Phone aa nulai kei vaanee irukolhaku | Mihaaru\nފޯނާ ނުލައި ކެތްވާނީ ކުޑަ އިރުކޮޅަކު\n28 ފެބުރުއަރީ 2017 - 06:154comments\nސްމާޓްފޯނަކީ އެކަނިވެރިކަން ފިލުވައިދޭ އެއްޗަކަށް ވަނީ ވެފަ އެވެ. އެކަމަކު ފޯނަށް ދެވި ހިފުމުގެ މައްސަލަ ވެސް ހަމަ އެހާ ބޮޑެވެ.\nސައިކޮލޮޖިސްޓުން ކުރި ދިރާސާއަކުން ދެއްކި ގޮތުގައި ފޯނު ގެންގުޅޭ މީހަކަށް އެއާ ނުލައި އުޅުމަކީ ވަރަށް ދަތި ކަމެކެވެ. ފޯނު ނެތް ނަމަ މަދު މިނެޓްކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި މީހާ ސްޓްރެސްވާ ކަމަށް ދިރާސާއިން ދެއްކި އެވެ.\nސައިކޮލިޖިސްޓުން ބުނީ ފޯނު އަތުލުމުން މިނެޓްކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި މީހާ ސްޓްރެސްވާ ކަމުގެ އަލާމާތްތައް ފެންނަން ފަށާ ކަމަށާއި އުމުރުން 18 އަހަރާއި 26 އަހަރާ ދެމެދުގެ ޒުވާނުންގެ ކިބައިން މި މައްސަލަ ފެންނަ މިންވަރު އިތުރު ކަމަށެވެ.\nމި ދިރާސާގައި، އެއްބައެއްގެ އަތުގައި ފޯނު ބާއްވާފައި އަދި އަނެއް ބައެއްގެ އަތުން ފޯނު އަތުލި އެވެ. ސްޓްރެސްވުމުން މިޒާޖަށް އަންނަ ބަދަލުތައް ބޮޑަށް ފާހަގަވެފައި ވަނީ ފޯނު އަތުލާފައި ތިބި މީހުންގެ ކިބައިންނެވެ. އަދި އާންމުކޮށް ގެންގުޅޭ ފޯނު އަތުލުމަށް ފަހު އެހެން ފޯނެއް ދިން މީހުންގެ ކިބައިން ސްޓްރެސްގެ އަސަރު ފެނުނު މިންވަރު ވެސް ދަށްކަން ފާހަގަވި އެވެ.\nހަންގޭރީގެ އިއޯވޮސް ލޮރެންޑް ޔުނިވަސިޓީގެ ތަޖުރިބާކާރުންގެ މި ދިރާސާއަށް ފަހު ބުނީ އިންސާނުންނަށް، އޭނާ ގަޔާވާ އެއްޗެއް ގެންގުޅުމުން ހިތްހަމަޖެހުން ލިބޭ ކަމަށާއި ކުޑަކުދިންނާއި ބޮޑެތި މީހުންނަށް ވެސް މިކަން އޮންނަނީ މިހެން ކަމަށެވެ. އެކަމަކު ފޯނުގެ ހާއްސަކަން ވަކިން ބޮޑުވަނި ފޯނަށް އޮންނަ ލޯތްބާއި އޭގެ ސަބަބުން އެކި މީހުންނާ ގުޅުވައިދޭތީ ކަމަށް ސައިކޮލޮޖިސްޓުން ބުންޏެވެ.\nމި ދިރާސާގައި ބައިވެރިކުރި 18-26 އަހަރުގެ މީހުންގެ އަތުން ފޯނު އަތުލުމުން އަންނަ ބަދަލުތައް ބެލުމަށް އެ މީހުން އުޅޭ ގޮތް ވީޑިއޯކޮށް އަދި ހިތުގެ ހިނގުމަށް އަންނަ ބަދަލު ވެސް ބެލި އެވެ. މި ބައިވެރިންގެ ތެރެއިން އެއް ބައެއްގެ ފޯނުތައް އަތުލައި ކަބަޑަކަށް ލީ އެވެ. އަދި މި 87 ބައިވެރިން ތަނެއްގެ އެތެރޭގައި ބައިތިއްބައި، އެ މީހުންނާ އެކި މަސައްކަތްތައް ހަވާލުކުރި އެވެ. މިގޮތަށް ބެލުމުން އެނގުނު ގޮތުގައި، އަތުގައި ފޯނު ނެތް މީހުން މަސައްކަތަށް ދިން ސަމާލުކަން ކުޑަވެ، މަސައްކަތް މެދުކަނޑާލާފައި އެކި ހަރަކާތްތައް ކުރުމުގައި ތިބި މިންވަރު އިތުރެވެ.\nތަޖުރިބާކާރުންގެ ޓީމުން ބުނީ ފޯނަށް ދެވި ހިފުމުގެ މައްސަލަ ބޮޑު ކަމަށާއި ފޯނު ނެތް ނަމަ ވެދާނެ ގޮތަކާ މެދު ކަންބޮޑުވެ ހާސްވާ ޒުވާނުން ވަރަށް ގިނަ ކަމަށެވެ. މި މައްސަލަ ކޮންމެ ފަސް މީހަކުން އެކަކަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ކަމަށް ދިރާސާ ޓީމުން ބުންޏެވެ. މި މައްސަލައަށް މިހާރު ވަނީ ނަމެއް ވެސް ދީފަ އެވެ. އެއީ "ނޮމޮފޯބިއާ" އެވެ.\nއިތުރު ލިޔުންތައް ސިއްހަތު ހާސްވުން މޮބައިލް ފޯން ސްމާޓް ފޯން ސައިންޓިފިކް ރިސާޗް


Hulhumale' in midhiya hafuthaa therey traffic gavaidhaa hilaafu vumun 161 meehun joorimanaa kuri: Police - One Online\nފުލުހުން ޓެކްސީތަކެއް ޗެކްކުރަނީ --- ފޮޓޯ: ޓްރާންސްޕޯޓް އޮތޯރިޓީ\nހުޅުމާލެއިން މިދިޔަ ހަފުތާތެރޭ ޓްރެފިކް ގަވައިދާ ހިލާފުވުމުން 161 މީހުން ޖޫރިމަނާ ކުރި: ޕޮލިސް\n17 އޮގަސްޓާއި 23 އޮގަސްޓާއި ދެމެދު ޓްރެފިކް ގަވައިދާ ހިލާފުވުމުން ހުޅުމާލެއިން 161 މީހުން ފައިން ކުރިކަމަށް ފުލުހުން ބުނެފިއެވެ.\nހުޅުމާލެ ފުލުހުންގެ ހަފުތާގެ ތަފާސް ހިސާބުތަކުން ދައްކާ ގޮތުން މިދިޔަ ހަފުތާ ތެރޭ 522 ވެހިކަލެއް ފުލުހުން ވަނީ ޗެކު ކޮށްފައެވެ. 161 މީހުން ޖޫރިމަނާ ކޮށްފައިވަނީ އެ 522 ވެހިކަލް ޗެކު ކުރުމުގެ ތެރެއިން ކަމަށް ފުލުހުން ބުނެ އެވެ.\nއެންމެ ގިނައިން ޓްރެފިކް ގަވައިދާ ހިލާފު ވެފައި ވަނީ، ލައިސެންސް ނެތި ދުއްވައިގެން ކަމަށާއި ލައިސަންސް ނެތި ދުއްވި 90 މީހުން މިދިޔަ ހަފުތާގައި ހުޅުމާލެއިން ހިފަހައްޓާފައިވާ ކަމަށް ފުލުހުންގެ ތަފާސް ހިސާބުތަކުން ދައްކަ އެވެ.\nމީގެ އިތުރުން އަހަރީ ފީ ދައްކާފައި ނެތުމުން 24 މީހުން، ރޯޑް ވާދިނަސް ފީ ދައްކާފައި ނެތުމުން 23 މީހުން އަދި އިންޝުއަރެންސް ހަމަވެފައި ވުމުން 21 މީހުން ހިފަހައްޓާފައިވާކަމަށް ވެސް ފުލުހުން މައުލޫމާތު ދެއެވެ. ހެޑްސެޓް ޖަހައިގެން ދުއްވި އަށް މީހެއްވެސް ފުލުހުން ވަނީ ހިފަހައްޓާފައެވެ.\nފުލުހުން މައުލޫމާތު ދިން ގޮތުގައި މިދިޔަ ހަފުތާގައި ހުޅުމާލޭގައި ފަސް އެކްސިޑެންޓެއް ހިނގާފައިވެއެވެ. އަދި ވައްކަމާއި ފޭރުމުގެ 15 މައްސަލައަކާއި، މަސްތުވާތަކެތީގެ މައްސަލައަކާއި މާރާމާރީގެ މައްސަލައެއް މިދިޔަ ހަފުތާތެރޭ ހުޅުމާލެ ފުލުހުންނަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ކަމަށް ފުލުހުން އާންމު ކުރި މި ތަފާސް ހިސާބުތަކުން ދައްކައެވެ.\nގުޅޭ ޓެގު ޕޮލިސް ހުޅުމާލެ ޓްރެފިކް ޕޮލިސް


Maldivian in Thimarafuhtah reyganduge dhathuruthah fashaifi\n8 މަސް,2ދުވަސް, 20 ގަޑި, 51 މިނެޓް, 27 ސިކުންތު ކުރިން 2700އިދުހާމް ނައީމް\nތ. އަތޮޅު ތިމަރަފުށި އެއަރޕޯޓަށް ރާއްޖޭގެ ޤައުމީ އެއަރލައިނުން ރޭގަނޑުގެ ދަތުރުތައް ފަށައިފިއެވެ.\nރޭގަނޑުގެ ދަތުރުތައް ފެށުމުގެ ގޮތުން އެ ރަށުގައި ވަނީ ހާއްސަ ހަފްލާއެއް ބާއްވާފައި. ރޭ ބޭއްވި އެ ހަފްލާގައި އެ އެއަރޕޯޓަށް ވަނީ ރޭގަނޑު ޖައްސާ ފުރަތަމަ ބޯޓު ޖައްސާފައެވެ. އެ ފްލައިޓުގައި ސަރުކާރަށް ނިސްބަތްވާ މިނިސްޓަރުންނާއި ސްޓޭޓް މިނިސްޓަރުންގެ އިތުރުން އެ ދާއިރާގެ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މެމްބަރު ވަނީ އެ ރަށަށް ވަޑައިގެންފައެވެ.\n2013ވަނަ އަހަރު ހުޅުވާލި އެ އެއަރޕޯޓަށް މިހާރު ރޭގަނޑުގެ ދަތުރުތައް ފަށާފައިވާއިރު ޤައުމީ އެއަރލައިނުން ބުނީ އެ އެއަރލައިންގެ މަގްސަދަކީ ރާއްޖޭގެ ކަންކޮޅުތަކަށް ކުރަމުން އަންނަ ދަތުރުތައް ގިނަކުރުމަށްކަމަށެވެ.\nތިމަރަފުށްޓަށް ރޭގަނޑުގެ ފްލައިޓުތައް ފަށާފައިވާއިރު މޯލްޑިވިއަނުން ވަނީ އެ ކުންފުނިން ޓިކެޓް ވިއްކާ އަގުތަކަށްވެސް ބަދަލުތަކެއް ގެނެސްފައެވެ.\nރައީސް ޔާމީން ވަނީ އެމަނިކުފާނުގެ ޒަޢާމަތުގައި ރާއްޖޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކަށް ވައިގެ މަގުން ދަތުރުފަތުރު ކުރުމަށް އެއަރޕޯޓުތައް ޤާއިމްކުރައްވާފައެވެ. އަދި އޭރު އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުން އެއީ ބޭކާރުކަމެއްކަމަށާއި ރާއްޖެއަށް ބޭނުންވަނީ ފެރީގެ ނިޒާމުކަމަށް ބުނިނަމަވެސް މިއަދު އެ ފަރާތްތަކަށްވެސް ވަނީ ރައީސް ޔާމީންގެ ސިޔާސަތުތައް ކަމުގޮސްފައެވެ.


Tree Top Hospital: aa baabehge feshun | Mihaaru\nޓްރީ ޓޮޕް ހޮސްޕިޓަލްގެ މަސައްކަތް ކުރިއަށް ދަނީ: މިތަނުގައި އެންމެ ޒަމާނީ ފެންވަރުގެ ހިދުމަތްތައް ލިބެން ހުންނާނެ -- ފޮޓޯ: ނިޝާން އަލީ\nޓްރީ ޓޮޕް ހޮސްޕިޓަލް: ސިއްހީ ހިދުމަތުގެ އާ ބާބެއްގެ ފެށުން\n21 އޯގަސްޓް 2016 - 06:47 24 comments\nރާއްޖޭގެ އެންމެ މުއްސަނދި އެއް ގްރޫޕުން ހުޅުމާލޭގައި ދުނިޔޭގެ ފެންވަރުގެ ހޮސްޕިޓަލެއް އަޅާ ވާހަކަ އިއުލާންކުރުމާ އެކު ރާއްޖޭގެ ސިއްހީ ހިދުމަތް އެހެން ހަރުފަތަކަށް ގެންދާނެކަމުގެ ޔަގީންކަން ލިބުނެވެ. މިހާރު އެކަން ހަގީގަތަކަށް ވާތަން އެ ދަނީ ފެންނަމުންނެވެ. އާ ހޮސްޕިޓަލް އިމާރާތް ނިމެން ކައިރިވެއްޖެ އެވެ.\nތުރުކީގެ ކުންފުންޏަކާ ހަވާލުކޮށްގެން ހަދާ ހޮސްޕިޓަލްގެ ބިޔަ ދެ ބިލްޑިންގަކީ މުޅިން ދަގަނޑު ބޭނުންކޮށްގެން ރާއްޖޭގައި އިމާރާތްކުރާ އެންމެ ބޮޑު ދެ ބިލްޑިންގަށް ވާނެ އެވެ. އަށް ބުރިއަށް ހަދާ 30،000 އަކަފުޓޫގެ ބިލްޑިންގާއި އަދި އެއާ ޖެހިގެން އަށް ބުރިއަށް ހަދާ 10،000 އަކަފުޓޫގެ ބިލްޑިންގެ މަސައްކަތް އަންނަ އަހަރުގެ ފުރަތަމަ ހަތަރު މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ނިންމޭނެ ކަމަށް ބެލެވެ އެވެ.\nޓްރީ ޓޮޕް ހޮސްޕިޓަލްގެ މައި އިމާރާތާއި ސަޕޯޓް ބިލްޑިންގެ ކުރެހުމެއް\nރާއްޖޭގެ މަޝްހޫރު މަހުޖަނުންތަކެއް ހިއްސާވެގެން އުފައްދާފައިވާ ޓްރީ ޓޮޕް އިންވެސްޓްމަންޓުން ހުޅާމާލޭގައި އެއް ލައްކަ އަކަފޫޓުގެ ސަރަހައްދެއްގައި ހަދާ މަތީ ފެންވަރުގެ ހޮސްޕިޓަލް ހުޅުވާނެ ކަމަށް މިހާރު ލަފާކުރެވެނީ އަންނަ އަހަރުގެ ޖޫން މަހު އެވެ.\nސިއްހީ ހިދުމަތަށް ބޮޑު ބަދަލެއް\nމި ސަރަހައްދަށް ބަލާއިރު ރާއްޖޭގެ ސިއްހީ ހިދުމަތުގެ ފެންވަރު އަދި އެހާ މައްޗެއް ނޫނެވެ. ބޮޑެތި ގިނަ ބަލިތަކަށް އެކަށީގެންވާ ފަރުވާ ދޭނެ ޑޮކްޓަރުންނާއި އިކުއިޕްމަންޓެއް ވެސް ނެތެވެ. ހާއްސަކޮށް ކެންސަރު ބައްޔާއި ކިޑްނީ ޓްރާންސްޕްލާންޓްކުރުން އަދި ހިތުގެ ބައިޕާސް އޮޕަރޭޝަން ފަދަ ކަމެއް ރާއްޖޭގައި މިވަގުތު ހެދޭކަށް ނެތެވެ. އެހެންވެ އެފަދަ ބޮޑެތި ބަލިތަކަށް ފަރުވާ ހޯދަން އަހަރަކު އެތައް ސަތޭކަ ބަޔަކު އަމިއްލަ ހަރަދުގަ އާއި ސަރުކާރުގެ ހަރަދުގައި އަވަށްޓެރި އިންޑިއާ އަދި ސްރީ ލަންކާއަށް ދަތުރުކުރެ އެވެ.\nޓްރީ ޓޮޕް އިންވެސްޓްމަންޓުން ވަނީ ސިއްހީ ގޮތުން އެ ފެންވަރުގެ ކަންކަން ވެސް ކުރެވޭ ގޮތަށް އޮސްޓްރޭލިއާގެ ރަމްސޭ މެޑިކަލް އާއި މެލޭޝިއާގެ ސައިމްޑާބީއާ ހޮސްޕިޓަލް ހިންގުން ހަވާލުކޮށްފަ އެވެ. އަދި ރަމްސޭ ސައިމްޑާބީ ގްރޫޕުން އަންނަނީ އެތަނުގައި ދުނިޔޭގެ ފެންވަރުގެ ސިއްހީ ހިދުމަތް ދޭނެ ސުޕަ ސްޕެޝަލިސްޓުންނާއި ސްޕެޝަލިސްޓުން އަދި އެ ފެންވަރުގެ ނަރުހުންނާއި މެޑިކަލް އޮފިސަރުން ހޯދުމުގެ މަސައްކަތްކުރަމުންނެވެ.\nޓްރީ ޓޮޕް ހޮސްޕިޓަލްގެ އެންމެ ތިރީ ފްލޯ ހުންނާނެ ގޮތުގެ ކުރެހުމެއް: މިތަނުގެ މަސައްކަތް އަންނަ އަހަރުގެ ކުރީކޮޅު ނިމޭނެ. ފޮޓޯ: ޓްރީ ޓޮޕް\nގާތްގަނޑަކަށް 90 މިލިއަން ޑޮލަރު (1.3 ބިލިއަން ރުފިޔާ) ހަރަދުކޮށްގެން ހަދާ ހޮސްޕިޓަލަށް މި މަހު އައްޔަންކުރި ޗީފް އެގްޒެކެޓިވް އޮފިސަރު އެޑްގާ ޓޯރަލް ހެނާންޑޭޒް ބުރާސްފަތި ދުވަހު "މިހާރު" އަށް ދެއްވި ހާއްސަ އިންޓަވިއުއެއްގައި ވިދާޅުވީ އެ ކުންފުނިން މަސައްކަތް ކުރަނީ ދިވެހިންނަށް ދުނިޔޭގެ އެންމެ މަތީ ފެންވަރުގެ ސިއްހީ ހިދުމަތް ފޯރުކޮށް ދޭން ކަމަށެވެ.\n"އަޅުގަނޑުމެން ބޭނުންވަނީ ރާއްޖޭގައި އެންމެ ޒަމާނީ ފެންވަރުގެ ހިދުމަތް ދިނުމަށް. އެގޮތުން ދިވެހިންނަށް ރާއްޖޭގައި ތިބެގެން އެންމެ މަތީ ފެންވަރުގެ ހިދުމަތް ލިބިގެންދާނެ. އަޅުގަނޑުމެން މިތަނުން ރާއްޖެއިން ލިބެން ނެތް ވަރަށް ގިނަ ހިދުމަތްތައް ސެކަންޑްރީ ލެވެލްގައި ދޭނަން. މިތަނުގައި އަޅުގަނޑުމެން ހިދުމަތް ދޭނީ ތަފާތު ކްލިނިކްތައް މެދުވެރިކޮށް،" އެޑްގާ ވިދާޅުވި އެވެ.\nޓްރީ ޓޮޕް ހޮސްޕިޓަލުގައި ތަފާތު ބަލިތަކަށް ފަރުވާ ދޭން 28 ކްލިނިކެއްގައި 30 ޑޮކްޓަރުން މަސައްކަތްކުރާނެ އެވެ. އޭގެ އިތުރުން ޖަޕާނުގެ މަޝްހޫރު ފިލިޕްސް ކުންފުނީގެ އެންމެ ޒަމާނީ ފެންވަރުގެ މެޑިކަލް އިކުއިޕްމަންޓްގެ އިތުރުން އެންމެ ފެންވަރު ރަނގަޅު ބޭސް ވެސް ލިބެން ހުންނާނެ އެވެ.\nޓްރީ ޓޮޕް ހޮސްޕިޓަލުން ދޭން ކަނޑައަޅާފައިވާ ފަރުވާގެ ތެރޭގައި ކިޑްނީގެ ބަލިތަކަށް ހާއްސަ ޑައިލިސިސް މެޝިނާއި ހިތުގެ ބަލިތަކަށް ހާއްސަ ކެތު ލެބަކާއި ކެންސަރުގެ ބައި ވެސް ހިމެނެ އެވެ. އެންމެ ޒަމާނީ ވަސީލަތްތައް ހިމެނޭ ލެބޯޓަރީއަކާއި ބަލި މީހުންނަށް ބޭނުންވާ ބޭސް ލިބޭނެ ސެންޓްރަލް ފާމަސީއެއް ވެސް ހުންނާނެ އެވެ.\nބަލި މީހުން އެޑްމިޓްކުރަން ތަފާތު ފަސް ކެޓަގަރީގެ 159 ކޮޓަރި ހުރެ އެވެ. އެގޮތުން ދެ މީހުން އެޑްމިޓްކުރެވޭ 30 ކޮޓަރިއާއި އެކަކަށް ހިދުމަތް ދެވޭ ގޮތަށް ހަދާ 57 ކޮޓަރި އާއި ހަތަރު ޖޫނިއަ ސުއިޓާއި ހަ ސުޕީރިއާ ސުއިޓް އަދި ދެ ޕްރެޒިޑެންޝަލް ސުއިޓް ހުރެ އެވެ.\nއެޑްގާ ވިދާޅުވީ ހޮސްޕިޓަލުގެ އެންމެ ބޮޑު އަމާޒަކީ ދިވެހިން ބޭސްފަރުވާއަށް ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ކުރަން ޖެހޭ ދަތުރުތައް މަދުކުރުން ކަމަށެވެ.\nޓްރީ ޓޮޕް އިސްވެސްޓްމެންޓުން ހަދަމުން އަންނަ 159 އެނދުގެ ހޮސްޕިޓަލްގެ މަސައްކަތް ކުރިއަށްދާ ގޮތް އެ ކުންފުނީގެ ސީއީއޯ އެޑްގާ (ކ) ނޫސްވެރިންނާ ހިއްސާކުރައްވަނީ.-- ފޮޓޯ: ނިޝާން އަލީ\n"މިތަނުގައި ފަރުވާ ދިނުމަށް ތަފާތު 30 ސްޕެޝަލިސްޓުން މަސައްކަތް ކުރާނެ. އަދި އޭގެ އިތުރުން 160 ވަރަކަށް ނަރުހުން ތިބޭނެ. މިތަނުގައި ހިދުމަތް ދިނުމަށް ދިވެހިންނާއި ބޭރުގެ ޑޮކްޓަރުން ވެސް ތިބޭނެ. އަދި މެލޭޝިއާގެ ބައެއް ޑޮކްޓަރުން ވެސް ފަރުވާދޭން އަންނާނެ،" އެޑްގާ ވިދާޅުވި އެވެ.\nސީއީއޯ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި ހޮސްޕިޓަލަށް ގާތްގަނޑަކަށް 600 އެެއްހާ މުވައްޒަފުން ބޭނުންވެ އެވެ. އެތަނުގެ ހިދުމަތް ފަށައިގަތުމުގެ ކުރިން ތިން މަސް ދުވަހުގެ ޓްރޭނިން ޕްރޮގްރާމްތަކެއް ހިންގާނެ ކަމަށް ވެސް އޭނާ ވިދާޅުވި އެވެ.\n"އަޅުގަނޑުމެން އެންމެ ބޮޑަށް އިސްކަން ދޭނީ ވީހާ ވެސް ގިނަ ދިވެހިން ހޯދަން. ނަމަވެސް ބޭރު މީހުން ވެސް މިތަނުގައި މަސައްކަތްކުރާނެ. މިތަނުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ފެންވަރަށް ހިދުމަތް ދޭން ވަރަށް ގިނަ ދިވެހިން ބޭނުންވޭ،" އެޑްގާ ވިދާޅުވި އެވެ.\nޓްރީ ޓޮޕް ހޮސްޕިޓަލްގެ ޑައިލިސިސް އޭރިއާގެ ކުރެހުމެއް\nއޭނާ ވިދާޅުވީ އެތަނުގައި ހިދުމަތް ދިނުމަށް މަތީ ފެންވަރުގެ ވިޒިޓިން ޑޮކްޓަރުން ވެސް ގެންނަން ނިންމާފައިވާ ކަމަށެވެ. އަދި ހޮސްޕިޓަލް ހުޅުވާ ދުވަހުން ފެށިގެން ބޮޑެތި ބަލިތަކަށް ފަރުވާ ދޭން ނިންމާފައިވާ ކަމަށް ވެސް ސީއީއޯ ވިދާޅުވި އެވެ.\nމިތަނުގައި ފަރުވާ ދިނުމަށް ތަފާތު 30 ސްޕެޝަލިސްޓުން މަސައްކަތް ކުރާނެ. އަދި އޭގެ އިތުރުން 160 ވަރަކަށް ނަރުހުން ތިބޭނެ. މިތަނުގައި ހިދުމަތް ދިނުމަށް ދިވެހިންނާއި ބޭރުގެ ޑޮކްޓަރުން ވެސް ތިބޭނެ. އަދި މެލޭޝިއާގެ ބައެއް ޑޮކްޓަރުން ވެސް ފަރުވާދޭން އަންނާނެ، ސީއީއޯ އެޑްގާ\n"ފުރަތަމަ ފަށައިގަންނަ ދުވަހު ވެސް ހިތުގެ ބަލިތަކަށް ފަރުވާ ދެވޭނެ. އެގޮތުން މިތަނުގައި ޒަމާނީ ފެންވަރުގެ ކެތު ލެބެއް ހުންނާނެ. މިތަނުގައި އެންމެ ފަހުގެ ސްކޭނިން ހިދުމަތްތައް ވެސް ލިބެން ހުންނާނެ. އަދި ފިލިޕްސް މިތަނުގައި ބަހައްޓާނީ އެންމެ ފަހުގެ ޓެކްނޮލޮޖީ ހިމެނޭ އިކުއިޕްމަންޓްތަކެއް،" އެޑްގާ ވިދާޅުވި އެވެ.\nއޭނާ ވިދާޅުވީ އެތަނުގައި ބަލި މީހުންގެ ރިކޯޑްތައް ބެލެހެއްޓުމާއި ސްކޭންތަކާއި އެކްސްރޭ ފަދަ ޑޮކިއުމަންޓްތައް ވެސް ހުންނާނީ ޑިޖިޓަލްކޮށް ކަމަށެވެ.\n"މުޅިން ވެސް ހުންނީ ޑިޖިޓަލް ކުރެވިފައި. އަޅުގަނޑުމެން މި ބަލަނީ ހުރިހާ ކަމެއްގައި ވެސް ޓެކްނޮލޮޖީ ބޭނުންކުރަން،" އޭނާ ވިދާޅުވި އެވެ.\nއެޑްގާ ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި މާލެ އާއި ހުޅުލެ ގުޅުވާލުމުން އެ ހޮސްޕިޓަލަށް ފަރުވާ ހޯދަން އަންނަ މީހުންގެ އަދަދު ވަރަށް ބޮޑަށް އިތުރުވާނެ އެވެ. އެހެންވެ އެކަމަށް ވެސް އެ ހޮސްޕިޓަލުން އަންނަނީ ތައްޔާރުވަމުންނެވެ. އަދި ރަށްރަށުންނާއި ރާއްޖެއިން ބޭރުން އަންނަ ބަލި މީހުންނަށް ފަސޭހައިން ހުޅުމާލޭގައި ތިބެވޭނެ އިންތިޒާމް ހަމަޖެއްސުމުގެ ގޮތުން ހޮސްޕިޓަލާ ޖެހިގެން ހަދާ އިމާރާތުގައި ފެންވަރު ރަނގަޅު އެކޮމޮޑޭޝަނާއި ރެސްޓޯރަންޓް އަދި ފިހާރަ ވެސް ގާއިމްކުރަން ވަނީ ނިންމައިފަ އެވެ.\nދިވެހިންނަށް އޮތީ ކޮން ހާއްސަ ކަމެއް؟\nމިވަރުގެ ބޮޑު އަދި މަތީ ފެންވަރުގެ ހޮސްޕިޓަލެއް ރާއްޖޭގައި ހުޅުވާއިރު ދިވެހިންނަށް ހޭދަކުރެވޭނެ އަގުގައި އަދި އާސަންދަ މެދުވެރިކޮށް ހިދުމަތް ލިބޭނެތޯ ގިނަ ބަޔަކު ދަނީ ސުވާލު އުފައްދަމުންނެވެ. އެކަމަށް ވެސް އެ ހޮސްޕިޓަލުގެ މެނޭޖްމަންޓުން ވަނީ ތައްޔާރުވެފަ އެވެ.