دفتر چهاردهم پرسش ها و پاسخ ها «دعا و توسل» - پرسمان\nدفتر چهاردهم پرسش ها و پاسخ ها «دعا و توسل» ۱۳۹۲/۰۶/۲۷ - ۷۷۵۷ بازدید\nاشتراک گذاری اشتراک گذاری اشتراک گذاری اشتراک گذاری اشتراک گذاری لینک کوتاه : https://www.porseman.com/!61163\nمحمد رضا کاشفى -\nسید محمد کاظم روحانى\n··· نهاد نمایندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاه ها\nراهبردى ـ اداره مشاوره و پاسخ\n··· محمدرضا کاشفى ـ سیدمحمدکاظم روحانى\nصفحه آرایى: ··· طالب بخشایش\nنوبت چاپ: ···\nدوم، پاییز 89\nشابک: ··· 9 ـ\n197 ـ 531 ـ 964ـ978\nقیمت: ··· 2000\n«کلیه حقوق براى\nناشر محفوظ است»\nمطالعات راهبردى نهاد، تلفن 2904440\nقم: خیابان شهدا،\nکوچه 32، پلاک 3، تلفن و نمابر: 7744616\nفروشگاه 1 قم: خ\nشهداء، روبه روى دفتر رهبرى، تلفن 7735451 نمابر 7742757\nفروشگاه 2 تهران:\nخ انقلاب، چهار راه کالج، جنب بانک ملت، پ 715، تلفن 88911212 نمابر 88809386\nwww.nashremaaref.ir - پست الکترونیک: info@porseman.org\nپرسش 1 . چرا ما\nباید دعا کنیم؟! از کجا مى توانیم به مستند بودن کتاب هاى دعا مطمئن شویم؟···\nپرسش 2 . چگونه\nمى توانیم در زندگى خود، آثار دعا را احساس کنیم؟··· 22\nپرسش 3 . اگر قرار\nباشد با دعا، به خواسته هاى خود برسیم؛ چگونه با قضا و قدر الهى که از قبل\nتعیین شده، سازگار است؟··· 34\nپرسش 4 . اگر با\nدعا به خواسته هایمان مى رسیم، چه نیازى به کار و تلاش هست؟··· 39\nپرسش 5 . آیا دعا\nو درخواست هاى جدید از خدا با مقام رضا و تسلیم در برابر اراده خدا منافات\nپرسش 6 . آیا دعا\nبا اعتقاد به اینکه خداوند حکیم است و کارها را بر وفق مصلحت انجام مى دهد\nمنافات ندارد؟!··· 44\nپرسش 7 . آیا براى\nدعاها حد و مرزى هم هست یا هر چه خواستیم مى توانیم دعا کنیم؟··· 45\nپرسش 8 . درباره\nشرایط استجابت دعا برایم توضیح دهید. خیلى وقت ها دعا مى کنم ولى مستجاب\nنمى شود! چرا؟!··· 46\nپرسش 9 . آیا براى\nدعا، زمان و مکان مخصوص هست و یا در هر وقت و هرطور خواستیم مى توان دعا\nدعا در جمع یا در\nپرسش 10 . من گاهى\nدر تنهایى و خلوت، حال بهترى براى دعا دارم، اما از سوى دیگر شنیده ام که\nخداوند دعاها را در جمع بهتر مستجاب مى کند؛ کدام یک را انجام دهم؟··· 56\nپرسش 11 . چرا در\nهنگام دعا، بلند کردن دست ها به سوى آسمان سفارش شده است؟ مگر خداوند همه جا\nدلیل بى اهمیتى به\nپرسش 12 . چرا\nبسیارى از مردم به دعا اهمیت نمى دهند و تنها به هنگام گرفتارى مشکلات دست به\nدعا بر مى دارند؟··· 59\nپرسش 13 . منظور\nاز موانع اجابت دعا چیست؟ آیا ما مى توانیم آن موانع را از سر راه برداریم و یا\nاینکه در اختیار ما نیست؟··· 61\nپرسش 14 . گاهى\nدعا کننده شرایط و آداب دعا را رعایت کرده ولى در عین حال دعایش به اجابت\nنمى رسد، دلیل آن چیست؟··· 63\nدعاهاى مستجاب و\nپرسش 15 . چرا\nدعاى برخى از دعاکنندگان به اجابت مى رسد و دعاى گروه دیگرى مستجاب نمى شود؟···\nپرسش 16 . امامان\nبیشتر از خدا چه مى خواستند؟ آیا درباره مسائل روزمره و دنیایى هم دعا\nمى کردند؟!··· 68\nحضور قلب و حال\nپرسش 17 . قبلاً\nوقتى دعاى کمیل یا نماز مى خواندم حال عجیبى داشتم؛ ولى اکنون در من تأثیرى\nندارد؟ چه کنم؟··· 70\nآموزه هاى دعاى\nجوشن کبیر و دعاى سحر\nپرسش 18 . چرا در\nماه مبارک رمضان به دعاى سحر بسیار تأکید شده و در شب هاى قدر به خواندن دعاى\nجوشن کبیر خیلى تأکید مى شود؟··· 73\nپرسش 19. مفهوم\nواقعى شفاعت چیست؟ و اقسام آن کدام است؟··· 79\nپرسش 20. مقصود از\nآیاتى که به صراحت شفاعت را نفى مى کند چیست؟··· 85\nشفاعت نزد شیعه و\nپرسش 21. چگونه\nمى توان ثابت کرد شفاعت اولیاى الهى در آخرت حتمى است؟··· 87\nپرسش 22. نظر\nاهل سنت و فرقه وهابیت در مورد شفاعت چیست؟··· 91\nپرسش 23. بر اساس\nآیات و روایات، شفیعان چه کسانى اند؟··· 92\nپرسش 24. شرایط\nشفاعت شوندگان چیست؟··· 95\nپرسش 25. چه نیازى\nبه شفاعت هست؟ مگر خداوند نمى تواند به طور مستقیم بندگان خود را بیامرزد؟···\nپرسش 26. شفاعت\nاولیاى الهى، در چه مرحله اى شامل حال گنه کاران مى شود؟··· 105\nپرسش 27. آیا\nلازمه شفاعت، این نیست که رحمت شفیع بیشتر از رحمت خداوند است؟··· 107\nشفاعت و گناه کار\nپرسش 28. آیا\nشفاعت، موجب جرأت افراد بر گناه نمى شود؟··· 109\nپرسش 29. اینکه با\nشفاعت، گناه کار بخشیده شود، آیا موجب تضییع حق انسان پاک و بى گناه\nنمى شود؟··· 111\nپرسش 30. آیا\nشفاعت، عدالت خدا را زیر سؤال نمى برد و به زبان امروزى «پارتى بازى» نیست؟···\nپرسش 31. آیا\nشفاعت با سنت الهى «کیفر مجرمان»، منافات ندارد؟··· 115\nپرسش 32. آیا\nاعتقاد به شفاعت با آیه «وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاّ ما سَعى» در تناقض\nپرسش 33. در\nروایات آمده: «همه مردم محتاج شفاعت پیامبر و امامان هستند» چرا؟··· 118\nپرسش 34. روایاتى\nمى گوید هرکس ذره اى ایمان داشته باشد با شفاعت نجات مى یابد، و روایاتى\nمى گوید کسى که نماز را سبک بشمارد، شفاعت نمى شود، آیا منافات ندارد؟··· 120\nپرسش 35. مقصود از\nتوسّل چیست؟··· 125\nپرسش 36. چرا در\nحالى که خدا وجود دارد، به پیامبر و امام متوسل مى شویم؟··· 127\nپرسش 37. آیا توسل\nدر زمان پیامبر (صلی الله علیه وآله) سابقه داشته است؟ چگونه؟··· 129\nپرسش 38. آیا\nهنگامى که به پیامبر (صلی الله علیه وآله) و امامان (علیهم السلام) توسل\nمى جوییم، خودشان قدرت برآوردن حاجت ما را دارند یا به خدا مى گویند؟··· 134\nپرسش 39. به چه\nکسانى مى توان توسّل نمود؟··· 136\nپرسش 40. مدرک\nدعاى توسّل چیست؟ ··· 137\nپرسش 41. چرا بعضى\nاوقات با دعا و یا توسّل به ائمه (علیهم السلام) جواب مثبت نمى گیریم؟··· 138\nپرسش 42. با توجه\nبه اینکه خود انسان خلیفه اللّه است، چرا متوسل شود؟··· 140\nپرسش 43. با توجه\nبه آیه شریفه «إِیّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّاکَ نَسْتَعِینُ»، استمداد از امامان\n(علیهم السلام) چه معنایى دارد؟··· 142\nپرسش 44. آیا\nتوسّل مؤثر دانستن غیرخدا و شرک نیست؟··· 143\nپرسش 45. آیا «یا\nعلى» و «یا حسین» گفتن مصداق خواندن غیرخدا نیست که به صراحت در قرآن کریم نهى\nشده است: «فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَداً»؟··· 148\nپرسش 46. فلسفه\nبوسیدن ضریح امامان و تبرّک کردن اشیاء چیست؟ ··· 149\nپرسش 47. طبق آیه\n«إِنَّکَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى» آیا سلام کردن و سخن گفتن با پیامبر و امامان\nکارى گزاف نیست؟··· 151\nپرسش 48. اگر\nهمانطور که خدا را در هر مکانى صدا کنیم مى شنود، ائمه (علیهم السلام) هم\nمى شنوند، پس فرق خدا با بنده چیست؟ ··· 157\nکلیدواژه ها ···\nکتابنامه ··· 163\nپرسش گرى از آغاز\nآفرینش انسان، رخ نمایى کرده؛ بر بال سبز خود، فرشتگان را نشانده؛ بر برگ زرد\nخود شیطان را افشانده و در این میان، مقام آدمیت را نشان داده است. آفتاب کوفه\nچه زیبا فرموده است:\nالسؤال عَلِمَ» و «من عَلِمَ اَحسَنَ السؤال».\nهم سؤال از علم\nخیزد هم جواب***همچنانکه خار و گُل از خاک و آب\nآرى! هر که\nسؤال هایش آسمانى است، دانش و بینش پاسخش خواهد بود. پویایى و پایایى «جامعه» و\n«فرهنگ»، در گرو پرسش هاى حقیقت طلبانه و پاسخ هاى خِردورزانه است.\nاز افتخارات ایران\nاسلامى، آن است که از سویى، سرشار از جوانانى پاک دل، کمال خواه و پرسش گر\nاست و از دیگر سوى، مکتبى غنى دارد که معارف بلند آن، گوارا نوش دل هاى عطشناک\nپرسش گر و دانش جو است.\nپاسخ معاونت مطالعات راهبردى نهاد، محفل انسى فراهم آورده است، تا ابر رحمتِ\nپرسش ها را به «زمین اجابت» پذیرا باشد و نهال سبز دانش را بارور سازد. اگر\nبتوانیم سنگ صبور جوانان اندیشمند و بالنده نسل انقلاب باشیم، به خود خواهیم\nاین اداره داراى\nهشت گروه علمى و تخصصى، به شرح زیر است:\n1. گروه تفسیر،\nعلوم قرآن و حدیث شناسى؛5. گروه تربیتى و روان شناسى؛\n2. گروه احکام و\nمسائل شرعى؛6. گروه اندیشه سیاسى؛\n3. گروه فلسفه،\nکلام و دین پژوهى؛7. گروه فرهنگى، اجتماعى؛\n4. گروه اخلاق و\nعرفان؛8. گروه تاریخ و سیره.\nآنچه پیش رو\nدارید، بخشى از پرسش هاى دانشجویى درباره دعا و توسّل است که از سوى پژوهشگران\nارجمند، جناب حجت الاسلام محمدرضا کاشفى رحمه الله و سید محمدکاظم روحانى، پاسخ\nدر پایان از حجج\nاسلام حمیدرضا شاکرین، سید هبه اللّه صدرالسادات و صالح قنادى که در بازخوانى و\nارزیابى متن حاضر تلاش نموده و نیز همه همکاران ارجمندى که بزرگوارانه ما را در\nتهیه این مجموعه یارى داده اند، تشکر و قدردانى مى شود.\nدوام توفیقات این\nعزیزان را در جهت خدمت بیشتر به مکتب اهل بیت (علیهم السلام) و ارتقاى فرهنگ\nدینى جامعه ـ به خصوص دانشگاهیان ـ از خداوند متعال مسألت داریم.\nانتقادهاى سازنده شما، راهنماى ما در ارائه شایسته و پربارِ مجموعه هایى از این\nدست خواهد بود.\nباید دعا کنیم؟! از کجا مى توانیم به مستند بودن کتاب هاى دعا مطمئن شویم؟\nدانست که دعا در لغت به معنى «خواندن»\nو حاجت خواستن است.\nاما در اصطلاح دینى به معناى روى آوردن به خداوند متعال و درخواست از او با\nحالت خضوع مى باشد.\nبه بیان دیگر دعا از دیدگاه شرع گفت و گو کردن با حق تعالى به نحو بیان توحید و\nثناى الهى یا درخواست بخشش و رحمت از او یا طلب بهره دنیایى است.\nخداوند از طریق\nوحى، الهام و اشراق با انسان رابطه برقرار مى کند و آدمى از طریق نیایش و دعا\nبه خداوند تقرب مى جوید.\nدعا از اساسى ترین\nنیازهاى روحى است که روانشناسان نیز آن را تأیید نموده اند.\nاز این رو، اسلام که بر پایه فطرت بنا شده و آموزه هاى آن فطرى است، بر این مهم\nتأکید فراوان کرده است. در موارد متعددى آیات قرآن به مطلوب بودن دعا توجه\nنموده و آن را همپایه عبادت تلقى کرده است.\nخواندن خدا با\nخداى خویش را با گریه، زارى و در خلوت طلبیدن،\nاو را با یاد کردن نام هاى نیک خواندن\nکمترین مواردى است که قرآن به ضرورت و اهمیت دعا اشاره نموده است. علاوه بر آن\nکه در 47 مورد آیات قرآنى به صورت دعا آمده است.\nروایات نیز با\nتأسى به آیات قرآنى بر این مهم تأکید کرده است، جوهر و جان عبادت بودن\nمحبوب ترین اعمال نزد خداوند،\nکلید پیروزى و رستگارى،\nبهترین وسیله براى تقرب به خداوند، کوشش در دعا کردن در زمان هاى گوناگون و....\nاى اخى دست از دعا\nکردن مدار*** با اجابت یا رد اویت چه کار؟\nاهمیت، ضرورت و\nجایگاه دعا در زندگى فردى و اجتماعى، آداب دعا، شرایط دعا، موانع استجابت دعا،\nشیوه هاى دعا، گونه هاى دعا و... عناوینى است که در کتب روایى بدان پرداخته شده\nدر یک نگاه کلى\nدعا به مأثور و غیرمأثور و یا منقول و غیرمنقول تقسیم مى شود؛ دعاى منقول یا\nماثور، دعاهایى است که از زبان معصوم (علیه السلام) صادر شده است و دیگران به\nتبعیت از آنان، مضامینى را هم زبان با معصوم زمزمه مى کنند، دعاى غیرمنقول یا\nغیرمأثور دعاهایى است که بر زبان غیرمعصوم جارى است که بسته به میزان معرفت،\nارادت و ابراز احساسات و تعیین موضع نسبت به خداوند متعال از سوى داعى متفاوت\nدعاهاى مأثور و\nمنقول نیز از یک نگاه کلان به دعاى واقعى و دعاى تعلیمى قابل تفکیک و تقسیم\nاست. در دعاهاى واقعى معصومان (علیهم السلام) مى خواهند تنها خدا بشنود؛ اما\nدعاهاى تعلیمى براى آن است که پیروان اسلام بشنوند و با وظایف خویش آشنا گردند.\nدعاهاى تعلیمى منقول نه تنها کیفیت اظهار ارادت و چگونگى با خدا را مى آموزد\nبلکه متنى است براى شناخت و آگاهى از منزلت خداوند متعال و معصومان و وظایف ما\nبه عنوان پیروان اسلام [در این خصوص در بخش هاى دیگر بیشتر سخن خواهیم گفت] به\nدلیل جایگاه ویژه دعاهاى تعلیمى مى توان دعا در سنت را به عنوان یکى از منابع\nمهم دین شناسى تلقى کرد.\nاز آنجا که دعا\nپدیده اى فطرى است قدمتى به بلنداى حیات بشرى دارد و از این رو از سوى تمام\nپیامبران و ادیان آسمانى وجود داشته است، اما در اسلام دعا از خود قرآن آغاز\nشده و با ادعیه رسول خدا توسعه مى یابد. اهل سنت در باب دعا تا همین اندازه\nاکتفا مى کند؛ اما در میان شیعه، ائمه (علیهم السلام) دعاهاى بیشمارى را با\nالهام از قران و سیره نبوى براى ما به یادگار گذاشته اند. نخستین مرحله در\nشیعه، دعاهاى رسیده از مولى الموحدین على بن ابیطالب (علیه السلام) است! در\nاین میان دعاى کمیل و مناجات شعبانیه از وى مشهورتر است ولى دعاهاى منقول از\nایشان در گذشته به طور پراکنده در کتاب هاى دعا از جمله: مصباح المتهجد،\nاقبال الاعمال، بلدالامین، فلاح السائل ثبت شده است.\nامامان دیگر نیز\nدر مراحل بعد، ادامه دهنده این حرکت عارفانه بوده اند و ادعیه رسیده از آنان\nمانند دعاى عرفه، ادعیه صحیفه سجادیه، زیارت جامعه کبیره و سایر دعاها و زیارات\nکه برخى از آن در کتاب مفاتیح الجنان در اختیار عموم قرار گرفته است.\nاز زمان امامان\nمعصوم (علیهم السلام) ، اصحاب آن بزرگواران در پى گرفتن ادعیه امامان بوده اند.\nآنان از آن حضرت درخواست دعا کرده و دعاهایى را که به آنها تعلیم داده مى شد،\nاما تدوین جدى\nکتاب دعا و زیارت پس از عصر غیبت آغاز شد و آثارى چون کتاب الدعا از کلینى،\nکامل الزیارات از ابن قولویه، کتاب الدعا و الزیارات از شیخ صدوق، کتاب المزار\nاز شیخ مفید، مصباح المتهجد از شیخ طوسى و روضه العابدین از کراجکى که همگى این\nبزرگواران متعلق به قرن سوم تا قرن پنجم مى باشند، تدوین گشت.\n(متوفى 665 ه.ق) در قرن هفتم نهضتى علمى در احیاء ادعیه و زیارات بر پا کرد.\nوى سراسر زندگى علمى خویش را وقف دعا و اخلاق کرده و تنها بخش اندکى از آن را\nبه موضوعات دیگر از قبیل حدیث، تاریخ و شرح حال اختصاص داده است. سیدبن طاووس\nدر این زمینه با جست و جوى کم سابقه در یک موضوع از مجموعه آنچه از میراث مکتوب\nدر اختیارش بوده، دعاها را استخراج کرده است. او آثار متعددى را در این باب از\nخود به یادگار گذاشته است، همچون: الاقبال بالاعمال الحسنه فیما نذکره مما یعمل\nمرة فى السنة، مما راسبق فى المیدان الصدق، جمال الاسبوع فى کمال العمل\nالمشروع، منهج الدعوات و منهج الغایات و....\nپس از سیدبن\nطاووس، ابن فهد حلى (م 841 ق) به سبک جدیدى به تدوین مجدد آثار دعایى پرداخت.\nدو اثر مهم وى عبارتند از: البلد الامین و جنه الامان الواقیة و جنة الایمان\nتدوین کتاب دعا با\nاستفاده از منابع علماى سلف از دوره صفوى تا عهد قاجار شتاب بیشترى گرفت؛ در\nاین دوره علاوه بر ترجمه بسیارى از متون دعایى و زیادى قرون پیشین، کتاب هاى\nمستقلى نیز در این موضوع نگاشته شد. کتاب هایى چون ذخیره الاعمال محمدباقر\nمراغى؛ ریاض المؤمنین و حدائق المتقین محمدتقى مجلسى، زادالعقبى ملامحسن\nکاشانى، زادالمعاد محمدباقر مجلسى، و مفتاح الفلاح شیخ بهایى، از جمله کتاب هاى\nدعایى در این دوره است.\nدر قرن معاصر چند\nکتاب دعا تدوین شده که مشهورترین آنها مفتاح الجنان یا مفاتیح الجنان شیخ عباس\nقمى و مفتاح الجنات علامه سیدمحسن امین است. مصباح المنیر آیه اللّه مشکینى\nنیز با توجه به مستند کردن دعاها و ترجمه جالب و روان و نیز حروفچینى و\nصفحه آرایى چشم نواز از آثار برجسته دوران معاصر به شمار مى رود.\nکتاب هاى دعا که در میان برادران اهل سنت تدوین شده، دعاهاى منقول از رسول خدا\n(صلی الله علیه وآله) است، قدیمى ترین این آثار کتاب الادعیة المرویة عن\nالحضرة النبویة نوشته عبد الکریم بن محمد سمعانى است (م 562ق) که مورد استفاده\nابن طاووس نیز قرار گرفته است. اما ریاض الصالحین از نووى از رایج ترین\nکتاب هاى دعاى اهل سنت تاکنون به شمار مى رود که شرحى با عنوان منهل الواردین\nفى شرح ریاض الصالحین از صبحى صالح در آن چاپ شده است.\nاز صوفیان خود به ساختن دعاها و اورادى پرداخته اند که مستند به احادیث نبوى و\nعلوى نیست مانند مجموع الدعوات مجموعه اى از اوراد و ادعیه ساخته شده توسط سید\nعلى همدانى، محمدبن رسامة، اویس قرنى و... یا کتاب صلوات الخادم الى المخدوم در\nشرح صلوات بر چهارده معصوم نوشته فضل الله بن روزبهانى فنجى.\nبسیارى از دعاها و زیاراتى که در کتب اندیشمندان شیعى تدوین و گردآورى شده است\nمستند به احادیث منقول از معصومان (علیهم السلام) است و در این خصوص تلاش بر\nآن بوده است تا سلسله ناقلان به آن بزرگواران ختم شود. علماى شیعه کوشش\nکرده اند تا دعاها و زیارات وارده از طرف معصومان را با امانت دارى به خردورزان\nپس از خود تحویل دهند و در این راه زحمات و مشقت هاى فراوانى متحمل شده اند.\nآنچه واضح است آنکه بسیارى از دعاها و زیاراتى که در دسترس ماست، مستند و متکى\nبه دلایل محکم مى باشد.\nمى توانیم در زندگى خود، آثار دعا را احساس کنیم؟ در فرهنگ دینى دعا داراى\nتأثیرات متعدد و فراوانى است که به مهمترین آنها اشاره مى شود:\n1. برآورده شدن\nبرآوردن دعا در\nخصوص خواست هاى مادى و معنوى آدمى یکى از اثرات مهم دعا به شمار مى رود. تأثیر\nدعا در این امر چندان چشم گیر است که رسول مکرم اسلام (صلی الله علیه وآله)\nبدان توصیه اکید کرده اند\nحتى به فرموده امام باقر (علیه السلام) حوائج کوچک و نیازهاى صغیر را نیز با\nدعا از خداوند بخواهید.\n(علیه السلام) نیز در وصیت خویش به فرزندش امام حسن مجتبى (علیه السلام)\nمى فرماید: «پس حاجت خود بدو نمایى و آن چه در دل دارى پیش او بگشایى، و از\nگنجینه هاى رحمت او آن را خواهى که بخشیدنش از جز او نیاید: از افزون مدت\nزندگانى و تندرستى ها و فراوانى روزى ها».\nدر فرهنگ دینى -\nملّى نیز این آموزه ترویج شده است که از طریق نیایش، بسیارى از امور که از راه\nطبیعى دست یافتنى نیست، محقق مى گردد.\nچون شعیبى کو که\nتا او از دعا\nبحر کشتى خاک سازد\nاز نیاز و اعتقاد\nگشت ممکن امر صعب\nیا به دریوزه\nمقوقس از رسول\nسنگلاخى مزرعى شد\nبر اثر دعاى حقیقى\nو واقعى گناه انسان بخشوده مى شود چنانچه على (علیه السلام) فرمودند: «آن که\nدر دعا مخلص باشد از دست یابى به یکى از سه چیز محروم نخواهد شد: گناهى که\nبخشیده شده باشد، خیرى که پیش افتاده باشد یا شرى که به تأخیر افتد.\nمضامین بسیارى از دعاها نیز که در آن درخواست عفو و بخشش گناهان خواسته شده است\nمانند دعاى کمیل، دعاى افتتاح، مناجات شعبانیه و... حکایت گر این حقیقت است که\nیکى از اثرات مهم دعا، بخشودگى از گناه است. چنانکه رسول خدا\n(صلی الله علیه وآله) مى فرماید: «...هیچ دعایى بى اثر نمى ماند و لااقل کفاره\nبعضى از گناهان واقع مى شود».\nدعا حالت انس و\nالفت روح و حصول آرامش و سکون براى جان آدمى به ارمغان مى آورد. در واقع، دعا\nبر اثر پالایش باطن صفاى قلب آورده و اندوه هاى مزاحم را زدوده و بر اثر آن\nسکون و آرامش بر نفس انسان حاکم مى شود. از آنجا که در دعا گویا آدمى مشتاق و\nدوست نزدیک و هم راز خویش را یافته، از دیدارش خوشحال و از سخن گفتن با او لذت\nمى برد مشکلاتش را با کمال اطمینان در میان مى گذارد و پرده از رازهاى دل بر\nمى دارد و بر اثر آن به تزکیه نفس و سکون و آرامش چشمگیرى مى رسد مانند این که\nمى گوید: «یا شفیق، یا رفیق، یا رکنى الوثیق، یا جارى\n«اى مهرورزم اى دوست و رفیقم اى پشتیبان مورد اعتمادم اى همسایه وابسته به\nیا در مناجات\nمحبان مى خوانیم: «...من ذاالذى ذاق حلاوة المحبتک\nفدام منک بدلا، و من ذاالذى انس بقربک فاتبغى عنک حولا...»؛ «خدایا!\nکیست آنکه شیرینى محبت تو را بچشد و دیگرى را به جاى تو برگزیند؟ و انس چه کسى\nاز نزدیکى تو محبوبتر است تا دورى تو را بجویم؟...».\nذکر حق، پاک است\nچون پاکى رسید\nرخت بر بندد، برون\nمى گریزد ضدها از\nشب گریزد چون\nچون در آید نام\nپاک اندر دهان\nنى پلیدى ماند و\n4. تعلیم معارف\n(علیهم السلام) به دلیل آنکه تو جمال وحى یعنى قرآن اند، همواره به تعلیم و\nتربیت پیروان حق و بیان حق و معارف دین همت داشتند، از این رو در قالب دعا و\nزیارت مأثوره مباحثى در توحید و صفات الهى، نبوت و پیامبرشناسى، امامت و رهبرى،\nتاریخ زندگى خویش و بیان مظلومیت ها و رنج هاى خویش، افشاى ستم هاى حاکمان\nجنایت پیشه، معارف اخلاقى و شیوه هاى زندگى بیان کرده اند. بنابراین مى توان با\nتوجه به محتواى بسیارى از دعاها و زیارات، یکى از اثرات آن را تعلیم معارف دینى\nتلقى کرد. شاید به جهت همین وجهه دعا باشد که على (علیه السلام) مى فرماید:\n«الدعاء مفاتیح الجنان و مقالید الفلاح»؛\n«دعا کلیدهاى بهشت و گردنبند رستگارى است».\nاین دعا هم بخشش و\nتعلیم و تست*** گر نه در گلخن گلستان از چه رُست\nبه جهت اهمیت\nموضوع و غفلت از آن، در این مجال اندک کوشش مى کنیم تا شعارهاى کوتاهى از آن را\nفراروى خوانندگان قرار دهیم:\n1-4. خداشناسى؛ در\nمتون دعایى مباحث گوناگونى از خداشناسى مطرح گشته است. این مطالب در حدى است که\nمى توان کتاب هاى متعددى پیرامون آن نگاشت. پرداختن به مسأله مهمى چون اسماء و\nصفات الهى در دعاهاى مختلف، مانند دعاى جوشن کبیر که خدا را با هزار اسم و صفت\nجلوه داده تا دعا کننده او را با هزار دیده تماشا کند و در این راستا هم\nمعرفتش بیشتر گردد و هم کوشش کند تا خویش را به آن صفات متصف گرداند.\nدعاى چوشن کبیر سفره اى است که مهمانان آن با هزار نوع غذاى توحیدى پذیرایى\nمى شوند. در این دعاى شریف مسأله توحید، قدم حدوث، علم خداوند متعال، اراده\nحضرت حق، قدرت و عمومیتش و... به خوبى مطرح گشته است.\nموضوع اثبات خدا\nبه بهترین وجهى در دعاهاى گوناگون طرح شده است: از جمله در دعاى ابوحمزه ثمالى\nکه مى خوانى: «بک عرفتک و انت دللتنى علیک و دعوتنى\nالیک و لو لا انت لم ادرما انت»؛ «تو را به تو شناختم و تو مرا بر\nوجود خود دلالت فرمودى و به سوى خویشم خواندى، اگر تو نبودى، نمى دانستم که\nیا در دعاى صباح\nامیرالمؤمنین (علیه السلام) : «یا من دل على ذاته بذاته و تنزه عن مجانسة\nمخلوقاته»؛ «اى خدایى که هستى اش دلیل هستى اوست و ذات پاکش منزه از جنسیت به\nیا در دعاى عرفه\nامام حسین (علیه السلام) : «کیف یستدل علیک بما هو فى\nوجوده مفتقر الیک ایکون لغیرک من الظهور ما لیس لک حتى یکون هو المظهر لک متى\nغبت حتى تحتاج الى دلیل یدل علیک و متى بعدت حتى تکون الآثار هى التى توصل الیک\nعمیت عین لاتراک...»؛ «چگونه من به آثارى که در وجود خویش محتاج\nتواند بر وجودت استدلال کنم، آیا موجودى غیرتو ظهورى دارد که از آن ظهور و\nپیدایى تو نیست تا او سبب پیدایى تو شود؟ تو کى از نظر پنهانى تا به دلیل و\nبرهان محتاج باشى و کى از ما دور شدى تا آثار و مخلوقات ما را به تو نزدیک\nسازد، کور باد چشمى که تو را نمى بیند...».\nدر دعاى صحیفه\nسجادیه از امام سجاد (علیه السلام) به مباحث مهمى در خداشناسى چون: توصیف\nعدم امکان رؤیت\nفراتر از اوهام و ادراک بشر\nنامحدود و غیرمتناهى بودن او\nازلى و ابدى بودن خداوند\nبه خوبى اشاره شده است.\n2-4. معصوم شناسى؛\nادعیه و زیارات، معصومان و ائمه اطهار (علیهم السلام) را به خوبى با جلوه هاى\nگوناگون معرفى کرده تا دعا کننده و زائر از دریچه هاى مختلف آنان را تماشا کند\nو سپس آنان را الگو و اسوه خویش قرار دهد و با تأسى به آنها بر تعالى و تکامل\nخود دست یازد.\nدر دعاى ندبه به\nخوبى اوصاف گوناگون معصومان (علیهم السلام) را در حوزه عصمت، علم، منزلت و\nجایگاه واقعى انان مطرح شده\nو آنگاه با بهترین بیان ولایت امیرالمؤمنین و فرزندان او را ارائه نموده است و\nسپس بعد از آنکه ائمه (علیهم السلام) را توصیف کرده: «صالح بعد صالح، و صادق\nبعد صادق، این السبیل بعد السبیل؟ این الخیرة بعد الخیرة؟ این الشموس الطاعة؟\nاین الاقمار المنیرة؟ این الانجم الزاهرة؟ عین اعلام الدین و قواعد العلم»؛\n«پاکیزگان عالم یکى پس از دیگرى و راستگویان یکى پس از دیگرى؟ کجا رفتند آن\nراه هاى فلاح و رستگارى؟ کجا رفتند آن نیکمردان یکى پس از دیگرى؟ کجا رفتند\nخورشیدهاى فروزان و ماه هاى درخشان و ستارگان تابان؟ کجا رفتند نشانه هاى دین و\nبنیان هاى معرفت؟»