་གཟིགས་གནང་གི་ཡོད། དེར་བརྟེན་ཁོང་ཚོས་གང་མཁོ་བའི་ཡིག་ཚགས་བཙལ་འཚོལ་གནང་བ་དང་། བཤུ་འབྲི། པར་སློག་སོགས་བྱེད་རྒྱུའི་ཐད་མཐུན་རྐྱེན་གང་ལེགས་སྐྲུན་དགོས་པ་དང་། ཞབས་ཞུ་སྟབས་བདེ་སྐྲུན་གང་ཐུབ། དེ་མིན་དཔྱད་ཡིག་མཁོ་འདོན་སྐོར་གྱི་བློ་འདྲི་སོགས་གང་ལེགས་གང་བཟང་སྒྲུབ་དགོས་པ་ཡིན།\nརྩོམ་ཞིབ་སྟེ་རྩོམ་སྒྲིག་དང་ཞིབ་འཇུག་གཉིས་ཚུད་པའི་ལས་ཀ་འདི་བཞིན་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་མངོན་དུ་འགྱུར་བའི་བྱ་ཐབས་ཞིབ་ཚགས་གཏིང་ཚུགས་ཤིག་ཡིན་ལ། ཡིག་ཚགས་ལས་ཀའི་དམིགས་འདུན་མཐའ་མའམ་མཐོ་ཤོས་ཏེ་ཡིག་ཚགས་མཁོ་འདོན་བེད་སྤྱོད་ཀྱིས་སྤྱི་ཚོགས་བྱ་གཞག་ཁག་ལ་ཞབས་འདེགས་ཞུ་བའི་བྱ་ཐབས་གནས་རིམ་མཐོ་བ་དེའང་ཡིན་ཏེ། ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་བྱ་རྒྱུ་ནི་ཡིག་ཚགས་ལས་ཀའི་བླང་བྱའམ་རེ་བ་མཐོ་ཤོས་དེ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྩོམ་སྒྲིག་ཞིབ་འཇུག་གི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པ་ལས་ཐོབ་པའི་འབྲས་བུ་ཁག་ཅིག་ཏང་སྲིད་ལས་ཀར་དཔྱད་གཞིའམ་གཞི་འཛིན་ས་མཁོ་འདོན་བྱེད་པ་ཡིན་མོད། ཁྱབ་ཆེ་བའི་དབང་དུ་བྱས་ན་གཙོ་བོ་རིག་དཔྱད་སྡེ་ཁག་དང་རིག་དཔྱད་མི་སྣར་ཚད་མཐོ་བའི་དཔྱད་ཡིག་གི་ཞབས་ཞུ་སྒྲུབ་པ་དེ་ཡིན་པར་སེམས། དེ་ཡང་ཡིན་ཏེ། ཚན་རིག་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པར་དཔྱད་ཡིག་དགོས་ལ། ཡིག་ཚགས་ལ་དཔྱད་ཡིག་གཞན་གང་གིས་ཀྱང་འགྲན་དུ་མེད་པའི་བདེན་དངོས་སམ་ཡིད་རྟོན་དུ་རུང་བའི་རང་བཞིན་ཞིག་ལྡན་པས་བདེན་དོན་འཚོལ་སྙེགས་ལ་སྤྲོ་བའི་ཚན་ཞིབ་པས་དཔྱད་ཡིག་གི་རྣམ་པ་འདིར་འཛིན་པའི་ལྟ་སྟངས་དང་སྤྱོད་པའི་དགོས་འདུན་ཡང་གཞན་ལས་ལྟག་པར་མཐོང་བ་སྨོས་མ་དགོས་པའི་ཕྱིར།\n༡ .རྩོམ་སྒྲིག་སྐོར། བོད་ལྗོངས་ཀྱི་ཡིག་ཚགས་ནི་ཚང་མས་མཁྱེན་གསལ་ལྟར་ཁ་གྲངས་དང་། ནང་དོན། རྣམ་པ་སོགས་གང་ཐད་ནས་བལྟས་ཀྱང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞིག་རེད་ལ། བོད་རིག་པར་ཞིབ་དཔྱད་གནང་མཁན་ཁག་སོ་སོར་ལྟོས་ནས་བཤད་ན་ཁོ་ཚོར་མཁོ་བའི་དཔྱད་ཡིག་ནི་ནང་དོན་གྱི་ཁྱབ་རྒྱ་ཆེ་ཆུང་དང་། གཏིང་ཟབ་ཚད། དཔྱད་ཞིབ་བྱེད་པའི་ཟུར་སྣེ་དང་རྐང་པ་འཛུགས་ས་སོགས་ཐམས་ཅད་བྱེ་བྲག་དམིགས་སུ་བཀར་བ་ཞིག་རེད། དེར་བརྟེན། ཁོ་ཚོར་མཁོ་བའི་དཔྱད་ཡིག་ཁག་མར་གྱི་ནང་ནས་སྤུ་བཏོན་པ་ལྟར་བམ་པོ་བརྩེགས་པའི་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་ལྷུན་པོ་ལས་ཕྱིར་ཕྱུང་ཞིང་ཕྱོགས་སྒྲིག་མཁོ་འདོན་བྱེད་དགོས། དེ་ལྟར་བྱུང་ཚེ་མཁོ་འདོན་དང་བེད་སྤྱོད་གནང་མཁན་ཕྱོགས་གཉིས་ཀར་དགེ་མཚན་རྨད་དུ་བྱུང་བ་འཕེལ་རྒྱུ་ཡིན་པར་གདོན་མི་ཟ་མོད། དགོས་མཁོའི་བརྟག་དཔྱད་སྔོན་དུ་མ་སོང་ན་ལས་ཕོན་ཆེ་ལ་རྙོག་འཛིང་ཆེ་བའི་ལས་དེ་ངལ་བ་འབྲས་མེད་ཀྱི་གཡང་སར་ལྷུང་རྒྱུ་ཡིན་པའང་གདོན་མི་ཟ་བའི་གནད་ཉིད་དུ་འཁུམས་སོ།\nཀ རིག་དཔྱད་ཆ་འཕྲིན་འཚོལ་སྡུད་བྱེད་རྒྱུར་དོ་སྣང་བྱེད་དགོས། ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཆེན་པོ་ཁྲེན་ཡོའན(陈垣)གྱི་དགོངས་ཚུལ་ལྟར་ན། “ཞིབ་འཇུག་གི་བྱ་བ་གཉེར་བའི་བརྒྱུད་རིམ་ནང་། དཔྱད་ཡིག་ལ་རྒྱུས་མངའ་དང་བསྡུ་གསོག་བྱེད་རྒྱུ་དེས་ལས་ཀ་ཧྲིལ་པོ་སྒྲུབ་པའི་དུས་ཚོད་དང་སེམས་ནུས་ཀྱི༥༠%ཟིན་པ་དང་། གོ་བསྡུར་བསམ་གཞིགས་བྱེད་པས༣༠%ཟིན་ཞིང་། དངོས་སུ་རྩོམ་འབྲིར་ཞུགས་པར་དུས་ཚོད་དང་སེམས་ནུས་ཀྱི༢༠%སྤྱད་པས་འགྲིག”པར་བཞེད་ཀྱི་ཡོད་པ་དེ་ལས་དཔྱད་ཡིག་གིས་ཞིབ་འཇུག་ལས་ཀའི་ནང་བཟུང་བའི་གནས་བབ་གསལ་པོར་མ།ཚོན་ཡོད། ཡིག་ཚགས་ནི་དཔྱད་ཡིག་གི་ཕུད་དུ་སོན་པ་ཞིག་ཡིན་པ་ཚང་མས་ཤེས་གསལ་ལྟར་ཡིན་པས་ཡིག་ཚགས་ཀྱིས་རིག་དཔྱད་ཞིབ་འཇུག་བྱ་བའི་ཁྲོད་མཚོན་པའི་རིན་ཐང་ཆེ་ཐག་ཆོད་ཡོད་ནའང་། ད་ལྟའི་ཆར་བག་ལ་ཉལ་ནས་བསྡད་ཡོད། དེར་བརྟེན་རྩོམ་སྒྲིག་ལས་ཀ་སྒྲུབ་མཁན་ཚོས་ཡིག་ཚགས་ཁོ་ནར་མགོ་འཁོར་ཏེ་མ་བསྡད་པར་བོད་རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་གི་འཕེལ་ཕྱོགས་སྤྱི་དང་། ཡང་སྒོས་བོད་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་ལོ་རྒྱུས་དང་འབྲེལ་བའི་རིག་ཚན་ཁག་གི་འཕེལ་ཕྱོགས་ལ་ཉམས་ཞིབ་བྱེད་པ་དང་། རིག་པའི་རྫི་རྣོ་ཙམ་བྱས་ནས་རིག་དཔྱད་ཀྱི་འཕེལ་ཕྱོགས་དང་། དཔྱད་ཡིག་གི་མཁོ་ཕྱོགས་ལ་དོ་སྣང་སྒོས་སྐབས་འཕྲལ་གང་མཁོ་གང་སྒྲིག་གིས་མཁོ་འདོན་བྱས་པ་ཡིན་ན་དཔེ་ཁྲིའི་སྟེང་གཉིད་ལ་ཡུར་བའི་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་དེའི་རིགས་རིག་དཔྱད་བྱ་བའི་ཁྲོད་ཀྱི་དཔྱད་གཞི་གསོན་པོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ནས་རིག་ལམ་དཔྱད་བསྡུར་གྱི་བྱ་བ་གཏིང་ཚུགས་སུ་འཕེལ་བར་སྐུལ་འདེད་དང་། ཡིག་ཚགས་རང་ངོས་ཀྱི་རིན་ཐང་ཡང་མངོན་དུ་འགྱུར་ཐུབ་པ་ཡིན།\nབོད་རིག་པའི་ཁྱབ་ཁོངས་ལས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པའི་བྱ་བ་གཅིག་པུར་བལྟས་ནའང་མི་ལོ་བཞི་བཅུ་ལྷག་གི་འཕེལ་ལམ་བརྒྱུད་ཡོད་རུང“ད་ཕན་རང་རེས་བོད་ཀྱི་སྤྱིར་བཏང་ལོ་རྒྱུས་དང་ཆོས་སྲིད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཁོ་ན་ཙམ་ལས། བོད་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་། རིག་གནས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས། མིའི་བསམ་བློའི་འཕེལ་རིམ་གྱི་ལོ་རྒྱུས། དེ་བཞིན་འཛུགས་སྐྲུན་བཟོ་རྩལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་སོགས་གལ་ཆེ་བ་མང་པོ་ཞིག་ལ་བསམ་གཞིགས་དང་ཞིབ་འཇུག་རྩ་བ་ནས་བྱ་རྒྱུ་མ་བྱུང་བའམ་ཡང་ན་བརྒྱུད་རིམ་ལྡན་པ་ཞིག་བྱུང་མེད་”(༡)པ་དེར་གཅིག་ནས་རིག་ལམ་དེ་རང་མ་ལག་ཚང་ཞིང་ཁོ་ལག་རྒྱས་པ་ཞིག་གྲུབ་མེད་པའི་རྐྱེན་ཡོད་ལ། ཕྱོགས་གཞན་ཞིག་ནས་ད་ཕན་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོའི་དཔྱད་གཞིར་འཛིན་པ་མང་དག་ཅིག་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་དེབ་ཐེར་དང་རྣམ་ཐར་རྟོགས་བརྗོད། གདན་རབས་དཀར་ཆག་སོགས་ཡིན་ཞིང་། ཡིག་རིགས་དེ་ཚོ་ཚང་མ་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཤན་ཤུགས་ཆེ་བ་དང་། གྲུབ་མཐའི་ཕྱོགས་ལྷུང་།རྩོམ་མཁན་གྱི་བསམ་བློ་སོགས་གང་ཐད་ཀྱི་དབང་གིས་ཆོས་ལུགས་གྲུབ་མཐའ་དང་། གདན་ས། ལོ་པཎ་གྱི་བྱུང་བ་དང་ཆེ་བ་བརྗོད་པ་ཙམ་ལས་བོད་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་དཔལ་འབྱོར་སོགས་ཀྱི་གནས་ཚུལ་ཞིབ་གསལ་བཀོད་པ་ཉིན་མོའི་སྐར་མ་ལྟར་དཀོན་པས་ཞིབ་འཇུག་ལས་དོན་པས་དེའི་སྐོར་ཞིབ་དཔྱད་བྱེད་འདོད་ཀྱང་དཔྱད་གཞི་མེད་པའམ་དཀོན་པར་གྱུར་ཏེ། སེམས་བསམ་པས་ནམ་མཁར་རྟ་རྒྱུག་ནའང་། རྒྱུ་དངོས་པོས་སྦར་མཐིལ་ལ་སོ་མ་ཐེབས་པར་ལུས་པ་རེད་སྙམ། དེས་ན་ང་ཚོ་ཡིག་ཚགས་རྩོམ་སྒྲིག་གི་ལས་ལ་གཞོལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་རིག་དཔྱད་ཆ་འཕྲིན་འདིར་དོ་སྣང་གིས་དེའི་སྐོར་གྱི་ཡིག་ཚགས་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཞུ་ཐུབ་པ་བྱུང་ན་ཕན་འབྲས་བློས་མི་འཁྱུད་པ་ཞིག་ཐོན་རྒྱུ་ཡིན་པར་སེམས་སོ།\nཁ འབྲེལ་ཡོད་ཚན་པ་དང་མཉམ་འབྲེལ་རོགས་རེས་ཀྱིས་ཡིག་ཚགས་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་དཔེ་སྐྲུན་མཁོ་འདོན་བྱེད་རྒྱུའང་ཐབས་ལམ་བཟང་པོ་ཞིག་ཏུ་མངོན། ཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་རང་ཉིད་ནས་ཡིག་ཚགས་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་བདམ་སྒྲིག་བྱེད་སྐབས་ལས་མཁན་གྱིས་མི་འདང་བ་དང་། ཡང་ན་ལས་མཁན་གྱི་ཆུ་ཚད་ཀྱིས་མི་འདང་བའི་གནས་ཚུལ་ཐོན་སྲིད་ལ། གཞན་དུ་དེང་གི་དཔེ་སྐྲུན་བྱ་གཞག་གིས་ཕན་འབྲས་ལ་དོ་ཁུར་ཆེན་པོ་བྱེད་ཅིང་ཡིག་ཚགས་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་བཏོན་པའི་ཕན་འབྲས་ནི་ག་ནས་བལྟས་ཀྱང་བྲིན་ཁ་རྒྱུག་པའི་སྒྲུང་རྩོམ་སོགས་དང་བསྡུར་ཐབས་མེད་པ་ཞིག་ཡིན་པ་ནི་མ་སྒྲུབ་རང་གྲུབ་ཀྱི་བདེན་དོན་ཞིག་ཏུ་སྣང་། དེ་བས་ན་འབྲེལ་ཡོད་རིག་དཔྱད་སྡེ་ཁག་དང་མཐུན་གཉེར་མཉམ་སྒྲུབ་ཀྱིས་འདེམས་སྒྲིག་དཔེ་སྐྲུན་བྱས་པ་ཡིན་ན་གཅིག་ནས་འདེམས་སྒྲིག་གི་སྤུས་ཚད་མཐོར་འདེགས་ཐུབ་པ་དང་། གཉིས་ནས་དཔར་སྐྲུན་ཞུ་བའི་འགྲོ་གྲོན་ཡང་ཐག་གཅོད་ཡོང་གི་ཡོད་པས་རང་དགའ་གཞན་ཕན་གྱི་བྱ་བ་འདིར་གཞོལ་བར་མི་སྤྲོ་བ་སུ་མཆིས། དཔེར་ན་བོད་ལྗོངས་ཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་ནས་ལྗོངས་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་ཁང་སོགས་དང་རོགས་རེས་མཉམ་ལས་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ལས་རང་བྱུང་གནོད་འཚེའི་སྐོར་གྱི་དཔེ་ཚོགས་ཤིག་འདེམས་སྒྲིག་དཔེ་སྐྲུན་ཞུས་པ་དང་། ཀྲུང་གོ་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་ཁང་མི་རིགས་ཞིབ་འཇུག་སོའོ་དང་མཉམ་རུབ་ཀྱིས《བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དཔྱད་ཡིག་འདེམས་བསྒྲིགས(རྒྱ་འགྱུར་མ)》སྒྲིག་བསྒྱུར་པར་སྐྲུན་ཞུས་པ།《བོད་ལྗོངས་ནི་ཀྲུང་གོའི་མངའ་ཁོངས་བསྙོན་དུ་མེད་པ་ཞིག་ཡིན》ཞེས་པ་སོགས་ལ་འབྲེལ་ཡོད་ཡིག་ཚགས་མཁོ་འདོན་ཞུས་པ་སོགས་མང་དུ་གཉེར་བ་དེས་རིག་ལམ་དཔྱད་ཞིབ་དང་མེས་རྒྱལ་གོང་བུ་གཅིག་གྱུར་སྲུང་སྐྱོང་བྱེད་པའི་བྱ་བའི་ནང་ཕན་ནུས་གལ་ཆེན་བཏོན་ཡོད་པ་ནི་བསྙོན་དུ་མེད་པའི་དོན་དངོས་ཤིག་ཡིན་ལ་དེས་ང་ཚོར་ཐབས་ལམ་བཟང་པོ་ཞིག་ཀྱང་བསྟན་ཡོད།\n༢. ཞིབ་འཇུག་གི་སྐོར། ཡིག་ཚགས་ལས་ཀའི་མ་ལག་ཞིག་ཏུ་གྲུབ་པའི་རྩོམ་ཞིབ་གཉིས་ལས་ཞིབ་འཇུག་གི་སྐོར་ལའང་ཁག་གཉིས་ཡོད་དེ། ཡིག་ཚགས་སྐོར་གྱི་ཞིབ་འཇུག་དང་། ཡིག་ཚགས་དང་འབྲེལ་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་འཇུག་གོ། དེ་ལས་ཡིག་ཚགས་ཞིབ་འཇུག་ནི་གཙོ་བོ་ཡིག་ཚགས་གང་ཡོད་པ་དེ་ཚོའི་བྱུང་ལུགས་གྲུབ་སྟངས་དང་སྔོན་མར་ཉར་ཚགས་བྱེད་ཚུལ་སོགས་ལ་ཞིབ་འཇུག་དཔྱད་བསྡུར་གྱིས་སྔར་བས་ལེགས་པའི་སྒོ་ནས་ད་ཡོད་ཀྱི་ཡིག་ཚགས་ཉར་ཚགས་དོ་དམ་དང་བེད་སྤྱོད་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པར་རིག་པའི་མཐུན་རྐྱེན་སྐྲུན་པ་ཞིག་ཡིན་ན་འདིར་སྐབས་སུ་མ་བབ་པས་རྒྱས་པར་མི་སྤྲོ།\nཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་འཇུག་གི་བྱ་བ་གཉེར་ཚེ་རང་གི་ཁྱད་ཆོས་གཞན་ལ་མེད་པ་གཉིས་འབུར་དུ་ཐོན་དགོས་ཏེ། རང་ལས་ཁུངས་སུ་བསྡུ་ཉར་བྱས་པའི་ཡིག་ཚགས་རྣམས་ཞིབ་འཇུག་གི་གཞི་རྐང་ཚུགས་སར་བྱས་ཏེ་ཐབས་ནུས་ཡོད་རྒུས་ཡིག་ཚགས་དེ་ཚོའི་རིན་ཐང་བསྔོགས་སྤེལ་བྱེད་དགོས་པ་དང་གཅིག