گزارش نبرد لشکر25 کربلا در عملیات والفجر8\nرخصت طلب, محسن. (1394). گزارش نبرد لشکر25 کربلا در عملیات والفجر8. فصلنامه تخصصی جنگ ایران و عراق, 12(48), 25-60.\nمحسن رخصت طلب. "گزارش نبرد لشکر25 کربلا در عملیات والفجر8". فصلنامه تخصصی جنگ ایران و عراق, 12, 48, 1394, 25-60.\nرخصت طلب, محسن. (1394). 'گزارش نبرد لشکر25 کربلا در عملیات والفجر8', فصلنامه تخصصی جنگ ایران و عراق, 12(48), pp. 25-60.\nرخصت طلب, محسن. گزارش نبرد لشکر25 کربلا در عملیات والفجر8. فصلنامه تخصصی جنگ ایران و عراق, 1394; 12(48): 25-60.\nمقاله 3، دوره 12، شماره 48، بهار 1393، صفحه 25-60\t اصل مقاله (735 K)\nمهم‌ترین ویژگی لشکر25 کربلا در عملیات والفجر8، ادغام یک تیپ زرهی و یک تیپ پیاده با این یگان و تبدیل‌آن به لشکر ویژه 25 کربلا بود. از آنجایی که این لشکر بیش از یک سال در هورالهویزه مستقر بود و عملیات‌های آفندی و پدافندی متعددی انجام داده و از آمادگی رزمی بسیار بالای آبی ـ خاکی برخوردار بود، فرمانده کل سپاه پاسداران در طرح عملیات والفجر8 حساس‌ترین مأموریت این عملیات را به این لشکر واگذار کرد.\nمقاله حاضر برگرفته از گزارش داود رنجبر راوی لشکر25 کربلاست که در سال 1364، اقدامات این یگان را قبل از عملیات والفجر8، حین آماده‌سازی منطقه، انتقال امکانات، شناسایی‌ها، اجرای عملیات عبور، مراحل عملیات و مقابله با پاتک‌های دشمن تا تثبیت عملیات لحظه‌به‌لحظه ثبت و ضبط کرده است.\nواژههای کلیدی: عملیات والفجر8؛ لشکر25 کربلا؛ شهر فاو؛ جاده فاو ـ بصره؛ مرتضی قربانی؛ اسکله چهارچراغ\nThe Battle Report of 25 Karbala Division in Operation Valfajr-8\nAbstract: T he 25th Karbala Division most important characteristics was that it consisted of two infantry and armor bri-gades which had integrated to form an especial division. This division had been deployed in Howr al-Hoveyzeh region for more than one year and implemented various offensive and defensive operations, so it had gained a very high preparedness to implement the amphibious operations. Thus, the IRGC Chief Commander relegated the most sensitive mission of the Operation Valfajr-8 to this division. This paper is based on a report by Dawood Ranjbar the narrator (Ravi) of the 25 th Karbala Division who has recorded in detailed all actions of this division during 1985 prior the Operation Valfajr-8 and during the various stages of preparing the operational area, transferring the facilities, launching the reconnaissance missions, im-plementing the crossing operation as well as the process of operating against the enemy counterattacks until the consolidation of the operation.\nآماده‌سازی و بررسی منطقه عملیاتی والفجر8 به بیش از یک سال قبل از آغاز عملیات برمی‌گردد. در آن زمان، یک گروه از نیروهای اطلاعاتی بدون اطلاع از اهداف و منظور کار، مأمور گردآوری اطلاعات جغرافیایی، آب و هوا، جزرومد، سوابق گذشته، تأثیر بارندگی و سیلاب بر منطقه و... در منطقه عمومی خرمشهر، آبادان، بصره، فاو، ام‌القصر، اروندرود و شمال خلیج‌فارس می‌شوند و درنتیجه اقدامات آنان اطلاعات بسیار ارزشمند و درعین‌حال جدید و جزئی از فعل و انفعالات خاص این سرزمین در اختیار فرماندهان سپاه قرار می‌گیرد که موجب بازشدن رمز قفل یکی از پیچیده‌ترین مناطق عملیاتی می‌شود.\nاین اطلاعات نقطه آغازی بود بر اینکه امکان عبور از اروندرود وجود دارد و سپس عملیات برمبنای این اطلاعات طراحی شد و یگان‌هایی که از آمادگی بیشتر و توان رزمی بهتری برخوردار بودند در اولویت طرح‌ریزی عبور از اروند و شکستن خط قرار گرفتند.\nسال 1364 اوج هوشیاری و توانمندی دشمن برای مقابله با عملیات نیروهای ایران بود و با کمک ماهواره‌های ابرقدرت‌ها، عکس‌های هوایی، سامانه‌های شنود، نیروهای ستون پنجم، منافقین و جاسوس‌ها، هرگونه تحرک نیروهای خودی به‌خصوص سپاه پاسداران را رصد می‌کرد تا بتواند به منطقه عملیات نیروهای ایرانی پی ببرد.\nفرماندهان سپاه پاسداران از ابتدای سال 1364 به‌طور جدی در شش منطقه از جبهه‌های جنگ به فعالیت پرداختند. مناطق مذکور عبارت بودند از: هورالهویزه، چزابه، شلمچه، ام‌الرصاص، فاو و زید که ضعیف‌ترین فعالیت نیروهای خودی تا دو هفته قبل از عملیات به‌ظاهر در فاو بوده است.\nاز مجموع این تدابیر، دشمن فریب راهبردی سختی خورد و علاوه‌براینکه نیروهای خودی توانستند از اروندرود عبور کنند، تا 72 ساعت، دشمن درخصوص اصلی‌بودن عملیات در مناطق مذکور در تردید بود تا اینکه سرانجام سراسیمه وارد منطقه فاو شد، درحالی‌که شهر فاو را از دست داده بود.\nدر این عملیات دو قرارگاه نوح و کربلا در منطقه فاو مأموریت اجرای عملیات اصلی و قرارگاه قدس در منطقه ام‌الرصاص اجرای عملیات پشتیبانی را برعهده داشتند. لشکر25 ویژه کربلا در قلب منطقه مأمور تصرف بندر و شهر فاو، قرارگاه تیپ111، پالایشگاه فاو و پایگاه موشکی بود و در ادامه مأموریت داشت به‌سمت هدف نهایی؛ یعنی کارخانه نمک، عملیات را ادامه بدهد.\nمأموریت لشکر25 با پیشتازی این یگان و کمک سایر یگان‌ها با موفقیت کامل انجام شد و باوجود اینکه دشمن در سطح وسیع از سلاح‌های شیمیایی استفاده کرد و تلفات سنگینی به نیروهای خودی وارد آورد، درنهایت، رزمندگان اسلام موفق به تثبیت اهداف خود شدند.\nنگاهی به سابقه لشکر\nلشکر25 کربلا از جمله یگان‌هایی است که از بدو شکل‌گیری سازمان رزم سپاه، تأسیس شده است. این یگان برای اجرای اولین عملیات خود در نبرد طریق‌القدس ـ که آن را آغاز عملیات‌های منظم سپاه نامیده‌اند ـ تحت عنوان تیپ٢٥ کربلا شرکت کرد و از آن پس تا عملیات محرم کارآیی و توان رزمی خود را به‌خوبی نشان داد، طوری‌که همواره به‌عنوان یک یگان تهاجمی و درجه یک سپاه، تحت فرماندهی برادر مرتضی قربانی مدنظر مسئولان جنگ قرار داشت.\nبه‌دنبال تقسیم‌بندی منطقه‌ای سپاه و واگذارکردن یگان‌ها به مناطق مربوط به‌منظور پشتیبانی و تأمین نیروی آنها، لشکر کربلا به منطقه٣ سپاه شامل استان‌های مازندران و گیلان واگذار شد و مقرر گردید که این منطقه، لشکر را از هر جهت به‌خصوص ازنظر کادر تأمین کند. و درپی آن فرماندهی یگان نیز تغییر کرد.\nتغییر فرماندهی لشکر افت بارز آن را درپی داشت، طوری‌که این یگان در عملیات والفجر مقدماتی از لیست یگان‌های خط‌شکن حذف شد و جزء یگان‌های احتیاط قرار گرفت. همچنین در عملیات‌های والفجر٤، والفجر٦ و به‌ویژه در عملیات بدر، لشکر25 کربلا از خود ضعف زیادی نشان داد و فرماندهی کل سپاه را به این نتیجه رساند که برادر مرتضی قربانی را به فرماندهی این لشکر بازگرداند.\nلشکر25 کربلا از آن پس در کنار لشکرهای قوی‌تر دیگر ازجمله یگان‌های درجه یک سپاه قرار گرفت و همواره در طرح‌های مانور و مأموریت‌های موردنظر تصمیم‌گیرندگان جنگ، جایگاه مناسبی برای این یگان در نظر گرفته می‌شد.\nدر فاصله عملیات بدر تا پایان عملیات و پس از آن، قدس‌های ١ و ٢ تیپ زرهی 28 صفر و پس از مدتی تیپ احمدبن‌موسی (از یاسوج) به لشکر25 کربلا واگذار گردید و به‌دنبال آن کلمه ویژه‌ای نیز به نام لشکر افزوده شد. این تصمیم فرماندهی سپاه درپی بروز آمادگی و کیفیت در لشکر بود.\nپس از اجرای عملیاتهای قدس 1 و 2، ناحیه مازندران به‌تنهایی لشکر را تأمین و پشتیبانی می‌کرد و استان گیلان از مدت‌ها قبل پس از تقسیم‌بندی جدید سپاه به مناطق بزرگ، پشتیبانی کردستان را برعهده داشت. همین امر سبب شده بود تا لشکر با کمبود نیرو مواجه شود و این یکی از مشکلات لشکر به حساب می‌آمد. مسئولان امر زمانی‌که دریافتند این موضوع در کارآیی لشکر تأثیر گذاشته است (درطول مدت پس از بدر) با دراختیارگذاشتن نیروها و پشتیبانی شهر یاسوج و توابع آن، درصدد رفع مشکل برآمدند و با تدبیر اتخاذشده، لشکر با ٦ گردان از مازندران و ٣ گردان از یاسوج و ٣ گردان (منها) زرهی و مکانیزه بیش‌ازپیش قوی شد و از طرف دیگر، فرماندهی خوب در هدایت و به‌کارگیری این نیرو و نیز کیفیت و کارآیی (و حتی کمیت) کادر، لشکر را از هرجهت آماده کرد تا بتواند به‌عنوان یکی از یگان‌های مانوری سپاه نقش حساسی را در عملیات والفجر٨ به‌عهده بگیرد. این درحالی بود که لشکر در دو منطقه چنگوله و هور خط پدافندی داشت و توان عمده‌ای از لشکر در هور متمرکز شده و در این منطقه دارای چندین کیلومتر خط پدافندی بود.\nموقعیت جغرافیایی آبادان و فاو\nمنطقه عملیاتی والفجر8 به‌دلیل محصوربودن در میان آب‌های خلیج‌فارس، خورعبدالله و اروندرود شبه‌جزیره‌ای محسوب می‌شود که هوای آن اغلب بسیار مرطوب و در تابستان شرجی است. این منطقه در جنوبی‌ترین قسمت مرز ایران و عراق در تقاطع اروندرود با خلیج‌فارس قرار دارد و حدفاصل نیروهای خودی و دشمن، رودخانه اروندرود با عرض 1200 ـ 500 متر واقع شده است. این منطقه به‌طورکلی به‌جز عوارض مصنوعی مانند جاده‌ها، سیل‌بندها و خاکریزها، خالی از هرگونه برجستگی بوده و از جنوب، شرق و غرب به‌صورت شبه‌جزیره در میان آب‌های خورعبدالله و خلیج‌فارس و اروندرود محصور شده است.\nپدیده جزرومد در رودخانه اروندرود تحت تأثیر جزرومد خلیج‌فارس در شبانه‌روز چهار بار اتفاق می‌افتد. اختلاف آب بین پایین‌ترین جزر و بالاترین مد (در اواخر هر ماه) به 5/3 متر می‌رسد. حجم، سرعت و زمان جزرومد در روزهای مختلف ماه و در نقاط گوناگون رودخانه متفاوت است.\nدر ساحل اروندرود پوششی از چولان و نی وجود دارد که هرچه به‌سمت دهانه اروندرود نزدیک‌تر شویم عمق چولان‌ها بیشتر می‌شود و در مناطقی که رودخانه قوس دارد (مانند روبه‌روی منطقه خسروآباد) و مناطقی که ساحل‌سازی شده است، ساحل آن فاقد هرگونه چولان و نی‌زار می‌باشد.\nنخلستان‌های انبوه حاشیه اروندرود را ـ که به‌طور میانگین عمق آنها بین نیم تا سه‌ونیم کیلومتر می‌رسد ـ نهرهای متعدد منشعب از اروندرود در هنگام مد آبیاری می‌کنند که تعداد آنها در ساحل ایران 403 نهر و در ساحل عراق (به طول 97 کیلومتر) تقریباً به 729 نهر می‌رسد.\nدر شمال و غرب شهر فاو سه جاده موازی با اروندرود قرار دارد که به‌ترتیب، جاده فاو ـ البحار قدیمی (به طول 91 کیلومتر)، جاده استراتژیک (به طول 72 کیلومتر) و جاده فاو ـ ام‌القصر (به‌طول 50 کیلومتر) می‌باشند. این سه جاده از شهر فاو به‌سمت رأس‌البیشه نزدیک به یکدیگر و به‌موازات اروندرود در حاشیه نخلستان امتداد دارند.[i]\nشهر فاو در جنوبی‌ترین بخش از خاک عراق و در این قسمت از خاک این کشور در کنار اروندرود قرار گرفته و دومین شهر بندری عراق پس از ام‌القصر محسوب می‌شود.\nتأسیسات نفتی و اسکله‌های موجود در ساحل اروند که برای پهلوگرفتن انواع کشتی‌ها مناسب می‌باشد اهمیت ویژه‌ای به این شهر داده است. علاوه‌براینها، مراکز صنعتی و خدماتی موجود در شهر ازجمله کارخانه برق شهر فاو در حد یک شهر متوسط می‌باشد.\nعراق به‌جز مقرها و پادگان‌های نظامی که برای استقرار نیروهای خود در شبه‌جزیره فاو ایجاد کرد، با احداث سه پایگاه موشکی ـ که تحت پوشش و حمایت نیروهای دریایی و هوایی و زمینی ارتش عراق قرار داشتند ـ با هدف کنترل و حمله به کشتی‌ها و بنادر ایران در شمال خلیج‌فارس علاوه‌بر اینکه بندر ماهشهر، بندر امام و جزیره خارک را زیر آتش موشک‌های خود قرار می‌داد، مسیر کشتیرانی جمهوری اسلامی به بنادر شمالی خلیج‌فارس را نیز کاملاً ناامن می‌کرد و به‌دفعات شناورها و اهدافی دیگر در ایران را مورد اصابت موشک‌های خود قرار می‌داد.\nازجمله تأسیسات مهم و حیاتی در شبه‌جزیره فاو تأسیسات نفتی فاو است. کشور عراق به‌دلیل اینکه از مهم‌ترین صادرکنندگان نفت در منطقه می‌باشد، نیاز شدیدی به سواحل آبی در حاشیه خلیج‌فارس دارد و از آنجا که چنین سواحلی را در اختیار ندارد، اقدام به تأسیس دو سکوی بزرگ و مهم به نام‌های البکر و العمیه در بخش عمیق شمال خلیج‌فارس کرد.\nازجمله مراکز اقتصادی دیگر در منطقه عملیاتی فاو اسکله چهارچراغ می‌باشد که در ساحل اروندرود و کنار شهر فاو قرار گرفته است. این اسکله در فاصله دو کیلومتری شمال شهر فاو قرار دارد و همه نقل و انتقالات محموله‌های اقتصادی از آنجا انجام می‌شده است. این اسکله 11 لنگرگاه دارد که از اهمیت و گستردگی آن حکایت می‌کند.