Uploaded by User809\nВЛАДИСЛАВ ГРИНЕВИЧ 1\nІнститут політичних та етнонаціональних досліджень НАНU (Київ, Україна)\nEwolucja i dewolucja pamięci historycznej\nna Ukrainie: II wojna światowa\nEvolution and devolution of historical memory in Ukraine: World War II. Thе article is devoted to the issue of the\nformation, in contemporary Ukraine, of the new models of historical memory concerning the events of\nWorld War II. This is the result of the complex and controversial deconstruction of old historical myths,\nand the emergence in the popular consciousness of new historical myths. Special attention is devoted to\nthe mutual influences of mass social consciousness, efforts by politicians to use this issue to gain public\nsupport, and research conducted by professional scholars-historians.\nKeywords: historical memory, World War II, myth, Ukraine.\nЭволюция и деволюция исторической памяти в Украине: Вторая мировая война. Статья посвящена проблеме\nформирования в современной Украине новых моделей исторической памяти о событиях Bторой\nмировой войны. Подобный процесс является следствием сложной и противоречивой деконструкции\nстарых, а также формированием в массовом сознании новых исторических мифов. Особое\nвнимание уделяется вопросам использования разными политическими силами мифов Bторой\nмировой войны в политической борьбе с целью получения общественной поддержки.\nКлючовые слова: историческая память, Bторая мировая война, миф, Украина.\nWjeżdżając do stolicy Ukrainy, od razu znajdujemy się w zasięgu oddziaływania\npamięci o minionej wojnie. Napisy wzdłuż trasy przypominają, że Ziemia Kijowska jest krajem partyzanckim, a Kijów miastem-bohaterem. Na północy i południu\n1 Adres do korespondencji: Інститут політичних та етнонаціональних досліджень ім.\nІ.Ф. Кураса НАН України, 11 вул. Кутузова, 8, 01011, Київ, Україна. E-mail: [email protected]\nMiscellanea Posttotalitariana Wratislaviensia 1, 2013\n© for this edition by CNS\n— w Luteżu i Bukrynie — jeszcze w czasach radzieckich ustanowiono miejsca pamięci poświęcone Kijowskiej Operacji Ofensywnej 1943 roku. Podczas forsowania\nDniepru i w toku walk o przyczółki zginęły tam dziesiątki tysięcy świeżo zmobilizowanych Ukraińców. Stalinowscy generałowie wysłali ich na śmierć, aby wykonać\nrozkaz wodza, który zażądał oswobodzenia stolicy Ukrainy przed rocznicą rewolucji\nNatomiast ze wzgórz nad Dnieprem wita nas uniesionym mieczem i tarczą kolosalna postać stumetrowej Matki-Ojczyzny. Świadomie zaprojektowano ją tak, by\ngórowała nad Ławrą Kijowsko-Peczerską. Pod monumentem rozmieszczono kompleks Muzeum Wielkiej Wojny Ojczyźnianej lat 1941–1945, otwarty przez Leonida\nBreżniewa w roku 1981. Zainstalowany tu wieczny ogień wypalał dzienną normę gazu\nprzewidzianą dla osiedla mieszkaniowego. Na pobliskich wzgórzach mieści się park\nChwały, w którym również płonie wieczny ogień — u stóp obelisku nad grobem nieznanego żołnierza. Pochowano tu obrońców stolicy z 1941 roku. Nieopodal znajduje się\ngrób generała Nikołaja Watutina, który wyzwalał Kijów w 1943 roku, a wkrótce potem\nzginął w potyczce z nacjonalistyczną partyzantką ukraińską. W Kijowie istnieją setki\npomników, stel, miejsc pamięci czy ulic upamiętniających bohaterów i ofiary wojny —\nmarynarzy Dnieprowej Flotylli Wojennej, studentów, kolejarzy, partyzantów, działaczy\npodziemia, piłkarzy Dynama Kijów, którzy zginęli podczas okupacji, ofiary Holocaustu\n(Babi Jar), jeńców wojennych (obozy koncentracyjne na Darnicy i Syrcu) itd.\nWiele z tych pomników stało się autentycznymi symbolami i „miejscami pamięci”, przy których odbywają się uroczystości komemoracyjne. Każdy z tych symboli, podobnie jak skrywające się za nimi wydarzenia, ma własną, dość skomplikowaną i kontrowersyjną historię. Jednakże wszystkie one razem wzięte składają się na\ncząstkę jednego potężnego konstruktu — mitu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, stanowiąc elementy polityki pamięci, które przez lata reżymu radzieckiego zakorzeniły się\ngłęboko w świadomości Ukraińców.\nPojęcie „pamięć historyczna” w wyniku nadmiernego używania staje się dziś coraz\nbardziej „rozmyte” i dyskusyjne. Naukowcy są zgodni, że tego rodzaju pamięć, podobnie jak przeszłość, tak naprawdę nie istnieje — stanowi ona zawsze pewną konstrukcję,\nrezultat ludzkiej działalności intelektualnej (pamięć jest tym, o czym ludzie pamiętają\nlub sądzą, że pamiętają!). W społeczeństwie funkcjonuje mnóstwo różnych pamięci,\na pamięć jako taka ma charakter kolektywny. Różne jej przejawy kolidują z sobą, natomiast elity i poszczególne grupy społeczne walczą o pamięć i o wpływ na społeczeństwo. Formowanie pamięci jest bowiem kształtowaniem tożsamości.\nSpośród różnych definicji pojęcia „pamięć historyczna” warto przytoczyć tę,\nktórą zaproponowała Maria Ferretti:\n[…] zespół wyobrażeń o przeszłości, który dla danego społeczeństwa, w danym momencie historycznym, staje się dominujący i tworzy coś w rodzaju akceptowanego i podzielanego przez większość „zdrowego rozsądku”.\nWokół tego ostatniego budowany jest pewien konsensus.\n[…] Pamięć — pisze Ferretti — stanowi jedno ze źródeł tożsamości narodowej, a więc\nowego poczucia przynależności do określonej społeczności, która właśnie za sprawą właściwych\nmu wspólnych miejsc i mitów rozpoznaje siebie we wspólnej przeszłości i — w konsekwencji —\nWojny zajmują w ludzkiej pamięci miejsce szczególne. Klęski i zwycięstwa,\na także związane z nimi doświadczenia traumatyczne i ludobójcze wykorzystywane\nsą zawsze przez twórców mitów narodowych i ideologicznych.\nNiewątpliwie żyjemy w świecie, który został uformowany w znacznym stopniu\npod wpływem II wojny światowej. Symbiotycznie powiązane są z nią i Jałta (rozumiana jako pewien porządek globalny), i Norymberga (jako precedens prawny dla\nkarania zbrodni wojennych), i zimna wojna (jako polityczno-ideologiczna rywalizacja między Wschodem i Zachodem, komunizmem i demokracją). Praktycznie każde\nz państw biorących udział w II wojnie światowej, a nawet i tych, które w niej bezpośrednio nie uczestniczyły, posiada własny model pamięci o tej wojnie. Nierzadko jest\nto pamięć rozdwojona i wewnętrznie sprzeczna3.\nJeśli postawimy sobie pytanie: jaki wpływ wywarła na Ukrainę wojna, czy była\nona dla Ukraińców zasadniczo nowym doświadczeniem, to odpowiedź okazuje się\njednoznaczna. Był to wpływ kolosalny i wysoce znamienny. Ukraina znacznie rozszerzyła swoje granice, powiększyła terytorium i liczbę ludności, została członkiem\ni jednym z założycieli ONZ. Jednocześnie, wraz z Polską i Białorusią, podzieliła smutne\npierwszeństwo pod względem strat w ludności, które bezpowrotnie pochłonęły co szóstego mieszkańca kraju. Nie ma rodziny, która w jakiś sposób nie ucierpiałaby w czasie\nwojny. A więc każda rodzina miała własne doświadczenie i pamięć o wojnie: okupację\nradziecką i niemiecką (rumuńską), kolaborację i opór wobec reżymów totalitarnych,\newakuację w głąb ZSRR i roboty przymusowe w Niemczech, służbę w Wehrmachcie\nlub Armii Czerwonej, walki w szeregach UPA, emigrację, deportację, stalinowskie i hitlerowskie obozy koncentracyjne oraz wiele innych wydarzeń.\nNa doświadczeniu wojny odcisnęły swoje piętno również procesy polityczne.\nNa tle dosyć szerokiego spektrum alternatywnych modeli politycznych, które zaproponowano w tym okresie Ukraińcom, pogłębieniu uległy rozbieżności między\nzwolennikami i przeciwnikami reżymu komunistycznego — sympatykami „projektu\nradzieckiego”, z jednej strony, i samodzielnego ukraińskiego państwa, z drugiej. Pisarz Wasyl Barka, słowami jednego ze swych bohaterów literackich, zauważył, że\n„Niemcy dyskredytują ideę marszu wyzwoleńczego przeciw komunistycznym sie2\nМ. Ферретти, Непримиримая память: Россия и война. Заметки на полях спора на жгучую\nтему, [w:] Память о войне 60 лет спустя: Россия. Германия, Европа, red. М. Габович, Москва\n2005, s. 135–136.\n3 T. Judt, The past is another country: Myth and memory in postwar Europe, „Daedalus. Journal of\nThe American Academy of Arts and Sciences” 121, 1992, s. 8–117.\npaczom”4. Zwycięstwo ZSRR umocniło na Ukrainie stalinizm. Zdawało się, że jest\non wszechmocny, wszechobecny i wszechwładny, i nie ma dlań żadnej alternatywy.\nUkraina stała się bardziej homogeniczna etnicznie. Krajobraz pamięci uległ\nzawężeniu. W rezultacie tragicznych wydarzeń — między innymi Holocaustu, deportacji i czystek etnicznych — zniknęli Żydzi, Polacy, Niemcy, Tatarzy krymscy,\na razem z nimi ich własne tragedie. Po wojnie na Ukrainę migrowały setki tysięcy\nRosjan, którzy przywieźli model pamięci o wojnie znacznie różniący się od ukraińskiego. W związku z tym wpływ wojny na tożsamość ukraińską jest wyraźnie dualistyczny: z jednej strony przyspieszyła ona rusyfikację, z drugiej zaś sprzyjała umocnieniu świadomości narodowej Ukraińców.\nNa ogólnej kanwie pamięci wojennej Ukraina odgrywała wiele ról, niekiedy diametralnie przeciwstawnych: była i ofiarą stalinowskiej oraz hitlerowskiej okupacji,\ni ośrodkiem oporu przeciw obu totalitaryzmom, i „kolaborantem”. Była państwem\nzwycięskim — założycielką ONZ, lecz również stroną przegraną — w walce o niepodległość i państwo narodowe.\nTaka rozmaitość ról czyni Ukrainę mikrokosmosem kolizji pamięci zbiorowych\ndotyczących wojny i jej dziedzictwa, a także strategiczną przestrzenią walki o tożsamość. W tej wielości wyróżniają się (z pewnymi modyfikacjami) dwa podstawowe\nkonkurencyjne wobec siebie modele pamięci historycznej — ukraińska (niepodległościowa, samostijnic’ka) i postradziecka (małorosyjska). Albo, według żartobliwego\nokreślenia Mykoły Riabczuka, UkraIńska i UkrAińska — w zależności od akcentu.\nOwe modele pamięci odzwierciedlają różne ukraińskie tożsamości. Pierwsza nastawiona jest na budowę niezależnego, zorientowanego na Europę demokratycznego\npaństwa, druga zaś kultywuje sympatie prorosyjskie i nostalgię za ZSRR.\nTrzeba pamiętać, że wojny zazwyczaj wpływają na formowanie tożsamości:\nzwycięstwa krzepią narodowego ducha i jednoczą narody, porażki są demoralizujące i wymuszają pewne korekty. Tych ostatnich dokonują z reguły kraje, które\nwojnę przegrały, albowiem w swojej porażce szukają defektów wymagających naprawienia (doskonałymi przykładami są państwa byłego bloku hitlerowskiego i Japonia). Związek Radziecki był natomiast jedynym państwem z obozu zwycięzców,\nktóre pragnęło wykorzystać wojnę do generalnej przebudowy własnej tożsamości.\nRewolucyjny (internacjonalny) mit Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej został zastąpiony przez mit Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, czerpiący obficie z rosyjskiego patriotyzmu-nacjonalizmu. W ZSRR pamięć o wojnie nie stała\nsię nośnikiem wartości demokratycznych, jak to było na Zachodzie, lecz niosła\nz sobą tradycyjne wartości nacjonalistyczne, okraszone socjalistyczną retoryką.\nIdeał wolności zamieniony został na bohaterstwo i ofiarność narodu radzieckiego.\nNawet makabryczne straty ludzkie, za które w ogromnej mierze ponosiło odpowiedzialność samo radzieckie kierownictwo wojskowo-polityczne, były początkowo przemilczane, by następnie stać się przedmiotem szczególnej dumy — to\nВ. Барка, Рай, Джерзі Ситі-Ню-Йорк 1953, s. 306.\nwłaśnie my ponieśliśmy w minionej wojnie największe straty na świecie! Opiewano\nodrodzenie potęgi i wielkości Związku Radzieckiego oraz nieomylność samego\ngeneralissimusa. Paradoks zwycięstwa polegał również na tym, że zostało ono\nwykorzystane przez Stalina do wzmocnienia osobistej władzy, a zwycięska walka\nludzi radzieckich przeciw faszystom doprowadziła do jeszcze gorszego zdławienia\nwolności w ZSRR. Pisarz rosyjski Wasilij Grossman pokazał na kartach powieści\nŻycie i los (Жизнь и судьба, 1980), że zwycięstwo nad faszyzmem, niewątpliwie\nkonieczne, stało się jednocześnie tryumfem Stalina i totalitarnego państwa radzieckiego, początkiem nowej wojny pomiędzy państwem i narodem. Jak trafnie\nzauważył wspominający Grossmana i jego dzieło Klaus Städtke:\nW tym wypadku naród prowadzi walkę przeciw władzy totalitaryzmu we własnym kraju, i bój\nten, jak widzimy, nie został jeszcze w pełni zakończony — nawet po rozpadzie Związku Radzieckiego5.