Po Jam Informacion i Hsi Stem i A\nUploaded by Haris Azapagic\nVrlo teško je odrediti, posebno danas, šta je najbitnije poznavati iz oblasti IS za menadžere, političare i sve druge korisnike IS. Za sve oblike organizovanja preduzeća, opštine, škole, države… je neophodno dobro poznavati IS da bi oni mogli da opstanu i napreduju. IS mogu pomoći proizvodnim kompanijama da svoje poslovanje jednostavno odvijaju i na udaljenim područjima, da ponude nove proizvode i servise, da iznova oblikuju poslove i radne tokove, i da pronañu nove načine voñenja poslova. Pojmovno odreñenje IS Informacija je općenito obavijest, podatak o nečemu, predana novost ili znanje, to je formalno, kolekcija simbola koji mogu imati odreñeno značenje Podatak je sirova činjenica koja predstavlja neku istinu iz stvarnog svijeta. Pojedinačni podaci sami za sebe znače malo ili nemaju neko značenje. Informacija je interpretacija podatka - pročišćen, organiziran i obrañen podatak u smislenom kontekstu. Informacija je subjektivnog značenja, u kontekstu primaoca, a znanje se gradi na temelju novih informacija koje se nadovezuju na postojeće znanje. Isti podaci mogu biti različito interpretirani od strane različitih ljudi u ovisnosti o njihovom znanju. Kratak primjer različitosti informacije i podatka može biti sljedeći. Supermarketski brojač za provjeravanje prikuplja milione podataka, kao što su identifikacijski broj proizvoda ili cijena svakog pojedinačno prodatog proizvoda. Ovakvi dijelovi podataka mogu biti totalizirani i analizirani da daju potpunu informaciju, kao što je ukupni broj boca deterdženta za posuñe koji je prodat u odreñenoj prodavnici, koje marke deterdženta se najbrže prodaju u toj prodavnici ili u tom području ili koja je ukupna svota potrošena na tu vrstu deterdženta u prodavnici ili čitavom regionu. Sistem je ureñeni poredak meñuzavisnih komponenti povezanih zajedno prema nekom planu za postizanje odreñenog cilja. Sistem općenito – je oblik društvene organizacije (npr. državni), skup dijelova, povezanih općom funkcijom (npr. živčani), skup jedinica, organizacijski ujedinjenih u cjelinu (npr. preduzeće), oblik, način ustrojstva, organizacija nečega (npr. izborni), uslovljen planskim, pravilnim rasporedom dijelova (npr. sistem rada). Komponente sistema jesu njegovi fizički dijelovi, ulazi i izlazi te procesi, njihove pretvorbe i upravljački postupci (planiranje, organizacija, upravljanje i nadzor). Elementi sistema: - Podsistemi: komponente koje pripadaju sistemu - Granica: definiše opseg i domašaj sistema - Okolina: sve što je izvan granica sistema, ali se još uvijek tiče sistema - Ulazi: elementi koji ulaze u sistem iz okoline - Izlazi: elementi koji napuštaju sistem - Okruženja: veze izmeñu sistema i njegove okoline (zaštita, filtri) - Ograničenja: unutrašnji i vanjski faktori koji odreñuju i ograničavaju funkcioniranje sistema. Karakteristike sistema: - organizacija – struktura i poredak, hijerarhijske veze koje odreñuju formalnu komunikaciju i upravljački lanac (npr. vojska, preduzeće) - interakcija – način na koji pojedine komponente sarañuju s drugim komponentama (pr. Nabava s Proizvodnjom, Proizvodnja s Prodajom)\n- meñuzavisnost – jedan podsistem ovisi o drugom (ulaz), da bi mogao funkcionirati - integrisanost – mjera povezanosti komponenti Osnovna uloga informacionih sistema prikazana je na slici.\nOve uloge IS su strukturirane po hijerarhijskim nivoima. Osnovna, i na početku razvoja dominantna uloga je podrška IS poslovnim operacijama (masovna obrada podataka). Viši nivo u razvoju IS je podrška odlučivanju menadžera operativnog i srednjeg nivoa, odnosno MIS (Management Information Systems - menadžment informacioni sistemi, ili IS za podršku menadžmentu), a najviši nivo podrške IS je u ostvarivanju strategijske prednosti preduzeća. Ova uloga se ostvaruje kada se IS uključi kao element strategije preduzeća, bilo u primarnim ili aktivnostima podrške. Svaki od učesnika u lancu stvaranja vrijednosti proizvoda koristi odreñena dostignuća IT, odnosno odgovarajući IS. Na slici 2.2 prikazana je uloga IT u lancu stvaranja vrijednosti u jednom preduzeću.\nOrganizacija: Automatizacija biroa Ljudski resursi: DB o zaposlenima Tehnologije: npr CAD/CAM Nabavka: on-line veza sa dobavljačima\nLogistika ulaza: Automatizov ano skladište\nOperacije: Automatizovano upravljanje procesom\nLogistika izlaza: On-line naručivanje i ulaz naloga\nMarketing i prodaje: Podržana sa IT – analize tržišta\nUslužne aktivnosti: Dijagnosticiranje i servisiranje na daljinu\nSLIKA 2.2 Uloga IT u lancu stvaranja vrijednosti u jednom preduzeću Na taj način, informacioni sistemi postaju jedan od conditio sine qua non uspjeha i opstanka preduzeća u izrazito nestabilnom poslovnom ambijentu.\nInformacioni sistem u tehničkom pogledu može se definisati kao skup meñusobno povezanih komponenti koje skupljaju, procesiraju, bilježe i distribuiraju podatke kako bi pomogle donošenje odluka, koordinaciju i kontrolu u organizaciji. Informacioni sistemi služe i kao pomoć menadžerima i radnicima za analizu raznih problema, kao i veoma korisna pomoć kod izrade novih proizvoda. Takoñer IS sadrži neophodne informacije o ljudima, mjestima i stvarima unutar organizacije ili vanjskog okruženja. Svakoi IS ima tri aktivnosti koje su neophodne da korisnik IS donesi odluke, da kontroliše operacije, analizira probleme, i da kreira nove proizvode ili da daje usluge. Ove aktivnosti su input, procesiranje i output. Informacioni sistem je skup komponenata organizovanih tako da omogućavaju registrovanje, prikupljanje, prenos, obradu, skladištenje, analizu i distribuciju informacija za različite namjene. Prema opštoj teoriji sistema, svaki sistem sadrži elemente na ulazu i izlazu, odnosno inpute i outpute, kao i odgovarajuće upravljanje. Kod informacionih sistema (slika 2.3) upravljanje se ostvaruje preko povratne sprege koja utiče na ulaze, transformacije i izlaze. Uticaj okruženja se takoñe manifestuje na sve elemente informacionog sistema.\nSlika : 2.3.Funkcije u informacionom sistemu\nInformacioni sistemi (IS -Information Systems) mogu se zasnivati na klasičnim rješenjima, koja predpostavljaju korišćenje poslovne dokumentacije (tzv. manuelna obrada informacija), ili rješenjima koja su dijelimično ili potpuno bazirana na primjeni informacione tehnologije. Ova posljednja vrsta informacionih sistema naziva se informacioni sistemi bazirani na računaru, kompjuterizovani informacioni sistemi ili računarom podržani informacioni sistemi. U literaturi, na engleskom jeziku, koristi se pojam CBIS (Computer Based Information System - IS podržan računarom). U ovoj knjizi će se pod IS podrazumjevati informacioni sistemi podržani računarom, odnosno CBIS sistemi. Informacioni sistemi, zasnovani na primjeni informacione tehnologije (slika2.3.) slijedeće komponente: - hardver, - softver, - mreža, - procedure, - metode i tehnike (znanja zaposlenih), sadrže\n- procesi i podaci, - baze podataka i - društveni kontekst.\nInput skuplja neobrañene podatke unutar organizacije ili iz okruženja. Procesiranje je proces koji ove podatke obrañuje i dovodi ih u razumljivu formu. Output prenosi procesirane tj. obrañene podatke ljudima koji će ih koristiti ili aktivnostima za koje će biti od koristi. IS zahtijeva feedback a to je output koji je vraćen odreñenom broju članova u organizaciji da im pomogne da procjene ili isprave fazu inputa.  Iz perspektive Javne uprave, IS predstavlja organizacijsko i menadžersko rješenje bazirano na IT, gdje se nesmije zanemariti i utjecaj okruženja. Da bi u potpunosti razumio IS, menadžer mora razumjeti organizaciju, menadžment, i dimenzije IT u sistemima kao i njihovu moć da se naprave rješenja za dato okruženje.\nU današnje vrijeme IS su integralni dio javne uprave na svim nivoima vlasti. Uistinu neke službe, ministarstva i organizacije bez ureñenog IS nemoguće je da normalno funkcionišu. U svim segmentima organizacijske strukture ključni elementi su: - Ljudi - Strukutura - Operacijske procedure, politika i kultura.\nčine usluge prema svojiom korisnicima odnosno grañanima te. imovina stanovništva. 1. Funkcija Svrha Usluge Finansije Računovodstvo Evidencije Davanje svih neophodnih usluga prema njihovim korisnicima. Radnici koji neposredno rade sa strankama su ti koji daju neophodne usluge. radnici koji raspolažu znanjem (ministri. kao što su. birački spiskovi. računovodstvo kao i razne evidencije grañana (tabela). a radnici koji raspolažu podacima (sekretarice. Standardne operacijske procedure (SOPs) su bitna pravila koja su razvijana duže vrijeme a služe za izvršenje zadataka. finansije. kako zaprimiti neki dokument. 1. Mnogi poslovni procesi i SOP-ovi su ugrañeni u informacioni sistem.2 Primjene IS u organizacijama Slika 2. inžinjeri. Egzistiraju ljudi sa najnižim stepenom obrazovanja do eksperata koji su tu zaposleni i imaju različite funkcije. ilustruje novu vezu izmeñu organizacija i IS. Njena struktura pokazuje izrazitu podjelu rada. i softvera IS. Većina postupaka su unaprijed formulisani i zapisani. kako platiti neki račun ili kako ispraviti pogrešku na računu ili npr. Promjena u jednoj od ovih komponenata traži promjene u drugim.5. ali drugi su neslužbeni. oni utiču na odluke koji će se uvijek i posebno na vrijeme donijeti. knjigovoñe) bave se papirologijom. isplate. Uprave kao i bilo koja druga organizacija zahtjevaju mnogo različitih vrsta vještina i ljudi. … Razne evidencije grañana. Poslovni procesi su definisani ranije. Ova pravila vode zaposlene u različitim situacijama. bazirani su na svojim standardnim operativnim procedurama. odgovornost za sisteme nije prepuštena donosiocima tehničkih odluka. Uspješnii IS danas direktno utiču na to kako menadžeri odlučuju. hardvera. Ova veza postaje kritična kada menadžeri planiraju budućnost. od pisanja i računanja do odgovara na zahtjeve korisnika. bez dobro organizaovanog i uspješnog IS. planiraju i upravljaju njihovim zaposlenim i vremenom sve više.Javna uprava je sastavljena od više nivoa i specijalnosti.1 Uloga IS u organizacijama U današnje vrijeme nezamislivo je da menadžeri uspješno upravljaju i vode organizacije na čijem su čelu oni. BP i telekomunikacija sa druge strane. Zajedno sa menadžerima. odnosno jednostavno rećeno servis grañana Upravljanje finansijskom imovinom Održavanje organizacijskih i finansijskih zapisa –dohodak. pravila i postupaka sa jedne. arhitekte ili naučnici) dizajniraju načine pružanja usluga i same usluge i kreiraju nova pravila ponašanja. Očigledan je rast meñuovisnosti izmeñu poslovne strategije. Glavne funkcije ili specijalizirani zadaci koje obavljaju javne uprave. . Zbog toga.\n3 Tipovi informacionih sistema U savremenom životu javljaju se i različiti interesi.6. Izgradnja i rukovoñenje sistemima danas. 1. savremeni sistemi donose menadžerske promjene (ko ima koju informaciju. skoro svi menadžeri i zaposleni u upravi . menadžment nivo. Prošireni vidici IS Dok su raniji sistemi proizvodili tehničke promjene koje su djelovale samo na nekoliko ljudi u nekoj od organizaciji. a naročito kod povećanja kvaliteta usluga. od koga). Slika prikazuje vrstu sistema koji se nalaze u jednoj organizaciji. Kako se javne uprave kreću prema digitalnim organizacijama. Nikada jedan sistem ne može obezbjediti sve potrebne informacije koje jedna organizacija treba.Uprava Biznis strategija Proceduralne usluge Zavisnosti Softver Hardver Baza podataka Telekomunikacije Organizacija Informacioni sistem Slika 2. U prikazivanju organizacija je podjeljena na strateški nivo. uključuje mnogo veći dio organizacije nego u prošlosti. Slika : 2. proizvodnja (u javnim upravama usluge). nivo znanja i operacioni nivo. pod kojim uslovima. Kako organizacije postaju više «digitalne firme» sistemi se šire na obuhvatanje korisnika usluga. finansije. zatim rezličite stručnosti kod ljudi koji upravljaju organizacijama i sami nivoi organizacione složenosti. Druga promjena u vezi izmeñu IS i organizacije rezultira iz rastućih dometa i vidika sistemskih projekata i aplikacija.5. kada i kako često) i institucionalne «sržne» promjene (koje usluge su dostupne. onda je dalje podjeljen na funkcionalna područja kao što su marketing. ). . davaoca usluga i čak posrednih korisnika (slika 2. sve više i više ovisi o sredstvima i kvaliteti IS na bilo kom nivou organizacije. a samim tim i različite vrste sistema.6. povezani digitalnim informacionim «webom».kao i korisnici i davaoci usluga učestvuju u različitim sistemima uprave. Zavisnosti izmeñu organizacija i informacionih sistema Ako se poveća obim posloa i usluga. što i jeste cilj razvoja IS te povećanje produktivnosti zaposlenih. o kome. 1965). računovodstvo i ljudski resursi (Anthony.\nZa sistem planiranja usluga u nekom vremenskom period služi strateški nivo. Uslužna funkcija generalno ima „uslužni“ sistem na operacionom nivou da zabilježe dnevne usluge i da procesuira zahtjeve za uslugama.7. Nivo znanja dizajnira promotivni prikaz za usluge organizacije. Tabela .4 Globalna konfiguracija sistema IT i usavršavanja u globalnim telekomunikacijama daju internacionalnim firmama fleksibilnost u njihovom globalnom poslovnom dizajnu. Umreženi sistemi su oni u kojima se razvoj i djelovanje sistema dogañaju po integrisanoj i koordiniranoj metodi kroz sve jedinice. prikazuje četiri tipa konfiguracije sistema za globalne poslovne organizacije. Zatim pokažemo kako organizacije koriste ove sisteme za svaku glavnu poslovnu funkciju. . Slika 2. Menadžment nivo sistema prati mjesečnu realizaciju usluga tako što vrši analize i obavještava i davaoce usluga i korisnike usluga o nivou i kkvalitetu datih uusluga. Tipovi informacionih sistema Svaka uspješna i za naše okruženju tipična organizacija ima operacioni nivo sistema. Prvo opisujemo specifične kategorije usluga sistema svakog organizacionog nivoa i njihove vrijednosti u organizaciji. Decentralizirani sistemi su oni u kojima svaka strana jedinica dizajnira svoje vlastite solucije i sisteme gdje nebi bilo mogućnosti razmjene podataka i komunikacije na različitim nnivoima vlasti. Npr.9: Globalna poslovna organizacija i sistemske konfiguracije Centralizirani sistemi su oni u kojima se razvoj i djelovanje sistema u potpunosti dešavaju na domaćoj bazi što bi u javnoj lokalnoj uprovi se dešavalo na nivou općine. 