\nبه‌دلیل مجاورت زمین منطقه عمومی فاو با دریا و محاصره آن به‌وسیله آب‌های شور خلیج‌فارس ویژگی خاک این سرزمین، جزرومد آب و ایجاد هر نوع آب‌گیر در منطقه امکان به‌دست‌آوردن نمک از آب آن را فراهم می‌کند.\nرژیم عراق به منظور بهره‌برداری از آب‌های شور خلیج‌فارس کارخانه نمکی در ابعاد 5 × 6 کیلومترمربع در 10 کیلومتری شمال‌غربی شهر فاو مابین دو جاده آسفالت فاو ـ بصره و فاو ـ ام‌القصر احداث کرد. این کارخانه چندین حوضچه دارد که به‌وسیله کانالی به عرض ٢٠ متر که جاده فاو ـ ام‌القصر را قطع می‌کند، آب را از خورعبدالله به‌طرف شمال‌غربی کارخانه هدایت کرده، وارد حوضچه‌ها می‌کند. آب حوضچه‌ها به‌دلیل گرمای شدید هوا تبخیر می‌شود و نمک موجود در آب، در کف حوضچه‌ها باقی می‌ماند و سپس برای بهره‌برداری از کارخانه خارج می‌شود.[ii]\nابلاغ مأموریت و تحویل خط\nدر اواسط خردادماه 1364، پس از مشخص‌شدن منطقه عمومی فاو به‌عنوان عملیات آینده سپاه، به‌دلیل رعایت موضوع غافلگیری و حفاظت، برخی فرماندهان یگان‌ها توسط فرماندهی قرارگاه خاتم توجیه شدند، اما این توجیه به‌منزله ابلاغ مأموریت نبود و فقط آگاه‌کردن فرماندهان مدنظر بوده است تا درپی آن برای طراحی مانور از کمک فکری و تجربیات آنها استفاده شود.\nدر اواسط مردادماه، درخصوص مأموریت یگان‌های سپاه برای تحویل‌گرفتن خطوط پدافندی حاشیه اروند، به بعضی یگان‌ها در قالب سه قرارگاه به‌منظور تحویل‌گرفتن خط مأموریت داده شد. لشکر٢٥ کربلا هم که یکی از یگان‌های تابعه قرارگاه کربلا محسوب می‌شد، باوجوداینکه در هور فعال بود و برای اجرای عملیات در آن منطقه کنار دیگر یگان‌ها کار می‌کرد، مأموریت یافت که در جناح راست عملیات (جنوب خسروآباد) وارد عمل شده، ضمن شکستن خط، پاک‌سازی منطقه را تا جاده اول آسفالت انجام دهد. در اولین مأموریت از لشکر خواسته شد که پنج کیلومتر از خط پدافندی اروند را در جنوب پیچ خسروآباد تحویل بگیرد. لشکر31 عاشورا قبلاً این منطقه را از نیروهای ژاندارمری تحویل گرفته بود و لشکر25 کربلا نیز پس از بازدید مرتضی قربانی و تعداد معدودی از مسئولان لشکر ازجمله برادر کمیل معاون ایشان، کسائیان یکی از مسئولان محورهای لشکر، برادر طوسی مسئول اطلاعات عملیات و تعدادی از نیروهای اطلاعات و تخریب، خط را از لشکر٣١ عاشورا تحویل گرفت.\nمشخصات نهرها در محدوده لشکر کربلا\nیکی از مهمترین عوارض موجود در منطقه نهرهای منتهی به رودخانه اروند بود. نهرهای موجود در منطقه هنگام مد اروندرود، آب را هدایت کرده، در عمق نخلستان زمین را مشروب می‌سازند. در منطقه لشکر نیز تعدادی نهر وجود دارد که در ادامه به ترتیب از جنوب به شمال توضیح مختصری درباره آنها داده می‌شود.\nنهر سعدونی: این نهر، روبه‌روی قسمت جنوب‌شرقی فاو از اروندرود منشعب شده، به طول 5300 متر در عمق نخلستان امتداد می‌یابد. عرض این نهر ١٢ متر و عمق آن نیز در زمان مد به 5/3 متر و در جزر به ٧٠ سانتی‌متر می‌رسد.\nنهر رفیه: این نهر به فاصله حدود ٥٠٠ متر در شمال نهر سعدونی از اروند جدا شده، به طول 3400 متر در نخلستان امتداد می‌یابد. عرض آن ٤ متر و عمق آن در مواقع مد 2 متر می‌باشد و در زمان جزر از آب خالی می‌شود. تردد قایق در زمان مد تنها تا جاده عرضی امکان‌پذیر است و در زمان جزر به‌هیچ‌وجه نمی‌توان در آن قایقرانی کرد. این نهر از ابتدا تا حدود ٤٠٠ متر در پوشش چولان‌های ساحل اروند قرار دارد و بقیه مسیر نیز در بین نخل‌ها ادامه می‌یابد.\nنهر سن: پس از نهر رفیه با فاصله‌ای کمتر از 500 متر، نهر سن از اروند انشعاب می‌یابد که طول آن به پنج کیلومتر و عرض آن به‌طور متوسط به ١٥ متر می‌رسد. عمق آب در این نهر به‌طور متناوب در نوسان است و حداکثر آب در زمان مد به 5/3 متر و حداقل آن در جزر به 40 الی 50 سانتی‌متر می‌رسد.\nنهر حمیه: این نهر و نهر سن در یک نقطه از ساحل اروند سرچشمه گرفته، در فاصله ٤٠٠ الی ٥٠٠ متری رودخانه از یکدیگر جدا می‌شوند و هریک با فاصله‌ای محدود در نخلستان امتداد می‌یابند. نهر حمیه نسبت به نهر سن طول کمتری دارد و عرض آن به‌طور متوسط به ١٨ متر می‌رسد. عمق آب نیز در زمان مد 5/3 متر است و در زمان جزر به حداقل رسیده، فقط ٣٠ الی 40 سانتی‌متر آب را در داخل خود نگه می‌دارد.\nنهر بوفلفل: این نهر به فاصله‌ای درحدود ٥٠٠ متر شمال نهر قبلی از رودخانه منشعب می‌شود و به طول ٥ کیلومتر در نخلستان امتداد می‌یابد. عرض آن به‌طور متوسط 18 متر و عمق آن نیز در زمان مد 5/3 متر و در زمان جزر به 40 الی 50 سانتی‌متر می‌رسد.\nنهر بوصدرین: نهر بوصدرین با فاصله‌ای نزدیک به 5/1 کیلومتر از نهر بوفلفل در نقطه‌ای از رودخانه اروند جدا می‌شود و طول آن به 4400 متر می‌رسد. عرض آن حداکثر 15 متر و عمق آب در آن در زمان مد حداکثر 3 متر و در زمان جزر حداقل بین 50 الی 60 سانتی‌متر می‌باشد.\nدرمجموع می‌توان گفت که همه نهرهای ذکرشده به‌علاوه نهر خجسته و نهر منطقه که در محدوده لشکر قرار دارد، در زمان مد برای قایقرانی قابل استفاده است، ولی در زمان جزر به‌دلیل عمق کم آب عبور قایق با مشکلاتی مواجه خواهد بود. شایان‌ذکر است که در بعضی از نهرها به‌هیچ‌وجه نمی‌توان قایقرانی کرد، ولی در اغلب آنها می‌توان در مسافتی از ابتدای نهر (بین 500 تا 1500 متری اروند) هنگام جزر نیز به قایقرانی پرداخت. نکته دیگر اینکه به‌استثنای نهر سن، همه نهرهای ذکرشده در دهانه (نقطه تلاقی با اروند) کاملاً زیر دید و تیر دشمن قرار دارند. گفتنی است که نهرها عموماً با فاصله‌ای حداکثر 300 متر فاقد پوشش نخلستان می‌باشند و تنها پوشش آنها را در ابتدای مسیر چولان‌های بعضاً کوتاه تشکیل می‌دهند.\nعلاوه‌بر نهرهای ذکرشده، نهرهای فرعی و کوچک یا آبریزهایی وجود دارند که کار آبرسانی به نخلستان را وسعت و سرعت می‌بخشند. این نهرهای فرعی تنها در زمان مد، آب را در خود جای می‌دهند و در زمان جزر، بعضاً به‌طورکلی خالی از آب شده، مناسب قایقرانی نیستند. نکته مهم دیگر اینکه در حد فاصل هر دو نهر اغلب جزیره‌ای تشکیل شده است. درمجموع، در محدوده لشکر، 6 جزیره از این نوع وجود دارد که این جزایر به‌عنوان عقبه یگان و برای استقرار امکانات و ادوات لشکر بسیار اهمیت دارند.\nآماده‌کردن زمین منطقه و استقرار واحدها\nهمه اقدامات لشکر25 کربلا را به‌منظور آماده‌کردن منطقه عملیات و استقرار واحدها می‌توان به دو مقطع زمانی تقسیم کرد: مقطع اول از زمان حضور و تحویل خط پدافندی تا حدود ٢٠ روز مانده به عملیات است. مشخصه کلی این مقطع حرکات کلی و کند لشکر است. مقطع دوم از حدود ٢٠ روز به عملیات شروع شده، به شب عملیات ختم می‌شود. این مقطع دوره جنب‌وجوش، سرعت و پیشرفت‌های سریع برای کسب آمادگی است. در شروع این دوره عقبه لشکر به جزیره آبادان منتقل شده است.\nلشکر25 کربلا پس از استقرار در خط پدافندی و مشاهده وضعیت منطقه، کارهای لازم را با اولویت‌بندی آن آغاز کرد. برای آماده‌کردن زمین خودی اقدامات زیر از همان ابتدا مدنظر قرار گرفت:\nـ احداث و ترمیم جاده‌های عقبه (حدفاصل جاده آسفالت خسروآباد تا جاده عرضی) همچنین احداث جاده‌های فرعی در جزایر (مابین نهرها) برای رسیدن به خط اول.\nـ ترمیم و عریض‌کردن جاده عرضی.\nـ خشک و قابل‌استفاده کردن جزایر ازطریق بستن نهرها و احداث جاده در داخل جزایر.\nـ ترمیم خط پدافندی\nاقدامات کلی یگان‌ها عمدتاً به‌دنبال تدابیر و براساس زمان‌بندی قرارگاه خاتم انجام می‌شد که در آن ضرورتاً موضوع مهم "حفاظت" توأم با امر مهم و حیاتی "تسریع در آمادگی" به‌دقت رعایت می‌شد. انتقال لشکر کربلا از هفت‌تپه به کنار بهمن‌شیر نیز به همین منظور انجام شد. لشکر کربلا با این گام بزرگ خود را به منطقه نزدیک کرد؛ امری که لازمه پیشرفت بهتر کارها و سرعت بیشتر اقدامات بود. پس از استقرار و حضور لشکر در جزیره آبادان کارهایی که از قبل شروع شده بود و با کندی پیش می‌رفت، با شدت بیشتری دنبال شد و اقدامات دیگری که لازمه آمادگی هر یگان برای انجام‌دادن عملیات است، آغاز گردید.\nدر این دوره تقریباً همه واحدها توجیه شدند و کارهای مربوط به آنان مشخص گردید. انتقال وسایل و امکانات نیز آغاز شد و فعالیت مهندسی در احداث جاده‌ها با امکانات و وسایل بیشتری ادامه یافت. کار ترمیم خط مقدم و ایجاد مواضع موردنیاز در خط هم همچنان با قوت و بیش از قبل انجام می‌شد. واحدها و عمدتاً واحدهای رزمی می‌کوشیدند با تلاش و حضور بیشتر خود در منطقه زمینه لازم را برای اجرای عملیات فراهم کنند و هرچه زمان عملیات نزدیک‌تر می‌شد بر شدت فعالیت‌ها نیز افزوده می‌شد.\nدر جلسه مشترک مسئولان مهندسی، زرهی، ادوات، یگان دریایی و پدافند با فرماندهی و جانشین لشکر در مورخ دهم بهمن‌ماه در مقر تاکتیکی لشکر واقع در ساحل اروند، آخرین وضعیت مهندسی و چگونگی آماده‌سازی محل استقرار سلاح و تجهیزات این واحدها بررسی و ارزیابی شد و مقرر گردید که در هریک از جزایر مابین نهرهای اصلی لشکر اقدامات زیر برای واحدهای مهندسی، ادوات، پدافند هوایی و زرهی انجام شود:\nالف) جزیره شهید سلیمان‌خاطر\n1. ادوات: سنگرسازی و استحکامات.\n2. زرهی: احداث سه سکوی تانک.\n3. پدافند: احداث سکو برای قبضه‌ها.\n4. مهندسی: تکمیل جاده‌سازی تی‌شکل و شن‌ریزی و دوجداره کردن خط با کیسه شن.\n5. پیاده: گونی‌چینی، تاقچه‌زدن، دوجداره کردن، استتار و استحکامات.\nب) جزیره شهید قلی‌زاده\n1. مهندسی: تکمیل جاده تی‌شکل پشت خط و شن‌ریزی.\n2. زرهی: احداث دو سکوی تانک.\n3. ادوات: احداث سه سنگر تفنگ 106 و 107 و دوشکا.\n4. پیاده: گونی‌چینی، تاقچه‌زدن، دوجداره کردن، استتار و استحکامات.\nپ) جزیره شهید دستغیب\n1. مهندسی: شن‌ریزی جاده‌ها.\n3. ادوات: احداث سکو برای سه قبضه تفنگ 106 و سنگر دوشکا.\n4. زرهی: احداث سکوی تانک.\n5. پدافند: احداث سنگر توپ٢٣ میلی‌متری و توپ5/14 میلی‌متری.\n6. پیاده: گونی‌چینی، تاقچه‌زدن، دوجداره کردن، استتار و استحکامات.\nت) جزیره ابوطالب\n1. مهندسی: تکمیل جاده تی‌شکل و شن‌ریزی.\n2. ادوات: احداث سنگر توپ106 برای سه قبضه 107 و دوشکا.\n3. زرهی: احداث دو سکوی تانک.\n4. پدافند: احداث دو سنگر توپ23 میلی‌متری و یک توپ 5/14 میلی‌متری.\n5. پیاده: گونی‌چینی، تاقچه‌زدن، دوجداره کردن، استتار و استحکامات.\nسرانجام یگان‌ها تا شب عملیات موفق شدند در چهار جزیره (حدفاصل نهرهای سعدونی ـ رفیه و رفیه ـ حمیه و حمیه ـ بوفلفل و بوفلفل ـ بوصدرین) دیواره موردنظر را تکمیل و علاوه‌بر آن مواضعی را برای استقرار ادوات و توپ‌های ضدهوایی یا سکوی تانک احداث کنند و برای حفظ نیرو هنگام تردد، دالانی دوجداره به‌وسیله بشکه‌های پر از خاک یا گونی درست کردند.\nاین دیواره به‌طور متوسط بین 5/1 متر تا ٢ متر ارتفاع داشت و اغلب از گونی‌های یکسان که نیم متر طول داشت تشکیل شده بود. قطر دیواره نیز حداقل نیم متر یا بیش از آن بود. قطر آن در جلو محل‌هایی که برای استقرار ادوات یا توپ‌های ضدهوایی در نظر گرفته شده بود باریک و یک‌جداره بود که در موعد مقرر با یک ضربه گونی‌ها فرومی‌ریخت و فضا و محیط لازم برای استفاده از سلاح موردنظر فراهم می‌شد. در زیر بعضی از این سکوها که می‌بایست سلاح در سطح بالایی از زمین قرار گیرند، محلی برای آنها مشخص شده بود که ازنظر استحکامات نیز قابل‌ملاحظه و مناسب بود. شایان‌ذکر است که در این مدت 000,130 گونی مصرف شد.\nانتقال وسایل و امکانات که از اوایل دی‌ماه آغاز شده بود، بسیار محدود و کند انجام می‌شد، اما پس از آنکه لشکر در جزیره آبادان استقرار یافت و عقبه تا اندازه‌ای آماده شد، انتقال نیروها، تجهیزات، مهمات، و... سرعت بیشتری یافت. طبق زمان‌بندی ابلاغ‌شده ازطرف قرارگاه خاتم، همه یگان‌ها موظف بودند تا تاریخ 12/11/1364، کار انتقال نیروها و تجهیزات را به پایان برسانند و از آنجا که ترددها اغلب در شب صورت می‌گرفت انجام‌شدن همه نقل و انتقالات، زمان زیادی را می‌طلبید. همه امکانات پس از انتقال، با استتار کامل در لابه‌لای نخلستان مستقر می‌شد و مسئولان مربوط با جدیت این موضوع را کنترل می‌کردند، اما باوجود پیگیری و تلاش شبانه‌روزی، نیروها موفق نشدند تا تاریخ مقرر همه امکانات را انتقال دهند و پس از تاریخ دوازدهم بهمن‌ماه نیز انتقال همچنان ـ و حتی با شدت بیشتر ـ ادامه یافت و تقریباً تا هجدهم بهمن‌ماه به اتمام رسید. تا این زمان وسایل و امکانات زیر منتقل شد:\nـ 40 دستگاه تانک و نفربر.