Elm: genezisdən özünüdərkə qədər\ngenezisdən özünüdərkə qədər\nElm Yeni Dövrün məhsuludur. Qədimdə və hətta orta əsrlərdə elmdən danışarkən əslində müasir mənada elm yox, onun hansı isə elementləri, əlamətləri nəzərdə tutulur. Müasir elmin tarixən ilk ünsürlərindən biri insanın aşkar, verballaşan bilikləri idi; yəni əməli fəaliyyətin içərisində, sinkretik və qeyri-aşkar biliklərdən fərqli olaraq, ilk dəfə fəaliyyətdən ayrılıb müstəqil varlıq kimi ortaya çıxan biliklər. O vaxtlarda insanın öz fiziki həyatının təmin olunmasına yönəli əməli fəaliyyət sahəsindən fərqli olan əsas hadisə –onun zehni fəaliyyətlə məşğul olması idi. Fiziki və zehni əməyin tarixi bölgüsü biliklərin yaranışı və inkişafı üçün yeni imkanlar açdı.\nİnsanın fəallığı onun əllərinin, ürəyinin və beyninin fəaliyyəti kimi üç istiqamətə ayrılır: əməli fəaliyyət – fiziki enerjinin realizasiyası, düşüncə, ağıl, bilik kimi terminlərlə ifadə olunan rasionallıq – əqli enerjinin realizasiyası və bir də poeziya (ümumiyyətlə incəsənət) – hissi, emosional enerjinin realizasiyası. Düzdür, qədim dövrdə bu bölgü hələ tam kristallaşmamışdı və gah birinci ilə ikinci, gah da ikinci ilə üçüncü tərəflər hələ qarışıq şəkildə idi. Yəni zehni fəaliyyətin müəyyən elementləri əməli işin tərkibində, bətnində formalaşırdı. Ş.Sührəvərdinin dediyi kimi, “hərəkətlər qabiliyyətlərə gətirib çıxarır”,1 qabiliyyət isə artıq müəyyən biliklərin vərdiş halında mövcudluğudur. Digər tərəfdən, bədii poetik düşüncə ilə məntiqi düşüncə də hələ tamamilə ayrılmadığından və mifik təfəkkürün tərkibində mövcud olduğundan, müstəqil zehni fəaliyyət də öz növbəsində dini-mistik təcrübə ilə qatışıq halında olurdu. Bu baxımdan, qədim türk tarixində şamançılıq zehni fəaliyyətin durulması yolunda mühüm bir mərhələ olmuşdur.\nZehni fəaliyyətin də öz növbəsində parçalanması, daxili bölgü getməsi faktı bəlli olsa da, sinkretizm uzun müddət davam etdiyindən dəqiq meyarlar əsasında təsnifat aparmaq hələ mümkün deyildi. “Sənət” anlayışı özü də çox tutumlu idi və elmlə sənət arasında dəqiq sərhəd çəkilə bilmirdi.\n“Metafizika” əsərinin orijinalında sonralar “elm” kimi tərcümə olunmuş sözün necə verildiyini və onun nə dərəcədə müasir science anlayışına adekvat olduğunu bir yana qoyub, Aristotelin məşhur tədqiqatçısı V.F.Asmusun da bu məsələdə tərəddüdlü olduğunu qeyd edək. O, “Metafizika”ya qeydlərdə yazır ki, Aristotel “elm” və “sənət” arasındakı fərqləri heç də həmişə birmənalı şəkildə nəzərə almır.1 Başqa sözlə desək, bu anlayışlar müasir anlamla müqayisədə hələ formalaşmamışdı.\nƏn ilk dövrlərdə insan ancaq asudə vaxtlarında fikrə dala bilərdi. Nə zaman ki, cəmiyyətin özünün də məqsədyönlü düşüncəyə ehtiyacı yaranmışdır, onda bir qisim adamlar başqa yüklərdən azad olunaraq, məhz düşüncə sahəsində ixtisaslaşmışlar. Aristotel özü də sənət və elmlə məşğul olmaq üçün asudə vaxtın xüsusi rolunu qeyd edirdi. O, riyaziyyatın və digər sənətlərin (fikir verin, riyaziyyat da sənət kimi qeyd olunur – S.X.) ilk dəfə Misirdə yaranmasının səbəbini də orada kahinlərin digər yüklərdən azad olaraq asudə vaxt qazanması ilə izah edirdi.2 Amma diferensiasiya getmədiyinə görə, bütün bu qarışıq hikmət tədricən vahid bir ad altında – fəlsəfə kimi ümumiləşdirilmişdir. Və təbii ki, ilkin elmi biliklər də fəlsəfənin tərkibində olmuşdur. Ancaq indiki inkişaf səviyyəsindən baxdıqda, biz o dövrün zehni nailiyyətlərini qruplaşdıra bilirik, müasir meyarları tətbiq etməklə, nəyin həqiqətən fəlsəfəyə, nəyin mifə, nəyin elmə, nəyin dini dünyagörüşünə aid olduğunu müəyyənləşdirərək, hər birinin tarixini ayrılıqda nəzərdən keçiririk. Bu cür yanaşdıqda, elmin də tarixi çox qədimlərə gedib çıxır.\nBununla belə, həmin dövrlərdə insanların elmi düşüncəsi çox vaxt ümumiyyətlə idrak, ağıl, təfəkkür kimi anlayışlarla ifadə olunmuşdur. Xristianlıq fəlsəfəsində elmi düşüncə bütövlükdə inkar olunduğundan, yaxud qəbul edilmədiyindən, insanın dünyagörüşü strukturunda əsasən ağıl komponentindən bəhs edilmişdir. Məsələn, Avqustinin təlimində ağıla nə qədər yüksək qiymət verilsə də, o, əsasən metaforik formada təqdim olunur və insanın real həyatdakı düşüncələrinin təsnifatı verilmir.1 Təxminən eyni düşüncə tərzi orta əsr İslam Şərqi üçün də səciyyəvidir. Hətta Kant təbiətşünaslıq haqqında yazdıqlarını (tənqidəqədərki dövr) əql haqqında yazdıqları ilə əlaqələndirmir. Başqa sözlə desək, onun naturfəlsəfəsi epistemoloji sistemindən əvvəl yazıldığına görə, empirisizmin və mexanisizmin təsirindən xali deyil. “Səmanın” ümumi təbii tarixi və nəzəriyyəsi əsərində Kant yazırdı ki, o, təbiəbin bütün böyük nizamını ancaq iki qüvvənin – cazibə və itələmənin vasitəsi ilə izah etmişdir.1 Bu fikir o dövrlərdə fikirləri qəsb etmiş Nyuton mexanikasının hakimi-mütləqliyi şəraitində yazılmışdı. Amma sonralar Kant özü dünya nizamının aprior biliklərsiz təsəvvür oluna bilməməsini isbat etsə də, bu yeni idrak təlimi zirvəsindən qayıdıb naturfəlsəfəni təzədən yazmağa cəhd göstərməmişdi. Nəticədə epistemologiya bir addım qabağa getsə də, elm fəlsəfəsi bir addım geridə qalmışdı.