\nޓްރީ ޓޮޕްގެ ޑިރެކްޓަރު އާދަމް ސަލީމް ވިދާޅުވީ ދިވެހިންނަށް އާސަންދަ މެދުވެރިކޮށް ހިދުމަތް ހޯދައިދިނުމަށް މަސައްކަތްކުރަމުން އަންނަ ކަމަށެވެ. އެގޮތުން ފަށައިގަންނައިރު ވެސް އާސަންދަ މެދުވެރިކޮށް ހިދުމަތް ދިނުމަށް އާސަންދަ ކުންފުންޏާ އެކު މަޝްވަރާކުރަމުން އަންނަ ކަމަށް އޭނާ ވިދާޅުވި އެވެ.\nޓްރީ ޓޮޕް ހޮސްޕިޓަލްގެ މެޑިކަލް ރޫމެއްގެ ކުރެހުމެއް\n"މިހާރު އަޅުގަނޑުމެން އާސަންދައާ ވާހަކަދައްކައިފިން. ދެން އެ ވާހަކަ ކުރިޔަށް އެބަ ދޭ. ތަންކޮޅެއް ފަހުން އެކަމާ ގޮތެއް ނިންމޭނީ. އުއްމީދުކުރަނީ އާސަންދައާ އެކު ފަށައިގަނެވޭނެ ކަމަށް. އިރާދަކުރެއްވިއްޔާ ދިވެހި ރައްޔިތުންނަށް އާސަންދަ މެދުވެރިކޮށް މި ހޮސްޕިޓަލުން ފަރުވާ ލިބޭނެ،" އާދަމް ވިދާޅުވި އެވެ.\nއެ ހޮސްޕިޓަލުން ލަފާކުރާ ގޮތުގައި ހިދުމަތް ދޭން ފަށައިގަންނަ ފުރަތަމަ ދުވަހު ވެސް ވަރަށް ބިޒީ ހޮސްޕިޓަލަކަށް އެތަން ވެގެންދާނެ އެވެ. އެހެންވެ އެއް ފަހަރާ ގިނަ ބަޔަކަށް ހިދުމަތް ދޭން އެ ތަނުން އަންނަނީ ތައްޔާރުވަމުންނެވެ.\nމިހާރު އާސަންދައާ ވާހަކަދައްކައިފިން. ދެން އެ ވާހަކަކުރިޔަށް އެބަދޭ. ތަންކޮޅެއް ފަހުން އެކަމާ ގޮތެއް ނިންމޭނީ. އުއްމީދުކުރަނީ އާސަންދައާ އެކު ފަށައިގަނެވޭނެ ކަމަށް. އިރާދަކުރެއްވިއްޔާ ދިވެހި ރައްޔިތުންނަށް އާސަންދަ މެދުވެރިކޮށް މި ހޮސްޕިޓަލުން ފަރުވާ ލިބޭނެ،\n"އަޅުގަނޑުމެން މިބަލަނީ ވަރަށް ބިޒީވާނެ ކަމަށް. ދިވެހިން ތިބީ މިފަދަ ހިދުމަތް ދޭނެ އާ ބަޔަކަށް އިންތިޒާރުކޮށްގެން. އަޅުގަނޑުމެން ލަފާކުރަނީ 200 ވަރަކަށް މީހުންނަށް ދުވާލަކު ހިދުމަތް ދޭން ޖެހޭނެ ކަމަށް .މިތަނުން އެންމެ ބޮޑަށް މިބަލަނީ ރައްކާތެރި އަދި އިތުބާރުކުރެވޭ ފަދަ ހިދުމަތްތަކެއް ދިވެހިންނަށް ދޭން،" އެޑްގާ ވިދާޅުވި އެވެ.\nއޭނާ ވިދާޅުވީ ހޮސްޕިޓަލްގެ އެންމެ ބޮޑު އަމާޒަކީ ދިވެހިންނަށް ފަރުވާދިނުން ކަމަށާއި އޭގެ އިތުރުން ރާއްޖޭގައި ދިރިއުޅޭ ބޭރުގެ ގިނަ ބަޔަކު ވެސް އަންނާނެ ކަމަށް ލަފާކުރެއްވޭ ކަމަށެވެ.\nހުޅުމާލޭގައި ޓްރީ ޓޮޕްގެ ފަރާތުން ހަދަމުން އަންނަ ހޮސްޕިޓަލްގެ މައި އިމާރާތުގެ ކުރެހުމެއް\n"މިއީ ރާއްޖޭގެ ޓޫރިޒަމް އިންޑަސްޓްރީއަށް ވެސް ލިބޭ ވަރަށް ބޮޑު ފަސޭހައަކަށް ވާނެ،" އޭނާ ވިދާޅުވި އެވެ.\nއެންމެ މަތީ ފެންވަރުގެ ހިދުމަތް ދިނުމަށް އަމާޒު ހިފާފައިވާ ހޮސްޕިޓަލުގެ އަގުތައް މިހާރު ރާއްޖެ އިން ލިބެން ހުރި އަގުތަކާ ވާދަކުރާނެ ކަމަށް މެނޭޖްމަންޓުން ބުންޏެވެ.\n"ވާދަކުރެވޭނެ އަގުތަކަށް ވާނެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެބަ ފެނޭ ކިހާ އަދަދެއްގެ މީހުން ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ފަރުވާ ހޯދަން ދަތުރުކުރާކަން. އެހެންވީމަ އެ މީހުންނަށް މިތަނުގައި ފަރުވޭ ދޭނީ ފަރުވާތެރިކަމާއި ހިތް ހަމަޖެހޭ ފެންވަރެއްގައި،" އެޑްގާ ވިދާޅުވި އެވެ.\nއޭނާ ވިދާޅުވީ ދިވެހިން ބޭރަށް ފަރުވާ ހޯދަން ދާއިރު ފަރުވާގެ އިތުރުން ޓިކެޓަށާއި ހުރުމަށާއި ކެއުމަށް ބޮޑު ހަރަދެއް ކުރަން ޖެހޭ ކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން އަމިއްލަ ގައުމުގައި ފަރުވާ ހޯދަން އެވަރުގެ ބޮޑު ހަރަދެއް ކުރަން ނުޖެހޭނެ ކަމަށް ސީއީއޯ ވިދާޅުވި އެވެ.\n"އަޅުގަނޑުމެން މިތަނުގައި ހިދުމަތް ދޭނީ ވާދަކުރެވޭ ވަރުގެ އަގުތަކެއްގައި އެންމެ ފެންވަރު ރަނގަޅު ހިދުމަތް. މިތަނުގައި މި ސަރަހައްދުގައި ދެވޭނެ އެންމެ ފެންވަރު ރަނގަޅު ފަރުވާއަށް ވެގެންދާނެ. އަދި ބައިނަލްއަގުވާމީ މިންގަނޑުތަކާ އެއްގޮތަށް އަޅުގަނޑުމެން ހިދުމަތް ދޭނީ،" ރަމްސޭ އަދި ތައިލެންޑްގެ ބަމްރުމްގްރާޑް ހޮސްޕިޓަލްގައި ވެސް އިސް މަގާމުތަކެއް ފުރުއްވާފައިވާ އެޑްގާ ވިދާޅުވި އެވެ.\nހޮސްޕިޓަލުގެ މަސައްކަތް ނިމުމަކާ ކައިރީގައި\nމި ހޮސްޕިޓަލްގެ މަސައްކަތްތައް ކުރިޔަށް ދާ ގޮތް އެންމެ ގާތުން ބަލަން އިސްކޮށް ހުންނެވީ ހުޅުމާލެ ތަރައްގީކުރުމުގައި އިސް ދައުރެއް އަދާކުރެއްވި އަދި ހައުސިން ޑިވެލޮޕްމަންޓް ކޯޕަރޭޝަން (އެޗްޑީސީ)ގެ ކުރީގެ މެނޭޖިން ޑިރެކްޓަރު މަހުޖޫބު ޝުޖާއު އެވެ.\nޓްރީ ޓޮޕް ހޮސްޕިޓަލްގެ ކުރެހުންތަކެއް: މިތަނުގެ މަސައްކަތް އަންނަ އަހަރުގެ ކުރީކޮޅު ނިމޭނެ. ފޮޓޯ: ޓްރީ ޓޮޕް\nއެތަނުގައި ކުރަމުން އަންނަ މަސައްކަތްތައް ވަރަށް ތަފުސީލްކޮށް އޭނާ ކިޔައިދެއްވި އެވެ. ހޮސްޕިޓަލް ނިމޭއިރު އެއީ ރާއްޖޭގައި ހުރި އެންމެ ހިތްގައިމު އަދި ރީތި އެއް އިމާރާތަށް ވެގެންދާނެ އެވެ. އޭގެ އިތުރުން އެތަނުގެ އެކި ޑިޕާޓްމަންޓްތަކުގެ އިންޓިރިއާ ޑިޒައިންތައް ވެސް އެހާމެ ހިތްގައިމެ އެވެ.\n"ބޭރުން އެއްޗިހި ގެނެސްގެން މަސައްކަތްކުރާތީ ބައެއް ކަހަލަ ދަތިތަކެއް އެބަހުރި. އެކަމަކު ފުދޭވަރަކަށް ރަނގަޅު ސްޕީޑެއްގައި މަސައްކަތް ކުރިޔަށް އެބަ ދޭ. މިތަނުގައި ވަރަށް ބައިވަރު ބޮޑެތި މަސައްކަތް އެބަހުރި. އެގޮތުން އިކުއިޕްމަންޓްތައް ބަހައްޓައި ޓެސްޓްކުރުން ވެސް ހިމެނޭ،" މަހުޖޫބު ވިދާޅުވި އެވެ.\nއެ ހޮސްޕިޓަލަށް ބޭނުންވާ އިމަޖެންސީ ކަރަންޓްގެ ހިދުމަތް ދޭން 4.2 މެގަވޮޓްގެ ޖަނަރޭޓަރު ސެޓްތަކެއް ބަހައްޓަން ވަނީ ނިންމައިފަ އެވެ. އެއީ މިވަގުތު މުޅި ހުޅުމާލެއަށް ބޭނުންވާވަރުގެ ކަރަންޓެވެ.\nޓްރީ ޓޮޕް ހޮސްޕިޓަލުގައި މަސައްކަތް ކުރިއަށްދާ ގޮތް އެ ހޮސްޕިޓަލްގެ އިސްވެރިން "މިހާރު" އަށް ކިޔާދެއްވަނީ.-- ވީޑިއޯ: ހުސެން ޝަޔާހު/މިހާރު\n"މިއީ ހަމައެކަނި ސްޓޭންޑްބައި ޖަނަރޭޓަރުތަކެއް. ސްޓެލްކޯއިން ކަރަންޓް ނުލިބިއްޖެއްޔާ ބޭނުންކުރާނީ. އެމްޑަބްލިއުއެސްސީގެ ފެން ބޭނުންކުރާނީ. އެކަމަކު މިތަނުގައި ޑައިލިސިސް ދިހަ ބެޑް ހުންނާތީ އަމިއްލަ އާރުއޯ ޕްލާންޓް ބޭނުންވޭ،" އޭނާ ވިދާޅުވި އެވެ.\nމިހާރު މަސައްކަތްކުރަމުންދާ ގޮތަށް ބަލާއިރު އަންނަ އަހަރުގެ ޖޫން މަހުގެ ތެރޭގައި އެ ހޮސްޕިޓަލުން ހުޅުވޭނެ ކަމަށް ލަފާކުރެވެ އެވެ. އެއާ އެކު ރާއްޖޭގައި ދުނިޔޭގެ ފެންވަރުގެ ފުރަތަމަ ހޮސްޕިޓަލްގެ ހިދުމަތް ދިވެހިންނަށް ލިބެން ފަށާނެ އެވެ.\nއިތުރު ލިޔުންތައް ހުޅުމާލެ ސިއްހަތު ޓްރީޓޮޕް ހޮސްޕިޓަލް\nހުޅުމާލެ މެޑިކަލް ފެސިލިޓީގައި ފަރުވާދޭން ފަށައިފި


(11 އޭޕްރީލް 2017 އާ ގުޅޭ)-- މަންމައާއި ބައްޕަ ދުނިޔޭގައި ތިބިއިރު އެ ދެ މީހުންގެ ހިތްހަމަޖައްސައި ދިނުމުގައި ދަރީން ވަރަށް ހާލުގައި ވެސް އުޅޭން ޖެހިދާނޭކަން މިއަދު އައިރާއަށް އިހުސާސް ކުރެވުނެވެ. އެހެންވިޔަސް މައިންބަފައިން ދޫކޮށްލުމުގެ ހައްޤެއް ދަރީންނަށް ލިބިގެނެއްނުވެއެވެ. ކޮންމެ ހާލެއްގައި ވިޔަސް އެމީހުންނަށް ހެޔޮކޮށް ހިތުމަކީ ވާޖިބެކެވެ.\nފަހަތަށް އެނބުރި ނިޔާނަށް ބަލާލަމުން ނިކަން ފުޅާ ހިނިތުންވުމެއް ތުންފަތަށް އައިރާ ވެރިކޮށްލީ ނިޔާނުގެ ހިތްހަމަޖައްސާލަ ދިނުމަށެވެ. އޭރު ހިތާހިތާ ހެއްދެވި ފަރާތަށް އައިރާ ޝުކުރުވެރިވަމުން ދިޔައީ އޭނާދެކެ އެހާ ލޯބިވާނެ ފިރިއަކު ލިބުމުގެ ނަސީބު މިންވަރު ކުރެއްވީތީއެވެ. ލޯބިވާ ފިރިމީހާއަކީ މިއަދު އައިރާގެ ހުރިހާ ވެސް ހިތްވަރެވެ. ދުނިޔޭގައި ކުރިމަތިވާ ކިތަންމެ ބޮޑު އިމްތިހާނަކަށް ވެސް އައިރާއާއެކު ނިޔާނު ހުރެއްޖެނަމަ އެކަމަކަށް ކެތްތެރިވުމަކީ ނުހަނު ފަސޭހަކަމެކެވެ. އައިރާއަށް އުފުލަން ޖެހޭ ބުރަ ނިޔާނު ލުއިކޮށްދޭނެކަން އޭނާއަށް ޔަގީންވާތީއެވެ.\n"އަހަރެން މިހާރުއްސުރެ މި ވިސްނަނީ ފްރައިޑޭގަ ހަދާނެ އެއްޗަކާމެދު... ވަކިން ހެދުމަށްވުރެ ގޭގައި ޚާއްޞަ އެއްޗެއް ހަދާލާފައި އެ އިން އެތިކޮޅެއް ބައްޕަމެންނަށް ގެންގޮސްދޭނީ... ދޯ..." އައިރާ އައިސް ނިޔާނުގެ ކައިރީ ހުރި ގޮނޑީގެ ލެނގޭބައިގައި ހިފަހައްޓާލިއެވެ.\n"އައިރާއަށް އެނގޭނީ... ޔަގީނުން ވެސް ބައްޕަ ކީއްކުރަން އެކަކަށް ވެސް ނުކުރޭނެ ބުނާކަށް އައިރާ ކައްކާ އެއްޗެއް ނުބައެކޭ" ނިޔާނު މިހެން ބުނެ ހީނލުމާއެކު އެ ހުނުމުގައި އައިރާ ވެސް ބައިވެރިވިއެވެ.\nމޫމިނުންގެ މައްޗަށް މާތް ކުރެއްވިގެންވާ ދުވަހެއްކަމުގައި ހުކުރު ދުވަސްވެއެވެ. ޖަމާޢަތުގައި ކުރެވުނު ފަތިސް ނަމާދަށްފަހު މިސްކިތުން ނުކުމެގެން ނިޔާނު ގެއަށް އައި މަގުމަތީގައި އަމީރުއާ ދިމާވިއެވެ. ފަތިހުގެ އެ ވަގުތަކީ މާލޭގެ މަގުތަށްމަތި ވެސް ހިމޭން ވެފައި އޮންނަ ވަގުތެކެވެ. ދަރިފުޅުގެ ތަޤުވާވެރިކަން ފެނި އަމީރުގެ ހިތަށް ބަޔާންކުރަން ދަތި ފިނިކަމެއް ލިބިގެންދިޔައެވެ. ހިނގުން ބާރުކޮށްލުމާއެކު ދުވާރުމަތިން މަޑުމަޑުން އައި ނިޔާނާ އަރާ ހަމަކުރިއެވެ.\n"ދަރިފުޅު ފަތިސް ނަމާދަށް ވެސް ދަންތަ؟" ނިޔާނާ ދާދި ގާތުން އަމީރުގެ އަޑު އިވި ބަލާލިއެވެ.\n"އާން!... މީ... އައިރާ ކޮންމެ ދުވަހަކު ވެސް ގޮވާނެ ނަމާދަށް ދާން... އެހެންވެ މިހާރު އާދަވެއްޖެ" ކުޑަކޮށް ހިނިތުންވެލަމުން ނިޔާނު ބުންޏެވެ.\n"ރަނގަޅު ތަރުބިއްޔަތު ދަރީންނަށް ލިބެނީ މައިންބަފައިންގެ ފުށުންނޭ ބުނޭ... އެކަމަކު މިއަދު ބައްޕައަށް މި ފެންނަނީ އެއަށްވުރެ ފުރިހަމަ މަންޒަރެއް... ނިޔާނުގެ ހަރުދަނާކަން ފެނި ބައްޕަ ވަރަށް އުފާވޭ... މިހެން ބުނަން ބޭނުންވެގެން ހުންނަތާ ވަރަށް ދުވަސްވެއްޖެ" އޯގާތެރިކަމާއި ކުލުނުން ފުރިގެންވީ ގޮތަކަށް ނިޔާނުގެ ކޮނޑާ ދިމާ ބުރަކަށީގައި އަމީރު ފިރުމާލަމުން ހިނިތުންވެލިއެވެ.\n"އަހަރެން ވެސް ބޭނުން ބައްޕައާ ގުޅިގެން އުޅެން... އެކަމަކު މަންމަ ދޫކޮށްލެވޭކަށް ވެސް ނޯންނާނެ... މަންމައަކީ އެކަނި ހުރި އަންހެނެއް... މަންމައަކީ ގޮތް ދޫނުކުރާ މީހެއްކަން ވެސް އެނގޭ"\n"ބައްޕަ ދުވަހަކު ވެސް ނުބުނާނަން ދަރިފުޅުމެން އެއްކުއްޖެއް ގާތުގައި ވެސް މަންމަ ދޫކޮށްލާށޭ... ނިޔާނު ވާނެ ރީންކޮއްކޮއަށް ރަނގަޅު ގޮތް ވިސްނައިދޭން" އަމީރު ދައްކަމުން ދިޔަ ވާހަކަ މެދުކަނޑާލައިފައި ފުންނޭވާއެއް ލިއެވެ. އަދި ނިޔާނަށް އަލުން ބަލާލަމުން މެންދުރު އަންނާނަންތޯ ސުވާލުކޮށްލިއެވެ. އެއާއެކު ނިޔާނު ބޯޖަހާލީ އާނއެކޭ ބުނުމުގެ ގޮތުންނެވެ. އޭރު އެމީހުންނަށް ގެއާ ހަމައަށް އާދެވިއްޖެއެވެ. ޝަބްނަމްވާދީ ގޭގެ އުތުރުފަރާތަށް ހުރި ދޮރޯށި ނިޔާނު ހުޅުވާލުމާއެކު އިރުކޮޅަކު މަޑުކޮށްލީ އަމީރު ވަންނަންދެނެވެ. އަދި ދެބަފައިން އެކުގައި މައްޗަށް އަރަން ހުރި ސިޑިން އަރައިގެން ދިޔައެވެ.\nމެންދުރަށް ކައްކާ ނިންމާފައި އައިރާ އަވަސްވެ ގަތީ ތައްޔާރުވެލާށެވެ. ފެންވަރާލައިގެން ނުކުމެ ފުރަތަމަ ވެސް މެންދުރު ނަމާދުކޮށްލިއެވެ. އަދި ތައްޔާރުކޮށްފައި ހުރި ހުދުކުލައިގެ ކުރުތާއާއި ނޫކުލައިގެ ސްކިނީ ޖިންސު ލުމަށްފަހު ރީތިވާ މޭޒު ދޮށުގައި އިށީނދެ އިސްތަށިގަނޑު އޮމާންކުރަންފެށިއެވެ. ހެޔޮވަރުވަރަކަށް އިސްތަށިގަނޑު ނަގާ އައްސާލުމަށްފަހު ހުޅިއެއް ޖަހާލިއެވެ. އަދި ނޫކުލައިގެ ޝޯލް ނަގާ ރީތިގޮތަކަށް އަޅަން ފެށިއެވެ. ނިޔާނު އައިސް ކޮޓަރިއަށް ވަނީ އައިރާ ތައްޔާރުވެ ނިމި ލޯގަނޑުން ފަރިބަލާލި ވަގުތެވެ.\n"ރީއްޗޭ! ރީއްޗޭ! މަގޭ އަނބިމީހާ" ނިޔާނު ސަމާސާކޮށްލިއެވެ.\n"ނިމިގެން ފަހުފަހަރަށް ލޯގަނޑު ބަލާލީ" ހިނިތުންވެލައިގެން ހުރި އައިރާ ބުންޏެވެ.\n"ދާންވީ ދޯ..." ނިޔާނު އަހާލިއެވެ.\n"މަންމަ އެބައުޅޭތަ ބޭރުގަ" ސިއްރުން އައިރާ އަހާލިއެވެ. އެއާއެކު ނިޔާނު ދެފަރާތަށް ބޯހޫރާލިއެވެ.\n"ހުންނާނެ ބައްޕައަށް ގެންދަންވީ އެއްޗެހި ރެޑީކޮށްފަ... މަންމަ ނުނިކުންނަނީސް ހިނގާ އަވަހަށް ދަމާ" އައިރާ މިފަހަރު ވެސް ވާހަކަދެއްކީ ސިއްރުންނެވެ.\nދެމަފިރިން ކޮޓަރިން ނުކުން ވަގުތު މައުރީން ވެސް ކޮޓަރިން ނުކުމެއްޖެއެވެ. އޭނާ ވެސް ހުރީ ނިކަން ރީތިވެލައިގެންނެވެ. ރުބީނާއާއެކު ދާންތޯ އުޅެނީ ނިޔާނު ގާތުން މައުރީން އަހާލިއެވެ.\n"މި ފަހަރު މަންމައާއެކު މައު ގޮސްލާ... ދޮންބެމެން މާ ކުރީން ޕްލޭންސް ހަދާފައި އޮތީ... ކުއްލިއަކަށް ކެންސަލް ނުކުރެވޭނެއެއްނު... ކޮބާ މަންމަ" ހަޤީޤަތް ސިއްރުކުރަމުން ނިޔާނު ވާހަކަދެއްކިއެވެ. އޭނާގެ ވާހަކައަށް މައުރީންއަށް އެއްޗެއް ނުބުނެވިގެން އުޅެނިކޮށް ރުބީނާގެ ކޮޓަރީ ދޮރުހުޅުވާ ލެއްޕި އަޑު އިވުނެވެ. އެންމެން ސިޓިންރޫމުގައި ތިއްބާ ރުބީނާ ނުކުތެވެ. ހިތްހަމަނުޖެހިފައި ހުރިހެން ނިޔާނަށް ބަލާލާފައި މައުރީނަށް އޭނާ ގޮވާލިއެވެ. މަންމައާއި ކޮއްކޮ ދަންދެން ނިޔާނު ސިޓިންރޫމު ސޯފާގައި މަޑުކޮށްލިއެވެ. އެމީހުން އެޕާޓްމެންޓުން ނުކުތުމާއެކު އަމީރަށް ގެންދަން ތައްޔާރުކޮށްފައި ހުރި ކާއެއްޗެހި އެޅި ތަށިހިފައިގެން އައިރާއާއި ނިޔާނު އެޕާޓްމެންޓުން ނުކުތެވެ.\nދޮރުގައި ހުރި ރަނގަބީލު ސުވިޗަށް ނިޔާނު އޮބާލިއެވެ. އެއާއެކު ގިނަ އިރެއްނުވެ ދޮރު ހުޅުވީ އަމީރެވެ. އުފާވެރިކަމުގެ ހިނިތުންވުމެއް އެ މޫނުމަތީގައި ވިއެވެ. އެޕާޓްމެންޓަށް ވަނުމާއެކު ނިޔާނާއި އައިރާގެ ނޭފަތުގައި ކާއެއްޗެހީގެ ވަސްގަނޑު ޖެހުނެވެ. އަމީރުގެ އަނތްބަކީ ކައްކަން އެނގޭ އަންހެނެއްކަން އެ ދެމީހުންނަށް ޤަބޫލުކުރަން ޖެހުނީ ދުވަމުންދިޔަ ވަސްގަނޑު ރަނގަޅު ކަމުންނެވެ.\n"މީ ބައްޕަމެންނަށް އައިރާ ތައްޔާރުކޮށްދިން އެއްޗެއް..." އެއްޗެއް ބުނަން ނުކެރިފައި އައިރާ ހުންނަން ފެށުމުން އޭނާގެ އަތުގައި އޮތް ތަށިނަގާ ނިޔާނު ބުންޏެވެ.\n"ގެނޭ ދައްތައަށް... ދެ ކުދީން އަންނަންވީނު ކާމޭޒު ކައިރިއަށް... ބައްޕަ އެ އިންނަނީ ތިކުދީން އަންނަންދެން" އެތެރެއަށް ނުކުން ޝިމްލާ ބުންޏެވެ.\n"ކޮއްކޮ ވެސް ވަރަށް ބަނޑުހައިވެފަ މި އިނީ" ކާމޭޒު ކައިރީ އިށީނދެ އިން އިޝްވާ ބުނެލިއެވެ. އެއާއެކު އައިރާއާއި ނިޔާނުގެ ގާތަށް ހިނިއަންނަ ގޮތްވިއެވެ. ހަ އަހަރުގެ އިޝްވާ މޭޒުދޮށުގައި އިނީ ސަމްސާ ހިފާލައިގެންނެވެ. މި ނޫނީ ނިޔާނަށް އޭނާގެ ބައްޕަގެ ދެން ހުރި ދަރިފުޅު މިހާ ގާތުން ފެނިފައެއްނުވެއެވެ.\n"ދަރިފުޅަށް އެނގޭތަ މީ ކޮންބައެއްކަން" ނިޔާނުގެ ބުރަކަށީގައި އަތްޖައްސާލައިގެން ހުރެ ކާމޭޒުދޮށަށް އައި އަމީރު އަހާލީ އިޝްވާގެ ގާތުންނެވެ. އެއާއެކު އެކުއްޖާ ބޯޖަހާލިއެވެ. ނަމަވެސް ލަދުން އިންހެން ނިޔާނުމެންނަށް ނުބަލަން ކުރިމަތީ ހުރި ތަށިތަކަށް ބަލަމުންދިޔައެވެ.\nއެންމެން އެކުގައި ކާމޭޒުދޮށުގައި ކާންތިބި އިރު އުފާވެރި ބަދަހި ޢާއިލާއެއްގެ ފަރާތުން ފެންނާނޭ ހުރިހާ މަންޒަރެއް ނިޔާނަށް ފެންނަމުންދިޔައެވެ. ދޭތެރެއަކުން އަމީރުގެ ދުލުން ޝިމްލާގެ ކެއްކުމަށް ކޮށްލާ ތަޢުރީފެވެ. އިޝްވާއަށް ކޮށްލާ ކުދިކުދި ސަމާސާތަކެވެ. އޯގާތެރިކަމާއި ފަޙުރުވެރިކަމާއެކު ފިރިހެންދަރިފުޅަށް ބަލާލާގޮތެވެ. އަދި ފިރިހެންދަރިފުޅުގެ ހޮވުމާމެދު ބައްޕަގެ ރުހުމާއި އުފާވެރިކަމެވެ. ނިޔާނުގެ ހިތަށް އެންމެ ބޮޑު އަސަރެއް ކުރަމުން ދިޔައީ އަމީރުއާއި ޝިމްލާއާ ދެމީހުން އައިރާއަށް އަޅާލާވަރު ފެނިފައެވެ. އެ އަންހެންކުއްޖާއަށް ނިޔާނު ދޭންބޭނުންވަނީ އެފަދަ އުފާވެރިކަމެވެ. ޢާއިލާއެއްގެ ފުރިހަމަ ލޯތްބެވެ. މަންމަގެ ކުލުންވެރިކަމާއި ބައްޕަގެ އޯގާތެރިކަން އިހުސާސްކޮށްލަން ބޭނުންވެފައިވާ އައިރާއަށް އެ އުފާވެރިކަން ކުޑަ ހިނދުކޮޅަކަށް ވިޔަސް ހޯދާ ދެވިއްޖެކަމުގައި ނިޔާނުގެ ޟަމީރު އެއްބަސްވިއެވެ. އައިރާގެ މޫނުމަތިން ފަނޑުވުމެއްނެތި ފެންނަމުންދިޔަ އުފާވެރި ހިނިތުންވުން ނިޔާނުގެ ނަފްސަށް ހަމަޖެހުން ގެނެސްދެމުންދިޔައެވެ. މަންމަގެ ފަރާތުން ކެނޑިނޭޅި އައިރާއަށް އިވެމުންދާ ނުރުހުމުގެ ބަސްތަކުން ކުޑަ ވަގުތުކޮޅަކަށް ވިޔަސް އައިރާ މިންޖުކުރެވިއްޖެކަމުގެ އިހުސާސް ނިޔާނަށް ކުރެވިފައިވެއެވެ. ނިޔާނުގެ ތުންފަތަށް އާދަޔާ ޚިލާފު ހިނިތުންވުމެއް ވެރިވެގެންދިޔައީ އެހެންވެއެވެ.\n"ވަރަށް އަވަހަށް ފުރަންވެގެން މިއުޅެނީ" އަމީރުގެ ވާހަކަތަކަށް ޖަވާބުދެމުން ނިޔާނު ބުންޏެވެ.\n"ދަރިފުޅު ތިހެން އަބަދު ދަތުރުކުރާއިރު އައިރާ ގޮވައިގެން ކީއްވެތަ ނުދަނީ" އަމީރު ބުންޏެވެ.