\nـ ١١٠ فروند قایق سبک و سنگین.\nـ 10 دستگاه بلدوزر، ٩ دستگاه لودر و ٦ سطحه پی.ام.پی.\nـ ٣٠ قبضه انواع سلاح‌های ضدهوایی.\nـ ٤٥ قبضه از انواع سلاح‌ها.\nـ یک آتشبار توپ١٥٢ میلی‌متری (از توپخانه لشکر).\nـ مهمات به اندازه نیاز برای نیروی پیاده و تجهیزات لازم (توپخانه ـ ادوات ـ تانک).\nدرمجموع، لشکر موفق شد همه امکانات موردنیاز خود را تا قبل از عملیات منتقل کند و با امکانات لازم در حاشیه اروند استقرار یابد. گفتنی است که نیروهای پیاده که مشغول تداوم آموزش بودند، در فاصله ٣ الی ٥ روز قبل از عملیات به منطقه منتقل شدند.\nاستقرار و آمادگی واحدها در حاشیه اروند\nپس از استقرار موقت لشکر در حاشیه بهمن‌شیر، فعالیت‌ها برای آماده‌کردن زمینه و امکانات به‌منظور برداشتن قدم دوم و استقرار کامل در حاشیه اروند با شدتی بیشتر از گذشته ادامه یافت و همه واحدها تا ١٠ روز قبل از عملیات در نخلستان‌های کنار اروند مستقر شدند. از آن پس، کارها و اقدامات از نزدیک پیگیری می‌شد. در همین خصوص به اقدامات چند واحد اشاره می‌شود:\nاین واحد پس از حضور در حاشیه اروند، با راهنمایی و همکاری واحد مهندسی موفق شد دو پست امداد در دو محور (کنار نهر بوصدرین و نهر رفیه) آماده و تجهیز کند. همچنین یک اورژانس با استقرار ٢١ تخت به‌اضافه دو تخت برای مجروحان حاد، آماده شد. احمدی مسئول بهداری، درباره سایر اقدامات بهداری ازجمله پدافند شیمیایی و گروه‌های تخلیه، چنین می‌گوید:\n«در کنار هر پست امداد یک تیم ش.م.ر. مستقر خواهیم کرد. جهت پوشش جاده‌ها ١٢ موتور سم‌پاش (خنثی‌کننده سیار) برای ش.م.ر آماده کرده‌ایم. تیم‌های تخلیه ١٢نفره آماده کردیم که ٨ نفر تخلیه‌گر، دو نفر امدادگر و دراین‌رابطه ٥ موتور با کالسکه در اختیار داریم.»[iii]\nهمچنین استعداد بهداری ازنظر تعداد آمبولانس، ١٣ دستگاه بود که با تأکید فرماندهی به ١٨ دستگاه رسید.\nواحد ادوات مواضع موردنیاز خود را پیش از عملیات در خط و پشت خط آماده کرد. قبضه‌ها در پشت خط استقرار یافتند و مهمات آنها پس از انتقال، با طرح تقسیم در کنار قبضه‌ها قرار گرفت. همچنین قبضه‌هایی که می‌بایست به خط منتقل می‌شدند آماده و مشخص شد.\nوضعیت نیرو و سازماندهی آن در لشکر\nلشکر کربلا پس از عملیات انجام‌نشده هور، ٩ گردان سازمانی داشت (٦ گردان از استان مازندران و ٣ گردان از یاسوج)، اما در تاریخ 19/8/1364، به‌دنبال ایجاد حرکت "راهیان کربلا" حدود ٢٠٠٠ نفر از مازندران اعزام شدند و در اختیار لشکر قرار گرفتند. در تاریخ 25/9/1364 حدود ١٣٠٠ نفر از یاسوج به لشکر اعزام شدند. در این مرحله، لشکر ازنظر نیروی پیاده و کادر و نیز نیروی انسانی واحدها تکمیل بود، باوجوداین، سیل هجوم نیروهای مردمی به‌سمت مناطق عملیات همچنان ادامه داشت.\nدر تاریخ 3/10/1364 در اعزام نیروی دیگری تحت عنوان "راهیان کربلای٢" حدود ٦ گردان کامل به همراه کادرهایی که در طرح "اسامه" انتخاب شده بودند، از استان مازندران به لشکر پیوستند. به این ترتیب برای هر گردان سازمانی یک گردان احتیاط نیز (با همان نام) در نظر گرفته شد و با انتقال کادر از گردان اصلی، گردان احتیاط تقویت گردید. در تاریخ 10/10/1364، در اقدام مشابهی، از یاسوج نیز 3 گردان نیرو تحت عنوان "راهیان کربلای٢" با کادر ناقص به لشکر رسید.\nدرمجموع، در اواسط دی‌ماه 13٦٤، لشکر دارای ١٨ گردان پیاده بود. ضمن آنکه واحدها نیز ازنظر نیرو تکمیل بودند. علاوه‌براین، لشکر تقریباً یک تیپ (شامل 3 گردان منها) زرهی نیز در اختیار داشت.\nقدم بعدی برای آمادگی نیروها پس از مشخص‌شدن سازمان گردان‌ها، آموزش بود. بسیاری از نیروهایی که از قبل در لشکر حضور داشتند، به‌دلیل آمادگی برای عملیاتی که قرار بود در هور انجام شود، کیفیت و آمادگی نسبتاً خوبی داشتند، ولی با تغییر و تحولاتی که پس از آن ایجاد شد، لازم بود این نیروها بار دیگر به‌همراه نیروهای جدید آموزش تکمیلی ببینند.\nاز اوایل دی‌ماه پس از سازماندهی کامل امور، گردان‌ها موظف شدند بدون هیچ‌گونه توجیهی درخصوص مأموریت آینده یگان، آموزش نیروهای خود را شروع کنند. در این دوره آموزشی تدبیر بر آن بود که نیروها درزمینه‌های گوناگون مانند جنگ در کوهستان، دشت و جنگل آمادگی کسب کنند و ضمن آن با آب آشنا شده، با جدیت بیشتری آموزش‌های مربوط به آن را تجربه کنند. در این مرحله، علاوه‌بر آموزش‌های عمومی و تیراندازی با سلاح‌های مختلف، برای تربیت غواص نیز سرمایه‌گذاری شد. مقرر شده بود که به‌طور متوسط از هر گردان ١٠٠ نفر و درمجموع ١٠٠٠ نفر آموزش عمومی غواصی را طی کنند.\nدر آموزش تخصصی ضمن تکمیل فنون غواصی، نیروها با آب جریان‌دار آشنا شدند و حالات متفاوت آب را در جزرومد تجربه کردند. درطول این مدت، آموزش‌های پی‌درپی غواصان به‌طور بسیار فشرده و شبانه‌روزی انجام می‌شد و البته تقویت جسمی و روحی این برادران نیز در مدت آموزش مدنظر قرار داشت. بصیر فرمانده گردان خط‌شکن یا رسول(ص)، دراین‌باره می‌گوید:\n«نیروی غواص شب و روز به آب می‌رفت، ولی هیچ ابراز خستگی نمی‌کرد. درطول آموزش، عده‌ای را مأمور کرده بودیم برای پذیرایی نیروها (عمدتاً غواصان) به آنها عسل، شیرینی و چای می‌دادند و حتی برادران غواص را در شست‌وشوی بدنشان کمک می‌کردند»[iv]\nدر مرحله تخصصی نزدیک به ٣٠٠ نفر غواص خط‌شکن دوره دیدند و در این آموزش‌ها، تاکتیک و روش‌های گوناگونی در بازکردن معبر و یورش به خط مقدم دشمن آزمایش شد.\nدرخصوص موانع خورشیدی‌شکل نیز طبق نظر نیروهای شناسایی، مشکل عمده‌ای وجود نداشت و آنان، عبور از زیر یا لابه‌لای آن را ممکن می‌دانستند. البته، برای ازمیان‌برداشتن این موانع نیز تمریناتی انجام شد و به همین منظور، مقداری مواد منفجره C4 با فتیله‌های مربوط و دیگر لوازم آن تهیه شد که به‌وسیله کیسه‌های مخصوص، در آب حمل می‌شد. درنتیجه تجارب مفید کسب‌شده مشخص گردید که این مواد اگر در محل تلاقی میله‌های خورشیدی کار گذاشته شود و با مقداری گل به خورشیدی چسبانده شود، بهترین نتیجه را درپی خواهد داشت.\nموضوع حفاظت ازجمله اموری بود که فرماندهان و نیروها در همه مراحل آمادگی لشکر توجه خاصی به آن داشتند و با تأکیدها و حساسیتی که فرمانده لشکر دراین‌باره داشت، رزمندگان نیز نهایت تلاش خود را به‌منظور رعایت آن مبذول می‌داشتند. برای هر تازه‌واردی به مقر لشکر، از همان ابتدا رعایت حفاظت امری تعریف‌شده و مشخص بود.\nنیروهای خودی از نبردهای گذشته این تجربه را به دست آورده بودند که باید سه عنصر حفاظت، غافلگیری و فریب را در عملیات علیه دشمن به شیوه‌ای حساب‌شده، دقیق و ابتکاری به کار گیرند تا بتوانند بر بخشی از برتری‌های تجهیزاتی و پشتیبانی‌های جهانی دشمن فائق آیند. در این عملیات، فرماندهان سپاه مصمم بودند از این سه عامل در طراحی و اجرای عملیات نهایت استفاده را ببرند. این موضوع بیش از یک سال قبل از آغاز عملیات در قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا و فرماندهی کل سپاه مطرح شده بود و فرماندهان روی آن کار می‌کردند.\nاز سوی دیگر، دشمن تدابیر پدافندی ویژه‌ای را در سراسر منطقه جنوب به کار گرفته و اقداماتی را در منطقه اروندرود و هور انجام داده بود. در منطقه اروندرود فعالیت دشمن عمدتاً حول محورهای زیر قرار داشت:\n1. احداث و مرمت جاده‌ها و خاکریزها.\n2. مسدودکردن برخی نهرها.\n3. ایجاد موانع و استحکامات.\n4. قطع نخل‌ها و سوزاندن چولان‌ها به‌منظور ایجاد دید و تیر بهتر.\n5. ایجاد سنگر به‌منظور ازدیاد دیدگاه‌های مسلط بر رودخانه.\n6. احداث مواضع توپخانه و پشتیبانی و سکوی شلیک تانک و ضدهوایی.\nدر منطقه هور، از آنجا که ذهنیت فرماندهان ارتش عراق درباره عملیات گسترده معطوف به این منطقه شده بود، فعالیت‌های گسترده و شدیدی را در این منطقه پایه‌گذاری و آغاز کرد. البته، عملیات فریب نیروهای خودی در منطقه هور تأثیری جدی در گسترش فعالیت‌های دشمن و سرمایه‌گذاری و در اولویت قرارگرفتن این منطقه در طرح‌های ارتش عراق برای مقابله با تهاجم نیروهای ایران داشته است.\nبعد از عملیات بدر، اقدامات کارهای مهندسی منطقه عملیات بار دیگر پیگیری و آغاز شد و علاوه‌بر فعالیت‌های گذشته اقدامات جدیدی نیز در دستور کار قرار گرفت و حداقل 500 دستگاه مهندسی به‌طور دائم شروع به کار کردند. به‌تدریج این فعالیت‌ها افزایش یافت، طوری‌که تعداد دستگاه‌های مهندسی در دو ماه قبل از عملیات والفجر8 به ١٢٠٠ دستگاه رسید و ده‌ها جاده، پد، مواضع توپخانه، سیل‌بند، خاکریز، دژ و حوضچه، احداث، ترمیم، تقویت و تعریض شد.[v]\nدر عملیات بزرگ فریب که در منطقه هورالهویزه انجام شد، یگان‌ها مأموریت‌های مجزایی به‌عهده داشتند. لشکر25 کربلا نیز علاوه‌براینکه در هور خط پدافندی داشت، تدابیری را به‌منظور فریب دشمن به کار بست و در محور شط‌علی دست به تحرکات فریبنده و ایذایی زد.\nعلاوه‌بر منطقه هور، عملیات فریب در منطقه چزابه نیز به‌طور جدی درحال پیگیری و انجام بود. در آن منطقه علاوه‌بر فعالیت‌های مهندسی و استقرار یگان‌ها و جابه‌جایی واحدهای رزمی و تحرکات نیروهای اطلاعاتی در معابر و خطوط دشمن و ایجاد معبر در میادین مین و موانع دشمن، در چندین مورد، نیروهای اطلاعاتی عمداً به اسارت نیروهای دشمن درآمدند.\nازجمله اقدامات اساسی که درطول این مدت انجام شد، شناسایی خط و مشخص‌کردن معابر وصولی دشمن بود.\nنیروهای اطلاعات قبل از هر اقدامی می‌بایست درخصوص زمین منطقه، که عموماً شامل جزایر از جاده عرضی به جلو می‌شد، اطلاعاتی کسب می‌کردند و این از مراحل کار آنان به حساب می‌آمد. آنان به اطلاعاتی درباره وضعیت جزیره‌ها در زمان جزرومد، وسعت آنها، موقعیت نهرها، طول و عرض و عمق آنها، تأثیر جزرومد بر نهرها و درمجموع میزان پوشش و قابلیت استتار و اختفا و... در منطقه احتیاج داشتند.\nگام بعدی پس از شناسایی زمین خودی، شناسایی از دشمن بود، که طبق روال معمول، واحد اطلاعات اجرای آن را برعهده گرفت. و این مرحله شامل دو بخش اصلی می‌شد: شناسایی کلی و منطقه‌ای و شناسایی نقطه‌ای. بخش اول شناسایی کلی و منطقه‌ای است.\nدر شناسایی کلی منطقه، دیده‌بانی، وضعیت کلی دشمن را در کل منطقه خط حد ارزیابی می‌کند و با اطلاعات به‌دست‌آمده، نقاط ضعف و قوت دشمن مشخص می‌شود.\nواحد اطلاعات در مرحله دوم از کار خود، شناسایی از دشمن را در دستور کار قرار داد و نیروهایی که در جزایر مختلف حضور داشتند و به‌طور ٢٤ ساعته این عمل را پیگیری می‌کردند، موفق شدند پس از ١٠ روز فعالیت تا سیزدهم آبان‌ماه، ٦ معبر را با علامت‌ها و شاخص‌های مناسب مشخص کنند. معابری که درنهایت مشخص شدند عبارت بودند از:\nمعبر١: سمت چپ مناره مسجدی که در ابتدای شهر قرار داشت.\nمعبر٢: سمت راست اسکله چوبی (سمت راست مناره فوق).\nمعبر٣: سمت چپ اسکله چهارم.\nمعبر٤: حد فاصل اسکله‌های دوم و سوم.\nمعبر٥: سمت راست اسکله اول (روبه‌روی جاده عمومی سمت راست تانک‌فارم‌ها).\nمعبر٦: روبه‌روی نهر بوصدرین (٢٠٠ متر سمت راست جاده عمودی فوق).\nقدم بعدی در این مرحله کار روی معابر بود. به همین منظور، ابتدا نیروهای هر معبر مشخص و سپس موظف شدند ظرف دو الی سه روز از نزدیک معابر خود را ببینند، نقاط قوت یا ضعف معابر را بررسی و نظرات احتمالی خود را اعلام کنند تا درصورت نیاز، جهت تغییر و یافتن معبر مناسب اقدام شود. در همین خصوص، یک شب همه نیروها موظف شدند چولان‌ها را پشت سر گذاشته، از لب رودخانه بررسی را انجام دهند. کار بررسی در اواسط آذرماه انجام شد و نیروها پس از عبور از چولان‌ها در شب (برای اولین بار) که بین ٣٠٠ تا ٥٥٠ متر عمق داشت و فاصله خط مقدم تا رود را پوشانده بود، به لب رودخانه رسیدند و درطول روز با استتار و اختفای کامل بر سر معابر خود به دیده‌بانی پرداختند و شب بعد با استفاده از تاریکی برگشتند.