\nامام زمان(عج) را\nبا 31 وصف برجسته به ما معرفى نموده است، همچون: بقیه اللّه ، قاطع ریشه ستمگر،\nمنتظر، امید ذخیره، احیاگر دین، در هم کوبنده قدرت تجاوزگران، گرامى دارنده\nدوستان خدا، گرد آورنده کلمه تقوى و باب رحمت، مصلح پریشانى ها و... .\nنیز سفره اى است که مهمانان آن با انواع گوناگون غذاهاى امام شناسى مورد تکریم\nقرار مى گیرند. امام هادى (علیه السلام) در آغاز این زیارت ائمه را با حدود 57\nوصف، توصیف کرده است، اوصافى چون: میزبانان فرشتگان، محل هبوط وحى، سرچشمه هاى\nرحمت، گنجینه هاى علم، سفره داران کرامت، رهبران الهى جامعه، سیاست مداران\nبندگان، پایه هاى آرامش زمین، درهاى ایمان، امناى الهى، امامان نور، نشانه هاى\nتقوا و... و آنگاه به خوبى شأن و جایگاه آنان را در جهان هستى برشمرده و چگونگى\nارتباط با آنان را خاطر نشان ساخته است.\nبى جهت نیست که\nتاکنون بیش از 20 شرح بر این زیارت نگاشته شده است.\n3-4. آموزه هاى\nاخلاقى؛ از آنجا که متخلق شدن به اخلاق الهى و خدایى شدن انسان ها هدف رسالت\nانبیاى الهى است\nدر ادعیه مأثوره به آموزه هاى اخلاقى توجه ویژه اى شده است و محتواى دعاهاى\nمنقول پر است از تعالیم اخلاقى، مثلاً در دعاى مکارم الاخلاق که براى درخواست\nایمان و صفات فاضله و اعمال صالحه مى باشد به آموزه هاى گران سنگ اخلاقى چون:\nبهترین نیت یا خلوص، بهترین عمل یا عمل صالح، عزت نفس، بندگى خداوند، دورى از\nعجب و فساد، ایجاد کار خیر براى مردم، دگر دوستى یا بشر دوستى، دورى از فخر\nفروشى، حب و بغض، اصلاح خصلت هاى ناپسند، صله رحم و... اشاره شده است\nیا در دعایى که از امام سجاد (علیه السلام) در صحیفه سجادیه\nدر خصوص پناه بردن به حق از اخلاق ناپسند نقل شده است بیش از 30 خلق و صفت\nرذیله مطرح گشته است مانند: حرص، غضب، حسد، شهوت رانى، غفلت، عصبیت، پیروى از\nهواى نفس، کوچک شمردن معصیت، تحقیر تهیدستان، یارى ستمگران، آرزوهاى طولانى\n4-4. آموزه هاى\nعرفانى؛ در این خصوص نیز دعاها و زیارات آدمى را مبهوت مى سازد. مطالبى که در\nاین ساحت از معصومان (علیهم السلام) نقل شده است تنها براى اهلش قابل فهم و\nدرک مى باشد، کسانى که با ریاضت هاى شرعى به مقامات بالا و والایى نایل آمده و\nدر حد خویش قدرت دریافت حقایق یا مناجات پانزده گانه به خصوص مناجات مشتاقان،\nمریدان، محبان، ذاکران، عارفان و زاهدان. یا مانند دعاى امیرالمؤمنین\n(علیه السلام) در نیمه شعبان که به مناجات شعبانیّه معروف است:\n«الهى هب لى کمال الانقطاع الیک و انر ابصار قلوبنا\nبضیاء نظرها الیک، حتى تخرق ابصار القلوب حجب النور فتصل الى العدل الغظمة و\nتصیر ارواحنا معلقة بعز قدسک»؛ «[خدایا! بریدن از همه چیز و گرویدن\nبه سوى تو نهایت آرزوى من است! ]چنین انقطاعى به من عطا فرمایى و دیگران دل هاى\nما را به روشنى آن دیدگاه که به سوى تو نظر کند چندان برافروز که دیدگان دل ها\nحجاب هاى تو را پاره کند و به کان بزرگى بپیوندد و ارواح، به عزت قدس تو در\nیا در دعاى\nابوحمزه ثمالى مى خوانى:\n«و لئن ادخلتنى النار لاخبرى اهل النار بحبى لک»؛\n«و اگر به دوزخم فرستى، دوزخیان را از دوستى تو با خبر خواهم کرد».\n«اللهم انى اسئلک ان تملاء قلبى مبالک قضیة منک و\nتصدیقاً بکتابک و ایماناً بک و فرقا منک و شوق الیک یا ذوالجلال و الاکرام، حبب\nالى لقائک و احبب لقائى»؛ «خداوند از تو مى خواهم، دلم را از دوستى،\nهراس، عقیده و ایمان، اندوه جدایى و شوق دیدارت سرشار ساز. اى پروردگار بخشنده\nو بزرگوار! بگذار تا تو را ببینم و تو نیز دیدارم را پذیرا باش».\nیا در دعاى کمیل\nزمزمه مى کنى:\n«الهى و سیدى و مولاى و ربى، صبرت على عذابک فکیف اصبر\nعلى فراقک»؛ «اى خداى من و اى سرور من و اى مولا و پروردگارم! گیرم\nبر عذابت شکیبایى کنم، اما چگونه با دورى تو بردبار باشم؟»\nاین جمله ها را از زبان سیدالشهداء مى خوانیم:\n«منک اطلب الوصول الیک و بک استدل علیک فاهدنى بنورک\nالیک و اقمنى بصدق العبودید بین یدیک»؛ «اى خدا از تو مى خواهم\nرسیدن به تو را، و مى خواهم تو خود دلیل من به سوى خود باشى، پس مرا به نور\nخودت به خودت هدایت کن، و مرا به صدق عبودیت در پیشگاه خود ثابت نگه دار».\nدر این فرازها به\nآموزه هاى عرفانى چون: وصول، حب، لقاء، شوق، خشیت، صدق عبودى، بصیرت قلب، نور\nو... به خوبى اشاره شده است.\n5-4. آموزه هاى\nسیاسى؛ دعاها و زیارات یکى از بهترین منابع روایى وقایع تاریخى اند و این مسأله\nدر خصوص سیاست و حکومت برجسته تر است؛ در واقع اهل بیت (علیهم السلام) در قالب\nدعاها و زیارات حوادث تاریخى را براى ما به خوبى گزارش کرده و از ظلم و ستم\nبیدادگران و مظلومیت خویش پرده برداشته اند.\nدر فرازهاى آغازى\nدعاى ندبه به مسأله ولایت على (علیه السلام) و حادثه غدیر خم و جایگاه اهل بیت\n(علیهم السلام) پس از نبوت اشاره شده است که یکى از مهم ترین رخدادهاى صدر\nیا دعاى چهاردهم صحیفه سجادیه که امام زین العابدین (علیه السلام) به خوبى و\nبه وضوح ستم هاى دوران خویش را براى ما در قالب دعا واگویه کرده است.\nیا در زیارت\nعاشورا که از امام باقر (علیه السلام) است نقل شده است به روشنى ظلم ظالمان\nنسبت به امام حسین (علیه السلام) و یاران باوفایش مطرح گشته است.\n6-4. آموزه هاى\nدیگر؛ در مقابل متون دعایى و زیارتى آموزه هاى دیگرى چه در حوزه اعتقادات و چه\nدر ساحت چگونه زیستن آمده است که شمارش آنها میسور نیست و تنها به پاره اى از\nاین موارد مختلف اشاره مى شود:\n1-6-4. در دعایى\nکه پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) در نیمه شعبان مى خواندند، این فراز\nآمده است: «و لا تجعل مصیبتنا فى دیننا»؛\n«خداوندا! مصیبت ما را در دین ما قرارمده». این نشان مى دهد که اعظم مصائب،\nمصیبت عقیدتى است.\n2-6-4. در دعاى\nمکارم الاخلاق امام سجاد (علیه السلام) مى فرماید:\n«و لا ترفعنى فى الناس درجة الاحططتنى عند نفسى مثلها و لا تحدث لى عزاً ظاهراً\nالا احدئت لى ذلة باطنة عند نفسى بقدرها»؛ «و درجه و مرتبه مرا نزد\nمردم بلند مگردان مگر آنکه مرا به همان اندازه نزد خودم پست گردانى و عزتى\nآشکار برایم ایجاد مکن، مگر به همان اندازه در باطنم خاکسار سازى» این فراز\nحکایت گر این آموزه است که باید برون و درون آدمى متوازن باشد.\nاز دعاى ابوحمزه ثمالى چگونه زندگى کردن را بر آدمى مى آموزد، مثل این فراز:\n«و اجعلنى ممن اطلت عمده و حسنت عمله و رضیت عند و\nاجتته حیاة طیبة فى ادوم السرور و اسبغ الکرامة و اتم العیش»؛ «و\nمرا در زمره آن کسانى که عمرى دراز و عملى نیکو دارند و نعمت خود را بر ایشان\nتمام کرده اى - از آن گروه که خشنودى و زندگى نیکو و شادمانى پایدار و بخشایش\nبسیار و خوشى زندگى به ایشان ارزانى داشته اى - قرار بده».\n4-6-4. یا در برخى\nدعاها چگونه رسیدن به دیگران را مطرح مى سازد مثل فرازهایى از دعایى که در ماه\nمبارک رمضان پس از نمازهاى واجب خوانده مى شود:\n«اللهم اغن کل فقیر، اللهم اشبع کل جایع، اللهم اکس کل عریان، اللهم اقض دین کل\nمدین، اللهم فرج عن کل مکروب»؛ «بار خدایا! همه تهیدستان را بى نیاز\nگردان، همه گرسنگان را سیر ساز، همه برهنگان را سیر ساز، وام همه وامداران را\nادا کن، همه اندوهناکان را گشایش عنایت فرما».\nمعلوم است که به\nدلیل سنن و قوانین حاکم بر جهان مادى چنین مى شود که فقر و تهیدستى، درماندگى\nریشه کن شود ولى این دعا مى خواهد به ما این آموزه را تعلیم مى دهد که غمخوار\nفقیران و گرسنگان و برهنگان و وامداران و اندوهناکان باشیم و در پى رفع مشکلات\nآنان براییم و بى اعتنا از کنارشان نگذریم.\nبه هر روى یکى از\nاثرات دعا آن است که به ما مى آموزند خداوند را چگونه بشناسیم، در پرتوى آن\nشناسایى چگونه با او سخن بگوییم و از او چه چیزهایى بخواهیم، مصالح دنیا و آخرت\nخویش را چگونه تشخیص دهیم و روابط خود را با او و دیگر انسان ها چگونه تنظیم\nاین جهان دریاست و\nتن، ماهى و روح\nیونس محجوب از\nکر مسبح باشد، از\nور نه در وى هضم\nگشت و ناپدید\nباشد با دعا به خواسته هاى خود برسیم و سرنوشت ما تغییر یابد، چگونه با علم خدا\nو قضا و قدر الهى که از قبل تعیین شده سازگار است؟\nبرخى مى پندارند\nدعا با اعتقاد به قضا و قدر الهى منافات دارد؛ یعنى با قبول اینکه هر چیزى با\nقضا و قدر الهى تعیین شده اثر دعا چه مى تواند باشد؟ به بیان دیگر، وقتى سلامتى\nو بیمارى، حیات و مرگ، فقر و غنا و... از قبل تنظیم شده باشد دیگر دعا درخواست\nبى فایده است؛ زیرا دعا ـ یا با قضا و قدر الهى هماهنگ است - که دعا تحصیل حاصل\nاست - و یا هماهنگ نیست - که در این صورت دعا نمى تواند آن را تغییر دهد.\nمعنى حقیقى و قضا و قدر الهى این برداشت ناصواب است. توضیح اینکه تقدیر یعنى\nایجاد به اندازه، چیزى را به اندازه ایجاد کردن، یا اندازه براى چیزى قرار\nدادن، تقدیر عینى خداوند عبارت است از تدبیر مخلوقات به گونه اى که پدیده ها و\nاثار خاصى بر آنها مترتب گردد و این طبعاً بر حسب قرب و بعد هر پدیده اى متفاوت\nخواهد بود، مثلاً تقدیر نوع انسان این است که مبدأ زمانى خاصى تا سرآمد معینى\nدر کره زمین زندگى کند و تقدیر هر فردى این است که در مقطع زمانى محدود و از\nپدر و مادر معینى به وجود بیاید تقدیر روزى و سایر شئون زندگى او افعال\nاختیارى اش عبارت است از فراهم شدن شرایط خاص براى هر یک از آنها، در واقع\nتقدیر عینى خداوند؛ یعنى خداوند هر مخلوقى را با حدود و قیود و اندازه و شرایط،\nخصوصیات و توان هاى مخصوصى به وجود مى آورد.\nکه در برخى روایات در تفسیر قدر «هندسه» آمده است.\nیعنى خداوند مکان براى تمامى موجودات هستى و ارتباط آنها با یکدیگر هندسه اى را\nطراحى کرده است و در این راستا میان علت ها و معلول ها پیوند برقرار است. از\nاین رو، سیر آفرینش انسان یار موجود دیگرى از بدو پیدایش تا مرگ سراسر برگرفته\nاز این هندسه است.\nاما قضاء عینى\nخداوند یعنى انتساب تحقق عینى پدیده ها به خداوند به بیان دیگر، مقتضاى قضاء\nعینى خداوند این است که وجود پدیده ها را از آغاز پیدایش و رسیدن به مرحله\nنهایى را مستند به اراده او بشماریم.\nبر این اساس قضاء\nالهى یعنى حتمیت بخشیدن به قدر و هندسه نظام هستى.\nبا توجه به تفسیرى\nکه از قضا و قدر الهى ارائه شده مى توان گفت دعا به عنوان یکى از اجزاء نظام\nهستى و یکى از علل موجودات در این هندسه [یعنى قدر ]مى باشد. اما این علت یعنى\nدعا علتى غیرطبیعى و مادى است؛ ولى در هندسه هستى چنین علت هایى پیوندى عمیق و\nرابطه اى ژرف با موجودات دارند و در این نظام تنها علل مادى دخیل نمى باشند؛\nبلکه علل غیرمادى همچون دعا نقش آفرینند و خداوند متعال چنین نظامى و هندسه اى\nرا امضاء و حتمیت بخشیده است.] قضاء الهى [از این رو، انسان با عمل ارادى، دعا\nرا علتى غیرطبیعى در نظام هستى را دخالت داده و زمینه پدید آمدن پدیده اى را\nفراهم مى سازد یا در جایى دخالت کرده و روابط طبیعى پدیده ها را به هم زده و در\nاین صورت مانع پدید آمدن پدیده اى مى شود. مثلاً اگر به علل و عوامل طبیعى\nباران نبارد، دعا که علتى غیرطبیعى است ولى در هندسه هستى دخیل است، وارد شده و\nزمینه هاى طبیعى نزول باران را فراهم مى آورد. یا اگر قرار است به علل و عوامل\nطبیعى بلایى همچون سیل یا زمین لرزه در نقطه اى پدید آید، دعا که علتى غیرطبیعى\nاست ولى در نظام هستى دخیل است، به کار افتاده و زنجیره ارتباط میان آن علل و\nعوامل طبیعى را از میان برده و در نتیجه مانع از وقوع بلا مى گردد.\nهندسه و چنین علل و عوامل طبیعى و غیرطبیعى و رابطه میان آنها را امضا و حتمیت\nبخشیده است ]قضاى الهى] و بنابراین دعا هیچ منافاتى با این قضا و قدر الهى\nندارد؛ بلکه به فرمایش استاد مطهرى(ره) دعا و استجابت دعا جزئى از قضا و قدر\nالهى است و نه خارج از آن تا بپنداریم دعا مانعى براى این مهم به شمار مى رود.\nگر بنالیدى و\nمستغفر شدى *** نور رفته از کرم، ظاهر شدى\nگفتنى اینکه گاه\nدر پاره اى موارد «دعا» قضاى الهى را تغییر مى دهد، یعنى دعا در اینجا دیگر به\nعنوان یکى از علل دخیل در نظام هستى و هندسه عالم وجود مسطمح نظر نمى باشد؛\nبلکه به صورت یک عامل غیرطبیعى خارجى عمل کرده و قضاى الهى را تغییر مى دهد.\nچنانکه امام کاظم\n(علیه السلام) فرمودند: «علیکم بالدعاء، فان الدعاء\nلله و الطلب اى الله یود البلاء و قد قدر و قضى و لم یبق الا امضاؤه فاذا دعى\nالله عزّ و جلّ و سئل صرف البلاء صرفة»؛\n«بر شما باد دعا کردن زیرا دعا و درخواست از خدا بلایى را که از مرحله و قدر\nگذشته و فقط امضاء آن [تأیید نهایى] باقى ماند، برمى گرداند».\n(علیه السلام) مى فرماید: «و ان صبت علیهم المصائب\nلجؤوا الى الاستجارة بک، علما بان ازمة الامور بیدک و مصادرها عن قضائک»؛\n«اگر مصیبت ها بر آنان فرو ریزد، به تو پناه مى آورند، زیرا مى دانند زمام\nکارها به دست توست و از سرچشمه قضاى تو جارى است».\nدر این صورت دعا\nدر قضاى الهى تأثیر مى گذارد نه در قدر الهى، یعنى در این موارد، دعا تصمیم و\nاراده خداوند را در حتمیت یافتن امرى و امضا کردن به وقوع پیوستن پدیده اى عوض\nمى کند؛ زیرا تمام زمام کارها به دست خداوند است و با پناه آوردن اولیاى الهى\nبه خداوند در قالب دعا قضاى الهى دگرگون مى شود.\nکه دعا با علم الهى سازگارى ندارد، چون اگر خداوند مى داند مسأله اى به وقوع\nخواهد پیوست یا پدیده اى متحقق نخواهد شد، اگر با دعا این رویداد و تغییر کند\nلازمه اش آن است که علم خداوند جهل باشد بنابراین دعا با علم الهى منافات دارد.\nپاسخ این پندار\nروشن است، زیرا ما معتقدیم که خداوند مى داند که مثلاً فلان پدیده به دلیل دعا\nکردن یا امور دیگرى محقق خواهد شد و فلان رویداد با دعا کردن به وقوع نخواهد\nپیوست. به بیان دیگر خداوند علم دارد که پدیده یا فعل و کارى با فعل ارادى دعاى\nانسان حتماً به وقوع خواهد پیوست و یا پدیده یا فعل و کارى با فعل ارادى دعاى\nانسان محقق نخواهد شد.\nدعا به خواسته هایمان مى رسیم، چه نیازى به کار و تلاش هست؟!\nدعا مى تواند به جاى اسباب و علل طبیعى بنشیند و از این رو بهتر است به جاى\nتلاش و کوشش در به دست آوردن امرى یا جلوگیرى از وقوع پدیده اى تنها دست بر دعا\nبرداشت و کار را آسان کرد. اما این توهّم است، زیرا خداوند متعال نظام هستى را\nبر اساس قوانین و سننى قرار داده است که نمى توان بر خلاف آن حرکت کرد.\nقوانین هستى را به گونه اى وضع کرده که علل و عوامل طبیعى در پدید آمدن امرى یا\nمحقق نشدن پدیده اى دخیل اند و مجراى عادى امور از این رهگذر است، بله گاه\nعواملى تکوینى و غیرطبیعى امور را دگرگون مى سازد ولى آن عامل یا عوامل نیز با\nسنن خاص و ویژه خود که خداوند متعال مقرر داشته عمل مى کنند یعنى در مواردى خاص\nو زمینه هاى مخصوص نه گتره، رها و بدون نظم و قانون. مثلاً دعا یک عامل تکوینى\nغیرطبیعى است که تنها در شرایط ویژه و بر اساس سنن خویش عمل مى کند به صورتى که\nقوانین عام علل و عوامل طبیعى تعطیل نشوند. بنابراین هر عاملى در جاى خویش\nمحترم و مغتنم است و نمى توان آن را با عامل دیگر تغییر داد. براى کسب درآمد و\nرزق زندگى باید تلاش و کوشش کرد و در کنار آن دعا نیز کرد تا این سعى به انجام\nرسد یا براى بهبودى بیمار باید به طبیب مراجعه کرد و از شیوه هاى درمان او بهره\nگرفت، در کنار آن دعا نیز کرد تا دارو و شیوه هاى درمان پاسخ صحیح و لازم خویش\nدر فرهنگ دینى،\nدعا و عمل در کنار یکدیگر نتیجه بخش اند و دعا با پشتوانه عمل است که به نتیجه\nمى رسد و عمل با همراهى دعا است که به نتیجه مطلوب خویش دست مى یازد. چنانکه\nحضرت على (علیه السلام) مى فرماید: «الداعى بلا عمل\nکالرامى بلا وتر»؛\n«آن که بدون عمل دعا کند بسان کمان دار بى زه است» یعنى همانطور که رها شدن تیر\nاز کمان بدون زه به هدف نخواهد رسید، دعاى بدون عمل نیز سرانجامى نخواهد داشت.\nروایاتى که از\nرسول گرامى اسلام (صلی الله علیه وآله) و نیز امام صادق (علیه السلام) نقل\nشده است حکایتگر این حقیقت است که دعا باید قرین با عمل شود. «کسانى که دعایشان\nبه اجابت نمى رسد... دعاى کسى که علیه مدیونى دعا مى کند که مالش را برده در\nحالى که شاهدى بر او نگرفته است، و دعاى مردى که همسرش را نفرین مى کند در حالى\nکه خداوند او را بر طلاق همسرش توانا کرده است و دعاى شخصى که در خانه نشسته\nمى گوید: پروردگارا! به من روزى ده، در حالى که براى طلب روزى از خانه خارج\nهین بجو که رکن\nدولت جستن است\nهر گشادى در دل\nاندر بستن است\nاز همه کار جهان\nکو و کو مى گو به\nحال، چون فاخته\nنیک بنگر اندر این\nکه دعا را بست حق\nندارد؟ از یک طرف شنیده ام که حضرت ابراهیم (علیه السلام) حتى در میدان آتش\nراضى بود و براى نجاتش دعا نمى کرد و از سوى دیگر به دعا خیلى سفارش شده این دو\nچگونه سازگار است؟\nالبته بعضى ها به\nهمین دلیل مخالف دعا بوده و دعا را مغایر مقام رضا و تسلیم مى دانند چنانکه\nمولوى در اشعارى بدین مسأله و گروه اشاره کرده است:\nبشنو اکنون قصه آن\nکه ندارند اعتراض\nز اولیاء، اهلِ\nدعا خود دیگرند\nگه همى دوزند و\nگاهى مى درند\nقوم دیگر مى شناسم\nکه دهانْ شان بسته\nباشد از دعا\nاز رضا که هست\nرامِ آن کِرام\nجستن دفع قضاشان\nدر قضا، ذوقى همى\nکفرشان آید طلب\nاما باید دانست که\nدعا منافى منازل و مقامات عرفانى خصوصاً مقام تسلیم و رضا نیست؛ زیرا:\nاولاً، رضاى بنده\nعبارت است از اقامت بر فرمان هاى او و کران نهادن به احکام خداوند متعال\nو تسلیم عبارت است استقبال قضا و تسلیم به مقدرات الهى است\nدر این صورت آدمى باید راضى به دعا و تسلیم به آن باشد چون چنانکه در فرازهاى\nقبل گذشت «دعا» در هندسه نظام هستى و جز ارکان قضا و قدر الهى است و خارج از آن\nنمى باشد، اگر انسان راضى به رضاى خدا و اوامر او و مقدرات اوست باید به دعا\nنیز گردن نهد چون خداوند به دعا کردن امر فرموده و آن را در مقدرات خود ملحوظ\nتسلیم و رضا، در منازل چهل گانه و مراتب اربعین و تا رسیدن به اوج عرفان از\nمنازل ابتدایى به شمار مى رود و از آنجا که رسیدن به مراتب و مراحل برتر کارى\nبس دشوار، پیچیده و لغزان است باید با دعا و تضرع از خداوند خواست تا سالک را\nبه سلوک خویش موفق بدارد. از این رو کسانى که در مقام تسلیم و رضا هستند از دعا\nبراى سیر مدارج عالیه بى نیاز نخواهند بود.\nامیرالمؤمنین (علیه السلام) که سر سلسله عارفان به شمار مى رود، هیچگاه خوى را\nاز دعا بى نیاز نمى دید، با آنکه در مقامات عالیه عرفان قرار داشت و از صفت\nعصمت برخوردار بود؛ اما تا آن حد دعا مى کرد که اهل بیت (علیهم السلام)\nمى فرمودند: «کان امیرالمؤمنین رجلاً دعا»؛\n«و على (علیه السلام) شخصى بود که زیاد دعا مى کرد».\nانچه اهل عرفان گفته اند، دعا غیراز حکم و آدابى که دارد، اسرارى هم دارد و آن\nعبارت است از اینکه داعى خود را در مشهد مدعوّ مى داند و آن مدعو را که خداى\nسبحان است شاهد خویش مشاهده مى کند و با این شهود پیوند دیگرى برقرار مى سازد،\nبه بیان دیگر دعا نسبت مستقیمى با معرفت شهودى دارد. آنگاه که بنده مولاى خویش\nرا در مقام جواد، قادر، علیم و حکیم، مشاهده مى کند و از طرفى خودش را عاجز،\nفقیر و جاهل مى یابد، به او پناه مى برد و از او کمک مى طلبد، از همین رو دعا\nادب همیشگى انبیاء، مرسلین و اولیاء است. قرآن کریم حضرت ابراهیم\n(علیه السلام) را مقلب به «اوّاه» داشته است و اوّاه صفت فردى است که زیاد دعا\nو آه دارد.\nبنابراین سالک در\nهر مقام و منزلتى حتى در مقام تسلیم و رضا که مراتب آغازین سلوک است بى نیاز از\nدعا نمى باشد، بلکه با دعا سلوک خویش را کاملتر مى کند، علاوه بر آنکه مقامات\nگذشته خویش را با دعا تداوم مى بخشد.\nداشت عارفان به دلیل مراتب خاصى که دارند دعا را در صرف سؤال جهت دفع بلا و جلب\nمنفعت به کار نمى برند؛ بلکه آن را مطلقِ توجه و تفرع و اتصال بنده به خالق\nتلقى مى کنند. به نظر مى رسد مخالفت برخى اولیاء با دعا به جهت اول باشد نه\nدر این باره باید\nدانست؛ دعا در چارچوب حکمت الهى است نه امرى خارج از آن تا با آن منافى باشد؛\nیعنى دعا داراى مرز و حدود است چه از حیث آداب، چه از حیث محتوا و آنچه که از\nخدا طلب مى کنیم، از این رو به هر دعایى با هر ویژگى و هر محتوایى توصیه نشده\nاست و نیز تأثیرگذارى دعا بدون حد و مرز نمى باشد. دعا باید در چارچوب مصالح و\nمفاسد انسانى باشد؛ یعنى خواستن مصالحى که خداوند مقرر فرموده و درخواست دورى\nاز مفاسدى که حضرت حق به ترک آن دستور داده اند و این یک سنت الهى است و دعا\nباید با سنت هاى الهى [حکمت خداوند ]هماهنگ باشد، چنانچه حضرت على\n(علیه السلام) مى فرماید: «ان کرم الله سبحانه لا\nینقض حکمة فلذلک لا یقع الاجابة فى کل دعوة»؛\n«کرم خداوند حکمتش را نقض نمى کند. به همین دلیل است که هر دعایى اجابت\nاگر دعا بر خلاف\nحکمت بالغه الهى باشد نه تنها مؤثر نیست و به رشد آدمى کمک نمى کند؛ بلکه به\nنزول او مى انجامد و خشم خدا را مى انگیزد.\nاز خدا، غیرخدا را\nخواستن*** ظن افزونى است و کلى کاستن\nدعاها حد و مرزى هم هست یا هر چه خواستیم مى توانیم دعا کنیم؟\nدعا داراى مرزهاى\nتعریف شده اى است و تنها در چارچوب همان مرزها اثر گذار خواهد بود و خارج از آن\nتأثیرى نخواهد داشت. از جمله مهم ترین مرزها عبارتند از:\n1. همخوانى با سنن\nو قوانین الهى؛ خداوند متعال عوالم هستى و موجودات را بر اساس قوانین و نظام\nخاصى آفریده است و تدبیر امور طبق همان سنن است. از این رو اگر کسى دعایى کند\nکه خلاف این سنن و نظام باشد نباید در انتظار تحقق آن باشد چنانکه حضرت على\n(علیه السلام) در پاسخ به پرسش صوحان عبدى که سؤال نمود: کدام دعا بیراهه تر\nاست؟ امام فرمود: «دعاى کسى که براى تحقق آن چه ناشدنى است دعا کند».\nو نیز از ایشان نقل شده است که: من در دعا گفتم: خداوندا! مرا به هیچ یک از\nبندگانت نیازمند مساز.\n2. همخوانى با\nنظام تشریع؛ خداوند متعال براى انسان قوانینى را وضع کرده که ما از آن به نظام\nتشریع یاد مى کنیم این نظام همان بایدها و نبایدها و همان حسن و قبح و همان\nخوشایندها و به آیندها است. یکى از مرزهاى دعا همین قوانین تشریعى است. بر این\nاساس آدمى نمى تواند از خداوند عمل قبیح یا برآیند و یا نبایدى را طلب کردن\nامور قبیح نهى شده است.\nنمى شود! چرا؟!\nمقصود از شرایط\nدعا امورى است که اجابت دعا منوط به تحقق آنهاست. مهم ترین شرایط عبارتند از:\n1. معرفت؛ یکى از\nشرابط مهم و اساسى در دعا آن است که آدمى بداند در برابر چه وجودى ایستاده است\nو از چه کسى طلب مى کند و با چه عظمتى سخن مى گوید و بداند که چه مى گوید و چه\nمى خواهد بنابراین شناخت خدا و عظمت او و شناخت خود به عنوان مخلوق و محتاج و\nنیازمند محض و شناخت آنچه بر زبان جارى مى کند و مى خواهد از شرایط اصلى دعاست.\n(علیه السلام) علت عدم استجابت دعا را چنین مطرح فرموده است:\n«لانکم تدعون من لا تعرفونه»؛\n«شما کسى را مى خوانید که بدو معرفت ندارید».\nو در روایت دیگرى\nمى فرماید: «و لانکم تدعون من لا تعرفون و تسئلون ما\n«زیرا موجودى را مى خوانید که معرفت به او ندارید و تقاضا مى کنید چیزى را که\n2. عمل صالح یا\nطاعت اوامر و نواهى الهى؛ دعا کننده علاوه بر معرفت بر آنچه که مى داند نیز\nباید عملى کند که ما از آن به عمل صالح تعبیر مى کنیم. خداوند متعال در قرآن\nوعده داده است که دعاى مؤمنان و انجام دهندگان عمل صالح و اجابت مى کند:\n«وَ یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا\nو احادیث نیز بدین امر تأکید کرده اند\nاز جمله خطبه قابل تدبر ذیل از امام على (علیه السلام) که در پاسخ به اسباب عدم\nاستجابت دعا فرمودند: «خدا را شناختید، اما حقش را - چنان که بر شما واجب کرده\nاست - ادا نکردید... به پیامبرش ایمان آوردید، اما با سنتش مخالفت کردید و به\nشریعت او پاى بند نبودید... کتاب خدا را که بر شما فرو فرستاده، خواندید اما به\nآن عمل نکردید و گفتید: شنیدیم و اطاعت کردیم اما مخالفت کردید... گفتید که از\nآتش مى ترسید. در حالى که بدنتان را با گناهان به آتش مى سپارید... گفتید\nدوستدار بهشتید، در حالى که هماره کارهایى انجام مى دهید که شما را از بهشت دور\n3. اخلاص؛ یعنى\nدعا کننده در هنگام دعا، تنها سبب را خداوند بداند و همه امور را بدست او تلقى\nکند، چنانکه خداوند متعال اخلاص در دعا را موجب استجابت دعا دانسته است\nو از این رو بدان دستور داده است\nو نیز حضرت على (علیه السلام) در پند دهى به فرزندش فرمود:\n«و اخلص المسألة لربک فان بیده الخیر و الشر»؛\n«و در درخواست از پروردگار خالص باش که خیر و شر به دست اوست».