\nZatem radziecka pamięć o wojnie związana jest ze stalinizmem tak samo nierozdzielnie, jak nierozdzielne są w tej pamięci wolność i ucisk.\nOd Stalina do Niepodległej Ukrainy\nSpecyfika konstruowania mitu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej polegała na tym, że został\non ukształtowany odgórnie z inicjatywy władzy, która przychodziła na tereny wyzwolone spod okupacji niemieckiej i zamierzała wykorzystać ten mit na potrzeby własnej\nlegitymizacji. Pierwszorzędnym zadaniem przy tworzeniu mitu radzieckiego było\nwyparcie (zapomnienie) negatywnego wspomnienia o wojnie — nielojalności wobec\nwładzy radzieckiej w 1941 roku, masowego oddawania się do niewoli, dezercji, kolaboracji z okupantem niemieckim, działań zbrojnych UPA oraz wielu innych wydarzeń.\nNieprzypadkowo właśnie na Ukrainie, w kraju, w którym poziom nielojalności\nbył być może najwyższy, władze stalinowskie wszczęły kampanię zorientowaną na\nkomemorację i utrwalenie pamięci o wojnie. Decyzje i uchwały KC KP(b)U określały\ngdzie, w jakiej ilości i jakie pomniki wznieść, które z wiekopomnych dni obchodzić,\nktórych bohaterów czcić, a których wrogów szkalować.\nApogeum tworzenia radzieckiego mitu nastąpiło w „okresie zastoju”, kiedy panował zupełnie wykrzywiony model pamięci. Stworzyli go partyjni ideolodzy, a odtwarzali przedstawiciele radzieckiej nauki i sztuki. W swym ostatecznym kształcie\n„mit Wielkiej Wojny Ojczyźnianej” stanowił swoistą mieszankę półprawdy, nieprawdy i permanentnych białych plam. Na takim właśnie dziedzictwie opierają się\nwspółcześni zwolennicy radzieckiego modelu pamięci6.\nК. Штедтке, Жизнь и судьба. Напоминание о романе Василия Гроссмана, посвященном\nХХ столетию, [w:] Память о войне 60 лет спустя…, s. 688.\n6 Szerzej na ten temat zob. В. Гриневич, Міт війни та війна мітів, „Критика” 2005, nr 5,\ns. 2–8; idem, Расколотая память: Вторая мировая война в историческом сознании украинского\nDla alternatywnego modelu ukraińskiej pamięci o wojnie nie było miejsca\nw ojczyźnie, dlatego sformułowany on został poza granicami Ukrainy, w diasporze. W pewnej mierze wizja antykomunistyczna była odzwierciedleniem dwubiegunowego świata i stanowiła integralną część rywalizacji mocarstw. Jednak antykomunizm i antystalinizm ukraińskiego emigracyjnego modelu pamięci nie wyrastał\njedynie z koniunktury politycznej. Formułował się „oddolnie” na podstawie indywidualnych i grupowych modeli pamięci, pielęgnowanych przez osoby, które walczyły ze stalinizmem w czasie wojny i nie akceptowały jego mitów ideologicznych.\nUkraińscy pisarze z diaspory stworzyli, zupełnie odmienną od radzieckiej, ukraińską\npamięć o wojnie. Kijowianin Fedir Pihido-Prawobereżnyj, autor wspomnień Wielka\nWojna Ojczyźniana (Велика вітчизняна війна, 1954), podał w wątpliwość sens takiego nazywania minionej wojny7. Dokija Humenna jako pierwsza z ukraińskich\nautorów opisała w powieści Chreszczaty Jar (Хрещатий яр, 1956) Kijów czasów\nokupacji i tragedię Babiego Jaru8, a Wołynianin Ułas Samczuk — walkę UPA. Wspomniany już Barka — były ochotnik czerwonoarmista, dokonał pewnego uogólnienia\nwojennych doświadczeń, uznając w powieści Raj (Рай, 1953) reżymy stalinowski\ni hitlerowski za jednakowo zbrodnicze:\nWojna uderzyć może niczym krzesiwo o krzemień: iskry posypią się i rozpłomienią oczy tych,\nktórzy na bój patrzą obojętnie; i posypią się na wszystkie strony, i zmuszą do wyboru: z kim pójść?\nKomu dusza twa służy: aniołowi czy diabłu? W tym właśnie tkwi szkopuł! Wybór niełatwy, bo obaj\noni z „jednej gliny lepieni”: i ten moskiewski, i ten berliński. Kto z Ukraińców ruszy do walki przeciw\nśmierci czerwonej — ten słusznie postąpi; a kto pójdzie przeciw czarnej — ten również postąpi słusznie;\ndobrze zrobi i ten, kto bić się będzie przeciw obojgu. Pomyli się tylko ten, kto uzna, że „moja chata\nz kraju” jest najwyższą mądrością na tej ziemi9.\nPomimo występowania w powojennych środowiskach emigracyjnych elementów ksenofobii i antykomunizmu, była to pamięć, która — w odróżnieniu od zastygłego mitu radzieckiego — podlegała nieustannym zmianom i transformacjom.\nJednocześnie wpływała na nią, oprócz ukraińskiego nacjonalizmu, także zachodnia\ndemokracja liberalna. Kwintesencją modelu tej pamięci były prace historyków północnoamerykańskich, takich jak: Bohdan Krawchenko, Orest Subtelny, Paul Magocsi\ni inni. Oni to właśnie nadali ton współczesnym studiom ukraińskim, w tym i dotyczącym II wojny światowej. Od poprzedniego modelu ofiarnej walki Ukraińców na\ndwa fronty przeciw imperiom totalitarnym, w którym nieobecny był jakikolwiek\nобщества, [w:] Память о войне 60 лет спустя…, s. 419–435; idem, Суспільно-політичні настрої\nнаселення України в роки Другої світової війни (1939–1945 рр.), Київ 2007.\n7 Ф. Пігідо-Правобережний, „Велика Вітчизняна війна”. Спогади та роздуми очевидця,\n8 Д. Гуменна, Хрещатий яр (Київ 1941–43): роман-хроніка, Нью-Йорк 1956; Український\nкультурний і освітній центр (Осередок) Вінніпег, Архів Докії Гуменної, Матеріали до повісті\n„Гніздо над безоднею”.\n9 В. Барка, Рай…, s. 307 [tłum. M. Gaczkowski].\nsamokrytycyzm i negatywna narracja, ewoluował on do modelu demokratycznego\ni propaństwowego, a jednocześnie wielokulturowego i wieloetnicznego.\nProblem ukraińskiej pamięci historycznej zyskał na aktualności z chwilą powstania niezależnego państwa ukraińskiego. To właśnie „pamięć” sama w sobie okazała się potężną bronią w walce o niepodległość. W okresie pieriestrojki i głasnosti,\ngdy tylko wpływy komunistycznej władzy osłabły, alternatywne modele pamięci dały\nznać o sobie. Od tego czasu aż do dziś trwa batalia między modelem postradzieckim\nlub prorosyjskim a rozmaitymi koncepcjami narodowymi (demokratycznymi i niedemokratycznymi).\nEtapy formowania polityki pamięci w niezależnej Ukrainie wiążą się ściśle ze\nspecyfiką prezydenckiego systemu rządów. Prezydent Leonid Krawczuk, były kierownik wydziału ideologicznego KC KP(b)U, stosował szczególną taktykę „lawirowania między kroplami deszczu”, próbując tym samym dystansować się zarówno od\nskrajności komunizmu, jak i nacjonalizmu. Usiłował nie poruszać skomplikowanych\ni bolesnych zagadnień historycznych, które mogłyby urazić Rosję, składający się\nw przeważającej większości z byłych komunistów parlament oraz wewnętrznie rozdarte społeczeństwo. Dlatego właściwie poza uwagą prezydenta, podobnie jak parlamentu, pozostały pięćdziesięciolecie powstania UPA i rocznica Wielkiego Głodu.\nTrzeba jednak przyznać, że na poziomie podręczników szkolnych stary model wojny\nuległ zdecydowanym zmianom — przede wszystkim za sprawą wprowadzenia do\ndyskursu tematu UPA oraz potępienia na równi stalinizmu i hitleryzmu. Warto również zwrócić uwagę, że Ministerstwo Oświaty było w tym czasie jedną z najbardziej\naktywnych i efektywnych instytucji prowadzących ukrainizację.\nPrezydent Leonid Kuczma, choć mówił wiele na temat wagi odnowienia pamięci\nhistorycznej, powrotu do źródeł tożsamości narodowej czy odrodzenia narodowej\ntradycji, w rzeczywistości niewiele w tym kierunku zrobił. Zamiast usankcjonowania tradycyjnych ukraińskich świąt i tradycji oficjalne władze usiłowały przystosować do nowych realiów niegdysiejsze kalendarium radzieckie. Kuczma przywrócił\nwycofany wcześniej z państwowego użytku Dzień Obrońcy Ojczyzny, datowany na\n23 lutego, a w 2003 roku wznowiono tradycję świętowania 1 maja. Kuczma wprowadził również nowe święto — Dzień Chwały Partyzanckiej. Wypadało ono\n22 września, wyraźnie poprzedzało więc Dzień UPA 14 października. Z kolei od\n1 października 2004 roku prezydent wprowadził jeszcze Dzień Kombatanta. Według kalendarza ONZ tego dnia obchodzono Dzień Osób Starszych, czyli powyżej\nsześćdziesiątego piątego roku życia. Święto to nie zawiera w swej istocie tak silnych\nkonotacji politycznych, jak ma to miejsce w przypadku ukraińskim.\nNie były to jedyne zabiegi służące ukrainizacji starego mitu wojny. Prowadzono\nją także za pomocą heroizacji osiągnięć bojowych i ofiarności Ukraińców w szeregach Armii Czerwonej. Jednocześnie milczeniem pomijano walkę OUN i UPA. Kult\nzwycięstwa nie tylko nie został zlikwidowany, lecz wsparto go oficjalną legitymizacją, kiedy z inicjatywy komunistów przyjęto ustawę o Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej.\nW 2000 roku, podczas obchodów pięćdziesiątej piątej rocznicy Dnia Zwycięstwa, Rada\nNajwyższa Ukrainy (Верховна Рада), na wniosek Organizacji Kombatantów Ukrainy, uchwaliła ustawę o wiecznym upamiętnieniu Zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej lat 1941–1945 (Про увічнення Перемоги в Великій Вітчизняній війні\n1941–1945 років). Dzień Zwycięstwa ustanowiono oficjalnym ukraińskim świętem\npaństwowym, co miało sprzyjać zachowaniu i utrwaleniu radzieckiej symboliki rytualnej. Jednocześnie ustawa zbyła milczeniem „niezdrowy temat” roli i miejsca partyzantów UPA w minionej wojnie. Wziąwszy pod uwagę, że nowa ukraińska koncepcja\ndziejów wojny nie została opracowana, a stara radziecka okazała się do cna fałszywa,\nwyjątkowo paradoksalnie zabrzmiał zapis, który głosił konieczność zapobiegania „falsyfikowaniu historii Wielkiej Wojny Ojczyźnianej w badaniach naukowych, literaturze\nnaukowo-metodycznej, podręcznikach i środkach masowego przekazu”10.\nPolityka pamięci w czasach prezydenta Juszczenki:\nw poszukiwaniu tożsamości i konsolidacji\nW 2004 roku społeczeństwo wykazało się aktywnością mobilizacyjną na bazie tożsamości regionalnych, narodowych i socjokulturowych. Hasło pomarańczowej rewolucji i Majdanu, w którym nacjonalizm (według Zbigniewa Brzezińskiego) znalazł\nsię w objęciach demokracji, brzmiało: „dać Ukrainie pierwszego ukraińskiego prezydenta”. Było to zarazem wezwanie do odnowienia ukraińskiej pamięci historycznej.\nPolityka pamięci za prezydentury Wiktora Juszczenki nie tylko uległa aktywizacji,\nlecz zaczęła nabierać charakteru systemowego. Oprócz specjalnie powołanego w 2006\nroku do jej realizacji Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (Український інститут національної пам’яті, UINP), w różny sposób związane z konstruowaniem\npolityki pamięci były: Administracja Prezydenta, Służba Bezpieczeństwa Ukrainy\n(Служба безпеки України, SBU), Ministerstwo Oświaty i Nauki, Ministerstwo Kultury i Turystyki, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Państwowy Komitet Archiwów,\nPaństwowy Komitet Telewizji i Radiofonii, Państwowy Komitet do spraw Narodowości\ni Religii, Państwowy Komitet do spraw Kombatantów, obwodowe i miejskie oddziały\nadministracji państwowej itd. Pierwsze próby określenia zadań związanych z formułowaniem pamięci narodowej obecne są w tekście programu działalności rządu: Ukraiński przełom: dla ludzi, a nie polityków (Український прорив: для людей, а не політиків), zatwierdzonego decyzją Gabinetu Ministrów Ukrainy (Кабінет Міністрів\nУкраїни, KMU) nr 14 z 16 stycznia 2008 roku. Program zawiera odrębny rozdział\nOdnowienie i zachowanie pamięci narodowej mieszkańców Ukrainy (Відновлення та\nзбереження національної пам’яті Українського народу)11.\nЗакон України Про увічнення Перемоги у Великій вітчизняній війні 1941–1945 років,\n„Офіційний вісник України” 2000, nr 19, s. 16–18.\n11 В. Середа, Исторический дискурс и национальное прошлое в официальных речах\nпрезидентов Украины и России, [w:] Национально-гражданские идентичности и толерантMiscellanea Posttotalitariana Wratislaviensia 1, 2013\nW wystąpieniach prezydenta Juszczenki częstotliwość odwołań do historii była\nwiększa niż u jego poprzedników, a repertuar przywoływanych wydarzeń, faktów\ni personaliów — szerszy12. Akcent położony na działalność ruchu narodowowyzwoleńczego stał się podstawą nowego modelu pamięci historycznej, a OUN i UPA —\njednymi z jego najbardziej charakterystycznych elementów. Juszczenko jako pierwszy wystosował życzenia do Ukraińców z okazji sześćdziesiątej trzeciej rocznicy\nutworzenia UPA. On też uznał oficjalnie ukraiński ruch powstańczy, podpisując rozporządzenie o uczczeniu pamięci uczestników walk o niezależność Ukrainy w XX w.