\nتا این مرحله همه مقدمات برای عبور فراهم و زمینه برای اقدام مناسب شده بود. از همین رو، اواخر ماه صفر (بیست‌ودوم صفر مصادف با پانزدهم آبان) عبور از رودخانه آغاز شد. عبور از رودخانه‌ای به عرض بیش از ٦٠٠ متر در شب و نزدیک‌شدن به دشمن که در سنگرهایش کاملاً بر رودخانه مسلط بود، بسیار مشکل و پرخطر می‌نمود و هر آن احتمال اسارت، یا غرق‌شدن در رودخانه وجود داشت، باوجوداین، نیروهای شناسایی با آموزش‌هایی که دیده بودند و با روحیه‌ای سرشار از ایمان کاری ناشناخته و پرخطر را آغاز کردند.\nدر شب اول، فرماندهان از هر ٦ معبر غواص وارد کردند که غواصان یک معبر به‌دلیل انحراف زیاد موفق نشدند معبر خود را بیابند، ولی در ٥ معبر دیگر، غواصان باوجود داشتن انحراف، توانستند با موفقیت در نقطه مشخص، خود را به ساحل دشمن رسانده، بازگردند. هدف اصلی در ابتدای کار، شناخت دقیق نیروها با معابر بود.\nدر شناسایی‌های انجام‌شده توسط منابع مختلف (غواص، دیده‌بانی، عکس هوایی)، اطلاعاتی درباره موانع، مواضع، استعداد، زمین دشمن و رودخانه به دست آمد که به برخی از آنها اشاره می‌شود:\nغیر از مانع اصلی رودخانه که با عرض زیاد، شدت جریان آب، ساحل‌ها، چولان و جزرومد شدید، بین نیروهای خودی و عراقی‌ها فاصله انداخته بود، دشمن در ساحل خود اقدام به احداث موانعی در چند رده کرده بود که البته شکل، عمق و ترتیب موانع در هر قسمت با سایر قسمت‌ها تفاوت‌هایی داشت. به‌طورکلی، رده‌های موانع موجود در ساحل دشمن طبق شناسایی‌های انجام‌شده در معابر مربوط به لشکر به این شرح است:\nرده اول: میله‌های هشت‌پر خورشیدی.\nرده دوم: مجدداً میله‌های هشت‌پر و سیم‌خاردار حلقوی.\nرده سوم: در بیشتر نقاط هشت‌پر و سیم‌خاردار.\nرده چهارم: از رده چهارم به بعد، از نبشی‌های دوطرفه‌ای استفاده شده بود که بین آنها سیم‌خاردار حلقوی وجود داشت.\nرده پنجم: در بعضی مناطق مین هم وجود داشت؛ البته فقط مین منور.\nدرمجموع، دشمن یک رده مین سراسری داشت، ولی در برخی نقاط بین موانع دیگر مین منور بیشتری داشت.\nب) ساحل دشمن\nساحل دشمن در منطقه مربوط به لشکر٢٥ کربلا برخلاف سواحل دیگر رودخانه به‌دلیل وجود شهر و تأسیسات نفتی فاو، چندان پیچیده نبود و فاصله چندانی بین آب و خشکی وجود نداشت. درکل، ساحل بین ٥ الی ١٠ متر گِل‌ولای داشت که اغلب در هنگام جزر آشکار می‌شد. پس از گِل‌ولای، پوشش ساحل را چولان‌ها تشکیل می‌دادند. عمق منطقه چولانی نیز (بنابه دلایلی که ذکر شد) نسبت به سایر مناطق، بسیار اندک و در برخی نقاط حداکثر به ٢٠ تا ٣٠ متر می‌رسید که این مورد نیز فقط در زمان جزر قابل‌رؤیت است و در هنگام مد، آب تا زیر سنگرهای خط اول دشمن را (که پس از چولان‌ها قرار دارد) فرامی‌گیرد.\nج) مواضع ساحلی\nدشمن در ساحلی که مشخصات آن ذکر شد، مواضعی را در سه تا هشت رده ایجاد کرده بود. پس از سیم‌های خاردار و سایر موانع ذکرشده، یک رده سیل‌بند وجود داشت که با وسایل گوناگون ازجمله تنه نخل‌های بریده‌شده منطقه و کیسه‌های شن ساخته شده بود. در نقاط مختلف این سیل‌بند، سنگرهای بتونی مستحکمی وجود داشت که بعضاً چندین متر جلوتر از سیل‌بند واقع شده بودند. غیر از این خط که در خشکی واقع شده بود، مواضع تیربار و کمین‌های موجود روی اسکله‌ها نیز بخشی از مواضع ساحلی دشمن محسوب می‌شدند که به اطراف خود کاملاً مسلط بودند.\nدشمن از اسکله‌های موجود در منطقه برای حضور بیشتر و نظارت دقیق‌تر روی رودخانه استفاده می‌کرد و با احداث سنگرهای متعدد و دیواره‌های ضخیمی که از گونی‌های پر از خاک تشکیل شده بود، نصب سیم‌خاردار از سطح آب ساحل تا روی اسکله (به‌منظور جلوگیری از بالارفتن غواص) و استقرار سلاح و ادوات مناسب، خط خود را استحکام بیشتری بخشیده بود.\nشایان‌ذکر است که در محدوده لشکر٢٥ کربلا، 4 اسکله کوچک و بزرگ وجود داشت که به شکل تی(T) در ساحل رودخانه احداث شده بود. فاصله اسکله‌ها بین ٢٠٠ تا ٢٥٠ متر بود. وجود این اسکله‌ها و ارتفاع زیاد آنها از سطح آب به دشمن اجازه می‌داد که به‌راحتی ساحل را تحت پوشش قرار داده، مانع نزدیک‌شدن هرگونه نیروی مهاجمی به خط شود.\nد) زمین دشمن\nوجود شهر فاو، تأسیسات نفتی و دو جاده مهم فاو ـ بصره و جاده فاو ـ البحار که در این محدوده با هم تلاقی داشتند، به منطقه عملیاتی لشکر اهمیت ویژه‌ای داده بود. زمین دشمن در این منطقه ـ برخلاف سواحل دیگر ـ به‌کلی فاقد نخل بوده، بلافاصله پس از ساحل، شهر و در نقطه‌ای دیگر تأسیسات نفتی وجود دارد.\nشهر فاو که تقریباً 5/3 کیلومتر مربع وسعت دارد، با نظمی خاص احداث شده و دارای خیابان‌های آسفالت و متعددی می‌باشد که بعضاً نهرها را به‌وسیله پل قطع می‌کنند. ساختمان‌های شهر عموماً آجری و دارای اسکلت فلزی هستند. برخی از ساختمان‌ها به‌دلیل استقرار نیرو‌های نظامی با کسیه‌های شن و... تقویت شده بودند. ساختمان‌های ابتدای شهر کاملاً بر خط اول اشراف داشتند و در بعضی نقاط فاصله‌ای از خط نداشتند.\nتأسیسات نفتی و مخازن نفت عراق در دو مجموعه شامل ٢٦ مخزن در امتداد جاده البحار و ٣٠ مخزن در شرق جاده فاو ـ بصره واقع شده که به‌وسیله سیل‌بند‌هایی شبیه به جاده احاطه شده است. دشمن علاوه‌بر مواضع محکم و فراوان در خط، مواضعی نیز در عقبه خود به‌عنوان رده‌های مختلف پدافندی احداث کرده بود که فاقد نیرو بودند. پشت جاده فاو ـ البحار نیز یک خاکریز با موانع وجود داشت. سمت راست جاده عمودی منتهی به سه‌راه ام‌القصر نیز مواضعی به‌طرف خود جاده (جنوب‌شرقی) ایجاد شده بود. جاده‌های فاو ـ البحار و فاو ـ بصره به‌وسیله جاده‌های فرعی به هم پیوند خورده‌اند و نقطه مهم و اصلی چند راه فاو، جاده بصره ـ ام‌القصر است که از جهت عملیاتی نیز اهمیت بسیاری دارد. علاوه‌بر موارد فوق، عراق اقدام به احداث سیل‌بند مستطیلی‌شکل طویلی در جنوب تأسیسات نفتی کرده بود که پایگاه موشکی در انتهای آن قرار داشت و با خاکریزهای متعددی احاطه شده بود.\nهـ) استعداد دشمن\nاستعداد دشمن در منطقه مأموریت لشکر25 کربلا براساس گفته‌های برادر طوسی چنین است:\n«یگانی که از دشمن در منطقه پدافند می‌کرد تیپ١١١ از لشکر٢٦ بود. این تیپ یک گردان تقویت‌شده در خط داشت و در عقب نیز باتوجه‌به وجود شهر و حساسیتی که روی آن داشتند، استحکامات و نیروی زیادی را در شهر داشت. درمجموع، در خط حد عملیاتی لشکر، دو گردان از نیروهای دشمن وجود داشت.»\nسازماندهی، آموزش و توجیه نیروهای گردان‌ها\nدر ماه سوم (اواسط دی‌ماه و اواخر ربیع‌الثانی)، اقدامات شناسایی از معابر و جمع‌آوری اطلاعات مربوط به خط دشمن اعم‌از چگونگی موانع و سنگرها و حضور یا عدم حضور دشمن به اتمام رسیده بود. بنابراین، در مدت زمان باقیمانده تا ماه چهارم (جمادی‌الاول)، همه افرادی که در هر معبر کار کرده بودند (بعضاً به ٥ نفر در هر معبر می‌رسید) به‌عنوان راهنمای شب عملیات در کنار نیروهای خط‌شکن (غواصان گردان‌های پیاده) قرار گرفته تا ضمن کمک در سازماندهی و آموزش نیروها، با روش کار و خلق‌وخوی یکدیگر آشنا شوند.\nاز اقدامات مهم دیگر لشکر، که فرماندهی نقش تعیین‌کننده‌ای در آن ایفا می‌کرد، طراحی مانور لشکر براساس اهداف، مأموریت واگذارشده و توان لشکر بود. مأموریت، دو مرحله آفندی و پدافندی را شامل می‌شد که مرحله پدافند بستگی کامل به نتایج حاصل از مرحله آفندی داشت و تقریباً در جریان عملیات، محدوده و چگونگی آن به‌طور جزئی، مشخص می‌شد. در ادامه، ابتدا مأموریت‌ها و اهداف واگذارشده به لشکر شرح داده می‌شود و سپس با بیان توان و سازمان رزم لشکر به طرح مانور آن پرداخته خواهد شد.\nمأموریتی که در ابتدا به لشکر واگذار شد، حفظ جناح راست عملیات (در محور جنوب خسروآباد) بود که البته پس از تغییراتی که در طرح‌های قرارگاه خاتم انجام شد، لشکر٢٥ کربلا با مأموریتی جدید در اختیار قرارگاه کربلا قرار گرفت. این مأموریت عبارت بود از: شکستن خط در محدوده مجاور شهر فاو، تصرف و پاک‌سازی شهر فاو، تصرف و پاک‌سازی تأسیسات نفتی فاو و ادامه عملیات تا جاده فاو ـ بصره.\nخط حدی که دراین‌باره مشخص گردید، از ٥٠٠ تا ١٠٠٠ متری سمت راست جاده عمودی (تانک‌فارم‌ها) آغاز می‌شد و تا نهری که در سمت چپ شهر قرار داشت و به‌وسیله شاخص‌هایی از داخل اروند و روی زمین، مشخص گردید، ادامه می‌یافت. لشکر عاشورا در سمت راست این محدوده و لشکر ولی‌عصر(عج) در سمت چپ نهر اقدام به مانور می‌کردند.\nتدابیر قرارگاه مرکزی (مأموریت پدافندی)\nطرح پدافندی ابلاغ‌شده در تاریخ 8/11/1364 که به تصویب قرارگاه خاتم و امضای محسن رضایی رسیده بود، به نام "طرح پدافند عاشورایی" (مقاومت تا آخرین نفر) مشهور شد. در این طرح، منطقه عملیات به سه محور عاشورا (جاده شماره١)، محور کربلا (جاده شماره٢) و محور نجف (جاده شماره٣) تقسیم شده و برای هر محور فرمانده و معاونانی از میان مسئولان لشکرها انتخاب و مشخص گردیده بود. در بند دوم نامه ابلاغی فرماندهی قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص) چنین آمده است:\n«مسئول پدافند محور کربلا (جاده شماره٢) برادر مرتضی قربانی می‌باشد و برادر حسین خرازی به‌عنوان معاون اول وی و برادر احمد کاظمی به‌عنوان معاون دوم و برادر رئوفی به‌عنوان معاون سوم وی عمل می‌نمایند.»\nقبل از شرح جزئیات مانور لشکر یادآوری می‌شود که لشکر٢٥ کربلا در این عملیات یک سازمان رزم متناسب ازلحاظ کمی و کیفی داشت. گردان‌های رزمی این یگان در قالب سه محور (تیپ) پیاده و یک محور (تیپ) زرهی سازمان یافته بودند که هر محور، 3 گردان داشت. نیروهای غواصی که جهت خط‌شکنی می‌بایست از آنها استفاده می‌شد، در داخل دو گردان پیاده جای گرفته و در هر گردان بالغ‌بر 4 دسته (یک گروهان به‌اضافه) بودند. این نیروها ضمن سازمان‌یافتن در قالب گردان‌های خود، تحت نظر مستقیم فرماندهی لشکر و سایر نیروهای کادر یگان بودند. (جدول زیر مشخصات محورهای لشکر را نشان می‌دهد.)\nگردان‌های تحت امر\n3. حمزه سیدالشهدا\nاین گردان دارای 4 دسته نیرو غواص است.\nنیروهای این محور از رزمندگان یاسوج بودند و فرمانده محور توانایی و تجربه بسیاری دارد.\n(زرهی ـ مکانیزه)\n1. یک زرهی\n2. دو زرهی\n3. سه زرهی\n4. چهار مکانیزه\nاین محور قبلاً به‌طور مستقل تحت نام تیپ28 صفر در سازمان رزم سپاه قرار داشت که پس از عملیات بدر و به‌دنبال طرح ادغام پیاده با زرهی در لشکر25 کربلا ادغام شد.\nبر اساس اهداف و مأموریت‌های تعیین‌شده برای لشکر کربلا و باتوجه‌به شناسایی‌های انجام‌شده، معابر موجود و عوارض و مشخصات زمین دشمن، طراحی مانور لشکر آغاز شد. فرماندهی لشکر دراین‌باره نقش اصلی را دارد و عملاً طرح‌های ریخته‌شده، در زمان توجیه فرماندهان گردان‌ها درخصوص عملیات، به آنها ابلاغ می‌شد و تنها معاونت لشکر و فرماندهان محورها، موردمشورت قرار گرفته، از نظرهای آنان استفاده می‌شود.\nدرمجموع، باتوجه‌به وجود عوارض متعدد در زمین عراقی‌ها و وضعیت کلی آن، منطقه به چند هدف مستقل تقسیم گردید و مأموریت هریک از آنها به یکی از محورها سپرده شد.\nهدف اول: شهر فاو و امتداد آن تا جاده فاو ـ بصره به‌اضافه خط‌شکنی در محدوده مربوط. این مأموریت به محور (تیپ) ١ واگذار شد.\nهدف دوم: تأسیسات نفتی و تانک‌فارم‌ها (سمت راست شهر) و امتداد آن تا جاده فاو ـ بصره، به‌اضافه خط‌شکنی در محدوده مربوط. مأموریت این هدف به محور (تیپ) ٢ داده شد.\nفاصله بین دو اسکله سه و چهار ، خط حد دو محور (تیپ) در ساحل رودخانه اروند تعیین شد و از جاده‌های فاو ـ البحار و فاو ـ بصره، می‌شد به‌عنوان شاخص‌هایی عمده در تفکیک مأموریت گردان‌ها استفاده شود. همچنین مقرر گردید که در هریک از این دو محور ، یک گردان خط بشکند و دو گردان دیگر به پاک‌سازی و نفوذ و استقرار در منطقه بپردازند. به‌دلیل مشخص‌نبودن مأموریت‌های آتی لشکر ازسوی قرارگاه، نداشتن اطلاعات کافی از عمق زمین دشمن و وجود احتمالات گوناگون در دست‌نیافتن به موفقیت صددرصد در اهداف اولیه، مانور محور سوم به‌طور دقیق مشخص نگردید؛ بنابراین، اقدامات و برنامه‌ریزی‌هایی نیز برای آن انجام نشد. این محور (تیپ٣) بیشتر در احتیاط کلی لشکر قرار داشت و مانور آن براساس وضعیت عملیات طراحی می‌شد.