Ενεργοί Γαλαξίες. Δρ Μάνος Δανέζης Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσικής - PDF\nDownload "Ενεργοί Γαλαξίες. Δρ Μάνος Δανέζης Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσικής"\n1 Ενεργοί Γαλαξίες Δρ Μάνος Δανέζης Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσικής Οι «ενεργοί γαλαξίες» είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα κατηγορία γαλαξιών που ως χαρακτηριστικό τους γνώρισμα έχουν μια εξαιρετικά έντονη ενεργειακή δραστηριότητα. Στα κέντρα των παράξενων αυτών γαλαξιών μπορούμε να διακρίνουμε έναν μικρό πυρήνα, ο οποίος ονομάζεται «ενεργός γαλαξιακός πυρήνας ή ΈιΤζιΕν (AGN)». Από τον δραστήριο ενεργειακά αυτό πυρήνα εκπέμπεται μια ισχυρότατη ακτινοβολία η οποία δεν εμφανίζεται σε ένα τυπικό και κλασικό γαλαξία. Αυτός ο ενεργός πυρήνας, του οποίου η φωτεινότητα είναι πολύ μεγαλύτερη από ολόκληρο τον υπόλοιπο γαλαξία, μπορεί να παρουσιάζει έντονες μεταβολές της εκπεμπόμενης ενέργειάς του. To γεγονός αυτό δεν σημαίνει αποκλειστικά ότι αυξομειώνεται η εκπεμπόμενη από τον ενεργό γαλαξία ενέργεια, αλλά τις περισσότερες φορές ότι αυξομειώνεται η ενέργεια που εμείς συλλέγουμε μέσω των επιστημονικών οργάνων μας. Όταν μελετάμε τους κλασικούς και τυπικούς γαλαξίες μπορούμε να θεωρήσουμε ότι η συνολική ενέργεια που εκπέμπουν είναι το άθροισμα της εκπομπής όλων των άστρων του γαλαξία. Αυτό όμως δεν ισχύει για τους ενεργούς γαλαξίες, εφόσον η ενέργεια που εκπέμπουν είναι πολύ μεγαλύτερη από την αντίστοιχη ενέργεια που εκπέμπουν όλα μαζί τα άστρα τους. Το μεγαλύτερο μέρος της τεράστιας αυτής ενέργειας μπορούμε να την εντοπίσουμε στην υπέρυθρη περιοχή, αλλά και στις ραδιοφωνικές και στις υπεριώδεις περιοχές του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος, καθώς και στην περιοχή των ακτίνων X. Οι ενεργοί γαλαξίες περιλαμβάνουν μεταξύ των άλλων και κάποιες εξειδικευμένες κατηγορίες γαλαξιών όπως τους γαλαξίες Σέιφερτ (Seyfert), τα κβάζαρς, και τα αντικείμενα Μπλάζαρ (Blazar). Βέβαια οι περισσότεροι αστροφυσικοί θεωρούν ότι στην πραγματικότητα οι διάφοροι τύποι ενεργών γαλαξιών, ακόμα κι αν αυτοί οι τύποι φαίνονται πολύ διαφορετικοί σε μας, είναι τα ίδια αντικείμενα, που τα βλέπουμε υπό διαφορετικές γωνίες παρατήρησης! (να μπει η εικόνα) Ας ρίξουμε όμως μια ματιά στις διάφορες κατηγορίες ενεργών γαλαξιών Tο 1943 ο Aμερικανός αστρονόμος Kαρλ Kήναν Σέιφερτ, ανακάλυψε έναν γαλαξία που δεν εντασσόταν σε κανέναν γνωστό ως τότε τύπο. Έκτοτε ανακαλύφθηκαν και άλλοι παρόμοιοι γαλαξίες που σήμερα ονομάζονται προς τιμήν του γαλαξίες Σέιφερτ και είναι συνήθως σπειροειδείς γαλαξίες που εμφανίζουν έναν λαμπρότατο πυρήνα. Oι 1\n2 γαλαξίες αυτοί είναι σχετικά σπάνιοι, αφού αποτελούν μόνο το 1% όλων των σπειροειδών γαλαξιών. Xαρακτηριστικό γνώρισμα του φάσματός τους είναι οι πολύ φαρδιές γραμμές εκπομπής υδρογόνου. Αυτό υποδηλώνει ότι ανάμεσα στα αστέρια τους υπάρχει αραιό αέριο σε πολύ υψηλή θερμοκρασία. Σημειώνουμε ότι μέχρι σήμερα δεν μπορούμε να ερμηνεύσουμε ικανοποιητικά τη βίαιη ενεργειακή δραστηριότητα του πυρήνα τους. Aυτοί οι γαλαξίες παρουσιάζουν μια εξαιρετικά μεγάλη και βίαιη ενεργειακή δραστηριότητα στο κέντρο τους, με αποτέλεσμα την έντονη εκπομπή ραδιοκυμάτων, ακτίνων X, υπέρυθρων και υπεριωδών ακτινοβολιών, καθώς και ταχύτατα κινούμενου ιονισμένου αερίου. H περιοχή αυτών των βίαιων και έκτακτων περιστατικών δεν ξεπερνά σε διαστάσεις το ένα έτος φωτός. Σήμερα, πολλοί ερευνητές πιστεύουν ότι υπάρχει μια στενή σχέση ανάμεσα στους γαλαξίες Σέιφερτ και τα φαινόμενα που προκαλούνται από την αλληλεπίδραση γαλαξιών που ανήκουν σε διπλά συστήματα. Oι γαλαξίες αυτοί πολλές φορές συγκρούονται δημιουργώντας έκτακτη και βίαιη ενεργειακή δραστηριότητα. Oι γαλαξίες Σέιφερτ ταξινομούνται σε δύο μεγάλες κατηγορίες τους Σέιφερτ ένα και Σέιφερτ δύο. Οι Σέιφερτ τύπου ένα διαθέτουν ελάχιστο μεσογαλαξιακό υλικό. Λόγω αυτού του γεγονότος οι απορροφήσεις είναι ελάχιστες και έτσι κυριαρχεί η ακτινοβολία του πυρήνα τους. Αντίθετα οι Σέιφερτ τύπου δύο είναι πλούσιοι σε μεσογαλαξιακό υλικό και η ακτινοβολία του πυρήνα τους απορροφάται από τη σκόνη των νεφών που σαρώνουν με μεγάλες ταχύτητες τις περιοχές του κέντρου τους. Aυτή την περίοδο, ως λύση του προβλήματος των ενεργών γαλαξιών έχει προταθεί η ύπαρξη μιας υπερσυμπαγούς μελανής οπής στο κέντρο τους. Για παράδειγμα, στο κέντρο του γαλαξία NGC5728 φαίνεται ότι συμβαίνει κάτι τέτοιο. Σύμφωνα μ αυτήν την άποψη, καθώς τα αέρια και η σκόνη απορροφώνται από μία μαύρη τρύπα, ποσότητες ύλης διοχετεύονται προς τις περιοχές των πόλων του γαλαξία. Στις περιοχές αυτές τα τεράστια μαγνητικά πεδία που έχουν δημιουργηθεί, δεσμεύουν την ύλη και στη συνέχεια την εκτοξεύουν με εξαιρετικά μεγάλες ταχύτητες, υπό μορφήν πιδάκων ή νεφών σε σχήμα μανιταριού. Συγχρόνως όμως, μαζί με όλες τις προηγούμενες φυσικές διεργασίες, η υψηλότατη θερμοκρασία που επικρατεί, αναγκάζει την ύλη να εκπέμπει την έντονη ακτινοβολία που παρατηρούμε. Oι κβάζαρς είναι ιδιόμορφα ουράνια αντικείμενα που ανακαλύφτηκαν για πρώτη φορά το 1963 στον αστερισμό της Παρθένου. O πρώτος κβάζαρ 2\n3 που ανακαλύφθηκε, το 1963, ήταν ο 3C 273, δηλαδή η ραδιοπηγή με αύξοντα αριθμό 273 στον τρίτο κατάλογο του Κέιμπριτζ (Cambridge). O Oλλανδός αστρονόμος Μάαρτεν Σμιτ (Maarten Schmith) διαπίστωσε ότι η πηγή αυτή αντιστοιχούσε σε ένα ουράνιο αντικείμενο, που έμοιαζε με αμυδρό αστέρι και βρισκόταν σε ασύλληπτα μεγάλη απόσταση ίση με 2 δισεκατομμύρια έτη φωτός, δηλαδή απόσταση μεγαλύτερη ακόμα και από τη διάμετρο του Γαλαξία μας! Eπιπλέον υπολόγισε ότι το αντικείμενο αυτό ακτινοβολούσε κάθε δευτερόλεπτο ένα πραγματικά τεράστιο ποσόν ενέργειας, που ισοδυναμούσε με την ενέργεια Ήλιων. Tα ιδιόμορφα αυτά ουράνια αντικείμενα ονομάστηκαν κβάζαρς δηλαδή αστρόμορφες πηγές, ή ημιαστέρες, επειδή στις φωτογραφικές πλάκες εμφανίζονται σαν μικροί αστρικοί δίσκοι. Oι κβάζαρς, όπως πιστεύουμε σήμερα, εντάσσονται στην κατηγορία των ενεργών γαλαξιών. Θεωρούμε ό,τι μάλλον είναι πυρήνες ενεργών γαλαξιών και δικαιολογούμε τα τεράστια ποσά ενέργειας που εκπέμπουν με την υπόθεση ότι αυτά προέρχονται από τη ροή και στη συνεχεία την πτώση τεράστιων ποσοτήτων ύλης μέσα σε υπερμεγέθεις μελανές οπές, που βρίσκονται στο κέντρο τους. Σήμερα έχουν ανακαλυφθεί χιλιάδες ημιαστέρες, από τους οποίους αρκετοί βρίσκονται στις ιλιγγιώδεις αποστάσεις των 10 δισεκατομμυρίων ετών φωτός. Eπιπλέον, θεωρούμε ότι το ένα τρίτο περίπου των ραδιογαλαξιών είναι ημιαστέρες. Συνοψίζοντας, μπορούμε να πούμε ότι η ανακάλυψη αυτών των ουρανίων σωμάτων ήταν καθοριστική για τη σύγχρονη Aστροφυσική, αφού άλλαξε τις αντιλήψεις μας για τις διαστάσεις και την ιστορία του Σύμπαντος. Ας δούμε όμως ποια είναι τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα ενός ημιαστέρα. Ένα από τα πρώτα γνωρίσματα των κβάζαρς είναι τα τεράστια ποσά ενέργειας που εκλύονται από αυτόν ανά δευτερόλεπτο. H ενέργεια αυτή σε μερικούς κβάζαρς είναι κολοσσιαία και πολλές φορές φτάνει την ενέργεια που εκπέμπουν αστέρια σαν τον Ήλιο μας.. Oι μηχανισμοί που θα μπορούσαν να παράγουν ένα τέτοιο τεράστιο ποσόν ενέργειας ήταν από τα πρώτα προβλήματα που προσπάθησαν να λύσουν οι ερευνητές. Ένα δεύτερο χαρακτηριστικό γνώρισμα των ημιαστέρων είναι η έντονη μεταβλητότητά της φωτεινότητάς τους σε περίοδο λίγων μηνών ή, σε μερικές περιπτώσεις, λίγων ημερών. H φωτεινότητά τους, όπως έχει παρατηρηθεί, μπορεί να μεταβληθεί στην περιοχή των ακτίνων X εντός περιόδου μερικών ωρών ή και λεπτών. Kαι η ορατή όμως εικόνα τους μεταβάλλεται σημαντικά. Ως παράδειγμα μπορεί να αναφερθεί ο ημιαστέρας 3C345, ο οποίος σε μια περίοδο 20 χρόνων μετέβαλε τη λαμπρότητά του στο ορατό κατά 20 φορές. 3\n4 Τέλος, ένα τρίτο χαρακτηριστικό των κβάζαρς είναι η πολύ μεγάλη μετατόπιση των φασματικών τους γραμμών τους προς το ερυθρό. Tο γεγονός αυτό, σύμφωνα με τον νόμο Ντόπλερ- Φιζό, ερμηνεύθηκε αρχικά, σαν ακτινική απομάκρυνσή τους από τον παρατηρητή με ταχύτητες που πολλές φορές φαίνεται να πλησιάζουν ή και να ξεπερνούν την ταχύτητα του φωτός. Σήμερα βέβαια γνωρίζουμε ότι ένα μέρος της φασματικής μετατόπισης μπορεί να αποδοθεί και σε άλλες αιτίες, όπως στην ύπαρξη ισχυρών βαρυτικών πεδίων. Παρ όλα αυτά με βάση τον νόμο του Χαμπλ (Hubble) οι ημιαστέρες τοποθετούνται σήμερα στις παρυφές του ορατού Σύμπαντος και, όπως πιστεύουμε, αποτελούν μια εικόνα των πρώτων περιόδων της ζωής του. Σύμφωνα με την επικρατούσα άποψη, οι κβάζαρς είναι πυρήνες γαλαξιών που φιλοξενούν στα κέντρα τους μια μελανή οπή. H μάζα τους πρέπει να είναι μέχρι και ένα δισεκατομμύριο φορές μεγαλύτερη από την ηλιακή, ωστόσο καταλαμβάνει όγκο περίπου ίσο με αυτόν του Ήλιου. H βαρυτική έλξη που ασκεί η μελανή οπή έλκει αέρια και γαλαξιακή σκόνη από τις εξωτερικές περιοχές του γαλαξία δημιουργώντας έναν δίσκο επαύξησης που εκτείνεται χιλιάδες έτη φωτός μακριά από την κεντρική περιοχή της μελανής οπής. Παρ όλα αυτά η περιοχή του δίσκου αυτού, από την οποία πηγάζει το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειάς τους, που εν συνεχεία ακτινοβολείται στο υπεριώδες, έχει διαστάσεις ίσες με αυτές του πλανητικού μας συστήματος. Όπως έχει αναφερθεί και για τους ενεργούς γαλαξίες, οι δίσκοι συσσώρευσης των κβάζαρς συνοδεύονται από δύο πίδακες γαλαξιακής ύλης, έναν σε κάθε πλευρά τους, το υλικό των οποίων πολλές φορές φαίνεται να κινείται με ταχύτητες πολύ μεγαλύτερες από εκείνη του φωτός. Σήμερα η πιο διαδεδομένη άποψη για τη δημιουργία των κβάζαρς θεωρεί ότι οι ημιαστέρες είναι αποτελέσματα σύγκρουσης δύο μεγάλων σπειροειδών γαλαξιών με παραπλήσιες μάζες, που ένας από τους δύο ή και οι δύο φιλοξενούν κοντά στους πυρήνες τους από μία μαύρη τρύπα. Aσφαλώς και υπάρχει η περίπτωση σε κανέναν από τους δύο να μην υπήρχε μια μαύρη τρύπα, αλλά αυτή να δημιουργήθηκε ως αποτέλεσμα της σύγκρουσης. H άποψη αυτή ενισχύθηκε μετά από τις παρατηρήσεις του δορυφόρου Άιρας (IRAS), δηλαδή του Aστρονομικού δορυφόρου υπερύθρου. Σύμφωνα με τις παρατηρήσεις του, αναγνωρίστηκε μια σειρά γαλαξιών που η λαμπρότητά τους στο υπέρυθρο είναι το ίδιο μεγάλη όσο και πολλών κβάζαρς στο ορατό. 4\n5 Oι κβάζαρς που θα σχηματισθούν με τον τρόπο αυτόν, όπως υπολογίζεται, θα ακτινοβολούν για 10 έως 100 δισεκατομμύρια χρόνια, ενώ μετά την πάροδο 5 έως 10 δισεκατομμυρίων ετών, οι συγκρουσθέντες γαλαξίες θα μετασχηματιστούν σε έναν λαμπρό ελλειπτικό γαλαξία πολύ μικρής περιεκτικότητας σε σκόνη και αέρια. Aν θεωρήσουμε ότι η προηγούμενη υπόθεση περί δημιουργίας των κβάζαρς αληθεύει, δεν είναι απίθανο ο Γαλαξίας μας να μετατραπεί σε κβάζαρ, όταν συγκρουσθεί με τον γαλαξία της Aνδρομέδας. Όπως είναι γνωστό οι δύο γαλαξίες προσεγγίζουν με ταχύτητα 220 χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο, είναι σπειροειδείς, παραπλήσιας μάζας και πιθανότατα στους πυρήνες τους φιλοξενούνται μελανές οπές. Φυσικά οι δύο γαλαξίες απέχουν έτη φωτός και η σύγκρουσή τους, εάν τυχόν συμβεί, θα γίνει στο απώτατο μέλλον.. O διακεκριμένος φυσικός J.A. Wheeler, προκειμένου να εξηγήσει τα τεράστια ποσά ενέργειας που ακτινοβολούνται από τους ημιαστέρες, διατύπωσε μια πρωτοποριακή άποψη. Σύμφωνα με τις απόψεις τού μεγάλου φυσικού, όταν ένα αστέρι γίγαντας καταρρέει βαρυτικά, ένα μέρος τής κεντρικής του μάζας αποκτά μια ασύλληπτα μεγάλη πυκνότητα, με άμεσο αποτέλεσμα να στρεβλώνεται ο χωρόχρονος και να δημιουργεί πτυχώσεις. Aν η καμπύλωση είναι πολύ μεγάλη, η πτύχωση στενεύει και η ύλη οδηγείται έξω από τον χωρόχρονο απελευθερώνοντας συγχρόνως ενέργεια. Σύμφωνα με μια άλλη θεωρία την οποία διατύπωσε ο Pώσος φυσικός Ιγκόρ Σοκόλοφ (Igor Sokolov) που εργάζεται στο Πανεπιστήμιο του Tορόντο, η ενέργεια των κβάζαρς, αλλά, και άλλων πολύ ενεργών αντικειμένων, όπως οι υπερκαινοφανείς, παράγεται από «φανταστικά» ζεύγη σωματιδίων, τα οποία αφού υλοποιηθούν μέσα στο διαστημικό κενό, διατηρούνται για έναν απειροελάχιστο χρόνο και κατόπιν εξαϋλώνονται, αποδίδοντας πολύ μεγάλα ποσά ενέργειας. Λόγω αυτού του φαινομένου, όπως πιστεύει ο Σοκόλοφ, η πυκνότητα ενέργειας στο κενό διάστημα είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτή που παρατηρείται στον πυρήνα του ατόμου. Tα φανταστικά σωματίδια ονομάστηκαν έτσι από το γεγονός ότι δεν μπορούν να εντοπισθούν άμεσα από έναν ανιχνευτή σωματιδίων. H ύπαρξή τους επιβεβαιώνεται από μια μικρή μετατόπιση, τη λεγόμενη μετατόπιση Λαμπ (Lamb), την οποία δημιουργούν στο φωτεινό φάσμα των διεγερμένων ατόμων υδρογόνου. Ένας άλλος τύπος ενεργών γαλαξιών που χαρακτηρίζονται από μια πολύ γρήγορη, πολύ μεγάλη, και σχεδόν καθημερινή μεταβλητότητα της λαμπρότητας τους είναι οι λεγόμενοι Μπλάζαρ. 