تفسیر سوره الرحمان | دین پژوهی\nخانه / تفسیر / جزء 26 تا 27 / الرحمن / تفسیر سوره الرحمان\nآنچه که در این مجموعه می خوانید آشنایی با سوره الرحمان است. برای آشنایی هر چه بیشتر با این سوره ابتدا به ترجمه‌ی روان آیات این سوره اشاره شده و سپس نمودار این سوره به صورت دسته بندی شده ارائه داده شده است و بعد از آن به تفسیر این سوره پرداخته ایم. موضوع کلی این سوره بیان نعمت های پروردگار در دنیا و آخرت و اشاره به رحمت های عام الهی است. با خواندن سوره الرحمان می فهمیم که غرق در نعمت های پروردگار هستیم ولی متأسفانه بسیاری از ما نسبت به وظایفی که پروردگار بر عهده‌ی ما گذاشته است غافلیم.\nترجمه ای که در این کتاب برای آیات سوره الرحمان آورده شده است ترجمه‌ی خود نویسنده است که به سبکی روان و البته دقیق نوشته شده است. نویسنده درحال نوشتن یک دور ترجمه‌ی قرآن به سبکی جدید است که روش این ترجمه را می توانید در همین کتاب ملاحظه بفرمایید.\nتفسیر بیان شده برای سوره الرحمان و دیگر سوره های قرآن که نویسنده کار کرده است به سبکی جدید و نکته به نکته می باشد تا خواننده بتواند به صورت منظم ، بحث ها را مرحله به مرحله دنبال کند.\nدر تفسیر سوره الرحمان ، نویسنده علاوه بر نظرات خود از منابع دیگر نیز بهره برده است که در همین جا به آن منابع اشاره می شود :\nتفسیر المیزان ، تفسیر نمونه ، تفسیر من هدی القرآن (تفسیر هدایت) ، تفسیر التحریر و التنویر ، تفسیر الوسیط ، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم ، عروس قرآن ، نظم قرآن و ….\nامیدوارم که نوشتن این تفسیر مورد قبول حق تعالی واقع شود و قدمی باشد تا علم تفسیر را یک گام به جلو برده باشیم. فکر می کنم با خواندن این کتاب بتوانیم راهی جدید برای فهم قرآن بیاموزیم چرا که در این کتاب به قواعدی برای فهم بهتر قرآن نیز در ضمن بحث‌ها اشاره شده است. همچنین در طول بحث ، به برخی از شبهاتی که منکرین اسلام به قرآن وارد کرده اند نیز پاسخ داده ایم.\nو اما از خوانندگان تقاضا دارم که هر نقد یا پیشنهادی که در مورد نوشته های این کتاب دارند را به ما منتقل کنند تا بتوانیم اصلاحات لازم را به عمل آوریم.\nابتدا به ترجمه‌ی سوره الرحمان توجه شود :\nبه نام خدای رحمان (کسی که دارای رحمت عام و فراگیر است که شامل همه‌ی موجودات و انسان ها حتی انسان های بد می شود) و رحیم (کسی که دارای رحمت خاص است که این رحمت در مرحله‌ی اول از بین موجودات ، ویژه‌ی انسان و در مرحله‌ی دوم از بین انسان ها ، ویژه‌ی انسان های خوب می باشد)\nخدای رحمان(کسی که دارای رحمت عام و فراگیر است که شامل همه‌ی موجودات و انسان ها حتی انسان های بد می شود)\nخدای رحمان ، قرآن را یاد داد.\nخدای رحمان ، انسان را خلق کرد.\nخدای رحمان به انسان ، بیان را یاد داد.\nخورشید و ماه با حساب و کتاب و نظم مشخصی در جریان هستند و برای حساب و کتاب و تقویم شما انسان ها در چرخشند.\nکواکب آسمانی و گیاه و درخت همگی در برابر خدا و قوانین او تسلیم هستند.\nوَالسَّمَاء رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِیزَانَ ﴿۷﴾\nخداوند رحمان آسمان را بالابرد و برای اداره‌ی عالم هستی ملاک و میزان قرار داد.\nمواظب باشید نسبت به میزان هایی که از عالم هستی در اختیار شما است طغیان نکنید.\nو وزن کردن را به صورت عادلانه اقامه کنید و در میزان هایی که خودتان به دست خود برای زندگی اجتماعی ساخته اید نیز کم نگذارید.\nو خدای رحمان در مقابل آسمان که بالا برد ، زمین را برای صاحبان عقل و خرد وضع کرد و آن را پایین قرار داد تا از آن بهره ببرند.\nخداوند در زمین ، میوه و درخت نخل که دارای غلاف است قرار داد.\nو همچنین در زمین ، دانه ای که دارای پوسته است و همچنین گیاهان خوشبو قرار داد.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۱۳﴾\nپس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟\nخَلَقَ الْإِنسَانَ مِن صَلْصَالٍ کَالْفَخَّارِ ﴿۱۴﴾\nخدای رحمان انسان را از گلی خشکیده مثل سفال خلق کرد.\nوَخَلَقَ الْجَانَّ مِن مَّارِجٍ مِّن نَّارٍ ﴿۱۵﴾\nو خدای رحمان جن را از مخلوطی از آتش خلق کرد.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۱۶﴾\nخدای رحمان ، پروردگار دو مشرق و دو مغرب است.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۱۸﴾\nخدای رحمان ، دو دریا را به سوی هم فرستاد و آنها را به گونه ای با یکدیگر درآمیخت که در کنار هم قرار گرفتند و یکدیگر را ملاقات کردند.\nبین آن دو دریا حائلی قرار داده شده است که هیچ یک بر دیگری تجاوز نمی کنند.\nاز آن دو دریا مروارید و مرجان خارج می شود.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۲۳﴾\nوَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنشَآتُ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلَامِ ﴿۲۴﴾\nجاری شدگانِ ایجاد شده در دریا که مثل عَلَم و نشانه ای هستند در مِلک خداوند رحمان است.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۲۵﴾\nهر چیزِ غیر خدایی که بر زمین است محکوم به فنا است و تنها چیزی که بقاء دارد آن است که نمودی از پروردگارت که صاحب عظمت و ارزشمندی است را داشته باشد.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۲۸﴾\nیَسْأَلُهُ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ ﴿۲۹﴾\nهر آن کس که در آسمان ها و زمین است حتی کسانی که خدا ناباور هستند با زبان حال از او درخواست می کنند چون همه محتاج او هستند. خداوند نیز هر روز در کاری است و امور بندگانش را تدبیر می کند.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۳۰﴾\nای دو گروه گرانمایه و سنگین وزن (ای جن و انس)، ما برای رسیدن به حال شما از کارهایی فارغ می شویم و به طور دقیق به کار شما می پردازیم.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۳۲﴾\nای گروهِ کثیر جن و انس اگر توان این را دارید که از اطراف آسمان ها و زمین نفوذ کنید و از عذاب الهی فرار کنید یا قدرت نفوذ علمی خود را در آسمان ها وزمین گسترش دهید چنین کاری را انجام دهید ولی شما نمی توانید چنین کاری را انجام دهید الا به وسیله‌ی یک سلطه که در مورد فرار از عذاب الهی شما این سلطه را ندارید ولی در مورد گسترش نفوذ علمی در آسمان و زمین ممکن است چنین سلطه ای را از لحاظ علمی و تکنولوژی پیدا کنید.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۳۴﴾\nیُرْسَلُ عَلَیْکُمَا شُوَاظٌ مِّن نَّارٍ وَنُحَاسٌ فَلَا تَنتَصِرَانِ ﴿۳۵﴾\nاگر بخواهید به فَانفُذُوا در آیه ۳۴ عمل کنید بر شما شراره هایی از آتش و همچنین دود نحسی که آتشی ندارد ارسال می شود و در نتیجه نمی توانید یکدیگر را یاری کنید.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۳۶﴾\nفَإِذَا انشَقَّتِ السَّمَاء فَکَانَتْ وَرْدَهً کَالدِّهَانِ ﴿۳۷﴾\nپس هنگامی که آسمان شکافته شود و مثل گل سرخ ، گلگون می شود و البته این گلگونی مثل روغن به صورت مواد مذاب است.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۳۸﴾\nفَیَوْمَئِذٍ لَّا یُسْأَلُ عَن ذَنبِهِ إِنسٌ وَلَا جَانٌّ ﴿۳۹﴾\nپس در آن روز از گناه هیچ انس و جنی سوالِ پرسشی نمی شود اگر چه سوال توبیخی می شود.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۴۰﴾\nمجرمان در آن روز با علامت هایی که دارند شناخته می شوند و در نتیجه نیازی به سوالِ پرسشی از گناهان آنها نیست. پس قسمت جلو سر و همچنین قدم آنها برای عذاب شدن گرفته می شود.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۴۲﴾\nاین است جهنمی که مجرمان ، آن را تکذیب می کنند.\nمجرمان بین این جهنم و بین چشمه ای داغ که داغی اش به نهایت درجه رسیده است در گردش اند.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۴۵﴾\nو برای کسانی که از مقام پروردگارشان می ترسند دو باغ بهشتی اختصاص داده شده است که یکی مخصوص انس و دیگری مخصوص جن است.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۴۷﴾\nهریک از این دو باغ دارای شعبه های مختلف و همچنین شاخه های تازه و پر برگ هستند.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۴۹﴾\nدر باغ مخصوص به انس یک چشمه برای آنها جاری است و در باغ مخصوص به جن یک چشمه برای آنها جاری است. پس در مجموع دو باغ ، دو چشمه‌ی جاری وجود دارد.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۵۱﴾\nفِیهِمَا مِن کُلِّ فَاکِهَهٍ زَوْجَانِ ﴿۵۲﴾\nدر این دو باغ ، میوه ها به صورت جفتی هستند که یکی مخصوص باغ انس و دیگری مخصوص باغ جن است.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۵۳﴾\nبهشتیان در این باغ ها بر فرشهایی تکیه می زنند که مواد تشکیل دهنده‌ی درون آن از ابریشم ضخیم است و میوه های دو باغ که موقع چیدنش رسیده است نزدیک بهشتیان هستند و دور نیستند که بهشتیان برای چیدنش به زحمت بیفتند.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۵۵﴾\nفِیهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ ﴿۵۶﴾\nدر شعبه های مختلف این باغ های بهشتی و در کنار هریک از نعمت های بهشتی زنانی وجود دارند که نگاه های کوتاه عاشقانه و دلربا دارند و قبل از این بهشتیان ، هیچ انس و جنی بکارت آنها را زائل نکرده است و کاملا دست نخورده هستند.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۵۷﴾\nآن زنان بهشتی در زیبایی و دلربایی و اینکه تنها در اختصاص گروه خاصی هستند ، همچون یاقوت و مرجان هستند.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۵۹﴾\nهَلْ جَزَاء الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ ﴿۶۰﴾\nآیا جزای کسی که بالاتر از حد متوسط ، عمل نیک انجام دهد جز این است که خدا نیز بالاتر از حد معمول به او جزا دهد؟\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۶۱﴾\nوَمِن دُونِهِمَا جَنَّتَانِ ﴿۶۲﴾\nو پایین تر از آن دو باغ بهشتی که از آن صحبت شد دو باغ بهشتی دیگر وجود دارد که یکی مخصوص انس و دیگری مخصوص جن است.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۶۳﴾\nآن دو باغ بهشتی شدت سبز رنگیِ‌شان به نهایت رسیده تا جایی که متمایل به سیاهی شده اند.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۶۵﴾\nدر باغ مخصوص به انس یک چشمه فوران کننده و در باغ مخصوص به جن یک چشمه فوران کننده وجود دارد. پس در مجموع دو باغ ، دو چشمه‌ی فوران کننده وجود دارد.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۶۷﴾\nدر این دو باغ ، میوه و درخت خرما و انار وجود دارد.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۶۹﴾\nدر قسمت های مختلف این دو بهشت ، زنانی بهشتی قرار دارند که نیکو سیرت و نیکو صورت هستند.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۷۱﴾\nحُورٌ مَّقْصُورَاتٌ فِی الْخِیَامِ ﴿۷۲﴾\nآن زنان بهشتی ، سفید رویان و سفید چشمان و سفید قلبانی هستند که در خیمه های بهشتی محدود شده اند و کارشان تنها این است که در این خیمه ها منتظر بهشتیان باشند و به آنها کام بدهند.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۷۳﴾\nلَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ ﴿۷۴﴾\nصفت دیگر این زنان بهشتی این است که قبل از این بهشتیان ، هیچ انس و جنی بکارت آنها را زائل نکرده است و کاملا دست نخورده هستند.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۷۵﴾\nبهشتیان در این دو بهشت بر پارچه های زیبای سبز رنگ و همچنین متکاهای بی نظیری که بسیار زیبا هستند تکیه می زنند.\nفَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۷۷﴾\nنام پروردگار تو ، آن پروردگاری که صاحب عظمت و ارزشمندی است دارای برکت است.\nقبل از تفسیر سوره الرحمان به نمودار مربوط به آیات این سوره اشاره می کنیم :\nنمودار مربوط به آیات سوره الرحمان\nنعمت های فراگیر خداوند رحمان : الرَّحْمَانُ(۱)\nنعمت های دنیویی :\nنعمت علم و معنویت و هدایت :\nتعلیم قرآن : عَلَّمَ الْقُرْءَانَ(۲)\nنعمت وجود و خلقت : خَلَقَ الْانسَنَ(۳)\nنعمت قدرت بیان و نطق : عَلَّمَهُ الْبَیَانَ(۴)\nنعمت های آسمانی و زمینی :\nجریان از روی حسابِ خورشید و ماه : الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بحُِسْبَانٍ(۵)\nتسلیم بودن ستارگان و گیاهان : وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدَانِ(۶)\nایجاد آسمان و قرار دادن میزان : وَ السَّمَاءَ رَفَعَهَا وَ وَضَعَ الْمِیزَانَ(۷)\nدو دستور راجع به چگونگی برخورد با میزان : أَلَّا تَطْغَوْاْ فىِ الْمِیزَانِ(۸) وَ أَقِیمُواْ الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لَا تخُْسِرُواْ الْمِیزَانَ(۹)\nایجاد زمین و موجودات : وَ الْأَرْضَ وَضَعَهَا لِلْأَنَامِ(۱۰)\nپیدایش انواع میوه ها و محصولات : فِیهَا فَاکِهَهٌ وَ النَّخْلُ ذَاتُ الْأَکْمَامِ(۱۱) وَ الحَْبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیحَْانُ(۱۲)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۱۳)\nآفرینش انسان از خاک و آفرینش جن از آتش : خَلَقَ الْانسَانَ مِن صَلْصَلٍ کاَلْفَخَّارِ(۱۴) وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِن مَّارِجٍ مِّن نَّارٍ(۱۵)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۱۶)\nقرار دادن دو مشرق و دو مغرب و در نتیجه ایجاد فصول : رَبُّ المَْشْرِقَینِْ وَ رَبُّ المَْغْرِبَینِْ(۱۷)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۱۸)\nنعمت های دریایی :\nدر کنار هم قرار گرفتن ۲ سیستم آب شور و شیرین : مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ(۱۹) بَیْنهَُمَا بَرْزَخٌ لَّا یَبْغِیَانِ(۲۰)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۲۱)\nاستخراج زینت از دریاها : یخَْرُجُ مِنهُْمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَانُ(۲۲)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۲۳)\nجریانات دریایی : وَ لَهُ الجَْوَارِ المُْنشََئَاتُ فىِ الْبَحْرِ کاَلْأَعْلَامِ(۲۴)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۲۵)\nنعمت حیات و اجابت درخواست ها :\nهمگی فانی هستیم و چیزی از خود نداریم : کُلُُّّ مَنْ عَلَیهَْا فَانٍ(۲۶) وَ یَبْقَى وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الجَْلَالِ وَ الْاکْرَامِ(۲۷)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۲۸)\nهر چه داریم از خداست و اوست که همگی محتاج او هستیم : یَسْئَلُهُ مَن فىِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ کُلََّّ یَوْمٍ هُوَ فىِ شَأْنٍ(۲۹)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۳۰)\nنعمت هدف دار بودن خلقت جن و انس :\nخداوند به حساب رسی جن و انس خواهد پرداخت : سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلَانِ(۳۱)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۳۲)\nنعمت قابلیت های فکری و علمی انسان :\nامکان نفوذ انسان و جن به درون آسمان ها و زمین : یَامَعْشَرَ الجِْنِّ وَ الْانسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَن تَنفُذُواْ مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ فَانفُذُواْ لَا تَنفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ(۳۳)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۳۴)\nآگاه کردن انسان از خطرات مهلک مسیر : یُرْسَلُ عَلَیْکُمَا شُوَاظٌ مِّن نَّارٍ وَ نحَُاسٌ فَلَا تَنتَصِرَانِ(۳۵)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۳۶)\nتذکر : دو آیه‌ی فوق به گونه‌ی دیگری نیز تفسیر شده اند که در این زمینه می توانید به تفاسیر قرآن مراجعه نمایید.\nنعمت های اخروی :\nنعمت مربوط به پایان پذیری دنیا :\nانشقاق آسمان در آستانه‌ی قیامت : فَإِذَا انشَقَّتِ السَّمَاءُ فَکاَنَتْ وَرْدَهً کاَلدِّهَانِ(۳۷)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۳۸)\nنعمت عدالت و اینکه ظالمین به جزای اعمالشان می رسند :\nبی نیازی پروردگار از پرسش در مورد مجرمین و اینکه همه چیز در دادگاه عدل الهی روشن است : فَیَوْمَئذٍ لَّا یُسْئَلُ عَن ذَنبِهِ إِنسٌ وَ لَا جَانٌّ(۳۹)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۴۰)\nشناخت مجرمین با نشانه ها و به دوزخ رفتن آنها : یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیمَاهُمْ فَیُؤْخَذُ بِالنَّوَاصىِ وَ الْأَقْدَامِ(۴۱)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۴۲)\nجهنم مجرمین : هَاذِهِ جَهَنَّمُ الَّتىِ یُکَذِّبُ بهَِا المُْجْرِمُونَ(۴۳) یَطُوفُونَ بَیْنهََا وَ بَینَْ حَمِیمٍ ءَانٍ(۴۴)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۴۵)\nنعمت های بهشتی :\nبهشت مقربین :\nدارای دو باغ بهشتی هستند : وَ لِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ(۴۶)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۴۷)\nدرختان با شعبه های مختلف و شاخسارهای با طراوت : ذَوَاتَا أَفْنَانٍ(۴۸)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۴۹)\nچشمه های جاری : فِیهِمَا عَیْنَانِ تجَْرِیَانِ(۵۰)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۵۱)\nمیوه های متنوع : فِیهِمَا مِن کُلِّّ فَاکِهَهٍ زَوْجَانِ(۵۲)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۵۳)\nتکیه گاه ها و نزدیکی میوه های بهشتی : مُتَّکِِینَ عَلىَ فُرُشِ بَطَائنهَُا مِنْ إِسْتَبرَْقٍ وَ جَنىَ الْجَنَّتَینِْ دَانٍ(۵۴)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۵۵)\nهمسران زیبا و عفیف : فِیهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ لَمْ یَطْمِثهُْنَّ إِنسٌ قَبْلَهُمْ وَ لَا جَانٌّ(۵۶)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۵۷)\nاوج زیبایی همسران بهشتی : کَأَنهَُّنَّ الْیَاقُوتُ وَ الْمَرْجَانُ(۵۸)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۵۹)\nخدا بی عدالتی نمی کند و جزای احسان را به احسان می دهد : هَلْ جَزَاءُ الْاحْسَانِ إِلَّا الْاحْسَانُ(۶۰)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۶۱)\nبهشت اصحاب یمین :\nدارای دو باغ بهشتی پایین تر از بهشت مقربین هستند : وَ مِن دُونهِِمَا جَنَّتَانِ(۶۲)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۶۳)\nباغ های سرسبز و خرم : مُدْهَامَّتَانِ(۶۴)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۶۵)\nچشمه های جوشان : فِیهِمَا عَیْنَانِ نَضَّاخَتَانِ(۶۶)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۶۷)\nمیوه های بهشتی : فِیهِمَا فَاکِهَهٌ وَ نخَْلٌ وَ رُمَّانٌ(۶۸)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۶۹)\nهمسران زیبا : فِیهِنَّ خَیرَْاتٌ حِسَانٌ(۷۰)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۷۱)\nحوریان حفاظت شده : حُورٌ مَّقْصُورَاتٌ فىِ الخِْیَامِ(۷۲)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۷۳)\nبکر و عفیف بودن حوریان بهشتی : لَمْ یَطْمِثهُْنَّ إِنسٌ قَبْلَهُمْ وَ لَا جَانٌّ(۷۴)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۷۵)\nتکیه گاه ها : مُتَّکِِینَ عَلىَ رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَ عَبْقَرِىٍّ حِسَانٍ(۷۶)\nفَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۷۷)\nبا این همه نعمت های دنیوی و اخروی می فهمیم که خدا وجودی دارای برکت است و صاحب بزرگی و بزرگواری می باشد :\nتَبَارَکَ اسْمُ رَبِّکَ ذِى الجَْلَالِ وَ الْاکْرَامِ(۷۸)\nتذکر ۱ : با خواندن سوره الرحمان می فهمیم که غرق در نعمت های پروردگار هستیم ولی متأسفانه بسیاری از ما نسبت به وظایفی که پروردگار بر عهده‌ی ما گذاشته است غافلیم.\nتذکر ۲ : اصل طرح نموداری سوره الرحمان را از کتاب نظم قرآن اثر آقای عبد العلی بازرگان گرفته ایم و البته با تغییراتی در آن ، به سبک جدیدتری در آورده ایم.\nو اما بعد از ارائه‌ی ترجمه و نمودار سوره الرحمان به نکات تفسیری این سوره اشاره می شود :\nنکته ۱ : در روایتی که در تفاسیر شیعه و سنی آمده است سوره الرحمان به عروس قرآن معرفی شده است ولی ظاهرا این حدیث از لحاظ رجالی صحیح نمی باشد. البته توجه شود که در برخی از کتب لغت آمده است که عروس ، هم صفت مرد است و هم زن. در تفسیر نمونه در این زمینه چنین آمده است :\nقابل توجه اینکه واژه” عروس” گرچه در زبان فارسى به خصوص زن اطلاق مىشود، ولى در فرهنگ عرب به مرد و زن هر دو ما دام که در مراسم عروسى هستند اطلاق مىگردد(” لسان العرب” و” مجمع البحرین” و” صحاح اللغه و …”) (تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۹۲)\nبه هر ترتیب این سوره زیبایی خاصی دارد. این سوره تنها سوره ای است که با یکی از نام های پروردگار شروع می شود و تکرار فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ در این سوره به آن زیبایی خاصی داده است.\nالرَّحْمَنُ ﴿۱﴾ عَلَّمَ الْقُرْآنَ ﴿۲﴾ خَلَقَ الْإِنسَانَ ﴿۳﴾ عَلَّمَهُ الْبَیَانَ ﴿۴﴾\nخدای رحمان(کسی که دارای رحمت عام و فراگیر است که شامل همه‌ی موجودات و انسان ها حتی انسان های بد می شود)(۱) خدای رحمان ، قرآن را یاد داد.(۲) خدای رحمان ، انسان را خلق کرد.(۳) خدای رحمان به انسان ، بیان را یاد داد.(۴)\nنکته ۲ : در مورد آیات ابتدایی سوره الرحمان چند تفسیر می توان بیان کرد :\nالف) طبق آیه ۶۰ سوره فرقان ، مشرکین از پیامبر می پرسیدند که رحمان چیست؟ حال خداوند در سوره الرحمان به آنها پاسخ می دهد رحمان همان کسی است که قرآن را تعلیم داده است و انسان را خلق کرده است و ….\nب) طبق آیه ۱۰۳ سوره نحل مشرکین این اتهام را به پیامبر می زدند که قرآن را یک بشر به پیامبر تعلیم داده است. حال در ابتدای سوره الرحمان به این اتهام پاسخ داده شده که خدای رحمان قرآن را به پیامبر تعلیم داده است. همان کسی که انسان را خلق کرده است.\nج) آیات ابتدایی سوره الرحمان به این نکته اشاره دارد که رحمت عام الهی این اقتضا را دارد که برای هدایت انسان ها کاری بکند و کتابی بفرستد. خدا به کوچکترین نیازهای جسم ما توجه کرده است. حال چگونه ممکن است برای هدایت ما کاری نکند. پس خدایی که رحمان است و رحمت عام دارد با تعلیم قرآن رحمت هدایت عامه‌ی خود را به بشر رسانده است. بله همچنانکه ممکن است عده ای اجازه ندهند رحمت های مادی خدا به مردم برسد عده ای نیز اجازه نداده اند که رحمت هدایتی خدا به مردم برسد ولی خدا از روی رحمت عامش ، هدایت فرستاده است. متأسفانه هم خود مردم در دریافت هدایت الهی ضعیف عمل کرده اند و هم ظالمین مانع رسیدن هدایت الهی به مردم شده اند و الا خدا کار خود را انجام داده است. خداوند به خاطر رحمانیتش هدایت بشر را فراموش نکرده است.\nد) خدایی که رحمت عام دارد قرآن را تعلیم داده است. پس قرآن تنها مختص مسلمانان نیست بلکه برای همه‌ی بشر دارای رحمت است. طبق این معنا قرآن حتی می تواند برای غیر مسلمانان رحمت باشد. به نظر بنده قوانین قرآن حتی برای غیر مسلمانان مفید است و ما می توانیم قوانین قرآن را در مقابل قوانین غربی ، به تحدی بگذاریم تا ثابت کنیم سبک زندگی قرآنی از سبک زندگی غربی بسیار بهتر است.\nخوب است بیاییم از لحاظ عقلی و علمی بررسی کنیم که قوانین قرآن راجع به سبک زندگی برای ما رحمت بهتری در پی دارد یا قوانین غربی؟ بیاییم از لحاظ عقلی قوانین قرآن و قوانین غربی را با یکدیگر قیاس کنیم تا متوجه شویم قوانین قرآن رحمت بیشتری برای ما در پس دارد. بد نیست چند مثال بزنیم :\nآیا جایگاه زن در خانواده و اجتماع طبق قانون قرآن عاقلانه تر است یا طبق قوانین غربی؟\nآیا شراب خوردن بهتر است یا شراب نخوردن؟\nآیا حجاب و پوشش برای بانوان بهتر است یا بدون پوشش بودن؟\nآیا گذراندن شب به عبادت برای آرامش انسان بهتر است یا به رقص و پایکوبی؟\nاین مقایسه ها را می توان از لحاظ عقلی و نه تعبدی انجام داد تا متوجه بشویم که سبک زندگی قرآنی به مراتب حتی برای دنیای ما بهتر است.\nبه هر حال طبق این معنایی که گفته شد قرآن از طرف خدایی آمده است که رحمت عام دارد و طبیعتا قرآنش نیز رحمت عام دارد.\nه) خدایی که رحمت عام دارد قرآن را تعلیم داده است. پس مطالب قرآن از رحمت نشأت گرفته است. پس آنها که قرآن را متهم می کنند که خشن است و تعلیم خشونت می دهد در خطا هستند و آنها که از قرآن تفسیری می کنند که رحیمانه نیست آنها نیز در خطا هستند. قرآن نمود رحمانیت خداست. اگر در قرآن خشونتی دیده می شود آن نیز از رحمت خدا نشأت گرفته است چرا که برای دفاع از مظلوم است و تازه در حق ظالم نیز اجازه‌ی عفو را صادر کرده است.\nو) صفت رحمان که در ابتدای سوره آمده است با کل سوره مرتبط است و در واقع خداوند قبل از بیان نعمت هایی که به بشر ارزانی داشته است به صفت رحمان اشاره کرده است تا این نکته را برساند که همه‌ی این نعمت ها از رحمانیت او نشأت گرفته است.\nنکته ۳ : در آیه عَلَّمَ الْقُرْءَانَ(۲) یکى از مفعول ها ذکر نشده و گفته نشده که خدا ، قرآن را به چه کسى تعلیم داد. شاید نکته‌ی عدم ذکر این مطلب این باشد که هر کسی از نعمت قرآن استفاده نمی کند و از تعلیم قرآن توسط خدا بهره نمی برد. پس مفعول ذکر نشده تا قدری ابهام وجود داشته باشد تا خود مخاطب بفهمد که هر کسی از نعمت تعلیم قرآن استفاده نمی کند. بله یکی از مصادیق حتمی مفعول ، پیامبر و اولیای الهی هستند که خداوند قرآن را به آنها تعلیم داده است.\nنکته ۱/۳ : معمولا گفته اند که قرآن از قرأ می آید و نون آن نون مصدر است مثل نون در فرقان یا حسبان. با توجه به این معنا می فهمیم که قرآن برای خواندن است و باید آن را خواند. حال واقعا آیا ما بیشتر آن را می خوانیم یا برای تبرک از آن استفاده می کنیم؟\nنکته ۴ : اگر کسی بپرسد که چرا تعلیم قرآن در آیات ابتدایی سوره الرحمان بر خلقت انسان مقدم شده است چند دیدگاه می توان مطرح کرد :\nالف) این تقدم دلالت بر اهمیت تعلیم قرآن دارد ، انگار که از خلقت انسان نیز مهمتر است. توجه شود که هریک از ما می فهمیم که خلقت انسان با این همه جزئیات ، بسیار دقیق و مهم است. حال جالب است که طبق این دیدگاه تعلیم قرآن از خلقت نیز مهمتر دانسته شده است. به هر حال نعمت روح از نعمت جسم مهمتر است. حال واقعا ما چقدر به روحمان توجه داریم و چقدر به جسممان؟\nجمله” عَلَّمَ الْقُرْآنَ” آغاز شمارش نعمتهاى الهى است، و از آنجایى که قرآن کریم عظیمترین نعمتهاى الهى بود و در قدر و منزلت مقامى رفیعتر از سایر نعمتها داشت، چون کلامى است از خداى تعالى که صراط مستقیم را ترسیم مىکند، و متضمن بیان راههاى سعادت است، سعادتى که آرزوى تمامى آرزومندان و هدف تمامى جویندگان است، لذا آن را جلوتر از سایر نعمتها قرار داد، و تعلیم آن را حتى از خلقت انس و جنى که قرآن براى تعلیم آنان نازل شده جلوتر ذکر کرد.(ترجمه المیزان، ج۱۹، ص: ۱۵۶)\nواقعا ما چقدر نعمت قرآن را نعمت می دانیم و از آن بهره می بریم؟ جالب است که طبق آیه ۵۸ سوره یونس نعمت قرآن بهتر از تمام دنیای دنیا پرستان است.\nب) علت تقدیم تعلیم قرآن بر خلقت انسان شاید این باشد که خدا می خواهد بگوید من قبل از خلقت شما ، هدایت شما را در نظر داشته ام و ابتدا امر هدایت درست شد و بعد ، انسان خلق شد.\nج) مطالب قرآن در نهاد و فطرت بشر نهاده شده است به صورتی که قبل از اینکه خلقت انسان کامل شود در نهاد او قرار داده شده است.\nو اما طبق توضیحاتی که راجع به تقدم تعلیم قرآن بر خلقت انسان داده شد شاید بتوان معنای جالبی از روایتی که به پیامبر منسوب شده است که (کنت نبیا و الآدم بین الماء و الطین : من پیامبر بودم در حالی که آدم بین آب و گل بود. بحار الانوار ، ج۱۸ ، ص۲۷۸) پیدا کرد و گفت : مراد از این روایت این نیست که پیامبر زودتر از آدم خلق شده بلکه مراد این است که نبوت و کتاب من بر خلقت آدم از لحاظ رتبی مقدم است.\nنکته ۵ : ممکن است کسی بپرسد با وجود اینکه نعمت قرآن اینقدر مهم است چرا خدا انسان های قبل از اسلام را از این نعمت محروم کرده است؟\nبه این سوال می توان این گونه جواب داد که مطالب قرآن در کتب قبلی نیز وجود داشته است. در آیه ۱۹۶ سوره شعراء آمده است :\nوَ إِنَّهُ لَفِى زُبُرِ الْأَوَّلِینَ\nترجمه : معارف قرآنى در کتب انبیاى گذشته نیز بود.\nپس گذشتگان از نعمت قرآن محروم نبوده اند.\nحتی می توان گفت مراد از اسماء در آیه‌ی وَ عَلَّمَ ءَادَمَ الْأَسمَْاءَ کلَُّهَا(بقره-۳۱) نمودى از مطالب قرآن است.\nممکن هم هست کسی بگوید قرآن در تعبیر عَلَّمَ الْقُرْءَانَ(۲) معنای لغوی قرآن باشد یعنی خدا خواندنی های مفید را به انسان تعلیم داد. الله اعلم.\nنکته ۶ : راجع به علت تقدیم تعلیم قرآن بر خلقت انسان صحبت کردیم. و اما در این نکته می خواهیم راجع به ارتباط این دو صحبت کنیم. می توان دو ارتباط برای تعلیم قرآن و خلقت انسان بیان کرد :\nالف) هدف از خلقت انسان این است که قرآن را یاد بگیرد. طبق این معنا می توان گفت که یکی از اهداف خلقت انسان این است که کتاب آسمانی را فرا گیرد. حال واقعا ما چقدر تلاش می کنیم تا به این هدف برسیم؟ این خیلی مهم است که بحث تعلیم قرآن و خلقت انسان در ابتدای سوره الرحمان کنار یکدیگر آمده اند که دلالت بر شدت اتصال این دو دارد. در واقع انسان خلق شده است تا قرآن را فراگیرد.\nب) امروزه می بینیم که هر روز مطلب تازه ای از خلقت انسان کشف می شود. حال می توان گفت که قرآن نیز همین گونه است و با گذشت زمان ظرائفش کشف خواهد شد. همچنین همانطور که خلقت انسان محکمات و متشابهاتی دارد آیات قرآن نیز همین گونه است. اگر در مورد ظرائف خلقت انسان ابهامات و سوالاتی هست در مورد آیات قرآن نیز ابهامات و سوالاتی وجود دارد. اگر همانطور که بر روی علم پزشکی کار می شود بر روی قرآن نیز کار شود روز به روز حقایق آن کشف خواهد شد.\nنکته ۷ : از آیات ابتدایی سوره الرحمان می فهمیم که قرآن از بزرگترین نعمت های الهی است. حال تا به حال چقدر به خاطر این نعمت خدا را شکر کرده ایم؟\nمتأسفانه ما آنقدر که به نعمت های جسمی توجه می کنیم به نعمت های روحی و معنوی توجه نداریم. خوب است ذکری را که در آیه ۴۳ سوره اعراف آمده است را هر روز تکرار کنیم تا بیشتر برای نعمت های روحی و معنوی خدا را شکر گذاری کرده باشیم. به این ذکر توجه کنید :\nالحَْمْدُ لِلَّهِ الَّذِى هَدَئنَا لِهَاذَا وَ مَا کُنَّا لِنهَْتَدِىَ لَوْ لَا أَنْ هَدَئنَا اللَّهُ\nترجمه : ستایش و سپاس از آن خدایى است که ما را به این (جایگاه پسندیده) راهنمایى کرد، و اگر خدا ما را رهنمون نمىشد ما هرگز راه نمىیافتیم.(ترجمهى مشکینى)\nنکته ۸ : در کتاب عروس قرآن اثر آقای احمد عابدینی در مورد دو آیه اول سوره الرحمان استفاده هایی شده است که ما در اینجا با بیان خودمان به آنها اشاره می کنیم :\nالف) معلم قرآن باید رحمت داشته باشد و رحمت را آموزش دهد.\nب) زمانی می توانیم بگوییم که قرآن را یاد گرفته ایم که از ما رحمت جوشش کند.\nج) قرآن آموزش رحمت می دهد.\nنکته ۹ : در سوره الرحمان خلقت انسان بین تعلیم قرآن و تعلیم بیان آمده است ولی در سوره علق ابتدا به خلقت انسان اشاره شده است و بعد ، بحث تعلیم آمده است. ظاهرا تفاوت بین این دو این است که مراد از تعلیم در سوره علق مطلق علم است و به همین خاطر بعد از خلقت آمده است ولی در سوره الرحمان از دو تعلیم صحبت شده است : یکی تعلیم قرآن و دیگری تعلیم بیان. حال ، تعلیم قرآن آنقدر مهم است که مقدم بر خلقت شده است. پس با توجه به اینکه بهترین علوم ، علوم قرآنی است و از هر علمی بالاتر است در سوره الرحمان بر خلاف سوره علق ، مقدم بر خلقت انسان آمده است ولی در سوره علق ، مطلق علم منظور است و چون خلقت از مطلق علم بالاتر است اول به خلقت اشاره شده و بعد به علم.\nاز این نکته باز به اهمیت علم قرآنی پی می بریم. من نمی دانم با وجود این همه تأکید برای فرا گیری قرآن چرا در حوزه ها و مساجد و منبرها ، این قدر کم از قرآن استفاده می شود؟\nآیا با توجه به آیه ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئذٍ عَنِ النَّعِیمِ(تکاثر-۸) در روز قیامت از نعمت قرآن از ما سوال نمى کنند؟\nنکته ۱۰ : بیان در آیه عَلَّمَهُ الْبَیَانَ(۴) هر نوع بیانی می تواند باشد. گاهی انسان با زبانش مطلبی را بیان می کند. گاهی با چشمم. گاهی با دستش. گاهی با اشاره اش. گاهی با نوشتنش. گاهی کر و لال ها با حرکاتشان. به هر حال نعمت بیان از جمله نعمت هایی است که چه بسا ما حواسمان به آن نیست.\nنکته ۱۱ : یکی از اسامی قرآن با توجه به آیه ۱۳۸ سوره آل عمران ، بیان است. ممکن است مراد از بیان در آیه عَلَّمَهُ الْبَیَانَ(۴) قرآن باشد که علاوه بر آیه ۲ ، دوباره در این آیه به آن اشاره شده است و تأکید مجددی برای تعلیم قرآن است.\nنکته ۱۲ : ارتباط آیه ۴ و آیه ۲ می تواند این باشد که خدایی که به شما قدرت بیان داده است از این نعمت برای تعلیم قرآن استفاده کنید. طبق این توضیح باز در ابتدای سوره الرحمان تأکیدی برای یادگیری قرآن شده است.\nتوجه شود که آیات ۲ و ۳ و ۴ بدون واو به یکدیگر مربوط شده اند بر خلاف آیات بعدی که همگی با واو به یکدیگر عطف شده اند. می توان از اینکه آیات ۲ و ۳ و ۴ بدون واو آمده اند استفاده کرد که این سه آیه به یک مجوعه اشاره دارد که از هم جدا نیستند بر خلاف آیات بعدی که به مجموعه های جدای از هم اشاره دارد.\nبنابراین تعلیم قرآن و خلقت انسان و تعلیم بیان کاملا با یکدیگر مربوط اند و همین ارتباطاتی را دارند که بیان شد.\nنکته ۱۳ : تعبیر الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بحُِسْبَانٍ(۵) دو معنا مى تواند داشته باشد :\nالف) خورشید و ماه طبق حساب و کتاب منظمى در جریان هستند.\nب) خورشید و ماه براى حساب و کتاب قرار داده شده اند.(توجه شود که هریک از خورشید و ماه برای حساب برخی امور دینی مورد استفاده قرار می گیرند مثلا ماه برای روزه و خورشید برای وقت نمازها مورد توجه قرار می گیرند)\nو اما طبق معناى دوم مى فهمیم که سال شمسى نیز موردتأیید قرآن قرار دارد. و اما ممکن است کسى سوال کند از آیات دیگر قرآن بدست مى آید که خدا بر روى سال قمرى و تقویم قمرى نظر دارد مثل آنچه که در آیه ۵ سوره یونس آمده است.\nدر جواب باید گفته شود که آنچه در آیه ۵ سوره یونس آمده است به نظر می رسد به عموم مردم اختصاص دارد یعنی خدا تقویمی طبیعی قرار داده است که هر انسانی در هر کجا که باشد بتواند از آن استفاده کند ولی این آیه نمی گوید که از تقویم شمسی استفاده نکنید. به نظر می رسد که خدا در طبیعت چیزهایی قرار داده است که در هر زمانی کاربرد دارد ولی چیزهایی که به دست بشر ایجاد می شود در هر زمانی کاربرد ندارد. به هر حال خداوند به گونه ای جهان را خلق کرده است که متوقف بر پیشرفت های علمی نباشد. بنابراین زندگی بدون پیشرفت های علمی نیز با وسائل طبیعی که خدا در جهان قرار داده است می چرخد. پس زندگی متوقف بر وسائل پیشرفته‌ی روز نیست.\nآیه ۵ سوره یونس می خواهد به عموم انسان ها بگوید من برای شما تقویمی طبیعی قرار داده ام که به وسیله‌ی آن تعداد سال ها را محاسبه کنید ولی اینکه خود بشر با پیشرفت خودش بتواند سال ها را از طریق دیگری محسابه کند اشکال ندارد و اتفاقا آیه ۵ سوره الرحمان و آیه ۹۶ سوره انعام و آیه ۱۲ سوره اسراء سال شمسی را نیز به صورت اشاره بیان کرده است. اگر این آیات نبود شاید کسی استفاده می کرد که خدا اصرار دارد که تقویم مسلمانان قمری باشد ولی به هر حال این آیات حساب خورشیدی را نیز مورد تأیید قرار داده است. بله اگر کسی این تأیید را از این آیات نفهمد ممکن است بگوید ما باید با تقویم قمری امور دنیای خود را انجام دهیم.\nدقت کنید که بد نیست مثال دیگری در اینجا زده شود. آیا با خواندن آیه ۸ سوره نحل باید چنین نتیجه گرفت که تنها اسب و قاطر وسیله‌ی سواری هستند و نباید از ماشین و هواپیما استفاده کرد؟\nمعلوم است که نمی توان چنین استفاده ای کرد چرا که در آن آیه به وسائل حمل و نقل طبیعی اشاره شده است و البته در ادامه‌ی همان آیه اشاره ای به وسائل نقلیه ای که در آینده ایجاد می شود نیز کرده است.\nحال ، آیه ۵ سوره یونس نیز مربوط به تقویم طبیعی است و در آیه ۵ سوره الرحمان اشاره ای به حساب خورشیدی شده است که امروزه با پیشرفت علم ، مورد استفاده قرار گرفته است.\nبه نظر می رسد که اگر قرار باشد عقل و علم بشری مورد تأیید خدا قرار گیرد به گونه ای که بتواند در کنار حکم طبیعی خدا قرار گیرد باید در قرآن با جملاتی قرینه ای بر تأیید آن وجود داشته باشد مثل همین دو موردی که در اینجا مورد بحث قرار گرفت و الا اگر خدا حکمی را طبق طبیعت بشری در قرآن صادر کند و الآن بشر به حکم دیگری رسیده باشد و تأییدی در قرآن برای آن نباشد باید در مقابل آن حکم خدا تسلیم بود نه اینکه حکم بشری را قبول کرد.(دقت کنید)\nنکته ۱۴ : نجم که در آیه ۶ بکار رفته است در اصل لغت به معناى بروز است و به کواکب آسمان اعم از ماه و خورشید و ستاره گفته مى شود. همچنین به بوته که بر زمین ظهور و بروز پیدا مى کند نیز نجم گفته مى شود. در آیه ۶ همهى این معانى مى تواند منظور باشد.\nنکته ۱۵ : می توان گفت که مراد از آیه ۶ این است که بالاترین چیزها و پایین ترین چیزها در برابر خداوند خاضع اند. توجه کنید که مراد از سجده در این آیه خضوع است و این آیه می تواند قرینه ای باشد که سجده در آیات دیگر مثل آیات مربوط به سجده‌ی ملائکه بر آدم نیز شاید به معنای خضوع و تسلیم است نه به معنای سجده‌ی ظاهری.\nوَالسَّمَاء رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِیزَانَ ﴿۷﴾ أَلَّا تَطْغَوْا فِی الْمِیزَانِ ﴿۸﴾ وَأَقِیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْمِیزَانَ ﴿۹﴾\nخداوند رحمان آسمان را بالابرد و برای اداره‌ی عالم هستی ملاک و میزان قرار داد.(۷) مواظب باشید نسبت به میزان هایی که از عالم هستی در اختیار شما است طغیان نکنید.(۸) و وزن کردن را به صورت عادلانه اقامه کنید و در میزان هایی که خودتان به دست خود برای زندگی اجتماعی ساخته اید نیز کم نگذارید.(۹)\nنکته ۱۶ : در آیات ۷ تا ۹ سه مرتبه واژه‌ی میزان بکار رفته است که به نظر می رسد با یکدیگر فرق دارند و اشاره به ۳ مرحله از میزان ها دارد :\nالف) میزان در آیه ۷ به این معنا است که خدا عالم هستی را بر طبق میزان و نظمی می چرخاند.\nب) میزان در آیه ۸ به آن میزان هایی از عالم هستی اشاره دارد که انسان به آنها دسترسی دارد و می تواند نسبت به آن طغیان کند و مثلا نظم عالم هستی را از بین ببرد. به هر حال انسان به همه‌ی میزان های عامل هستی دسترسی ندارد که بتواند در آن طغیان کند.\nج) میزان در آیه ۹ اشاره به میزان هایی دارد که خود انسان برای خود درست کرده است و مربوط به زندگی اجتماعی انسان است.\nنکته ۱۷ : جالب است که در کل سوره الرحمان صراحتا تنها در آیات ۸ و ۹ دستورات تشریعى داده شده است و با توجه به این که این آیات راجع به میزان و عدالت است مى فهمیم که رعایت وزن و عدل و اینکه انسان در قوانین الهی ناعدالتی نکند بسیار مهم است.\nنکته ۱۸ : در آیه ۷ ، بحث قرار دادن میزان در کنار بحث رفعت آسمان آمده است و این مى تواند دلالت داشته باشد که بین این دو ارتباطى بر قرار است. شاید ارتباط این دو به این صورت باشد که میزان الهى ، یک امر آسمانى است. حال با توجه به اینکه مراد از میزان در آیات ۷ و ۸ ممکن است میزان تکوینى یا تشریعى باشد مى توان گفت که هر دو ، از طریق آسمان قرار داده شده اند.\nنکته ۱۹ : مراد از میزان در آیات ۷ و ۸ می تواند قرآن باشد. بنابراین آیه ۸ به ما می گوید که در مورد قرآن طغیان نکنید و مثلا خلاف آن عمل نکنید یا نسبت به آن کم کاری نکنید.\nنکته ۲۰ : از آیات ۷ و ۸ بدست می آید که خدا جهان را با توجه به میزان و نظم ایجاد کرده است. پس اگر بی نظمی مشاهده می کنیم به انسان برمی گردد و از طغیان انسان نشأت می گیرد. ما مشاهده می کنیم که آسمان ها با نظم دقیقی در چرخش هستند و اگر مشکلی هست در زمینی است که انسان بر روی آن قرار گرفته است. پس به نظر می رسد که بی نظمی های زمین به انسان بر می گردد و از عمل نکردن به دستور آیه ۸ سوره الرحمان حاصل شده است.\nنکته ۲۱ : از آیه ۹ می فهمیم که قرآن از ما می خواهد که در زندگی اجتماعیِ خود ، عدالت را به بهترین وجه رعایت کنیم و کم کاری نکنیم. حال بد نیست به مواردی اشاره کنیم که ما انسان ها دستور آیه ۹ را انجام نمی دهیم :\nالف) معلم ممکن است در کلاس از وقت خود برای درس دادن به دانش آموزان به خوبی استفاده نکند و وقت کلاس را به بطالت بگذراند.\nب) یک روحانی ممکن است بدون مطالعه منبر رود و وقت مردم را تلف کند.\nج) کارمند ممکن است دروقت اداری ، کارهای شخصی انجام دهد و وظیفه‌ی کارمندی اش را درست انجام ندهد.\nد) رئیس ممکن است حق کاروندانش را به خوبی ندهد.\nه) مغازه دار ممکن است جنسش را به گونه ای تبلیغ کند که بهتر از آن چه که هست نشان دهد.\nو) بنگاه میوه و تره بار ممکن است محصول کشاورز را به قیمت پایین بخرند به گونه ای که کشاورز هم مجبور شود به قیمت پایین بفروشد.\nنکته ۲۲ : در آیه ۱۰ سوره الرحمان از واژهى انام استفاده شده است. در کتاب التحقیق آمده است که انام به صاحبان عقل که روى زمین زندگى مى کنند گفته مى شود.\nفِیهَا فَاکِهَهٌ وَالنَّخْلُ ذَاتُ الْأَکْمَامِ ﴿۱۱﴾ وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَالرَّیْحَانُ ﴿۱۲﴾\nخداوند در زمین ، میوه و درخت نخل که دارای غلاف است قرار داد.(۱۱) و همچنین در زمین ، دانه ای که دارای پوسته است و همچنین گیاهان خوشبو قرار داد.(۱۲)\nنکته ۲۳ : خدا در آیه ۱۱ و ۱۲ علاوه بر اهمیت میوه ها از جمله خرما ، در صدد بیان نعمت غلاف خرما و پوسته‌ی حبوبات می باشد. نعمت هایی که بسیاری از ما از آن غافلیم. در تفسیر نمونه در توضیح این دو آیه چنین آمده است:\nدر آیه بعد به سراغ نهمین و دهمین نعمت که بخشى از مواد غذایى انسان را تشکیل مىدهد رفته، مىگوید:” در زمین میوهها و نخلهاى پر شکوفه است” (فِیها فاکِهَهٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَکْمامِ).\n” فاکهه” به معنى هر گونه میوه است (چنان که راغب در مفردات گفته) و اینکه بعضى آن را به معنى همه میوهها به استثناى خرما و رطب تفسیر کردهاند دلیلى ندارد جز اینکه” نخل” به صورت جداگانه در آیه ذکر شده است، در حالى که ممکن است این تکرار به خاطر اهمیتى باشد که در نخل و خرما است.\n” اکمام” جمع” کم” (بر وزن جن) به غلافى مىگویند که میوه را مىپوشاند و” کم” (بر وزن قم) به معنى آستین است که دست را مىپوشاند، و” کمه” (بر وزن قبه) به معنى شب کلاهى است که سر را مىپوشاند.\nانتخاب این توصیف در مورد میوه درخت نخل که در آغاز در غلافى پنهان است، و سپس غلاف مىشکافد و خوشه نخل به طرز جالبى بیرون مىریزد، ممکن است به خاطر زیبایى خیره کننده آن باشد، و یا به خاطر منافعى که در همان غلاف نهفته است و داراى عصاره اسانس مخصوصى است که هم جنبه غذایى دارد و هم دارویى، و از همه گذشته این غلاف همچون رحم مادر، فرزندان نخل را تا مدتى در خود پرورش مىدهد، و از آفات حفظ مىکند، و هنگامى که توانستند راه خود را در برابر هوا و نور آفتاب ادامه دهند غلاف جدا مىشود و کنار مىرود.\nاز همه گذشته وضع خاص میوه این درخت که نخست در غلاف است و بعد به صورت خوشهاى بیرون مىآید چیدن آن را سهل و آسان مىسازد، و اگر بنا بود درخت نخل با آن طول قامت میوههاى پراکنده فى المثل همچون درخت سیب داشت چیدنش بسیار مشکل بود.\nو سرانجام از یازدهمین و دوازدهمین مواهبش بدینگونه سخن مىگوید:\n” و در زمین دانههایى است همراه با ساقه و برگهایى که به صورت کاه درمىآید و همچنین گیاهان خوشبو و معطر” (وَ الْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَ الرَّیْحانُ).\nدانههاى غذایى خوراک انسان، و برگهاى تر و خشکش خوراک حیواناتى است که در خدمت انسان، و از شیر و گوشت و پوست و پشم آنها بهره مىگیرد، و به این ترتیب چیزى از آن بىفایده و دور ریختنى نیست.\nو از سوى دیگر گیاهان خوشبو و گلها را نیز در زمین آفریده که مشام جسم و جان را معطر مىکند، و روح را آرامش و نشاط مىبخشد، و به این وسیله نعمتهایش را بر انسان تمام کرده است.\n” حب” به هر گونه دانه مىگویند و” عصف” (بر وزن اسب) به معنى برگها و اجزایى است که از گیاهان جدا مىشوند و گاه به وسیله بادها به هر سو پراکنده مىگردد، و به” کاه” نیز گفته شده است.\nبراى” ریحان” معانى زیادى گفتهاند، از جمله: گیاهان خوشبو، و هر گونه روزى است، و در اینجا مناسب همان معنى اول است.(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۱۱)\nنکته ۱/۲۳ : گروهى وقتى مشاهده مى کنند که مثلا در آیه ۱۱ سوره الرحمان از بین میوه ها از خرما صحبت شده است بلافاصله قرآن را متهم مى کنند که مخصوص عرب ها است چرا که در بین آنها بیشتر خرما وجود داشته است.\nدر جواب این حرف باید گفته شود که اولا اگر قرآن از خرما صحبت کرده است از مسائل علمى قرن ۲۱ نیز صحبت کرده است. پس به صرف اینکه در قرآن از خرما صحبت شده است دلیل بر این نیست که قرآن کتابى قدیمى است. به هر حال قرآن براى هر زمانى مطلب دارد. چرا عده اى تنها بحث خرما در قرآن را مى بینند و به معجزات علمى قرآن نگاه نمى کنند؟ چرا به آیه ۱۱ سوره فصلت نگاه نمی کنند که می گوید آسمان ها در هنگام خلقت به شکل دود بوده است؟ پس اگر اشاره به خرما با محیط نزول مرتبط باشد دلیل بر این نیست که قرآن کتابی مخصوص عرب ها است. قرآن برای مردم هر زمانی مطلب دارد و اتفاقا این دلالت دارد که قرآن کتابی مخصوص همه‌ی زمان ها است.\nعلاوه بر این آیا خرما فقط مخصوص عرب ها است؟ آیا امروزه فقط عرب ها از خرما استفاده می کنند؟ به طور کلی خرما برای تمام بشر مفید می باشد و یکی از بهترین خوراکی ها برای تمام بشر است. این ، بی انصافی است که بگوییم قرآن نباید از غذایی که در طول تاریخ ، انسان ها از آنها استفاده می کرده اند سخن نگوید. پس با توجه به خصوصیات غذایی و عام این میوه نمی توان گفت که اشاره به خرما در این آیه ، تنها به خاطر محیط نزول قرآن است. آیا اشکالی دارد که خداوند به خصوص به میوه ای که در طول تاریخ جزو بهترین غذاها برای مردم دنیا بوده است اشاره کند؟\nبراى توضیح بیشتر در این زمینه مى توانید به تفسیر آیه ۱۱ سوره نحل و آیه ۲۵ سوره مریم در تفسیر نمونه مراجعه کنید.\nو اما اگر فرض کنیم که خرما فقط مخصوص عرب ها باشد باز هم اشکالی متوجه قرآن نیست. آیا اشکالی دارد که به کسی که تا به حال سوار هواپیما نشده است و فرهنگ مُدرنی ندارد بگوییم برو با هواپیما آشنا شو و آن را ببین؟ حال آیا اشکالی دارد به کسی که با خرما مرتبط نیست بگوییم برو خرما را ببین و به مفید بودن آن پی ببر؟ مسلم است که اشکالی ندارد چرا که اشاره به نکات مثبت هر قوم و قبیله ای برای دیگران بلا اشکال است. چطور برای عده ای تبلیغ فرهنگ غربی بلا اشکال است ولی تبلیغ فرهنگ های دیگر اشکال دارد؟\nبه هر حال اشاره به خرما اصلا دلالت ندارد که قرآن کتابی قدیمی و مخصوص عده ای خاص است.\nنکته ۲۴ : نکاتى راجع به تعبیر فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۱۳) در سوره الرحمان :\nالف) این تعبیر ، ۳۱ مرتبه در سوره الرحمان تکرار شده است و مورد اولش در آیه ۱۳ است که از لحاظ عددی بر عکس ۳۱ است. نمی دانم که آیا در اینکه در هر دو عدد ، ۳ و ۱ وجود دارد نکته ای نهفته است یا نه؟ الله اعلم.\nب) باید تأمل کرد که آیا در جایگاه هایی که این تعبیر تکرار شده است نکته ای نفهته است؟ مثلا در برخی جاها بعد از ذکر دو نعمت این آیه آمده است و در برخی جاها بعد از ذکر یک نعمت این تعبیر آمده است؟ دلیل جایگاه هایی که این تعبیر در آن بکار رفته است چیست؟\nج) ظاهرا در تکرار این تعبیر نکته ای نهفته است مثلا در آخر سوره الرحمان ، از دو بهشت صحبت شده است که برای هر کدام ۸ مرتبه ، این تعبیر بکار رفته است.\nد) در رابطهى با لغت آلاء در ذیل آیه ۶۹ سوره اعراف در تفسیر روشن چنین آمده است :\nو آلاء: جمع ألى و إلى است که بمعنى بلوغ و ظهور قدرت باشد و از مصادیق بلوغ: عطوفت و نعمت و اظهار رحمت است.(تفسیر روشن، ج۹، ص: ۱۴)\nه) باء در تعبیر مورد بحث دو معنا می تواند داشته باشد :\n۱) سببیت : شما به سبب کدام یک از نعمت های پروردگار ، تکذیب می کنید یعنی کدام نعمت موجب شده است که شما تکذیب کنید؟\n۲) تعدیه : شما کدامیک از نعمت های پرودرگار را تکذیب می کنید؟\nو) در اینکه خطاب مثنی در این تعبیر به چه کسانی است چند دیدگاه وجود دارد :\n۱) جن و انس : به نظر می رسد با توجه به آیات ۱۴ و ۱۵ و همچنین آیات ۳۱ و ۳۳ و همچنین آیه ۳۹ و ۵۶ و ۷۴ این نظر به واقعیت نزدیک تر است.\nالبته اشکالی که به این دیدگاه وارد است این است که اگر سوره الرحمان راجع به جن و انس است و خطابش به این دو گروه است چرا ابتدای سوره الرحمان تنها به خلقت انسان اشاره شده است نه خلقت جن؟ در این زمینه در نکته‌ی ۲۷ بحث کرده ایم.\n۲) مومن و کافر : این دیدگاه در تفسیر التحریر و التنویر بیان شده است.\n۳) انسان و غیر انسان : در واقع با توجه به آیه ۶ که بقیه‌ی موجودات نیز سجده می کنند شاید خطاب این آیه به آنها نیز باشد.\n۴) خطاب این آیه به انسان است و مثنا آمدن آن برای تأکید است.\n۵) خطاب این آیه به انام است که در آیه ۱۰ آمده است و انام ، ظاهرا جن و انس هستند.\n۶) خطاب این آیه به مرد و زن است.\n۷) اگر شما به کل سوره الرحمان نظر کنید مشاهده خواهید کرد که بحث زوجیت در این سوره کاملا نمود دارد و نعمت های الهی به صورت زوج بیان شده اند. حال شاید خطاب مثنی در تُکَذِّبَانِ نیز به اعتبار مثنی بودن نعمت های الهی است و الا خطاب اصلی اش به انسان است چرا که آنچنانکه در نکته‌ی ۲۷ خواهیم گفت خطاب اصلی قرآن به انسان است. بنابراین عبارت فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ شاید در اصل چنین بوده است : فبای آلاء ربّک تُکذّب فبایّ آلاء ربّک تُکذّب بالشمس او بالقمر ، بالارض او بالفاکهه …. و وقتی این دو عبارت با هم جمع شوند به فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ تبدیل می شود. از این تفسیر تعجب نکنید. برخی مفسرین در تفسیر آیه ۹۹ سوره مومنین چنین مطلبی را گفته اند. در آن آیه آمده است که شخص بد کار موقع جان کندن می گوید :\nرَبِّ ارْجِعُونِ. در ذیل این آیه این سوال مطرح شده است که با اینکه خطاب این جمله به خدا است چرا ارجعون به صورت جمع آمده است؟