\nمهم‌ترین موضوع در طراحی مانور، که نقطه مشترک هر دو محور محسوب می‌شد، شکستن خط بود. این موضوع از مباحث اصلی و مهمی بود که نه‌تنها فرمانده لشکر با دقت، جزئیات مربوط به آن را پیگیری می‌کرد، بلکه همه نیروهای حاضر در عملیات نیز به آن توجهی خاص داشتند و از چگونگی اجرا و کیفیت آن اطلاع یافته، به‌نوعی با آن در ارتباط بودند. فرمانده گردان‌ها و مسئولان قرارگاه نیز به‌طور فعال دراین‌زمینه شرکت داشتند.\nاز آنجا که در هریک از معابر احتمال دیده‌شدن غواصان در آب، موفق‌نبودن در عبور، لورفتن تک و ... وجود داشت، نیروهای خط‌شکن به دو گروه (یا به‌عبارتی دو موج) تقسیم شدند که گروه اول از نیروهای غواص و گروه دوم از قایق‌سواران تشکیل شده بود. شیوه عبور نیز طبیعتاً برمبنای نتایج کار نیروهای اطلاعات و تعداد معابری که مشخص شده بود، طرح‌ریزی گردید. براین‌اساس و باتوجه‌به محدوده مأموریت محورها (تیپ‌ها)، معابر یک تا چهار به گردان امام محمدباقر(ع) (محور1) و معابر پنج تا هشت نیز به گردان یا رسول (محور (تیپ) 2) واگذار شد و فرماندهان این گردان‌ها در حدود یک ماه قبل از عملیات درخصوص این مأموریت توجیه شدند و آموزش، سازماندهی و سایر آمادگی‌های لازم را براساس معابر محول‌شده به گردان خود و مانور ابلاغی به گردان، تنظیم کردند.\nپاک‌سازی خط اول دشمن\nپس از شکسته‌شدن خط یا آغاز درگیری، موضوع پاک‌سازی و ادامه درگیری مطرح بود که دراین‌زمینه تصمیم گرفته شده بود از گروهان‌های باقیمانده از دو گردان خط‌شکن استفاده شود. به همین منظور، مقرر گردید که نیروهای این گروهان‌ها سوار بر قایق‌هایشان، آماده درگیری باشند و به‌محض اعلام آغاز درگیری، حرکت خود را به‌سمت دشمن طبق طرح مانور آغاز کنند.\nاقدام بعدی که بلافاصله پس از پاک‌سازی خط باید انجام می‌شد، پاک‌سازی و تصرف شهر فاو در محور یکم (تیپ١) و پاکسازی و تصرف تأسیسات نفتی و تانک‌فارم‌ها در محور دوم (تیپ٢) بود. برای دستیابی به این هدف در هر محور یک گردان در نظر گرفته شد و با دراختیارگذاشتن قایق مقرر گردید که به‌دنبال قایق‌سواران، گردان‌های خط‌شکن، حرکت کنند و از معابر بازشده وارد عمل شوند و بدون درگیری، خط دشمن را پشت سر گذاشته، خود را به اهداف موردنظر برسانند و آن را تأمین کنند. براساس توافق‌های انجام‌شده، گردان مالک از محور یک (تیپ1) مأموریت شهر فاو و گردان مسلم از محور دو (تیپ٢) مأموریت تأسیسات نفتی و تانک‌فارم‌ها را به‌عهده گرفتند.\nدلیل انتخاب گردان مالک برای این مأموریت، نیروها و کادرهای باتجربه در جنگ شهری بود و با ملحق‌شدن نیروهایی که در جنگ شهری تخصص داشتند، این گردان تقویت شد.\nدر ادامه تدابیر و طراحی حرکت در عمق، هدف مهم و اساسی درنظر گرفته‌شده، جاده فاو ـ بصره بود که می‌بایست ضمن پاک‌سازی حد فاصل دو جاده فاو ـ البحار و فاو ـ بصره، تصرف می‌شد.\nمحور یکم (تیپ1) (سمت چپ لشکر) برای این مرحله به گردان امام حسین(ع) مأموریت داد که پاک‌سازی منطقه‌ای حد فصل جاده فاو ـ البحار تا فاو ـ بصره و تانک‌فارم‌های موجود در انتهای آن منطقه را انجام دهد. خط حد این گردان در جناح راست، انتهای سمت راست تانک‌فارم‌ها (روی جاده فاو ـ بصره) و در جناح چپ، دکل رازیت و یا تقاطع جاده فاو ـ بصره با ضلع مستطیلی (خط حد یگان با لشکر ولی‌عصر(عج)) بود.\nهمان‌طور که قبلاً گفته شد، هنگام طراحی مانور برای مراحل نهایی نبرد، احتمالات زیادی در ذهن طراحان عملیات وجود داشت. مانور در این مرحله به توان لشکر در آن موقعیت و میزان موفقیت‌های به‌دست‌آمده در کل منطقه عملیاتی و میزان سرمایه‌گذاری و توان دشمن برای بازپس‌گیری مناطق ازدست‌داده خود بسیار وابسته بود. بنابراین، جز یک ذهنیت کلی و تعیین مشی احتمالی برای این مرحله، کار دیگری نمی‌شد انجام داد. به‌عبارت‌دیگر، طرح‌های مانور برای چنین مراحلی تنها در یک صورت قابل‌اجرا خواهند بود و آن اینکه مراحل قبلی عملیات، کاملاً منطبق با طراحی‌های انجام‌شده پیش رفته باشد و دشمن نیز همچنان در موضعی انفعالی به انتظار اقدامات بعدی ما نشسته باشد.\nنقش واحدهای پشتیبانی رزمی در طرح مانور\nلشکر25 کربلا با قایق‌هایی که در اختیار داشت برای سوارکردن ٤ گردان خود برنامه‌ریزی کرده بود. در تصمیم‌گیری‌ها مقرر شده بود که علاوه‌بر نیروهای موج دوم گردان‌های خط‌شکن، ٢ گردان دیگر که می‌بایست پشت سر خط‌شکنان وارد عمل شوند، هم‌زمان سوار بر قایق شده، با شروع درگیری به‌سرعت خود را به خط برسانند. لشکر برای بقیه نیروها قایقی در اختیار نداشت و برخلاف میل فرماندهی قرار شد پس از بازگشت قایق‌های اول، آنان را به‌مرور به آن‌طرف رودخانه منتقل کنند. فرمانده لشکر باتوجه‌به اندوخته و تجربه‌های گذشته‌اش معتقد بود که حداقل باید به استعداد ٦ گردان، قایق در اختیار داشته باشد تا بتواند هم‌زمان این نیرو را وارد عمل کند.\nطرح تقسیم قایق‌ها در هر نهر به این شکل مصوب شد.\n23 فوتی بدر\nمهندسی ازجمله واحدهایی است که در بحث مانور به‌خصوص درزمینه پدافند، جایگاه ویژه‌ای دارد و در این عملیات، این اهمیت به‌دلیل نقش این واحد در عبور امکانات از عرض رودخانه به‌مراتب بیشتر شده و درمجموع بخش مهمی از مباحث را به خود اختصاص داده بود.\nواحد مهندسی موظف شده بود که هنگام پدافند، جناح راست عملیات لشکر (سمت راست جاده عمودی) حد فاصل جاده فاو ـ البحار تا جاده ام‌القصر را خاکریزی کرده، استحکامات لازم اعم‌از کانال، مواضع استقرار نیرو (سنگرهای متفاوت و متعدد) و... را در آن احداث کند. همچنین براساس احتمالات، خاکریزهای دیگری در مواضع مختلف در نظر گرفته شد که مسئولان مهندسی درخصوص آنها توجیه شده بودند.\nازجمله مأموریت‌های این واحد هنگام عبور از اروند، انتقال وسایل سنگین، احداث پل با کمک مهندسی قرارگاه و... بود. علاوه‌بر این امور، اقداماتی هم در سواحل دور و نزدیک به این واحد واگذار شده بود.\nواحد مهندسی با هماهنگی جهاد سازندگی فارس، دستگاه‌های موجود خود را برمبنای مأموریت‌های محول‌شده سازمان داد و گروه‌بندی کرد. کل موجودی واحد مهندسی لشکر، ١٠ دستگاه بلدوزر و ٩ دستگاه لودر بود که این موجودی به‌اضافه دستگاه‌های جهاد فارس در 5 گروه مهندسی به‌منظور اجرای عملیات خاکی (احداث خاکریز) در جناح راست عملیات و سایر فعالیت‌ها در منطقه دشمن سازماندهی شد.\nطرح آتش که شامل توپخانه و ادوات می‌شود، به‌منظور پشتیبانی نزدیک و دور از عملیات، تهیه شد.\nتوپخانه لشکر25 کربلا تعدادی توپ١٥٢ م.م. در اختیار داشت که در این عملیات، تعدادی از توپ‌های ارتش نیز به لشکر واگذار شد. لشکر25 کربلا با دراختیارگرفتن قبضه‌های مأمور از ارتش و آماده‌کردن توپ‌های خود، یک اتاق تطبیق آتش مشترک تشکیل داد که مجموع قبضه‌های تحت اختیار این لشکر عبارت بود از:\nباتوجه‌به وضعیت منطقه و نزدیک‌بودن عقبه‌های دشمن، پیش‌بینی می‌شد که از ادوات به‌گونه‌ای مؤثر و مناسب استفاده شود. واحد ادوات علاوه‌بر پشتیبانی نزدیک عملیات، می‌توانست با حجم آتش مناسبی وارد میدان شود و حتی در دفع پاتک نیز به‌طور فعال و مؤثر عمل کند. علاوه‌بر این امور، مأموریت ویژه‌ای در این عملیات به واحد ادوات واگذار شد و آن کمک در شکستن خط به‌وسیله آتش است.\nاستعداد واحد ادوات در این عملیات به شرح زیر می‌باشد:\nطرح نارالله، استقرار آتش در خط\nهمان‌گونه که ذکر شد، یکی از ویژگی‌های این حرکت برنامه‌ریزی و استقرار سلاح‌های مناسب جهت اجرای تیر مستقیم و کمک به شکستن خط بود. استقرار این سلاح‌ها در خط، بیشتر به‌دلیل احتمالاتی که در شکسته‌نشدن خط وجود داشت، برنامه‌ریزی شد و پیش‌بینی گردید که اگر دشمن غواصان را در وسط رودخانه مشاهده کرد و تک به‌نوعی لو رفت، با اجرای آتش پرحجم به‌هرترتیب خط شکسته شود و حتی درصورت موفقیت نیروهای غواص، با آتش سنگین، به آنان کمک شود. برای اجرای این مأموریت که عمدتاً برعهده ادوات بود، تانک‌هایی از واحد زرهی و قبضه‌هایی از واحد پدافند هوایی نیز در نظر گرفته شد که با حضور خود به کیفیت آتش می‌افزودند. درمجموع باتوجه‌به خط پدافندی ساحل اروند که در اختیار لشکر بود، جهت انتقال سلاح و تجهیزات[vi] به نقاط مشخص‌شده به ترتیبی که در جدول فوق آمده است:\nتانک (جهت تیر مستقیم)\nجزیره سلیمان‌خاطر بین نهر سعدونی و رفیه\nجزیره شهید قلی‌زاده بین نهر سن و حیمه\nجزیره شهید دستغیب بین نهر حیمه و بوفلفل\nجزیره ابوطالب بین نهر بوفلفل و بوصدرین\nجزیره شهید امیر بین نهر بوصدرین و خجسته\n3 و یک تانک احتیاط\nدرطول جلسات توجیهی فرماندهی جهت هدایت آتش، مأموریت مسئولان و خدمه این سلاح‌ها چنین تعیین شد:\n١. درصورتی‌که دشمن، غواص‌ها را مشاهده کرد، اجرای آتش شود تا غواصان بتوانند زیر این آتش، خود را به خط برسانند و خط را بشکنند.\n٢. درصورت موفقیت غواصان، آنان را با اجرای آتش تیر مستقیم روی سنگرهایی که مقاومت می‌کنند، یاری دهند.\nجدول زیر تجهیزاتی را که در احتیاط و عمل کلی عملیات در اختیار فرمانده لشکر بود نشان می‌دهد.\nاحتیاط و عمل کلی در اختیار فرمانده لشکر\nواحد پدافند علاوه‌بر اجرای مأموریت در طرح نارالله موظف شده بود که حتی‌الامکان پوشش آسمان منطقه محول‌شده به لشکر را نیز به‌عهده بگیرد. استعداد این واحد عبارت بود از: ٥ قبضه موشک‌انداز سهند، ٤ قبضه توپ٥٧ م.م، ٦ قبضه 5/14 (چهارلول)، ٥ قبضه 5/14 (دولول)، ٣ قبضه 5/14 (تک‌لول)، ٦ قبضه ٢٣ م.م.\nاین واحد با استعداد 3 گردان (منها) تانک و یک گردان مکانیزه که مجهز به خشایار بود، درمجموع ٣٢ دستگاه تانک و ١٠ یا ١١ دستگاه نفربر پی.ام.پی. و خشایار در اختیار داشت که علاوه‌بر شرکت در طرح نارالله و برنامه‌ریزی به‌منظور اجرای تیر مستقیم در ابتدای عملیات، مأموریت یافته بود که پس از آغاز عملیات، یک گردان تانک خود را عبور داده، ضمن شرکت در عملیات، بیشتر در پدافند شرکت کند.\nبعدازظهر روز هجدهم بهمن‌ماه 1364، از ساعت 14:50 دقیقه، مرتضی قربانی فرمانده لشکر25 کربلا، در مقر تاکتیکی لشکر جلسه‌ای برگزار کرد و تا بعد از نماز مغرب و عشا، به‌ترتیب، همه مسئولان و فرماندهان رزمی و خدماتی و پشتیبانی لشکر را در جلسه فراخواند و ضمن اخذ گزارش آخرین وضعیت عملکرد و آمادگی یگان‌ها، دستورات و راهنمایی‌های جدید مرتبط به هر یگان را ـ باوجود اینکه درطول جلسات و بازدیدها و ضرورت‌های کاری به آنان یادآوری می‌کرد ـ در این جلسه به‌طور جامع، کامل و پیوسته به آنها ابلاغ و اعلام کرد که کارها باید در نهایتِ دقت، سرعت، غافلگیری، حفاظت و دلسوزانه انجام شود.\nهمچنین در روز بیستم بهمن‌ماه (آخرین روز)، فرماندهی عملیات جلساتی را با مسئولان محورها برگزار کرد و از آنها خواست که مشکلات و مسائل احتمالی خود را بیان کنند که مشکل خاصی بیان نشد و بار دیگر فرماندهان محورها و گردان‌ها آمادگی صددرصد خود را به فرمانده عملیات اعلام کردند.\nادامه جلسه به بررسی مانور گروهان‌های گردان حمزه سیدالشهدا(ع) سپری شد و مرتضی قربانی با هریک از فرمانده گروهان‌ها با استفاده از عکس هوایی و نقشه به بحث و گفت‌وگو پرداخت و در انتهای جلسه جمع‌بندی زیر را بیان کرد:\n«باید با قدرت هر چه تمام‌تر و همه توان خود در این عملیات وارد شویم. اگر توانستیم تانک‌هایمان را وارد می‌کنیم و اگر نتوانستیم، باید خدمه‌های ما سوار تانک‌های عراقی شوند و در اینجا بجنگند! باید تمام توانمان را در اینجا بگذاریم تا ان‌شاءالله اهداف خودمان را بگیریم. توجه کنید، به‌طورکلی باید هدف لشکر را بگیرید، این یک خیز است و ان‌شاءالله اگر این را گرفتیم، باید محکم این خط را تثبیت کنیم و به‌طرف هدف‌های دیگر که به‌احتمال‌قوی سمت ام‌القصر می‌شود، برویم. باید به یاد داشته باشید که برای بچه‌ها و فرمانده دسته‌ها توضیح دهید تا توجیه شوند.\nدرمورد مسئله حفاظت، بچه‌ها باید دقت کنند که اگر خدای‌ناکرده کسی اسیر شد و حتی دست و پایش در اینجا افتاد نباید اسم یگان را لو دهد! درحال‌حاضر، دشمن و رادیوهای بیگانه تصور می‌کنند که لشکر کربلا در اطراف چزابه است و لذا نباید اسم یگان را در اینجا ببرید! باید بچه‌ها را توجیه کنید که اگر [اسیر شدند و] ناخن آنها را هم کشیدند، به‌هیچ‌وجه نباید اسم یگان را ببرند! باید بدون استثنا همه بگویند که از تیپ کوثر هستیم.»