སྤེལ་དུས 2019-11-05 ཡོང་ཁུངས། བོད་ལྗོངས་ཞིབ་འཇུག རྩོམ་པ་པོ། སྐལ་བཟང་ཚེ་རིང་།\n[ནང་དོན་གནད་བསྡུས།]རྩོམ་འདིར་ཏུན་ཧོང་དང་ལི་ཡུལ་ནས་ཐོན་པའི་བོད་ཀྱི་ཡིག་རྙིང་གཙོར་བྱས་ཏེ་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་དུས་ཀྱི་འཇལ་གཤོར་འདེགས་གསུམ་གྱི་མིང་དང་། དེ་རེ་རེའི་ནང་དོན། གཞལ་བ། ཚད་གཞི་སོགས་ཀྱི་སྐོར་གླེང་བརྗོད་བྱས་ཡོད།\n[བརྡ་ཆད་གཙོ་བོ།། བོད་བཙན་པོ། འཇལ་གཤོར་གདེགས་གསུམ། ནང་དོན། ཚད་གཞི།\n[ཀྲུང་གོའི་དཔེ་དེབ་དབྱེ་རྟགས།] K874[ཡིག་ཚང་མཚོན་བྱང་།]A[རྩོམ་གྱི་གོ་རིམ་ཨང་སྒྲིག]1002-946X(2014)03 -027 -10\nདེ་ཡང་འཇལ་གཤོར་འདེགས་གསུམ་ཞེས་པ་ནི་འཇའ་བྱེད་རྩིས་ཀྱི་ཚད་སྤྱིར་གོ་བ་དང་འཇལ་གཤོར་འདེགས་གསུམ་གྱི་ཚད་གཞི་ནི་མིའི་རིགས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་དང་དཔལ་འབྱོར་འཕེལ་རྒྱས་སུ་སོང་བ་དང་། ལས་བགོས་སྔར་ལས་སྣེ་མང་དུ་ཕྱིན་པ། དངོས་པོའི་རིག་གནས་ཕུན་སུམ་ཇེ་ཚོགས་སུ་སོང་བ་དང་ཆབས་ཅིག་དངོས་པོའི་ཆེ་ཆུང་དང་མང་ཉུང་། ལྕི་ཡང་། རིན་ཐང་སོགས་ཀྱི་ཚད་འཇལ་བྱེད་དང་ཚད་འཛིན་ས་ཞིག་ངེས་པར་དགོས་པའི་གནས་ཚུལ་འོག་བྱུང་བ་དང་། རིམ་བཞིན་འཐུས་སྒོ་ཇེ་ཚང་དུ་གྱུར་ཡོད། མིའི་རིགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལས་ཚད་འཇལ་ཐབས་ཀྱི་ཐོག་མའི་དུས་ཏེ། དངོས་པོ་དང་དངོས་པོ་ཕན་ཚུན་བརྗེ་བའི་སྐབས་ཐོག་མར་མང་ཉུང་དང་ཆེ་ཆུང་གིས་ཚད་འཇལ་བ་དང་། དེ་ནས་ཀྱང་སྲིད་ན་ཅུང་དཀོན་པའི་དངོས་པོ་ཞིག་ཚད་གཞིར་བཟུང་ནས་རིན་ཐང་གི་ཚད་འཇལ་བ། དེ་ནས་ཅུང་འཐུས་སྒོ་ཚང་བའི་འཇལ་གཤོར་འདེགས་གསུམ་གྱི་ཚད་གཞི་དམངས་ཁྲོད་དུ་གོམས་སྲོལ་ལྟ་བུར་ཆགས་པའམ་སྲིད་གཞུང་གིས་གཏན་ལ་ཕབ་པ་གང་རུང་གིས་མཐར་ཀུན་གྱིས་དང་ལེན་བྱེད་པའི་ཚད་ལྡན་ཅན་གྱི་འཇལ་བྱེད་ཚད་གཞི་བྱུང་བ་ལྟར། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལས་འཇལ་གཤོར་འདེགས་གསུམ་གྱི་ཚད་འཇལ་ཐབས་ཀྱང་གོང་གི་ལོ་རྒྱུས་འཕེལ་རིམ་དེ་ལས་མ་འདས་ཤིང་། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྟེང་དུ་དངོས་པོ་བརྗེ་རེས་བྱེད་པའི་སྲོལ་ཡང་ལོ་ངོ་སྟོང་ཕྲག་གསུམ་གྱི་ཡར་སྔོན་ནས་བྱུང་ཡོད་པ་ཆུ་གོང་གནའ་ཤུལ་དང་ཁ་རུབ་གནའ་ཤུལ་ནས་བཙལ་རྙེད་བྱུང་བའི་དངོས་པོ་ལས་རྟོགས་ཐུབ་སྟེ། དཔེར་ན་ཆུ་གོང་གནའ་ཤུལ་ནས་རྙེད་པའི་ཟངས་ངོས་ལྕགས་ཡུའི་མེ་ལོང་ལྟ་བུར་མཚོན་ན། དེ་ནི་ཞིབ་འཇུག་པ་ལ་ལས་གསུངས་བ་ལྟར་ས་ཆ་གཞན་ནས་ཁྱེར་ཡོང་བ་ཡིན་①ན། དེའི་སྐབས་སུ་དངོས་པོ་བརྗེ་རེས་ཡོད་པ་གསལ་བཤད་བྱ་ཐུབ་ལ། ས་དེ་རང་དུ་བཟོས་པ་ཞིག་ཡིན་ནའང་དེ་ལ་དགོས་རྒྱུའི་རྒྱུ་ཆ་དཔེར་ན་ཟངས་ལྕགས་ལྟ་བུ་འཚོལ་བསྡུ་དང་། བཞུ་བ། སྦྱོང་བ། བཟོ་བ་སོགས་ལས་སྣེ་གང་མང་ཞིག་ཡོད་པ་དེ་དག་མི་གཅིག་གམ་རེ་གཉིས་ནས་བསྒྲུབ་ཐུབ་པ་ཞིག་མིན་སྟབས། དངོས་པོ་བརྗེ་རེས་བྱས་ནས་དེ་བཟོ་བའི་དགོས་བྱ་གང་དག་འཛོམས་པར་བྱ་དགོས་པ་ནི་གདོན་མི་ཟའོ། ཁ་རུབ་གནའ་ཤུལ་ལས་སྐབས་དེའི་མིའི་རིགས་ཀྱི་སྡོད་གནས་གཏན་ཆགས་ཟིན་པ་མངོན་གསལ་གྱིས་མཐོང་ཐུབ་པ་ལས། མིའི་རིགས་གཏན་སྡོད་བྱས་ཚར་ན་འཚོ་བའི་ཉེར་མཁོ་ཁ་ཤས་བརྗེ་རེས་ཀྱིས་ལག་སོན་ཐུབ་པ་བྱེད་དགོས་པ་ནི་མི་རིགས་གཞན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ལས་ཤེས་ཐུབ་པ་ཇི་བཞིན་བོད་ཀྱི་ཡབ་མེས་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཡང་དེ་ལས་མ་འདས་ན། དངོས་པོ་བརྗེ་རེས་ཡོད་པའི་དུས་སྐབས་ནས་བཟུང་འཇལ་བྱེད་ཚད་ཅིག་བྱུང་ཡོད་པ་ནི་སྨྲོས་མི་དགོས་སོ།\nབོད་ཀྱི་ཡིག་ཚགས་ལས་བྱུང་བའི་འཇལ་གཤོར་འདེགས་གསུམ་ལས་དོར་དང་ཐུལ་ཞེས་པ་སྟེ། ཞིང་ལས་དང་འབྲོག་ལས་ཀྱི་ཚད་འཇལ་ཐབས་དེ་ནི་སྤུ་རྒྱལ་གདུང་རབས་དགུ་པའམ་སའི་ལེགས་དྲུག་གི་ཐོག་མ་ཐོ་ལེགས་བཙན་པོའི་དུས་ཀྱི་བློན་ལྷ་བུ་མགོ་དཀར་གྱིས་གསར་དུ་བཏོད་པར་བཤད་དེ།“དེ་ཡི་བློན་པོ་ལྷ་བུ་མགོ་དཀར་ཞེས། ། ཁུ་ཁུ་རུ་ལས་སྐྱེས་ཀྱི་བུ་ཡིས་བྱས། །འཕྲུལ་བློན་མཛངས་མི་བདུན་གྱི་གཉིས་པ་ཡིན། །མཛངས་པའི་ལས་སུ་ཞིང་ལ་དོར་ཁ་བརྩིག །འབྲོག་ལ་ཐུལ་རྩིས་ཕུ་ཆུ་ཡུར་དུ་དྲངས། །མདའ་རུ་ཆུ་མ་རྨོ་བ་འདི་ནས་དམ །”②ཞེས་ཕལ་ཆེར་སྤྱི་ལོའི་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་དང་པོ་ཙམ་ནས་ཞིང་འབྲོག་གི་ཚད་འཇལ་རྩི་ཐབས་དེ་གཉིས་བྱུང་བར་བཤད་པ་ལྟ་བུའོ། དེ་ནས་ལོ་བརྒྱད་བརྒྱ་ལྷག་ཕྱིན་པའི་སྟག་རི་གཉན་གཟིགས་ཀྱི་དུས་སུ་སྤུ་རྒྱལ་དུ་བྲེ་དང་ཕུལ། སྲང་བྱུང་ཚུལ་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་དུ། “འདི་དུས་ཁྲི་ངོར་སྣང་བཙུན་མོང་གི་བུས། །བྲེ་ཕུལ་སྲང་བཅོས་འབྲུ་མར་ཚད་ཀྱིས་བཅལ། ། དགའ་གཉིས་ཚོང་བས་མཐུན་གཉིས་ལ་ལུང་སྡེབས། །དེ་གོང་བོད་ན་ཚོང་དང་བྲེ་སྲང་མེད། །”③ཅེས་གསལ་བ་ལྟར སྤྱི་ལོའི་དུས་རབས་དྲུག་པ་ཙམ་ལ་སྤུ་རྒྱལ་གྱི་མངའ་ཁོངས་ཡར་ཀླུང་ཁུལ་དུ་གཅིག་གྱུར་ཚད་ལྡན་གྱི་བྲེ་དང་སྲང་སོགས་ཚད་འཇལ་བྱེད་ཀྱི་ཚད་གཞི་བྱུང་བ་དང་། ཚོང་ལས་ཀྱང་དེ་དུས་ཤུགས་ཆེ་དར་བ་ཤེས་ཐུབ་བོ། མིའི་རིགས་ཀྱི་ཤེས་བྱ་གང་ཡིན་ཡང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ལོ་ཟླའི་ནང་རིམ་གྱིས་ཕུན་སུམ་ཇེ་ཚོགས་སུ་འགྲོ་བ་ལྟར་འཇལ་གཤོར་འདེགས་གསུམ་གྱི་ཚད་གཞི་ཡང་སྤྱི་ཚོགས་དང་དཔལ་འབྱོར་གྱི་འཕེལ་རྒྱས་དང་བསྟུན་ནས་རིམ་གྱིས་ཞིབ་ཕྲ་དང་ཚད་ལྡན། ཚགས་དམ་དུ་གྱུར་བ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཡིན། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དེ་ཡང་གཅིག་གྱུར་གྱི་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་སུ་སླེབས་པ་ན་དཔལ་འབྱོར་དང་སྤྱི་ཚོགས་གང་ཐད་ནས་སྔ་ན་མེད་པའི་འཕེལ་རྒྱས་བྱུང་ཡོད་པས། འཇལ་གཤོར་འདེགས་གསུམ་གྱི་ཚད་གཞི་ཡང་ས་གནས་སོ་སོ་དང་ལས་སྒོ་སོ་སོར་རིགས་འདྲ་མིན་གང་མང་ཞིག་བྱུང་ཡོད་པ་དེ་དག་བཙན་པོ་སྲོང་བཙན་ནས་གཅིག་གྱུར་བཟོ་ཚུལ་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་དུ། “བོད་ན