\nNə vaxtsa vahid biliklər sistemi əvəzinə ayrı-ayrı elmi ideyalar var idi – qaranlıq səmada ulduzlar kimi. Zaman keçdikcə və bu ideyalar çoxaldıqca, ayrı-ayrı bürclər və kəhkəşanlar formalaşır, ayrı-ayrı fənlər yaranır. Bəs nə vaxtsa bu müxtəlif fənlərdən vahid bir elm və dünyanın vahid bir elmi mənzərəsi formalaşacaqsa, bu analogiyanı davam etdirsək, göydən qaranlıqlar çəkiləcəkmi və səma ancaq bir “süd yolunumu” xatırladacaq?!\nLakin elmin keçməli olduğu bu yol sonsuzdur; ona görə də, o həmişə sanki bu yolun başlanğıcındadır. Digər tərəfdən, elmin artıq qət etdiyi bu başlanğıc mərhələsinin özü də bir sonsuzluqdur. Yəni müasir elm iki sonsuzluq arasındadır. Amma qarşıdakı sonsuzluğun tərtibi daha yüksəkdir.\nElmdə nə isə yeni bir nəticə ala bilmək üçün ilk növbədə əvvəlki elmi biliklərin mənimsənilməsi tələb olunur. Bu isə ictimai miqyasda təşkilatlanmış bir elmi-təhsil sisteminin mövcudluğu şəraitində mümkün olur. Bu sistem özü də daim öyrənilməli və təkmilləşdirilməlidir. Həm də təkcə konseptual məzmun baxımından deyil, sosial və təşkilati struktur baxımından. Müasir dövrdə elmi adi şüur səviyyəsində idarə etmək mümkün deyil. Onu elmi surətdə idarə edə bilmək üçün isə elmin rüşeym halından bu günə qədər keçdiyi tarixi yolu izləmək, inkişaf meyllərini aşkara çıxarmaq və məqsədəuyğun istiqamətə yönəltmək tələb olunur.\nElm nə vaxtdan başlanır?\n«Elm» anlayışının necə başa düşülməsindən asılı olaraq bu suala müxtəlif cavablar vermək olar.\n1. Elm (elmi bilik) insanların ilk dəfə «nəyə görə», «hansı səbəbdən» sualını qoyduğu vaxtdan başlanır. İnsanların dünya hadisələrini izah etmək cəhdləri, artıq yalnız «nə etmək», «necə etmək» sualını deyil, həm də «nəyə görə belədir» sualını qoymaları biliklərin bölgüsünə gətirir; əməli biliklərlə yanaşı ilk elmi biliklər yaranır ki, bu hadisə müəyyən mənada elmin başlanğıcı kimi qəbul oluna bilər.\nAdi şüur adət olunmuş, standart vəziyyətlərdə necə hərəkət etmək lazım olduğunu göstərirsə də, bu vəziyyəti şərtləndirən səbəbləri aşkar etmək üçün kifayət deyil. Bunun üçün adi şüur hüdudundan kənara çıxmaq tələb olunur.\nBelə nəql edirlər ki, guya bir dəfə İ.Nyutonun başına alma düşür; alim bu hadisədən heyrətlənir və ümumdünya cazibə qanunu ideyasına gəlib çıxır. Əlbəttə, bu, sadəlövh bir təxmindir. Amma mətləb bunda deyil. Mətləb hekayətin bir şərhi ilə əlaqədar adi şüurla elmi şüuru fərqləndirməkdir. 1972-ci ildə respublikamızda «Gənc fiziklər» məktəbinin açılış mərasimindəki çıxışında Xudu Məmmədov bu hekayətə müraciət edərək dedi ki, əgər ümumdünya cazibə qanunu almanın düşməsinə görə kəşf olunsa idi, ən çox ehtimalla, İngiltərədə yox, Qubada kəşf olunardı… Ancaq əsas məsələ almanın düşməsində deyil, kimin başına düşməsindədir. Əsas məsələ bundadır ki, alma düşəndə adam sadəcə başını yanamı çəkir, yoxsa düşünürmü ki, axı, alma niyə, nə səbəbdən düşür? Bu sual ilk baxışdan nə qədər sadə görünsə də, adi şüur hüdudunun keçilməsini tələb edir. Bu sualın qoyulması məsələyə elmi münasibətin başlanğıcıdır.\n2. Elm – biliklərin bir sistem kimi formalaşdığı vaxtdan başlanır. Yəni elə bir vaxtdan ki, birincisi, bu vaxta qədər toplanmış biliklər yeni əldə olunan bilik üçün meyara çevrilir; Artıq qərarlaşmış olan biliklərə uyğun gəlmək, onları tamamlamaq elmiliyin şərti kimi çıxış edir. Yaxud, ikincisi, mövcud biliklər zəminində daha obyektiv gerçəklikdən yeni faktiki material gözləmədən yeni bilik almaq imkanı yaranır; başqa sözlə, mövcud biliklər sistemi özü özünü inkişaf etdirmək keyfiyyəti əldə edir. Elmin özünüinkişaf sisteminin olması onun müasir dövrdə sinergetik kontekstdə araşdırılmasını da aktuallaşdırır.\nElm həm də sosial sahədə vahid və bütöv sistem kimi formalaşır. Elmi biliklər sistemi daha artıq elm hadisəsini tam səciyyələndirmək üçün kifayət etmir. Elm dedikdə bir neçə en kəsiyini; elmi bilik və elmi fəaliyyət sahələrini, habelə sosial təşkilatlanmaya xidmət edən elmi-bürokratik qurumları ehtiva edən mürəkkəb qeyri-bircins sistem nəzərdə tutulur.