\n"މިފަހަރު ގޮވައިގެންދާން ބުނީމާ ވެސް އައިރާ އެ ހުންނަނީ ނުދާންވެގެން"\n"ތެދެއްތަ؟ ކީއްވެތަ އައިރާ ނުދާން ތި އުޅެނީ... ރާއްޖެތެރެ ވަރަށް ހިތްގައިމުވާނެ... ކައިވެނީގެ ކުރީކޮޅު ދެ ކުދީންއެކުގައި ތަންތަނަށް ގޮސްލަންވާނެ... ބައްޕަމެން މިތިބީ މިހާރު ގާވެފައި... ދަރިންލިބި އެކުދީންގެ ކަންތައްތައް ފުރަތަމަ ވެސް އިސްކުރަން މިޖެހެނީ... އެއަށްފަހު ޗުއްޓީއެއް ވެސް ރާވާ މިލެވެނީ"\n"އިރާދަކުރެއްވިއްޔާ ނިޔާނު ދެން ދާ ފަހަރަކުން ހަމަ ޔަގީން ދާނަން... ފަހަތުން އާދޭސްކޮށްގެން ވެސް ދާނަން" ބީރައްޓެހިކަން ފިލާފައިވާ އައިރާ މަޖާވެލާފައި ބުންޏެވެ.\n"މަންމާ! ކޮއްކޮ ރޫމު ދައްކާލަން ދޮންތި ގެންދަންތަ؟" އިޝްވާ ބުންޏެވެ.\n"މިހާރު ދޮންތިއަކަށް ވެސް ވީތަ؟ އަޅެ ދޭބަލަ ތި ދޮންތިއަށް ރޫމުދައްކާލަން" ހިނިއައިސްފައި އިން ޝިމްލާ ބުންޏެވެ.\nހިނިއައިސްފައި ހުރި ޤައިސް ބަގީޗާގައި ހުރި އުނދޯލިގެއަށް ވަނެވެ. ރުބީނާއަށް އޭނާގެ ގާތުގައި އުނދޯލީގައި އިށީނުމަށް އިޝާރާތްކޮށްލިއެވެ.\n"ޤައިސް ބުނުއްވާނެ އެކަނިއޭ... އެކަމަކު މިހާ ބައިވަރު ގެންގުޅޭ ކުދީން ޤައިސްގެ ޚިދުމަތުގައި އުޅޭއިރު އެކަނިވާނީ ކިހިނެއް" ރުބީނާގެ އަޑުގައިވަނީ ސަމާސާގޮތެކެވެ.\n"އަޅުގަނޑު ބުނި އެއްޗެއްގެ މާނަ މިހާރު ތި އޮޅުވާލަނީ... އެމީހުންނާ ރޫބީއާ ތަފާތުކަން މިހާރު އެނގިފައި އޮންނާނެކަމަށް ހީކޮށްގެން މި އިންނަނީ... އަޅުގަނޑަށް ރޫބީ ކަމުދާކަން އެނގެއެއްނު... މައުރީން ފެނިފަ ހިތަށް އެރީ ރޫބީ ޅައިރު ހުންނާނީ ހަމަ އެހެންނޭ"\n"މިހާރު އަޅުގަނޑު މުސްކުޅީތޯ" ނޫންގޮތަކަށް ރުބީނާ އަހާލީ ކުޑަކޮށް ހީނލާފައެވެ.\n"އެއްގޮތަކަށް ވެސް އެހެނެއްނޫން... މިހާރު ވެސް ވަރަށް ރީތި... ވަރަށް ކަމުދޭ... މި ގޭގައި އުޅެން އަންނަން ކެރޭނެތަ ރޫބީއަށް"\n"ޤައިސް އަޅުގަނޑު ގެންނަވަން ހުރިއްޔާ ނޫނެކޭ ނުބުނާނަން... އެކަމަކު ގޭގެއަށް އަންހެނުން ވައްދަވަންވާނީ ވަރަށް ވިސްނާފައި... އަޅުގަނޑު ބޭނުމެއްނޫން މީހަކު އެއްޗެއް ބުނާނޭގޮތަށް މިގެއަށް އައިސް އުޅޭކަށް"\n"ރޫބީ ބަދުނާމުވިޔަ ނުދޭނަން" ކުޑަކޮށް ހީނލާފައި ޤައިސް ބުންޏެވެ.\nގޭގެ ނޯކަރަކާއެކު އެތަން މިތަން ބެލުމުގައި މައުރީން އުޅުނެވެ. ޤައިސް ގެ ފުރިހަމަކަމުން މައުރީން ހުރީ އަޖައިބުވެއެވެ. އެ ފަދަ ގެއެއްގައި އުޅުމުގެ ނަސީބު ލިބުމަށް އޭނާގެ ޅަހިތް އެދެމުންދިޔައެވެ. ދޭތެރެއަކުން ގޭގެ ހޯލްވޭ ތަކުގައި ބަހައްޓާފައި ހުރި ބޮޑެތި ފޮޓޯލޯގަނޑުތައް އަރާނޭހެން "ސެލްފީ"އެއް ނަގާ "އިންސްޓަގްރާމް" ކޮށްލައެވެ. ތަފާތު އުފާވެރިކަމެއް އޭނާއަށް ލިބިފައި ވާކަހަލައެވެ. ޤައިސްއާއި ރުބީނާ ފެނި އެ ދެމެދުގައި އޮތީ ރަޙުމަތްތެރިކަމަށްވުރެ ގާތް ގުޅުމެއްހެން މައުރީންއަށް ވެސް ހީވިއެވެ. ޤައިސް ކަހަލަ މަހުޖަނަކާ ރުބީނާ ގުޅެން މައުރީން ހުރީ އުފަލުން ޤަބޫލުވާ ގޮތަކަށެވެ.\nމެންދުރުން އަނބުރާ ދޭއްޖަހާ ދިޔަފަހުން ޤައިސްގެ ކާރުގައި ދެމައިން ގެއަށް ގެނެސްދިނެވެ. އެހެން ފަހަރަކުން އަންނަންވާނެ ކަމުގައި މައުރީންއަށް ޤައިސް ދައުވަތު ދިނެވެ. އަދި ނިކަން އަވަހަށް ޗުއްޓީ ހޭދަކޮށްލުމަށް ރިސޯޓަކަށް ދިއުމަށް ވެސް ޤައިސް ރޭވިއެވެ. މައުރީންގެ ސުކޫލު ޓެސްޓުތައް ނިމި ޗުއްޓީ ދުވަސްކޮޅަކަށް ވާތީއެވެ. އެކަމާ މައުރީން ހުރީ ނުހަނު އުފަލުންނެވެ. މިހާ އަވަހަށް ރުބީނާގެ ދަރިފުޅު ޤައިސް ބަލައިގަނެފާނެއެކޭ ޚުދު އޭނާ ވެސް ޤަބޫލެއްނުކުރެއެވެ.\n"ދޮންބެއަށް އެނގޭތަ..." ގެއަށް އާދެވުނު ގޮތަށް މައުރީންގެ ކަމަކަށްވީ ޤައިސްގެ މުއްސަނދިކަމުގެ ވާހަކަ ނިޔާނުގެ ގާތުގައި ދެއްކުމެވެ.\n"މަންމަ މީހަކާ ގުޅެން ވިސްނާހެން އަހަންނަށް ހީވަނީ" ދެމަފިރިން ކޮޓަރީގައި އެކަނިވުމުން އައިރާ ބުންޏެވެ.\n"އަހަންނަށް ވެސް މިހާރު ހީވޭ ތިހެން. މަންމައަށް ފެންނަގޮތަކަށް ކަންތައް ކުރަން ދޫކޮށްލިއްޔާ ރަނގަޅުވާނީ... އަހަރުމެން އެކަމަށް އެއްޗެއް ބުނާނެކަމެއްނެތް" ނިޔާނު އޭނޭގަ ޚިޔާލު ހުރިގޮތް ބުންޏެވެ.\nއަވަސްކަމާއެކު ދުވަސްތައް ދިޔަ ގޮތް ވެސް އައިރާއަށް ނޭނގުނެވެ. އަނެއްކާ ވެސް ފިރިމީހާއާ ވަކިވުމުގެ ވަގުތީ ސަލާމް ކުރަން ޖެހުނީއެވެ. މިފަހަރު ކަންބޮޑުވަނީ ގޭގައި އެކަނި ހުންނަން ޖެހޭނެތީއެވެ. ނިޔާނު އެއަރޕޯޓަށް ދިއުމަށް ތައްޔާރުވަމުން ދިޔައިރު ރުބީނާ ތައްޔާރުވަމުން ދިޔައީ މައުރީން ގޮވައިގެން ޤައިސްގެ އެދުމަށް ރިސޯޓަށް ދިއުމަށެވެ. އައިރާ އެކަނި ހުންނަން ޖެހޭނެތީވެ އެކަމާ ނިޔާނު ވެސް ވިސްނިއެވެ.\n"ނިޔާނު... މަންމަމެން ދާން މި ދަނީ" ހަމަޖެހިލާފައި ރުބީނާ ބުންޏެވެ. ނިޔާނާ ސަލާމްކޮށްލާފައި މައުރީނާއި ރުބީނާ ގެއިން ނުކުމެގެން ދިޔައެވެ. އެމީހުން ދިއުމާއެކު ނިޔާނު ވަރަށް އަވަހަށް އެބަ އަންނަން ކަމުގައި ބުނެ އެޕާޓްމެންޓުން ނުކުތެވެ. އައިރާ ސިޓިންރޫމުގައި މަޑުކޮށްލައިގެން ހުއްޓެވެ.\n"ބައްޕަ... ބައްޕަ އެބައުޅޭތަ؟" ނިޔާނު ނިކަން އަވަހަށް އަހާލިއެވެ.\n"މިވަގުތުވާނީ އޮފީހުގަ... ކިހިނެއްވީ؟ ކަމަކުތަ؟" އަވަސްއަރުވާލާފައި ނިޔާނު ހުރިވަރުން ޝިމްލާ ސުވާލުކޮށްލިއެވެ.\n"ފުރަން ދާތީ" ނިޔާނު ބުނެލިއެވެ.\n"ބައްޕައަށް ގުޅާލަބަލަ... ނިޔާނު ގުޅައިފިއްޔާ ފޯނު ނަގާނެ" ޝިމްލާ ބުނެލިއެވެ. ނިޔާނު ބޯޖަހާލާފައި ސިޑިން ތިރިއަށް އައެވެ.\n"ބައްޕާ! ވަރަށް ބޮޑުކަމަކު އެދެންވެގެން... މަންމަމެން އަންނަންދެން އައިރާގެ ހާލު ބަލާލަ ދެއްޗޭ... އޭނާ އެކަނި އުޅޭނީ... މަންމައާއި މައު ވެސް ރަށަކުނެތް... އެމީހުން އަންނާނީ ހަފްތާއެއްވަރު ފަހުން... އަހަރެން ވެސް މިދަނީ ފުރަންދާން"\n"ބައްޕައަށް މިވަގުތު ގެއަށް ދެވޭކަށްނެތް... އައިރާއާ މެދު ނިޔާނު ނުވިސްނާ... ބައްޕަ ތިކަންކޮށްދޭނަން... ހިތްހެޔޮކުރާތި... ބަލައިގެން އުޅޭތި އިނގޭ... ބައްޕައަށް ގުޅާލައްޗޭ ދޭތެރެއަކުން" ކަންފަތުގައި ފޯނު ޖައްސާލައިގެން ހުރި ނިޔާނަށް އަމީރުގެ އަޑު އިވެމުންދިޔައެވެ. މިވަގުތު އަމީރު ނޫނީ އައިރާގެ މައްޗަށް ރައްކާތެރިވާނޭ މީހަކު ނެތްކަން ނިޔާނަށް އެނގެއެވެ. ފޯނުކޯލު ނިންމާލާފައި ނިޔާނު އައިސް އެޕާޓްމެންޓަށް ވަނުމާއެކު ސޯފާގައި އިން އައިރާ ތެދުވިއެވެ. (ނުނިމޭ)


galehiri: ދިޔަމިނގިލީ އިބްރާހިމް ރަސްގެފާނުންގެ ދަރިކޮޅުން - 1\nދިޔަމިނގިލީ ދަރިކޮޅު ފެށިގެން އައީ މީލާދީ ސަނަތުން 1704 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރ 20 ވަނަ ދުވަހުއެވެ. މި ދަރިކޮޅުގެ ކުރީން ރަސްކަން ކުރެއްވި ދަރިކޮޅުގެ މަހާރަދުން ޙައްޖަށް ވަޑައިގެންނެވުމަށްފަހު އަނބުރާ މާލެ ވަޑައިގެންނެވި މަގުމަތީ ވަރަށް ގަދަ ވިއްސާރަ ޖެހި ނައުކޮޅާއި އެކު ދަތުރު ކުރަމުން އައި ގިނަ ފުރެއްދެ އޮޑިތައް ހަލާކުވީއެވެ. ސަލާމަތްވީ އަލްޤާޟީ ޙަސަން ތާޖުއްދީން އިންނެވި އޮޑިކޮޅެވެ. މި އޮޑިކޮޅު މާލެއާއި ހަމަޔަށް ފޯރުމުން ނައުކޮޅު ޣަރަގުވެގެން ދިޔަ ވާހަކަ މާލެއަށް ޚަބަރު ކޮށް ރަދުން ގެއްލިއްޖެކަމަށް ޚަބަރު ކުރުމުން މާލޭގެ ތެރޭގައި ފިތުނަ ބޮޑުވެގެން ދިޔައެވެ. އެކިއެކި ބޭބޭފުޅުން ރަސްކަމުގެ ތަޚުތަށް ދަޢުވާ ކުރައްވަން ފެއްޓެވިއެވެ. ޙައްޖަށް ވަޑައިގެންނެވި އިސްދޫ ދަރިކޮޅުގެ ރަދުން އައްސުލްޠާން އިބްރާހިމް މުޒްހިރުއްދީންގެ ބޮޑު ވަޒީރަކަށް ހުންނެވި އަލްވަޒީރު މުޙައްމަދު ފާމުލަދޭރި ތަކުރުފާނު އިބްރާހިމް މުޒްހިރުއްދީން ރަދުންގެ އަނބި ކަމަނާ ރަސްކަމުގެ ކޮއިލުން ނެރުއްވާ ރަސްކަން ހިއްޕެވިއެވެ.\nއާދެ! ތާރީޚުގެ އާ ބާބެއް ފެށުނީއެވެ. އިސްދޫ ދަރިކޮޅުގެ ރސްކަން ނިމި ދިޔަމިނގިލީ ދަރިކޮޅުގެ ރަސްކަމެއް ފެށުނީއެވެ. ( މަޢުލޫމާތު: މޯލްޑިވްސް ރޯޔަލް ފެމެލީ އޮފިޝަލް ވެބްސައިޓް، ހައުސް އޮފް ދިޔަމިނގިލީ) ( ރަހުންނާއި ރަނިން/ ނަސީމާ މުޙައްމަދު ކަލޭގެފާނު/ ސަފްޙާ 184)\nއައްސުލްޠާން މުޒައްފަރު މުޙައްމަދު ޢިމާދުއްދީން ސިރީ ކުލަސުންދުރަ ސިޔާކަ ސާސްތުރަ މަހާރަދުން (ދެވަނަ) ރާއްޖޭގެ ރަސްކަމަށް އިސްވެވަޑައިގަތް ފަހުން އިސްދޫ ދަރިކޮޅުގެ މުޒްހިރުއްދީން ރަދުންނާއި އެ ރަދުންނާއި އެކު ޙައްޖަށް ވަޑައިގެންނެވި އޭގެ ކުރީގެ ރަދުން އައްސުލްޠާން ޙަސަން (ދިހަވަނަ) ދަތުރުފުޅުތެރޭ ދަތި ޙާލުކޮޅެއްގައި އުޅުއްވުމަށްފަހު ރާއްޖެއަށް ވަޑައިގެންނެވުނެވެ. ރާއްޖެ ވަޑައިގެން މަނަދޫއަށް ވަޑައިގެންނެވުމުން މާލޭގެ ވެރިކަން ބަދަލުވި ވާހަކަ އައްސަވާ ސިއްރުން މާލެއަށް އެރުއްވުމަށް ވިސްނާ ވަޑައިގަންނަވާ މާލެ ވަޑައިގަންނަވަނިކޮށް ދިޔަމިނގިލީ ބަންޑާރައިންގެ ލަޝްކަރު އެމަނިކުފާނުން އަތުލައްވާ ފުވައްމުލަކަށް ފޮނުވާލެއްވިއެވެ. އާދެ ހިލިހިލާ އަޅުއްވާފައެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެތަނުން ފިއްލަވާގެން ސިލޯނުގެ ގޯލަށް މުޒްހިރުއްދީން ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. އަދި ގޯލުން އިންޑިޔާއަށް ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. މުޒްހިރުއްދީން ރަދުން އިންޑިޔާއަށްގައި ހުންނަވަނިކޮށް އެ ރަދުން ދިވެހި ސަރުކާރުގެ ދަށަށް ގެންނެވުމަށް ދިޔަމިނގިލީ ބޮޑު ބަންޑާރައިން ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅު ވަނީ ނާކާމިޔާބު ވެވަޑައިގެންފައެވެ. ކުރީގެ ރަދުން ޙަސަން (ދިހަވަނަ) ފޮނުވާލެއްވީ އައްޑުއަތޮޅަށެވެ. އެ އަތޮޅުގައި މި ރަދުން އަވަހާރަވެ ފަސްދާނުވެޑުވިފައި ވެއެވެ. އަދި މި ރަދުންގެ ފަރާތްޕުޅުން އުފެދިފައިވާ ދަރިކޮޅު އައްޑުއަތޮޅާއި ފުވައްމުލަކާއި ހުވަދުއަތޮޅާއި އަދި މާލޭގައިވެސް ވެއެވެ.\nއިންޑިޔާގެ ރަސްކަލެއް ކަމުގައިވާ ފަޚްރުއްޝިޔާރުގެ އެހީފުޅާއި އެކު މުޒްހިރުއްދީން ރަދުން ރާއްޖެ ހިއްޕަވަން މަސައްކަތްޕުޅު ކުރެއްވިއެވެ. އެތައް ފަހަރެއްގެ މަތިން ރާއްޖެ ހިއްޕަވަން މަސައްކަތް ކުރައްވާވެސް އެކަމެއް އެ މަނިއްޕުޅަކަށް ކާމިޔާބުވެވަޑައިއެއް ނުގެންނެވިއެވެ. އައްސުލްޠާން އިބްރާހިމް މުޒްހިރުއްދީނުލް އިސްދުވީ އަވަހާރަވީ އިންޑިޔާގެ ފަޚްރުއްޝިޔާރުގެ ގަނޑުވަރެއްގައި ހުންނަވާ އިންޑިޔާގައެވެ. އެ ރަދުން އިންޑިޔާއިން ކައިވެނިފުޅެއް ކުރެއްވިކަމެއް ނުވަތަ ކުރައްވާ ބޭފުޅުން ލިބިވަޑައިގެންނެވި ކަމެއްވެސް އެނގިފައި ނެތެވެ. އެހެންނަމަވެސް ރާއްޖޭގައި ހުންނެވި މި ރަދުންގެ ދެ ބޭފުޅުންގެ ފަރާތްޕުޅުންވެސް ދަރިކޮޅު އުފެދިފައި އެބައޮތެވެ. މި ދަރިކޮޅުގެވެސް ބޮޑުބައި ވަނީ މާލޭގަޔާއި ހުވަދު އަތޮޅާއި އައްޑު އަތޮޅާއި އަދި ފުވައްމުލަކުގައެވެ. (މަޢުލޫމާތު: މޯލްޑިވްސް ރޯޔަލް ފެމެލީ އޮފިޝަލް ވެބްސައިޓް، ދިޔަމިނގިލި ޑައިނަސްޓީ/ ރަހުންނާއި ރަނީން ސަފްޙާ 186)\nނޯޓް: އަޅުނގަޑު މި ދެންނެވި ފަޚްރުއްޝިޔާރުގެ މަޢުލޫމާތު ހޯދާ ބެލި ބެލުމުން އެނގިގެން ދަނީ މި ރަސްގެފާނަކީ އިންޑިޔާގެ މަޝްހޫރު މޫޣާލް ދަރިކޮޅުގެ ރަސްކަލެއް ކަމެވެ. މި ރަސްގެފާނު ރަސްކަމަށް އިސްވެވަޑައިގަތީ މީލާދުން 1713 ވަނަ އަހަރުގައެވެ. ރަސްކަމުން ޢަޒުލު ކުރެވުނީ މީލާދުން 1719 ވަނަ އަހަރުގައެވެ. އެހެންކަމަށް ވާނަމަ މުޒްހިރުއްދީން ރަދުންނަށް ރާއްޖެ ހިފުމަށް އެހީވެވަޑައިގެންނެވި އިރަކު މި ފަޚްރުއްޝިޔާރު އަދި އިންޑިޔާގެ ރަސްކަމަށް އިސްވެވަޑައެއް ނުގަންނަވާނެއެވެ. އަލްފާޟިލާ ނަސީމާ މުޙައްމަދު ކަލޭގެފާނު ލިޔުއްވާފައިވާ ރަހުންނާއި ރަނީންގެ ފޮތުގެ 186 ވަނަ ޞަފްޙާގައި ވަނީ މި ރަދުން ރާއްޖެ ހިއްޕެވުމަށް އުޅުއްވީ މީލާދުން 1712 ވަނަ އަހަރުގައި ކަމެވެ. ލިޔުންތަކުން އެނގޭ ގޮތުގައި ފަޚްރުއްޝިޔާރު ރަސްކަމަށް އިސްކުރީ "ސައްޔިދު ދެބޭންނެވެ. އެއީ މޫޣާލް ރަސްކަމުގެ ދެ ބޮޑު ވަޒީރު ވެސް މެއެވެ. އެ ދުވަސްވަރަކީ މޫޣާލް ދަރިކޮޅުގެ ތެރޭގައިވެސް ވަރަށް ކޯޅުން ބޮޑުވެފައިވީ ދުވަސްވަރެއް ކަމަށް ފެނެއެވެ. މި ދެންނެވި ސައްޔިދު ދެ އަޚުންގެ ނުފޫޒު ގަދަކަމާއި ރަސްގެފާނުންގެ ބާރު ހަނިކަމުން ފަޚްރުއްޝިޔާރު މަސައްކަތް ކުރެއްވީ މި ދެބޭންގެ ބާރު ދުއްވާލުމަށެވެ. އެގޮތުން ބޮޑުންގެ އެތައް ބަޔަކަށް ރިޝްވަތު ދެއްވައިގެންވެސް ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅު ވެގެންދިޔައީ ނާކާމިޔާބެވެ. އެންމެފަހުން މި ކަމުގެ އާޚިރު ނަތީޖާއަކަށް ވެގެން ދިޔައީ މި ރަސްގެފާނަށް އެ ރަދުންގެ އަމިއްލަފުޅު ތަޚްތު ގެއްލުމާއި ފުރާނަފުޅުވެސް ދިޔުމެވެ. މި ރަދުން އަވަހާރަކޮށްލެވުނީ ރަސްކަމުން ޢަޒުލު ކުރެވި ޖަލުގައި ބަންދުކޮށް އެތައް ހާނީއްކައެއް ލިބިވަޑައިގަތުމަށްފަހުގައެވެ.\nއާދެ! ދިޔަމިނގިލީ ބަންޑާރައިން 17 އަހަރާއި އެތައް މަހަކު ވެރިކަން ކުރެއްވުމަށްފަހު ފަސްދާނަށްވަޑައިގަތީ 21 އޮކްޓޫބަރ 1721 ވަނަ އަހަރުގައެވެ. އެއިރު ރަދުންގެ ޢުމުރުފުޅުން 62 އަހަރުފުޅެވެ. ދެން ރަސްކަމުގެ ތަޚްތަށް އިސްކުރެއްވި ބޭފުޅަކީ އެ ރަދުންގެ ދޮށީ ފިރިހެން ދަރިކަލުން އިބްރާހިމް މަނިކުފާނެވެ. ފަހުން އައްސުލްޠާން އިބްރާހިމް އިސްކަންދަރު (ދެވަނަ) ސިރީ ރަންނަވަ ލޯކަ މަހާރަދުންނެވެ. މި ރަދުން ރަސްކަމަށް އިސްވެވަޑައިގަތީ މީލާދުން 1720 ވަނަ އަހަރުގައެވެ. ޢުމުރުފުޅުން 13 އަހަރުގައެވެ.\nއައްސުލްޠާން އިބްރާހިމް އިސްކަންދަރު (ދެވަނަ) ދިވެހި ސިންގާސަނާއަށް އިސްކުރެވުނީ މީލާދުން 1720 ވަނަ އަހަރުގައި ކަމަށް ވާނީ ދެންނެވިފައެވެ. މިރަދުންނަކީ ރައްޔިތުންނަށް އޯގާވެރި ރައްޔިތުންގެ ޙާލު ބެއްލެވި ޢިލްމުވެރިންނަށް އިޙްތިރާމް ކުރައްވާ އަދި ޢިލްމުވެރީން ގާތް ކުރެއްވި ރަސްކަލެއްކަމަށް ތާރީޚުން ފެންނަން އޮވެއެވެ. މި ރަދުންގެ ރަސްކަމުގައި ވަޒީރުންގެ ތެރެއިން ބޭފުޅަކު ރަދުން އަވަހާރަކޮށްލަން ސިޙުރު ހެދިކަން ފަޅާއެރުމުން އޭގެ ތެރެއިން އެ ވަޒީރު އަރުވާލައްވާ އަދި ސިޙުރު ހެދި ސިހުރުވެރި ކަލޭގެ ޤަތުލު ކުރެއްވިކަމަށްވެސް ތާރީޚުން ފެންނަން އޮވެއެވެ. މި ރަދުން އަވަހާރަވީ މީލާދުން 25 ފެބްރުއަރީ 1750 ވީ ބުދަ ވިލޭރޭގައެވެ. ފަސްދާނުގައި ވެޑުވިފައިވަނީ މާލޭ ހުކުރު މިސްކިތުގެ ޤަބުރުސްތާނުގައެވެ. އަވަހާރަވީ އިރު ޢުމުރުފުޅަކީ 43 އަހަރުފުޅެވެ. ރަސްކަން ކުރެއްވީ 29 އަހަރުއެވެ. ( މަޢުލޫމާތު ރަހުންނާއި ރަނީން/ ސަފްޙާ 192/ ނަސީމާ މުޙައްމަދު ކަލޭގެފާނު)\nއާދެ! އައްސުލްޠާން އިބްރާހިމް އިސްކަންދަރު (ދެވަނަ) ސިރީ ރަންނަވަ ލޯކަ މަހާރަދުންނަށް ލިބިވަޑައިގަތް ބޭފުޅުންގެ ތެރެއިން އެންމެ ހަގު ދަރިކަނބަލަކީ އަލްއަމީރާ ޢާއިޝާ ކަނބާފާނެވެ. މި ޢާއިޝާ ކަނބާފާނުން އުފަންވެވަޑައިގަތީ މީލާދުން 1736 ވަނަ އަހަރުގެ ޖޫން މަހު 30 ވަނަ ދުވަހުގައެވެ. އަލްއަމީރާ ޢާއިޝާ ކަނބާފާނަކީ އައްސުލްޠާން އިބްރާހިމް އިސްކަންދަރު (ދެވަނަ)އަށް ލިބިވަޑައިގަތް އެންމެ ހަގު ދަރިކަނބަލުންނެވެ. އަލްއަމީރާ ޢާއިޝާ ކަނބާފާނު ކައިވެނިފުޅު ކުރެއްވީ ސިއްކަ ވެލާނާ މަނިކުފާނާއެވެ. މި ކައިވެނިފުޅުން މި ކަމަނާއަށް ލިބިވަޑައިގަތްކަމަށް މަޢުލޫމާތު ލިބިފައިވަނީ އެންމެ ބޭފުޅެކެވެ. މި ޢާއިޝާ ކަނބާފާނުން މި ނޫން އެހެން ކައިވެނިފުޅެއް ކުރެއްވި ކަމެއް ނުވަތަ ނުކުރައްވާކަމެއްވެސް އަދި މަޢުލޫމާތު ލިބިފައެއްނެތެވެ. ދަރިކޮޅު ހިނގާފައިވާކަމަށް އެނގިފައިވަނީ މި ދެންނެވި ސިއްކަ ވެލާނާ މަނިކުފާނާ ކުރެއްވި ކައިވެނިފުޅުން ލިބިވަޑައިގަތް މަރިޔަމްދީދީގެ ފަރާތްޕުޅުންނެވެ. މި މަރިޔަމްދީދީގެ މަޝްހޫރު ނަންފުޅަކީ މާވާގަނޑުވަރު މަރިޔަމްދީދީ އެވެ. އެ ގަނޑުވަރަކީ އިބްރާހިމް ރަސްގެފާނުން ޢައިޝާ ކަނބާފާނަށް އަޅުއްވާދެއްވި ގަނޑުވަރެއްކަމަށް މަޢުލޫމާތު ލިބިފައިވެއެވެ.