\nیکی از جواب هایی که به این سوال داده شده است را از تفسیر المیزان نقل می کنیم :\nبعضى دیگر گفتهاند: این از باب جمع فعل است نه جمع فاعل، به این معنا که مىرساند چند مرتبه مىگوید پروردگارا” ارجعنى ارجعنى ارجعنى” مرا برگردان برگردان، برگردان، هم چنان که بعضى در معناى شعر زیر همین را گفتهاند:\nقفا نبک من ذکرى حبیب و منزل بسقط اللوى بین الدخول فحومل\n” برخیزید، برخیزید تا گریه کنیم از یاد محبوب و منزل واقع در سقط اللوى بین دخول و حومل” که معناى قفا (که صیغه تثنیه و دو نفرى است)” قف، قف” است.(ترجمه المیزان، ج۱۵، ص: ۹۶)\nالبته المیزان این وجه را قبول نکرده است ولى به هر حال یکى از دیدگاه هایى که راجع به این آیه آورده شده است این است. حال بعید نیست که در سوره الرحمان نیز همین گونه باشد.\nنکته ۲۵ : دقیقا نمى دانیم که چرا تعبیر فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۱۳) از آیه ۱۳ شروع شده است؟ چرا از آیات قبلى شروع نشد؟ به عنوان مثال چرا این جمله در بعد از نعمت تعلیم قرآن نیامد؟\nجواب این سوال را نمی دانم. چه بسا بتوان راجع به این سوال جوابی پیدا کرد. اگر خواننده مطلبی در این زمینه به ذهنش رسید حتما به ما تذکر دهد.\nجالب است که وقتی این سوال را در مسجد مطرح کردم یکی از اعضاء جلسه‌ی قرآن نظری داد که قابل تأمل بود و من در اینجا می آورم :\nنعمت هایی که در ابتدای سوره الرحمان ذکر شده است نعمت بودنش ملموس و محسوس است ولی جمله‌ی فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ از آنجا شروع شده است که به نعمت هایی می رسیم که یا قدری ابهام دارد و یا برای ما چندان روشن و ملموس نیست مثلا در آیات ۱۱ و ۱۲ از غلاف خرما و پوسته‌ی دانه صحبت شده که ما از نعمت بودن آ غافلیم و همین طور هر چه جلو می رویم آیات ، به نعمت هایی اشاره دارد که مثل نعمت های بیان شده در ابتدای سوره ، ملموس نمی باشد. حال خدا با جمله‌ی فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ از ما می پرسد که آیا شما آن نعمت هایی که ملموس و محسوس است را تکذیب می کنید یا آن نعمت هایی که ملموس و محسوس نیست را؟\nنکته ۲۶ : اینکه در سوره الرحمان خیلی چیزها به صورت زوج آمده است شاید برای این باشد که وحدت خدا ثابت شود. در واقع شاید خدا می خواهد بگوید همه چیز در عالم زوج است و فقط من هستم که تک می باشم.\nنکته‌ی جالب دیگر که قانون تطابق لفظ و معنا را می رساند این است که در سوره الرحمان خیلی زیاد از زوجیت صحبت شده و اتفاقا اکثر قریب به اتفاق آیات این سوره با الف و نون که علامت تثنیه است ختم شده است.\nنکته ۲۷ : اگر خطاب فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ به جن و انس باشد بدست می آید که مخاطب این سوره ، جن و انس هستند. حال این سوال پیش می آید که چرا در ابتدای سوره تنها از خلقت انسان صحبت شده است نه خلقت جن؟\nدر این زمینه شاید بتوان گفت که خطاب ابتدایی قرآن ، انسان می باشد و به همین خاطر است که در ابتدای سوره الرحمان از خلقت انسان صحبت شده نه خلقت جن. به هر حال قرآن با واسطه به جن رسیده است ولی نسبت به انسان ، بدون واسطه است و شاید به همین خاطر با اینکه در سوره الرحمان به جن و انس خطاب شده ولی در ابتدای سوره تنها از انسان صحبت شده است. پس انسان ، مخاطب بدون واسطه‌ی قرآن است و به همین خاطر بیشتر خطابات قرآن مربوط به انسان است.\nنکته ۲۸ : مراد از تکذیب در آیه‌ی فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ علاوه بر تکذیب اعتقادی و لسانی می تواند تکذیب عملی نیز باشد. بنابراین اگر ما یک میوه را بخوریم ولی از یاد خدا غافل باشیم یا از انرژی ایجاد شده در مسیر گناه بهره ببریم ما نیز آن میوه را که یکی از آلاء است تکذیب کرده ایم. به هر ترتیب وقتی به زندگی برخی از ما نگاه شود از آن بدست می آید که ما نیز که به ظاهر دین دار هستیم نعمت های الهی را عملا تکذیب می کنیم؟ مثلا از نعمت وقت و سلامتی ، به خوبی استفاده نمی کنیم و خیلی وقت خود را تلف می کنیم و در کارهای لغو و بیهوده سپری می کنیم.\nنکته ۲۹ : در رابطه‌ی با تعبیر فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ دو روایت آمده است :\nروایت اول : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ یُسْتَحَبُّ أَنْ تَقْرَأَ فِی دُبُرِ الْغَدَاهِ یَوْمَ الْجُمُعَهِ الرَّحْمَنَ کُلَّهَا ثُمَّ تَقُولَ کُلَّمَا قُلْتَ فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (الرحمن -: ۱۳ -) لَا بِشَیْءٍ مِنْ آلَائِکَ رَبِّ أُکَذِّبُ (الکافی ج : ۳ ص : ۴۲۹)\nترجمه : از امام صادق نقل شده است که : مستحب است که بعد از نماز صبح روز جمعه سوره الرحمان خوانده شود و بعد از هر کدام از فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ این جمله گفته شود که : لَا بِشَیْءٍ مِنْ آلَائِکَ رَبِّ أُکَذِّبُ یعنی من هیچ یک از نعمت های پروردگار را تکذیب نمی کنم.\nگفته شده است که این روایت سندش صحیح است و البته نمی توان از آن یک قاعده‌ی کلی نتیجه گرفت چرا که مربوط به صبح جمعه است.\nروایت دوم :  وَ فِی ثَوَابِ الْأَعْمَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامٍ أَوْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ مَنْ قَرَأَ سُورَهَ الرَّحْمَنِ فَقَالَ عِنْدَ کُلِّ فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (الرحمن -: ۱۳ -) لَا بِشَیْءٍ مِنْ آلَائِکَ رَبِّ أُکَذِّبُ فَإِنْ قَرَأَهَا لَیْلًا ثُمَّ مَاتَ مَاتَ شَهِیداً وَ إِنْ قَرَأَهَا نَهَاراً ثُمَّ مَاتَ مَاتَ شَهِیداً (وسائلالشیعه ج : ۶ ص : ۷۲)\nترجمه : از امام صادق نقل شده است که : هرکس سوره الرحمان را بخواند و بعد از گفتن هر تعبیر فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ چنین بگوید که لَا بِشَیْءٍ مِنْ آلَائِکَ رَبِّ أُکَذِّبُ چنین کسی چه در روز این را بخواند و چه در شب و بمیرد شهید مرده است.\nالبته راجع به سند این حدیث دوم گفته شده است که سندش ضعیف است. در نتیجه نمی توان به عنوان یک قاعده‌ی کلی گفت که هر وقت سوره الرحمان را خواندید بعد از هر باری که جمله‌ی فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ را خوانید جمله‌ی لَا بِشَیْءٍ مِنْ آلَائِکَ رَبِّ أُکَذِّبُ را بخوانید. نمی توان این مسأله را به دین نسبت داد.\nبه هر حال اگر کسی این جمله را گفت باید مواظب باشد که دروغ نگوید. اینکه ما اعلام کنیم که لَا بِشَیْءٍ مِنْ آلَائِکَ رَبِّ أُکَذِّبُ ولی در عمل نعمت های خدا را تکذیب کنیم معلوم است که به خدا دروغ گفته ایم. پس کسی که می گوید : لَا بِشَیْءٍ مِنْ آلَائِکَ رَبِّ أُکَذِّبُ باید دغدغه داشته باشد که نعمت های الهی را در مسیر صحیح بکار ببندد.\nنکته ۳۰ : صلصال در آیه ۱۴ به معنای گل خشگیده است. فخار نیز به معنای سفال است. البته به نظر می رسد که این لغت با بحث تفاخر نیز مرتبط باشد. در کتاب التحقیق آمده است که به سفال از این جهت فخار می گویند که با طبخ شدنش بر بقیه‌ی گل ها فخر می کند.\nبنده نیز می گویم شاید واقعا معنای فخر ورزیدن در این آیه منظور باشد و می خواهد بگوید وقتی انسان خلق شد در ذاتش تفاخر قرار داده شد.\nنکته ۳۱ : ممکن است کسی از آیه ۱۴ نظریه‌ی تکامل را زیر سوال ببرد و بگوید طبق این آیه خدا آدم را ابتدا به صورت مجسمه ای خلق کرد و سپس در او روح دمید نه اینکه آدم از میمون ایجاد شده باشد. البته ممکن است کسی این حرف را زیر سوال ببرد و بگوید مراد از این آیه این است که منشأ ابتدایی خلقت انسان گل خشکیده بوده است نه اینکه بدون واسطه از گل خشکیده آفریده شده باشد همچنانکه در خود این آیه اگر مراد از انسان ، مطلق انسان بوده باشد مراد از اینکه انسان از گل خشکیده آفریده شده است این است که منشأ ابتدایی اش این بوده و الا هریک از ما از نطفه آفریده شده ایم.\nالبته با توجه به اینکه در آیات قرآن از مراحل خلقت انسان صحبت شده ولی از میمون صحبتی به میان نیامده می توان گفت که چنین مرحله ای مورد تأیید قرآن نیست و الا به آن اشاره می شد. بله آیه۵۹ سوره آل عمران تقریبا با صراحت نظریه‌ی تکامل را رد می کند که علاقه مندان می توانند به تفسیری که از همین قلم راجع به این آیه نوشته شده است مراجعه کنید. پس وقتی مجموع آیات قرآن را مشاهده کنیم می فهمیم که نظریه‌ی تکامل از دیدگاه قرآن مردود است. البته بماند که خود نظریه‌ی تکامل مطلب ثابت شده ای نیست.\nوَخَلَقَ الْجَانَّ مِن مَّارِجٍ مِّن نَّارٍ ﴿۱۵﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۱۶﴾\nو خدای رحمان جن را از مخلوطی از آتش خلق کرد.(۱۵) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۱۶)\nنکته ۳۲ : در آیه ۱۵ از واژهى جان استفاده شده است. ممکن است کسی بگوید فرق بین جان و جن چیست؟\nشاید بتوان از موارد استعمال این واژه ها در همین سوره الرحمان به تفاوت بین این دو پی برد. جان در آیاتی بکار رفته است که بخواهد به یکی از اجنه اشاره داشته باشد ولی جن در آیاتی بکار رفته است که بخواهد به مجموع اجنه اشاره داشته باشد. پس جان به مفردِ جن اشاره دارد و جن به مجموع اجنه. در کتاب التحقیق ، همین تفاوت برای جان و جن گفته شده است.\nطبق این صحبت مراد از جان در آیه ۱۵ می تواند ابو الجن باشد مثل حضرت آدم که ابو البشر است. پس آیات ۱۴ و ۱۵ به اولین فرد از نسل جن و انس اشاره دارد.\nنکته ۳۳ : مارج در آیه ۱۵ به معنی مخلوط است همچنانکه در آیه‌ی مرج البحرین نیز همین معنا را دارد. بنابراین آیه ۱۵ می خواهد بگوید که جن از مخلوطی از آتش خلق شده است. حال آیا منظور از مخلوطی از آتش این است که چندین آتش با هم مخلوط شده یا منظور این است که آتش با چیزهای دیگر مخلوط شده و جن را به وجود آورده است؟ دقیقا برای ما روشن نیست. البته در برخی کتب لغت گفته شده که در معنای مرج ، ارسال و رها شدن نیز نهفته است. بنابراین معنای دقیق آیه این می شود که جن را از مخلوطی از آتشی که ارسال و رها شده آفریدیم. حال اینکه ارسال در اینجا چه نکته ای دارد الله اعلم.\nدر تفسیر نمونه در ذیل آیه ۱۵ چنین آمده است :\n” مارج” در اصل از” مرج” (بر وزن مرض) به معنى اختلاط و آمیزش است، و در اینجا منظور اختلاط شعلههاى مختلف آتش مىباشد، زیرا هنگامى که آتش شعلهور مىشود گاه به رنگ سرخ، گاه به رنگ زرد، گاه به رنگ آبى، گاه به رنگ سفید درمىآید.\nبعضى گفتهاند که معنى” تحرک” نیز در آن هست (از” امرجت الدابه” یعنى” حیوان را در چراگاه رها کردم” زیرا یکى از معانى” مرج” همان مرتع است).\nباز در اینجا دقیقا براى ما روشن نیست که آفرینش” جن” از این آتشهاى رنگارنگ چگونه بوده است؟ همانگونه که خصوصیات دیگر آن نیز از طریق فجر صادق یعنى قرآن مجید و وحى آسمانى براى ما ثابت شده است، محدود بودن معلومات ما در برابر مجهولات هرگز به ما اجازه نمىدهد که این حقایق را انکار کنیم یا نادیده بگیریم، بعد از آن که از طریق وحى اثبات گردد، هر چند علم به آن راهى نیابد.(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۱۹)\nالبته امروزه از لحاظ علمی گفته شده است که نیروهایی در عالم وجود دارد که ما از دیدن آنها عاجزیم. شاید جنیان ، جزو این نیروها باشند. پس اتفاقا علم ، مویداتی بر وجود جن دارد.\nرَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَرَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ ﴿۱۷﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۱۸﴾\nخدای رحمان ، پروردگار دو مشرق و دو مغرب است.(۱۷) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۱۸)\nنکته ۳۴ : در ذیل آیه ۱۷ در تفسیر نمونه چنین آمده است :\nدرست است که خورشید در هر روزى از ایام سال از نقطهاى طلوع و در نقطهاى غروب مىکند، و به این ترتیب به تعداد روزهاى سال مشرق و مغرب دارد، ولى با توجه به حد اکثر” میل شمالى” آفتاب، و” میل جنوبى” آن در حقیقت دو مشرق و دو مغرب دارد، و بقیه در میان این دو مىباشد. این نظام که مبدأ پیدایش فصول چهارگانه سال با برکات فراوانى است در حقیقت تاکید و تکمیلى است براى آنچه در آیات قبل آمده، آنجا که سخن از حساب سیر خورشید و ماه در میان است، و همچنین سخن از وجود میزان در آفرینش آسمانها، و در مجموع هم بیانگر نظام دقیق آفرینش و حرکت زمین و ماه و خورشید مىباشد، و هم اشارهاى است به نعمتها و برکاتى که از این رهگذر عائد انسان مىشود.\nبعضى دو مشرق و دو مغرب را در اینجا به طلوع و غروب” خورشید” و طلوع و غروب” ماه” تفسیر کردهاند و آن را مناسب با آیه گذشته” و الشمس و القمر بحسبان” مىدانند، ولى معنى اول مناسبتر به نظر مىرسد.\nاز آنچه گفتیم این نکته به خوبى روشن شد که چرا در بعض آیات قرآن آمده است فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ:” سوگند به پروردگار مشرقها و مغربها” (معارج- ۴۰).\nزیرا در آنجا اشاره به تمام مشرقها و مغربهاى خورشید در عرض سال است، در حالى که در آیه مورد بحث تنها به نهایت قوس صعودى و نزولى آن اشاره مىکند.(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۲۰)\nتوجه کنید طبق آنچه که در تفسیر نمونه آمد تعبیر فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ نمی تواند دلالت بر کروی بودن زمین داشته باشد. بله اگر این تعبیر اشاره به مشرق ها و مغرب های یک روز داشته باشد کروی بودن زمین را می رساند ولی اگر مشرق ها و مغرب های طول سال را برساند نمی توان از آن کروی بودن زمین را استفاده کرد.\nتوضیح بیشتر در این زمینه را ان شاء الله در تفسیر سوره معارج خواهیم داد.\nنکته ۳۵ : دقت شود که مشرق و مغرب در کل قرآن ، هم به صورت مفرد بکار رفته است (شعراء-۲۸ و مزمل-۹) و هم به صورت مثنى (الرحمان-۱۷) و هم به صورت جمع (صافات-۵ و معارج-۴۰) و هر کدام نکته ای را می رساند.\nمَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ ﴿۱۹﴾ بَیْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَّا یَبْغِیَانِ ﴿۲۰﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۲۱﴾ یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ ﴿۲۲﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۲۳﴾\nخدای رحمان ، دو دریا را به سوی هم فرستاد و آنها را به گونه ای با یکدیگر درآمیخت که در کنار هم قرار گرفتند و یکدیگر را ملاقات کردند.(۱۹) بین آن دو دریا حائلی قرار داده شده است که هیچ یک بر دیگری تجاوز نمی کنند.(۲۰) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۲۱) از آن دو دریا مروارید و مرجان خارج می شود.(۲۲) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۲۳)\nنکته ۳۶ : در تفسیر نمونه در ذیل آیه ۱۹ راجع به معناى (مرج) چنین آمده است:\nماده” مرج” (بر وزن فلج) به معنى مخلوط کردن و یا فرستادن و رها نمودن است، و در اینجا به معنى فرستادن و در کنار هم قرار دادن مىباشد، به قرینه جمله” بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ”.(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۲۴)\nالبته اگر به معناى مخلوط کردن نیز باشد با توجه به مجموع آیات ۱۹ و ۲۰ مى فهمیم که منظور ، مخلوط شدنى است که کاملا در هم فرو نروند.\nنکته ۳۷ : مراد از دو بحر در آیه ۱۹ ممکن است به قرینهى آیه ۱۲ سوره فاطر و آیه ۵۳ سوره فرقان دریاى آب شور و شیرین باشد. البته در آیه ۱۹ سوره الرحمان بر خلاف دو آیه‌ی دیگر صراحتا از شوری و شیرینی صحبت نشده است و به همین خاطر ممکن است گفته شود که دو دریای آب سرد و گرم منظور است یا دو دریایی که هر دو شور هستند ولی غلظت شوری آنها متفاوت است.\nنکته ۳۸ : در آیه ۲۲ از لؤلؤ و مرجان صحبت شده است. بد نیست اطلاعاتی از این دو نعمت خدا داشته باشیم.\nدر سایت تبیان در مورد مروارید چنین آمده است :\nدر سال ۱۹۳۴ میلادی مرواریدی به قطر ۱۳ سانتی متر در فیلیپین پیدا شد. وزن این مروارید حدود ۳۷/۶ کیلوگرم بود.(سایت تبیان)\nو اما در تفسیر نمونه راجع به مروارید و مرجان چنین آمده است :\nاما” لؤلؤ” که در فارسى آن را” مروارید” گویند دانه شفاف و قیمتى است که در درون صدف در اعماق دریاها پرورش مىیابد، و هر قدر درشتتر باشد گرانبهاتر است، و در طب موارد استعمال گستردهاى دارد، اطباى پیشین داروهایى از آن براى تقویت قلب و اعصاب، و برطرف کردن انواع خفقان، و حالت ترس و وحشت، و تقویت کبد، و رفع بدبویى دهان، و سنگهاى کلیه و مثانه و یرقان تهیه مىکردند، حتى در بیماریهاى چشم نیز از آن استفاده مىنمودند «” تحفه حکیم مؤمن” و” دائره المعارف دهخدا” و منابع دیگر.».\nبهترین نوع مرجان زینتى” مرجان سرخ رنگ” است و هر قدر سرختر باشد قیمتىتر است، و تشبیهات شعرا در اشعارشان نیز بر همین اساس است، و بدترین نوع مرجان” مرجان سفید” است که به طور فراوان یافت مىشود، و در میان این دو،” مرجان سیاه” قرار دارد.\n” مرجان” نیز علاوه بر جنبه زینت استعمال طبى دارد، و خواص زیادى براى آن ذکر کردهاند، از جمله از آن داروهایى مىسازند که براى تقویت قلب، دفع سم افعى، تقویت اعصاب، معالجه اسهال، و خونریزیهاى رحم، بهرهگیرى مىکنند، و گفتهاند براى بیمارى صرع نیز مفید است « دائره المعارف فرید وجدى و کتب دیگر.».(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۲۷)\nکار دیگری که مرجان انجام می دهد تصفیه‌ی آب است و وقتی ما به کیش رفته بودیم و آب بسیار تمیز ساحل کیش را مشاهده کردیم به ما گفتند که تمیزی این آب به خاطر مرجان ها است.\nنکته ۳۹ : در ذیل آیه ۲۲ این بحث مطرح شده است که مروارید و مرجان تنها در آب شور خارج می شود. پس چرا قرآن می گوید از دو دریا ، مروارید و مرجان خارج می شود؟\nدر جواب این سوال چندین وجه گفته شده است :\nالف) ما هیچ دلیلى بر این معنى نداریم، بلکه بعضى تصریح کردهاند که لؤلؤ و مرجان در آبهاى شیرین و شور هر دو یافت مىشود.(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۲۸)\nد رتفسیر هدایت نیز در این باره چنین آمده است :\nقرآن با این آیه از سوره الرحمن پندارهاى قدیمى را از میان برد که مىگفتند از آب رودخانهها مروارید و مرجان به دست نمىآید، و علم نوین خلاف آن را به اثبات رسانید، و بدین گونه کتاب خدا بر تمدن بشرى پیشى خود را نشان مىدهد.(تفسیر هدایت، ج۱۴، ص: ۳۱۵)\nبه هر حال اگر ثابت شود که مروارید و مرجان در منطقه ای از دنیا در آب شیرین خارج شده است این آیه می تواند اعجازی علمی در قرآن باشد.\nب) ممکن است گفته شود که مراد از دو دریا ، همچنانکه در نکات قبلی گفته شد دریای آب شور و شیرین نیست بلکه دو دریای دیگر که هر دو شور هستند منظور است.\nج) ممکن است گفته شود که آیه نمی گوید که مروارید و مرجان هر دو از هر دو دریا خارج می شود بلکه همین که تنها مروارید از دریای آب شیرین گرفته شود عبارت آیه صحیح است.\nنکته ۱/۳۹ : در این نکته به نظر دو تن از مفسرین شیعه که در ذیل آیات ۱۹ تا ۲۲ سوره الرحمان آورده اند و کاملا با هم متفاوت است اشاره مى کنیم و قضاوت را به خواننده واگذار مى کنیم :\nتفسیرى از بطون آیات\nدر حدیثى از امام صادق ع نقل شده است که در تفسیر آیه مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ … فرمود:”\nعلى و فاطمه (ع) بحران عمیقان، لا یبغى احدهما على صاحبه، یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ، قال: الحسن و الحسین (ع)\n“:” على و فاطمه دو دریاى عمیقند که هیچیک بر دیگرى تجاوز نمىکند، و از این دو دریا لؤلؤ و مرجان یعنى حسن و حسین خارج شدهاند” «تفسیر قمى جلد ۲ صفحه ۳۴۴٫».\nدر تفسیر” در المنثور” همین معنى از بعضى از صحابه پیامبر ص نقل شده است «در المنثور جلد ۶ صفحه ۱۴۲٫».\nمرحوم” طبرسى” نیز در” مجمع البیان” آن را با مختصر تفاوتى نقل کرده است مىدانیم قرآن مجید داراى بطونى است و یک آیه ممکن است چندین معنى، و یا دهها معنى داشته باشد، و آنچه در این حدیث آمده است از بطون قرآن مىباشد که منافاتى با معنى ظاهر آن ندارد.(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۳۳)\nو اما در تفسیر کاشف از محمد جواد مغنیه که یک عالم شیعى است چنین آمده است :\nو نسب الى الشیعه الامامیه انهم یعتقدون بأن المراد بالبحرین على و فاطمه، و بالبرزخ محمد (ص)، و باللؤلؤ و المرجان الحسن و الحسین، و أنا بوصفی الشیعی الامامی أنفی هذه العقیده عن الشیعه الامامیه على وجه الجزم و الإطلاق و انهم یحرمون تفسیر کتاب اللّه تفسیرا باطنیا، و إذا وجد منهم من یقول: المراد بالبحرین علی و فاطمه الخ فانه لا یعبر إلا عن رأیه الخاص، و قد جاء مثله فی بعض تفاسیر السنه، من ذلک تفسیر الدر المنثور للسیوطی الشافعی: «أخرج ابن مردویه عن ابن عباس ان البحرین علی و فاطمه، و البرزخ النبی و اللؤلؤ و المرجان الحسن و الحسین، و أیضا أخرج هذا عن انس بن مالک». (تفسیر الکاشف، ج۷، ص: ۲۰۸)\nترجمه : به شیعه‌ی امامیه نسبت داده شده است که آنان معتقدند مراد از دو دریا ، علی و فاطمه است و مراد از برزخ ، محمد(ص) و مراد از لؤلؤ و مرجان ، حسن و حسین می باشد. و من با اینکه شیعه‌ی امامی هستم این عقیده را به طور جزم و به طور کلی از شیعه نفی می کنم و شیعه‌ی امامی تفسیر باطنی کتاب خدا را حرام می داند و وقتی فردی از آنان ، مراد از دو دریا را علی و فاطمه بداند نظر شخصی خودش است نه نظر شیعه.(پایان ترجمه)\nنکته ۴۰ : در تفسیر هدایت در ضمن آیات مربوط به نعمت دریاها چنین آمده است :\nاین بود نمونهاى از نعمتهاى خدا که براى انسان، هر وقت که بر کشتى در دریا سوار مىشد، یا در اعماق آن فرو مىرفت، و نیز در آن هنگام که به آفاق آفرینش نظر مىانداخت و خورشید و ماه و ستارگان و زمین و دریاها و رودخانهها را مشاهده مىکرد، و سپس به تجسس در ژرفناى نفس خویش و بعدها و جهتهاى آن مىپرداخت، و آن گاه که مشاهده آن مىکرد که نعمتهاى پروردگارش از هر سو به سوى او در حرکت است، آیا این همه دلیل کافى براى راه یافتن به پروردگارش و دست یافتن به شناخت او و انگیزهاى براى سپاسگزارى از وى نبود؟\nولى بیشترین مردم را مىبینى که تکذیب نعمت مىکنند و کوتاهى در شکر گزارى، و بلکه هرگز به تشکر نمىپردازند، و حتى آن کسان که تمام عمر را به شناورى در دریاهاى علم سپرى کردهاند، یا از طریق تحقیقات میدانى و اکتشافات نوین به کشف قوانین طبیعى مىپردازند، از این اکتشافات به پیامدهاى آنها نمىرسند که ایمان آوردن به پروردگار عزت و رحمت است، بلکه آنان را مىبینى که به زندگى نظرى سطحى دارند و جز گمراهى و تکذیب حق چیزى دستگیرشان نمىشود، در همین حد توقف مىکنند و چنان مىپندارند که این قوانین و نظامها و سنتها محرک زندگى است، و نمىپرسند که: آیا چه کس آنها را وضع کرده است؟! و چه کس آنها را به جریان مىاندازد، و بر آنها نظارت دارد؟ آرى، علم بر اساس ایمان و معرفت خدا بنا نشده، و گاه زیان آن بیش از سود آن است، بدان سبب که گاه عنوان وسیلهاى براى کفر و تکذیب پروردگار و اراده او مىشود.(تفسیر هدایت، ج۱۴، ص: ۳۱۵)\nنکته ۴۱ : بنده هرچه بیشتر با سوره الرحمان آشنا می شویم به قانون إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظیمٌ(لقمان-۱۳) بیشتر پی می برم. واقعا با این همه نعمتی که خدا به ما داده است چرا عده ای فکر می کنند بدون توحید و بدون توجه به خدا نیز می توان رستگار شد؟ امروزه عده ای هستند که فقط خدمت به مردم را ملاک رستگاری می دانند و حق الناس را بالاتر از حق الله معرفی می کنند. خود این تفکر یک ظلم است. چرا توجه به خدا ارزشش از توجه به مردم کمتر شده است. آیا این ، همان تکذیبی نیست که بارها در سوره الرحمان تکرار شده است که : فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ\nوَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنشَآتُ فِی الْبَحْرِ کَالْأَعْلَامِ ﴿۲۴﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۲۵﴾\nجاری شدگانِ ایجاد شده در دریا که مثل عَلَم و نشانه ای هستند در مِلک خداوند رحمان است.(۲۴) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۲۵)\nنکته ۴۲ : آیهى ۲۴ سوره الرحمان را غالب مفسرین به کشتى ها معنا کرده اند در حالى که در خود آیه صراحتا واژهى کشتى نیامده است. به نظر مى رسد مترجین و مفسرین ، این آیه را تفسیر و ترجمهى به مصداق کرده اند. در واقع آیه یک مفهوم کلى را بیان مى کند که یکى از مصادیقش کشتى است ولى اینکه آیه را تنها به کشتى معنا کنیم صحیح به نظر نمى رسد.\nما با این سبک از تفسیر مخالفیم. وقتی آیات به صورت صفت آمده است باید آنها را تفسیر به همان صفات کرد نه اینکه آنها را در یک مصداق محدود کرد. نباید قرآن را تفسیر و ترجمۀ به مصداق کنیم بلکه باید در ترجمه ها و تفسیرها مفهوم کلی آیات باقی باشد. شما اگر ذیل آیات ابتدایی سوره ذاریات و مرسلات نیز به تفاسیر و ترجمه ها رجوع کنید خواهید دید که بسیاری از آنها در ترجمه و تفسیر بحث را روی باد و ملائکه و … برده اند به گونه ای که ذهن مخاطب مثلا از مفهوم کلی ذاریات و مرسلات تنها روی مصداق باد و ملائکه می رود و این صحیح نیست و در جاهای دیگر نیز این خطاها صورت گرفته است مثلا در آیۀ ۵۵ سوره مائده با اینکه این آیه مفهومی کلی را بیان کرده است ولی مترجمین ، این آیه را تفسیر به مصداق کرده اند و گفته اند که آیه مربوط به حضرت علی است و تنها به حضرت علی اشاره دارد در حالی که آیه صفات انسان هایی که شایستگی سرپرستی دارند را بیان کرده است نه مصداق آن را.\nبه طور کلی برخی چیزها را قرآن مفهومی گفته و نباید گفت که فلان مصداق تفسیر آن است بلکه باید گفت که فلان مصداق یکی از مصادیق آن مفهوم است مثل الخنس الجوار الکنس که معمولا مفسرین به ستاره زده اند در حالی که عام است یا مثل و العادیات ضبحا. به هر حال تفسیر به مصداق مشکلی است که در برخی تفاسیر دیده می شود.\nنکته ۴۳ : الجوار در آیه ۲۴ جمع جاریه به معنای چیزهایی است که جاری هستند. المنشئات نیز به معنای (ایجاد شده ها) می باشد. اعلام نیز جمع عَلَم و به معنای نشانه است. بنابراین ، معنای آیه ۲۴ چنین می شود :\nجاری شدگان ایجاد شده در دریا که مثل عَلَم هستند برای خدا است.\nحال به نظر شما این معنا چه مصداقی می تواند داشته باشد؟\nیکی از محققین قرآنی مقاله ای نوشته و در آن ثابت کرده است که این معنا نمی تواند شامل کشتی شود چرا که آیه می گوید این چیزهایی که جاری شده است منشأش دریا می باشد در حالی که منشأ ایجاد کشتی ، دریا نیست.\nبه هر حال اگر بگوییم آیه شامل کشتی می شود ، کشتی یکی از مصادیق آیه است و این آیه می تواند مصادیق دیگری نیز داشته باشد مثل :\nالف) جریانات آبی که در دریا شکل می گیرد و مثل جاده دارای مسیر مشخصی می باشد و مثل عَلَم و نشانه ای است که راه را نشان می دهد.\nراجع به این معنا و مباحث علمی آن می توانید به مقاله‌ی (کلمه‌ی الجوار در قرآن) از جعفر شریفی مراجعه کنید.\nب) کوه های یخی که در قطبین وجود دارد.\nحتی با پیشرفت علم می توان مصادیق دیگری نیز برای این آیه بیان کرد. هر چیزی که در دریا شناور است و در دریا ایجاد شده است و مثل عَلَم و نشانه می ماند می تواند مصداقی از این آیه باشد.\nنکته ۴۴ : با توجه به اینکه قبل از آیهى ۲۴ از بحر و دریا سخن گفته شده بود ممکن است که ضمیر (له) در آیه ۲۴ علاوه بر خدا به بحر نیز برگردد.\nکُلُّ مَنْ عَلَیْهَا فَانٍ ﴿۲۶﴾ وَیَبْقَى وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ ﴿۲۷﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۲۸﴾\nهر چیزِ غیر خدایی که بر زمین است محکوم به فنا است و تنها چیزی که بقاء دارد آن است که نمودی از پروردگارت که صاحب عظمت و ارزشمندی است را داشته باشد.(۲۶و۲۷) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۲۸)\nنکته ۴۵ : ضمیر (ها) در تعبیر کُلُّّ مَنْ عَلَیهَْا فَانٍ(۲۶) را مفسرین به زمین برگردانده اند. البته ممکن است با توجه به آیات قبلى به الجوار برگردد.\nنکته ۴۶ : آیات کُلُّّ مَنْ عَلَیهَْا فَانٍ(۲۶) وَ یَبْقَى وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الجَْلَالِ وَ الْاکْرَامِ(۲۷) را به چند صورت مى توان معنا کرد :\nالف) هر کسی که بر روی زمین است فانی خواهد شد و زنده نخواهد ماند بلکه همه می میرند و تنها ذات خداست که نمی میرد و همیشه زنده می باشد.\nب) هرکسی که بر روی زمین است در حوادث روز قیامت فانی خواهد شد و تنها چیزی که باقی خواهد ماند وجه خدا است یعنی هر چیزی که روی الهی داشته باشد باقی خواهد ماند و هر چیزی که به خدا متصل نباشد فانی می شود. طبق این معنا برخی از انسان ها که وجه الله هستند در حوادث روز قیامت فانی نمی شوند و آیه ۶۸ سوره زمر نیز همین معنا را می رساند.\nج) همه‌ی کسانی که بر روی زمین هستند محکوم به فنا هستند و همین الآن مهر فنا بر روی پیشانی آنها زده شده است و تنها چیزی که فنا ناپذیر است ذات پروردگار است.(طبق این معنا ، آیه‌ی کُلُّّ مَنْ عَلَیهَْا فَانٍ مربوط به آینده نیست بلکه خبر از همین الآن می دهد)\nد) انسان ها همه محکوم به فناء هستند و مهر فناء بر آنها خورده است و تنها چیزی که می توان آن را باقی نامید وجه الله است. پس هر چقدر که به خدا وصل شویم ماندگار می شویم ولی هر چقدر به مادیات بپدازیم فناء پذیرتر می باشیم. حال طبق این معیار واقعا خوب است هریک از ما راجع به خود فکر کنیم که فانی هستیم یا باقی؟\nنکته ۴۷ : فان در آیه ۲۶ به صورت اسم فاعل آمده و یبقى در آیه ۲۷ به صورت فعل آمده است. این تفاوت شاید به این دلیل باشد که غیر خدا ، مهر فنا بر آنها خورده است و فانى بودن آنها به صورت اسم فاعل بیان شده است تا این نکته را برساند که آنها محکوم به فنا هستند و صفت واقعى آنها فنا است ولى از آن طرف باقى بودن وجه الله به صورت فعل مضارع آمده است تا این نکته را برساند که باقى بودن خدا همیشگى است.\nنکته ۴۸ : در رابطهى با آیه ۲۷ چند نکته قابل ذکر است :\nالف) وجه به معناى صورت است و با توجه به اینکه انسان با صورت با دیگران رو به رو مى شود به صورت وجه گفته شده است. حال به نظر مى رسد که وجه الله به معناى صفاتى از خداست که وقتى انسان با آنها رو به رو مى شود انگار که خدا را دیده است. پس هر آنچه که صورت خدایى دارد باقى و ماندگار است. حال این وجه الله ممکن است به یک اعتبار به ذات خدا و صفات او اشاره داشته باشد و به اعتبار دیگر ممکن است به هر چیزی که وجهی الهی دارد اشاره داشته باشد چه آن چیز انسان باشد یا عمل یک انسان باشد.\nب) در این آیه بر خلاف آیات دیگر سوره الرحمان ، خطابش به صورت مثنى نیست بلکه به صورت ربک آمده است نه ربکما. شاید علت مفرد آمدن خطاب در این آیه این باشد که بحث این آیه آنقدر مهم است که هریک از جن و انس به صورت تک تک مورد خطاب این آیه هستند.\nج) ذو الجلال ، صفت وجه است نه صفت ربک بر خلاف آیه‌ی آخر این صورت که در آن ذی الجلال ، صفت ربک است. پس از آیه ۲۷ و آیه آخر این سوره می فهمیم که جلال و کرامت ، هم صفت خود رب است و هم صفت وجه رب است.\nد) جلال به معناى عظمت معنوی است و کرامت به معناى ارزشمندى است. دقت کنید که اگر مى خواهید معناى صحیح ریشهى (کرم) را یاد بگیرید به آیه ۱۸ سوره حج مراجعه کنید. در این آیه کرم در مقابل هون آمده است. هون به معناى خوارى و در نتیجه کرم به معناى ارزشمندى است. پس کریم به کسی گفته می شود که ارزشمند است. پس اینکه کریم را به معنای بخشنده و مهربان معنا می کنند معنای دقیقی نیست. بله بخشندگی یکی از مصادیق کریم بودن است ولی کریم ، یک معنای عام دارد که بزرگواری و ارزشمندی را می رساند\nبه هر حال طبق آیه ۲۷ وجه الله داراى عظمت و ارزشمندى است و به همین خاطر است که باقى مى ماند. از این تعبیر مى فهمیم که غیر از خدا هر چیز دیگرى اگر چه در ظاهر عظمت و ارزش داشته باشد ولى واقعا عظمت و ارزش ندارد. اگر کسى عظمت و ارزش مى خواهد باید خدایى شود. اگر کسى بقاء مى خواهد باید خدایى شود.\nه) طبق برخی از معانیِ گفته شده از این آیات بدست می آید که چیزهای غیر خدایی نابود می شود. چه بسا بتوان از این معنا استفاده کرد که جهنم زمانی نابود خواهد شد چون جهنم و گناه چیزهایی هستند که وجه و روی الهی ندارند و در نتیجه زمانی نابود خواهند شد.\nنکته ۴۹ : پى بردن به مفهوم آیه ۲۶ و ۲۷ خودش یک نعمت بزرگ است و به همین خاطر بعد از این دو آیه از تعبیر فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ(۲۸) استفاده شده است. به هر حال این آیه به ما یاد مى دهد که اگر بخواهیم بقاء پیدا کنیم چه باید بکنیم. این آیه ما را به ضعف خود آگاه مى کند. این آیه به ما مى فهماند که غیر از خدا همه چیز محکوم به فناء است. این آیه ما را به عظمت خدا آگاه مى کند. این آیه به ما یاد می دهد که هرکس به خدا وصل شد ماندگار است. آیا اینها نعمت نیست؟\nو اما در تفسیر نمونه در این زمینه چنین آمده است :\nچگونه” مساله فنا” مىتواند در زمره نعمتهاى الهى قرار گیرد؟\nممکن است از این نظر باشد که این فنا به معنى فناى مطلق نیست، بلکه دریچهاى است به عالم بقا و دالان و گذرگاهى است که شرط وصول به سراى جاویدان عبور از آن است.\nدنیا با تمام نعمتهایش زندانى است براى مؤمن، و خروج از این دنیا آزاد شدن از این زندان تنگ و تاریک است.\nو یا از این نظر که ذکر نعمتهاى فراوان گذشته ممکن است مایه غفلت و غرق شدن گروهى در زندگى دنیا و انواع خوردنیها و نوشیدنیها و لؤلؤ و مرجان و مرکبهاى راهوارش گردد، لذا یادآورى مىکند که این دنیا جاى بقا نیست، مبادا دلبستگى به اینها پیدا کنید، و از آنها در مسیر پروردگار بهره نگیرید که این تذکر خود نعمتى است بزرگ.(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۳۵)\nیَسْأَلُهُ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ ﴿۲۹﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۳۰﴾\nهر آن کس که در آسمان ها و زمین است حتی کسانی که خدا ناباور هستند با زبان حال از او درخواست می کنند چون همه محتاج او هستند. خداوند نیز هر روز در کاری است و امور بندگانش را تدبیر می کند.(۲۹) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟\nنکته ۵۰ : تعبیر یَسئَلُهُ مَن فىِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ در آیه ۲۹ به چند صورت مى تواند معنا شود :\nالف) کسانی که در آسمانها و زمین هستند از خدا حاجت می طلبد و با زبان قال از او یاری می خواهد.\nب) هر آن کس که در آسمان ها و زمین است حتی کسانی که خدا ناباور هستند با زبان حال از او درخواست می کنند چون همه محتاج او هستند.\nج) کسانی که در آسمان ها و زمین هستند سوالاتی که دارند را از خدا می پرسند تا خدا مسیر هدایت را به آنها برساند.\nتوجه شود که طبق برخی از معانی تعبیر مَن فىِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ عمومیت دارد و همه را شامل می شود ولی طبق برخی از معانی تعبیر مَن فىِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ مجمل است و شامل همه نمی شود.\nنکته ۵۱ : در رابطهى با تعبیر کُلَّّ یَوْمٍ هُوَ فىِ شَأْنٍ در آیه ۲۹ چند نکته قابل ذکر است :\nالف) (هو) در این تعبیر ممکن است به خدا برگردد و ممکن است به مَن فىِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ برگردد. البته غالب مفسرین گفته اند که این ضمیر به خدا برمی گردد.\nب) این تعبیر چند معنا می تواند داشته باشد :\n۱) با توجه به اینکه طبق جمله‌ی قبلی ، موجودات آسمان و زمین از خدا درخواست می کنند خدا هر روز درخواست های آنها را اجابت می کند و هر روز به آنها وجود می دهد. پس خدا هر روز در شأن و کاری می باشد.\n۲) خدا هر روز موجودات جدید می آفریند.\n۳) خدا هر روز امور عالم را از حالی به حال دیگر می برد. مریضی را سالم می کند. سالمی را مریض می کند. متکبری را ذلیل می کند و ذلیلی را قوت می بخشد و ….\nخلاصه اینکه این تعبیر می خواهد به ما یاد دهد که خدای ما خدایی ساکن نیست بلکه خدایی فعال است.\nج) در تفسیر نمونه در توضیح این تعبیر چنین آمده است :\nآرى خلقت او دائم و مستمر است، و پاسخگویى او به نیازهاى سائلان و نیازمندان نیز چنین است، و هر روز طرح تازهاى ابداع مىکند.\nیک روز اقوامى را قدرت مىدهد، روز دیگرى آنها را بر خاک سیاه مىنشاند، یک روز سلامت و جوانى مىبخشد، روز دیگر ضعف و ناتوانى مىدهد، یک روز غم و اندوه را از دل مىزداید، روز دیگر مایه اندوهى مىآفریند، خلاصه هر روز طبق حکمت و نظام احسن، پدیده تازه و خلق و حادثه جدیدى دارد.\nتوجه به این حقیقت، از یک سو نیاز مستمر ما را به ذات پاک او روشن مىکند، و از سوى دیگر پردههاى یاس و نومیدى را از دل کنار مىزند.\nو از سوى سوم غرور و غفلت را در هم مىشکند.\nآرى او هر روز در شان و کارى است.\nبعضى نیز شان نزولى براى آیه ذکر کردهاند که این آیه رد بر گفتار یهود است که معتقد بودند خداوند روز” شنبه” همه کارها را تعطیل مىکند! و هیچ حکم و فرمانى نمىدهد! قرآن مىگوید: برنامه آفرینش و تدبیر او لحظهاى تعطیلبردار نیست.\nگفتیم آیه” کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ” هم امید آفرین است، هم غرورشکن، و هم نشانه دوام خلقت و استمرار آفرینش، به همین دلیل گاهى پیشوایان اسلام براى امید بخشیدن به افراد مخصوصا روى این آیه تکیه مىکردند، چنان که در داستان تبعید دردناک” ابو ذر” به” ربذه” مىخوانیم: على ع با جملههاى بسیار گیرا و پر معنى به هنگام بدرقه او به او دلدارى داد، سپس امام حسن ع فرزند رشید امیر مؤمنان او را به عنوان” عمو” خطاب کرد و جملههاى دیگرى افزود، بعد از او سالار شهیدان امام حسین ع زبان به سخن گشود و فرمود:\nیا عماه! ان اللَّه تعالى قادر ان یغیر ما قد ترى، اللَّه کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ، و قد منعک القوم دنیاهم و منعتهم دینک … فاسال اللَّه الصبر و النصر.\n..” اى عمو! خداوند متعال قادر است که این شرائط را دگرگون سازد، و او هر روز در شان و کار تازهاى است، آنها تو را مزاحم دنیاى خود دیدند و تو را بازداشتند، و تو آنها را مزاحم دین خود دیدى و از آن بازداشتى … از خدا شکیبایى و پیروزى بطلب” «الغدیر جلد ۸ صفحه ۳۰۱٫ […..]».\nو نیز مىخوانیم هنگامى که امام حسین ع به سوى کربلا مىآمد وقتى به منزلگاه” صفاح” رسید” فرزدق شاعر” حضرت را ملاقات کرد، امام ع فرمود: بین لى خبر الناس خلفک:” بگو ببینم مردم پشت سرت چگونه بودند (اشاره به مردم عراق است) عرض کرد: الخبیر سالت، قلوب الناس معک، و سیوفهم مع بنى امیه! و القضاء ینزل من السماء و اللَّه یفعل ما یشاء:\n” از شخص آگاهى سؤال کردى، بدان دلهاى مردم با تو است، اما شمشیرهایشان با بنى امیه است! اما فرمان الهى از آسمان نازل مىشود و خداوند هر چه را صلاح بداند و اراده کند انجام مىدهد”.\nامام حسین ع فرمود: صدقت للَّه الامر یفعل ما یشاء، و کل یوم ربنا فى شان:” راست گفتى خدا هر چه را مشیت کند انجام مىدهد، و پروردگار ما هر روز در شان و کارى است” «” کامل ابن اثیر” جلد ۴ صفحه ۴۰٫».\nاینها همه نشان مىدهد که این آیه آیهاى است امیدبخش براى مؤمنان.\nجالب اینکه مىگویند: یکى از امراء از وزیر خود از تفسیر این آیه سؤال کرد اما او اظهار بىاطلاعى نمود و تا فرداى آن روز مهلت خواست.\nهنگامى که محزون و غمناک به منزل آمد غلام سیاه (با معرفتى) داشت سؤال کرد: چه خبر است؟ ماجرا را گفت، غلام اظهار داشت به سراغ امیر برو اگر مایل باشد من تفسیر آیه را براى او بازگو مىکنم، امیر او را خواست و از وى سؤال کرد، در پاسخ گفت:\nاى امیر! شانه ان یولج اللیل فى النهار، و یولج النهار فى اللیل، و یخرج الحى من المیت، و یخرج المیت من الحى، و یشفى سقیما و یسقم سلیما، و یبتلى معافا، و یعافى مبتلى، و یعز ذلیلا، و یذل عزیزا، و یفقر غنیا و یغنى فقیرا:” شان خداوند این است که شب و روز را یکى بعد از دیگرى مىآورد، و مىبرد، از دل مرده زنده خارج مىکند، و از زنده مرده، بیمارى را شفا مىدهد، و سالمى را بیمار مىکند، تندرستى را مبتلا مىسازد، و مبتلایى را عافیت مىبخشد، ذلیلى را عزت مىدهد، و عزیزى را ذلیل مىکند، ثروتمندى را فقیر مىسازد و فقیرى را غنى مىکند”! امیر گفت: فرجت عنى فرج اللَّه عنک:” مشکلى را براى من گشودى خداوند مشکلت را بگشاید” و بعد او را اکرام کرد و انعام داد «” تفسیر قرطبى” جلد ۹ صفحه ۶۳۳۷٫». (تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۳۸ تا ۱۴۳)\nد) اگر ضمیر (هو) در عبارت کُلَّّ یَوْمٍ هُوَ فىِ شَأْنٍ به موجودات برگردد مراد این است که موجودات ، هر روز در شأن و کاری هستند. هر روز دگرگون می شوند. هر روز خلق می شوند. خلاصه اینکه دنیا ، دنیای متنوعی است و هم خالق هر روز در یک شأنی است و هم مخلوقات.\nه) در کتاب التحقیق در توضیح عبارت مورد بحث چنین آمده است :\nیراد ظهور الإفاضات الرحمانیّه و الألطاف الجاریه على مقتضى السؤالات و الدعوات بألسنه حالیّه أو مقالیّه. و تنکیر الشأن: یدلّ على التنوّع و التبدّل و التغیّر، و على هذا لا یمکن أن یراد منه مقام الصفات و لا مقام العلم و الإدراک و لا مقام الحال، فانّ هذه المقامات لا تقبل التحوّل و التنوّع فی مقام الالوهیّه، و إن کانت اعتباریّه صرفه فی تلک المقام- و کمال الإخلاص له نفی الصفات عنه.(التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۶، ص: ۱۰)\nترجمه : مراد از آیه این نیست که مقام صفات خدا در حال تحول است چرا که این مقامات قابل تحول نیست. بنابراین مراد این است که هر روز افاضات رحمانى خدا و الطاف او طبق درخواست لسانى و حالى موجودات ظهور پیدا مى کند.\nسَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلَانِ ﴿۳۱﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۳۲﴾ یَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَن تَنفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانفُذُوا لَا تَنفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ ﴿۳۳﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۳۴﴾ یُرْسَلُ عَلَیْکُمَا شُوَاظٌ مِّن نَّارٍ وَنُحَاسٌ فَلَا تَنتَصِرَانِ ﴿۳۵﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۳۶﴾\nای دو گروه گرانمایه و سنگین وزن (ای جن و انس)، ما برای رسیدن به حال شما از کارهایی فارغ می شویم و به طور دقیق به کار شما می پردازیم.(۳۱) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۳۲) ای گروهِ کثیر جن و انس اگر توان این را دارید که از اطراف آسمان ها و زمین نفوذ کنید و از عذاب الهی فرار کنید یا قدرت نفوذ علمی خود را در آسمان ها وزمین گسترش دهید چنین کاری را انجام دهید ولی شما نمی توانید چنین کاری را انجام دهید الا به وسیله‌ی یک سلطه که در مورد فرار از عذاب الهی شما این سلطه را ندارید ولی در مورد گسترش نفوذ علمی در آسمان و زمین ممکن است چنین سلطه ای را از لحاظ علمی و تکنولوژی پیدا کنید.(۳۳) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۳۴) اگر بخواهید به فَانفُذُوا در آیه ۳۴ عمل کنید بر شما شراره هایی از آتش و همچنین دود نحسی که آتشی ندارد ارسال می شود و در نتیجه نمی توانید یکدیگر را یاری کنید.(۳۵) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۳۶)\nنکته ۵۲ : در کل قرآن تنها در سه مورد است که (ایه) بدون الف نوشته شده است : یکى در آیه ۳۱ سوره الرحمان و دیگرى در آیه ۳۱ سوره نور و مورد سوم در آیه ۴۹ سوره زخرف. نمى دانم که نوشته شدن (ایه) در این سه آیه به این صورت آیا نکته اى دارد یا نه؟\nنکته ۵۳ : ممکن است کسی با خواندن آیه ۳۱ برایش سوال پیش بیاید که فارغ شدن خدا به چه معنا است؟ مگر می توان برای خدا تصور کرد که از کاری فارغ شده و به کار دیگری می پردازد؟\nدر جواب باید گفته شود که اولا در این آیه فراغت ، با ضمیر جمع آمده است نه مفرد و ممکن است مراد از آن سیستم الهی باشد و در نتیجه مراد این است که این سیستم که شامل ملائکه و مأموران الهی هستند از بقیه‌ی کارها فارغ می شوند و به کار حساب و کتاب جن و انس می پردازند.\nعلاوه بر این با توجه به اینکه خدا طبق آیه ۲۹ هر روز در هر کاری است مراد از فراغت برای جن و انس می تواند این باشد که ما از کار دنیای شما فارغ می شویم و به کار آخرت شما می پردازیم. پس یک کار تمام شده و کار دیگری شروع شده است و این دلالت بر نقص خدا ندارد. به این نکته نیز توجه شود که این آیه مفهوم ندارد که کسی از آن استفاده کند که خدا وقتی مشغول حساب و کتاب شد از چیزهای دیگر غافل می شود. این آیه مربوط به فراغت نسبت به دنیا است نه نسبت به هر چیز دیگر و می خواهد بگوید از امر دنیای شما فارغ می شویم و به امر آخرت شما می پردازیم.\nنکته ۵۴ : آیات ۳۱ تا ۳۶ را خیلى از مفسرین در رابطهى با قیامت معنا کرده اند. به عنوان مثال تفسیر المیزان این آیات را این گونه توضیح داده است :\nخطاب به گروه جن و انس در این آیه شریفه به طورى که از سیاق استفاده مىشود از خطابهاى روز قیامت است، و خطابى است تعجیزى، یعنى مىخواهد بفرماید: روز قیامت هیچ کارى نمىتوانید بکنید.\nو مراد از استطاعت، قدرت، و مراد از نفوذ از اقطار، فرار از کرانههاى محشر است، چون کلمه اقطار جمع قطر است که به معناى ناحیه است و معناى آیه این است که: اى گروه جن و انس- در ضمن باید دانست اینکه جن را جلوتر از انس آورد، براى این بود که طایفه جن در حرکات سریع تواناتر از انسان است- اگر توانستید از حساب و کتاب قیامت بگریزید، این شما و این نواحى آسمانها و زمین، ولى به هر طرف بگریزید بالأخره به ملک خدا گریختهاید، و شما نمىتوانید از ملک خدا درآیید، و از مؤاخذه او رها شوید.\n” لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ”- یعنى قادر بر نفوذ نخواهید بود، مگر با نوعى سلطه که شما فاقد آن هستید. و منظور از سلطان، قدرت وجودى است، و سلطان به معناى برهان و یا مطلق حجت است، و سلطان به معناى ملک نیز هست.\n” یُرْسَلُ عَلَیْکُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ” کلمه” شواظ” به طورى که راغب گفته به معناى شعله بىدود آتش است. مجمع البیان هم آن را به شعله سبز رنگى معنا کرده که از آتش برمىخیزد، و این معنا نزدیک به همان معنایى است که راغب کرده، و کلمه” نحاس” به معناى دود است، و راغب آن را به شعله بىدود معنا کرده، مىفرماید: آتشى سبز رنگ و بدون دود، و یا به شکل دود بر شما مسلط مىکند، و آن وقت دیگر نخواهید توانست یکدیگر را یارى کنید.\n” فَلا تَنْتَصِرانِ”- این کلمه از باب افتعال است، که وقتى تثنیه و دو طرفى مىشود معناى باب تفاعل” تناصر” را مىدهد، که اصلا بر این بنا شده، که عملى طرفینى را تفهیم کند، پس جمله” لا تنتصران” معناى” لا تتناصران” را مىدهد، یعنى نمىتوانید یکدیگر را نصرت دهید، و بلا را از یکدیگر برطرف نموده، در نتیجه همگى از رنج آن رهایى یابید، براى اینکه آن روز همه اسباب از کار مىافتند، و هیچ حافظى از امر خدا وجود ندارد.(ترجمه المیزان، ج۱۹، ص: ۱۷۸)\nاگر آیات اینگونه معنا شود چند نکته قابل ذکر است :\nالف) مراد از سلطان ، هر چیزی است که بتواند ما را از عذاب نجات دهد مثل ایمان و عمل صالح.\nب) تعبیر فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ در آیه ۳۴ دلالت دارد که عدم فرار جن و انس از حساب و کتاب خودش یک نعمت است. به هر حال دادگاهى که مجرم نتواند از آن فرار کند نعمت بزرگى است. و اما تعبیر فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ در آیه ۳۶ دلالت دارد که عذاب الهى نیز یک نعمت است. به هر حال مجازات الهى خودش نمودى از رحمت خداست چرا که از طرفى دفاع از مظلوم است و از طرف دیگر خود مجرم را نیز پاک مى کند.\nنکته ۵۵ : شواظ در آیه ۳۵ به معناى شعلهها و شرارههاى آتش است که بدون دود هستند. در کتاب التحقیق ذیل ریشهی (شوظ) آمده است که این ریشه به معناى شعله اى است که از آتش جدا مى شود.\nو اما نحاس در این آیه از نحس آمده است و به دودى گفته مى شود که بدون آتش است و در واقع برکت ندارد و نحس است.\nنکته ۵۶ : آیات ۳۱ تا ۳۶ سره الرحمان را برخی از مفسرین به گونه‌ی دیگری نیز معنا کرده اند. به عنوان مثال آقای عبد العلی بازرگان در کتاب نظم قرآن این آیات را این گونه معنا کرده است :\nآیه‌ی سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلَانِ(۳۱) زمانی را تداعی می نماید که جز جن و انس موجود دیگری در روی زمین باقی نمانده یا اگر مانده در خدمت این دو گرانمایه است. می دانیم در برابر عمر ۵/۴ میلیارد ساله زمین نوع انسان نوزاد تازه واردی است که حداکثر یک میلیون سال از پیدایش انواع وحشی آن می گذرد. یعنی اگر عمر کره زمین را یک سال فرض کنیم عمر نوع انسان از ابتدا تا کنون کمتر از ۲ ساعت می باشد. در این مدت میلیون ها نوع از انواع دریایی ، پرنده ، خزنده و … پا به عرصه وجود گذاشته و پس از میلیون ها سال منقرض شده اند. کره خاکی ما بیش از یکصد میلیون سال زیر سم سنگین حیوانات کوه پیکری چون دایناسورها بود و اکنون صد میلیون سال از انقراض این نوع می گذرد و به همین نحو انواع موجودات متنوع دیگر… تاریخ طبیعی گواهی می دهد موجودات روی زمین بتدریج تکامل یافته به انسان رسیده اند و با تکامل انسان به تدریج صحنه را برای این نوع کاملتر تخلیه می نمایند. اکنون سراغ بسیاری از پرندگان یا حیوانات وحشی را تنها در باغ وحش های محدود می توان گرفت و از نوع آنعا تعداد انگشت شماری بیش باقی نمانده است. با پیشرفت صنعت و تکنولوژی و رشد جمعیتِ جوامع انسانی و محدودیت محیط زیست بتدریج حیوانات باقی مانده هم منقرض خواهند شد و سرانجام تنها جن و انس یا حیواناتی که در خدمت آنها هستند مثل گاو و گوسفند و میکروب های مفید باقی خواهند ماند که خداوند فارغ از انواع دیگر به کمال این دو گرانمایه خواهد پرداخت. سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلَانِ\nآیه‌ی بعدی یَامَعْشَرَ الجِْنِّ وَ الْانسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَن تَنفُذُواْ مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ فَانفُذُواْ لَا تَنفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ(۳۳) صحنه‌ی دیگری را بر پرده‌ی ذهن تصویر می نماید که انسان پیشرفته‌ی آینده با تکنولوژی پیچیده‌ی خود بر اقطار آسمان ها و زمین نفوذ کند و کهکشان ها را در نوردد. شاید چنین آرزویی برای انسان قرن گذشته محل می نمود ولی نسل امروز که شاهد سفینه های فضایی و کشفیات حیرت آور علمی بوده است می تواند چنین آینده ای را باور نماید. امروز با تلسکوپ های فوق مدرن رادیویی ، اختر شناسان کهکشان های تا فاصله صدها میلیون سال نوری را رصد کرده اند. در ذهن خود می توانید مجسم نمایید که فقط ده قرن آینده ، انسان به چه موضع علمی تکیه دارد.