\nİstər «elm» sistemi, istərsə də, elmi inkişaf prosesi yalnız son onilliklərdə xüsusi tədqiqat predmetinə çevrilmişdir ki, bu da elmin sosial və iqtisadi rolunun ciddi surətdə artması ilə əlaqədardır. Təbii ki, tədqiqat elə ilk mərhələdən sistemli xarakter daşıya bilməzdi və buna ehtiyac da olmamışdır. Bu sahənin tədqiqinə hər dəfə elmin və elmi inkişafın müxtəlif cəhətlərini öyrənmək zərurəti yaranarkən, qarşıya çıxan tələblərin konkret xüsusiyyətlərinə, spesifikasına uyğun olaraq müraciət edilmişdir. Buna görə də müxtəlif aspektlərdəki tədqiqatlar xeyli dərəcədə rabitəsiz xarakter daşıyır. Bununla belə, hələ vahid tədqiqat sistemi formalaşmasa da, bu sahədəki elmi işləri bir neçə başlıca tədqiqat istiqamətində qruplaşdırmaq olar. Elmin tarixi, metodoloji, qnoseoloji, sosioloji, iqtisadi, psixoloji aspektlərdəki tədqiqi, həmçinin onun planlaşdırılması və proqnozu probleminin öyrənilməsi – hər biri ayrılıqda nisbi müstəqil tədqiqat sahəsi kimi götürülə bilər. Bu sahələrin öz aralarındakı əlaqə çox zəifdir. Halbuki elm bütöv sistem təşkil etdiyindən, onun müxtəlif aspektlərdəki tədqiqi də vahid terminoloji əsasa malik olmalı, sistemli xarakter daşımalıdır. Ayrı-ayrı tədqiqat qollarının ortaq məxrəcə gətirilə bilməsi üçün, vaxtaşırı da olsa, tədqiqat predmeti haqqında bütöv təsəvvür əldə edilməsi vacibdir. Bu tələbatı ödəmək üçün son dövrlərdə elmin müxtəlif istiqamətlərdə öyrənilməsindən alınan nəticələri vahid tədqiqat sahəsində – elmşünaslıqda birləşdirmək təşəbbüsü göstərilir.\nMüasir dövrdə elmin mahiyyətini və inkişaf qanunauyğunluğunu müəyyənləşdirmək zərurəti bütün aydınlığı ilə özünü göstərsə də, problem öz qəti həllini hələ tapmamışdır. Lakin bu sahədə bir sıra konkret nailiyyətlər əldə edilmiş, elmin başlıca xüsusiyyətləri, inkişaf meylləri və s. müəyyənləşdirilmişdir.\nSərlövhəsinə görə elmin metodoloji təhlilinə həsr olunmuş əsərlərdə adətən heç də bütövlükdə «elm» sistemi yox, onun tərkib elementləri, konkret elmi tədqiqat metodları, xüsusi elmi problemlərin fəlsəfi məsələləri öyrənilir. Bununla yanaşı, metodoloji aspektdəki tədqiqat elmşünaslığın strukturunda mühüm yer tuta bilər. Lakin təəssüf ki, bu sahələrin əlaqəsi hələ çox zəifdir.\nElmin sistemli tədqiqində müxtəlif aspektlərdə əldə olunmuş nəticələrin hamısı nəzərə alınmalıdır. Hər bir tədqiqat aspektində elmin müəyyən cəhətləri öyrənilir ki, bunları bilmədən, onun bütöv mənzərəsini yaratmaq mümkün deyil.\nSistemli yanaşma elmin mahiyyəti ilə yanaşı, struktur və elementlərinin də müəyyənləşdirilməsini tələb edir. Həm də bu zaman bir yox, iki cür sistem öyrənilməlidir: əvvəla, «elm» sisteminin özü – onun elementlərindən təşkil olunmuş sistem, ikincisi, elmin bir element, yaxud altsistem kimi daxil olduğu daha mürəkkəb sistemlər və burada elmin yeri.\nElmin ayrı-ayrı aspektlərdəki tədqiqində bir qayda olaraq onun yalnız müəyyən bir cəhəti öyrənilir, elmin bütöv hadisə kimi tədqiqi, onun makroxassələri və yekun funksiyaları kölgədə qalır. Məsələn, «elmin tarixi tədqiqi» adı altında adətən elmin tarixi əvəzinə, elmi biliyin və konkret elmi kəşflərin tarixi öyrənilir;1 halbuki elmi bilik elm sisteminin tərkib elementlərindən yalnız biridir. Belə hallarda nəzərə alınmalıdır ki, sistemin və onun tərkib elementlərinin keçirdiyi keyfiyyət və kəmiyyət dəyişilmələri zamanca uzlaşmaya da bilər. Məsələn, elmi biliklərin inkişafında inqilabi çevrilişlər, dünyanın elmi mənzərələrinin əvəzlənməsi və s. hələ sosial «elm» sisteminin keyfiyyət dəyişikliyi keçirdiyinə dəlalət etmir.\nElmi biliyin tarixi inkişaf yolunun izlənməsi elmin ümumi inkişaf qanunauyğunluğunun müəyyənləşdirilməsi üçün xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Belə ki, bütöv «elm» sisteminin keçdiyi əsas tarixi mərhələlər yalnız konkret elmi yaradıcılıq xüsusiyyətlərinin, istifadə edilən elmi idrak metodlarının, elmi biliyin toplanma və saxlanma vasitələrinin, informasiya mübadiləsi və s. cəhətlərin müxtəlif dövrlərdə və müxtəlif ictimai-iqtisadi şəraitlərdəki vəziyyətlərinə görə müəyyənləşdirilə bilər.\nƏgər elmi kəşflər, yeni elmi biliklər xronoloji ardıcıllıqla sıraya düzülərsə, əlbəttə, bu, elmin həqiqi tarixini ifadə edə bilməz. Hər bir yeni mərhələdə alim üçün önəmli olan ancaq elmin ön cəbhəsidir. Yəni elmi ictimaiyyət tərəfindən qəbul olunmuş “son həqiqətlər” əsas götürülür. Halbuki, hər hansı biliyin elmi ictimaiyyət tərəfindən qəbul olunmasına qədər keçdiyi təbəddülatlı yolu izləmədən, alternativ fikirlər və versiyalarla tanış olmadan, gələcək axtarışlar zamanı ortaya çıxan yeni yol ayrıclarında seçim etmək çətin ola bilər.\nKeçmişdə atılmış, tarixin qaranlığında qalmış bir çox ideyalar gələcəkdə kara gələ bilər. Ona görə ki, hər bir zamanda elmi ictimaiyyətin qəbul etmədiyi ideyalar əslində iki səbəbdən atılmış olur. Onlar zamanına görə, ya çox köhnədir, ya da əksinə, zamanını qabaqlayır və dövrün normal düşüncəsinə sığmır. Bax, bu mənada keçmiş həm də gələcək üçün olan ideyalar xəzinəsidir.