1. nivo sistema znanja.Slika : 2. Dupli (dvostruki) sistemi su oni u kojima se razvoj dogaña na domaćoj bazi ali operacije se predaju autonomnim jedinicama na stranim lokacijama kao komunikacija izmeñu općina. menadžment nivo sistema i strateški nivo sistema za svako funkcionalno područje.\nOvakvi izazovi će zahtijevati od donosioca odluka konstantan pristup novim i relevantnim informacijama te rad u kolaborativnom okruženju. kao što će i stvoriti uslove za donošenje odluka kojima se mogu poboljšati ishodi javnih politika. prikupljanja i dijeljenja znanja. Knowledge Management Research Centre. umjesto jedne. funkcije i poslovne procese. Brudney. Web stranica: http://www..5. J. M. 33. prema principu umreženog vladanja.. ono se općenito smatra procesom kroz koji organizacija stvara dodanu vrijednost akumulirajući «aktivu znanja»2. treba da ima identične aplikacije. Spomenuti prostori za kreiranje znanja mogu biti fizički (poput dvorana. Svakako. Str. Svaka jedinica. važni su faktori koji sudjeluju u stvaranju javne koristi. J. stvaranje znanja kod grañana o prirodi javnih politika i djelovanju tijela vlasti.5 Upravljanje znanjem i informacionni sistemi Pravovremena informisanost.Kao što se može vidjeti na slici gore. doprinijeti će i rastu povjerenja. Public Administration Review Vol. Dobro upravljanje znanjem omogućiti će isporuku kvalitetnijih. umjesto da su ga činile široko dostupnim1. poslovnih procesa i organizacija često zahtijevaju obimnu organizacijsku promjenu. skladištenja i dijeljenja znanja. Neki od ovih sistema. Posebno u donošenju odluka.1 Definicija Knowledge Management-a Iako upravljanje znanjem nema svoju konačnu definiciju. January 2003. 1. Learning Organization in the Public Sector. mreže podupiru ciklus stvaranja. Kantolne organizacije dozvoljavaju svim loklnim jedinicama da zasnuju svoje vlastite sistemske solucije bazirane na lokalnim potrebama ali sa podacima koje su neophodne za funkcionisanje tog i viših nivoa. njihovo spajanje i sudjelovanje što većeg broja nosioca znanja. kratkoročne i dugoročne beneficije ove integracije i odgovarajući nivo finansijskih i organizacijskih resursa. proces akumuliranja ili stvaranja ovakve «aktive znanja». U političkom smislu. lokkalna uprva teži da ima visoko centralizirane sisteme u kojima osoblje za razvoj pojedinačnih „lokalnih“ sistema razvija aplikacije za svoje potrebe. The ABCs of Knowledge Management. uključuje dijeljenje znanja izmeñu zaposlenika. Surmacz. ali i sve važniji internet i drugi oblici računarskih mreža. ide u prilog tome da maksimizacija znanja zahtijeva multiplikaciju zajedničkih prostora za kreiranje znanja. kao i mogućnost uspješnog akumuliranja. pak. odnosno vrijednosti organizacije kroz obogaćivanje njenih naučnih resursa. birokratije su tradicionalno monopolizirale i centralizirale znanje. u vidu kakvih akata ili mjera. potreba za maksimiziacijom znanja. te su ga slale u pravcu prema gore na ljestvici. Menadžeri treba da odrede koji poslovni procesi bi trebali biti integrisani. Istodobno. zahtijeva stvarnu participaciju grañana u javnim pitanjima. jer pružaju naučnu osnovu koja se ostvaruje kroz rad velikog broja organizacija. obuhvataju više od jedne funkcije ili poslovnog procesa i mogu biti spojeni na poslovne procese drugih organizacija. Sistemi integrisanja informacija iz različitih poslovnih funkcija. da podrže ovu integraciju.cio. Brown. M. 63 – Issue 1. L. kako izmeñu aktera u javnom sektoru. kakvo ljudsko društvo u stvari i jest. U organizacijskom smislu. tako i izmeñu javnog i privatnog sektora. Nasuprot tome. 1.com/research/knowledge/edit/kmabcs. odnosno ljudi. i grañanima prilagoñenijih javnih usluga. U jednoj organizaciji postoji mnogo vrsta informacionih sistema koji podržavaju različite organizacijske nivoe. vjerovatno bi tražili jedinstven IS i onda ga reproducirli na sve lokalne uprave i kantone. s druge strane. 2 Santosus M. Entitetski. predvorja za neformalno druženje). javne vlasti će se često morati nositi sa složenim i haotičnim okruženjem. izmeñu vlasti i grañana. IS koji kreiraju tokove informacija i poslovne procese. bez obzira gdje je locirana. Logika. te najvažnije.html 1 .\nposebnih softvera i slično. Podaci i računala. Varga. kao i njihovu integraciju. te prilagoñavati svoje unutrašnje procese konstantno fluktuirajućim zahtjevima klijenata. znanje Znanje je bitno utoliko što pomaže pri donošenju odluka. Bilo da se radilo o predlaganju i izglasavanju zakona. U tom pogledu potrebno je razlikovati ulogu ICT-a u procesu stvaranja znanja. Eksplicitno znanje predstavlja konkretno znanje o kakvoj stvari i sastoji se od formaliziranih principa. . algoritama i sl. i povećanje njihove iskorištenosti. Latentno znanje je znanje koje se nalazi u podsvijesti zaposlenika.pretvaranje informacije u znanje pojedinaca (poput donosioca odluka. Umreženo znanje ponajviše iziskuje adekvatno korištenje tehnologija poput mreža (korporativnih intraneta i ekstraneta povezanih unutar unajmljene infrastrukture ili preko globalne internetske mreže). osjećaja i slično. 2003. procedura. ureñivanje. T.1 Podaci. B. 3 . Web stranica: http://www. kombiniovanje s drugim informacijama. . a znanje ureñen skup informacija koje se odnose na neko područje3. Važno je naglasiti da informacija sama po sebi ne predstavlja znanje. Poslovno računarstvo. informacije.. tj. Umreženo znanje jest pak ono znanje koje kola unutar radne zajednice.1. M. Jedna od najpoznatijih je ono latentno i eksplicitno. kakva je javna uprava. H. Možemo zaključiti da se posao javne uprave uvelike svodi na upravljanje znanjem. koristiti će se u prilagoñavanju usluga mijenjajućim zahtjevima grañana. voñenju evidencija radi regulacije pojedinih društvenih i privrednih sektora. Mogućnost ostvarivanja znanja iz raspoloživih informacija stoga zavisi o njegovom strukturiranju i prikazivanju.5. znanje prikupljeno kroz transakcije s grañanima. kroz neki vid kolaboracije.. Prema različitim autorima. Str 6.Kombinacija – Pretvaranje nedavno stvorene informacije u analogne ili digitalne simbole koji omogućuju prikupljanje informacija. Upravo je umreženo znanje preduslov za što bolje funkcionisanje složenih radnih sredina. 1. diseminaciju. Važan način generisanja znanja predstavlja dobijanje informacija od klijenata. U ovom pogledu koristan je osvrt na sveobuhvatan ciklus upravljanja znanjem: . Varga pritom razlikuje tri pojma: podaci. nepisanih pravila. U kontekstu isporuke javnih usluga.organizacionih jedinica unutar preduzeća/ustanove. uvjerenja.net/pubs/research_papers/tracking03/IntlTrackingRptJune03no2. International Tracking Report 2. postoji više podjela znanja. ili više takvih zajednica. ili donošenju odluka na svim nivoima unutar javne uprave adekvatno raspolaganje i brzina dohvata podataka od ključne je važnosti za njeno uspješno djelovanje. preko kojeg preduzeće može ocjenjivati kvalitetu usluga. kojem je pridodano i umreženo znanje4. privatnih ili javnih organizacija. 4 Riley. voñenju administrativnih postupaka. odnosno informacijama. vlasti te društva u cjelini.electronicgov. te je rezultat dugotrajnog iskustva u pojedinim područjima. Birolla. Čerić V.Internalizacija . Ovakvo se znanje sastoji od običaja. te više različitih preduzeća meñusobno. pri čemu je podatak skup prepoznatljivih znakova na kakvom mediju. rukovodioca projektima). M.Socijalizacija – dijeljenje znanja izmeñu pojedinaca. informacije. urednici. 1998.Eksternalizacija – izražavanje znanja i njeno prevoñenje u razumljive forme koje i drugi mogu razumjeti.pdf. Str 77. informacije i znanje. Zagreb: Znak. informacija subjektivno vrednovana činjenica ili obavijest (koja se sastoji od skupa podataka). Potrebno je napomenuti kako u slučaju da je kontekst rješavanja problema visoko strukturiran (problem se može lako definisati i potencijalna rješenja je moguće Varga. Knowledge Management And Technology. Commonwealth Centre for Electronic Government. .\nintuitivno znanje. postavljaju organizacionu strategiju i alociraju ljudske i finansijske resurse kako bi dobili odgovarajuću strategiju i koordinirali posao.integracije. Promjene u okruženju odnose se na promjene: . standarda i informacionih sistema u užem smislu. Ali menadžeri moraju uraditi mnogo više od oblikovanja onog što već postoji. Menadžment poslovnih sistema mora stalno da iznalazi odgovore u sve turbulentnijem poslovnom okruženju. Posao menadžmenta je da «daju smisao» mnogim situacijama sa kojima se susreće organizacija i formulišu plan kako bi riješili organizacione probleme.poslovanja. razvijati rješenja za širok spektar problema. . U svim promjenama na ulazu u poslovni sistem evidentan je uticaj elemenata informacionih sistema.standarda i . . Operativni menadžment su odgovorni za monitoring dnevnih aktivnosti. Jedan od odgovora je razvoj sopstvene strategije u oblasti : . integracije i automatizacije. . Top menadžment donose dugoročne strateške odluke o tome koje proizvode ili usluge proizvoditi odnosno davati. .informacija i . odnosno. ogledati i u primjeni savremenih informacionih rješenja. Srednji menadžement prezentiraju programe i planove top menadžera. . utoliko će donosioc odluka više koristiti automatizirane sisteme i informacije. 2 INFORMACIONI SISTEMI I MENADŽMENT Menadžeri su ti koji otkrivaju poslovne izazove okoline. a na osnovu strategije informacija. .jednostavno nabrojati). Jedan poslovni IS odražava nade.iskorišćenja resursa. Pritisak konkurencije može se. a posebno u oblasti tehnologije.automatizacije. Kada je kontekst problema nestrukturiran i bez jasnih naznaka o ishodu njegovog rješavanja. takoñe. Menadžerske uloge i odluke razlikuju se na različitim nivoima organizacije. metoda. tada donosioci odluka preferiraju direktno. .10).metoda. Svaki nivo menadžmenta ima različite informacione potrebe i zahtjeve od informacionog sistema.tehnologija. Sve to zahtjeva da poslovni sistem razvije odgovarajuću strategiju čija je jedna komponenta i strategija razvoja informacionog sistema(IS). Savremeno poslovanje karakterišu brze promjene u okruženju i sve veći pritisak konkurencije (slika2. snove i stvarnosti menadžera.informacionih sistema. Svi nivoi menadžmenta moraju biti kreativni.uslova poslovanja.\nali je ključni faktor uspjeha čovjek koji primjenjuje metode. Pri tome se razlikuju tri nivoa uticaja IT (tabela 2. Zbog toga se u literaturi IT posmatra kao dio IS. Pri tome se pod efektivnošću podrazumjeva stepen ostvarenja ciljeva (doing the "right" thing). i softver koji kontrolira organizaciju podataka na medijima. 2. stvaraju preduslovi za brze i pozitivne organizacione promjene i reinženjering poslovanja. a posebno hardver. Sve ove tehnologije predstavljaju pomočna sredstva koja mogu biti podijeljena kroz organizaciju i osnovati informaciono-tehnološku (IT) infrastrukturu. Tehnologija za pohranjivanje uključuje i medij za pohranjivanje podataka. tehnike i procedure u odgovarajućim poslovnim procesima radi obezbjeñivanja poslovnih i širih društvenih ciljeva. operativne sisteme. slika. kao što su magnetni ili optički disk ili traka. sisteme za upravljanje bazama podataka. Svaka oragnizacija mora pažljivo dizajnirati i upravljati ovim infrastrukuturama tako da ima zbirku tehnoloških službi koje su potrebene za posao koje ono želi ostvariti sa IS.1): . Komunikaciona tehnologija koja se sastoji i od fizičkih ureñaja i softvera. povećava transparentnost poslovnih procesa. Hardver se koristi za input. jer se primjenom informacionih sistema stvara pozitivna klima i kultura. softver za mrežu i druge komponente.SLIKA 2. Uticaj informacionih sistema na menadžment je i posredan. a pod efikasnošću mjera korišćenja ulaznih resursa u ostvarivanju izlaza (doing the "thing" right). Informaciona tehnologija (IT . Naime. a zbog značaja IT kod nekih autora se poistovjećuje sa IS. Softver se sastoji od detaljno programiranih instrukcija koje kontrolišu i koordiniraju hardwarske komponente u IS. komunikacione tehnologije.1 Informacioni sistemi i informacione tehnologije Menadžment koristi IT kao jedan od oosnovnih alata da se prilagode nastalim promjenama u razvoju IS. procesne i output akivnosti u informacionom sistemu. Kompjuterska i komunikaciona oprema mogu biti umrežene zbog razmjene podataka. glasa čak i videa. zvuka. što je pogrešno. uticaj informacionih sistema na menadžment je izuzetno značajan. pozitivan i efikasan. povećava se opšti nivo znanja zaposlenih i potreba za integracijom sa okruženjem.10 Razvoj strategija u funkciji promjenama u okruženju Zadatak informacionih sistema je da menadžmentu preduzeća pruži podršku u donošenju poslovnih odluka kojima se obezbjeñuje efektivno i efikasno poslovanje. Značaj IT je evidentan.Information Technology) se odnosi na tehnološki aspekt informacionih sistema. povezuje razne dijelove hardvera i prenosi podatke sa jedne lokacije na drugu. IT infrastruktura brine se o osnivanju platforme na kojoj firma može graditi specifične informacione sisteme.\ndobavljači.2 Uticaj okruženja na menadžment i IS Poslovni sistem je organizacioni sistem u kome se ekonomski resursi (input) transformišu pomoću različitih organizacionih prosesa (processing) u proizvode i usluge (output). supstituti proizvoda. tržišta.11). ekonomiku industrije. specijalizacija tržišta. SLIKA 1. nove ponude. konkurenti. TABELA 2. IT izaziva ključne snage konkurentnosti: kupci. IS i okruženja . Pri tome informacioni sistem obezbjeñuje potrebne informacije za upravljanje ovim organizacionim sistemom (slika 2. diferencijacija proizvoda. .nivo industrije..1 SEGMENTI IT mjenja : proizvode i usluge. NIVO Nivo industrije Nivo preduzeća Strategški nivo 2. IT podržava strategiju preduzeća: vodeća uloga u pogledu minimalnih troškova.strategški nivo.nivo preduzeća i .7 Veza menadžmenta.\npružanja jednakih mogućnosti za stare. pri čemu su različiti intenzitet i faze krize u preduzećima. Promjene društvene odgovornosti preduzeća ogledaju se u čvršćim vezama preduzeća i društva u cjelini. tako da se može reći da su sva preduzeća u krizi. metode i tehnike za unapreñenje poslovanja. . buke.povećanju konkurencije i globalizaciji ekonomije. Tako na primjer. Iako je u mnogim zemljama u razvoju cijena rada i 10 puta manja od cijene rada u industrijski razvijenim zemljama. direct marketing). .sve većim zahtjevima i očekivanjima kupaca. da ih stalno predviña i planira odgovarajuću poslovnu strategiju. . penzionisanih. životinja. .novim pristupom marketingu (tzv.povećanju društvene odgovornosti. prati cijene konkurencije. što se manifestuje : . a time i povećanju konkurentnosti na bazi cijene. . tehnološki razvoj. uključivanjem na INTERNET mrežu preduzeće može da plasira svoje usluge. u ovim zadnjim konkurentnost se postiže višim nivoom primenjene proizvodne i informacione tehnologije i savremenim menadžmentom. .sve većem uvažavanju etičkih zahjteva. . . . a posebno da vrlo brzo dostavi top menadžmentu sve neregularne pojave. .vezama sa državnim organima i političkim strankama.12 prikazan je način podrške IT globalizaciji poslovanja.uvažavanjem privatnosti i etike.unapreñenjem zaštite životne sredine u pogledu zagañenja.ubrzanim tehnološkim inovacijama. hendikepirane.izmjeni strukture i kvalifikacije potrebne radne snage. siromašnih. vegetacije. Ovaj uticaj je izražen u svim preduzećima. .socijalnom i društvenom zaštitom zaposlenih. kritične trendove i primjenom odgovarajućih sistema za podršku odlučivanju da rešenje za strukturirane probleme odlučivanja. Primjenom IS utiče se na sniženje troškova.povećanju složenosti i promjenljivosti poslovnog okruženja. Povećanje složenosti i promjenljivost poslovnog okruženja zahtjeva od menadžmenta da se neprekidno suočava sa ovim promjenamama. IS u ovim uslovima postaje faktor opstanka preduzeća jer omogućava menadžmentu da se fleksibilno ponaša u odnosu na promjene na tržištu. Izmjene poslovnog okruženja ogledaju se u : . Iste konstatacije važe i za uticaj IS na povećanje kvaliteta i fleksibilnosti. drugi pol. parkova. Na slici 2. . U uslovima globalizacije tržišta IS postaje nezamjenljiv faktor za uključivanje preduzeća u svjetske privredne tokove. Konkurentnost na bazi cijene ostvaruje se stalnim tehnološkim inovacijama i izmjenom cijene rada.Uticaj okruženja na menadžment manifestuje se u izmjenama poslovnog okruženja.dopunskim zapošljavanjem maloljetnih. Povećanje konkurencije i globalizacije ekonomije ogleda se u promjeni konkurentnosti na bazi cijene i njenoj evoluciji ka kvalitetu (uključujući i brzo reagovanje na zahtjeve kupaca). itd. .\nb. 4. ES 3. itd. IT zahtjeva povećanje nivoa znanja zaposlenih u razvoju i korišćenju IS.SLIKA 1. u nekim slučajevima višu kvalifikaciju radne snage. a u nekim i nižu zbog automatizacije poslovnih procesa.8 Podrška IT globalizaciji poslovanja Primjena IT zahtjeva i redefinisanje donošenja poslovnih odluka i. U svim ovim aspektima IT omogućuje čvršće veze preduzeća i društva. uopšte. TABELA 2. IS i DB Beži~ . tamo gdje je potrebno Rad sa informacijama Rad sa informacijama se zahtjeva posebne može ostvariti na svakom prostorije mjestu R. trendovi zapošljavanja radno aktivnog stanovništva zahtjevaju sve veću primjenu IT. Doprinos IT većem uvažavanju etičkih zahtjeva ogleda se u raznim sistemima za zaštitu privatnosti i mogućnostima brzog udruživanja ljudi u zaštiti odreñenih etičkih principa (na primjer zloupotrebe dijece). pomoću IT svim zainteresovanim pružaju sve relevantne informacije o raspoloživim radnim mjestima.2). Distr. obrnuto. kom. poslovnih procesa (tabela 2.2 STARI NOVI PRISTUP (PRAVILO) PRISTUP (PRAVILO) Menadžeri donose sve Donošenje odluka je dio odluke aktivnosti svakog zaposlenog Samo eksperti mogu Radnik opšte kvalifikacije realizovati složene može raditi kao ekspert aktivnosti Informacija se može dobiti Informacije mogu nastati samo na jednom mjestu u istovremeno na više jednom trenutku mijesta. uslovima na radu. Tako. IT DSS 2. U . zaradama. na primjer. IT utiče na izmjenu strukture i kvalifikacije radne snage i . 1.\nNeformalni IS oslanjaju se na neodreñena pravila ponašanja. očekivanja i želja kupaca i njihova transformacija u proizvode i usluge ključni zadatak menadžmenta. Ovaki sistemi su veoma bitni za život jedne organizacije. . Formalni IS zasnivaju se na opšte prihvaćenim i fiksnim definicijama podataka i procedura za skupljanje. treba istaći novi tip alijanse. Zahtjevi kupaca postaju sve sofisticiraniji. Jedan od preduslova za njihovo nastajanje. Preduzeća su prinuñena da stalno stvaraju poslovne alijanse sa drugim preduzećima. on radi na osnovu saglasnosti sa prethodno definisanim pravilima koja su relativno fiksina. Zbog toga je utvrñivanje ovih zahtjeva.Total Quality Management). 3 TIPOVI INFORMACIONIH SISTEMA Najjednostavnija i osnovna podjela informacionih sistema je: . što zahtjevaju i standardi kvaliteta i savremeni marketing koncepti. zaposleni u narednom periodu moraju da imaju "informatičku kulturu". čak i konkurentskim. kao što su reinženjering poslovnih procesa(BPR . svemirske tehnologije. što je posebno izraženo u CIM konceptu (CIM . bilježenje. proizvodnja tačno na vrijeme (JIT . treba ističi samo onaj aspekt gdje IT i odgovarajući IS predstavljaju informacionu "kičmu" i osnovu za integraciju informacija i procesa. Ne ulazeći dublje u ove savremene koncepte upravljanja. U savremenom poslovanju kupac postaje alfa i omega. itd. stalno se menjaju njihova očekivanja i želje vezane za nove proizvode ili usluge. odnosno da budu "informatički pismeni". Ne ulazeći u problematiku poslovnih alijansi. geologiji.Just in Time). korišćenjem koncepta direktnog marketinga i primjene CAD/CAM sistema za razvoj proizvoda i tehnologija. tehnologije dijagnosticiranja u medicini. obradu i korištenje tih podataka. Npr u evidenciji grañana odnosno korisnika sistema zahtjevaće Korisnikovo ime.svakom slučaju. Ovaj zadatak se može uspješno realizovati primjenom IT.). ali i nezavisno od toga. da bi ostvarila veći uspjeh na tržištu.Neformalni. koja premošćava velika rastojanja izmeñu čvorova i stvara preduslove za izmenu informacija neophodnih za odlučivanje. Pod formalnim sistemom podrazumjeva se IS koji je strukturiran tj. Ovaj koncept ne može se zamisliti bez intenzivne primjene IT. ubrzano se ostvaruju značajne tehnološke inovacije. identifikacioni broj kao i popis dozvoljenih usluga prema odgovarajućem identifikacionom broju. a u mnogim slučajevima IT je ugrañena u nove tehnologije (na primjer: neuronski čipovi.Formalni i . a od kojih svaki može pripadati različitom preduzeću. itd. Tu nema slaganja o tome šta je informacija ili kako bi trebala biti zabilježena ili obrañena. mogućnosti pristupa novim tehnologijama.Computer Integrated Manufacturing). U skladu sa narastajućim potrebama društva. totalno upravljanje kvalitetom(TQM . odnosno već propisana i utvrñena i ne mjenjaju se lako. tzv. Uticaj okruženja manifestuje se i direktno na stalne izmjene organizacije i menadžment preduzeća. transfer i upravljanje u praksi je primjena IT zbog povećanja fleksibilnosti. virtualnu korporaciju (fabriku) koja se zasniva na formiranju kompetitivnih čvorova koji zaokružuju lanac stvaranja vrijednosti. menadžment mora sve više da respektuje primjenu novih upravljačkih koncepata.Businesss Process Reengineering). U tom smislu.\nIS proizvodnje. ekspertne sisteme (ES). IS se svrstavaju u sljedeće skupine: Tomas Prins kao osnov podjele uzima informacioni tok gdje pri njihovom razvrstavanju polazi od tri primarna činioca. IS na većem stepenu razvoja . od funkcionalne podjele. 2. upravljačke IS (MIS). IS prodaje. 5. Posebno je interesantana takozvana upravljačka i funkcionalna podjela informacionih sistema. i IS s druge strane. 6. Opšta poslovna djelatnost na koju se informacioni tok odnosi. poslovni IS). nerazvijeni IS. d. Vremenski okvir informacionog toka.Formalni IS mogu biti kompjuterski bazirani ili ručni. f. 4. b. c. pod izrazom informacioni sistem podrazumijevaće se kompjuterski bazirani formalni IS koji se koristi kompjuterskom tehnologijom. klasični IS i c. IS o proizvodu. postoji oštra razlika izmeñu kompjutera i kompjuterskog programa s jedne strane. društevni IS. b. Tako se IS razvrstavaju uglavnom prema sljedećim kriterijumima: 1. e. 3. IS nabavke. c. transakcione IS (TPS). Geografski IS (GIS) Polazeći. obuhvatu a. 5. IS zasnovan na naučnim podacima itd. pak. Iako kompjuterski bazirani IS koriste kompjutersku tehnologiju da pokrenu proces obrade toka podataka u razumljivu informaciju. Sistemi znanja (KWS i Office system) 6. 2. prema stepenu razvijenosti IS a. konvekcionalni i b. 3. prema karakteru informacionog toka5 a. marketing IS. Prema upravljačkom kriterijumu IS se mogu razvrstati na: 1. Ručni sistemi koriste tehniku papira i olovke.Integralni IS. prema vrsti podataka. jednostavni i b. prema primijenjenoj tehnologiji a. 4. d. Kompjuterski bazirani IS se oslanjaju na tehnologiju hardvera i softvera da obrade podatke. kompjuterizovani IS. b. c. Opšta priroda ili svojstva informacije koja se obrañuje i prenosi.. IS zasnovan na statističkim podacima. b. U knjizi. prema opsegu odnosno.. 5 .. sisteme za podršku odlučivanja (DSS). a. prema području primjene ili orjentisanosti IS a. IS o teritoriji. 4 VRSTE INFORMACIONIH SISTEMA Kod podjele IS za osnov klasifikacije se mogu uzimati različiti kriterijumi. kompleksni IS.\nPostoje razne klasifikacije poslovnih informacionih sistema. ili tvrdnjama.težnja da se sa što manje napora i energije postigne što više rezultata (ispit. Efekti od korišćenja informacije kroz troškove prikupljanja. 4) Sistemi za podršku odlcučivanju i 5) Ekspertni sistemi 4. IS u proizvodnji (CAD.objasni sukobe novih i starih tehnologija). 2. marketing IS. Selektivnost i td. Npr. racinalnost i ekonomičnost .1 Veza izmeñu sistema Slika ilustruje kako su različiti nivoi sistema u organizaciji vezani jedan s drugim. Ostali tipovi sistema mogu razmijeniti podatke izmeñu sebe.1. .CAM). 3. 3) Upravljacki. Zahvaljujući brzini. Podaci takoñer mogu biti razmijenjeni meñu sistemima različitih funkcionalnih područja. 6) Informaciono-upravljački sistemi. TPS su tipično glavni izvor podataka za druge sisteme. Zato odnos izmeñu cijene proizvodnje neke informacije i njenog doprinosa u efektima funkcionisanja poslovnog sistema predstavlja polazni kriterijum za odlučivanje hoće li se neka informacija proizvoditi. jedinstvenost informacionog sistema. 4. Specifična svojstva Poslovnih informacionih sistema: dokumentovanost podatka i informacija . Nije dovoljno da postoji samo dokument već i da su podaci u njemu tačni. obrade i prezentiranja informacija. tako da za čovjeka ostaje samo funkcija kontrole i opsluživanja. organizaciji i kvalitetu obrade podataka koja se postiže primjenom moderne računarske tehnike sve savremene informacione sisteme karakteriše kompjuterska podrška. 4) Sistemi za čuvanje informacija. Njihova specifičnost je u tome što je proces unosa... 7) Informacioni sistemi za podršku odlučivanja. koji prikazuje cijenu koja se za neku informaciju plaća i kakavi su ekonomski efekti od njene upotrebe. obarade podatka i izdavanja informacija automatizovan. unificiranost i standardizovanost tehničkih elementi IS-a (bolje reći kompatibilnost . 3) Sistemi za obradu informacija.dokaz o poslovnim stanjima.. gdje su ESS prvenstveno primaoci podataka iz sistema na nižem nivou. 2) Sistemi za prenos informacija. finansijski IS. redosljed zahvaćen sistemom prodaje može biti poslan do nekog sistema u organizacijama kao transakcija za za obavljanje nekih naznačenih poslova po već utvr+enom redoslijedu. i skripte ili u biznisu nelegalni poslovi). računovodstveni IS. 5) Informaciono-istraživački sistemi. promjena. čitljivi i razumljivi. Svaka informacija ima svoj troškovinik. Da i kod podjele IS u literaturi postoje značajne razlike i neusaglašenosti potvrñuju autori koji pod funkcionalnom podjelom podrazumijevaju sljedeću klasifikaciju IS: 1) Sistemi za prikupljanje informacija. U praksi i literaturi je najzastupljenija nešto proširena upravljačka podjela po kojoj se informacioni sistemi dijele u 5 grupa i to: 1) Neautomatizovani. 2) Automatizvani.\n. Postoje i radnici kojima je obrada isključiva djelatnost npr.Obrada je spora što dovodi do kašnjenja informacija. Slika : 2. Ali integracija košta i integrisati mnogo različitih sistema je nevjerovatno kompleksno i troši puno vremena. .Obrada nije jedinstvena i ne obavlja se uvijek na isti način. računovodstvo. .Definitivno je prednost imati neku mjeru integracije meñu ovim sistemima da bi informacija mogla protjecati lako izmeñu različitih dijelova organizacije. Informaciona baza je skladište dokumenata koji se u njoj čuvaju. iz koje se mogu dobiti korisni izvještaji. Svaka organizacija mora izvagati svoje potrebe za integracionim sistemima. a zadaci koji se rješavaju često nisu do kraja definisani.Dolazi često do dupliranja rada na obradi podataka (vodi se više sličnih kartoteka itd.Obrada podataka vrši se u onoj mjeri u kojoj to zahtijevaju zakonske obaveze i u cilju dobijanja sumarnih pokazatelja o rezultatima rada. voñenje knjigovodstva. . službnih listova i sl. Meñusobna zavisnost sistema 4. pogrešno prispjelih podataka.2 NEAUTOMATIZIOVANI INFORMACIONI SISTEMI Neautomatizovani informacioni sistemi se zasnivaju na ručnoj ili mehanografskoj obradi podataka. pogrešnog računanja.). skupovi zapisnika. Nosioci podataka su dokumenti i na njima su upisani podaci tako da se mogu čuvati i prenositi.8.. personalna evidencija i sl. To mogu biti kartoteke. zamora pri obradi i slično. . .Podaci nisu formatizovani i strogo struktuirani.Prave se greške zbog nepostojanja upustava. biblioteke. Kod ovih sistema obrada nije objedinjena pa se veliki broj radnika bavi prikupljanjem i djelimičnom obradom podataka popunjavajući razne obrasce i izvještaje u okviru svojih redovnih poslova. Nedostaci neautomatizovanih informacionih sistema: . Na osnovu ulaznih podataka u toku izvršavanja radnog procesa dopunjava se odnosno ažurira informaciona baza.