\nباید سرعت عمل، هماهنگی و پاک‌سازی انجام گیرد. فرمانده گروهان‌ها نسبت به مانور یکدیگر توجیه شده‌اند تا اگر خدای‌ناکرده برای گردان مسلم یا گردان یارسول(ص) مسئله‌ای پیش آمد، گردان مسلم بتواند هدف گردان دیگر را تأمین کند، گردان حمزه هم همین‌طور است و بعد هم تیپ یاسوجی‌ها ـ ان‌شاءالله ـ این کارها را می‌کنند. برادرها هر چقدر کار دارند ان‌شاءالله تمام کنند. جلسات خود را بگذارید که برادر ما آقای کمیل از فرماندهی با آقای عمرانی می‌آیند و بر کلیه کارهای اینجا نظارت می‌کنند؛ امشب باید همه قایق‌هایتان آماده باشند، باید همه وسایل خود را جمع کنید و داخل قایق‌ها بچینید. فرمانده گردان مسلم باید قایق‌های گردان خود را به‌طرفی که می‌خواهد وارد بشود در جلو بگذارد و سازمان بدهد.\nباید سکان‌دارهای خودتان را توجیه کنید. باید سکان‌دار و راهنما برای هر قایقی بگذارید تا قایق را هدایت کند. معبر ٦، ٧ و ٨ خصوصاً روی معبر ٧ بیشتر سرمایه‌گذاری کنید. برادرهای زرهی، تانک‌هایی که در این ساحل است، باید هدف‌های این اسکله‌ها اگر ماند شما به‌موقع منهدم کنید، باید بچه‌ها زیاد توجیه شوند. ساختمان‌های بلندی که در منطقه است، اگر خدای‌ناکرده در جایی ماند، آتش کنید. ان‌شاءالله اگر خط شکست. باید بالای ساختمان‌ها را بزنید، باید به‌موقع اسکله‌ها را بزنید، وقتی آتش مستقیم روی تانک اجرا می‌شود، وحشت زیادی به دشمن وارد می‌آورد؛ در روی اینجا آتش منحنی اجرا کنید. به‌خصوص آقای میرزایی که تانک‌هایش روی سکوهاست، باید روی اینجا اجرا کند.[vii]\nشرح عملیات لشکر 25 کربلا\nشب اول عملیات (شکستن خط، پیشروی در عمق و تصرف اهداف)\nدر ساعت ١٧:00، نامه‌ای ازسوی قرارگاه کربلا، به‌دست مرتضی قربانی رسید که در آن نام عملیات و اسم رمز آن اعلام شده بود. طبق این نامه، نام عملیات "نصرالمسلمین" و رمز آن "یا فاطمة‌الزهرا(س)" اعلام شده بود. قبل از آن نیز برادر غلامپور فرمانده قرارگاه کربلا، به‌طور حضوری، ساعت شروع عملیات را 00: ٢٢ اعلام کرده بود.\nقبل از ساعت ١٩:00، تماس‌های تلفنی پی‌درپی آغاز شد و موضوع اصلی پیگیری در این تماس‌ها حرکت غواص‌ها بود. فرماندهان محورها (تیپ‌ها) در تماس‌هایشان با مرتضی فرمانده لشکر، آمادگی کامل خود را اعلام کردند و از طرف دیگر، قرارگاه نیز برای ایجاد هماهنگی در حرکت غواصان به‌طور مرتب با وی تماس می‌گرفت. اکثر غواصان در محورهای مختلف از بعدازظهر با پوشیدن لباسهایشان و خوردن غذایی به‌طور سرپایی، آماده شده بودند و با نزدیک‌شدن غروب آفتاب، راهی خط مقدم شدند، به‌طوری‌که تا قبل از ساعت ١٩:00 همگی به خط مقدم رسیدند.\nدر ساعت ٢٠:١٠، برادر کمیل قائم‌مقام فرماندهی لشکر، که همراه با غواصان معبر٦ بود، با مراجعه به مقر محور دو [تیپ2] موفق به تماس با فرماندهی لشکر شد. وی در این تماس اعلام کرد که غواصان معابر ٥ و ٦ را راهی آب کرده است. باتوجه‌به اینکه ساعت از 00:٢٠ گذشته بود، به‌هرترتیب تصمیم به رهایی غواصان در آب گرفته شد و فرمانده عملیات با تماس‌های مکرر از محورها (تیپ‌ها) خواست که با فرستادن پیک، غواصان را راهی آب کنند.\nتیراندازی دشمن قبل از عملیات\nقبل از آغاز عملیات، دشمن اقدام به تیراندازی و اجرای آتش کرد. به‌دنبال آن، تعدادی منور نیز در آسمان روشن شد. همه چنین می‌پنداشتند که تک لو رفته و عملیات آغاز شده است. برادر عمرانی در تماسی ضمن دادن این خبر، از شروع درگیری سخن می‌گفت. برادر کسائیان نیز اعلام کرد که در محور آنان، دشمن اجرای آتش می‌کند. در این لحظات مرتضی قربانی با حفظ خونسردی از سنگر خارج شد و با رفتن به روی سنگر و مشاهده وضعیت، به این نتیجه رسید که وضعیت عادی است؛ بنابراین، از فرماندهان محورها (تیپ‌ها) خواست که در کنار اروند، تیراندازی با تفنگ ژ٣ را ادامه دهند تا دشمن اطمینان یابد که ایرانیان همچنان در حالت پدافندی به سر می‌برند.\nدر این وضعیت، در تعدادی از معابر، غواصان به ساحل دشمن رسیده و خود را در لابه‌لای چولان‌ها پنهان کرده بودند و بعضاً نیز مشغول عبور از رودخانه بودند. آذردین‌نیا مسئول اطلاعات معبر٨، در مصاحبه‌ای در تاریخ 6/1/1365، این لحظات را چنین توصیف می‌کند:\nهمین‌که به ساحل دشمن رسیدیم، یک‌مرتبه عراقی‌ها با دادوفریاد که کاملاً وحشت[زدگی] از صدایشان مشهود بود، همدیگر را صدا کرده و سنگرها را به‌سرعت پر کردند و بلافاصله شروع کردند به تیراندازی و ریختن آتش. ما درست نزدیک [ضدهوایی] دولول بودیم که به‌طور مداوم می‌زد. تیربارها شلیک می‌کردند. با آرپی‌جی١١ شلیک می‌کردند. پنج سنگر جلوی ما بود که دائم تیراندازی می‌کردند. ما هم زیر سنگرها خوابیده بودیم؛ یعنی موانع خورشیدی را پشت سر گذاشته بودیم. وقتی آتش شدید شد، بچه‌ها گفتند شروع کنیم، ولی به فکر من رسید که این نمی‌تواند (نشانه) عملیات باشد، چراکه ازطرف خودی، آتشی نبود.»*\nدرنهایت، با خودداری نیروها از واکنش نشان‌دادن به اقدام عراقی‌ها، پس از دقایقی، آتش دشمن قطع و منطقه آرام شد. آذردین‌نیا در ادامه مشاهدات خود می‌گوید:\n«پس از قطع آتش، سنگرها خالی شد و با شنیدن سروصدای عراقیان و شوخی و خنده آنان احساس کردیم که دشمن مطمئن شده خبری نیست.»[viii]\nلحظاتی پس از ساعت 00:٢٢، فردی که مشخص نبود به چه صورت موفق به یافتن سنگر فرماندهی لشکر در آن تاریکی شده است، وارد سنگر شد. وی حامل بسته‌ای ازسوی فرماندهی سپاه برای مرتضی قربانی بود. قربانی پس از بازکردن بسته با پرچم سبز و معطری که نامه‌ای همراه آن بود، مواجه می‌شود. در نامه ضمن مقدماتی نوشته شده بود: این پرچم گنبد حضرت ثامن‌الائمه امام رضا(ع) می‌باشد و به‌طور امانت به‌دست شما سپرده می‌شود تا آن را روی بلندترین مناره شهر فاو نصب کنید.\nتلاش برای تماس با سایر غواصان ادامه داشت که صدای تیراندازی که از شروع عملیات حکایت می‌کرد، از اطراف شنیده شد. ساعت ٢٢:١٢ بیستم بهمن 1364 را نشان می‌داد. قربانی بلافاصله به همه واحدهای خود اعم‌از توپخانه، ادوات، زرهی و دیگران، دستور شروع عملیات را داد و درپی آن اجرای آتش پرحجم در خط آغاز شد. همچنین از قایق‌سواران در هر دو محور خواسته شد که حرکتشان را آغاز کنند، درحالی‌که هنوز درباره وضعیت غواصان هیچ اطلاع دقیقی وجود نداشت.\nاز سوی دیگر، غواصان به‌محض شروع درگیری و مشاهده تیراندازی‌های شدید ازسمت ساحل خودی، متوجه آغاز عملیات شدند و عملیات را از هر نقطه‌ای که حضور داشتند، شروع کردند.\nباوجود وضعیت مبهم خط دشمن، قایق‌ها در هر محور براساس توجیه قبلی به‌طرف معابر خود حرکت کرده بودند. در تاریکی هوا یافتن معابر بدون راهنمایی غواصان بسیار مشکل بود و غواصان نیز به هر دلیل، علامتی از ساحل مخابره نمی‌کردند.\nدر محور یک (سمت چپ)، بلافاصله پس از آغاز عملیات، نیروهای گردان مالک که سوار بر قایق و آماده بودند، حرکت خود را آغاز کردند و به هر ترتیب خود را به خط رساندند. گردان پس از سازماندهی مجدد (به‌دلیل ازهم‌پاشیدگی موقت و پراکندگی ناشی از عبور) حرکت خود را به‌طرف عمق آغاز کرد. گردان مالک موفق شد تا ساعت 03:00 بامداد در جناح راست شهر، خود را به جاده البحار رسانده، از پیشانی، قسمت عمده شهر را پاک‌سازی کند و باقیمانده نیروهای دشمن را در محاصره قرار دهد.\nبنابراین در طول شب گذشته تا ساعت 9 صبح، لشکر25 کربلا موفق شد ظرف یک ساعت با استفاده از ٢ گردان، خط ساحلی دشمن را شکسته، آن را پاک‌سازی کند. دراین‌زمینه آتش ساحل‌به‌ساحل که تحت عنوان نارالله از آن یاد می‌شد، تأثیر بسزایی در سرعت‌بخشیدن به شکسته‌شدن خط داشت؛ البته، الحاق با جناحین در خط تا صبح طول کشید. روی‌هم‌رفته، در مدت زمان شکستن خط و پاک‌سازی آن، نیروهای لشکر تلفات زیادی را متحمل نشدند و تعداد شهدا درمجموع شاید به 25 نفر بالغ می‌شد که نصف تعداد مجروحان بود.\nگردان مالک شهر فاو را تا اندازه‌ای پاک‌سازی کرده و فقط چند قرارگاه و فرماندهی دشمن در حد تیپ و گردان باقی مانده بود که پاک‌سازی آنها پایان نیافته و درگیری در آنها همچنان ادامه داشت. هم‌زمان، گردان مسلم نیز تانک‌فارم‌ها و شهرک را کاملاً پاک‌سازی کرده و در حاشیه جاده فاو ـ البحار استقرار یافه بود و فقط یک مقر گردان عراقی روی این جاده مانع از الحاق دو گردان فوق شده بود.\nگردان‌های امام حسین(ع) و حمزه باوجود تأخیری که در انتقالشان وجود داشت، موفق شدند عملیات خود را به‌طورکامل انجام داده، به اهدافشان دست یابند. انتقال نیروهای محور سوم (تیپ٣) لشکر باتوجه‌به مشکل کمبود قایق با تأخیر انجام شد و حرکت این محور به روز کشید. درنهایت نیروها در خاکریز مورب وسط مستطیلی متوقف شدند. موضوع مهم، الحاق با جناحین بود. در محور راست، پس از تلاش فراوان و حرکت به داخل محدوده لشکر٣١ عاشورا، الحاق نسبی انجام شد. لشکر31 فقط تا جاده البحار پیشروی کرده بود. در جناح چپ باوجود پیشروی بیش از حد گردان‌ها، هنوز الحاق با لشکر٧ ولی‌عصر(عج) انجام نشده بود.\nدرمجموع، لشکر به ٨٠ درصد از اهداف خود دست یافت؛ در جناح راست تا جاده فاو ـ البحار پیش آمده و با لشکر عاشورا الحاق کرده و سپس به‌طرف راست، خط تشکیل داده بود. از حرکت لشکرهای دیگر در جناح راست خبری در دست نبود و فرماندهی نیز چندان به آن اهمیت نمی‌داد. در محور ام‌القصر و فاو ـ بصره دشمن حضور داشت و از آنجا که رزمندگان با سرعت به اهداف خود رسیده بودند، عراقی‌ها هیچ‌گونه تصوری از وضعیت حضور نیروهای ایرانی نداشتند؛ بنابراین، ایفاهای حامل تدارکات یا نیرو بدون اطلاع از حضور نیروهای خودی ازطریق جاده‌های بصره و ام‌القصر به‌طرف فاو حرکت می‌کردند و بدون هیچ مشکلی در دام نیروهای خودی افتاده، منهدم می‌شدند. این امر موجب شد که ارتش عراق در این محور متحمل تلفات و خسارات فراوانی شود.\nدر محور چپ، الحاق با لشکر ولی‌عصر(عج) درطول خط انجام شد، اما الحاق اصلی موردنظر در دو جاده فاو ـ بصره و فاو ـ البحار، همچنان باقی مانده بود. تعداد تلفات طبق آمار تقریبی که فرمانده گردان‌ها ارائه کردند، تا صبح روز اول عملیات، حدود ٧٠ شهید و ١٧٠ مجروح بود.\nادامه عملیات لشکر25 کربلا در روز اول\nوضعیت بیان‌شده تقریباً موردرضایت فرماندهی بود؛ از همین رو، در ساعت 9:30 روز 2١ بهمن 1364، فرمانده لشکر خود وارد منطقه عملیاتی شد. در منطقه، درگیری‌ها همچنان ادامه داشت و نیروها برای تکمیل اهداف و تحکیم مواضعی که تصرف کرده بودند، جنگ را ادامه می‌دادند. در فاصله بین گردان مسلم و مالک روی جاده فاو ـ البحار، یک یا دو ساختمان که احتمال می‌رفت پاسگاه فرماندهی عراق باشد، به‌شدت مقاومت می‌کرد.\nقربانی فرمانده لشکر25 کربلا، با مشاهده ازهم‌پاشیدگی و ضعف دشمن، از گردان‌های مسلم و حمزه خواست که با نیروی اندکی پیشروی را به‌طرف جلو (جناح راست لشکر) ادامه دهند تا لشکر عاشورا بتواند جلوتر بیاید. وی سه موضوع را در مقابل داشت که عبارت بودند از:\n1. تکمیل و پاک‌سازی انتهای مستطیلی و تصرف پایگاه موشکی.\n2. تلاش جهت پاک‌سازی مقرهای دشمن و الحاق با لشکر ولی‌عصر(عج).\n3. ادامه حرکت در جناح راست با کمک سایر لشکرها و رسیدن به کارخانه نمک.\nقربانی در دو مورد اول احساس خطر نمی‌کرد؛ به همین دلیل حل مشکلات مربوط به آنها را به‌عهده گردان‌های عمل‌کننده در آن محورها گذاشت، ولی آنچه که مورد تأکید وی بود و قرارگاه مرکزی خاتم نیز بدان اهمیت می‌داد، ادامه حرکت در جناح راست برای رسیدن به کارخانه نمک بود. این مأموریت در بحث‌های قبل از عملیات از این یگان سلب شده بود، ولی باتوجه‌به وضعیت منطقه، توان لشکر و اهمیت این نقطه راهبردی، فرمانده لشکر بر آن شد که داوطلبانه حرکت در جناح راست را ادامه دهد. به همین منظور، قربانی سنگری در ابتدای ضلع غربی مستطیلی انتخاب کرد و در آن مستقر شد.\nعملیات در شب و روز دوم\nپس از تثبیت وضعیت در روز اول، فرماندهان لشکرهای 25 کربلا، 8 نجف، 14 امام حسین(ع) و ٣١ عاشورا در قرارگاه تصرف‌شده دشمن که مقر فرماندهی عملیات شده بود، جمع شدند و درباره چگونگی ادامه عملیات به بحث و تبادل‌نظر پرداختند. نظر فرماندهان بیشتر این بود که چون دشمن دچار ضعف و پراکندگی و ازهم‌پاشیدگی شدید شده است، بهتر است که عملیات را امشب ادامه دهند و تا جاده شنی سمت راست کارخانه نمک پیشروی کنند.\nروز دوم عملیات که مصادف با بیست‌ودوم بهمن‌ماه بود، در شرایطی آغاز شد که لشکر25 کربلا در جناح راست (به‌موازات جاده عمودی و ارتباطی سمت راست تانک‌فارم‌ها)، خط پدافندی اصلی‌اش را تشکیل داده بود و نیروهایی به استعداد یک گردان نیز به‌طور پراکنده، چهار پنج کیلومتر جلوتر در حد فاصل جاده‌های البحار و بصره حضور داشتند.