\nމާވާގަނޑުވަރު މަރިޔަމްދީދީ ( އިބްރާހިމް ރަސްގެފާނުގެ ޢާއިޝާ ކަނބާފާނުގެ)\nމާވާގަނޑުވަރު މަރިޔަމްދީދީ ދެ ކައިވެނިފުޅެއް ކުރެއްވިކަމަށް މަޢުލޫމާތު ލިބިފައިވެއެވެ. އެއީ އަލްވަޒީރު މުޙައްމަދު ދަހަރަދަ މަނިކުފާނާ ކުރެއްވި ކައިވެނިފުޅާއި އަދި ސިއްކަ އަހަންމާ ތަކުރުފާނާ ކުރެއްވި ކައިވެނިފުޅެވެ. މި ދެ ކައިވެނިފުޅު ނޫން އެހެން ކައިވެނިފުޅެއް ކުރެއްވިކަމެއް ހޯދިފައެއް ނެތެވެ. މާވާގަނޑުވަރު މަރިޔަމްދީދީ އަލްވަޒީރު މުޙައްމަދު ދަހަރަދަ މަނިކުފާނާ ކުރެއްވި ކައިވެނިފުޅުން ލިބިވަޑައިގަތީ3ބޭފުޅުންނެވެ. އެއީ\nމަރިޔަމްދީދީއަށް ސިއްކަ އަހަންމާ ތަކުރުފާނުންގެ ފަރާތްޕުޅުން ލިބިވަޑައިގަތީ\n4 މާވާގަނޑުވަރު ދޮން ޢާއިޝަތު ދީދީ އެވެ.\nނޯޓް: މާވާގަނޑުވަރު މަރިޔަމްދީދީގެ އާމިނަތުދީދީ އަވަހާރަވީ ހިޖްރައިން 1271 ވަނަ އަހަރުއެވެ. ވަޅުފުޅު ލެވިފައިވަނީ މާލޭ ހުކުރު މިސްކިތު ޤަބުރުސްތާނުގައެވެ. އަދި މަތީގައި އިސްވެ ދެންނެވުނު ދޮން ޢާއިޝާދީދީ އަވަހާރަވީ ހިޖްރައިން 1270 ވަނަ އަހަރުގައެވެ. މި ކަމަނާވެސް ވަޅުފުޅު ލެވިފައިވަނީ މާލޭ ހުކުރު މިސްކިތު ގަބުރުސްތާނުގައެވެ. ( މަޢުލޫމާތު: ހުކުރު މިސްކިތްފޮތް / ޞަފްޙާ 410)\nމާވާގަނޑުވަރު މަރިޔަމްދީދީއަށް ދެ ކައިވެނިފުޅަކުން ބޭފުޅުން ލިބިވަޑައިގެންނެވިކަން މިހާރު ސާފުވެވަޑައިގަންނަވާނެއެވެ. އެއީ އަލްވަޒީރު މުޙައްމަދު ދަހަރަދަ މަނިކުފާނާއި ކުރެއްވި ކައިވެނިފުޅާއި ސިއްކަ އަހަންމާ ތަކުރުފާނާއި ކުރެއްވި ކައިވެނިފުޅެވެ. މި ކައިވެނިފުޅުތަކުން މަރިޔަމްދީދީ އަށް ލިބިވަޑައިގެންފައިވަނީ ޖުމްލަ4ބޭފުޅުންކަންވެސް މިހާރު ވާނީ ދެންނެވިފައެވެ. އެއީ ޙަސަންދީދީ ، ޙުސައިންދީދީ ، ޢާއިޝަތުދީދީ އަދި އާމިނަތުދީދީއެވެ. ކުރީން އަޅުގަނޑު ލިޔެފައިވާ " މާލޭގައިވާ ދަރިކޮޅުތަކުގެ ތެރެއިން އެދުރުދީދީގެ ދަރިކޮޅު" މި މަޒުމޫނުގައި މާވާގަނޑުވަރު މަރިޔަމްދީދީގެ ޙަސަންދީދީގެ ދަރިފަސްކޮޅުގެ ބޮޑުބަޔެއް ވާނީ ލިޔެވިފައެވެ. މި ސިލްސިލާގައި އެބައިވެސް އިތުރަށް އަދި ތަފްސީލުކޮށްލެވޭތޯ އުޅޭނަމެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެންމެ ފުރަތަމަ ފަށަން ގަސްތު ކުރެވިފައި މިވަނީ މިބޭފުޅުންގެ ތެރެއިން ޙުސައިންދީދީގެ ދަރިފަސްކޮޅެވެ.\nމާވާގަނޑުވަރު މަރިޔަމްދީދީގެ ޙުސައިންދީދީގެ ކައިވެނިފުޅު ކުރެއްވި ބޭކަނބަލެއްގެ މަޢުލޫމާތު މާބޮޑަކަށް ސާފުވެފައެއް ނެތެވެ. މުޙައްމަދު ޖަމީލްދީދީ ލިޔުއްވި "ޙަޔާތުގެ ހަނދާން" މި ފޮތުގައި އެމަނިކުފާނުން ލިޔުއްވާފައިވަނީ ޙުސައިންދީދީ ގެ ބޭފުޅުންގެ މަންމައަކީ ހުވަދޫ ކަތްދާފުޅު ކަމެވެ. ޙުސައިންދީދީ އަކީ ފޮތު މުރީދު ޙުސައިންދީދީ ކަންވެސް ލިޔުންތަކުން އެނގެއެވެ. މި ޙުސައިންދީދީއަށް ލިބިވަޑައިގެންނެވި ބޭފުޅުންނަކީ:\n1 ޢާއިޝަތުދީދީ ( ދޮންދީދީ)\n2 އާމިނަތުދީދީ ( މެދުދީދީ)\n4 ސަންފާދީދީ (ޅަދީދީ) އެވެ.\nމީގެ އިތުރު ބޭފުޅަކު ހުންނެވިކަމެއް އަޅުނގަޑަކަށް މަޢުލޫމާތު ލިބިފައެއް ނެތެވެ. މި ޙުސައިންދީދީގެ ބޭފުޅުންގެ ފަރާތުން މާލޭގެ ވަރުގަދަ ސިޔާސީ ޢާއިލާތަކެއް ވަނީ އުފެދިފައެވެ. ރާއްޖޭގެ ފަހުގެ ތާރީޚުގައި ސިޔާސީ ކަންކަމުގައި އެންމެ ނުފޫޒު ގަދަވެގެން ދިޔަ ކަކާގޭ ޢާއިލާ އާއި އަތިރީގޭ ޢާއިލާ އާއި އެއްގަމުގޭ ޢާއިލާ އާއި ހެންވޭރުގޭ ޢާއިލާ ވެލާނާގޭ ޢާއިލާ ފަދަ ޢާއިލާ ތަކަކީ މި ޙުސައިންދީދީގެ ދަރިފަސްކޮޅާއި ވަރަށްބޮޑަށް ގުޅި ލާމެހިފައިވާ ޢާއިލާތަކެވެ. އަދި ހުރަވީ ޚާންދާނާއި ދިޔަމިނގިލީ ޚާންދާނު އެންމެ ބޮޑަށް އެކުވެ މަސްހުނިވެގެން ދަނީވެސް މި ޙުސައިންދީދީގެ ދަރިފަސްކޮޅުގެ ފަރާތުންނެވެ.\nނަމްބަރ 1ގައިވާ ޢާއިޝަތުދީދީ ގެ ޢާއްމު ނަމަކީ ދޮންދީދީ އެވެ. މި ދީދީ ކައިވެނި ކުރެއްވީ ރާއްޖޭގެ އެންމެ ނުފޫޒު ގަދަ ދެ ޢާއިލާއިން ކުރެ އެއް ޢާއިލާއެއްގެ ބޭފުޅަކާއިއެވެ. އެއީ ރާއްޖޭގެ ރަސްކަމުގެ މަޤާމަށްފަހު އެންމެ ބާރުގަދަ އެއް މަޤާމް އެތައްފަހަރަކު ފުރުއްވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ. އާދެ! ކަކާގޭ ޢަލީ ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނެވެ. މި ކިލެގެފާނަކީވެސް މި ކިލެގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލުންނާއި އެއްމަތިފުށަކާއި ގުޅިވަޑައިގަންނަވާ ބޭފުޅެކެވެ. އެހެނީ މި ކިލެގެފާނަކީ ދިޔަމިނގިލީ ބަންޑާރައިންގެ ދަރިކަލުން އައްސުލްޠާން އިބްރާހިމް އިސްކަންދަރު (ދެވަނަ)ގެ ދަރިކަނބަލުން އަލްއަމީރާ ސަންފާ ރަންދި ކަނބާފާނުންގެ ދަރިކަނބަލުން ދޮންބީނާގޭ އާމިނަތުދީދީ، އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޢިއްޒުއްދީނާއި ކުރެއްވި ކައިވެނިފުޅުން ލިބިވަޑައިގަންނެވި އަލްއަމީރާ ޢާއިޝާ ރަނި ކަނބާފާނުން،ފެންފުށީ އެދުރު ޙަސަން ކަލޭގެގެ ދަރިކަލުން އަލްވަޒީރުލް އަޢްޒަމް ކަކާގޭ އިބްރާހިމް ރަންނަބަނޑޭރި މަނިކުފާނާއި ކުރެއްވި ކައިވެނިފުޅުން ލިބިވަޑައިގަންނެވި ދަރިކަލުން ކަމުގައިވާތީއެވެ. މި ކިލެގެފާނާއި އެއްބަނޑު އެއްބައްޕާ ބޭފުޅުންނަކީ ކަކައިގޭ އަޙުމަދު ކަލޭގެފާނާއި، ކަކައިގޭ ޚަދީޖާދީދީ އާއި، ކަކައިގޭ ޙައްވާދީދީ އެވެ. މި ޢަލީ ރަންނަ ބަނޑޭރި ކިލެގެފާނު ރާއްޖޭގެ ވަޒީރުލް އަޢްޒަމްކަމުގެ މަޤާމުގައި ހުންނަވައިގެން ކުރެއްވި އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ ކަމަކީ ބުންބާ މީހުންނަށް ރާއްޖޭގައި ދާއިމީކޮށް ތިބެ ވިޔަފާރި ކުރުމުގެ ހުއްދަ ދެއްވުމެވެ.\nއާދެ! ބޮޑުވަޒީރުކަން އޮތީ ކަކާގޭ އަށެވެ. ބޮޑުބަނޑޭރިކަން އޮތީ ގަލޮޅުގެ އަށެވެ. ( މިހާރުގެ ނަމުންނަމަ އަތިރީގެއަށެވެ.) މި ދެ ގެއަކީ އެ ޒަމާނުގައި ރާއްޖޭގައި އޮތް އެންމެ ނުފޫޒު ގަދަ ސިޔާސީ ދެ ގެއެވެ. މިހާރުގެ ގޮތުން ދަންނަވަނީނަމަ އެންމެ ނުފޫޒު ގަދަ ސިޔާސީ ދެ ޕާޓީއެވެ. އެހެން ހުރިހާ ކުދި "ޕާޓީ"ތައް ހުންނާނީ މިއިން ކޮންމެވެސް އެއް ޕާޓީއެއްގެ ހިޔަލުގެ ދަށުގައެވެ. މި ދެންނެވި ޢަލީ ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނުގެ ބޮޑުވަޒީރުކަމުގެ ދުވަސްވަރާއި ހަމަޔަށް އައިއިރުގައި ކަކާގެ އާއި ގަލޮޅުގެ ( އަތިރީގެ) ވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ޖެހިފައެވެ. ރަދުންވެސް ހުންނަވަން ޖެހިވަޑައިގެންނެވީ މި ދެ ޢާއިލާގެ ސިޔާސީ ކޯޅުމުގެ ތެރޭގައި ވަރަށް ބޮޑަށް ފިތިވަޑައިގެންފައެވެ. މިތަނުގައި ފާހަގަ ކޮށްލަންޖެހޭ އެންމެ ބޮޑު އެއް ނުކުތާއަކީ ރާއްޖޭގެ އެންމެ ބާރުގަދަ ތިން މަޤާމް އާދެ، ރަސްކަމުގެ މަޤާމާއި ބޮޑުވަޒީރު ކަމާއި ބޮޑު ބަނޑޭރިކަން ކުރައްވަމުން މި ގެންދަވަނީ ތަފާތު ތިން ޢާއިލާއަކުން ކަމުގައި ހީވިޔަސް ޙަޤީގަތަކީ މިއީ ހަމަ އެއް ޢާއިލާއެއް ކަމެވެ. ރަސްކަން ކުރައްވަނީ ކުރިންވެސް ދެންނެވިހެން ރާއްޖެއަށް މިނިވަންކަން ހޯއްދަވާދެއްވި އައްސުލްޠާނުލް ޣާޒީ މުލީގޭ ދޮންބަންޑާރައިންގެ ދަރިކޮޅުންނެވެ. ނުވަތަ ހުރަވީ ދަރިކޮޅުންނެވެ. ބޮޑު ވަޒީރުކަމުގައި އެއްފަހަރު ކަކާގެ، އަނެއް ފަހަރު ގަލޮޅުގެ (އަތިރީގެ) އެވެ. އެހެނަސް މި ދެންނެވި ތިން ބާރުވެސް މި އޮތީ ހުރާ ދޮންމަރުދުރު ފަޑިއް ކަލޭގެފާނުންގެ ދަރިކޮޅުގެ އެކިއެކި ގޮފިތަކުގެ އަތްމަތީގައެވެ.\nހުރާ ދޮންމަރުދުރު ފަޑިއްކަލޭގެފާނުންގެ ދަރިކޮޅުގެ އަތްމަތީގައި ރަސްކަމުގެ ކޮއިލާއި ބޮޑިވަޒީރުކަމާއި ބޮޑުބަނޑޭރި ކަން އޮތް އިރު ފަނޑިޔާރުކަން އޮންނަނީ އުވިދިޔަ ދިޔަމިނގިލީ ރަސްދަރިކޮޅުގެ ބޭފުޅުންނަށެވެ. އާދެ ކޮންމެއަކަސް މި ދެންނެވި ކަކާގޭ ޢަލީ ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނުން ރާއްޖޭގައި ބުންބާ ވިޔަފާރި ވެރިންނަށް ވިޔަފާރި ކުރުމުގެ ހުއްދަ ދެއްވުމަށް ރަދުންނަށް ހުށައެޅުއްވުމުން އެކަމާއި އެންމެބޮޑަށް ދެކޮޅުހެއްދެވީ ގަލޮޅުގޭ ޢަލީ ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނެވެ. މި ކިލެގެފާނުންގެ ބަހަކީ އެއީ ރާއްޖޭގެ މުޅި އިޤްތިޞާދު ހަލާކުވެގެންދާނޭ ކަމެއް ކަމުގައެވެ. އެހެންނަމަވެސް ކަކާގޭ ބޭފުޅުންނަށް ހީފުޅު ކުރެއްވުނީ އެއީ ގަލޮޅުގޭ ޢަލީ ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނަކީ ބޮޑު ވިޔަފާރިވެރިޔެއް ކަމުން އެ ކިލެގެފާނުންގެ ވިޔަފާރި ހަލާކު ވެދާނެތީ ދައްކަވާ ވާހަކަފުޅުތަކެއް ކަމަށެވެ. ރަދުންވެސް ބުރަވެ ވަޑައިގަތީ ޢަލީ ކިލެގެފާނުންގެ ކޮޅަށެވެ. މިހެންކަމުން "ބަސް ނުވިކޭ އޮޑީގެ ދިރުބާ ކޮޅުގައި ހުރުމަށް" ވުރެ ފޭބުން ރަނގަޅު ކަމުގައި އެ ކިލެގެފާނަށް ( ގަލޮޅުގޭ ޢަލީ ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނަށް) ފެނިވަޑައިގަތުމުން މަޤާމުން އިސްތިޢުފާ ދެއްވުމާއި އެކު ސިލޯނުގެ ގާއްޔަށް ވަޑައިގަތެވެ. އަދި ހުރިހާ ވިޔަފާރިއެއްވެސް ގާއްޔަށް ބަދަލުކުރެއްވިއެވެ.\nއާދެ! މާވާގަނޑުވަރު މަރިޔަމްދީދީގެ ޙުސައިންދީދީގެ ޢާއިޝަތުދީދީ (ދޮންދީދީ)، ކަކާގޭ ޢަލީ ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނާއި ކުރެއްވި ކައިވެނިފުޅުން ލިބިވަޑައިގެންނެވި ބޭފުޅުންނަކީ:\n1.1 ޚަދީޖާ ދީދީ ( ދޮށީ ދީދީ)\n1.3 ޢަބްދުﷲ ދީދީ ( ފަހުން ޢަބްދުﷲ ފާށިނާ ކިލެގެފާނު)\n1.4 އިސްމާޢިލް ދީދީ ( ފަހުން އިސްމާޢިލް ދޮށިމޭނާ މަނިކުފާނު)\n1.5 ކުޑަ މުޙައްމަދު ދީދީ ( ފަހުން މުޙައްމަދު ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނު)\nނޯޓް: މި ޢަލީ ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނުގެ ދޮންތުއްތުދީދީއެއް ހުންނަވާކަމަށް އަލްފާޟިލާ ފާޠިމަތު މުނީރާ ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ. އިސްވެ މަތީގައި ދަންނަވާފައިއެވާ ބޭފުޅުންގެ ތެރޭގައި މި ދޮންތުއްތުދީދީ ގެ ނަން އަޅުނގަޑު ބަޔާންނުކުރީ އެ ދީދީގެ މައިފުށް ޔަގީން ކުރެވިފައި ނުވާތީއެވެ.\nތިރީގައި އެވަނީ މި ބަޔާން ކުރެވުނު ނަސަބުގެ ޢާއިލީ ގަހެވެ.\n* ދަރަވަންދޫގޭ ޢަބްދުﷲދީދީގެ މޫސާ ޖަމީލްދީދީގެ ޢަބްދުﷲ ޝާހިދުގެ އަރިހުން\n* މޯލްޑިވްސް ރޯޔަލް ފެމެލީ އޮފިޝަލް ވެބްސައިޓު / ބޮޑުދަހަރާގޭ ޢަބްދުލްމާޖިދު ޢަބްދުލްވައްހާބު\n* ރަހުންނާއި ރަނީން / ނަސީމާ މުޙައްމަދު ކަލޭގެފާނު\n* އަލްއުސްތާޛް މުޙައްމަދު ވަޙީދު ނަދުވީ ދެއްވި ނޯޓުތަކަކުން\n* މާލޭ ހުކުރު މިސްކިތާއި ބެހޭގޮތުން ދިވެހިބަހާއި ތާރީޚަށް ޚިދުމަތްކުރާ ޤައުމީ މަރުކަޒުން ނެރެފައިވާ ފޮތުގައި ހުރި މަހާނަގަލުގެ ލިޔުންތަކުން


VAAHAKA: Mansha3- (4) | ThePress\n27 July 2020, 09:29\nރުޅިއައިސްފައި ހުރި ޒިބާންގެ ދެލޮލުން އަލިފާން ކަނި ބުރަމުން ދިޔަ އިރު އޭނާގެ ކަޅި އަމާޒުވެފައި ވަނީ ގޭގެ ދޮރުން ތަންކޮޅެއް އެތެރެއަށް ވަދެހުރި މަންޝާއާ ދިމާއަށެވެ. ކުރިއަށް ފިޔަވަޅެއްވެސް އަޅަން ނުކެރި އެ ހުރި ފިޔަވަޅު މަތީ ހުރެ މަންޝާ އިސްޖާހާލީ ކުށްވެރިވެފައިވާ މީހަކު ފަދައިންނެވެ. ޒިބާންގެ އަތުން ހިފަހައްޓައިގެން ހުރި އަލިފާން ބޯޅަ އޭނާގެ މުށުތެރެއަށް ލާ ބާރުކޮށްލިއެވެ. އަލިފާން ބޯޅަ ޒިބާންގެ އަތުތެރޭގައި އަޅިއަށްވެ އިނގިލިތަކުގެ ދޭތެރެއިން އޭގެ ކުނޑިތައް ފައިބައިގެން ދިޔައެވެ.\nމަންޒަރު ބަލަން އިން ތަޒްކިޔާގެ ހިތަށް އުނދަގޫވިއެވެ. މަންޝާގެ ލޮލުން ފޭދިގެން ފައިބަމުންދިޔަ ކަރުނަތައް ފެނި ތަޒްކިޔާއަށް ހިމޭނަކުން ނުހުރެވުނެވެ. އޭނަ އިން ގޮނޑިން ތެދުވެ ކުރިއަށް ހިނގައިގަތެވެ. ޒިބާން ހުއްޓުވަން ފިޔަވަޅެއް އަޅާލި ނަމަވެސް ތަޒްކިޔާގެ މޫނު މައްޗަށް ޒިބާން އަތް ހުރަސްކޮށްލަމުން މަޑުޖެހިލި ގޮތުން އެ ހުރިތަނަށް ތަޒްކިޔާ ގަނޑުވިއެވެ. ޒިބާންގެ ރުޅިގަދަކަން ތަޒްކިޔާއަށް އެނގެއެވެ. އެކަކު ދައްކާ ވާހަކައެއްވެސް އޭނާ މިވަގުތު ގަބޫލު ނުކުރާނެއެވެ. މީހަކު ކިތަންމެ ރަނގަޅު ވާހަކައެއް ބުންޏަސް ޒިބާން އެވާހަކައެއް އަޑުއަހަން މަޑު ނުކުރާނެކަންވެސް ތަޒްކިޔާއަށް އެނގެއެވެ.\nމީ މީގެ ކުރިންވެސް ޒިބާން އުޅެފައި ހުރި ގޮތެވެ. އޭނާގެ ހަޔާތުން މަންޝާ ބީވެގެން ދިޔަ ކޮންމެ ފަހަރަކު އޭނާއަށް ވަނީ މިހެންނެވެ. ދިރިއުޅުމުގެ އުންމީދު ގެއްލިފައިވާ މީހަކު ފަދައިން ބިތް ޖެހިފައި އިނުމަށް ވުރެ އެހުރިހާ ކަމެއްގައި އަމިއްލަ ނަފްސު ކުށްވެރިކޮށް ރުޅިގަދަވެފައި ހުރެ މީހާ ހަލާކުވެގެން ދަނީއެވެ.\nޒިބާން ގޮސް މަންޝާ ކުރިމައްޗަށް ހުއްޓިލީ އިސްޖަހައިގެން ހުރި މަންޝާގެ މޫނަށް ރުޅިވެރި ބެލުމަކުން ބަލަހައްޓައިގެން ހުރެއެވެ. މަޑުމަޑުން މަންޝާ އިސް އުފުލާލަމުން އޭނާގެ ކާފަގެ މޫނަށް ބަލާލީ އާދޭހުން ފުރިގެންވާ ފަދަ ބެލުމަކުންނެވެ. ޒިބާންގެ ރަތް ދެލޯ ފެނި މަންޝާގެ ހަތަރެސްފައިގައި ތުރުތުރެއް އުފެދިގެން ދިޔައެވެ.\n"ކާފާ... އަޅުގަނޑަށް މައާފްކުރޭ... އަޅުގަނޑު...." މަންޝާ އުޅުނީ ވެގެންދިޔަ ކަންތައް ތަފްސީލުކޮށް ޒިބާނަށް ކިޔައިދޭށެވެ. ނަމަވެސް ޒިބާން އެއިން އެއްވެސް ވާހަކައެއް އަޑުއަހަން ބޭނުން ނުވާ ކަހަލައެވެ.\n"ބޮޑު ދައިތައެއް ކަމެއް ވި ނަމަ ދެން ކިހިނެއް ހަދާނީ... މަން... މަން..." މަންޝާގެ ނަން ޒިބާންގެ ދުލަށް ގެނެވުނު ވަގުތު އޭނާއަށް ކުއްލިއަކަށް މަޑުޖެހިލެވުނެވެ. އަޑަށް ބާރުލަމުން ވާހަކަ ދައްކަމުން ދިޔަ ޒިބާންގެ އަޑުވެސް މަޑުވެގެން ދިޔައެވެ. އެ ހިތުގައި މަންޝާގެ ހަނދާންތައް އާވެ އޭނާގެ ހިތުގެ ކަނެއްގައި ރިހުމެއް އުފެދުނެވެ.\n"މަންގެ މައާފް ކިހިނެއް އަހަރެން ގަބޫލު ކުރާނީ... އަމިއްލައަށް ކުރަން ނޭނގޭ ކަންކަން ކުރަނީ ކީއްވެތަ؟ ކާކު ބުނެގެން އަލިފާން ބޯޅަ ހަދައިގެން މުޅި ގޭތެރެއަށް ތި ބުރުއްސުވަނީ... ކާކު ބުނެގެން ދައްކާހާ ޗަރުކޭހެއްތަ ތީ؟ މިއަދު އަހަންނަށް މިތަނަށް ނާދެވުނު ނަމަ ދެން ވާނެ ގޮތް އެނގޭތަ؟ އަބަދަކު ކާފައެއްވެސް ނުހުންނާނެ. ބޮޑު ދައިތައަކީ މިއަދު މި އާއިލާގެ ހުރި އެންމެ އިސް މީހާ. ބޮޑު ދައިތައަށް ކަމެއް ވި ނަމަ ޔޯ؟ މަންޝާއަށް ދުވަހަކުވެސް އަހަރެން މައާފެއް ނުކުރާނަން..."\nޒިބާންގެ ހަރުކަށި ބަސްތައް އަޑުއަހަން ހުންނާކަށް މަންޝާގެ ހިތަކަށް ކެތެއް ނުކުރެވުނެވެ. ގޭގެ އެއްފަރާތުން ފެންނަން ހުރި ސިޑިއާ ދިމާއަށް މަންޝާ ދުއްވައިގަތީ އެތާ ތިބި މީހުންގެ ގޮވުންތަކަށް ބީރު ކަންފަތެއް ދެމުންނެވެ. މަންޝާ ހުއްޓުވަން ތަޒްކިޔާއާ މެހެކް ގޮވާލި ނަމަވެސް އެއަޑު އެ މަންޖެއަށް ނީވޭ ކަހަލައެވެ. ދުވެފައި އެ ދިޔަ ގޮތަށް ގޮސް އޭނާ ކޮޓަރިއަށް ވަދެ ދޮރުފަތް ލައްޕާލި އަޑު ތިރީގައި ތިބި މީހުންނަށް އިވުނެވެ.\n"ދަރިފުޅާ.. ކީއްވެތަ ތިހާ ހަރުކަށިކޮށް އެމަންޖެއާ ތި ވާހަކަ ދައްކަނީ... ލޯބިން ވާހަކަ ދައްކައިގެން ވިސްނައިދެވޭނެދޯ.. ތިހެން ހެދީމަ މަންޝާ އެދިޔައީ ހިތުގައި ޖެހިގެން ދެން ސައިބޯކަށްވެސް ނާންނާނެ.. ތިހާ ރުޅި އަންނާކަށް ނުވާނެ ދޯ.. ބޮޑު ދައިތައަށް ކަމެއްވީ ކީއެއްވެސް ނޫނެއްނު..." އަސާގަނޑު ޖަހައިގެން މަޑު ހިނގުމެއްގައި ސަކޭރާ އައިސް ޒިބާން ކައިރިއަށް ހުއްޓިލީ ނަސޭހަތް ދީ އޭނާއަށް ވިސްނައިދެމުންނެވެ. ނަމަވެސް އެ ވާހަކަތައް އަޑުއަހަން ޒިބާން އެތާ މަޑުކުރާކަށް ބޭނުމެއް ނުވިއެވެ. ވައިރޯޅިއެއްހެން އޭނާ އެމީހުންގެ ކުރިމަތިން ގެއްލިގެން ދިޔައިރު އެތަނަށް ވެރިވެފައިވާ ހަމަހިމޭންކަން ނަގާލީ ތަޒްކިޔާއެވެ.\n"މަންޝާ ދެކެ ޒިބާން ރުޅި އަންނާކަށް ނުޖެހޭނެ. އަމިއްލަ މީހާ އިންސާނަކާ ހިތާވެގެން ޖެހުނުހާ މުސީބާތް ނިކަން ދެކެބަލަ. ޒޯއީ އަހަރެމެންނާ ވަކިވެގެން ގޮސް ރޫފަސްގެ އާއިލާއިން މިއާއިލާއާ ދެކޮޅަށް ހަނގުރާމައަށް ނުކުމެ ބައްޕަ ސައިބްރޯތާ މެހެކްގެ ފިރިމީހާވެސް މިދުނިޔެއާ ވަކިވެގެން ދިޔައީ... އަދިވެސް ރުޅި އަންނަންވީ ޒިބާންތަ؟" ހަރުފަތްތަކުން މައްޗަށް ދާން ތަޒްކިޔާ ހިނގައިގަތީ މަންޝާ ރޯން ހުރިކަން އޭނާއަށް އިހްސާސް ވާތީ ޒިބާން ނެތްކަން އެނގިހުރެވިޔަސް އޭނާއާ ދިމާއަށް ކިޔަން ބޭނުންވެފައި ހުރި އެއްޗިސް ދުލުން ބޭރުކުރަމުންނެވެ.