\nنکته ۵۷ : تفسیر هدایت نیز از آیات ۳۳ و ۳۵ تفسیر علمی کرده است که در زیر به آن اشاره می شود :\n[۳۳- ۳۶] و خداوند متعال افقهاى چشمداشت و توقع را در برابر انسان به دورتر از اساطیر بشرى انتقال مىدهد تا بیش از ۱۳ قرن از زمان بر علم نوین پیشى داشته باشد، و این مایه تعجب نیست، از آن سبب که در کتاب خدا آمده است.\nفلسفههاى بشرى پیوسته در صدد بند نهادن بر عقل انسان و زنجیر کردن چشمداشتهاى او و گذاشتن بار سنگینى بر نفس او بودهاند که وى را از اعتماد به خود و توکل کردن بر پروردگارش بازدارند، و این در آن هنگام بود که جهل حکمفرمایى داشت و مجموعهاى از نظریات ابتدایى درباره انسان و عالم وضع شد که آنها را هدف علم و منتهاى معرفت تصور مىکردند، و عنوان سقفى براى فکر و زندانى براى عقل پیدا کرد، و گردنهاى سختگذر در برابر پیشرفت شد.\nیکى از هدفهاى رسالتهاى الاهى شکستن این حدود و مرزهاى وهمى بود، و انگیختن انسان به حرکت به سوى آفاق علم و جستجوى خواستهها و چشمداشتهاى پنهان در وجودش. و پروردگار ما سبحانه و تعالى درباره رسالت فرستادهاش محمد (ص) چنین مىگوید: یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ «تا به نیکى و معروف فرمانشان دهد، و از ناپسند و منکر بازشان دارد، و پاکیزهها را بر ایشان حلال و پلیدیها را بر ایشان حرام کند، و بار سنگین و غل و زنجیرها را که بر ایشان است از آنان جدا کند». «اعراف-۱۵۷».\nاتومبیل در آن زمان چیزى محال به نظر مىرسید که حتى به شوخى هم در خیال آنان نمىگنجد، و ناگهان قرآن چندان انسان را به جاهاى دور برد که شجاعت اندیشه رسیدن به کرانههاى آسمان و زمین را به او الهام کرد و در این باره به سخن گفتن با او پرداخت. و آیا شنیدن چنین سخنى از خداوند مقتدر چه اندازه مىتواند اعتماد به نفس را در انسان تقویت کند، و با ایمان آوردن به این گفتهها تا چه حد چشمداشتها و انتظارهاى او گسترش مىپذیرد؟\nمفسران درباره مضمون آیه ۳۳، با وجود آشکار بودن آن با یکدیگر اختلاف دارند. براى چه؟ براى آن که اندیشه آدمى بنا بر جوّ علمى محیط بر او محدودیت پیدا مىکند، و به همین سبب پس از آن که مسلمانان با فکر یونانى آشنا شدند، و مخصوصا در میدان علم نجوم بطلمیوسى که در آن آسمان از جمله جوهرهایى محسوب مىشد که قابل بستن و گشودن نیست، در نتیجه همین طرز تفکر بعضى از مفسران آراء و نظرهایى دور را مطرح ساختند، و گفتند که محال است جن و انس به آفاق بالا رود و از «إن استطعتم» موجود در این آیه چالشى آشکار احساس مىشود، و معناى آن این است که شما قدرت نفوذ پیدا کردن به اقطار آسمانها و زمین را ندارید، در صورتى که آیه آشکارا خلاف این را نشان مىدهد، از آن روى که در پایان آن مىخوانیم: لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ، و بنا بر این چنین کارى از ایشان برمىآید، بدان شرط که سلطان و قدرت و وسیله این کار را در اختیار داشته باشید. و قرآن بدین گونه منعکس کننده نظریات علمى رایج در زمان نزول خود نیست، و اگر ساخته بشر مىبود، امکان نداشت که از آثار آن نظریات در امان بماند، چه مگر افکار انسان برخاسته از جوّ علمى محیط بر او نیست؟ آیا نمىبینى که چگونه تفسیرهاى مردمان از قرآن در تحت تأثیر جوهاى علمى زمان نوشته شدن آنها بوده است، در صورتى که بحث در آنها درباره کتابى جریان داشته که هیچ نقصى به آن راه ندارد، و هیچ کتابى را که انسان در سراسر تاریخ تألیف کرده است نمىیابیم مگر آن که بازتابى از سطح علمى زمان نوشتن آن است جز قرآن. آیا همین مطلب ما را به آن راهنمایى نمىکند که آن کتاب پروردگار ما است که باطل نه از پیش بر آن راه مىیابد، و نه از پس از آن؟\nبدین گونه قرآن همیشه مقیاس تمدن است، و اگر با نظریهاى علمى ناسازگار باشد، بدون شک قول خدا را استوار و ثابت خواهیم یافت، و اما آن نظریه از میان خواهد رفت.\nیا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا «اى گروه جنّ و انس! اگر توانستید که از اطراف آسمانها و زمین به درون روید، پس به درون روید.»\nقرآن بدین گونه چشم داشت و توقع نهفته در درون نفس انسان را به طرف علم و معرفت و پیشرفت برمىانگیزد، و با او درباره بادى سخن مىگوید که در خدمت سلیمان (ع) بود، و این که او چگونه زندگى موجود در پیرامون خویش (کوهها و جنّیان و پرندگان و …) را مسخر کرد و در خدمت تمدن بشرى قرار داد، و این تأکیدى بر آن بود که راه در برابر او براى رسیدن به این قله بلند تمدّن بشرى وجود دارد، و طبیعه در آن هنگام که در این آیه ما را از امکان شکافتن فضا آگاه مىکند و برمىانگیزد، نقشه سفینه فضایى را براى ما ترسیم نمىکند، و چرا در آن سورهاى نازل نشده است که با ما از لغت و زبان پرندگان با ما سخن گوید؟ براى آن که قرآن یک کتاب فنّاورى (تکنولوژى) نیست- هر اندازه هم که به بعضى از حقایق اشاره مستقیم کرده باشد- بلکه کتاب زندگى است که ما را به طرف علم رهبرى مىکند، و اعتماد به نفس در ما پدید مىآورد، و عقلها و نیروهاى ما را در مجارى اختصاصى صحیح آنها مىاندازد، و اما پیشرفت علمى با تحول پیدا کردن خواستهها و توقعها و حقایقى که به حقیقت مىپیوندد از وظایف عقل بشرى است، و اگر چنین کند سقفى براى اندیشه و حدّى براى عقل و گردنه دشوارى در برابر تطوّر و تکامل پدید آورده است، در صورتى که مطلوب آن است که برنامهاى براى اندیشه و انگیزهاى براى عقل و موجبى براى تطوّر و تکامل بوده باشد.\nقرآن در این جا مىخواهد ما را به طرف یک چشم داشت حضارى و تمدنى بزرگ برانگیزد که شکافتن افقها و مسخر کردن ناحیه گستردهترى در این جهان فراخ است که براى ما آفریده شده، و قرار دادن آن در خدمت بشریت، و براى درآمدن به آن از کلمه ژرفى مدد مىگیرد که از اندیشههاى تمدنى مقدار فراوانى را با خود دارد، چه ما را به لفظ «یا معشر» خطاب مىکند که از عشرت و تعاشر است و آن گرد هم فراهم آمدنى است که افراد آن را پیوندهاى معینى به یکدیگر ارتباط مىدهد، و بلکه این کلمه به گستردهترین معانى تعاون اجتماعى میان افراد آن را آشکار مىسازد، و با این کار قرآن فکر مهمى را در برابر چشم و دید ما قرار مىدهد، و آن این که دستاوردهاى تمدنى بزرگ، همچون نفوذ کردن در آفاق، ممکن نیست که از خواسته و چشم داشت بودن به واقعیتى علمى و عملى انتقال پیدا کند، مگر با کوشش و تلاشى گروهى که در آن قدرتها و نیروها به تعاون با یکدیگر مىپردازد، و اندیشهها به بارور کردن یکدیگر مىپردازد، و شناختها تکامل پیدا مىکند، و ارادهها یکدیگر را تقویت مىکند، و در این جا به ذکر بشر «الانس» اکتفاء نکرده بلکه جن و انس را با هم در معرض خطاب قرار داده است، در صورتى که در دو آیه ۱۴ و ۱۵ که از آفرینش سخن رفته، انس را بر جن مقدم داشته است، در این جا بر عکس جن را بر انس تقدم داده، و سبب آن است که در آن دو آیه سخن از برترى است و انسان به سبب برتر بودن نسبت به جن بر آن تقدم یافته، در صورتى که در این آیه سخن از اکثریت «یا معشر» است و به همین سبب جن را که شمار بیشترى دارد مقدم داشته است. و ظاهرا سبب ذکر جنّ در این سیاق آن است که:\n۱- قرآن رسالت جهانى عام و فراگیر است، و به همان گونه که در آن انسان مورد خطاب قرار گرفته گروه جنیان نیز مخاطب بودهاند، چه این هر دو گروه براى یک منظور آفریده شدهاند که آن هم عبادت و پرستش است: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ «جنّ و انس را جز براى آن که عبادت کنند نیافریدم»، «ذاریات-۵۶« به همان گونه که آتش دوزخ براى کسانى از این هر دو گروه آفریده شده است که عصیان و نافرمانى کنند: وَ لکِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّی لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّهِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ «ولى سخن استوار شد از من و جهنم را از جن و انس هر دو پر خواهم کرد»، «سجده-۱۳» بدین گونه قرآن براى هر دو گروه نازل شده است. و در قرآن اشارههایى آشکار به این حقیقت وجود دارد، از جمله: قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقالُوا إِنَّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً یَهْدِی إِلَى الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ وَ لَنْ نُشْرِکَ بِرَبِّنا أَحَداً … وَ أَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَ مِنَّا دُونَ ذلِکَ کُنَّا طَرائِقَ قِدَداً … وَ أَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدى آمَنَّا بِهِ فَمَنْ یُؤْمِنْ بِرَبِّهِ فَلا یَخافُ بَخْساً وَ لا رَهَقاً …»، «سوره جن« و ندایى جهانى همچون نداى قرآن جز شایسته پروردگار صاحب عزّت نیست، و حتى انسان، هر اندازه هم که چشم داشت جهانى داشته باشد، راهى براى طرف خطاب قرار دادن جن ندارد، و شاید بشر روزى به مقامى برسد که در تراز تعاون با جنیان قرار گیرد، چنان که براى سلیمان نبى (ع) بنا بر گفته قرآن چنین شد: قالَ عِفْرِیتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِکَ «دیوى از جنیان گفت که من آن را، پیش از این که از جاى خود برخیزى، برایت خواهم آورد».«نمل-۳۹«\n۲- هدف وحى از این برانداختن یکى از نظریههاى نادرست بود که مانعى براى ورود انسان به علم فضا و اکتشاف گنجینههاى زمین و سرزمینهاى ناشناخته آن به شمار مىرفت، و نیز این را که انسان نمىتواند در اقطار آسمان نفوذ کند، و در آن سوى دریا و صحرا چیزى جز دریاهاى تاریک و نواحى ناشناخته ترسناک وجود ندارد که بشر را راهى براى رفتن به آنجا نیست، و این کار تنها از جنیان برمىآید، پس این آیه نازل شد تا انسان اعتماد به نفس را باز یابد، و به او تأکید کند که انس و جن قدرت برابر با یکدیگر دارند، و با آن که جن از مخلوطى از آتش آفریده شده که به طبع خود- بنا بر نظر بشر- ضعیف است و قابل نفوذ در صورتى که انسان از گل خشک که به طبع خود- بر حسب نظر بشر- غیر قابل نفوذ است.\n۳- و شاید در آیه یک معنى تمدنى موجود باشد که هدف از آن برانگیختن ما و جنیان به مسابقه گذاشتن در راه تحقق بخشیدن به آن خواسته تمدنى بوده باشد که آیه با نفوذ در اقطار آسمانها و زمین اشاره کرده است، و سپس آیه مىگوید: إِنِ اسْتَطَعْتُمْ و نمىگوید: لو استطعتم که براى ناممکن بودن به کار مىرود، در صورتى که «إن» براى شرط است، و پروردگار ما از این شرط با استطاعت یاد مىکند، یعنى این که قدرت کامل و به تمام معنى براى این کار داشته باشید، و این شبیه گفته دیگر خدا است که گفت: وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا «و خدا را است بر مردم حج خانه براى هر کس که توانایى آن را داشته باشد»، «آل عمران-۹۷» ولى استطاعت نفوذ در اطراف و اکناف آسمان و زمین جز با مطالعه و تحقیق در موانع موجود در این راه و از آنها گذشتن فراهم نمىآید که مهمترین آنها دو تا است:\nاول: خطرهاى احتمالى همچون اجرام آسمانى سوزان که در آن خصوص در ضمن تفسیر آیه ۳۵ سخن خواهیم گفت.\nدوم: مقابله و چالش با طبقات آسمان و زمین، و این چالش اساسى و ثابت است، پس اگر انسان خواستار آن باشد که به گنجهاى عمقى زمین برسد، باید به چالش بپردازد و مسافتى را از سطح زمین تا آن جا که کانیهاى طبقات مختلف در آن قرار دارد به اعماق برود.\nبه همین گونه اگر انسان خواستار شکافتن آسمانها در جهت ماه باشد، یا هر هدف آسمانى دیگر، باز هم با موانعى بزرگتر رو به رو است، چه لازم است که پیش از فراهم آوردن مادّى وسایل این سفر، علم آن را پیدا کند که چه باید کرد، و ممکن است همچون در بسیارى از آزمایشهاى نخستین از این گونه دچار شکست شود، چه در این سفر با جاذبههاى مختلف و طبقاتى که با یکدیگر تفاوت دارند رو به رو مىشود، و چنان است که جاذبه و گرانش در بعضى از آنها به صفر مىرسد، و در بعضى دیگر فشار بالا مىرود، و در بیشتر آنها اکسیژن وجود ندارد، و بلکه در بعضى دیگر وجود گازهاى زیانبخش براى انسان تصور مىشود، و شاید معنى نفوذ و عبور کردن که تنها به عبور از میان یک سیال مربوط مىشود، دلیلى بر وجود این چالشها بوده باشد، و کارشناسان ایستگاههاى فضایى اکنون ماهوارهها و کارشناسان را هنگامى به فضا روانه مىکنند که تحقیقات مفصلى در طبقات مختلف جو صورت گرفته باشد، و این همه براى آن است که جاى ضعیفترى را براى وارد شدن و عبور کردن به دست آورند.\nهنگامى که انس و جن بتوانند بر این چالشها پیروز شوند، آن گاه است که از اقطار گذشتهاند و فرمان پروردگار ما «فانفذوا» صورت عمل پیدا کرده است.\nاین فعل تنها مفید امکان نیست، بلکه بر حسب ظاهر بر دعوت و تشویق و تحریض براى نفاذ (نفوذ) دارد، و همچون این گفته خداى تعالى است که:\nفَامْشُوا فِی مَناکِبِها وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ، و این گفته: قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا، و این گفته: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَهَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ، و بدین گفته بر انسان شایسته است که از قدرتهاى خود براى تسخیر بزرگترین گستره از این کایناتى که براى او آفریده شده استفاده کند، و چه بس که از این راه، علاوه بر معرفت تازهاى که به دست آورده، درمان بسیارى از بیماریهاى خود را اکتشاف کند، و براى دشواریها و بحرانهایى که گاهگاه با آنها رو به رو مىشود، راه حلى به دست آورد.\nبدین گونه اسلام در آن مىکوشد که براى برداشتن غل و زنجیرهایى که فلسفهها بر دست و پا و جان و عقل او نهاده اقدام کند و راه را براى خواستهها و هدفهاى بزرگ خویش هموار سازد. ولى اسلام، از سوى دیگر خواستار آن نیست که اطمینان و وثوق بدون حد و اندازه به پیشبینیها داشته باشیم تا گرفتار آرزومندیها و رؤیاها نشویم، و به همین سبب تأکید مىکند که وثوق به تنهایى انسان را به خواستههایش نمىرساند، و هدفهاى او را تحقق نمىبخشد. آرى، این وثوق سوختى درونى است که ما را به کار برمىانگیزد، و براى آن که از واقعیت عملى به راه افتد و کار خود را شروع کند، لازم است که بر سلطان و وسیله تسلطى دست یابد که چیزى جز علم نیست و به صورت برنامهها درمىآید، و سرانجام به قدرتى براى عمل کردن مبدل مىشود.\nلا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ «نفوذ نخواهید کرد مگر با قدرت و سلطه.»\nحرف «لا» در این جا براى نهى نیست، چه اگر چنین مىبود لازم مىآمد که فعل پس از آن به صورتى مجزوم درآید، پس این لاى نفى است، و این معارض با گفته آن کس است که مىگوید ظاهر آیه حکایت از تحدّى و چالش دارد. آرى پروردگار ما جن و انس را بدان چالش مىکند که بخواهند بدون سلطان نفوذ کنند، زیرا که در طبیعت قوانین و واقعیاتى وجود دارد، و تسلط بر آنها و مسخر کردنشان ممکن است، ولى به چیزى بالاتر از همه یعنى سلطان نیازمند است.\nانسان سادهاى که بر کرانه دریایى زندگى مىکند، و هنگام روز از صید خود مىخورد و زندگى خود را با آن مىگذراند، و شب هنگام به خانه خود بازمىگردد، مقدار اندکى از قوانین و سنتهاى زندگى را به کار مىبندد، اما کسى که زندگى علمى پیچیده دارد، همچون آن مسافر فضایى که خواستار سفر کردن به کره ماه است، یا به جرم فلکى دیگر دورتر از آن، بدون شک با دهها هزار از قوانین رو به رو است، و به شناختن آنها نیاز دارد و آن هم با قدرتى که بتواند آنها را مسخر خود کند، بدان جهت که بزرگترین وسیله براى انسان خواستار تسلط بر طبیعت علم و دانش است، و خدا این نعمت را به ما عنایت کرده، به همان گونه که در طبیعت حالت اجابت کردن خواستههاى ما را به ودیعه نهاده است.\nسپس تکذیب یکى از قوانین یا حقایق واقعى از جانب ما، سبب آن مىشود که راه بر ما بسته شود و به آنچه مىخواهیم نرسیم.\nفَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ.\nیکى از نعمتهاى خدا بر ما آن است که راه یافتن و نفوذ به اقطار آسمان و زمین را ممکن ساخته، و در این خیر و خوشى فراوان براى بشریت قرار داده است، ولى ما گاه به تکذیب این نعمت مىپردازیم، و آن وقتى است که مستقیما چنین قدرتى را تکذیب مىکنیم چنان که پدران ما چنین کردند، با حقیقت داشتن آن را درمىیابیم ولى آن را در امور زیانبخش به کار مىگیریم، همچون تکبّر ورزیدن در زمین، یا به جاى این که در مقابل این نعمت بزرگ سپاسگزار خدا باشیم، به کفران نعمت او برمىخیزیم، و در آن هنگام امکان آن هست که خدا ما را عذاب دهد و هیچ یار و یاورى نداشته باشیم، در آن هنگام که آتشى بیدود و پر زبانه و سخت داغ را در برابر خود مشاهده مىکنیم.\nیُرْسَلُ عَلَیْکُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ «بر شما شرارههایى از آتش و مس فرستاده مىشود و کسى به یارى شما برنمىخیزد.»\nشاید آیه در این جا، علاوه بر اندیشهاى که ذکر آن گذشت، به حقیقتى علمى نیز اشاره داشته باشد، و آن خطرهایى است که انسان در سفرهاى فضایى با آنها رو به رو مىشود، و مانع رسیدن او به مقصدى است که در نظر گرفته بوده است، و از آن جمله است بنا بر تصریح قرآن، گازهاى افروخته که علم نیز وجود آنها را تأیید مىکند، و پارههاى فلزى ملتهبى که به اسم شهابها و شهابسنگها خوانده مىشود، و این آخرى چیزى است که بر قوانین و موانع دیگرى اضافه مىشود که از نفوذ جلوگیرى مىکند و انسان باید بر آن مسلط شود و به مقاومت در برابر آن بپردازد و، یا بر آن پیروز شود، و یا از آن اجتناب کند. پس اگر به این سنت کافر شویم و بخواهیم بدون سلطان در آسمانها نفوذ کنیم، این گردنه گذرناپذیر بر سر راه ما است، و چنین است در آن هنگام که انسان به یکى از سنتهاى خدا در نفس خود یا در جامعه کفر ورزد که با آتش سوزندهاى داغ مىشود. پناه مىبریم به خدا از نقمتهاى آن در دنیا و عذاب او در سراى دیگر! (تفسیر هدایت، ج۱۴، ص: ۳۳۰ تا ۳۳۹)\nنکته ۵۸ : مراد از فَلا تَنْتَصِرانِ در آیه ۳۵ طبق آن تفسیر علمی ممکن است این باشد که انسان در سفرهای فضایی به جایی می رسد که دیگر نمی تواند جلوتر رود. ممکن هم هست همان استثنای (الا بسلطان) در این تعبیر نیز وجود داشته باشد و به قرینه حذف شده باشد.\nنکته ۵۹ : د ررابطهى با لغت معشر در آیه ۳۳ در تفسیر نمونه چنین آمده است :\n” معشر” در اصل از” عشر” به معنى” عدد ده” گرفته شده است، و چون عدد ده یک عدد کامل است واژه” معشر” به جمعیت کاملى گفته مىشود که از اصناف و طوائف مختلف تشکیل گردد.(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۴۸)\nدر تفسیر التحریر و التنویر نیز راجع به این لغت چنین آمده است :\nو المعشر: اسم للجمع الکثیر الذی یعد عشره عشره دون آحاد.(التحریر و التنویر، ج۲۷، ص: ۲۴۱)\nترجمه : معشر اسمى است که به جماعت کثیرى گفته مى شود که به خاطر کثرتشان ۱۰ تا ۱۰ تا شمرده مى شوند نه یکى یکى.\nنکته ۶۰ : در تفسیر نمونه در ذیل آیه ۳۳ آمده است که مراد از نفوذ در این آیه ممکن است نفوذ فکرى و علمى در اقطار آسمانها است که با قدرت استدلال براى بشر امکانپذیر است.(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۴۹)\nنکته ۶۱ : طبق آیات ۳۵ و ۳۶ ارسال شواظ و نحاس طبق هریک از تفسیرهاى بیان شده نوعى نعمت محسوب مى شود. حال اگر مراد از این آیات عذاب الهى براى مجرمین باشد نعمت بودنش به این خاطر است که عذاب الهى خودش نوعى نعمت است چرا که موجب مى شود که مجرم به نتیجهى اعمالش برسد. و اما اگر مراد از این آیات آن تفسیر علمى باشد نعمت بودن ارسال شواظ و نحاس به این خاطر است که همین شواظ و نحاس است که مى تواند موجب شود تا انسان به دنبال سلطان برود تا بتواند بر آنها غلبه کند. همیشه موانع موجب پیشرفت است. همچنین شاید همین شواظ و نحاس باعث شود که انسان از حد خود پا فراتر نگذارد تا آسیب نبیند. به هر حال سیستم عالم هستی از روی حکمت بنا شده است و حتما وجود شواظ و نحاس در فضا ، دارای حکمتی است که برای انسان ، نعمت محسوب می شود.\nنکته ۱/۶۱ : تفسیری که آقای بازرگان در مورد آیه‌ی سَنَفْرُغُ لَکُمْ أَیُّهَ الثَّقَلَانِ ارائه دادند مویدی است بر آن تفسیر که می گوید مراد از خلیفه در آیه ۳۰ سوره بقره ، خلیفه الله نیست بلکه جانشین گذشتگان مراد است. گذشتگانی که صحنه را خالی کردند و انسان ، جانشین آنها شد.\nفَإِذَا انشَقَّتِ السَّمَاء فَکَانَتْ وَرْدَهً کَالدِّهَانِ ﴿۳۷﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۳۸﴾\nپس هنگامی که آسمان شکافته شود و مثل گل سرخ ، گلگون می شود و البته این گلگونی مثل روغن به صورت مواد مذاب است.(۳۷) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۳۸)\nنکته ۶۲ : آیه ۳۷ به صحنه اى اشاره دارد که شاید تا آن را نبینیم دقیقا متوجه حقیقت آن نشویم. به نظر مى رسد که مفسرین قدیم با توجه به عدم پیشرفت علم ، هیچ تصورى از این آیه نداشته اند و به همین خاطر این آیه را به خوبى نفهمیده اند و زود از کنار آن عبور کرده اند. مثلا تفسیر المیزان تنها نیم خط راجع به این آیه توضیح داده است و البته شاید تقصیرى هم نداشته اند چون واقعا آیه قدرى مبهم است.\nبه هر حال اینکه عبارات قرآن با جدیدترین تحقیقات علمی سازگار است واقعا قابل توجه است.\nبه هر حال با مشاهده‌ی این نکات علمی قرآن یادمان به آیه ۵۳ سوره فصلت می افتد که می فرماید :\nنکته ۶۳ : یکی از دقیق ترین ترجمه ها در مورد آیه ۳۷ ترجمه‌ی آقای معزی است که این آیه را این گونه ترجمه کرده است :\nتا گاهى که بشکافد آسمان پس گردد گُلىرنگ چون روغن روان.\nنکته ۶۴ : از تعبیر فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ در آیه ۳۸ بدست مى آید که حوادث روز قیامت نعمت است و باید شکر آن را بجا آورد. اینکه آسمان به صورت گل سرخ رنگ مى شود یک نعمت است. البته این ها همچنانکه قبلا گفتیم نعمت هاى غیر ملموس است که باید بیشتر راجع به آن تأمل کرد.\nالبته در تفسیر نمونه در این زمینه چنین آمده است :\nو از آنجا که اعلام وقوع این حوادث هولناک در صحنه قیامت، و یا قبل از آن هشدارى است به همه مجرمان و مؤمنان، و لطفى است از الطاف الهى، بعد از آن همان جمله سابق را تکرار فرموده، مىگوید:” کدامین نعمت از نعمتهاى پروردگارتان را انکار مىکنید”؟! (فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ).(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۵۴)\nشاید هم بتوان گفت بیان این آیه و اینکه از این طریق به اعجاز قرآن پى ببریم نوعى نعمت محسوب مى شود.\nفَیَوْمَئِذٍ لَّا یُسْأَلُ عَن ذَنبِهِ إِنسٌ وَلَا جَانٌّ ﴿۳۹﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۴۰﴾ یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیمَاهُمْ فَیُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِی وَالْأَقْدَامِ ﴿۴۱﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۴۲﴾ هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی یُکَذِّبُ بِهَا الْمُجْرِمُونَ ﴿۴۳﴾ یَطُوفُونَ بَیْنَهَا وَبَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ ﴿۴۴﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۴۵﴾\nپس در آن روز از گناه هیچ انس و جنی سوالِ پرسشی نمی شود اگر چه سوال توبیخی می شود.(۳۹) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۴۰) مجرمان در آن روز با علامت هایی که دارند شناخته می شوند و در نتیجه نیازی به سوالِ پرسشی از گناهان آنها نیست. پس قسمت جلو سر و همچنین قدم آنها برای عذاب شدن گرفته می شود.(۴۱) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۴۲) این است جهنمی که مجرمان ، آن را تکذیب می کنند.(۴۳) مجرمان بین این جهنم و بین چشمه ای داغ که داغی اش به نهایت درجه رسیده است در گردش اند.(۴۴) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۴۵)\nنکته ۶۵ : اینکه چرا طبق آیه ۳۹ در روز قیامت از گناه انس و جن سوال نمى شود جوابش در آیه ۴۱ آمده است. دلیلش این است که مجرم با علاماتى که دارد مشخص است و نیازى به پرسش نیست. و اما آیه ۳۹ با آیات دیگر قرآن که دلالت بر سوال در روز قیامت دارد منافات ندارد چرا که یا هریک از این آیات دلالت بر یک موقف در قیامت دارد. قیامت دارای مواقف متعدد است و در هر موقفی اتفاقی می افتد. ممکن هم هست مراد از عدم سوال در آیه ۳۹ سوره الرحمان سوال پرسشى براى گرفتن جواب است ولى مراد از سوال کردن در آیات دیگر سوال توبیخى است. در دادگاه قیامت همه چیز روشن است و نیاز نیست که از خود شخص سوالاتی پرسیده شود تا حق واضح شود ولی سوالاتی توبیخی از مجرمین می شود تا آنها حسرت بخورند که چرا چنین کرده اند.