\nبرنامه‌ریزی برای عملیات در شب و روز سوم\nروز دوم نبرد در ساعت 11:20، بار دیگر احمد کاظمی نزد فرمانده لشکر25 کربلا ـ که در جاده فاو ـ بصره (نزدیکی تانک‌فارم‌ها) حضور داشت ـ آمد و ابزار کرد: «ما در حد فاصل جاده اول و دوم خیلی پیش رفتیم و دیواره کارخانه نمک را می‌بینیم. امشب می‌توانیم تا کارخانه نمک ادامه بدهیم؛ وضع دشمن خراب است، هنوز به آن صورت تانک نیاورده، بچه‌ها با موشک یک ستون ایفا را زدند.»[ix]\nسخنان کاظمی حاکی‌از این بود که لشکر نجف پس از ملاقات با رحیم صفوی، یک گردان را وارد عمل کرده و پیشروی خوبی انجام داده است همچنین نیروهای این گردان تلفات زیادی به دشمن وارد آورده و تا نزدیکی کارخانه نمک از سمت جنوب پیش رفته و مستقر شده‌اند.\nپس از این صحبت‌ها، فرماندهان دو لشکر تصمیم گرفتند که از موفقیت به دست آمده استفاده کنند و در شب پیش از حضور جدی دشمن، خود را به کارخانه نمک برسانند. سپس برادر قربانی در پیامی از گردان‌های یا رسول(ص)، محمد باقر(ع)، مسلم و مالک خواست که ضمن تجهیز و سازماندهی نیروهای خود آماده شرکت در عملیات شوند. در ساعت 13:30، بار دیگر احمد کاظمی و امین شریعتی به محل فرماندهی لشکر آمدند و به گفت‌وگو پرداختند. سپس به مسئولان قرارگاه کربلا نیز اطلاع داده شد تا در این جلسه حاضر شوند. با آمدن غلامپور و محتاج بحث درباره چگونگی ادامه عملیات و بررسی آخرین وضعیت ادامه یافت و به نتایجی رسید. در این جلسه بیشتر امین شریعتی و احمد کاظمی درباره آخرین وضعیت گزارش دادند.\nدر شب سوم، 4 گردان از لشکرهای نجف و کربلا وارد عمل شدند، اما بنابه دلایلی که ذکر خواهد شد، موفقیتی کسب نکردند و صبح عملیات با ترمیم خاکریز بین دو جاده و شکافتن جاده بصره، در مواضع قبلی خود مستقر شدند. از مجموع اظهارنظرهای بیان‌شده درباره عملیات این شب می‌توان دلایل ناکامی یگان‌ها در موارد زیر خلاصه کرد:\n١. نداشتن شناسایی دقیق از منطقه عملیاتی.\n٢. واردکردن نیروی کم به نسبت منطقه عملیاتی.\n٣. ضعف در مانور به‌شکلی که در نظر بود بدون پاک‌سازی در جناحین و فقط با حرکت در محور جاده آسفالت فاو ـ بصره، پیشروی کرده، به کارخانه نمک برسند.\n٤. تسلط دشمن بر منطقه و اجرای آتش پرحجم.\nهمچنین درطول عملیات ضعف شدیدتری در امر تخلیه مجروحان و شهدا مشاهده می‌شد، طوری‌که تعدادی از شهدا و مجروحان (که بیشتر متعلق به لشکر نجف بودند) به جا ماندند. مشابه این وضعیت در تدارک‌رسانی وجود داشت و در بین ساعت 4 تا ٥ بامداد فقط یک دستگاه خشایار به کار گرفته شد.\nبا گذشت 3 روز از آغاز عملیات، نیروها همواره در انتظار برخوردی جدی و محکم ازطرف دشمن بودند، اما باوجود آتش پرحجم توپخانه و کثرت بمباران‌های هوایی، هیچ‌گونه حرکت زمینی قابل‌توجهی در این محور از دشمن مشاهده نشد. این موضوع باتوجه‌به شناختی که در عملیات‌های گذشته از دشمن به دست آمده بود، تعجب همگان را برانگیخته بود.\nاحتمالاً آرایش و شکل نعلی خطوط پدافندی در ایجاد این حالت مؤثر بوده است، چراکه جاده بصره در عمق این نعل قرار داشت و نیروهای خودی در دو سر آن با قدرت ایستاده بودند و طبیعتاً دشمن تا زمانی‌که موفق به حل این مشکل در دو سر نعل نمی‌شد، تمایلی به ورود در این قتلگاه نداشت.\nدر روز سوم، لشکر 25 کربلا با همه نیروهایش به منطقه فاو منتقل شده بود. واحدهای پشتیبانی‌کننده ازجمله تدارکات و بهداری که دو مأموریت اساسی تدارک‌رسانی و تخلیه شهدا و مجروحان را برعهده داشتند، با انتقال نسبی امکانات خود در روزهای دوم و سوم، مراکزی را برای استقرار خود مشخص و آماده کردند. واحد تدارکات با استفاده از ساختمان‌های موجود، بنه‌های موردنیاز را بر پا کرد و امکانات انتقالی و غنائم جمع‌آوری‌شده را در آنها متمرکز ساخت. بهداری نیز با ایجاد پست امداد، یک قدم خود را به خط مقدم نزدیک‌تر کرد.\nعملیات لشکر 25 کربلا در شب چهارم (هجوم به گارد ریاست‌جمهوری)\nدر شب چهارم عملیات تا قبل از ساعت 21:00، گردان امام حسین(ع) با استعداد 180 نفر با راهنمایی برادران کمیل و طوسی حرکت خود را از خاکریز آغاز کرد. گردان ١٤ از لشکر نجف نیز در سمت راست گردان امام حسین(ع) شروع به حرکت کرد. فرمانده گردان امام حسین(ع) که هنگام حرکت اطلاع یافته بود گردان حمزه نمی‌تواند طبق قرار قبلی پیشاپیش آنها حرکت کند، از گروهان دوم خود خواست که به‌جای آنکه در کنار لوله به‌عنوان احتیاط باقی بماند، به‌سرعت خود را به‌دنبال گروهان سوم برساند. این گردان با راهنمایی برادران کمیل و طوسی حدود دو کیلومتر راه‌پیمایی انجام داد.\nگردان امام حسین(ع) از لشکر25 کربلا، دقایقی پس از شروع درگیری با دشمن، در ساعت 23:45، اعلام کرد که روی جاده آمده است. فرمانده لشکر بیش از هر چیز به الحاق این گردان با نیروهای لشکر نجف اهمیت می‌داد. به همین دلیل، از رحیمیان خواست که توان خود را برای حرکت به‌سمت راست به کار گیرد و از کاظمی فرمانده لشکر نجف نیز درخواست کرد که گردان تازه‌نفسی را برای انجام‌دادن الحاق وارد عمل کند.\nپس از گذشت زمان کوتاهی، گردان امام حسین(ع) اعلام کرد که از سمت چپ به سه‌راهی کارخانه نمک رسیده است. با شنیدن این خبر، مرتضی قربانی در تماس با خرازی فرمانده لشکر امام حسین(ع) و جعفری فرمانده لشکر علی‌بن‌ابیطالب(ع)، ضمن اعلام رسیدن این یگان به سه‌راهی، خواهان تسریع در امر الحاق با این گردان شد.\nاز ساعت 00:30 بامداد به بعد، اخباری مبنی‌بر الحاق نیروهای لشکر25 کربلا و ١٤ امام حسین(ع) به فرماندهی داده می‌شد. برقراری الحاق این دو لشکر بدان معنا بود که نیروهای زیادی از دشمن به‌دلیل موفق نبودن لشکرهای نجف و عاشورا در منطقه باقی مانده و محاصره شده‌اند و این موضوع اهمیت بسیاری داشت. بنابراین، همه تلاش نیروها صرف این موضوع شده بود. اما الحاقی که ساعتی پس از نیمه شب از آن صحبت می‌شد، موردتأیید نیروهای لشکر امام حسین(ع) قرار نگرفت. آنها معتقد بودند که نیروی موجود در سه‌راهی (از لشکر25) نیروی غیرمنسجم و پراکنده‌ای بوده است که از گردان خود جدا شده و پرت بوده؛ بنابراین، الحاق به‌طور صددرصد انجام نشده است.\nبا روشن‌شدن هوا، همه نیروهای گردان امام حسین(ع) از لشکر25 کربلا به‌دلیل مسمومیت قبلی شیمیایی چشم‌هایشان دچار ناراحتی شده بود و بعضی از آنها امکان بازکردن چشم‌هایشان را نداشتند. به همین دلیل، این گردان به‌کلی تخلیه شد. به‌دلیل حضور گسترده دشمن در منطقه توان نیروهای خودی در امر پاک‌سازی به‌مراتب افت کرده بود. یگان‌ها نیز از واردکردن نیروهای جدید خودداری می‌کردند.\nمرتضی قربانی در ساعت 0٧:00 صبح (روز چهارم عملیات)، تصمیم جدیدی برای واردکردن نیرو گرفت و یک گروه ویژه را همراه با گروه دیگری از گردان حمزه از پیشانی به‌طرف قرارگاهی که محل مقاومت نیروهای عراقی بود، فرستاد. نیروهای محاصره‌شده عراقی (حدود 3 گردان) در این منطقه به‌شدت مقاومت می‌کردند و این امر موجب تعجب نیروهای خودی شده بود. با تحقیقاتی که انجام شد، مشخص گردید این نیروها از لشکر گارد ریاست‌جمهوری عراق می‌باشند. عراقی‌های محاصره‌شده به‌دلیل آشنانبودن با منطقه و یافتن راهی برای فرار، ساعت‌ها مقاومت کردند و سرانجام پس از گذشت ساعاتی از روشنایی هوا، در حد فاصل دو جاده البحار و بصره و همین‌طور در سمت چپ، با یورش به نیروهای لشکر 17 و 14 درصدد فرار و شکستن محاصره برآمدند.\nبه‌مرور، با فرار بسیاری از نیروهای دشمن، درگیری در دو نقطه قرارگاه‌مانند محدود شد و درنتیجه همه توجه نیروهای خودی صرف این دو قرارگاه گردید. در ساعت 10:30، چند تانک و خشایار وارد میدان شدند که این عمل در افزایش روحیه نیروها نیز تأثیر مثبتی داشت. در این فاصله، نیروهای لشکر امام حسین(ع) موفق به ایجاد شکاف در جاده بصره در مقابل سه‌راهی کارخانه نمک شدند و مشکل این قسمت تا حدود زیادی حل شد. نیروهای باقیمانده دشمن در این منطقه بسیار ضعیف بودند، باوجوداین، پاک‌سازی کامل دشمن تا بعدازظهر طول کشید و این درحالی بود که به‌دلیل حضور دشمن تا این زمان نیروهای خودی موفق به احداث خاکریز نشده بودند.\nفرماندهی جدید در منطقه عملیاتی (محور فاو ـ بصره)\nدر این روز بنابه دلایلی قرارگاه خاتم تشکیلات جدیدی را برای دفاع و تثبیت عملیات انتخاب می‌کند و مسئولیت محور فاو ـ بصره را به عزیز جعفری می‌سپارد. لشکرهای 14 امام حسین(ع)، 8 نجف، 31 عاشورا، 17 علی‌بن‌ابیطالب(ع) و 25 کربلا نیز در اختیار وی قرار می‌گیرند.\nبا آمدن عزیز جعفری به‌عنوان فرمانده محور، ارتباط یگان‌ها با قرارگاه بیشتر از قبل شد، چراکه نیروها به وی اعتماد بسیار زیادی داشتند و از طرف دیگر، حضور فعال وی در هدایت عملیات‌ها و شرکت در هماهنگی یگان‌ها تأثیر مثبتی در پیشبرد امور داشت. برخلاف گذشته، جعفری در این عملیات قرارگاه مشخصی نداشت و همواره در کنار فرمانده یگان‌ها در خط حاضر بود. حضور فعال وی در خط بسیاری از نقاط ضعف گذشته را ـ که بی‌اطلاعی قرارگاه از امور و ناهماهنگی‌های ناشی از آن در بروز آنها نقش داشتند ـ برطرف کرد.\nساعت 17:15، جلسه‌ای با حضور عزیز جعفری و فرماندهان یگان‌ها در یکی از قرارگاه‌های ارتش عراق در کنار جاده فاو ـ بصره تشکیل شد. هدف از تشکیل این جلسه رسیدن به طرحی عملی برای تصرف مجدد سه‌راهی کارخانه نمک بود. در این طرح که درنهایت موردموافقت فرماندهان قرار گرفت، بر پاک‌سازی منطقه از نیروهای عراقی ـ که در چند قرارگاه اطراف سه‌راهی حضور داشتند ـ و احداث خاکریز موردنظر تأکید شده بود. لشکر کربلا وظیفه داشت همراه با لشکر 14 امام حسین(ع) در سمت راست جاده بصره کار پاک‌سازی را انجام دهد و برای لشکر31 عاشورا ـ هنگام احداث خاکریز، تأمین لازم را برقرار کند.\nشب و روز پنجم عملیات (تثبیت سه‌راهی کارخانه نمک)\nمرتضی قربانی قبل از ظهر، ضمن توجیه نیروهای محور٣ (تیپ٣) از آنان خواسته بود تا گردان سیف‌الله را راهی منطقه کنند. این گردان نیز با استعداد چهار دسته ٢٥ نفره در ساعت ٢٢:00 نزد قربانی (پشت خاکریز منتهی به پایگاه) رسیدند. در این نقطه، فرمانده لشکر25 کربلا ضمن بیان وضعیت کلی، از آنان خواست که در وهله اول خود را به نیروهایی که در منطقه مستقر هستند، برسانند.\nدرمجموع، لشکر25 کربلا در شب پنجم عملیات (25/11/64) فعالیت عمده‌ای نداشت. از سوی دیگر، لشکرهای 14 امام حسین(ع) و 17 علی‌بن‌ابیطالب(ع) با گذشت زمان کمی از شروع عملیات موفق شدند در سه‌راهی موردنظر با یکدیگر الحاق کنند و لشکر8 نجف نیز در محور بصره به آنان پیوست. پس از انجام‌شدن این دو الحاق، نیروهای لشکر25 کربلا نیز بدون درگیری جدی در کنار آنان قرار گرفتند.\nهم‌زمان با عملیات و انجام‌نشدن الحاق، لشکر امام حسین(ع) شروع به احداث خاکریز (از جاده البحار به‌سمت جاده بصره) کرد. دستگاه‌های مهندسی نیز از جاده بصره کار خود را آغاز و به‌طرف جاده البحار اقدام به زدن خاکریز کردند و از طرف دیگر با سرعت کمتر در امتداد سه‌راهی مشغول زدن خاکریز بودند و درنهایت با روشن‌شدن هوا، موفق به اتصال آنها به یکدیگر نشدند. لشکر امام حسین(ع) فقط ٢٠٠ متر با جاده بصره فاصله داشت، اما لشکر کربلا فقط یک کیلومتر خاکریز زده بود و این خاکریز در 600 الی 700 متری بالای خاکریز احداثی لشکر امام حسین(ع) قرار داشت. با روشن شدن هوا با تلاش هر دو یگان خاکریز احداثی لشکر کربلا منحرف شده، به خاکریز لشکر امام حسین(ع) وصل شد.\nصبح روز بیست‌وپنجم با احداث خاکریز‌های فوق، همه یگان‌ها پشت خاکریز و مواضع به‌دست‌آمده استقرار یافته، پدافند می‌کردند. لشکر17 علی‌بن‌ابیطالب(ع) در سمت چپ سه‌راهی مستقر شده بود و لشکر8 نجف مسئولیت سه‌راهی و سمت راست آن را برعهده داشت. لشکر25 کربلا نیز به استعداد بسیار اندک، در خط پدافندی قرار گرفت و بیشتر، لشکر14 امام حسین(ع) حد فاصل دو جاده را با ایجاد استحکامات پدافند می‌کرد.