\nކާމޭޒު ދޮށުގައި ކޮޅަށް ހުރި މެހެކް އަނގައިން ބަހެއް ނުބުނެ ހުރީ ހިމޭންވެފައެވެ. ޒިބާންގެ އަމަލުން މެހެކް ވެސް ހުރީ ހިތުގައި ޖެހިފައެވެ. އޭނާގެ ދަރިފުޅު ދެކެ ޒިބާން އެހާ ރުޅި އަންނަންވީ ސަބަބަކީ އެކުއްޖާގެ ނަމަކަށް މަންޝާ ކިޔުމުން ކަމަށް އޭނާއަށް ގަބޫލު ކުރެވުނެވެ. ޒިބާން ރުޅިއައުމުގައި މަންޝާގެ ކުށެއްނެތެވެ. ބޮޑުވަމުން އަންނަ މަންޝާގެ ހިތުގައި ކުޑައިރުއްސުރެ ފުނިޖެހިފައިވާ ސުވާލުތައް މިހާރު އޭނާ ބޭރުކުރަން ފަށައިފިއެވެ. އެކި ފަހަރު ޒިބާނާ ބެހޭ ގޮތުން އޭނާ ސުވާލު ކުރެއެވެ. އެ ކުއްޖާއަށް މިހުރިހާ ކަމެއް ވިސްނައިދޭން ބުނާނެ އެއްޗަކާ ދޭތެރޭ މެހެކް ދިޔައީ ވިސްނަމުންނެވެ. މާޒީގެ ސަފްހާތައް ހުޅުވައިގެން އެ ކުއްޖާއަށް މި ހުރިހާ ވާހަކަތަކެއް ކިޔައިދޭން ފަށާނެ ގޮތަކާއި އެ ވާހަކަތައް ހިއްސާކުރާނެ ހިތްވަރު އޭނާ ބޭނުންވިއެވެ.\nކޮޓަރީގެ ދޮރު މަޑުމަޑުން ތަޒްކިޔާ ހުޅުވާލި އިރު ގިސްލަ ގިސްލާފައި މަންޝާ ރޮމުން ދިޔަ އަޑު އޭނާގެ ކަންފަތުގައި ޖެހުނެވެ. ކުޑަދޮރުން ބޭރު ބަލަން ހުރި މަންޝާގެ ކުދި ބުޅި އިސްތަށިގަނޑު ވަޔާ އެކު ވިހުރެމުންދިޔައެވެ. އޭނާގެ ލޮލުން ފައިބަމުން ދިޔަ ކަރުނަތައް ފޮހެލަން ވެސް ބޭނުން ނުވާ ކަހަލައެވެ. ކުޑަދޮރުން ބޭރުން ފެންނަމުން ދިޔަ ވިލާތަކާ ދިމާއަށް ބަލަހައްޓައިގެން ހުރެ މަންޝާ ފުން ނޭވާއެއް ދޫކޮށްލިއެވެ.\n"ކީއްވެތަ ކާފަ އެހާ ރުޅި އަންނަނީ... އަޅުގަނޑުގެ ބައްޕަވެސް މި ދުނިޔެއަކު ނެތް... ދެން ކާފަ ކީއްވެގެންތަ އަޅުގަނޑުދެކެ އެހާ ފޫހިވަނީ... މަންމަ ކައިރީ އަހާ އަހާވެސް ޖަވާބެއް ނުދޭ... ކޮންމެވެސް ކަމެއް މިގޭ މީހުން އަޅުގަނޑަށް އެބަ ސިއްރު ކުރޭ... ކީއްވެތަ ސިއްރު ކުރަންވީ.. އަޅުގަނޑު ކުޑަ ވީމަތަ؟ މިހާރު މަންޝާ ކުޑައެއް ނޫނޭ... މަންޝާ ބޮޑުވެއްޖެއޭ..."\nރޮމުން އަމިއްލައަށް އެކަނިމާ އެކަނި އިނދެ މަންޝާ ވާހަކަ ދައްކަމުން ދިޔަ އިރު އޭނާގެ ހިތުގައި ހުރި އެތައް ސުވާލެއް މިއަދު ތަޒްކިޔާގެ ކަންފަތުގައި ޖެހިއްޖެއެވެ. ދެލޯ ފަދައިން ލޯބިވާ މާމަ ދަރީގެ ހިތުގެ ޝަކުވާތައް އިވި ތަޒްކިޔާގެ ދެލޮލުން ކަރުނަތައް އޮހިގަތެވެ.\n"ކާކުތަ ބުނީ ދަރިފުޅު ތީ ކުޑަކުއްޖެކޭ.. މިހާރު ދަރިފުޅު ތިހިރީ ފުރާ ފުރިހަމައަށް ބޮޑުވެފަ. ބޮޑު އަންހެނަކަށް ވެފަ. ދެން ދަރިފުޅުވެސް ހަޔާތެއް ފަށާނެ. އެހާ ހިސާބަށް ދިޔައިމަ އަނެއްކާ މާމަ މަތިން ހަނދާން ނައްތާ ނުލައްޗޭ..." މަންޝާގެ ބުރަކަށީގައި ފިރުމާލަމުން ތަޒްކިޔާ ވާހަކަ ދައްކަމުން ކުޑަދޮރުން ބޭރުން ފެންނަމުން ދިޔަ މަންޒަރަށް ބަލާލިއެވެ. އެއީ މީގެ ކުރިން ތަޒްކިޔާވެސް ކަންކަމާ ދެރަވީމައި އައިސް ހުންނަ ތަނެވެ. ބޭރުން ފެންނަމުން ދާ މަންޒަރަށް ބަލަހައްޓައިގެން ކުޑަދޮރު ކައިރީ ރޯން ހުންނަ ހަނދާން އޭނާގެ ސިކުނޑީގައި އެނބުރިގަތެވެ.\n"އިނގޭތަ.. މާމަވެސް ދެރަވީމަ ކުރީގައި އައިސް މިހެން ބޭރު ބަލަން ހުންނަން. ވިލާތަކުން އުދަރެހުގައި ކުރެހުންތައް ކުރެހިފައިވާ މަންޒަރު ބަލަން ހުރުމަކީ ހާދަ ހިތްފަސޭހަ ކަމެކޭ... ބަލާބަލަ އޭނި ވިލާކޮޅަށް...." ދުރުން ފެންނަމުން ދިޔަ ހިތެއްގެ ބައްޓަމަށް އިން ވިލާ ކޮޅެއް މަންޝާއަށް ދައްކާލަމުން ތަޒްކިޔާ ކުރިއަށް އިނގިލި ދިއްކޮށްލިއެވެ. އެ ދިމާއަށް ބަލަން ހުރި މަންޝާގެ ތުންފަތަށް ލުއި ހިނިތުންވުމެއް ވެރިވިތަން ފެނުމުން ތަޒްކިޔާގެ ހިތަށް ހަމަޖެހުމެއް ވެރިވިއެވެ.\n"ދެން ހިނގާ ސައިބޯން ދާން...."\nކާމޭޒު ކައިރީ ހުރި ގޮނޑި ދަމާލަމުން ލިވިއަސް ގޮނޑީގައި ހަމަޖެހިލިއެވެ. މޭޒުމަތީގައި ހުރި ކާއެއްޗިއްސަށް ބަލާލުމަށްފަހު ލިވިއަސް ނެގީ ކައިރީހުރި ބުއިމެވެ. ސަރުބަތު އަޅާފައިވާ އެބުއިމުން އެތިފޮދެއް ރަހަބަލާލުމަށްފަހު މޭޒުމަތީ ބޮޑު ލޯތައްޓެއްގައި އޮތް މަސްގަނޑާ ދިމާއަށް އޭނާ ބަލާލީ ދަހިވެތި ގޮތަކަށެވެ.\nބޮޑު ގެރިއެއްގެ ހަންނޮޅާލުމަށްފަހު ފިހެފައި އޮތް އިރު އޭގެ ފައެއްގައި ލިވިއަސްގެ އަތުން ހިފާލިއެވެ. އޭނާގެ އަތުގެ ވަކިތައް އެފައިގެ ތެރެއަށް ވައްދާލަމުން އެއް އަތަށް ލުކިޖަހާ އަނބުރާލުމަށްފަހު ފައި އޭގެ ހަށިގަނޑުން ވަކިކޮށްލިއެވެ. އޭނާގެ ކުރިމަތީ ހުރި ހުސް ތަށީތެރެއަށް އެފައިބުރި ލީ އެއްފަހަރު ފައިގައި ދަތް އަޅާ ދަތުން މަސްގަނޑެއް ދަމާލުމަށްފަހުއެވެ.\n"އާދެވިއްޖެ ދޯ... ކޮން އިރެއް ލިވިއަސް އާދޭތޯ ހުންނަތާ..."\nއެތެރެ ގެއިން ނުކުމެގެން އައި ވެލެރިއާގެ ނަޒަރު ހުސްކޮށްލެވިފައި ވަނީ ޗުއިންގަމެއް ހެން އަނގަޔަށް ލީ މަސްގަނޑު ހަފަމުންދިޔަ ލިވިއަސްއާ ދިމާއަށެވެ. ހަންގަނޑުގެ ކުލަ އަޅިކުލައަކަށް ހުރި ވެލެރިއާގެ ހަށިގަނޑުގައި ކެހެރިތަކެއް ފެންނަން ނެތަސް އޭނާގެ ހަންގަނޑުގައި އޮފް ވިދުމެއް ހުރެއެވެ. އޭނާ ހިނގާފައި އައި އިރު ކަޅުކަންގަދަ ފަންދިގު އިސްތަށިގަނޑު ބިންމަތީގައި ކޭއްތިލަ ކޭއްތިލަ އޮތެވެ. ކަޅުކުލައިގެ ހެދުމެއްގައި ހުރި ވެލެރިއާގެ ހެދުން އުފުލާލައިގެން އައިސް ލިވިއަސް ކައިރިން ގޮނޑިއެއްގައި އޭނާ އިށީން އިރު އޭނާގެ ފަހަތުން ހާދިމުންތަކެއް އައިސް އޭނާއަށް ގޮނޑި ދަމާލަދިނެވެ. ހާދިމުންގެ ގޮތުގައި އުޅެމުންދިޔަ ޖިންނިންތަކަކީ އެމީހުންނަށް ވުރެ އިސްކޮޅުން ކުރު އަދި މުށި ހަންގަނޑެއްގެ ބައެކެވެ.\n"މަންމަ ކައިރީ ބުނަމެއްނު މަޑުނުކުރާށޭ... އަހަންނަށް އިންތިޒާރު ނުކުރާށޭ... ދަރިން ބޮޑެތި ވީމަވެސް މަންމަ އުޅޭ ގޮތް ދޯ..." ލިވިއަސް ކައިރީ ހުރި ސަރުބަތު ތަށިން އެތިފޮދެއް ބޯލި އިރު އޭނާގެ މޫނުމަތިން ފާޅުވަމުން ދިޔައީ ހިތްހަމަނުޖެހުމުގެ ކުލަވަރެވެ.\nއަތުން މޭޒުމަތީ ވެލެރިއާ ޖަހާލިއިރު އޭނާގެ ދެލޯ ވަނީ ނޫކުލައިން ދިއްލިފައެވެ. "ބޮޑުވީ އިރު ލިވިއަސް ވާކަމެއް އެބައޮތްތަ؟ ކޮންމެ ފަހަރަކު ކޮންމެ ކަމެއް ކުރިއަސް އަމިއްލަ ބާރުގެ ބޭނުންކޮށްގެން ކަމެއް ހާސިލް ކުރެވުނު ދުވަހެއް އެބަ އޮތްތަ؟ އަމިއްލަ މީހާ ތި އުޅެނީ މީހެއްގެ ދަށުވެގެން މީހެއްގެ ފިޔަގަނޑު ދަށުގައި އޭނާއަށް ތަބާ ވެގެން. ބަލަ ތިހެން އުޅެގެން ކިހިނެއްތަ ލިވިއަސް އަށް މަންމަ ބޭނުންވާ ކަންކަން ފުއްދޭނީ... ތަހުތުގައި ލިވިއަސް ބައިންދަން ބޭނުންވިއަސް އެކަން ހާސިލް ކުރެވޭނެތަ؟ ކައިކައިގެން މީހުންނަށް މައްލަވަ ޖައްސަން ދުވާއިރު މި ސަހަރުގެ މީހުންގެ ރުހުން ހޯދުމާއި ބާރުގެ ބޭނުންކޮށްގެން ބާރުހުރި ޖިންނިއަކަށް ލިވިއަސް ވާނީ ކޮންދުވަހަކުންތަ؟..."\nކާން ހުރި ތަށި ދުރަށް ޖައްސާލަމުން ލިވިއަސް އެތަނުން ދާން ހިނގައިގަތީ ވެލެރިއާ ދައްކަމުން ދިޔަ ވާހަކަތައް އަޑުއަހަން އޭނާ ބޭނުން ނުވާތީއެވެ. "މަންމާ... އަނެއްކާވެސް އެއްކަލަ ހާސަރުގަނޑު... އަހަރެން ބޭނުމެއް ނޫނޭ ތަހުތެއް.. ދޮންބެ އެހުރީނު. ދޮންބެއަކީ ތި ހުރިހާ ކަމަކަށް އެންމެ ކޮލިފައިވާނެ މީހާ... ދެން އަހަރެން އަރާމުގަ މިހެން އުޅުން މާ ސަޅިއެއްނު... ވަރަށް ވަރުބަލިވެއްޖެ. މި ދަނީ ނިދާލަން..."\nލިވިއަސް ގޭތެރެއަށް ވަދެގެން ދިޔައިރު ވެލެރިއާ ހުރީ ރުޅިގަނޑު އިންތިހާއަށް ގޮސްފައެވެ. ދަތްކުނޑިވިކާލަމުން ގޮނޑިން ތެދުވެ މޭޒުގައި އޭނަ އަތް ވިއްދާލި އިރު ވެލެރިއާގެ އިސްތަށިގަނޑު ވަޔާއެކީ ބޯމަތިން ކަޅުކަން ގަދަ ވިލާގަނޑެއްހެން ވިހުރިލިއެވެ.\nހުދުވެފައިވާ އިސްތަށިގަނޑަކާއެކު އެތަނަށް ނުކުތް އުމުރުން ދުވަސްވީ ޖޫލިއަސް ފެނުމުން ވެލެރިއާ އިސްޖަހާލީއެވެ. ހަމައެއާއެކު އޭނާގެ އިސްތަށިގަނޑުވެސް ތިރިވެ ކުރިން ހުރިގޮތަށް ރުޖޫއަ ވެއްޖެއެވެ. "ކޮންކަމަކާ ތިހާ ރުޅިއައިސްފަ ތިހުރީ... ލިވިއަސްއާ ދެމީހުން އަރައިރުންވަނީތަ؟"\n"އޭނާ ބޮޑުވެގެން ވެސް އަހަރެން ބުނާގޮތެއް ހަދާ ނަމަތާ... މާމަ ދަރިން ހަލާކުކޮށްގެންނު ތި ހުންނަނީ..." ރުޅިވެރިކަން ދައްކަމުން ވެލެރިއާ އޭނާގެ މައިދައިތައާ ދިމާއަށް ނުރުހުމުގެ ބަސްތައް އުކަން ފެށިއެވެ.\n"މި ޖޯރަމް ސަހަރުގެ ރާނީއަކީ ކަލޭ.. އެކަމަކު ދެން އެކަމަށް ނިމުން އަންނާކަށް މާ ގިނަ ދުވަހެއް ނެތް. ލިވިއަސް ތަހުތަށް އަރާނެ ހަމައެއްގޮތެއްވެސް ނެތް. ތަހުތަށް އަރާނީ އޭނާގެ ބޭބެ ލިވީތަން... ލިވީތަންއަކީ އާރާއި ބާރު ހުރި އާދަޔާ ހިލާފް ޖިންނިއެއް..." ޖޫލިއަސް ބޮޑާވެލާފައި ލިވީތަންނަށް ތައުރީފް ކުރުމުން ވެލެރިއާގެ ރުޅިގަނޑު ދެގުނައަށް އިތުރުވިއެވެ.\n"އިންސާނަކާއެކީ ހޯދި ދަރިއެއް އެއީ.. ބަރްސޫލްގެ އެ ދަރިއަކީ މި ރަސްދަރިކޮޅަށް ނިސްބަތްވާ ދަރިއެއްކަމަކަށް އަހަރެން ގަބޫލެއް ނުކުރަން. އަދި ބުނެފިއެއްނު ލިވިއަސްގެ ބޭބެއޭ... ލިވިއަސްގެ ނުހުންނާނެ ބޭބެއެއް. އެއީ އަހަރެމެންނާ ބެހޭވެސް މީހެއް ނޫން. މަށަށް ވެގެން ވަންޏާ ތި ލިވީތަނަށް ތަހުތަށް އަރާކަށް ލާހިކެއް ނޫން. ބަލަން ހުންނާތި. ތަހުތަށް އަރާނީ ލިވިއަސް..."\nހެދުންގަނޑު އެއްފަރާތަށް ހޫރާލުމަށްފަހު ޖޫލިއަސްއަށް ފުރަގަސްދެމުން ވެލެރިއާ އެތެރެގެއާ ދިމާއަށް ހިނގައިގަތީ ލިވިއަސްގެ ނަމުން ބާރަށް ގޮވާލަމުންނެވެ.\nބިންގަރާހުގެ ތެރޭގައި ނިދިޖެހިފައި އޮތް މަންޝާއަށް ހޭލެވުނީ ދަގަނޑު ދޮރުފަތްގަނޑު ހުޅުވާލި އަޑު އޭނާގެ ކަންފަތުގައި ޖެހުމުންނެވެ. މަޑުމަޑުން ދެލޯ ހުޅުވާލަމުން ވަށައިގެން އެނާ ބަލާލީ އެތަނަށް އެއްވެސް އަލިކަމެއް ވެރިވެފައި ހުރިތޯއެވެ. ފަރުބަދައިގެ ހޮހޮޅައިގެ ތެރެއިން އެންމެ ތިރިއަށް ދެވެން ހުރި ބިންގަރާހަށް އިރުގެ އަލިކަން އެޅިފައި ވަނީ މަތިން ފެންނަން ހުރި ބާގަނޑުންނެވެ. އެތަނަށް އެޅިފައިވާ އިރުގެ ދޯދިން ތަންދޮރު ވަކިވާވަރުގެ އަލިކަމެއް ލިބިފައި ހުއްޓެވެ.\nހަށިގަނޑުގައި ވަރެއް ނެތުމުން އަނެއްކާވެސް މަންޝާގެ އެސްފިޔަތަކަށް ބަރުވެ މީހާއަށް ނިދިޖެހޭ ގޮތްވިއެވެ. ހަތަރެސް ފައިގައި އަޅުވާފައިވާ ދަގަނޑު ތަނޑިތަކުގެ ބަރަށް އަތްފައި ގުޑުވާނެހާ ހިތްވަރު އޭނާގެ ގަޔަކު ނެތެވެ. ހިލިހިލާތަކާއެކީ އޭނާ އެ ހިރަފުސް ފަސްގަނޑުމަތީ އޮށޯވެގެން އޮތީ ކުރުގެޅިގެންނެވެ.\nމަންޝާގެ ފަން އިސްތަށިގަނޑުން ނުރައިގެ އަސަރު ފެންނަން ހުއްޓެވެ. މޫނުމަތިން ފެންނަމުން ދިޔައީ އުމުރުން ދުވަސްވެފައިވާ ކަމުގެ ނިޝާންތަކެވެ. ހަންގަނޑު ކުރަކިވެފައިވާއިރު މޫނުގެ އެކި ތަންތަނުން ހަންގަނޑު ކަޅުވެ ލޯކައިރިން ކުދި ރޫތަކެއް ފާޅުވަމުން ދިޔައެވެ. އިސްތަށިގަނޑު ބަލިކަށިވެ ވަނީ ހިރަފުސް ބުރާފައެވެ.\nދެލޯ މެރިފައި އޮތް މަންޝާއަށް މީހެއްގެ ފިޔަވަޅުތަކުގެ އަޑު ކަންފަތުގައި ޖެހުނެވެ. ނަމަވެސް އޭނާއަށް އެ އޮތްތަނުން ހިއްލާލާނެހާ ހިތްވަރެއް ނެތެވެ. ހިމޭނުން އިވެމުން ދިޔަ އަޑުތަކަށް ސަމާލުކަން ދީގެން އޮތްއިރު އޭނާގެ ލޮލަށް ވަނީ ބަރުވެފައެވެ.\n"މަންޝާ... އޭ މަންޝާ.. ކަލޭ ނިދަނީތަ؟..."\nބަވޭޝް އަޑު ބަރުކޮށް ގޮވަމުން އައިސް އަސާގަނޑުން ނިދިޖެހިފައި އޮތް މަންޝާގެ ގައިގައި ކޮއްޓާލިއެވެ. ސިހިފައި މަންޝާ ތެދުވެ ބިރެއް ފެނިގެންހެން ބަވޭޝާއާ ދިމާއަށް ބަލާލީ އޭނާ އޮތް ހާލަތާ މެދު ވިސްނާލަމުންނެވެ. މީހާ ކުރުގެޅެމުން ދުރަށް ޖެހެމުން ގޮސް ފާރުގައި ލަށްވެ، އޭނާ ލައިގެން ހުރި ހެދުމުގެ ފަސްބަޔަށް އަތުން ހިފާ ދަމަމުން ދިޔައީ ހަށިގަނޑުން ބައެއް ބަވޭޝްއަށް ދައްކަން ބޭނުން ނުވާތީއެވެ.\n"ކަންޗަން.. އަހަރެން މިދަނީ ރާއްޖެއަށް ދާން... ބޮޑު މަސައްކަތެއްގައި މިދަނީ.. ކަލޭ ރަނގަޅަށް މަންޝާއަށް ބަލާތި ނުބައިކަމެއް ފާހަގަވަންޏާ މަށަށް އަންގާތި؟... އެކޮޅަށް ގޮސް ކަލެއަށް މަ ގުޅާނަން..." ބަވޭޝްގެ ފަހަތުން އެތަނަށް އައިސް ހުއްޓުނު އުމުރުން ދުވަސްވީ އަންހެންމީހާއާ މުހާތަބްކޮށް ބަވޭޝް ސުވާމީ ދިޔައީ ވާހަކަ ދައްކަމުންނެވެ. އެދެމީހުންގެ ދެމެދުގައި ހިންދީ ބަހުން މުއާމަލާތް ކުރަމުން ދިޔަ ނަމަވެސް އެ ބަހަކީ މަންޝާއަށް ފަރިތަ ބަހެކެވެ.\nމަންޝާގެ ކަންކަން ބެލެހެއްޓުމަށް ހަވާލުކޮށްފައި ހުންނަ ކަންޗަނަކީ ބަވޭޝް ސުވާމީ ވަރަށް އިތުބާރު ކުރާ އޭނާގެ ކައިރީގައި އެތައް އަހަރުތަކެއް ވަންދެން އެ ފައްޅީގައި މަސައްކަތް ކުރަމުން ދިޔަ އަންހެނެކެވެ. ކަންޗަން ހުރީ އޭނާގެ ސާހިބު މީހާގެ އަމުރުތަކަށް ކިޔަމަންވެގެން އަޑުއަހާ ފަދައިން އިސްޖަހައިގެންނެވެ. ބަވޭޝްގެ އަމުރަށް ކިޔަމަންވެގެން ހުރި މީހަކު ފަދައިން އޭނާ ބުނި ކޮންމެ އެއްޗަކަށް ކަންޗަން ދިޔައީ އެއްބަސް ވަމުންނެވެ.\n"ރާއްޖެއަށޭ...." މަންޝާގެ ކަންފަތުގައި ބަވޭޝް ދެއްކި ވާހަކަތަކުން އަޅައިގަތް ބަސް ތަކުރާރުކޮށްލެވުނެވެ. މަންޝާ އެހެން ބުނި އަޑު ބަވޭޝް އާއި ކަންޗަންއަށް ނީވުނުކަން އެއީ ނަސީބެވެ. އެހެންނޫން ނަމަ އެކަމުގެ ހަސްކާ މަންޝާއަށް އަންނާނެ ކަން ކަށަވަރެވެ.\nމަންޝާގެ ހިތުގައި އެވަގުތު ބަޔާންކުރަން ދަތި ބިރުވެރިކަމެއް އަށަގަތެވެ. އޭނާ ފޮރުވައިގެން އުޅޭ ބޮޑު ސިއްރު ފަޅާ އަރަން ގާތްވަނީއެވެ. ބަވޭޝް ރާއްޖެއަށް ގޮސްފި ނަމަ އޭނާގެ ހުރިހާ ސިއްރެއް ފަޅާއެރުން ވަރަށް ގާތެވެ. މަންޝާގެ ހިތުގެ ވިންދު ދިޔައީ އަވަސްވަމުންނެވެ.\nއަސާގަނޑު ޖަހައިގެން ހިނގަމުން ދިޔަ ބަވޭޝް ކުރިއަށް ޖެހިލީ އެތާ އަނދިރިގަނޑުގެ ތެރޭގައި ހުރި ހަރުފަތަކާ ދިމާއަށެވެ. އޭނާ ހިފަހައްޓައިގެން ހުރި އަލިފާން ޖަހާފައިވާ ލަކުޑިބުރި ކަންޗަން އަތަށް ދިއްކޮށްލިއެވެ. އަދި އޭނާ ބަލަމުން ދިޔަ ހަރުފަތަށް އަލިކުރުމަށް އަމުރުކުރިއެވެ. ބަވޭޝް އެދުނު ފަދައިން އެ ހަރުފަތަށް ކަންޗަން އަލިކޮށްގެން ހުރީ ބަވޭޝް ހޯދާ އެއްޗެއް ދެނެގަންނާށެވެ. ކުރިއަށް ޖެހެން މަންޝާ މަސައްކަތް ކުރީ އެ ހަރުފަތުގެ ތެރެއިން ބަވޭޝް ހޯދަމުންދަނީ ކޮން އެއްޗެއްކަން މަންޝާއަށް އެނގޭތީއެވެ. ނަމަވެސް މަންޝާގެ ފަޔަށް ބަރުވެފައި ވުމުން އޭނާއަށް ކުރިއަށް ޖެހެވޭ ގޮތެއް ނުވިއެވެ.\nހަރުފަތްތައް ހާވާލަމުން އޭނާ އެތަނުން ނެގީ ކުޑަ ބިއްލޫރި ފުޅިއެކެވެ. އެ ފުޅި ނަގާ އޭގައި ހުރި ހިރަފުސްތައް ފޮޅާލަމުން އަތުން ފުޅީގެ ބޭރު ސާފުކޮށްލިއެވެ. އޭނާ އެފުޅިއަށް ބަލަން ހުރުމަށް ފަހު އެނބުރި މަންޝާއާ ދިމާއަށް ބަލާލީ ވިހަ ހިނިތުންވުމާކާ އެކީގައެވެ. ކަނަކަށް ޖެހި ގުޅަވެގެން އިން މަންޝާގެ ދެލޮލަށް ކަރުނަ ޖަމާވިއެވެ. އެއީ އޭނާގެ ސިއްރު ހޯދަން ބަވޭޝް ކުރާ މަސައްކަތުން ކުރިއެރުން ހޯދެން އޮތް ހަމައެކަނި ގޮތްކަން މަންޝާއަށް އެނގެއެވެ.\nގަދަ ދައްކަން ބޭނުންވި ނަމަވެސް ގަދަ ހެދޭނެ ފުރުސަތެއް އޭނާއަކަށް ނެތެވެ. ހިމޭނުން އިސްޖަހައިގެން އިންނަން މަސައްކަތް ކުރި ނަމަވެސް މަންޝާގެ މޫނުމަތިން ފާޅުވަމުން ދިޔަ އުދާސްކަން ދެނެގަންނަން ބަވޭޝަށް އެނގުނެވެ.\n"މަ ދާހާ ތާކަށް މި ގެންދާނަން.. އޭނަ ހޯދާފަ ނޫނީ ދުލެއް ނުކުރާނަން... ކަލެއަކަށްވެސް މި ކުރާ މަސައްކަތެއް ނުހުއްޓުވޭނެ... ކަލެއަކީ މަގޭ ކޮށީގައި ޖެހި ބަނދެވިފައިވާ ދޫންޏެއް... ކާންދީނީމަ ކައިގެން މަށަށް ކިޔަމަންވެ މަށަށް ސަޖިދަ ކުރުން ނޫން ކަމެއް ކަލެއަކަށް ނެތްކަން ހަނދާން ބަހައްޓާތި"\nބަވޭޝްގެ ހަރުކަށި ބަސްތަކުން މަންޝާގެ ލޭ ކެކޭ ގޮތް ވިއެވެ. އެ ނުބައި ކާފަރު މީހާއަށް އޭނާ މަރުވިޔަސް ސަޖިދައެއް ނުޖަހާނެއެވެ. ކިތަންމެ އަނިޔާއަކަށް ކެތްކުރަން ޖެހުނަސް އިސްލާމް ދީން ނޫން އެހެން ދީނަކަށް އޭނާ ބޯ ނުލަނބާނެއެވެ. ހަތަރެސް ފައިގައި ޖަހާފައިވާ ދަގަނޑު ހިލިހިލިތަކުގެ ބަރަށް އަތްފައި ގުޑުވަން އުނދަގޫވި ނަމަވެސް މަންޝާ ގަދަ ދައްކަމުން އަތަށް ވާންކޮށް ލުކިޖަހާލިއެވެ. އޭނާގެ އަތުގައި ޖަހާފައިވާ ޗޭނުގަނޑު ހެލިލި އަޑު ބަވޭޝްގެ ކަންފަތުގައި ޖެހުމުން އޭނާ ވަރުގަދަ ބޮޑު ހިނިގަނޑެއް ޖަހާލަމުން އެތަނުން ދާން ހިނގައިގަތީ އަތުގައި އޮތް ބިއްލޫރި ފުޅީގައި ބޮސްދެމުންނެވެ.\nއެމީހުން އެތަނުން ދިއުމުން މަންޝާ އިން ތަނަށް ތިރިވެ ރޯން ފެށިއެވެ. އެތަނުގައި އޭނާ ގައިދީއެއްހެން ހުންނަތާ އެތައް އަހަރުތަކެއް ވީއެވެ. އެ ނުބައި ނުލަފާ ބަވޭޝްގެ އަތްދަށުން ސަލާމަތްވެވޭނެ ދުވަހެއްގެ އިންތިޒާރުގައި ދުވަސްތައް ގުނަމުން ދިޔަ މަންޝާ އިންތިޒާރު ކުރަމުން ދަނީ އޭނާގެ ދަރިފުޅު އަންނާނެ ދުވަހަކަށެވެ. އޭނާގެ ދަރިފުޅަށް ނޫނީ މަންޝާ އެތަނަކުން ސަލާމަތެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.