་སྔ་ན་ཡི་གེ་མྱེད་པ་ཡང། བཙན་པོ་འདིའི་ཚེ་བྱུང་ནས། བོད་ཀྱི་གཙུག་ལག་བཀའ་གྲིམས་ཆེན་པོ་དང་། བློན་པོའི་རིམ་པ་དང་། ཆེ་ཆུང་གཉིས་ཀྱི་དབང་ཐང་དང་། ལེགས་པ་ཟིན་པའི་བ་དགའ་དང་། ཉེ་ཡོ་བའི་ཆད་པ་དང་། ཞིང་འབྲོག་གི་ཐུལ་ཀ་དང་དོར་ཀ་དང་། སླུངས་ཀྱི་གོ་བར་བསྙམས་པ་དང་། བྲེ་པུལ་དང་། སྲང་ལ་སོགས་པ། བོད་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་གཞུང་བཟང་པོ་ཀུན། བཙན་པོ་ཁྲི་སྲོང་བརྩན་གྱི་རིང་ལས་བྱུང་ངོ་”ཞེས་པ་ལས་བཙན་པོ་སྲོང་བཙན་གྱི་སྐུ་རིང་ལ་བོད་ཁམས་ཡོངས་ལ་འཇལ་གཤོར་འདེགས་གསུམ་གཅིག་གྱུར་བཟོས་པ་མངོན་ཐུབ་ལ། དེ་ནས་ཁྲི་རལ་པ་ཅན་གྱི་དུས་སུ་ཐ་ན་བྲེ་དང་། སྲང་དང་། ཞོ་ལ་སོགས་པའི་བོད་ཀྱི་འཇལ་གཤོར་འདེགས་གསུམ་གྱི་ཚད་གཞི་དེ་རྒྱ་དཀར་པོ་མ་ལྷ་རྙ་དང་བསྟུན་ནས་འོན་ཅང་རྡོ་དང་སྐྱིད་ཤོད་ཀྱི་ཤོ་མ་རར་གཏན་ལ་ཕབ་ཅེས་གསལ་བ་དེ་ནི་དེ་དུས་རྒྱ་གར་དང་བོད་གཉིས་དབར་ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་མི་སྣ་འགྲོ་འོང་སོགས་ཀྱི་འབྲེལ་ལམ་དམ་པས་ཕན་ཚུན་སྟབས་བདེ་ཡོང་ཆེད་དུ་ཡིན་པ་④དེ་ལྟར་ཡིན་སྲིད་མོད། དོན་དུ་དེ་ནི་བོད་དང་མ་ལྷ་རྙའི་འཇལ་གཤོར་འདེགས་གསུམ་གྱི་ཚད་གཞིའི་དབར་བསྡུར་ཚད་གཏན་ལ་ཕབ་པ་དང་། བོད་རང་ལ་མེད་པའི་ཚད་འཇལ་ཐབས་ཁ་ཤས་མ་ལྷ་རྙའི་སྲོལ་ལ་དཔེ་བྱས་པ་ཡིན་པ་ལས་བོད་ཀྱིས་མ་ལྷ་རྙའི་ལུགས་ཀྱི་འཇལ་གཤོར་འདེགས་གསུམ་ཚད་གཞིར་བཟུང་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།\nདོར་དང་ལྷུ། དོར་དང་ལྷུ་ནི་ཞིང་སའི་རྒྱ་ཁྱོན་གྱི་ཚད་འཇལ་བྱེད་ཀྱི་ཚད་གཞི་ཞིག་ཡིན་ལ། དོར་ནི་ད་ལྟའི་བོད་ཀྱི་ཞིང་ཁུལ་དུ་སྤྱོད་བཞིན་པའི་དོར་དང་དོན་གཅིག་སྟེ། རྨོན་ཕྱུགས་གཉིས་མཉམ་སྦྲེལ་ལ་དོར་གཅིག་ཅེས་འབོད་ལ། རྨོན་ཕྱུགས་དོར་གཅིག་གིས་ཉིན་གང་ལ་རྨོས་པའི་ཞིང་སའི་རྒྱ་ཁྱོན་ལའང་དོར་གཅིག་ཟེར། བོད་བཙན་པོའི་དུས་དོར་ནི་ས་ཞིང་གི་རྒྱ་ཁྱོན་འཇལ་བྱེད་ཀྱི་ཚད་གཞི་གཙོ་བོ་ཡིན་པ་དང་། དོར་དང་མུའུ་དབར་གྱི་འབྲེལ་བ་ཇི་ལྟར་ཡིན་མིན་སྐོར་ལ་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཅང་པའོ་ཆིན་⑤གྱིས་སྒྲུབ་བྱེད་ཁ་གསལ་བཀོད་ཡོད་ལ། བོད་རིག་པའི་མཁས་པ་ལྦང་ཡོ་དང་ཁྲིན་ཅན་ནས་ཀྱང་ཏུན་ཧོང་ནས་ཐོན་པའི་རྒྱ་ཡིག་གི་ཡིག་ཆ་S9156པ་《ཤ་ཅུའི་དུད་གྲངས་དང་ཞིང་མུའུ་ཐོ་དེབ་》(《沙州诸户口数地亩簿》)ཟེར་བ་དཔྱད་གཞིར་བཟུང་ནས་དོར་གཅིག་ལ་མུའུ་བཅུ་ཡིན་པར་བསྒྲུབས་ཡོད།⑥ ཏུན་ཧོང་དང་ལི་ཡུལ་སོགས་ནས་ཪྙེད་པའི་བོད་ཀྱི་གནའ་ཡིག་ནང་དུ་དོར་གྱི་སྐོར་མང་པོ་འཁོད་ཡོད་པ་དཔེར་ན། “......སློན་བན་མྱྀ་གཉིས་གིས་ནོད་པའ། ཞིང་ལག་དོར་གཅིག ཐོང་ཁྱབ་ཀྱི་་་་་་་ཞིང་གཅིག་གི་རབ། གཡས་སུ་རུ་དཔོན་གྱི་ཞིང་དོར་གཅིག མོན་ལྟོག་་་་་་་ཞིང་དོར་གཅིག་རུ་རྨ་སྟག་གྀ ཞིང་དོར་གཅིག་ཤིབ། རུ་དཔོན་གྱི་ཕ་རོལ་གྱི་ཞིང་དོར་གཅིག་ཡང་ནོད། སླུངས་ཀྱི་ཞོང་ལས་དོར་གཅིག་ཡི་ཤེས་མཆོག”⑦ཅེས་པ་སོགས་བཙན་པོའི་དུས་སུ་ནུབ་རྒྱུད་ནོབ་ཆུང་ས་ཆའི་སློན་དང་བན་མི་གཉིས་ལ་ཞིང་བགོས་དོར་གྲངས་ག་ཚོད་ཡོད་ཚུལ་བཀོད་ཡོད་པ་འདི་ལྟ་བུ་མང་པོ་ཡོད་པ་ལྟར། དེ་དུས་ནུབ་རྒྱུད་ནི་བོད་བཙན་པོའི་མངའ་འོག་ཏུ་ཡོད་པས། ཞིང་གི་རྒྱ་ཁྱོན་འཇལ་སྐབས་དོར་གྱི་བརྩི་སྲོལ་ཡོད་པ་བོད་དབུས་དང་ཁྱད་པར་མེད་པ་གསལ་པོར་རྟོགས་ཐུབ།\nཡང་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིངp.t1078སྟོང་སར་གྱི་སྡེའི་ཚལ་ཞིང་སྐོར་གྱོད་དོན་གྱི་གཏུག་བཤེར་ཡི་གེ་ཞེས་པ་ལས།“......ཞིང་ཡིག་ཀྱང་གཏུགས། དོར་ཐག་གིས་ཀྱང་བཏབ་པ་ལས། བདག་གི་ཞིང་ནི་དོར་གསུམ་་་་་་་ནི་དོར་ཕྱེད་དང་བརྒྱད་ལྷག་པར་བྱུང་སྟེ། འྭང་རྒོད་ཀོང་གི་ཞིང་ལྷག་ལས་དོར་གསུམ་དང་ལྷུ་བདུན།་་་...ཡུར་བ་ཀེ་ཧྭ་གུར། འྭང་བེང་འདོའི་ཞིང་ལས་དོར་ཅིག་དང་ལྷུ་གཉིས་ནོད་པར་འབྱུང་”ཞེས་དོར་གྱི་ཚད་གཞི་ཕུད། ད་དུང་ལྷུ་རྩིས་ཞེས་ཞིང་ཁའི་སོན་འགྲོ་རྩི་སྟངས་ཞིག་(3)ཀྱང་བྱུང་ཡོད་པ་རྟོགས་ཐུབ། གོང་ལས་ལྷུའི་ཚད་ནི་དོར་ལས་ཆུང་བ་གསལ་ཞིང། ད་ཡོད་ཀྱི་ཡིག་ཆ་ལ་དཔྱད་ན། ལྷུ་བཅུ་ལ་དོར་གཅིག་མིན་ནམ་སྙམ་པ་ལས་ལྷུ་གཅིག་གི་ཚད་ཅི་ལྟ་བུ་ཡོད་ཚུལ་བཤད་དཀའ་བར་སྣང་། ཡང་ལི་ཡུལ་ཁྲམ་ཡིག་གི་ནང་དུ་“གླང་ཤ་ལྷུ་གཅིག་ཟོས་པའི་མྱི་”ཞེས་བྱུང་བའི་ལྷུ་ནི་ད་ལྟའང་བེད་སྤྱོད་གཏོང་བཞིན་ཡོད། མཁས་པ་ལྡེའུའི་《རྒྱ་བོད་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པ་》ཡི་ནང་ཁྲི་སྲོང་བཙན་གྱི་མཛད་རྗེས་བརྗོད་སྐབས། “འབྲོག་ཐུལ་གྱིས་བགོས། ཞིང་ཐེ་གུས་བཅལ་”ཞེས་ཐེ་གུ་ཞེས་པ་ཞིང་གི་རྒྱ་ཁྱོན་འཇལ་བྱེད་ཅིག་ཡོད་པ་ཡིག་ནོར་མིན་ན་ཐི་གུ་སྟེ། ཐག་པ་ཕྲ་མོས་འཇལ་བའི་དོན་ལ་གོ་བ་མིན་ནམ་སྙམ་མོ།\nཐུལ། ཡིག་རྙིང་གི་ནང་དུ་ཐུལ་ཞེས་རྩི་ཐབས་གཉིས་བྱུང་བའི་གཅིག་ནི་འབྲོག་པའི་ཕྱུགས་གྲངས་རྩི་ལེན་གྱི་ཚད་གཞི་ཡིན་པ་“འབྲོག་ལ་ཐུལ་རྩིས་”ཞེས་པ་དང་། གཅིག་ནི་ཆང་བླུག་སའི་སྣོད་ཆས་ཤིག་ཡིན། ཐུལ་ཞེས་པའི་ཕྱུགས་གྲངས་རྩི་ཐབས་དེ་ནི། “ཞིང་ལ་དོར་དང་འབྲོག་ལ་ཐུལ་”ཞེས་ཆོས་འབྱུང་དེབ་ཐེར་ཁག་ནང་བཙན་པོ་ཐོ་ལེགས་ཀྱི་དུས་སུ་བྱུང་བར་བཤད་པ་དེ་ཙམ་ལས། ཏུན་ཧོང་དང་ནུབ་རྒྱུད་ཡིག་རྙིང་ངམ་རྡོ་རིང་ཡི་གེ་གང་ལས་ཀྱང་མ་བྱུང་། དེ་ལ་དུང་དཀར་རིན་པོ་ཆེས། “ཁོ་བོས་རྨོངས་ཚོད་ཀྱིས་དཔྱད་སྐབས་འདི་འདྲ་ཞིག་མིན་ནམ་སྙམ་སྟེ། འབྲོག་ཁུལ་དུ་བརྩི་བའི་ཐུལ་ཀ་ཟེར་བ་ནི། དེང་སང་འབྲོག་ཁུལ་འགའ་ཞིག་ཏུ་ལུག་གི་པགས་པ་དྲུག་གམ་བདུན་དང་ཕྱེད་ཀ་ཡས་མས་ལ་ཐུལ་གཅིག་སྟེ་པགས་ཚགས་གོས་ལྡང་གཅིག་ཟེར་ཞིང་། དེའི་ཚད་དང་མཉམ་པའི་ནོར་ཕྱུགས་ཀྱི་པགས་པར་ཐུལ་གཅིག་ཟེར་བ་དང་། ཚད་དེ་གཞིར་བཟུང་ནས་བཟོས་པའི་ཕྱུ་པ་གཅིག་ལ་ཐུལ་ཀ་གཅིག་ཟེར་བ་དེ་རང་ཡིན་སྲིད་དེ། སེམས་ཅན་ནོར་ཕྱུགས་ཆེ་ཆུང་གི་ཐོན་འབབ་གྲངས་ཀ་བརྩིས་པའི་ཚེ་ནོར་ཕྱུགས་སོ་སོའི་པགས་པ་ཆ་ཚང་བ་རེའི་ཚད་གཞི་བཟུང་ནས་བརྩི་བ་མ་གཏོགས། རྭ་དང་། རྨིག་པ། ཤ་སོགས་ཚད་གཞིར་བཟུང་ནས་བརྩིས་ན་གདེང་ཚོད་ཡོད་པའི་ཚད་གཞི་ཞིག་ཡོང་མི་ཐུབ་པའི་དབང་གིས་པགས་པ་ཆ་ཚང་བ་གྲངས་ཇི་ཙམ་གྱིས་གོས་གཅིག་ལྡང་བ་དེ་ལ་ཐུལ་གཅིག་ཟེར། ཚད་གཞི་དེ་དངོས་པོ་བརྗེ་ཚོང་གི་སྐབས་རིན་ཐང་གི་ཚད་གཞི་དང་། དཔྱ་ཁྲལ་གྱི་སྐབས་སུ་ནོར་ཕྱུགས་སོ་སོའི་ཐོན་འབབ་ཀྱི་ཚད་གཞིར་བཟུང་བ་མིན་ནམ་སྙམ་”⑨ཞེས་གསུངས་པ་དང་། གཞན་ཐུལ་ནི་སློག་པ་གཅིག་འདང་བའི་ལུག་ལྤགས་ཀྱི་ཚད་དང་། ཐུལ་པ་ཞེས་ནང་དུ་སྤུ་ཡོད་པའི་པགས་པའི་ཟླ་གམ་ལ་ཟེར་བ། ར་ཐུལ་དང་ལུག་ཐུལ་ལྟ་བུ་གོན་པའི་མིང་ཡིན་པ་⑩སོགས་ད་ལྟའི་བར་ཟེར་སྲོལ་ཡོད་པ་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་“འབྲོག་ལ་ཐུལ་རྩིས་”ཞེས་པའི་ཐུལ་ནི་པགས་པའི་ཟླ་གམ་དང་ཡང་ན་ཐུལ་བ་དང་དོན་གཅིག་པ་ཡིན་པར་སྒྲུབ་བྱེད་ཁུངས་བཙན་པ་ཞིག་ཡིག་རྙིང་གང་ལས་ཀྱང་རྙེད་དཀའ་ལ། ད་ལྟའི་བོད་ཀྱི་འབྲོག་པའི་ཕྱུགས་གྲངས་རྩིས་ལེན་ཐབས་ཀྱི་སྲོལ་ལ་ཡང་དེ་བཞིན་གྱི་རྩི་ཐབས་ཧ་ཅང་ཉུང་བས་དེ་ལ་ཡིད་རྟོན་ཐུབ་པའི་རྒྱུ་མཚན་མི་འདུག་སྙམ། དེས་ན་ཐུལ་གྱི་ཚད་ཅི་ལྟ་བུ་ཞིག་ཡོད་མེད་ཡིག་ཚགས་ལས་སྒྲུབ་བྱེད་འགོད་དཀའ་བ་མངོན་སུམ་དུ་འདུག་པས། བོད་ཀྱི་འབྲོག་པའི་ཕྱུགས་ངོས་འཛིན་ཐབས་དང་གྲངས་བརྩི་ལེན་གྱི་སྲོལ་ད་ལྟའི་བར་མ་ཉམས་པར་ཡོད་པ་དེ་ལས་རིག་པས་ཕུ་འདེད་བྱས་ན་དེའི་སྐོར་ལ་གནས་ལུགས་དང་མཐུན་ལ་དོན་དང་འཚམ་པའི་གསལ་བཤད་ཅིག་བྱེད་ཐུབ་སྙམ། དེ་ཡང་འབྲོག་པའི་ཕྱུགས་ངོས་འཛིན་ཐབས་དང་གྲངས་ལེན་ཐབས་ལ་ད་ལྟའི་དུས་ནའང་ནོར་གནག་ལོ་གཅིག་ཅན་ལ་བེའུ་དང་། ལོ་གཉིས་ལ་ཡ་རུའམ་ཡར་མོ། ལོ་གསུམ་ལ་ཐུལ་མ། ལོ་བཞི་ལ་ཁ་གང་། ལོ་ལྔ་ལ་སྣ་མ་སོགས་བརྗོད་སྲོལ་ཡོད་པ་དང་། ལུག་ལ་མཚོན་ན་ལོ་བཞི་ལྔའི་དུས་ལ་ཐུལ་བ། རྟ་ལའང་ལོ་གཅིག་ལ་རྟེའུ། ལོ་གཉིས་ཅན་གྱི་ཕོ་ལ་ཐུལ་རི་དང་མོ་ལ་ཐུལ་མོ་ཞེས་འབོད་སྲོལ་ཡོད་པ་བཅས་མདོར་ན་ནོར་གནག་ལོ་གསུམ་དང་རྟེའུ་ལོ་གཉིས་ལ་སླེབས་དུས་འདུལ་བའི་དུས་ལ་བབ་པ་དང་། ནོར་གནག་ལོ་གསུམ་ཡན་ནས་འབྲི་དང་གཡག་གི་ཁོངས་སུ་བསྡུ་བ། རྟེའུ་ལོ་གཉིས་ཡན་ནས་རྟ་དང་རྒོད་མ་ཞེས་འབོད་སྲོལ་ཡོད་པ་དེ་ལྟར། ཐུལ་ནི་ཕྱུགས་ངོས་འཛིན་ཐབས་དང་གྲངས་ལེན་ཐབས་ལས་གཞི་གྲངས་(基数)ལྟ་བུར་གྱུར་ཡོད་པ་དང་། འབྲོག་པ་ཉམས་མྱོང་ཅན་ཞིག་ལ་མཚོན་ན་དུད་ཁྱིམ་ཞིག་གི་ཐུལ་གྲངས་ལས་ཁྱིམ་ཚང་དེར་རྟ་ནོར་བསྡོམས་ག་ཚོད་ཡོད་པ་ཚོད་དཔག་རགས་ཙམ་བྱེད་ཐུབ་པ་ད་ལྟའི་འབྲོག་པ་རྒན་པོ་ཆོའི་ཉམས་མྱོང་ལས་ཀྱང་ཤེས་ཐུབ་པ་དེ་ལྟར་རོ།\nཡང་ཐུལ་ཞེས་ཆང་གི་མང་ཉུང་འཇལ་བྱེད་ཅིག་ཡིན་པ་དེ་ལ་ཁྲམ་ཤིང་ཕྱོགས་བསྡུས་ནང་གི་ཁྲམ་ཨང་༤༡༨པར།“ཐུགས་གྲལ་རྣམ་གཉིས་ལ་བོན་པོ་བདུན་དང་། བོན་རྗེ་གཉིས་དང་ X Xདགུ་ཐང་བཉམ་སྟེ། ལྕམ་སྐྱོ་ལ་ཐུགས་ཀྱི་བར་དུ། གདུག་གཆིག X X ལ་མྱི་ཆིག་ཀྱང་དྲུག(དགུ་)(ཐུལ་)གྱི་རབ་ལས་སྐྱོགས་ཡམས་བཅུ་ X X བཅུ་སྩལད་པའི་སྡོམ། སྐྱེམས་ཐུལ་གསུམ་”ཞེས་བྱུང་བས། འདིའི་སྐབས་སུ་ཐུལ་ནི་“ཆང་རབ་སྐྱོགས་སུམ་ཅུ་ཐམ་པ་ལ་ཐུལ་གཅིགཕལ་ཆེར་ཁལ་ཕྱེད་ཀའི་ཚོད་ཙམ་”⑾ཞེས་འགྲེལ་ཡོད་པ་དེའང་ཁྲམ་ཡིག་ནང་དུ་བོན་དགུ་ལ་སྐྱོགས་ཡམ་བཅུ་བཅུ་བསྡོམས་དགུ་བཅུ་ལ་ཐུལ་གསུམ་ཞེས་བཤད་པ་ལས་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན། དབྱིན་ཇིའི་ཐའོ་མ་སིས་( F. W. Thomas)ཁྲམ་ཡིག་འདིའི་འགྱུར་ཡིག་ནང་དུ་ཐུལ་ཞེས་པ་ཆང་བླུག་སའི་ཀོ་སྣོད་⑿ཅེས་ངོས་བཟུང་ཡོད་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་གང་ལ་བརྟེན་སྐོར་གླེང་མེད།\nབྲེ་དང་ཕུལ། གོང་དུ་གླེང་བ་ལྟར། སྤུ་རྒྱལ་ཉེར་བདུན་པའི་དུས་སུ་བྲེ་དང་ཕུལ་གྱི་ཚད་གཞི་བྱུང་བ་དང་། བྲེ་ཞེས་པ་ད་ལྟའང་བོད་ཁུལ་དུ་སྤྱོད་བཞིན་པའི་ཤིང་བྲེ་ལྟ་བུའི་སྣོད་ཤོང་ཚད་དམ་མང་ཉུང་གི་ཚད་འཇལ་བྱེད་ཅིག་ཡིན་ལ། ཕུལ་ཞེས་པ་ལག་པའི་ཡ་ཁྱོར་ལ་ཟེར་བ་དོན་གྱིས་གོ་བ་དེ་ལྟར་བཞིན་ནོ། དེས་ན་ཡིག་རྙིང་ལས་བྲེ་གང་གི་མང་ཉུང་དང་ལྗིད་ཚད་ཅི་ལྟ་བུ་ཡིན་པ་བཤད་དཀའ་མོད། ས་སྐྱའི་དབང་སྒྱུར་དུས་སུ་བོད་ཡོངས་སུ་བཙན་པོ་ཁྲི་རལ་དུས་གཏན་ལ་ཕབ་པའི་འཇལ་གཤོར་འདེགས་གསུམ་མུ་མཐུད་ནས་ལག་བསྟར་བྱས་ཡོད་ཅེས་དུང་དཀར་རིན་པོ་ཆེས་གསུངས་པ་དང་། དེ་དུས་ཀྱི་བྲེ་གང་གི་ཚད་ནི། འབྲུ་རིགས་ཕུལ་དྲུག་ལ་བྲེ་གང་དུ་བརྩི་བའི་དྲུག་ཕུལ་མ་དང་། ཕུལ་བདུན་ལ་བྲེ་གང་དུ་བརྩི་བའི་བདུན་ཕུལ་མ་ཞེས་རྩི་སྲོལ་གཉིས་ཡོད་པར་བཤད་ལ། ནས་འབྲུ་སྐམ་པོ་ཆེ་བ་གཉིས་དང་། འབྲིང་བ་གཉིས། ཆུང་བ་གཉིས་བཅས་དྲུག་ཤོང་བའི་ཁམ་ཚིག་གང་ལ་ཁམ་ཕུལ་གང་། ཁམ་ཕུལ་དྲུག་ལ་སྟར་ཁའི་ཕྱི་ལྤགས་ཕྱེད་བཅད་མ་གང་སྟེ་སྟར་ཕུལ་གང། སྟར་ཕུལ་དྲུག་སྟེ་ཁྱིམ་བའི་སྒོང་ལྤགས་ཕྱེད་བཅད་མ་གང་གི་ཤོང་ཚད་ལ་སྒོང་ཕུལ་གང། སྒོང་ཕུལ་དྲུག་སྟེ་ལག་པ་ཡ་གཅིག་གི་ཁྱོར་བའི་ནང་དུ་ཤོང་ཚད་ལ་ཡ་ཁྱོར་གང་ངམ་མཁར་ཕུལ་གང་།མཁར་ཕུལ་དྲུག་ལ་(དྲུག་ཕུལ་མའི་བརྩི་སྲོལ་ཡིན་)མཁར་བྲེ་གང། མཁར་བྲེ་ཉི་ཤུ་ལ་མཁར་ཁལ་གང་དུ་རྩི་བ་ཡིན་⒀ཞེས་པ་ལྟར་ན། རུའི་ཁལ་གང་ལ་ཕལ་ཆེར་རྒྱ་མ་ཉེར་བརྒྱད་ཡོད་པ་དེ་སྔའི་འབྲུ་ཐོ་མང་པོའི་ནང་བཀོད་ཡོད་པ་དེ་ལས་བྲེ་གང་གི་ལྗིད་ཚད་ནི་ད་ལྟའི་རྒྱ་མ་གང་དང་སྲང་བཞི་ཙམ་ཡིན་པ་ཤེས་ལ། དེ་བཞིན་ཕུལ་གང་ལའང་སྲང་གཉིས་དང་ཞོ་གསུམ་ཡས་མས་ཡིན་པ་དཔྱད་ན་ཤེས་སོ། གཞན་ཡང། བོད་ཀྱི་ཁྲམ་ཤིང་ཕྱོགས་བསྡུས་ཀྱི་ཁྲམ་ཨང་༤༣པར “དོང་ཆེན་བཞི་”ཞེས་པའི་དོང་ནི་འབྲུ་རིགས་མང་ཉུང་འཇལ་བྱེད་ཀྱི་ཡོ་ཆས་ཤིག་ཡིན་པ་དེའི་འགྲེལ་པར་གཙང་དང་སྟོད་ཕྱོགས་ས་ཁུལ་དུ་འབྲུ་འཇལ་བའི་སྣོད་ཆས་སྨྱུག་མའི་དོང་པོ་འབྲུ་བྲེ་གང་ཤོང་བའི་ཚད་⒁ཅེས་བརྗོད། དོང་དེ་དང་དེང་སྐབས་ཁམས་ཁུལ་སྡེ་དགེ་དང་བྲག་གཡབ་སོགས་སུ་བེད་སྤྱོད་གཏོང་བཞིན་པའི་ཕུལ་གསུམ་ལ་འདོང་གཅིག་བརྩི་བའི་འདོང་ཚད་⒂དང་གཅིག་མཚུངས་མིན།\nཁལ། ཡིག་རྙིང་གི་ནང་དུ་ཁལ་ལ་འབྲུའི་ཚད་འཇལ་བའི་ཁལ་དང་དངོས་པོ་རྡོག་པོ་དུད་འགྲོའི་རྒྱབ་ལ་འགེལ་བའི་ཁལ་ཞེས་དོན་གཉིས་ཡོད་པར་བཤད་ལ། སྔ་མར་རུ་ཁལ་དང་ཕྱི་མར་འདེགས་ཁལ་ཞེས་བརྗོད། རུ་ཁལ་རེ་ལ་ད་ལྟའི་རྒྱ་མ་ཉེར་བརྒྱད་ཙམ་དང་། འདེགས་ཁལ་རེ་ལ་རྒྱ་མ་བདུན་ཙམ་ཡོད་པ་ཡིན།⒃ འོན་ཀྱང། བཙན་པོའི་སྐབས་སུ་རུ་ཁལ་དང་འདེགས་ཁལ་ཞེས་རིགས་གཉིས་སུ་དབྱེ་མེད་པ་ཡིག་རྙིང་ཁག་ནང་དུ་ཁལ་ཞེས་པ་མ་གཏོགས་མེད་པ་དེ་ལས་ཤེས་ཐུབ། དེས་ན་《དབའ་བཞེད་》ལས། “བན་དེ་རེ་རེ་ཞིང་ལོ་གཅིག་ལ་ནས་ཁལ་བཅུ་གཉིས་ཐང་དུ་སྩལ་”⒄ཞེས་འཁོད་པ་ལ་དཔྱད་ན། དེ་དུས་ཀྱི་ཁལ་ནི་ཕལ་ཆེར་འདེགས་ཁལ་ཡིན་པར་སེམས། ཡིག་རྙིང་ཁག་ལས་ཁལ་གྱིས་འབྲུའི་ཚད་འཇལ་བའི་སྐོར་མང་དུ་བཤད་ཡོད་པ་དཔེར་ན། བོད་ཀྱི་ཁྲམ་ཤིང་ཕྱོགས་བསྡུས་ནང་གི་ཁྲམ་གྲངས73RMFདུ། “ནས་ཀལ་ཕྱེད་དང་བཆུ་བདུན་དང་བྲེ་གསུམ་་་་་་་ X Xདཀར་གྱི་ཁྲེ་ཁལ་ཕྱེད་དང་གཉིས་དང་བྲེ X Xབཞི་ཕུལ་བཞི་ཁྱོར་དོ་”ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། དེ་དག་ལས་བཙན་པོའི་དུས་སུ་འབྲུའི་ཚད་འཇལ་བྱེད་ཁལ་ཕུད། ད་དུང་བྲེ། ཕུལ། ཁྱོར་སོགས་བེད་སྤྱོད་གཏོང་བ་ཤེས་ཐུབ་ཅིང་། ཡང་ཏུན་ཧོང་གི་ཡིག་རྙིངp.T1075ཡི་བརྐུས་པ་འཇལ་གྱི་ཞལ་ལྕེ་ལས། “བཙན་མོ་ལྕམ་སྲུ་དྔ་ཇོ་མོའི་སྩང་དྔ་ཞང་བློན་མན་ཆད་དམངས་ཡན་ཆད་གྱོས་ནས་རྐུས་པའོ་ཁྲིམས་ལ་བཙན་པོ་ལྕམ་པ་སྲུ་དྔ་ཇོ་མོའི་སྩང་དང་ཞང་ལོན་མན་ཆད་དམངས་ཡན་ཆད་གྱོནས་ཞིག་རྐུས་ཏེ་ཟིན་ན་ཁལ་གྲང་དང་བྲེ་གྲངས་ལས་སྲང་དང་ཞོ་ལ་བརྩིས་ལ་ནོར་རྐུས་པའྀ་ཁྲིམས་དྔ་ཐང་གཅིག་གོ་”ཞེས་འཁོད་ཡོད་པའི་གོ་དོན་ནི། བཙན་མོ་ལྕམ་སྲུང་དང་ཇོ་མོའི་སྩང་། ཞང་བློན་གྱི་མན་ཆད། དམངས་ཀྱི་ཡན་ཆད་ཀྱི་རིམ་པ་ཡོད་པའི་མི་ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་གིས་ནས་བརྐུས་ཏེ་བཟུང་ན་ནས་ཀྱི་ཚད་ཁལ་གྲངས་དང་བྲེ་གྲངས་དེ་སྲང་དང་ཞོ་ལ་བརྩིས་ནས་རྐུན་མར་དེ་བཞིན་གྱི་ཁྲིམས་གཅོད་པ་བསྟན་པ་དེ་ལས་ཀྱང་། འབྲུ་དང་དངོས་པོ་གཞན་གྱི་རྩི་ཐབས་ཁག་སོ་སོ་ཡིན་པ་ངེས་ཤེས་ཐུབ།\nསྲང་། ཞོ། ནམ། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིངp. t1075བརྐུས་པ་འཇལ་གྱི་ཞལ་ལྕེ་ཞེས་པར “......དུ་ X Xམཆིས་པ་ཚལད་འཇལོ། སྲང་བཞི་མན་ཆད་སྲང་གསུམ་ཡན་ཆད་གྱི་ཁྲ X X ཞིག་རྐུས་ན་རྐུན་པོ་དུ་མཆོས་པའི་ར་མགོ་གཅིག་དགུམོ་དེའི་ལོག་ན་ར་མགོ་ X Xཔ་གཅིག་ཤུལ་ཉེ་བར་སྤྱུགོ་དེའི་འོག་དུ་རྐུན་པོ་དུ་མཆྀས་པས་ཚལད་འཇལོ སྲང་གཉིས་ཞོ་བདུན་ནམ་གཉིས་མན་ཅད་སྲང་གཉིས་ཡན་ཆད་ཁྲ་ཞིག་མྱི་གི་གྱོས་རྐུས་ན་ཁོ་ན་དགུམོ་མྱྀ་གཉིས་གྱི་རྐུས་ན་ཚལ་འཇལོ སྲང་གཅིག ཞོ་བདུན་ནམ་གཉིས་མན་ཅད། ནམ་ཅིག་ཡན་ཅད་གྱི་ཁྲ་ཞིག་རྐུས་ན་རྐུན་པོ་དུ་མཆྀས་པ་ཀུན་ཚལ་འཇལོ ཕྱག་རྒྱའ་་་་་་་”ཞེས་སྲང་དང་ཞོ། ནམ་བཅས་འཇལ་བྱེད་ཀྱི་ཚད་གསུམ་གྱི་མིང་བྱུང་ཡོད། སྲང་དང་ཞོ་ལའང་འཇལ་བ་མི་འདྲ་བ་ལས་གོང་གི་བྲེ་དང་འདྲ་བར་བརྩི་ཚུལ་མི་འདྲ་བ་ཡོད། དངོས་པོ་ལྕི་མོའི་ལྕགས་རིགས་སོགས་ཀྱི་ལྗིད་ཚད་འཇལ་སྐབས་ཆུང་བ་ནས་ཆེ་བ་བར་བརྩིས་ན།\nམགྲོན་བུ20=ཀ་ཀ་ནི་(བལ་ཟན་)། ཀ་ཀ་ནི2=སེ་བ་། སེ་བ2=སྐར་མ་(ནམ་)1 སྐར་མ2=ཞོ1 སྐར་མ་(ནམ་)16 =ཞོ་8 =གསེར་སྲང་1 གསེར་སྲང་8=གསེར་བྲེ1 གསེར་བྲེ་1 = དངུལ་བྲེ2ཡིན། ཡང་མར་དང་རྩམ་པ་སོགས་ཅུང་ཡང་བའི་དངོས་པོའི་ལྗིད་ཚད་འཇལ་སྐབས་ཆུང་བ་ནས་ཆེ་བ་བར་བརྩིས་ན། ནས་འབྲུ6=སེ་བ་1 སེ་བ2. =འདེགས་ཞོ་1 འདེགས་ཞོ་10 =སྲང་1(སྤོར་གང་)སྲང4 = ཉག་1 ཉག20 = ཁལ་1(རུའི་ཁལ་) ཡང་བྲེ་8=ཁལ་1(འདེགས་ཁལ་)⒅བཅས་ལྟ་བུ་ཡིན།\nརྒྱ་ཤེག རྒྱ་བྲེ ཏུན་ཧོང་དང་ལི་ཡུལ་ནས་ཐོན་པའི་བོད་ཀྱི་ཡིག་རྙིང་གི་ནང་དུ་ཚད་འཇལ་བྱེད་འདི་གཉིས་ཀྱི་ཐ་སྙད་མང་དུ་མཐོང་རྒྱུ་ཡོད། དེ་ཡང་། རྒྱ་ཤེག་ནི་སྐབས་དེའི་རྒྱ་ནག་ཐང་གི་ཤེག་(硕འམ་石)ཅེས་འབོད་པའི་འཇལ་ཚད་དེ་ཡིན་ལ། རྒྱ་བྲེ་ནི་བྲེ་(斗)འམ་འབོ་ཡིན་པ་ཚིག་འདི་གཉིས་ཀྱི་ཡིག་ངོ་ལས་ཀྱང་ངང་གིས་རྟོགས་ཐུབ། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་P. T1118གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཆབ་འཐག་གི་གླ་སོགས་ཀྱི་རྩིས་ཐོ་ཞེས་པའི་ནང་དུ། “སྤྲེའུ་གི་ལོའྀ་དབྱར་སླ་ར་བ་ཚེས་བཅུ་བཞིའི་གདུགས་ལ། །གཙུག་ལག་ཁང་ཨན་ཀོག་སྀའི་ཆབ་ཏག་ཅང་འགོང་ཙེ་དང་། ཇེའུ་ལིམ་ལིམ་གཉིས་བསྲུངས་ནས། སྔ་སླད་དུ། ཨན་ཀོག་སྀ་འྀ་ནང་དུ། ཆབ་ཏག་གྀ། ། སྔ་སླད་དུ། ཅང་ཕབ་ལུད་ལ་ཕུབ་འྀ་ཁལ་གྲངས་ལ། དབྱར་སླ་འབྲིང་ང་པོའི་ངོ་ལ་ནས་རྒྱ་ཤེག་གསུམ་དང་བྲེ་དོ། ཅང་ཕམ་ལུད་ལ་ཕུལ། དུ་བ་བཏང་བའྀ་གླ། ནས་རྒྱ་བྲེ་དྲུགསྟོང་ཀུན་གྱྀཅང་ཤྀ་ལ་གཐད།་་་་་་”ཅེས་པ་ལྟ་བུའི་ནང་དོན་ནི་ཨན་ཀོག་དགོན་པའི་ཆབ་འཐག་པའི་གླ་ཆ་སྤྲད་པའི་གནས་ཚུལ་ཞིག་ཡིན། སྤྱི་ལོའི་དུས་རབས་བདུན་པར་ཤ་ཇུ་སོགས་ནུབ་རྒྱུད་ཀྱི་ས་ཆ་མང་པོ་ཞིག་བོད་བཙན་པོའི་མངའ་འོག་ཏུ་བཅུག་པ་ནས་དུས་རབས་བརྒྱད་པར་ཀྲང་ཡི་ཁྲའོ་ཡིས་འབངས་གྱེན་ལོག་གིས་བོད་བཙན་པོའི་དབང་བསྒྱུར་ལ་ངོ་ལོག་པའི་བར་གྱི་ལོ་ངོ་བརྒྱ་ལྷག་གི་རིང་། གནས་དེར་བོད་བཙན་པོས་དཔོན་རིགས་བསྐོ་གཞག་དང་སྲིད་འཛིན་སྒྲིག་གཞི་ཚགས་ཚུད་པོ་བཟོས་ནས་དབང་བསྒྱུར་བྱས་ཡོད་ཚུལ་རྒྱ་བོད་ལོ་རྒྱུས་གཉིས་ཀར་གསལ་བས། གོང་ཞུས་ཆབ་འཐག་པའི་གླ་ཆ་སྤྲད་པའི་གནས་ཚུལ་དེ་ལས། བོད་བཙན་པོས་གནས་དེར་དབང་བསྒྱུར་བྱེད་སྐབས་རྒྱ་ཤེག་དང་རྒྱ་བྲེ་སོགས་དེ་གའི་རྒྱ་རིགས་མང་ཚོགས་ཀྱིས་བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད་པའི་འཇལ་བྱེད་ཚད་གཞི་དེ་དག་ཀྱང་མུ་མཐུད་བཀོལ་སྤྱོད་བས་ཡོད་པ་ཤེས་ཐུབ་པ་མ་ཟད། སྐབས་དེའི་རྒྱ་མི་རིགས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ལམ་སྲོལ་ཡང་བོད་ཀྱི་སྲིད་འཛིན་པས་དང་ལེན་གྱིས་རང་དགར་བཞག་ཡོད་པ་མཐོང་ཐུབ། དེ་དུས་ཐང་གི་འཇལ་ཚད་ལྟར་ན། རྒྱ་ཤེག་གཅིག་ལ་རྒྱ་བྲེ་བཅུ་དང་། རྒྱ་ཤེག་གཅིག་གི་ལྗིད་ཚད་ལ་ད་ལྟའི་རྒྱ་མ་120ཡིན།⒆ དེ་ལྟར་ན་རྒྱ་བྲེ་གཅིག་གི་ལྗིད་ཚད་དེ་ད་ལྟ་རྒྱ་མ12ཡིན་པ་འང་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ།\nརྐང་། འདོན། རྐང་དང་འདོན་གཉིས་ནི་ཁྲལ་གྱི་ཚད་གཞི་ཡིན་པ་དང་། རྩི་སྟངས་ནི་མི་ཚང་གཉིས་ལ་རྐང་གཅིག་དང་། རྐང་གཉིས་ཏེ་མི་ཚང་བཞི་ལ་འདོན་གཅིག འདོན་བཅུ་གཉིས་ཏེ་མི་ཚང་བཞི་བཅུ་ཞེ་བརྒྱད་ལ་རྟ་མགོ་གཅིག རྟ་མགོ་གཉིས་ཏེ་མི་ཚང་དགུ་བཅུ་གོ་དྲུག་ལ་(སྤྱིར་བཏང་མི་ཚང་བརྒྱ་ཐམ་པ་ཡོད་)བརྒྱ་སྐོར་གཅིག བརྒྱ་སྐོར་བཅུ་ལ་སྟོང་སྐོར་གཅིག