\nنکته ۶۶ : اینکه دادگاه قیامت بر خلاف دادگاه هاى دنیا کاملا حق را واضح مى کند که حتى نیاز به سوال از مجرم نیست یک نعمت بزرگ است و ظاهرا به همین دلیل بعد از آیه ۳۹ از تعبیر فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ استفاده شده است.\nنکته ۶۷ : در رابطه‌ی با لغت ناصیه که در آیه ۴۱ آمده است در کتاب التحقیق توضیحات خوبی داده شده است که حتما به آن مراجعه شود. خلاصه‌ی آن توضیحات این است که ناصیه نقطه‌ی مقابل قدم است و از آیه ۴۱ سوره الرحمان این مطلب بدست می آید. ناصیه به پیشانی و موهای جلو سر گفته می شود.\nحال می توان گفت که اگر ناصیه در لغت به پیشانی و موهای جلو سر گفته می شود از این باب است که فکر کردن انسان در باطن این قسمت ها انجام می شود. (التحقیق ، ذیل ریشه‌ی نصو)\nحال ، انسان با ناصیه‌ی خود فکر می کند و با قدم های خود ، آن فکر را عمل می کند. در روز قیامت نیز همین دو قسمت را می گیرند.\nنکته ۶۸ : عذاب مجرمین خودش یک نعمت است و به همین خاطر بعد از بحث عذاب جهنم نیز در آیات ۴۲ و ۴۵ از تعبیر فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ استفاده شده است.\nو اما بد نیست در همین جا به یک شبهه پاسخ دهیم و آن اینکه برخى مى گویند چگونه ممکن است خداى مهربان این گونه مجرمین را عذاب کند؟ به هر حال عذاب هاى جهنم ، بسیار سخت است و چگونه با مهربانى خدا سازگار است؟\nبرخى که نتوانسته اند این سوال را پاسخ دهند گفته اند خدا کسى را جهنم نمى برد و ممکن است در وعدهى جهنم خلاف رفتار کند ولى این حرف با دیگر آیات قرآن سازگار نیست. خداوند در آیه ۲۹ سوره ق فرموده است :\nمَا یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ یعنى سخن من تغییر ناپذیر است\nدر ادامهى این آیه نیز فرموده است : وَ مَا أَنَا بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِیدِ که از این تعبیر بدست مى آید که اگر جهنم برداشته شود ظلم بزرگى در حق بندگان شده است. به هر ترتیب کسانى که عمر خود را از ترس جهنم در راه هاى خوب گذرانده اند و به خاطر ترس جهنم کارهاى بد نکرده اند اگر در روز قیامت جهنم نباشد ظلم بزرگى در حق آنها شده است. اگر خدا بدون توجه به عملکرد افراد آنها را ببخشد این ظلمی به انسان های خوب است چون آنها می توانند بگویند ما هم اگر گناه می کردیم خدا ما را می بخشید ، پس ای کاش گناه می کردیم و از لذت های حرام دنیا استفاده می کردیم.\nبه هر حال عذاب ، دلالت بر عدالت خدا دارد و خودش یک نعمت است.\nعذاب در جایگاه خود دفاع از حق مظلوم است و اگر نباشد ، عدالت انجام نمی گیرد. آنها که دائما می گویند که مجازات باید برچیده شود اگر چه فکر می کنند نظرشان به عدالت نزدیک تر است ولی نمی دانند که با برداشتن مجازات ، به مظلومان ظلم می کنند.\nترحم بر پلنگ تیز دندان ستم کاری بود بر گوسفندان\nپس مجازات در جایگاه خود عین عدالت است. بنابراین اینکه برخی می گویند خدا مهربان است و کسی را عذاب نمی کند صحیح به نظر نمی رسد.\nبد نیست به این نکته نیز اشاره کنیم که در آیه ۲۹ سوره ق در تعبیر وَ مَا أَنَا بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِیدِ از ظلام که صیغه مبالغه است استفاده شده است و در نتیجه ، عبارت این گونه معنا مى شود که خدا بر بندگانش ، زیاد ظلم نمى کند.\nاین معنا این سوال را براى مفسرین ایجاد کرده است که آیا از این عبارت استفاده مى شود که خدا مقدار کمى ظلم مى کند؟ چرا در این آیه ظلم زیاد نفى شده است؟\nهریک از مفسرین جوابى به این سوال داده اند. به نظر ما این مى رسد که این معنا در مقام نفى ظلم زیاد است و مفهوم ندارد که از آن استفاده شود خدا ظلم کوچک میکند. در واقع آیه چنین باید معنا شود :\nوجود جهنم و عذاب به خاطر این است که خدا چنین ظلم بزرگى به بندگانش نمى کند که ظالمین را به حال خود واگذارد.\nپس آیه می خواهد بگوید اگر خدا بدکاران را عذاب نکند ظلم بزرگی به بندگانش کرده است ولی خدا هیچ گاه چنین ظلم بزرگی را انجام نمی دهد.\nپس آیه اصلا در مقام بیان بحث ظلم کوچک نیست بلکه موردش مربوط به ظلم بزرگ است و تنها همان را نفی کرده است.\nو اما ممکن است باز کسی به آیات جهنم در قرآن اشکال بگیرد و بگوید اگر چه اصل مجازات صحیح است ولى به هر حال ما باورمان نمى شود که خداى مهربان به این صورت و به این سختى با آتشى به این شعله ورى مجرمین را عذاب کند. آیا این خدا ، خدای خطرناک و ترسناکى نیست؟\nبنده جواب این سوال را روزی که به دندان پزشکی رفته بودم فهمیدم. دندان پزشک ممکن است اتفاقا خیلی مهربان باشد ولی کسی که بهداشت دندان را رعایت نکند به هر حال این دندان پزشک مهربان ، با وسائلی که دارد کارهایی می کند که او درد می کشد. اگر کسی در دندان پزشکی آمپول ببیند و یا وسائلی ببینید که برای تراشیدن دندان است آیا دندان پزشک را موجودی خطرناک و بد برای خود تصور می کند؟\nطبیعتا که نه. وقتی خود ما بهداشت دندان را رعایت نکنیم و در دندان ما ناخالصی وارد شود درد می گیرد و برای خوب شدن چاره ای نیست که تا حدی درد بکشیم.\nروح ما نیز همین گونه است. وقتی ما از بندگان مخلَص خدا خارج شویم و در روح خود ناخالصی وارد کنیم طبیعتا برای اینکه این روح ، خالص شود باید قدری درد بکشیم و جهنم برای همین کار است. پس وجود جهنم اصلا دلالت بر این نمی کند که خدا ، موجودی بد و خطناک است. هر بدی که به ما می رسد از ناحیهی خود ماست. اتفاقا با این دید متوجه مى شویم که جهنم یک نعمت است همچنانکه آمپول و وسایل تراشیدن دندان اگر چه درد آور است ولى نعمت است و در اینجا است که مى فهمیم چرا خدا بعد از بحث جهنم نیز از تعبیر فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ استفاده کرده است.\nو اما بد نیست مثال دیگرى بزنم تا این بحث بهتر روشن شود. آنها که بچه دار شده اند مى دانند که وقتى بینى بچه بگیرد مادر با وسیله اى مثل سنجاق مجبور مى شود گرفتگى بینى او را بیرون آورد. با این کار ، بچه بسیار زجر مى کشد ولى چاره اى از این کار نیست و مادر اتفاقا به خاطر اینکه بچه اش را دوست دارد چنین مى کند. پس وقتى مادر چنین مى کند نمى توان گفت که مادر به بچه ظلم مى کند. حال ، خداوند نیز براى اینکه آلودگى ها و کثافت ها را از روح انسان هاى مجرم پاک کند کارى مى کند که موجب زجر کشیدن آنها است ولى چه بسا خود این کار از روى محبت باشد.\nنکته ۶۹ : به نظر مى رسد با توجه به مضارع آمدن فعل یکذب در آیه ۴۳ این آیه ما را به دنیا باز مى گرداند و مى گوید این جهنمى که در این آیات از آن بحث شد همان جهنمى است که مجرمین ، آن را تکذیب مى کنند.\nنکته ۷۰ : مراد از تکذیب جهنم در آیه ۴۳ هم می تواند تکذیب قولی باشد و هم تکذیب فعلی. متأسفانه به زندگی برخی از ما که نگاه شود عملا دلالت دارد که جهنم را قبول نداریم و الا به گونه‌ی دیگری زندگی می کردیم.\nنکته ۷۱ : در تفسیر نمونه در ذیل آیات ۴۴ و ۴۵ چنین آمده است :\n” آن” و” آنى” در اینجا به معنى آبى است که در نهایت حرارت و سوزندگى باشد، و در اصل از ماده” انا” (بر وزن رضا) به معنى وقت گرفته شده، زیرا آب سوزان به وقت و مرحله نهایى خود رسیده است.\nبه این ترتیب آنها از یک سو در میان شعلههاى سوزان جهنم مىسوزند و تشنه مىشوند و تمناى آب مىکنند، و از سوى دیگر آب جوشان به آنها مىدهند (یا بر آنها مىریزند) و این مجازاتى است دردناک.\nاز بعضى از آیات قرآن استفاده مىشود که چشمه سوزان حمیم در کنار جهنم است که نخست دوزخیان را در آن مىبرند و سپس در آتش دوزخ مىافکنند:\n” یُسْحَبُونَ فِی الْحَمِیمِ ثُمَّ فِی النَّارِ یُسْجَرُونَ” (مؤمن ۷۱ و ۷۲).\nتعبیر به” یَطُوفُونَ بَیْنَها وَ بَیْنَ حَمِیمٍ آنٍ” در آیه مورد بحث نیز متناسب با همین معنى است.\nباز به دنبال این هشدار و اخطار شدید بیدار کننده که لطفى است از ناحیه خداوند، مىفرماید:” کدامین نعمت از نعمتهاى پروردگارتان را انکار مىکنید”؟! (فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ).(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۵۸)\nوَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ ﴿۴۶﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۴۷﴾\nو برای کسانی که از مقام پروردگارشان می ترسند دو باغ بهشتی اختصاص داده شده است که یکی مخصوص انس و دیگری مخصوص جن است.(۴۶) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۴۷)\nنکته ۷۲ : در آیه ۴۶ برای رسیدن به بهشت ملاکی بیان شده است و آن ، خوف از مقام رب است. جالب است که در این آیه اسمی از مذهبی نیامده است که مثلا شیعیان به بهشت می روند بلکه یک صفت بیان شده است. بنابراین ملاک رفتن به بهشت ، خوف از مقام رب است. بنابراین اگر کسی اسمش شیعه است ولی خوف از مقام پروردگار ندارد بهشتِ بیان شده در سوره الرحمان به او نمی رسد. از آن طرف اگر کسی شیعه نباشد ولی صفت خوف را داشته باشد و بخواهد حق را درک کند و برای رسیدن به آن تلاش کند بهشتی است.\nنکته ۷۳ : خوف از مقام پروردگار که در آیه ۴۶ بیان شده است یک چیز نسبی است و ممکن است درجات مختلفی داشته باشد که طبیعتا طبق این درجات ، بهشت ها نیز فرق می کند. البته با توجه به اینکه به نظر می رسد این قسمت از آیات سوره الرحمان مربوط به مقربین است پس مراد از خوف در آیه ۴۶ نیز بالاترین درجات خوف است. البته ممکن است گفته شود که خوف در آیه ۴۶ نسبی است و شامل حال اصحاب یمین که آیات ۶۲ به بعد گفته است نیز می شود و تعبیر (مِن دونهما) در آن آیه می رساند که اصحاب یمین خوفشان نسبت به مقربین در سطح پایین تری است.\nنکته ۷۴ : در سوره الرحمان غلبه‌ی رحمت خدا بر غضبش را به صورت کاملا ملموس می توان بدست آورد. همین که در مورد جهنم ۵ آیه آمده است ولی برای بهشت ۳۲ آیه آمده است دلالت بر این دارد که بیان خدا در رحمت ، بیشتر از غضب است. به طور کلی در دو سورۀ الرحمان و واقعه که اتفاقا پشت سر هم آمده اند، هم از بهشت صحبت شده و هم از جهنم ولی راجع به جهنم در هر دو سوره به چند آیه‌ی محدود اکتفا شده است ولی راجع به بهشت تفصیل بسیار زیادی داده شده است و این نحوه از بیان قابل توجه است که خداوند ما چقدر مهربان است که نعمت های بهشتی را بیشتر از عذاب های جهنمی شرح داده است.\nنکته ۷۵ : در تفسیر مقام ربه در آیه ۴۶ در تفسیر المیزان این گونه توضیح داده شده است :\nکلمه” مقام” مصدر میمى و به معناى قیام است، که به فاعل خودش یعنى کلمه” رب” اضافه شده، و مراد از قیام خداى تعالى علیه وى، این است: که خداوند در هنگامى که بندهاش عملى انجام مىدهد بالاى سرش ایستاده و ناظر عمل او است، اما نه ایستادن یک کارفرما و سرکارگر بالاى سر کارگر، بلکه معناى قیام خدا احاطه و علم خداست به آنچه بنده مىکند، و ضبط عمل بنده و جزا دادن به وى است، هم چنان که در جاى دیگر فرموده:” أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى کُلِّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ …” «رعد-۳۳».\nممکن است کلمه” مقام” را اسم مکان و به معناى محل قیام بگیریم، و اضافه شدن آن بر کلمه” رب” را لامیه بدانیم، که معنایش” مقام براى خدا” مىشود، و بگوییم منظور از مقامى که براى رب است مقامى است که خداى تعالى نسبت به بندهاش دارد، و آن مقام این است که خدا رب او است، کسى است که امر بنده را تدبیر مىکند، و یکى از تدابیر او این است که وى را به زبان رسولانش به سوى ایمان و عمل صالح دعوت مىکند، و چنین قضا رانده که او را بر طبق عملش جزا دهد، خیر باشد خیر و شر باشد شر. علاوه بر این خداى تعالى محیط به او و با او است، و آنچه وى مىگوید او مىشنود، و آنچه وى انجام مىدهد او مىبیند، و او لطیف و با خبر است.(ترجمه المیزان، ج۱۹، ص: ۱۸۱)\nنکته ۷۶ : مفسرین بحث هایی دارند که چرا در آیه ۴۶ و آیۀ ۶۲، از دو بهشت صحبت شده است؟\nدر جواب این سوال برخی گفته اند یکی از بهشت ها بهشت مادی و دیگری بهشت معنوی است یا اینکه یکی به خاطر ایمان و دیگری به خاطر عمل صالح است یا یکی به خاطر انجام حسنات و دیگری به خاطر ترک معصیت است ولی هیچ یک از این حرف ها مستند صحیحی ندارد. آنچه که بیشتر با سیاق آیات سوره الرحمان سازگار است این است که به طور کلی در این سوره خیلی از مسائل به صورت تثنیه بکار برده شده است و به خصوص بحث اصلی و خطاب اصلی این سوره به جن و انس است. حال می توان گفت که دو باغ بهشتی نیز اشاره به باغ جن و انس دارد که یکی مربوط به جن و دیگری مربوط به انس است و در نتیجه همچنانکه در دنیا جن و انس از هم جدا هستند بهشت آنها نیز جداست.\nنکته ۷۷ : در آیات ۴۶ تا ۶۱ از دو باغ و در آیات ۶۲ تا ۷۷ از دو باغ بهشتى دیگر سخن به میان آمده است. شاید هریک از این دو باغ مخصوص یک گروه باشد به این صورت که دو باغى که در آیات ۴۶ تا ۶۱ آمده است مخصوص جن و انسى است که جزو مقربین هستند و دو باغى که در آیات ۶۲ تا ۷۷ آمده است مخصوص جن و انسى است که جزو اصحاب یمین هستند. به هر حال از تعبیر وَ مِن دُونهِِمَا جَنَّتَانِ(۶۲) بدست مى آید که دو باغى که در آیات ۶۲ تا ۷۷ بیان شده است سطحش از دو باغى که در آیات ۴۶ تا ۶۱ بیان شده است پایین تر است.\nاتفاقا به نظر می رسد که بین سوره الرحمان و واقعه ارتباط ظریفی وجود دارد چرا که در سوره واقعه نیز از دو گروه بهشتی سخن به میان آمده است : یکی مقربین و یکی اصحاب یمین و بعید نیست که آیات سوره الرحمان نیز به همین دو گروه اشاره داشته باشد.\nدر همین جا به این مطلب اشاره شود که با توجه به ارتباط سوره الرحمان و سوره واقعه می توان گفت که سوره های قرآن با ترتیب منظمی پشت سر هم چیده شده اند. به طور کلی از مجموع ادله بدست می آید که چینش سوره ها نیز الهی بوده است. ما موارد متعددی را مشاهده کرده ایم که سوره هایی که پشت سر هم هستند ارتباط معناییِ دقیقی با هم دارند. این بحث در جای دیگری باید مفصلا مورد بررسی و بحث قرار گیرد.\nنکته ۷۸ : جالب است که در آیات سوره الرحمان که از دو جفت باغ بحث شده است براى هریک از این دو باغ دقیقا ۱۶ آیه اختصاص داده شده است و عبارت فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ براى هریک از این دو جفت باغ ، ۸ مرتبه تکرار شده است. حال اگر اینکه مى گویند بهشت ، ۸ درب دارد سند صحیحى داشته باشد با ۸ بار تکرار این عبارت سازگارى زیبایى دارد.\nحال جالب است که در آیات ۳۱ تا ۴۵ که با عذاب مرتبط است ، ۷ مرتبه عبارت فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ بکار رفته است که متناسب با هفت درب جهنم است که در آیه ۴۴ سوره حجر است.\nذَوَاتَا أَفْنَانٍ ﴿۴۸﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۴۹﴾\nهریک از این دو باغ دارای شعبه های مختلف و همچنین شاخه های تازه و پر برگ هستند.(۴۸) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۴۹)\nنکته ۷۹ : در تفسیر نمونه در ذیل آیه ۴۸ چنین آمده است :\nبه عقیده بعضى اصل” ذات” که مفرد مؤنث است” ذوات” بوده که واو به عنوان تخفیف حذف شده، و به شکل” ذات” درآمده، و از آنجا که تثنیه کلمات را به صورت اصلى برمىگرداند در اینجا” ذواتان” شد و به هنگام اضافه نون آن حذف گردیده است، در” مجمع البحرین” آمده که” اصل” ذو”” ذوا” (بر وزن عصا) بوده” و بنا بر این تعجب نیست که مؤنث آن ذوات باشد.\n” افنان” جمع” فنن” (بر وزن قلم) در اصل به معنى شاخههاى تازه و پر برگ است، و گاه به معنى” نوع” نیز به کار مىرود، و در آیه مورد بحث در هر یک از این دو معنى ممکن است استعمال شده باشد، در صورت اول اشاره به شاخههاى با طراوت درختان بهشتى است، بر عکس درختان دنیا که داراى شاخههاى پیر و جوان و خشکیده هستند.\nو در صورت دوم اشاره به تنوع نعمتهاى بهشت و انواع مواهب آن است، استعمال در هر دو معنى نیز بى مانع است.\nاین احتمال نیز وجود دارد که درختان بهشتى به گونهاى هستند که در یک درخت شاخههاى مختلفى است و بر هر شاخه نوعى از میوهها.(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۶۳)\nدر کتاب التحقیق افنان به معنای شعبه شعبه ترجمه شده است. بنابراین معنا می توان گفت که این دو باغ بهشتی دارای شعبه های مختلف هستند و از چند بخش تشکیل می شوند : حیات ، باغ ، استخر ، هتل ، رستوران و ….\nفِیهِمَا عَیْنَانِ تَجْرِیَانِ ﴿۵۰﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۵۱﴾ فِیهِمَا مِن کُلِّ فَاکِهَهٍ زَوْجَانِ ﴿۵۲﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۵۳﴾\nدر باغ مخصوص به انس یک چشمه برای آنها جاری است و در باغ مخصوص به جن یک چشمه برای آنها جاری است. پس در مجموع دو باغ ، دو چشمه‌ی جاری وجود دارد.(۵۰) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۵۱) در این دو باغ ، میوه ها به صورت جفتی هستند که یکی مخصوص باغ انس و دیگری مخصوص باغ جن است.(۵۲) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۵۳)\nنکته ۸۰ : همان چیزى که در مورد دو باغ گفتیم در مورد دو چشمه اى که در آیه ۵۰ به آن اشاره شده یا دو زوج میوه که در آیه ۵۲ به آن اشاره شده است نیز صادق است یعنى یک چشمه مخصوص جن و یک چشمه مخصوص انس است و از هر نوع میوه ، یکی در باغ انس و یکی در باغ جن است.\nمُتَّکِئِینَ عَلَى فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَجَنَى الْجَنَّتَیْنِ دَانٍ ﴿۵۴﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۵۵﴾\nبهشتیان در این باغ ها بر فرشهایی تکیه می زنند که مواد تشکیل دهنده‌ی درون آن از ابریشم ضخیم است و میوه های دو باغ که موقع چیدنش رسیده است نزدیک بهشتیان هستند و دور نیستند که بهشتیان برای چیدنش به زحمت بیفتند.(۵۴) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۵۵)\nنکته ۸۱ : فرش که در آیه ۵۴ به آن اشاره شده است جمع فراش است و به چیزهایى گفته مى شود که گسترانیده مى شود. این فرش طبق آیه ۳۴ سوره واقعه ، مرفوعه و بلند هستند و به همین خاطر است که در آیه ۵۴ سوره الرحمان گفته شده است که بر آن تکیه زده مى شود. به هر حال به نظر می رسد که تخت های بهشتی و دسته هایش فرش شده اند که بر آنها تکیه زده می شود.\nنکته ۸۲ : بطائن در آیه ۵۴ به معناى درون و باطن است و استبرق به معناى ابریشم زخیم است. حال طبق این آیه وقتى درون فرش هاى بهشتى از چنین جنس خوبى تشکیل شده است دیگر مشخص است که بیرونش چگونه است؟\nنکته ۸۳ : در تفسیر المیزان در توضیح عبارت وَ جَنىَ الْجَنَّتَینِْ دَانٍ در آیه ۵۴ چنین آمده است :\n” وَ جَنَى الْجَنَّتَیْنِ دانٍ”- کلمه” جنى” به معناى میوه رسیدهاى است که وقت چیدنش شده باشد، و کلمه” دان” (که در اصل دانى بوده) اسم فاعل از مصدر” دنو”- با ضمه دال و نون و تشدید واو- است، که به معناى نزدیکى است، پس دانى یعنى نزدیک، و معناى جمله این است که میوههاى چیدنى درختان بهشتى نزدیک و در دسترس است.(ترجمه المیزان، ج۱۹، ص: ۱۸۵)\nبه هر حال امروزه که با زدن یک کلید برخی چیزها به ما نزدیک می شود فهم این آیه برای ما راحت تر شده است که چه بسا با یک اشاره شاخه های بهشتی ، نزدیک بهشتیان می شود.\nاین نعمت نیز جزو نعمت های خاص بهشت است که در دنیا یافت نمی شود. ممکن است کسی دوست داشته باشد بدون هیچ سختی ، خودش مستقیما از درختان یک باغ میوه بچیند و بخورد و بگوید این کار ، لذت خاص خود را دارد. این لذت در بهشت فراهم است ولی آیا در دنیا نیز فراهم است؟ آنها که می گویند وصف بهشت در قرآن در باغ های دنیوی نیز وجود دارد چرا در چنین آیاتی دقت نمی کنند؟\nفِیهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ ﴿۵۶﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۵۷﴾\nدر شعبه های مختلف این باغ های بهشتی و در کنار هریک از نعمت های بهشتی زنانی وجود دارند که نگاه های کوتاه عاشقانه و دلربا دارند و قبل از این بهشتیان ، هیچ انس و جنی بکارت آنها را زائل نکرده است و کاملا دست نخورده هستند.(۵۶) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۵۷)\nنکته ۸۴ : ضمیر در فیهن در آیه ۵۶ چند مرجع ضمیر ممکن است داشته باشد :\nالف) ضمیر جمع مؤنث به فراشها بر مىگردد، و معنایش این است که: در آن بسترها همسرانى چنین و چنان هستند.(ترجمه المیزان، ج۱۹، ص: ۱۸۵)\nب) ضمیر جمع در” فیهن” ممکن است به” قصور بهشتى” باز گردد، و یا به” باغهاى مختلف آن دو بهشت” و یا به” نعمتها و مواهب آن”.(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۶۹)\nج) ممکن هم هست که این ضمیر به افنان در آیه ۴۸ برگردد یعنى در شعبههاى مختلف بهشت زنان بهشتى وجود دارد.\nو اما اینکه بجاى (ها) از ضمیر (هن) استفاده شده است شاید به این خاطر باشد که خواسته است براى اشیاء بهشتى اعم از فرش و جنان و قصور ، عقل و شعور و یا حیات را اثبات کند.\nو اما جالب است که چه در آیه ۵۶ و چه در آیه ۷۰ بر خلاف بقیه‌ی آیات مربوط به بهشت که ضمایر به صورت مثنی آمده است ضمیر به صورت جمع به صورت (هنّ) آمده است. شما اگر آیات ۵۰ و ۵۲ را ببینید متوجه مى شوید که براى چشمه و میوه از ضمیر مثنى استفاده شد ولى به بحث حور العین که رسید از ضمیر جمع استفاده شده است. همین تفاوت را در آیات ۶۶ و ۶۸ نسبت به آیه ۷۰ مى توانید مشاهده نمایید. به هر حال در رابطه‌ی با بحث حور العین از ضمیر جمع استفاده شده است.\nبنده فکر می کنم این تفاوت یک نکته‌ی اساسی دارد. چه بسا این ضمیر به هریک از نعمت های بهشتی و قسمت های مختلف بهشت برمی گردد و در نتیجه این نکته را می رساند که حوریان بهشتی و زنان بهشتی در هریک از قسمت های بهشت هستند. وقتی در کنار چشمه های بهشتی هستیم در آنجا زنان زیبا را مشاهده می کنیم. وقتی در کنار میوه های بهشتی هستیم باز در آنجا حوریان بهشتی حضور دارند. وقتی بر تخت های بهشتی تکیه زده ایم باز در آنجا نیز زنان بهشتی حضور دارند. پس استفاده از ضمیر (هنّ) بجای (هما) که کاملا سیاق آیات را متفاوت کرده است این نکته‌ی زیبا را در بر دارد. به هر حال اینکه در کنار هر نعمت بهشتی ، زنان زیبای بهشتی نیز حضور دارند نعمت را دو چندان می کند. به هر حال در خود دنیا نیز حضور زنان زیبا برای دنیا پرستان یک لذت است و خدا در بهشت چنین نعمتی را برای کسانی قرار داده است که خودشان را در دنیا از لذت های حرام و زنان نا محرم دور نگه داشته اند.\nنکته ۸۵ : در تفسیر نمونه راجع به معنای قاصرات الطرف آمده است :\n” طرف” در اصل به معنى پلک چشمها است و از آنجا که به هنگام نگاه کردن پلکها به حرکت در مىآیند این کلمه کنایه از نگاهکردن است، بنا بر این تعبیر به” قاصِراتُ الطَّرْفِ” به معنى زنانى است که نگاهى کوتاه دارند و در تفسیر آن احتمالات متعددى داده شده که در عین حال قابل جمع است.\nنخست اینکه: آنها تنها به همسران خود نگاه مىکنند، چشم خود را از همه چیز برگرفته، و به آنان مىنگرند.\nدیگر اینکه: این تعبیر کنایه از این است که آنها فقط به همسرانشان عشق مىورزند، و جز مهر آنها مهر دیگرى را در دل ندارند که این خود یکى از بزرگترین امتیازات یک همسر است که جز به همسرش نیندیشد و جز به او عشق نورزد.\nتفسیر دیگر اینکه آنها چشمانى خمار دارند، همان حالت مخصوصى که در بسیارى از اشعار شعرا به عنوان یک توصیف زیبا از چشم مطرح است. (تفسیر نمونه، ج۱۹، ص: ۵۶)\nبرخی می گویند آیات قرآن قدیمی شده و صفات بهشت مخصوص عرب ها است در حالی که اتفاقا این اوصاف ، به روزترین اوصاف برای زنانی است که می خواهند مردی را جذب خود کنند. به عنوان مثال خماری چشم ، که از قاصرات الطرف استفاده شده آیا مربوط به عرب ها است یا اینکه در دنیای امروز نیز مورد توجه است؟ نمی دانم آنها که می گویند آیات بهشت ، مربوط به عرب ها است چنین نکاتی را در آیات قرآن ندیده اند؟ تازه ، به نکتۀ بعدی نیز با دقت توجه کنید.\nقاصرات الطرف به این نکته روانشناسی نیز اشاره دارد که نگاه کردن به شوهر ، خودش خیلی مهم است. پس اینکه زنی همسر خود را نگاه کند خودش در جذابیت اهمیت دارد.\nممکن هم هست قاصرات الطرف کنایه از حیای این زنان باشند چرا که زنان با حیا ، نگاه های خود را کوتاه می کنند.\nاین احتمال نیز هست که قاصرات الطرف اشاره به این داشته باشند که این زنان از شوهران خود دلبری می کنند و خودشان را برای آنها لوس می کنند و با پایین انداختن چشم هایشان ، خود را در دل شوهران جا می کنند.\nنکته ۱/۸۵ : با توجه به تعبیر قاصرات الطرف در آیه ۵۶ می فهمیم که جایگاه چشم زنان جایگاه حساس و تحریک کننده ای است. پس مردان نامحرم در نگاه کردن به چشمان زنان باید دقت لازم را به عمل آورند.\nنکته ۸۶ : طمث در آیه ۵۶ به معناى ازالهى بکارت است. بنابراین معناى تعبیر لَمْ یَطْمِثهُْنَّ إِنسٌ قَبْلَهُمْ وَ لَا جَانٌّ چنین مى شود :\nاین زنان بهشتى را قبل از بهشتیان ، نه انسى ازالهى بکارت کرده و نه جنى.\nالبته دقت کنید که این تعبیر به زنان بهشتى از جنس جن و انس اشاره کرده است یعنى حوریان از جنس جن را جنى لمس نکرده و حوریان از جنس انس را انسى لمس نکرده است.\nنکته ۸۷ : از آیه ۵۶ بدست می آید که جن نیز لذت و رابطه‌ی جنسی دارد.\nنکته ۸۸ : از آیه ۵۶ بدست می آید که زنان و حوریان بهشتی غیر از زنان مومنی هستند که در این دنیا همسر مومنان بوده اند زیرا زنان دنیوی دست خورده اند و بکارتشان در دنیا زائل شده است در حالی که این آیه می گوید زنان بهشتی اصلا بکارتشان زائل نشده است.