Jeddah in Male ah: Feesabeelillahi fundun mi zamaanugai hradhu kurun\nޖިއްދާއިން މާލެއަށް: ފީސަބީލިﷲ ފަންޑުން މި ޒަމާނުގައި ޚަރަދުކުރުން\nމުދަލު ޒަކާތުގެ ބެހެނިވެރިންގެ ފިޤުހީ ފަސްމަންޒަރާއި އެއާ ގުޅޭ މިޒަމާނުގެ ފިޤުހީ ނަޒަރިއްޔާތަކާއި ފަލްސަފާގެ މައްޗަށް ސިލްސިލާކޮށް ލިޔަމުން ދާ މަޒްމޫނުތަކުގައި ފަޤީރުންނާއި މިސްކީނުން ނާއި ޒަކާތުގެ ޢާމިލުން ނާއި މުއައްލަފަތުލްޤުލޫބު ނުވަތަ ހިތްތައް އެކުވެރިކުރައްވާ މީހުން އާއި އަޅުން މިނިވަންކުރުމާއި ދަރަނިވެރިން ނާއި ބެހޭ ގޮތުން އިސްވެދިޔަ މަޒްމޫނު ތަކުގައި ވާނީ ވާހަކަ ދައްކާފައެވެ.\nމުދަލު ޒަކާތް ބެހުމަށް އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގައި ކަނޑައަޅުއްވާފައިވަނީ ޖުމުލަ އަށް ދާއިރާއަކަށެވެ. އެއީ ފަޤީރުންނާއި މިސްކީނުންށާއި ޒަކާތުގެ ޢާމިލުންނަށާއި މުއައްލަފަތުލްޤުލޫބު (ހިތްތައްއެކުވެރިކުރައްވާ މީހުންނަށާއި) އަޅުން މިނިވަންކުރުމަށާއި، ދަރަނިވެރިންނަށާއި ﷲގެ މަގުގައި ކުރެވޭ ކަންކަމަށާއި ޙާލުގައި ޖެހިފައިވާ ދަތުރުވެރިންނަށާއި މި އަށް ދާއިރާއަށެވެ. މި ފަހަރު އަލިއަޅުވަނީ "ފީސަބީލިﷲ"( ﷲގެ މަގުގައި ކުރެވޭ ކަންކަމު) ގެ ދާއިރާއަށެވެ. އެއީ ޒަކާތުގެ ބެހެނިވެރިންގެ ތެރެއިން ހަތްވަނަ ދާއިރާއެވެ.\nއިސްލާމްދީނުގެ އެންމެ މަތިވެރި ފަސްމަޤުޞަދުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ފުރަތަމަ މަޤުޞަދަކީ ތައުޙީދުގެ ކަލިމަފުޅު މަތިވެރިކުރުމެވެ. އިސްލާމްދީން ޙިމާޔަތްކުރުމެވެ. ޒަކާތުގެ ބެހެނިވެރިންގެ ތެރެއިން ޚާއްޞަ ބައެއް ( ފީ ސަބީލިﷲ )ގެ ގޮތުގައި ކަނޑައެޅިފައިވެއެވެ. ފީސަބީލިﷲ އަށް ބައެއް ކަނޑައެޅިފައިވުމުގެ އެންމެ ބޮޑު ޙިކުމަތަކީ އިސްލާމް ދީން މަތިވެރިކުރުމެވެ. ޒަކާތުގެ އަށް ބަޔަކީ ވެސް ﷲ ލޯބިވެވޮޑިގެންވާ ބައިތަކެވެ. ނަމަވެސް އެ ހުރިހާ ބައެއްގެ ތެރެއިންވެސް ފީސަބީލިﷲ އަށް ވަކި ބައެއް ޚާއްޞަކުރައްވައި ކަނޑައަޅުއްވާފައިވަނީ އިސްލާމްދީނާއި އިސްލާމީ ޢަޤީދާ ޙިމާޔަތްކޮށް މަތިވެރިކުރުމުގެ މުހިންމުކަން ބޮޑުކަމުން ކަމުގައި ބެލެވެއެވެ. ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ އައްތައުބާ ސޫރަތުގެ ( 60) ވަނަ އާޔަތުގައި ﷲ ވަޙީކުރައްވާފައިވާ ބަސްފުޅުގެ މާނައިގައިވެއެވެ. (ހަމަކަށަވަރުން، صدقات ގެ ތަކެތި ވަނީ فقير ންނަށާއި، مسكين ންނަށާއި، އެކަމުގެ عامل ންނަށާއި، އެއުރެންގެ ހިތްތައް އެކުވެރިކުރައްވާ މީހުންނަށާއި، (އެބަހީ: އަލަށް إسلام ވީ މީހުންނަށާއި) އަޅުން މިނިވަންކުރުމުގައްޔާއި، ދަރަނިވެރިންނަށާއި، اللَّه ގެ މަގުގައްޔާއި (حال ގައި ޖެހިފައިވާ) ދަތުރުވެރިންނަށެވެ. اللَّه ގެ حضرة ން ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ فرض އެއްގެ ގޮތުގައެވެ. اللَّه އީ، މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ، حكيم ވަންތަ ރަސްކަލާނގެއެވެ.)\nފީސަބީލިﷲ ގެ ލޮޣަވީ އަދި ފިޤުހީ މަފްހޫމް\nފީސަބީލިﷲ އަކީ ޒަކާތުގެ ބެހެނިވެރިންގެ ތެރެއިން ހަތްވަނަ ބައެވެ. ފީސަބީލިﷲގެ ލޮޣަވީ އަދި ފިޤުހީ މަފްހޫމާ މެދު ޢިލްމުވެރިން ބަޙުޘް ކުރައްވާފައި ވެއެވެ. ލޮޣަވީ ގޮތުން (سَبِيْل ) ގެ މާނައަކީ ( މަގު) އެވެ. (سَبِيْلُ اللهِ )ގެ މާނައަކީ އިޢުތިޤާދުގައްޔާއި ޢަމަލުގައި ﷲ ގެ ރުހިވޮޑިގަތުމަށް ވާޞިލުކޮށްދޭ މަގެވެ.( އަލްޤަރަޟާވީ، 647,2,2004)\nޢަރަބި ބަހުގެ ފުންނާބު އުސް ޢިލްމުވެރިއެއް ކަމުގައިވާ އަލްއިމާމު އަލްޢައްލާމާ އިބުނުލްއަޘީރު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. ސަބީލުގެ މާނައަކީ ( މަގު) އެވެ. ( ފީ ސަބީލިﷲ) ޢާއްމުކޮށް ބޭނުން ކުރެވެނީ ﷲގެ ވަޖުހުފުޅު އެދިގެން އަދާ ކުރެވޭ ހެޔޮ ޢަމަލުތަކަށެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ފަރުޟު ކަންކަމާއި ސުންނަތް ކަންކަމާއި އެހެނިހެން ހެޔޮ އަމަލުތައް ހިމެނެއެވެ. ނަމަވެސް (ފީސަބީލިﷲ) ބުނެވިއްޖެނަމަ ގިނަފަރު ބޭނުންކުރެވެނީ ﷲގެ މަގުގައި ޖިހާދު ކުރުމަށެވެ. އެގޮތައް ބޭނުންކުރުން ގިނަވެގެން ގޮސް އެންމެ ފަހުން އެ އިޞްޠިލާޙަކީ ﷲގެ މަގުގައި ޖިހާދު ކުރުމަށް ބޭނުންކުރެވޭ އިޞްޠިލާޙަކަށްވަނީ ވެފައެވެ. (އިބްނުލްއަޘީރު، 846,2,1979)\nއަލްއިމާމު އިބުނުލްއަޘީރުގެ އިސްވެ ދިޔަ ވާހަކަފުޅުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް (ފީސަބީލިﷲ ) ގެ މަފްހޫމާ މެދު ދެކަމެއް ފާހަނގަވެއެވެ.\n(ހ) ﷲގެ ވަޖުހުފުޅު އެދިގެން ކުރެވޭ އެންމެހާ ހެޔޮކަމެއް ފީސަބީލިﷲގެ ތެރެއަށް ވަންނާނެކަމެވެ.\n(ށ) ގިނަ ފަހަރު ފީސަބީލިﷲ ބޭނުންކުރެވިފައިވަނީ ( ﷲގެ މަގުގައި ޖިހާދު ) ކުރުމަށް ކަމަށެވެ.\nމުފައްސިރުންނާއި މުޙައްދިޘުންނާއި ފިޤުހުވެރިންގެ ތެރެއިން ޖުމުހޫރު ދަންނަބޭކަލުންގެ ނަޒަރުގައި ފީސަބީލިﷲގެ ދާއިރާއަކީ ﷲގެ މަގުގައި ޖިހާދުކުރުމެވެ. ބައެއް ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވަނީ ފީސަބީލިﷲގެ މުރާދަކީ ( ގެފުޅަށް ޙައްޖުވުން) ކަމުގައެވެ. އަނެއް ބައި ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވަނީ ﷲގެ ރުހިވޮޑިގަތުން ލިބޭ އެންމެހާ ޢަމަލެއް ފީ ސަބީލިﷲގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭނެ ކަމަށެވެ. އެގޮތުން ޖިހާދުކުރުމާއި ޙައްޖާއި ޢުމްރާ ވެސް ހިމެނޭނެއެވެ. މިޒަމާނުގެ ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި ފީސަބީލިﷲގެ ތެރެއަށް ޢާއްމު މަޞްލަޙަތު ހިމެނޭ ހުރިހާ ހެޔޮކަމެއް ވަންނާނެއެވެ. (އަލްޚާލިދީ،25,4,1998 )\nޢިލްމުވެރިންގެ އިސްވެ ދިޔަ ބަސްފުޅުތަކަށް ނަޒަރު ހިންގާލާއިރު ފީސަބީލިﷲގެ ޝަރުޢީ މަފްހޫމާއި މަޤުޞަދާ މެދު ފިޤުހުވެރިންގެ މަޒުހަބުތަކެއްވެއެވެ. އެއީ:\n(ހ) އާޔަތުގައި ބަޔާންވެގެންވާ ފީސަބީލިﷲގެ ދާއިރާއަކީ ﷲގެ މަގުގައި ޖިހާދުކުރުމާއި މުޖާހިދުން ބޭނުންވާ ވަސީލަތްތަކާއި ހަތިޔާރު ހޯދައި ދިނުމެވެ. އެއީ ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ފީސަބީލިﷲ ބޭނުންކުރެވިފައިވަނީ ﷲގެ މަގުގައި ހަނގުރާމަކޮށް ޖިހާދުކުރުމަށް ކަމުގައިވާތީއެވެ. މިއީ ޙަނަފީ މަޒުހަބާއި( އިބުނު ޢާބިދީން، 289,3,1994 ) މާލިކީ މަޒުހަބާއި (އައްޒުޙައިލީ، 874,2,1998 ) ޝާފިޢީ މަޒްހަބާއި ( އައްނަވަވީ، 321,2,1991 ) ޙަންބަލީ މަޒްހަބާއި (އައްދުރައިވީޝް، 48-47,10,1997 ) ރައުޔެވެ. އަދި އެއީ މުފައްސިރުންގެ ތެރެއިން އައްޠަބަރީއާއި( އިބްނު ކަޘީރު365,2,2000 ) އަލްޤުރުޠުބީއާއި ( އަލްޤުރްޠުބީ، 2358,4,2003 ) އަލްބައިޟާވީއާއި އެހެނިހެން ބޭކަލުންގެ ރައުޔެވެ. އަދި ޙަދީޘް ޢިލްމު ޝަރަޙަކުރައްވާފައިވާ ބޭފުޅުންގެ ރައުޔަކީ ވެސް އެއީއެވެ. މިގޮތުން ފަތުޙުލްބާރީއާއި ޢައުނުލްމަޢުބޫދާއި އަލްމުންތަޤާ ގައި ވެސް އެގޮތައް ބަޔާންވެގެންވެއެވެ.މިއީ ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާގެ ދަންނަބޭކަލުންގެ މަޖްލީހުގެ ރައުޔުވެސް މެއެވެ. (އައްދުރައިވީޝް، 48-47,10,1997 ) ބައެއް ބޭކަލުން ޖިހާދުގެ ތެރެއަށް ގެފުޅަށް ޙައްޖުވުމުގެ ވާހަކަ އިތުރު ކުރައްވައެވެ.\n(ށ) ފީސަބީލިﷲގެ މުރާދަކީ ގެފުޅަށް ޙައްޖުވުމެވެ. މިއީ އިބްނު އައްބާސްއާއި އިބުނު ޢުމަރުގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވާ ގޮތެވެ. ޙަންބަލީ މަޒުހަބުގެ ބައެއް ދަންނަބޭކަލުންގެ ރައުޔަކީ އެއީއެވެ. އަދި ޙަނަފީ މަޒުހަބުގެ ދަންނަބޭކަލުންގެ ތެރެއިން އިމާމު މުޙައްމަދުގެ ރައުޔަކީ ވެސް އެއީއެވެ. ( އަލްކާސާނީ، 493,2,2004)\n(ނ) ފީސަބީލިﷲގެ ދާއިރާއަކީ ހުރިހާ ހެޔޮ ކަމެކެވެ. ﷲގެ ރުހިވޮޑިގަތުން ހިމެނޭ ކޮންމެ ކަމެއްގައި އެބަޔަކު ބޭނުންޖެހިފައިވާ ނަމަ ފީސަބީލިﷲގެ ތެރެއަށް ވަންނާނެއެވެ. މިއީ ޙަނަފީ މަޒުހަބުގެ ދަންނަބޭކަލުންގެ ތެރެއިން އިމާމު އަލްކާސާނީ ގެ ރައުޔެވެ. ( އަލްކާސާނީ، 493,2,2004) މިޒަމާނުގެ ބައެއް ޢިލްމުވެރިން މި ރައުޔަށް ބުރަވެވަޑައިގަންނަވައެވެ. ސަބަބީ ޤުރުއާނުން ނުވަތަ ސުންނަތުން ފީސަބީލިﷲ އަކީ ވަކި ޚާއްޞަ ކަމެއްކަމުގައި ކަނޑައެޅިގެން ޞަރީޙަކޮށް ބަޔާންވެފައިނެތުމެވެ.\n(ރ) ބައެއް ޢިލްމުވެރިން ބަޔާންކުރައްވަނީ ފީސަބީލިﷲގެ ދާއިރާއަކީ ހަމަ އެކަނި ﷲގެ މަގުގައި ކުރެވޭ ޖިހާދެވެ. ނަމަވެސް އެއިގެތެރެއަށް މިޒަމާނުގައި އިސްލާމީ އުންމަތާ ދެކޮޅަށް ހިންގޭ ފިކުރީ އަދި ޘަޤާފީ ހަނގުރާމަތަކާ ކުރިމަތިލުމާއި އިސްލާމްދީނާ ދެކޮޅަށް ހިންގޭ ކަންކަން ހުއްޓުވުމަށް ކުރެވޭ ކަންކަން ވެސް ވަންނާނެކަމުގައެވެ. އެހެނީ ﷲގެ ކަލިމަފުޅު މަތިވެރިކުރުމަށްޓަކައި ކުރެވޭ ކަންކަން ޖިހާދުގެ މަފްހޫމުގެ ތެރެއަށް ވަންނާނެތީއެވެ. ( އަލްޤަރަޟާވީ، 669,635,2,2006\n(ބ) ފީސަބީލިﷲގެ ދާއިރާއަކީ އިސްލާމްދީން ވަރުގަދަ ކުރުމެވެ. އެއީ މައިދާނުގައި ޖިހާދުކުރުންކަމުގައި ވިޔަސް ނުވަތަ ފިކުރީ ގޮތުންނާއި ޘަޤާފީ ގޮތުން އިސްލާމްދީނާ ދެކޮޅަށް ހިންގޭ ކަންކަމާ ފިކުރީ ގޮތުން ކުރިމަތިލުން ކަމުގައި ވިޔަސްމެއެވެ. (ޢުމަރު އަބްދުލްޙަލީމް، 26,2001)\nފީސަބީﷲގެ ދާއިރާއާ ބެހޭ ގޮތުން ޢިލްމުވެރިން ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ރައުޔުތަކަށް ރިޢާޔަތްކޮށް އަޅުގަނޑު ދަންނަވާނީ ފީސަބީލިﷲ އަކީ ހަމަ އެކަނި މައިދާނަށް ގޮސް ހަތިޔާރު ހިފައިގެން ޖިހާދުކުރުމެއްނޫންކަމެވެ. ޝަރުޢީ ހަމަތަކުގެ މަތިން އިސްލާމީ އުޞޫލުތަކުގެ ދަށުން އިސްލާމްދީން މަތިވެރިކުރުމަށް ކުރެވޭ ކޮންމެ ކަމެއް ފީސަބީލިﷲ ގެ ތެރެއަށް ވަންނާނެ ކަމަށް އަޅުގަނޑު ދެކެމެވެ. ފީސަބީލިﷲގެ މަފްހޫމާ މެދު ޢިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި ބަހުޘްކުރެވިފައިވަނީ ކީރިތި ޤުރުއާނާއި ސުންނަތުގައި ފީސަބީލިﷲ އެކި އެކި މަޤާމުތަކުގައި އެކި ގޮތައް ބޭނުންކުރެވިފައިވާތީއެވެ. ކީރިތި ޤުރުއާނާއި ސުންނަތުގައި ފީސަބީލިﷲ ބޭނުންކުރެވިފައިވާ މާނައިގެ ތެރޭގައި ޖިހާދުކުރުމާއި ހަނގުރާމަކުރުމާއި ހޭދަކުރުމާއި، ﷲގެ މަގުގައި ހިޖުރަކުރުމާއި ޙައްޖު ކުރުމާއި މިފަދަ ތަފާތު މާނައިގައި ބޭނުންކުރެވިފައިވެއެވެ.\nދިވެހިރާއްޖޭގައި ޢަމަލުކުރާ ގޮތް\nދިވެހިރާއްޖޭގެ ޒަކާތުގެ ތާރީޚަށް ބަލައިލާއިރު ޒަކާތުގެ ބެހެނިވެރިންގެ ތެރޭގައި ފީސަބީލިﷲ އަށް ބައެއް އަޅާކަން އެނގެން އެބަ އޮތެވެ. މިސާލަކަށް (1984-1983 ) ގައި ޒަކާތް ބެހިގޮތުގެ ރިޕޯޓްތަކުން އެކަން ފެންނަން އެބަ އޮތެވެ. ފީސަބީލިﷲ ބައި އެދުވަސްވަރު ބަހަމުން އައީ މިނިސްޓްރީ އޮފް އެޑިއުކޭޝަން މެދުވެރިކޮށް ކިޔަވާކުދިންނާއި ތަޢުލީމީ ކަންކަކަމަށެވެ.\n(2008) ގައި ޒަކާޒުގެ ބެހެނިވެރިންގެ ބައިތަކާ ބެހޭ ގޮތުން ޢިލްމީ ގޮތުން ކުރެވުނު ދިރާސާތަކަށް ފަހު މިނިސްޓްރީ އޮފް އިސްލާމިކް އެފެއާޒްގެ ފަރާތުން ފީސަބީލިﷲގެ މަފްހޫމް ފުޅާކުރިއެވެ. މިގޮތުން އަންނަނިވި ކަންކަމަށް ފީސަބީލިﷲގެ ބައިން ޚަރަދުކުރަން ނިންމިއެވެ. އެއީ އިސްލާމްދީނުގެ ކަލިމަފުޅު މަތިވެރި ކުރުމަށް ކުރެވޭ މަސައްކަތްތަކެއްގެ ގޮތުގައި ދެކިގެންނެވެ.\nކީރިތި ޤުރުއާންގެ ކިޔެވުމުގެ ޤައުމީ މުބާރާތްތަކަށް ޚަރަދުކުރުން.\nރާއްޖޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުގައި ދީނީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރާ ވާޢިޒުންނަށް ޚަރަދުކުރުން\nމީޑިޔާ މެދުވެރިކޮށް ކުރިއަށް ގެންދެވޭ ދީނީ ޕްރޮގްރާމްތަކަށް ޚަރަދުކުރުން.\nފަޤީރުންނާއި މިސްކީނުންނާއި ޔަތީމްގެ ކުދިންގެ ތަޢުލީމާއި، އެކުދިންގެ މަތީ ތަޢިލީމަށް ޚަރަދުކުރުން.\nޚުޠުބާ ލިޔާ ފަރާތްތަކަށް އުޖޫރަ ދިނުން.\nމިސްކިތްތަކުގެ އިމާމުން ތަމްރީނު ކުރުން.\nޤުރުއާން ހިތު ދަސްކުރުމުގައި ހިއްވަރު ދިނުމަށް ޚަރަދު ކުރުން.\nސްކޫލްތަކުގައި ނަމާދު ކުރެވޭނެ އިންތިޒާމުތައް ފުރިހަމަ ކުރުމަށް.\nމިއިން ދޭހަކޮށްދެނީ ފީސަބީލިﷲ ގެ މަފްހޫމަށް ތަނަވަސްގޮތެއްގައި ރާއްޖޭގައި ޢަމަލުކޮށްފައިވާ ކަމެވެ. (މިނިސްޓްރީ އޮފް އިސްލާމިކް އެފެއާޒް، 3،2001) އެގޮތައް ޢަމަލު ކުރުމަށް ނިންމީ އެކަންކަމަށް ދައުލަތުން ޚަރަދު ކުރުމުގައި ބަޖެޓް ނުލިބުމުގައި ދަތިތައް މެދުވެރިވެގެންނެވެ.\nފީސަބީލިﷲ އަށް ޢަމަލުކުރުމަށް ފެންނަ ގޮތް\nއިސްލާމީ ނަޒަރަކުން ބަލާއިރު ދީނުގެ ދިފާޢުގައި ޖިހާދުކުރުމުގެ މާނައަކީ ވަރަށް ފުޅާ މާނައެކެވެ. ޖިހާދުގެ ލޮޣަވީ މަފްހޫމަކީ ކަމެއްގައި ގަދަ އަޅައި މަސައްކަތްކުރުމެވެ. އެހެންކަމުން ދީނުގެ ދިފާޢުގައި ޖިހާދުކުރުން އެއީ ހަމަ އެކަނި ހަތިޔާރު ބޭނުންކޮށްގެން މައިދާނުގައި ދުޝްމަނުންނާ ދެކޮޅަށް އެކަނި ކުރެ ކަމެއްގެ ގޮތުގައި މާނަކުރުމަކީ އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތްކަމަށް ނުދެކެމެވެ. ޖިހާދުކުރުމަކީ ހަމަ އެކަނި ކަނޑިބަޑިން ކުރެވޭކަމެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައެޅިގެން ނުވާނެއެވެ. ޖިހާދުގެ މާނަ އެއަށް ވުރެ ފުޅާ ވާންޖެހެއެވެ. ދީނާއި ޤައުމުގެ ދިފާޢުގައި ކުރެވޭ ހަނގުރާމައަކީ ވެސް ޖިހާދެކެވެ. ޖިހާދުގެ ތެރޭގައި އަމިއްލަ ނަފްސާ ޖިހާދުކުރުން ވެސް ހިމެނެއެވެ. އެއީ ހެޔޮ ކަންކަމުގައި ޘާބިތުވެ ހުރުމަށް ގަދަ އަޅައި މަސައްކަތްކުރުމެވެ. ހަމަ އެމަގުން ދީނުގެ ދިފާޢުގައި ދުލާއި ޤަލަމުން ވެސް ޖިހާދު ކުރެވޭނެއެވެ. ޢިލްމާއި ފިކުރާ ޘަޤާފަތް ފަތުރައި ދެމެހެއްޓުމަކީ ވެސް ޖިހާދުގެ ތެރެއިން ވާނެ ކަންކަމެވެ. އިސްލާމީ ދަޢުވަތު ފެތުރުމަކީ ވެސް ޖިހާދެކެވެ.\nކޮންމެ ގޮތަކުން ބެލި ނަމަވެސް މިޒަނާނުގައި އިސްލާމްދީނަށް ގިނަގުނަ ގޮންޖެހުންތަކެއް ކުރިމަތިވެފައިވެއެވެ. އެއިގެ ތެރޭގައި އިސްލާމީ މުޖްތަމަޢުތަކަށް ކުރިމަތިކޮށްފައިވާ ފިކުރީ އަދި ޘަޤާފީ ގޮންޖެހުންތަށް ވެސް ހިމެނެއެވެ. އަދި އިސްލާމީ އުންމަތާ މިއަދު ކުރެވެމުންދާ އެންމެ ބޮޑު ހަނގުރާމައަކީ ފިކުރީ ހަނގުރާމައެވެ. އިސްލާމީ މުޖުތަމަޢަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ގޮންޖެހުންތަކާ ދެކޮޅަށް ފުރިހަމަ މާނައިގައި ޚަރަދުކުރުމަށް އެކަށީގެންވާ ބަޖެޓެއް ނުލިބެއެވެ. އެ ފަދަ ޙާލަތުގައި އިސްލާމްދީން ބަލިކަށި ވެގެން ދިޔަ ދީގެން ނުވާނެއެވެ. މާތް ﷲ ވަނީ އެކަލާނގެ ދީން ޙިމާޔަތްކުރުމަށް ވަޢުދުވެވޮޑިގެންފައެވެ. އަދި އެކަމަށް ޚަރަދުކުރެވޭނެ ގޮތް ވެސް އިސްލާމްދީނުގެ ރުކުންތަކުގެ ތެރެއިންވަނީ ކަނޑައަޅުއްވާފައެވެ. އެއީ މުދަލު ޒަކާތުގެ ފީސަބީލިﷲ ބައެވެ. މިހެންކަމުން އަޅުގަނޑުގެ ނަޒަރުގައި މި ޒަމާނުގައި ފީސަބީލިﷲގެ މާނައަށް އަށް ވެވެން އޮތް އެންމެ ތަނަވަސް ގޮތުގައި ޢަމަލު ކުރެވިދާނެއެވެ.\nއިސްލާމްދީނާއި އިސްލާމީ ޘަޤާފަތާއި މުސްލިމު ޒުވާނުންނާއި އިސްލާމީ ޤައުމުތަކާއި އިސްލާމީ މުޖުތަމަޢުތަށް ސަލާމަތްކުރުމަށް ނުވަތަ ދިފާޢުކުރުމަށް ކުރެވޭ ކޮންމެ ކަމެއް ފީސަބީލިﷲގެ ތެރެއަށް ވަންނަނާނެކަމަށް ދެކެމެވެ. މިގޮތުން އަންނަނިވި ކަންކަމާއި އެފަދަ މާނައިގައި ކުރެވޭ ކަންކަމަށް ފީސަބީލިﷲ ބައިން ޚަރަދުކުރެވިދާނެ ކަމުގައި ދެކެމެވެ. މިގޮތައް ދެކެނީ ޒަކާތުގައި ޢިލްމީ ދިރާސާ ކުރައްވާފައިވާ ބޭފުޅުންގެ ދިރާސާތަކާއި ބައިނަލްއަޤުވާމީ ފިޤުހު އެކަޑެމީތަކުގެ ނިންމުންތަކާއި ބައިނަލްއަޤުވާމީ ޒަކާތު ކޮންފަރެންސްގެ ނިންމުންތަކަށް ނަޒަރު ހިންގައި ބެލުމަށް ފަހުގައެވެ. ޚާއްޞަގޮތެއްގައި އޯއައިސީގެ އިންޓަރނޭޝަނަލް އިސްލާމިކް ފިޤުހު އެކަޑަމީގެ ޤަރާރު އަށް ރިޢާޔަތް ކުރީމެވެ.\n- އަލްމަސްޖިދުލްއަޤުޞާ މިނިވަންކުރުމަށް ކުރެވޭ މަސައްކަތްތަކަށް ފީސަބީލިﷲ ބައިން ޚަރަދުކުރެވިދާނެއެވެ.\n- މީޑިޔާ މެދުވެރިކޮށް އިސްލާމްދީނާ ދެކޮޅަށް ކުރެވެމުންދާ ކަންކަމަށް އަމާޒުކޮށް، ދީނުގެ ޙަޤީޤީ ތަޞައްވަރު ހާމަކުރުމަށް ޤައުމީ އަދި ބައިނަލްއަޤުވާމީ މީޑިޔާ މެދުވެރިކޮށް އިސްލާމްދީނުގެ ދިފާޢުގައި ޕްރޮގްރާމްތައް އުފެއްދުމަށް ޚަރަދު ކުރެވިދާނެއެވެ. އަދި އޮން ލައިން ނޫސް މަޖައްލާތަކުގައި ވެސް އެދައުރު އަދާކުރުމަށް ޚަރަދު ކުރެވިދާނެއެވެ.