\nبرنامه‌ریزی تداوم عملیات برای شب و روز ششم\nبا دستاوردهای جدید یگان‌ها، احمد کاظمی و مرتضی قربانی همچنان عقیده داشتند که هرچه سریع‌تر باید عملیات را ادامه داده تا جاده شنی (سمت راست کارخانه نمک) پیشروی کنند. براین‌اساس، به گردان امام محمد باقر(ع) از محور1 لشکر25 کربلا اعلام آماده‌باش داده شد و مسئولان این گردان جهت توجیه به منطقه فراخوانده شدند. نظر فرماندهان به عزیز جعفری فرمانده منطقه، منتقل شد. وی به‌دلیل اینکه توان لازم را برای این کار کافی نمی‌دانست با این طرح مخالفت کرد و ازطرفی، شوشتری معاون وی معتقد بود که نیروها قادر به نگهداری جاده شنی نیستند.\nبا رایزنی‌هایی که انجام شد، لشکرهای 14 و 25 برای این کار هماهنگی‌های لازم را انجام دادند و درنهایت تصمیم گرفته شد که لشکر14 امام حسین(ع) از سمت راست (جاده البحار) و لشکر25 کربلا از چپ (جاده بصره) اقدام به زدن خاکریز کنند. به همین منظور، جهاد مازندران در اختیار لشکر25 قرار گرفت و برادر کمیل قائم‌مقام لشکر نیز ازطرف فرماندهی مأمور پیگیری این اقدام شد.\nساعت 19:00 با پیگیری و تلاش برادر کمیل، نیروهای جهاد مازندران با امکانات موجود خود به منطقه رسیدند و در صحبتی کوتاه با مرتضی قربانی ابراز کردند که نتوانسته‌اند بیش از دو دستگاه بلدوزر تهیه کنند. احداث خاکریز باتوجه‌به این توان مشکل به نظر می‌رسید. اندکی بعد با آمدن ابوشهاب جانشین فرماندهی لشکر14 امام حسین(ع) و مشاهده این مشکل، وی پذیرفت که کل خاکریز موردنظر را لشکر14 امام حسین(ع) احداث کند. بنابراین، دستگاه‌های دیگر نیز در اختیار وی قرار گرفت و به این ترتیب مسئولیت احداث خاکریز از لشکر25 کربلا سلب شد و فقط پاک‌سازی محدوده‌ای از منطقه به‌منظور تأمین دستگاه‌های مهندسی تنها مأموریت لشکر در شب ششم بود.\nصبح روز بیست‌وششم با احداث خاکریزهای موردنظر، لشکر25 لشکر کربلا عملاً مسئولیتی در خط نداشت، اما با امکانات و آتش ادوات خود سایر یگان‌ها را یاری می‌کرد. ضمن آنکه فرمانده لشکر همچنان در منطقه حضور داشت و بدین طریق با انتقال تجربیات خود و همفکری با سایرین، تأثیر بسیاری در پیشرفت کار داشت.\nجایگزینی نیروهای احتیاط\nمرتضی قربانی روز قبل با اتمام تقریبی مأموریت لشکر از مسئول ستاد خود (برادر نوریان) خواسته بود با انتقال گردان‌های عمل‌کننده به عقب اقدامات لازم را انجام دهد. صبح روز جاری نیز تأکید شد گردان‌های یا رسول(ص)، حمزه، امام حسین(ع)، محمد باقر(ع)، سیف‌الله و مسلم ـ که هریک حداقل دو بار وارد عمل شده بودند ـ به عقب انتقال داده شوند. از سوی دیگر، از روز قبل، برای انتقال سه گردان احتیاط نیز اقداماتی انجام شد و صبح روز بیست‌وششم، گردان مسلم٢ به‌عنوان اولین گردان احتیاط وارد منطقه شد و در خاکریزهای دوم یا سوم (بین دو جاده) استقرار یافت.\nروز هفتم عملیات (آخرین وضعیت لشکر در خط پدافندی)\nصبح روز بیست‌وهفتم (روز هفتم عملیات) مشاهده شد که لشکر14 امام حسین(ع) با موفقیت، خاکریز نیم‌دایره‌ای احداث کرده و درحال ایجاد مواضع پدافندی است.\nپرویزی فرمانده گردان یدالله نیز صبح همین روز با حداکثر 60 نیرو و گردان روح‌الله با 100 نیرو برای رفتن به خط پدافندی اعلام آمادگی کردند. مرتضی قربانی فرمانده لشکر نیز مجموع نیروهای مالک و دو گردان فوق (از یاسوج) را به خط فرستاد. گردان مالک به‌منظور استقرار در خاکریز جدید و دو گردان یاسوج در محور سمت راست جاده آسفالت در کنار نیروهای لشکر نجف مستقر شدند.\nعملکرد لشکر در شب و روز هشتم عملیات (آغاز اقدامات جدی و گسترده دشمن)\nدر شب هشتم عملیات، مرتضی قربانی دو دسته نیرو از گردان سیف‌الله را به‌منظور تأمین و برادر عبدالله از نیروهای فرماندهی لشکر را جهت هدایت دستگاه‌ها مشخص کرد. در این شب، علاوه‌بر 3 دستگاه موجود در لشکر، 2 دستگاه مهندسی دیگر نیز از جهاد نجف‌آباد در اختیار لشکر قرار گرفت. درطول شب، بدون اینکه اشکال مهمی پیش آید، نیروها موفق به احداث خاکریز موردنظر شدند و از آنجا که دشمن در شب فاصله بیشتری نسبت به روز از خط خودی می‌گرفت، این مأموریت به‌راحتی به انجام رسید. البته، لشکر25 کربلا به‌دلیل وجود نیروهای کمین دشمن با درگیری‌های جزئی مواجه شد که به‌طورکلی عامل مؤثری در کندی کار نبودند.\nصبح روز بیست‌وهشتم، گردان‌های مالک و روح‌الله ـ که درمجموع، 150 نفر نیرو داشتند ـ در خاکریز احداث‌شده استقرار یافتند و شروع به ایجاد مواضع کردند. از سوی دیگر، گردان سیف‌الله نیز به‌منظور انتقال‌یافتن به عقب از خط بیرون آمد. گردان مسلم2 نیز همچنان به‌عنوان احتیاط منطقه در خطوط دوم یا سوم مستقر بود. تلاش عمده مسئولان و کادر لشکر متوجه ایجاد استحکامات در خط و تدارک آن بود، چراکه خبرهایی مبنی‌بر احتمال شدت‌یافتن پاتک‌های دشمن در این محور به گوش می‌رسید. محسن رضایی، فرمانده قرارگاه، در ساعت 0٨:00 صبح اطلاع داد که دشمن با استعداد 3 لشکر قصد پاتک دارد. علاوه‌برآن، گزارش‌های دیده‌بانی نیز این اخبار را تأیید می‌کرد. آرایش جدید و تعداد تانک‌های دشمن گویای حرکات احتمالی آنها بود.\nاز ساعت 10:30 صبح، آتش دشمن رو به فزونی گذاشت و به‌تدریج بر شدت آن افزوده شد. هنوز 10 الی 15 دقیقه از شدت آتش نگذشته بود که حرکت عراقی‌ها به‌طرف خط گزارش شد. ارتش عراق با شلیک گلوله‌های تانک از عقب، نیروهای خود را به‌وسیله نفربر به‌طرف خاکریز گسیل کرد، اما از یک‌سو به‌دلیل توجیه‌نبودن نیروهایش و از سوی دیگر، حجم آتش پشتیبانی خودی و روحیه خوب رزمندگان در خط، با تحمل تلفات بسیار و به‌جاگذاشتن تعداد زیادی کشته و مجروح و وسایل زرهی مجبور به عقب‌نشینی شد.\nبا عقب‌نشینی دشمن فرصت دوباره‌ای برای تدارک و تجهیز خط فراهم آمد و رساندن مهمات و تجهیزات به‌خصوص موشک آر.پی.جی. و مهمات آن به‌شدت ادامه یافت. البته، علاوه‌بر سلاح آر.پی.جی. وجود قبضه‌های توپ106 میلی‌متری و تعداد محدودی تانک نیز در حفظ خط مؤثر بود.\nتلاش عراقی‌ها به‌طور مستمر ادامه داشت و باوجود تلفات سنگین، پی‌درپی پاتک می‌کردند و این حرکت مرتب تکرار می‌شد.\nظهر همان روز (روز هشتم)، دشمن بار دیگر با تجدید سازمان و تغییر محور اصلی حمله، اقدام به پاتک کرد که این بار نیز ناکام ماند. درمجموع، در این روز، نیروهای لشکر نجف اشرف، 25 کربلا و امام حسین(ع) پیوسته مورد هجوم عراقی‌ها قرار می‌گرفتند و نیروهای دشمن گاه به‌طور پیاده و حتی با نفربر وارد خاکریز می‌شدند و در جنگ تن‌به‌تن با نارنجک و سلاح سبک به هلاکت می‌رسیدند.\nروز نهم عملیات (توقف و پدافند)\nصبح روز بیست و نهم همه یگان‌ها به‌ترتیب از چپ به راست؛ لشکرهای 8 نجف، 25 کربلا، 32 انصارالحسین(ع) و 14 امام حسین(ع) در خط مستقر بودند. با مشاهده این وضعیت، عزیز جعفری (احتمالاً پس از مشورت با قرارگاه مرکزی هدایت عملیات) نزد نیروها آمد و تصمیم جدیدی را به‌معنای تثبیت خط فعلی اعلام کرد. وی درعین‌حال از فرماندهان لشکرها خواست برای اجرای عملیاتی به‌منظور تأمین خط پدافندی بهتر و شکافتن دیواره کارخانه نمک در همین شب (شب دهم)، آماده شوند. همچنین، خاکریز ناتمامی که نوک نیم‌دایره را به جاده بصره وصل می‌کرد می‌بایست تکمیل می‌شد.\nبراین‌اساس، هماهنگی‌ها و مشورت‌هایی که با احمد کاظمی و مرتضی قربانی شد، مقرر گردید لشکر25 کربلا پاک‌سازی دشمن در محور کارخانه نمک را انجام دهد و ضمن آن دیواره کارخانه را بشکافد و لشکر8 نجف نیز خاکریز موردنظر را احداث کند.\nتثبیت محور فاو ـ بصره\nمانور شب دوم که به‌دلیل بارندگی متوقف شد، درنهایت در شب یازدهم با موفقیت به انجام رسید. پس از احداث خاکریز، دیواره سمت راست کارخانه با تلاش گروه تخریب شکافته شد و آب به جلوی خاکریز روانه گردید. با روان‌شدن آب در این منطقه، عملاً مانع مهمی در مقابل حرکات دشمن ایجاد شد و خط در این محور تثبیت گردید. یگان‌های درگیر در این محور نیز پس از ده شبانه‌روز عملیات، نفسی تازه کردند.\nدر این مقطع، لشکر25 کربلا تنها با دو گردان جندالله و حزب‌الله به‌طور دست‌نخورده حضور فعال خود را در منطقه حفظ کرده بود.\nاین مقاله درپی آن بود که نشان دهد لشکر25 کربلا چگونه پس از یک دوره افول در کارایی و عملکرد درطول سال‌های 1362 و 1363، با ورود فرماندهی جدید از اوایل سال 1364 با ایجاد همبستگی و پیوندهای عمیق در میان کادرهای نظامی و ستادی و پشتیبانی چنان تحول یافت که همان رزمندگان منفعل دوره‌های قبل قبول مسئولیت کرده، سنگین‌ترین مأموریت این عملیات را به‌عهده گرفتند (و تا پایان جنگ نیز به همین ترتیب عمل کردند) و فرمانده کل سپاه پاسداران نیز یک تیپ زرهی و یک تیپ پیاده در اختیار این لشکر ـ که ازنظر کارایی و عملکرد به سطح یگان‌های درجه2 نزول پیدا کرده بود ـ قرار داد و بدین‌ترتیب این لشکر به یگان ویژه ارتقا پیدا کرد.\nبه همین منظور، در بخش اول مقاله، به‌اختصار، سابقه لشکر و مأموریت‌های قبلی آن بیان شده و سپس با ورود به مقطع جدید، مأموریت و منطقه واگذارشده به لشکر ذکر گردیده و حساسیت‌ها و مشکلات آن برشمرده شده است.\nفرمانده لشکر برای اجرای این عملیات بزرگ و حساس باید اقدامات بسیاری باید انجام می‌داد، درحالی‌که نیروها نباید مطلع می‌شدند که این کارها به چه منظوری انجام می‌شود. افراد کمی باید توجیه می‌شدند و افراد بسیاری نباید در جریان امور قرار می‌گرفتند.\nطراحی عملیات اغلب با رده بالاتر و تعداد انگشت‌شماری از فرماندهان لشکر انجام می‌شده و این موضوع نیمی از مقاله را به خود اختصاص داده است.\nدر ادامه مباحث بیان شده که واحدهای یگان در منطقه عملیات یا در عقبه چطور با رعایت حفاظت درحال آماده‌سازی، برنامه‌ریزی و سازماندهی برای اجرای عملیات هستند و فرماندهی لشکر جزءبه‌جزء همه امور را از نزدیک بررسی و کنترل می‌کند.\nعملیات آغاز می‌شود؛ غواص‌ها عبور می‌کنند؛ خط نارالله به کمک می‌آید؛ موج اول حرکت می‌کند؛ خط دشمن شکسته می‌شود؛ موج دوم عبور می‌کند؛ خط پاک‌سازی می‌شود؛ لشکر وارد می‌شود. شهر فاو... تانک‌فارم‌ها... قرارگاه دشمن... پایگاه موشکی... جاده آسفالت اول و دوم... و کارخانه نمک تصرف می‌شود.\nدر بخش آخر مقاله تلاش شده است حاصل این سرمایه‌گذاری مادی و معنوی چند ماهه لشکر به‌خوبی و به‌طور\nملموس بیان شود.\n* یادآوری می‌شود که هوشیاری غواصان و به‌ویژه خدمه قبضه‌های آتش در خط خودی، عامل مؤثری در جلوگیری از واقعه‌ای بود که هر لحظه بیم وقوع آن می‌رفت. درحالی‌که هنوز یک ساعت به موعد مقرر باقی مانده بود، اگر ازطرف خودی نیز آتش شدیدی بیش از آتش پدافندی معمول، در پاسخ دشمن اجرا می‌شد، معلوم نبود چه اتفاق یا اتفاقاتی در دیگر محورهای عملیاتی رخ می‌داد. این امر حیاتی و مهم، موضوعی بود که فرمانده لشکر قبل از آغاز عملیات پیوسته آن را یادآوری و بر آن تأکید می‌کرد.\n[i] سند شماره 144642 مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس: گزیده اسناد عملیات والفجر8، صص 6 و 7.\n[ii] سند شماره 240 مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس: عملیات والفجر8 قرارگاه کربلا (مجید مختاری)، صص 131 – 119.\n[iii] سند شماره 18416/پ ن مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس: لشکر25 کربلا در عملیات والفجر8، (18/11/1364، نوار شماره 184161).\n[iv] سند شماره 18442/پ ن مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس: لشکر25 کربلا در عملیات والفجر8، (11/12/1364، نوار شماره 18442).\n[v] سند شماره 144642/پ ن مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس: پیشین.\n[vi] سند شماره 1159/د مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس: دفترچه ثبت جنگ راوی لشکر25 کربلا در عملیات والفجر8 (داود رنجبر)، ص 37.\n[vii] سند شماره18420/پ ن مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس: لشکر25 کربلا در عملیات والفجر8، (19/11/1364، نوار شماره 18420).\n[viii] سند شماره 18449/پ ن مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس: لشکر25 کربلا در عملیات والفجر8، (6/1/1365، نوار شماره 18449)، داود رنجبر؛ و ـ سند شماره 18450/پ ن مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس: لشکر25 کربلا در عملیات والفجر8، (6/1/1365، نوار شماره 18450).\n[ix] سند شماره 17486/پ ن مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس: قرارگاه کربلا در عملیات والفجر8، (22/11/1364)، مجید مختاری.