\nاگر انسان از خداوند چیزى طلب کند و بخواهد مطلوبش را مستجاب بیند، باید امیدش\nرا از غیرخدا قطع کند و تنها امیدش خدا باشد. در این باره امام صادق\n(علیه السلام) مى فرماید: «هرگاه کسى از شما بخواهد دعایى کند که حتماً اجابت\nشود پس باید از تمام مردم قطع امید کند (قطع اسباب مادى) و براى او امیدى جز به\nخدا نباشد. در این حال وقتى حق تعالى صدق این معنا را از قلب سالک دریافت، هر\nدعایى را جز ه اعطا و اجابت پاسخ نمى دهد.\nهر که را دل پاک\nشد از اعتدال*** آن دعایش مى رود تا ذوالجلال\n4. حضور فکر و دل؛\nدر حالت دعا آدمى باید فکرش حاضر باشد و مهم تر دل او نیز همین طور؛ یعنى داعى\nدر هنگام دعا نباید فکرش به امور دیگرى معطوف شود و در نتیجه دل و قلب او نیز\nدر جاى دیگر باشد؛ بلکه تمامى فکر و قواى فکرى او و نیز تمامى قلب و دل و قواى\nآن در محضر پروردگار و آنچه که به خدا مى گوید حاضر و هشیار باشد.\nچنانکه رسول خدا\n(صلی الله علیه وآله) فرمودند: «لا یقبل الله عز و\nجل دعاء قلب ساه»؛\n«خداوند عز و جل دعاى دل غافل را نمى پذیرد.\n«اعلموا ان الله لا یقبل دعاء عن قلب غافل»؛\n«بدانید که خداوند دعا را از قلب و دل غافل و غیرحاضر مقبول نمى کند». روایات و\nاحادیث در این خصوص فراوان است.\nکسى که فکر و دلش حاضر نیست تنها لقلقه زبان دارد و دعا فقط تکرار لفظ یا لقلقه\nگفت: فاش کن که\nآن، کار تو نیست\nلایق انفاس و\nگفتار تو نیست\nکآن نفس خواهد ز\nباران پاک تر\nوَز فرشته، در روش\nعمرها بایست، تا\nدم پاک شد\nتا امین مخزن\nخود گرفتى این عصا\nدست را دستان موسى\n5. کسب حلال؛ یکى\nدیگر از شرایط استجابت دعا آن است که داعى و دعاکننده باید رزق خود را از راه\nحلال، طیب و طاهر به دست آورده باشد، انسانى که گوشت و پوست و استخوانش از\nارتزاق حرام رشد کرده باشد دعایش نامستجاب است. از همین رو، رسول اکرم\n(صلی الله علیه وآله) مى فرماید: «درآمدت را پاک کن تا دعایت مستجاب شود؛\nزیرا هرگاه لقمه حرامى به دهان خویش ببرد تا چهل روز از او دعایى پذیرفته\nو نیز امام صادق\n(علیه السلام) فرموده اند: «هر که شاد شود که دعایش به اجابت رسد باید کسب خود\nرا پاک سازد».\nاز آداب دعا\nمى توان به شرائط کافى دعا نیز یاد کرد؛ یعنى امورى که موجب کمال دعا و رفعت\nمرتبه گشته و تأثیرگذارى و اثربخشى بیشتر مى شود. مهم ترین این آداب عبارتند\n1. طهارت؛ که\nعبارت است از وضو و غسل. على (علیه السلام) فرموده اند:\n«اذ انزل بک امر عظیم فى دین او دنیا، فتوضاً و ارفع\n«هرگاه کار بزرگ و دشوار دینى یا دنیایى روى آورد، وضو بگیرد و دست هایت را\n2. آغاز با نام\nخدا؛ در ابتدا با «بسم اللّه الرحمن الرحیم» و یاد خدا دعا را شروع کنیم؛ چرا\nکه رسول خدا (صلی الله علیه وآله) فرمودند: «دعایى که اولش با بسم اللّه\nالرحمن الرحیم آغاز شده باشد رد نمى شود».\n3. ستایش الهى؛\nتمجید و تحمید و ثناگویى خداوند متعال در آغاز دعا بیانگر میزان معرفت داعى به\nحضرت حق است. از این رو، امام صادق (علیه السلام) فرموده اند: «هر دعایى که\nقبلش تمجید خداوند متعال نباشد به جایى نخواهد رسید».\n(علیه السلام) نیز مى فرماید: «درخواست پس از سایش است، پس در آغاز خدا را\nستایش کنید و آن گاه حاجت هاى خود را بخواهید، خداوند عزّ و جلّ را پیش از بیان\nدرخواست ها مدح و ثنا کنید»\nبسیارى از دعاهایى که از معصومان (علیهم السلام) به دست ما رسیده است\nچنین اند و آغاز دعا با ثنا و ستایش الهى مى باشد.\n4. صلوات؛ در\nفرهنگ دینى توصیه شده است تا با درود بر حضرت رسول (صلی الله علیه وآله) و\nاهل بیت (علیهم السلام) دعا آغاز شود و این عمل موجب استجابت دعا خواهد شد.\nعلى (علیه السلام) در این خصوص مى فرماید: «هرگاه از خداوند سبحان حاجتى\nخواهى، با درود فرستادن بر پیامبر (صلی الله علیه وآله) سخن آغاز کن، آن گاه\nحاجتت را بخواه که خداوند بزرگوارتر از آن است که دو حاجت از او خواسته شود و\nیکى را اجابت و دیگرى را رد کند».\n5. شفاعت خواهى؛\nبراى استجابت دعا باید از وسایلى و وسایطى استفاده کرد که در نزد پروردگار قرب\nو منزلت دارند تا به جهت آنان خداوند متعال حوائج و نیازهاى مادى و معنوى را\nمحقق سازد. در احادیث شریف توسل به امامان و قرآن موجب استجابت دعا تلقى شده\n6. اقرار به گناه؛\nامام صادق (علیه السلام) مى فرماید: در آغاز دعا مدح خداوند متعال سپس اقرار\nبه گناه و آنگاه خواستن و طلب کردن\n7. تضرع و اظهار\nعجز؛ در احادیث قدسى خداوند متعال به انبیاء خویش توصیه کرده که هنگام دعا، او\nرا تضرع و خشوع بخوانند\nدر آیات قرآنى نیز به قرین بودن دعا با ترس و خوف و تضرع، خشوع تأکید شده است.\nچنانکه على (علیه السلام) نیز فرموده اند: «علیکم\nبمسألة ذل و خضوع و تملّق و خشوع»؛\n«با حالت ذلت و فروتنى و ثناگویى و خشوع درخواست کنید».\nگریه بهترین نشان\nتضرع؛ اشک بهترین نماد بر تضرع و خشوع آدمى است و از این رو، محبوب خداست.\nو به همین جهت بهترین سلاح انسان وارسته دانسته شده است\nو از همین حیث است که اهل بیت (علیهم السلام) از چشم خشک و بدون اشک به خدا\nپناه مى بردند\nو براى همین است که براى گریه از خداوند طلب یارى مى کردند\nو به همین دلیل على (علیه السلام) مى فرماید: «هنگام گریه را براى دعا مغتنم\nپس دعاى خشک، هِل\nکه فشاندِ دانه\nمى خواهد درخت\nگر ندارى دانه،\nایزد ز آن دعا\nبخشدت نخلى که\nنعم ما سعى\nهمچو مریم، درد\nسبز کرد آن نخل\nرا صاحب فنى\n8. دو رکعت نماز؛\nامام صادق (علیه السلام) تأکید فرموده اند که براى به دست آوردن حاجت دعا را\nبا دو رکعت نماز قبل از آن قرین سازید.\n9. بلند کردن\nدست ها به سوى آسمان؛ در احادیث به بلند کردن دست ها به سوى آسمان توصیه شده\nاست و از روایات گوناگون به دست مى آید که معصومان (علیهم السلام) نیز هنگام\nدعا چنین مى کردند.\n(علیه السلام) مى فرماید: «هر کس از شما از نماز فارغ شد، دستانش را به سوى\nاسمان بلند کند و در دعا بکوشد».\nاین حالت بنابر روایات نوعى اظهار بندگى است یا نوعى نماد این حقیقت که خویش را\nچون غریقى تلقى مى کند که دست دراز کرده و به دامن رحمت الهى مى چسبد و به\nدامان پرمهرش چنگ مى زند تا حضرت حق او را از این ورطه حولناک نجات دهد.\n10. کوچک نشمردن\nخواسته خود؛ دعا کننده براى آنکه خواسته اش به اجابت برسد، نباید آن را\nکوچک بشمارد، چنانکه اهل بیت (علیهم السلام) بر آن تأکید فراوان کرده اند.\n11. اصرار بر دعا؛\nاز آنجا که نفس دعا در پیشگاه پروردگار متعال مطلوبیت و موضوعیت دارد، باید بر\nآن مصر بود علاوه بر آنکه این اصرار خود موجب اجابت نیز خواهد گشت.\n(علیه السلام) فرموده اند: «هر کس در کوبیدن در [یعنى دعا کردن] پایدارى کند و\nدر گشودن آن [یعنى اجابت دعا ]اصرار کند، داخل خواهد شد [یعنى دعایش مستجاب\n12. انصاف در دعا؛\nداعى نباید خواسته ها و نیازهاى خویش را بیش از حد قرار دهد؛ بلکه باید انصاف\nرا در این جهت مراعات کرده و خواسته هاى خویش را به صورت الاهم فى الاهم یا با\nاولویت بندى مطرح سازد، البته این نه به جهت نغوذً بالله بخل حضرت حق باشد؛\nبلکه ادب بنده چنین اقتضایى دارد که خواسته هاى خود را در حد اعتدال و انصاف\nمطرح سازد، چنانکه ائمه (علیهم السلام) به آن تأکید کرده اند.\n13. امید به\nاجابت؛ در هنگام دعا نباید از استجابت آن ناامید بود؛ بلکه با حسن ظن به\nپروردگار عالمیان و با امید به تحقق آن نیازها را مطرح کرد، چنانکه معصومان\n(علیهم السلام) تأکید فراوانى کرده اند تا دعا را با یقین به اجابت و حسن ظن\nبه برآورده شدن آن مقرون سازیم.\nدعا، زمان و مکان مخصوص هست و یا در هر وقت و هر طور خواستیم مى توان دعا کرد؟\nهر چند دعا در هر\nوقتى مطلوب است ولى بر اساس روایات اوقات مخصوصى که زمینه مناسب تر براى دعا\nکردن فراهم مى آورد معین شده است. از جمله: سحر و نیمه شب\nهنگام تلاوت قرآن، هنگام اذان، هنگام بارش باران، هنگامى که دو لشگر اسلام و\nکفر در مقابل یکدیگر قرار مى گیرند و گروهى آماده شهادت مى شوند، هنگامى که\nستمدیده اى صداى مظلومیتش بلند مى شود.\nهنگام غروب خورشید و طلوع فجر.\nدست اشکسته بر\nآورد دعا*** سوى اشکسته، برد فضل خدا\nاولاً، برخى از دعاها نیز در وقت خاصى از سال باید خوانده شود که در کتب دعایى\nمشخص شده است. روز جمعه\nو هنگام سجده.\nثانیاً، حکمت برخى\nاز این اوقات به دلیل تحقق قرب به پروردگار است، مثلاً هنگام اذان یا تلاوت\nقرآن، آدمى به خداوند نزدیک تر است و از این رو زمینه براى دعا و استجابت دعا\nفراهم تر مى باشد. بعضى از این زمان ها به دلیل سکوت، آرامش و مغفول شده از\nامور دنیوى و تعلقات بستر مناسبى براى توجه خاص و ویژه به پروردگار است مانند\nسحرها، یا پاره اى از این اوقات به دلیل قرابت زمانى و مفات یا شهادت یا ولادت\nمعصومان یا نزول قرآن [شب قدر] اهمیت مى یابد و... .\nخداوند در همه جا\nهست و به هر جا رو کنیم او در آنجا حاضر است\nاز این رو نمى توان دعا را به مکان مشخصى محدود ساخت، ولى در عین حال به دلیل و\nویژگى ها و تقدس هایى که برخى از مکان ها دارند، دعا در آن مکان ها توصیه و\nزمینه اجابت در آنها نزدیک تر تلقى شده است مانند مسجد\nیا مسجد کوفه\nیا مکان هاى مقدسى چون مسجدالحرام، مسجدالنبى، مشاهد مشرفه و... که در کتب دعا\nبه صورت مشخص آمده است.\nدر تنهایى و خلوت، حضور قلب و حال بهترى براى دعا دارم، اما از سوى دیگر\nشنیده ام که خداوند دعاها را در جمع بهتر مستجاب مى کند؛ کدام یک را انجام دهم؟\nدر پاره اى روایات\nبر دعا به صورت جمعى تأکید شده است و برخى نیز آن را در زمره آداب دعا تلقى\nدر برخى احادیث و\nبه توصیه برخى از اولیاء الهى به دعا در تنهایى و خلوت توصیه شده است.\nدر تنهایى دعا کرد یا در جمع؟\nبه نظر مى رسد در\nمواردى که دعاى جمعى توصیه شده است، نظر به خواسته اجتماع و جمع بوده است یعنى\nبراى برآورده شدن نیازهاى اجتماعى که به جمع مربوط است نه فردى دعاهاى جمعى اثر\nبیشترى دارد و آدمى راحت تر مى تواند راز و نیازهاى مستور از دیگران را با خداى\nخویش در میان گذارد علاوه بر آنکه از رذایل اخلاقى چون عجب و ریا مصون مى ماند\nو مهم تر در خلوت تنهایى فقط خود را با قیوم خود خواهد دید، یعنى با آن که خالق\nاوست و مدبر و قوام بخش اوست او در این خلوت در مى یابد که فقط با جناب اوست و\nبا او در ارتباط سخت است و در این صورت در مى یابد همیشه در حال خلوت با حضرت\nاو بوده و فقط وى با اوست و نه غیر او\nو در این زمان بهتر مى تواند با خداى خویش ارتباط برقرار کرده و سخنان خویش را\nبا او واگویه نماید و هر چه در این تنهایى بیشتر پیش رود به مقام فناى در حق\nبیشتر نزدیک خواهد شد تا آنجا که گویا دعاى او دعاى حق است.\nآن دعاى بیخودان،\nخود دیگر است\nآن دعا زو نیست،\nگفتِ داور است\nآن دعا حق مى کند،\nچون او فناست\nآن دعا و آن\nاجابت از خداست\nواسطه مخلوق، نى\nبى خبر زآن لابه\nکردن جسم و جان\nمى کرده اند به دلیل آنکه بلند کردن دست ها به سوى آسمان موجب مکانمندى براى\nخداوند متعال مى شود باید آن را ترک کرد ولى با توجه به حکمت بلند کردن دست ها\nبه سوى آسمان این پندار مخدوش مى نماید. به فرموده علامه طباطبایى حقیقت تمام\nعبادت هاى بدنى، فرود آوردن معناى باطنى به صورت مظاهر و آشکار ساختن حقایق\nفراتر از زمان در قالب جسمانیت است مانند: نماز، روزه و حج و امثال آن. اگر این\nتنزیل نباشد عبادت بدنى بى معنى خواهد بود. دعا نیز چنین است دعا تمثیل توجه\nقلبى و درخواست باطنى است مانند درخواستى که در میان ما انسان ها رایج است و\nمى بینیم که فقیر مستمند از شخص ثروتمند درخواست برآوردن حاجت مى کند و در این\nحالت دست خویش را به سوى او مى گشاید و با ذلت بر آوردن خواهش خویش را مى طلبد،\nدر دعا نیز دراز کردن دست ها به سوى آسمان حقیقى نیست تا تلقى این پندار شود که\nگویا خدا در آسمان است؛ بلکه عملى نمادین است براى درخواست موجودفرودست\nازموجودى بالاتر. باطن دعا درخواست از حضرت حق است که در ظاهر و در بعد جسمانى\nبه صورت بلند کردن دست به سوى آسمان ظاهر گشته است.\nدلیل بى اهمیتى به دعا\nدعا بر مى دارند؟\nاگرچه برخى مردم\nهنگام گرفتارى به دعا مى پردازند و چون خلاصى یافتند دعا را فراموش مى کنند به\nآن زمان خود،\nجملگان مؤمن شوند\nسرکشان برسر دوند\nآن زمان، زارى\nکنند و افتخار\nهمو دزد و راهزن\nدر زیر دار\nیا : وقت محنت\nگشته اى الله گو *** چون که محنت رفت، گویى: راه کو\nکه «دعا» غریزى انسان و «خواستن» از خداوند فطرى بشر است؛ متأسفانه آدمى در\nهنگام رفاه و اسایش و آرامش توجه اش به اسباب و علل میانى معطوف مى شود و از رب\nالارباب و سبب الاسباب و عله العلل یعنى خداوند متعال غافل مى گردد. در واقع در\nهنگام راحت طلبى و آسوده خواطرى به پروردگارش شرک مى ورزد وى مى پندارد تنها\nعلل و عوامل مادى و میانى کارساز هستند و گویا خداوند متعال و علل غیرمادى نقشى\nدر زندگى بشرى ندارند، به بیان دیگر در این زمان تعلقات مادى و وابستگى هاى\nدنیوى حجابى بر حقیقت امر و خواسته فطرى و غریزى او مى شود و از این رو به دعا\nبى اهمیت گشته و از آن غفلت مى کند؛ اما همین که مشکلى، سختى و نیازى پدیدار\nگشت گویا آن حجاب ها و آن تعلق ها و آن غفلت ها کنار مى رود و انسان متوجه\nخداوند متعال مى گردد و او را مى خواند و از سوى او مدد مى جوید، اما مع الأسف\nهمین که در این حالت دعا کرد و خداوند اجابت فرمود، دوباره وضعیت قبلى و غفلت\nاو باز مى گردد و دعا را به کنارى مى نهد.\nچنان که قرآن به\nاین حقیقت تلخ اشاره کرده است:\n«وَ إِذا غَشِیَهُمْ مَوْجٌ کَالظُّلَلِ دَعَوُا اللّهَ\nمُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّا نَجّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ\nمُقْتَصِدٌ وَ ما یَجْحَدُ بِ آیاتِنا إِلاّ کُلُّ خَتّارٍ کَفُورٍ»؛\n«و چون موجى کوه آسا آنان را فراگیرد، خدا را با اخلاص در این بخوانند و[لى]\nچون نجاتشان داد و به خشکى رساند، برخى از آنان میانه رو هستند و نشانه هاى ما\nرا جز هر خائن ناسپاس انکار نمى کند».\nباید حجاب تعلقات\nو وابستگى هاى واهى خویش را کنار زنیم و با تذکار و بیدارى و هشیارى غفلت را از\nخویش دور سازیم تا در هر حال چه امنیت چه اضطرارى چه راحت چه ناراحت سخن گفتن\nبا خدا و راز و نیاز با او یعنى دعا را فراموش نکنیم. على (علیه السلام) معتقد\nاست انسان همواره باید به درگاه حق، دعا کند و چنان نباشد که تنها در حال عافیت\nو سلامت او را بخوان: «آن که به بلایى گرفتار آمده هر چند گرفتارى اش بزرگ\nباشد، از آن کس که در عافیت و سلامت به سر برده و از بلا ایمنى ندارد، به دعا\nکردن سزاوارتر نیست».\nچون در آید نزع و\nمرگ، آهى کنى\nذکر دلق و چارُق\nآن گاهى کنى\nتا نمانى غرقِ موج\nکه نباشد از پناهى\nیاد نارى از سفینه\nننگارى در جارق و\nچون که درمانى به\nپس ظلمنا ورد سازى\nدیو گوید: بنگرید\nاین خام را\nسر برید این مرغ\nبى هنگام را\nاینکه در اختیار ما نیست؟\nدعا زمانى اثرگذار\nاست که موانعى بر سر راه آن نباشد، اگر موانع بود، دعا تأثیر خود را نخواهد\nداشت؛ مهم ترین موانع اجابت دعا عبارتند از:\n1. گناه؛ نافرمانى\nخداوند متعال مانع بزرگى بر سر راه اجابت دعاست و این مسأله چندان اهمیت دارد\nکه با تعابیر گوناگونى خطر آن نسبت به دعا گوشزد شده است: حاجب دعا، حبس دعا،\nمنع دعا، مانع اجابت، بسته کردن راه اجابت و...\nتو همى جنسى بوى\nمى زند بر آسمان\nهمراه انفاس زشتت\nتا به بوگیران\nگردون مى رود\nبوى کبر و بوى حرص\nو بوى آز\nدر سخن گفتن بیاید\nگر خورى سوگند: من\nکى خورده ام؟\nاز پیاز و سیر\nتقوى کرده ام\nآن دم سوگند،\nبر دماغ همنشینان\nبس دعاها رد شود\nاز بوىِ آن\nآن دلِ کر،\nمى نماید در زبان\nاِخسئوا آید جواب\nچوب رد، باشد جزاى\n2. ستم یا مظالم؛\nحقوق مردم در فرهنگ دینى از جایگاه ویژه اى برخوردار است و از این رو اگر کسى\nظلمى و تعدى نسبت به این حقوق چه فردى و چه اجتماعى روا دارد، دعایش مادامى که\nاین ستم را جبران نکند مستجاب نخواهد گشت و در واقع این ستم یکى از بزرگترین\nموانع استجابت دعایش خواهد بود. حضرت على (علیه السلام) مى فرماید: «خداوند\nمتعال به عیسى بن مریم وحى کرد که بنى اسرائیل چنین ابلاغ کند... من دعاى کسى\nرا که حتى ضایع شده از بندگانم را بر عهده دارد، اجابت نمى کنم».\n3. خلاف حکمت\nالهى؛ اگر خواسته و نیازى که در دعا بر زبان جارى مى شود مخالف حکمت الهى باشد\nبه اجابت نخواهد رسید. حضرت على (علیه السلام) مى فرماید: «خداوند کریم حکمت\nخویش را نقض نخواهد کرد. از این رو هر دعایى مستجاب نمى گردد».\n4. ترک امر به\nمعروف و نهى از منکر؛ اگر امر به معروف و نهى از منکر - که یکى از مهم ترین\nابزارهاى نظارتى به شمار رفته و در اسلام از جایگاه ویژه اى برخوردار است - ترک\nشود و تنها براى ایمن سازى و سالم سازى جامعه اکتفا شود، چنین دعایى مستجاب\n(علیه السلام) فرمودند: «امر به معروف و نهى از منکر را ترک نکنید که خداوند\nبدان را بر شما مسلط خواهد کرد، آن گاه است که دعا مى کنید، اما دعایتان مستجاب\nدعا کننده شرایط و آداب دعا را رعایت کرده و از موانع استجابت دعا نیز مصون است\nولى در عین حال دعایش به اجابت نمى رسد، دلیل آن چیست؟\nبه نظر مى رسد دو\nامر عمده سبب رد دعا مى شود:\nواضح است که علم\nانسان محدود بوده و به همه جوانب امور خود آگاه نیست. از این رو گاه مى پندارد\nامرى راى او مطلوب و مفید است که در واقع چنین نیست و گاه گمان مى کند امرى\nبراى او مضر و مطلوب است که در واقع بر عکس آن مى باشد. قرآن نیز این امر را با\nلحن هاى گوناگون مطرح کرده است.\nدعا کننده گاه فکر\nمى کند خواسته و نیازى را که به محضر خدا ارائه کرده و تقاضاى انجامش را داشته\nاست به مصلحت اوست؛ ولى از آنجا که خداوند عالم به همه امور است مى داند که در\nواقع چنین نیست و از این رو آن تقاضا و دعا را رد مى کند یا مى داند در زمان\nدیگرى این نیاز به نفع اوست و به این جهت اجابت آن را به تأخیر مى اندازد.\nدر این کلام\nامیرالمؤمنین تأمل فرمایید: «بسا ممکن است اجابت دعا را به تأخیر اندازد تا\nپاداش فزون ترى بهره سائل شود و عطاى شخص امیدوار کامل تر شود. و بسا ممکن است\nدرخواستى داشته باشى که به تو ندهند و به جاى آن خیرى در این دنیا یا آخرت به\nتو ببخشند، یا آن را با چیزى که برایت بهتر است جابه جا کنند. بسا دنبال چیزى\nباشى که اگر به تو داده شود نابودى دینت در آن باشد».\nدر حکایت ذیل نیز\nکه مولانا به خوبى این مسأله را تبیین کرده است تدبر کن:\nدزدکى از مارگیرى،\nزابلهى آن را\nغنیمت مى شمرد\nوا رهید آن مارگیر\nاز زخم مار\nمار، کشت آن دزد\nاو را زار زار\nمار گیرش دید، پس\nگفت: از جان، مارِ\nدر دعا مى خواستى\nجانم از او\nکش بیابم مار،\nبستانم از او\nشکر حق را کآن دعا\nمن زیان پنداشتم،\nو آن سود شد\nبس دعاها کآن زیان\nاست و هلاک\nوز کرم مى نشنود\nتداوم دعا از سوى خداوند\nگاه سبب رد یا\nتأخیر در اجابت دعا بدان خاطر است که خداوند دوست دارد که حال لطیف و خوش دعا\nکننده همچنان بردوام باشد زیرا محبوب ترین کارها نزد خداوند متعال در روى زمین\nدعاست «حب الاعمال عند الله تعالى على وجه الارض\nو به فرمایش امام\nباقر (علیه السلام) : «ما من شى ء افضل عند الله من\n«من هیچ چیز نزد خدا بهتر از درخواست کردن از او نیست».\n(علیه السلام) در روایتى مى فرماید: «بنده هنگامى که دعا مى کند، خداوند به دو\nفرشته مى گوید: دعایش را مستجاب کردم لکن او را در نیازش محبوس دارید [و اجابتش\nرا به تأخیر افکنید ]زیرا من دوست دارم که صوتش را بشنوم».\nاى بسا مخلص که\nنالد در دعا\nتا رود خلوصش بر\nتا رود بالایى این\nبوى مجمر از انین\nپس ملائک با خدا\nکاى مجیب هر دعا!\nو اى مستجار!\nبنده مؤمن تضرع\nاو نمى داند به جز\nتو عطا بیگانگان\nرا مى دهى\nاز تو دارد آرزو\nحق بفرماید: که نه\nاز خوارى اوست\nعین تأخیر عطا،\nحاجت آوردش ز\nغفلت، سوى من\nآه کشیدش مو کشان\nدر کوى من\nگر برارم حاجتش،\nاو وا رود\nهم در آن بازیچه،\nگرچه مى نالد به\nجان یا مستجار\nدل شکسته، سینه\nخسته، گو: بزار\nخوش همى آید مرا\nوآن خدایا گفتن و\nآن رازِ او\nبى مرادى مؤمنان\nتو یقین مى دان\nکه بهر این بود\nدعاى برخى از دعاکنندگان به اجابت مى رسد و دعاى گروه دیگرى مستجاب نمى شود؟\nاستجابت دعا و عدم استجابت آن دلایل متعددى دارد؛ اما با استفاده از روایات به\nبرخى از مهم ترین آنها اشاره مى کنیم:\nکسانى که مستجاب مى شود\n1. دعاى امام عادل\n2. دعاى پدر\nنیکوکار براى فرزندش،\n3. دعاى فرزند\nنیکوکار براى پدرش،\n5. دعاى کودکان\n6. دعاى مؤمنى\nبراى مؤمن دیگر،\n8. دعاى فرد\nنیکوکار براى قومى که سپاس احسانش را نداشتند،\n9. کسى که در دعا\nاز همه منقطع گردیده و تنها به خداوند امید بسته است،\n10. فردى که در\nعین دعا راضى به رضاى خداوند است.\nکسانى که مستجاب نمى شود\n1. مردى که در\nخانه بنشیند و بگوید: خدایا روزى مرا برسان،\n2. مردى که زنش را\nنفرین کند در حالى که توانایى بر طلاق او دارد،\n3. دعاى مردى که\nمال خود را بدون مدرک و شاهد به کسى وام دهد و بر علیه او دعا کند،\n4. مردى که مال و\nثروت داشته باشد و آن را هدر دهد و از خدا طلب روزى کند،\n5. نفرین دوستى در\nحق دوست دیگر،\n6. دعاى تارک امر\nبه معروف و نهى از منکر در طلب خیر و بهبودى وضعیت امت اسلامى.\nآموزه هاى روایى و نیز محتویات دعاهاى معتبر مأثوره مى توان گفت که در مجموع\nمى توان حوائج معنوى و دنیوى را با رعایت مرزهاى دعا از خداوند متعال طلب کرد\nچنانکه على (علیه السلام) فرموده است:\n«بدان بدرستى کسى\nکه گنجینه هاى پادشاهى دنیا و آخرت در دست اوست به تو اجازه داده تا او را\nبخوانى و اجابت تو را به عهده گرفته و فرمان داده که از او درخواست کنى تا به\nتو عطا فرماید و از او همت طلب کنى تا تو را رحمت آورد... هرگاه او را بخوانى\nآوازت را بشنود... پس [حال که او را این گونه شناختى] نیازت را به سوى او\nمى برى و سفره دلت را نزد او مى گسترانى، از غم هایت به سوى او شکوه مى کنى و\nحل مشکلات را از او مى خواهى و بر کارهایت از او یارى مى جویى، و از گنجینه هاى\nرحمتش چیزهایى را مى طلبى که دیگران قدرت بخشیدنش را ندارند، چیزهایى چون فزونى\nعمر، سلامت بدن و گشایش روزى...».\nشاید براى خیلى ها\nخواسته هاى معنوى جاى اشکال نباشد ولى در خصوص حوائج دنیوى برخى مى پندارند که\nبا روح دعا که نزدیکى به معنویات و دورى از امور دنیوى است ناسازگار مى باشد؛\nاما چنین نیست، زیرا حوائج دنیوى مشروع که آدمى را به معنویات نزدیک مى سازد و\nزمینه را براى تعالى و رشد روح فراهم مى کند، هیچ اشکالى ندارد، دنیا هر چند پل\nو گذرگاه به آخرت است، ولى محل کشت زار و کاشتن بذر است و هر چقدر آدمى داراى\nطول عمر، وسعت رزق، روزى حلال، فرزندان و زن صالح و امکانات مشروع و نیز سلامت\nجسمى باشد کشت بهترى خواهد کرد و برداشتش در آخرت بیشتر خواهد بود. غیر از آنکه\nاهل بیت (علیهم السلام) به وفور در دعاهاى گوناگون حوائج دنیوى خویش را کنار\nنیازهاى معنوى مطرح مى کرده اند و بدین سان به ما مى آموختند که از خدا چه\nبخواهیم. باید از خدا بصیرت و بینش طلب کنیم تا بهتر با او سخن برانیم و\nدقیق تر بدانیم با او چه بگوییم.\nبعد از این ما\nدیده خواهیم از تو بس*** تا نپوشد بحر را خاشاک و خس\nندارد؟ چه کنم؟