5\n6 Οι Μπλάζαρ εκπέμπουν μια ισχυρή, μη θερμική, ακτινοβολία και έχουν την όψη ενός λαμπρού άστρου. Ένα αντικείμενο Μπλάζαρ είναι στην ουσία ένας ραδιογαλαξίας που βρίσκεται πάνω στην ίδια ευθεία με τον πίδακα πλάσματος που εκπέμπεται από τους πόλους του ενεργού πυρήνα (εικόνα). Επειδή κοιτάζουμε κατά μήκος ακριβώς του πίδακα βλέπουμε μια πολύ γρήγορη, ιδιαίτερα φωτεινή ακτινοβολία. Ένα Μπλάζαρ θεωρείται ότι είναι ένας ενεργός γαλαξίας που έχει έναν από τους σχετικιστικούς πίδακές του προσανατολισμένο προς τον γήινο παρατηρητή. Για τον λόγο αυτόν μοιάζουν στην όψη με τους κβάζαρς, αλλά δεν είναι τόσο λαμπροί. Η ενέργεια που εκπέμπεται από τους Μπλάζαρ στην ορατή περιοχή του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος και στην περιοχή των ακτίνων γάμμα, μεταβάλλεται μέσα σε μια περίοδο μερικών λεπτών της ώρας έως λίγων ημερών. Μέχρι σήμερα, μέσω του πειράματος Εγκρέτ (EGRET) που διενεργεί το παρατηρητήριο ακτίνων γάμμα Κόμπτον (Compton), έχουν ανιχνευθεί περισσότερα από 60 αντικείμενα Μπλάζαρ. Όλα αυτά τα αντικείμενα εμφανίζονται να εκπέμπουν το μεγαλύτερο μέρος της συνολικής φωτεινότητάς τους στην περιοχή των ακτίνων γάμμα, ενώ συγχρόνως είναι και ισχυρές εξωγαλαξιακές ραδιοπηγές. Όπως αναφέραμε και προηγουμένως, η μόνη θεωρία που έχει αποδειχθεί ικανή να εξηγήσει την καταπληκτική φωτεινότητα των κβάζαρς, είναι εκείνη που δέχεται ότι αυτή έχει ως αίτιό της τις πολύ μεγάλης μάζας μαύρες τρύπες, που βρίσκονται στα κέντρα των ενεργών γαλαξιών. Μπορεί όμως μια μαύρη τρύπα να ακτινοβολεί τόσο πολύ; Και με ποιόν τρόπο; Θεωρητικά μια μαύρη τρύπα δεν μπορεί να ακτινοβολήσει. Δηλαδή οτιδήποτε βρίσκεται μέσα στα όρια της βαρυτικής της έλξης, ακόμα και η ακτινοβολία, παγιδεύεται μέσα της, και δεν μπορεί να δραπετεύσει ούτε να φτάσει μέχρι τον παρατηρητή. Όμως, η ενέργεια των ενεργών γαλαξιών δεν προέρχεται από αυτή την περιοχή, αλλά από το υλικό που βρίσκεται στην περιοχή γύρω από τη μελανή οπή και το οποίο φυσικά και μπορεί να ακτινοβολήσει. Το υλικό αυτό, που ανήκει σε έναν δίσκο γύρω από τη μελανή οπή, περιστρέφεται γύρω της και όσο την πλησιάζει τόσο η ταχύτητα περιστροφής του μεγαλώνει. Έτσι παρατηρούμε ότι δημιουργούνται μέσα στον δίσκο περιοχές διαφορετικών περιστροφικών ταχυτήτων, ανάλογα με την απόστασή τους από το κέντρο του δίσκου. Αποτέλεσμα της αύξησης της ταχύτητας περιστροφής του υλικού, καθώς κατευθυνόμαστε προς το κέντρο του δίσκου, είναι να δημιουργούνται 6\n7 όλο και μεγαλύτερες φυγόκεντρες δυνάμεις που δεν το αφήνουν να πέσει μέσα στη μελανή οπή. Πράγμα που σημαίνει ότι προκειμένου το υλικό να πέσει μέσα στη μαύρη τρύπα, θα πρέπει με κάποιο τρόπο να μειώσει την ταχύτητα περιστροφής του. Αυτό θα επιτευχθεί εάν το υλικό χάσει ενέργεια. Η ενέργεια αυτή χάνεται με τον εξής τρόπο: Τα εξωτερικά στρώματα του υλικού δίσκου που περιβάλλει τη μελανή οπή περιστρέφονται πιο αργά από τα εσωτερικά. Με τον τρόπο αυτό τα διάφορα στρώματα του δίσκου κατά κάποιο τρόπο «τρίβονται» μεταξύ τους, με αποτέλεσμα να μειώνεται η ενέργειά τους άρα και η ταχύτητα περιστροφής τους. Η τεράστια ποσότητα ενέργειας που εκλύεται, θερμαίνει την περιοχή του δίσκου ανεβάζοντας τη θερμοκρασία της σε τιμές της τάξης των εκατομμυρίων βαθμών, για εκείνες τις περιοχές του δίσκου που είναι πιο κοντά στην μαύρη τρύπα. Το γεγονός αυτό αναγκάζει το υλικό του δίσκου να ακτινοβολεί σε όλα τα μήκη κύματος. Στους πιο φωτεινούς, άρα και μεγαλύτερους ενεργούς γαλαξίες, αυτός ο πυρακτωμένος δίσκος του ιονισμένου αερίου μπορεί να εκτείνεται σε μια απόσταση φορές μεγαλύτερη από την απόσταση της Γης από τον Ήλιο, ή περίπου στο 5% της απόστασης του Ήλιου από το πιο κοντινό μας αστέρι. Ένας τέτοιου μεγέθους πυρακτωμένος δίσκος κάνει τους ενεργούς γαλαξίες τα πιο φωτεινά αντικείμενα στο Σύμπαν. Συνοψίζοντας μπορούμε να πούμε ότι η ενέργεια που ακτινοβολείται από ενεργούς γαλαξίες προέρχεται από τη σταδιακή μείωση της ταχύτητας του αερίου καθώς πέφτει στη μαύρη τρύπα. Το μεγαλύτερο μέρος της κινητικής ενέργειας γίνεται θερμότητα με τη βοήθεια του έργου των τριβών και ακτινοβολείται έπειτα ως θερμική ακτινοβολία. Ένας συνηθισμένος ενεργός γαλαξίας, για να διατηρήσει τη λαμπρότητα του πρέπει να κάψει περίπου μία ηλιακή μάζα κάθε χρόνο, ενώ οι μεγαλύτεροι ακόμα και ηλιακές μάζες. Πολύ συχνά οι δίσκοι συσσώρευσης των κβάζαρς συνοδεύονται από δύο πίδακες, έναν σε κάθε πλευρά τους. Οι πίδακες αυτοί είναι μαγνητισμένα σύννεφα ηλεκτρονίων που κινούνται με σχετικιστικές ταχύτητες. Οι μακρινοί ενεργοί γαλαξίες συνεχίζουν να λάμπουν σαν συμπαντικοί φάροι φωτίζοντας τα σύνορα του κοσμικού χώρου των αισθήσεών μας. Στην πραγματικότητα όμως, τα ουράνια αυτά αντικείμενα δεν υπάρχουν την ώρα που τα παρατηρούμε... Οι εικόνες των λαμπρών αυτών ουράνιων αντικειμένων που καταγράφουν τα μάτια ή τα επιστημονικά όργανά μας επειδή η 7\n8 ταχύτητα του φωτός είναι πεπερασμένη, αποτελούν τις εικόνες του απώτατου παρελθόντος και όχι του παρόντος τους. Ολόκληρο το αισθητό Σύμπαν μας δεν αποτελεί παρά ένα αρχείο καταγραφής των διάφορων στιγμών του παρελθόντος του. Δηλαδή, το παρελθόν του Σύμπαντος είναι κάτι που δεν αλλάζει, ήδη καταχωρισμένο στη βιβλιοθήκη των εικόνων του Σύμπαντος που αντιλαμβανόμαστε και μας περιβάλλει. Το μέλλον του όμως δεν έχει ακόμα γραφτεί και επαφίεται και σε μας να το γράψουμε. 8


Wall Street: Η Boeing "προσγειώνει" τον Dow Jones σε μια κατά τα άλ...\nΤρίτη, 12-Μαρ-2019 15:59\nWall Street: Η Boeing "προσγειώνει" τον Dow Jones σε μια κατά τα άλλα ανοδική αγορά\nΜικτά πρόσημα εμφανίζουν οι δείκτες του αμερικανικού χρηματιστηρίου με τον Dow Jones να πιέζεται από το "βαρίδι" της Boeing, η μετοχή της οποίας καταγράφει απώλειες άνω του 6%.\nΟι απώλειες της μετοχής της Boeing έρχονται να προστεθούν στη ραγδαία πτώση της Δευτέρας (-5,3%). Η Edward Jones υποβάθμισε τη μετοχή σε "hold" από "buy" , επικαλούμενη πιθανές καθυστερήσεις στις παραγγελίες μετά τη συντριβή του αεροσκάφους της, τύπου 737 MAX 8, των Αιθιοπικών Αερογραμμών.\nΠρόκειται για το δεύτερο δυστύχημα με αυτό το μοντέλο αεροσκάφους μέσα σε λιγότερο από έξι μήνες. Το δυστύχημα οδήγησε πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένων του Ην. Βασιλείου, της Κίνας και της Ινδονησίας να καθηλώσουν όλα τα αεροπλάνα αυτού του τύπου.\nΟ βιομηχανικός Dow Jones χάνει 75,57 μονάδες (-0,30%) στις 25.576,96 μονάδες. Ο S&P 500 προσθέτει 10,55 μονάδες (0,38%) στις 2.793,82 μονάδες, ενώ ο τεχνολογικός Nasdaq κερδίζει 41,44 μονάδες (0,55%) στις 7.600,60 μονάδες.\nΑπό τις 30 μετοχές που απαρτίζουν το δείκτη Dow Jones 21 κινούνται με θετικό πρόσημο και 9 με αρνητικό. Εξ΄ αυτών τα μεγαλύτερα ποσοστιαία κέρδη σημειώνει η UnitedHealth Group στα 247,27 δολ. με άνοδο 4,14 δολ. ή σε ποσοστό 1,70% και ακολουθούν η VISA στα 152,65 δολ. με άνοδο 1,32% και η American Express με κέρδη 1,12% στα 110,80 δολ.\nΣτον αντίποδα, οι τρεις μετοχές με τη χειρότερη επίδοση σήμερα είναι η Boeing (-5,90%), η United Technologies (-0,87%) και η 3M (-0,57%).


Το ανθρωποειδές ρομπότ AlphaMini προγραμματίζεται εξολοκλήρου από τους χρήστες και είναι ιδανικό για εκπαιδευτικές διαδικασίες κάθε επιπέδου, που αφορούν τη ρομποτική τεχνητής νοημοσύνης. Βασίζεται στην εκπαιδευτική προσέγγιση “Learning + Making”, καθώς δίνει στους χρήστες τη δυνατότητα να εξασκηθούν στην πράξη και με αυτό τον τρόπο να οδηγηθούν αρχικά στη γνώση και μετά, στην καινοτομία.\nΣυνδέεται με ΑΙ cloud και μπορεί να απαντήσει σε πληθώρα δυνητικών ερωτήσεων, καθώς και να αξιοποιηθεί ως βοηθός εκπαιδευτικών (ή και γονέων).\nΗ φυσική του ικανότητα να αλληλοεπιδρά με τον άνθρωπο προσελκύει την προσοχή των παιδιών, προκαλεί τη συμπάθειά τους και παράλληλα, τα βοηθάει να αναπτύξουν κοινωνικές δεξιότητες, όπως είναι η ομαδικότητα, το project management, η επίλυση προβλημάτων κ.α. Είναι ένα εκφραστικό ρομπότ που συμπεριφέρεται σαν άνθρωπος, αναγνωρίζει το περιβάλλον του και ελέγχει τις κινήσεις του στο χώρο, ενώ μπορεί να τον ακούσετε ακόμα και να φτερνίζεται.\nΤο AlphaMini περιλαμβάνει τη διευρυμένη ανοιχτή πλατφόρμα ROSA και είναι συμβατό με άλλες εξωτερικές εφαρμογές και υπηρεσίες, με αποτέλεσμα οι χρήστες να μπορούν να το χειριστούν με ευκολία από smartphone ή υπολογιστή.\nΕίναι κατάλληλο για μαθητές γυμνασίου και δημοτικού (8+ ετών) και είναι εξοπλισμένο με:\n•\t3 αισθητήρες\n•\tKit Επικοινωνιών\nΑν θέλετε να μάθετε περισσότερα για το ανθρωποειδές ρομπότ AlphaMini, επικοινωνήστε με έναν εκπρόσωπό μας.\n`Αλλα ρομπότ από τη Mobile Technology Pepper NAO Ukit Explore


«Εκφράζομαι για την Ειρήνη» – Praxis Greece\n«Εκφράζομαι για την Ειρήνη»\nPraxis Greece / News / «Εκφράζομαι για την Ειρήνη»\n*Δεν είναι αρκετό να διδάξουμε στα παιδιά πως να διαβάσουν ,να γράψουν και να μετρούν. Η παιδεία πρέπει να καλλιεργήσει τον αμοιβαίο σεβασμό για τους άλλους μέσα στον κόσμο τον οποίο ζούμε ,και να βοηθήσει τους ανθρώπους να δημιουργήσουν μια πιο δίκαιη ,χωρίς αποκλεισμούς ειρηνικές κοινωνίες* Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Ban Ki-moon\nΣτο πλαίσιο της Διεθνούς Ημέρας Ειρήνης στις 21 Σεπτεμβρίου ο Όμιλος Σερρών για UNESCO καλεί τους μαθητές όλων των σχολείων να αποτυπώσουν σε ένα σύντομο κείμενο (μια παράγραφο) τι σημαίνει γι αυτούς «ειρήνη». Θέλουμε τα παιδιά να εκφραστούν ελεύθερα και να περιγράψουν το πως αντιλαμβάνονται αυτήν την τόσο σημαντική αξία και το πως πιστεύουν οτι μπορεί να επικρατήσει η ειρήνη σε όλο τον κόσμο. Οι απλές και παιδικές σκέψεις είναι αυτές που κρύβουν την ουσία και την αλήθεια των πραγμάτων. Τα καλύτερα κείμενα των παιδιών θα δημοσιευτούν στον τοπικό Τύπο, θα αναρτηθούν στην επίσημη σελίδα της Unesco Σερρών και τα παιδιά θα τιμηθούν από τον φορέα μας. Καταληκτική ημερομηνία υποβολής των κειμένων ειναι η Πέμπτη 19 Σεπτεμβρίου. Γενική ενημέρωση σας για την ημέρα http://www3.unesco.org/iycp/uk/uk_sommaire.htm http://www.un.org/en/events/peaceday/index.shtml\nΤην Ημέρα υποστηρίζουν οι Νέοι της UNESCO Σερρών, Στέλλα Παπούλια, Βίκη Καψάλη ,Αλεξία Ματζίρη, Τατιάνα Αγγελίδου, Ελένη Πισώκα, με τους Nέους της UNESCO Σερρών, Θέλμα και Ηλέκτρα Πολούα, Ακη Μακαρά,Ανδρέα Καμελίδη, Παρμενίων Πατιά Χρύσα Βασιλακάκη ,η ΠΡΑΞΙΣ με τους Ευρωπαίους εθελοντές, Jitka Bouskova,Erik Piana, ,Marc Michel Antoune Henine,Julia Reiter, όπου μέσα από τα social media θα πολλαπλασιάσουν την ευαισθητοποίηση.\nΕπίσης θα προωθήσουν την καμπάνια που ετοίμασαν μέσα απο το www.rodonfm.net με spot,facebook. Την ραδιοφωνική εκπομπή τους που έχει δηλωθεί στο Googlemap των ΗΕ


Ο Λουκάκου ζύγιζε 100 κιλά από τα 16 του!, 24Sports & News\n19 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 2019 - 08:35\nΣε «σίριαλ» κοντεύει να μετατραπεί το θέμα των παραπανίσιων κιλών του Λουκάκου. Σύμφωνα λοιπόν με Βέλγο δημοσιογράφο, Ο Λουκάκου είναι στα ίδια σχεδόν κιλά από τα 16 του χρόνια. Όπως αναφέρει, όταν έφτασε στην Άντερλεχτ έφηβος ακόμα, ήταν 100 κιλά. Το ίδιο και όταν πήρε μεταγραφή στην Τσέλσι στα 18 του, ενώ και στην Έβερτον ήταν 99 με 100 κιλά.\nΟ Βέλγος ρεπόρτερ, θέλησε ουσιαστικά να στηρίξει τον Λουκάκου λόγω της έντονης κριτικής που του ασκείται για το βάρος του. Νωρίτερα ο ίδιος ο «σέντερ φορ» της Ίντερ, ανέβασε στα «social media» φωτογραφία δείχνοντας το σώμα του. Ήταν μια απάντηση στα δημοσιεύματα που τον θέλουν υπέρβαρο, αφού όντως όπως φαίνεται στην εικόνα, το σώμα του μοιάζει σε πολύ καλή κατάσταση.\nΑπό εκεί και πέρα στην Ίντερ τηρούν σιγήν ιχθύος, μη θέλοντας να δώσουν συνέχεια στο θέμα. Ήδη το ζήτημα έχει πάρει μεγάλες προεκτάσεις και πλέον κανείς δεν ασχολείται με το τι θα κάνει το νέο μεταγραφικό απόκτημα των «Νερατζούρι» στον αγωνιστικό χώρο.\nΣαφώς πάντως, ακόμα κι αν τα δημοσιεύματα για τα 104 κιλά του Λουκάκου είναι αληθή, η αποκάλυψη του δημοσιογράφου αλλάζει τα δεδομένα. Όσοι διάβασαν το νούμερο 104 και έτρεξαν στην αναζήτηση να μάθουν πόσο ζύγιζε ο Βέλγος, αντίκριζαν στο «google» τον αριθμό 94. Αυτό όπως είναι λογικό, προκαλούσε μεγάλη έκπληξη και φυσικά έντονο προβληματισμό για την φυσική κατάσταση του παίκτη. Με την νέα εκδοχή όμως, τα 3 ή 4 παραπάνω κιλά του Λουκάκου μετά το καλοκαίρι, σαφώς και δεν εμπνέουν ανησυχία.