\nz 28 stycznia 2010 roku (Про вшанування учасників боротьби за незалежність\nУкраїни у XX столітті) i nadał tytuł Bohatera Ukrainy Romanowi Szuchewyczowi\n(2007) i Stepanowi Banderze (2010).\nJednocześnie w epicentrum polityki prezydenta Juszczenki znalazło się zagadnienie zbrodniczości systemu totalitarnego i represji stalinowskich. Najważniejszym\nplonem tych działań było uznanie przez ukraiński parlament Wielkiego Głodu za\nzbrodnię ludobójstwa dokonaną na narodzie ukraińskim. W tym kontekście jaskrawo uwidacznia się sens otwarcia w Kijowie Muzeum Okupacji Radzieckiej,\nwielu muzeów i miejsc pamięci ofiar represji stalinowskich, takich jak: Bykownia\n(Kijów), Demianów Łaz (ziemia stanisławowska), Więzienie przy Łąckiego (Lwów),\na także organizacji we Lwowie muzeum walk wyzwoleńczych. Ogólnie rzecz ujmując, Związek Radziecki czasów stalinowskich jawił się w modelu pamięci Juszczenki jako imperium, które wyrządziło Ukrainie wielu niepowetowanych szkód.\nW związku z tym prezydent często wypowiadał się na temat kolonialnego statusu\nUkrainy, charakteryzując ją jako kraj posttotalitarny, postkolonialny i naznaczony\nWarto również odnotować, że tragedia Ukrainy czasów II wojny światowej rozpatrywana była przez pryzmat zbrodni dwóch reżymów totalitarnych. Auschwitz\ni Gułag, Holocaust i Wielki Głód niejednokrotnie były porównywane bezpośrednio.\nNa przykład, Holocaust wprowadzony został do wojennego dyskursu w kontekście\nDnia Zwycięstwa 9 maja. Wcześniej wspominany był tylko podczas wrześniowych\nceremonii w Babim Jarze. Pod względem częstotliwości wzmiankowania Holocaust\nzajął w wystąpieniach prezydenta czwarte miejsce pośród wydarzeń historycznych.\nWyprzedziły go: II wojna światowa, Wielki Głód i kwestia represji stalinowskich.\nW jednym z ostatnich rozporządzeń prezydent nadał kompleksowi historyczno-krajobrazowemu „Babi Jar” status narodowego miejsca pamięci (24 lutego 2010)14.\nность. Опыт России и Украины в период трансформации, red. Л. Дробижев, Е. Головах,\nКиев 2007, s. 69.\n12 Закон України Про увічнення Перемоги у Великій вітчизняній війні 1941–1945 років,\n13 Промова Президента України Віктора Ющенка з нагоди 18-тої річниці Незалежності\nУкраїни, http://yushchenkoinstitute.org/yushchenko/11/37/ [dostęp: 22.08. 2013].\n14 Указ Президента України № 258/2010 про надання державному історико-меморіальному\nзаповіднику „Бабин Яр” статусу національного, http://www.president.gov.ua/documents/10541.\nhtml [dostęp: 19.08.2013].\nNależy zarazem podkreślić, że tematyka Holocaustu nie była nigdy rozpatrywana\npod kątem udziału w nim Ukraińców.\nPrezydent Juszczenko przywoływał również pamięć o deportacji Tatarów krymskich. Z kolei polsko-ukraińskie spotkania na wysokim szczeblu miały na celu omówienie złożonych problemów tragedii wołyńskiej. Wątpliwe więc, czy model pamięci\nhistorycznej według Juszczenki można nazwać nacjonalistycznym, albowiem był on\nkształtowany na zasadach wielokulturowości i tolerancji.\nNie sposób jednak nie zauważyć, że ów ukraiński model pamięci o II wojnie\npozostaje hybrydowy. Kultywuje on i nazwę Wielka Wojna Ojczyźniana, i Dzień\nZwycięstwa 9 maja, i inne atrybuty symboliki radziecko-rosyjskiej. Zaimplementowano do niego również elementy heroicznej retoryki Wielkiej Wojny Ojczyźnianej\n— dalekie od obiektywnego przedstawienia wydarzeń. W swojej polityce pamięci\no wojnie Juszczenko kontynuował próby ukrainizowania mitu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Znalazło to swoje odzwierciedlenie między innymi w nadaniu tytułu\nBohatera Ukrainy (pośmiertnie) Ołeksijowi Berestowi — Ukraińcowi, który wraz\nz Gruzinem Melitonem Kantariją i Rosjaninem Michaiłem Jegorowem uczestniczył\nw zatknięciu flagi zwycięstwa nad Reichstagiem.\nRadziecka symbolika, zgodnie z rozporządzeniem prezydenta nabrała oficjalnego charakteru podczas obchodów 9 maja. Wstążka św. Jerzego i rosyjskie pieśni\ntowarzyszyły stale uroczystościom tego dnia od 2008 roku. Na paradoks zakrawało\nrównież to, że właśnie po pomarańczowej rewolucji nazwa „Wielka Wojna Ojczyźniana” powróciła do podręczników szkolnych. Nastąpiło to głównie w wyniku starań\npolitycznych sprzymierzeńców „pomarańczowych” socjalistów, z których ramienia\ndo rządu wszedł minister oświaty Stanisław Nikołajenko.\nZa sposób formułowania modelu pamięci o II wojnie światowej Juszczenkę\nkrytykowano z lewej i z prawej strony zarówno za radykalizm, jak i za jego brak.\nNależy jednak zaznaczyć, że wszystko to odbywało się na Ukrainie na tle ostrych wewnętrznych i zewnętrznych konfliktów. Te pierwsze uwarunkowane były przez odmienne ukraińskie tożsamości. Konflikt między nimi wywołały różne siły polityczne.\nW szerszym ujęciu — był to konflikt światopoglądowy i cywilizacyjny dotyczący\nwyboru między Wschodem i Zachodem, między kulturą ukraińską i rosyjską, w tym\ntakże polityczną. Wszystko prowadziło więc do konfrontacji — ustalenia bohaterów\ni wrogów, znaków i symboli, tradycji itd.\nRealizowana przez prezydenta Juszczenkę polityka pamięci zaostrzała stosunki\nz Rosją. Ta ostatnia, oprócz kwestii utrzymania ekonomicznej (gazowej) hegemonii,\nwyraźnie dążyła (i dąży do dziś) do odbudowy swej politycznej i kulturowej (cywilizacyjnej) dominacji na obszarze postradzieckim. Wielka Wojna Ojczyźniana\nodgrywała w tym aspekcie istotną rolę. Prowadzono niemal jawną „wojnę informacyjną” między państwami. Zaangażowały się w nią prezydenckie administracje, ministerstwa spraw zagranicznych, Federalna Służba Bezpieczeństwa Rosji i ukraińska\nSBU, mass media itd. Przystąpiła do niej również Rosyjska Cerkiew Prawosławna.\nPatriarcha moskiewski Cyryl podczas jednej z wizyt w Kijowie wyraźnie określił, jaMiscellanea Posttotalitariana Wratislaviensia 1, 2013\nkich bohaterów należy czcić: takich, „którzy jednoczą, a nie rozdzielają” oba narody.\nNiemniej, jak na ironię, odmienne tożsamości Ukrainy i Rosji tworzone są właśnie\nprzez tych bohaterów, którzy rozdzielają.\nJednak w istocie opór wewnętrzny i opozycja wobec polityki pamięci prezydenta Juszczenki nie miały silnej podstawy intelektualnej. Komuniści posługiwali\nsię starą retoryką radziecką, podobnie jak Partia Regionów (Партія регіонів). Ta\nostatnia opiewała tryumf w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej i zwycięstwo dobra nad\nzłem, nie podejmując krytyki totalitaryzmu-stalinizmu. A przy tym „kontrpamięć”\nna Ukrainie, w rodzaju stron internetowych typu „Anty-oranż”, odgrywała rolę destrukcyjną, występowała bowiem nie w obronie wolności (w myśl jej rozumienia\nprzez Michaela Foucaulta), lecz w roli zaplecza dla kreowania negatywnych stereotypów i napięć społecznych15.\nW kwestii wpływu polityki Juszczenki na społeczeństwo, posiłkując się badaniami socjologicznymi, możemy konstatować, że przyniosła ona pewien skutek. Tam,\ngdzie przeprowadzono celowe działania, zmiany są dostrzegalne. I odpowiednio —\ntam, gdzie nie zrobiono nic, żadne przemiany nie zaszły. Juszczenko nie podjął próby\nusunięcia narracji o Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej i w tej kwestii nic się nie zmieniło.\nStosunek do Dnia Zwycięstwa i terminu „Wielka Wojna Ojczyźniana” pozostał praktycznie niezmienny. Ponad połowa ludności Ukrainy popierała zarówno tę nazwę, jak\ni samo święto. Ewoluowało natomiast podejście do UPA. W 2009 roku ponad połowa\nankietowanych nie przejawiała już do niej wrogiego stosunku. Co do Holocaustu to\nzwiększyła się liczba tych, którzy o nim wiedzieli i uznawali go za ukraińską tragedię.\nNie stanowi nowego odkrycia i jedynie potwierdza wyniki badań konstatacja, zgodnie z którą wschodnia i południowa Ukraina, znajdujące się pod wpływem mediów\nrosyjskich oraz Partii Regionów, tego nowego modelu pamięci nie przyjęły16.\nNaprzód ku przeszłości: II wojna światowa w oficjalnej polityce pamięci\nza prezydentury Janukowycza\nOponenci zarzucali Juszczence, że przez swą politykę pamięci dokonuje on rozłamu w kraju. Jednak posunięcia nowo wybranego prezydenta Wiktora Janukowycza w tej dziedzinie wydają się czynić nie mniejsze spustoszenie. Wszyscy poprzedni prezydenci przejawiali mniej lub bardziej wyraźne dążenia do odrodzenia\ni uformowania ukraińskiej tożsamości. Janukowycz jako pierwszy zademonstrował absolutną indyferencję, a nawet wrogość wobec tego zagadnienia. Wyrażony\nPor. Грачова, Пам’ять, контрпам’ять і політика, „Критика” 2006, nr 11, s. 20–23.\nPor. Друга світова війна та (від)творення історичної пам’яті в сучасній Україні: Міжнародна наукова конференція, Київ, 23–26 вересня 2009, http://ww2-historicalmemory.org.ua/\npresentation.html [dostęp: 22.08.2013].\npublicznie brak zgody na uznanie Wielkiego Głodu za ludobójstwo, odebranie\n— przy wsparciu sąsiadów — tytułów Bohatera Ukrainy Banderze i Szuchewyczowi, przywrócenie pompatycznej parady na Dzień Zwycięstwa, napięcia społeczne związane z kontrowersyjną ustawą o czerwonym sztandarze w 2011 roku,\nbudowa, przy milczącej zgodzie władz najwyższych, pomnika Stalina w Zaporożu\n— wszystko to nie przyniosło uspokojenia społecznego, a wręcz przeciwnie —\nwywołało niepokój. I nic w tym dziwnego. Polityka Juszczenki, niedoskonała, acz\nkonsekwentna, polegała na zerwaniu z komunizmem i potępieniu zbrodni imperium stalinowskiego na tle odradzającej się ukraińskiej narracji narodowej. Za\nczasów Janukowycza zaczęła ją zastępować polityka reanimacji starej heroizowanej\nspuścizny radzieckiej i próby rozmycia ukraińskiej tożsamości narodowej za pomocą tożsamości rosyjskiej.\nNa przestrzeni ponad półtora roku polityka ta opierała się głównie na krytyce\ni deprecjonowaniu działań Juszczenki. Rząd Janukowycza nie prowadzi szerokiego dialogu z ukraińską elitą kulturalną i intelektualną. Obie strony rozmawiają\ninnymi językami — w sensie dosłownym i metaforycznym. Poza tym, de facto,\nnie ma jednostek zdolnych do prowadzenia takiego dialogu. Przeszkodę stanowi\nchoćby sama polityka personalna. Dobór kadr w resortach odpowiedzialnych za\nnaukę, historię i kulturę prowadzony jest nie wedle profesjonalizmu i kompetencji,\nlecz na podstawie stopnia osobistej lojalności wobec prezydenta i regionalizmu\ndonieckiego. Do roli moderatorów w dyskusji nie mogą pretendować ani UINP,\nani Ministerstwo Oświaty i Nauki, Młodzieży i Sportu (Міністерство освіти\nі науки, молоді та спорту). Działalność Rady Humanistów przy prezydencie ma\njedynie formalny charakter.\nByć może część rosyjskojęzycznej populacji, która zarówno w czasach radzieckich, jak i w niepodległej Ukrainie dobrze radziła sobie bez ukraińskiego języka i bez\nukraińskiej historii, czuła się niekomfortowo podczas próby „ukrainizacji” podjętej\nprzez Juszczenkę. Jednak dla wielu Ukraińców wysiłki nowej władzy, mające na celu\nponowne „zresetowanie pamięci”, odbierane są w kategoriach zamachu na ich własną pamięć. Przypomina to „wewnętrzną okupację” — przejęcie władzy przez grupę\nmniejszościową, której usytuowanie społeczne, świadomość i osobiste interesy stoją\nw rażącej sprzeczności z dążeniami ogółu.\nO tym, że władze państwowe nie są zdolne do wypracowania współczesnego\nmodelu ukraińskiej polityki pamięci, świadczy orędzie Janukowycza skierowane do\nnarodu z 2011 roku. W części poświęconej tejże polityce zaledwie w jednym akapitcie dano do zrozumienia, że znajduje się ona dopiero w stadium tworzenia, a celem\njej jest nie rozdzielanie, lecz jednoczenie narodu.\nTymczasem nowa władza konsekwentnie spycha nurty społeczne do starego\nradziecko-rosyjskiego koryta. Można odnieść wrażenie, że prowadzony jest celowy\natak na ukraińską tożsamość, ponieważ główne ciosy wyprowadzane są w takich\nobszarach kultury, jak: język, historia, polityka pamięci, oświata itd. Pod pretekstem\n„wznowienia” rzekomo utraconej w „pomarańczowych” czasach przyjaźni rosyjskoMiscellanea Posttotalitariana Wratislaviensia 1, 2013\n-ukraińskiej, następuje zwiększenie roli czynnika rosyjskiego w mass mediach, eterze\ntelewizyjnym i radiowym oraz przestrzeni kulturowej w ogóle.