སྟོང་སྐོར་བཅུ་ལ་ཁྲི་སྐོར་གཅིག་བཅས་ཡིན་⒇ཞེས་པ་ལྟར་ན། ཡོན་གྱི་དུས་སུ་རྐང་དང་འདོན་གཉིས་ལ་ཁྲལ་གྱི་ཚད་འཇལ་བྱེད་དང་དུད་གྲངས་རྩི་ཐབས་ཀྱི་བྱེད་ནུས་ཡོད་པ་རྟོགས་ཐུབ་ཅིང་། ཕྱིས་སུ་བོད་ས་གནས་སྲིད་གཞུང་གི་ཡིག་ཚགས་ནང་ཁྲལ་རྒྱུགས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་རྐང་འགྲོ་ལག་འདོན་ཞེས་འཁོད་པའི་རྐང་འགྲོ་ནི་ལས་ཁྲལ་ལ་གོ་བ་དང་། ལག་འདོན་ནི་དངོས་ཁྲལ་ལ་གོ་བའི་དོན་འདི་བྱུང་བར་སྙམ། བཙན་པོའི་དུས་ཀྱི་རྐང་འདོན་གྱི་འགྲོ་ལུགས་དང་ཡོན་རྒྱལ་རབས་སྐབས་ཀྱི་རྐང་འདོན་དབར་ཁྱད་པར་ཅུང་ཡོད་པ་ནི་དེ་གཉིས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་སྒྲིག་གཞི་ལས་མཐོང་ཐུབ་སྟེ། ཡོན་རྒྱལ་རབས་དུས་བོད་ཁྲི་སྐོར་བཅུ་གསུམ་དུ་བགོས་ཡོད་པ་དང་། བོད་བཙན་པོའི་དུས་སྟོང་སྡེ་དྲུག་ཅུར་བགོས་ཡོད་པ་གཉིས་ཀའི་ཁྲི་གྲངས་འདྲ་མཚུངས་ཡིན་རུང་། བོད་བཙན་པོའི་དུས་སུ་རྒོད་དང་གཡུང་ཞེས་དམག་གི་སྒྲིག་འཛུགས་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་སྒྲིག་གཞི་དེ་ལྟ་བུ་ཡོན་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དུས་སུ་མེད་པས། ཡོན་རྒྱལ་རབས་དུས་ཀྱི་རྐང་འདོན་གྱི་ཁྲལ་ཡང་གཙོ་བོ་སྤྱི་ཚོགས་ལས་དོན་གྱི་འོས་འགན་སྒྲུབ་དགོས་པ་ལས་དམག་དོན་གྱི་འོས་འགན་བསྒྲུབ་རྒྱུ་ཅུང་ཉུང་བ་ཡིན།\nཏུན་ཧོང་གི་ཡིག་རྙིངp.T1101དཔྱ་ཆད་པའི་མིང་ཐོ་ལས། “ལྔ་བཅུ་རྐང་འགོ་ཀླུ་གཟིགས་ཀྱྀ་ཚན་གྱི་འབངས་ཀྱི་དཕའ་ཆད་དེ་འབངས་ལའ་ལས་པའ། འཕྲལ་དུ་མ་འབྱོར་ནས། ཞང་ཁྲི་གཟིགས་ཀྱྀ་སྒོ་ནས་ལས་བུན་ཆེན་བླང་སྟེ། ཁྱི་ལོའི་སྟོན་ཟླ་འབྲིང་པོ་སྩང་བང་གི་སྒོ་ཁལ་གཅིག་ལ་གཉིས་འབུལ་བར་བགྱི་ནས། དཔྱ་ཆད་ཀྱི་རྣམས་མྱོང་སྨྲར་བྲིས་པ་”ཞེས་བྱུང་བའི་ལྔ་བཅུ་རྐང་འགོ་ནི་མི་ཚང་བརྒྱའི་འགོ་པ་ལ་གོ་བ་དོན་གྱིས་རིགས་འདེད་ཐུབ་པ་དང་། ཚིག་འདིའི་དོན་ནི་ལྔ་བཅུ་རྐང་གི་འགོ་པ་ཀླུ་གཟིགས་ཀྱི་འབངས་ཀྱིས་དཔྱ་སྤྲོད་མ་ཐུབ་པར་ཞང་ཁྲི་གཟིགས་ཀྱི་ལག་ནས་བུན་བླངས་པ་དུས་རན་ཚེ་ཁལ་གཅིག་ལ་ཁལ་གཉིས་ཀྱི་སྐྱེད་ཀ་སྤྲོད་དགོས་ཞེས་པ་དེའོ། ཡང་ལི་ཡུལ་ནས་ཐོན་པའི་ཁྲམ་ཡིག་ཨང་113ལས། “གནས་གཙུག་ལག་ཁང་གི་རྐྱེན་ས་སྡོན་(འདོན་) པྱེ་དང་བཅུ་གསུམ་”ཞེས་པའི་དོན་ནི་གཙུག་ལག་ཁང་ཞིག་གི་སའི་ཁྲལ་རྩིས་ལེན་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས། དེ་ལས་སྐབས་དེའི་རྐང་འདོན་ནི་དུད་ཚང་གི་སྒྲིག་འཛུགས་ཤིག་ཡིན་པ་ཤེས་ཐུབ།\nསླུངས། ལམ་ཐག་འཇལ་བྱེད་ཀྱི་ཚད་གཞི་ཞིག་ཡིན་པ་《དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་》ལས། “འབྲོག་ཐང་གི་འབྲོག་ཚུགས་གཅིག་སྟེ། གཡག་གིས་ཉིན་གཅིག་ཆོད་ཐུབ་པའི་ལམ་ཐག་” ཅེས་གསུངས་པ་དང་། བསོད་ནམས་སྐྱིད་ཀྱིས།“སླུངས་ཚད་གཅིག་འདྲ་མ་ཡིན་པའི་གནས་ཚུལ་ལ་དཔགས་ན། བོད་བཙན་པོའི་དུས་སྐབས་སུ་སླུངས་རེའི་རིང་ཚད་ནི་ལེ་དབར30ཡས་མས་ཤིག་ཡིན་ཚོད་འདུག་སྙམ་” （21）ཞེས་བརྗོད། དེས་ན་ཐའོ་མ་སིས་“སླུངས་ནི་བོད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་དུ་ཐང་། འབྲོག རོང་། སྒང་ཞེས་པ་ལྟར་སའི་ཁྱད་པར་སྟོན་པའི་མིང་ཞིག་ཡིན་སྙམ་པའི་”（22）དཔྱད་པ་བྱས་ཡོད་ཀྱང།P. T1096ལས། “སླུངས་ཀྱི་དཕོན་སྣ་ཚུགས་པོན་ལ་སྩོགས་པ་” ཞེས་པ་དང་། “སླུངས་ཀྱི་རྟ་རྫི་ལི་ཨབ་སབ་ཉང་། བཟུང་སྟེ་སྨས་པ་ལས། སླུངས་ཚུགས་སུ་རྟ་བདག་ཆག་གིས་བཞག་པ་ཡང་མད་”ཅེས་པ། ཡང་“ཏུན་ཧོང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་དངོས་མང་བཤམ་སྟོན་ཁང་དུ་ཉར་ཚགས་བྱས་ཡོད་པའི་ཨང་རྟགས0336 . 10 - 336/10......ཉིན་སླུངས་ལྔ་མཚན་སླུངས་གསུམ་སྟེ་ཉོན་ཞག་གཅིག་ལ་སླུངས་བརྒྱད་ཅོད་པའི་ཐང་དུ་ཀྭ་ཅུའི་ཁྲོམས་དུ་བཏང་ངོ། ་་་་་་འཕར་མ་འདྀ་རྀངས་ལ་གཅེས་ཀྱིས་སླུང་ཚང་པས་ལེ་ལོ་མ་བ་པར་ཚུགས་གཅིག་ནས་གཅིག་ཏུ་བསྐྱལ་པའྀ་ཉྀན་མཚན་གྱི་ཆོད་དམ་དུ་ཟུང་ལ་དཔང་ཞག་དུ་ཚུགས་ཏེ་”ཞེས་དང་། “ཉིན་སླུངས་ལྔ་མཚན་སླུངས་བཞི་སྟེ་ཉིན་ཞག་གཅིག་ལ་སླུངས་དགུ་ཆོད་པའི་ཐང་དུ་ཀྭ་ཅུར་བཏང་ངོ་”（23）ཞེས་པ་སོགས་ལས་སླུངས་ནི་སྐྱེལ་རྫོང་ལམ་ཁའི་ས་ཚུགས་སམ་ཡང་ན་ལམ་ཐག་མཚོན་བྱེད་ཀྱི་ཚད་གཞི་ཞིག་ཡིན་པ་མངོན་ཐུབ། ཡིག་རྙིང་ནང་དུ་འཁོད་པའི་འབྲོག་སླུངས་དང་ཞིང་སླུངས། སོ་སླུངས། རྒྱ་སླུངས་སོགས་ཀྱང་འབྲོག་ཡུལ་དང་རྒྱ་ཡུལ་སོགས་སུ་ཡོད་པའི་སོ་ཚུགས་ཡིན་པ་ནི་དོན་གྱིས་གྲུབ་ཐུབ། སྤྱིར་ན་བོད་ཀྱི་ཡིག་རྙིང་ནང་བྱུང་བའི་སླུངས་ཀྱི་རིང་ཚད་ཅི་འདྲ་ཡོད་པ་ཤེས་དཀའ་ཡང། རྒྱའི་ཡིག་ཚང་དུ་“其举兵，以七寸金箭为契 。 百里一驿，有急兵，驿人臆前加银鹘，甚急， 鹘益多”（24）ཞེས་བྱུང་བ་ལ་གཞིགས་ན། སླུངས་སམ་ཚུགས་གཅིག་ལ་ལེ་དབར་བརྒྱ་ཡོད་པ་མཐོང་ཐུབ་པ་དང་། སྐབས་དེའི་ལེ་དབར་གྱི་རིང་ཐུང་དང་ད་ལྟའི་ལེ་དབར་ཕལ་ཆེར་མཉམ་པ་ན་（25）ད་ལྟའི་སྤྱི་ལེ་ལྔ་བཅུ་ཡས་མས་ཤིག་ཡིན་པ་ཤེས་ཐུབ། གཡག་གི་མགྱོགས་ཚད་ལྟར་ན་ཉིན་གཅིག་གི་ལམ་ཚད་ཡིན།\nསྟོང་། སྟོང་ནི་མི་བསད་པའི་རིན་འཇལ་བའི་མིང་ཡིན་ལ། མིང་ཚིག་འདིའི་དོན་ད་ལྟའི་བར་དུ་མ་འགྱུར་བར་བོད་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་ནང་དུ་བེད་སྤྱོད་གཏོང་བཞིན་ཡོད་པ་ཤེས་གསལ་ལྟར་དང་། གནའ་བོའི་དུས་སུ་“མི་རབ་ཀྱི་རབ་བསད་པ་ལ་གསེར་སྲང་སྟོང་ཕྲག་རེ་འཇལ་དགོས་པས་”དེ་ལྟར་ཟེར་བ་ཡིན་（26）ཞེས་དང་། ཡང། “བསད་པ་སྟོང་གི་ཞལ་ལྕེ་ནི། ཧོར་ལུགས་དང་བོད་ལུགས་གཉིས་ལས། ཧོར་སྲོག་ཚབ་དུ་སྲོག་གཏོང་བའི་ཤ་ལེན། བོད་དུ་ཆོས་དར་ཞིང་ཆོས་ལ་དཀར་བས་སྲོག་ཚབ་ཏུ་སྲོག་བཏང་ན་གཉིས་ཕུང་ཇཱག་པའི་རྩ་བར་འགྲོ་བས་སྟོང་འཇལ་ལེན་བྱེད་པ་ལེགས་ཟེར། དེས་ན་སྐལ་བ་སྟོང་བས་ན་སྟོང་ཞེས་བྱ་བ་བྱུང་། དེས་ན་སྔོན་གྱི་དུས་ནི་དྲག་པ་ལ། འཇལ་སྲང་སྟོང་དང་ཞོ་སྟོང་སྤྲོད་པས་སྟོང་ཞེས་བྱའོ། ཁག་ཁུར་གྱི་ངོ་ཆེན་ལ་ཞི་ཆག་གཏོང་དགོས་པ་ཡོང་བས་ན་སྟོང་ཞེས་ཟེར། དེས་ན་སྟོང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྟོང་ཡིན་པས་ན། སྟོང་ལེན་ཕྱུག་པོར་སོང་བའང་མེད། སྟོང་འཇལ་སྤྲང་པོར་བུད་པའང་མེད་བྱ་བ་འདུག་པས་”（27）ཞེས་པ་སོགས་སྟོང་ལ་གོ་དོན་མི་འདྲ་བ་དུ་མ་དྲངས་ཡོད་ཀྱང་། དོན་རྣལ་མ་ནི་མི་རབ་ཀྱི་རབ་བསད་པར་སྲོག་རིན་དུ་གསེར་སྲང་སྟོང་འཇལ་དགོས་པས་དེ་ལྟར་བཏགས་པ་དཔེ་དོན་གཉིས་ལས་གོ་སླའོ། འོན་ཀྱང་གནའ་བོའི་དུས་དེར་མི་རབ་འབྲིང་ཐ་གསུམ་མི་འདྲ་བ་ལ་དེ་བཞིན་གྱིས་སྟོང་འཇལ་བའི་ཚད་ཀྱང་མི་འདྲ་བ་དང་། ཤི་གསོན་གང་རུང་ལ་སྟོང་འཇལ་དགོས་པ་ལས་སྤྱིར་བཏང་མི་བསད་པ་ལ་མི་སྟོང་དང་རྨས་པ་ལ་གསོན་སྟོང་འཇལ་བ་དཔེར་ན། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་P. T1071རི་དྭགས་རྒྱག་པའི་སྐོར་གྱི་ཁྲིམས་ཡིག་ཅེས་པའི་ནང་དུ། “མདའས་ཕོག་པ། གུམ་དང་། མྱི་སྟོང་དུ་སྲང་དྲུག་སྟོང་ཕབསྟེ། འདམ་པོ་དང་ཡུས་བདག་ཕྱེད་མར་སྩལད་ཏོ། འདམ་པོ་མ་མཆིས་དང་སྲང་དྲུག་སྟོང་ཀུན་ཡུས་བདག་དབང་ངོ་། །སྲང་ཅིག་མ་ཁོར་ན་དགུམོ། །མདས་ཕོག་པ་ལ་མ་གུམ་དང་། གསོན་སྟོང་དུ། སྲང་སུམ་སྟོང་ཕབསྟེ། ཡུས་བདག་དང་འདམ་པོ་ཕྱེད་མར་དབང་ངོ་”ཞེས་པ་སོགས་བྱུང་བ་ལྟ་བུ་ཡིན། གསོད་ཡུལ་ལམ་རྨས་ཡུལ་གྱི་མིའི་རིམ་པ་མི་འདྲ་བ་ལས་སྟོང་གི་ཚད་ཀྱང་མི་འདྲ་བ་ཡོད་པ་རི་དྭགས་རྒྱག་པའི་སྐོར་གྱི་ཁྲིམས་ཡིག་ནང་དུ་ཞང་བློན་ཆེན་མོ་ནས་དམངས་མཐའ་མ་ཡན་ཆད་གྱི་རིམ་པ་སོ་སོའི་སྟོང་གི་ཚད་གཞི་བརྗོད་ཡོད་པ་དེ་ལས་རྟོགས་ཐུབ་པ་ཡིན།\nཡུག ཡུག་ནི་དར་རམ་གོས་དང་ཤོག་བུའི་རིང་ཐུང་དང་མང་ཉུང་གི་ཚད་འཇལ་བྱེད་ཅིག་ཡིན་ལ། ད་ལྟའང་དར་རས་ཀྱི་རིང་ཐུང་འཇལ་སྐབས་བེད་སྤྱོད་གཏོང་བ་ཤིན་ཏུ་མང་བ་དཔེར་ན། གོས་ཡུག་རིང་དང་ཡུག་ཐུང་ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟ་བུའོ། ཡིག་རྙིང་གི་ནང་དུ་དར་རམ་གོས་ཀྱི་རིང་ཐུང་ངམ་མང་ཉུང་གི་ཚད་འཇལ་བྱེད་དུ་ཐ་སྙད་འདི་བེད་སྤྱོད་བཏང་ཡོད་པ་དཔེར་ན། ཁྲམ་ཡིག་ཕྱོགས་བསྡུས་ཀྱི་ཁྲམ་གྲངས་100པའི་ནང་དུ།“ནས་ཁལ་བདུན་བཅུ་རྩ་ལྔ་དང་དར་ཡུག་སྟོང་རྔུལ་སྲང་དགུ་བརྒྱ་དང་གསེར་སྲང་དྲུག་བརྒྱ་” ཞེས་བྱུང་བ་ལྟ་བུ་དང་། སྐབས་དེའི་བོད་ཀྱི་དར་ཡུག་རེའི་རིང་ཚད་ག་ཚོད་ཡིན་པའི་སྐོར་ལ་བོད་ཡིག་གི་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་མེད་མོད། སྐབས་དེ་དུས་བོད་ཀྱི་དར་གོས་མང་ཤོས་ནི་རྒྱ་ནག་ཐང་ནས་ཡར་འདྲེན་པའམ་ཡང་ན་ཐང་གིས་དམག་ཕམ་རྗེས་བོད་བཙན་པོར་དཔྱ་འཇལ་བ་སོགས་གང་ལྟར་རྒྱ་ནག་ནས་ཐོན་ཆེ་ཤོས་ཡིན་པ་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་ཁག་ལས་ཤེས་ཐུབ་པས། ཡུག་གི་རིང་ཚད་དེའང་་རྒྱ་ནག་གི་ལུགས་དང་བསྟུན་ཡོད་ན་ 绢匹 དང་གཅིག་པ་ཡིན་ངེས། ཐང་གི་匹གཅིག་གི་རིང་ཚད་ནི་“以四丈为匹，布以五长丈为端，均宽一尺八寸”（28）ཞེས་པ་ལྟར 一丈二尺 一尺 =རྨི0.33ལྟར་ན། རྨི་13.2ཡོད་པ་ངེས་ཤེས་ཐུབ།\nམདོར་ན། ཏུན་ཧོང་དང་ལི་ཡུལ་ནས་ཐོན་པའི་གནའ་ཡིག་གི་ནང་དུ་གོང་གི་གླེང་ཟིན་པའི་འཇལ་གཤོར་འདེགས་གསུམ་གྱི་ཚད་གཞི་ཕུད། གཞན་ད་དུང་ཤུ་ལོག ཉ་ཚ་མདའ། རྫེའུ གླིངས། ཕ་ལར། རྐྱལ་སོགས་ཀྱི་ཐ་སྙད་བྱུང་བའི་ལ་ལ་ནི་དངོས་པོ་བླུག་སའི་མིང་དང་། ལ་ལ་ནི་འཇལ་ཚད་དང་གྲངས་རྩི་ཚུལ་ཡིན་པར་བསམ་རུང་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་དཀོན་པས་རེ་ཞིག་དེ་མུར་འཇོག་ཁུལ་ལགས། །\n④⒀⒂⒅《གནའ་རབས་བོད་ཀྱི་འཇལ་གཤོར་འདེགས་གསུམ་གྱི་ཚད་གཞི་འཕེལ་རྒྱས་དང་འགྱུར་ལྡོག་བྱུང་ཚུལ་སྐོར་གླེང་བ་》མཁས་དབང་དུང་དཀར་བློ་བཟང་འཕྲིན་ལས་ཀྱི་གསུང་འབུམ་པོད་ཅ་པ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང། 2004ལོར་དཔེ་སྐྲུན་བྱས།\n⑤姜伯勤:《突地考》，敦煌学辑刊，1984 年第4 期\n⑥王尧、陈践著:《敦煌本吐蕃历史文书》，民族出版社 。 陈庆英:《从敦煌出土账簿文书看吐蕃王朝的经济制度》，《陈庆英藏学文集》，中国藏学出版社 。\n⑦⑾⒁（24）《王尧藏学文集 . 吐蕃简犊综录 . 藏语言研究》，中国藏学出版社，141 ,27.49 页 。\n⑿（22）《敦煌西域古藏文社会历史文献》，托玛斯编著，刘忠、杨铭译注， 民族出版社，2004年，337.256 页 。\n⒆张仁杰:《汉唐粮食亩产反映的度量衡问题》，古今农业，2009 年第2 期， p48\n⒇《གནའ་རྩོམ་གཅེས་བཏུས་སློབ་དེབ་གསར་མ་གཞོན་ནུའི་ལང་ཚོ》སྨད་ཆ། གོ་ཤུལ་གྲགས་པ་འབྱུང་གནས་ཀྱིས་བསྒྲིགས། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཤོག་ངོས 773\n（25）杨生民:《中国里的长度演变考》，《中国经济史研究》2005 年第一期 。\n（28）李林等:《唐六典》，中华书局，1992 年，82 页 。


The Dhāraṇī of the Yakṣa Jambhala Śrī – Tibetan Translations by Erick Tsiknopoulos\n(‘phags pa gnod ‘dzin pdal zhes bya ba’i gzungs)\nFrom the Tsa volume of the ‘Tantra’ (rgyud) section in the Kangyur (bka’ ‘gyur), the Tibetan Buddhist scriptural canon; Lhasa edition.\nIn the Indian Language [Sanskrit]: Ārya Jambhala Śrī nāma Dhāraṇī (arya-jambhala-śrī-nama-dhāraṇī)\nIn the Tibetan Language: P’akpa Nödzin Pel Zheyjawa’y Zung (‘phags pa gnod ‘dzin dpal zhes bya ba’i gzungs)\n[In the English Language: The Dhāraṇī of the Noble Jambhala Śrī1 (The Noble Jambhala Śrī’s Dhāraṇī)]\nHOMAGE TO THE KING OF YAKṢAS, JAMBHALA ŚRĪ!\n།འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་དུས་གཅིག་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་དཔལ་ཕྱག་ན་རྡོ་རྗེ་ལྕང་ལོ་ཅན་གྱི་གནས་དམ་པ་ན་འཁོར་གནོད་སྦྱིན་དུ་མས་བསྐོར་ཏེ་བཞུགས་སོ། །དེའི་ཚེ་གནོད་སྦྱིན་གྱི་རྒྱལ་པོ་གནོད་འཛིན་དཔལ་ལ་གསང་བའི་བདག་པོས་བཀའ་སྩལ་པ། སེམས་ཅན་དབུལ་ཞིང་སྡུག་བསྔལ་བ་དེ་དག་ཞི་བའི་ཕྱིར་རང་གི་སྲོག་གི་སྙིང་པོ་དང༌། རིག་སྔགས་ཁྱོད་ཀྱིས་སྟོན་ཅིག །ངས་ཀྱང་བྱིན་གྱིས་བརླབ་པར་བྱའོ།\nThus have I heard: At one time, the Bhagavān, the Glorious Vajrapāṇi, was abiding in the sublime abode of Alakāvatī (or Aṭakāvatī, the Pure Land of Vajrapāṇi); surrounded byaretinue of numerous Yakṣas. At that time, to the King of Yakṣas, Jambhala Śrī, Vajrapāṇi issuedacommand thus: “In order to cure those sentient beings who are in poverty and suffering, you should reveal the Heart-Essence of your own Life-Force; andaKnowledge Mantra. And I too will bless this.”