Haram (αραβικά) -απαγορευμένος ή ιερός χώρος ή πρακτική/ Hima, προστατευμένη ζώνη, που περικλείει απαραίτητα για τη ζωή αγαθά.\nΚρίμα - Γεγονός αμετάκλητο, απόδειξη, κρίσιμο στοιχείο, καταδικαστικό. Μας κρίνει και μας στοιχειώνει. Γέρνει αμετάκλητα τη ζυγαριά, προς το σκοτάδι, προς το τέρας εκείνο του κάτω κόσμου των αρχαίων Αιγυπτίων. Θα μου καταβροχθίσει την καρδιά…\nΆδικο - Γιατί κάποιοι, κάπου αποφάσισαν έναν πόλεμο, έκαναν έναν πόλεμο, κέρδισαν από έναν πόλεμο. Γιατί κάποιοι άλλοι (ή μπορεί κ’ οι ίδιοι), σκέφτηκαν μια συμφωνία, υπόγραψαν μια συμφωνία, κέρδισαν από μια συμφωνία… Οι ναύλοι ανέβηκαν. Αυτό το πέραμα παλιά ζητούσε μονάχα ένα νόμισμα στο στόμα. Τώρα οι περαματάρηδες ζητάν μπροστάνζα ολάκερο το βιος των επιβατών. Κατά προτίμηση σε ευρώ ή σε δολάρια…\nΆσκοπο ξόδεμα - Τι να πεις για τα τραγούδια που δεν θα ειπωθούν, για τα μάτια που δεν θα ανθίσουν, για τα παιδιά που δεν θα γεννηθούν; Ξεχύθηκε απ’ τη φωτογραφία τ’ αρμυρό νερό, κυλάει μέσα στα σπίτια μας και μουλιάζει τις ζωές μας…\nΠαράνομοι - Γιατί δεν κουβαλούσαν άλλα χαρτιά παρά μονάχα μια φωτογραφία των παππούδων κι ένα γράμμα, πρόσκληση από ένα θείο ή ένα μεγαλύτερο αδερφό που ίσως και να στάθηκε πιο τυχερός. Γιατί δεν πρόσεξαν, πάνω στην καυτή άμμο, στα παγωμένα βουνά, ανάμεσα στα κύματα της θάλασσας, εκείνες τις παχιές, διακεκομμένες γραμμές που τις λέμε σύνορα. Γιατί περίσσευαν σ’ ένα πλανήτη που, όπως λεν οι σοφοί, βρίσκεται σε κρίση…\nΑναρτήθηκε από antinews kilkis στις 10:24 μ.μ.


Η Επανάσταση του '21 στην τέχνη | Online Έκθεση από το searchculture - Sparmatseto\nΗ Ελληνική Επανάσταση του 1821 μέσα από έργα Ελλήνων και φιλελλήνων καλλιτεχνών του 19ου αιώνα\nΗ Επανάσταση του ’21 στην τέχνη\nΗ ιστορική ζωγραφική του 19ου αιώνα στην Ελλάδα αφοσιώνεται στην απομνημόνευση του Αγώνα της Ανεξαρτησίας. Το νέο κράτος σπεύδει να ιδρύσει “Σχολείο των Τεχνών”, το 1836, αναγνωρίζοντας τη θεσμική σημασία της τέχνης και τον ιδεολογικό ρόλο που μπορεί να παίξει στη διαμόρφωση της εθνικής συνείδησης.\nΣτην πρώτη περίοδο της ελληνικής τέχνης μετά τον πόλεμο της Ανεξαρτησίας δεσπόζουν η ιστορική ζωγραφική και η προσωπογραφία. Ο ηρωισμός, η αυτοθυσία και η γενναιότητα των Αγωνιστών του ΄21 προβάλλονται ως ηθικό πρότυπο και ως μαρτυρία της αδιάλειπτης ιστορικής συνέχειας του ελληνισμού.\nΣτη ζωγραφική ιστορικών γεγονότων τα έργα είναι μνημειακά, μεγάλων διαστάσεων, οι συνθέσεις σκηνοθετημένες, το ύφος τελετουργικό στο στυλ του ακαδημαϊκού ρομαντισμού. Ταυτόχρονα, το φιλελληνικό ρεύμα, το οποίο μέσα στο κλίμα του ρομαντισμού που επικρατεί στην Ευρώπη και συνεπαρμένο από τους αγώνες της μικρής σκλαβωμένης Ελλάδας, συμβάλλει στην ανάπτυξη μιας ειδυλλιακής ηθογραφίας. Από τους κυριότερος ζωγράφους ιστορικών σκηνών ήταν ο Θεόδωρος Βρυζάκης, ο οποίος ήταν ορφανό του πολέμου της Ανεξαρτησίας (τον πατέρα του τον είχαν κρεμάσει οι Τούρκοι), αλλά και ο Διονύσης Τσόκος, ο Νικόλαος Γύζης, ο Ανδρέας Κριεζής και άλλοι.\nΕκτός από τον διάσημο Ντελακρουά, κι άλλοι φιλέλληνες καλλιτέχνες, όπως ο Καρλ Κράτσαϊζεν, ζωγραφίζουν “στο πεδίο” τα πορτρέτα μορφών της Επανάστασης και Φιλελλήνων που συναντούν στα στρατόπεδα και στις Εθνοσυνελεύσεις. Επιστρέφοντας στις χώρες τους, συχνά τα εκδίδουν σε λευκώματα, τα οποία γίνονται ανάρπαστα, μια πρώιμη μορφή πολεμικής ανταπόκρισης με έντονο το ρομαντικό στοιχείο. Οι Έλληνες προσωπογράφοι, όπως είναι ο Τσόκος, ο Προσαλέντης και ο Λεμπέσης, για τα πορτρέτα των Αγωνιστών, συχνά βασίζονται σ΄ αυτά τα αρχικά σκίτσα των φιλελλήνων. Ακόμα και στο πεντοχίλιαρο του 1984 η πασίγνωστη μορφή του Κολοκοτρώνη βασίστηκε σε σχέδιο του Κράτσαϊζεν.\nΠεριηγηθείτε στην Έκθεση κάνοντας ΚΛΙΚ ΕΔΩ\nΒασίλειος Μακέδος 18 Δεκεμβρίου 2020\nΒασίλειος Μακέδος 5 Ιουνίου 2021


AΝΕΞΑΡΤΗΤΟΣ-ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ: Ο ΓΚΛΕΤΣΟΣ ΤΣΑΚΩΘΗKΕ ΜΕ ΤΟΝ ΙΕΡΕΑ ΚΑΙ ΔΙΕΚΟΨΕ ΤΟΝ ΑΓΙΑΣΜΟ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ! ΒΙΝΤΕΟ\nΟ ΓΚΛΕΤΣΟΣ ΤΣΑΚΩΘΗKΕ ΜΕ ΤΟΝ ΙΕΡΕΑ ΚΑΙ ΔΙΕΚΟΨΕ ΤΟΝ ΑΓΙΑΣΜΟ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ! ΒΙΝΤΕΟ\nΟ καθιερωμένος αγιασμός την Πέμπτη το πρωί στο Γυμνάσιο και Λύκειο Στυλίδας, παρουσία Λυκειάρχη και Γυμνασιάρχη, των εκπαιδευτικών και μαθητών, καθώς και του Δημάρχου Στυλίδας Απόστολου Γκλέτσου και του Αντιδημάρχου Κ. Χριστοδούλου, κόντεψε να εξελιχθεί σε «αγώνα ματς», με τον Απόστολο Γκλέτσο να αποχωρεί έξαλλος μετά από καυγά με τον ιερέα.\nΤίποτα δεν προμήνυε αυτό που θα ξεσπούσε, μέχρι τη στιγμή που ο πάτερ Ιωάννης από την ενορία Παλαιοκερασιάς έψαλε το τροπάριο της Υψώσεως του Σταυρού «Σῶσον, Κύριε, τὸν λαόν σου καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου νίκας τοῖς βασιλεῦσι ….»\nΟ κ. Γκλέτσος αμέσως τον διέκοψε, απαιτώντας να ξαναψάλει το τροπάριο από την αρχή, αντικαθιστώντας τη λέξη «βασιλεύσι» με τη λέξη «ευσεβέσι».\nΟ ιερέας, όμως, συνέχισε μη αντικαθιστώντας την επίμαχη φράση. Όταν ο Απόστολος Γκλέτσος είδε ότι ο ιερέας δεν «συμμορφώθηκε» με την επιθυμία του, αποχώρησε από τον αγιασμό σε έξαλλη κατάσταση, βρίζοντας θεούς και δαίμονες.\nΜετά την ολοκλήρωση του αγιασμού ο Απ.Γκλέτσος επέστρεψε για να… ξαναφύγει, καθώς οι προσπάθειες των υπολοίπων παρευρισκομένων για ειρήνη έπεσαν στο κενό.\nΌπως σημειώνει το pentapostagma.gr, τα παραπάνω τροπάρια της Υψώσεως του Σταυρού είναι δημιουργήματα μιας άλλης εποχής. Τότε που ο πρώτος πολίτης του κράτους, ο άρχοντας, ο Κυβερνήτης, είχε τον τίτλο «βασιλεύς» Έτσι έγινε προσπάθεια αντικατάστασης των λέξεων «τοις βασιλεύσι» και «κατά βαρβάρων» με τις αντίστοιχες «τοις ευσεβέσι» και «κατ’ εναντίων».\nΌμως η αυθαίρετη αυτή αντικατάσταση δημιουργεί την ανάγκη να αντικατασταθούν και παρόμοιες λέξεις και σε άλλα τροπάρια της εκκλησιαστικής υμνογραφίας. Αλλά, όπως εξηγεί ο πρωτοπρεσβύτερος Δημήτριος Αθανάσιος, «βασιλείς, με την ευρύτερη σημασία της λέξεως, είναι όλοι όσοι έχουν εξουσία στα χέρια τους και ασκούν διοίκηση και διακυβέρνηση μικρής ή μεγάλης ομάδας ανθρώπων».\nΟπότε μάλλον πολύ κακό για το τίποτα ή πιο σωστά για το «θεαθήναι»…\nΔείτε το βίντεο με τον Απόστολο Γκλέτσο, ως ταύρο μαινόμενο και κυρίως το «σεβασμό» που επιδεικνύει ως Δήμαρχος, παρευρισκόμενος σε αγιασμό σχολείου, προς τον ιερέα:\nΑνώνυμος 12 Σεπτεμβρίου 2014 - 8:43 μ.μ.\nΑΠΟΣΤΟΛΗ ΜΗΝ ΣΚΙΣΕΙΣ ΚΑΝΕΝΑ ΚΑΛΤΣΟΝ...


Ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες - Κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες - ENDLESS.gr\nΚοινωνικές και πολιτικές επιστήμες Υπάρχουν 80 προϊόντα.\nΠοιες μεταρρυθμίσεις; Κυβερνώντας υπό εξωτερική πίεση Ποιες μεταρρυθμίσεις; Κυβερνώντας υπό εξωτερική πίεση\nΠώς να αποφύγουμε μια κλιματική καταστροφή. Οι λύσεις που έχουμε και οι καινοτομίες που χρειαζόμαστε Πώς να αποφύγουμε μια κλιματική καταστροφή. Οι λύσεις που έχουμε και οι καινοτομίες που χρειαζόμαστε\nΤο σύνδρομο της δικτατορίας Το σύνδρομο της δικτατορίας\nΗ δε γυνή ίνα... #MeToo και Me and You Η δε γυνή ίνα... #MeToo και Me and You\nΑριστοτέλης – Χριστός – Μαρξ, η πολιτική του μέλλοντος Αριστοτέλης – Χριστός – Μαρξ, η πολιτική του μέλλοντος\nΚόσοβο: Η Διττή Ύβρις Κόσοβο: Η Διττή Ύβρις\nΕκπαίδευση και μέσα μαζικής επικοινωνίας Εκπαίδευση και μέσα μαζικής επικοινωνίας\nΟ κόσμος τον 21ο αιώνα Ο κόσμος τον 21ο αιώνα\nΗ αναγέννηση της δημοκρατίας Η αναγέννηση της δημοκρατίας\nΑντιαμερικανισμός. Oδηγίες χρήσεως Αντιαμερικανισμός. Oδηγίες χρήσεως\nΟργανωσιακή επικοινωνία Οργανωσιακή επικοινωνία\nΑπό την πένα στην οθόνη Από την πένα στην οθόνη\nΟι πλειοψηφίες στο στόχαστρο. Tρομοκρατία και κράτος δικαίου Οι πλειοψηφίες στο στόχαστρο. Tρομοκρατία και κράτος δικαίου\nΙσραήλ – Παλαιστίνη. Πώς να δώσουμε τέλος στον πόλεμο του 1948 Ισραήλ – Παλαιστίνη. Πώς να δώσουμε τέλος στον πόλεμο του 1948\nΑριστερή τρομοκρατία, δημοκρατία και κράτος Αριστερή τρομοκρατία, δημοκρατία και κράτος\nΔικτύωση ολικής ποιότητας Δικτύωση ολικής ποιότητας\nΠολιτισμός και αγορά. Για την αυτονομία της πολιτισμικής παραγωγής Πολιτισμός και αγορά. Για την αυτονομία της πολιτισμικής παραγωγής\nΕισαγωγή στη διοίκηση της παραγωγής Εισαγωγή στη διοίκηση της παραγωγής\nΗ κατασκευή της κοινής γνώμης Η κατασκευή της κοινής γνώμης\nΗ Mεγάλη Iδέα στον Τύπο του Γένους Η Mεγάλη Iδέα στον Τύπο του Γένους\nΑλβανοί μετανάστες στη Θεσσαλονίκη Αλβανοί μετανάστες στη Θεσσαλονίκη\nΗ επιχειρηματικότητα στην ευρωπαϊκή ύπαιθρο – Η περίπτωση της Ελλάδας Η επιχειρηματικότητα στην ευρωπαϊκή ύπαιθρο – Η περίπτωση της Ελλάδας\nΟι κανόνες της τέχνης Οι κανόνες της τέχνης\nΤο μέλλον της εργασίας. Σύγχρονες κοινωνικοοικονομικές αναλύσεις Το μέλλον της εργασίας. Σύγχρονες κοινωνικοοικονομικές αναλύσεις\nΗ άμεση δημοκρατία στην Tηλέρια Η άμεση δημοκρατία στην Tηλέρια\nΟ πολιτισμός ως πράξη Ο πολιτισμός ως πράξη\nΗ διαφήμιση ως επικοινωνία Η διαφήμιση ως επικοινωνία


Μεταλλαγμένο στέλεχος του κορονοϊού εντοπίστηκε στην Ελλάδα - OTA VOICEΜεταλλαγμένο στέλεχος του κορονοϊού εντοπίστηκε στην Ελλάδα - OTA VOICE\nΜεταλλαγμένο στέλεχος του κορονοϊού εντοπίστηκε στην Ελλάδα, προκαλώντας συναγερμό στις υγειονομικές Αρχές της χώρας. Σύμφωνα με όσα μετέδωσε ο ΑΝΤ1, εντοπίστηκαν τέσσερα κρούσματα σε έλεγχο του Ιδρύματος Ιατροβιολογικών Ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών.\nΗ ΕΡΤ ανεβάζει τον αριθμό των κρουσμάτων του μεταλλαγμένου ιού που εντοπίστηκαν στη χώρα μας σε έξι. Η δημόσια τηλεόραση ανέφερε πως πρόκειται για έξι άτομα που είναι ασυμπτωματικά κι εντοπίστηκαν σε δύο πτήσεις που ήρθαν από τη Μ. Βρετανία στις 21 και 22 Δεκεμβρίου. Οι τέσσερις από αυτούς έχουν το μεταλλαγμένο ιό της Βρετανίας και οι δύο της Ταϊλάνδης. Βρίσκονται σε καραντίνα σε ξενοδοχείο και είναι κάτω των 30 ετών.\nΣε κάθε περίπτωση, ο εντοπισμός του μεταλλαγμένου ιού φαίνεται να έπαιξε ρόλο στην απόφαση στην απόφαση για λήψη πιο αυστηρών μέτρων για μία εβδομάδα.\nΤις εξελίξεις θα συζητήσει η Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων στη συνεδρίαση της Δευτέρας, κατά την οποία θα τεθεί και το θέμα της επαναλειτουργίας των σχολείων στις 11 Ιανουαρίου.


ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. επαγγελματίες των υπηρεσιών υγείας και ψυχικής υγείας στο Ν. Ηρακλείου». ΣΥΝΤΑΚΤΕΣ: ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΟΛΓΑ ΣΕΡΑΚΙΩΤΗΣ ΛΑΜΠΡΟΣ ΣΤΑΘΑΚΗ ΕΙΡΗΝΗ - PDF\nDownload "ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. επαγγελματίες των υπηρεσιών υγείας και ψυχικής υγείας στο Ν. Ηρακλείου». ΣΥΝΤΑΚΤΕΣ: ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΟΛΓΑ ΣΕΡΑΚΙΩΤΗΣ ΛΑΜΠΡΟΣ ΣΤΑΘΑΚΗ ΕΙΡΗΝΗ"\n1 ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Το εργασιακό άγχος και οι επιπτώσεις του στους επαγγελματίες των υπηρεσιών υγείας και ψυχικής υγείας στο Ν. Ηρακλείου». ΣΥΝΤΑΚΤΕΣ: ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΟΛΓΑ ΣΕΡΑΚΙΩΤΗΣ ΛΑΜΠΡΟΣ ΣΤΑΘΑΚΗ ΕΙΡΗΝΗ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΒΑΝΤΣΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟ 2007\n2 Η μελέτη αυτή αφιερώνεται σε όλους όσους συμμετείχαν στη διεξαγωγή της ερευνητικής διαδικασίας. Ευχαριστούμε τον επιβλέποντα καθηγητή μας και όλους όσους μας συμπαραστάθηκαν στην προσπάθεια αυτή!\n3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ σελ. Εισαγωγή 8 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο ΤΟ ΑΓΧΟΣ 1.1. Η έννοια και το περιεχόμενο του άγχους Άγχος και συναφείς όροι Φόβος Απειλή Αγωνία Στρες Είδη άγχους Θεωρητικές προσεγγίσεις του άγχους Τα αίτια του άγχους Διαταραχές που σχετίζονται με το άγχος Σωματοψυχικές Ψυχοσωματικές Τα συμπτώματα του άγχους Προσωπικότητα και άγχος Τύποι προσωπικότητας Άγχος και διεγερσιμότητα Αυτοεκτίμηση Στερεότυπα των φύλων Τρόποι αντίδρασης και προσωπικότητα Στάδια προσαρμογής στο άγχος 29\n4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ο ΤΟ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ ΑΓΧΟΣ 2.1. Ορισμός εργασιακού άγχους Οι πηγές του εργασιακού άγχους Εσωγενείς παράγοντες στην εργασία Ο εργασιακός ρόλος Οι εργασιακές σχέσεις Η επαγγελματική ανάπτυξη ως στρεσογόνος παράγοντας Δομή και οργάνωση του εργασιακού χώρου Σχέση οικογενειακής και εργασιακής ζωής Συμπτώματα και συνέπειες του εργασιακού άγχους Τρόποι αντιμετώπισης του εργασιακού άγχους ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο ΟΙ ΠΤΥΧΕΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΕΣ ΡΥΘΜΙΣΕΙΣ 3.1. Η έννοια και η σημασία τη εργασίας Η σύμβαση εργασίας και τα είδη της Βασικά δικαιώματα και υποχρεώσεις των εργαζομένων Ο φόρτος εργασίας Η σημασία και η αναγκαιότητα της δια βίου εκπαίδευσης Ορισμός και ιδεολογία της δια βίου εκπαίδευσης Στόχοι Δράσεις Φορείς Αποτελεσματικότητα Η έννοια και το περιεχόμενο του χρόνου διαχείριση του χρόνου Η διαχείριση του χρόνου....70\n5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ 4.1 Στοιχεία προσωπικότητας που επιδρούν στην συμπεριφορά του εργαζόμενου Η σημασία των κινήτρων για τους εργαζόμενους και τις οργανώσεις Θεωρίες κινήτρων Η έννοια της επαγγελματικής ικανοποίησης Η έννοια και η σημασία της επαγγελματικής ανάπτυξης-εξέλιξης Επαγγελματική ανάπτυξη και φύλο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΙΚΗΣ ΕΞΟΥΘΕΝΩΣΗΣ (Burnout Syndrome) 5.1. Εννοιολογικός προσδιορισμός Στάδια εξέλιξης της επαγγελματικής εξουθένωσης Αίτια της επαγγγελματικής εξουθένωσης Οι επιπτώσεις της επαγγελματικής εξουθένωσης Μέτρα πρόληψης και αντιμετώπισης της επαγγελματικής εξουθένωσης Παρέμβαση σε ατομικό επίπεδο Παρέμβαση σε οργανωτικό επίπεδο\n6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ο ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΥΓΕΙΑΣ 6.1 Εννοιολογικός προσδιορισμός της Υγείας και η θεωρητική της προσέγγιση Η έννοια της ψυχικής υγείας Η προαγωγή υγείας Καθοριστικοί παράγοντες του επιπέδου υγείας Η έννοια του συστήματος υγείας και ο σκοπός του Τα βασικά χαρακτηριστικά του συστήματος υγείας Έννοια και περιεχόμενο της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας Η δομή και η λειτουργία των Κέντρων υγείας Ο Θεσμός του γενικού-οικογενειακού γιατρού Ο ρόλος της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας στο χώρο της ψυχικής υγείας Προβλήματα στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας Η νοσοκομειακή περίθαλψη Η Δευτεροβάθμια και Τριτοβάθμια Φροντίδα Υγείας Τύποι και περιεχόμενο νοσοκομειακής περίθαλψης Δομή και οργάνωση Ψυχιατρικός τομέας Οικονομική πολιτική των νοσοκομείων Πηγές χρηματοδότησης Δαπάνες Αποτελεσματικότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών Προβλήματα..144\n7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ο ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ 7.1 Σκοπός της μελέτης Ερευνητικές υποθέσεις Δειγματοληψία Ερωτηματολόγιο Πιλοτική έρευνα Η ερευνητική διαδικασία Δυσκολίες κατά την πραγματοποίηση της μελέτης ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ο ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ 8.1. Δημογραφικά χαρακτηριστικά Προσωπικότητα Άγχος Συμπτώματα Ενοχλήματα Εργασιακό άγχος Διάθεση και εμπλοκή στην εργασία Επαγγελματική ικανοποίηση Ενδεχόμενη κούραση (αίσθηση κόπωσης, έλλειψη ενεργητικότητας ή γενικής εξάντλησης) Ελεύθερος χρόνος Δημιουργία δεικτών Ερευνητικές υποθέσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Βιβλιογραφία. 199 Παράρτημα 208\n8 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στην σύγχρονη εποχή ο άνθρωπος βαδίζει σε έναν κόσμο με αβέβαιες προοπτικές πνίγοντας τον η αγωνία για το αύριο με αποτέλεσμα να χάνει την πίστη στον εαυτό του και στις δυνάμεις του. Σημαντικό ρόλο στα παραπάνω, διαδραματίζει τόσο η εύρεση της εργασίας σε αρχικό στάδιο, όσο και η δραστηριοποίηση του ατόμου στον επαγγελματικό στίβο αργότερα. Η εργασία αποτελεί για τον άνθρωπο βασικό μέσο βιοπορισμού και ηθικής ανταμοιβής. Σε καθημερινή βάση προσπαθεί να αντεπεξέλθει στις ανάγκες της εργασίας του, αγωνιζόμενος να αποδώσει τα μέγιστα που απαιτεί το εργασιακό περιβάλλον στα πλαίσια της παραγωγικής διαδικασίας. Στις βιομηχανικές κοινωνίες κυρίως, η παραγωγικότητα διαδραματίζει το βασικό σκοπό της κάθε οργάνωσης αδιαφορώντας για το άτομο-εργαζόμενο και τη ψυχοσυναισθηματική του κατάσταση. Το άτομο πλέον αναγκάζεται να λειτουργεί μηχανικά και να αλλοιώνεται η πραγματική έννοια της εργασίας για εκείνο. Τα προαναφερθέντα σε συνδυασμό με τυχόν ύπαρξη μεγάλου φόρτου εργασίας, αρνητικών εργασιακών σχέσεων, κακής διοίκησης της οργάνωσης, έλλειψης ασφάλειας και υγιεινής στο χώρο, δυσλειτουργία στη συνεργασία και την ομαδικότητα προβλήματα στη σωστή κατανομή των ευθυνών αλλά και η ανάγκη για συνεχή επιμόρφωση έχουν άμεσο αντίκτυπο στον εργαζόμενο. Όλα αυτά σε συνδυασμό με την απουσία κοινωνικής υποστήριξης τόσο από το οικογενειακό όσο και από το συγγενικό και φιλικό περιβάλλον έχει ως αποτέλεσμα την εκδήλωση εργασιακού άγχους και τη διατάραξη της ψυχικής υγείας του ατόμου. Το εργασιακό άγχος προκαλείται από ένα πλήθος παραγόντων. Οι παράγοντες αυτοί είναι τόσο εξωτερικοί από το εργασιακό περιβάλλον, όσο και εσωτερικοί από το ίδιο το άτομο, ως προσωπικότητα. Οι εργαζόμενοι μπορεί να αντιδράσουν σε αυτό είτε με την εκδήλωση ψυχοσυναισθηματικών και σωματικών διαταραχών, είτε με ατυχήματα και καταχρήσεις ουσιών. Το φαινόμενο του εργασιακού άγχους τις τελευταίες δεκαετίες πλήττει μεγάλη μερίδα του εργατικού δυναμικού, κεντρίζοντας το ενδιαφέρον σε αρκετούς επιστήμονες και οδηγώντας τους στη διεξαγωγή ερευνών, τόσο για\n9 τα αίτια και τη συχνότητα του, όσο και για τα μέτρα αντιμετώπισης και εξάλειψής του. Επίσης, έχει κάνει αισθητή την εμφάνιση του και ο όρος του συνδρόμου της επαγγελματικής εξουθένωσης, ο οποίος σχετίζεται άμεσα με το εργασιακό άγχος. Συνοπτικά το σύνδρομο της επαγγελματικής εξουθένωσης επέρχεται από τα συσσωρευμένα χρόνια συμπτώματα του εργασιακού άγχους που κουβαλά το άτομο, με αποτέλεσμα να πλήττεται η εργασιακή ικανοποίηση, να χάνονται οι ηθικές αξίες του ατόμου και να αποκτά όλο και περισσότερο έδαφος η εργασιακή κόπωση. Τα τελευταία χρόνια έχει αρχίσει να στρέφεται το ενδιαφέρον στην υποστήριξη και τη συμβουλευτική των εργαζομένων εντός του εργασιακού χώρου. Στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής στρατηγικής για την απασχόληση, προσπαθεί να κινηθεί και η Ελλάδα, χωρίς όμως να έχει καταφέρει να φτάσει στο επίπεδο άλλων χωρών του εξωτερικού. Η ανάγκη είναι επιτακτική και μόλις τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια μικρή αφύπνιση των οργανώσεων για τη βελτίωση των εργασιακών συνθηκών και την πρόληψη εμφάνισης του εργασιακού άγχους και του συνδρόμου επαγγελματικής εξουθένωσης. Η παρούσα μελέτη έχει ως θέμα της το εργασιακό άγχος και τις επιπτώσεις του στους επαγγελματίες υγείας και ψυχικής υγείας του Ν. Ηρακλείου, θέμα το οποίο εντοπίζει και συνθήκες εργασίας των υπηρεσιών αυτών. Κατά κύριο λόγο αναφέρεται τόσο σε θεωρητικό όσο και σε ερευνητικό επίπεδο. Στο θεωρητικό αναπτύσσονται τα εξής κεφάλαια: Στο 1 ο κεφάλαιο αναφέρονται η έννοια, τα αίτια, τα συμπτώματα, τα είδη, οι θεωρίες, καθώς και οι τύποι της προσωπικότητας που αφορούν το άγχος γενικά. Το 2 ο κεφάλαιο πραγματεύεται την έννοια, τις πηγές, τις συνέπειες και τους τρόπους αντιμετώπισης του εργασιακού άγχους. Στο 3 ο κεφάλαιο περιγράφεται η έννοια της εργασίας, οι νομοθετικές ρυθμίσεις και παράλληλα οι σημαντικές έννοιες που σχετίζονται με αυτή όπως, ο φόρτος, η δια βίου εκπαίδευση και η διαχείριση του χρόνου. Το 4 ο κεφάλαιο περιέχει τις έννοιες των κινήτρων, της επαγγελματικής ικανοποίησης, και της επαγγελματικής ανάπτυξης. Το 5 ο κεφάλαιο αναφέρεται στους παράγοντες, τα στάδια, τις επιπτώσεις και τους τρόπους παρέμβασης του συνδρόμου της επαγγελματικής εξουθένωσης. Τέλος, στο 6 ο κεφάλαιο γίνεται αναφορά στο Εθνικό Σύστημα Υγείας και η\n10 μελέτη ολοκληρώνεται με το ερευνητικό της μέρος. Σε αυτό αναφέρονται τα αποτελέσματα που προέκυψαν και τονίζονται τα σημαντικότερα σημεία της.\n11 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο ΤΟ ΑΓΧΟΣ 1.1 Η έννοια και το περιεχόμενο του άγχους. Το άγχος, τα τελευταία χρόνια, έχει προκαλέσει αρκετά μεγάλο επιστημονικό ενδιαφέρον στους ερευνητές διαφόρων κλάδων. Το γεγονός αυτό διαπιστώνεται από τις εκατοντάδες, αν όχι χιλιάδες, άρθρων και βιβλίων, τα οποία παρουσιάζουν διάφορες πλευρές του. Παρά το διεπιστημονικό ενδιαφέρον, η έννοια του άγχους δημιουργεί αρκετές δυσκολίες, καθώς δεν υπάρχει ένα γενικά αποδεκτό θεωρητικό υπόβαθρο από όλους και κάθε ερευνητής εισάγει δικούς του όρους για την κατανόηση του φαινομένου. Για το λόγο αυτό, στην παρούσα έρευνα θα αναφερθούν ενδεικτικά οι ορισμοί, που προέκυψαν από τις τελευταίες, χρονικά, βιβλιογραφικές αναφορές. «Άγχος είναι ένα ιδιότυπο βίωμα μεγάλης εσωτερικής δυσφορίας, που προκαλείται από μια αόριστη εσωτερική απειλή, η οποία με έχουσα συγκεκριμένο αντικείμενο δεν μπορεί να αποφευχθεί από το άτομο το οποίο και εξουθενώνεται» (Οικονόμου, 1994:86). Το άγχος αφορά «συναισθηματικές καταστάσεις διέγερσης και έντασης και είναι συχνά μια βασανιστική κατάσταση απόγνωσης. Χαρακτηρίζεται από τη διάχυτη εντύπωση ενός μεγάλου κινδύνου λιγότερο ή περισσότερο πραγματικού, φυσικού ή ψυχικού, και συχνά μόλις συνειδητού, μπροστά στον οποίο νοιώθει κανείς αδύναμος» (Παπαδόπουλος,1994:18). Ένας άλλος ορισμός που δίνεται για το άγχος αναφέρεται στην «αναγνώριση ότι τα γεγονότα που αντιμετωπίζει κανείς βρίσκονται έξω από το πεδίο καταλληλότητας του συστήματος νοητικών κατασκευών (=τρόπος αντίληψης και ερμηνείας των γεγονότων, δηλαδή δε μπορεί να τα ερμηνεύσει»(pervin, John, 2001:475). Η έννοια της κατάστασης του άγχους «αναφέρεται στις τρέχουσες αλλαγές που προκαλούν οι στρεσογόνες συνθήκες τόσο στην ψυχολογική λειτουργία των ρυθμιστικών μηχανισμών όσο και στη συμπεριφορά του ατόμου» (Βασιλάκη και συν., 2001:75).