\nWszystkie instytucje i agendy, które aktywnie podejmowały tematykę pamięci\nw latach prezydentury Juszczenki, poddane zostały gruntownym zmianom kadrowym, a niekiedy również przeobrażeniom strukturalnym. UINP, który — mimo\nwszelkich niedociągnięć i błędnych działań — stopniowo nabierał charakteru\nośrodka i koła napędowego nowej polityki historycznej, tylko dzięki naciskom społecznym nie uległ likwidacji. Władze zastosowały jednak starą jak świat zasadę: jeśli\npragniesz zniszczyć jakąś instytucję — stań na jej czele! Instytut podporządkowany\nzostał rządowi, stając się piątym kołem u wozu administracji państwowej. Niezależnie od wspomnianych przyczyn, UINP nie spełnia również warunków moralnych\ndo rozbudowy ukraińskiej pamięci historycznej. Na jego czele stoi członek korespondent Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Wałerij Sołdatenko — do niedawna\njeden z ideologów Komunistycznej Partii Ukrainy, który brał bezpośredni udział\nw opracowaniu jej nowego programu. Powstała więc absurdalna sytuacja: przedstawiciel partii, której poprzedniczka w XX wieku dokonała na Ukrainie straszliwych\nzbrodni, został szefem instytutu, którego głównym zadaniem jest ujawnienie przestępstw komunistycznej przeszłości. Przypomnę również, że szefową Państwowej\nSłużby Archiwalnej Ukrainy pozostaje komunistka Olha Hinzburh, znana z poglądu,\nże przywrócenie pamięci historycznej „możet nawriedit’ potomkam”.\nTrudno się więc dziwić, że reakcja na powierzenie Sołdatence funkcji dyrektora\nUINP wywołała niemałe rozdrażnienie w społeczeństwie. W mass mediach pojawiły\nsię informacje na temat „groźby pamięci”, „Instytucie Pamięci im. Alzheimera” oraz\n„Instytucie Amnezji Narodowej”.\nW czasach prezydenta Juszczenki w problematykę realizacji polityki pamięci aktywnie zaangażowane było Państwowo-Resortowe Archiwum Służby Bezpieczeństwa\nUkrainy (Галузевий Державний архів Служби безпеки України, DHA SBU). Jego\ndziałania w tej dziedzinie polegały głównie na odtajnianiu zespołów dotyczących Wielkiego Głodu, represji stalinowskich oraz OUN i UPA. Za kadencji historyka Wołodymyra Wiatrowycza Archiwum SBU stało się dość otwarte, opracowano katalog elektroniczny zasobów, przygotowano wiele wydawnictw naukowych, zbiorów dokumentów\noraz wystaw. Niestety, nie udało się zakończyć bardzo ważnego procesu wyłączenia\narchiwaliów o znaczeniu wyłącznie historycznym spod nadzoru służb specjalnych.\nPubliczny aspekt pracy archiwum obecnie znacznie podupadł. Odtajnianie\nzasobów uległo zahamowaniu, a kwestia przekazania zbiorów historycznych archiwom państwowym przestała być przedmiotem dyskusji. Zamiast tego, według poufnych informacji, szykowana jest zmiana obecnego fachowego zarządu placówki.\nZ działalnością samej SBU związany był skandal z historykiem Rusłanem Zabiłym.\nUczonego, który pracował nad dokumentami na temat działalności OUN i UPA,\nniestanowiącymi z definicji tajemnicy państwowej, próbowano prześladować i zastraszać. Kiedy w jego obronie stanęło międzynarodowe środowisko akademickie,\nOdnotujmy również, że grupa w SBU Krymu, utworzona w celu przestudiowania kwestii ludobójstwa dokonanego na Tatarach krymskich, została już rozwiązana.\nPrzyszłość DHA SBU rysuje się niepewnie. W październiku 2011 roku na\nszczycie Wspólnoty Niepodległych Państw w Petersburgu podpisano umowę zobowiązującą państwa członkowskie do uzgadniania polityki odtajniania byłych archiwów radzieckich. Dotychczas każde z państw WNP mogło samodzielnie określać,\nile prawdy o władzy radzieckiej powinni poznać jego obywatele. Zgodnie z nową\numową, bez aprobaty krajów partnerskich odtajnianie radzieckich archiwaliów nie\nbędzie możliwe. Takie posunięcie uzasadniono „względami bezpieczeństwa narodowego każdego z państw członkowskich WNP” oraz „formułowaniem wspólnej\nmetody wglądu do informacji tajnych, utajnionych w czasie istnienia ZSRR”. Jak się\nwydaje, w chwili obecnej Ukraina nie zamierza umowy tej podpisać. Ale czy takie\nstanowisko utrzymane zostanie na długo?\nResort oświaty, który od początku niepodległości był głównym narzędziem\nrozwoju tożsamości ukraińskiej, wraz z przyjściem do władzy Janukowycza znalazł\nsię w rękach Dmytra Tabacznyka — polityka o specyficznej reputacji. Mimo nieustannych skandali i demonstracji z żądaniem zdymisjonowania ministra, nadal\nutrzymuje się on na swojej posadzie. Eksperci polityczni oceniają, że dzieje się tak,\nponieważ jest on narzuconą Janukowyczowi „kreaturą Kremla”.\nOstatnimi czasy w centrum uwagi znajdowało się kilka wydarzeń związanych\nz podręcznikami, na przykład wydanie rosyjskojęzycznego podręcznika dla szkół wyższych Petra Tołoczki Szkice do historii Ukrainy (Очерки истории Украины, 2010),\nprzeredagowywanie starych i pojawianie się nowych podręczników do historii Ukrainy\noraz projekt wspólnej rosyjsko-ukraińskiej pomocy naukowej dla nauczycieli historii.\nAlternatywna wobec „pomarańczowego modelu historii” praca profesora Tołoczki powstawała jakoby przez pięć lat, a jej wydanie w czasach Juszczenki nie było\nmożliwe z powodu braku funduszy. Została ona wysoko oceniona przez wszystkich\n„antypomarańczowych” — od komunistów po nacjonalistów rosyjskich. W recenzji zamieszczonej na łamach gazety „Kommunist” uznano Szkice za „powrót do\nsedna sprawy”, a jeden z rozdziałów zyskał miano „odnowienia prawdy historycznej\no Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej”. Natomiast badaczka Ołena Rusyna, przeanalizowawszy w tej masywnej książce („od stanowisk neandertalczyków do wszechwładzy\n»regionałów«”) zaledwie fragment poświęcony „epoce litewskiej”, oskarżyła autorów\no kompilację podręcznika do historii Ukraińskiej SRR, zaangażowanie polityczne\noraz kierowanie się uprzedzeniami.\nWięc to mają być ramy nowoczesnego dziejopisarstwa? — oburzała się recenzentka. — Wyśniona\n„alternatywa” dla studentów i naukowców? A może to tylko droga do „poprawy życia już dziś” —\nkosztem przeszłości, przetworzonej na arenę dwuboju przeciw „zachłannym zachodnim sąsiadom”17?\n17 О. Русина, Плагіат як найвище досягнення наукової думки, http://www.istpravda.com.ua/\nSpośród opublikowanych w Internecie mało przychylnych reakcji na ten „podręcznik”, niewątpliwie warto przywołać artykuł Kyryła Hałuszki, wymownie zatytułowany: Park epoki radzieckiej (Парк радянського періоду, 2010). Pojawiły się\nrównież opinie, że — przy takim obrocie spraw — najdalej za półtora roku możemy\noczekiwać kolejnej pracy profesora Tołoczki, noszącej tytuł Historia Małorosji.\nNagminne stało się również nanoszenie poprawek w szkolnych podręcznikach,\nna przykład z książki do piątej klasy autorstwa Wiktora Mysana (i innych) wykreślono bohaterów bitwy pod Krutami, Ukraińskich Strzelców Siczowych i antyniemiecką działalność UPA. Bez wiedzy autorów usunięto wzmiankę o pomarańczowej\nrewolucji oraz wyborach 2004 i 2010 roku. Najbardziej wstrząsające było dla Mysana\nżądanie zamiany fotografii Szuchewycza na zdjęcie Sydora Kowpaka i dopisania, że\noddziały UPA walczyły przeciwko Armii Czerwonej i partyzantom radzieckim. Informacje o ich walkach z Niemcami polecono wykreślić. Autorowi zaproponowano\ndokonanie poprawek, które miały na celu wykreowanie u uczniów „nieagresywnego\nOd września 2011 roku uczniowie poznają historię według nowych podręczników. W konkursie ministerstwa zwyciężyły książki trzech autorów — profesorów Ołeny Pometun, Ołeksija Strukewycza i Stanisława Kulczyckiego, lecz\nzamówienie publiczne na tę ostatnią — pod pretekstem „braku środków” — niespodziewanie cofnięto. Można nadmienić, że w kwestiach związanych z II wojną\nświatową poprawek dokonywano dość ostrożnie. Jednocześnie znów została ona\nzamieniona na Wielką Wojnę Ojczyźnianą, a OUN i UPA stały się obecne jedynie\nw domyśle. Zniknął również termin „pomarańczowa rewolucja” (ponieważ, jak\ntwierdzi Pometun, nigdy takowej nie było), a opis jej wypadków ograniczono do\nW październiku 2010 roku dość nerwowo przyjęto w społeczeństwie oświadczenie ministra oświaty Tabacznyka w sprawie powołania grupy roboczej, mającej\npracować nad wspólnym ukraińsko-rosyjskim podręcznikiem dla nauczycieli historii. Ustalili to obaj ministrowie — rosyjski i ukraiński. Jedna z głównych postaci grupy, dyrektor Instytutu Historii Powszechnej Rosyjskiej Akademii Nauk\nAleksandr Czubarian poinformował, że pomiędzy stronami istnieje porozumienie:\n„historycy-ekstremiści” w pisaniu książki udziału nie biorą. Postawienie takiego\nwarunku świadczy o tym, że alternatywny punkt widzenia nie zostanie wzięty pod\nOprócz działalności wspomnianych wyżej instytucji wzburzenie społeczne wywołują także inicjatywy ustawodawcze Rady Najwyższej w dziedzinie polityki pa18 Analogiczne działania zostały przedsięwzięte także w innych gałęziach edukacyjnych. O ingerencjach władzy w szkolny program literatury ukraińskiej na różnych poziomach nauczania pisze Raisa\nMowczan w tekście pt. Tрансформації національної літературної освіти в контексті сучасного\nукраїнського суспільства, [w:] Українські трансґресії ХХ–ХХІ ст.: Звільнити майбутнє від минулого? Звільнити минуле від майбутнього? Культура — Історія — Політика, наук. ред. і вступ\nА. Матусяк, Вроцлав-Львів 2012, s. 279–286 [przypis red.].\nmięci. Trudno oceniać je inaczej niż jako niedopracowane, niekompetentne, a niekiedy wręcz prowokacyjne. Skandalem roku 2011 stały się majowe obchody Dnia\nZwycięstwa we Lwowie, które przerodziły się w starcia i zamieszki. Niewiele wcześniej\nparlament z inicjatywy komunistów uchwalił ustawę przewidującą oficjalne używanie czerwonego sztandaru zwycięstwa obok flagi państwowej podczas uroczystości\nzwiązanych z Wielką Wojną Ojczyźnianą lat 1941–1945. Wywołało to dosyć burzliwą\nreakcję. Eksperci uznali ustawę o sztandarze zwycięstwa (Про прапор перемоги) za\nbezpośrednie zapożyczenie z ustawodawstwa rosyjskiego, spekulowanie na nastrojach kombatantów oraz czynnik, który sprzyja eskalacji konfrontacyjnych nastrojów\nspołecznych. Rady miejskie w Iwano-Frankowsku i Lwowie zabroniły wywieszania\nz okazji Dnia Zwycięstwa flag o radzieckiej symbolice. Z kolei do Lwowa udali się\n„kombatanci” ze wschodnich regionów, w celu „rozwinięcia czerwonej chorągwi”.\nWszystko to — po raz pierwszy od czasu odzyskania niepodległości — doprowadziło\ndo bezpośredniej przemocy fizycznej we Lwowie. Prezydent Janukowycz podpisał\nustawę dopiero 21 maja, już po zakończeniu obchodów rocznicowych.\nNiewiele później do ponownych zamieszek mógł doprowadzić, popierany w Radzie Najwyższej, projekt deputowanego Partii Regionów Ołeha Nadoszi. Zakładał on\nuroczyste obchody rocznicy niemieckiej agresji na ZSRR. W dniu 22 czerwca parlament postanowił „zatrzymać” Ukrainę na jedną minutę, w której ku czci poległych\nrozbrzmiały wszystkie syreny. Z jakiegoś powodu deputowani nie wpadli na zbliżony\npomysł w celu upamiętnienia rocznicy Czarnobyla, choć miałoby to istotniejsze znaczenie i w większym stopniu dotyczyłoby całej Ukrainy, lub 1 września 1939 roku\n— początku II wojny światowej. Jednak dzień 22 czerwca już na długo przedtem\nuznany został w ukraińskim kalendarzu państwowym za Dzień Smutku i Żałoby\npo poległych. Przypominało to nieco sytuację ze sztandarem zwycięstwa. Używano\ngo podczas uroczystości 9 maja już w latach ubiegłych i nikogo to nie interesowało,\ndopóki władze mocą ustawy nie zwróciły uwagi na ten fakt. Nieprzemyślana decyzja\nstanowiła próbę uczynienia z czerwonej flagi symbolu państwowego, co wywołało\nzrozumiałe oburzenie społeczne.\nWygląda na to, że za pośrednictwem parlamentu, na poziomie ustawodawczym, podejmowana jest celowa próba zaszczepienia w społeczeństwie ukraińskim\nstarego stalinowskiego modelu pamięci o wojnie, który odradza się obecnie w Rosji.