ཡིག་ཚགས་ལ་གཞི་བཅོལ་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཕྱོགས་དང་ཟུར་འགར་ཞིབ་དཔྱད་བགྱིས་ཏེ་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོས་བརྩམས་པའི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་གྱི་ནང་དོན་དང་། ལྟ་བར་ཁ་གསབ་རོགས་སྣོན་དང་དག་བཅོས་དགག་སྒྲུབ་བྱེད་པ་ལས་བརྒྱུད་རིམ་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཞིབ་འཇུག་གིས་དེབ་ཐེར་གསར་རྩོམ་དང་། ལྟ་བ་གསར་འཛུགས་བྱེད་པ་ཞིག་མིན་པ་དང་གཉིས་སོ། དེ་ལྟར་བྱུང་ཚེ་གཅིག་ནས་རང་ཉིད་ཀྱི་ལེགས་ཆ་སྤེལ་བ་དང་། གཉིས་ནས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་ལས་ཀ་གཞན་ཀུན་ལ་སྨན་པའི་གསོས་སུ་བྱེད་པས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་འདོན་སྤེལ་གང་ལེགས་ཡོང་རྒྱུར་ཕན་ངེས་ཀྱི་ནུས་མཐུ་ཐོན་ཐུབ་པ་དཔེར་ན། ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཁང་དང་པོའི་བློ་མཐུན་གྱིས་རང་ལས་ཁུངས་སུ་ཉར་བའི་ཆིང་རྒྱལ་རབས་སྐབས་ཀྱི་ཅུན་ཅི་ཁྲུའུ(军机处)སོགས་ཀྱི་འབྲས་ཙེའི(奏折)ནང་དོན་གཞིར་བཟུང་ནས་དཔྱད་ཞིབ་བྱེད་སྐབས་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བའི་ཁྲོད་དུ་དར་ཆེ་བའི་ལྟ་བ་སྟེ། ཉལ་ཐ་བཀག་སྡོམ་བྱེད་མིན་ཐད་ཆིང་སྲིད་གཞུང་ནང་ཕྱོགས་ཁག་གཉིས་ཡོད་པར་བཞེད་པའི་ལྟ་ཚུལ་དེ་དོན་དངོས་དང་མི་མཐུན་པར་མཐོང་སྟེ《མི་དམངས་ཉིན་རེའི་ཚགས་པར》ཐོག་རྩོམ་ཡིག་སྤེལ་ནས་སྐབས་དེ་དུས་ཉལ་ཐ་བཀག་སྡོམ་བྱེད་རྒྱུའི་ཐད་ཆིང་སྲིད་གཞུང་གི་གོང་འོག་ཚང་མ་གཅིག་མཐུན་ཡིན་པའི་སྐོར་གསལ་བཤད་བྱས་པར་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོའི་གདེང་འཇོག་མཐོན་པོ་ཐོབ་པ་ལྟ་བུ་ང་ཚོའི་མིག་དཔེའམ་དཔྱད་གཞིར་བཟུང་དགོས་པར་སྙམ་མོ།\nཀ ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པའི་མདུན་ལམ་ཡངས་པོ་ཡོད་པ། གལ་སྲིད་ང་ཚོས་རང་ལས་ཁུངས་སུ་ཉར་ཚགས་བྱས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་རྣམས་ལ་གཞི་བཅོལ་ཞིང་། བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱལ་རབས་དང་། གདན་རབས་དེབ་ཐེར་དཔྱད་གཞིར་བྱས་ཏེ་འབྲེལ་ཡོད་ལོ་རྒྱུས་ལ་དཔྱད་བསྡུར་ཞིབ་འཇུག་གི་བྱ་བ་གཉེར་བ་ཡིན་ན། གཅིག་ནས་རང་ལས་ཁུངས་ཀྱི་རིག་གཞུང་ཆུ་ཚད་གོང་མཐོར་གཏོང་བ་དང་། ཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་གནས་བབ་ལ་བསྒྱུར་བཅོས་བྱེད་ཐུབ་པ་མ་ཟད། གཉིས་ནས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་འཇུག་གི་རིག་ལམ་འདི་བཞིན་ཁོ་ལག་ཡངས་པོར་གྲོལ་བ་དང་། རིག་པའི་མ་ལག་འཐུས་ཚང་བ་ཞིག་ཏུ་འཕེལ་བར་སྨན་ལ། ཞིབ་འཇུག་དཔུང་ཁག་རྒྱ་བསྐྱེད་ཤུགས་ཆེར་གཏོང་བར་ཡང་ཕན་ནུས་ངེས་ཅན་ཞིག་ཐོན་ངེས་རེད། དེ་བས་གལ་ཆེ་བ་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་མངོན་དུ་འགྱུར་ཐུབ། གལ་སྲིད་རིན་ཐང་ཆེ་བའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་དང་། དེ་དགོས་ངེས་མཁོ་ངེས་ཀྱི་རིག་དཔྱད་ལས་ཁུངས་དང་རིག་དཔྱད་མི་སྣའི་བར་འབྲེལ་ལམ་འཛུགས་ཐུབ་པ་བྱུང་ཚེ། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རིག་གནས་ལ་ཞིབ་འཇུག་གིས་དེང་གི་དུས་རབས་སྙིང་སྟོབས་དང་མཐུན་ལ་སྲོལ་རྒྱུན་རིག་གནས་ཀྱི་ཉིང་བཅུད་ཀྱང་བླངས་པའི་རིག་གནས་གསར་པ་འཛུགས་སྤེལ་བྱེད་རྒྱུར་ཕན་ནུས་གལ་ཆེ་འདོན་ཐུབ་པ་གོར་མ་ཆག