\nیکى از دلایل اصلى\nو عمده اى که ما از عبادات خویش ـ چه در قالب نماز و چه در شکل دیگر ـ بهره\nفراوان نمى بریم و گاه احساس مى کنیم در مقاطعى در ما مؤثر نیست؛ نبود «حضور\nقلب» یا نبود «فراغت قلب» است. اگر بکوشیم در عبادات خویش، خود را از اشتغالات\nافکار دنیایى، فارغ سازیم و دل را یکسره خالى و خالص براى عبادت و مناجات با حق\nتعالى کنیم؛ مطمئن باشیم که هیچ گاه از انجام دادن این اعمال، دلسرد نشده و\nهمواره لذت معنوى ژرف و عمیقى برایمان حاصل مى گردد.\nافکار متشتت و اندیشه هاى پراکنده را براى وقت عبادت ذخیره مى کنیم؛ همین که\n«تکبیره الاحرام» نماز، یا «بسم اللّه » دعاى کمیل را مى گوییم، گویى در دکانى\nرا باز کرده ایم، یا دفتر محاسبات را گشوده ایم، یا کتاب مطالعه را در مقابل\nقرار داده ایم و یا مشکلات زندگى را مدنظر گرفته ایم!!. دل و قلب خویش را به\nامور دیگر مشغول مى داریم و از عمل به کلى غافل مى شویم! زمانى به خود مى آییم\nکه به حسب عادت، به سلام نماز یا عبارت هاى پایانى دعاى کمیل رسیده ایم. به\nفرموده عارف واصل حضرت امام رحمه الله: «حقیقتا این عبادت فضاحت آور است و این\nمناجات شرم انگیز».\nباید بدانیم که در\nحال عبادات و مناجات، با حضرت حق تکلم مى کنیم و در این گفت و گو اگر توجهمان\nبه غیراو باشد، پاسخى مثبت و مؤثر دریافت نخواهیم کرد.\n(علیه السلام) مى فرماید: «لاحب للرجل المؤمن منکم\nاذا قام فى صلاة فریضة ان یقبل بقلبه الى اللّه و لا یشغل قلبه بامر الدنیا،\nفلیس من عبد یقبل بقلبه فى صلاته الى اللّه تعالى الا اقبل اللّه الیه بوجهه\nو اقبل بقلوب المؤمنین الیه بالمحبة بعد حب اللّه ایّاه»؛\n«همانا من دوست مى دارم مرد مؤمنى را که وقتى اقامه نماز واجب مى کند، قلبش را\nبه سوى خداوند متوجه مى سازد و آن را مشغول امور دنیوى نمى کند. بنده اى نیست\nکه در نمازش با قلبش به سوى خدا توجه کند؛ مگر آنکه خداوند به وجهش به سوى او\nاقبال مى کند، و قلوب مؤمنان را با محبّت به سوى او متوجه کند، بعد از دوستى\nخداوند با او».\nاگر «فکر» و «دل» آدمى در جاى دیگر باشد، در حقیقت خود او همان جا است؛ نه نزد\nحضرت معبود. به عکس اگر «فکر» و «دل» او متوجه حق باشد، نزد او خواهد بود.\nبنابراین مشکل اساسى در عدم بهره ورى بایسته از عبادات و مناجات، عدم حضور دل و\nفکر انسان است. ما با هر حرکت قلبى و فکرى، حرکتى دیدنى و یافتنى داریم که براى\nما صحنه هایى مى سازد ـ ابتهاج آور و یا هلاکت بار ـ آن هم در محضر ربوبى که در\nحال تکلم و مناجات با اوییم.\nچون رسید اینجا\nسخن، لب ارببست\nقلم درهم شکست\nلب ببند ار چه\nفصاحت دست داد\nدم مزن و اللّه\nبراى رفع این\nکاستى و مشکل، عمل به راه کارهاى زیر مفید است:\nاز قیام به عبادت و ذکر و دعا؛ یعنى، آن هنگام که انسان مى خواهد عبادت و\nمناجات را شروع کند، از خداى متعال با کمال تضرع، با فقر و مسکنت و با اصرار،\nبخواهد وى را به «حضور» موفق کند که اصل مسأله عنایت او است. به هر روى باید\nتوجه کرد که اگر خداوند، انسان را موفق و مؤید بر این امر نسازد، انسان از\n«حضور» برخوردار نخواهد شد.\nاست در مرحله نخست، از طریق تحصیل «حضور فکر»، به تحصیل «حضور دل» بپردازد؛ به\nاین صورت که تصمیم بگیرد «فکر» خویش را از همان وقت شروع به عبادت یا مناجات،\nاز همه جا و همه چیز قطع کند و به خداى متعال و معناى آنچه در محضر او مى گوید،\nدر اثناى عبادات و\nدعا، هر وقت و هرجا، به هر بهانه اى و به هر علتى «فکر» وى، خواست به این سو و\nآن سو برود، نگذارد و «فکر» خود را در حال حضور نگه دارد و به «حضور» ادامه\nدهد. اگر «فکر» او بر اثر غفلت به این سو و آن سو رفت، فورا متذکر شده و رشته\nفکر را قطع کند و به «حضور» برگردد. بر این تصمیم در مقام عمل باید کاملاً\nملتزم بوده و مجاهدت کند و در آن هیچ سستى روا ندارد و خسته نشود. به هر صورت\nبا «حضور فکرى»، «حضور دل» نیز محقق خواهد گشت و وقتى چنین شد، در عبادات و\nمناجات، تصمیم بگیرد از همان ابتدا، فکر و دل را متوجه خداوند متعال سازد.\nحضور خاطر اگر در\nنماز معتبر است*** امید ما به نماز نکرده بیشتر است\nآموزه هاى دعاى جوشن کبیر و دعاى سحر\nماه مبارک رمضان به دعاى سحر بسیار تأکید شده و در شب هاى قدر به خواندن دعاى\nجوشن کبیر خیلى تأکید مى شود؟\nآموزه هاى این دو دعاى عظیم القدر در ماه مبارک رمضان، معرفى اسماء حسنى الهى و\nنقش آن در نظام هستى است. تحلیلى کوتاه از اسماء الهى ما را در فهم محتواى این\nدو دعا مدد کار خواهد بود.\nکل خلقت ظهورات\nاست از اسما و صفات حق و اصلاً وجود جلوه حضرت حق مى باشد. این وجود و هستى در\nواقع بلوات، مظاهر و مجالى صفات حق اند. از آن نظر که این چنین است کل وجود\nجلوه خداوند متعال بوده و اسماى الهى منشاء و سرچشمه عالم هستى مى باشد و به\nهمین جهت اسماى حسناى الهى نقش زیادى و بسزایى در وجود دارند.\nاگر در آیات قرآن\nو دعاهاى مأثوره دقت شود، در مى یابیم که خداى متعال در مقام بیان خلق و تدبیر\nآن، و در مقام بیان انحاء مختلف افاضات و همچنین در مقام بیان بازگشت وجود، و\nمرگ بعد از مر و شر و نشر و حساب و کتاب و جزاء و نظایر این ها به اسماى حسناى\nخویش اشاره فرموده: و هر امرى از امور را به خود به اسم خاصى از اسماء خود که\nمناسب آن امر است نسبت مى دهد.\n«اللّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ عَلى کُلِّ شَیْءٍ\n«خداى متعال خالق هر چیز است و اوست وکیل بر هر چیز» در این آیه خلقت و ایجاد\nهر چیز را به خود با اسم «خالق» نسبت مى دهد. و به بیانى دیگر خداوند در این\nآیه مى فرماید، خدا به اسم «خالق» خود همه چیز را خلق مى کند.\n«اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ»؛\n«جز خداى متعال معبودى نیست، خدایى که حى است، قیوم است و قوام همه وجود به\nدر این آیه قوام\nهمه وجود را به خود با اسم «قیوم» نسبت مى دهد و مى فرماید خدا با اسم «قیوم»\nخود لحظه به لحظه مخلوق را قوام مى دهد و نگه مى دارد.\n«قُلْ أَ غَیْرَ اللّهِ أَبْغِی رَبًّا وَ هُوَ رَبُّ کُلِّ شَیْءٍ»؛\n«اى پیامبر! بگو: آیا براى خود غیر از خداى متعال پروردگارى اتخاذ کنم، در\nحالى که اوست پروردگار همه، خیر و ربوبیت همه به دست اوست».\nدر این آیه ربوبیت\nیعنى تدبیر امر هر مخلوقى را به خود با اسم «رب» نسبت مى دهد و مى فرماید خدا\nبا اسم «رب» خود همه موجودات را ربوبیت مى کند.\n«وَ مِنْ آیاتِهِ أَنَّکَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً\nفَإِذا أَنْزَلْنا عَلَیْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی\nأَحْیاها لَمُحْیِ الْمَوْتى إِنَّهُ عَلى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»؛\n«و از آیات الهى است اینکه زمین را خاشع مى بینى، و وقتى آب را بر آن فرود\nآوردیم، به احتزاز مى آید و نمو مى کند خدایى که زمین را احیا کرد، مرده ها را\nبه خود با اسم «محیى» نسبت داده و مى فرماید خدا با اسم محیى خویش زمین مرده و\nانسان هاى مرده و هر موجود مرده را احیاء مى کند و زنده مى گرداند».\n«لِیَجْزِیَ اللّهُ کُلَّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ إِنَّ\nاللّهَ سَرِیعُ الْحِسابِ»؛\n«تا خداى متعال جزا دهد به هر کس آنچه را کسب نموده است، خدا سریع الحساب است».\nدر این آیه که در\nخصوص روز قیامت است، حساب اعمال در آن روز را به خود با اسم «سریع الحساب» نسبت\nمى دهد و مى فرماید: آنجا که وقت حساب یعنى روز قیامت رسید، خدا به اسم «سریع\nالحساب» خویش همه آنچه را که انسان کسب کرده است، حساب خواهد کرد.\nملاحظه مى کنید که\nآیات گوناگون قران که ما تنها بخشى از آن را مطرح ساختیم حکایتگر این حقیقت است\nکه خداى متعال همه آنچه را که در نظام وجود مى گذرد، با اسماء خود انجام مى دهد\nو هر امرى از امور را به اسم مناسب آن و از این رو همه آثار اسماء خداست. در\nحقیقت آن که وجود را تربیت مى کند یعنى حرکت مى دهد، در مسیر پیش مى برد و\nتکمیل مى سازد، اسماى خداوند است.\nمختصر روشن مى شود که چرا دعاى جوشن کبیر که در حدود 1000 اسم از اسماء الهى در\nآن مطرح شده است داراى چنان جایگاهى است و نیز معلوم مى گردد که چرا با اسماى\nالهى او را مى خوانیم و از او مدد مى جوییم، دعاکننده در این دعا با هر اسمى از\nاسماى الهى آثار و برکات و جلوات همان اسم را از خداوند طلب مى کند و از او\nمى خواهد تا خداوند با همان اسم آن صفت را براى او پدیدار سازد و با همان اسم\nاو را به حضرت حق نزدیک سازد.\nاز خدا مى خواه تا\nزین نکته ها***در نلغزى و رسى در منتها\nپرسش 19 . مفهوم\nواقعى شفاعت چیست؟ و اقسام آن کدام است؟\n«شفاعت» در لغت،\nبه معناى وساطت و میانجى گرى است. در گفت وگوهاى روزمره، به وساطت و میانجى گرى\nشخص مورد اعتماد در نزد بزرگى ـ به منظور عفو مجرمى یا برآوردن حاجت کسى ـ\nشفاعت گفته مى شود.\nاین معنا برآمده\nاز ریشه لغوى این کلمه است؛ زیرا شفاعت از ماده «شفع» به معناى زوج ـ در مقابل\n«وتر» به معناى فرد ـ گرفته شده است.\nگویا شخصى که متوسّل به شفیع مى شود، نیروى خود را به تنهایى براى رسیدن به\nمقصود کافى نمى بیند؛ بدین جهت نیروى شفیع و میانجى را به آن ضمیمه مى کند تا\nبه مقصود خود نایل آید.\nدر اصطلاح «شفاعت،\nواسطه شدن یک مخلوق، میان خداوند و مخلوق دیگر، در رساندن خیر یا دفع شر ـ خواه\nدر دنیا و خواه در آخرت ـ است».\n1. در بینش\nتوحیدى، خداوند مبدأ هستى است و همه موجودات از او، وابسته به او و پرتو فیض\n2. خداوند، عالم\nهستى را بر اساس «نظام اسباب و مسببات» بنیان نهاده است و تحقق هر پدیده و\nپیدایش هر نوع اثرى در این عالم، از طریق سبب و علّت خاصى صورت مى گیرد؛ یعنى،\nاراده حکیمانه او به تحقّق امور، از طریق اسباب معیّن، تعلق گرفته است.\n(علیه السلام) مى فرماید: «ابى اللّه ان یجرى\nالاشیاء الاّ بأسباب، فجعل لکل شى ءٍ سببا»؛\n«خداوند ابا دارد از اینکه امور را جز از طریق اسباب فراهم آورد، پس براى هر\nچیزى سببى قرار داده است».\nدر نتیجه: عالم\nهستى ـ که یک پارچه تجلّى فیض و عطاى خداوند است ـ مجموعه اى به هم پیوسته از\nاسباب و مسبب ها است.\nخداوند فیض خود را\nـ اعم از مادى و معنوى ـ از طریق سبب ها و علّت ها اعطا مى کند و اینها\nواسطه هاى فیض او است. «نقش اسباب و علل، وساطت در رسیدن فیض الهى به مخلوقات\n«شفاعت»، همان سبب بودن و تأثیرگذارى اسباب بر طبق نظام حاکم بر عالم هستى است.\nدر حقیقت، در نگرش توحیدى، فیض الهى وقتى به اسباب و واسطه ها نسبت داده\nمى شود، «شفاعت» است.\nسبب بودن جمیع\nعلّت ها و اسباب طبیعى (همچون: سوزندگى آتش، روشنى و حرارت بخشیدن خورشید،\nدرخشندگى ماه) و نیز سببیّت و تأثیرگذارى علل معنوى (مانند: سبب بودن توبه و\nاستغفار براى آمرزش گناهان و نقش پیامبران و کتاب هاى آسمانى در جهت هدایت\nانسان ها) همگى شفاعت نامیده مى شود. این اسباب و علت هاى طبیعى و معنوى،\nشفیعان و واسطه هاى فیض الهى اند.\nبا توجه به تعریفى\nکه ارائه شد، شفاعت داراى سه قسم است:\n1. شفاعت تکوینى؛\nبا توجه به نگرش توحیدى، اسباب و علل در اصل وجود و نیز در علّت بودن و تأثیر\nگذاریشان، وابسته به «علة العلل» (خداوند) و واسطه فیض او به مخلوقات اند. این\nوساطت «شفاعت تکوینى» نامیده مى شود.\n2. شفاعت رهبرى؛\nیکى از معارف مربوط به اصل معاد، انگاره «تجسّم اعمال» است. بر اساس آیات و\nروایات، همان گونه که باطن و حقیقت اعمال، افکار، اوصاف و اخلاق انسان به صورت\nحقیقتى عینى، در آخرت تجلّى مى کند؛ حقیقت روابط معنوى میان انسان ها نیز در\nآخرت به صورت ملکوتى خود، مجسم مى شود. وقتى شخصى، سبب هدایت یا گمراهى انسانى\nباشد، این رابطه رهبرى و دنباله روى در روز رستاخیز، مجسّم شده و «رهبر» پیرو\nخود را به دنبال خویش وارد بهشت یا جهنم مى کند.\nمى فرماید: «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ\n«روزى (رستاخیر) که هر گروهى را با رهبر و پیشوایشان فرا مى خوانیم».\nو در مورد فرعون\nمى فرماید: «یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ\n«روز قیامت، پیشاپیش پیروانش حرکت مى کند؛ پس آنان را وارد دوزخ مى کند».\nمقصود از شفاعت\nرهبرى، جلوه گرى رابطه هدایت میان امام و مأموم (رهبر و پیرو) است. امام همان\nگونه که در دنیا، واسطه هدایت پیرو خویش است، در آخرت نیز واسطه ورود پیرو خویش\nبه بهشت مى شود و او را با خود به آنجا وارد مى کند.\n3. شفاعت مغفرت؛\nمغفرت و آمرزش نیز همانند هر رحمت و فیض دیگرى، از طریق مجارى خاص و بر اساس\nنظام اسباب و مسببات به بندگان مى رسد؛ یعنى، خداوند امورى را به عنوان سبب هاى\nآمرزش و بخشش قرار داده است. با توجه به تعریف شفاعت، نقش این اسباب (واسطه هاى\nفیض مغفرت)، شفاعت مغفرت نامیده مى شود.\nیکى از اسبابى که\nخداوند براى آمرزش قرار داده، درخواست اولیاى الهى در آخرت است؛ یعنى، خدا،\nآنان را واسطه در رسیدن فیض بخشش و مغفرت، به بندگانى خاص قرار داده است. بدین\nجهت اولیاى الهى، همانند سایر اسباب و علل، «شفیعان» نامیده مى شوند و به نقش\nوساطت آنان در رسیدن فیضِ «مغفرت و بخشش الهى» به بندگانى خاص، «شفاعت»\nمى گویند. در حقیقت شفاعت اولیاى الهى در آخرت، یکى از مصادیق «شفاعت مغفرت»\nمى نویسد: «شفاعت،\nهمان مغفرت الهى است که وقتى به خداوند نسبت داده مى شود، با نام «مغفرت»\nخوانده مى شود و هنگامى که به وسایط و مجارى رحمت منسوب مى گردد، نام «شفاعت»\nبه خود مى گیرد».\nدر حقیقت، خداوند\nاراده کرده است بندگان خود را از رحمت مغفرت خویش بهره مند سازد؛ لکن براى\nاعطاى آن، مانند سایر فیض هاى خویش، اسباب خاصى قرار داده و شرایطى قائل شده\nخداوند، اولیاى الهى را به عنوان شفیعان و واسطه هاى فیض معین کرده تا آنان\nبراى بندگانى که در دنیا با اعمال خویش، شایستگى بهره مندى از این رحمت الهى را\nپیدا کرده اند، درخواست مغفرت کنند.\nقرآن کریم فرموده\nاست: «در آن روز شفاعت نمى کنند، مگر کسانى که خداوند به آنان اذن دهد»\nو «شفاعت نمى کنند مگر براى کسانى که خداوند مى خواهد آنان را ببخشاید».\nبنابراین، شفاعت اولیاى الهى، چیزى جز فیض الهى و جلوه گرى خواست و اراده\nدر حقیقت شفاعت،\nقانونى است که خداوند واضع آن است. بر طبق این قانون، اولیاى الهى ـ که از سوى\nخداوند به عنوان سبب هاى فیض مغفرت نصب شده اند ـ بر اساس شرایطى، براى عده اى\nخاص از گنه کاران، درخواست مغفرت مى کنند؛ یعنى، آنان واسطه فیض مغفرت\nتوضیحات بایسته :\nیکم. این بخشش و\nآمرزش، بى حساب و گزاف نیست؛ بلکه شامل حال بندگانى مى شود که با عمل خود در\nدنیا، استحقاق آن را پیدا کرده اند.\nدوم. قرار دادن\nاولیاى الهى به عنوان اسباب و واسطه هاى مغفرت، بر اساس حکمت و حساب است.\nسوم. شفاعت، به\nمعناى ضمیمه شدن درخواست اولیاى الهى با عمل و تلاش خود آدمى است. در حقیقت،\nشفاعت جزء علت و تمام کننده سبب است و به تنهایى مستقل در تأثیر نیست؛\nبلکه تلاش و قابلیت شفاعت شونده نیز مهم است.\nچهارم. با توجه به\nاینکه معناى شفاعت در لغت، وساطت است، از توسّل به اولیاى الهى نیز با عنوان\nشفاعت تعبیر مى شود. پس مباحث مربوط به شفاعت اخروى، نباید با شفاعت به معناى\nتوسّل، خلط و اشتباه شود.\nپرسش 20 . مقصود\nاز آیاتى که به صراحت شفاعت را نفى مى کند، چیست؟ آیه\n«یَوْمٌ لا بَیْعٌ فِیهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ»\nو آیه «ما لِلظّالِمِینَ مِنْ حَمِیمٍ وَ لا شَفِیعٍ\nچه مى گوید؟\nنتیجه اى درست در مورد شفاعت از دیدگاه قرآن کریم برسیم، باید مجموع آیات مربوط\nبه آن را بررسى کنیم. استناد به بعضى آیات و نادیده گرفتن برخى دیگر، منجر به\nفهم نادرست و برداشت غیرقابل اعتماد است.\nبه عنوان مثال آیا\nدرست است با استناد به آیه «اللّهُ یَتَوَفَّى\nالْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها»\nنقش ملک الموت (عزرائیل) را در قبض ارواح منکر شویم و آیه\n«قُلْ یَتَوَفّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِى وُکِّلَ\nمجموع آیات قرآن\nدر زمینه شفاعت ـ به معناى واسطه شدن در رسیدن فیض الهى به مخلوقات ـ سه دسته\nدسته اوّل: آیاتى\nکه شفاعت را فقط از آنِ خدا دانسته است: «قُلْ لِلّهِ\n«بگو تمام شفاعت یکسره براى خدا است».\nدسته دوّم: آیاتى\nکه به کلى شفاعت را نفى مى کند: «یَوْمٌ لا بَیْعٌ\nفِیهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ».\nدسته سوّم: آیاتى\nکه شفاعت غیرخدا را، مشروط به اذن خدا مى داند:\n«یَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ\nرَضِیَ لَهُ قَوْلاً»؛\n«در آن روز شفاعت کسى سود نمى بخشد، مگر آن کس که خداى رحمان به او اذن ذهد و\nسخن او را بپسندد».\nشفاعت و توحید\nاگر مجموع این\nآیات با هم در نظر گرفته شود، مفاد آن اثبات شفاعت و تبیین آن، بر اساس «توحید\nافعالى، جهان هستى ـ با نظام علّت و معلولى اش ـ اثر و فعل خداوند و قائم به\nاراده و قدرت او است. همچنان که اصل وجود و هستى علّت ها و اسباب از خدا است؛\nهرگونه سبب بودن و تأثیرگذارى شان نیز از او است.\nدر حقیقت، علت هاى\nمادى و معنوى، واسطه هاى فیض الهى اند و فاعلیت آنها، در طول فاعلیت خداوند\nاست. بر این اساس قبض روح، کار ملک الموت است؛ اما در عین حال او واسطه است و\nبدون اراده و قدرت الهى کارى انجام نمى دهد و کار او به «اللّه» نسبت داده\nآیات مربوط به\nشفاعت نیز، بیانگر سه نتیجه به دست آمده از توحید افعالى است:\nدسته اوّل، بیانگر\nاین است که شفاعت یکسره و به تمامى متعلق به خدا است؛ چون شفاعت کننده اى بدون\nاراده و مشیت خداوند، قدرت بر هیچ تأثیرى ندارد.\nدسته دوم ـ به\nقرینه آیات دسته اول و سوم ـ نفى شفاعت به غیراذن خداوند و به صورت استقلالى\nاست. مفاد آیات، این است که اسباب و وسایط با قطع نظر از اراده و مشیت الهى،\nهیچ گونه تأثیرى ندارند.\nاثبات کننده شفاعت براى غیرخدا و تأثیر گذارى آنان به اذن و اراده و مشیت\nشفاعت نزد شیعه و اهل سنت\nپرسش 21 . چگونه\nمى توان ثابت کرد شفاعت اولیاى الهى در آخرت حتمى است؟ در حالى که آیات قرآن\nحداکثر تنها بر امکان شفاعت دلالت دارد؟\nبسیارى از آیات،\nبر وقوع و تحقّق شفاعت ـ فراتر از امکان ـ دلالت دارند. این آیات نه تنها از\nوجود شافعان خبر مى دهد؛ بلکه مشخصات آنها را هم بیان مى کند:\n«یَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاّ مَنْ أَذِنَ\nلَهُ الرَّحْمنُ وَ رَضِیَ لَهُ قَوْلاً»؛\n«در آن روز شفاعت سودى ندارد، مگر شفاعت کسى که خداى رحمان به او اجازه داده و\nسخن او را پسندیده است».\nبه کار بردن فعل\nماضى در این آیه، در اصطلاح ادبى بر حتمى بودن وقوع شفاعت دلالت دارد.\n«لا یَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى»\nشفاعت شوندگان را توصیف مى کند؛ یعنى، اصل وقوع شفاعت و وجود شفیعان امرى مسلم\nدانسته شده و به معرفى شفاعت شوندگان پرداخته است.\nروایات متواتر از\nنبى اکرم (صلی الله علیه وآله) نیز بر وقوع و تحقق آن دلالت مى کند. به همین\nجهت شفاعت اولیاى الهى در روز رستاخیز، امرى قطعى و ثابت و مورد اتفاق مسلمین\n1. فخر رازى؛ «امت\nاسلامى اتفاق نظر دارند که پیامبر اسلام روز رستاخیز حق شفاعت دارد... و معناى\nشفاعت پیامبر این است که گنه کاران را از عذاب دوزخ مى رهاند تا وارد آتش نشوند\nو آنها هم که در آن مى سوزند، در پرتو شفاعت پیامبر از آتش دوزخ خارج شده، وارد\nبهشت مى شوند».\n2. علامه قوشجى\n(صاحب شرح تجرید)؛ «مسلمانان شفاعت را به عنوان یک اصل مسلم پذیرفته اند و در\nباره آن اختلاف ندارند.\n3. ابن تیمیه (از\nپایه گذاران فرقه وهابیت)؛ «شفاعت، با روایات متواتر و از طریق اجماع اثبات شده\nو کسانى که پس از اقامه دلیل، چنین موضوعى را انکار کنند، کافر مى شوند».\n(صلی الله علیه وآله) نقل کرده اند: «ان شفاعتى یوم\nالقیامه لاهل الکبائر من امتى»؛\n«شفاعت من در روز قیامت براى کسانى از امتم خواهد بود که مرتکب گناهان بزرگ\n«یشفع یوم القیامه الانبیاء ثم العلماء ثم الشهداء»؛\n«در روز قیامت پیامبران سپس عالمان و سپس شهیدان شفاعت مى کنند» و\n«یشفع النبیون و الملائکة و المؤمنون»؛\n«پیامبران، فرشتگان و مؤمنان شفاعت مى کنند».\nطوسى؛ «عقیده به شفاعت از عقاید صحیح اسلامى است؛ خواه به منظور افزایش پاداش\nباشد و خواه براى اسقاط کیفر».\n2. علامه حلى\nرحمه الله؛ «علماى اسلام اتفاق نظر دارند که پیامبر اسلام در روز رستاخیز حق\n(صلی الله علیه وآله) فرمود:\n«انى لأشفع یوم القیامة فاشفع و یشفع على، فیشفع اهل بیتى\n«من در روز قیامت شفاعت مى کنم و على هم شفاعت مى کند و اهل بیت من نیز شفاعت\nمى کنند و پذیرفته مى شود».\n(علیه السلام) فرمود:\n«ثلاثة یشفعون الى اللّه عزوجل: فیشفعون الانبیاء ثم العلماء\n«سه دسته در پیشگاه خداوند شفاعت مى کنند و شفاعت آنان پذیرفته مى شود:\nپیامبران، دانشمندان دینى، شهدا».\n(علیه السلام) مى فرماید:\n«من انکر ثلاثة فلیس من شیعتنا: المعراج و المسائلة فى القبر و\n«هر کس سه چیز را انکار کند، از شیعیان ما نیست: معراج، سؤال قبر و شفاعت».\n(علیه السلام) نیز فرموده است: «مؤمنى که از همه کمتر شفاعت مى کند، سى تن را\nشفاعت مى کند».\nپرسش 22 . نظر\nاهل سنت و فرقه وهابیت در مورد شفاعت چیست؟ آیا آنان نیز به شفاعت معتقدند؟\nشفاعت به صراحت در\nقرآن کریم و روایات فراوانى بیان شده و اصل شفاعت اولیاى الهى در آخرت، مطلبى\nمسلّم و مورد قبول جمیع مسلمین است. برخى از علماى اهل سنت، به تفصیل در مورد\nشفاعت سخن گفته و بر آن تأکید کرده اند.\nفرقه وهابیت نیز\nبه شفاعت اولیاى الهى در آخرت معتقدند و آن را از اصول مسلم اسلامى مى دانند.\n(مؤسس فرقه وهابى) مى نویسد: «طبق روایات اسلامى، پیامبر اسلام و نیز پیامبران\nدیگر و فرشتگان و اولیاى الهى و کودکان در رستاخیز، شفاعت مى کنند»\nو «از امور مسلّم در آخرت، شفاعت است و بر هر مسلمانى لازم است که به شفاعت\nپیامبر و دیگر شفیعان ایمان داشته باشد».\n(پایه گذار افکار وهابیان) مى نویسد: «تمام پیامبران و صدیقین و غیرآنان،\nدرباره گنه کاران شفاعت مى کنند تا معذّب نشوند و اگر وارد دوزخ شده اند از آن\nاخروى امرى مسلم و مورد اتفاق جمیع فرقه هاى مسلمین است.\nاختلاف فرقه وهابیت با عموم مسلمین در این است که مى گویند: فقط باید از خدا\nخواست که شفاعت شفیعان را در حق ما بپذیرد و ما حق نداریم به طور مستقیم از خود\nشفیعان درخواست شفاعت کنیم و مثلاً نبى اکرم را مورد خطاب قرار دهیم و از او\nبخواهیم براى ما شفاعت کند! در حقیقت، وهابیان منکر توسّل به اولیاى الهى اند.\nپرسش 23 . بر اساس\nآیات و روایات، شفیعان چه کسانى اند؟\nگسترده شفاعت، تمام اسباب و علّت هاى مادى و معنوى، شفیعان درگاه الهى اند؛ چون\nواسطه فیض خداوند به مخلوقات هستند.\nامّا در خصوص\nشفاعت مغفرت (شفاعتى که نتیجه آن آمرزش گناهان است)، شفیعان درگاه الهى\nعبارت اند از:\nمى فرماید: «وَ هُوَ الَّذِى یَقْبَلُ التَّوْبَةَ\nعَنْ عِبادِهِ وَ یَعْفُوا عَنِ السَّیِّئاتِ»؛\n«و او است آن که توبه را از بندگان خود مى پذیرد و از گناهان مى گذرد». در آیات\nمتعددى از قرآن کریم، نقش توبه و استغفار در آمرزش و بخشش گناهان، بیان شده\nبنابراین توبه از\nاسباب و علل رسیدن فیض مغفرت و بخشش الهى به بنده گنه کار و از شفیعان درگاه\nالهى است. از آنجا که اثر توبه علاوه بر آخرت، در همین دنیا ظاهر شده و قبل از\nمرگ، سبب آمرزش گناهان مى شود، در روایات از آن به عنوان بهترین شفیع نام برده\n(علیه السلام) فرمود: «لا شفیع انجح من التوبه»؛\n«هیچ شفیعى بهتر و کارآمدتر از توبه نیست»؛ چون در همین دنیا اثر مى کند و\nمکافات کار انسان، به قبر و قیامت کشیده نمى شود.\n2. ایمان و عمل\nمى فرماید: «وَعَدَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ\nعَمِلُوا الصّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ»؛\n«خداوند کسانى را که ایمان آورده و کارهاى شایسته کرده اند، به آمرزش و پاداشى\nبزرگ وعده داده است». در آیات متعددى ایمان و عمل صالح، به عنوان سبب مغفرت و\nآمرزش دانسته شده است.