\nZaman heç də yalnız elmin öz daxili məntiqi əsasında axmır. Yəni dəyişən, yeniləşən ancaq biliklər deyil, dövrün tələbləri, insanların dünyagörüşü, sosial sifarişlər də dəyişir. Ona görə də, elmi biliklərin inkişaf yolu heç də ancaq daxili proses kimi nəzərdən keçirilə bilməz. Elm tarixi elmin öz sərhədlərindən kənara çıxan bir miqyasda, daha geniş planda öyrənilməlidir. Bunun üçün hər bir fənnin sərhədlərini keçərək bütövlükdə elmin hansı inkişaf mərhələsində olduğunu, daha sonra isə ümumiyyətlə elmin sərhədlərini keçərək dövrün düşüncə tərzini və üstün dünyagörüşünün hal və məqamını nəzərə almaq lazımdır.\nElmin ümumi inkişaf qanunauyğunluğunu açmağa çalışan mütəfəkkirlər arasında adətən Sen-Simon, O.Kont, H.Spenser, Q.Bokl, C.S.Mill və s.-in xidmətləri xüsusi qeyd edilir.1 Ən çox diqqətə layiq olan konsepsiyalardan biri Kontun “üç mərhələ” qanunu hesab olunur. Onun fikrinə görə, “bizim hər bir əsas ideyamız hər bir bilik sahəsi ardıcıl olaraq üç nəzəri haldan keçir: teoloji və ya fiktiv, metafizik və ya mücərrəd, nəhayət, elmi və ya müsbət hal”.2 Maraqlıdır ki, Kont bu qanunauyğunluğu təkcə ümumiyyətlə elmə deyil, hər bir ideyaya da şamil edir. Onun fikrinə görə, elm inkişaf etdikcə, biliklər əvvəlcə teoloji, sonra isə metafizik elementlərdən tədricən xilas olur və nəticədə ancaq müsbət biliklər qalır. Bax, beləcə, pozitivizmin banilərindən sayılan Kont metafizikanı (əslində ümumiyyətlə fəlsəfəni) inkar etməyə qalxışır. Lakin Kont hələ tam inkarçılıq mövqeyindən çıxış etmir. O, hər halda elmi yaradıcılıq prosesində metafizik düşüncənin müəyyən dərəcədə iştirakını nəzərə alaraq elmin bir vəzifəsi olaraq bu kənar təsirdən azad olmaq yollarından danışır. H.Spenser isə elmdə teoloji və metafizik düşüncənin hər hansı bir formada iştirakını və rolunu tamamilə inkar edir. Belə çıxır ki, elm ancaq öz daxili potensialı hesabına, öz təməli üzərində təkamül yolu ilə inkişaf edir. Əlbəttə, Kontun yanaşması Spenserin yanaşmasına nisbətdə daha məqbuldur. Belə ki, o, həm yaradıcı təfəkkürün təməl dairəsini daha geniş götürür, həm də tarixi və sosioloji aspektləri nəzərə alır. Amma Kont da elmin fəlsəfə və dinlə yanaşı və qarşılıqlı əlaqədə inkişafından bəhs etmək əvəzinə, bu üç dünyagörüşü və təfəkkür formasını qarşılaşdırır, onları tarixi yanaşma əsasında, xronoloji ardıcıllıqla düzür və elmi ən son, ən üstün və ən “müsbət” (pozitiv) mərhələ kimi təqdim etməyə çalışır.\nTəəssüf ki, elmin fəlsəfədən təcrid edilməsi meyli Kont və Spenserdən sonra da davam etdirilmiş və neopozitivizmdə, postpozitivizmdə, tənqidi rasionalizmdə elmin reduksiyası və kənar amillərdən arınması, eliminasiyası adı altında ayrı-ayrı elmi məsələlərin təsviri mahiyyət kontekstindən və səbəbiyyət zəncirindən çıxarılmış, elmi faktların şaquli müstəvidə deyil, ancaq üfüqi müstəvidə struktura daxil edilməsinə üstünlük verilmişdir. Məhz problemin dərininə izahından, fəlsəfi qatdan qaçaraq ancaq faktların təsvirinə üstünlük verildiyi üçün elm çərçivəsinə salınmış dil və elmi dilin semantikası kimi məsələlər önə keçmişdir. Halbuki, müasir eksperimental cihazların və mürəkkəb riyazi əməliyyatların nəticəsi kimi alınan yeni bilikləri səliqə-sahmanla təsvir etmək ancaq “normal elm” hüdudunda fayda verə bilər. Bütün böyük ideyaların, kəşflərin əsasında isə bütövlükdə dünyagörüşünü dəyişən, daha dərin qatlara enərək indiyədək yazılanları təzədən yazmağa vadar edən fəlsəfi yönlü yanaşmalar dayanır.\nTəsadüfi deyil ki, A.Koyre Yeni Dövr elminin təməlində duran Qaliley prinsiplərini elmdə çevrilişdən daha çox, fəlsəfədə çevriliş hesab edir. Koyre yazır ki, Qalileyin “Dialoqlar”ı elm haqqında kitab olmaqdan daha çox, bir fəlsəfə kitabıdır. ... Belə ki, astronomik problemin həlli yeni fizikanın strukturundan asılıdır və o da öz növbəsində təbiət haqqında elmin strukturunda riyaziyyatın yeri məsələsinin həllini tələb edir ki, bu da bir fəlsəfə məsələsidir.1\nSpenserin şərhində elmin inkişaf yolu həddindən artıq sadələşir: “Elm ... qavrayışların əqli nəticə vasitəsi ilə genişlənməsidir”.2 H.Spenser elmi fəaliyyəti çox bəsit və məhdud çərçivədə təsvir etsə də, bu çərçivə daxilində xeyli konkretləşmələr aparır və gələcəkdə neopozitivizmin və tənqidi realizmin bazasını təşkil edən bir sıra prinsipləri müəyyən edir. O, elmdə inkişafın bir şərtini də keyfiyyətcə dəyərləndirmədən kəmiyyətcə dəyərləndirməyə keçiddə görür. Digər mühüm şərt olaraq isə, hadisələrin ölçülə bilməsini göstərir. Spenserə görə, hər bir elmin əsasında ölçülmək imkanı dayanır: “Məkan ölçüləndir – buradan həndəsə yaranır, qüvvə və məkanın ölçülməsindən – statika, zaman, qüvvə və məkanın