འདི་ལྟར་བྱེད་པའང་རང་རེས་གསར་དུ་རྙེད་པའི་བྱེད་ཐབས་ཤིག་མིན་པར་རང་རྒྱལ་གྱི་ཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་ཀྱི་ཆ་རྐྱེན་བཟང་བ་དང་། ཆུ་ཚད་མཐོ་བ་དག་གི་ལག་ལེན་ལས་ཐོབ་པའི་བསླབ་བྱ་ཞིག་རེད། དཔེར་ན་ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཁང་གཉིས་པས་ལོ་རབས་ལྔ་བཅུ་པའི་སྐབས་ནས་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཉར་ཚགས་བྱས་པའི་ཡིག་ཚགས་རྣམས་ལས་སུན་ཀྲུང་ཧྲན་གྱི་སྐོར་འཁོད་པའི་ཡིག་ཚགས་རྣམས་དཔྱད་གཞིར་བྱས་ཏེ་ཞིབ་འཇུག་གཏིང་ཟབ་ཀྱིས《གསར་བརྗེའི་སྙིང་སྟོབས་ནམ་ཡང་མདུན་དུ་བསྐྱོད-ཟླ་བ་བཅུ་པའི་གསར་བརྗེ་ལངས་རྗེས་སུན་ཀྲུང་ཧྲན་གྱི་གསར་བརྗེའི་བསམ་བློ་དང་གསར་བརྗེའི་ལག་ལེན་སྐོར་བཀོད་པ》ཞེས་པ་རྩོམ་འབྲི་མཛད་པ་ལྟ་བུ་དང་། ཉེ་བའི་ལོ་ཤས་ནང་ཁོང་ཚོས《ཀྲུང་ཧྭ་མི་སེར་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་གནད་བསྡུས》དང《གོ་མིན་ཏང་གི་ལོ་རྒྱུས་རགས་རིམ》སོགས་རྩོམ་འབྲི་གནང་བ་དང་། ཀྲུང་དབྱང་ཡིག་ཚགས་ཁང་ནས《དམར་དམག་རྒྱང་བསྐྱོད་བྱས་པའི་ལོ་རྒྱུས》རྩོམ་འབྲི་གནང་བ་ལྟ་བུ་ཚང་མ་རང་སོ་སོའི་ལས་ཁུངས་སུ་ཉར་ཚགས་བྱས་པའི་ཡིག་ཚགས་བེད་སྤྱོད་བྱས་ཏེ་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཞིབ་འཇུག་གནང་བའི་དཔེ་མཚོན་ཙམ་ཡིན་པ་ལྟ་བུ་རེད།\nཁ རིག་ལམ་གཉིས་སམ་གསུམ་མཐུད་མཚམས་ཀྱི་གནད་དོན་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པའང་མདུན་ལམ་རྒྱ་ཆེར་ལྡན་པ་ཞིག་རེད། རང་རེའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རིག་པའི་ངོས་ནས་བཤད་ན་མ་ལག་ཚང་བ་དང་། ཤ་ཁྲག་རྒྱས་པ་ཞིག་ད་དུང་ཆགས་མེད་ལ། དེང་དུས་གསར་དུ་དར་བའི་རིགས་ལམ་གྱི་ཐབས་དང་བསམ་བློ་འཁྱེར་ཏེ་བོད་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་ལོ་རྒྱུས་ལ་གཏིང་ཚུགས་པའི་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་ཐུབ་པ་ནི་དེ་བས་དཀོན་པོ་རེད། དེར་བརྟེན་ང་ཚོའི་ཡིག་ཚགས་ལས་ཁུངས་ནས་རང་གི་ཁྱད་འཕགས་རང་བཞིན་ནམ་དགེ་མཚན་འདོན་སྤེལ་གང་ལེགས་བྱས་ཏེ་ལོ་རྒྱུས་རིག་པ་དང་འབྲེལ་མཐུད་དུ་གྱུར་བའི་རིག་ཚན་གྱི“ས་མཚམས་ས་ཁུལ”ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པའི་བྱ་བ་གཉེར་བ་ཡིན་ན་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རིག་གནས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་རྒྱུར་ལེགས་སྐྱེས་འབུལ་ཐུབ་ལ། རང་གི་ཞིབ་འཇུག་ལས་ཀར་ཡང་གནམ་ས་གསར་པ་ཞིག་གཏོད་ཐུབ་པ་ཡིན། དཔེར་ན་ང་ཚོས་ལོ་རྒྱུས་རིག་པ་དང་ཆབ་སྲིད་རིག་པ་གཉིས་ཀྱི་འབྲེལ་མཚམས་ས་ཁུལ་ཏེ་ཆབ་སྲིད་ལམ་ལུགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་བྱུང་འཕེལ་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱས་ཏེ་བོད་ཀྱི་དེ་སྔའི་དུས་རིམ་ཁག་གི་ཆབ་སྲིད་ལམ་ལུགས་དང་། སྲིད་འཛིན་སྒྲིག་གཞི། མི་དོན་དཔོན་གནས་ལམ་ལུགས་སོགས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་ཐུབ་པ་བྱུང་ཚེ་གཅིག་ནས་བོད་རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་བྱ་གཞག་ལ་ལེགས་སྐྱེས་ཆེ་ཙམ་འབུལ་ཐུབ་པ་དང་། གཉིས་ནས་ཡིག་ཚགས་རང་ངོས་ཀྱི་ལས་ཀ་སྟེ་དག་སྒྲིག་སོགས་ཀྱི་བྱ་བ་སྤེལ་བར་ཡང་གཞི་འཛིན་ས་དང་། རྐང་ཚུགས་ས་འདོན་སྤྲོད་བྱེད་ཐུབ་པ་ཡིན། དེའི་ཐད་ཀྱང་ང་ཚོའི་མིག་དཔེར་འོས་པ་མང་དག་ཡོད་པ་དཔེར་ན། ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཁང་དང་པོས《ཆིང་རྒྱལ་རབས་སྐབས་ཀྱི་ཀྲུང་དབྱང་རྒྱལ་ཁབ་ལས་ཁུངས་རགས་བཤད》ཞེས་པ་རྩོམ་སྒྲིག་བྱས་པ་དང་། ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཁང་གཉིས་པས《གོ་མིན་ཏང་སྲིད་གཞུང་གི་མི་དོན་ལམ་ལུགས་རགས་བཤད》ཞེས་པ་རྩོམ་སྒྲིག་གནང་བ་ལྟ་བུ་གྲགས་ཆེའོ།\nག དགོས་ངེས་ཀྱི་སྐབས་འབྲེལ་ཡོད་རིག་དཔྱད་སྡེ་ཁག་དང་ལྷན་དུ་རང་ལས་ཁུངས་སུ་ཉར་ཚགས་བྱས་པའི་ཡིག་ཚགས་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་ནང་དོན་གྱི་རིག་གཞུང་དཔྱད་གླེང་ཚོགས་འདུ་བསྐོང་བའམ་ཡང་ན་ཚོགས་འདུ་དེ་རིགས་ལ་ཞུགས་ཐུབ་པ་བྱེད་དགོས། དེ་ལྟར་བྱུང་ན་རིག་གཞུང་དཔྱད་ཞིབ་གནང་མཁན་ཚོས་གནད་དོན་དེའི་ཐད་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པའི་ཆུ་ཚད་ཤེས་རྟོགས་ཡོང་བ་དང་། སླད་མར་ཤུགས་སྣོན་རྒྱག་དགོས་པ་གང་ཡོད་པ་སོགས་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་སྟེ། དཔྱད་ཡིག་འདེམ་སྒྲིག་བྱེད་ཕྱོགས་སོགས་ལ་ཕན་པའི་ཆ་འཕྲིན་བསྡུ་ལེན་ཐུབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་རང་ལས་ཁུངས་སུ་ཡོད་པའི་ཡིག་ཚགས་འབྲེལ་ལྡན་རྣམས་རིག་དཔྱད་མི་སྣར་མཚམས་སྦྱོར་ཞུ་བ་སོགས་བྱེད་ཐུབ་ཅིང་། དེའི་སྟབས་ཀྱིས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་མངོན་འགྱུར་ཡོང་བར་མཐུན་རྐྱེན་སྒྲུབ་པ་དང་། རིག་ལམ་དཔྱད་བརྡར་གྱི་ཆུ་ཚད་མཐོར་འདེགས་ཡོང་རྒྱུར་སྐུལ་འདེད་གཏོང་ཐུབ་པ་སྟེ། དཔེར་ན་ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཁང་དང་པོས་སྐོང་ཚོགས་བྱས་པའི“མིང་ཆིང་རྒྱལ་རབས་གཉིས་ཀྱི་ཡིག་ཚགས་དང་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་འཇུག”ཞེས་པའི་རིག་དཔྱད་ཚོགས་འདུར་རྒྱལ་ཁབ་ཕྱི་ནང་གི་དྲན་པའི་དབང་པོ་བརྒྱ་ཕྲག་བརྒལ་བ་ཕེབས་ཞུགས་གནང་བ་དང་། ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཁང་གཉིས་པས་ནན་ཅིན་ཀྲུང་ཧྭ་མི་སེར་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རིག་ཚོགས་དང་ལྷན་དུ“ཀྲུང་ཧྭ་མི་སེར་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཡིག་ཚགས་དང་ཀྲུང་ཧྭ་མི་སེར་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས”ཞེས་པའི་རྒྱལ་སྤྱིའི་རིག་གཞུང་དཔྱད་གླེངས་ཚོགས་འདུ་སྐོང་ཚོགས་བྱས་པ་སོགས་ཀྱིས་ཡིག་ཚགས་དང་རིག་དཔྱད་ཚན་པའི་དབར་འབྲེལ་ལམ་བཟང་པོ་ཞིག་བཙུགས་པ་དང་། ཕྱོགས་གཉིས་ཀའི་ལས་ཀར་སྐུལ་འདེད་མཐུན་རྐྱེན་བཟང་པོ་སྐྲུན་ཡོད་པ་ལས་ཀྱང་ང་ཚོར་བློ་བསྐྱེད་གསར་པ་ཐོབ་དགོས་པར་སེམས། མདོར་ན་རིག་དཔྱད་ལས་ཁུངས་དང་འབྲེལ་ལམ་ཟབ་ཏུ་བཏང་སྟེ་ཕྱར་བ་གྲུ་འདེགས་དང་། མཉམ་ལས་རོགས་རེས་བྱས་ཚེ་ཕྱོགས་གཉིས་ཀའི་ལས་ཀར་ཕན་པ་ཡོད་ལ། ཡིག་ཚགས་ཀྱི་རིན་ཐང་མངོན་དུ་འགྱུར་བར་ཡང་ཕན་ཐོགས་ཤུགས་ཆེར་ལྡན་པ་ནི་བདག་ལྟ་བུས་འདིར་མང་དུ་མ་བརྗོད་ཀྱང་རིགས་པས་གྲུབ་པ་ཞིག་ཡིན།\nབོད་ཀྱི་ཤེས་རིག་ནི་ཀློང་ཡངས་ལ་གཏིང་མཐུག་པ་ཞིག་ཡིན་པ་ཀུན་གྱིས་མཁྱེན་གསལ་ལྟར་ལགས་ཀྱང་། ད་ཕན་བོད་ཀྱི་ཤེས་རིག་སྤྱི་དང་ལྷག་པར་བོད་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་ལོ་རྒྱུས་དང་འབྲེལ་བའི་གནད་དོན་ལ་ཞིབ་འཇུག་མཛད་སྐབས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་དཔྱད་གཞིར་བཀོལ་མཁན་དེ་ཙམ་མེད་པར། མང་ཆེ་བས་སྔོན་བྱོན་མཁས་གྲུབ་ལོ་པཎ་རྣམ་པའི་ཕྱག་སོར་ལས་འཁྲུངས་པའི་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་དང་། རྒྱལ་རབས་དེབ་ཐེར། རྣམ་ཐར་རྟོགས་བརྗོད། གདན་རབས་དཀར་ཆག་སོགས་ལ་གཞི་བཅོལ་བ་ཤས་ཆེ་བར་མཐོང་། མ་གཞི་དེབ་ཐེར་དེ་རིགས་ལའང་དཔྱད་གཞིར་འོས་པའི་རིན་ཐང་གང་ལེགས་ཡོད་ཀྱང་། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཚད་བཀག་རང་བཞིན་གྱིས་དེ་དག་ཚང་མར་ཚོད་འཛིན་ཆེ་ཕྲ་ཅི་རིགས་ཐེབས་ཡོད་པ་དང་། ལྷག་པར་རྩོམ་མཁན་གྱི་གནས་བབ་ཀྱི་དབང་གིས་མང་ཆེ་བས་གྲུབ་མཐའི་བྱུང་བ་བརྗོད་པ་དང་། མི་ཆེན་ལོ་པཎ་གྱི་ཆེ་བ་བརྗོད་པ་གཙོ་བོར་བྱེད་པས་དེང་གི་རིག་གཞུང་དཔྱད་བརྡར་གྱི་དགོས་མཁོ་དང་འཚམ་པོ་རང་མེད། གལ་སྲིད་ང་ཚོས་དེའི་སྐོར་གྱི་དཔྱད་རྩོམ་མམ་དེབ་ཐེར་ལ་བསྡུར་དཔྱད་ཅུང་ཟད་བྱས་ཚེ། བདེན་དོན་འདི་འདྲ་ཞིག་རྙེད་ཐུབ་པ་སྟེ། མཁས་དབང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་བརྩམས་པའི《དེབ་ཐེར་དཀར་པོ》ནང་དོན་ཐད་དེབ་ཐེར་ཆ་འདྲ་བ་སྔོན་མ་རྣམས་ལས་ཞིབ་ཚགས་ཤིང་། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དངོས་དོན་ནམ་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་སྲིད་ལུགས་དང་འགབ་ཆེ་བར་མཐོང་བ་ཡང་ཁོང་གིས་སྔོན་བྱོན་མཁས་པའི་སོར་རྩེ་ལས་འཁྲུངས་པའི་ཆོས་འབྱུང་དེབ་ཐེར་ཙམ་མིན་པར། ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་སུ་གྲུབ་པའི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་སོགས་བཙལ་རྙེད་གང་ཐུབ་ཀྱིས་བདེན་རྫུན་ཤན་འབྱེད་གནང་བ་ལས་བྱུང་བ་དང་། ཕྱི་གླིང་པས་བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལོ་རྒྱུས་ལ་དཔྱད་པའི་རྩོམ་དཔེ་ནང་དོན་ཐད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཤིང་གསོན་ཉམས་དོད་པས་ལུང་རིགས་ཀྱི་ཕུ་ཐག་རིང་བར་སྣང་བའང་ཁོང་ཚོས་གོང་སྨོས་དཔེ་ཆ་ཙམ་དཔྱད་གཞིར་འཛིན་པས་ཡིད་ཚིམ་པ་མ་ཡིན་པར་ཟུར་སྣེ་ཁུངས་འདེད་ཀྱིས་བརྟག་དཔྱད་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པ་ལས་ཐོབ་པ་ཞིག་ཡིན་པ་གོར་མ་ཆག ཕྲན་ནས་འདིར་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཀྱིས་ཤེས་རིག་ཞིབ་འཇུག་ལ་མཚོན་པའི་རིན་ཐང་དང་། དེར་ཞིབ་འཇུག་བསྔོགས་སྤེལ་གྱིས་ཡར་ཟླའི་དཔལ་ལ་འཁུ་བའི་བོད་རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་བྱ་བར་ཞབས་འདེགས་སྒྲུབ་ཐབས་སྐོར་རང་བློས་གང་དཔོག་ཙམ་དཔྱད་པའི་ཚུལ་དུ་སྤེལ་བ་འདིས་ཕན་པའི་ཆ་ཅུང་ཟད་ཙམ་ཐོན་ན་ནི་ཡིད་ཀྱི་གསོས་སུ་སྨིན་ལ། མ་རྟོགས་ལོག་རྟོགས་ཀྱི་འཁྲུལ་བཤད་དུ་གྱུར་ན་ནི་མཁྱེན་ལྡན་རྣམ་པས་དག་བཅོས་ཡོ་བསྲང་ལ་སྨན་པའི་དགོངས་འཆར་ལྷུག་སྩོལ་གནང་རྒྱུའི་རེ་བ་སྙིང་ནས་ཞུ་བའོ། །


2016.07.21 ཁུངས། རང་རེའི་ལས་ཁུངས། ཀློག་གྲངས། 0\nརྨ་ཆུ་རྫོང་གི༼ཀྲུང་གོའི་རྟ་རྒྱུག་གི་ཕ་སའི༽མིང་རྟགས་ཀྱི་དགེ་མཚན་སྔར་ལས་ལྷག་པར་གོང་དུ་སྤེལ་བ་དང་། ཀན་ལྷོ་ཁུལ་ཨུ་དང་ཁུལ་སྲིད་གཞུང་གི་རིག་གནས་ཡུལ་སྐོར་འཕེལ་རྒྱས་ཆེན་པོའི་སྤྱིའི་བཀོད་སྒྲིག་ལག་བསྟར་དོན་འཁྱོལ་བྱ་ཆེད། 