\n12 1.2 Άγχος και συναφείς όροι. Η υποκειμενική αντίληψη του συναισθήματος του άγχους αποδίδεται τόσο από επιστήμονες όσο και από απλούς ανθρώπους με διάφορους όρους όπως φόβος, αγωνία, απειλή και stress. Η συσχέτιση ανάμεσα σε αυτές τις έννοιες και το άγχος οδήγησε πολλούς μελετητές να ασχοληθούν με το χαρακτηρισμό, την ταύτιση, τις ομοιότητες ή τις διαφορές τους. Για το λόγο αυτό είναι απαραίτητη μια σύντομη σκιαγράφηση των κυριότερων χαρακτηριστικών τους και των διάφορων απόψεων Φόβος. «Φόβος είναι το δυσάρεστο συναίσθημα που νοιώθει κάποιος μπροστά στην απειλή κάποιου συγκεκριμένου και κατανοητού λογικά κινδύνου, που συνήθως συνοδεύεται από σωματικά συμπτώματα και συναισθηματική ταραχή, καθώς και από την επιθυμία του ατόμου να αμυνθεί ή να τραπεί σε φυγή» (Πιάνος, 2000:147). Ο φόβος είναι αντικειμενική παρουσία ενός εξωτερικού, αντικειμενικού, υπαρκτού και αληθινού κινδύνου. Δημιουργεί είτε την τάση της αποφυγής και της φυγής είτε την προετοιμασία για την επίθεση και τον αγώνα. Αντίθετα, στο άγχος το οποίο είναι υποκειμενικό δημιούργημα, ο κίνδυνος και η απειλή υποβόσκουν όντας άγνωστα και απροσδιόριστα. Η αναμονή αυτών καθηλώνει, αδρανοποιεί και παραλύει το άτομο (Γαλανού, 1977). Ως προς την περιγραφή τους από τον πάσχοντα το άγχος περιγράφεται ενσυνείδητα, αόριστα κι έχει χρόνια διάρκεια, ενώ ο φόβος περιγράφεται ασυνείδητα, πολύ συγκεκριμένα κι έχει βραχεία εντόπιση (Οικονόμου, 1994). Σε κατάσταση φόβου, το άτομο είναι σε θέση να οργανώσει την άμυνα του διότι η αιτία που τον προκαλεί είναι γνωστή και συγκεκριμένη, αντιθέτως στο άγχος αυτό δεν είναι εφικτό, επειδή ο κίνδυνος είναι εσωτερικός (Φιλιπποπούλου, 1968).\n13 Απειλή. Η απειλή ορίζεται ως «η επίγνωση μιας επικείμενης ευρύτατης αλλαγής στην πυρηνική δομή κάποιου. Κάθε φορά που οι άνθρωποι αναλαμβάνουν κάποια νέα δραστηριότητα, εκτίθενται στη σύγχυση. Η σύγχυση μπορεί να οδηγήσει σε κάτι καινούργιο ή να εξελιχθεί σε απειλή για το άτομο» (Pervin, John, 2001:476). Το άγχος συνδέεται σχεδόν πάντοτε με την έννοια της απειλής αντικειμενικής ή υποκειμενικής, πραγματικής ή συμβολικής (Ραγιά, 1993). Το άγχος είναι μια αντίδραση φόβου, που κλιμακώνεται από την απλή δυσφορία μέχρι και τον πιο μεγάλο πανικό. Η εκδήλωση του προϋποθέτει συνθήκες πραγματικής ή φανταστικής απειλής. Το άτομο καταλαμβάνεται από δυσφορία, αγωνία, ανησυχία, μελαγχολία και πολλές φορές πλήρη πανικό εξαιτίας της αδυναμίας εύρεσης τρόπων αντιμετώπισής της (Ρώμας, 1984). Η αντίληψη μιας περίστασης ως απειλητικής και οι ψυχολογικές αντιδράσεις προς αυτήν εξαρτώνται από την προσωπικότητα του ατόμου, το φιλοσοφικό του προσανατολισμό και τις κληρονομικές προδιαθέσεις του. Επίσης, επηρεάζονται από την κοινωνική και πολιτιστική υποδομή του, την εμπειρία του, το βαθμό ευφυίας, τις συνήθειες και τη μόρφωσή του (Ραγιά, 1978) Αγωνία. «Αγωνία είναι μια από τις πολλές λέξεις με τις οποίες αποδίδεται στα ελληνικά η υποκειμενική αντίληψη του συναισθήματος του άγχους. Το άτομο λέγοντας ότι έχει αγωνία, εννοεί ότι έχει άγχος, χωρίς να γνωρίζει πολλές φορές ότι οι δυο λέξεις είναι συνώνυμες» (Παπαδόπουλος, 1994:22). Η αγωνία είναι πιο δύσκολο να διαχωριστεί από το άγχος. Η λέξη άγχος σημαίνει μια περίπλοκη ψυχική κατάσταση στην οποία συμμετέχουν το συγκινησιακό, το συναισθηματικό, το ιδεονοητικό και το αισθητηριακό σωματικό στοιχείο. Γι αυτό και το άγχος χαρακτηρίζεται από το άτομο σαν αίσθημα αποτυχίας, αδυναμίας, ηττοπάθειας και έλλειψης προσαρμογής. Στην αγωνία το αντικείμενό της είναι πιο φανερό, πιο εξωτερικό, πιο πραγματικό και προσιτό, γι αυτό υπάρχει δυνατότητα διαφυγής και διεξόδου,\n14 η οποία οδηγεί στην ανάπτυξη δραστηριότητας. Η αγωνία εκφράζεται με περισσότερη ανησυχία από το άγχος γι αυτό και προκαλεί εντονότερες κινητικές αντιδράσεις για αποφυγή, αποτροπή και κατανίκηση του κινδύνου, από ό,τι το άγχος που διαποτίζει, ακινητοποιεί, παραλύει και καταβάλλει το άτομο (Γαλανού,1977) Στρες. Το στρες ή αλλιώς ψυχολογική ένταση ορίζεται ως «μια ιδιαίτερη σχέση του ατόμου με το περιβάλλον η οποία εκφράζεται με την εκτίμηση του ότι η κατάσταση που αντιμετωπίζει επιβαρύνει σημαντικά ή και υπερβαίνει τα ψυχικά αποθέματα του κι έτσι θέτει σε κίνδυνο την ψυχική του ισορροπία» (Βασιλάκη και συν., 2001) Δεδομένου ότι το στρες σχετίζεται με στρεσογόνους παράγοντες που συναντώνται στην καθημερινότητα, κάθε άνθρωπος μπορεί να το βιώσει ανεξαρτήτως φύλου, ηλικίας, μόρφωσης ή κοινωνικής τάξης λόγω του ότι αποτελεί την απάντησή του σε εσωτερικά και εξωτερικά ερεθίσματα (Σαπουντζή Κρέπια, 2000). Πάρα ταύτα, πιστεύεται, ότι υπάρχουν ατομικές προδιαθέσεις κατά την αντίδραση έναντι του στρες, γι αυτό διαφορετικά άτομα που εκτίθενται στις ίδιες αιτίες στρες, αντιδρούν με διαφορετικό τρόπο (Αντωνίου, 2006). Οι έννοιες του «άγχους» και του «στρες» χρησιμοποιούνται σαν συνώνυμοι τόσο από επιστήμονες όσο και από μη ειδικούς. Το στρες αποτελείται από μια σύνθετη ψυχοβιολογική διεργασία η οποία προκαλείται από ένα στρεσογόνο ερέθισμα το οποίο δημιουργεί την αντίληψη μιας απειλητικής κατάστασης, προκαλώντας άγχος στο άτομο (Σπίλμπεργκερ, 1982). Δεν οδηγεί σε πλήρη αμηχανία ούτε συνδέεται με εσωτερικές συγκρούσεις και περιορίζεται σε συγκεκριμένη περίσταση με μικρή χρονική διάρκεια. Το άγχος είναι αντίδραση προς το στρες, το οποίο βιώνεται ως δυσάρεστο συναίσθημα και απαιτεί αντιμετώπιση από το άτομο. Κοινό χαρακτηριστικό τους γνώρισμα είναι οι σωματικές εκδηλώσεις και η συναίσθηση της πίεσης από το πρόσωπο (Ραγιά, 1978).\n15 Στην παρούσα εργασία, η έννοια του άγχους θα θεωρηθεί συνώνυμη με εκείνη του στρες, προκειμένου να αποφευχθεί η σύγχυση του νοήματος των δυο εννοιών. 1.3 Είδη άγχους. Το άτομο αντιδρά προς το άγχος με διάφορους τρόπους. Είτε υγιείς είτε παθολογικούς. Υγιής είναι η συμπεριφορά, που τείνει στη λύση του προβλήματος, γεγονός που δεν ισχύει στην παθολογική η οποία συνδέεται με έντονο θυμό και εκρήξεις επιθετικότητας (Ραγιά,1993). Ανάλογα διαμορφώνονται τα είδη του άγχους. Το αρνητικό στρες, το οποίο συνήθως αποδίδεται distress χρησιμοποιείται, συνήθως ως συνώνυμο της λέξης stress. Το θετικό στρες ή eustress βοηθάει τους ανθρώπους να αντιδρούν γρήγορα, να αναπτύσσουν πιο αποτελεσματικές στρατηγικές αντιμετώπισης των προβλημάτων τους και να επιτυγχάνουν σε διάφορους τομείς της ζωής, αξιοποιώντας όλες τις δυνατότητές τους στο μέγιστο βαθμό. Επίσης, υπάρχει και το ουδέτερο στρες, neustress το οποίο δεν αποτελεί έναν απαραίτητα βοηθητικό ή επιβλαβή τύπο στρες (Αντώνιου, 2006). Μια από τις πιο γνωστές κατηγοριοποιήσεις του άγχους είναι αυτή σε ελαφρό, μέτριο, έντονο και πανικός. Πιο αναλυτικά, το ελαφρό άγχος είναι το φυσιολογικό άγχος της καθημερινής ζωής, το οποίο δημιουργεί τα κίνητρα για προσπάθεια και επιτυχία σκοπών. Το μέτριο αφαιρεί από το άτομο την προσοχή, τη συγκέντρωση, την ικανότητα για διαυγή σκέψη, καθώς και την άμεση εκπλήρωση κάποιου έργου. Το έντονο άγχος είναι οξύ, απομονώνει το άτομο και δυσχεραίνει την μάθηση και εκπλήρωση δράσεων. Τέλος, ο πανικός επιφέρει ανικανότητα αντιμετώπισης οποιασδήποτε κατάστασης, λήψης οποιασδήποτε απόφασης και ψυχωσικά συμπτώματα, όπως ψευδαισθήσεις και παραληρητικές ιδέες (Ραγιά, 1993). Στην περίπτωση που το άγχος αποτελεί καθημερινό στοιχείο και μπλοκάρει τις καθημερινές συνηθισμένες πράξεις, τότε πρόκειται για το νευρωτικό ψυχωτικό παθολογικό άγχος (Γαλανού, 1977). Στο παθολογικό άγχος η ένταση είναι ανάλογη προς το προκαλούμενο ερέθισμα και η\n16 προσαρμογή του ατόμου δεν είναι πλήρης (Οικονόμου, 1994). Το νευρωσικό άγχος εμφανίζεται σε νευρωσικά άτομα και εκδηλώνεται σε υπερβολικό βαθμό σαν αίσθημα απελπισίας σε σχέση με το αίτιο που την προκαλεί, με αποτέλεσμα, το άτομο να γίνεται άτολμο, ανασφαλές και να βρίσκεται σε συναισθηματικό τέλμα (Ρώμας, 1984). Μια άλλη μορφή άγχους είναι το υπαρξιακό άγχος, το οποίο αποτελεί φόβο για άγνωστες καταστάσεις. Χαρακτηριστικά της διάθεσης του ατόμου είναι η ανησυχία και οι εσωτερικές συγκρούσεις (Παπαδόπουλος, 1994). Το αντικειμενικό άγχος το βιώνει κανείς απέναντι σε έναν πραγματικό κίνδυνο αλλά επιτρέπει στο άτομο να αντεπεξέλθει του υπάρχοντος προβλήματος (Σπίλμπεργκερ, 1982). 1.4 Θεωρητικές προσεγγίσεις του άγχους. Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική προσέγγιση υπάρχουν δυο θεωρίες για την επεξήγηση του άγχους, οι οποίες συμπληρώνουν η μία την άλλη. Κατά την πρώτη το άγχος είναι άμεση μεταμόρφωση μη εκφορτισμένης σεξουαλικής ενέργειας. Κατά την δεύτερη, «το άγχος αποδίδεται σε ενδοψυχική σύγκρουση, το άγχος δηλαδή θεωρείται ως απάντηση του Εγώ σε απαγορευμένες ασυνείδητες ενορμήσεις, που έρχονται σε σύγκρουση με το Εγώ και το Υπερεγώ ή την πραγματικότητα» (Μάνος, 1988: ). Η βιολογική προσέγγιση υποστηρίζει, ότι το άγχος γίνεται αντιληπτό ως φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού, η ένταση της οποίας εξαρτάται εξ ολοκλήρου από την ένταση των ερεθισμάτων (Βασιλάκη κ. α., 2001). Πολλές αγχώδεις διαταραχές έχουν προγεννετική διάθεση (Μάνου, 1988). Κατά το συμπεριφορισμό, το άγχος αναπτύσσεται ως εξαρτημένη ή επίκτητη αντίδραση σε ένα συγκεκριμένο ερέθισμα (Grant etc, 2001). Η γνωστική θεωρία υποστηρίζει, ότι το άγχος είναι αποτέλεσμα εκτίμησης καταστάσεων, όπου παρουσιάζονται ως αδύνατοι ο καθορισμός των αιτίων της κατάστασης και η διευθέτηση του κινδύνου, λόγω της χαώδης συναισθηματικής θέσής του (Παπαδόπουλος, 1994). Στον υπαρξισμό, οι μεταφυσικές αγωνίες του ανθρώπου προκαλούν το άγχος, με τη συνειδητοποίηση του θανάτου (Ρώμας, 1984).\n17 Τέλος, σύμφωνα με τη φαινομενολογική θεωρία, το άγχος είναι η αντίδραση του οργανισμού στις αρνητικές εμπειρίες, που προέρχονται από το οικογενειακό περιβάλλον. Η δυσαρμονία ανάμεσα στον εαυτό και την εμπειρία παραμένει διαρκής πηγή έντασης και απειλής (Pervin, John, 2001). 1.5 Τα αίτια του άγχους. Το άγχος μπορεί να προέρχεται από μια εσωτερική σύγκρουση, από μια όχι ικανοποιητική σεξουαλική δραστηριότητα, ή από απώλεια αγάπης που ενεργοποιεί ένα παλιότερο συναίσθημα εγκατάλειψης οφειλόμενο σε προηγούμενες δυσάρεστες εμπειρίες (Παπαδόπουλος, 1994). Οι γενεσιουργές αιτίες του άγχους κατατάσσονται σε τρεις κατηγορίες. Στην πρώτη συναντάται μια σοβαρή και σαφής κληρονομική προδιάθεση, ενώ η επιρροή του περιβάλλοντος είναι ελάσσονος σημασίας. Στη δεύτερη κατηγορία η προσωπικότητα που δεν έχει δομηθεί πλήρως, δημιουργεί το έδαφος στις φυσιολογικές ή έντονες επιδράσεις του περιβάλλοντος να δράσουν παθολογικά πάνω της. Στην τελευταία κατηγορία, περιβαλλοντικοί παράγοντες διαμορφώνουν την προσωπικότητα και μπορούν να επιδράσουν καταλυτικά, δημιουργώντας το άγχος (Γαλανού, 1977). Οι πηγές άγχους μπορούν επίσης, να διακριθούν σε πρωτογενείς και δευτερογενείς. Στις πρώτες ανήκουν ουσιαστικά τα αρνητικά βιώματα της παιδικής ηλικίας (παραμέληση, αιφνίδιος απογαλακτισμός), ενώ στις δεύτερες τα βιώματα από τον κοινωνικό περίγυρο (αποδοκιμασίες, ηθικές στερήσεις, επαγγελματική θέση) (Οικονόμου, 1994). Επίσης, μπορούν να είναι και φανταστικά αίτια, όντας σε θέση να απειλούν ισάξια με τα πραγματικά την ταυτότητα, τον αυτοσεβασμό και την κοινωνική λειτουργικότητα του ατόμου (Grant etc, 2001). Μια άλλη διάκριση των αγχογόνων ερεθισμάτων είναι σε βιολογικά (αρρώστια, πόνος, ατύχημα), σε χημικά (φάρμακα, μολυσμένη τροφή, νερό), σε μικροβιακά (ιοί, βακτήρια, παράσιτα), σε ψυχολογικά (εικόνα σώματος, χαμηλή αυτοεκτίμηση), αναπτυξιακά (πρόωρη γέννηση, ανατομικά ελαττώματα), σε κοινωνικό πολιτιστικά (διαπροσωπικές σχέσεις, οικονομική\n18 δυσχέρεια, μετανάστευση) και σε περιβαλλοντικά (ανεργία, αστική ζωή) (Ραγιά, 1993). 1.6 Διαταραχές που σχετίζονται με το άγχος. Οι διαταραχές, που σχετίζονται με το άγχος, διακρίνονται στις ψυχοσωματικές και στις σωματοψυχικές. Οι πρώτες αναφέρονται σε σωματικά οργανικά συμπτώματα που προκαλούνται από ψυχολογικούς παράγοντες, ενώ αντίθετα οι δεύτερες αναφέρονται σε ψυχολογικά συμπτώματα που προκαλούνται από σωματικούς παράγοντες. Τα δυο αυτά είδη βρίσκονται σε συνεχή αλληλεξάρτηση μέσω μιας κυκλικής διαδικασίας (Αντωνίου, 1994) Σωματοψυχικές. Η διάγνωση της ασθένειας του άγχους σε γενικές γραμμές δεν είναι δύσκολη υπόθεση, λόγω του ότι αποτελεί μια γενική και αόριστη ανησυχία, η οποία είναι βασικό στοιχείο των νευρώσεων (Βασιλάκη και συν., 2001). Η νεύρωση είναι μια ψυχική διαταραχή, που αφορά στην εξέλιξη του ατόμου, δίχως οργανικό υπόβαθρο, που ζημιώνει τη συμπεριφορά του αλλά δεν παραποιεί την προσωπικότητα (Πιάνος, 2000). Καθοριστικοί παράγοντες για την εξέλιξη των νευρώσεων είναι η κληρονομικότητα, η προσωπικότητα, η διανοητικότητα, τα βιώματα, η δεκτικότητα και ο τρόπος αντίδρασης του ατόμου στις επιδράσεις του περιβάλλοντος. Οι παθογόνες επιδράσεις μπορούν, να οδηγήσουν το άτομο στην εκδήλωση αγχώδης νεύρωσης, πανικού, φοβικών νευρώσεων, διαταραχής μετατραυματικού στρες και κατάθλιψη (Γαλανού, 1977). Αγχώδης νεύρωση. Το βασικό στοιχείο αυτής της νεύρωσης είναι το γενικευμένο και έντονο άγχος. Το αγχώδες συναίσθημα είναι επίμονο και κατακλύζει την προσωπικότητα μετατρεπόμενο σε μια σειρά συμπτωμάτων, τόσο ψυχικών όσο και σωματικών (Μάνος, 1988).