\nدر روایات نیز از\nمصادیق عمل صالح ـ چون، روزه، اداى امانت، صداقت و راست گویى ـ به عنوان شفیعان\nدرگاه الهى یاد شده است.\nکسانى که در دنیا\nقرآن را دستور زندگى خود قرار داده و به آن عمل کرده اند، در روز رستاخیز از\nشفاعت آن بهره مند خواهند شد.\n(علیه السلام) مى فرماید: «در روز قیامت، قرآن براى هر کس شفاعت کند، پذیرفته\n4. اولیاى الهى\nبر اساس روایاتى\nاز شیعه و اهل سنت، ملائکه، انبیا، اوصیاى پیامبران و امامان معصوم، عالمان و\nدانشمندان دینى، شهیدان و مؤمنان، در روز قیامت، شفیعان درگاه الهى اند.\nذکر چند نمونه از روایات بسنده مى کنیم:\n(صلی الله علیه وآله) : «سه گروه نزد خداوند شفاعت مى کنند و شفاعت آنها\nپذیرفته مى شود: پیامبران، عالمان و شهیدان».\nو نیز: «در روز\nقیامت، من شفاعت مى کنم و شفاعتم پذیرفته مى شود و على شفاعت مى کند و شفاعتش\nپذیرفته مى شود و اهل بیتم شفاعت مى کنند و شفاعت شان پذیرفته مى شود».\n(علیه السلام) : «به خدا سوگند! ما در حق شیعیان گنه کارمان شفاعت مى کنیم».\nقیامت ... به عابد گفته مى شود: به بهشت برو و به عالم گفته مى شود: بایست و به\nسبب آنکه مردم را تربیت و ادب نیکو آموختى، براى آنان شفاعت کن».\nپرسش 24 . شرایط\nشفاعت چیست؟ چه کسانى در روز قیامت مورد شفاعت قرار مى گیرند و چه کسانى شفاعت\nشامل آنان نمى شود؟\nشفاعت اولیاى الهى\nدر روز قیامت براى گنه کاران، بدون حساب نیست؛ بلکه متوقف بر شرایطى است که در\nهمین دنیا باید آن را به دست آورد. در آیات و روایات، براى هیچ فرد یا گروهى\nتضمین نشده است که حتما مورد شفاعت قرار مى گیرند؛ بلکه صفات و ویژگى هاى کلى\nکسانى که از این نعمت بهره مند و یا محروم اند، بیان شده است. بر اساس آیات و\nروایات، شرایط شمول شفاعت نسبت به بنده گنه کار، عبارت است از:\n1ـ1. رضایت از\nشفیع؛ شفیعان واسطه فیض خدا هستند. به همین جهت شرط اصلى و اساسى شفاعت، این\nاست که مورد رضایت و پسند خداوند باشد. شفیعان کسانى اند که خداوند آنان را\nبراى این کار پسندیده و به آنان اجازه شفاعت داده است.\nمى فرماید: «در آن روز، شفاعت کسى سودمند نیست، مگر آن کسى که خداى رحمان به او\n1ـ2. رضایت از\nشفاعت شونده؛ شفاعت شوندگان باید مورد رضایت و پسند خداوند باشند؛ یعنى، شفاعت\nدر حق کسانى مؤثر خواهد بود که در دنیا در مسیر اطاعت، بندگى و رضایت خداوند\nمى فرماید: «و [ شفیعان ]شفاعت نمى کنند، مگر براى کسى که مورد رضایت و پسند\nدر حقیقت شفاعت\nتجلّى اراده و خواست خداوند، مبنى بر بخشش و آمرزش بندگانى است که در دنیا\nعقیده و عملشان مورد رضایت خداوند بوده است؛ هرچند دچار خطا و لغزش نیز\nشده اند. شفاعت، پاداشى در حق آنان است.\nکسانى مورد شفاعت\nقرار مى گیرند که به سبب گناهان، اصل ایمانشان به خطر نیفتاده باشد. به همین\nجهت، در منابع دینى آمده است: کافر، مشرک و منافق در روز قیامت مورد شفاعت قرار\n(صلی الله علیه وآله) فرموده است: «شفاعت براى تردیدکنندگان، مشرکان و کافران\nنیست؛ بلکه براى مؤمنان یکتاپرست است».\nسه. عمل به\nگنه کارانى مورد\nشفاعت قرار مى گیرند که مطیع دستورات خدا و پیامبر (صلی الله علیه وآله) و\nاولیاى دین باشند؛ یعنى، درست بر خلاف آنچه که برخى گمان مى کنند که وعده به\nشفاعت، موجب تشویق افراد به ارتکاب گناه و سرباز زدن از مسئولیت مى شود! در\nمنابع دینى شرط شفاعت، عمل به دستورات دین و اطاعت از خدا و رسول و امامان\nمعصوم (علیهم السلام) ذکر شده است. کسى که روش عملى او اطاعت از خدا و عمل به\nوظایف و مسئولیت هاى دینى بوده؛ لکن گاهى هم دچار لغزش و خطا شده است، شایستگى\nدریافت رحمت الهى را در آخرت خواهد داشت.\n(علیه السلام) مى فرماید: «هرکس دوست دارد شفاعت در مورد او سودمند واقع شود،\nباید در صدد جلب رضایت خداوند برآید. بدانید هیچ کس رضایت خداوند را جلب نخواهد\nکرد؛ مگر با اطاعت از خدا و پیامبر و اولیاى الهى از آل محمد\n(صلی الله علیه وآله) ».\nاین روایت ضمن بیان شرط اساسى شفاعت (رضایت خداوند)، راه جلب خشنودى او را عمل\nبه دستورات دین دانسته است.\nکریم، علت اینکه شفاعت به حال برخى از اهل دوزخ سودى نمى بخشد، عدم پایبندى\nآنان به احکام و وظایف دینى است: «از اهل دوزخ سؤال مى کنند: چه چیزى شما را\nجهنمى کرد؟ گویند: ما از نمازگزاران نبودیم و بینوا را اطعام نمى کردیم، و با\nاهل باطل، همراه و هم صدا بودیم، و روز پاداش را دروغ مى انگاشتیم، تا اینکه\nمرگ ما فرا رسید. پس شفاعت شافعان به حال آنان سودى نمى بخشد».\nاهمیت عمل به\nاحکام و وظایف دینى، به حدى است که در مواردى، حتى سبک شمردن و اهمیت ندادن به\nآن، موجب محرومیت از شفاعت مى شود. رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) فرموده\nاست: «شفاعت من به کسى که نمازش را سبک بشمارد، نمى رسد».\nچهار. رابطه معنوى\nشفاعت شونده و شفیعان\nقرار مى گیرند که در دنیا ارتباط روحى و معنوى خاصى بین آنان و شافعان برقرار\nشده باشد. کسانى که نسبت به اولیاى الهى محبت و مودّت دارند و در دنیا تحت جذبه\nهدایت گرى آنان قرار گرفته و هم فکر، هم عقیده و همراه ایشان بوده اند. به\nدرجه اى از وحدت و سنخیت روحى با آنان رسیده اند، در آخرت نیز مورد شفاعت آنان\nقرار مى گیرند.\nدر حقیقت، یکى از\nحکمت هایى که سبب شده خداوند اولیاى الهى را در روز رستاخیز، واسطه وشفیع در\nفیض مغفرت و بخشش خود، به این افراد قرار دهد، همین رابطه معنوى و سنخیتى است\nکه در دنیا میان آنان برقرار بوده است. در روایات گوناگونى بر محبت و دوستى\nپیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) و امامان معصوم (علیهم السلام) تأکید شده\nزیرا این محبت موجب تقویت رابطه معنوى و سنخیت روحى با آنان مى شود. وحدت و\nسنخیت دو روح، به یگانگى عقاید، اوصاف، روش ها و عمل ها است. محبت حقیقى، محب\nرا شیفته محبوب کرده و موجب همگونگى در عقاید، اخلاق و سلیقه ها مى شود. محبت و\nمودّت حقیقى نسبت به پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) و امامان\n(علیهم السلام) ، از ارتکاب گناه مى کاهد و مانع از دلبستگى ها و وابستگى هاى\nکاذب مى شود.\nبر این اساس «محبت\nاولیاى الهى»، یکى از شرایط شفاعت آنان است تا در پرتو آن محبت، از مغفرت، رحمت\nو لطف الهى بهره مند گردد.\nدر منابع دینى آمده است:\n«عالم براى کسانى\nکه با هدایت او ره یافته اند، شفاعت مى کند».\n(علیهم السلام) براى شیعیان و پیروان خود شفاعت مى کنند».\n«کسانى که حلقه\nارتباط و اتصال به اولیاى الهى را گسسته و ولایت امامان را نپذیرفته اند، مورد\nشفاعت آنان قرار نمى گیرند».\nروایات آمده است: کسى که ذریه و فرزندان رسول اکرم را آزار دهد، مورد شفاعت آن\nحضرت نخواهد بود: «به خدا سوگند! براى کسانى که فرزندان و ذریه ام را آزار کرده\nباشند، شفاعت نمى کنم».\nخاندان رسالت، آزاردهندگان فرزندان و ذریه رسول اکرم و کسانى که رشته محبت و\nپیوند روحى با شفاعت کنندگان را در دنیا گسسته اند، مورد شفاعت آنان قرار\nنمى گیرند. منکران شفاعت و سبک شمارندگان نماز نیز از دیگر محرومان از\nشفاعت اند. رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) مى فرماید: «شفاعت من در روز قیامت\nحق است، پس کسى که به آن ایمان نداشته باشد، مورد شفاعتم نخواهد بود»\nو «شفاعت من براى گنه کاران است، مگر شرک و گناه ظلم».\n(علیه السلام) مى فرماید: «کسى که نماز را سبک بشمارد، شفاعت ما هرگز شامل\nحالش نمى شود».\nپرسش 25 . شفاعت\nامامان چه ضرورت دارد؟ اصلاً چه نیازى به شفاعت هست؟ مگر خداوند نمى تواند به\nطور مستقیم بندگان خود را بیامرزد؟\nنخست باید دانست\nاز ویژگى هاى انسان آن است که اگر نافرمانى کند، به طور طبیعى احساس جدایى\nمى کند؛ هر چند راه توبه باز است و به طور مستقیم مى تواند از خداوند آمرزش\nبخواهد. بسیارى از افراد از نافرمانى خود، شرمنده بوده و از توبه شکستن احساس\nناامیدى مى کنند؛ لذا از آنجا که تمام افعال خداوند بر اساس حکمت و مصلحت\nاستوار است، گشودن باب شفاعت به روى گنه کاران ـ با شرایط خاص ـ بر همین اساس\nاست. بعضى از حکمت ها در زمینه شفاعت عبارت است از:\n1ـ1. روزنه امید\nاعتقاد به شفاعت،\nپدید آورنده روزنه امید در دل گنه کاران است. به هر حال هر انسانى در طول زندگى\nخود، گرفتار گناهان و لغزش هایى مى شود. اعتقاد به شفاعت، سبب مى شود که فرد\nگنه کار امیدوار باشد که گناهان براى او سرنوشت قطعى و غیرقابل تغییر رقم نزده\nاست و او مى تواند با جلب رضایت خداوند، از طریق اجتناب از گناه و عمل به\nدستورات او و هم سنخ شدن با اولیاى الهى، درِ رحمت و مغفرت الهى را تا روز\nقیامت به روى خود باز نگه دارد و از شفاعت آنان بهره مند گردد. اگر انسان\nگنه کار معتقد باشد که گناهان گذشته او یا لغزش هاى احتمالى، براى او سرنوشت\nقطعى نامطلوبى پدید مى آورد و به هیچ وسیله اى نمى توان آن را تغییر داد؛ ممکن\nاست دچار یأس و ناامیدى شده و روز به روز بار گناه خود را سنگین تر کند و چنین\nبیندیشد: دیگر چه سود که نیمه باقى مانده عمرم را با رنج طاعت همراه سازم و از\nلذت گناهان چشم بپوشم.\nشفاعت، درى از\nرحمت الهى است که به سوى انسان گشوده شده تا او را از خطر یأس و نا امیدى، نجات\nدهد و به آینده امیدوار سازد.\n1ـ2. تشویق به\nنوید به شفاعت و\nقرار دادن شروطى براى آن، سبب مى شود انسان تلاش و سعى خود را در جهت تحصیل\nآنها به کار بندد؛ زیرا شفاعت تنها شامل حال کسانى مى شود که در دنیا با انجام\nدادن وظایف و دستورات الهى، رشته پیوند خود را با خدا و اولیاى الهى، محکم\nکنند؛ یعنى، بر خلاف گمان عده اى ـ که اعتقاد به شفاعت را موجب جرأت افراد بر\nگناه و سر باز زدن از مسئولیت مى دانند ـ شفاعت عاملى انگیزاننده در جهت عمل به\nوظایف و ترک گناهان و ایجاد رابطه با خدا و اولیاى الهى است.\n1ـ3. شفاعت پاداش\nدر بیان یکى از\nحکمت هاى شفاعت آمده است: «شفاعت هدیه و جایزه اى است براى کسانى که عقیده و\nعمل آنان در دنیا، مورد رضایت خداوند بوده است».\nاین سخن با توجه به شرایط شفاعت روشن تر مى شود؛ زیرا میان کسى که توشه اى جز\nمخالفت، عصیان و کفر نسبت به خداوند ندارد، فرق است با کسى که سعى و تلاش او در\nجهت جلب رضایت خدا و حرکت در مسیر او بوده، لکن گاهى هم دچار خطا و لغزش شده\nاست. شفاعت هدیه و جایزه اى به چنین انسان هایى است تا به سبب عقیده و عمل نیک\nآنها، لغزش ها و گناهانشان بخشوده شود.\nوساطت اولیاى خدا\nگزینش بندگان صالح\nبه عنوان سبب و واسطه فیض، بر اساس حکمت و مصالحى است:\nالهى به عنوان واسطه هاى فیض مغفرت، در حقیقت نوعى تکریم و تجلیل از کسانى است\nکه تمام عمر خود را در مسیر عبودیت و بندگى حضرت حق و جلب رضاى او به کار\nبسته اند. به همین جهت هر کس در درگاه الهى مقرب تر باشد، از شفاعت بیشترى\nشهیدان، عالمان ربانى، اوصیا، ملائکه، امامان معصوم و پیامبر اکرم\n(صلی الله علیه وآله) شفاعت مى کنند؛ لکن میزان شفاعت شان یکسان نیست.\n(علیه السلام) در مورد شفاعت مؤمنان مى فرماید: «مؤمن به اندازه عمل خود شفاعت\nمى کند: براى دو نفر، یا خانواده اش و یا قومش».\nپس تکریم اولیاى الهى به میزان درجه عبودیت و بندگى آنان است؛ هر اندازه شفیعان\nاز مرتبه بالاترى از قرب برخوردار باشند، میزان شفاعت و تکریم آنان بیشتر است.\n2ـ2. اثر سازنده\nدر هدایت مردم\nاسوه هاى هدایت ـ پیامبران، اوصیا، عالمان و شهیدان ـ به عنوان شفیعان روز\nرستاخیز، موجب مى شود که آنان هر چه بیشتر در کانون توجه و اقبال مردم قرار\nگیرند. مشروط کردن شفاعت به وجود رابطه معنوى و هم سنخى عقیدتى و عملى میان\nشفیعان و شفاعت شوندگان، موجب الگوگیرى از ایشان است و نقش تربیتى مهمى را در\nسعادت و رستگارى انسان ها دارد.\nدر روایات نیز بر\nمحبت پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) و امامان معصوم (علیهم السلام) و نقش\nآن در شفاعت، تأکید شده است؛ زیرا محبت و پیوند عاطفى، سبب شیفتگى و همگونگى با\nآنان در عقاید و راه و روش عملى است.\n2ـ3. تجلى رابطه\nاعمال در آخرت تجسّم مى یابد، روابط نیز مجسم خواهد شد. شفاعت اولیاى الهى، در\nحقیقت جلوه گرى رابطه معنوى و هم سنخى روحى شفیعان و شفاعت شوندگان است. اینان\nکسانى اند که در زندگى دنیوى، تحت جذبه هدایت گرى اولیاى الهى قرار گرفته و با\nآنان در مسیر اطاعت و بندگى خداوند، هم عقیده و همراه بوده و به درجه اى از\nهمراهى و همرازى با آنان رسیده اند.\nپرسش 26 . شفاعت\nاولیاى الهى، در چه مرحله اى از مراحل پس از مرگ، شامل حال گنه کاران مى شود؟\nانسان از هنگام\nقبض روح، مراحل گوناگونى همچون: سکرات مرگ، عالم برزخ، گذرگاه هاى روز قیامت و\nحسابرسى اعمال را در پیش دارد. شفاعت اولیاى الهى براى انسان گنه کار، داراى\nمراحل و مراتبى است.\nاین شفاعت، بر\nاساس رابطه معنوى میان شخص با اولیاى الهى است. هر اندازه این رابطه بیشتر و\nقوى تر باشد، تأثیر آن نیز بیشتر خواهد بود. بر این اساس گستره شمول شفاعت در\nحق گنه کاران متفاوت است.\nممکن است هنگام مرگ، باعث نجات از سختى سکرات مرگ باشد و یا کسانى در برزخ مورد\nشفاعت قرار گیرند.\nبرخى نیز بعد از طى مراحل گوناگون پس از مرگ و چشیدن سختى ها و وحشت برزخ و\nموقف هاى قیامت، مورد مغفرت خداوند قرار گیرند و از دوزخى شدن نجات یابند.\nهمچنین برخى دیگر پس از دخول در جهنم و چشیدن عذاب، قابلیت مغفرت و بخشش الهى\nرا پیدا کنند و آن گاه با شفاعت از آتش دوزخ نجات یابند.\n(علیه السلام) مى فرماید: «اى شیعیان! به اتکاى شفاعت ما گناه نکنید. به خدا\nسوگند! شفاعت ما به مرتکب زنا نمى رسد؛ مگر پس از آنکه عذاب دردناک الهى و هول\nو ترس جنهم را بچشد».\nو نیز: «کسانى که\n[ به واسطه گناهانشان ]حد و کیفر الهى بر آنان لازم آمده، مسلمان فاسق اند و در\nجهنم همیشگى و ابدى نیستند؛ بلکه روزى از جهنم [ به شفاعت] خارج مى شوند و\nشفاعت جایزه و پاداشى براى آنان است [ به سبب ایمان و آن مقدار از عمل صالح که\nانجام داده اند]».\n(علیه السلام) مى فرماید: «گروهى از مردم در آتش مى سوزند و خوب که گداخته\nشدند، شفاعت به سراغشان مى آید».\nگنه کارانى که ایمان به خدا و پیوند معنوى با اولیاى الهى را حفظ کرده اند، در\nبرزخ، یا گذرگاه هاى قیامت و یا در دوزخ، تا حدى به مجازات اعمال خود مى رسند و\nهمین کیفرها، مقدمه اى بر پالایش از عوارض گناه آنان شده و قابلیت مغفرت و بخشش\nالهى از طریق شفاعت را پیدا مى کنند.\nپرسش 27 . آیا\nلازمه اعتقاد به شفاعت، این نیست که رحمت شفیع بیشتر از رحمت خداوند است و اگر\nشفاعت نباشد، خداوند گنه کار را عذاب مى کند؟\nشفاعت در حقیقت،\nهمان مغفرت و رحمت الهى است که از سوى او اعطا مى شود. او اراده کرده تا بنده\nگنه کارش را ببخشاید و بر اساس حکمت عالى خود، شفیعان را به عنوان سبب و واسطه\nتعیین کرده و از آنان خواسته است تا واسطه در مغفرت و بخشش گنه کاران باشند.\nکسانى شفاعت و طلب بخشش مى کنند که خداوند اراده کرده آنان را ببخشاید:\n«لا یَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى»؛\n«شفاعت نمى کنند، مگر براى کسى که او بپسندد».\nدر نتیجه، نه تنها\nرحمت شفیعان بیشتر و گسترده تر از رحمت الهى نیست؛ بلکه در اساس غیراز رحمت\nالهى، هیچ فیض و رحمتى نیست. رحمت از جانب او است؛ لکن اراده حکیمانه الهى، بر\nاعطاى رحمت از طریق اسباب خاص است. بدین جهت خود او شفیعان را سبب اعطاى رحمت\nآمرزش قرار داده است. خداوند، پزشک و داروى خاص را، سبب شفاى بیمار قرار داده\nاست و این بدان معنا نیست که رحمت پزشک یا تأثیر دارو، بیشتر از رحمت و قدرت\nخداوند است؛ بلکه تأثیرگذارى، در دایره حکمت، رحمت و قدرت الهى است.\nپس این انگاره که\n«اگر شفیعان شفاعت نکنند، خداوند گنه کار را عذاب مى کند»، کلیت ندارد و شاید\nخداوند به گونه دیگرى ـ به تناسب لیاقت وى ـ او را مشمول لطف و رحمت قرار دهد.\nاز این رو شفاعت به عنوان یکى از راه هاى رحمت و بخشش خداوند است و منافاتى\nندارد که خداوند از راه هاى دیگر نیز بندگان خویش را بیامرزد. البته این انگاره\nبه یک معنا صحیح است و آن توجه به نقش واسطه هاى فیض الهى است و اینکه خداوند\nفیض خود را از طریق وسایط (اسباب) اعطا مى کند؛\nهمچنان که با وساطت پزشک و دارو، شفا و سلامتى بیمار حاصل مى شود. اما اگر\nمقصود این باشد که: خداوند منفعل از عمل شفیعان است و خواست و اراده او به بخشش\nتعلق نگرفته، سخن نادرستى است؛ چون وساطت شفیعان برخاسته از اراده خدا و تجلى\nپرسش 28 . آیا\nاعتقاد به شفاعت، موجب جرأت افراد بر گناه و شانه خالى کردن از مسئولیت\n«شفاعت» و شرایط و ویژگى هاى آن، آشکار مى سازد که اعتقاد به شفاعت، نه تنها\nموجب جرأت بر گناه و شانه خالى کردن از بار مسئولیت نمى گردد؛ بلکه به عکس موجب\nترغیب و تشویق به اجتناب از گناه و عمل به دستورات و وظایف دینى است. به همین\nجهت توجه به چند نکته بایسته است:\nیکم. از آنجا که\nشفاعت، منوط به تحقق شرایطى است، اعتقاد به شفاعت، انسان را بر مى انگیزد تا با\nبه دست آوردن آنها، صلاحیت و قابلیت «شفاعت شدن» را پیدا کند. از این رو شفاعت\nتنها شامل حال کسانى مى شود که از طریق ایمان و عمل و دورى از گناه، به درجه اى\nاز هم سنخى با شفیعان برسند.\nنقش عمل به\nدستورات و وظایف دینى، در شمول شفاعت به حدى است که در مواردى ـ حتى سبک شمردن\nو اهمیت ندادن به برخى از احکام الهى ـ موجب محروم شدن از شفاعت مى شود.\nدر حقیقت اعتقاد\nبه شفاعت، نه تنها موجب جرأت بر گناه نمى شود؛ بلکه عاملى سازنده در جهت ترغیب\nو تشویق به انجام دادن وظایف و اجتناب از گناهان است.\nدوّم. با توجه به\nشرایط شفاعت، به هیچ فرد یا گروهى به طور مشخص در این باره تضمین داده نشده\nاست. لذا تردید در شفاعت، سبب مى شود که اشخاص و گروه ها، همواره در حالت\nسازنده خوف و رجا بمانند.\n«رجا» به باز بودن\nروزنه نجات و اینکه گناهان، سرنوشت قطعى و قابل تغییر براى او رقم نزده است و\nخوف از اینکه آیا شرایط شفاعت (مانند رضایت خداوند) را توانسته ام تحصیل کنم یا\nنه. این حالت مانع مى شود که شخص با آسودگى و بى تفاوتى مرتکب گناه گردد و او\nرا به سوى وظایف و اجتناب از گناه سوق مى دهد.\nسوّم. یکى از\nویژگى هاى مسأله شفاعت، ابهام آن از نظر زمان وقوع شفاعت است. با توجه به\nمرحله ها و گذرگاه هاى گوناگون و طولانى پس از مرگ، شفاعت ممکن است پس از دیدن\nوحشت ها و سختى هاى برزخ و گذرگاه هاى قیامت، شامل حال بندگان شود و ممکن است\nحتى پس از تحمل مدت ها عذاب، قابلیت شفاعت پیدا شود. ابهام در زمان وقوع شفاعت\nنیز، عاملى در جهت بازدارندگى از ارتکاب گناه است. شفاعت حکم دارو و درمان را\nدارد؛ همان طور که امکان درمان، هیچ عاقلى را تشویق به مبتلا کردن خود به\nبیمارى نمى کند؛ شفاعت نیز ترغیب به گرفتار شدن در دشوارى هاى گناه را نمى کند؛\nبلکه تنها به گرفتاران، امید بخشیده و راه نجات را نشان مى دهد.\nپرسش 29 . اینکه\nبا شفاعت، شخص گناه کارى بخشیده شود و با شخصى پاک و بدون گناه، در یک سطح قرار\nگیرد، آیا موجب تضییع حق انسان پاک و بى گناه نمى شود؟\nیکم. اینکه با\nشفاعت، عده اى بخشیده شده و مورد عفو الهى قرار گیرند، لازمه اش این نیست که با\nسایر بهشتیان و کسانى که در دنیا پاک و بى گناه بوده اند، در یک درجه قرار\nگیرند. خود بهشتیان در یک سطح نیستند و بهشت الهى، داراى مراتب و درجات است.\n(علیه السلام) در وصف بهشت مى فرماید:\n«درجاتٌ متفاضلات و منازل متفاوتات»؛\n«بهشت داراى درجاتى است که بعضى بر دیگرى برترى دارد و داراى جایگاه هایى است\nکه با یکدیگر تفاوت دارند».\nبنابراین کسانى که\nدر دنیا در اوج معرفت و خلوص، بدون گناه زیسته و پاک و مطهّر به منزل اخروى\nرحلت کرده اند، با گنه کارانى که به سبب شفاعت مورد بخشش قرارگرفته اند، در یک\nمرتبه و درجه قرار نمى گیرند.\nدوّم. شفاعت شامل\nحال کسانى مى شود که قابلیت و استحقاق آن را، با تحصیل شروط آن به دست\nآورده اند. چنین نیست که همه افراد، با شفاعت از دخول در دوزخ و جهنم نجات پیدا\nکنند. چه بسا عده اى پس از دخول در جهنم و چشیدن عذاب، این قابلیت را پیدا\nخداوند، برخى از مجرمان را بر اساس لیاقت آنان، مورد عفو و مغفرت خود قرار دهد،\nضایع کردن حق کسى نیست؛ بلکه لطف به برخى از افراد است. آنچه موافق عدالت است،\nاینکه به کسى ظلم نشود و حق کسى ضایع نگردد، و اگر به کسى به طور قانونمند لطف\nشود، منافاتى با عدالت ندارد.\nچهارم. همه کسانى\nکه شرایط شفاعت را به دست آورده اند، از آن بهره مند خواهند شد؛ چه آنان که\nگنه کارند و چه آنان که بى گناه و پاک اند. گنه کاران با شفاعت، مورد فیض مغفرت\nالهى قرار خواهند گرفت و غیر آنان با شفاعت به درجات و مراتب بالاتر، ارتقا\nپرسش 30 . آیا\nشفاعت، عدالت خدا را زیر سؤال نمى برد و به زبان امروزى «پارتى بازى» نیست؟\nبررسى همه جانبه و\nنگاه به تمام ابعاد مسأله شفاعت ما را به حقایقى رهنمون مى کند که پاسخ سؤال را\nبه خوبى تبیین مى کند. بدین جهت توجه به نکات ذیل، ضرورى و بایسته است:\nشفاعت یکى از\nمظاهر رحمت گسترده الهى است و به اراده خدا و رضایت او، شفیعان اجازه شفاعت\nدارند؛ یعنى، بر خلاف پارتى بازى است که شخص مجرم واسطه اى پیدا مى کند و از\nطریق پول و قدرت، او را وادار مى کند تا بر قاضى و حاکم تأثیر بگذارد. در\nشفاعت، همه چیز تنها و تنها برخاسته از اراده حکیمانه خداوند است و او به شفیع\nاجازه مى دهد تا بر اساس اراده و خواست الهى، در مورد برخى بندگان ـ که استحقاق\nعفو الهى را دارند ـ شفاعت کنند.\nالهى، بى حساب و گزاف نیست. تأمّل و درنگ در شرایط شفاعت و شفاعت شوندگان،\nآشکار مى سازد که شفاعت در حقیقت، پاداش و جایزه الهى به کسانى است که در دنیا\nاهل ایمان و عمل صالح بوده اند؛ یعنى، بر خلاف پارتى بازى ـ که امرى ناروا و\nناحق است و بر پایه استحقاق افراد نیست ـ شفاعت بر مبناى استحقاق و قابلیت\nافراد استوار است. آنان این قابلیت را به واسطه عقیده و عمل خویش در دنیا،\nتحصیل کرده اند.\nحکیمانه و بر اساس رحمت و فضل الهى است و مقدم بر قانون کیفر و عذاب مجرمان\nقوانین کشورها، طبق یک ماده قانونى، کسى که مرتکب جرم خاصى شود، باید پنج سال\nزندانى بکشد و طبق ماده قانونى دیگر هر مجرمى که واجد شرایط عفو باشد، قبل از\nتحمل دوره کامل حبس، مورد عفو قرار گرفته و آزاد مى شود.\nعفو چنین مجرمى،\nنه تبعیض است و نه نقض قانون؛ بلکه بر اساس قانون دیگرى است که مقدم و حاکم بر\nقانون اولیه کیفر مجرمان و برخاسته از قابلیت شخص مجرم است.\nتبعیض در شفاعت\nخداوند با هیچ کس\nرابطه قوم و خویشى ندارد و بین بندگان در امکان بهره مندى از قانون شفاعت،\nتبعیضى قائل نمى شود.\nهر انسانى قادر\nاست با تحصیل شرایط، از شفاعت بهره مند شود و خود را در معرض بخشش و عفو اخروى\nقرار دهد؛ یعنى، شفاعت، قانونى عام و فراگیر و با اعلام قبلى است؛ بر خلاف\nپارتى بازى که به صورت گزینشى، فردى، غیرفراگیر و نامبتنى بر پایه استحقاق است.\nپرسش 31 . با توجه\nبه اینکه قرآن، سنّت هاى الهى را ثابت و تغییرناپذیر معرفى مى کند (سوره فاطر،\nآیه 43) آیا شفاعت با سنت الهى «کیفر مجرمان»، منافات ندارد؟\nچنان که کیفر و\nعذاب، تحت شرایط خاصى متوجه مجرمان مى شود و این یک سنّت الهى است؛ آمرزش و\nبخشش برخاسته از رحمت گسترده الهى نیز، تحت ضابطه و شرایط خاصى، متوجه\nگنه کاران مى شود؛ یعنى، «کیفر» و «بخشش» دو قانون و سنت الهى هستند که هر کدام\nبا ضوابط و شرایط مخصوصى، در گستره خاص خود جارى مى شوند. از طرف دیگر رحمت خدا\nبر غضب او غلبه دارد؛ بنابراین سنت «رحمت» حاکم بر سنت و قانون «غضب» است. از\nاین رو با توجه به نوع جرم ها، دو نوع قانون وضع شده است و مجرمان دو دسته اند:\n1. کسانى که عقیده\nو عمل آنان در دنیا به گونه اى است که استحقاق بخشش و مغفرت الهى را دارند. این\nگروه بر اساس سنت الهى و قانون شفاعت، مورد رحمت و مغفرت الهى قرار مى گیرند.