ölçülməsindən – dinamika yaranır.”1\n«Elm» sisteminin başlıca elementlərindən birini də elmi yaradıcılıq prosesi təşkil edir. Tədqiqatçıların bir qismi məhz bu cəhəti elmin mahiyyəti kimi götürür və onu yalnız bu en kəsiyində, qnoseoloji müstəvidə tədqiq edirlər. Belə tədqiqatlarda elmi bilik istehsalı prosesinin bu və ya digər qnoseoloji məqamı ön plana çəkilir, fərdi elmi yaradıcılıq proseslərinin təbiətinə daha çox diqqət yetirilir.2 Sistemli yanaşma zamanı bu məqamlardan hər birinin elmin ümumi mənzərəsində tutduğu dəqiq yerini müəyyənləşdirmək lazım gəlir. Önəmli olan bir cəhət də bundan ibarətdir ki, bu fərdi yaradıcılıq proseslərinin ictimailəşməsi, elmi bilik istehsalının bütünlükdə kollektivin, elmi institutların fəaliyyət predmetinə çevrilməsi artıq təkcə epistemoloji müstəvidə deyil, həm də sosial-iqtisadi müstəvidə və ictimai-təşkilati bir məsələ kimi ortaya çıxır.\nElmin bir sosial sistem kimi öyrənilməsinə, onun ictimai mahiyyətinin qiymətləndirilməsinə ən çox elmin bilavasitə sosioloji və sosial-iqtisadi problemlərinə həsr olunmuş əsərlər xidmət edir.1 Elmdə müəyyən sosial strukturun hələ əvvəllər də mövcud olmasına baxmayaraq, onun bu aspektdə tədqiqinə, görünür, ciddi tələbat olmamışdır, belə ki, elm müstəqil bir fəaliyyət sahəsi kimi yalnız son əsrlərdə ön plana keçmişdir.\nElmi fəaliyyət sahəsinə ümumi milli gəlirin getdikcə daha çox hissəsinin sərf olunmasına yaranan ehtiyac elmin iqtisadi baxımdan öyrənilməsinə, optimal iqtisadi modellərin tapılmasına tələbatı artırır. Lakin bu sahədə də hələ çox az iş görülmüşdür; halbuki konkret elmi tədqiqatların faydalılıq dərəcəsinin artırılması və elmin düzgün planlaşdırılması üçün iqtisadi təhlilin rolu böyükdür.1\nElmə xüsusi fəaliyyət sahəsi kimi baxan Q.N. Volkov hər bir zaman mərhələsində cəmiyyətin ona qədər əldə etdiyi biliklər sistemini «elm» anlayışına daxil etmir: «Elmin mahiyyəti artıq dərk edilmiş olan həqiqətlərdən yox, onların axtarılmasından, təbiət və cəmiyyət qanunlarının öyrənilməsi və istifadə olunmasına yönəlmiş eksperimental tədqiqat işlərindən ibarətdir. Elm özlüyündə heç də bilik olmayıb, cəmiyyətin bilik istehsalı üzrə fəaliyyətidir, başqa sözlə, elmi istehsaldır»2. Göründüyü kimi, Q.N. Volkov elmə xüsusi fəaliyyət sahəsi və deməli, proses kimi baxmaqla onun əhatə dairəsini həddindən artıq kiçildir ki, bu da məntiqi cəhətdən qüsurlu olan nəticəyə gətirir: elm – elmi istehsaldır. Halbuki elmi istehsal «elm» anlayışının əhatə etdiyi tərkib hissələrindən yalnız biridir. Buna baxmayaraq, «elmi istehsal» anlayışının istifadə edilməsi elmin mahiyyətinin və başlıca xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. Q.N.Volkov öz mövqeyini elmi şəkildə əsaslandırmağa və bu işdə daha çox öyrənilmiş olan istehsal prosesi ilə analogiya yaratmağa çalışmışdır ki, bu cür təşəbbüs yalnız təqdirə layiqdir. Müəllif daha sonra yazır: “...Texnika maddi istehsalda hansı rolu oynayırsa, elmi bilik də mənəvi istehsalda həmin rolu oynayır. Bu mənada texnika insanın əməli fəaliyyətinin süni orqanı olduğu kimi, elm də insan beyninin süni orqanıdır”.1 Lakin təəssüf ki, maddi və mənəvi istehsal proseslərinin analogiyasından istifadə təşəbbüsü ardıcıl surətdə davam etdirilməmişdir.\nElmin müxtəlif aspektlərdəki tədqiqinin bir-biri ilə əlaqəli şəkildə aparılması və bir-birini tamamlaya bilməsi üçün onun bir sistem kimi müəyyənləşdirilməsi ən vacib şərtdir. Amerika alimi H.Liman məhz bu cəhəti nəzərə alaraq yazır: “Biz elmin fəlsəfi, psixoloji, yaxud sosial aspektlərini fərqləndirməzdən və müzakirə etməzdən əvvəl, hansı yolla isə elmi müəyyən bir tam kimi təsəvvür edə bilməliyik”.2\nElmi bütöv bir hadisə kimi təsəvvür etməyin, onun mahiyyətini, ümumi inkişaf meyllərini öyrənməyin bu gün cəmiyyət qarşısında duran praktik vəzifələri həyata keçirmək sahəsində nə kimi bir əhəmiyyəti vardır?\nMüasir dövrdə insanın maddi rifah halı, məhsuldar qüvvələrin inkişaf perspektivləri ilk növbədə elmin nə dərəcədə qabaqcıl mövqe tutmasından asılıdır. Elmin obyektiv inkişaf meyllərini bilmədən onu optimal surətdə təşkil etmək mümkün deyil. Elm cəbhəsinin ön xəttinə çıxmaq, onun nailiyyətlərindən səmərəli surətdə istifadə edə bilmək üçün ən mühüm şərt onun təşkilati strukturunun düzgün müəyyənləşdirilməsi, elmin özünün elmi əsaslarla tənzim olunmasıdır.