\nPrednosti transkacionih informacionih sistema u odnosu na neautomatizovane IS: . pri tom se na posmatraju zahtjevi sistema već samo pojedinačni zahtjevi. Tako se dešava da se matični broj radnika.uvodi se opšta nomenklatura i jedinstveni sistem obilježvanja. . presonalna evidenecija.3 SISTEMI AUTOMATSKE OBRADE PODATAKA – TRANSAKCIONI SISTEMI Sistemi za automatsku obradu podataka podrazumijevaju prikupljanje.Pošto se aplikacije realizuju nezavisno jedna od druge a koriste dobar dio zajedničkih podataka to dolazi do velikog umnožavanja. ime i prezime javlja u tridesetak i više datoteka. .sistematizuje se prikupljanje i čuvanje podataka. U literaturi ovi sistemi imaju naziv Transakcioni sistemi za automatsku obradu podataka (Transaction Processing Systems) i težište im je na samim podacima i obradi podataka sa ciljem da se računar što bolje iskoristi te da obrada bude što efikasnija. izdavanje faktura. nepovjerenje izmeñu korisnika i informatičara. praćenje magacina. AOP je bio tako organizovan da koristi računare koji su u to doba bili malog memorijskog kapaciteta. tako da se sistem AOP-a sastoji iz posebnih aplikacija koje obuhvataju pojedine funkcije ili organizacione cjeline. .Zanemaruje se sistemski pristup. Prvo su automatizovane funkcije knjigovodstva i finansija. . knjigovodstvo. .U neautomatizovanom IS značajni su i usmeni informacioni tokovi koji su promjenjivi i nepostojani. praćenje kupaca i dobavljača.zaposleni se informatički obrazuju. Npr. . male brzine procesora i podrazumijevao je samo paketnu obradu podataka.Mnoge odluke se donose na osnovu usmenih informacija i iskustva ili na osnovu nepotpunih i često zastarjelih podataka 4. čuvanje i obradu podataka i obezbjeñenje informacija primjenom računara. (AOP ne uključuje proces odlučivanja . .. strah od računara za radno mjesto. zato što su za njih u potpunosti bila razrañena rješenja pri ručnoj obaradi podataka pa su ona samo prenešena na računar. organizacije podataka i njihovu obradu. Poslije izvjesnog funkcionisanja uočene su slabosti AOP-a: .nema izbora izmeñu alternativa). . . obračun plata i sl.Projektovanje sistema AOP-a se samo svodi na projektovanje programa. odnosno redudance.Nedovoljan stepen informatičke obučenosti radnika.ubrzava se prikupljanje i obrada podataka. Ovi sistemi su nastali automatizacijom pojedinih poslovnih funkcija. .Polazi se od postojećeg stanja IS-a kojeg treba automatizovati bez otklanjanja slabosti. .povećava se kvalitet izvještaja i izvještaji se sistematizuju po pojedinim upravljačkim nivoima.Pristup je pogrešan jer pravi cilj računara nije automatizovana obrada podataka već povećanje efikasnosti u odlučivanju.\n4 UPRAVLJAČKI INFORMACIONI SISTEMI . odnosno podaci se pamte samo jednom. konkurenciji. S obzirom na vremensku komponentu UIS se odnose na budućnost (isto kao i na sadašnjost i na prošlost). odnosno informacije isporučuju korisniku na mjestu gdje treba i u obliku koji on zahtijeva. izlaz jednog podsistema je adekvatan. sreñivanje. . Kod UIS svi podsistemi su povezani. AOP se odnosi na pojedinačne aplikacije (podsisteme) koji nesu meñusobno povezani. Od polovine 60 do polovine 70 bile su u funkciji samo dvije namjene računara: 1. Integralni znači da su djelovi saodraženi u jednom opštem dizajnu sistema. Ovi su podsistemi povezani. 2. hronologija poslovnih dogoñaja i promjena se putem adekvatne organizacije podataka registruje za čitavo vrijeme poslovanja preduzeća. UIS podrazumijeva takvu organizaciju podataka da se potrebni podaci za relativno kratko vrijeme ("svakog momenta") mogu otkriti i upotrijebiti. Tradicionalne IS karakterišu siromašni šablonski izvještaji koji se dugo zadržavaju u pojedinim sektorima pa su. Karakteristike.MANAGEMENT INFORMATION SYSTEMS Upravljački informacioni sistem predstavlja dramatičan raskid sa automatskom obradom podataka (Mc Leod) jer se shvatilo da računar može mnogo više od puke obrade podataka. organizaciona cjelina meñusobno povezanih elemenata koja ima svrhu formiranja informacije za potrebe upravljanja. UIS nije zatvoren sistem. Brz pristup podacima. i čine jedinstvenu cjelinu čije je funkcionisanje podreñeno cilju . Upravljački informacioni sistem se može definisati kao: 1. UIS pretpostavlja tako organizovanu mrežu komunikacija da se podaci. primanje. 2. sistem koji generiše informacije koje se koriste u procesu funkcionisanja sistema. Upravljačke IS karakteriše i integralnost. odašiljanje. To nije slučaj sa tradicionalnim IS. On sakuplja iz okruženja podatke o kretanjima na tržištu. za upravljački informacioni sistem. Ti se podaci uz adekvatnu obradu koriste za donošenje odluka tekućeg i dugoročnog karaktera. 2. Automatska obrada podataka je samo jedan dio IS. 3. 3. opštim ekonomskim prilikama. stoga. neažurni i neblagovremeni. spregnuti u jedinstvenu cjelinu odnosno sistem. 4.4. Upravljački IS nije što i automatska obrada podataka. za automatsku obradu podataka. Na osnovu sakupljenih podataka daje se mogućnost korisnicima UIS da brzo reaguju na promjene u okruženju i njima prilagode funkcionisanje poslovnog sistema. MIS je integralan (cjelovit) sistem obezbjeñivanja informacija za podržavanje procesa upravljanja nekim poslovnim sistemom. specifičnosti po kojima se upravljački IS razlikuje od tradicionalnih informacionih sistema se ogledaju u sljedećem: 1. niz aplikativnih sistema koji se odnose na oblikovanje. Osnovna funkcija MIS-a je da menadžerima (preko kvalitetnih. istovjetan ulazu u drugi podsistem . Naime. Prilagoñenost informacija zahtjevima korisnika. pravovremenih i pouzdanih informacija) obezbijede uvid u ponašanje preduzeća (poslovnog sistema) tako da mogu efikasnije da iskoriste svoje menadžerske vještine i umjeća. obradu i memorisanje informacija potrebne organima upravljanja.obezbjeñivanje kvalitetnih informacija za adekvatno upravljanje poslovnim sistemom odnosno njegovim podsistemima. proizvodeći upravljačko djelovanje usmjereno na smanjenje elemenata neizvjesnosti.\nse sprovodi uz aktivnu (odlučujuću) ulogu top menadžmenta preduzeća. strategiju razvoja.5 SISTEMI ZA PODRŠKU ODLUČIVANJA .5. 4. platni računi i druge operacije u seriji). Izgradnjom adekvatnog upravljačkog IS vidno će se poboljšati kvalitet poslovnog izvještavanja i na njemu zasnovanog upravljanja. Imajući u vidu navedene osobine UIS. Dok je kod tradicionalnih IS fokus bio na obradi transakcija. Naime. kompjuterski profesionalci su bili odgovorni za programiranje. razvoj koncepta baza podataka. Nestruktuirane odluke su nove i složene i često se donose po specijalnom postupku. Shodno tome. Dakle.DECISION SUPPORT SYSTEMS (DSS) DSS sistemi imaju zadatak da pruže podršku pri donošenju poslovnih odluka. Da bi udovoljilo ovom zahtjevu poslovodstvo mora posjedovati adekvatno informatičko znanje. kada je jedino bila na raspolaganju tehnologija batch obrade. kao i pojava personlanih računara uvodi nas u novo doba primjene kompjuterske tehnologije koje je u prvom redu obilježeno dominacijom upravljačkih informacionih sistema. Danas. komercijalna upotreba kompjutera se svodila na nekoliko računovodstvenih aplikacija (platni spiskovi. Kod tako oragnizovanih IS. osoblju koje je održavlao sistem. odnosno poslovnog sistema. mogućnost ON-Line obrade. U prvim godinama primjene kompjutera. kreiranje koncepcije sistema. Struktuirane odluke su rutinske i ponavljaju se. i uopšte u funkcionisanju. Kod ovih odluka problem koji se rješava nije u potpunosti definisan i teško ga je razgraničiti od sličnih problema. Zbog toga svi programi za obrazovanje menadžera. konceptualizacija i primjena UIS. Šta sa nestruktuiranim odlukama koje se ne mogu formalizovano opisivati. . osoblje koje radi u računskom centru je bilo zaduženo za sve. Vodeća uloga menadžera u projektovanju UIS. kod kojih se problem ne rješava samo na osnovu prikupljenih informacija. upravljački informacioni sistemi zahtijevaju da glavni menadžeri preduzeća preuzmu voñstvo u primjeni informacione tehnologije. organizaciju unosa i obrade podataka itd. Osnovna funkcija sistema za podršku odlučivanja je da donosiocima odluka pomogne pri rješavanju složenih i nestruktuiranih problema. kod UIS upotreba informacija postaje osnovni element koji determiniše koncepciju i način funkcionisanja informacionog sistema. U ovim slučajevima upravljački IS je od koristi ali ne rješava problem u cjelini i do kraja. bilo je prepušteno da definiše ciljeve sistema. u prvim godinama kompjuterske ere ključne figure u upotrebi informacione tehnologije su bili profesionalci u informacionim sistemima. tako da je za njih moguće predvidjeti proceduru i algoritam za rješavanje. obavezno uključuju problematiku projektovanja informacionih sistema. Dakle. projektovanje njegovih podsistema zahtijeva tretman upravljanja kao informacionog procesa kojim se smanjuje neizvjesnost i poslovni sistem optimalno usmjerava prema cilju. instalaciju sistema. DSS u suštini predstavlja korisniku blizak softver koji prati obogaćena baza podatka i baza modela (modeli odlučivanja). Pojava poslovnih programskih jezika. kao i strukturu izvještaja (od kojih su većina njih bila jedva razumljiva ljudima van kompjuterskog centra).\n4. a. b. 2. programske pakete za: i. 3. ii. 4. Modelima odlučivanja se rješava simulacioni model. DSS su laki za korištenje. podaci (baza podataka dopunjena sa internim podacima koji se odnose na planiranje i prognoziranje i eksternim podacima bitnim za strateško odlučivanje /podaci o istraživanju tržišta i sl. statističku analizu. korisnici. finansijsku analizu i sl. Osnovni elementi sisitema za podršku odlučivanja su: 1. iii. optimizaciju. specijalni softver koji povezuje korisnike sa podacima i modelima.5. alate za simulaciju i modeliranje problemskih situacija. Bitno je naglasiti da DSS ne predstavljaju automatizaciju procesa donošenja odluka već predstvaljaju sredstvo i alat koje korisnici mogu upotrebljavati u onim slučajevima kada se ne mogu unaprijed pripremiti algoritmi kojima se problem rješava./). Za razliku od MIS-a (koji se bazira na horizontalnoj matrici informacija) kod DSS imamo veritikalne informacione tokove. modeli odlučivanja koji sadrže.1 Geografski informacioni sistemi (GIS) Geografski informacioni sistemi (GIS) predstavljaju jednu posebnu kategoriju sistema koji objedinjavaju pristup različitim transakcionim i eksternim bazama podataka sa . i na osnovu utvrñenih kriterijuma bira zadovoljavajuće rješenje. jer su jezici za komunikaciju dosta jednostavni i struktura sistema je takva da obezbjeñuje lak pristup podacima u interaktivnom radu.. DSS pomažu korisnicima da ispolje svoju efikasnost i znanje uz poseban naglasak na lični stil odlučivanja.S ozirom da pomažu pri rješavanju slabo struktuiranih problema DSS su namijenjeni višim nivoima odlučivanja ( strateškom i taktičkom).\n. jer dobijajući odreñena svojstva podaci iz baze podataka postepeno prelaze u znanje). GIS može biti upotrijebljen za davanje podrške u donošenju odluka koje zahtijevaju znanje o geografskoj rasporeñenosti ljudi. Softver za podršku ekspertnom sistemu olakšava rad i komunikaciju korisnika sa sistemom. zemljišno-knjižnim. Kako to znanje predstaviti računaru? 3. GIS dopušta menadžerima da promijene podatak i automatski prerañuju poslovni scenario u cilju nalaženja boljeg rješenja. Kod projektovanja i razvoja ekspertnih sistema nameću se sljedeća pitanja (problemi): 1. . a neki se mogu koristiti na web-u. Baza znanja kao centralna komponenta ekspertnog sistema sadrži objektivne zakonitosti rješavanja problema ali i neodreñene -heurističke sisteme za rješavanja problema. Software može sakupiti materijal. GIS može biti upotrijebljen da pomogne državnoj ili lokalnoj vladi da izračuna vrijeme tj.baza znanja. 4. Ekspertni sistemi sadrže velika znanja i veliko iskustvo i pravila zaključivanja koja nude rješenja na nivou eksperata. manipulisati i pokazati informacije koje se odnose na geografiju. Baza znanja sadrži specijalizovana znanja eksperata i specijalista (projektuje se modularno da bi se mogla dograditi nova znanja). Postoje i fleksibilni ES koji vrše postepeno integrisanje novih znanja u postojeće strukture znanja. Specijalizovana baza podataka sadrži činjenice dobijene ekspertizom i formira se za svaki konkretni zadatak. Kako pribaviti znanje od eksperta? 2. demografskim i podacima o prometu. GIS alat postao je dostupan čak i malim preduzetnicima. ili drugo.geografskim. distribuciji kupaca i dobavljača i slično. .mehanizma zaključivanja. brzinu odgovora u slučaju elementarnih nepogoda ili da pomogne bankama da odrede najbolju lokaciju za instaliranje novih ogranaka. kako bi se došlo do vizualnih (geografskih) pregleda relevantnih podataka o prostornoj strukturi tržišta. GIS (Geografic Information System) je specijalna kategorija DSS-a koja može analizirati i pokazati podatke za planiranje i donošenje odluka koristeci digitalne mape. Struktura ES se sastoji od: . (Ne postoji opšta granica izmeñu baze podataka i baze znanja. Naprimjer. Mehanizam zaključivanja interpretira podatke iz baze podataka sa stanovišta znanja iz baze znanja i izvlači zaključak. Od kvaliteta baze znanja zavisi kvalitet ekspertnog sistema. Kako na osnovu pribavljenog znanja izdvojiti rješenje konkretnih praktičnih problema? Ekspertni sistemi mogu biti heuristički kada se rasuñuje na osnovu intuitivmog-neformalnog znanja za razliku od onih kod kojih se rasuñivanje vrši na osnovu formalnih teorijskih postavki.specijalizovane baze podataka i .6 EKSPERTNI SISTEMI ( ES ) Ekspertni sistemi oponašaju rad eksperta a razvijeni su primjenom neke od tehnika vještačke inteligencije. i slično.specijalizovanog softvera koji predstavlja korisnički interfejs. vežući podatke do mjesta. relacija i područja na karti. pohraniti ga.