\n2. کسانى که به\nواسطه شدت زشتى عقاید و اعمالشان، استحقاق مغفرت الهى را ندارند. این گروه بر\nاساس سنت و قانون کیفر الهى، با غضب الهى و کیفر اخروى مواجه خواهند شد.\nپرسش 32 . آیا\nاعتقاد به شفاعت با آیه «وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ\nإِلاّ ما سَعى» در تناقض نیست؟\nسعى و تلاش آدمى، تنها به تلاش هاى ظاهرى و فعالیت هاى فیزیکى منحصر نیست؛ بلکه\nارتباط معنوى و محبت به اولیاى خدا نیز از اعمال بافضیلت شمرده شده است. علاوه\nبر این شفاعت اولیاى الهى، متوقف بر شرایطى است که همگى بر عمل و استحقاق شفاعت\nشونده استوار است و کسانى که در دنیا با سعى و تلاش خود، این شرایط را تحصیل\nکرده اند، مشمول شفاعت خواهند شد.\nدر تعبیر روایات،\n«شفاعت»، پاداش و هدیه الهى به انسان هایى است که عمل و عقیده آنان، مورد پسند\nو رضایت خداوند است.\nاین پاداش بر اساس اصل قرآنى «لَیْسَ لِلْإِنْسانِ\nإِلاّ ما سَعى»،\nتنها به کسانى داده مى شود که در دنیا، تلاش و سعى خود را در عمل به دستورات و\nوظایف الهى و رسیدن به مقام قرب او و نیز جلب رضایت او به کار گرفته اند و با\nاولیاى الهى، هم فکر، هم عقیده و همراه شده اند. البته ممکن است گه گاهى دچار\nخطا و لغزش نیز شده باشند. در حقیقت این افراد، به واسطه عمل خود در دنیا،\nاستحقاق مغفرت الهى را در آخرت پیدا کرده اند.\nتوجّه به بعضى\nآیات و روایات، نقش مهم عمل انسان را در بهره مندى از شفاعت، بیشتر آشکار\n1. قرآن کریم، عمل\nنکردن به وظایف و دستورات دینى را علت عدم بهره مندى برخى اهل دوزخ از شفاعت\nمى داند: «از اهل جهنم سؤال مى شود: چه چیزى شما را جهنمى کرد؟ گویند: از\nنمازگزاران نبودیم و بینوایان را اطعام نمى کردیم و با اهل باطل در هرزه فرو\nمى رفتیم. پس شفاعت شفیعان به حال آنان سودى نمى بخشد».\n(علیه السلام) مى فرماید: «هر کس دوست دارد شفاعت شافعان در مورد او سودمند\nباشد، باید رضایت خداوند را جلب کند و هیچ کس رضایت خدا را جلب نخواهد کرد، مگر\nبا اطاعت از خدا، پیامبر و امامان معصوم».\nمى فرماید: «ما لِلظّالِمِینَ مِنْ حَمِیمٍ وَ لا\n«در روز قیامت براى ستمگران، دوست و شفاعت کننده اى که شفاعتش پذیرفته شود،\nوجود نخواهد داشت».\nبنابراین نجات با\nشفاعت، بر اساس سعى و عمل به اضافه لطف و رحمت خداوند است.\nدر نتیجه، شفاعت\nنه تنها با آیه بالا در تناقض نیست؛ بلکه منطبق بر آن و مبتنى بر عمل انسان\nپرسش 33 . از یک\nسو در روایات آمده که همه مردم محتاج شفاعت پیامبر و امامان هستند و از سوى\nدیگر، طبق فرموده قرآن و روایات، تنها کسانى که گناهکار نیستند و یا از گناه\nتوبه کرده اند، اهل بهشت خواهند بود؛ چگونه این دو با هم قابل جمع است؟\nشفاعت پیامبر اکرم\nو ائمه معصومین (علیهم السلام) و وساطت آنان در رسیدن رحمت الهى به بندگان، دو\nیک. شفاعت در جهت\nآمرزش گنه کاران\nاین شفاعت، مخصوص\nگنه کارانى است که بدون توبه از دنیا رفته اند. اگر آنان از کسانى باشند که\nشرایط شفاعت را در دنیا تحصیل کرده اند، در آخرت از طریق شفاعت اولیاى الهى،\nمورد مغفرت و بخشش الهى قرار مى گیرند. بدیهى است انسان هایى که گناهکار نبوده\nو مطیع اوامر الهى بوده اند و نیز گنه کارانى که در دنیا موفق به توبه و جبران\nگناه خود شده اند، بدون چنین شفاعتى، اهل نجات و بهشت خواهند بود؛ بلکه بر اساس\nروایات، چنین انسان هایى (مؤمنان)، خود شفیع دیگران خواهند بود.\nدو. شفاعت در جهت\nدامنه این شفاعت\nفراگیر است؛ هم شامل گنه کاران مى شود و هم غیرگنه کاران؛ حتى پیامبران را هم\nدر بر مى گیرد.\nنتیجه آن، ترفیع درجه و رسیدن به مقامات بالاتر است. این شفاعت ـ که تجلّى\nهم سنخى روحى و همگونى میان شفیع و شفاعت شونده، در عقاید، اوصاف، گرایش ها و\nعملکردها است ـ بدین صورت بروز مى کند که رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) و\nامامان معصوم آنان را با خود به سوى مقام و رتبه بالاتر کشیده و در رسیدن به\nلقاى حق و مقام قرب یارى مى دهند. این جذبه و کشش به سوى بالا، شامل گنه کاران\nو حتى اولیاى الهى نیز مى شود؛ زیرا انسان ها از لحاظ عدم دلبستگى و توجّه به\nغیرخدا و درجه خلوص و فناى فى الله، داراى درجات متفاوت اند و انسان هاى کامل\n(چهارده معصوم) در اوج درجه خلوص و فناى فى اللّه هستند.\nبنابراین انسان ها\nـ هر چند پاک و بى گناه و اهل بهشت هم باشند ـ گرفتار درجه اى از تعلّقات\nغیرخدایى هستند. در قیامت، همین وابستگى هاى غیرالهى، مانع از رسیدن به درجات\nبالاتر است. در اینجا اثر آن وحدت و هم سنخى روحى با انسان هاى کامل جلوه گر\nمى شود؛ بدین صورت که کشش و جذبه خاص اولیاى الهى، آنان را از کشش هاى غیرالهى،\nرها کرده و با خود به سوى بالا مى کشد و موجب ترفیع در حالشان مى شود.\nبه همین جهت در روایات آمده است: همه انسان ها نیازمند شفاعت پیامبر اکرم\n(صلی الله علیه وآله) و امامان معصوم اند. این نیاز عمومى و همگانى به منظور\nترفیع درجات است و منافاتى با پاک بودن از گناه و بهشتى بودن ندارد.\nپرسش 34 . مقصود\nاز روایاتى که مى گوید هرکس ذره اى ایمان داشته باشد با شفاعت نجات مى یابد،\nچیست و آیا با روایاتى که مى گوید کسى که نماز را سبک بشمارد، شفاعت نمى شود\nشفاعت گنه کاران،\nممکن است در مراحل گوناگون پس از مرگ، صورت بگیرد:\n2. مواقف قیامت،\n3. پس از دخول در\nجهنم و مدت ها تحمل عذاب دوزخ.\nبا توجّه به این\nمراحل، روشن مى شود که میان آن دسته روایاتى که شفاعت را در حق سبک شمرندگان\nنماز جارى نمى داند و یا مجازات زناکار را دخول در جهنم و تحمل عذاب هاى آن\nمى داند؛ با دسته دیگرى از روایات که ذره اى از ایمان را موجب بهره مندى از\nشفاعت مى داند، منافاتى وجود ندارد.\nدر حقیقت بر اساس\nدسته اول روایات،\nشفاعت در مرحله اول و دوم، شامل حال سبک شمرندگان نماز، یا زناکاران نمى شود و\nچنین کسانى پس از دخول در جهنم و تحمل سالیان دراز عذاب دردناک، استحقاق و\nقابلیت شفاعت را پیدا مى کنند و بالاخره با شفاعت نجات مى یابند.\n(علیه السلام) مى فرماید: «گروهى از مردم در آتش جهنم مى سوزند تا اینکه گداخته\nمى شوند، آن گاه شفاعت نجاتشان مى دهد».\nبهره مندى از شفاعت، بستگى به میزان تحصیل شرایط آن (ایمان و عمل صالح) دارد.\nپس مقصود از نجات یافتن کسى که ذره اى ایمان در دل دارد، این است که بالاخره\nایمان او سبب نجاتش خواهد شد؛ هر چند پس از تحمل سالیان دراز عذاب جهنم باشد.\nدر مقابل، کسانى که به طور کلى از ایمان محروم اند و دین و عمل آنها مورد رضایت\nخداوند نیست (مشرکان، کافران، ناصبیان و دشمنان رسول اکرم و خاندان او) محروم\nاز شفاعت بوده و در عذاب جهنم جاودانه و همیشگى خواهند بود.\nپرسش 35 . مقصود\nاز توسّل چیست؟ آیا دلیل معتبرى از شیعه و سنى بر درستى آن وجود دارد؟\nتوسّل در لغت به\nمعناى مدد جستن از وسیله براى نیل به مقصود است. انسان براى رسیدن به مراد\nخویش، باید به اسباب و واسطه هاى فیض، متوسل شود. ایجاد مزرعه اى آباد، جز از\nطریق شخم زدن زمین و کاشتن نهال و دادن آب و کود به مقدار مشخص و زمان معیّن\nو... امکان پذیر نیست.\nتوسّل ـ به معناى استفاده از اسباب ـ لازمه زندگى انسان در جهانى است که بر آن\nقانون اسباب و مسببات حاکم است.\nمقصود از توسّل در\nاصطلاح مسلمانان، تمسّک جستن به اولیاى الهى در درگاه خداوند، به منظور برآمدن\nخداوند امورى را\nبه عنوان اسباب و وسایل در جهت تقرب و نزدیکى به درگاه خویش قرار داده و ما را\nبه توسّل به آن امور، فرمان داده است: «یا أَیُّهَا\nالَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ»؛\n«اى مؤمنان! پرواى الهى داشته باشید و به سوى او وسیله تحصیل کنید».\nبا توجه به عدم\nتقیید کلمه «وسیله»، اطلاق آن، شامل هر چیزى مى شود که صلاحیت نزدیک کردن انسان\nبه پیشگاه خداوند را دارد.\nهمان طور که نماز،\nروزه، احسان به یتیم، دستگیرى از مستمندان، خدمت به خلق خدا و... اسباب و وسایل\nتقرب به خداوند هستند؛ استمداد از پیامبران و اولیاى الهى نیز وسیله تقرب به\nخداوند است. از این رو هنگام دعا، خداوند را به حق بندگان صالح و آبرومند درگاه\nاو، قسم مى دهیم و یا از اولیاى الهى مى خواهیم که براى ما در درگاه الهى دعا\nبا توجه به ریشه\nقرآنى توسّل، آیات و روایات فراوانى بر درستى و لزوم توسّل به اولیاى الهى وجود\nپرسش 36 . ضرورت و\nحکمت توسّل چیست؟ چرا در حالى که خدا وجود دارد، به پیامبر و امام متوسل\nبدون شک آدمى براى\nتحصیل کمالات مادى و معنوى، به غیرخود؛ یعنى، خارج از محدوده وجودى خویش،\nنیازمند است. عالم هستى بر اساس نظام اسباب و مسببات استوار شده و تمسّک به\nسبب ها و وسایل براى رسیدن به کمالات مادى و معنوى، لازمه این نظام است.\nبر همین اساس قرآن\nکریم، انسان را در جهت کسب کمالات معنوى و قرب به درگاه الهى، امر به توسّل به\nاسباب تقرب کرده است:\n«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ ابْتَغُوا\nدر روایات پیامبر\nاکرم و امامان معصوم (علیهم السلام) نیز بر لزوم توسّل به اولیاى الهى هنگام\nدعا، تأکید شده است؛ چنان که در روایت نبوى مستند نزد شیعه و اهل سنت آمده است:\n«کل دعاء محجوب حتّى یُصلّى على محمد و آل محمد»؛\nکه اصل دعا از اسباب و وسیله هاى فیض است و مى توان حاجت را به طور مستقیم از\nخداوند درخواست کرد؛ توسّل به اولیاى الهى در هنگام دعا نیز از اسباب فیض و\nوسایل قرب به خداوند است.\nیکم. حکمت اعطاى\nاین نقش به بزرگان دین و اولیاى الهى، جایگاه معنوى آنان است. همه موجودات عالم\nهستى، آیات و نشانه هاى حضرت حقّ اند. هر موجودى به اندازه وسعت وجودى اش،\nنشانگر اسما و صفات خداوند سبحان است. عالى ترین و تابناک ترین جلوه و ظهور\nحضرت حق، در آینه وجود انسان کامل (پیشوایان معصوم) محقق مى گردد. انسان کامل\nآینه تمام نماى اسما و صفات حضرت حق و جلوه و مظهر جلال و جمال پروردگار است.\nتوسّل به انسان کامل، در حقیقت توجه به جلال و جمال خدا و توسّل به چشمه فیض او\nدوّم. اولیاى الهى\nانسان هایى از جنس خود ما هستند و به طور معمول خیلى راحت تر و زودتر مى توان\nبا آنان رابطه عاطفى، برقرار کرد.\nخواسته است اولیاى خود را در کانون توجه و اقبال مردم قرار دهد. توجه به آنان،\nبه عنوان انسان هاى کامل و برقرارى ارتباط عاطفى و معنوى با آنان، تأکید بر\nحقانیت و اسوه بودن آنان است و موجب مى شود مردم با مراجعه به آنان و الگوگیرى\nاز ایشان، به طریق هدایت و سعادت، دست یابند.\nپرسش 37 . بهترین\nراه و روش براى توسّل به معصومان (علیهم السلام) چیست؟ آیا در زمان پیامبر\n(صلی الله علیه وآله) نیز توسّل سابقه داشته است؟\nاقسامى است که به بعضى از آنها اشاره مى شود:\nخدا به حق اولیاى او\n1ـ1. پیامبر اکرم\n(صلی الله علیه وآله) فرموده است: «خداوند عزوجل مى فرماید: اى بندگان من!\nگرامى ترین خلق و پرفضیلت ترین آنان نزد من، محمد و برادرش على و امامان بعد از\nوى هستند. اینان «وسیله»ها به سوى من مى باشند. هر کس حاجتى دارد و نفعى را\nطالب است و یا دچار حادثه اى سخت و زیان بار گشته و برطرف شدن آن را مى خواهد،\nمرا به محمد و آل طاهرینش بخواند تا به نیکوترین وجه حاجت او را برآورم».\n1ـ2. امام موسى\nکاظم (علیه السلام) مى فرماید: «هرگاه حاجتى به درگاه خداوند داشتى، چنین بگو:\n«اللهم انى اسألک بحق محمد و على...»؛\n«خدایا! به حق محمد و على تو را مى خوانم، به درستى که نزد تو شأن و منزلت\nوالایى دارند. پس به حق این منزلت و رتبه از تو مى خواهم بر محمد و آل محمد\nدرود فرستى و حاجت مرا برآورده سازى».\n1ـ3. سمهودى از\nعلماى اهل سنّت، در فصلى از کتاب خود تحت عنوان «توسّل زائر به رسول خدا و شفیع\nقرار دادن وى به پیشگاه خدا» مى نویسد: «بدان که استغاثه از پیامبر اکرم و جاه\nو منزلت او را به درگاه خداوند شفیع قرار دادن، کار انبیا و مرسلین و سیره\nصالحان پیشین بوده است؛ قبل از خلقت آن حضرت و بعد از آن، چه در حال حیات و چه\nبعد از رحلت، چه در عالم برزخ و چه در عرصه قیامت... ».\nمى گوید: «پس از اینکه آدم ابوالبشر مرتکب ترک اولى شد، در مقام توبه به پیشگاه\nخداوند عرضه داشت: «یا ربّ أسئلک بحق محمد\n(صلی الله علیه وآله) لمّا غفرت لى»؛\n«پروردگارا به حق محمد (صلی الله علیه وآله) از تو مى خواهم که مرا\n1ـ4. توسّل عمر بن\nخطاب به عباس، در کتاب ها و مدارک معتبر اهل سنت آمده است: هرگاه قحطى و\nخشکسالى پیش مى آمد، عمر از طریق توسّل به عباس عموى پیامبر، طلب باران مى کرد\nو مى گفت: «هذا واللّه الوسیلة الى اللّه و المکان\nمنه»؛ «به خدا سوگند! عباس وسیله به درگاه الهى و داراى قرب و منزلت\nنزد او است».\n«اللهم! انّا نتوسّل الیک بعمّ نبیّنا فاسقنا»؛\n«خدایا! ما به وسیله عموى پیغمبرمان به تو روى مى آوریم، پس سیرابمان کن».\nو یا مى گفت:\n«اللهم انّا نستسقیک بعمّ نبیّک و نستشفع الیک بشیبه»؛\n«خدایا! ما به وسیله عموى پیامبرت از تو باران مى خواهیم و موى سفید او را به\nدرگاه تو شفیع مى آوریم».\n1ـ5. تعلیم توسّل\nبه اصحاب، عثمان بن حنیف مى گوید: روزى در محضر پیامبر اکرم\n(صلی الله علیه وآله) بودم، حضرت به شخصى که مشکل خود را به ایشان عرضه\nمى کرد، شیوه دعا و توسّل را چنین تعلیم فرمود: برو وضو بساز و دو رکعت نماز به\nجا آور و پس از آن خداوند را با این جملات بخوان:\n«اللهم انى اسألک و اتوجه الیک بنبیّک نبى الرحمة یا محمد انّى\nاتوجّه بک الى ربّى فى حاجتى لتُقضى، اللهم شفّعه فىّ»؛\n«بار خدایا! از تو درخواست مى کنم و به تو روى مى آورم به پیامبرت، پیامبر\nرحمت. اى محمد! من به حق تو به سوى خدایم روى آورده ام تا حاجتم برآورده شود.\nخدایا! پیامبرت را در مورد من شفیع قرار ده».\n1ـ6. توسّل پیامبر\n(صلی الله علیه وآله) به انبیاى گذشته، انس بن مالک مى گوید: روزى که فاطمه\nبنت اسد فوت کرد، پیامبر دستور داد قبرى را حفر کنند. آن گاه خود حضرت وارد قبر\nشد و در آن خوابید و چنین دعا کرد:\n«اللهم اغفر لامّى فاطمة بنت اسد، و وسّع علیها مدخلها، بحق\nنبیّک و الانبیاء الذین من قبلى»؛\n«خدایا! مادرم فاطمه بنت اسد را بیامرز و جایگاه او را وسعت بخش، به حق پیامبرت\nو پیامبران قبل از من».\n1ـ7. توسّل امام\nحسین (علیه السلام) ، امام حسین (علیه السلام) در دعاى معروف عرفه، چنین با\nخداوند مناجات مى کند: «اللهم انّا نتوجّه الیک فى\nهذه العشیّة التى شرفتها و عظّمتها بمحمد نبیّک و رسولک...»؛\n«بار خدایا! ما در این شامگاه که به آن شرف و عظمت بخشیده اى، به وسیله محمد\n(صلی الله علیه وآله) پیامبرت و رسول و برگزیده ات، رو به درگاه تو مى آوریم».\nدرخواست دعا از اولیاى الهى\nهمچنان که از برادر و خواهر مؤمن امرى صحیح و پسندیده است، از اولیاى الهى و\nآبرومندان درگاه او، به طریق اولى بجا و پسندیده است و ریشه قرآنى دارد.\nیعقوب، پس از پشیمانى از گناه خود و ظلمى که نسبت به برادرشان یوسف روا داشته\nبودند، به یعقوب گفتند:\n«یا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنّا کُنّا\n«اى پدر! براى گناهان ما طلب آمرزش کن که ما خطاکار بودیم».\nقرآن کریم در حق\nرسول گرامى اسلام (صلی الله علیه وآله) مى فرماید:\n«وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّهَ\nوَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّهَ تَوّاباً رَحِیماً»؛\n«اگر آنان وقتى به خود ستم کردند، نزد تو مى آمدند و از خدا آمرزش مى خواستند و\nتو براى آنان طلب آمرزش مى کردى، قطعاً خدا را توبه پذیر مهربان مى یافتند».\nدرخواست حاجت از اولیاى الهى\nگونه سوم توسّل\nاین است که به طور مستقیم حاجت خود را از اولیاى الهى طلب کنیم؛ مثلاً بگوییم:\nاى پیامبر رحمت! مریض ما را شفا بده؛ همان گونه که صحابى پیامبر اکرم\n(صلی الله علیه وآله) ، خطاب به ایشان عرض کرد:\n«اسألک مرافقتک فى الجنّه»؛\n«از تو مى خواهم در بهشت همنشینت باشم».\nپرسش 38 . منشأ\nقدرت اولیاى الهى چیست؟ آیا هنگامى که ما به پیامبر (صلی الله علیه وآله) و\nامامان (علیهم السلام) توسل مى جوییم، خودشان به طور مستقیم قدرت برآوردن حاجت\nما را دارند یا تنها حاجت ما را به خدا مى گویند؟\nدرخواست مستقیم از\nاولیاى الهى، به واسطه اعتقاد به ولایت تکوینى آنان است؛ یعنى، آنان متکى به\nاذن و اراده و قدرت الهى، مى توانند در عالم تکوین تصرف کنند و ـ مثلاً ـ مریض\nرا شفا دهند.\nدرستى این نوع از\nتوسّل به اولیاى الهى، مبتنى بر ولایت تکوینى اولیاى الهى است. قرآن کریم و\nروایات شیعه و سنى بر اعطاى چنین قدرتى به اولیاى الهى دلالت دارد:\nهنگامى که بنى اسرائیل از حضرت موسى (علیه السلام) طلب آب کردند، وى با کوبیدن\nعصاى خود بر سنگ، دوازده چشمه آب از دل سنگ براى بنى اسرائیل روان ساخت.\nحضرت عیسى، کور\nمادرزاد و مرض پیس را شفا مى داد و حتى مردگان را زنده مى کرد و از قبر بیرون\nیکى از اولیاى\nالهى ـ که از یاران حضرت سلیمان بود ـ در کمتر از یک چشم به هم زدن، تخت بلقیس\nرا از یمن نزد سلیمان حاضر کرد.\n(علیه السلام) پیراهن خود را به برادرانش داد و گفت: این را ببرید و بر چهره\nپدرم بیفکنید تا بینایى اش را باز یابد، و چون برادرانش به این دستور عمل\nکردند، چشمان حضرت یعقوب شفا یافت.\nاز دیدگاه روایات،\nعثمان بن ابى العاص ـ به واسطه تصرف تکوینى نبى اکرم (صلی الله علیه وآله) و\nدست نهادن بر سینه وى ـ موفق به حفظ قرآن و عدم فراموشى آن تا آخر عمر شد.\nدر جنگ خیبر نیز،\nپیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) با تصرف تکوینى و مالیدن آب دهان مبارک خود\nبر چشمان على (علیه السلام) ، چشم درد ایشان را شفا داد.\nپیامبران و اولیاى الهى، از سوى خداوند است، از همین رو، درخواست حاجت از\nاولیاى الهى همراه با این اعتقاد است که: آنان مستقل از اراده و نیروى الهى،\nتوان هیچ گونه تأثیرگذارى و تصرف در عالم را ندارند: «لا حول و لا قوة الا\nبالله». بنابراین چنین درخواستى، همراه با این اعتقاد، هیچ گونه منافاتى با\nتوحید و اعتقاد به این مطلب ندارد که: تنها مبدأ مؤثر در عالم هستى خداوند است.\nبله این اعتقاد که\nآنان مبدأ مستقل تأثیر در عالم هستى اند، شرک در ربوبیت و درخواست با این\nاعتقاد، عملى مشرکانه است.\nتقى الدین سبکى از\nعلماى اهل سنت مى نویسد: «نوع سوم از توسّل این است که مقصود و حاجت، از رسول\nاکرم (صلی الله علیه وآله) طلب شود؛ زیرا او قادر بر سبب و واسطه شدن در\nبرآمدن حاجات است». وى در ادامه پس از نقل روایت عثمان ابى العاص و برطرف شدن\nمشکل وى، با تصرف تکوینى پیامبر (صلی الله علیه وآله) ،\nمى نویسد: «تصرف پیامبر به اذن خدا و قدرت او و فعل او است؛ نه اینکه آن حضرت\nخالق و فاعل مستقل باشد».\nپرسش 39 . به چه\nکسانى مى توان توسّل نمود؟\nانسان مى تواند به\nمقدسات و شعائر الهى همچون قرآن کریم، کعبه و ملائکه الهى توسّل جوید. همچنین\nمى تواند به بندگان مطیع و صالح خداوند متوسل شود؛ یعنى، همه کسانى که به سبب\nبه جاى آوردن حق عبودیت و بندگى، مقرب درگاه الهى اند؛ مانند: مؤمنان، عالمان،\nشهیدان، ملائکه الهى، انبیا، اوصیا و در یک کلام بندگان صالح. «اللهم انّى\nاسألک بحق عبادک الصالحین». از آنجا که اوج بندگى و عبودیت و معرفت حضرت حق، در\nانبیا و اوصیاى آنان، جلوه گر است، توسّل به آنان و در رأس ایشان به پیامبر\nاکرم (صلی الله علیه وآله) و امامان معصوم (علیهم السلام) اولویت دارد.\nپرسش 40 . مدرک\nدعاى توسّل چیست؟ آیا چنین دعایى از نظر شرعى معتبر است؟\nمفاد دعاى توسّل،\nدعا و درخواست حاجت از درگاه خداوند است؛ با این ویژگى که هنگام دعا، خدا را به\nحق اولیا و آبرومندان درگاهش قسم مى دهیم و از او مى خواهیم که به حق آنان،\nحاجت و دعاى ما را برآورده سازد. چنین درخواستى، نشانه مقام اولیاى الهى نزد\nخداوند است و هیچ گونه منافاتى با توحید ندارد.\nاز نظر سندى دعاى\nتوسّل در برخى منابع حدیثى و دعا وارد شده است؛ مانند: البلد الامین\nمحمد بن بابویه آن را از ائمه معصومین (علیهم السلام) روایت کرده است. علاوه\nبر این عباراتى همانند و هم سبک با دعاى توسّل، در احادیث شیعه و سنى از نبى\nاکرم (صلی الله علیه وآله) نقل شده است؛ مانند حدیث عثمان بن حنیف که بر اساس\nآن پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) فرمود: خدا را با این جملات بخوان:\n«اللهم انى اسألک و اتوجه الیک بنبیّک نبى الرحمة یا\nمحمد! انّى اتوجه بک الى ربّى فى حاجتى لتُقضى. اللهم شفّعه فىّ».\nپرسش 41 . چرا\nبعضى اوقات با دعا و یا توسّل به ائمه (علیهم السلام) ، جواب مثبت نمى گیریم؟\nتوسّل به امامان\nمعصوم (علیهم السلام) و دعا و درخواست از درگاه خداوند، هر چند سبب مى شود که\nانسان به بعضى از خواسته هاى خود نایل شود؛ امّا به معناى آن نیست که هر\nخواسته اى با دعا و توسّل برآورده گردد؛ بلکه دعا و توسّل نیز امرى قانون مند\nاست و شرایط و موانعى دارد؛ از جمله:\n1. باید با کمال\nاعتقاد و اخلاص در نیت صورت بگیرد؛ چرا که عطایاى الهى به اندازه نیّت خالصانه،\nسرازیر مى شود. حضرت على (علیه السلام) مى فرماید:\n«ان العطیّة على قدر النیّة»؛\n«بخشش الهى به اندازه [ اخلاص در ]نیّت است».\n2. خواسته و حاجت\nانسان، باید معقول و مشروع باشد.\n3. دعا و توسّل\nباید در کنار به کارگیرى اسباب و عوامل طبیعى داراى نقش در برآمدن حاجت باشد.\n4. از شرایط بسیار\nمهم و مؤثر در استجابت دعا و توسّل، ایمان و عمل صالح است. طبیعى است، کسى که\nپیمان خویش را در برابر خداوند شکسته است؛ نباید انتظار داشته باشد هر\nخواسته اى را به سرعت اجابت یافته ببیند.\n5. گاهى زمان\nمناسب براى تحقق مطلوب و خواسته شخص، فرا نرسیده است. در چنین حالتى با طول\nکشیدن زمان اجابت، در شخص حالت انابه و تضرع به درگاه الهى ایجاد مى شود و\nرابطه معنوى و عاطفى اش با امامان (علیهم السلام) طول مى کشد و در نتیجه\nارتباط او با خدا محکم تر مى شود.\nدر حقیقت، خود\nتوفیق بر دعا و توسّل، اوج عبودیت و بندگى و نشانه لطف و عنایت حضرت حق به\nانسان است و الطاف و رحمت هاى بزرگ ترى را به دنبال دارد؛ مولانا سروده است:\nآن یکى الله\nمى گفتى شبى\nتا که شیرین\nمى شد از ذکرش لبى\nگفت شیطان: آخر اى\nاین همه «الله»\nرا «لبیک» کو؟\nمى نیاید یک جواب\nاز پیش تخت\nمى زنى با روى سخت\nاو شکسته دل شد و\nدید در خواب او\nخضر اندر خضر\nگفت: «هین» از ذکر\nچون وامانده اى\nچون پشیمانى از\nآن کش خوانده اى؟\nنمى آید جواب\nزآن همى ترسم که\nباشم ردّ باب\nگفت: آن «الله» تو\nو آن نیاز و سوز\nو دردت پیکِ ماست\nترس و عشق تو کمند\nزیر هر یا ربّ تو\n6. گاهى برآورده\nشدن حاجت شخص، به مصلحت و نفع وى نیست و صلاح او در عدم استجابت آن است:\n«عَسى أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ\nوَ عَسى أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ وَ اللّهُ یَعْلَمُ وَ\nأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ»؛\n«بسا چیزى را خوش نمى دارید و حال آنکه براى شما خوب است و بسا چیزى را دوست\nمى دارید و آن براى شما بد است؛ خدا مى داند و شما نمى دانید».\nدر چنین حالتى به\nظاهر حاجت شخص برآورده نمى شود؛ امّا این به نفع و صلاح او است و در واقع دعاى\nاو ـ که درخواست خیر و مصلحت خود است ـ به گونه اى پنهان و ناآشکار برآورده\nخداوند، به جهت دعا و توسّل انسان، اجر عظیمى به او عطا مى کند و وى از نعمت\nارتباط و تقرب به خدا و امامان (علیهم السلام) بهره مند مى شود.\nبه هر حال انسان\nنباید از دعا و توسّل مأیوس گردد؛ زیرا هیچ گاه باب رحمت الهى به سوى کسى بسته\nنیست. چه حاجت برآورده شود و چه بنابر مصلحت شخص، در ظاهر برآورده نشود؛ چرا که\nاین گونه بر نیامدن حاجت، در واقع برآمدنى پنهانى است. از طرفى خود دعا و توسلِ\nانسان، لبیک و اجابت الهى است.\nپرسش 42 . با توجه\nبه اینکه انسان خلیفه اللّه بر روى زمین است، پس چرا براى خواسته هاى خود به\nپیامبر و امام متوسل شود؟