\n- އިސްލާމީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރުމަށްޓަކައި ޓީވީ ޗެނަލް، ރޭޑިއޯ އުފެއްދިދާނެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިސްލާމިކް މިނިސްޓަރކަމުގައި އަޅުގަނޑު ހުރި ދުވަސްވަރު މިނިސްޓްރީ އޮފް އިސްލާމިކް އެފެއާޒުގައި އިސްލާމިކް ސްޓޫޑިއޯއާއި އިސްލާމީ ޓީވީ ޗެނަލް އުފެއްދުމަށް ބޭނުންވާ އެންމެހާ ވަސީލަތްތަކެއް ޤާއިމުކުރީ ފީސަބީލިﷲ ބައިންނެވެ. ސަބަބަކީ އެހެން ޓީވީޗެނަލްތަކުން އިސްލާމީ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރުމަށް ބޭނުންވާ ވަރަށް ވަގުތު ނުލިބުމާއި މިޒަމާނުގައި ދިވެހި އިސްލާމީ މުޖްތަމަޢަށް ކުރިމަތިވަމުންދާ ދީނީ ހައްދުފަހަނައެޅުމާއި އިލްޙާދީ ފިކުރުތަކާ ފިކުރީ ގޮތުންނާއި ޢިލްމީ ގޮތުންނާއި ޘަޤާފީގޮތުން ކުރިމަތިލެވޭނީ މިނިސްޓްރީ އޮފް އިސްލާމިކް އެފެއާޒުގެ އަމިއްލަ މީޑިޔާ ވަރުގަދަކޮށްގެންކަމުގައި ޤަބޫލު ކުރެވޭތީއެވެ. އަދި ދައުލަތުގެ އިސްލާމީ އިދާރާގެ ފަރާތުން ޢިލްމީ، ފިކުރީ، ޘަޤާފީ، އިޖުތިމާޢީ ތަފާތު ޕްރޮގްރާމްތައް އުފައްދައިގެންކަމަށް ޤަބޫލު ކުރެވޭތީއެވެ. އަދި މިނިސްޓްރީގެ އެންމެހާ ޕްރޮގްރާމެއް ރައްޔިތުންނާ ހަމަ އަށް ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ގެނެސްދެވެން އޮތް ގޮތަކީ މިނިސްޓްރީގައި އަމިއްލަ މީޑިޔާއެއް ޤާއިމްކޮށްގެންކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވޭތީއެވެ. އަދި އެކަމަށް ދައުލަތުން ބަޖެޓް ލިބެން ނެތް ނަމަ ޒަކާތުގެ ފީސަބީލިﷲ ބައިން އެފަދަ ކަމެއް ކޮށްގެން އިސްލާމްދީން މަތިވެރިކުރުމަކީ ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭ ލާޒިމު ކަމެއްކަމަށް ޤަބޫލު ކުރާތީއެވެ. އިސްލާމިކް ސްޓޫޑިއޯގެ ބޭނުން ކުރެވޭ ތަން ފެންނާތީ އުފާކުރަމެވެ. އަދި އިސްލާމިކް ޓިވީ ޗެނަލް އުފެއްދުމަށް އަޅުގަނޑުގެ ވަޒީރުކަމުގައި ހޯދި ޒަމާނީ ވަސީލަތްތަކަކަކީ ސިންގަޕޫރުން ގެނެވުނު ވަސީލަތްތަކެވެ. ޓިވީ ޗެނަލްގެ ބޭނުން ހެޔޮ ގޮތުގައި ކުރެވޭ ތަން ފެނިގެންދާނެކަމަށް އުންމީދު ކުރަމެވެ. ވަކި ޓީވީ އެއް މެދުވެރިކޮށް ދީނީ ކަންކަން ކުރިއަށް ގެންދިއުމުގެ ބަދަލުގައި ދައުލަތުގެ އިސްލާމީ ކަންކަމާ ބެހޭ މިނިސްޓްރީގެ ބެލުމުގެ ދަށުން އެތަނުގެ އަމިއްލަ ޓީވީ ޗެނަލެއް އުފެއްދުމުގެ މަޞްލަޙަތު މާ ބޮޑު ކަމުގައި އަޅުގަނޑު ދެކެމެވެ.\n- ޙައްޖާއި ޢުމްރާއަށް ދިއުމުގެ މާލީ ޤާބިލުކަން ނެތް ފަރާތްތަކަށް ކޮންމެ އަހަރަކު ވެސް ޙައްޖަށްނުވަތަ ޢުމްރާއަށް ދިއުމުގެ ފުރުޞަތު ޒަކާތުގެ ފީސަބީލިﷲ ފަނޑުން ހޯދައިދިނުން.\n- އިސްލާމީ ޤައުމެއްގެ ޢަސްކަރިއްޔާ ވަރުގަދަ ކުރުމަށް މުދަލުޒަކާތުގެ ފީސަބީލިﷲ ބައިން ޚަރަދު ކުރެވިދާނެއެވެ. މިގޮތުން ހަތިޔާރު ގަތުމާއި ސިފައިންނާއި ފުލުހުންނަށް ޒަމާނީ ތަމްރީނު ދިނުމާއި ރާއްޖެއިންލިބެން ނެތް ދާއިރާތަކުން ބޭރުން އަސްކާރީ ދާއިރާއާ ގުޅޭ ނުވަތަ ޢަސްކަރިއްޔާއަށް ބޭނުންޖެހިފައިވާ ތަޢުލީމު ހޯދައި ދިނުމަށް ޚަރަދު ކުރުމަކީ ޖާއިޒުވެގެންވާ ކަމެއްކަމުގައި ދެކެމެވެ. ސިފައިންނާއި ފުލުހުންނަށް ފީސަބީލިﷲ ގެ ބައިން ޚަރަދުކުރުމަކީ ޖިހާދުގެ ތެރެއިން ހިމެނޭ ކަމެކެވެ. އިސްލާމީ ޤައުމުގެ އަސްކަރިއްޔާއާއި ސަލާމަތީ ބާރުތަކަކީ ޤައުމަށް ދުޝްމަނުން އަރައިފި ހިނދެއްގައި ޤައުމުގެ ދިފާޢުގައި ހަނގުރާމަ ކުރަން ތިބޭ މުޖާހިދުންނެވެ.\n- އިސްލާމީ ދަޢުވަތާއި ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ ޢިލްމު ފެތުރުމަށް ޚަރަދު ކުރެވޭނެއެވެ.\n-އިސްލާމީ ޢިލްމާއި ޚާއްޞަކޮށް ޤުރުއާނުގެ ޢިލްމުން މަތީ ތަޢުލީމަށް ސްކޮލަރޝިޕް ދިނުމަށް ޚަރަދުކުރުން.\n- ފީސަބީލިﷲގެ މަފްހޫމް ތަނަވަސްގޮތެއްގައި މިޒަމާނުގައި ބޭނުންކުރުން.\n- ފީސަބީލިﷲ ބައި ހޭދަކުރެވިދާނެ ގޮތުގެ މައްޗަށް ޢިލްމީ ދިރާސާތައް ކުރުން.\n- ދައުލަތުގެ ބެލުމުގެ ދަށުން މުދަލު ޒަކާތުގެ ފީސަބީލިﷲ ބައިން އިންވެސްޓްކޮށް ފަންޑު އިތުރުކުރުން.\nނޯޓް: މި މަޒްމޫނުގައި ބަޔާންވެގެންވާ ﷲގެ މަގުގައި ކުރެވޭ ޖިހާދުގެ ވާހަކައަކީ ޙައްޤުގޮތުގައި އެއްވެސް ޝުބުހައެއް ނެތްގޮތަށް އިސްލާމްދީނުގެ ކަލިމަފުޅުމަތިވެރިކުރުމަށްޓަކައި ނުވަތަ ޤައުމުގެ ދިފާޢުގައި ޤައުމެއްގެ އެންމެ މަތީ ވެރިޔާގެ އަމުރުވެރިކަމުގެ ދަށުން ކުރެވޭ ޖިހާދުގެ ވާހަކައެވެ. އެއްވެސް ޙާލެއްގައި ޙައްދުފަހަނައަޅާފައިވާ ޖަމާޢަތްތަކުން މިޒަމާނުގައި ކުރިއަށް ގެންދާ ޙަރަކާތްތަކުގެ ވާހަކައެއްނޫނެވެ. އަދި ދުނިޔޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުގައި ހިންގާ ސިޔާސީ ހަނގުރާމަތަކުގެ ވާހަކައެއް ވެސް ނޫނެވެ. އަދި ޖިހާދުގެ ނަމުގައި މުސްލިމުން އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކަށް ކުރާ ހަނގުރާމަތަކަކީ ޖިހާދެއްނޫނެވެ. އެއީ ފިތުނަތަކެވެ. ޒަކާތުގެ ފައިސާ ޙަވާލު ކުރަންޖެހޭނީ ދައުލަތާއެވެ. މުދަލު ޒަކާތް ނަގައި ބެހުމަކީ ދައުލަތުގެ ޙައްޤެކެވެ. އެއީ އަމިއްލަ އަމިއްލައަށް ކުރަން އޮންނަ ކަމެއްނޫނެވެ.\nޒަކާތް ޑރ. މުހައްމަދު ޝަހީމް އަލީ ސައީދު ޖިއްދާއިން މާލެއަށް + ދީނީ އިލްމުވެރިން


Covid jehigen dhivessaku maruvejje\nކޮވިޑް-19 އަށް ފަރުވާ ހޯދަމުންދިޔަ ދިވެއްސަކު މަރުވެއްޖެ އެވެ.\nއެޗްޕީއޭއިން ދެންމެ ބުނީ ކޮވިޑް ޖެހިގެން ފަރުވާ ހޯދަމުންދިޔަ ދިވެހި ފިރިހެނަކު މަރުވެފައިވާ ކަމަށެވެ. މަރުވެފައިވަނީ 92 އަހަރުގެ މީހެކެވެ. އޭނާއަކީ ދަރުމަވަންތަ ހޮސްޕިޓަލްގައި ގާއިމްކޮށްފައިވާ ކޮވިޑް ސެންޓަރުގައި ފަރުވާ ހޯދަމުންދިޔަ މީހެކެވެ. އެމީހާ މަރުވެފައިވަނީ މިރޭ 11:54 ގައެވެ.\nމިއީ ކޮވިޑް ބަލީގައި ރާއްޖެއިން މަރުވި 10 ވަަނަ މީހާއެވެ.\nމީގެ ކުރިން މި ބަލީގައި މަރުވެފައިވަނީ ހަތަރު ދިވެހިންނާއި ފަސް ބިދޭސީންނެވެ. މަރުވި މީހުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ދިވެހިންނަކީ އުމުރުން ދުވަސްވީ މީހުންނެވެ.\nރާއްޖެއިން މިހާތަނަށް 2,382 މީހުންނަށެވެ. އޭގެ ތެރެއިން 1،954 މީހުން ވަނީ ރަނގަޅުވެފައެވެ. ބަލިން ރަނގަޅުނުވެ ތިބީ 414 މީހުންނެވެ. ކޮވިޑަށް 51،576 މީހުން ޓެސްޓްކޮށްފައިވާއިރު އަދިވެސް 15 މީހަކަށް ފަރުވާ ދެނީ ހޮސްޕިޓަލްގައެވެ.\nއެޗްޕީއޭ ދަރުމަވަންތަ ހޮސްޕިޓަލް މިނިސްޓްރީ އޮފް ހެލްތު + ކޮވިޑް-19 އާއްމު ސިއްހަތުގެ ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ހާލަތު


ހަތަރު ކަލިމައިގެ މާތްކަން (3) – DhiSalafiyyah\n(4) މި ކަލިމަތަކުގެ މާތްކަމުގެ ތެރޭގައި؛ މި ކަލިމަތަކަކީ ފާފަތައް ފުހެލާ ކަލިމަތަކެކެވެ. މުސްނަދު ޢަޙްމަދުގައާއި، ސުނަން އައްތިރުމިޛީގައާއި، މުސްތަދްރަކު އަލްޙާކިމްގައި ޢަބްދުﷲ ބުން ޢަމްރު ބުން ޢާޞް ރަޟިޔަﷲ ޢަންހުމާގެ ކިބައިން ރިވާވެފައިވެއެވެ. ޢަބްދުﷲ ބުން ޢަމްރު ވިދާޅުވިއެވެ. ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމަ ޙަދީޘް ކުރެއްވިއެވެ. ((مَا عَلَى الْأَرْضِ رَجُلٌ يَقُولُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللهُ أَكْبَرُ، وَسُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، إِلَّا كُفِّرَتْ عَنْهُ ذُنُوبُهُ وَلَوْ كَانَتْ أَكْثَرَ مِنْ زَبَدِ الْبَحْرِ))މާނައީ: ” لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللهُ أَكْبَرُ، وَسُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِމިފަދައިން ކިޔަފިމީހެއްގެ ފާފަތައް ކަނޑުގެ ފޮނުހާ ގިނަވިނަމަވެސް، އެމީހެއްގެ ފާފަތައް ފުއްސަވައިނުދެއްވާނެ އެއްވެސް މީހަކު މި ބިންމަތީގައިނުވެއެވެ.” މި ޙަދީޘަކީ ޙަސަން ދަރަޖައިގެ ޙަދީޘެއްކަމުގައި އައްތިރުމިޛީ ޙުކުމްކުރައްވާފައިވެއެވެ. އަދި އަލްޙާކިމް މި ޙަދީޘް ޞައްޙަކުރައްވައެވެ. އަދި މި ޙުކުމަށް އައްޛަހަބީ އެއްބަސްވެވަޑައިގެންފައިވެއެވެ. އަދި އަލްއަލްބާނީ މި ޙަދީޘަކީ ޙަސަން ދަރަޖައިގެ ޙަދީޘެއްކަމުގައި ވިދާޅުވެއެވެ.(1)\nމި ޙަދީޘްގައި ފުއްސެވޭނެކަމަށް އެވާ ފާފަތަކަކީ ކުދި ފާފަތަކެވެ. އެއީ ޞަޙީޙު މުސްލިމުގައި އަބޫ ހުރައިރާ ރަޟިޔަﷲ ޢަންހުގެ ކިބައިން ރިވާކުރައްވާފައިވާ ޙަދީޘްގައިވާ ފަދައިންނެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމަ ޙަދީޘްކުރައްވާކަމުގައިވެއެވެ. ((الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ، وَالْجُمُعَةُ إِلَى الْجُمُعَةِ، وَرَمَضَانُ إِلَى رَمَضَانَ، مُكَفِّرَاتٌ مَا بَيْنَهُنَّ إِذَا اجْتَنَبَ الْكَبَائِرَ))މާނައީ: “ފަރުޟު ފަސްނަމާދާއި، އެއްހުކުރުން އަނެއް ހުކުރާއި، އަދި އެއް ރަމަޟާންމަހުން އަނެއް ރަމަޟާންމަހަކީ، ބޮޑެތި ފާފަތަކުން ދުރުހެލިވާނަމަ އެދެމެދުގައި ކުރެވޭ ކުށްފާފަތަކުގެ ކައްފާރާއެކެވެ.”(2)މި ޙަދީޘްގައި ފާފަ ފުއްސަވައިދެއްވުން އެވަނީ ބޮޑެތި ފާފަތަކުން ދުރުހެލިވުމާ މަތިކުރައްވާފައެވެ. އެހެނީ، ބޮޑެތި ފާފަތަކަށް ފުއްސެވުން ލިބޭހުށީ ތައުބާވުމުންނެވެ.\nހަމަ މި ޙަދީޘްގެ މި މާނާގައި އިމާމް ތިރުމިޛީއާއި އެނޫން ބޭކަލުން އަނަސް ބުން މާލިކު ރަޟިޔަﷲ ޢަންހުގެ ކިބައިން ރިވާކުރައްވާފައިވެއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމަ ފަތްތައް ހިކިފައިވާ ގަހެއްގެ ކައިރިން ވަޑައިގަންނަވަމުން، އެކަލޭގެފާނުގެ އަސާކޮޅުން އެގަހުގައި ޖެއްސެވިއެވެ. އެހިނދު އެގަހުގެ ފަތްތައް ބުރަބުރައިގެން ދިޔައެވެ. ދެން ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމަ ޙަދީޘް ކުރެއްވިއެވެ. ((إِنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ، وَسُبْحَانَ اللَّهِ، وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللهُ أَكْبَرُ، لَتُسَاقِطُ مِنْ ذُنُوبِ الْعَبْدِ كَمَا تَسَاقَطَ وَرَقُ هَذِهِ الشَّجَرَةِ))މާނައީ: “ހަމަކަށަވަރުންالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَسُبْحَانَ اللَّهِ، وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللهُ أَكْبَرُ (ކިޔައިފި) އަޅެއްގެ ފާފަތައް، މި ގަހުގެ ފަތްތައް ފައިބައިގެން ދިޔަފައިން ފައިބައިގެންދާ ހުއްޓެވެ.” އަލްއަލްބާނީ މި ޙަދީޘަކީ ޙަސަން ދަރަޖައިގެ ޙަދީޘެއްކަމުގައި ވިދާޅުވެއެވެ.(3)\n(5) މި ކަލިމަތަކުގެ މާތްކަމުގެ ތެރޭގައި؛ މި ކަލިމަތަކަކީ ސުވަރުގޭގެ ގަސްތައް އެކަލިމަތަކަކުންވާ ކަލިމަތަކެވެ. ޢަބްދުﷲ ބުން މަސްޢޫދު ރަޟިޔަﷲ ޢަންހުގެ ކިބައިން ތިރުމިޛީ ރިވާކުރައްވާފައިވެއެވެ. ޢަބްދުﷲ ބުން މަސްޢޫދު ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމަގެ ކިބައިން ރިވާކުރެއްވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘް ކުރެއްވިއެވެ. ((لَقِيتُ إِبْرَاهِيمَ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي، فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ أَقْرِئْ أُمَّتَكَ مِنِّي السَّلَامَ، وَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ الْجَنَّةَ طَيِّبَةُ التُّرْبَةِ، عَذْبَةُ الْمَاءِ، وَأَنَّهَا قِيعَانٌ، غِرَاسُهَا سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللهُ أَكْبَرُ))މާނައީ: “ތިމަންކަލޭގެފާނާގެން އިސްރާކުރެވުނު ރޭގައި ތިމަންކަލޭގެފާނާ އިބްރާހީމްގެފާނު ބައްދަލުވެވަޑައިގަތެވެ. އެ ހިނދު އިބްރާހީމްގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. އޭ މުޙައްމަދެވެ! ތިމަންކަލޭގެފާނުންގެ ފަރާތްޕުޅުން ކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތަށް ސަލާމް ދަންނަވާ ދެއްވާށެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން ސުވަރުގެއަކީ ފަސްގަނޑު ހެޔޮ، ފެން މީރު ތަނެއްކަމުގެ ޚަބަރު ކަލޭގެފާނުގެ އުއްމަތުގެ މީހުންނަށް ދެއްވާށެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެތަނަކީ ފެން ރަނގަޅު ތަނަވަސްބިންތަކެކެވެ. އެތަނުގެ ގަސްތަކަކީسُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللهُ أَكْبَرُއެވެ.”(4) މި ޙަދީޘްގެ ސަނަދުގައި ޢަބްދުއްރަޙްމާން ބުން އިސްޙާޤް އޭ ކިޔާ (ޟަޢީފް) ރާވީއެއް ވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އަބޫ އައްޔޫބުލް އަންޞާރީއާއި ޢަބްދުﷲ ބުން ޢުމަރުގެ ކިބައިން ރިވާވެފައިވާ ދެ ޙަދީޘުން މި ޙަދީޘަށް ބާރު ލިބެއެވެ.\nالقِيعَانُއަކީقََاعٍ ގެ ގިނަގޮތެވެ. އެއީ ބިމުގައި އަޑިކޮށްވާ ހަމަހަމަވެގެންވާ ތަނަވަސް ބިމަކަށް ކިޔާނަމެކެވެ. އަދި އެ ބިމަކީ ވާރޭފެން އެބިމަކަށް ޖަމާވެ، އެ ފެން ހިފަހައްޓައިދީ ގަސްތައް އާރޯކަމާއެކު ފަޅާ ބިމެކެވެ. މިފަދައިން އިބްނުލް އަޘީރު އެކަލޭގެފާނުގެ ‘އައްނިހާޔާ’ އޭ ކިޔުނު ފޮތުގައި ބަޔާންކުރައްވާފައިވެއެވެ.(5)\nމި ޙަދީޘްގެ މުރާދަކީ؛ ބިމުގައިވާ އެފަދަ ބިމުގައި ހަލުވިކަމާއެކު ގަސްތައް ފަޅައިގެން އަންނަ ފަދައިން މި ކަލިމަތަކުން ސުވަރުގޭގައި ހަލުވިކަމާއެކު ގަސްތައް ފަޅައިގެން އަންނަ ވާހަކައެވެ. އަޅާ މިކަލިމަތައް ތަކުރާރުކުރާހިނދު، އެ ތަކުރާރު ކުރެވޭ ޢަދަދަކަށް އެ އަޅަކަށްޓަކައި ސުވަރުގޭގައި ގަސްތައް ފަޅައިގެން އަންނާނެއެވެ.\n(6) މި ކަލިމަތަކުގެ މާތްކަމުގެ ތެރޭގައި؛ އިސްލާމްކަމުގައި ދިގު ޢުމުރެއް ލިބި، ތަކްބީރާއި، ތަސްބީޙަޔާއި، ތަހްލީލާއި، ތަޙްމީދު ކިޔުން އިތުރުކުރި މީހަކަށްވުރެ ﷲ ޙަޟްރަތުގައި މަތިވެރިވެގެންވާ މީހަކުނުވެއެވެ. އިމާމް އަޙްމަދާއި، އަންނަސާއީ ‘عمل اليوم والليلة’ އޭ ކިޔުނު ފޮތުގައި ޢަބްދުﷲ ބުން ޝައްދާދު ރަޟިޔަﷲ ޢަންހުގެ ކިބައިން ރަނގަޅު ސަނަދަކުން ރިވާކުރައްވާފައިވެއެވެ. ބަނޫ ޢުޛްރާ ދަރިކޮޅުގެ ތިން މީހަކު ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމަގެ އަރިހަށް އައިސް އިސްލާމްވިއެވެ. ފަހެ ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމަ ޙަދީޘް ކުރެއްވިއެވެ. ((مَنْ يَكْفِنِيهِمْ؟))’މި ބައިމީހުން ބެލެހެއްޓުމާ ޙަވާލުވާނީ ކޮން ބޭކަލެއްތޯއެވެ؟’ ޠަލްޙަތުގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ‘ތިމަންނައެވެ.’ ޢަބްދުﷲ ބުން ޝައްދާދު ވިދާޅުވިއެވެ. އެބައިމީހުން ޠަލްޙަތުގެފާނުގެ ބެލެހެއްޓުމުގެ ދަށުގައި ވަނިކޮށް، ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމަ ހަނގުރާމައަށް ލަޝްކަރެއް ފޮނުއްވިއެވެ. އެ ލަޝްކަރުގެ ތެރޭގައި އެއިގެން އެކަކު ނުކުމެ ޝަހީދުވިއެވެ. އޭގެފަހުން ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމަ ހަނގުރާމައަށް އެހެން ލަޝްކަރެއް ފޮނުއްވިއެވެ. އެ ލަޝްކަރުގެ ތެރޭގައި އެއިގެން އެކަކު ނުކުމެ ޝަހީދުވިއެވެ. އަދި ތިންވަނަ މީހާ އެނދުމަތީ އޮވެ މަރުވިއެވެ.\nޠަލްޙަތުގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ތިމަންގެ ބެލެހެއްޓުމުގެ ދަށަށް އެއައި ތިން މީހުން ސުވަރުގޭގައި ވަނިކޮށް (ހުވަފެނުގައި) ދެކުނީމެވެ. އެގޮތުން އެނދުމަތީ އޮވެ މަރުވިމީހާ އެ ތިން މީހުންގެ ކުރީގައި ވަނިކޮށް ދެކުނީމެވެ. އަދި ފަހުން ޝަހީދުވިމީހާ އެމީހާގެ ފަހަތުގައި ވަނިކޮށް ދެކުނީމެވެ. އަދި އެންމެ ފުރަތަމަ ޝަހީދުވިމީހާ ފަހަތުގައި ވަނިކޮށް ދެކުނީމެވެ. މި ހުވަފެނާމެދު ތިމަން ކަންބޮޑުވީމެވެ. ދެން ތިމަން، ނަބިއްޔާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމަގެ އަރިހަށްގޮސް މި ހުވަފެނުގެ ވާހަކަ ކިޔައިދިނީމެވެ. އެހިނދު ރަސޫލުﷲ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހިވަސައްލަމަ ޙަދީޘް ކުރެއްވިއެވެ. ((وَمَا أَنْكَرْتَمِنْ ذَلِكَ، لَيْسَ أَحَدٌ أَفْضَلَ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ مُؤْمِنٍ يُعَمَّرُ فِي الْإِسْلَامِ لِتَسْبِيحِهِ وَتَكْبِيرِهِ وَتَهْلِيلِهِ)) “އެކަމާމެދުގައި ތިބާ ނުރުހުންތެރިވަނީ ކޮންކަމަކާ ހެއްޔެވެ؟ އިސްލާމްކަމުގެ ދުވަސްތައް ތަސްބީޙަކިޔުމުގައްޔާއި، ތަކްބީރު ކިޔުމުގައްޔާއި، ތަހްލީލުކިޔުމުގައި ހޭދަކުރި މީހަކަށްވުރެ ﷲގެ ޙަޟްރަތުގައި މަތިވެރިވެގެންވާ އެކަކުވެސް ނުވެއެވެ.”(6)\nމި މަތިވެރިވެގެންވާ ޙަދީޘުން ދަލީލުކޮށްދެނީ އެމީހެއްގެ ޢުމުރު ދިގުވެ، ޢަމަލުތައް ހެޔޮވެގެންވި، އަދި އެމީހެއްގެ ދޫ ﷲ މަތިން ހަނދުމަކުރުމުގައި އަބަދުވެސް ތެތްކޮށް ބޭއްވި މީހެއްގެ މަތިވެރިކަމުގެ ބޮޑުކަމަށެވެ.\n(1) المسند: (158، 210/2)، وسنن الترمذي (رقم: 3460)، ومستدرك الحاكم: (503/1)، وصحيح الجامع (رقم: 5636).\n(2) صحيح مسلم: (رقم:233).\n(3) سنن الترمذي: (رقم: 3533)، وصحيح الجامع: (رقم:1601).\n(4) سنن الترمذي: (رقم: 3462)، وحسّنه الألباني في السلسلة الصحيحة: (رقم:105).\n(5) النهاية لابن الأثير: (132/4).\n(6) المسند: (163/1)، والسنن الكبرى للنسائي، كتاب عمل اليوم والليلة (6) (رقم: 10674)، وحسّنه الألباني في الصحيحة: (رقم:654).