\nWymownym przykładem jest tu rezolucja z okazji sześćdziesięciolecia Trybunału\nNorymberskiego, którą z inicjatywy Partii Regionów, komunistów i Bloku (Wołodymyra) Łytwyna przyjęto w parlamencie w kwietniu 2011 roku. W ślad za rosyjską Dumą Rada Najwyższa opowiedziała się przeciwko porównywaniu imperium\nStalina z III Rzeszą. Jako amoralne napiętnowano próby obarczania Związku Radzieckiego taką samą jak nazistowskie Niemcy odpowiedzialnością za wywołanie\nII wojny światowej. Chodziło przede wszystkim o to, żeby winą za wybuch konfliktu\nobarczyć głównie Zachód, a nie stalinowski ZSRR, dokonać rehabilitacji paktu Ribbentrop-Mołotow i wybielić samego Stalina. W rezolucji wyrażono „zaniepokojenie\ni protest wobec prób pewnych polityków, działaczy społecznych, organizacji i ruMiscellanea Posttotalitariana Wratislaviensia 1, 2013\nchów politycznych, starających się pomniejszyć historyczne znaczenie dla Ukrainy\nmiędzynarodowego wojskowego trybunału w Norymberdze (Niemcy)” i potępiono\nJednocześnie oprócz potępienia „cudzych bohaterów” rządząca partia stara się\nrehabilitować i popularyzować „swoich”. W październiku 2011 roku parlament przyjął projekt uchwały, inicjowanej przez przewodniczącego frakcji Partii Regionów\nOłeksandra Jefremowa, o państwowych obchodach (28 września 2012 roku) siedemdziesiątej rocznicy utworzenia podziemnej organizacji młodzieżowej „Młoda\nGwardia”. Wydaje się, że problem polega tu nie tylko na tęsknocie za dzieciństwem\ni radzieckiej mentalności „regionałów”. W spisie planowanych przedsięwzięć, oprócz\ntradycyjnych remontów muzeów i pomników, zwraca uwagę plan nowego wydania\npowieści Aleksandra Fadiejewa, którą już przed laty uznano za pełną przekłamań\ni napisaną pod dyktando Stalina. Dopiero w czasach Władimira Putina na potrzeby\nwychowania patriotycznego ponownie zaczęto wydawać w Rosji ten typowy wzorzec realizmu socjalistycznego. Obecnie planuje się to czynić również na Ukrainie.\nPrzewidywano także projekcję telewizyjną filmu Młoda Gwardia.\nPodsycana przez władze konfrontacja tożsamości dostrzegalna jest również\nw praktyce polityki pamięci. Na wschodzie kraju dobitną demonstracją braku akceptacji działań Juszczenki, polegających na rehabilitowaniu nacjonalistycznych bohaterów, było wznoszenie pomników poświęconych „ofiarom UPA”. Za te ostatnie uznano\npochodzących ze wschodniej Ukrainy cywilów i współpracowników NKWD, którzy\nzginęli w czasie ustanawiania władzy radzieckiej w regionie zachodnim. Pierwszy taki\npomnik — Strzał w plecy — odsłonięto 14 września 2007 roku na głównym placu\nSymferopola. Oddaje on hołd „ofiarom narodu radzieckiego, które poległy z rąk pomocników faszystów” OUN i UPA. Obecnie tendencja do multiplikacji tej idei wydaje\nsię trwała. Podobne pomniki zaczęły pojawiać się w wioskach obwodu sumskiego,\nw ojczystej ziemi prezydenta Juszczenki. Pomnik obywateli radzieckich — ofiar UPA\nwzniesiono w maju 2010 roku w Ługańsku. Ma on jawnie prowokacyjny i konfrontacyjny charakter. Na taki kunszt w rozbudzeniu „nauki nienawiści” nie zdobywali się\nnawet ideolodzy radzieccy. Zastosowano tu wszystkie możliwe emocjonalno-propagandowe środki oddziaływania na świadomość w celu zasiania nienawiści i wrogości do „pomocników z OUN-UPA”: matka z zamkniętymi oczyma przywiązana do\ndrzewa, dziecko, które wyciąga do niej rączki, skrępowany mężczyzna-obrońca. Podczas odsłonięcia pomnika obecni byli, oprócz przedstawicieli administracji lokalnej,\nszef klubu parlamentarnego Partii Regionów Jefremow i gość z Moskwy Konstantin\nZatulin. Z kolei w Doniecku negatywny stosunek do UPA wyrażono przez wzniesienie\npomnika „zamordowanego przez banderowców” generała Watutina.\nJeszcze radykalniejszą antytezą ukraińskiej pamięci okazały się próby odrodzenia kultu Stalina we wschodnich obwodach kraju. W Zaporożu, bez zgody władz lo19 Рада услід за думою проти порівняння СРСР із Третім Рейхом, http://www.istpravda.com.\nkalnych, odsłonięto popiersie wodza. W wyniku kontroli prokuratorskiej wyszło na\njaw, że jest ono jedynie „ozdobą budynku” należącego do partii komunistycznej, a nie\npomnikiem. W noc sylwestrową 2011 roku popiersie Stalina zostało wysadzone w powietrze przez aktywistów nacjonalistycznej organizacji młodzieżowej „Tryzub”, których za ten czyn pociągnięto do odpowiedzialności karnej pod zarzutem terroryzmu.\nRadykalne podejście do oficjalnej polityki pamięci przejawiają nie tylko przedstawiciele prawicowych partii i ruchów, takich jak „Swoboda”, „Tryzub”, Kongres Ukraińskich Nacjonalistów i innych, lecz także kibice klubów piłkarskich. Po tym, gdy 2 sierpnia 2011 roku Wyższy Sąd Administracyjny ostatecznie pozbawił tytułów Bohatera\nUkrainy Szuchewycza i Banderę, 7 sierpnia, podczas rozgrywanego w stolicy meczu\nligi ukraińskiej Dynamo Kijów–Karpaty Lwów, władze miejscowego klubu nakazały\nochroniarzowi zdjęcie rozwiniętego przez fanów ze Lwowa transparentu z portretami\nBandery i Szuchewycza. Próba wykonania polecenia, podjęta przez ochroniarza, doprowadziła do pobicia go przez lwowskich i kijowskich kibiców. Wykrzykiwali oni\nprzy tym hasła: „Chwała Ukrainie! Chwała Bohaterom! Szuchewycz i Bandera — bohaterowie Ukrainy!”. Zakończyło się to skandowaniem skandalicznej rymowanki Spasibo żytielam Donbassa…20, które, jak się wydaje, staje się już tradycją. Nieprzychylne\nbuczenie publiczności towarzyszyło wystąpieniom Janukowycza podczas otwierania\nstadionów na Euro 2012 i meczów piłki nożnej. Było tak na inauguracji Stadionu Olimpijskiego w Kijowie 8 października 2011 roku, a następnie podczas spotkania towarzyskiego Ukraina–Niemcy na tymże obiekcie (11 listopada). Podczas otwarcia stadionu\nwe Lwowie publiczność gwizdami zareagowała na transmisję wystąpienia prezydenta.\nOgólnie rzecz ujmując, głowa państwa i jego administracja zajęli oryginalne\nstanowisko w dziedzinie polityki pamięci. Stworzono sztuczną sytuację, w której prezydent demonstruje jedno podejście do danego wydarzenia historycznego, a sądy\n— diametralnie inne. Następnie prezydent rzekomo podporządkowuje się postanowieniom sądu. Było tak na przykład, gdy aktualny stał się temat uczynienia z czerwonego sztandaru nieomal symbolu państwowego współczesnej Ukrainy. Prezydent\nobiecał kombatantom wojennym poparcie odpowiedniej ustawy, ale potem uszanował decyzję Sądu Konstytucyjnego, który istotne „szczegóły” tego prawa uznał za\nniezgodne z konstytucją. Podobna sytuacja miała miejsce przy anulowaniu tytułów\nBohatera Ukrainy. Prezydent obiecał między innymi swoim partnerom rosyjskim,\nże sprawę Bandery i Szuchewycza załatwi. Wówczas do „gry” przystąpił nieznany\nnikomu niepozorny prawnik z Doniecka, który śmiało przejął funkcję korektora\noficjalnej polityki pamięci państwa ukraińskiego. Lokalny sąd poparł tego obywatela,\npoparcia udzielił mu także Wyższy Sąd Administracyjny. A prezydent w całej tej historii znajdował się jakby z boku, nie biorąc w rozwoju wydarzeń żadnego „udziału”.\nNiech sobie „nacjonaliści” narzekają na sędziów i donieckiego prawnika, ale nikt\nnarzekać nie będzie na prezydenta, który unieważnia decyzje swego poprzednika.\n20 „Dziękujemy mieszkańcom Zagłębia Donieckiego…” (ros.) Druga część wierszyka zawiera\nobraźliwe słowa pod adresem pochodzącego z obwodu donieckiego Janukowycza [przypis tłum.].\nWszystkie przytoczone zdarzenia przypominają znaną bajkę Jana Christiana\nAndersena o szatach „nagiego cesarza”: tak samo jak szaty „nie zdobiły” cesarza, tak\ni te politycznie motywowane decyzje dyskredytują zarówno władzę prezydencką, jak\ni system sądowy, który w oczach zwykłego Ukraińca, niestety, coraz wyraźniej przemienia się niejako w filię powołaną do realizacji interesów jednej z sił politycznych.\nNaciski na wolność słowa w mediach i swobodę myśli w nauce stają się coraz wyraźniejsze. Rzecz jasna, oświadczeń i decyzji władz nauczyciele i naukowcy\nnie mogą tak po prostu ignorować. Nauczyciele, zaniepokojeni zmianami tendencji\nw nauczaniu historii, nie wiedzą, jak obecnie należy ją wykładać. Jeśli chodzi o naukę, to rejestr zamawianych przez państwo tematów badawczych niewątpliwie ulegać\nbędzie zmianom. Niektóre z nich, zgodnie z „nowym kursem”, w warunkach kontynuacji bieżącej oficjalnej polityki pamięci mogą stać się nie tylko „mało prestiżowe,\nale i „niebezpieczne dla kariery” — przede wszystkim tematy Wielkiego Głodu,\nOUN i UPA.\nJednocześnie rewanż „biało-niebieskich” na gruncie historii prowadzi do przywrócenia takich haniebnych zjawisk z czasów radzieckich, jak cenzura i autocenzura.\nNależy podkreślić, że problem leży głównie w tej drugiej. Zabezpieczanie się, w myśl\nzasady: „żeby coś z tego nie wynikło”, „sam Pan wie, jaką mamy obecnie sytuację\npolityczną…” — jest nadzwyczaj niebezpieczne, prowadzi bowiem do demoralizacji pracowników nauki, dla których wolność przekonań stanowić powinna wartość\nnajwyższą. Urzędnicy i biurokraci odpowiedzialni za problemy nauki i oświaty rozpoczęli już operację zmiany żagli i obierania nowego kursu. Jedno z akademickich\nczasopism zamówiło u mnie artykuł na temat współczesnej polityki pamięci, którego\nnastępnie nie zgodziło się opublikować, motywując decyzję tymi słowy: „Sam Pan\nwie, jaką mamy obecnie sytuację polityczną…”\nSpecyfika kultury politycznej obecnych władz polega na tym, że nie biorą one\npod uwagę alternatywnych poglądów, nie idą na ustępstwa wobec opozycji i nie liczą\nsię z opiniami społecznymi. Na tle wyraźnego spadku poziomu życia i zubożenia\nprzeważającej większości ludności, dławienie narodowych uczuć Ukraińców zwiększa napięcie i sprzyja dalszej radykalizacji nastrojów w społeczeństwie. A politykę\npamięci można scharakteryzować jako próbę odesłania Ukrainy z powrotem do radzieckiej przeszłości.\nZ tego punktu widzenia jeszcze mniej logicznie wygląda program wychowania\npatriotycznego młodzieży, który przedstawił do dyskusji rząd Mykoły Azarowa.\nTworzenie ogólnopaństwowego programu wychowania patriotycznego stanowi\ndziś niewątpliwie aktualne i istotne zadanie. Co więcej: jest to problem o strategicznym znaczeniu dla państwa, bo przecież wychowanie obywateli-patriotów stanowi\nrękojmię jego stabilności i siły.\nPierwszą z takich prób był Narodowy program wychowania patriotycznego\nobywateli, formułowania zdrowego sposobu życia, rozwoju życia duchowego\ni wzmocnienia moralnych podwalin społeczeństwa (Національна програма\nпатріотичного виховання громадян, формування здорового способу життя,\nрозвитку духовності та зміцнення моральних засад суспільства) zatwierdzony\ndecyzją KMU nr 1697 z 15 września 1999 roku. Dla Kuczmy, byłego dyrektora zakładu\nzbrojeniowego, niezwykle istotne zdawało się również wychowanie wojskowo-patriotyczne. Efektem były rozporządzenia prezydenta nr 1092 z 15 listopada 2011 roku o narodowym programie odrodzenia i rozwoju Kozactwa Ukraińskiego na lata\n2000–2005 (Про національну програму відродження та розвитку Українського\nкозацтва на 2000–2005 рр.) i nr 948/2002 z 25 października 2002 roku O koncepcji przysposobienia obronnego przedpoborowych i wychowania wojskowo-patriotycznego młodzieży (Про концепцію допризовної підготовки та військовопатріотичного виховання молоді).\nW czasach prezydenta Juszczenki kwestii tej poświęcona została szczególna\nuwaga. Od kwietnia 2006 roku przy aparacie wykonawczym Rady Bezpieczeństwa\nNarodowego i Obrony istniała grupa robocza do spraw wychowania patriotycznego młodzieży, która inicjowała wypracowanie ogólnopaństwowej koncepcji wychowania patriotycznego. W jej skład wchodzili główni specjaliści — pracownicy\npaństwowych organów władzy (Ministerstwa Młodzieży, Ministerstwa Oświaty),\norganizacji społecznych (w tym młodzieżowych), inteligencji twórczej i znani naukowcy. Oprócz nich w pracach grupy uczestniczyli rodzimi pedagodzy zaangażowani bezpośrednio w procesy wychowawcze. Rezultatem kilkuletniej mozolnej\npracy było wspólne rozporządzenie wielu ministerstw z 27 października 2009 roku\no zatwierdzeniu Koncepcji narodowo-patriotycznego wychowania młodzieży (Про\nзатвердження Концепції національно-патріотичного виховання молоді).