(کتاب عروس قرآن ، صفحه۱۵۱)\nکَأَنَّهُنَّ الْیَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ ﴿۵۸﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۵۹﴾\nآن زنان بهشتی در زیبایی و دلربایی و اینکه تنها در اختصاص گروه خاصی هستند ، همچون یاقوت و مرجان هستند.(۵۸) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۵۹)\nنکته ۸۹ : در آیه ۵۸ زنان بهشتى به یاقوت و مرجان تشبیه شده اند. البته این تشبیه با (کَاَنّ) آمده است و تشبیه با (کَاَنّ) از تشبیه با (کاف) دورتر است. پس آیه نمی خواهد بگوید زنان بهشتی دقیقا مثل یاقوت و مرجان هستند بلکه مراد این است که در برخی صفات شبیه یاقوت و مرجان هستند.\nو اما در تفسیر نمونه در توضیح این آیه چنین آمده است :\n” آنها همچون یاقوت و مرجانند”! (کَأَنَّهُنَّ الْیاقُوتُ وَ الْمَرْجانُ).\nبه سرخى و صفا و درخشندگى” یاقوت” و به سفیدى و زیبایى شاخ” مرجان” که هنگامى که این دو رنگ (یعنى سفید و سرخ شفاف) به هم آمیزند زیباترین رنگ را به آنها مىدهند.\n” یاقوت” سنگى است معدنى و معمولا سرخ رنگ، و” مرجان” حیوانى است دریایى شبیه شاخههاى درخت که گاه به رنگ سفید و گاه قرمز یا رنگهاى دیگر است، و در اینجا ظاهرا منظور نوع سفید آن است.(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۷۰)\nدر تفسیر هدایت نیز این آیه این چنین معنا شده است :\nکَأَنَّهُنَّ الْیاقُوتُ وَ الْمَرْجانُ «بدان مىمانند که یاقوت و مرجان باشند».\nگفته شده است که از لحاظ صفا و پاکى همچون یاقوتند، و بسا هست که از آیه معنى دیگرى دستگیر ما شود، پس به همان گونه که یاقوت همچون هر سنگ دیگر نیست که به آسانى در دسترس هر کس قرار گیرد، بلکه براى دست یافتن به آن کوشش و تلاش فراوان لازم است، و نیز بدان سبب که دست هر کس به مرجان نمىرسد و براى یافتن آن باید تحمل مشقت کند و در ژرفاى دریاها غوطهور شود، براى رسیدن به بهشت نیز باید بهایى پرداخته شود که در اختیار همه کس قرار ندارد، و خداوند متعال گفته است: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّهَ وَ لَمَّا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَ الضَّرَّاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتَّى یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ آیا گمان کردید که به بهشت درخواهید آمد، در صورتى که هنوز خبر کسانى که پیش از شما بودهاند به شما نرسیده است که با چه پریشانى و رنجورى رو به رو بودند و چگونه بر خود لرزیدند که رسول و کسانى که با او بودند گفتند: یارى خدا چه وقت خواهد رسید؟».(تفسیر هدایت، ج۱۴، ص: ۳۷۰)\nاین حرفِ تفسیر هدایت مویدی بر این مطلب است که این آیات مربوط به بهشت مقربین است. پس همچنانکه یاقوت و مرجان در دسترس هر کسی نیست و عده‌ی معدودی به آن دست پیدا می کنند حوریان بهشتی که در این آیات از آنها صحبت شده است نیز نصیب هر کسی نمی شود بلکه نصیب مقربینی می شود که طبق آیات سوره واقعه تعداد اندکی از امت آخر هستند.\nنکته ۹۰ : در این نکته و نکات بعدی به شبهاتی که امروزه برخی افراد به توصیف بهشت در قرآن وارد کرده اند اشاره می کنیم و به آن شبهات پاسخ می دهیم :\nممکن است کسی بگوید تعبیر باغ های بهشتی که در سوره الرحمان و دیگر سوره های قرآن آمده است برای افرادی که مثلا در اروپا یا شمال ایران زندگی می کنند یک تعبیر عادی است و موجب ترغیب آنها نمی باشد ولی اتفاقا باید گفته شود بعضا کسانی که اهل طبیعت هستند بیشتر از کسانی که اهل طبیعت نیستند با چنین تعابیری ترغیب می شوند. شما ببینید بعضا گردشگران ، کسانی هستند که در شهر و دیار خودشان امکانات تفریحی زیادی وجود دارد ولی با این حال سعی می کنند مکان های مختلف را تجربه کنند. شما ببینید مردمی که هر هفته از تهران به شمال می روند اگر به آنها جای دیگری نیز به عنوان طبیعت معرفی شود دوست دارند آنجا را نیز ببینند. کسانی که اهل تفریح و طبیعت هستند سعی می کنند از جاهای مختلف دیدن کنند با اینکه همه ی آن جاها تقریبا دارای شبهات های زیادی هستند.\nکسانی که اهل گل و گیاه هستند بعضا بیشتر مایلند از موزه های گل دیدن کنند تا افرادی که اصلا در این وادی نیستند همچنانکه افرادی که اهل کتابخانی هستند بیشتر مایلند به نمایشگاه کتاب بروند تا کسانی که اصلا کتابخان نیستند.\nبا توجه به این نکات می خواهیم بگوییم اتفاقا تعبیر باغ های بهشتی در قرآن با آن خصوصیاتی که قرآن گفته و در ادامه خواهیم گفت حتی برای افرادی که امروزه در شمال ایران یا در اروپا زندگی می کنند نیز مایه ی ترغیب است.\nنکته ۹۱ : یادم هست شخصی به من می گفت برای من کسر شأن است که قرآن می گوید کار خوب کنید تا به شما باغ بدهم.\nدر جواب این فرد باید گفته شود هرگاه انسان واقع نگری را کنار گذاشت از حقیقت دور می شود. لازم نیست کلاس بگذاریم. بالاخره انسان دوست دارد که از لذت های مادی استفاده کند و اصلا تلاش های ما در دنیا نیز برای بدست آوردن زندگی راحت و لذت بخش است. حال چه اشکالی دارد که خداوند از این طریق مردم را ترغیب کند؟ خود ما دوست داریم دارای چنان شخصتی باشیم که در مهمانی ها دعوت شویم و ما را برای غذا مهمان کنند. آیا اگر کسی در جلسه ای بگوید من می خواهم به شما غذایی مفصل دهم شاد نمی شویم؟ حتما شاد می شویم و این یعنی لذت های مادی قابل انفکاک از زندگی بشر نیست.\nبله بهشت فقط محدود به لذت های مادی نیست و در آن لذت های معنوی نیز وجود دارد ولی اینکه توقع داشته باشیم اصلا خدا نباید از طریق لذت های مادی ، افراد را ترغیب کند حرفی نیست که واقع انگارانه باشد. در خود دنیا موارد بسیاری داریم که از طریق مادیات ترغیب صورت گرفته است و این یک چیز طبیعی است. به نظر می رسد برخی عرفان های افراطی یا کلاس گذاشتن ها ، انسان را از طبیعت انسانی اش خارج می کند.\nهمین امروزه مشاهده می کنیم که تبلیغات تلویزیونی در همین زمینه ها است و مثلا هتلی را تبلیغ می کنند که کنار دریا است و تمام اجزاء آن را به مخاطب نمایش می دهند. رستوران آن را نشان می دهند. استخر آن را نمایش می دهند و ….\nحال چرا قرآن نباید از این گونه تبلیغات استفاده کند؟\nنکته ۹۲ : واژه ى جنت که در این آیات سوره الرحمان آمده است از ریشه ى (جنّ) مى آید و این ریشه در اصل به معنای (پوشاندن و مستور کردن) است. به بچه ای که در شکم مادر است جنین می گویند چون شکم مادر ، او را پوشانده است. به دیوانه ، مجنون می گویند چون عقلش پوشانده شده است. به جن ، به این خاطر جن می گویند که موجودی است پنهان و مستور از انسان. به سپر ، جُنّه گفته می شود چون انسان زیر آن ، خود را می پوشاند و مستور می کند.\nو اما جنت به باغ هایی گفته می شود که آنقدر درختان و سبزی ها و اجزاء دیگر دارد که به نوعی پوشش تبدیل شده است و به عبارت دیگر شاخه ها و درختان تو در تو دارد.\nبه هر ترتیب قرآن می توانست از واژه ی حدیقه یا بستان استفاده کند ولی از جنت استفاده کرد. بنابراین جنت به زیباترین باغ ها گفته می شود که امروزه نیز انسان ها اتفاقا چنین باغ هایی را بسیار دوست دارند و برای رسیدن به آن حاضرند کیلومترها مسافت بپیمایند.\nنکته ۹۳ : در آیه ۴۶ سوره الرحمان که محل بحث ما مى باشد از عبارت وَ لِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ استفاده شده است. در این تعبیر نباید از واژه ى (لِمَن) غفلت کرد. از این واژه بدست می آید که چنین باغ هایی واقعا در ملک بهشتیان است و اختصاص به آنها دارد.\nاز همین جا می فهمیم که باغ های بهشتی با باغ های دنیوی تفاوت دیگری نیز دارد و آن این است که در دنیا چنین باغ هایی معمولا در ملک افراد نیست بلکه افراد ، تنها می توانند از آن استفاده کنند ولی باغ های بهشتی در ملک بهشتیان است.\nبه نظر شما اگر به کسی که اتفاقا در شمال ایران زندگی می کند بگویند اگر فلان کار را انجام بدهی می خواهیم در شمال ایران یک ویلا با درختان تو در تو به تو بدهیم آیا چنین چیزی اشکالی دارد؟\nدقت شود که این مباحث که در نکات اخیر و نکات بعدی آورده ایم جواب به کسانی است که وقتی به آیات مربوط به بهشت می رسند می خواهند از این آیات استفاده کنند که قرآن کتابی قدیمی و مخصوص عرب ها است.\nبه هر حال هر چه جلوتر می رویم می فهمیم که تعابیر قرآن در مورد باغ های بهشتی اشاره به باغ هایی دارد که اتفاقا در دنیا چنین باغ هایی اصلا وجود ندارد و بنابراین چنین تعبیری مختص عرب های عربستان نیست بلکه می تواند برای همه ی افراد ، عاملی برای تشویق شود.\nنکته ۹۴ : برخی اشکال گرفته اند که در قرآن از باغ هایی که از زیرش نهرها جاری است نام برده شده است و چنین باغ ها و چنین نهرهایی در دنیا نیز وجود دارد.\nدر جواب این حرف باید گفته شود که در نهرهای بهشتی فقط آب جاری نیست بلکه شیر و عسل و نوشیدنی نیز جاری است. واقعا آنها که می گویند تعابیر قرآن مخصوص قدیم بوده است آیا در این زمان نهرهایی با این خصوصیت مشاهده کرده اند؟ در آیه ۱۵ سوره محمد آمده است :\nمَّثَلُ الجَْنَّهِ الَّتىِ وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِیهَا أَنهَْارٌ مِّن مَّاءٍ غَیرِْ ءَاسِنٍ وَ أَنهَْارٌ مِّن لَّبنٍَ لَّمْ یَتَغَیرَّْ طَعْمُهُ وَ أَنهَْارٌ مِّنْ خَمْرٍ لَّذَّهٍ لِّلشَّارِبِینَ وَ أَنهَْارٌ مِّنْ عَسَلٍ مُّصَفًّى\nترجمه : صفت بهشتى که به پرهیزکاران وعده داده شده [چنین است:] در آن نهرهایى است از آبى که مزه و رنگش برنگشته و نهرهایى از شیر که طعمش دگرگون نشده و نهرهایى از شراب که براى نوشندگان مایه لذت است و نهرهایى از عسل خالص است.\nتازه یادمان نرود که در آیه فوق از مَثَل صحبت شده نه مِثل یعنی آنچه که در این آیه بیان شده تنها شَبَحی از بهشت است نه اینکه بهشت واقعا چنین باشد.\nاز واژه ی تجَْرِى هم نباید به آسانی عبور کرد. به هر حال جریان داشتن آب یا عسل یا شیر ، خودش جلب توجه می کند و نهرهای جاریِ عسل و شیر و نوشیدنی واقعا حتی در این قرن ۲۱ برای اروپاییان نیز جالب توجه است.\nنکته ۹۵ : این نکته نیز نباید فراموش شود که باغ های بهشتی بر خلاف باغ های دنیوی دارای صفت خلود ابدی هستند و طبق آیه ۴۸ سوره حجر هیچ سختی در آن وجود ندارد. لذت های دنیوی هر چه قدر هم خوب باشد با سختی همراه است. پس این هم تفاوت دیگری بین باغ های دنیا و باغ های آخرت می باشد. پس کسی نگوید وعده های بهشتی قرآن ، در همین دنیا یافت می شود.\nنکته ۹۶ : سوال دیگری که ممکن است راجع به نحوه‌ی بیان صفات بهشت در قرآن پیش بیاید این است که چرا در قرآن به لذت جنسی مردان توجه شده و به زنان بهشتی برای مردان متقی اشاره شده ولی برای زنان مومنه چیزی بیان نشده است؟ آیا این ظلم نیست که قرآن راجع به لذت جنسی زنان مومنه توجهی نکرده است؟\nبرای جواب این سوال ابتدا به این مطلب اشاره کنیم که وقتی این سوال پیش می آید که چرا در قرآن فقط لذت جنسی مرد مورد توجه قرار گرفته است معمولا برخی روحانیون جواب می دهند که برای زنان هم غلمان وجود دارد.\nاین حرف کاملا اشتباه است و یک جواب علمی نمی باشد چون اولا بحث غلمان در آیه ۲۴ سوره طور آمده است که هم برای مردان است و هم زنان و ثانیا بحث غلمان اصلا پیرامون لذت جنسی نیست بلکه غلمان خدمتکاران بهشتی هستند. پس خوب است کسانی که می خواهند جواب به شبهات بدهند قدری بیشتر مطالعه کنند. شما اگر به سوره طور مراجعه کنید دقیقا متوجه می شویم که غلمان یک نعمتی عمومی در بهشت است.\nنکته‌ی جالب دیگر اینکه بنده در این زمینه در اینترنت جستجو زدم و مشاهده کردم که حتی برخی در جواب این سوال گفته بودند که در بهشت فقط مرد وجود دارد و زنان مومن به صورت مرد به بهشت می روند. در این زمینه می توانید به آدرس اینترنتی http://somamus.persianblog.ir/post/109/ مراجعه کنید.\nاین حرف هم صحیح نیست چون هم می توان گفت که با عقل سازگار نیست و هم در آیه ۱۱ سوره ترحیم آمده است که زن فرعون از خدا خانه‌ای در بهشت می خواهد و ظهور عبارت این است که زن فرعون در حالی که زن است به بهشت می رود. همچنین از آیاتی مثل آیه ۲۳ سوره رعد و آیه ۸ سوره غافر بدست می آید که مومنین در بهشت به همراه همسرانشان هستند. پس معلوم است که در بهشت ، زنان نیز با جنس مونث خود حضور دارند.\nبه هر حال مشاهده می کنید که هرکسی این شبهه را به گونه ای جواب داده است که قانع کننده نیست.\nو اما بنده برای این سوال جوابی دارم که در چند مرحله به آن اشاره می کنم :\nالف) ذکر نشدن بحث لذت جنسی زنان به خاطر احترامی است که خداوند برای زنان قائل است و دوست دارد جنس مونث ، بیشتر مستور باشد. به هر حال مستور بودن زنان در دین ، یک ارزش برای زن است و در اینجا نیز بحث جنسی زنان مستور گذاشته شده است.\nب) در برخی آیات قرآن به صورت اشاره به مردان بهشتی برای زنان متقی اشاره شده است. به عنوان مثال بحث آیه ۲۵ سوره بقره پیرامون الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ می باشد و این تعبیر از باب تغلیب ، هم زنان را شامل می شود و هم مردان را.\nحال طبیعتا بهشتی که برای این گروه گفته می شود نیز هم برای مردان است و هم زنان. حال یکی از نعمت های بهشتی که در این آیه بیان شده است با تعبیر وَ لَهُمْ فِیهَا أَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَهٌ مطرح شده است.\nضمیر (هُم) در وَ لَهُمْ فِیهَا أَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَهٌ هم به زنان برمی گردد و هم به مردان. بنابراین ازواج ، هم می تواند به زنان بهشتی گفته شود که به مردان مومن می رسد و هم به مردان بهشتی گفته می شود که به زنان مومنه می رسد. پس در قرآن تنها به همسران مردان متقی اشاره نشده است بلکه به همسران زنان متقی نیز اشاره شده است.\nبه هر حال متوجه شدیم که قرآن فقط به لذت جنسی مردان در بهشت توجه نکرده بلکه با اشاره ، به لذت جنسی زنان نیز اشاره کرده است چرا که برای آنها نیز همسرانی معرفی کرده است.\nو اما ممکن است کسی سوال کند اگر چنین است پس چرا در قرآن به حور العین که مونث هستند اشاره شده است؟\nدر جواب این سوال باید گفته شود که گروهی از محققین قرآنی قائلند حور العین ، فقط مونث نیستند بلکه مذکر هم هستند. به عنوان مثال درتفسیر نمونه چنین آمده است :\n” حور” جمع” حوراء” و” احور” به کسى گفته مىشود که سیاهى چشمش کاملا مشکى و سفیدى آن کاملا شفاف باشد، و یا به طور کلى کنایه از جمال و زیبایى کامل است، چرا که زیبایى بیش از همه در چشمان تجلى مىکند، و” عین” جمع” اعین” و” عیناء” به معنى درشت چشم است، و به این ترتیب کلمه” حور” و” عین” بر مذکر و مؤنث هر دو اطلاق مىشود و مفهوم گستردهاى دارد که همه همسران بهشتى را شامل مىشود، همسران زن براى مردان با ایمان و همسران مرد براى زنان مؤمن (دقت کنید). (تفسیر نمونه، ج۲۲، ص: ۴۲۸)\nدر رابطهى با بهشت در آیه ۷۱ سوره زخرف آمده است که :\nوَ فِیهَا مَا تَشْتَهِیهِ الْأَنفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْینُُ\nترجمه : و در آنجا آنچه دلها مىخواهد و چشمها از آن لذّت مىبرد آماده است.\nطبق این آیه واقعا اگر زنان بهشتی در بهشت لذت جنسی صحیحی بخواهند که مطابق قوانین بهشت باشد حتما به آنها داده می شود.\nج) این مطلب قابل انکار نیست که برخی از صفاتی که در قرآن برای همسران بهشتی بیان گردیده است مربوط به جنس مونث است مثل آنچه که در آیه ۵۶ سوره الرحمان یا آیات ۳۵ تا ۳۷ سوره واقعه آمده است. در این آیات مشاهده مى کنید که ضمیری که براى همسران بهشتى بکار رفته است ضمایر مونث است. علاوه بر این صفات بیان شده براى آنها صفاتی است که مخصوص زنان مى باشد.\nإِنَّا أَنشَأْنَاهُنَّ إِنشَاءً(۳۵) فجََعَلْنَاهُنَّ أَبْکاَرًا(۳۶) عُرُبًا أَتْرَابًا(۳۷) سوره واقعه\nترجمه : ما زنان بهشتى را با آفرینشى ویژه آفریدیم (۳۵) پس آنان را همواره دوشیزه قرار دادهایم (۳۶) عشقورز به شوهران، و هم سن و سال با همسران. (۳۷)\nبه هر حال مشاهده می کنیم که برای همسران بهشتی در چنین آیاتی صفات مونث بکار رفته است و طبیعتا چنین زنانی برای مردان متقی هستند نه زنان متقی.\nبنابراین ، این قابل انکار نیست که در قرآن بیشتر به زنان بهشتی برای مردان متقی اشاره شده نه به مردان بهشتی برای زنان مومنه. حال اگر کسی بگوید چرا این چنین است در جواب باید گفته شود که این مطلب ، طبیعی است که تبلیغات سکس ، بیشتر بر روی زنان است تا مردان. همین امروز نیز مشاهده می کنیم که در تبلیغات سکسی آنقدر که زنان برای مردان معرفی می شوند مردان برای زنان معرفی نمی شوند و این یک چیز طبیعی است که زن به خاطر خصوصیاتی که دارد مثل زیبایی ها و زینت هاش و مثل اینکه مفعول است نه فاعل در تبلیغات سکسی بیشتر مورد توجه است. حال آیا اشکالی دارد که خداوند از همین امر طبیعی البته به صورت کاملا اخلاقی در قرآن استفاده کند؟\nتبلیغات سکسی که امروزه در رسانه ها بر روی زنان می باشد تبلیغات صحیحی نیست چون هم غیر شرعی است و هم تصویری است که همگان آن را مشاهده می کنند ولی در قرآن اگر تبلیغات بر روی زنان بهشتی انجام گرفته است اولا غیر شرعی نیست و ثانیا به صورت وعده ی قولی بیان گردیده است و چنین چیزی اشکال ندارد همچنانکه هر کسی وقتی می خواهد ازدواج کند بالاخره سکس نیز برایش مهم است و همسر آینده ی خود را از لحاظ سکس نیز آنالیز می کند.\nنکته ۹۷ : در این نکته به جواب سه شبهه‌ی دیگری که در مورد زنان بهشتی مطرح کرده اند اشاره می کنیم :\nشبهه اول : آیا در بهشت چند همسری نیز وجود دارد یعنی واقعا ممکن است یک زن ، چند مرد بهشتی داشته باشد یا یک مرد ، چند زن بهشتی داشته باشد؟ پس جایگاه غیرت کجاست؟\nشبهه دوم : اصلا اینکه قرآن اینگونه تبلیغ می کند آیا اشکالی ندارد؟ اینکه از طریق سکس ، افراد را تشویق به ایمان و عمل صالح می کند آیا مشکلی ندارد؟\nشبهه سوم : اینکه به افراد متأهل چنین وعده ای داده شود که اگر شما فلان کار خوب را انجام دهید به شما چندین همسر می دهیم آیا صحیح است؟ بالاخره همسر هریک از ما ممکن است ناراحت شود که ما در بهشت با همسران دیگری هستیم و از همین الآن وعده ی آن به ما داده شده است.\nو اما در جواب این سوالات توجه به چند مطلب ضروری است :\nالف) اگر نگوییم شهوت جنسی بالاترین لذت های مادی است لااقل یکی از بالاترین لذت های مادی است و به همین خاطر است که امروزه نیز از این شهوت برای جذب استفاده می شود. بنابراین لازم نیست که از واقع نگری دور شویم. به هر حال سکس از جمله چیزهایی است که هر انسانی به آن علاقه مند است و اگر به صورت صحیح فراهم باشد هیچ کسی از آن بدش که نمی آید هیچ بلکه به سمت آن می دود.\nب) معلوم نیست که حتما احکام و شرائط بهشت مثل احکام و شرائط دنیا باشد. به هر ترتیب یکی از صفات بهشت طبق آیات قرآن این است که بهشتیان در آن خوف و حزنی ندارند. بنابراین در بهشت ناراحتی وجود ندارد و هر اتفاقی در آن بیفتد مطابق میل افراد است و کسی از دیگری ناراحت نمی شود. بنابراین اگر در آنجا مرد یا زنی ، چند همسر بهشتی داشته باشد مسلما در آن شرائط اشکالی متوجه او نیست چون شرائط مثل شرائط دنیا نیست و در نتیجه همسر واقعی او از او اصلا ناراحت نخواهد شد. در آیه ۴۷ سوره حجر چنین آمده است که :\nوَ نَزَعْنَا مَا فىِ صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ یعنى هر گونه غلِّ [حسد و کینه و دشمنى] را از سینه بهشتیان برمىکنیم.\nحال که چنین است پس تبلیغی که قرآن راجع به همسران بهشتی کرده است اشکالی ندارد چون این تبلیغ را اگر نسبت به شرائط دنیا حساب کنیم برایمان اشکال پیش می آید ولی اگر نسبت به شرائط دنیای دیگر حساب کنیم بدون اشکال است. پس اگر همسر شما از چنین تبلیغی که در قرآن آمده است ناراحت شود در واقع تبلیغ قرآن را نسبت به شرائط دنیا حساب کرده است در حالی که باید برای او توضیح داده شود که اگر شوهر تو در دنیای دیگر دارای همسری بهشتی شود در آنجا اولا تو اصلا از چنین چیزی ناراحت نمی شوی و ثانیا خودت نیز همسری بهشتی داری.\nنکته ۹۸ : ممکن است کسی با خواندن آیات مربوط به بهشت در سوره الرحمان و دیگر سوره های قرآن برایش سوال پیش بیاید که آیا بهشت برای بهشتیان تکراری و عادی و کسل کننده نمی شود؟\nدر جواب باید گفته شود بهشتی که قرآن وصف کرده است صِرف لذت است و گفته شده است که در آن هیچ ناراحتی وجود ندارد. چه بسا لذت های بهشتی آنقدر متنوع است که هیچ گاه برای انسان تکراری نمی شود. اصلا خوب است این سوال را با یک سوال پاسخ دهیم :\nآیا شما هر روز با غذا خوردن کسل می شوید یا اینکه تازه چون احساس گرسنگی می کنید هر روز با ولع غذا می خورید؟ چه بسا در بهشت نیز به گونه ای است که بهشتیان با ولع هر چه تمام از لذت های بهشت استفاده می کنند.\nبه این نکته نیز توجه شود که در آیه ۲۹ سوره الرحمان یکى از صفات خدا به این صورت بیان شد که :\nکلَُّ یَوْمٍ هُوَ فىِ شَأْنٍ\nترجمه : او هر روز در کارى است.\nچه بسا بتوان از این صفت خدا استفاده کرد که در بهشت نیز خدا هر روز نعمت های تازه ای می آفریند تا بهشتیان از آن استفاده کنند.\nهَلْ جَزَاء الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ ﴿۶۰﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۶۱﴾\nآیا جزای کسی که بالاتر از حد متوسط ، عمل نیک انجام دهد جز این است که خدا نیز بالاتر از حد معمول به او جزا دهد؟(۶۰) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۶۱)\nنکته ۹۹ : در عبارت هَلْ جَزَاءُ الْاحْسَانِ إِلَّا الْاحْسَانُ در آیه ۶۰ سوره الرحمان از احسان سخن به میان آمده است. احسان فوق عدالت است و این نکته را مى رساند که خدا به این دسته از بهشتیان بالاتر از حد ، جزا مى دهد همچنانکه آنها نیز بالاتر از حد واجبات ، اعمال نیک داشته اند. استفاده از واژهى احسان قرینهى دیگرى است بر اینکه مراد از بهشتى که در این آیات از آن سخن به میان آمده است بهشت مقربین است یعنى کسانى که بالاترین درجات را دارند و علاوه بر انجام واجبات به مستحبات نیز توجه کرده و از مکروهات نیز دورى گزیده اند. پس بهشت وصف شده در این آیات مربوط به هر کسى نیست. سعی کنیم محسن شویم و در هر چیزی بالاترین حد را بگیریم. اگر می خواهیم نماز بخوانیم بهترین نمازها را بخوانیم و مثلا نماز شب را نیز ترک نکنیم. اگر می خواهیم انفاق کنیم بیشتر از حد واجب انفاق کنیم. اگر کسی به ما ظلم کرده او را ببخشیم و تازه بدی او را با خوبی پاسخ دهیم. اگر …..\nوَمِن دُونِهِمَا جَنَّتَانِ ﴿۶۲﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۶۳﴾\nو پایین تر از آن دو باغ بهشتی که از آن صحبت شد دو باغ بهشتی دیگر وجود دارد که یکی مخصوص انس و دیگری مخصوص جن است.(۶۲) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۶۳)\nنکته ۱۰۰ : از آیه ۶۲ به بعد به دو باغ بهشتى دیگر اشاره شده است که همچنانکه قبلا گفتیم به نظر مى رسد مخصوص کسانى است که سطحشان به مقربین نمى رسد و از مقربین پایین تر هستند. البته در تفسیر نمونه غیر از این دیدگاه ، نظر دیگرى نیز براى این دو باغ بهشتى به این صورت بیان کرده است :\nدر ادامه بحث گذشته که پیرامون دو بهشت خائفان با ویژگیهاى و الا سخن مىگفت در این آیات از دو بهشت سخن مىگوید که در مرحله پائینترى و طبعا براى افرادى است که در سطح پائینترى از ایمان و خوف از پروردگار قرار دارند، و به تعبیر دیگر هدف بیان وجود سلسله مراتب به تناسب ایمان و عمل صالح است.\nنخست مىفرماید:” و پائینتر از آنها دو بهشت دیگر است” (وَ مِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ).\nبراى این جمله دو تفسیر ذکر کردهاند نخست همان که در بالا گفتیم تفسیر دیگر اینکه: تعبیر” من دونهما” یعنى غیر از آن دو بهشت، دو بهشت دیگر براى همان مؤمنان است که به عنوان تنوع در میان این باغهاى بهشتى در گردشند، چرا که طبع آدمى تنوع طلب است و از آن لذت مىبرد.\nولى با توجه به لحن این آیات، و همچنین روایاتى که در تفسیر آن وارد شده تفسیر اول مناسبتر به نظر مىرسد.(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۷۵)\nمُدْهَامَّتَانِ ﴿۶۴﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۶۵﴾\nآن دو باغ بهشتی شدت سبز رنگیِ‌شان به نهایت رسیده تا جایی که متمایل به سیاهی شده اند.(۶۴) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۶۵)\nنکته ۱۰۱ : گفته شده است که آیه ۶۴ سوره الرحمان کوچکترین آیهى قرآن بعد از آیات مربوط به حروف مقطعه است. در تفسیر المیزان در مورد این آیه آمده است :\n” مُدْهامَّتانِ” کلمه” ادهیمام” که مصدر باب افعیلال است، از ثلاثى مجرد” دهمه” گرفته شده، و دهمه به معناى سبز پر رنگ است، به طورى که از شدت سبزى رنگش متمایل به سیاهى شده باشد (و شاید در فارسى بتوان رنگ یشمى را مصداق آن دانست)، در این جمله در وصف دو بهشت مذکور مىفرماید: آن قدر سبز است که سبزیش و غرور و ابتهاج درختانش به نهایت رسیده، و برگها متمایل به سیاهى شده.