\nیکم. همه انسان ها\nخلیفه بالفعل خداوند بر روى زمین نیستند. خلیفه خدا بودن؛ یعنى، مظهر و نشانگر\nصفات و اسماى الهى بودن. همه انسان ها خلیفه بالقوه هستند. هر اندازه که در\nصراط مستقیم حرکت کنند و کمالات انسانى را در خود ظاهر سازند و مظهر صفات و\nاسماى الهى شوند، به همان میزان آن قوه را به فعلیت رسانده و خلیفه الهى و مظهر\nصفات و اسماى او خواهند بود.\nخلافت الهى داراى مراتب و درجات است. انسان هاى کامل در اوج قله خلیفه اللهى،\nمظهر تام صفات و اسماى الهى اند. از این رو توسّل به امامان معصوم، در واقع\nاستمداد خلیفه بالقوه و یا خلیفه فروتر، از خلیفه بالفعل و فراتر است.\nدوّم. انسان در\nعالمى که بر نظام اسباب و مسببات استوار است ـ حتى در عین بهره مندى از اوج\nمقام خلیفه اللهى ـ براى رسیدن به مقاصد خویش، نیازمند تمسّک به اسباب مادى و\nمعنوى است. و چون خداوند دعا و توسّل را در همین نظام، از اسباب معنوى در جهت\nبرآمدن حاجت ها قرار داده است، بهره مندى از مقام خلیفه اللهى، هیچ منافاتى با\nپیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) ، علاوه بر توصیه دیگران به توسّل،\nخود نیز براى استجابت دعا به پیامبران قبل از خویش، متوسّل مى شد:\n«انس بن مالک\nمى گوید: روزى که فاطمه بنت اسد فوت کرد، پیامبر اکرم\n(صلی الله علیه وآله) دستور دادند قبر او را حفر کنند، آن گاه خود وارد قبر شد\nو در آن خوابید و چنین دعا کرد: «اللهم اغفر لامّى\nفاطمة بنت اسد، و وسّع علیها مدخلها، بحق نبیّک و الانبیاء الذین من قبلى»؛\n«خدایا! به حق پیامبرت و پیامبران قبل از من، مادرم فاطمه بنت اسد را بیامرز و\nجایگاه او را وسعت بخش».\nپرسش 43 . با توجه\nبه آیه شریفه «إِیّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّاکَ\nنَسْتَعِینُ»، استمداد از امامان (علیهم السلام) در شفاى ناخوشى ها\nو... چه معنایى دارد؟\nنَسْتَعِینُ» در نظام اسباب و مسببات، این است که خدایا! فقط از تو کمک\nمى جوییم و اگر در چهارچوب این نظام، به اسباب متوسّل مى شویم، این عمل را جز\nاستمداد و یارى جستن از تو نمى بینیم؛ زیرا به از تو، مؤثر و مدد دهنده اى در\nاین عالم نیست و لحظه لحظه وجود اسباب و اثربخشى آنها، به لطف و اراده و قدرت\nتو است. اسباب به لطف تو مؤثرند و مستقل و جدا از تو، هیچ نیستند و توان هیچ\nتأثیرى ندارند: «لا حول و لا قوة الا بالله العلى\nالعظیم». در نتیجه «إِیّاکَ نَسْتَعِینُ» منافاتى با تمسّک به اسباب\nندارد و به معناى عدم استفاده و استمداد از اسباب و واسطه هاى فیض الهى نیست.\nهمان طور که براى بلند کردن بار سنگینى از زمین، از دیگران کمک مى گیرید و یا\nبراى درمان و شفا یافتن بیمار خود، از پزشک و دارو استمدادى کنید و این گونه\nامور را مخالف با «إِیّاکَ نَسْتَعِینُ» نمى دانید؛ همین طور است توسّل به\nاستمداد از امامان و اولیاى الهى در مورد شفاى بیماران، به یکى از دو معنا است:\n1. درخواست دعا از\nآنان؛ یعنى، در پیشگاه خدا دعا کنند و از او بخواهند که بیمار ما را شفا دهد.\nهمان گونه که طبق تصریح آیات قرآن کریم، فرزندان حضرت یعقوب، نزد او آمدند و از\nوى طلب دعا کردند و خواستند براى ایشان استغفار کند.\nچنین چیزى هیچ گونه مغایرتى با توحید در استعانت ندارد.\n2. درخواست مستقیم\nاز آنان، براى برآوردن حاجت؛ با توجه به ولایت تکوینى اولیاى الهى، استمداد از\nآنان، مصداق تمسّک به اسباب و واسطه هاى فیض الهى است و با توحید منافاتى\nپرسش 44 . آیا\nتوسّل به پیامبر و امامان (علیهم السلام) و حاجت خواستن از آنان، مؤثر دانستن\nغیرخدا و شرک نیست؟\nپاسخ این سؤال در\nضمن چند نکته روشن مى شود:\nهمچنان که توحید\nاقسامى دارد، در برابر آن شرک نیز داراى اقسامى است؛ از جمله:\n1ـ1. شرک ذاتى؛\nیعنى، اعتقاد به دو، سه یا چند خدا. اما توحید ذاتى؛ یعنى، اعتقاد به یگانگى\n1ـ2. شرک صفاتى؛\nیعنى، اعتقاد به اینکه صفات خداوند زاید بر ذات او است. اما توحید صفاتى؛ یعنى،\nاعتقاد به اینکه صفات خدا عین ذات او است.\n1ـ3. شرک افعالى؛\nیعنى، اعتقاد به آفریننده اى براى هستى غیراز خداوند (شرک در خالقیت) و یا\nاعتقاد به موجودى که در فاعلیت و تأثیرگذارى، مستقل از اراده و قدرت خداوند\nباشد (شرک در ربوبیت).\n1ـ4. شرک در عبادت\nو پرستش؛ یعنى، پرستش غیرخدا، (مانند پرستش چوب، سنگ، ستاره و خورشید). شناخت\nاین نوع شرک، متوقف بر روشن شدن مفهوم عبادت و پرستش است.\n«عبادت» نهایت ذلت\nو خضوع، در برابر کسى است که اعتقاد به الوهیت او داشته باشیم و یا او را فاعل\nاستقلالى و غیروابسته بدانیم. بنابراین عبادت دو رکن دارد:\n1. نهایت ذلت و\n2. اعتقاد به\nالوهیت یا فاعلیت استقلالى و نا وابسته.\nهرگاه یکى از این\nدو رکن، نباشد، دیگر مفهوم عبادت و پرستش صدق نمى کند. خداوند خود به فرشتگان\nفرمان داده است، در مقابل آدم سجده کنند: «و یاد کن آن گاه که فرشتگان را\nگفتیم: آدم را سجده کنید».\nو یا فرزندان را\nبه نهایت خضوع و تذلل در برابر والدین دستور داده است: «و بال هاى ذلت و خوارى\nرا از روى مهربانى براى آن دو [ پدر و مادر] بگستران».\nبدیهى است، این\nاعمال عبادت و پرستش غیرخدا محسوب نمى شود؛ و گرنه خدا امر به آن نمى کرد.\nدر توسّل، گاهى\nحاجت خود را از خدا مى خواهیم و هنگام دعا او را به حق اولیایش قسم مى دهیم که\nحاجت ما را برآورده سازد. این روش را پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) تعلیم\nفرمود و خود نیز بدان عمل مى کرد.\nدر چنین روشى هیچ گونه احتمال شرک وجود ندارد.\nدر نوع دوم توسّل،\nخداوند را حاجت دهنده مى دانیم و از اولیاى الهى مى خواهیم بر آمدن حاجت ما را\nاز درگاه الهى درخواست کنند. در خواست دعا، نه تنها مؤثر دانستن غیرخدا نیست؛\nبلکه اعتراف به این مطلب است که تنها حاجت دهنده و مؤثر در عالم هستى، او است.\nدر نوع سوم توسّل\nبه طور مستقیم حاجت خود را از اولیاى الهى طلب مى کنیم و این نیز شرک نیست؛\nزیرا تأثیرگذارى آنها، به صورت غیراستقلالى و وابسته به اراده و قدرت الهى است.\nاسباب و واسطه هاى فیض همچنان که در اصل وجود و بقاى خویش، وابسته و قائم به او\nهستند، در فاعلیت و تأثیرگذارى نیز وابسته به اراده و قدرت خداوند مى باشند.\nبنابراین نه توحید در ربوبیت به معناى انکار نقش اسباب است و نه اثبات نقش\nاسباب و واسطه هاى فیض، منافى با توحید ربوبى است. از این رو، تمسّک به آنها،\nمنافاتى با توحید ربوبى ندارد.\nبلى، اگر کسى\nاسباب و واسطه هاى فیض را، فاعل مستقل از اراده و قدرت خدا بداند و یا معتقد به\nمبدأ مؤثرى در عالم هستى باشد که خدا آن را سبب و واسطه فیض قرار نداده، دچار\nشرک گشته است.\nبنابراین توسّل و\nحاجت خواستن از اولیاى الهى، تمسّک به رابطه هاى فیض الهى و اسبابى است که فاعل\nبودن آنان وابسته به قدرت و اراده خداوند است. در نتیجه این حاجت خواستن، شرک\nدر ربوبیت نیست؛ همچنان که تمسّک به سایر اسباب (مثل پزشک و دارو)، شرک در\nربوبیت نیست. از سوى دیگر، چون کسى آنان را «خدا» و «اللّه» نمى داند؛ بلکه\nتمام افتخار اولیاى الهى این است که بنده و مخلوق او هستند، شرک در الوهیت (شرک\nدر ذات) هم نیست.\nدر تبیین مفهوم «عبادت» گذشت، شرک در عبادت و پرستش نیز نخواهد بود؛ چون عبادت،\nخضوع و خشوع همراه با اعتقاد به الوهیت یا ربوبیت معبود است. بنابراین هیچ کدام\nاز اقسام شرک، بر این نوع از توسّل، صدق نمى کند.\nبر خلاف پرستش\nبت ها و شفاعت جویى مشرکان که خداوند درباره آنان مى فرماید:\n«وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا یَضُرُّهُمْ وَ\nلا یَنْفَعُهُمْ وَ یَقُولُونَ هؤلاءِ شُفَعاؤنا عِنْدَ اللّهِ».\nآیه شریفه، مشرکان\nرا به دو جهت، مورد سرزنش و توبیخ قرار داده است:\n1. عبادت و پرستش\nوساطت بت ها.\nاعتقاد به الوهیت بت ها نداشتند و آنها را «اللّه» نمى دانستند؛ زیرا مى گفتند:\n«هؤلاءِ شُفَعاؤنا عِنْدَ اللّهِ». اما دچار شرک در ربوبیت بودند؛ یعنى،\nبت ها را موجوداتى مى دانستند که مستقل از اراده و قدرت خداوند، منشأ تأثیر و\nجلب خیر و دفع ضرراند. به همین جهت با قربانى کردن و خضوع و خشوع در برابر\nبت ها، در صدد جلب رضایت آنها بودند.\nدر نتیجه عمل\nمشرکان مکه از سه جهت مورد نکوهش است:\n2. شرک در عبادت، 3.اعتقاد به ربوبیت و عبادت در برابر سنگ و چوبى که با دست\nخود تراشیده بودند. تعبیر «ما لا یَضُرُّهُمْ وَ لا\nیَنْفَعُهُمْ» اشاره به شدّت پستى این اعتقاد و عمل است.\nدر حالى که توسّل\nبه اولیاى الهى، اعتقاد به وساطت کسانى است که خداوند به آنان چنین منزلتى داده\nاست. ما اولیاى الهى را نه «اللّه» مى دانیم و نه اعتقاد به ربوبیت و فاعلیت\nاستقلالى آنان داریم؛ بلکه به نظر ما، هر گونه فاعلیت و تأثیرگذارى اسباب و\nواسطه هاى فیض، وابسته به اذن، اراده و قدرت خداوند است.\nپرسش 45 . آیا «یا\nعلى» و «یا حسین» گفتن هنگام انجام کارها و به طور کلى توسّل به اولیاى الهى و\nدرخواست حاجت از آنان، مصداق خواندن غیرخدا نیست که به صراحت در قرآن کریم نهى\nشده است: «فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَداً»؟\nمقصود از دعا و\nخواندن در آیه شریفه «أَنَّ الْمَساجِدَ لِلّهِ فَلا\nتَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَداً»\nهر نوع خواندن غیرخدا نیست؛ بلکه آن خواندنى است که عبادت و پرستش غیرخدا و\nمصداق شرک در عبادت است.\nدر قرآن مواردى\nهست که از عبادت و پرستش به «دعا و خواندن» تعبیر شده است؛ از جمله:\n«ادْعُونِى أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِینَ\nیَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِى سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِینَ»؛\n«بخوانید مرا تا اجابت کنم شما را، کسانى که از عبادت من کبر مى ورزند، به زودى\nو با خوارى وارد دوزخ مى گردند».\nمقصود از خواندن\nدر آیه «فَلا تَدْعُوا»، به قرینه «أَنَّ الْمَساجِدَ لِلّهِ» خواندن به نحو\nعبادت است که اعتقاد به الوهیت یا ربوبیت، یکى از ارکان آن است.\nشاهد دیگر، کلمه\n«مع اللّه» است که نشان مى دهد مقصود از خواندن در آیه شریفه، خواندنى است که\nدر آن کسى هم رتبه، هم شأن و شریک خداوند قرار داده شده است؛ نه هر گونه خواندن\nو درخواست کمک از کسى.\nذکر «یا على» و\n«یا حسین» و بردن نام اولیاى الهى، کمک خواستن از آبرومندان درگاه الهى ـ به\nعنوان واسطه هاى فیض او ـ است؛ از این رو به یکى از انواع توسّل برمى گردد و\nروشن شد که این نوع توسّل، صحیح است و شرک در ربوبیت یا عبادت نیست.\nپرسش 46 . فلسفه\nبوسیدن ضریح امامان و تبرّک کردن اشیاء چیست؟ وهابیان کنایه مى زنند که ما\nشیعیان ضریح و سر در امامزاده ها را مى بوسیم و یا اشیائى را متبرک به ضریح\nمى کنیم و این کارها شرک و حرام است؟\nبدان جهت که بندگان شایسته خداوند هستند، سزاوار احترام و محبت هستند.\nاحترام و ابراز\nارادت به آنان، بدان جهت نیست که براى آنان در مقابل خدا، مقام و ارزشى مستقل\nقائل باشیم؛ بلکه آنان مستقل از خدا هیچ ندارند و همه عظمت آنان و عشق و محبت\nما به ایشان، ناشى از آن است که آنان در اوج معرفت، بندگى و عبودیت حضرت حق\nقرار دارند و مورد عنایت خاص پروردگار مى باشند.\nامامان (علیهم السلام) و اولیاى الهى، برخاسته از عشق و محبت نسبت به آنان\nاست؛ همان گونه که عاشق، هر چیزى را که منتسب به معشوق است، مى بوید و مى بوسد\nو به سینه مى چسباند.\nبراى زائر امام\nمعصوم (علیه السلام) ، خود سنگ و چوب ارزشى ندارد. بوسیدن ضریح و در و دیوار\nحرم، از آن جهت است که منسوب به محبوبش؛ یعنى، امام معصوم (علیه السلام) است.\nبه تصریح قرآن\nکریم، حضرت یعقوب، لباس یوسف را بر چشم خود نهاد و بینایى خود را باز یافت:\n«فَلَمّا أَنْ جاءَ الْبَشِیرُ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ\nفَارْتَدَّ بَصِیراً قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّى أَعْلَمُ مِنَ اللّهِ ما\n«پس چون مژده رسان آمد، آن پیراهن را بر چهره او انداخت، پس بینا گردید. گفت:\nآیا به شما نگفتم که بى شک من از [ عنایت ]خدا چیزهایى مى دانم که شما\nتبرّک و استشفا به\nپیراهن یوسف، نمونه اى از تبرّک و استشفا به چیزى است که به شکلى منسوب به\nاولیاى الهى است.\nبر اساس روایات\nمعتبر نزد شیعه و سنى، اصحاب پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) هنگام وضو\nگرفتن ایشان، هجوم مى آوردند تا هر کسى قطره اى از آب وضوى ایشان را به عنوان\nتبرّک برگیرد؛ به گونه اى که نمى گذاشتند قطره اى از آب وضوى پیامبر\n(صلی الله علیه وآله) بر زمین بریزد و اگر به کسى چیزى نمى رسید، از رطوبت دست\nدیگرى استفاده مى کرد.\nاگر تبرّک جستن به قطرات آب، شرک و حرام بود، وظیفه آن حضرت نهى و بازداشتن\nاصحاب از این عمل بود.\nسیره اصحاب، تبرّک\nجستن به ظرف غذاى پیامبر (صلی الله علیه وآله) ، چاه هایى که آن حضرت از آن آب\nنوشیده اند و... ـ چه در زمان حیات ایشان و چه بعد از رحلت ایشان ـ بوده است.\nبنابراین بوسیدن و\nتبرّک جستن، بدون اعتقاد به الوهیت یا ربوبیت (فاعلیت استقلالى) شرک نیست. بر\nاساس داورى وهابیان ـ که صرف بوسیدن و تبرّک جستن به آثار اولیاى الهى شرک و\nحرام است ـ پیامبر اکرم و اصحابشان و نیز یعقوب نبى و همه انسان ها ـ حتى خود\nوهابیان که فرزندان خود را مى بوسند ـ مرتکب شرک و حرام شده اند!!\nپرسش 47 . طبق آیه\n«إِنَّکَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى» و آیه\n«ما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِى الْقُبُورِ» مردگان نمى شنوند. بدین\nجهت، آیا سلام کردن و سخن گفتن با پیامبر و امامان کارى گزاف نیست؟\nمرگ به معناى نابودى و نیستى انسان نیست؛ بلکه انتقال حقیقت انسان (روح او)، از\nعالمى به عالم دیگر است. در آن عالم، حیات انسان به گونه اى دیگر ادامه مى یابد\nتا هنگامى که روز رستاخیز و معاد فرا رسد.\nقرآن کریم درباره\nمرگ، کلمه «توفى» را به کار برده\nکه به معناى «گرفتن به تمام و کمال» است. از دیدگاه قرآن، در هنگام مرگ، فرشته\nالهى انسان را با تمام واقعیت و هویتش تحویل مى گیرد و از این عالم به عالم\nدیگر منتقل مى کند. بنابراین در فرهنگ قرآن آنچه که تمام هویت انسان را تشکیل\nمى دهد، روح او است. فرشته الهى بدن انسان را به جایى منتقل نمى کند. بدن در\nهمین دنیا مانده و به تدریج از بین رفته و تبدیل به خاک مى گردد. اما انسان با\nتمام هویتش پس از مرگ باقى مى ماند.\nقرآن، حیات انسان\nرا در فاصله میان مرگ تا روز رستاخیز، «برزخ» نامیده است. برزخ به معناى فاصله\nمیان دو چیز است: «وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى\n«و پس از مرگ فرا روى ایشان برزخى است تا روزى که برانگیخته شوند». از طرف دیگر\nعالم برزخ مکانى گسسته از این عالم نیست؛ بلکه محیط بر این جهان است. نسبت عالم\nبرزخ به این جهان، شبیه نسبت این جهان به عالم جنین است. همان طور که جهان\nفراجنینى بر جنین احاله دارد، جهان برزخ نیز عالمى فرامادى و محیط بر جهان ماده\nاست. هویت فرامادى عالم برزخ، به گونه اى است که ادراکات در آن بسیار قوى تر از\nاین جهان است؛ زیرا احاطه بر عالم ماده دارد و این ادراکات بدون وساطت ابزارهاى\nمادى صورت مى گیرد.\nاز دیدگاه قرآن،\nمرگ فنا و نابودى نیست؛ بلکه انسان با تمام هویت و واقعیتش پس از مرگ، به حیات\nخود در برزخ ادامه مى دهد.\nدر اینجا این سؤال\nرخ مى نماید که: آیا مى توان با پیامبران و اولیاى الهى از دنیا رفته، سخن گفت\nو به آنان سلام کرد؟ و آیا آنان سخنان ما را مى شنوند؟\nدرک درست حیات\nبرزخى و آیات قرآن و روایات، به روشنى بر امکان سخن گفتن با مردگان معمولى و\nاینکه آنان سخن ما را مى شنوند و به ما پاسخ مى دهند، دلالت دارد.\n1. قوم حضرت صالح،\nپس از آنکه شترى را که معجزه او بود، پى کردند و از دستور خداوند سرپیچى\nنمودند، مورد عذاب الهى قرار گرفته و با زلزله اى هلاک شدند. قرآن درباره\nگفت وگوى حضرت صالح با ایشان پس از هلاکت شان چنین مى گوید:\n«فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِى\nدارِهِمْ جاثِمِینَ. فَتَوَلّى عَنْهُمْ وَ قالَ یا قَوْمِ لَقَدْ\nأَبْلَغْتُکُمْ رِسالَةَ رَبِّى وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لکِنْ لا تُحِبُّونَ\n«پس زلزله اى آنان را فرا گرفت و در خانه هاى خویش بى جان افتادند، آن گاه صالح\nاز آنان روى گردانید و گفت: اى قوم من! پیام خداوند را به شما رساندم، اما شما\nناصحان را دوست نمى دارید».\n2. در روایات شیعه\nو سنى آمده است: پس از آنکه جنگ بدر، با کشته شدن هفتاد تن از قریش و اسیر شدن\nهفتاد نفر از آنان، به نفع مسلمانان به پایان رسید، رسول اکرم\n(صلی الله علیه وآله) دستور داد تا کشته هاى مشرکان را در چاهى بریزند. سپس آن\nحضرت یکایک کشتگان را به نام صدا زد و خطاب به آنان فرمود: آیا آنچه را که\nپروردگارتان وعده داده بود، حق و پابرجا یافتید. من آنچه را که پروردگارم وعده\nکرده بود، حق و حقیقت یافتم.\nدر این هنگام بعضى\nاز اصحاب به پیامبر (صلی الله علیه وآله) گفتند: آیا مردگان را صدا مى زنید؟\nآن حضرت فرمود: شما از آنان شنواتر نیستید، آنان مى شنوند؛ لکن قدرت بر جواب\n3. در روایات آمده\nاست: پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) در آخرین روزهاى زندگى شان، نیمه شب\nهمراه برخى از صحابه خود، رهسپار قبرستان بقیع شد و پس از ورود به بقیع، با\nآرمیدگان در آنجا چنین گفت: «سلام بر شما که در جایگاه افراد با ایمان قرار\nگرفته اید! شما بر ما سبقت جسته اید و ما هم به زودى به شما مى پیوندیم».\n4. در روایات\nاهل سنت آمده است: «بنده وقتى در قبرش نهاده و ترک شد و دوستانش رفتند، هنوز آن\nمرده صداى کوبیده شدن کفش آنها را مى شنود که دو فرشته خدا، براى سؤال از او\n5. رسول اکرم\n(صلی الله علیه وآله) مى فرماید: «اذا مرّ الرجل\nبقبر اخیه یعرفه، فسلم علیه رد (علیه السلام) و عرفه و اذا مرّ بقبر لا یعرفه\nفسلم علیه رد (علیه السلام) »؛\n«وقتى کسى از کنار قبر برادر دینى خود که مى شناسد، بگذرد و بر او سلام کند،\nمرده سلام او را پاسخ مى دهد و او را مى شناسد و اگر از کنار قبرى بگذرد و صاحب\nآن را نشناسد و سلام کند، مرده سلام او را پاسخ مى دهد».\n6. در روایات شیعه\nو سنى آمده است: رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) فرمود: «هیچ کسى نیست که بر\nمن سلام کند، مگر آنکه خداوند سلام او را به روح من مى رساند و من پاسخ او را\n7. یکى از آداب و\nمستحبات دفن، تلقین میت است که مورد اتفاق فقهاى شیعه و سنى است و روایات\nفراوانى در مورد آن وارد شده است.\nاین دستور دلیل دیگرى بر شنیدن مردگان در مواردى است که خداوند اراده کرده است.\nدلایل، روشن مى شود که بر اساس اراده الهى، حتى مردگان معمولى، زائر خود را\nمى شناسند و سخن او را مى شنوند و سلام او را پاسخ مى دهند. از دیدگاه قرآن،\nمرگ به معناى نیستى و نابودى نیست؛ بلکه انسان با تمام هویتش به حیات خود ادامه\nمى دهد. بر این اساس سلام کردن و سخن گفتن با اولیاى الهى ـ که در مرتبه اعلاى\nوجودى و قرب حضرت حق قرار دارند ـ نه تنها امرى گزاف نیست؛ بلکه امرى شایسته و\nبجا است. بر همین اساس در اذن دخول مشاهد اولیاى الهى مى خوانیم:\n«و اعلم انّ رسولک و خلفائک (علیهم السلام) احیاء عندک یرزقون\nیرون مقامى و یسمعون کلامى و یردّون سلامى...»؛\n«خدایا! مى دانم که رسول و خلیفه هاى تو ـ که سلام و درود بر آنان باد ـ\nزنده اند و نزد تو روزى مى خورند. ایستادنم را مى بینند و سخنم را مى شنوند و\nسلامم را جواب مى دهند...».\nسیره اصحاب رسول\nاکرم (صلی الله علیه وآله) و تابعین و جمیع مسلمانان ـ اعم از شیعه و سنى ـ پس\nاز رحلت آن حضرت، بر استغاثه و استمداد از روح مطهر ایشان بوده است.\nسمهودى از علماى\nاهل سنت مى نویسد:\n«توسّل به نبى\nاکرم (صلی الله علیه وآله) ممکن است بعد از وفات ایشان باشد؛ به این معنا که\nاز آن حضرت طلب دعا کنیم، همچنان که در زمان حیاتش از او درخواست دعا مى شد.\nاین نوع از توسّل در روایت بیهقى از مالک الدار و نیز ابن ابى شیبه با سند\nصحیح، آمده است: مردم در زمان عمر بن خطاب گرفتار قحطى و خشکسالى شدند. در آن\nزمان یکى از صحابه رسول خدا\nکنار قبر پیامبر (صلی الله علیه وآله) آمد و چنین گفت:\n«یا رسول اللّه! استسق اللّه لامتک فانهم قد هلکوا»؛ «اى رسول\nخدا! از خداوند براى امّتت طلب باران کن که هلاک شدند...».\nمحل شاهد، درخواست\nدعا از نبى اکرم بعد از وفات ایشان است و اینکه دعاى حضرت بعد از رحلتشان امکان\nدارد و ایشان، عالم به درخواست کسى است که از ایشان طلب دعا مى کند....\n«إِنَّکَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى» و «ما أَنْتَ\nبِمُسْمِعٍ مَنْ فِى الْقُبُورِ» کافران مرده دل، به مردگان تشبیه\nشده اند؛ زیرا مرده به حسب ظاهر نمى شنود و نمى بیند؛ زیرا مجارى ادراک حسى\n(چون چشم و گوش) ندارد. کافر معاند نیز چشم حق بین و گوش حق شنو ندارد؛ از این\nرو پیام اصلى آیه نکوهش کافران و تشبیه آنان به مردگان است؛ یعنى، اى پیامبر!\nتو قدرت بر هدایت کافران ندارى و نمى توانى سخن حق را به آنان بفهمانى.\nپرسش 48 . اگر\nهمان طور که خدا را در هر مکانى صداى ما را مى شنود، ائمه (علیهم السلام) هم\nمى شنوند؛ پس فرق خدا با بنده چیست؟\nیکم. فرق خدا با\nاولیاى الهى (پیامبر و ائمه)، در این است که او خالق است و آنان مخلوق و بنده\nاو هستند. غیرخداوند ـ حتى در عالى ترین مرتبه وجودى ـ وابسته به خداوند است و\nتمام کمالات و تأثیرگذارى اش از اراده الهى سرچشمه مى گیرد. بر همین اساس در\nبعضى از زیارت ها مى خوانیم:\n«لافرق بینک و بینها الا انهم عبادک و خلقک فتقها و رتقها\nبیدک، بدؤها منک و عودها الیک»؛\n«فرقى بین تو و آنان نیست؛ جز اینکه آنان بنده و مخلوق تواند و امورشان به دست\nتو است. آغاز و انجام شان به سوى تو است و...».\nدوّم. صفات خداوند\nـ از جمله شنیدن که کنایه از علم او است ـ ذاتى و فعلى استقلالى است؛ ولى علم\nامامان اعطایى از سوى خدا است و آنان به اذن و اراده و قدرت او مى شنوند. شنیدن\nآنان با خواست خدا و متکى به اراده و قدرت او است.\nبنابراین هیچ منعى\nندارد که همان گونه که خداوند صداى ما را مى شنود و از حاجت هاى ما آگاه است،\nامامان معصوم نیز ـ که مخلوق و بنده اویند ـ صداى ما را بشنوند. این امر\nمنافاتى با عبودیت و مخلوق بودن آنان ندارد.\n3. احساء علوم الدین،\nابوحامد محمدبن محمد غزالى، مقدمه دکتر بدوى طباثه، قاهره، دار احیاء الکتب\n4. ادب فناى مقربان،\nعبدالله جوادى آملى، دوم، قم، اسراء، 1381ش.\n5. ارشاد، دار المفید،\nبیروت، 1413 ه.ق.\n6. استحفة السنیة،\nمحسن فیض کاشانى، مشهد، کتابخانه آستان قدس رضوى.\n7. ابن اثیر، اسد\nالغابه، دار الکتب العلمیه.\n8. اسرار عبادات، عبد\nالله جوادى آملى، دوم، تهران، انتشارات الزهراء، 1369ش.\n9. اسماء حسنى، محمد\nشجاعى. اول، تهران، سروش 1383 ش.\n10. اصول کافى، محمدبن\nیعقوب کلینى، با ترجمه و شرح سید هاشم رسولى، بى تا، بى جا، بى تا.\n11. اصول کافى، محمدبن\nیعقوب کلینى، تهران انتشارات علمیة الاسلامیه.\n12. اقبال، ابن طاووس،\nمؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم، 1414 ه.ق.\n13. اقبال الاعمال،\nسیدبن طاووس حلى حسنى، قم، مکتب الاعلام الاسلامى، 1416ق.\n14. الامالى، ابوجعفر\nمحمدبن حسن شیخ طوسى، بیروت، دارالشفافة، 1414ق.\n15. الامالى، محمدبن\nعلى بن بابویه (شیخ صدوق) تهران. موسسه بعثت، 1417ق.\n16. الخصال، محمدبن\nعلى بن بابویه (شیخ صدوق) قم، مؤسسه نشر اسلامى.\n17. الذریعة الى\nتصانیف، آقا بزرگ تهرانى، تهران، المکتبة الاسلامیة، بى تا.\n18. الشفاعة، ابى\nعبدالرحمن الوارعى، چ 3، مؤسسة الریان، بیروت، 1420 ه.ق.\n19. الشفاعة عند اهل\nالسنة، ناصر الجدیع، چ 1، دار اطلس للنشر و التوزیع، ریاض، 1417 ه.