\nZahvaljujući automatizaciji informacionih aktivnosti ostvaruje se velika ušteda povećava ukupna produktivnost i robni promet čini efikasnijim. SYNTEL. PROLOG.. Ekspertni sistemi ne mogu još uvijek u potpunosti zamijeniti eksperta... Za ostvarenje komunikacije treba savladati prostornu i vremensku udaljenost izmeñu učesnika u robnom prometu. 4. Komuniciranjem se ostvaruje jedinstvo robnog prometa i zahvlaljujući ovom procesu učesnici imaju istu ili sličnu predstavu o nekom dogañaju.. ili IF . .THEN..7 SPECIJALIZIRANI INFORMACIONI SISTEMI 4.Komuniciranje je dvostrani proces i učesnici su i pošiljaoci i primaoci poruka..AND . Ovi jezici omogućuju opis pravila logičkog povezivanja IF. Ekspertni sistemi su usko orjentisani programski paketi i zbog nepotpunih podataka mogu dovesti do pogrešnih rješenja..7. THEN... oni mu samo olakšavaju rad pri čemu ono što ekspert može riješiti za duže vrijeme ES treba mnogo manje vremena... SNOBOL..1 INFORMACIONI SISTEMI U ROBNOM PROMETU Za normalno funkcionisanje robnog prometa neophodna je intezivna komunikacija izmeñu učesnika i razmjena veliko broja informacija.. Pod komuniciranjem u robnom prometu podrazumijevamo transfer informacija od pošiljaoca do primaoca sa informacijom koja je razumljiva primaocu sa ciljem da se promijeni njegovo ponašanje.. Razvojem IS i primejnom IT dolazi do racionalizacije robnog prometa.AND..Jezici koji podržavaju rad ekspertnih sistema su LISP.\nraspoloživoj količini itd. U doba nerazvijenih informacionih sistema kada je korištena isključivo ručna obrada podataka za identifikaciju su bili dovoljni jednostavni opisi.učinku po pojedinim organizacionom jedinicama. Nijedna oblast ljudske djelatnosti nije doživjela takvu informatizaciju kao što je to savremena trgovina odnosno robni poromet tako da je danas ona i nezamisliva bez primejne sredstava informacione tehnologije koja se prije svega ogleda u razvoju informacionih sistema zasnovanih na jedinstvenom numerisanju proizvoda kao što su: EAN6 UPC7 EFTPOS8 EOS9 EIHR10 EDI11 i sl. Tako su se u početku čovjeku razumljivi identifikacioni brojevi unosili u računar..robi koju nabavljaju (njenoj vrsti. Da bi se to izbjeglo došlo se na ideju da se artiklima dodjeljuju oznake (u početku samo brojevi) u skladu sa dogovorenim prinicpima. . 3. Bar kod (izuzetno ekonomičan i uspio je da potisne ostale) 6 7 European Article Numbering .ostvarenom prometu. Meñutim kako je to bilo sporo i sa dosta grešaka. može uz djelimičnu upotrebu mašina ili uz potpunu automatizaciju.Evropsko numerisanje artikala Univerzal Product Code . .Univerzalni kod artikla 8 elektronski transfer novca 9 Entry Order Systems 10 Electronic in Home Retailing (telešoping iz stana) 11 Elektronska razmjena podataka . kontrolu faktura i sl. voñenje robnog knjigovodstva. otpreme. poslovnosti itd.2 SISTEMI JEDINSTVENOG OZNAČAVANJA PROIZVODA Donošenje pravih poslovnih odluka na osnovu kojih se može računati na poslovni uspjeh.). lokacijama. Ove informacije nije nužno samo obezbijediti već ih i brzo i ekonomično razmjenjivati .optičko prepoznavanje znakova). prijema. zahtijeva od subjekata robnog prometa da u svakom trenutku raspolažu sa tačnim informacijama o svim elementima svoga poslovanja npr. 1.Proces komuniciranja mogu ostvarivati isključivo ljudi bez upotrebe mašina. Magnetni kod. Meñutim. Sve je to otežavalo manipulaciju robom i obradu podataka usložnjavalao. fakturisanja i sl. U fazi ručne obrade podatka te idnetifikacione brojeve su čitali ljudi zaduženi za nabavku.(Optical Character Recognition . S ovim u vezi u trgovinskoj razmjeni uvijek je postojala potreba za identifikacijom robe koja se trguje (radi lakšeg naručivanja.poslovnim partnerima (njihovom asortimanu. 4. . Pojavom računara i njihovom masovnom primjenom u obradi podataka bio je priustan zahjev da se računari koriste i za prikupljkanje . 2. opisi su morali biti duži i precizniji da ne bi došlo do dvosmislenosti i zamjene artikala.7. solventnosti. stanju na zalihama. . . sa usložnjavanjem robnog prometa razvojem i širenjem asortimana. vremenskom periodu i sl). OCR kod ..tražnji (po artiklima. odnosno zahvat podataka. javila se potreba da se razviju simboli koji su mašinski čitljivi.).). kontrole. Tako je razvijeno više vrste simbola na pr.\nU nedostataku standarda preduzeća su u početku koristila svoje interne simbole. skladištenje. Ovim se smanjuju prijetnje da ono postane „zarobljenik” okruženjem. potpunu i tačnu evidenciju o svim proizvodima koji se nabavljaju (šifru-oznaku proizvoda. 2. Modernizovana informatička podrška prati i podržava podsisteme poslovanja preduzeća kao što su: 1. proces prenosa poslovne dokumentacije i 6.Evropsko numerisanje artikala) nastao je 1997. Tako je 60-tih godina u Francuskoj nastao GENCOD u Velikoj Britaniji SPNS (Standard Product Numbering System) u švedskoj DAKOM. komuniciranje sa svim poslovnim subjektima. Prvi veći standard meñunarodnog formata je UPC (Univerzal Product Code . Japan i Australija su veoma brzo pristupili ovoj asocijaciji tako da se danas može govoriti o svjetskom standardu. preciznu i tačnu naplatu prodate robe.. 4. obrade i distribucije informacija kao i u automatizovanoj realizaciji operativnih poslova.Univerzalni kod artikla) koji je važio za područje SAD i KANADE. Meñutim.koje se zasniva na razlici u refleksiji svjetlosti svijetlih i tamnih zona simbola. praćenje optimalnog nivoa zaliha. 2. U cjelini gledano savremena informatika postaje integralni dio marketing strategije preduzeća. 3.8. U njemačkoj u Austriji BAN (Bundes Artikal Number). naziv proizvoda i granu kojoj pripada). problemi nabavka robe sa tuñim simoblom (morala je da se ponovo označava svojim) su poskupljivali cjelokupni proces rada.Bar kod je mašinski čitljiv grafički prikaz podatka provougaonog oblika koji se sastoji iz tamnih pruga i svjetlih meñuprostora. a povećaju šanse da ono postane manipulant okruženjem. Optičkim očitavanjem . 4. naručivanje robe.1 INFORMACIONI SISTEMI ZA UPRAVLJANJE NABAVKOM I ZALIHAMA Primjenom kompjuterizovanih informacionih sistema u podsistemu nabavke preduzeća obezbjeñuju: 1. prodaja. To je i bio razlog da u pojednim zemljama nastane i razvije se nacionalni sistem numerisanja proizvoda. 3. računar automatski nedvosmislenio identifikuje označeni artikal . Tako je npr trgovina sa ekspanzijom treće tehničkotehnološke revolucije prešla iz mehaničke faze u elektronsku fazu koju karakteriše masovna primjena sredstava savremene informacione tehnologije u procesu prikupljanja. 4.. racionalan sistem nabavke. .čime se i vrši automatski unos odreñenog podatka. Ispod ovih simbola nalazi se čovjeku razumljiva oznaka u OCR-B formatu.8 VRSTE INFORMACIONIH SISTEMA KOJI PODRŽAVAJU POSLOVANJE SAVREMENOG PREDUZEĆA Informatizacijom svih faza poslovanja. Evropski sistem (standard) identifikacije proizvoda (EAN . 5.prelaskom snopa svjetlosti preko pruga . nastali su informacioni sistemi koji su osposobljeni za: 1. automatsko inventarisanje i opsluživanje kupca po sistemu just-in-time.European Article Numbering . manipulacija novcem i finansijskim instrumentima. 4. godine.\n4. potpunu i tačnu evidenciju nabavnih cijena. 3. Upotrebom EOS sistem-a veletrgovinsko preduzeće bitno poboljšava svoju ekonomičnost: • smanjuje ili potpuno eliminiše troškove klasične pripreme i obrade dokumenata. EOS sistem podržava proces pripreme i slanja narudžbenica. Povećanje realnosti prodajnih planova. koja se preko komunikacionog kanala šalje računaru (odgovarajućem softveru za prijem i obradu porudžbenica) veleprodajne organizacije.. kojim se kompariraju i rangiraju po stepenu važnosti elementi ponude (lokacija. Komunikacioni kanal izmeñu veletrgovca i njegovih potencijalnih kupaca.(Entry Order Systems).). računovodstva. obezbjeñuju: 1. Ureñenu. 2. Kupci (maloprodavci) su za upotrebu EOS sistema motivisani sljedećim koristima: 1. Učitavanjem bar-kodova za robu koja se želi nabaviti pravi se zbirna narudžba. 3. • smanjuje predstavništva .. termin isporuke itd. broj žiro računa itd.. maloprodajni objekti u kojima će se proizvodi prodavati).). cijena. vrijeme isporuke. • smanjuje troškove za ureñenje prodajnog prostora i pratećih objekata (sa kupcem fizički ne uspostavlja kontakt).prodajne punktove. potpunu i tačnu evidencija proizvoda koji su ugovoreni (naručeni) sa dobavljačima (ugovorene količine. • povećanjem obrta zaliha smanjuje angažovanje obrtnog kapitala. 2. magacin uskladištenja. Softver za manipulaciju sa porudžbenicama. Zahvaljujući informacijama koje upotrebom EOS sistema dobija. 2.2. • vrši bržu naplatu robe od kupca. kupac može sačiniti mnogo realnije planove prodaje. Ovi sistemi se primjenjuju u veleprodaji za uspostavljanje komunikacije izmeñu baze podataka veletrgovinskih preduzeća i njihovih kupaca (često trgovaca na malo). kao što su: 1. set informacija koje su potrebne knjigovodstvu i finansijskoj službi i .tipa sistema za podršku odlučivanja DSS (Decision Suport System).. registrovanje izlaza proizvoda iz magacina. 5. račun itd.). Realizacija ovog složenog sistema u hardverskom. Koristeći se EOS sistemom kupac može napraviti komparaciju komercijalnih uslova nabavke iste robe od različitih prodavaca. potpunu i tačnu evidenciju o svim dobavljačima (naziv dobavljača i adresu. Mogućnost izbora optimalne nabavke. Skenere. kao i planiranja prevoza u sveukupnom informacionom sistemu. 3. optičke olovke i ostale barkod čitače. zaliha. blagovremeno registrovanje prijema proizvoda od dobavljača. Ovaj proces može pratiti i odgovarajući softver . planiranja nabavke. 4. i predlaže optimalna ponuda. Kompjuterizovani informacioni sistemi za upravljanje zalihama. Automatizacija nabavke ostvarena je primjenom posebnih sistema automatskog naručivanja robe poznatih kao EOS . 3. Smanjenje kupoprodajnih troškova (troškova putovanja. ažurnu i dobro organizovanu bazu podataka sa definisanim prioritetima i protokolima pristupa na centralnom računaru kod veletrgovinske organizacije. razmjene dokumentacije itd. 4. softverskom i organizacionom pogledu ima odreñene zahtjeve. Postupak nabavke pomoću ovog sistema je jednostavan. Po prijemu narudžbi kupcu se šalje roba sa odgovarajućom dokumentacijom (otpremnica. elektronska obrada dopušta preduzeću integraciju obrade narudžbi.). Naime. osnovne podatke o magacinu u kojem se proizvod skladišti. potpunu i tačnu evidenciju prispjelih i plaćenih faktura dobavljačima.\nknjigovodstvenu evidenciju kredita.UPC čiju strukturu čini prefiks.2 INFORMACIONI SISTEMI ZA UPRAVLJANJE PRODAJOM Od razvijenih informacionih sistema prodaje najpoznatiji su POS (Point of Sale). i EIHR (Electronic in Home Retailing) sistemi.12 Naime. Inc. Zalihe: uglavnom za kontrolu inventarisanja. S obzirom na značaj prodaje za ukupno poslovanje preduzeća ovi sistemi su doživjeli posebnu afirmaciju. On -line POS sistem može imati distribuiranu ili centralizovanu strukturu. i UPC (Universal Producte Code) sistem.8. R. Primjena POS sistema je bila uslovljena razvojem sistema jedinstvenog numerisanja proizvoda. Stern “ Computers in society”. i poslednja trinaesta je rezervisana za kontrolni broj). Supermarketi: uglavnom za kontrolu inventarisanja i brzo izvještavanje o prodajnim transakcijama. Englewood Cliffs. 4. Na američkom kontinentu u upotrebi je dvanaestopozicioni kodni sistem označavanja proizvoda . str. slijede četiri pozicije koje su namijenjene identifkaciji proizvoda. Kako je već naglašeno EAN je evropski trinaestopozicioni sistem numerisanja proizvoda (prve tri pozicije predstavljaju zemlju. POS (Point of sale) predstavlja sistem prikupljanja i obrade informacija u trenutku i na mjestu prodaje. Priključenjem japanske trgovine i prometa ovaj sistem poprima meñunarodnu dimenziju i prerasta u IEAN. pet brojeva za proizvod i na kraju kontrolni broj. minimalne i maksimalne). 353). U početku su korišćeni batch POS sistemi da bi kasnije bili zamijenjeni On-line POS sistemima.. zahvaljujući sistemu jedinstvenog šifriranja i numerisanja omogućena je automatska identifikacija proizvoda. U savremenom robnom prometu koriste se dva sistema (standarada) šifriranje i numeričkog označavanja proizvoda i to: EAN (European Article Numbering Association). Kao što se vidi na slikama broj 6 i 7. London 1983. i zaduženje tj. set informacija o stanju zaliha (optimalne. Prentice Hall. Prodavnice brze hrane: uglavnom za brzo praćenje i izvještavanje novčano-prodajnih transakcija. 2. sljedećih pet identifikuju proizvoñača. 12 . Stern. pet brojeva rezervisanih za proizvoñača. (prema N. Tri glavna područja primjene POS sistema su: 1.5. izvještavanje o transakcijma. 3.\nO’ Briena data u knjizi “ Information systems in busisness managemet” IRWIN. Inc. 14 13 . Englewood Cliffs.. str.On-line distribuirani POS sistem13 Slika 8. R. 356. gdje on ističe da se za realizaciju POS sistema može koristiti sljedeća hardverska podrška:14 Prema Stern. On-line centralizovani POS sistem Za cjelovito fokusiranje ovog sistema poslužićemo se analizom James Briena. strane 186 i 461.. Korišćena je analiza James A. Homewood Illinois 1988. N. and Stern. J. N. "Computer in Society" Prentice Hall.