\nİkinci mühüm şərt isə dövlət siyasətində elmin prioritetliyinin nəzərə alınmasıdır. Bu gün irəlidə gedən ölkələr heç də təsadüfən irəlidə getmirlər. Hətta ümumi iqtisadi böhran şəraitində də ABŞ çıxış yolunu elmə ayrılan vəsaitin artırılmasında görür. Rusiya “böhrandır”, – deyə elmə ayrılan vəsaiti azaltdığı halda, ABŞ Konqresi yekdilliklə bu qənaətə gəlir ki, yeganə prioritet elm olmalıdır.1\nStatistika göstərir ki, Rusiyada elmə ayırmalar Ümumi Daxili Məhsulun (ÜDM) 1%-i qədər olduğu halda, bütün inkişaf etmiş Qərb ölkələrində bu rəqəm 2-3% həddindədir. ABŞ-da elmə ayırmalar indi 2,7%-dir və Barak Obama keçən il alimlər qarşısında çıxışında bu rəqəmi 3%-ə qaldırmaq zərurətini qeyd edib.1 İndi Rusiyanın bütün qabaqcıl ziyalıları elmin acınacaqlı vəziyyəti ilə əlaqədar həyəcan təbili çalırlar. Akademik V.S.Styopinin qeyd etdiyi kimi, ABŞ-da elmə ayırmalar Rusiyanın bütün büdcəsindən artıqdır.2 Əlbəttə, biz rusiyalı həmkarımızın narahatlığını başa düşürük. Amma Azərbaycanda bu faiz nisbəti daha aşağıdır və bizim də həyəcan təbili çalmaq vaxtımız çoxdan çatmışdır. Sadəcə olaraq, paralel surətdə elmin optimal təşkilatlanması təmin edilməlidir.\nBu gün ölkəmizdə ən aktual vəzifələrdən biri kimi qarşıya qoyulan müasir Qərb sivilizasiyasını mənimsəmək vəzifəsi, yalnız elmin nisbi müstəqilliyini təmin etmək və onun səmərəli tətbiqi üçün xüsusi təşkilati tədbirlər görmək sayəsində həyata keçirilə bilər. Elm də insan kimi azadlıq və müstəqillik sevir. Elm istehsalata o vaxta qədər səmərə verəcəkdir ki, istehsal onu özünə tabe etmək, onu öz əlavəsinə çevirmək iddiasına düşməsin. Burada istər-istəməz sehrli qızıl balıq əhvalatı yada düşür. Balıqçı qızıl balığı azad etdiyinə (dənizə buraxdığına) görə o, balıqçını hər cür nemətlə təmin edir. Lakin elə ki, balıqçı arvadının təkidi ilə balığın azadlığını əlindən almaq, onu qulluqçu etmək istəyir, onda bütün nemətlər də yox olur. Biz bu məlum hekayəti ona görə bir daha yada salırıq ki, bu gün bəzi «nəzəriyyəçilər» və əməli iş adamları elmi istehsala daha da yaxınlaşdırmaq məqsədilə onları mexaniki surətdə birləşdirmək, elmi fəaliyyəti istehsalatın ehtiyaclarına tabe etmək, onu cilovlamaq təşəbbüsləri göstərirlər. Bu təşəbbüslər elmin mahiyyəti və təbii meylləri ilə bir araya sığmır. Əksinə, elmin iqtisadi səmərəsi yalnız o vaxt artar ki, o maddi və mənəvi cəhətdən korluq çəkməsin, kiminsə, nəyinsə yedəyinə bağlanmasın. 1\nElmə optimal münasibət bəsləyə bilmək üçün, əvvəlcə onun özünün hərtərəfli tədqiqinə ehtiyac var.\nElm anlayışını və elm sistemini ən azı iki fərqli baxış bucağında nəzərdən keçirmək mümkündür: koqnitiv və sosial.\nƏvvəla, bir sistem olaraq elmin daxili komponentləri və strukturu müəyyənləşdirilməlidir. Klassik elmin ənənələrinə uyğun olaraq belə bir sual qoyula bilər: elmin elementar özəyi, atomu varmı? Bəli, söhbət elm sisteminin bölünməz son həddi, elementi və ya atomundan gedir. Bəzi tədqiqatçılar elmin fənlər üzrə bölgüsündən çıxış edir və hər bir fənni elmin təşkilati vahidi kimi götürülər. Məsələn, T.Parsons və N.Storer elmin təsnifatında diferensiallaşmanın son həddi kimi “elmi fənn” məqamını qəbul edirlər.1 Q.M.Bonqard-Levin elmi fənlərin formalaşması prosesinin hələ lap qədim dövrlərdən başlandığını qeyd edir. Onun fikrinə görə, qədim hind riyaziyyatı və astronomiyası hələ eramızdan çox-çox əvvəl nisbi müstəqil fənlər kimi mövcud idi.2 A.İ. Volodarski də ilk fənlərin yaranmasını qədim hind mədəniyyəti ilə bağlayır.3\nLakin bir sıra alimlər fənləri elmin vahidi kimi götürməyin qeyri-mümkün olduğunu göstərir və buna istinad edirlər ki, elm inkişaf etdikcə, fənlərin mürəkkəb strukturu aşkar olur və onların içərisindən yeni lokal vahidlər, elmin “yeni atomları” əmələ gəlir. C.Lounun fikrinə görə, elmdə diferensiallaşma müntəzəm surətdə davam etmiş, hər bir fənnin öz daxilində fərqli tədqiqat istiqamətləri formalaşmış və nəhayət, XX əsrin 20-30-cu illərində konkret ixtisaslar yaranmışdır.1 Bəzi elmşünaslar isə elmin elementar vahidi kimi tədqiqat qruplarını götürməyi təklif edirlər. N.Mallinzə görə, ixtisaslar və fənlər formalaşana qədər mütəşəkkil qruplar olmalıdır. Belə qruplar isə ilk növbədə müəllim-şagird özəyindən yaranır. 2 Maraqlıdır ki, bu cür yaxınlaşma Şərqdə ənənəvi olan mürşid-mürid münasibətini xatırladır.\nA.İ.Lipkin elmin T.Kun və İ.Lakatos tərəfindən verilmiş modellərini təhlil edərək belə qənaətə gəlir ki, elmi biliyin strukturunu müəyyənləşdirmək üçün hansı isə bir elm sahəsində bütün biliklərin təməlində eyni anlayışlar dayandığını nəzərə almaq lazımdır. O, həmin ilkin təməlləri “ilk ideal obyektlər” adlandırır.3 Daha sonra isə, mürəkkəb elm hadisəsinin elmi biliklər rakursundakı strukturu onun sosial strukturu ilə bir araya gətirilə bilər.\nDoğurdan da, bütün planet və bütün bəşəriyyət miqyasında vahid elm sistemindən danışmaq bir şeydir, hər hansı konkret bir hadisənin: ideyanın, biliyin, eksperimentin, nəzəriyyənin, fənnin, yaxud elmi-tədqiqat institutunun, elmi işçinin, laborantın və ya direktorun bu elm sisteminə və ümumiyyətlə elmə aidiyyətindən danışmaq isə başqa bir şeydir. Bütün bunlar elmin həm məntiqi-epistemoloji, həm də sosial sistem kimi xüsusiyyətlərinin açılması zərurətini göstərir.