\n19 Η αγχώδης κατάσταση είναι παροδική, η ένταση και η διάρκεια της είναι συνάρτηση του εσωτερικού ή εξωτερικού κινδύνου που την προκαλεί. Ο κίνδυνος αυτός μπορεί να έχει σχέση με το περιβάλλον, με ηθικές συγκρούσεις, με ασυνείδητες ψυχοσυγκρούσεις ή να συνδυάζεται με παθολογικές καταστάσεις (Lemperiere, Feline, 1995). Διαταραχή πανικού. Βασικό κλινικό στοιχείο της διαταραχής πανικού είναι οι επαναλαμβανόμενες προσβολές έντονου άγχους, οι οποίες δεν περιορίζονται σε κάποια συγκεκριμένη συνθήκη και ως εκ τούτου είναι απρόβλεπτες. Υπάρχει σχεδόν πάντοτε δευτερογενής φόβος θανάτου, απώλειας ελέγχου ή τρέλας. Οι μεμονωμένες προσβολές, συνήθως διαρκούν μόνο για λίγα λεπτά, μολονότι μερικές φορές διαρκούν περισσότερο. Το άτομο σε κατάσταση πανικού συχνά βιώνει κλιμάκωση του φόβου και των αυτονομικών συμπτωμάτων, τα οποία οδηγούν σε εσπευσμένη έξοδο από το χώρο στον οποίο βρίσκεται. Ο φόβος αυτός είναι έντονος και συνοδεύεται από υπερβολική ένταση και αίσθηση επικείμενης καταστροφής. Επίσης, συχνές και απροσδόκητες προσβολές πανικού αποτρέπουν το άτομο να μείνει μόνο του ή να πηγαίνει σε δημόσιους χώρους. Ορισμένες φορές συνοδεύεται από διάφορα σωματικά συμπτώματα (World Health Organization, 1993). Ιδεοψυχαναγκαστική νεύρωση. Η ιδεοψυχαναγκαστική νεύρωση αποτελεί το συνδυασμό διαταραχών ιδεοληψίας και ψυχαναγκασμού. Η ιδεοληψία είναι επίμονες και έμμονες σκέψεις, συναισθήματα ή εικόνες, που το άτομο δεν μπορεί, να αποφύγει. Ο ψυχαναγκασμός είναι επαναλαμβανόμενες, σκόπιμες φράσεις ή πράξεις, που μειώνουν το άγχος και το άτομο νιώθει, ότι δεν έχει κανέναν έλεγχο (Grant etc, 2001). Η ιδεοψυχαναγκαστική νεύρωση είναι αυτόκλητη κι επίμονη στη συνείδηση του ατόμου, το οποίο υποχρεώνεται να την επαναλάβει ορισμένες\n20 φορές. Η συνέπεια είναι να δημιουργείται άγχος. Το άτομο αντιλαμβάνεται ότι, τα φαινόμενα είναι παθολογικά, προσπαθεί να αντισταθεί και μη πετυχαίνοντας το, καταφεύγει στην επανάληψη της ιδέας ή της πράξης, ωσότου ηρεμήσει (Ιεροδιακόνου και συν., 1988). Φοβική νεύρωση. Η φοβική νεύρωση (φοβία) πηγάζει από τον επίμονο και ανεδαφικό φόβο μπροστά σε ορισμένες καταστάσεις ή αντικείμενα, που περιορίζουν σοβαρά τις δυνατότητες του ατόμου (Παπαδόπουλος, 1994). Η φοβία συνοδεύεται κατά κανόνα από άγχος, το οποίο συχνά φτάνει μέχρι πανικό. Με τη φοβία το άτομο βελτιώνει την εσωτερική του αναστάτωση, μετατοπίζοντας το άγχος σε μια συγκεκριμένη κατάσταση, αντικείμενο ή ζώο, τα οποία στη συνέχεια μπορεί να αποφεύγει. Κατά αυτό τον τρόπο, οι φοβικοί αισθάνονται ασφαλείς, ελεύθεροι από το άγχος και απαλλάσσονται από την εσωτερική τυραννία (Φιλιπποπούλου, 1968). Οι φοβίες διακρίνονται σε τρεις μεγάλες κατηγορίες: αγοραφοβία (φόβος να είναι κανείς σε μέρη ή καταστάσεις, από όπου η φυγή μπορεί να είναι δύσκολη ή να προκαλεί αμηχανία ή στις οποίες μπορεί να μην υπάρχει δυνατότητα βοήθειας σε περίπτωση ξαφνικής αδυναμίας), κοινωνική φοβία (φόβος ταπείνωσης ή αμηχανίας σε κοινωνικές καταστάσεις) και η απλή φοβία (φόβος συγκεκριμένων αντικειμένων ή καταστάσεων (Lemperiere, Feline, 1995). Διαταραχή μετατραυματικού στρες. Η διαταραχή αυτή προκύπτει ως καθυστερημένη ή παρατεταμένη αντίδραση προς ψυχοπιεστικό γεγονός ή κατάσταση (μικρής ή μεγάλης διάρκειας) εξαιρετικά απειλητικής ή καταστροφικής φύσεως, που είναι πιθανόν, να προκαλέσει διάχυτη δυσφορία σχεδόν σε οποιονδήποτε (World Health Organization, 1993). Μπορεί, να παρουσιαστεί σε άτομα, που έχουν ζήσει κάποιο ή κάποια τραυματικά γεγονότα τα οποία είναι έξω από τις συνηθισμένες ανθρώπινες εμπειρίες. Σε αυτές τις εμπειρίες, υπάρχει έντονη απειλή ή πραγματικός\n21 τραυματισμός της προσωπικής ακεραιότητας. Το άτομο επαναβιώνει το τραυματικό γεγονός μέσα από επανειλημμένες και αθέμιτες αναμνήσεις του συμβάντος ή μέσα από επαναλαμβανόμενα όνειρα και εφιάλτες ή κυριολεκτικά ξαναζεί το συμβάν με παραισθήσεις, ψευδαισθήσεις και διασχιστικές καταστάσεις (flashback), επιδεικνύοντας συμπεριφορά παρόμοια με τότε. Επιπλέον, το άτομο μπορεί, να βιώσει έντονη δυσφορία σε ανάλογες συμβολικά παρόμοιες καταστάσεις, συμπεριλαμβανομένων των επετείων του συμβάντος (Μάνος, 1988). Καταθλιπτική νεύρωση. Η καταθλιπτική νεύρωση ή αλλιώς αντιδραστική κατάθλιψη αποτελεί αντίδραση του ατόμου σε πρόσφατη, συνήθως ψυχοτραυματική εμπειρία. Το άγχος σε αυτήν εκφράζεται με τη μορφή καταθλιπτικών συμπτωμάτων, που εκλύονται πάντα μετά από μια εξωτερική ψυχοτραυματική εμπειρία (Οικονόμου, 1994). Η διαταραχή αυτή αποτελεί έκφραση ανάγκης για βοήθεια. Το άτομο διαστρεβλώνει την πραγματικότητα και σε μια απώλεια ή απειλή αντιδρά με θλίψη μεγαλύτερη σε ένταση και διάρκεια από ό,τι τα περισσότερα άτομα (Πιάνος,2000). Στη συγκεκριμένη νεύρωση, το άγχος εκφράζεται σαν μια εσωτερική δυσφορία, φόβο, αίσθημα επικείμενου κινδύνου ή ακόμη και προσβολών πανικού με συνωδά σωματικά συμπτώματα. Η συνύπαρξη άγχους και κατάθλιψης μπορεί να κάνει δύσκολη τη διάκριση ποιο από τα δυο αποτελεί τη βασική διαταραχή (Μάνος, 1988) Ψυχοσωματικές. Οι ψυχοσωματικές διαταραχές ή αλλιώς σωματόμορφες συνιστούν την έκφραση του άγχους με σωματικά συμπτώματα. Οι ασθενείς αντιλαμβάνονται τα συμπτώματα ως πραγματικά. Οι σωματόμορφες διαταραχές, αν και αποτελούν αντικείμενα κλινικής μελέτης, παρέχουν πρωτογενή και δευτερογενή πλεονεκτήματα. Το πρωτογενής πλεονέκτημα, που λειτουργεί στο ασυνείδητο επίπεδο, είναι η μείωση του άγχους. Το δευτερογενές αφορά\n22 στην αποφυγή των καταστάσεων, που προκαλούν το άγχος μέσω της επίδειξης των σωματικών συμπτωμάτων (Grant etc, 2001). Διαταραχή της σωματοποίησης. Στη διαταραχή της σωματοποίησης ο ασθενής παρουσιάζει πολλά υποτροπιάζοντα σωματικά συμπτώματα, χωρίς οργανική αφετηρία. Οι περισσότεροι ασθενείς έχουν μακρό και περίπλοκο ιστορικό επαφών, με πολλές αρνητικές εξετάσεις και άκαρπες επεμβάσεις. Τα συνηθέστερα συμπτώματα ξεκινούν από το γαστρεντερικό σύστημα και ανωμαλίες της δερματικής αισθητικότητας,ενώ συνήθη είναι τα ενοχλήματα, που αφορούν στη σεξουαλική λειτουργία (World Health Organization, 1993). Η έναρξη των συμπτωμάτων συνήθως μειώνεται πριν τη μέση ηλικία. Δεν μπορεί, να δοθεί πλήρης ερμηνεία σε κάθε σύμπτωμα από μια γνωστή ιατρική ειδικότητα, ενώ τα συμπτώματα προξενούν σημαντική εξασθένιση της κοινωνικής και επαγγελματικής του λειτουργικότητας. Η κλινική πορεία της διαταραχής είναι χρόνια και παρουσιάζει διακυμάνσεις (Grant etc, 2001). Διαταραχή της μετατροπής υστερία. Στην υστερία, το άτομο υφίσταται αλλοίωση των σωματικών του λειτουργιών, ως αντίδρασή του στο άγχος. Η μετατροπή αυτή (σωματοποίηση) του άγχους αποτελεί το χαρακτηριστικό παθογεννετικό γνώρισμα της νόσου (Οικονόμου, 1994). Οι ενδόμυχες ψυχοσυγκρούσεις αφορούν περισσότερο στις σεξουαλικές ενορμήσεις, οι οποίες απωθούνται ή καταπιέζονται υπερβολικά (Φιλιπποπούλου, 1968). Ο ασθενής μπορεί, να υποστεί τύφλωση, παροξυσμό ή ακόμα και παράλυση. Η μετατροπή σημειώνεται αμέσως μετά το στρες, ασυνείδητα. Το σωματικό σύμπτωμα φυσιολογικά σχετίζεται με τις ψυχολογικές συγκρούσεις ή ανάγκες και είναι αδύνατον να ερμηνευτεί από νευρολογική ή άλλη ειδικότητα. Επίσης, προξενεί αποδυνάμωση της κοινωνικής, της επαγγελματικής και των υπολοίπων πτυχών της ζωής του ανθρώπου (Grant etc, 2001).\n23 Διαταραχή του σωματόμορφου άλγους διαταραχή του πόνου. Ο πόνος εμφανίζεται σε μια ή περισσότερες ανατομικές θέσεις και προξενεί σημαντική κακουχία ή αποδυνάμωση. Οι ψυχολογικοί παράγοντες είναι σημαντικοί στην έναρξη, την ένταση, την επιδείνωση ή τη συνέχιση του πόνου (Grant etc, 2001). Η εγκατάσταση του πόνου συνδέεται με συναισθηματική σύγκρουση ή ψυχοκοινωνικά προβλήματα, η παρουσία των οποίων επιτρέπει το συμπέρασμα, ότι αποτελούν τους κύριους αιτιολογικούς παράγοντες. Το αποτέλεσμα είναι συνήθως η αυξημένη παροχή υποστήριξης και προσοχής, είτε από πρόσωπα του περιβάλλοντος του ασθενή, είτε από το γιατρό (World Health Organization, 1993 ). Υποχονδρία. Στην υποχονδρία ο ασθενής έχει την τάση, να προτρέχει σε εξετάσεις για να προσδιορίσει ή να επιβεβαιώσει την υποτιθέμενη γι αυτόν φύση της υποκείμενης νόσου. Επίσης, φοβάται τα φάρμακα και τις ανεπιθύμητες παρενέργειές τους και επιζητά τη διαβεβαίωση με συχνές επισκέψεις σε διάφορους γιατρούς (World Health Organization, 1993). Ο μη ρεαλιστικός τρόπος ερμηνείας των σωματικών συμπτωμάτων τον καταβάλλει από μεγάλη θλίψη. Η εμμονή του προξενεί κλινικά σημαντική ένταση και αποδυνάμωση και η διάρκεια εμμονής του αγγίζει τουλάχιστον τους 6 μήνες (Grant etc, 2001). Μυοσπάσματα (τικς). Τα τικς είναι συνειδητές αλλά ακούσιες συσπάσεις μυϊκών ομάδων, ιδίως του προσώπου που εκτελούνται άσκοπα, άκαιρα και κατά ενοχλητικό τρόπο επαναληπτικά και εκλαμβάνονται σαν σκόπιμες κινήσεις. Η προσπάθεια που καταβάλλεται για τη διακοπή τους, προκαλεί άγχος (Οικονόμου, 1994).\n24 1.7 Τα συμπτώματα του άγχους. Το άγχος είναι ένα καθολικό σύμπτωμα, το οποίο οι ασθενείς περιγράφουν συνήθως σαν μια εναγώνια αναμονή κάποιας δυσάρεστης κατάστασης. Αυτή βιώνεται σαν βάρος πάνω στο στήθος συνοδευόμενο από νευροφυτικές διαταραχές (ταχυκαρδία, συχνοουρία, διάρροια, ναυτία, εφίδρωση) (Ρασιδάκι, 1979). Οι πρώτες ενδείξεις, ότι τα επίπεδα στρες έχουν ανέβει, είναι πολλές φορές αδιόρατα και δεν τραβούν την προσοχή του ατόμου. Πρόκειται για δυσκολίες στη συγκέντρωση, γρήγορη ομιλία, ανυπομονησία, συχνές εκρήξεις θυμού και ένα αίσθημα κούρασης, που επιμένει. Το άτομο τα παραβλέπει όλα αυτά και επιπλέον αυξάνει την προσπάθεια συγκέντρωσης, με αποτέλεσμα την αποτυχία και τον εκνευρισμό. Για την καταπολέμησή του καταφεύγει σε αύξηση των εξαρτησιογόνων ουσιών (αλκοόλ, κάπνισμα) ή ακόμη και του φαγητού (Σαπουντζή Κρέπια, 2000). Από βιολογικής πλευράς, το άγχος προκαλείται «από την υπερέκκριση φλοιοτρόπου ορμόνης, που με τη σειρά της επιδρά στο φλοιό των επινεφριδίων προκαλώντας την έκκριση γλυκορτικοειδών» (Ραγιά, 1993:193). Ανάλογα διαμορφώνονται τα συμπτώματα εκδήλωσης του άγχους. Συνηθέστερα συμπτώματα για το μυϊκό σύστημα είναι οι μυϊκοί πόνοι, τα πιασίματα, η δυσκαμψία και το τρίξιμο των δοντιών, ενώ στα αισθητηριακά οι εμβοές, η θόλωση της όρασης, το αίσθημα αδυναμίας και τα μουδιάσματα. Στα ψυχολογικά, εντάσσονται η βαριεστιμάρα, η τάση για αναβολή, η έλλειψη ικανοποίησης από τη ζωή και στα γνωσιακά η αφηρημάδα, οι διαταραχές μνήμης και η δυσκολία συγκέντρωσης. Στα γαστρεντερικά ανήκουν η δυσπεψία, η ναυτία, ο έμετος και η απώλεια βάρους. Τέλος, στα ουρογεννητικά υπάρχουν συμπτώματα όπως η συχνοουρία, η πρόωρη εκσπερμάτιση και η ανικανότητα (Σαπουντζή Κρέπια, 2000). Σοβαρότερες ασθένειες θεωρούνται η αρτηριακή υπέρταση, το έλκος στομάχου, καθώς και το ευερέθιστο έντερο. Σακχαρώδης διαβήτης και καρδιακά προβλήματα, όπως στηθάγχη και έμφραγμα μπορούν να οδηγήσουν στο θάνατο, ενώ και ο καρκίνος θεωρείται από πολλούς ειδικούς συνέπεια του άγχους (Grant etc, 2001).\n25 1.8 Προσωπικότητα και άγχος. Ως προσωπικότητα ορίζεται η ψυχοσωματική οντότητα, που έχει την εξελικτική ικανότητα να συναλλάσσεται και να επικοινωνεί, ανάλογα με τον εαυτό της και με το περιβάλλον (Διαμαντόπουλος, 2001). Τα κυριότερα στοιχεία της είναι ο χαρακτήρας, η συναισθηματική ιδιοσυγκρασία, τα κίνητρα, η νοημοσύνη και η σωματική διάπλαση του ατόμου (Χασάπη, 1980) Τύποι προσωπικότητας. Η προσωπικότητα διακρίνεται σtον τύπο προσωπικότητας Α, Β και C. Ο τύπος προσωπικότητας Α έχει βιαστικό και κοφτό λόγο, κάνει γρήγορες κινήσεις, μασάει γρήγορα την τροφή του, σκέφτεται και κάνει πολλά πράγματα μαζί, είναι ανυπόμονος και έχει αδυναμία να ανεχθεί ρυθμούς πιο αργούς από τους δικούς του. Ακόμη, προσπαθεί να επιβάλλει τις απόψεις του, αισθάνεται ενοχές, όταν δεν ασχολείται με κάτι και κάνει νευρικές χειρονομίες - τικ. Επίσης, διακατέχεται από έντονη συγκέντρωση και επαγρύπνηση, ισχυρή έλξη προς ανταγωνισμό, τελειομανία, παρουσιάζει υψηλά επίπεδα διαπροσωπικών συγκρούσεων και τυγχάνει περιορισμένης ή μηδενικής κοινωνικής υποστήριξης. Αυτός ο τύπος είναι σε συνεχή πίεση για να επιτύχει κάτι (Σαπουντζή Κρέπια, 2000). Μελέτες έχουν δείξει ότι, οι άντρες που έχουν προσωπικότητα τύπου Α πάσχουν από στεφανιαία νόσο. Επιπροσθέτως, η συνήθης εχθρική συμπεριφορά, που τους χαρακτηρίζει, επιβαρύνει την κατάσταση. (Αντωνίου, 2006) Ο τύπος προσωπικότητας Β φαίνεται χαλαρός, χωρίς βιασύνη. Έχει απόλυτη ελευθερία από τις τάσεις του τύπου Α, ο τόνος της φωνής του είναι χαμηλός και κάνει ήρεμες κινήσεις. Διακατέχεται από αισιοδοξία και δεν αντιλαμβάνεται την πίεση του χρόνου, δεν αισθάνεται την ανάγκη επίδειξης των επιτευγμάτων του, έχει την ικανότητα να χαλαρώνει χωρίς αισθήματα ενοχής και να εργάζεται χωρίς πίεση. Δεν προσπαθεί να εντυπωσιάσει τους άλλους και ξέρει να απολαμβάνει τη ζωή και τις χαρές της. Ένας τρίτος τύπος προσωπικότητας C είναι ο τύπος προσωπικότητας που είναι κράμα των Α και Β (Σαπουντζή Κρέπια, 2000). Θα μπορούσε, να υποστηριχθεί, ότι η ύπαρξη\n26 προσωπικότητας αυτού του τύπου, είναι άτομο με προσωπικότητα με τάση για καρκίνο (Αντωνίου, 2006) Άγχος και διεγερσιμότητα. Όπως δείχνουν πολλές έρευνες, η προσωπικότητα είναι ένας από τους παράγοντες, που επηρεάζουν τον τρόπο αντίληψης μιας κατάστασης ως αγχώδης (Βασιλάκη και συν., 2001). Έχει αποδειχθεί, ότι τα αγχώδη άτομα αισθάνονται τρωτά και απασχολούνται έντονα με ενδεχόμενους κινδύνους, βρίσκονται σε διαρκή ετοιμότητα και επαγρύπνηση, ανιχνεύουν, καταπονούν και σαρώνουν το περιβάλλον αναζητώντας ενδείξεις σημάδια ύπαρξης ενδεχόμενου κινδύνου (McAllen etc, 1986). Αν υπάρχει προσωπική τρωτότητα ένα ερέθισμα, που μπορεί, να είναι αρνητικό ή αντικειμενικά ουδέτερο για ένα υγιές άτομο, για τον αγχώδη εκλαμβάνεται μόνο η απειλητική εκδοχή (Matthew s etc, 1989). Στα άτομα με υψηλό επίπεδο διεγερσιμότητας τα ερεθίσματα μιας συγκεκριμένης έντασης προκαλούν υψηλό επίπεδο διέγερσης, ενώ στα άτομα με χαμηλό επίπεδο διεγερσιμότητας το επίπεδο διέγερσης στα ίδια ερεθίσματα είναι χαμηλότερο. Το ιδιοσυγκρασιακό χαρακτηριστικό της διεγερσιμότητας δρα ως ρυθμιστής που αυξάνει το επίπεδο άγχους στα άτομα, και σε ακραίες περιπτώσεις οδηγεί σε επίπεδα υπερβολικού άγχους (Βασιλάκη και συν., 2001) Αυτοεκτίμηση. Σύμφωνα με την κοινωνικογνωστική θεωρία, οι άνθρωποι που πιστεύουν ότι έχουν χαμηλή αυτεπάρκεια, εκδηλώνουν υψηλή αντίδραση άγχους και μεγάλη δυσφορία, όταν έρχονται αντιμέτωποι με αγχογόνες καταστάσεις. Είναι πιθανό, να αναπτύξουν και πρόσθετες δυσλειτουργικές γνωστικές διεργασίες (όπως η ανησυχία για το τι μπορεί να συμβεί). Το βασικό χαρακτηριστικό δεν είναι το στρεσογόνο ερέθισμα αλλά η σκέψη, ότι η αντιμετώπιση του καθίσταται αδύνατη. Ουσιαστικά, είναι μια αντίδραση φόβου για το φόβο, η οποία μπορεί να οδηγήσει στον πανικό (Pervin, John, 2001).\n27 Στερεότυπα των φύλων. Οι ατομικές διαφορές και η ποικιλία των στρεσογόνων πηγών είναι τόσο μεγάλη, ώστε η διαφοροποίηση ανάλογα με το φύλο δε βοηθάει ιδιαίτερα. Ακόμη, οι φάσεις, που διέρχεται στη ζωή του ο άνθρωπος με την πάροδο της ηλικίας, αποτελούν κρίσιμες καμπές κατά τις οποίες αυξάνονται οι πιθανότητες, να περάσει μια δύσκολη περίοδο. Η κατάσταση αυτή αυξάνει τα επίπεδα του στρες, που βιώνει (Σαπουντζή Κρέπια, 2000). Παρόλα αυτά, τα κοινωνικά στερεότυπα για τους ρόλους των φύλων αποδίδουν διαφορετικά είδη στρες αλλά και αντιδράσεις στο κάθε φύλο. Σύμφωνα με τις στατιστικές, η επίπτωση των συναισθηματικών διαταραχών είναι μεγαλύτερη στις γυναίκες. Οι γυναίκες εκδηλώνουν το στρες με δάκρυα, απόσυρση, απουσίες από τη δουλειά και γενικά «αδυναμία». Έχουν στρες λόγω της χαμηλής κοινωνικής τους θέσης, της αβεβαιότητας, της αδυναμίας (και σεξουαλικής παρενόχλησης) και της μονότονης ζωής (σύγκρουση οικογενειακών επαγγελματικών ευθυνών) (Fontana, 1993). Στις γυναίκες υπάρχουν τρεις σημαντικές ενδείξεις άγχους, οι οποίες είναι η καταβολή, οι υπερβολικές αντιδράσεις και η εξάντληση. Ο γυναικείος ψυχισμός ασχολείται, κυρίως με τον εσωτερικό υποκειμενικό κόσμο και προσπαθεί να μειώσει το άγχος κάνοντας αλλαγές στον ίδιο του τον εαυτό. Μια γυναίκα έχει ανάγκη να έρθει σε επαφή με τα συναισθήματα της, που τη βοηθούν να συγκεντρωθεί, να παρατηρήσει τις ενέργειες της και να κάνει τις απαραίτητες εσωτερικές αλλαγές, με σκοπό να μειώσει το άγχος. Ο άντρας, όταν θέλει, να αντιδράσει στο άγχος αποτραβιέται στις σκέψεις του για να αποφασίσει τί πρέπει να κάνει για να το περιορίσει, θέλει να συγκεντρωθεί για να έρθει ξανά σε επαφή με τον πραγματικό του εαυτό και να ισορροπήσει. Η αντρική οπτική αντιδρά στο άγχος με τρόπο πιο αντικειμενικό ή αναλυτικό και προσπαθεί να μειώσει το άγχος, αλλάζοντας τον εξωτερικό αντικειμενικό κόσμο (Gray, 2003). Οι άντρες εκφράζουν θυμό, επιθετικότητα και αυτο-επιβεβαιωτική συμπεριφορά. Οι πρόωροι θάνατοι από οργανικές ασθένειες, που θεωρείται, ότι σχετίζονται με το στρες (καρδιακή προσβολή, εγκεφαλικό) είναι συχνότεροι στους άντρες (Fontana, 1993).\n28 Αναφορικά, με την εκδήλωση διαταραχών οι γυναίκες δείχνουν πιο επιρρεπείς στη διαταραχή γενικευμένου άγχους, όπως επίσης και στη διαταραχή της σωματοποίησης, η οποία συνήθως αρχίζει στην πρώτη ενήλικη ζωή (World Health Organization, 1993). Επίσης, οι περισσότερες φοβικές διαταραχές και κυρίως η αγοραφοβία εμφανίζονται συνήθως σε αυτές (Lemperiere, Feline,1995). Οι προσβολές πανικού ενδέχεται, να είναι δευτερογενείς καταθλιπτικές διαταραχές, ιδιαίτερα στους άντρες. Η Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή είναι εξίσου συνήθης και στα δύο φύλα. Στην προνοσηρή προσωπικότητα συχνά κυριαρχούν τα καταναγκαστικά στοιχεία. (World Health Organization, 1993) Τρόποι αντίδρασης και προσωπικότητα. Υπάρχουν διάφοροι τρόποι, που ο άνθρωπος αντιδρά στους στρεσογόνους παράγοντες, οι οποίοι σχετίζονται με την προσωπικότητα του ατόμου. Υπάρχους τρεις κύριοι τρόποι αντίδρασης ανταπόκρισης: μάχη, φυγή, ξεγλίστρημα. Η τακτική της μάχης διακρίνεται στην εξωτερική (τα άτομα εστιάζουν περισσότερο στη συσσώρευση επιτυχίας παρά στη διαδικασία επίτευξης του σκοπού) και την εσωτερική (το άτομο φαίνεται να έχει τον πλήρη έλεγχο αλλά στην πραγματικότητα κατατρώγεται με αυτό). Η τακτική της φυγής έχει σαν στόχο την αποφυγή του στρεσογόνου παράγοντα και οδηγεί το άτομο σε καχύποπτη συντηρητική συμπεριφορά. Ακόμη, γίνεται ευάλωτο, εξαρτημένο και μαλθακό. Τέλος, η τακτική του ξεγλιστρήματος βάζει το άτομο σε μια μετέωρη κατάσταση μάχης και φυγής. Η υπερβολική χρήση αυτής της τακτικής εκφράζει άνθρωπο χωρίς σταθερές αξίες και συνήθως το οδηγεί σε απρόβλεπτη συμπεριφορά (Σαπουντζή Κρέπια, 2000).\n29 1.9. Στάδια προσαρμογής στο άγχος. Οι αλλαγές, που επέρχονται στον ανθρώπινο οργανισμό εξαιτίας του άγχους, περιγράφονται ως «Γενικό Σύνδρομο Προσαρμογής» και έχει τρία στάδια. Το πρώτο στάδιο είναι αυτό της αφύπνισης ή κατάστασης συναγερμού και περιλαμβάνει τη φάση σοκ (άμεση αντίδραση) και τη φάση αντισοκ (αντίδραση εκτάκτου ανάγκης) (Αντωνίου, 2006). Το σώμα βρίσκεται σε διέγερση, να αμυνθεί με μια επίθεση θερμότητας, θορύβου, αληθινής ή λεκτικής επίθεσης. Το αυτόνομο νευρικό σύστημα αντιδρά αυτόματα και μεγάλες ποσότητες αδρεναλίνης εκκρίνονται και διοχετεύονται σε όλο το σώμα. Το άτομο είναι έτοιμο να αντιδράσει με μάχη ή φυγή. Το δεύτερο στάδιο αποτελεί τη φάση της αντίστασης και της προσαρμογής, όπου το σώμα αρχίζει να προσαρμόζεται στη μεγάλη ποσότητα των ορμονών και προσπαθεί να αντιδράσει στο στρεσογόνο παράγοντα. Τέλος, το τρίτο στάδιο είναι η φάση της εξάντλησης, όπου οι στρεσογόνοι παράγοντες επιμένουν, ενώ οι μηχανισμοί άμυνας είναι ανεπαρκείς και το σώμα εξουθενώνεται. Αποτέλεσμα είναι η εμφάνιση πολλών ασθενειών ακόμη και ο θάνατος (Σαπουντζή Κρέπια, 2000). Στο κεφάλαιο αυτό έγινε αναφορά στην έννοια του άγχους, ένα πρόβλημα το οποίο μαστίζει τη σύγχρονη κοινωνία και έχει μελετηθεί από πολλούς ερευνητές. Ως άγχος μπορεί να οριστεί ένα βίωμα, που προκαλεί εσωτερική δυσφορία, η οποία δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί εύκολα από το άτομα με αποτέλεσμα να επέρχεται η ψυχολογική ή ακόμη και η σωματική του εξουθένωση. Όταν το άτομο αναφέρεται στο άγχος πολλές φορές το ταυτίζει με τους όρους φόβο, αγωνία, απειλή, stress. Η αλήθεια βρίσκεται στο γεγονός, ότι αυτές οι έννοιες έχουν κοινό παρονομαστή μια αγχογόνα κατάσταση. Οι τρόποι αντίδρασης σε αυτό μπορεί να είναι υγιείς αλλά και παθολογικοί, όπως προαναφέρθηκε στην αρχή του κεφαλαίου. Μπορεί να είναι ελαφρό, μέτριο, έντονο και να οδηγήσει ακόμη και στον πανικό. Ανάλογα με την ένταση αλλά και την προσωπικότητα του ατόμου μπορεί να προκαλέσει μια σειρά από ψυχοσωματικές και σωματοψυχικές διαταραχές. Αναφορικά με την προσωπικότητα (τύπου A, B, C), αυτή είναι ένας από τους βασικότερους\n30 παράγοντες, που επηρεάζουν τον τρόπο αντίληψης μιας κατάστασης ως αγχώδης, ενώ το φύλο δεν φαίνεται να έχει καθοριστικό ρόλο. Ζώντας σε μια εποχή, που οι εξελίξεις κινούνται ραγδαία, οι απαιτήσεις αυξάνονται επίσης ανάλογα. Προκειμένου, ο σύγχρονος άνθρωπος να αντεπεξέλθει και να προσαρμοστεί αναγκάζεται να εργαστεί πάρα πολλές ώρες. Η πίεση στην εργασία, ο υψηλός φόρτος εργασίας, η λανθασμένη ως επακόλουθο διαχείριση του χρόνου, ο παραμερισμός της προσωπικής ζωής τον οδηγεί στην εμφάνιση του εργασιακού άγχους, το οποίο απασχολεί το μεγαλύτερο ποσοστό του πληθυσμού. Τα συμπτώματα, τα αίτια, οι επιπτώσεις του άγχους έχουν αρκετά κοινά σημεία με το εργασιακό άγχος αλλά και αρκετές διαφορές. Στο κεφάλαιο, που ακολουθεί, γίνεται αυτή η διαφοροποίηση και διαφαίνεται η σημαντικότητα ή η υψηλή θέση που έχει καταλάβει στη ζωή του ανθρώπου.\n31 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 o ΤΟ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ ΑΓΧΟΣ 2.1 Ορισμός εργασιακού άγχους. Το άγχος αναγνωρίζεται πλέον ως ένα από τα κυριότερα και σοβαρότερα «προβλήματα υγείας» που σχετίζονται με την εργασία κι αυτό γιατί συνδέεται με διάφορους ψυχοκοινωνικούς κινδύνους. Η πίεση στην εργασία και το στρες που δημιουργείται ως άμεση συνέπεια αυτής, αποτελούν στοιχεία της καθημερινότητάς μας. Ιδιαίτερα στον εργασιακό χώρο το φαινόμενο αυτό είναι συχνό, καθώς η απασχόληση αποκτά όλο και μεγαλύτερη σημασία στη ζωή μας, παραμερίζοντας κατά μεγάλο μέρος την προσωπική ζωή. Η νέα πραγματικότητα που δημιουργήθηκε από την βιομηχανοποίηση, την ταχύτατη ανάπτυξη της τεχνολογίας και την παγκοσμιοποίηση, επιτάσσει έντονους ρυθμούς στο χώρο της εργασίας και υψηλές απαιτήσεις, στα οποία το εργατικό δυναμικό καλείται να ανταποκριθεί με επιτυχία. Έτσι λοιπόν οι εργαζόμενοι μη έχοντας σε αρκετές περιπτώσεις τα κατάλληλα εφόδια τόσο σε επίπεδο γνώσεων (κατάρτισης και εξειδίκευσης) όσο και σε ψυχολογικό επίπεδο έρχονται αντιμέτωποι με πολλές δυσκολίες, τις οποίες πρέπει να τις ξεπεράσουν, προκειμένου να επιβιώσουν και να παραμείνουν στην επαγγελματική τους θέση και ρόλο. Με λίγα λόγια το στρες πηγάζει από τη σχέση κι αλληλεπίδραση ατόμου και περιβάλλοντος. Και συγκεκριμένα το εργασιακό άγχος είναι η κατάσταση κατά την οποία δεν υπάρχει ή το άτομο αντιλαμβάνεται ότι δεν υπάρχει ισορροπία ανάμεσα στις απαιτήσεις του περιβάλλοντός ή του ατόμου και στις δυνατότητες του ατόμου. Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στην έννοια της αντίληψης καθώς η πίεση θα λέγαμε ότι έχει ένα υποκειμενικό χαρακτήρα. Συγκεκριμένα οι ίδιες συνθήκες που για μερικούς ανθρώπους μπορούν να αποτελέσουν πηγές στρες, για κάποιους άλλους δεν έχουν την ίδια επίδραση. Κι αυτό γιατί παίζει μεγάλο ρόλο η σημασία που δίνει το άτομο σε ένα γεγονός ή σε μία κατάσταση, καθώς και το μέγεθος των ικανοτήτων που διαθέτει για την αντιμετώπισή του αγχογόνου παράγοντα. Έτσι λοιπόν είναι δυνατόν τα άτομα να αντιδρούν διαφορετικά σε παρόμοιας φύσης καταστάσεις, ενώ το ίδιο άτομο μπορεί να αντιδράσει διαφορετικά σε παρόμοιας φύσης καταστάσεις σε διαφορετικές περιόδους της\n32 ζωής του. Σ αυτό το σημείο θα πρέπει να αναφέρουμε ότι η πίεση και το άγχος, όπως αναφέραμε και στο 1 ο κεφάλαιο, μπορούν να θεωρηθούν και ως θετικά όταν υπάρχουν σε τέτοιο βαθμό ώστε να κινητοποιούν το άτομο να λειτουργήσει αποτελεσματικά. Αντιθέτως η παρατεταμένη έκθεσή του ατόμου στο άγχος μπορεί να μειώσει την αποτελεσματικότητα του στην εργασία του και να επιφέρει αρνητικές συνέπειες στην υγεία του και στην οικογενειακή και κοινωνική του ζωή. Ωστόσο, όλες οι εκδηλώσεις άγχους στην εργασία, δεν μπορούν να θεωρηθούν ως εργασιακό άγχος. Το εργασιακό άγχος μπορεί να προέρχεται από διάφορους και διαφορετικούς παράγοντες τους οποίους θα αναλύσουμε στη συνέχεια. Το άγχος μπορεί ενδεχομένως να επηρεάσει οποιοδήποτε εργασιακό χώρο ανεξάρτητα από το μέγεθός του και τον τομέα δραστηριότητάς του και οποιοδήποτε εργαζόμενο ανεξάρτητα από τη μορφή συμβολαίου ή τη σχέση εργασίας. Το άγχος δεν αφορά μόνο τους εργαζόμενους αλλά και τους εργοδότες, καθώς η λειτουργία και η πορεία της επιχείρησής, της εταιρείας ή της οργάνωσής τους εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την εμπλοκή και την απόδοση των εργαζομένων. «Από τη φύση τους μερικά επαγγέλματα είναι περισσότερο αγχογόνα από άλλα. Ιδιαίτερα αγχογόνα είναι τα επαγγέλματα εκείνα που συνεπάγονται σχέσεις με ανθρώπους, απαιτούν ταχύτητα στη λήψη αποφάσεων, ή οι αποφάσεις που λαμβάνονται είναι δυνατόν να έχουν σοβαρές οικονομικές, κοινωνικές ή άλλου είδους συνέπειες. Σύμφωνα με τους Cooper & Eaker (1988) παραδείγματα τέτοιων επαγγελμάτων αναφέρονται ενδεικτικά παρακάτω: 1. Επαγγέλματα ένστολα: αστυνομικοί, κυβερνήτες αεροσκαφών, φύλακες σε σωφρονιστικά ιδρύματα. 2. Καλλιτεχνικά επαγγέλματα: δημοσιογράφοι, ηθοποιοί, παρουσιαστές ραδιοφώνου και τηλεόρασης, κινηματογραφιστές. 3. Επαγγέλματα διοίκησης και εμπορίου: διαφημιστές, διευθυντές προσωπικού. 4. Επαγγέλματα παραγωγής και κατασκευών: ανθρακωρύχοι, κτίστες. 5. Επαγγέλματα υγείας: οδοντίατροι, γιατροί (ιδιαίτερα χειρούργοι), νοσοκόμες.\n33 6. Επαγγέλματα κοινωνικών υπηρεσιών: δάσκαλοι, κοινωνικοί λειτουργοί.» (Καντάς,1995: 103). Η υγιής εργασία είναι εκείνη κατά την οποία η πίεση υπάρχει σε τέτοιο βαθμό που να παρακινεί τους εργαζόμενους να αξιοποιούν τις ικανότητες τους. Δηλαδή οι απαιτήσεις θα πρέπει να συμβαδίζουν με τις δυνατότητες των εργαζομένων. Επίσης η πίεση σχετίζεται με το βαθμό ελέγχου που έχουν οι εργαζόμενοι πάνω στη δουλειά τους καθώς και με την υποστήριξη που λαμβάνουν από τα άτομα που εργάζονται στον ίδιο χώρο όπως διευθυντές, προϊσταμένους και συναδέλφους. Σύμφωνα με το World Health Organization (1986), «ως υγεία δεν θεωρείται ότι είναι μόνο η απουσία της αρρώστιας ή της αδυναμίας αλλά η θετική κατάσταση μιας πλήρους φυσικής, διανοητικής και κοινωνικής ευεξίας. Έτσι το υγιές εργασιακό περιβάλλον είναι αυτό στο οποίο δεν υπάρχει απλά και μόνο η απουσία επιβλαβών συνθηκών αλλά η προώθηση άφθονων υγιών συνθηκών» (Leka και συν., 2003: 4). Είναι πολύ σημαντικό να γίνονται συνεχείς αξιολογήσεις των κινδύνων για την υγεία και να παρέχεται κατάλληλη πληροφόρηση και κατάρτιση όσον αφορά τα ζητήματα υγείας. Επιπλέον να δίδονται οδηγίες και πρακτικές υποστήριξης στις διάφορες οργανώσεις και δομές. 2.2 Οι πηγές του εργασιακού άγχους Ένα πολύ σημαντικό πρώτο βήμα, τόσο για το κάθε άτομο ξεχωριστά, όσο και για τον κάθε οργανισμό είναι ο εντοπισμός και η αναγνώριση των τομέων και των στοιχείων εκείνων, που φαίνεται ότι προκαλούν στρες στο εργασιακό περιβάλλον. Ωστόσο, δεδομένης της πολυπλοκότητας του φαινομένου του άγχους όταν αναφερόμαστε στις πηγές άγχους δεν μπορούμε να είμαστε απόλυτοι και κατηγορηματικοί και δεν πρέπει να αγνοούμε την προσωπική αντίληψη του κάθε ατόμου, σχετικά με το ποιους παράγοντες θεωρεί ως στρεσογόνους και ποιους όχι. Έτσι λοιπόν σ αυτή την ενότητα θα αναφερθούμε σε πιθανούς στρεσογόνους παράγοντες στο εργασιακό


Τα κρύα έπιασαν για τα καλά τα βράδια αυτής της εβδομάδας και οι celebrities κατέβασαν τα πιο ζεστά ρούχα από τις ντουλάπες τους. Δερμάτινα και μάλλινα βρέθηκαν να πρωταγωνιστούν στα outfits τους και οι πιο ωραίες -αλλά και οι πιο ατυχείς- επιλογές βρίσκονται στη συνέχεια.\nΗ Μέγκυ είπε να επενδύσει σε μία καθαρά ροκ εμφάνιση και δε θα μπορούσε να μας βρίσκει πιο σύμφωνες. Ταίριαξε τα νέα κοντά της μαλλιά με κολάν, combat boots και δερμάτινο jacket και ήταν το απόλυτο rock idol.\nΠολύ ωραία τα δερμάτινα αλλά, όταν είναι σε όλη την επιφάνεια του look, δείχνουν λίγο υπερβολικά. Θα κρατούσαμε το πανωφόρι και θα αντικαθιστούσαμε το παντελόνι – καμπάνα με ένα ενδεχομένως πιο βαμβακερό ύφασμα.\nΑπλά εξαιρετική, Θεοδώρα! Black & white με σκακιέρα στο παντελόνι και μαύρο, δερμάτινο jacket κάνουν τα fashion icons! Είσαι έτοιμη για φωτογράφιση περιοδικού όσον αφορά στο street style!\nΔε θα λέγαμε ακριβώς κακοντυμένη την Τόνια, αλλά θέλαμε το κάτι παραπάνω. Ένα στοιχείο, μία λεπτομέρεια που να κάνει την εμφάνιση να ξεχωρίσει και να γίνει πιο ενδιαφέρουσα. Κατά τα λοιπά, γλυκύτατη.\nΑν ψάχνεις για cozy outfit, το μόνο που έχεις να κάνεις είναι να δεις αυτό της Τζένης Θεωνά. Πέρα από τη ζεστασιά που αποπνέει, όμως, το λατρέψαμε και για το layering του oversized πουλόβερ με το sleeveless μάλλινο και καπιτονέ. Μεγάλο «ναι»!\nΑχ, Κόνι! Με το παντελόνι δεν έχουμε κανένα θέμα, ωστόσο το διάφανο της μπλούζας και το υπερβολικά επιβλητικό, ασημένιο βραχιόλι και κολιέ θα τα αλλάζαμε οπωσδήποτε. Όχι από τις πιο επιτυχημένες της εμφανίσεις.\nΜπράβο, βρε Βίκυ, που τολμάς και πειραματίζεται με υφάσματα και layering. Το δερμάτινο, μακρύ πουκάμισο με τις ψηλές, suede μπότες και τη λεοπάρ ζώνη στη μέση έκαναν την τέλεια αντίθεση μεταξύ τους.\nΩραίο το πράσινο για την επιδερμίδα και τα μαλλιά, αλλά τι το ήθελες, βρε Μελίνα, τόσο ψηλό παντελόνι και, μάλιστα, μαζί με ζώνη στη μέση; Ένα απλά ψηλόμεσο jean θα ήταν ιδανικό, ώστε να μη χαλάσει το σύνολο.\nΦοβερά κομψή και στυλάτη η Βασιλική Μιλλούση! Δερμάτινο παντελόνι με μποτάκια και φανταστικό πανωφόρι – πουκάμισο. Παρεμπιπτόντως, Βασιλική, θέλουμε να μάθουμε από πού το πήρες!\nΕνώ οι total black εμφανίσεις είναι αρκετά safe ως προς το τελικό αποτέλεσμα, αυτή της Κατερίνας δε μας ενθουσίασε, γιατί έχει πολλή πληροφορία. Κάτι το cut στο ντεκολτέ, κάτι οι αλυσίδες στο παντελόνι, κάτι το ελαφρύ ύφασμα δε βοηθούν ιδιαίτερα στο θέμα της κομψότητας.\nΜαρία Ηλιάκη: Απαντά πρώτη φορά στις φήμες που θέλουν την εκπομπή να μειώνεται σε τηλεοπτικό χρόνο


Χειροποίητο πορτοκαλί πολυτελείας ακρυλικό δώρο προμηθευτές και κατασκευαστές - Κίνα Factory - Ouke ακρυλικό\nΣτα κομψά σχέδια και σχέδια, προσφέρουμε την καλύτερη ποιότητα του Acrylic Gift Box. Τα προσφερόμενα προϊόντα αναγνωρίζονται για την ανώτατη ποιότητα και την ευχάριστη ματιά. Αυτό το ακρυλικό κουτί δώρου χρησιμοποιείται ως επί το πλείστον για δώρο μερικούς ανθρώπους. Το ακρυλικό κουτί δώρου κατασκευάζεται με τη χρήση πρώτης ύλης καλής ποιότητας και τεχνολογίας εκ των προτέρων. Τα προϊόντα μας διατίθενται στην αγορά σε μεγάλη γκάμα και οι πελάτες μπορούν να το κάνουν χύμα.\nΗ προσέγγισή του είναι πολύ ξεχωριστή. Κάθε γωνία του καπακιού είναι στερεωμένη με μια τριγωνική πλάκα, μόνο για να καλύψει το κουτί. Δεν είναι τόσο συνηθισμένο όσο και άλλα κουτιά.\n1. Όνομα: Ακρυλικό κουτί δώρου\n2.Size: 120 * 100 * 120 mm ή προσαρμόσετε\n3.Color: πορτοκαλί ή προσαρμόσετε\n5.Logo: οποιοδήποτε λογότυπο μπορεί να είναι μεταξοτυπία ή εκτύπωση UV\n6.Design: θα μπορούσε να ακολουθήσει την λέξη τέχνης σας\n8. Αμοιβή δείγματος: θα μπορούσε να επιστραφεί μετά την τοποθέτηση της παραγγελίας\n9.Προϊόντα πλεονεκτήματα: 1) Περιβαλλοντικά φιλική και ανακυκλώσιμη\n2) Όλα τα προϊόντα είναι καθαρές τέχνες και βιοτεχνίες.\n3) Είναι πολύ σταθερή και ισχυρότερη δύναμη φέρουσας.\nΙδρύθηκε το έτος 2010, OUKE είναι ο κορυφαίος κατασκευαστής, χονδρέμπορος και λιανοπωλητής ακρυλικά κουτιά, ακρυλικό επαγγελματική κάρτα, ακρυλικό κάτοχος καρτών, ακρυλικό πλαίσιο, ακρυλικό μπρελόκ και πολλά άλλα. Κατασκευάστηκε με τη χρήση ανώτατου υλικού κατηγορίας και προοδευτικών εργαλείων. αυτά συμβαδίζουν με τους κανόνες και τις κατευθυντήριες γραμμές που καθορίζονται από την αγορά.\nT / T, Paypal, West Union ή τραπεζική μεταφορά\nPE / τσάντα με φυσαλίδες + αφρώδες πλαστικό + εσωτερικό κουτί + εξωτερικό κουτί\n1 . Πόσο καιρό θα χρειαστεί να λάβω τα προϊόντα μου;\nΣύμφωνα με τη διαδικασία της εταιρείας μας, θα χρειαστούν περίπου 7 με 15 εργάσιμες ημέρες για να φτιάξουμε τα προσαρμοσμένα σχεδιασμένα και τυπωμένα προϊόντα μας.\n2. Μπορώ να έχω ένα συσκευασμένο κουτί συσκευασίας;\nΝαί . Ως επαγγελματίας κατασκευαστής θα σχεδιάσουμε και θα κατασκευάσουμε τα προϊόντα με βάση τις ανάγκες των μεμονωμένων πελατών. Όλα τα κουτιά μας είναι κατασκευασμένα με βάση τα έργα τέχνης και τις ανάγκες συσκευασίας.\n3 . Πόσο σύντομα μπορώ να λάβω προσφορά τιμής;\nΓια τις περισσότερες περιπτώσεις, μόλις βγάλουμε το χαρτονένιο στυλ, τις διαστάσεις, τον τύπο χαρτονιού, συμπεριλαμβανομένου του πάχους, τις απαιτήσεις εκτύπωσης και την ποσότητα, μπορούμε να σας προσφέρουμε μια προσφορά τιμών μέσα σε 24 ώρες.\nΈνα ζευγάρι:Κίνα Προμηθευτές Clear 1 Rose Flower Box με καπάκι Επόμενη:2018 Νέο πολύχρωμο σε σχήμα καρδιάς ακρυλικό κουτί λουλουδιών


Οι Δημοκρατικοί εναντίον του υπουργού Εξωτερικών του Τραμπ – Newsbeast\nΟι Δημοκρατικοί εναντίον του υπουργού Εξωτερικών του Τραμπ\nΤον κατηγορούν ότι αθέτησε την υπόσχεσή του να παραδώσει στοιχεία για τις φορολογικές απαλλαγές του\nΟι Δημοκρατικοί κατηγορούν τον Ρεξ Τίλερσον, ο οποίος επιλέχθηκε από τον Ντόναλντ Τραμπ για την ηγεσία του αμερικανικού υπουργείου των Εξωτερικών, ότι αθέτησε την υπόσχεσή του να παραδώσει στοιχεία για τις φορολογικές απαλλαγές που είχε επί τριετία, σχολιάζει το CNN.\nΩστόσο, γίνεται γνωστό ότι ο Τίλερσον δεν έχει νομική υποχρέωση να προσκομίσει τις φορολογικές απαλλαγές του.\nΑπό την άλλη μεριά, σ' ένα τυπικό ερωτηματολόγιο που του έστειλαν Δημοκρατικοί και Ρεπουμπλικάνοι υπήρχε η ερώτηση εάν ο ίδιος και η σύζυγος του θα κατέθεταν τις φορολογικές απαλλαγές τους, στην περίπτωση που αυτό τους είχε ζητηθεί. Τρεις Δημοκρατικοί Γερουσιαστές δήλωσαν στο CNN\nότι ο Τίλερσον είχε απαντήσει καταφατικά στην ερώτηση αυτή. Ωστόσο, δύο πηγές που έχουν γνώση του ερωτηματολογίου που εστάλη στον Τίλερσον, δήλωσαν ότι ο ίδιος ήταν θετικός στο να παρέχει «πληροφόρηση» σχετικά με τις φορολογικές απαλλαγές του και όχι με το οικονομικό ύψος των απαλλαγών του.\nΌταν το CNN ζήτησε διευκρίνηση για το θέμα, ένα βοηθητικό στέλεχος της επιτροπής της Γερουσίας που ασχολείται με την υπόθεση δήλωσε ότι ο Τίλερσον έγραψε στο ερωτηματολόγιο:\n«Εάν ερωτηθώ, θα γνωστοποιήσω πληροφορίες για τις φορολογικές απαλλαγές μου την τελευταία τριετία, επί μιας εμπιστευτικής βάσης για τη διαδικασία».\nΠαράλληλα, οι Δημοκρατικοί έχουν καταθέσει αίτημα προς τη μεταβατική ομάδα του Τραμπ για τη γνωστοποίηση των φορολογικών απαλλαγών του Τίλερσον, σύμφωνα με υψηλόβαθμο στέλεχος που έχει γνώση για το θέμα.\n«Είναι ενοχλητικό γιατί την προηγούμενη εβδομάδα είχε δημιουργηθεί η εντύπωση ότι υπήρχε απρόσκοπτη επικοινωνία μεταξύ της μεταβατικής ομάδας, της μειοψηφίας, αλλά και της πλειοψηφίας στη Γερουσία για το θέμα αυτό. Είναι προφανές ότι κάτι έχει αλλάξει», δήλωσε χαρακτηριστικά το υψηλόβαθμο στέλεχος.\nΑπό την άλλη μεριά, ο Μπόμπ Κόρκερ, Ρεπουμπλικάνος και πρόεδρος της Επιτροπής Εξωτερικών Σχέσεων της Γερουσίας, δηλώνει ότι από τους υποψηφίους για την ηγεσία του αμερικανικού ΥΠΕΞ δε ζητείται η κατάθεση τέτοιων εγγράφων. «Επί τη βάσει της πρακτικής που ακολουθείται δε ζητείται για τους υποψηφίους που ελέγχονται από την Επιτροπή Εξωτερικών Σχέσεων η κατάθεση τέτοιων εγγράφων.\nΗ επιτροπή δεν έχει ζητήσει από τον κύριο Τίλερσον την κατάθεση των φορολογικών απαλλαγών του», δήλωσε ο Κόρκερ στο CNN. «Θα καταθέσει εκτενή στοιχεία για τα οικονομικά του. Τα στοιχεία αυτά, αναμένεται να κατατεθούν τις επόμενες ημέρες. Η επιτροπή μας, θα ακολουθήσει τις ίδιες διαδικασίες για την υποψηφιότητα του κυρίου Τίλερσον, όπως αυτές που ακολουθούσε προτού γίνω μέλος της, πριν από δέκα χρόνια» δήλωσε χαρακτηριστικά ο Κόρκερ, σύμφωνα με το CNN.\nΣΧΕΤΙΚΑ TAGSΔημοκρατικοι Ντοναλντ Τραμπ