2016ལོའི་ཟླ8པའི་ཚེས13ཉིན་ནས་ཚེས17བར། ཡ་གླིང་གི་རྩྭ་ས་དང་པོར་འབོད་པའི་རྨ་ཆུ་རྩྭ་ཐང་དུ་རྨ་ཆུའི་སྐབས་བཅུ་བའི་གེ་སར་རྟ་རྒྱུག་དུས་ཆེན་དང་། སྐབས་བཞི་བའི་ནོར་ལུག་དང་འབྲོག་ཁྱིའི་འགྲེམ་སྟོན་དཔྱད་བསྡུར་འགྲན་ཚོགས་སྤེལ་རྒྱུ་ཡིན། འབྲེལ་ཡོད་དོན་ཚན་གཤམ་གསལ་ལྟར།\n༡. བྱ་འགུལ་གྱི་མིང་། ཀྲུང་གོའི་མཚར་སྡུག་ལྡན་པའི་ཀན་ལྷོ་ཤམ་བྷ་ལ། རྨ་ཆུའི་སྐབས་བཅུ་བའི་གེ་སར་རྟ་རྒྱུག་དུས་ཆེན།\n༢. བྱ་འགུལ་གྱི་ཁྱབ་ཁོངས། རྒྱལ་ཡོངས།\n༣. བྱ་འགུལ་དུས་ཚོད། 2016ལོའི་སྤྱི་ཟླ8ཚེས13ཉིན།\n༤. བྱ་འགུལ་ས་གནས། རྨ་ཆུ་རྫོང་གེ་སར་རྟ་རྒྱུག་ལྟེ་གནས།\nསྲོལ་རྒྱུན་འགྲན་བསྡུར། ༼རྨ་ཁུག་གི་རྟ་རིགས་མ་གཏོགས་བརྒྱུག་མི་ཆོག ༽ མགྱོགས་རྒྱུགས་སྨི1000ཅན་དང་སྨི3000ཅན། ཡུན་རྒྱུགས་སྨི་5000ཅན་དང་སྨི10000ཅན།\nཆེད་ལས་འགྲན་བསྡུར། ༼རྟ་རིགས་ཀྱི་དབྱེ་བ་མེད༽མགྱོགས་རྒྱུགས་སྨི2000ཅན། ཡུན་རྒྱུགས་སྨི6000ཅན།\nཟླ8པའི་ཚེས13ཉིན་རྟ་རྒྱུག་སྒོ་འབྱེད་མཛད་སྒོ་སྤེལ་ཞིང་ཆེད་ལས་མགྱོགས་རྒྱུགས་སྨི2000ཅན་རྒྱུག་རྒྱུ་ཡིན་ལ། ཨང་རིམ་དགུའི་བར་བྱ་དགའ་གནང་རྒྱུ། བྱ་དགའི་དངུལ་སྒོར་ནི་སྒོར40000 སྒོར25000 སྒོར20000 སྒོར15000 སྒོར10000 སྒོར5000ཅན་བཞི་བཅས་ཡོད།༼བྱ་དགའི་དངུལ་ཁྱོན་ཁྲི13ཡིན་ལ་སྒོར་ཁྲིའི་ཡན་ལ་དངུལ་ཁྲལ20%ཡིན༽\nཟླ8པའི་ཚེས14ཉིན་སྲོལ་རྒྱུན་རྟ་རྒྱུག་གི་ཡུན་རྒྱུགས་སྨི5000ཅན་རྒྱུག་རྒྱུ་ཡིན་ལ་ཨང་རིམ་དགུའི་བར་བྱ་དགའ་གནང་རྒྱུ། བྱ་དགའི་དངུལ་སྒོར་ནི་སྒོར70000 སྒོར35000 སྒོར30000 སྒོར20000 སྒོར15000. སྒོར10000ཅན་བཞི་བཅས་ཡོད། ༼བྱ་དགའི་དངུལ་ཁྱོན་ཁྲི21ཡིན་ལ་སྒོར་ཁྲིའི་ཡན་ལ་དངུལ་ཁྲལ་20%ཡིན༽\n1.སྲོལ་རྒྱུན་མགྱོགས་རྒྱུགས་སྨི1000ཅན་ལ་ཨང་རིམ་དགུའི་བར་བྱ་དགའ་གནང་རྒྱུ། བྱ་དགའི་དངུལ་སྒོར་ནི་སྒོར30000 སྒོར20000.སྒོར10000.སྒོར8000.སྒོར5000. སྒོར3000ཅན་བཞི་བཅས་ཡོད། ༼བྱ་དགའི་དངུལ་ཁྱོན་སྒོར་ཁྲི8.5ཡིན་ལ་སྒོར་ཁྲིའི་ཡན་ལ་དངུལ་ཁྲལ20%ཡིན༽\n2.ཆེད་ལས་ཡུན་རྒྱུགས་སྨི6000ཅན་ལ་ཨང་རིམ་དགུའི་བར་ལ་བྱ་དགའ་གནང་རྒྱུ། བྱ་དགའི་དངུལ་སྒོར་ནི་སྒོར80000 སྒོར40000 སྒོར30000 སྒོར20000 སྒོར15000 སྒོར10000ཅན་བཞི་བཅས་ཡོད། ༼བྱ་དགའི་དངུལ་ཁྱོན་སྒོར་ཁྲི་22.5ཡིན་ལ་སྒོར་ཁྲིའི་ཡན་ལ་དངུལ་ཁྲལ20%ཡིན།༽\nཟླ8པའི་ཚེས16ཉིན་སྲོལ་རྒྱུན་རྟ་རྒྱུག་མགྱོགས་རྒྱུགས་སྨི་3000ཅན་ཡིན་ལ་ཨང་རིམ་དགུའི་བར་བྱ་དགའ་གནང་རྒྱུ། བྱ་དགའི་དངུལ་སྒོར་ནི་སྒོར50000 སྒོར30000 སྒོར25000 སྒོར20000 སྒོར15000 སྒོར5000ཅན་བཞི་བཅས་ཡོད། ༼བྱ་དགའི་དངུལ་ཁྱོན་སྒོར་ཁྲི16ཡིན་ལ་སྒོར་ཁྲིའི་ཡན་ལ་དངུལ་ཁྲལ20%ཡིན།༽\nཟླ8པའི་ཚེས17ཉིན་སྲོལ་རྒྱུན་རྟ་རྒྱུག་ཡུན་རྒྱུགས་སྨི10000ཅན་ཡིན་ལ། ཨང་རིམ་དགུའི་བར་བྱ་དགའ་གནང་རྒྱུ། བྱ་དགའི་དངུལ་སྒོར་ནི་སྒོར200000 སྒོར60000 སྒོར40000 སྒོར30000 སྒོར20000 སྒོར10000ཅན་བཞི་བཅས་ཡོད། ༼བྱ་དགའི་དངུལ་ཁྱོན་སྒོར་ཁྲི39དང་སྒོར་ཁྲིའི་ཡན་ལ་དངུལ་ཁྲལ20%ཡིན།༽\n2016ལོའི་ཟླ7པའི་ཚེས་15ནས་ཟླ8པའི་ཚེས་1༼ལུགས་རྙིང་གི་ཟླ6 པའི་ཚེས་12ནས་ཟླ་6པའི་ཚེས་29བར༽ དུས་ལས་འགྱངས་ཚེ་མིང་ཐོ་མི་འགོད།\nའབྲེལ་གཏུག་མི་སྣ། མགོན་པོ། 13893966888\nནོར་ནག་དང་བོད་ལུག་འགྲན་བསྡུར་ལ་ཨང་དང་པོ། གཉིས་པ། གསུམ་པ་ཡོད།\nགཡག་འགྲན། ཨང་དང་པོ་གསུམ། བྱ་དགའ་སྒོར་ཁྲི1.5 ཨང་གཉིས་པ་གསུམ། བྱ་དགའ་སྒོར་སྟོང་8 ཨང་གསུམ་པ་བཅུ། བྱ་དགའ་སྒོར་སྟོང་5 ཁྱོན་སྒོར་ཁྲི་15.1ཡིན།\nབོད་ལུག་འགྲན་བསྡུར། ཨང་དང་པོ་གསུམ། བྱ་དགའ་སྒོར་ཁྲི1. ཨང་གཉིས་པ་བདུན། བྱ་དགའ་སྒོར་སྟོང་6 ཨང་གསུམ་པ་བཅུ། བྱ་དགའ་སྒོར་སྟོང4 ཁྱོན་སྒོར་ཁྲི11.2ཡིན།\nའབྲེལ་གཏུག་མི་སྣ། སྐུ་ཞབས་ཙོང་། 13893934076