\nkao i ureñaji za prihvatanje naredbi na principu dodira. diskont i obračun sume (zbira). više vjeruje . ureñaji za prihvatanje zvučnih (glasovnih) ulaza (naredbi). POS sistem nudi pogodnosti kako za trgovinsko preduzeće tako i za potrošača. Sistemska povezanost hardverske platforme za realizaciju POS sistema data je slikom broj 8. razne stimulacije u pogledu uslova plaćanja (kreditne kartice itd.. Neki terminali su osposobeljni da za potrebe kreditnih transakcija izvrše On-line provjeru kredita.OCR ureñaj (Optical Character Recognition) za optički prenos podataka .transakcioni terminali koji obuhvataju POS terminale ili terminale koje prati video displej i tastatura. Stoga POS terminali.optičke scaninig olovke (OCR wand). svjetleće olovke. lociran u prodajnom objektu. Koristi od POS sistema su višestruke. . a podaci se preko komunikacionih linija mogu slati u regionalni kompjuterski centar. Naime. Od ovih ureñaja u upotrebi je najviše megnetski čitač/sortirač korišćen u bankarstvu za obradu čekova. mogi terminali su programirani tako da prodavac jednostavnim pritiskom na neki taster može unijeti cijenu ili drugi podatak za sve robe iz prodajnog asortimana. Kod mnogih POS sistema regisatar kase imaju ulogu intelegentnih terminala koji mogu korak po korak da obrañuju prodajne transakcije. . predstvaljaju osnovne komponente maloprodajnog kompjuterizovanog informacionog sistema. Ovi terminali su osposobljeni i za izvršavanje aritmetičkih operacija kao što su obračun poreza. automatski dobija račun. Većina POS sistema obuhvata nekoliko registar kasa koje liče na terminale i koje su on-line povezane na kontroler podataka. kao što su elektronski miš.MICR ureñaja (Magnetic ink Character Recognition) za čitanje magnetnih zapisa (karaktera).).druge tehnologije. kupca. Većina POS terminala automatski čita podatke sa bar kod zapisa proizvoda ili sa trgovačkih etiketa (trgovačke etikete sa koriste za svježe izmjerljivu robu). Kontroler podataka obuhvata samo minikompjuter sa periferijama ili je to jedinica za memorisanje transakcija od POS registar kasa na magnetnu traku. Automatizovani POS sistem POS (on-line) terminali u maloprodajnim objektima glavne su kompjuterske aplikacije. Kupac ne mora mnogo da čeka naplatu kupljenih proizvoda.. . Naime. kompjuteri prodavnica i centralna kompjuterska oprema.\ndostavnica i prijemnica. to njihov obuhvat zahtijeva integraciju POS sistema sa sistemima elektronskog prenosa novca. sistemom elektornskih poruka izmeñu prodavnica i kancelarija (predstavništava). kontroleri i čitači podataka. prodajnim mjestima itd. EFTPOS (elektronski transfer novca) prati sistem POS i u momentu prodaje za vrijednost prodate robe vrši prenos sredstava sa računa kupca (potrošača) na račun trgovinskog preduzeća. stepenu supstitabilnosti asortimana i realizaciji naplate. 6) POS terminali obezbjeñuju veliku preciznost naplate čime raste stepen kvaliteta usluga pruženih kupcu. op cit.. čime se kreira integralni iformacioni sistem kao moćno oruñe za upravljanje ne samo trgovinskim preduzećem. “ Razvoj i primena informacionog sistema maloprodaje “ Nova trgovina. Istovremeno. Ovo je značajno za maloprodajne zalihe zbog usklañene dinamike nabavke i prodaje. prate i finansijski tokovi.. J. Ovaj Poreñenjem tehnologije POS terminala sa tehnologijom klasičnih registar kasa može se doći do sljedećih zaključaka: 1) Cijena POS terminala je za 20% veća od cijene registar kasa koje oni zamjenjuju. troškova kancelarijskog materijala. Ovim se značajno smanjuje i broj zaposlenih. o produktivnosti prodajnog osoblja. Kako se onda isplati njihovo instaliranje? Najveća mjera koristi takvih sistema je njihova sposobnost za povećanje prihoda od prodaje i reklame. POS sistemi se povezuju sa nabavkom i sistemom elektronskog unosa i obrade porudžbenica. Isto tako. odnosno troškovi zarada prodajnog osoblja. bolji sistem prihvata podataka. poboljšanja u kontroli zaliha. Tako. poboljšano izvještavanje i kontrola dobiti. Pored efekata koji se mogu materijalno kvantifikovati (ušteda troškova radne sange.16 Kako prodaju. zahvaljujući POS sistemu promovisana je just-in-time politika inventarisanja kojom su se drastično smanjili troškovi..Brein uočava i sljedeće koristi od POS sistema: . 4) POS terminali su osposobljeni za izvršavanje operacija koje su nezamislive za registar kase kao što je transakcija kreditne kontrole. odnosno tekuće trgovačke informacije o pojedinačnim zalihama”. koje su količine može se saznati preko ovih sistema. i druge hardverske komponente za komunikaciju i prenos podataka su skupi ureñaji. Dakle. uz obezbijeñen optimalan nivo zaliha. . J.15 Sa terminala prodajnog punkta poslije svake prodaje informacija se prenosi do centralne baze gdje se smanjuju zalihe. troškova održavanja itd. svestrano izvještavanje o prodaji (po punktovima. figure 13-14. Dakle. IX/X 1995 15 . troškova isticanja cijena.. 16 Končar. strana 462). potrebno je manje radnika. primjenom POS sitema očite su i sljedeće nematerijalne koristi: poboljšanje rasporeda u maloprodajnim objektima. 3) Kod POS sistema bitno se samnjuje potreba za naplatnim punktovima. po danima. (prema O’Brien. za trgovinsko preduzeće postoji čitava skala prednosti koje se ostvaruju na ovaj način: roba se brzo naplaćuje. mogućnost automatskog smanjivanja stanja zaliha. pored materijalnih. izvještaji o prosječnoj vrijednosti kupovine.“Očigledno POS terminali. čime se obezbjeñuju samo količine koje obezbjeñuju nesmetanu maloprodaju. smanjena je mogućnost greške ili manipulacija prilikom naplate.. smanjuju se troškovi promjene i obilježavanja cijena. pri čemu se kada zalihe doñu do minimalnog nivoa automatski naručuje roba. po proizvodima.). kao i kakvo je trenutno stanje robe na zalihama. 5) POS terminali pored izdavanja računa kupcu omogućuju automatsko izvještavanje o ostvarenoj prodaji (po svim tipovima pretrage: vremenski. odnosno izdvajanja za popis robe.tačnosti obračuna cijene nego kada to sama kasirka radi itd.. o stepenu obrta pojedinih roba. uključujući i mogućnost brzog izvoñenja detaljne analize prodaje. Tako se putem POS terminala automatski zahvata glavnina podataka potrebna za funkcionisanje informacionog sistema prodaje.Druga korist je upravljanje inventarisanjem u realnom vremenu koje obezbjeñuje POS sistem.). J. 2) Obavljanjem prodajne transakcije pomoću POS terminala utroši se samo jedna četvrtina vremena potrebna za transakciju putem registar kasa. A. po objektima. prosječnoj vrijednosti kupovine itd.) informacije o odnosu prodaje i zaliha.\nOvaj proces je pospješen onog momenta kada su maloprodajne firme shvatile da je jedan od načina da u tržišnoj utakmici zarade više od konkurencije razvoj što više kompjuterskih aplikacija u svom poslovanju. 17 . sredstva se knjiže u korist računa trgovinskog preduzeća. pod imenom Secure Electronic Transaction (SET). i MasterCard International iz NewYork-a. odvija se brža naplata uz smanjeni rizik od prevare.18 Na hardversku konfiguraciju POS sistema poseban uticaj je ostvario brzi razvoj tehnologije personalnih računara (PC). (prema "Electronic Commerce" Oracle . Ovaj sistem je prezentiran u febrauru 1996. Meñutim. volume x/numer 4. oni mogu još obezbijediti i specijalne informacije o specifičnostima kupaca koje pomažu prodajnom osoblju u povećanju prodaje i poboljšavanju upravljanja kreditima. i konkurentskog Protokola Sigurnih Elektornskih Plaćanja (Securiti Electronic Payments Protocol. ima manje papirne dokumentacije). Ovaj sistem naplate pored pogodnosti koje pruža kupcu (nema potrebu da nosi gotovinu.17 Trgovinska tehnologija daje mogućnost menadžerima trgovinskog preduzeća da budu u toku sa prodajnim trendovima i potrebama potrošača. SET je sistem koji. 363). str. To smanjuje zalihe u prodavnicama.magazine. brzo zadužuje kupčev račun uz automatski prenos sredstava na račun trgovca čime se bitno ubrzavaju novčani tokovi. preko otvorenih mreža. Na ovaj način tehnološki ojačana Zadnjih godina se razvijaju kompjuterizovani sistemi koji obezbjeñuju potpunu integraciju porcesa plaćanja.indikator njegove kupovne sposobnosti) pruža i pogodnosti prodavcu . Sinhronizacijom POS i EFTPOS sistema potpuno se automatizuje niz aktivnosti vezanih za konkretnu prodaju. nema potrebu ni za čekovnim knjižicama. momenta. Gotovo svi magacini su kompjuterizovani sa robotizovanim rukovanjem. koji su u septembru 1995.SEPP). (Prema Dibb. SET je nasto ukrštanjem Tehnologije Sigurnih Transakcija (Securitu Transaction Technology . čak i za male kupovine. Poslije čina. kreditini potencijal. 18 Tako na primjer britansko preduzeće koje se bavi trgovinom na malo “Dixons and Currys” ima dva skladišta koja primaju većinu isporuka od proizvoñača. koje je razvio MasterCard.. kartica je njegova finansijska legitimacija . ali i u centralnom magacinu pri čemu je smanjen rizik od nedostatka robe na zalihama. Kada su povezani sa skladišnom mrežom.. prodaje PC može da služi za razne standardne informacione obrade i procese. i dr. S. udružile snage da razviju jedinstveni sistem.cit. Prije uvoñenja EPOS sistema i centralizacije magacina.trgovinskom preduzeću (smanjuje gotovinsko plaćanje. njegovo ime. Op. Tako su na primjer firme Visa International and Purchase. ovakva usklañenost nije bila moguća.STT). tržištu predstavili Visa i Microsoft.proces se ostvaruje zahvaljujući postojanju memorijskih mikročipova na kreditnim karticama koji pamte identifikacioni broj vlasnika kartice. Na primjer. Mali se ureñaji isporučuju pojedinim prodavnicama . kao i da spriječi nedostatke zaliha. Preko podataka iz sistema POS zadovoljavaju se tačne potrebe svake prodavnice iz centralnog magacina radi “pokrića” dnevne ili nedjeljne prodaje. PC sa cash driwerima postaju POS terminali u momentu prodaje robe. stanje na računu tj. Tako se danas u poslovanju trgovaca na malo u razvijenim zemljama pomoću personalnih kompjutera zapisuje (unosi) prodaja na stotine roba.ali se bijela tehnika (suviše velika da produktivno zauzima prostor u prodavnicama) drži u regionalnim skladištima od kojih svako opslužuje 30 ili 40 objekata. POS procesi mogu povećati brzinu i učinak procesa fizičke distribucije. Učitavanje barkodova i elektronska registracija prodaje na blagajnama (POS) omogućuje preduzećima da prate tačne iznose potrošnje kupaca od prodavnice do prodavnice. vrši se brža naplata. ta skladišta isporučuju bijelu tehniku direktno potrošačima a ne prodavnicama. Personalni računari sa cash driwer ureñajima i komunikacionim sposobnostima zamjenjuju tradicionalne registar kase i POS terminale.da bi pokrivale prodaju u svakoj od njih . str 46). iz San Franciska-California. EFTPOS oprema omogućuje brzo plaćanje za robu čime smanjuje redove na blagajnama. trgovac prehrambenih proizvoda ima jedno ili dva velika centralna magacina koja su smještena blizu glavnih magistralnih čvorišta. zasnovan na njihovim standardnim procedurama plaćanja. july/avgust 1996. Po kupovini robe stanje na računu vlasnika kartice se smanjuje. obezbjeñuje sigurnu vezu izmeñu finansijske institucije primaoca i finansijske institucije izdavaoca kao i asocijacije bankarskih kartica.\nsoftverske i komunikaciono-protokolarne pretpostavke: .komunikacioni protokol. . Ideja je brzo prenijeta i u ostale djelatnosti. komunikacioni softver. trgovinsko preduzeće na malo pored besprekorno ureñenog materijalnog knjigovodstva mora imati i dobar tim marketing operatera koji će skaniranjem ili pripremom posebnih reklamnih ilustracija i poruka do kupca dostavljati multimedijalne zapise o svim artiklima iz prodajnog asortimana. Prednosti koje motivišu potrošača na ovu kupovinu su sljedeće: . U razvijenim privredama ovaj način kupovine ne mora biti zadovoljstvo samo privilegovanih potrošača. Najbolje prodavnice. Meñutim. Za realizaciju i ostvarenje ovog sistema potrebne su sljedeće hardverske. na ovaj način. Po obavljenom izboru i naručivanju roba se isporučuje kupcu. dobija komunikacione šifre (password) i ima pravo na kupovinu.. iz pokušaja obuhvatanja i ekspertize kupaca. Praksa razvijenih trgovinskih preduzeća pokazuje da je za automatizaciju sistema prodaje neophodno uložiti značajna sredstva.kućni računar (ili tv prijemnik snadbjeven odgovarjućim adapterima za prijem teleteksta). vrši izbor robe i obavlja kupovinu. kreditnih kartica itd. Prijavljivanjem na mrežu potrošač. svaki potrošač koji se prijavi i u čiju se platežnu i kreditnu sposobnost trgovinsko preduzeće uvjeri.sreñena baza podataka u kompjuterskom centru trgovačkog preduzeća koje se bavi prodajom na malo.maloprodaja postaje promotor novog načina poslovanja. . koristeći dobijeni password i ponašajući se u režimu postojećeg protokola. Upotrebom EIHR sistema danas u razvijenim zemljama kupac (potrošač) po sistemu telešopinga iz svog stana može naručiti i kupiti robu. Naprotiv. pristupa i metoda u razvoju IS-a. Za masovnost u primjeni ovog sistema od presudnog je značaja odgovor na pitanje: Ko sve može biti kupac? Zbog karaktera komunikacije sa bazom podataka relevantni su samo “poznati” kupci.priključak na lokalnu mrežu. Personalni računari se po obavljenoj funkciji POS terminala isto tako mogu koristiti a projektovanje organizacije prodaje. . prodajnih pogodnosti.19 EIHR (Electronic in Home Retailing). unapreñenja trgovačkih planova i drugih pitanja ([ta kupiti a šta ne?) kao odgovori razvili su se kompjuterizovani sistemi sa bazama znanja i mogućnostima zaključivanja.produktivnijih. . pa je sasvim razumljivo što su Ekspertni sistemi počeli da se razvijaju zahvaljujući maloprodaji.ostvarenje kupovine iz kućnog ambijenta. Pri tom. U početku je prenos slike predstavljao problem za ovaj sistem.jednostavna mogućnost izbora robe. sa password-om koji se dodjeljuje potrošaču (kupcu). izbor i operacije koje se izvršavaju po izboru opcija iz menija omogućuju suštinsku pretragu baze podataka. .korišćenje bonifikacija. . Da bi na ovaj način moglo prodavati svoju robu i imati stalan kontakt sa svojim potrošačima.ušteda vremena potrebnog za kupovinu.. savremenu trgovinu karakteriše niz nastojanja usmjernih na smanjenje troškova razvoja i održavanja ovih sistema. Jedno od tih nastojanja svakako ide u pravcu primjene novih . upotrebom savremenih procesora adaptera i razvojem kompjuterskog prenosa multimedijlanih efekata ovaj način prodaje se pored slike obogatio i sa odgovarajućim zvučnim efektima. imaju stalnu reviziju svoje organizacije prodaje i "fresh look" na ostvarenu promociju prodaje. Naime. Primjenom ovog sistema u poslovanju trgovinskog preduzeća se mogu uočiti sljedeće prednosti: 19 Vrijeme povratka uloženih sredstava za implementaciju POS sistema je različito i kreće se od 14 do 18 mjeseci. . S tim u vezi.\nstr 371.jednostavno upoznavanje sa potrebama.. Ako je tamo nema prodavač odmah reaguje i zove benettonovog prodajnog agenta koji naručuje preko personalnog računara taj tip majice.Gotova majica se pakuje u kutiju sa oznakom barkoda te je šalju u magacin.samanjenje troškova radne snage na poslovima operativne prodaje (smanjenjem ovih troškova se ostavlja prostora za ekonomisanje sa dodatnim troškovima distribucije i dostavljanja robe do stana potrošača).efikasno istraživanje potrošača (npr. dokumentacije o isporuci.. U toj komunikaciji razmjenjuje razne dokumente i informacije (ponude. Iako veliki broj firmi ovu komunikaciju i razmjenu informacija i dalje ostvaruje preko papirne dokumentacije.. . otpremnica. 4.. su postali praksa najprije trgovinskih pa poslije i ostalih preduzeća razvijenih zemalja. On je traži u benettonovoj prodavnici. narudžbenice.ažurna evidencija i optimalne zalihe. namjerama i željama potrošača (analizom nekoliko kupovina istog potrošača može se uočiti čemu on preferira). naprotiv on može biti mnogo manji nego što bi klasična prodaja to iziskivala). To je i razlog da se kao posebna (poslednja) faza u razvoju kompjuterskih informacionih sistema trgovine istakne period koji 20 Na primjeru multinacionalne kompanije “Benetton” se najbolje vidi kako modernizacija poslovanja utiče na uspješnost prodaje i cjelokupnog poslovanja. ponuda itd.cit.8. . postao meñunarodni standard. . sistem elektronske razmjene podataka . odnosno EDI sistem (Electronic Data Interchange) kojim se ostvaruju značajne uštede u poslovanju. S. . i dr. pri ulaska u bazu podataka od svakog potrošača se može tražiti mišljenje vezano za uključivanje novih artikala u prodajni program itd. 350 u Velikoj Britaniji itd. Informacija elektronski putuje do Italije gdje računar pretražuje podatke o zalihama i pronalazi da nema više takve vrste majica.) informatičku sliku savremene trgovine upotpunjuju i sistemi elektronske razmjene podataka.smanjenje troškova prodajnog prostora (s obzirom da se sa kupcem elektronski komunicira nema potrebe za superlukzuno ureñenje prodajnog prostora. .20 Pored sistema koje smo prethodno ekspozirali (POS.EDI SISTEM Preduzeće je u svom poslovanju upućeno na svakodnevnu komunikaciju sa subjektima iz svog okruženja.). u razvijenim zemljama praksa sve više postaje i elektronska razmjena podataka. EOS. kupovine (nabavke) i prodaje robe i plaćanja mogu obavljati za nekoliko minuta izmeñu prostorno udaljenih učesnika u robnom prometu. od kojih se 1500 nalazi u Italiji. Porudžbenica zatim automatski putuje do mašine koja odabira preñu i automatski počinje plesti majicu. potvrde porudžbine. Pretpostavimo da student iz Londona želi kupiti Benettonovu majicu istu kao što ima njegov stariji brat. Računar u magacinu komanduje robotu da pripremi majicu i drugu robu koja se mora isporučiti prodavnici u Londonu. 700 u SAD-u. “Benetton” je elektronskom mrežom povezao svoje prodajne agente.. fakture i podatke o plaćanju). . Ova firma ima 4500 prodajnih objekata. EIHR itd.).. Elektronske verzije u skladu sa EDI -standardima dokumenata kao što su: narudžbenica. Pojavom EDI sistema stvoreni su uslovi da se transakcije naručivanja. s obzirom na globalizaciju tržišta i internacionalni karakter moderne trgovine. fabrike i skladišta. Pri tome je..orjentacija na sigurne/stalne potrošače. prijemnica.. (Prema Dibb.3 SISTEM ELEKTRONSKE RAZMJENE PODATAKA . faktura. op.EDI. Primjenom sredstava informacione tehnologije u trgovini je došlo do ubrzanog protoka roba i informacija sa jedne strane dok je sa druge strane primjena IS-a zasnovanih na ovoj tehnologiji bitno povećala produktivnost i konkurentnost preduzeća.\npouzdane i trenutne informacije. 1. pored ostalog. (prema EDI FORUM. 21 . The Jornal of Electronic Data interchange. Isto tako. prevoza. poruke elektronske pošte imaju slobodan format. aplikacija za narudžbenice koja prima porudžbine ili pak aplikacija potraživanja kojom se preate poslate fakture i primljene uplate. U početnoj je fazi u svetu i naravno kod nas.Navodimo jednu od najustaljenijih: “Kompjuterizacija trgovine kao djelatnosti odvijala se uglavnom kroz tri faze: : * Period kompjuterizacije trgovine od pojave računara pa sve do sredine 70-tih godina. EDI kao prenos poruka u strogo struktuiranom formatu može imati različite Postoje različite podjele faza razvoja kompjuterizovanih IS trgovine.Zbornik treće YUEDI konferencije str. Uvoñenje i razvoj inofmacionih sistema u trgovini (što podrazumeva nabavku hardvera. pošalje svom isporučiocu porudžbenicu koju on prvo odštampa pa je poslije ukucava u svoju aplikaciju “obrada narudžbi”. tj. te one samo pružaju saznanje šta se u prethodnom periodu desilo.. (Prema Mitić B. automatsoj identifikaciji artikala i kompjuterizaciji osnovnih procesa rada (nabavke. Dakle.23 Iz ove definicije se vidi da se EDI izmeñu dvije firme obavlja kao direktna transmisija. Commerce and Transport ) i EANCOM (EAN Communication) projekta. putem komunikacione mreže. softvera. Val. obuku kadrova. Kompjuterima su pokrivane pre svega administrativne funkcije. Meñutim. sa druge strane. Prirodni cilj poslovanja preduzeća. obračun ličnih dohodaka i sl. pri čemu. kao i zbog prisutnih nesporazuma i nejasnoća (pa čak i u stručnim krugovima) oko ovog sistema. U slučaju klasičnog AOP-a informacije o dogañaju se unose i obrañuju naknadno. za razliku od EDI-ja koji koristi strogo struktuiran format.počinje sa razvojem EDIFACT (Electronic Data Interchange for Administration. Fereguson). EDI treba razlikovati od faksimil transmisije i od elektronske pošte. sa jedne strane. Ova faza kompjuterizacije i kompjuterskog poslovanja je u toku. Ako u kompjuterski standardizovanom formatu kao izlaz svoje aplikacije preduzeće. a može se ostvariti i preko posrednika. * Period od sredine 70-tih godina tj. Commerce and Transport) i EANCOM (EAN Communication) projekta (standarda) 21.To je period uvoñenja i razvoja EPOS-a (Electronic Point of Sale) sistema zasnovanih na skeniranju simbola. 25) 22 U tehničkom pogledu nastanak i razvoj EDI sistema je vezan za “brak” personalnog računara (kao radne stanice) i telekomunikacionih mreža 23 Ovdje se pod poslovnom aplikacijom podrazumijeva kompjuterski program koji se primjenjuje nad ulaznim podacima u cilju automatskog praćenja poslovnih funkcija. prodaje. upravljanja zalihama i dr). Najveći dio ovih troškova se odnosio na papirna dokumenta vezana za procese nabavke isplate. Razmenom poruka elektronskim putem proširiće se dimenzije elektronske trgovine i elktronskog poslovanja. Primalac faksimil transmisije ovu ne može direktno unijeti u poslovnu aplikaciju. 1989. npr. djelimični EDI. osiguranja. nove šifarske sisteme i organizaciju rada) umnogome je doprinelo unapreñenju rada i rešavanju problema obrade podataka iz postojeće dokumentacije.“Elektronska trgovina u svetu i Jugoslaviji” . Za pravovremeno reagovanje neophodno je infomacije o dogañaju.22 EDI se definiše kao “kretanje poslovnih podataka elektronskim putem izmeñu ili u okviru firme (uključujući njihove zastupnike i posrednike) u struktuiranom. osmišljen je način kako da se poslovna dokumenta iz poslovne aplikacije jednog preduzeća u standradnom formatu prenesu elektronskim putem (brzo. Hill i Daniel M. osjećamo potrebu da u funkciji kompleksnosti i sveobuhvatnosti predmeta istraživanja. Zbog novine EDI sistema (standarda) kod nas. preciznije definišemo ovu kategoriju. od pojave jedinstvenog svetskog sistema kodiranja i identifikacije. kompjuterski obradivom formatu podataka koji omogućava da podaci budu transferovani bez ponovnog ukucavanja za poslovne aplikacije koja je kompjuterski podržana na jednoj lokaciji u poslovnu aplikaciju podržanu na drugoj lokaciji. nužno je uložiti napore da se upotreba informacionih sistema ne svede samo na automatsku obradu podataka. Razvoj informacione tehnologije i elektronskih medija stvorio je osnovu da se smanje ovi troškovi uz obezbjeñenje potpune. zahtijevao je i smanjenje troškova komuniciranja sa ostalim učesnicima robnog prometa. * Period koji počinje sa razvojem EDIFACT (Electronic Data Interchange for Administration. jeftino i efikasno) do poslovne aplikacije drugog preduzeća. Takoñe. o promeni registrovati i imati u momentu njihovog nastanaka. pri čemu je bitno da se preneseni podaci ponovo ne ukucavaju već direktno postaju ulaz aplikacije.Ned C. prodaje i reklamacije. onda je u pitanju tzv.\n. Pravo je po samoj svojoj prirodi pomalo konzervativno i teži da sačuva poredak onakvim kakav on jeste. To što je trgovina djelatnost na koju je on skoro prvo primijenjen dovodi često do zabuna i poistovjećivanja ova dva termina. prenijeti u unaprijed definisani format standard. veća sigurnost u upravljanju. moraju se kao što je ranije naglašeno. Specifičnosti transakcija (bez hartije) koje nastaju primjenom EDI sistema još uvijek ne prati odgovarajuća pravna regulativa. Ovaj standard je na području Amerike dugo u upotrebi. Ovu specifičnost EDI sistema treba imati u obzir. kod EDI sistema je bitan prenos dokumenta (podatka) od poslovne aplikacije jednog preduzeća do poslovne aplikacije drugog preduzeća. sistema razmjene kompjuterskih fajlova i crteža. visoko je rigorozan i zahtijeva posebnu komunikacionu opremu i protokole na primjer. Pod elektronskom trgovinom se pored ovog podrazumijeva i prenos podataka (dokumenata) putem sistema elektronske pošte. Brzo je došlo do potpunog usaglašavanja ova dva standarda i stvaranja jedinstvenog svjetskog standarada za elektronski prenos podataka . pouzdanost (veća tačnost) podataka o poslovanju. teleks sistema. Dakle. povezivanje input i output sistema. i kod projektovanja i implementacije poslovnih aplikacija čiji izlazi mogu biti dokumenti koji su predmet elektronske trgovine. smanjenje broja zaposlenih itd. GM i Service Merchandise su razvile sopstvene sisteme za EDI standarde.nivoe24. on-line komunikacija sa poslovnim partnerima. 25 Komitet X-12 Američkog nacionalnog istituta za standarde je za potrebe Sjeverne Amerike razvio arhitekturu i sintaksna pravila pod nazivom X-12 za sve trgovinske transakcije koje se mogu prevesti u EDI. dakle. princip. 1987. razvoj i popularizacija EDI sistema skopčana je sa nizom problema od kojih ćemo navesti samo neke: Pravni problemi. Da bi se dokumenti koji su generisani poslovnim dogañajima u poslovanju jednog preduzeća mogli prenijeti elektronskim putem. faks sistema. pa često dolazi do nesporazuma u pravnom Tako imamo: a)generički EDI (standarde su razvile posebne institucije za standardizaciju kao napr. elektronska trgovina se ne iscrpljuje samo u EDI režimu. godine se došlo do definisanja meñunarodne EDI sintakse poznate pod nazivom EDIFACT. EDI je standard. Tu elektronsku fazu karakteriše: smanjenje troškova poslovanja. Definisanje i razvoj standarda za elektronsku razmjenu podataka u početku je bio determinisan karakterom djelatnosti kao i specifičnostima i standardima privredne infrastrukture na koju se EDI sistem naslanja. uspostavlja se komunikacija i primjena EDIFACT standarda i na ovom tržištu. Usaglašavanjem ovih standarda izmeñu različitih zemalja i djelatnosti.). Evropska zajednica je u tom pravcu u pogledu elektronske razmjene podataka razvila dva velika projekta TEDIS 1 i TEDIS 2 (Trade Electronic Data Intrechange System ) kao otvorena sistema koji funkcionišu koristeći meñunarodne standrade UN/EDIFACT i ISO/ISP (Internstional Standards Organization/International Standard Profile). C) Sopstveni EDI ( razvija ga firma sama za potrebe komunikacije sa svojim partnerima. odnosno metod koji se primjenjuje i u drugim djelatnostima (zdravstvo. ali obzirom na savremene programske pakete koji omogućuju konverziju jednog protokola u drugi. Ovi sistemi su ipak usmejereni na korišćenje generičkih standarda).UN/EDIFACT-a. Na osnovu prethodne elaboracije da se napraviti sljedeća distinkcija: EDI nije isto što i elektornska trgovina (Electronic Commerce. grañevinarstvo itd. B) EDI u skladu sa konvencijama pojedinih industrijskih grana (neke industrijske grane su u skladu sa svojim konvencijama razvile poseban standard koji je često usaglašen sa opštim EDI standardima. Electronic Trade). 24 . Meñutim. Zahvaljujući EDI sistemu i brzom (trenutnom) prenosu i razmjeni informacija izmeñu preduzeća sa različitih kontinenata došlo je do nove eksplozije u razvoju meñunarodne trgovine. ANSI-jev standard ANSI-X12) koji je razvijen za široku upotrebu ima dosta opcionih mogućnosti i može se podržati sa različitom hardverskom platformom. Ovaj standard koristi i primjenjuje u procesu elektronskog prenosa podataka veliki broj preduzeća razvijenih zemalja25. američke firme K-mart. Istovremeno. bar kod sistema i dr. često neprimjereno reagujući na nove pojave..\nU tom pogledu specifičnosti aplikacija informacionog sistema koje “hrane” translacioni softver utiče na njegovu arhitekturu. Izrada translacionog softvera pojedinačno za svako preduzeće izazvala bi velike troškove kako za preduzeće tako i za “service providera”. S tim u vezi posebno je interesantan odgovor na pitanja: Da li baš svako trgovinsko preduzeće treba da preñe na ovaj oblik komuniciranja? Kao i kod ostalih IS-a. Pri tom glavne pravne smetnje primjeni i razvoju EDI sistema su sljedeće:26 ♦ obaveza da se sačini. ♦ obezbjeñivanje dokaza o informacijama razmijenjenim ili poslatim putem EDI-ja.. Nedin Z. ♦ teškoće u odreñivanju vremena i mjesta izvršenja transakcije putem EDI-ja.. Komunikacioni softver bira trgovinskog partnera ili komunikacionu mrežu i šalje (ili prima) podatke po EDI-ju formatizovane ka (ili od) kompjutera druge partije koristeći prihvatljivi protokol27. U pojednim zemljama veliki trgovinski sistemi postaju promotori ovog oblika komuniciranja. Tako se često kao prepreka u razvoju ovog sistema javlja nabavka i održavanje translacionog softvera. U oba slučaja treba imati u obzir da se na cijenu softvera dodaje i godišnje održavanje. Meñutim. pošalje ili sačuva potpisani dokument u pismenoj formi. 