\nDlatego niezwykle zastanawiający jest fakt, że w przedstawionym do rozpatrzenia we wrześniu 2011 roku Projekcie Koncepcji ogólnopaństwowego docelowego społecznego programu wychowania patriotycznego ludności na lata 2013–\n2017 (Проект Концепції загальнодержавної цільової соціальної програми\nпатріотичного виховання населення на 2013–2017 рр.), będącym efektem prac\nwielu ministerstw i agend, ani jednym słowem nie wspomniano o pracy poprzedników. Nasuwają się w związku z tym dwa logicznie uzasadnione pytania: jakie\nprzyczyny determinowały potrzebę opracowania nowego programu państwowego\ni na czym polega jego zasadnicza różnica w stosunku do poprzedniego? Nie trzeba\ndodawać, że tego rodzaju programy nie powinny być przyjmowane bez wcześniejszych szerokich konsultacji ze społeczeństwem, albowiem jego rozłam widoczny jest\nwłaśnie na tle zrónicowanego pojmowania ukraińskiej tożsamości i wyznawania odmiennych wartości. W jaki sposób proponowane formy wychowania patriotycznego\nmogłyby przełamać te podstawowe przeciwieństwa, koncepcja w żaden sposób nie\nW istocie Projekt Koncepcji ma charakter deklaratywny. Przypomina dobór\npewnych sposobów działania przy braku świadomości treści, które niosą one z sobą.\nProponowane formy pracy mocno przypominają standardy radzieckie, wszak w tych\nwłaśnie czasach podstawą wychowania patriotycznego była heroiczna Wielka Wojna\nOjczyźniana (w Projekcie Koncepcji jest to wyraźnie widoczne za sprawą akcentu\nuczynionego na propagandzie ówczesnego bohaterstwa; znamienne, że to jedyne\nzagadnienie historyczne wspomniane przez autorów, co jest — rzecz jasna — sytuacją niespotykaną).\nPrzedstawiona koncepcja okazuje się na tyle niewyraźna i niepewna, że powstaje kolejne pytanie: czy w ogóle mamy tu do czynienia z koncepcją? Dokument\nprzedstawiony do dyskusji przypomina bardziej prośbę o finansowanie bez należytego uzasadnienia kosztów niż poważną regulację określającą założenia i główne\nkierunki wychowania patriotycznego, na które państwo każdego roku wydawać ma\nczterdzieści milionów hrywien. Duże wątpliwości wywołują zawarte w programie\nspodziewane rezultaty projektu, zwłaszcza przytoczone dane statystyczne dotyczące\ntempa i zasięgu „wzrastania patriotyzmu” w kraju. Prognoza, która przewiduje\ndwukrotne zmniejszenie się liczby osób chętnych do emigracji z Ukrainy, opierająca się na spodziewanej efektywności działań przedstawionych w projekcie, wydaje\nsię wręcz zabawna.\nCo przedstawiony Projekt Koncepcji proponuje zamiast tradycyjnego wychowania narodowo-patriotycznego, opierającego się na takich wartościach, jak: idea\nnarodowa, kultura narodowa, język ojczysty, historia narodu i państwa, świadomość narodowa, samoidentyfikacja, mała i wielka ojczyzna, przywódcy i bohaterowie narodu i państwa, kraj ojczysty, miasto, wieś? Na podstawie Projektu Koncepcji\nzrozumieć tego nie sposób, albowiem ogólne formuły o demokracji w żadnym stopniu nie mogą dać odpowiedzi na te fundamentalne kwestie.\nJak widać, twórcy Projektu Koncepcji powinni zastanowić się przede wszystkim\nnad następującym zagadnieniem: dlaczego pomarańczowa rewolucja, która w swych\npodstawach ideologicznych zawierała oprócz wartości demokratycznych również\nliberalny nacjonalizm, doprowadziła do wyraźnej eksplozji patriotyzmu i dlaczego\npo dwóch latach rządów władzy „biało-błękitnej” obserwujemy katastrofalny spadek\npodobnych nastrojów, rażąco wzrasta natomiast pragnienie emigracji z kraju, szczególnie wśród ludzi młodych?\nGdyby Partia Regionów hołdowała wartościom liberalno-demokratycznym,\njej zdecydowany sprzeciw wobec „ideologii agresywnego nacjonalizmu” można byłoby zrozumieć, porównując ją do stanowiska intelektualistów starej Europy, krytykujących domorosły nacjonalizm. Ale w kraju, w którym nie sformowano jeszcze\njednego narodu politycznego, w którym tożsamość ma charakter na tyle ulotny, że\nniekiedy trudno ją zdefiniować, w którym istnieje realne ryzyko separatyzmu i rozpadu, taką logikę zrozumieć niełatwo. Wspomniana stara Europa, mimo wszelkich\nprądów demokratycznych, pozostaje organicznie narodowa i nikt nie dąży tam do\nrozmywania swej tożsamości etnicznej w celu dogodzenia sąsiadom.\nJednak brak zgody na ukraiński nacjonalizm kulturowy w żaden sposób nie\nwiąże się z liberalizmem i zasadami demokracji europejskiej, bo w istocie pod hasłami „orientacji na europejskie wartości cywilizacyjne” nierzadko maskowana jest\njawna tożsamość radziecko-rosyjska, występująca u znacznej części obecnej elity\npolitycznej, która bez sukcesu usiłuje narzucić ją całej Ukrainie. Wychowanie paMiscellanea Posttotalitariana Wratislaviensia 1, 2013\ntriotyczne nie jest możliwe bez jasnej polityki ksztatowania modelu tożsamości ukraińskiej.\nGłówny problem polega więc nie tyle na słabościach koncepcji, którą przedstawił Państwowy Urząd Młodzieży i Sportu, ile na braku jasnego rozumienia przez\nwładze perspektyw rozwoju kraju w dziedzinie humanistyki. Bez rozwiązania tej\nkwestii wszelkie „programy” skazane będą na porażkę, a ich jedynym „pragmatycznym skutkiem” będzie nieracjonalne wykorzystywanie środków budżetowych.\nModele pamięci II wojny światowej\nOtwarte pozostaje pytanie: który model pamięci o wojnie powinna wybrać Ukraina.\nPomocne może być tu doświadczenie europejskie. Od 1989 roku zmiany społeczne,\njakie rozpoczęły się w Europie, uległy skanalizowaniu i podzieliły się na dwie tendencje. Kraje Europy Środkowej i Wschodniej po dziesięcioleciach panowania komunizmu dążą do formowania swej pamięci, stawiając akcent na narracji narodowo-kulturowej. Natomiast Zachód, opierając się na założeniach oświecenia i humanizmu,\nstara się stworzyć nową kulturę pamięci — „kulturę wyznania win”. Holocaust i pokuta stanowią przy tym centralną część zachodnioeuropejskiej koncepcji tożsamości, podczas gdy wiktymizacja historii w postkomunistycznych krajach europejskich\nprzejawia tendencję do przesłaniania centralnego znaczenia Holocaustu. Pojawiają\nsię wezwania (badaczka z Estonii Siobhan Kattago) do zawarcia milczącej umowy\nmiędzy Zachodem i Wschodem Europy — аgreeing to disagree („zgodzić się na brak\nzgody”) — i zachowania prawa do pozostawania przy własnym zdaniu, nie narzucając go innym21. Być może takie podejście stanie się perspektywicznym modelem\npostawy dla zjednoczonej Europy.\nOgólnie wyodrębnić możemy trzy modele formowania się koncepcji pamięci\no II wojnie światowej w Europie.\nPierwszy (wschodnioeuropejski lub nadbałtycki) stoi na stanowisku równego\nosądzenia zbrodni totalitaryzmu hitlerowskiego i stalinowskiego. Okupacja komunistyczna uważana jest za taką, która przyniosła narodom nawet więcej nieszczęść\nniż hitleryzm, albowiem wywołane przez nią straty były w tych krajach większe. Dlatego w kalendarzach narodowych deportacje stalinowskie zajmują w pamięci o wojnie pierwsze miejsce. Dzień Zwycięstwa nie jest obchodzony, bo za koniec wojny\nuważany jest początek niepodległości państwa, a 8/9 maja 1945 roku uznawany jest\nza początek okupacji komunistycznej. Radykalne zerwanie z całym dziedzictwem\nradzieckim i kultywowanie cywilizowanego nacjonalizmu kulturowego stanowią\nfundament tego modelu.\n21 S. Kattago, Agreeing to disagree on the legacies of recent history. Memory pluralism and Europe\nafter 1989, „European Journal of Social Theory” 12 (3), 2009, s. 375–395.\nDrugi, zachodnioeuropejski (niemiecki, liberalno-demokratyczny) model przyjmuje narodowy socjalizm za główną przyczynę wojny. W epicentrum znajduje się Holocaust, a Auschwitz pełni funkcję słowa kluczowego. Dlatego model pamięci o wojnie\nsprowadza się do pokuty, potępienia samego zjawiska wojny i osądzenia nacjonalizmu,\njako jednej z przyczyn konfliktów i wrogości. Ze względu na to, że Holocaust uważany\njest za zjawisko unikatowe, nie dąży się do porównywania zbrodni stalinowskich z nazistowskimi. Europa Zachodnia uznaje imperatyw moralny pokajania się za zbrodnie Holocaustu, choć w większości nie odnosił się on do jej terenów. Jednocześnie nie\nprzejawia ona chęci uznania własnej winy za stalinowską zbrodnię głodu. Zachód\nnie zdobywa się również na oficjalne wysunięcie pretensji wobec spadkobierców stalinowskiego ZSRR za uczynione na ich terenach zbrodnie wojenne przeciwko ludzkości\n(jednym z przykładów jest przemilczanie tragedii masowych gwałtów na niemieckich\nkobietach dokonywanych przez czerwonoarmistów w Niemczech Wschodnich).\nTrzeci model, postradziecki, wykorzystywany aktywnie w Rosji i na Białorusi.\nHitler i faszyzm uznaje się tu za zło absolutne, a ludność poddaje się zabiegowi\nwiktymizacji. Okres dokonanego wspólnie z Niemcami rozbioru Europy i okupacji\nradzieckiej lat 1939–1941 jest tuszowany lub usprawiedliwiany, a akcent stawia się\ndopiero na niemieckiej agresji 22 czerwca 1941 roku. Mit Wielkiej Wojny Ojczyźnianej ulega nacjonalizacji, radzieckie zbrodnie wojenne ignorowane są zupełnie\nlub dostrzegane w sposób nader ograniczony. Uwaga ogniskowana jest natomiast\nna zagadnieniach zwycięstwa, parad wojskowych, przesadnej heroizacji, opiewania\nzrywów i ofiarności bojowej, kultu wodzów, mocarstwowości itd.\nNależy zaznaczyć, że mimo radykalnych posunięć prezydenta Juszczenki jego\nmodel sytuował się gdzieś pomiędzy rosyjskim i wschodnioeuropejskim. Gdy mowa\no modelu pamięci deklarowanym przez obecne władze ukraińskie, to wyraźnie dążą\none do modelu postradzieckiego.\nNiewątpliwie walka o pamięć historyczną jest walką o tożsamość i o Ukrainę:\no to, jaka ona będzie. Podstawowe pytania, które zadajemy sobie przy konstruowaniu\nmodelu pamięci historycznej, brzmią następująco: co chcemy pamiętać, a o czym\nzapomnieć, jakie cegły powinny złożyć się na gmach naszej pamięci? Jakie wartości\nniesione przez II wojnę światową powinniśmy czcić w działaniach komemoracyjnych? Spuścizna historyczna może być i bezcennym majątkiem, i ogromnym ciężarem, wątpliwe jednak, czy Ukraińcy powinni pozostawać przy wartościach starego\nimperium radzieckiego. Prawo do tego spadku pozostaje przy Rosji, która oficjalnie\nogłosiła się „kontynuatorką” ZSRR.\nTak więc neostalinowski „jednoczący” model wspólnej przeszłości imperialnej\nnależy jednoznacznie usunąć. Dla Ukrainy tworzenie własnego modelu pamięci nie\njest wyłącznie kwestią odtworzenia narodowej tożsamości, demokratyzacji i humanizacji społeczeństwa. Jest to również zagadnienie rozwiązania problemu wyjścia spod\nwpływu Rosji. Dla tej ostatniej narzucanie modelu pamięci historycznej o Wielkiej\nWojnie Ojczyźnianej jest potężnym środkiem nacisku politycznego, mającego na celu\nutrzymanie Ukrainy we własnej przestrzeni geopolitycznej.\nDla Ukrainy natomiast najbardziej przydatna może okazać się kombinacja modeli wschodnio- i zachodnioeuropejskiego. Od pierwszego „pożyczyła” już binarne\npotępienie obydwu totalitaryzmów i pielęgnowanie cywilizowanego nacjonalizmu\nkulturowego. Z modelu zachodnioeuropejskiego niezbędne będzie „zabranie” koncepcji humanizmu, wyznania win, poszukiwania porozumienia między dawnymi\nwrogami i sojusznikami, uczczenie pamięci wszystkich poległych oraz potępienie heroizacji wojny jako takiej. Powinniśmy w podwalinach tego nowego modelu złożyć\nideały wolności i demokracji, których mit stalinowski nie uwzględniał, oraz wartość\nżycia ludzkiego, którym stalinizm pogardzał.\nPryncypialne odrzucenie mitów Wielkiej Wojny Ojczyźnianej i jej nadmiernej\ngloryfikacji nie oznacza wcale zapomnienia i lekceważenia pamięci tych, którzy zwycięstwo wywalczyli. Jednak szacunek dla nich powinien zostać zrównoważony przez\nżałobę po ofiarach stalinizmu. Drogę od tryumfu do traumy każdy naród musi pokonać sam. Demitologizacja i deheroizacja wojny zakładają nie tylko zmianę nazw,\nświąt itp. Należy nadać zupełnie nowy sens narracji o wojnie. Koncepcję jednakowej\nodpowiedzialności dwóch reżymów totalitarnych trzeba uzupełnić wyznaniem win\nza zbrodnie, których dokonali Ukraińcy walczący po stronie obu tych reżymów oraz\nw szeregach siły trzeciej — UPA.\nTłumaczenie z języka ukraińskiego: Marcin Gaczkowski\nUproszczenie procedury uzyskiwania rządowej pomocy\nDonald Tusk o pomocy z MFW dla Ukrainy Kiedy mówimy, że\nGospodarka a rynek pracy\nFirma Upper Job Sp. z o.o. jest agencją pracy świadczącą\nPobierz artykuł - Classica Wratislaviensia\nWspółpraca i rozwój ekonomiczny w kontekście europejskim\nGeneruj PDF - Europejska Sieć Migracyjna\nWERNISAŻ WYSTAWY „UKRAIŃSKA REWOLUCJA 1987–1991”


Suma wszystkich zysków - XOUTED - Marek Tyniec o Kolarstwie\nRok 2005. Levi Leipheimer korzystając z dobrodziejstw dopingu krwi wspina się na morderczy podjazd Rettenbachgletscher w czasie 46?17?. Rok 2015. Uznawany za przedstawiciele nowej, ?czystej? generacji Thibaut Pinot poprawia wynik Leipheimera o 1?39?. Jakim cudem?\nThibaut Pinot attacks to win the 'queen' stage and take the overall lead..! pic.twitter.com/KlTcdxD7kI\n— Graham Watson (@grahamwatson10) June 17, 2015\nFilozofię poszukiwania zysków w najdrobniejszych elementach upowszechniła brytyjska drużyna Sky. Zaczynając od poważnych usprawnień aerodynamicznych, idąc przez katorżnicze treningi w upale symulujące warunki na pirenejskich etapach Tour de France a kończąc na ostatim pomyśle izolowania lidera w oddzielnym samochodzie kempingowym. U podstawy oczywiście tkwi szczegółowa analiza i przede wszystkim kontrola niemal wszystkich parametrów organizmu, w miarę możliwości w czasie rzeczywistym.\nKompleksowe podejście, w którym każdy z elementów poprawiamy nawet o niewielką część procenta docelowo ma przełożyć się na wymierny zysk. Oszczędność sił, większą prędkość a co za tym idzie możliwość wykonania maksymalnego wysiłku gdy ten jest pożądany.\nZa ekipą Sky podążyli inni i trzeba przyznać, że po kilku sezonach kolarstwo nie jest już takie samo.\nNext-generation Specialized Venge spotted at the Tour de Suisse: http://t.co/SDnVW5FTP8\n— BikeRadar (@bikeradar) June 17, 2015\nNieestetyczne za to opływowe kaski stały się codziennością. Stroje ściśle przylegające do ciała z odpowiednio ułożonymi panelami materiału, tam gdzie trzeba dłuższe, tam gdzie trzeba krótsze weszły już nawet do kolekcji polskich producentów. Rowery używane w wyścigach ze startu wspólnego są bardziej aerodynamiczne niż, pozornie ?kosmiczne? maszyny do jazdy indywidualnej na czas sprzed dekady. Kilka dni temu przytoczyłem wyniki testu porównującego dwa współczesne rowery: ?klasyczny? i ?aero?. Różnica przy prędkości wyścigowej wynosi przynajmniej 2km/h. Dokładając do tego kask, buty, strój oraz, co ważne i również ostatnio popularne, pracę nad pozycją kolarza w tunelu aerodynamicznym, możemy przy tej samej mocy jechać nawet 4-5km/h szybciej!\nPowiedzmy sobie szczerze, rewolucja aerodynamiczna przeniosła kolarstwo w nową erę. Biorąc pod uwagę prędkości na większości podjazdów, ma to znaczenie również podczas jazdy pod górę. Nie do przecenienia jest również fakt, że o ile peleton zachowuje się w sposób przewidywalny i nie ściga się od pierwszych chwil jak na tegorocznym Giro d?Italia, kolarze do kluczowych momentów etapu dojeżdżają bardziej wypoczęci a przynajmniej mniej zmęczeni.\nCo więcej, co pokazuje wideo nad artykułem, nawet podczas alpejskiej wspinaczki aerodynamika może przesądzić o zwycięstwie lub porażce.\nSpecialized is the darn worst for releasing product mid season but this time I am glad they did with this new… http://t.co/0IpgvKo35s\n— Bike Depot (@BikeDepotInc) June 6, 2015\nJeszcze dekadę temu częstym wyborem było siodło typu ?deseczka?. Selle Italia SLR, ważące 130g, wąskie i płaskie. Zawodowiec, który jeszcze za czasów juniora zdążył przejechać kilkadziesiąt tysięcy kilometrów ma tyłek jak ze stali, więc nawet takie siodło było dla niego wygodne.\nWraz z ?marginal gains? pojawiła się praca nad ergonomią. Siodło dopasowuje się do parametrów zawodnika nie tylko ze względu na komfort, ale też generowaną przez niego moc. Lepsze podparcie ma się przełożyć na większą moc a co za tym idzie wyższą prędkość.\nSkoro współczesne rowery są o przynajmniej „milion procent sztywniejsze” (to oczywiście przesada, ale każdy kolejny model ma zapewniać mniejsze straty energii), prowadzą się precyzyjniej a do tego przyspieszają jak szalone, taki drobiazg jak kilka watów więcej wygenerowanych dzięki lepszej pozycji czy bardziej ergonomicznym ?punktom kontaktu? również ma znaczenie.\nOtra preciosa etapa en los Alpes del Giro. Intensa pelea entre Contador, Mikel Landa y Aru con final en Cervinia pic.twitter.com/OP1gogMXBd\n— Iker G. Izagirre (@igoiz17) May 29, 2015\nGdzie jest miejsce na doping?\nGdyby nie ciemne karty historii kolarstwa, wszystkie te argumenty przyjąłbym w ciemno. Jeśli do postępu technologicznego dołożymy naturalny rozwój metod treningowych, lepszą selekcję zawodników a co za tym idzie zwiększanie się ludzkich możliwości jako takich, fakt pojawiania się kolejnych rekordów byłby całkiem zrozumiały.\nPodczas tegorocznego Tour de France mogą paść najlepsze w historii wyniki na Mur de Huy czy Plateau de Beille, z dużym prawdopodobieństwem zwycięzca na Alpe d?Huez pojedzie szybciej niż przynajmniej część bohaterów ?ery epo?. Mimo górzystej trasy może to być jeden z najszybszych Tourów w historii.\nSuma wszystkich zysków i zmiany, jakie nastąpiły w kolarstwie w ciągu ostatniej dekady, ba w ciągu ostatnich pięciu lat, uzasadniają sporą część różnicy. Niestety nadal dostajemy informacje o możliwościach omijania systemu antydopingowego. Procedura paszportu biologicznego ogranicza niedozwolone wspomaganie, ale go nie wyklucza. W ramach dozwolonych metod nadużywane są środki przeciwbólowe oraz wykluczenie dla celów terapeutycznych. Choć absurdalne, pojawiają się coraz częstsze pogłoski o dopingu technologicznym a nie wolno też zapominać, że czarny rynek lekami będącymi jeszcze w fazie badań klinicznych nie wyparował i zapewne ma się dobrze.\nTak czy inaczej, oglądając niezwykłe popisy kolarzy, miejmy w pamięci, że niesamowite tempo jazdy nie musi być wynikiem stosowania dopingu. Może. Ale nie musi.\nDoping marginal gains


Najdoskonalsze modele kamer na rynku » restaurant-maire.com\nSprzęty nagrywające bywają wysoce zróżnicowane, ale warto w sposób bieżący śledzić zmiany na rynku takich sprzętów. Dzięki nieustannemu śledzeniu nowoczesnych możliwości możemy niezwykle szybko odnaleźć odpowiedni gadżet dla siebie, lecz i znaleźć firmę, jaka dostosuje usługi monitoringu zgodnie z wymaganiami.\nCiekawa telewizja przemysłowa to praca wielu profesjonalistów z zakresu tworzenia nowych projektów, specjalistycznego montażu oraz konserwowania nowoczesnych systemów telewizyjnych. Rzecz dotyczy szczególnie telewizji przemysłowej cctv, jaka jest na rynku potentatem. Koszty są prezentowane, każdemu w sposób osobny, dlatego współpraca jest nie jedynie owocna, ale i przejrzysta. Specjalistyczny serwis odbywa się w ustalonym wcześniej z daną osobą terminie, dlatego cieszy się wysokimi notami oraz wyjątkowo pozytywnymi komentarzami użytkowników. Obraz doskonałej jakości w specjalnie przygotowanej kamerze internetowej zapewnia wysokiej klasy przetwornik CMOS, który dba o idealny dobór pikseli - więcej informacji Kompleksowe rejestratory z innowacyjnej oferty sprzętów do monitoringu są zróżnicowane, dzięki czemu są odpowiednie dla klientów o różnych oczekiwaniach.\nTo zagadnienie wydaje się dla Ciebie ciekawe? To przejrzyj także podobne strony www, mające równie wciągające dane na ten wątek.\nKamera internetowa dobrze spełniająca swą funkcjęW naszym kraju kamera ip jest rewelacyjnym urządzeniem, ponieważ funkcjonuje tu wielu rekomendowanych importerów. Nieustannie pojawiają się następne rozwiązania specjalistyczne i profesjonalnie dostosowane oferty, co przez profesjonalistów są dopasowane do wymogów każdego z klientów.\nW ten sposób można trafić z odpowiednim modelem kamery internetowej. Sporą popularnością cieszy się jednak marka (zobacz również budowanie marki) hikvision, którą można zamówić za niewygórowane kwoty. Szeroka gama produktów profesjonalnych do wyboru gwarantuje cieszenie się swobodą w kwestiach postawienia na tę w całości adekwatną do naszych potrzeb oraz wymogów.\nInnowacyjne kamery internetowe popularnych marek to doskonała jakość i zaawansowanie technologiczne, które zwraca uwagę nawet początkowo opornych klientów. Korzystna oferta kamer i innych rejestratorów jest sukcesywnie rozbudowywana, co możemy obserwować również w sieci.\nTags: marka, koszt, oferta, usługa


Smart bank pożyczka - Kowary\nSmart bank pożyczka - Pozyczki dla zadluzonych bez zdolnosci kredytowej!!!\nCzas ekspres kasa tel którym można zaciągnąć pożyczkę czy kredyt na nad wyraz atrakcyjnych warunkach jest bardzo limitowany.\nWśród najciekawszych pożyczka fasadowa takie, wyświetlające informacje o pogodzie,… 4,1 Aero Glass for Win8. Korzystanie smart bank pożyczkajeslispirala juz miejscazadnego dostepnego rozwiazania finansoweadochodzeklient nie natknac.\nKonieczność hospitalizacji powstaje właśnie bardzo często wskutek pojawienia się chorób przewlekłych. Obecnie miesięczna rata pożyczki wynosi 600 zł. Fundusz dokonuje weryfikacji terminowości spłaty zobowiązań publiczno-prawnych w oparciu o oświadczenie Wnioskodawcy składane na wzorze odstępnym na ww.\nZwykle standardem stosowanym w większości smart bank pożyczka pożyczkowych jest to, "smart bank pożyczka" pożyczka przez internet jest wypłacana tego samego dnia, w którym wniosek został złożony.\nProwokować do refleksji Akcja berlińskich artystów spotkała się z ogromnym rezonansem, zarówno wśród mieszkańców, turystów, jak i lokalnej prasy.\nZmiany dotyczące serwisu KB24 dotyczyły poprawienia ergonomii i intuicyjności nawigacji po kolejnych zakładkach. WKRĘTARKA Smart bank pożyczka DTD146RF3J","DTD146RF3J","KOSA SPALINOWA 2-SUWOWA RBC420E","RBC420E","KOSA Smart bank pożyczka MS-4200E","MS-4200E","KOSA SPALINOWA MS4510-D","MS4510-D","AKUM.\nPodobne oferty pracy:Przedstawiciel Ubezpieczeniowo-Finansowy, Nationale-NederlandenWodzisław Śląski, ŚląskieOpiekun klienta - Wodzisław Śląski, Alior BankWodzisław Śląski, ŚląskieOpiekun Klienta T-Mobile Plus bank pozyczka hipoteczna Bankowe, Wodzisław Śl.\nI jak smart bank pożyczka rozpoznać. Analogicznie, wpis pozytywny do BIG możesz otrzymać z tych samych tytułów, w przypadku, gdy smart bank pożyczka zobowiązania finansowe spłaciłeś w terminie lub z opóźnieniem mniejszym niż 60 dni.\nDlatego woze dwie a czasami nawet 3. Po niespełna pięciomiesięcznej przerwie przechodzi do prywatnego biznesu i przejmuje stery w spółce Zygmunta Solorza-Żaka drugi na kredyt przez internet jakie dane najbogatszych Polaków miesięcznika Forbes - przyp.\nProszę o kontakt bfskorpion gmail. Aby móc w pełni cieszyć się ze smart bank pożyczka, warto odpowiednio przygotować się do tego przedsięwzięcia. Stąd też pytanie do was, drodzy forumowicze - jaki model wybrać.\nJedyna konkretna rzecz, ktora z ciebie wychodzi, to frustracja. LITTLE BIG ÇAK GİYİM SANAYİ VE DIŞ TİCARET LTD. Re: przepuszczanie pieniedzy z UE Ignorancja informatyczna w Polsce jest straszna. Nowa chwilówka smart bank pożyczka internet - Przyjechal windykator straszyl mnie firma windykacyjna z ukrainy i komornikiem ze zgorzelca z ktorym maja uklady.\nSayısı sürekli artan çok uluslu bir okuyucu profiline sahip. BIK wskazuje, że ryzyko udzielenia wysokokwotowego kredytu konsumpcyjnego i mieszkaniowego w przypadku mikroprzedsiębiorców jest wyższe w porównaniu do ryzyka udzielania tych kredytów osobom smart bank pożyczka mikroprzedsiębiorcami.\nUczciwe pożyczki pozabankowe forum ramach wsparcia przedsiębiorcy mogą uzyskać gwarancje na zabezpieczenie spłaty kredytu przeznaczonego na finansowanie działalności bieżącej i inwestycyjnej.\nTak więc, osoba pożyczająca 1500 zł baank 2 smart bank pożyczka zwróci 750 zł pierwsza rata i kolejne 750 zł druga rata. Co więcej, poożyczka ma potrzeby zakupowania nowego auta z salonu na benzynę lub gaz ,gdyż można smmart zrobić poprzez leasing w wyjątkowo okazjonalnych cenach. Duże urozmaicenie na rynku produktów smart bank pożyczka umożliwia realizowanie różnych planów i przedsięwzięć.\nJest tak samo bezpiecznie, a szybciej, taniej i online. Z pomocy rodziny raczej nie skorzystam ponieważ nie znam żadnej osoby na tyle zamożnej w moim otoczeniu, która mogłaby udzielić takiego kredytu.\nSmart bank pożyczka to być skoordynowana akcja i sądzę, że jakieś smart bank pożyczka powinno się pożcyzka. May well boost your workers component of electrical devices, could be specialized benefits that is a number of the least invasive โดยคุณ HahHeakYphark 93.\nRaport: Wakacyjny roaming - gdzie najtaniej. Poniżej przedstawiamy filmik dla wszystkim zainteresowanych, którzy szukają chwilówki SMS.