\nདེ་ནས་གནོད་འཛིན་དཔལ་གྱིས་གསོལ་པ། གསང་བའི་བདག་པོ་བཅོམ་ལྡན་འདས། །སེམས་ཅན་སྡུག་བསྔལ་ཞི་བའི་ཕྱིར། །རིག་སྔགས་བདག་གིས་བསྟན་པར་བགྱི། །སྡུག་བསྔལ་སྤོང་ཞིང་བདེ་བ་ཐོབ། །ཚོགས་ཆེན་གཉིས་ནི་རྫོགས་འདོད་པས། །རང་ལུས་བསྲུང་ཕྱིར་རིག་སྔགས་འདི། །བཟླས་ཤིང་ཡོངས་སུ་གཟུང་བར་བྱ།\nThereupon, Jambhala Śrī replied [in verse] thus:\n“Lord of Secrets, Bhagavān,\nSo as to cure the suffering of sentient beings,\nI shall teachaKnowledge Mantra;\nThrough it, suffering is eliminated and happiness is gained.\nIf one wishes to complete the Two Great Collections (of merit and wisdom2),\nFor the sake of guarding one’s own body, this Knowledge Mantra\nShould be recited and thoroughly retained.”\n།ན་མ་ཨཱརྱ་ཛམྦྷ་ལ། །མཧཱ་ཛམྦྷ་ལ། ཏདྱ་ཐཱ། ར་ར་ར་ར། ཀུ་ནུ་ཀུ་ནུ། ཁུ་ནུ་ཁུ་ནུ། གུ་ནུ་གུ་ནུ༑ ས་པ་ས་ པ། ཀ་ར་ཀ་ར། མ་ཧཱ་ བཱི་ར་རམ། མ་ཧཱ་ཀ་ར་དོ། མ་ར་ཥ། ཧ་ར་ཥ། ཏུ་མ་སརྦ་སཏྭཱ་ནཱ་ཉྩ་སྭཱཧཱ།\nNAMA ĀRYA JAMBHALA/ MAHĀ JAMBHALA/ TADYATHĀ/ RA RA RA RA/ KUNU KUNU/ KHUNU KHUNU/ GUNU GUNU/ SAPA SAPA/ KARA KARA/ MAHĀ VĪRA RAM/ MAHĀ KARADO/ MARAṢA/ HARAṢA/ TUMA SARVA SATTVĀ NĀÑCA SVĀHĀ\nNAMA ĀRYA DZAMBHALA/ MAHĀ DZAMBHALA/ TAY-YATHĀ/ RA RA RA RA/ KUNU KUNU/ KHUNU KHUNU/ GUNU GUNU/ SAPA SAPA/ KARA KARA/ MAHĀ BĪRA RAM/ MAHĀ KARADO/ MARAZHA/ HARAZHA/ TUMA SARBA SATWĀ NĀÑYATSA SWĀHĀ]\nབཅོམ་ལྡན་འདས། གསང་བའི་བདག་པོ་སྔགས་འདི་འདོན་པས་སྐུད་པ་སྔོན་པོ་ལ་ལན་བདུན་དུ་སྔགས་ཀྱིས་བཏབ་སྟེ། ལན་རེ་མདུད་པ་རེ་བོར་ནས་དཔུང་པ་ལ་བཅིངས་ན་གནོད་པ་མེད་ཅིང་དགོས་པ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་ལགས་སོ།\n“Bhagavān, Lord of Secrets, if one casts this Mantra seven times overablue string with the recitation of the Mantra, and each time tiesaknot [on the string counting for each recitation], and then fastens it to one’s shoulder, then harm will come to naught; and what is needed shall be accomplished, indeed.”\n།གུ་གུལ་ཙནྡན་དུ་རུ་སྐ། །ཀ་ཏ་ར་དང་སྦྱར་བའི་སྨན། །དེ་ཡིས་མཆོད་པ་དབུལ་བར་བྱའོ།\n“Medicine composed of frankincense, sandalwood, juniper,\nAnd thistle (katara):\nWith that should one present offerings.”\n།ན་མ་ཨཱརྱ་ཛམྦྷ་ལ། ན་མོ་དནྟཱ་ཡ། དཱནྟི་ཤྭ་རཱ་ཡ། ཨཱ་ཀཪྵ་ཡ། །ཨ་ཀརྨི་ཏ། དཱནྟི་ཤྭ་རཱ་ཡ། པ་ར་མ་ཀ་ རྡུ་ནི་ཡ། སརྦ་སཏྭ་ཧི་ཏ་ཛི་ཏ། མ་མ་དཱནྟ། ན་མཿ་པ་རི་ཡ་ཤ། ས་མ་ཡ་ཨཱ་ཀཪྵ་སྭཱཧཱ།\nNAMA ĀRYA JAMBHALA/ NAMO DANTĀYA/ DĀNTI ŚVARAYA/ ĀKARṢAYA/ ĀKARMITA/ DĀNTI ŚVARĀYA/ PARAMA KARDUNIYA/ SARVA SATTVA HITA JITA/ MAMA DĀNTU/ NAMAḤ PARIYAŚA/ SAMAYA ĀKARṢA SVĀHĀ\nNAMA ĀRYA DZAMBHALA/ NAMO DANTĀYA/ DĀNTI SHVARAYA/ ĀKARZHAYA/ ĀKARMITA/ DĀNTI SHWARĀYA/ PARAMA KARDUNIYA/ SARBA SATWA HITA JITA/ MAMA DĀNTU/ NAMAḤ PARIYASHA/ SAMAYA ĀKARZHA SWĀHĀ]\nརིག་སྔགས་འདི་ལན་བདུན་ཚང་བར་བཟླས་ཏེ། དེའི་འོག་ཏུ་གསང་བའི་སྙིང་པོ་གདོན་པར་བགྱིའོ། །དེའང་སྔར་འཕགས་པ་དཀོན་མཆོག་གསུམ་དང༌། གསང་བའི་བདག་པོ་ལག་ན་རྡོ་རྗེ་ལ་མཆོད་ནས། དེའི་འོག་ཏུ་བདག་གི་མིང་ནས་བརྗོད་པར་བགྱི་ན་ནོར་རྫས་དང༌། ཅི་འདོད་པ་དག་འགྲུབ་པར་བགྱིད་ཅིང་བདེ་བ་སྩོལ་བར་བགྱིད་དོ། །དེ་ནས་བདག་གི་གསང་སྔགས་ཡིད་བཞིན་གྱི་ནོར་བུ་འདི་འདོན་ཅིང་ཡི་དམ་དུ་བགྱིད་ན་དེའི་དགོས་པ་ཅི་སྨོས་པ་ཐམས་ཅད་སྒྲུབ་པར་བགྱིད་ལགས་སོ།\n“Recite the Knowledge Mantra seven (7) times in full; and following that, chant the Secret Heart-Essence [Dhāraṇī, that is, the first and second Mantras respectively]. In regards to this, if one makes offerings to the Triple Gem and the Lord of Secrets, Vajrapāṇi, and following that, intones my name (“Namo Jambhala Śrī [Yakṣa-rāja]!”), then I shall endeavor to accomplish valuable goods, and all that is desired; and I will endeavor to bestow happiness. Thereafter, if anyone chants, and takes asamain practice3, this Secret Mantra of mine, this wish-fulfilling jewel, then I shall endeavor to accomplish all their needs of which they make remark4.”\nThereupon, the King of Yakṣas, Jambhala Śrī, offered up to Vajrapāṇi his own Heart-Essence [Mantra]; which is like untoawish-fulfilling jewel [as follows]:\nན་མ་ཨཱརྱ་ཛཾ་བྷ་ལ། མཧཱ་ཛཾ་བྷ་ལ། ཏདྱ་ཐཱ། སི་མི་སི་མི། སུ་མུ་སུ་མུ། ཤྩཎྜ་ཤྩཎྜ། ཙ་ར་ཙ་ར། ས་ར་ས་ར། ཀ་ ར་ཀ་ར། ཀི་རི་ཀི་རི། ཀུ་རུ་ཀུ་རུ། མུ་རུ་མུ་རུ། ཙུ་རུ་ཙུ་རུ། ས་ད་ཡ་ད་མ། མ་མ་ནི་ད་མ་ཨ་ནནྟ། དཱནྟེ་སྭཱཧཱ། ཨཱ་རྱ་ཛཾ་བྷ་ལ་སྭཱཧཱ། དྷ་ན་ཏཱ་ཡ་སྭཱཧཱ། མ་ནོ་ར་ཐ་པ་རི་པཱུ་ར་ཀཱ་ཡ་སྭཱཧཱ།\nNAMA ĀRYA JAṂBHALA/ MAHĀ JAṂBHALA/ TADYATHĀ/ SIMI SIMI/ SUMU SUMU/ ŚCAṆḌA ŚCAṆḌA/ CARA CARA/ SARA SARA/ KARA KARA/ KIRI KIRI/ MURU MURU/ CURU CURU/ SADAYA DAMA/ MAMA NIDAMA ANANTA/ DHĀNTE SVĀHĀ/ ĀRYA JAṂBHALA SVĀHĀ/ MANORA THAPARI PŪRAKĀYA SVĀHĀ\nNAMA ĀRYA DZANGBHALA/ MAHĀ DZANGBHALA/ TAY-YATHĀ/ SIMI SIMI/ SUMU SUMU/ SHTSAṆḌA SHTSAṆḌA/ TSARA TSARA/ SARA SARA/ KARA KARA/ KIRI KIRI/ MURU MURU/ TSURU TSURU/ SADAYA DAMA/ MAMA NIDAMA ANANTA/ DHĀNTE SWĀHĀ/ ĀRYA DZANGBHALA SWĀHĀ/ MANORA THAPARI PŪRAKĀYA SWĀHĀ]\nThen, the attendants of the Yakṣa Jambhala Śrī, at that time, expounded each of their respective Heart-Essence Mantras [as follows]:\nཨོཾ་ཛཾ་བྷ་ལ་མ་ཎི་བྷ་དྲ་ཡ་སྭཱཧཱ། ཨོཾ་ཛཾ་བྷ་ལ་པུརྞཱ་བྷ་དྲ་ཡ་སྭཱཧཱ། ཨོཾ་ཛཾ་བྷ་ལ་དྷ་ན་དཱ་ཏ་བྷ་དྲཱ་ཡ་སྭཱཧཱ། ཨོཾ་ཛཾ་བྷ་ ལ་མ་ཧཱ་དྷ་ན་ དཱ་ཏ་བྷ་དྲཱ་ཡ་སྭཱཧཱ། ཨོཾ་ཛཾ་བྷ་ལ་པི་ཙི་ཀུཎྜ་ལི་ཡེ་སྭཱཧཱ། ཨོཾ་ཛཾ་བྷ་ལ་ཀི་ལི་མཱ་ལི་ནི་སྭཱཧཱ། ཨོཾ་ཛཾ་བྷ་ ལ་མུ་ཁེན་དྲཱ་ཡ་སྭཱཧཱ། ཨོཾ་ ཛཾ་བྷ་ལ་ཛ་ལེནྡྲ་བྷ་དྲ་ཡ་སྭཱཧཱ།\nOṂ JAṂBHALA MAṆIBHADRAYA SVĀHĀ/ OṂ JAṂBHALA PURṆĀBHADRAYA SVĀHĀ/ OṂ JAṂBHALA DHANADĀTABHADRĀYA SVĀHĀ/ OṂ JAṂBHALA MAHĀDHANADĀTABHADRĀYA SVĀHĀ/ OṂ JAṂBHALA PICIKUṆḌALIYE SVĀHĀ/ OṂ JAṂBHALA KILIMĀLINI SVĀHĀ/ OṂ JAṂBHALA MUKHENDRĀYA SVĀHĀ/ OṂ JAṂBHALA JALENDRABHADRAYA SVĀHĀ\nONG DZANGBHALA MAṆIBHADRAYA SWĀHĀ/ ONG DZANGBHALA PURṆĀBHADRAYA SWĀHĀ/ ONG DZANGBHALA DHANADĀTABHADRĀYA SWĀHĀ/ ONG DZANGBHALA MAHĀDHANADĀTABHADRĀYA SWĀHĀ/ ONG DZANGBHALA PITSIKUṆḌALIYE SWĀHĀ/ ONG DZANGBHALA KILIMĀLINI SWĀHĀ/ ONG DZANGBHALA MUKHENDRĀYA SWĀHĀ/ ONG DZANGBHALA DZALENDRABHADRAYA SWĀHĀ]\nདེ་ནས་གསང་བ་བའི་བདག་པོས་བཀའ་སྩལ་པ། ནོར་གྱི་བདག་པོ་ཁྱོད་ཀྱིས་གང་གཟུངས་འདི་འཛིན་པ་དང༌། འཆང་བ་དང༌། འདྲི་བ་དང༌། ཀློག་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལ་ཡིད་བཞིན་དུ་བདེ་བ་སྩལ་བར་གྱིས་ཤིག །དེ་ནས་གནོད་འཛིན་གྱིས་གསང་བའི་བདག་པོ་དེ་ལྟར་བགྱིའོ་ཞེས་གསོལ་ཏེ་ལན་གསུམ་དུ་བསྐོར་བ་ཆོས་བཞིན་དུ་བྱས་ཏེ་འཁོད་པར་གྱུར་ཏོ།\nThen the Lord of Secrets issuedacommand thus: “Lord of Wealth, you should bestow happiness upon all those who uphold, keep, inquire about, and read this Dhāraṇī; just as they wish.”\nThereupon Jambhala replied: “Lord of Secrets, I shall do so!”.\nAnd in accordance with the Dharma, he circumambulated him [Vajrapāṇi] three times; and then sat back down.\nTHE DHĀRANĪ OF THE NOBLE JAMBHALA ŚRĪ IS COMPLETE.\n(Translated from the Tibetan by Erick Tsiknopoulos, August 21st– September 7th, 2018. Lightly edited on November 3rd, 2018.)\n1 gnod ‘dzin can also refer to Kubera/Kuvera, who is sometimes identified with Jambhala.\n2 Deep wisdom (jñāna) and positive karmic potential (punya).\n3 Yi-dam (yi dam du bgyid na). Main meditation practice, usually in reference toaspecific deity, but here meaning the Mantra.\n4 ci smos pa tham cad\nPingback: Mantra& dharani – Tibetan translations


ཆོས་འབྱོར་འོད་ཟེར་ཞེས་པའི་མི་ཞིག་འཛིན་བཟུང་བྱས་འདུག - བོད་ཀྱི་དུས་བབ།\nChoejor Woeser, 46, who also had documents with the name Choejer Budha. Choejer is suspected to be of Chinese origin possessing US documents and an Indian PAN.\nཁ་སང་ཕྱི་དྲོའི་ཆུ་ཚོད་ ༧ ཙམ་གྱི་སྟེང་བལ་ཡུལ་དང་རྒྱ་གར་གྱི་ས་མཚམས་སྟེ། རྒྱ་གར་ཕྱོགས་ཀྱི་རྡོར་གླིང་རྫོང་ཁོག་གི་པ་ནེ་ཊན་ཀེ་ (Panitanki) ཡི་ས་མཚམས་ནས། མིང་ལ་ཆོས་འབྱོར་འོད་ཟེར་ཟེར་ཞིང་། ཨ་རིའི་མི་སེར་ལག་ཁྱེར་ལྡན་པའི་ཡུལ་མི་ཞིག་ཁྲིམས་འགལ་ཐོག་ས་མཚམས་བརྒལ་ནས་བལ་ཡུལ་ནང་འགྲོ་ཐབས་བྱས་སྐབས། རྒྱ་གར་གྱི་ས་མཚམས་སྐོར་སྲུང་བས་འཛིན་བཟུང་བྱས་ཏེ་ད་ལྟ་བཀག་ཉར་འོག་བཞག་ཡོད་འདུག\nས་མཚམས་སྐོར་སྲུང་བས་རྟོག་ཞིབ་བྱེད་སྐབས། ཆོས་འབྱོར་འོད་ཟེར་ནི་རང་ལོ་ ༤༦ ཡིན་པ་དང་ནེའུ་ཡོག་ཏུ་རྟེན་གཞི་བྱས་པའི་པ་བློ་བཟང་ཕུན་ཚོགས་ཀྱི་བུ་ཡིན་ཞིང་། ཁོ་བོད་དུ་སྐྱེས་ཤིང་ཨ་རིའི་མི་སེར་ལག་ཁྱེར་ཡོད་མཁན་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། འཛིན་བཟུང་བྱས་སྐབས་ཁོའི་ལུས་སྟེང་དུ་ཨ་རིའི་གྲོང་ཁྱེར་ནེའུ་ཡོག་གི་རླངས་འཁོར་ཁ་ལོ་བའི་ལག་ཁྱེར་ཞིག་དང་ཧིན་སྒོར་ ༧༦༠༠ དང་བལ་སྒོར་ ༡༡༡༢༥ ཙམ་ཡོད་འདུག་པ་མ་ཟད། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༦ བར་བོད་ནང་གི་དགོན་པ་ཞིག་ཏུ་སློབ་སྦྱོང་བྱ་ཆོག་པའི་ཐོངས་མཆན་ཞིག་ཀྱང་ཡོད་པ་རེད།\nས་མཚམས་སྐོར་སྲུང་བས་ཆོས་འབྱོར་འོད་ཟེར་དང་ལྷན་དུ། སི་ལི་གྷུ་རི(Siliguri) ས་ཁུལ་ནས་ཡིན་པདྨ་བྷི་ཊི་ཡ་ཟེར་བའི་མི་ཞིག་འཛིན་བཟུང་བྱས་ཡོད་པ་དང་། ཁོས་གཙོ་བོ་ཆོས་འབྱོར་འོད་ཟེར་ཁྲིམས་འགལ་ཐོག་ས་མཚམས་བརྒལ་ཏེ་བལ་ཡུལ་ནང་སྐྱེལ་ཐབས་བྱས་པས་ཡིན་འདུག་ལ། ད་རེས་ཁོ་གཉིས་འཛིན་བཟུང་བྱས་མ་ཐག ཁོ་གཉིས་ཀྱིས་ས་མཚམས་ཕར་ཕྱོགས་ནས་མི་ཞིག་གི་ལག་ནས་དངུལ་ཅུང་ཙམ་ཞིག་ལེན་ཆེད་དུ་འགྲོ་ཡི་ཡོད་སྐོར་བརྗོད་ཡོད་ཀྱང་། ཆོས་འབྱོར་འོད་ཟེར་གྱི་ཁ་པར་ཞིབ་བཤེར་བྱས་པ་བརྒྱུད་ཁོ་པ་བལ་ཡུལ་མཐའ་མཚམས་གནམ་ཐང་ (Bhadrapur) ནས་རྒྱལ་ས་ཀ་ཐི་མན་ཌི་བར་གནམ་གྲུའི་འཛིན་བྱང་ཉོས་ཡོད་པ་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་ཡོད་འདུག\nརྒྱ་གར་གྱི་ས་མཚམས་སྐོར་སྲུང་བས་ཕྱིས་སུ་ཁོ་གཉིས་ས་གནས་ཉེན་རྟོག་པར་རྩིས་སྤྲོད་བྱས་ཤིང་། ཆོས་འབྱོར་འོད་ཟེར་ལ་ཨ་རིའི་མི་སེར་དང་རྒྱ་ནག དེ་བཞིན་རྒྱ་གར་གྱི་པན་ཀ་ཊི་ (Pan Card) སོགས་ཐོབ་ཐང་ལག་ཁྱེར་མང་པོ་ཡོད་པར་བརྟེན། རྒྱ་གར་ཉེན་རྟོག་པས་ཆོས་འབྱོར་འོད་ཟེར་གྱི་རྒྱབ་ལྗོངས་སོགས་ལ་རྟོག་ཞིབ་དང་དོགས་གཞི་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་འདུག\nགཞན་ཡང་། ད་ལྟ་ཆོས་འབྱོར་ཟེར་བའི་མི་དེ་བོད་མི་ཡིན་དང་ཡང་ན་རྒྱ་མི་ཞིག་ཡིན་སུས་ཀྱང་གསལ་བོ་ཤེས་རྟོགས་ཐུབ་ཀྱི་མེད་ནའང་། རྡོར་གླིང་ཕྱོགས་ཀྱི་གསར་ཁང་མང་པོས་དོགས་གཞི་ཅན་གྱི་རྒྱ་རིགས་ཤིག་ཡིན་སྐོར་བསྒྲགས་འདུག