\nHər iki halda elmin özü daha böyük bir orqanizmin alt sistemi kimi də nəzərdən keçirilə bilər. Məntiqi-epistemoloji hadisə kimi elm ümumiyyətlə düşüncə sisteminin, insan idrakının, hissi və rasional, rasional və irrasional fəaliyyət, ruhi-intellektual enerjinin realizasiyası prosesinin və s. daha geniş miqyaslı proseslərin tərkib hissəsi, alt sistemidir. Bu məkanda elmi fəaliyyətdən başqa dini təcrübə, hissi-emosional, bədii-estetik yaşantılar, mənəvi-əxlaqi dəyərlər və s. də yer alır. Sosial sistem kimi də elm, daha böyük ictimai sistemlərin, məsələn, bütövlükdə cəmiyyətin alt sistemlərindən, ünsürlərindən biridir. Bu halda elmin daxili quruluşuna deyil, onun infrastrukturuna, cəmiyyətin iqtisadi həyatında və mədəni-mənəvi rakursunda tutduğu yerə və oynadığı rola diqqət yetirilir. Dövlət siyasəti müəyyənləşdirilərkən, dövlətin iqtisadi inkişaf strategiyası və ya dövlət büdcəsi formalaşdırılarkən, siyasətçilər və ya maliyyəçilər, təbii ki, elmin məzmununa, daxili xüsusiyyətlərinə, konkret elmi problemlərə məhəl qoymadan, elmi ancaq bütöv bir hadisə kimi nəzərə alırlar. Əlbəttə, elmin imkanlarını və konkret şəraitdə ehtiyaclarını daha yaxşı bilən mütəxəssislər dövlət üçün layihə hazırlamalı və öz mövqelərini əsaslandırmalıdırlar. Burada bir tərəfdən, elm təşkilatçılarının fərasəti, digər tərəfdən də, yüksək rütbəli dövlət məmurlarının, millət vəkillərinin dünyagörüşü, ümumi intellektual səviyyəsi müəyyən rol oynayır. Dövlətin başında duran şəxsin elmə münasibəti və həyata keçirilən siyasi kursda elmə nə dərəcədə istinad edilməsi də az əhəmiyyət daşımır.\nBurada nəzərə alınmalıdır ki, dövlətin siyasi kursunda elmə münasibət və elmin tutduğu yer məsələsi ilə yanaşı, ayrıca bir elm siyasəti də olmalıdır. Elm siyasəti daha çox dərəcədə elmin təşkilati aspektlərini, optimal maliyyələşmə variantlarını, konkret elmi tədqiqat prosedurlarının elmi-təşkilatı strukturlarla əlaqəsini, Elm–Təhsil–Elm, Elm–Texnika–İstehsal, Elm–İctimai şüur-Mədəniyyət sistemlərində elmin spesifik funksiyalarını əhatə edir.\nElmin infrastrukturu və dövlətin elmə münasibəti məsələləri elm adamlarının özündən daha çox, dövlət rəhbərliyindən, dövlətin yeritdiyi ictimai-iqtisadi kursdan asılı olduğuna görə, hər bir ölkədə elmin vəziyyəti üçün məsuliyyət də təkcə alimlərin yox, həm də siyasilərin üzərinə düşür. Elmin infrastrukturu dedikdə biz elmi fəaliyyəti şərtləndirən ictimai mühiti, elmin öz funksiyasını yerinə yetirə bilməsi üçün zəruri olan kənar şərtləri də nəzərdə tuturuq. Buraya ilk növbədə elmin maddi-texniki bazası, Elm–Texnika–İstehsal zənciri, informasiya şəbəkəsi, nəşriyyatlar, kitabxanalar, əhalinin ümumi savadlılıq dərəcəsi, maarif işi, elmi-kütləvi biliklərin yayılması mexanizmləri və ilk növbədə təhsil sistemindəki vəziyyət aiddir. Yəni təhsilin səviyyəsi aşağı olarsa, elmi kadrların yetişdirilməsi üçün də mühit olmayacaq. Bundan başqa, kütləvi informasiya vasitələrinin ideoloji yönü, yəni əhalinin ictimai şüurunun hansı istiqamətdə yönləndirilməsi, elmi-kütləvi biliklərin yayılması, əhalinin ümumi dünyagörüşü, təfəkkür mədəniyyəti, ölkədə elmin dəyərləndirilməsi, sistemin ictimai rəylə əlaqələndirilməsi, elmi disputların, ziyalı evlərinin yaradılması, elm adamının nüfuzu, onların maddi təminatı, və s. bu kimi amillər də elmin infrastrukturunu formalaşdırır. V.S.Styopin yazır: “Elmin infrastrukturu sosial-mədəni amillərin elmi idraka təsirini təmin edir”.1\nƏslində elmin infrastrukturu onun normal inkişafı üçün ən mühüm şərtlərdən biridir. Belə ki, müvafiq elmi şərait olmadan, yəni cəmiyyət elm üçün münbit mühitə çevrilmədən, o, inkişaf edə bilməz, ona görə də elmi inkişaf mərhələsindən öncə bir maarifçilik mərhələsinin olması labüddür. Təkcə alimlərin, elm adamlarının özlərinin yox, daha geniş kütlələrin müəyyən elmi biliklərə yiyələnməsi, elm haqqında, onun faydaları haqqında yetərincə məlumatlı olması çox mühümdür. Yəni cəmiyyətin elmə bir yabançı, yad ünsür kimi deyil, doğma münasibət bəsləməsi üçün cəmiyyət özü müəyyən mənada elmiləşməlidir. Bu vəzifənin həyata keçirilməsində əsas ağırlıq təhsil sisteminin və kütləvi informasiya vasitələrinin üzərinə düşür. Yüzlərlə savadlı gənc yetişdirilməlidir ki, onların bəziləri elmin bu və ya digər sahəsinə müraciət etsin. Əksinə, ümumi savadsızlıq şəraitində elm üçün kadr tapmaq qeyri-mümkün olur. Əgər əvvəlki dövrdə, əvvəlki mühitdə müəyyən nisbi müstəqil elm sistemi formalaşıbsa, cəmiyyətdə baş verən deqradasiya, təhsil sahəsində mənəvi mühitin korlanması gec-tez elmə də təsir edir.