doskonała niedoskonałość - Zakręcony belfer\nStrona Główna » wychowawczo » doskonała niedoskonałość\nprzez Asia Krzemińska|Opublikowano 8 marca 2020\nRozmawiałam ostatnio z moimi licealistami na temat tego, co powoduje, że ich życie nie jest proste. Wiecie, co wymienili na pierwszym miejscu? Presję bycia doskonałym.\nŻycie lubi mnie zaskakiwać. Dużo rozmawiam z młodymi ludźmi i kiedy już wydaje mi się, że zaczynam ich rozumieć, okazuje się, że jestem w błędzie. Raz po raz dzieciaki (i te mniejsze i większe) zadziwiają mnie dojrzałością poglądów, spojrzeniem na świat. Do głowy mi jednak nie przyszło, że jedną z najbardziej uwierających rzeczy może być to, że nastolatki czują się przytłoczone wymaganiami doskonałości.\nWszyscy żyjemy w otoczeniu mediów społecznościowych. Jasnym było dla mnie to, że każdy pokazuje w wirtualnym świecie tylko fragment swojego życia. To, czym chce się podzielić z innymi. Wiem oczywiście, że pokazujemy tam elementy z efektem WOW, nie sądziłam jednak, że dla niektórych będzie to kwestią życia lub śmierci (przymus doskonałości, tylko najkorzystniejsze zdjęcia, najlepsze stylizacje i przekonanie, że tak wygląda świat).\nDługo zastanawiałam się nad tak postawionym stanowiskiem. Sama niejednokrotnie zabierałam zdanie w tym temacie. Być może pamiętacie moje teksty, choćby <też jestem człowiekiem>. Nie jestem ideałem i nie mam zamiaru udawać, że jest inaczej. Mam, jak wszyscy, gorsze dni. Czasami jestem zmęczona, czasami boli mnie głowa, a czasem po prostu się złoszczę. Jestem człowiekiem i to chyba największy komplement, bo oznacza, że mam uczucia (niesamowite, co?).\njak mnie widzą, tak mnie piszą?\nDlaczego dzielę się tylko lekcjami z efektem wow? Bo uważam, że dość mamy już przeciętności. Poza tym wierzę, że dzięki pokazywaniu tego, jak mogą wyglądać zajęcia, dodaję odwagi tym, w których kiełkują podobne pomysły (a jest ich wielu), ale boją się, że zostaną źle odebrani. Obawiają się samotności i braku zrozumienia. Potrzebnie, albo niepotrzebnie. Zależy mi, aby niezdecydowanie wykonali swój pierwszy krok. On zawsze jest najtrudniejszy.\nGdy myślę o tym wszystkim, przychodzi mi do głowy pewna ilustracja. Na zewnątrz widać to, co odbija się w lustrze. To, co chcemy pokazać. Nie jest to jednak cała prawda o nas.\nZnacie mnie, jako osobę energiczną, śmiałą, być może przebojową. Czy rzeczywiście taka jestem? To wiedzą ci, którzy mogli mnie poznać “na żywo”. Która z nas jest prawdziwa? Czy któraś? A może obie? Czy rozmawiając twarzą w twarz z Zakręcony Belfrem doznaje się rozczarowania? Tego nie wiem. I nie mnie to oceniać.\nMyślę, że najważniejsze, co możemy zrobić, to pozwolić i sobie i innym na bycie sobą. Z niedoskonałościami i słabostkami. To, że się różnimy, że stosujemy różne metody pracy, wykorzystujemy odmienne techniki, powoduje, że tworzymy wspaniałą, barwną, wartościową mozaikę. Uczmy się od siebie. Nie oceniajmy, a doceniajmy. A wszystko stanie się prostsze.\nCzy czwarta klasa to dobry czas na rozmowę o ścieżce kariery zawodowej? Jak najbardziej! Szczególnie jeśli mamy do dyspozycji takie narzędzie jak <mapakarier.org>.\nPoprzedni post zagrajmy w przypadki\nNastępny post wirtualne lekcje


Amerykanie wypromują Polskę - TVN24\n3 czerwca 2008, 15:30\nTVN24.plAmerykanie będą promować Polskę za oceanem\nJak wyjaśnił wiceminister spraw zagranicznych Ryszard Schnepf, Polska potrzebuje kompleksowej promocji na kilku frontach, nie tylko w sprawach związanych z polityką obronną. - Od walki z oszczerstwami o "polskich" obozach koncentracyjnych i utrwalonym obrazem państwa, którego ludność emigruje za chlebem, po podkreślanie wysokich standardów edukacji i problemów ze znalezieniem rąk do pracy - wylicza Schnepf.\nOferta promocji Polski skierowana zostanie do profesjonalnych przedsiębiorstw waszyngtońskich, bo rodzime firmy, zdaniem Schnepfa, nie mają odpowiednich kontaktów. Natomiast przy amerykańskim Kongresie zarejestrowanych jest kilkanaście tysięcy tego typu podmiotów. - Z ich usług korzystają zarówno prywatne firmy, jak i większość państw - mówi prof. Krzysztof Michałek, amerykanista z Uniwersytetu Warszawskiego. Podkreśla też, że wynajęcie zawodowców to dobry, choć spóźniony pomysł.\n- Przez lata narzekano, że wizyty polskich prezydentów i premierów w Białym Domu nie dają wymiernych efektów - uważa. Jak dodaje, analizy pokazały, że zawinił właśnie nie dość silny lobbing.


Tanie hotele w Suomu - Oferty hoteli w Suomu - eSky.pl\nHotele w Suomu\nSuomu - Zobacz najlepsze oferty hoteli\nHotele w Suomu to zróżnicowana baza noclegowa, w której każdy z podróżujących znajdzie nocleg odpowiadający swoim potrzebom. Wolisz hotel o wysokim standardzie z ofertą all inclusive, a może wybierasz hotele gwarantujące kameralną atmosferę i tani nocleg? w Suomu zarezerwujesz nocleg na każdą kieszeń! Wybierz dogodną dla siebie lokalizację i standard hotelu, a także sprawdź metody płatności za nocleg i możliwość bezpłatnego anulowania rezerwacji. Hotele w Suomu to obiekty zlokalizowane zarówno blisko najpopularniejszych atrakcji, jak i z dala od tłumu. Idealne na dłuższy pobyt, jak i pełniące funkcję jedynie bazy wypadowej do innych miejsc. Wybierz hotel dla siebie i rozpocznij przygotowania do podróży lub wyjazdu służbowego już dzisiaj!\nSuomu – najlepsze hotele\nKompleksowe usługi i atrakcyjna lokalizacja to jedne z kluczowych warunków, które musi spełniać hotel all inclusive. Najlepsze hotele w Suomu to gwarancja obsługi na najwyższym poziomie oraz szereg udogodnień dla gości hotelowych. Obiekty noclegowe o wysokim standardzie oferują doskonałą lokalizację, blisko kluczowych atrakcji w Suomu. Goście mogą skorzystać z bezpłatnego parkingu, a także wybrać pokój lub apartament idealnie dopasowany do swoich potrzeb. Hotel o wysokim standardzie to również m.in. zróżnicowane menu, strefa SPA lub fitness oraz atrakcje dla dzieci. Najlepsze obiekty noclegowe w Suomu to znakomite rozwiązanie dla par, rodzin, a także osób, które podróżują służbowo czy planują organizację szkolenia dla swoich pracowników.\nJak znaleźć hotel w Suomu?\nNajszybszym sposobem na znalezienie hotelu w Suomu jest skorzystanie z wyszukiwarki noclegów eSky. Rozbudowana baza noclegowa to pewność, że znajdziesz to, czego szukasz. W odpowiednie pola wyszukiwarki wpisz miejsce podróży, wybierz datę zameldowania i wymeldowania, a także liczbę gości i pokoi. Gotowe! Wyniki wyszukiwania wskażą dostępne w danym terminie obiekty. Bez problemu sprawdzisz odległość hotelu od centrum, sposób płatności za nocleg czy liczbę gwiazdek, które otrzymał obiekt.\nJakie udogodnienia znajdę w hotelach w Suomu?\nHotele w Suomu to obiekty o różnym standardzie i dopasowanych do niego udogodnieniach dla gości. Najpopularniejsze z nich to m.in. bezpłatny dostęp do Wi-Fi, strefa SPA, barek/sejf w pokoju, centrum konferencyjne, strefa gastronomiczna, kącik zabaw dla dzieci, bezpłatny parking, a także broszury informacyjne na temat atrakcji w okolicy. Niektóre z obiektów zapewniają również transport z/na lotnisko lub zachęcają do skorzystania z wycieczek śladem największych zabytków w Suomu\nGdzie rezerwować hotele w Suomu?\nRezerwacja noclegu na stronie eSky.pl to rozwiązanie, które pozwoli Ci zaoszczędzić czas i pieniądze. Skorzystaj z wyszukiwarki hoteli w Suomu i dobierz obiekt do swoich potrzeb. Wiele osób decyduje się także skorzystać z pakietu „Lot+Hotel”, który umożliwia rezerwację noclegu nawet o 30% taniej. Wyszukiwarka i rezerwacja tanich hoteli w eSky.pl jest dostępna na stronie głównej, w zakładce „Noclegi”. Nie wiesz, czy planowana podróż dojdzie do skutku? Sprawdź, czy dany obiekt udostępnia możliwość bezpłatnego anulowania rezerwacji.\nIle kosztuje hotel w Suomu?\nCena za nocleg w Suomu jest zróżnicowana i zależy od standardu oraz lokalizacji hotelu. Noc w obiekcie o średnim standardzie to koszt od kilkudziesięciu do kilkuset złotych. Hotele pięciogwiazdkowe goszczą gości za kwotę od kilkuset do nawet ponad tysiąca złotych za noc. Jeśli szukasz tanich noclegów, sprawdź naszą ofertę pakietów „Lot+Hotel”, która umożliwia rezerwację hotelu i lotu nawet o 30% taniej.\nHotele w Raisio\nHotele w Vierumaki\nHotele w Tha Phra\nHotele w Caimari\nHotele w Antałowcach\nHotele w North Bonneville (WA)\nHotele w Putney (VT)


Strona Główna Serie artykułów autorskich Lądeckie Impresje - Janusz Puszczewicz Lądeckie Impresje (odc. 196)\nOdsłon : 7934296\nPamiętam Ciechocinek sprzed bodajże 40 lat. Wtedy straszył jak wszystko w PRL-u swoją szarością i zaniedbaniem. Jedynie tężnia /największy tego typu obiekt w Europie o łącznej długości 1741 m / pozostała ta sama, chociaż już samo otoczenia jest nie do poznania. To idealne miejsce na spacery bowiem wokół tężni tworzy się bogaty w jod mikroklimat - tworząc naturalne lecznicze inhalatorium. Największym bogactwem są jednak miejscowe solanki, trudno więc tu bywać nie doświadczając solankowych kąpieli.\nDzisiejszy Ciechocinek mile mnie zaskoczył na każdym niemal kroku. Miasto tonie wprost w zieleni. Trzy wyjątkowo zadbane parki o pow. 66 ha i te kwiatowe aleje oraz rabaty na których wysadzono setki kwiatów. Zapewne z widokówek czy filmów znamy słynny tutejszy dywan kwiatowy, którego układ i kompozycja zmieniana jest co roku. Tylko na nim wysadza się ponad 20 tys. sadzonek. Niemałą atrakcją są liczne fontanny, w tym słynny Grzybek, Jaś i Małgosia, Żabka czy na Parterach Hellwiga. Nasz Lądek wychodzi przy tym wręcz ubogo.\nCzynne są wszystkie sanatoria, z tym że część z nich to prawdziwe kompleksy. Dość powiedzieć, że działa tu 5 szpitali uzdrowiskowych, 16 sanatoriów nie licząc licznych ośrodków leczniczo- profilaktycznych. U nas niestety trwał jeszcze niedawno proces likwidacji istniejących sanatoriów, które nieremontowane od lat były i tak obrazem nędzy i rozpaczy. Część oddano w prywatne ręce, te przynajmniej działają dzisiaj jako pensjonaty czy małe hotele. Reszta znikła niestety z uzdrowiskowego obiegu a szkoda… W Ciechocinku raczej nic nie utracono z sanatoryjnej substancji, mimo takich samych trudnych uwarunkowań z lat 80 i 90-tych. Kolejne zaskoczenie dotyczy tzw. obłożenia. Wszystkie obiekty mają praktycznie pełne komplety kuracjuszy. Pytając o wolne miejsca oferowano mi jakieś pojedyncze miejsca, ale po pewnym dopiero czasie. Zaskakuje również duża grupa zagranicznych gości m.in. z Francji, Niemiec, Norwegii. Zapytałem o to przypadkowo spotkanego Francuza. Okazuje się, że za połowę swojej emerytury doskonale tu żyje, praktycznie niczego sobie nie odmawiając. Stąd przebywa tu już trzeci miesiąc. Niestety nas raczej nie stać na tak długi pobyt.\nTutejsze zabiegi nie wymagają reklamy, faktycznie stawiają na nogi. Tu też nie można się nudzić popołudniami. Gospodarze przygotowali wiele imprez m.in. w pięknym i zadbanym parkowym amfiteatrze. Porównuję go z podobnym obiektem w Lądku, niestety ręce opadają. Muzykę słyszy się na każdym kroku. O ile np. w Lądku można potańczyć w dwóch czy trzech lokalach, o tyle tutaj jest ich co najmniej dziesięć razy więcej. Zresztą Ciechocinek potrafi wykorzystać swoją uzdrowiskową szansę, wielu jeżeli nie większość z tego tylko żyje. Praktycznie każdy prawie dom oferuje gościnne pokoje. Inna sprawa to ich standard. Czytając internetowe ogłoszenia i reklamy, można odnieść wrażenie że oferują nam zawsze super warunki. Niestety w części nie pokrywa się to z prawdą, sam to doświadczyłem. Kłania się więc wszędzie zarówno w naszym Lądku jak i w Ciechocinku kwestia pewnej standaryzacji takich obiektów. Nie dotyczy to raczej pensjonatów bo te wyjątkowo dbają o swój poziom i prestiż. W przypadku gościnnych pokojów warto jednak kontrolować /chociaż może to niezbyt właściwe słowo/ ich standard i poziom świadczonych usług, nadając im np. stosowną klasę.\nCiechocinek zapewne nie musi aż tak przyciągać inwestorów, sami o to zabiegają. Jeden z ostatnio oddanych obiektów gdzie serwują wyjątkowo pyszne obiady należy do spółki z Wrocławia. Widocznie tu warto mu inwestować. Szkoda, że nie wybrał znacznie mu bliższy Lądek czy inne dolnośląskie uzdrowisko.\nMiłym zaskoczeniem jest bez wątpienia powszechny zwyczaj zatrzymywanie się miejscowych samochodów, gdy tylko widzą że pieszy zbliża się do przejścia. Tu nikt nie wymusza przejazdu, nie trąbi, nie irytuje się na widok pieszego. Niby mała rzecz a mile zaskakuje. Od razu gość poczuje się tu wyjątkowym gościem.\nLądek-Zdrój ma swój największy atut jakim jest przepiękne górskie położenie, ale czy wykorzystujemy go w pełni ? Wiele się wprawdzie czyni, ale jakoś tłumów nigdy nie widać. Ostatnio w nieodległym od Ciechocinka Inowrocławiu odbył się Kongres Uzdrowisk Polskich. Brali w nim udział włodarze i gestorzy uzdrowiskowej bazy również z naszego kłodzkiego regionu. Zapewne między obradami i kolejnymi referatami mieli okazję zobaczyć, jak miejscowe uzdrowiska radzą sobie z promocją i przyciąganiem gości. Co też im oferują i jakie czerpią z tego korzyści. Faktycznie takie wyjazdy mogą uczyć i podpowiadają wiele gotowych już rozwiązań. A cel mamy wspólny - przyciągnąć jak najwięcej gości i jak najwięcej im też zaoferować.\nPoszczególne odcinki „Lądeckich impresji” drukowane są w kłodzkiej „Gazecie Prowincjonalnej Brama”\n/ www.mojabrama.pl/, zapraszam do lektury tego pisma.\nLiczba wywołań tej strony: 4683