ق.\n20. الفروق اللغویة،\nابوهلال عسگرى، قم، مؤسسه نشر اسلامى، 1412ق.\n21. القاموس المحیط،\nمجد الدین فیروز آبادى، دار المعرفة، بیروت.\n22. المصباح المنیر،\nعلى مشکینى اردبیلى. قم: الهادى. بهار 1364ش.\n23. المعجم الاوسط،\nطبرانى، بیروت: دارالحرمین، 1415 ه.ق.\n24. المعجم الکبیر،\nطبرانى، قاهره: مکتبة ابن تیمیه.\n25. المیزان، سید محمد\nحسین طباطبایى، دوم، بیروت، موسسة الاعلمى للمطبوعات، 1972م. 1392 ق.\n26. المیزان فى تفسیر\nالقرآن، محمدحسین طباطبائى، چ 2، اسماعیلیان، 1394ه.ق.\n27. الوفاء باحول\nالمصطفى، ابن جوزى، چ 1، دار الکتب العلمیه، 1408 ه.ق.\n28. بحارالانوار، محمد\nباقر مجلسى، مؤسسه الوفاء، بیروت، 1403ق.\n29. بیست گفتار، مرتضى\nمطهرى، پنجم، قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1359ش.\n30. تاریخ الامم و\nالرسل، و الملوک، محمدبن حریر الطبرى، بیروت، مؤسسة الاعلى المطبوعات، 1983م.\n31. تجسم عمل و شفاعت،\nمحمد شجاعى، مقدمه و تدوین محمدرضا کاشفى، مؤسسه فرهنگى دانش و اندیشه معاصر،\n32. تفسیر الصافى،\nمحسن فیض کاشانى، تهران، انتشارات اسلامیة.\n33. تنبیه الخواطر،\nابوالحسن ورام، بیروت، مؤسسه الاعلمى المطبوعات.\n34. توسّل، سید محمد\nضیاءآبادى، چ 3، بنیاد بعثت، تهران، 1375 ه.ش.\n35. تهذیب الاحکام،\nمحمدبن حسن طوسى، تهران، دارالکتب الاسلامیة، 1365ش.\n36. خداشناسى و\nفرجام شناسى، [دفتر اول]، محمد رضا کاشفى، سوم، قم، دفتر نشر معارف 1383ش.\n37. دانشنامه امام على\n(علیه السلام) ، مجتبى تهرانى، زیر نظر على اکبر رشاد، اول، تهران، پژوهشگاه فرهنگ\nو اندیشه اسلامى، 1380ش.\n38. درآمدى بر سیر و\nسلوک، مجتبى تهرانى، زیر نظر على اکبر رشاد، اول، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه\n39. سنن ابن ماجه، دار\n40. سنن ابى داود، دار\nالفکر، بیروت، 1401 ه.ق.\n41. سنن ترمذى،\nدارالفکر، بیروت، 1402 ه.ق.\n42. سنن نسائى،\nدارالفکر، بیروت، 1348 ه.ق.\n43. سیماى ائمه\n(علیهم السلام) در شرح زیارت جامعه کبیره، على نظامى، اول، قم، نشر مرتضى، 1374ش.\n44. شرح بر مقامات\nاربعین، سید محمد دامادى، دوم، تهران، دانشگاه تهران، 1375ش.\n45. شرح غررالحکم و\nدرر الکلم، جمال الدین خوانسارى، انتشارات دانشگاه تهران.\n46. شرح گلشن راز، شیخ\nمحمد لاهیجى، تصحیح و مقدمه کیوان سمیعى، تهران: کتابفروشى محمودى، 1337ش.\n47. شرح نهج البلاغه،\nابن ابى الحدید معتزلى، چ 2، دار احیاء التراث العربى، بیروت، 1386 ه.ق.\n48. شرح و تفسیر دعاى\nمکارم الاخلاق، محمد تقى فلسفى، تهران، دفتر نشر و فرهنگ اسلامى.\n49. شفاعت در قلمرو\nعقل و قرآن و حدیث، جعفر سبحانى، چ 1، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1354 ه.ش.\n50. شفاء السقام فى\nزیارة خیرالانام، تقى الدین سبکى، چ 1، دار الجیل، بیروت، 1411 ه.ق.\n51. شواهد الحق فى\nالاستغاثة بسید الحق، شیخ یوسف شبهانى، دارالفکر، بیروت، 1410 ه.ق.\n52. صحیح ابن جبان،\nمؤسسة الرسالة، 1414 ه.ق.\n53. صحیح ابن حزیمه،\nالمکتب الاسلامى، 1412 ه.ق.\n54. صحیح بخارى، دار\nالفکر، بیروت، 1410 ه.ق.\n55. صحیح مسلم، دار\n56. عیون الحکم و\nالمواعظ، على بن محمد الواسطى اللیتى، قم، دارالحدیث، 1376ش.\n57. غرر الحکم و درر\nالکلم، عبد الواحد آمدى، تهران: دفتر نشر و فرهنگ اسلامى.\n58. فرهنگ سخنان امام\nحسین (علیه السلام) ، محمد دشتى، دوم، قم: مؤسسه فرهنگى تحقیقاتى امیرالمؤمنین\n(علیه السلام) ، 1381ش.\n59. اصول کافى، محمد\nبن یعقوب کلینى، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، 1411 ه.ق.\n60. کنز العمال، متقى\nهندى، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1409 ه.ق.\n61. شرح نهج البلاغه،\nابن ابى الحدید، بیروت: مؤسسة الاعلمى للمطبوعات.\n62. شرح الاسماء یا\nشرح دعا الجوشن الکبیر، ملا هادى سبزوارى، تحقیق دکتر نجفقلى حبیبى، دانشگاه تهران،\n63. لسان العرب، ابن\nمنظور، بیروت: داراحیاء التراث العربى، 1405ق.\n64. لغت نامه دهخدا،\nعلى اکبر دهخدا، دانشگاه تهران، 1372ش.\n65. مثنوى معنوى، جلال\nالدین مولوى، تصحیح رینولدالین نیکلسون، تهران، مولى.\n66. مجموعه آثار،\nمرتضى مطهرى، چ 8، انتشارات صدرا، تهران، 1378 ه.ش.\n67. مستدرک صحیحین،\nحاکم نیشابورى، دار الفکر، بیروت، 1348 ه.ق.\n68. مسند، احمد بن\nحنبل، دار صادر، بیروت.\n69. معانى الاخبار،\nمحمدبن على بن الحسین بن بابویه (شیخ صدوق) بیروت، دارالمعرفة، 1399ق.\n70. معجم مقاییس\nاللغة، احمد بن فارس، چ 1، دار احیاء الکتب العربیه، قاهره.\n71. مفردات، راغب\nاصفهانى، المکتبة المرتضویه، تهران.\n72. مقالات تاریخى،\nرسول جعفریان، اول، قم، دفتر نشر الهادى، 1375ش.\n73. مناقب آل\nابى طالب، ابن شهر آشوب، المطبعة الحیدریه، نجف، 1376 ه.ق.\n74. من لایحضره\nالفقیه، شیخ صدوق، چ 2، دار الاضواء، بیروت، 1413 ه.ق.\n75. میزان الحکمه،\nمحمدى رى شهرى، چ 2، مؤسسه دارالحدیث.\n76. میناگر عشق، کریم\nزمانى، دوم، تهران: نشر نى، 1383ش.\n77. وسائل الشیعة،\nمحمدبن حسن حر عاملى، تهران: کتابفروشى اسلامى، 1414ق.\nالعرب، ج 14، ص 258.\nالفروق اللغویة، ص 534.\nلغت نامه دهخدا، ج 7، ص 9602.\nالتحفة السنیة، ص 25.\nالمصباح المنیر، صص 17-16؛ لسان العرب، ج 14، ص 257.\nمیناگر عشق، ص 691.\nو روانشناسى، ص 360.\nمؤمن23، آیه 60؛ کافى، ج 2، ص 467.\nغافر40، آیه 14.\nاعراف7، آیه 55.\nهمان، آیه 180.\nنگا: المصباح المنیر، صص 99-91.\nبحارالانوار، ج 907، ص 300.\nکافى، ج 2، ص 488.\nغررالحکم، ح 778.\nهمان، ص 468.\nنگا: المصباح المنیر، صص 19-18.\nمثنوى، دفتر ششم، 2344.\nنگا: کافى، ج 2، کتاب الدعا؛ میزان الحکمة، ج 3، عنوان 160.\nنگا: ادب فناى مقربان، ص 37.\nدعاهاى امام در ستایش خداوند؛ 2. درخواست هاى امام؛ 3. دعاهاى امام در\nاوقات خاص؛ 4. دعاهاى امام هنگام انجام دادن کارها؛ 5. دعاها و نفرین هاى\nامام درباره اشخاص؛ 6. تعویذهاى قرآنى امام، ر.ک: موحد ابطحى اصفهانى، سید\nمحمد باقر، الصحیفة العلویة.\nفرهنگ سخنان امام حسین (علیه السلام) ،\nتاریخ الطبرى، ج 15، ص lxxxvii ؛ رجال الطوسى، ص\nالذریّعة، ج 8، ص 174.\nمقالات تاریخى، ج 1، صص 379-376.\nنگا: همان، صص 382-379.\nنگا: همان، صص 390-382.\nنگا: همان، صص 393-391.\nنگا: همان، ص 393.\nاین خصوص نگاه کنید به: شفاء الصدور فى شرح زیارة العاشور، ابوالفضل بن\nابى القاسم همدانى؛ شرح دعاى صباح اثر مصطفى بن محمد هادى خویى م 1252ق،\nشرح مناجات شعبانیه نوشته محمد محمدى گیلانى. شرح دعاى سحر امام خمینى(ره)،\nشرح دعاى صباح اثر مرحوم حکیم سبزوارى و... .\nنگا: بحارالانوار، ج 93، ص 295.\nهمان، صص 303 و 346.\nنهج البلاغه، نامه 31.\nمثنوى، دفتر دوم، 1648-1646.\nنهج البلاغه، ابن ابى الحدید، ج 20، ص 276.\nمصباح المنیر، ص 19.\nنگا: همان، ص 21.\nمثنوى، دفتر سوم، 188-186.\nبحارالانوار، ج 93، ص 341.\nبراى آگاهى بیشتر از محتواى این دعاى عظیم القدر نگا: شرح الاسماء یا شرح\nدعاء الجوشن الکبیر، ملاهادى سبزوارى، تحقیق دکتر نجفقلى حبیبى.\nدعاى اول، 31 و 32.\nدعاى 5 و 32 و 47.\nدعاى 32 و 47.\nدعاى 32 و 46 و 47.\nدعاى اول و 32.\nفرازهاى نخست دعا.\nبراى آشنایى بیشتر با این زیارت گران سنگ نگا: سیماى ائمه در شرح زیارت\nجامعه کبیره، على نظامى؛ ادب فناى مؤبان، آیه اللّه جوادى آملى.\nنگا: بحارالانوار، ج 58، ص 129 و نگا: حدید57، آیه 9؛ ابراهیم(14)، آیه 1.\nخصوص آشنایى بیشتر با این آموزه ها نگا: شرح و تفسیر دعاى مکارم الاخلاق،\n«فلما انقضت ایامه اقام و سید على بن ابیطالب...».\nعلمت یا الهى، ما نالنى من فلان بن فلان مما خطرت و انتهه منى مما حجرت\n«فلعن الله امة اسست اساس الظلم و الجور علیکم اهل البیت... لعن الله آل\nزیاد و آل مروان... اللهم انى هذا تبرکت به بنو امیه و ابن آکلة الاکباد\nاللعین بن اللعین... و هذا یوم فرحت به آل زیاد و آل مروان بقتلهم الحسین\nصلوات الله علیه».\nمثنوى، دفتر دوم، 3141-3140.\nکافى، ج 1، ص 158.\nنگا: خداشناسى و فرجام شناسى، از همین قلم دفتر اول، صص 62-61.\nهمان، ص 65-64.\nنگا: المیزان، ج 2، صص 42-41.\nنگا: بیست گفتار، ص 235.\nمثنوى، دفتر دوم، 1642.\nمیزان الحکمة، ج 4، ص 1649، ش 5546.\nنهج البلاغه، خ 227.\nالبلاغه، ص 79.\nنگا: بحارالانوار، ج 47، ص 234؛ میزان الحکمة، ج 4، ص 1677، ش 5701.\nمثنوى، دفتر سوم، 2304-2302.\nمثنوى، دفتر سوم، 1882-1818.\nنگا: شرح بر مقامات اربعین، صص 95-92.\nبحارالانوار، ج 93، ص 304.\nنگا: اسرار عبادات، صص 54-53.\nنگا: درآمدى بر سیر و سلوک، ص 70.\nغررالحکم، ح 3478.\nمثنوى، دفتر پنجم، 773.\nالامالى، ص 435.\nبحارالانوار، ج 93، ص 325.\nنگا: بحارالانوار، ج 47، ص 249.\nبحارالانوار، ج 93، ص 368.\nتفسیر صافى، ج 1، ص 204.\nنگا: بحارالانوار، ج 93، ص 368، و 341.\nهمان، ص 376.\nلقمان31، آیه 32.\nمؤمنون23، آیه 14.\nنگا: المیزان، ج 2، ص 36.\nنقل از: درآمدى بر سیر و سلوک، ص 75.\nمثنوى، دفتر سوم، 2305.\nبحارالانوار، ج 77، ص 57.\nنگا: المیزان، ج 2، ص 39.\nبحارالانوار، ج 93، ص 358.\nبحارالانوار، ج 95، ص 159.\nهمان، ج 93، ص 313.\nبحارالانوار، ج 93، ص 321.\nنهج حکمت، 361.\nبحارالانوار، ج 36، ص 232، و ج 78، ص 9.\nبحارالانوار، ج 93، ص 318.\nهمان، ص 305، و ص 314.\nنگا: اعراف7، آیه 56-5؛ انبیاء(21)، آیه 90؛ مریم(19)، آیه 4.\nبحارالانوار، ج 77، ص 341.\nاصول کافى، ج 4، ص 250.\nفرازى از دعاى کمیل و سلاحه البکاء.\nاعوذ بک من قلب لا یخشع و من عین لا تدمع» دعاى بعد از زیارت امیرالمؤمنین.\nاعنى بالبکاء على نفسى»، دعاى ابوحمزه ثمالى.\nبحارالانوار، ج 93، ص 336.\nبحارالانوار، ج 93، ص 314 و 316.\nبحارالانوار، ج 95، ص 214.\nتهذیب الاحکام، ج 2، ص 322.\nنگا: اصول کافى، ج 4، ص 249.\nبحارالانوار، ج 69، ص 274 و ج 93، ص 363.\nغررالحکم، ح 9160.\nبحارالانوار، ج 93، صص 303-293؛ تنبیه الخواطر، ج 1، ص 302.\nنگا: بحارالانوار، ج 93، ص 305؛ نهج البلاغه، نامه 31؛ کافى، ج 2، ص 473.\nکافى، ج 2، ص 8-477.\nتهذیب الاحکام، ج 2، ص 322.\nبحارالانوار، ج 90، ص 343.\nمثنوى، دفتر پنجم، 493.\nبقره2، آیه 115.\nنگا: میزان الحکمة، ج 5، ص 2397، ش 8314.\nکافى، ج 3، ص 492.\nنگا: کافى، ج 2، ص 487؛ بحارالانوار، ج 93، ص 341.\nمیزان الحکمة، ج 4، ص 1669، ص 565.\n«هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ»، حدید(57، آیه 4).\nمثنوى، دفتر سوم، 21-2219.\nنگا، المیزان، ج 2، ص 38.\nمثنوى، دفتر ششم، 4700-4699.\nنگا: المیزان، ج 2، ص 34.\nامالى، ص 237.\nمثنوى، دفتر پنجم، 71-1967.\nنگا: دعاى کمیل؛ بحارالانوار، ج 91، ص 382 و ج 78، ص 72؛ عیون الحکم و\nالمواعظ، ص 23؛ معانى الاخبار، صص 270 و 271.\nمثنوى، دفتر سوم، 70-164.\nبحارالانوار، ج 75، ص 311.\nمیزان الحکمة، ج 3، ص 259، ش 5619.\nنهج البلاغه، نامه 47.\nجمله نگا: بقره2، آیه 216؛ نساء(4)، آیه 19؛ کهف(18)، آیات 82-60 و...\nاصول کافى، ج 2، ص 467.\nوسائل الشیعة، ج 4، ص 1092.\nاصول کافى، ج 2، ص 489.\nمثنوى، دفتر ششم، 25-4217 و 4237.\nبحارالانوار، ج 77، ص 421.\nمیزان الحکمة، ج 4، ص 1676، ش 5698.\nبحارالانوار، ج 74، ص 72.\nبحارالانوار، ج 93، ص 313.\nهمان، ج 75، ص 107.\nهمان، ج 43، ص 351.\nمیزان الحکمة، ج 4، ص 1677، ش 5701 و 5703.\nبحارالانوار، ج 93، ص 378.\nمثنوى، دفتر ششم، 2311.\nچهل حدیث، 360.\nوسائل الشیعه، ج4، ص686.\nمثنوى معنوى، دفتر 4.\nنگا: مقالات، ج 3، ص 132ـ134؛ چهل حدیث، ص 361 و 362؛ راهیان کوى دوست، ص\nزمر 39، آیه 62.\nفصلت41، آیه 39.\nابراهیم14، آیه 51.\nخصوص آشنایى با اسماء حسنى الهى نگا: اسماء حسنى، محمد شجاعى. موضوع کتاب.\nمثنوى، دفتر سوم.\nالمقاییس فى اللغة، ماده شفع، ج 3، ص 201؛ مفردات راغب اصفهانى، ماده شفع،\nص 263؛ فیروزآبادى، قاموس المحیط، ماده شفع، ج 3، ص 45.\nاسراء 17، آیه 71.\nهود 11، آیه 98.\nمقصود، شفاعت مغفرت است.\nمجموعه آثار، ج 1، ص 259.\n20، آیه 109.\nانبیاء 21، آیه 28.\nسید محمدحسین طباطبائى، تفسیر المیزان، ج 1، ص 158.\nبقره 2، آیه 254.\nغافر 40، آیه 18.\n«خداست که جان ها را هنگام مرگشان مى گیرد»: زمر 39، آیه 42.\n«بگو: فرشته مرگ که بر شما گماشته شده، جان شما را مى گیرد»: سجده 32، آیه\nزمر 39، آیه 44.\n«شفاعت نمى کنند مگر براى کسى که مورد پسند خداوند باشد»: انبیاء 21، آیه\nتفسیر مفاتیح الغیب، ج 3، ص 63، تفسیر آیه 48 و یا 123 بقره.\nشرح تجرید، ص 501.\nالرسائل الکبرى، رساله استغاثه، ج 1، ص 481.\nمسند احمد بن حنبل، ج 3، ص 213؛ سنن ابن ماجه، ج 2، ص 1441.\nسنن ابن ماجه، ج 2، ص 1443.\nصحیح بخارى، ج 9، ص 160؛ مسند احمد، ج 3، ص 94.\nشرح تجرید الاعتقاد، ص 262.\nکشف المراد، ص 262.\nمناقب ابن شهر آشوب، ج 2، ص 15.\nصدوق، خصال، ص 624.\nصدوق، امالى، ص 177.\nکافى، ج 8، ص 101.\nصحیح مسلم، ج 1، ص 117 و 130 و ج 2، ص 22 و ج 7، ص 59؛ صحیح بخارى، ج 1، ص\n36، 92، 119، 159 و ج 8، ص 83 و ج 9، ص 160، 170؛ مسند احمد بن حنبل، ج 1،\nص 281، 301 و ج 2، صص 307، 426، 444، 518، 528 و ج 3، صص 5، 12، 20، 63،\n79، 94، 213، 218، 325، 345، 354 و ج 4، صص 108، 131، 212 و ج 5، صص 143،\n149، 257، 347 و ج 6، ص 428 و مصادر معتبر متعدد روایى دیگر همچون: سنن\nترمذى، سنن دارمى، موطأ مالک، سنن ابى داوود، سنن نسائى، سنن ابن ماجه. در\nمورد بحث هاى کلامى رجوع کنید به: امام فخر رازى، تفسیر مفاتیح الغیب، ج 3،\nص 63 و قاضى عیاض، شرح صحیح مسلم، ج 2، ص 58 و علاء الدین علامه قوشجى، شرح\nتجرید، ص 501 و دکتر ناصر الجدیع، الشفاعة عند اهل السنة و الرد على\nالمخالفین فیها،... در این زمینه ر.ک: آیت الله جعفر سبحانى، شفاعت در\nقلمرو عقل، قرآن و حدیث، ص 21.\nالهدیة السنیة، الرسالة الثانیة، ص 42؛ کشف الارتیاب، ص 193.\nکشف الارتیاب، ص 240.\nالرسائل الکبرى، ج 1، ص 407.\nچند دو فرقه معتزله و خوارج، که اقلیتى از اهل سنت هستند، در عین پذیرش اصل\nشفاعت اخروى، آن را منحصر در ترفیع درجات مؤمنان دانسته و شفاعت اخروى در\nمورد گنه کاران را قبول ندارند. این دیدگاه از سوى سایر علماى اهل سنت مورد\nنقد و رد قرار گرفته است. ر.ک:\nعیّاض، شرح صحیح مسلم، ج 2، ص 58؛\nفخررازى، تفسیر مفاتیح الغیب، ج 3، ص 63؛\nتیمیه، الرسائل الکبرى، ج 1، ص 481؛\nنیشابورى، روضة الواعظین، ص 405.\nشورى 42، آیه 25.\nمائده 5، آیه 39؛ فرقان (25)، آیه 71؛ تحریم (66)، آیه 8؛ توبه (9)، آیه\n104؛ نساء (4)، آیه 110؛ انفال (8)، آیه 33؛ مائده (5)، آیه 74.\nبحارالانوار، ج 8، ص 58، ح 75.\nمائده 5، آیه 9.\n22، آیه 50؛ سبأ (34)، آیه 4؛ فاطر (35)، آیه 7؛ فتح (48)، آیه 29؛ هود\n(11)، آیه 11؛ یس(36)، آیه 11.\nمیزان الحکمه، ج 4، ص 1475، احادیث 9508 و 9511 و 9513؛ مسند احمد بن حنبل،\nج 2، ص 256.\nسنن ترمذى، ج 4، ص 414، ح 2914؛ مسند ابن حنبل، ج 8، ص 273؛ سنن ابن ماجه،\nج 1، ص 78.\nمیزان الحکمه، ج 4، ص 1474؛ ج 6، ص 2794، ح 9502.\nهمان، ج 4، ص 1475، ح 9505.\nبحار الانوار، ج 8، ص 37، ح 15.\nبحار الانوار، ج 75، ص 220.\nمدثر 74، آیات 48 ـ 42.\nبحارالانوار، ج 27، ص 158، ح 3؛ کنز العمال، ج 14، ص 399، ح 39057.\nر.ک: محمد شجاعى، تجسم عمل و شفاعت، ص 106.\nمیزان الحکمه، ج 4، ص 1475، ح 9506.\nهمان، ح 9504 و 9505؛ بحارالانوار، ج 8، ص 43، ح 34، 42، 43 و ص 36 و 37.\nبحار الانوار، ج 8، ص 736، ح 9.\nامالى صدوق، ص 370؛ بحارالانوار، ج 93، ص 218، ح 4.\nمیزان الحکمه، ج 4، ص 1472، ح 9487؛ کنز العمال، ج 14، ص 399، ح 39059.\nمیزان الحکمه، ج 4، ص 1472، ح 9484.\nهمان، ح 9486.\nبحار الانوار، ج 8، ص 40، ح 22 و 23.\nمیزان الحکمه، ج 4، ص 1476، ح 9523.\nر.ک: تجسم عمل و شفاعت، ص 115.\nبحارالانوار، ج 27، ص 158، ح 3.\nروایات اهل سنت: صحیح مسلم، ج 1، ص 117.\nکافى، ج 5، ص 476، ح 9؛ من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 31، ح 70.\nمیزان الحکمه، ج 1، ص 475، ح 2940.\n«ابى اللّه ان یجرى الامور الاّباسباب»: میزان الحکمه، ج 3، ح 8166.\nمیزان الحکمه، ج 4، ص 1472، ح 9486؛ کافى، ج 3، ص 270.\nر.ک: میزان الحکمه، ج 1، ص 431، احادیث 2601ـ2612.\nهمان، ح 2603.\nهمان، ج 2، ح 2940.\nبحارالانوار، ج 8، ص 40، ح 22.\nنجم 53، آیه 39.\nمدثر 74، آیات 42ـ46.\nبحارالانوار، ج 78، ص 220، ح 93.\nبحار الانوار، ج 8، ص 58، ح 75 و ص 37، ح 15؛ صحیح بخارى، ج 9، ص 159.\nمیزان الحکمه، ج 6، ص 2794، ح 9501.\nمائده 5، آیه 35.\n«اى مؤمنان پرواى الهى داشته باشید و به سوى او وسیله تحصیل کنید»: مائده\n5، آیه 35.\nمیزان الحکمه، ج 4، ص 1662، ح 10794؛ کنزالعمال، ح 2153؛ المعجم الاوسط، ج\n1، ص 220.\nبحارالانوار، ج 94، ص 22، ح 20.\nهمان، ج 94، ص 22، ح 19.\nمستدرک صحیحین، ج 2، ص 615.\nاسدالغابة، ج 3، ص 165.\nشرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 7، ص 274؛ صحیح بخارى، ج 2، ص 16 و ج 4،\nص 209؛ صحیح ابن خزیمه، ج 2، ص 338؛ صحیح ابن جبان، ج 7، ص 111.\nمسند احمد بن حنبل، ج 4، ص 138؛ حاکم نیشابورى، مستدرک صحیحین، ج 1، ص 313؛\nسنن ابن ماجه، ج 1، ص 441، ح 1385؛ التاج الجامع صحاح خمسه، ج 1، ص 286؛\nسمهودى، وفاء الوفاء، ج 4، ص 1373؛ سنن ترمذى، ج 5، ص 229، ح 3649.\nوفاء الوفاء، ج 3، ص 898؛ کنزالعمال، ج 12، ص 148، ح 34425؛ المعجم الکبیر،\nج 24، ص 352.\nسید بن طاووس، اقبال، ج 2، ص 85.\nیوسف 12، آیه 97.\nنساء 4، آیه 64.\nصحیح مسلم، ج 2، ص 52؛ سنن ابى داوود، ج 1، ص 297، ح 2320؛ شرح نهج البلاغه\nابن ابى الحدید، ج 10، ص 207.\n«وَ أَوْحَیْنا إِلى\nمُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ\nفَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَیْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُناسٍ\n7، آیه 160.\nالْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِی وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى\nبِإِذْنِی ...»: مائده\n5، آیه 110.\n«قالَ الَّذِی عِنْدَهُ\nعِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ\nطَرْفُکَ فَلَمّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی\n...»: نحل 16، آیه 40.\nیوسف 12، آیات 93 و 96.\nالمعجم الکبیر، طبرانى، ج 9، ص 47؛ مجمع الزوائد، ح هیثمى، ج 9، ص 3؛ سبل\nالهدى و الرشاد صالحى شامى، ج 6، ص 299؛ الغدیر، ج 5، ص 145.\nصحیح مسلم، ج 7، ص 120.\nروایت عثمان بن ابى العاص.\nتقى الدین سبکى، شفاء السقام فى زیارة خیر الانام، ص 165.\nکفعمى، ص 325.\nج 102، ص 249ـ247.\nبقره 2، آیه 216.\nسنن ابن ماجه، ج 1، ص 261؛ مسند احمد بن حنبل، ج 4، ص 138 و مستدرک صحیحین،\nج 1، ص 313.\nوفاء الوفاء، ج 3، ص 898.\nبقره 2، آیه 34.\nاسراء 17، آیه 24.\nکنزالعمال، ج 12، ص 148، ح 34425؛ مسند احمد بن حنبل، ج 4، ص 138.\nیونس 10، آیه 18.\n72، آیه 18.\nغافر 40، آیه 60.\nیوسف 12، آیه 96.\nصحیح بخارى، ج 1، ص 33 و ج 7، ص 50؛ مسند احمد، ج 4، ص 329 و 330.\nصحیح بخارى، ج 3، ص 35؛ کتاب المغازى؛ فضائل اصحاب النبى، باب مناقب على بن\nابیطالب؛ صحیح مسلم، کتاب الجهاد السیر، ح 132؛ صحیح مسلم، کتاب الحج، ح\n323 و 326؛ مسند احمد، ج 5، ص 68.\nسجده 32، آیه 11.\nمؤمنون 23، آیه 100.\nاعراف 7، آیه 78 و 79.\nبحارالانوار، ج 19، ص 346؛ صحیح بخارى، ج 5، ص 77؛ صحیح مسلم، ج 8، ص 163؛\nسنن نسائى، ج 4، ص 110.\nمفید، ارشاد، ج 1، ص 181؛ مناقب آل ابى طالب، ج 1، ص 201؛ سنن ترمذى، ج 2،\nص 258، ح 1059؛ شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 10، ص 183 و... .\nصحیح بخارى، ج 2، ص 92و102.\nکنز العمال، ج 15، ص 646، ح 42556؛ احیاء العلوم، ج 4، ص 474؛ الفقه على\nالمذاهب الاربع، ج 1، ص 387.\nسنن ابى داوود، ج 1، ص 453، ح 2041؛ مسند احمد بن حنبل، ج 7، ص 527.\nالفقه على المذاهب الاربعه، ج 1، ص 387؛ صحیح بخارى، ج 2، ص631، ح 1 و 2؛\nسیوطى، الجامع الصغیر، ص 210 و... .\nمفاتیح الجنان، ص 529.\nر.ک: الف. ابن جوزى، الوفاء فى فضائل المصطفى، باب طلب شفا از قبر نبى\nوفاء الوفاء لاخبار دارالمصطفى، ج 2، ص 413.\nبیهقى و ابن ابى شیبه آن صحابى را «بلال بن حرث» معرفى کرده اند:\nالدعوه الاسلامیة، ج 2، ص 207، پاورقى 1.\nوفاءالوفاء سمهودى، ج 4، ص 1374؛ الدعوة الاسلامیة، ج 2، ص 207.\nمفاتیح الجنان، دعاى هر روز ماه رجب.\nشما راجب به دعاهای محبت و باطل السحر هم جواب پرسش میدید\nسلام علیکم، پرسشگر گرامی جهت دریافت پاسخ به نکات زیر توجه نمایید :الف ) سحر و جادو از نظر قرآن کریم و احادیث واقعیت دارد. به این امر در آیه ۱۰۲ سوره بقره و ۴ سوره فلق اشاره شده است. از این آیات و برخی روایات استفاده می شود که برخی از سحرها واقعا اثر گذارند. همچنان که آیه ۱۰۲ سوره بقره می فرماید: مردم سحرهایی را فرا می گرفتند که میان مرد و همسرش جدایی می افکند.علامه طباطبایی در وجود داشتن چنین اموری می فرمایند: «... در این میان افعال خارق العاده دیگری است که مستند به هیچ کدام از سبب از اسباب طبیعی و عادی نیست، مانند خبر دادن از پنهانی ها و مانند ایجاد محبت یا دشمنی و گشودن گره ها و گره زدن ها و خواب کردن و احضار و حرکت دادن اشیاء با اراده و از این قبیل کارهایی که مرتاض ها انجام می دهند که به هیچ وجه قابل انکار نیست، یا خودمان بعضی از آنها را دیده ایم و یا برایمان آن قدر نقل کرده اند که دیگر قابل انکار نیست».\nب ) اگرچه سحر و جادو ، واقعیت دارد، ولى از طرف دیگر نمى توان مطمئن بود که مورد و مشکل افراد ریشه در همین مسئله دارد. وجود نیروهایى نظیر آن چه از سحر و جادو ناشى مى شود، به مقتضاى نظام دنیا مى باشد. در این نظام، تزاحم بین زشتى ها و پلیدى ها وجود دارد و همچنان که انسان هاى شیطان صفت و زشت کار وجود دارد، جن هاى پلید و آزار دهنده نیز وجود دارد؛ ولى باید توجه داشت که غالب آن چه امروزه در میان مردم در این باره شایع است، بى اساس است و بیشتر به افکار روانى، تخیلات، سوءظن ها، توهمات و مشکلات موجود در رفتار و اعمال آنها مربوط است . ج ) رجوع به دعا نویس\n۱.در مورد دعانویس ها؛ باید دانست که بسیارى از این افراد شیادانى هستند که از اعتقادات مردم سوء استفاده مى کنند. بنابراین باید در برخورد با آنان هشیار بود.\n۲.براى دعا به درگاه خداوند نیازى به واسطه و دعانویس نیست؛ بلکه هر کس مى تواند براى رفع مشکلات خود به درگاه او عرض حاجت نماید و از اعمال نیک براى تقرب به درگاه خداوند بهره ببرد. مگر آن که به افراد وارسته و اهل دل دسترسى داشته باشیم که به طور یقین دعاى آنان و نفوذ کلام آنان تأثیر ویژه اى دارد. تأثیر دعا امرى مسلم و حتمى است؛ چه خود انسان دعا کند و یا دیگرى را شفیع در دعا قرار دهد و اگر بخواهیم به دعا نویس مراجعه کنیم باید به افراد عالم و مطمئن و با تقوا و غیر کاسب و قابل اعتماد مراجعه کرد و از کسانى که به دنبال شهرت و سودجویى نیستند بهره گرفت. دعا از جمله اسبابی است که می تواند در بهبودی وضع بیمار و یا تغییر شرایط و اوضاع زندگی انسان موثر باشد و اگر دعا توسط افراد صادق و مورد وثوق و متقی که اهل صفای دل و نورانیت قلب هستند نوشته شود دارای تاثیر است .\n۳. گفتنی است؛ بسیاری از این دعا نویس ها ، با تجربه ای که در قیافه شناسی دارند بسیاری از حالات مشترک را مطرح می کنند که تصور مخاطب این است که آنها خبر دقیق دارند. در حالی که تشخیص این گونه امور از چهره افراد بستگی به تجربه دارد و همیشگی نیست.\n۴.گفتنی است رجوع به دعانویس ها در سنت و سیره پیامبر(ص) و امامان(ع) نبوده و بزرگان دین هیچگونه توصیه ای در این باره ندارند، لذا بهترین روش هم تعقل و تدبیر شخصی و مشورت با خردمندان و توکل بر خدا و پرداخت صدقه و خواندن دعاهای معتبر است. د ) راه هایى براى بطلان سحر\nسلام کار بسیار عالی و کم نظیر انشالله مداوم