27 26 .1. porudžbenicu generisanu od aplikacije itd. može predstavljati ozbiljno ograničenje za njegovu realizaciju. 3. na koju se EDI sistem oslanja. Problemi u razvoju EDI sistema mogu biti i softverske prirode. odluka o uvoñenju bi bila uslovljena izradom projekta-fizibiliti studije. godine svi učesnici u robnom prometu preñu na EDI standard).tumačenju EDI transakcija. EDI postaje i imperativ koji nameće poslovno pa i institucionalno okruženje.1997. Zato je i sasvim razumljivo što ovaj sistem funkcioniše samo u razvijenim zemljama sa moćnom telekomunikacionom mrežom. Uobičajena poruka “Switch to EDI format or lose business “(preñite na EDI format ili gubite posao) znači mnogo više od opomene. Stanje infrastrukture u okruženju . odnosno analizom isplativosti. Programi za konverziju fajlova (sa njima se podaci preuzimaju iz poslovne aplikacije i reformatizuju da bi bili prilagoñeni softveru za formatizovanje). Činjenica da na domaćem tržištu ne postoji velika ponuda translacionog softvera najbolje govori o stepenu razvoja EDI tehnologije kod nas. “Pravne prepreke razvoju EDI” Zbornik prve YU-EDI konferencije. 1993.). dok slični softver za velike i mini računare košta od $10000 do $30000. Jedan broj softverskih kompanija je odgovorio ovom izazovu pa je EDI sistem podržao sa svojim prevodilačkim programima koji koštaju od 800 do 3000 $ za mikroračunare. Složenost ovog zahtjeva odslikava stuktura softvera za prevoñenje koji se sastoji iz tri grupe programa i to: 1. dok izlaz iz ovog softvera treba da budu dokumenta u elektronskoj formi EDI standarda. (Evropska zajednica je donijela odluku da od 1..telekomunikacioni sistemi i mreže kao hardverska platforma. Zato bi optimalno rješenje bilo u kreiranju softverskih paketa koji imaju univerzalni karakter i koji se mogu instalirati i povezati sa različitim softverskim platformama IS-a. Oni svojom veličinom i značajem na tržištu primoravaju svoje partnere na EDI komunikacije. podnese. Ovaj softver kao ulaz ima podatke i dokumenta u formi kako ih produkuju aplikacije poslovnog sistema (dakle: fakturu kako je generiše aplikacija. Programi (softver) za formatizovanje (prihvata podatke i formatizuje ih u format EDI standarda). Poseban problem predstavlja spremnost i zainteresovanost potencijalnih partnera za komunikaciju na ovaj način. 2.\nčime se stvara osnova za EDI. Meñunarodne institucije (i najviša tijela) objavljuju dopune i izmjene standarda pri čemu preduzeće da bi moglo odgovoriti svojim partnerima koji koriste nove standarde i partnerima koji koriste stare standarde mora u svom sistemu imati i jednu i drugu verziju standarda. UCS (Uniform Communication Standard) standard definiše skup od oko 15 elektronskih dokumenata: narudžbenica. U drugoj fazi se korisnicima omogućava pristup do podataka IS organizacije kojim se daje uvid u njen asortiman.Dileme pri izboru standarda često su usporavale prelazak na EDI sistem. Nekada standard može biti već definisan u najbližem okruženju kojem se preduzeće mora prilagoñavati. nosiocima aktivnosti itd.. 29 Jošanov. Jedan EDI standard format . univerzalnost i opšta primjena UN/EDIFACT standarda (primjenjuje se na svim kontinentima) u novije vrijeme u potpunosti rješava ovu dilemu. koji se realizuje po grupama poslovnih elemenata u trećoj fazi kao nadgradnji druge faze. 28 .Pogled jednog projektanta” Zbornik treće YUEDI konferencije. komunikacione opreme i translacionog softvera je faza koja prethodi početku primjene EDI sistema u IS preduzeća.sastoji se od pravila za prevoñenje jednog ili više dokumenata u elektronske poruke. Meñutim.. i ako se mreže i komunikacioni sitemi poslovnih partnera ne mogu koristiti onda preostaje jedino izgradnja sopstvene mreže kao poduhvata koji je skup.).29 U skladu sa ovim. Segmenti podataka se sastoje od elemenata podataka (ekvivalent polju) kao što su cijena. može predstavljati gotovo nepremostivo ograničenje u namjeri domaćih preduzeća da svoje IS integrišu sa EDI sistemom). Tako je npr. B. Jedna od aktivnosti kritičnog karaktera je izbor service provider-a čije će se usluge i mreža koristiti. Ukoliko ne postoji pouzdani service provider. i pored postojanja različtih standarda razmjene podataka (neki autori navode da ih ima 26 ) preduzeća često imaju mali izbor. Izbor hardvera. U Evropi se razvijao EDI da bi se 1984. izmjena cijena. treba naglasiti da se EDI standardi vremenom mijenjaju. jer firme koje ih koriste stiču nova iskustva i predlažu bolje varijante. sve do usvajanja internacionalnih standarda.. Transakcioni skup (fajl. “Postupak uvoñenja EDI .Ovo često zna da bude nepremostiva faza kojom se razvojne ambicije preduzeća sputavaju. Faze po kojima će se uvoditi EDI zavise od koncepta za koji se preduzeće opredijeli. Ovi problemi mogu izazvati zastoj u implementaciji EDI sistema i po nekoliko godina. komunikaciona mreža i standardi za meñumrežno komuniciranje i jeftin kompjuterski hardver.ANSI X-12. potrebnim sredstvima. ( Na primjer. U Evropi se takoñe razvijao posebni komitet EDIFACT koji je izradio opšti sistem podataka i sintaksnih pravila. Globalno posmatrajući. kao i kod implementacije drugih podsistema tako i kod implementacije EDI sistema u IS preduzeća treba primjenom standardne metodologije do detalja razraditi projekat uvoñenja (sa preciznim rokovima. u SAD objavljen standard za više od 12 dokumenata . datoteka) je dakle ekvivalent poslovnog dokumenta (ili poruke). Podskupovi unutar transakcionog skupa su segmenti podataka (ekvivalent za slog) i ima ih tri ili više. kadrovima. jedinica mjere i količina (elementi podataka su definisani u rečniku podataka). Za realizaciju EDI sistema pored prihvaćenih standarda formata za većinu poslovnih dokumenata u infrastrukturnom pogledu su neophodni i: softver za prevoñenje interno memorisanih podataka u standardne formate. spojili u Joint EDI Committee (JEDI). Razvoj standarda je počeo od sopstvenih standarda koje su razvijale same firme pa preko standarda koje su definisali nacionalni instituti za standarde. račun itd. zbog nepostojanja na mnogim lokacijama slobodnih korisničkih priključaka na JUPAK mreži.. Prva faza predstavlja pripremnu radnju za uvoñenje EDI-ja i u njoj je neophodno dovesti IS do takozvane “up to second’ ažurnosti. Takoñe.28 Parvila koja definišu kako se formatizuje jedan elektronski dokument nazivaju se transakcionim skupom. str 60.\nostaje još da opišemo kako izgleda tok EDI transakcije. Sada se elektronska potvrda šalje kupcu sa oznakom da je transmisija izvršena. broj 17 / 1995. Od EDI komunikacije preduzeće ima korisiti.30 Na kraju. To se zove funkcionalno potvrñivanje. već ga prati i transfer vrijednosti realizovan od strane finansijskih institucija. ili se šalje preko boksa elektronske pošte koji je obezbijeñen komunikacionom mrežom.32 Postoje tri grupe razloga koje primoravaju menadžment nekog preduzeća da svoj IS razvija u skladu sa EDI sistemom. Val.31 Zanimljivo je istaći da kao posebni podskupovi EDI standarda mogu biti i razni oblici elektronskog plaćanja kao i finansijski EDI. Prodavac prima elektronsku narudžbenicu i prevodi podatke u formu koju zahtijeva aplikacija prodavca za ulaz porudžbine. 31 EDI .FORUM. The Jornal of Electronic Data interchange. jer su iste informacije osnova za sva ostala dokumenta. Vrhunac ove transformacije predstavlja takozvani poslovni reinžinjering kada EDI postaje dominantna poslovna tehnologija na osnovu koje se stiču tržišna prednost i ostvaruje veća dobit. Poznati su sljedeći oblici ovog sistema: ACH (Automatic Clearing House) . standarda i tehnologija. Elektronska narudžbenica se šalje ili direktno prodavcu. sa jedne strane. ♦ držanje neoptimalnih zaliha zbog kašnjenja informacija. Direktna komunikacija (kompjuter-kompjuter) u EDI režimu izmeñu dva trgovinska partnera zahtijeva da obije firme koriste slične komunikacione protokole. Fereguson (Prema “Novac i razvoj”. Procesom prevoñenja se odreñuje format podataka tako da se oni mogu poslati ili primiti od partnera. Prenos ostalih podataka se vrši na sličan način. 1. da imaju telefonsku liniju raspoloživu u isto vrijeme i da imaju kompatibilan kompjuterski hardver. kao i na razvoj sopstvenog sistema zaštite i rezervnog modela u slučjau većih havarija (pada) zajedničke mreže i sistema. Hill i Daniel M.) 32 Kod ovog oblika EDI-ja ne dolazi samo do prenosa informacija izmeñu učesnika elektronske komunikacije. 30 . a drugi ga transformiše kada on to želi-kada se prijavi). Ovaj problem se rješava upotrebom mreža sa dodatnim vrijednostima (VAN mreže). fabrici ili uslužnom centru radi izvršavanja porudžbine. 1989. Moguće je i da prodavac pročita porudžbinu i pošalje kupcu potvrdu porudžbine i obavijesti o raspoloživosti specifičnih artikala navedenih u narudžbenici. sa jednog računa na drugi. Većina informacija se unosi samo jednom. Preko tangirajućih aplikacija dolazi do adaptacije cjelokupnog IS-a prema sistemu elektronske razmjene podataka. Aplikacija unosa porudžbine može isto tako da bude prespojena sa aplikacijom fakturisanja tako da se može pripremiti elektronska faktura. Uvoñenjem EDI-ja trgovinsko preduzeće u informatičkom smislu postaje dio jednog velikog sistema. da imaju jednaku prenosnu brzinu.omogućava eletronsko plaćanje i transfer informacija izmeñu partnera. što zbog ručnog procesa obrade dokumenata). Preko sitema poštanskog sandučeta se može uskladiti različito vrijeme kada partneri mogu da komuniciraju (jedan pošalje transakcioni protokol. Proces premošćavanja ima dvije posebne aplikacije. Ako ovi uslovi nijesu ispunjeni onda komunikacija u EDI standardu postaje nesigurna i nepouzdana. zatim generiše interne instrukcije stovarištu robe. ♦ greške u prenosu podataka (jedan isti podatak se više puta unosi pa je povećana vjerovatnoća greške). ♦ kašnjenje (što zbog pošte. (poznat i sinonim elektronski prenos sredstava).Ned C. Konkretna transakcija se realizuje tako što se prvo informacije iz porudžbenice unose u sistem koji proizvodi elektronsku narudžbenicu. što ga obavezuje na stalno praćenje novih protokola. Sistem prodavca za ulaz porudžbine. 1. FedWire . str 135. Pored ovog jedan od VAN-ovih servisa može da obezbijedi konverziju transakcionog skupa u neki drugi standard (za slučaj da partneri imaju različite standarde). IS zasnovan na papirnoj dokumentaciji ima dosta nedostataka: ♦ veliki troškovi papirne dokumentacije.EDI sistem kao generator transformiše IS preduzeća.neposredni transfer informacija koje predstavljaju rezultate transfera vrijednosti iz istog dana.\nZato svako preduzeće mora izgrañivati informacioni sistem fleksibilne platforme koji će moći da se uskladi sa zahtjevima standarda komunikacija iz okruženja.. koverti. skraćuje se ciklus od porudžbine do isporuke i od fakturisanja do naplate. kako smo to prethodno elaborirali i zbog svog poslovnog okruženja. troškovi slanja tj. smanjuje neizvjesnost poslovanja. Preduzeće uvodi EDI sistem zato što to od njega poslovni partneri traže. 2. ♦ Prihvatanje meñunarodnih standarda i gotovih rješenja što uveliko smanjuje troškove iznalaženja sopstvenih sistema. kontroli. zadovoljni kupci i zaposleno osoblje. kucanju. a time i bogatstvo svojih dioničara. ♦ Smanjenje poštanskih i “papirnih troškova “. 30 i 31. arhiviranju. objedinjavanju podataka. memoranduma. ♦ Smanjenje grešaka. str. Promjene u infrastrukturnom okruženju su takve prirode da se može očekivati da će uskoro EDI postati dominantni način razmjene informacija u procesu komunikacije poslovnih partnera. preciznije prognozira novčane tokove. ♦ Strateške dobiti. ♦ Pogodnosti bržeg trgovinskog ciklusa (Direktnom vezom izmeñu računara poslovnih partnera cirkulišu tačne i uvijek raspoložive informacije koje rezultiraju time da roba koja je tražena stigne kada treba i gdje treba. ♦ Ušteda u troškovima administracije i obrade. a samim tim i povećano učešće na tržištu.. Primjenom EDI sistema preduzeće eliminiše vremensko kašnjenje informacija. B.op. odnosno u svim segmentima robnog prometa. unosu podataka. koji sada obavljaju kvalitetnije poslove itd. Savremeno preduzeće se mora prilagoñavati EDI sistemu. (Izračunava se kao proizvod prosječne plate administrativnog službenika i vremena utrošenog na prikupljanju. ispravljanju grešaka i sl. 3. slanju poštom ili telefaksom. Usljed razmjene većeg broja i to kvalitetnijih informacija uspostavlja se mnogo sigurniji lanac snadbijevanja te se smanjuje ili čak eliminiše potreba za zaštitinim ili interventnim zalihama za reagovanje u nepredviñenim okolnostima. Koristi od EDI sistema se mogu predstaviti i na sljedeći način:33 ♦ “Uključivanje u meñunarodni IS što omogućava nesmetanu cirkulaciju informacija sa poslovnim partnerima u cijelom svijetu.). čime se smanjuju materijalne rezerve i dugovanja i oslobaña obrtni kapital. Poboljšani odnosi sa dobavljačima. zavoñenju. Ukoliko to partenri zahtijevaju onda je preduzeće prinuñeno da razmjenu dokumenata i informacija ostvari putem EDI sistema..♦ veliki troškovi rada zbog ručne obrade dokumenata. . Dokumenti u vidu standardizovanih elektronskih poruka razmjenjuju se izmeñu računara pa se jednom unijeti dokumenat ne mora unositi ponovo. povećana produktivnost. fotokopiranju. Primjenom EDI sistema bitno se smanjuju troškovi papira. 33 Mitić. ♦ neizvjesnost poslovanja. odnosno obezbjeñuje veću dobit. poboljšanje imidža. ♦ Pozitivni efekti reorganizacije zaposlenih na unosu podataka. unapreñuje odnose sa poslovnim partnerima. troškovi transporta i poštanskih marki (izračunato je da slanje poruka preko EDI-ja košta manje od jedne poštanske marke). smanjuje troškove rada. prevodu.cit. Uvoñenjem EDI sistema eleminišu se navedeni nedostaci. povećana konkurentnost.\nDocuments Similar To Po Jam Informacion i Hsi Stem i A\nIS205-Osnove informacionih sistema\nMore From Haris Azapagic\nSeminarski Rad-poduzetnistvo- Izgradnja Biznis Modela - GrupaIV\nGrupa_I_PMI_Sistem korištenja elektronskih kartica.docx\nBPR i BPM