އިސްލާމީ ދަޥްލަތަކީ ޚަވާރިޖުންނެއް ނޫނެވެ. އަދި ކިއެއް ތަކްފީރީންނެއްވެސް ނުމެނޫންމެއެވެ. (2) – ۞ Haqqu.info\n04/07/2016 15/07/2016 އަބޫ ޔޫސުފް\nދެންފަހެ އިމާމް މުޙައްމަދު އިބްނު ޢަބުދުލް ވައްހާބުގެ \_ ދަޢުވަތަށް ކުރެވުނު ތުޙުމަތު ތަކަށް ނަޖުދުގެ އިމާމުން ރައްދު ދެއްވިފަދައިން އިސްލާމީ ދަޥްލަތުންވެސް ވަނީ އެ ދަވްލަތާއި މެދު ކުރެވެމުންދާ ތުޙުމަތުތަކަށް ރައްދު ދެއްވާ، ދަވްލަތުގެ ޢަޤީދާ ސާފު ކޮށްދެއްވާ ބަޔާން ކޮށް ދެއްވާފައެވެ. އަދި ޚަވާރިޖުންގެ ފާސިދު އަޤީދާ އިން ބަރީއަވެގެންވާ ކަން އިޢުލާން ކުރައްވާފައެވެ.\nއެހެންކަމުން މިތަނުގައި ދަޥްލަތުން ދެއްވާފައިވާ ބައެއް ރައްދު ބަޔާންކޮށްލާނަމެވެ. އެހިނދު، އެދަޥްލަތްވަނީ ޚަވާރިޖުން އަދި ކިއެއް ތަކްފީރީންގެ ފިކުރުންވެސް ބަރީޢަވެގެންކަން ސާފުވެގެންދާނެއެވެ.\nއަމީރު ޝައިޚް އަބޫ ޢުމަރު އަލް ބަޣުދާދީ \_ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ:\n[ފަހެ މީސްތަކުންވަނީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ނިސްބަތްކޮށް އަޅުގަނޑުމެންގެ ޢަޤީދާ އާއި މެދު ދޮގުތަކެއް ފަތުރާފައެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެ ދޮގުތަކަކީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ޢަޤީދާ އާއި ގުޅުމެއްނުވާ އެއްވެސް އަސްލެއްނެތް ދޮގުތަކެކެވެ. އެބައިމީހުން ދަޢުވާކުރާ ގޮތުގައި އަޅުގަނޑުމެން ހުރިހާ އާންމު މުސްލިމުން ކާފަރުކުރެއެވެ. އަދި އަހަރެމެން އެބައިމީހުންގެ މުދަލާއި ލޭ ހުއްދަ ކުރާ ކަމުގައެވެ. އަދި އަހަރެމެންގެ ދައުލަތާއި ގުޅުމަށްޓަކައި ކަނޑީގެ ބާރުގައި މީސްތަކުންނަށް މަޖުބޫރު ކުރުވައެވެ. އެހެންކަމުން، އެބައިމީހުންގެ ދޮގުތަކުގެ މައްޗަށް ރައްދުދީ އަޅުގަނޑުމެން ބަޔާންކުރަމެވެ. އެހެނީ، ދޮގުވެރީންނަށް އެއްވެސް އުޒުރެއް ނުދެއްކޭނޭ ފަދައިން އަދި އަޅުގަނޑުމެނަށް ލޯބިކުރާ މީހުންގެ ހިތްތަކުގައިވާ ޝައްކުތައް ފިލުވާ ދިނުމަށްޓަކައެވެ.]\nއަދިވެސް ޝައިޚް އަބޫ އުމަރު އަލް ބަޣުދާދީ \_ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ.\n[އަޅުގަނޑުމެންގެ ޤިބުލައަށް ކުރިމަތިލައި ނަމާދުކުރާ މުސްލިމެއް، (އޭނާ ކުރާ) ފާފައިގެ ސަބަބުން އެމީހަކީ ކާފަރެކޭ އެއްގޮތަކަށްވެސް ނުބުނަމެވެ. އެއީ ފާފައިގެ ތެރެއިން ޒިނޭކުރިޔަސް، ރާބުޔަސް، އަދި ވައްކަންކުރިޔަސް އެކަންތައްތައް ޙަލާލު ނުކުރާހާހިނދަކު (ކާފަރެއްނުކުރަން) އެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އީމާނާއިމެދު މިބުނާ ބުނުމަކީ ޚަވާރިޖުންގެ ހައްދުފަހަނަ އަޅާފައިވާ ޚިޔާލާއި، ފަރުވާކުޑަ މުރުޖިޢާއިންނާއި ދެމެދުގައިވާ ބުނުމެކެވެ. ޝަހާދަތްކިޔާ އިސްލާމްދީނުގެ ފާޅުވެފައިވާ ކަންތައްތައް ކޮށް، އަދި އިސްލާމް ކަން ގެއްލޭކަމެއް ނުގެންނަ މީހަކާއި މެދު އަހަރެމެން ޢަމަލުކުރާނީ މުސްލިމެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި އެމީހެއްގެ އެތެރެފުށުގެ ޙާލަތު ވާހުށީ ﷲ ތަޢާލާގެ ހަޟްރަތަށެވެ.]\nއިސްލާމީ ދަވްލަތުގެ ރަސްމީ ތަރުޖަމާނު ޝައިޚް އަބޫ މުޙައްމަދު އަލް އަދުނާނީ އައްޝާމީ | ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ.:\n[މި ކެމްޕެއިންގައި އަބަދުވެސް އުފުލިފައިވާ ޝުބުހަ އެއް ސާފުކޮށްދޭން އަހަރެން މިތަނުގައި ގަސްތުކުރަމެވެ. އެއީ މީސްތަކުންގެ އަޞްލަކީ ކުފުރުކަމުގައި ކުރެވޭ ދަޢުވާއެވެ. މިއީ މި ޒަމާނުގެ ޚަވާރިޖުންގެ ބިދުޢައެކެވެ. އަދި އިސްލާމީ ދަޥްލަތުން މި ބުނުމުން ބަރީޢަވެގެންވަމެވެ. އަދި (ދަޥްލަތުގެ) އަޤީދާ އަދި މަންހަޖަކީ އަދި ﷲ އަށްޓަކައި ދީން ކަމުގައި ބަލާ ކަންކަމުގެ ތެރެއިން، އިރާޤާއި ޝާމްގެ އަހުލުއްސުންނާއަށް ނިސްބަތްވާ ޢާންމުންނަކީ މުސްލިމުންނެވެ. އަދި އެއިގެ ތެރެއިން އެއްވެސް ފަރުދަކަށް ތަކްފީރު ނުކުރަމެވެ. އެއީ އެއިން މީހެއްގެ މުރުތައްދު ކަން ޝަރުޢީކޮށް ޤަޠުޢީކޮށް (އެއްވެސް ޝުބުހައެއް ނުވާ ވަރަށް) އަދި އަދި ޤަޠުޢީ ހެއްކަކުން ސާބިތު ވެއްޖައުމަށް ދާންދެނެވެ. އަދި އަހަރެމެންގެ ލަޝްކަރުގެ ތެރެއިން މި ބިދުޢައިން ބުނާ މީހަކު ވާނަމަ، އެފަދަ މީހާއަށް އުނގަންނައިދީ ބަޔާން ކޮށްދެމެވެ. އެއަށްފަހުވެސް ރުޖޫޢަ ނުވެއްޖެނަމަ، އެނާ އަށް އިންޒާރުކުރަމެވެ. އެއަށްފަހުވެސް ނުވާނަމަ އަހަރެމެންގެ ސަފުތަކުން އޭނާ ދުރުކޮށް އަދި އޭނާގެ ކިބައިން ބަރީއަވާކަން އިޢުލާންކުރަމެވެ. މުހާޖިރުން އަދި އަންޞާރުނާއި މެދު އަހަރެމެން އެތައްފަހަރަކު މިފަދައިން ކަންތައް ކޮށްފައިވާނެއެވެ.]\nއަދިވެސް ޝައިޚް އަދުނާނީ | ވިދާޅުވެފައި ވެއެވެ.:\n[އިސްލާމީ ދަޥްލަތުން މުސްލިމުންގެ ލޭ ހުއްދަ އެއް ނުކުރަމެވެ. ހަމަ އެހެންމެ ހަރުބީ ކާފަރުން ފިޔަވައި އެހެންބަޔަކަށް ތިމަންމެން ހަމަލާ އަމާޒެއް ނުކުރަމެވެ. އަދި ނުމަރަމެވެ. އަދި ކަލޭމެންނަށްވެސް މިކަން އެނގޭނެއެވެ. އެއީ ހުޅަނގުގެ މީޑިޔާގައި އެފަދައިން އަހަރެމެންނާއި މެދު ތުޙުމަތު ކުރެވިފައި ވިޔަސް މެއެވެ. އަހަރެމެން ޢާންމުންނަށް، އަދި ކުށެއް ނެތް މީހުންނަށް އަމާޒު ކުރާނަމަ، ދެން މަގުތައް ވަނީ ފުރިފައެވެ. އަދި ބާޒާރުތައްވަނީ ތޮއްޖެހިފައެވެ. އެހެނެއްކަމަކު އަހަރެމެންވަނީ މުސްލިމުންގެ ލޭ ހުރުމަތްތެރިކުރުމަށް އެންމެ ބޮޑަށް ސަމާލުވެގެންނެވެ. ކަލޭމެން އަހަރެމެން ޞަލީބީންނާއި ދެކޮޅަށް ކުރާ ހަނގުރާމައިގައި އަހަރެމެންނަށް ކަލޭމެންގެ ދޫތަކުންނާއި، ގުނަވަންތަކުން ނަޞްރުވެރިވެ، އެހީތެރިވެދޭނަމަ، އަހަރެމެން ކަލޭމެންނަށް ނަޞްރުދީ ރައްކާތެރިކޮށްދޭނަމެވެ. އެހެނަސް ކަލޭމެން އަހަރެމެންނާއި ދެކޮޅަށް ޢަދުއްވުންގެ ފަޅީގައި ވާނަމަ، ދެން އަހަރެމެންގެ ފަރާތުން ތިޔަ އިންތިޒާރު ކުރަނީ (ހަނގުރާމަކުރުން ފިޔަވައި) ކޮންކަމަކަށް ހެއްޔެވެ؟]\nއަދިވެސް ޝައިޚް އަދުނާނީ | ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. :\n[ޣުލާތުންނާއި (ހައްދުފަހަނަ އަޅާފައިވާމީހުންނާއި) މެދު އަހަރެމެން ހަރުކަށިވެގެންވާ މިންވަރާއި މެދު ﷲ ހެކިވެ ވޮޑިގެންވާނެއެވެ. އެބައިމީހުންނަކީ ހުރިހާ ޖަމާޢަތްތަކެއްގެ ސަފުތަކުގައިވެސް ވާ ބަޔެކެވެ. އެއީ ނަބީ ؛ ގެ ޒަމާނުންފެށިގެންނެވެ. “އޭ މުޙައްމަދުއެވެ. ޢަދުލުވެރިވާށެވެ. ކަލޭގެފާނު ޢަދުލުވެވެ ވަޑައި ނުގެންފިއެވެ.” މިފައިން އެމީހުންގެ ކާފަ ބުނެފައިވާ އަޑު ކަލޭމެން ނާހަމު ހެއްޔެވެ؟ އަދި އަހަރެމެންގެ ތެރޭގައި އެއިން އެންމެ މީހަކުވެސް ވާކަން އެނގޭނަމަ، އެމީހުންގެ ކަންތައް އިސްލާޙްކޮށް، އުނގަނައި ދިނުމަށްޓަކައި އެނާގެ އަތުގައި ހިފައި އެކަމަށް އަވަސްވެގަންނަމެވެ. ނުވަތަ އަހަރެމެންގެ ޞަފުތަކުން ދުރުކޮށް ބޭރުކުރަމެވެ. އަދި މިދަނޑިވަޅުގައި އަހަރެމެންނަށް ހައްދުފަހަނަ އެޅުން ނިސްބަތްކުރާ އެންމެންނަށް ދަޢުވަތުދެމެވެ. އެއީ ޢާލިމެއްކަމަށް ވިޔަސް، ޝައިޙެއް ކަމަށްވިޔަސް، ދާޢީއެއް ނުވަތަ ޤާޟީއެއް ކަމަށް ވިޔަސް، އެއީ ދުނިޔޭގެ ކޮންމެ ތަނެއްގައި ވާ މީހެއް ކަމަށް ވިޔަސްމެއެވެ. އަދި ކޮންމެ މަސްޢޫލުވެރިއަކަސް، އަދި ވެރިއަކަސް، އަދި ޖުންދަކަސް، އަދި ކޮންމެ މުސްލިމަކުވެސްމެއެވެ. އެއީ ޢިރާޤު ނުވަތަ ޝާމްގައި ދަޥްލަތުގެ ބާރުގެދަށުގައިވާ ސަރަހައްދަށް އައިސް، އަހަރެމެންގެ މަޤާރުތަކާއި، މުޢަސްކަރުތަކާއި، މައުހަދުތަކަށް ޒިޔާރަތްކޮށް، އަދި އަހަރެމެންގެ ޖުންދުންގެ ތެރެއިން ނުވަތަ ވެރިންނާއި ކޮމާންޑަރުގެ ތެރެއިން އެމީހަކު ބޭނުންވާ މީހަކާއި ބައްދަލުކުރާށެވެ. އެއީ އަމިއްލައަށް ދެކެ އަޑު އެހުމަށްޓަކައެވެ. އަހާ، އޮޅުންފިލުވައި ތަޙްޤީޤްކޮށް، ދެން އެއަށް ފަހު އަހަރެމެންނާއި މެދު ޙުކުމެއް ކުރާށެވެ. އަދި އަހަރެމެންގެ އަޤީދާ އާއި މަންހަޖާއި މެދު ހެކިވާށެވެ.]\nއަދި ދިވެހިރާއްޖެއިން ދަޥްލަތުގެ ބިމަށް ހިޖުރަ ކުރެއްވި މުޖާހިދު، އުސްތާޛު އަބޫ ޢުބައިދާ އަޙްމަދު ނިޝްވާން \_ ދަޥްލަތުގެ ޝަރުޢީ ދައުރާ ފުރިހަމަ ކުރެއްވުމަށްފަހު ލިޔުއްވި ރިސާލާއެއްގައި ބުނެފައި ވެއެވެ.\n[އޭ ތަކްފީރީންނޭވެ! ކަލޭމެންގެ ޢަޤީދާ ވަނީ ވާދީއެއްގައެވެ. ދައުލަތުލް އިސްލާމްގެ ޢަޤީދާވަނީ އެހެން ވާދީއެއްގައެވެ. އަޑުއަހާށެވެ. އަހަރެން މިހިރީ އިސްލާމީ ދަޥްލަތުގައެވެ. މި މާތްވެންވާ ދަޥްލަތުގެ ޢަޤީދާ އަކީ لا إله إلا الله ކިޔުމަށްފަހު އެމީހެއްގެ ފަރާތުން ބޮޑު ޝިރުކު ނުފެންނަ ކަމުގައިވާހާ ހިނދު އެމީހަކީ މުސްލިމެއް ކަމުގައި ބެލުމެވެ. މާނައަކީ މުސްލިމުންގެ ޢާންމުން ކާފަރު ނުކުރުމެވެ. އަދި މުސްލިމުންގެ ޢާންމުން ކާފަރު ކުރާ މީހުން މި ދަޥްލަތުން ލަނީ ޖަލަށެވެ. އަދި އެބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ޢިލުމް ހުރެ އެމުސްލިމުން ކާފަރު ކުރާ މީހުންނަށް މިދަޥްލަތުން ދޭ އަދަބަކީ މެރުމެވެ. އަދި މި ދަޥްލަތުން ވަނީ އެފަދަ އެތައް ބަޔަކު މަރާލާފައެވެ.]\nނިކަން ދެކިބަލާށެވެ! ދަޥްލަތުން މިވަނީ ޚަވާރިޖުން އަދި ތަކްފީރީ ފިކުރުތަކުން ބަރީޢަވެގެންނެވެ. އަދި އެމީހުންނާއި މެދު ހަރުކަށިވެގެންނެވެ. މިހެންވީ އިރު ތުޙުމަތު ކުރާ މީހުންގެ ތުޙުމަތުތަކަކީ ބޮޑުވެގެންވާ ބުހުތާނު ދޮގުތަކެކެވެ. އަދި މީސްތަކުން ޙައްޤުގެ މަގުން އެއްކިބާކޮށް، ވާ ވެއްދުމަށް އޮޅުވާލާ އޮޅުވާލުންތަކެކެވެ. މި ކަމުގައި ޝައިޚް ޢަބުދު ﷲ ބިން މުޙައްމަދު އިބްނު ޢަބުދުލް ވައްހާބު \_ ގެ ބަސް ކިހާ ފުރިހަމަ ހެއްޔެވެ؟ އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. :\n[އަދި އެބައިމީހުންގެ ބުނުން ކަމުގައިވާ، އަޅުގަނޑުމެން މީސްތަކުން ކާފަރުކުރާ ވާހަކައަކީ ﷲ & ގެ ޢަދުއްވުންގެ ދޫތަކުން ނިކުތް ނުބައިވެގެންވާ ބަދުނާމުތަކެކެވެ. އެބައިމީހުންގެ މަޤްޞަދަކީ އިސްލާމްދީނަށް މީހުން ވަނުން ހުޓުވުމެވެ. އެކަމަށް އަޅުގަނޑުމެން ބުނާނީ سُبْحَانَكَ هَٰذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ – އިބައިލާހުގެ ހުސްޠާހިރުވަންތަކަމާއެވެ. މިއީ ބޮޑުވެގެންވާ ބުޙުތާން ދޮގެކެވެ. (ނޫރު ސޫރަތުގެ 16) -]\nޙަވާރިޖުންގެ ޢަޤީދާ އަދި އެމީހުންގެ ޙަޤީގަގަތް ދެނެލައްވަން އުސްތާޛް އަޙްމަދު ނިޝްވާން \_ ލިޔުއްވާފައިވާ މި ދެ ލިޔުން ކިޔުއްވާށެވެ. އެއިރުން މި މައްސަލަ އިތުރަށް ސާފުވެ ފާޅުވެގެންދާނެއެވެ.” ޚަވާރިޖުންނަކީ ކޮބާ؟http://haqqu.info/?p=206 : އަދި ޚަވާރިޖުންގެ ޙަޤީޤަތާއި އޭގެ އަލީގައި ދައުލަތުލް އިސްލާމް http://haqqu.info/?p=782 ↩\nއޯޑިޔޯ ޚިތާބު: لـك الله أيّـتـها الدّولـةُ المـظـلومـة ↩\nއޯޑިއޯ ޙިޠާބު: ثم نبتهل فنجعل لعنة الله على الكاذبين ↩\nމަޖުމޫޢު މަޢަލަފަތު ޝައިޙް 5/100 ↩\nޙަޤީޤަތް ޚަވާރިޖުން އިސްލާމީ ދަޥްލަތް ޢަަޤީދާ ފިރުޤާ


India ge bully kurumun Raajje salaaaykuran Raees Yameen masakkaiy kurehvvi: Dunya\nއިންޑިއާގެ ބުލީކުރުމުން ރާއްޖެ ސަލާމަތްކުރަން ރައީސް މަސައްކަތްކުރެއްވި: ދުންޔާ\nދުންޔާ މައުމޫން އިންޑިއާގެ އެކްސްޓާނަލް އެފެއާޒް މިނިސްޓަރު ސުޝްމާ ސުވަރާޖްއާ ކުރިން ބައްދަލުކުރައްވަނީ. ފައިލް ފޮޓޯ\nއިންޑިއާއިން ރާއްޖެ ބްލީކުރި ކަމަށާއި އެކަމުން ރާއްޖެ ސަލާމަތްކުރައްވަން ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާ އަބުދުﷲ ޔާމީނު އަބުދުލް ގައްޔޫމު މަސައްކަތްތަކެއް ކުރެއްވި ކަމަށް ކުރީގެ ފޮރިން މިނިސްޓަރު އަދި ކުރީގެ ރައީސް މައުުމޫނު އަބުދުލް ގައްޔޫމުގެ ދަރިކަނބަލުން ދުންޔާ މައުމޫނު ވިދާޅުވެއްޖެ އެވެ.\n"އަވަސް ހުކުރު"ގެ ނަމުގައި "އަވަސް" އިން ފެށި ޓޯކްޝޯގައި ވާހަކަފުޅު ދައްކަވަމުން ދުންޔާ ހުކުރުދުވަހު ވިދާޅުވީ އިންޑިއާގެ ބުލީކުުރުންތަކުން ރާއްޖެ ސަލާމަތް ކުރުމަށް ރައީސް ޔާމީނު ކުރެއްވި މަސައްކަތް ކާމިޔާބުވެސް ވި ކަމަށެެވެ.\n" ރައީސް ޔާމީނު އިންޑިއާގެ ބުލީއިންގ އިން އަޅުގަނޑުމެން ސަލާމަތްކުރަން މަސައްކަތްތަކެއް ކުރެއްވި. ދެން އޭގައި ކާމިޔާބީތަކެއް ވެސް ލިބުނު،" ފޮރިން މިނިސްޓަރުކަމުގެ މަގާމުގައި ކުރެއްވި ތަޖުރިބާ ތަކާ ބެހޭ ގޮތން ވާހަކަފުޅު ދައްކަވަމުން ދުންޔާ ވިދާޅުވިއެވެ.\nދުންޔާ ވިދާޅުވީ އިންޑިއާގެ ކަންތަކުގައި ކާމިޔާބީތަކެއް ލިބުނަސް ރައީސް ޔާމީނުގެ ވެރިކަމުގައި ރާއްޖެ ޗައިނާ އާ ގާތްވެފައި ވަނީ މާ ބޮޑަށް ކަމަށެވެ. އަދި ވިދާޅުވީ ހުރިހާ ގައުމަަކާ ވެސް އެކުވެރިކަން ބާއްވަން ޖެހޭ ކަމަށް ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ކަމަށެވެ.\n" އަޅުގަނޑަށް ފެންނަ ގޮތުގައި އެކަމަކު ޗައިނާޔާ ޗައިނާއާއާ ގާތްވެގެން މިދިޔަ ގާތްވުން މާބޮޑަށް މިދިޔައީ. އެހެންވީމާ އަޅުގަނޑުމެންނަށް މިހައިތަނަށް މިވާގޮތަކީ އެއްގައުމާ ދުރުވާއިރު އަނެއްް ގައުމުގެ އުނގުތެރެއަށް ނުވަތަ ފައިބުޑަށް ދެއްތޯ؟ އެހެންވީމާ ކުރިއަށް ވެސް އަޅުގަނޑުުމެން ހަމަ އެންމެނާވެސް ހަމަ ރަަށްޓެހިކަން ބާއްވަންވީ ދެއްތޯ، ގުޅުން ބަދަހިކުރަންވީ،" ދުންޔާ ވިދާޅުވި އެވެ.\nޗައިނާއާ މެދު ދެކެވަޑައިގަންނަވާގޮތް އިތުރަށް ތަފުސީލުކޮށްދެއްވަމުން ދުންޔާ ވިދާޅުވީ ޗައިނާއަކީ މިހާރު އެންމެ ކުރިއަރަމުންދާ ބާރުކަމަށާއި އެހެންވީމާ އެއީ ރާއްޖެއަށް ބޭނުންވާ ވަރަށް ގިނަ ކަންތައްތައް ކޮށްދެވޭނެ ގައުމެއް ކަމަށެވެ. މަޝްރޫއުތަކަށް ބޭނުންވާ ފައިސާވެސް އަސްލު ހޯދެން އޮތީ ޗައިނާ ކަމަށް ވެސް ވިދާޅުވި އެވެ.\n" އެކަމަކު މިކަންވެސް ކުރަން ޖެހޭނީ އަނެއްހެން ވިސްނުންތެރިކަމާ އެކީގައި،" ރާއްޖޭގެ ދަރަނި އޮތްވަރާއި އެނޫން ކަންތައްތަކާ ވަރަށް ބޮޑަށް ފާޑުކިއުންތައް އަމާޒުވަމުންދާކަން ފާހަގަކުރައްވަމުން ދުންޔާ ވިދާޅުވި އެވެ.\nރައީސް އަބްދުﷲ ޔާމީން އިންޑިއާ ދުންޔާ މައުމޫން + ޗައިނާ