(ترجمه المیزان، ج۱۹، ص: ۱۸۶)\nنکته ۱۰۲ : در تفسیر هدایت در توضیح آیه ۶۴ چنین آمده است :\nهنگامى که براى مقایسه باغها با یکدیگر این لفظ مدهامّتان را با آنچه در وصف دو باغ و بهشت اولى به صورت ذَواتا أَفْنانٍ آمده بود در کنار یکدیگر قرار مىدهیم، به این نتیجه مىرسیم که آن اولیها نیز سبز رنگ بودهاند، ولى درختان آنها همچون درختان میوه داراى شاخههاى فراوان و شاید اغلب آنها درخت میوه بوده است، در صورتى که دو باغ پستتر از آنها چنین نبوده است، و چون این درختان در کنار یکدیگر قرار گیرند و به هم پیوسته شوند، رنگ سبز پیدا مىکنند و با ساقههاى دراز خود داراى صورتى زیبا مىشوند، ولى زیبایى درختان شاخهدار و سودمندیهاى آنها بیشتر است، و شاید یکى از آشکارترین سببهاى تفاضل میان دو نوع باغ، اندازه سپاسگزارى از آلاء خدا یا کوتاهى کردن در انجام این وظیفه بوده باشد. در اثرى از علاء بن سیابه از ابو عبد اللَّه علیه السّلام آمده است: به او گفتم که مردمان از این که مىشنوند گروهى از آتش بیرون مىآیند و وارد بهشت مىشوند، تعجب مىکنند و به ما مىگویند: آیا در بهشت با اولیاء اللَّه خواهند بود؟! او علیه السّلام گفت: اى على! خدا مىگوید: وَ مِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ آنان با اولیاى خدا نخواهند بود»(نور الثقلین)، اگر طالب درجات اولیاى خداییم، باید نداى تکرار یافته قرآن را اجابت کنیم: فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ و به همان گونه که جنّیان مؤمن گفتند، و رسول بزرگوار صلّى اللَّه علیه و آله و سلّم فرمان داد، بگوییم: لا و لا بشىء من آلاء ربنا نکذب. (نور الثقلین)(تفسیر هدایت، ج۱۴، ص: ۳۷۹)\nفِیهِمَا عَیْنَانِ نَضَّاخَتَانِ ﴿۶۶﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۶۷﴾\nدر باغ مخصوص به انس یک چشمه فوران کننده و در باغ مخصوص به جن یک چشمه فوران کننده وجود دارد. پس در مجموع دو باغ ، دو چشمه‌ی فوران کننده وجود دارد.(۶۶) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۶۷)\nنکته ۱۰۳ : در تفسیر هدایت در توضیح آیه ۶۶ چنین آمده است :\nفِیهِما عَیْنانِ نَضَّاخَتانِ در آنها دو چشمه فوران کننده است.\nدر المنجد آمده است: نضخ الماء یعنى جوشیدن و فوران آب از سرچشمهاش شدت پیدا کرد، و عین نضّاخه یعنى چشمه فوران کننده پر آب، «المنجد-ماده نضخ» و در تفسیر الدّر المنثور آمده است: عبد الحمید و ابن المنذر و ابن ابى حاتم، از براء بن عازب روایت کردهاند که گفت: دو چشمهاى که آبشان روان مىشود بهتر از دو چشمه فوران کننده است: دو فوران کننده بهتر از دو جریان کننده نیست. و این بدان معنى نیست که در آن دو باغ نهرهاى جارى وجود ندارد، ولى خدا براى صاحبان دو جنت اول آب نهرهاى کوچک و بزرگى را از چشمهها به جریان مىاندازد که این امتیاز در دو جنت با درجه پایینتر وجود ندارد.\nاین البته چیزى از شأن آنها نمىکاهد، چه تنها نجات یافتن از آتش خود فوز بزرگى بوده است. و خداوند تعالى گفته است:\nکُلُّ نَفْسٍ ذائِقَهُ الْمَوْتِ وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَهِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّهَ فَقَدْ فازَ وَ مَا الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ همه کس چشنده مرگ است، و مزدهاى شما به صورت کامل در روز قیامت به شما خواهد رسید، پس آن کس که از آتش برکنار شود و به بهشت درآید، رستگار شده است، و زندگى دنیا چیزى جز اسباب فریب و سرگرمى نیست». (آل عمران-۱۸۵)(تفسیر هدایت، ج۱۴، ص: ۳۸۰)\nبه هر حال چشمه ای که جریان دارد کامل تر از چشمه ای است که تازه فوران پیدا کرده است. در چشمه‌ی جاری ، فوران نیز وجود دارد.\nفِیهِمَا فَاکِهَهٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ ﴿۶۸﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۶۹﴾\nدر این دو باغ ، میوه و درخت خرما و انار وجود دارد.(۶۸) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۶۹)\nنکته ۱۰۴ : آیه ۶۸ سوره الرحمان و همچنین آیه ۵۲ این سوره راجع به میوه هاى بهشتى است ولى وقتى این دو آیه با هم مقایسه شوند مى فهمیم که آیه ۵۲ که مربوط به بهشت مقربین است درجهى بالاترى از آیه ۶۸ دارد چرا که در آیه ۵۲ با آوردن تعبیر (فِیهِمَا مِن کلُِّ فَاکِهَهٍ) عمومیت بیشترى را رسانده است تا تعبیر (فِیهِمَا فَاکِهَهٌ) که در آن از واژهى (کل) استفاده نشده است. اتفاقا در تفسیر هدایت نیز به این مطلب اشاره شده است. در این تفسیر در ذیل آیه ۶۸ چنین آمده است :\nخدا این سه میوه را به عنوان مثالى از آنچه در بهشت است آورده نه آن که میوههاى بهشت منحصر به اینها بوده باشد. با وجود این از لحاظ درجه و فراوانى و نعمت بودن پایینتر از میوههاى دو بهشت اولند، چه در آنجا خدا گفت مِنْ کُلِّ فاکِهَهٍ «از هر میوه»، نه یکى بلکه یک جفت زَوْجانِ وجود دارد، در صورتى که در این جا مىگوید: فِیهِما فاکِهَهٌ «در آنها یک میوه» است، و شاید کلمه «فاکهه» نتواند همه مفردات و انواع میوه را شامل شود، و این تفاوت تا حدى شبیه این گفته خدا در سوره الواقعه است که در آن از بهشتهاى پیشى گرفتگان و مقربان چنین سخن مىگوید: وَ فاکِهَهٍ مِمَّا یَتَخَیَّرُونَ «و میوه از هر گونه که برگزینند»، «واقعه-۲۰» و گفته دیگرش در توصیف بهشتهاى اصحاب الیمین که از آنان درجه کمترى دارند: وَ فاکِهَهٍ کَثِیرَهٍ لا مَقْطُوعَهٍ وَ لا مَمْنُوعَهٍ و میوههاى فراوان که نه برمىافتد و نه ممنوع». «واقعه-۳۲ و ۳۳» پس براى آنان هر میوه که بخواهند و هوس کنند، حتى اگر پیش از هوس کردن موجود نباشد، در اختیارشان قرار مىگیرد، و اینان در درجهاى پایینتر از آنان جاى دارند، و این مایه شگفتى نیست که او که صادق است چنین مىگوید:\nلا یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَهً مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا وَ کُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى «از میان شما کسانى با آن کسان که پیش از فتح انفاق کرده و به نبرد پرداختهاند، برابر نیستند که درجه آنان بزرگتر از درجه کسانى است که پس از فتح به انفاق کردن و به نبرد برخاستن روى آوردند، و خدا به همگان وعده نیکى مىدهد. «حدید-۱۰»(تفسیر هدایت، ج۱۴، ص: ۳۸۲)\nنکته ۱۰۵ : در تفسیر نمونه در ذیل آیه ۶۸ سوره الرحمان چنین آمده است :\nذکر درخت نخل بجاى میوه آن ممکن است از این نظر باشد که درخت نخل علاوه بر میوهاش از جهات مختلف مورد استفاده است در حالى که درخت انار چنین نیست، از برگهاى نخل انواع وسائل زندگى، از فرش گرفته تا کلاه و لباس و وسیله حمل و نقل و تخت خواب مىبافند، و از الیاف آن استفادههاى مختلف مىکنند، بعضى از قسمتهاى آن خواص دارویى دارد و حتى از تنه آن به عنوان ستون براى بعضى عمارتها یا پل براى عبور از نهرها استفاده مىکنند.(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۷۸)\nفِیهِنَّ خَیْرَاتٌ حِسَانٌ ﴿۷۰﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۷۱﴾ حُورٌ مَّقْصُورَاتٌ فِی الْخِیَامِ ﴿۷۲﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۷۳﴾ لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ ﴿۷۴﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۷۵﴾\nدر قسمت های مختلف این دو بهشت ، زنانی بهشتی قرار دارند که نیکو سیرت و نیکو صورت هستند.(۷۰) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۷۱) آن زنان بهشتی ، سفید رویان و سفید چشمان و سفید قلبانی هستند که در خیمه های بهشتی محدود شده اند و کارشان تنها این است که در این خیمه ها منتظر بهشتیان باشند و به آنها کام بدهند.(۷۲) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۷۳) صفت دیگر این زنان بهشتی این است که قبل از این بهشتیان ، هیچ انس و جنی بکارت آنها را زائل نکرده است و کاملا دست نخورده هستند.(۷۴) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۷۵)\nنکته ۱۰۶ : خیرات در آیه ۷۰ اشاره به این دارد که زنان بهشتى سراسر خیر هستند بر خلاف زنان دنیوى که بعضا شر نیز دارند.\nنکته ۱۰۷ : در آیه ۷۰ ، خیرات مى تواند به نیک خویى درونى زنان بهشتى اشاره داشته باشد و حسان به نیک رویى و زیبایى ظاهرى زنان بهشتى اشاره داشته باشد. پس نیکى باطنى و ظاهرى در زنان بهشتى جمع است.\nنکته ۱۰۸ : در آیه ۷۲ از حور صحبت شده است. حور در اصل به معنای سفیدی است و به حواریون از این باب حواریون گفته اند که دارای قلب های سفید و پاک بوده اند. به زن های سفید روی بهشتی حور گفته می شود. البته برخی مثل صاحب تفسیر الوسیط در ذیل آیه ۵۴ سوره دخان گفته است که حور از حیرت می آید یعنی زنی که از زیبایی اش به حیرت می آیند ولی صاحب کتاب التحقیق این نظر را رد کرده است.\nدر تفسیر نمونه نیز در ذیل آیه ۷۲ راجع به حور چنین آمده است :\n” حور” جمع” حوراء” و” احور” به کسى مىگویند که سیاهى چشمش کاملا مشکى و سفیدى آن کاملا شفاف است، و گاه به زنان سفید چهره نیز اطلاق شده است.(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۸۳)\nنکته ۱۰۹ : تعبیر مَقْصُورَاتٌ فىِ الخِْیَامِ در آیه ۷۲ به این معنا است که حوریان بهشتى در خیمه ها براى بهشتیان نگه داشته شده اند به گونه اى که کارى جز این ندارند که در خدمت بهشتیان باشند. پس حوریان بهشتى این گونه نیستند که نگاه هر کسى در بهشت به آنها بیفتد یا کار دیگرى نیز در بهشت داشته باشند. خیر ، آنها در خیمه هاى بهشتى محدود شده اند تا بهشتیان سراغ آنها بیایند. این معنا در صورتى است که (فى الخیام) متعلق به مقصورات باشد ولى ممکن است مقصورات ، جداى از فى الخیام معنا شود که در این صورت اشاره دارد که حوریان بهشتى به شوهران خود محدود شده اند.\nو اما وقتى مقصورات در آیه ۷۲ را با قاصرات در آیه ۵۶ مقایسه کنیم متوجه مى شویم که درجهى آیه ۵۶ که مربوط به بهشت مقربان است بالاتر است چرا که طبق آیه ۵۶ خود زنان بهشتى فاعل هستند و در نتیجه این صفت در آنها مستحکم تر است. دقت کنید که قاصرات ، اسم فاعل و مقصورات ، اسم مفعول است.\nنکته ۱۱۰ : در تفسیر نمونه راجع به لغت خیام در آیه ۷۲ چنین آمده است :\n” خیمه” طبق آنچه علماى لغت و بعضى از مفسران گفتهاند تنها به معنى خیمههاى پارچهاى که در میان ما معروف است نمىباشد، بلکه به خانههاى چوبى و یا حتى هر خانه مدورى کلمه” خیمه” اطلاق مىشود، و گاه گفته شده” خیمه” عبارت است از هر خانهاى که از سنگ و مانند ساخته نشده است «” لسان العرب”،” مجمع البحرین”، و” المنجد”.».\nطبق این معنا مراد از خیمه مى تواند آلاچیق هایى نیز باشد که امروزه وجود دارد.\nنکته ۱۱۱ : ممکن است کسی بگوید اشاره به خیمه در آیه ۷۲ دلیل بر این است که قرآن کتابی مخصوص عرب ها و کتابی قدیمی است چون آنها خیمه برپا می کردند و امروزه کسی خیمه برپا نمی کند.\nدر جواب این حرف می توان به چند نکته اشاره کرد :\nالف) همچنانکه در نکته‌ی قبلی گفته شد خیمه محدود به خیمه های قدیمی نیست بلکه مصادیق امروزی نیز دارد.\nب) بشر و نه فقط عرب ها ، قرن ها از خیمه استفاده می کرده است. حال این بی انصافی است که بگوییم قرآن نباید به خیمه اشاره کند. اتفاقا کسی که چنین بگوید قرآن را محدود کرده است چون می گوید قرآن فقط باید چیزهایی بگوید که بشر مدرن به آن رسیده است. خیر ، قرآن مخصوص تمام اعصار است نه محدود به یک زمان.\nج) مگر خیمه چیز بدی است؟ آیا اشکالی دارد به کسی که تا به حال سوار هواپیما نشده است و فرهنگ مُدرنی ندارد بگوییم می خواهیم تو را سوار هواپیما کنیم؟ حال آیا اشکالی دارد به کسی که تا به حال خیمه ندیده است بگوییم می خواهیم تو را به یک خیمه‌ی زیبا ببریم؟ مسلم است که اشکالی ندارد چرا که اشاره به نکات مثبت هر قوم و قبیله ای برای دیگران بلا اشکال است. چطور برای عده ای تبلیغ فرهنگ غربی بلا اشکال است ولی تبلیغ فرهنگ های دیگر اشکال دارد؟ به هر حال اشاره به خیمه اصلا دلالت ندارد که قرآن کتابی قدیمی و مخصوص عده ای خاص است. اتفاقا برای کسانی که تا به حال وارد خیمه نشده اند شاید خیمه جذابیت بیشتری داشته باشد و برای آنها نعمتی نو حساب می شود.\nبه هر حال تعجب می کنیم از اشکال کنندگان به قرآن که اگر قرآن چیزی مثل خیمه را بگوید که در بین عرب ها بوده است می گویند این دلالت دارد که قرآن مخصوص عرب ها است و اگر به چیزی اشاره کند که در بین عرب ها نبوده است مثل باغ ها و چشمه ها می گویند اشاره به باغ ها و چشمه برای این بوده است که عرب ها باغ و چشمه نداشته اند. نمی دانیم قرآن چه باید بگوید که این‌ها راضی شوند؟\nنکته ۱۱۲ : در آیه ۷۲ از محدود بودن زنان بهشتى در خیمه ها صحبت شده است. به طور کلى از مجموع آیات قرآن بدست مى آید که دین براى زن محدودیتى قرار داده است که البته این محدودیت به نفع خود اوست. زن مثل گوهرى مى ماند که باید محفوظ باشد نه اینکه کاملا در دسترس باشد.\nمُتَّکِئِینَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِیٍّ حِسَانٍ ﴿۷۶﴾ فَبِأَیِّ آلَاء رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ﴿۷۷﴾\nبهشتیان در این دو بهشت بر پارچه های زیبای سبز رنگ و همچنین متکاهای بی نظیری که بسیار زیبا هستند تکیه می زنند.(۷۶) پس ای گروه جن و انس ، کدامیک از نعمت های پروردگارتان را تکذیب می کنید؟(۷۷)\nنکته ۱۱۳ : در تفسیر المیزان ، رفرف در آیه ۷۶ این گونه معنا شده است :\nدر کتاب صحاح مىگوید: کلمه” رفرف” به معناى پارچه سبزى است که با آن مجلس آذین درست مىکنند «الصحاح، ج ۴، ماده” رفف”.».\nبعضى «روح المعانى، ج ۲۷، ص ۱۲۴٫ […..]» هم گفتهاند: به معناى بالش یا متکا است. و بعضى دیگر معناى دیگر گفتهاند. و کلمه” خضر” جمع أخضر (سبز) است که صفت رفرف قرار گرفته.(ترجمه المیزان، ج۱۹، ص: ۱۸۸)\nتفسیر نمونه نیز این لغت را این گونه معنا کرده است :\n” رفرف” در اصل به معنى برگهاى گسترده درختان است و سپس به پارچههاى زیباى رنگارنگ که بى شباهت به منظره باغها نیست اطلاق شده. بعضى از مفسران در اینجا فرش معروف نگارستان انوشیروان را به صورت مثالى ذکر کردهاند، همان فرش فوق العاده گرانقیمتى که منظره یک باغ را منعکس مىکرد.(تفسیر نمونه، ج۲۳، ص: ۱۸۵)\nنکته ۱۱۴ : در رابطهى با لغت عبقر در آیه ۷۶ به نظر مى رسد که به هر چیز نفیس و نایابى گفته مى شود که مواهب آن از حد معمول بالاتر است و چه بسا بتوان گفت ما باید بگوییم که دقیقا نمى دانیم مراد از عبقرى در این آیه چیست. هر چه که هست چیزى نفیس و نایاب است که بهشتیان بر آن تکیه مى زنند. حال جالب است که در خود واژهى عبقرى ، خوبى در حد اعلا نهفته است ولى تازه خداوند براى آن صفت حسان را آورده است تا اوج خوبى را برساند.\nنکته ۱۱۵ : سوره الرحمان با اسم رحمان که دلالت بر رحمت عام الهى دارد شروع می شود و با اشاره به برکت نام خدا پایان مى پذیرد. مراد از اسم رب در آیه‌ی آخر این سوره مى تواند همان رحمان باشد که واقعا داراى برکت است و همهى برکات و نعمت هاى دنیا و آخرت که در طول سوره بیان شد از آن نشأت مى گیرد.\nبه این نکته نیز توجه شود که در آیه آخر سوره الرحمان نیز مثل آیه ۲۷ خطاب به صورت مفرد آمده است. شاید دلیل مفرد آمدن ضمیر این باشد که مى خواهد تک تک جن و انس را جداگانه مورد این خطاب قرار دهد و متوجه برکت نام خدا کند تا به مفهوم کلى سوره بیشتر دقت کنند.\nالبته در کتاب عروس قرآن گفته شده است که خطاب آیات ۲۷ و ۷۸ به شخص پیامبر است و دلیل این خطاب این گونه بیان شده است :\nشاید وجه این خطاب آن باشد که مردم مکه حضرت محمد(ص) را به صفات خوبی می شناختند : درستکاری ، پاک دامنی ، راست گویی ، خیر خواهی ، امنت داری ، دلسوزی برای مردم و …. آن گاه خداوند خواسته است با معرفی شخصی که همه ، او را به این صفات می شناختند خود را معرفی کند و بفرماید همه‌ی این صفات خوب را یکجا و در یک فرد دیدید. حال بدانید که مدبر ، صاحب اختیار و تربیت کننده‌ی این فرد ، خدواند رحمان است همان کسی که نامش مبارک است. همان کسی که دارای صفات جلال و جمال است. همان کسی که دارای بقای مطلق است و فنا پذیری موجودات عالم بر بقاء و دوام او تأثیری ندارد.(عروس قرآن ، ص۱۷۵)\nنکته ۱۱۶ : اگر مى خواهیم ما نیز داراى برکت شویم باید سعى کنیم صفات خدایى پیدا کنیم. هر چه قدر بیشتر به خدای رحمان نزدیک شویم پر برکت تر می شویم.\nنکته ۱۱۷ : در تفسیر هدایت در انتهای بحث تفسیر سوره الرحمان چنین آمده است :\nآخرین سخن: میان سوره الرحمن که در آن از سه گروه از مردم سخن به میان مىآید (مجرمان، اصحاب دو بهشت اول، اصحاب دو بهشت دوم) و سوره الواقعه که آن نیز از سه گروه (پیسینیان) اصحاب راست، اصحاب چپ) بحث مىکند، علاقه و ارتباطى وجود دارد، و با تدبّر به این نتیجه مىرسیم که مجرمان همان اصحاب المشأمه (چپ) اند، و سابقون اصحاب دو بهشت نخستین، و اصحاب الیمین (راست) اصحاب دو بهشت آخرى.(تفسیر هدایت، ج۱۴، ص: ۳۹۱)\nنکته ۱۱۸ : ممکن است کسی با خواندن آیات مربوط به بهشت مقربین و بهشت اصحاب یمین در سوره الرحمان برایش سوال پیش بیاید که چرا خداوند در این آیات فقط از بهشت مادی سخن گفته است و از بهشت معنوی صحبت نکرده است؟\nدر جواب این سوال باید گفته شود که اولا در قرآن راجع به بهشت معنوی نیز صحبت شده است که در این باره می توانید به آیه ۵۵ سوره قمر یا آیه ۱۵ سوره آل عمران یا آیه ۲۳ سوره قیامت یا آیه ۷۲ سوره توبه مراجعه کنید. علاوه بر این برخی مفسرین باغ های بهشتی در سوره الرحمان را به گونه‌ی معنوی نیز معنا کرده اند ولی به هر حال این قابل انکار نیست که ظهور این آیات در بهشت جسمانی است.\nبه هر حال در مورد اینکه چرا در سوره الرحمان از بهشت معنوی صحبت نشده است شاید بهترین جواب این باشد که خطاب سوره الرحمان خطابی عام است و همچنانکه از خود صفت الرحمان بدست می آید اشاره به نعمت های عام الهی دارد که به همه می رسد. پس خطاب این سوره به عموم جن و انس است و با توجه به اینکه عموم جن و انس بیشتر با نعمت های مادی تشویق می شوند از این باب تنها از نعمت های مادی صحبت شده است.\nعلاوه بر این شاید این سوره به خصوص می خواهد کسانی را که در دنیا از لذت های حرام مادی صرف نظر کرده اند تشویق کند و بگوید اگر در دنیا از مادیاتِ حرام چشم بپوشید در بهشت برای شما جبران می شود و به همین خاطر فقط بر روی مادیات بهشت سرمایه گذاری کرده است.\nنکته‌ی دیگر در این زمینه این است که انسان مجموعی از جسم و روح است. نباید انسان را در روح خلاصه کرد. جسم انسان نیز احتیاج به ارضاء شدن دارد و به همین خاطر در قرآن روی لذت های مادی بهشت تأکید زیادی شده است. تازه همانطور که گفته شد این نعمت ها برای عموم مردم محسوس تر است. و اما تحلیل دیگری نیز بنده در این باره دارم و آن این است که برای رسیدن به روحانیت ، آرامش جسمی خیلی مهم است. یادم هست که زمانی پزشکی می گفت از لحاظ علمی به این نتیجه رسیده اند که میزان جرم و جنایت حتی با وسعت خانه نیز ارتباط دارد. اگر شما به تحقیقاتی که در این باره شده است مراجعه کنید متوجه خواهید شد که مباحث اقتصادی می تواند ارتباط مستقیم با جرم و جنایت داشته باشد. به هر حال خانۀ خوب و حقوق خوب و … می تواند در آرامش روحی موثر باشد. اگر کسی بدهکار باشد یا ذهنش مشغول مشکلاتش باشد معلوم نیست که بتواند نمازی با حضور قلب بخواند. شاید اینکه خدا بر روی نعمت های مادیِ بهشت زیاد تأکید کرده است به این علت است که می خواهد به این مطلب اشاره کند که بهشتیان از این لحاظ تأمین هستند و در نتیجه هیچ مشکل مادی ندارند و بلکه بهترین لذت های مادی را دارند و تأمین بودن از لحاظ مادی موجب ایجاد روحیۀ آماده می شود و به همین خاطر بهترین عبادت ها را برای خدا در بهشت انجام می دهند.\nبه هر حال این مطلب قابل تأمل است که قرآن بیشتر بر روی صفات مادی بهشت تأکید دارد و حتی راجع به بهشت بهترین انسان ها که مقربین هستند بیشتر ، از نعمت های مادی بهشت صحبت به میان آورده است. در واقع ما می خواهیم بگوییم تأکید بر روی نعمت های مادی دلیلش این است که از طریق نعمت های مادی مسیر بهتری برای رسیدن به معنویت ایجاد می شود.\nما می خواهیم بگوییم که خداوند بهشت را به گونه ای خلق کرده است که بر خلاف دنیا از لحاظ مادی و جسمی ۱۰۰ درصد آماده باشد تا بهشتیان بتوانند هر چه بیشتر خدا را عبادت کنند. به هر حال در بهشت درگیری ذهنی وجود ندارد که بخواهد بر روی مسائل روحی اثر بگذارد. در بهشت همه چیز مهیا است تا بتوانیم روح خود را متکامل کنیم. پس به نعمت های مادی بهشت می توان به این دید نیز نگاه کرد. اصلا چه بسا این نعمت ها نیروهایی به انسان منتقل می کند که بتواند هر چه بهتر معنویت کسب کند. خداوند متعال شاید خواسته است با بیان بهشت مادی این مطلب را برساند که همه چیز در بهشت از لحاظ جسمی برای بهشتیان فراهم است تا از این طریق بتوانند تکامل خود را به بهترین وجه ادامه دهند. پس در سوره الرحمان که فقط از نعمت های جسمی بحث شده است چنین منظوری وجود داشته است. به هر حال در دنیا وقتی مثلا انسان با همسرش مشکل پیدا می کند بر روی نماز او نیز ممکن است اثر داشته باشد. حال خداوند بهشت را به گونه ای درست کرده است که همه چیز برای رسیدن به کمال روحی فراهم است.\nبه این نکته نیز توجه شود که در بهشت ، لغوى وجود ندارد. در تفسیر المیزان در تفسیر آیه ۳ سوره مومنون ، لغو این چنین معنا شده است :\nکارهاى لغو در نظر دین، آن اعمال مباح و حلالى است که صاحبش در آخرت و یا در دنیا از آن سودى نبرد و سر انجام آن، منتهى به سود آخرت نگردد مانند خوردن و آشامیدن به انگیزه شهوت در غذا که لغو است، چون غرض از خوردن و نوشیدن گرفتن نیرو براى اطاعت و عبادت خدا است. بنا بر این اگر فعل هیچ سودى براى آخرت نداشته باشد، و سود دنیایىاش هم سر انجام منتهى به آخرت نشود، چنین فعلى لغو است.(ترجمه المیزان، ج۱۵، ص: ۹)\nاز همینجا می فهمیم که استفاده از نعمت های مادی بهشت همگی برای رسیدن به عبودیت است و هیچ یک لغو نمی باشد.\nنکته ۱۱۹ : خداوند متعال در قرآن از مناظر طبیعی بهشت ، زیاد صحبت کرده است. از آب ، سبزه ، صورت نیکو ، چشمه ، روان بودن آب ، فوران آب ، میوه و …\nشاید بتوان از این نعمت های بهشت استفاده کرد که تفریح سالم ، از دیدگاه قرآن رجوع به طبیعت است. ما در دنیا بعضا تفریحاتی داریم که هیچ یک از آنها به عنوان نعمت بهشتی بیان نشده است مثل مشاهده‌ی فیلم یا مشاهده‌ی یک مسابقه یا ….\nگاهی اوقات برخی به گونه ای صحبت می کنند که انگار اسلام و قرآن پیشنهادی برای شادی و تفریح نداده است. این در حالی است که می توان از آیات مربوط به بهشت بدست آورد که چه تفریحی مورد تأیید قرآن است؟ خوب است رجوع به طبیعت که به دنبالش خداشناسی است را جزو تفریحات خودمان قرار دهیم و تفریحات لغو را کنار بگذاریم. اینکه تفریح ما مسابقاتی باشد که نتیجه اش دعوا و نزاع است اصلا تفریحات سالمی نیست. تفریح سالم رجوع به طبیعت و لذت بردن از آن و در نتیجه رسیدن به خداشناسی است.\nنکته ۱۲۰ : نعمت های بهشتی در آیات متعددی از قرآن به خصوص در سوره الرحمان بیان شده است. از باغ های بهشتی گرفته تا حور العین و لباس های فاخر و میوه و چشمه و …\nحال اگر در دنیا در شبیه چنین جایگاه هایی باشیم معمولا قلیان و دود و پاسور نیز حاضر است در حالی که در هیچ جای قرآن نیامده است که یکی از نعمت های بهشتی قلیان کشیدن یا پاسور بازی کردن است. در دنیا اگر افراد در باغی باشند که میوه و غذا حاضر باشد معمولا در کنارش بحث دود یا پاسور نیز هست ولی در بهشت چنین نیست. از همین جا شاید بتوان نتیجه گرفت که بحث دود و پاسور مورد رضایت خداوند نیست.\nجالب است که بحث دود در مورد عذاب های جهنم آمده است. در آیه ۴۳ سوره واقعه یکى از عذاب هاى جهنم این چنین بیان شده است :\nوَ ظِلٍّ مِّن یحَْمُومٍ\nترجمه : و سایهاى از دودهاى بسیار غلیظ و سیاه.\nدر تفسیر روح البیان در ذیل این آیه چنین آمده است :\nیقول الفقیر فیه تحذیر عن شرب الدخان الشائع فی هذه الاعصار فانه یرتفع حین شربه و یکون کالظل فوق شاربه مع ما لشربه من الغوائل الکثیره لیس هذا موضع ذکرها فنسأل اللّه العافیه لمن ابتلى به إذ هو مما یستخبثه الطباع السلیمه و هو حرام کما عرف فی التفاسیر.(تفسیر روح البیان، ج۹، ص: ۳۲۸)\nترجمه : از این آیه که مربوط به صفات جهنم است می توان فهمید که باید از سیگار کشیدن بر حذر بود چون وقتی کسی سیگار می کشد دودی که ایجاد می کند مثل سایه ای است که بالای سر کسی که سیگار می کشد ایجاد می شود. علاوه بر اینکه سیگار کشیدن دارای ضررهای زیادی است ….(پایان ترجمه)\nنکته ۱۲۱ : باید به صورت مفصل راجع به اعجاز ریاضی سوره الرحمان کار کرد. بعید نیست که این سوره نکته‌ی ریاضی نیز داشته باشد و دارای محاسبات دقیقی باشد. به هر حال اینکه جمله‌ی فَبِأَىِّ ءَالَاءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ۳۱ مرتبه تکرار شده است و اولین موردش آیه ۱۳ و آخرین موردش آیه ۷۷ است شاید نکته‌ای ریاضی داشته باشد. اگر شما در اینترنت جستجو کنید برخی افراد راجع به اعجاز ریاضی این سوره کار کرده اند ولی چون برای ما قانع کننده نبود نیاوردیم. به هر ترتیب اعجاز ریاضی سوره الرحمان را به آینده و آیندگان موکول می کنیم.