\nİstənilən halda elm hamını bəzəyib özü çılpaq gəzən iynənin və ya hamını müalicə edib özü xəstə qalan bir həkimin durumuna düşməməli, özü haqqında da düşünməli, özünü dərk etməyə, öz ehtiyaclarını müəyyənləşdirməyə çalışmalı və lazım gələrsə vaxtında həyəcan təbili çalmalıdır.\nElmin özünüdərk təşəbbüsləri əvvəllər də olmuşdur. Lakin elm haqqında düşüncələr çox vaxt qeyri-elmi xarakter daşımış, obrazlı və ya aforistik kəlamlardan o tərəfə getməmişdir. Əvvəlki dövrlərdə hətta böyük elm adamlarının elm haqqında fikirləri aforistik xarakter daşımış və məqsədyönlü tədqiqat səviyyəsinə qalxmamışdır.1\nElmi biliyin spesifikası, onun digər biliklərdən fərqi haqqında fikirlər antik dövrdə – ilk elmi biliklərin hələ yeni-yeni kiçik sistemlər kimi qruplaşdığı vaxtlarda meydana gəlirdi.2 O vaxt əslində elmi biliklərdən yox, sənətdən söhbət gedirdi. S.Luryenin Demokritə həsr olunmuş kitabında da “tətbiqi elmlər” ifadəsinin yunancası artes kimi verilmişdir ki, bu da əslində sənət deməkdir.1 Lakin həmin dövrdə elm vahid bütöv sistem kimi hələ mövcud olmadığına görə, biliklər kifayət qədər diferensiallaşmadığına və müxtəlif elm sahələri müstəqil fənlər kimi formalaşmadığına görə elmin demarkasiyası – digər fəaliyyət sahələrindən kəskin meyarlarla ayrılması hələ mümkün deyildi.\nAyrı-ayrı dövrlərdə, xüsusən orta əsrlərdə, islam dünyasında elm inkişaf etsə də, onun sosial strukturu öyrənilməmiş, ictimai bir sistem kimi təhlili verilməmişdir. İslam mütəfəkkirlərinin elm haqqında fikirləri əsasən onun mədh etmək, əhəmiyyətini vurğulamaq, elm dalınca getməyin zərurətindən bəhs etmək və s. buna bənzər tövrlərdə olmuşdur. Düzdür, Fərabi elmlərin təsnifatını vermiş, biliyin fəlsəfi mahiyyəti, elmi biliyin xüsusiyyətləri barədə traktatlar yazmışdır, lakin elmdən bir ictimai hadisə kimi bəhs etməmişdir. Səbəbi isə budur ki, o vaxtlar İslam Şərqində ayrıca sosial institut kimi inkişaf etməkdənsə, daha çox dərəcədə hökmdarların iradəsi ilə və onların maraqlarına xidmət edən bir qurum, sarayın bir əlavəsi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Münəccimliyin, əlkimyanın inkişafı ən çox bununla bağlı idi. Yəni elm ya dinin, ya da sarayın himayəsi altında olmuş və ancaq alimlərin şəxsi təşəbbüsləri ilə dünyəvi xarakterli tədqiqatlar aparılmışdır.\nƏslində orta əsrlər dövründə Avropada da elm dinin himayəsində, daha doğrusu, himayəsində olmasa da, nəzarəti çərçivəsində olmuşdur. Bütün Qərb universitetləri kilsənin nəzdində fəaliyyət göstərmiş teoloji təmələ bağlı olmuş və ancaq kilsədən ayrıldıqdan sonra öz dünyəvi funksiyalarını azad surətdə yerinə yetirə bilmişlər. İslam dünyasında isə saray və din ayrı olmadığından, elm və təhsil ikiqat tabeçilik şəraitində mövcud olmuş və burada himayə amili elmin gələcək müstəqilliyinin də qarşısını almışdır. XI əsrdə böyük maarifçilik fəaliyyəti göstərən Nizamülmülk Bağdadda və digər şəhərlərdə Nizamiyyə mədrəsələri açdırır. Lakin dövlətçilik maraqları ilə dini təriqətçilik maraqları arasında fərqlər burada da özünü göstərir. Bu mədrəsələrin açılması əsasən Nizamülmülkün adı ilə bağlansa da, əslində onun arxasında dövlət başçısının iradəsi dayanırdı. Mədrəsələrin məqsəd və funksiyalarına münasibətdəki fərq, məsələn, belə bir hadisədə özünü əyani surətdə göstərir. Məlikşah Nizamülmülkün də meylli olduğu təriqətçilik təsirlərindən qəzəblənərək Bağdaddakı Nizamiyyə mədrəsəsinin rəisinə göndərdiyi məktubda yazırdı: “Nizamiyyə mədrəsəsi məzhəb münaqişələri üçün deyil, elmi inkişaf etdirmək üçündür”.1 Bəli, “elmi inkişaf etdirmək üçün”! Bu, çox əlamətdardır. Din xadimlərindən fərqli olaraq, Məlikşah məhz elmi inkişaf etdirmək istəyirmiş. Nə üçün, kimin üçün? Bax, o dövrün mənbələrində bu suala cavab tapmaq elə də asan iş deyil. Məsələn, elə həmin Nizamülmülkün yazdığı “Siyasətnamə” əsərində dövlət maraqlarından, onun idarə olunmasının çox müxtəlif istiqamətlərindən bəhs edilərkən, bəzən ən xırda məsələlər də önə çəkildiyi halda, elmlə bağlı demək olar ki, heç nə deyilmir. Yalnız “Padşahın öz işləri barəsində alim və hikmət sahibləri ilə məşvərət etməsi haqqında” adlanan on səkkizinci fəsildə alimlər haqqında bir neçə fikir söylənir və bu da ancaq şaha məsləhət verilməsi ilə əlaqədar olaraq.2 Yəni elm və alimlər haqqında təsəvvür sarayın hüdudundan o tərəfə çıxa bilmir, elmə cəmiyyət miqyasında bir hadisə kimi baxılmır.\nDövrünün ən böyük elm adamlarından biri olan Nəsirəddin Tusi də elmi hikmətin və mərifətin tərkib hissəsi kimi təqdim edir. O yazırdı: “Mərifət sahibləri arasında hər şeyi olduğu kimi dərk etməyə, hər işi lazımi kimi yerinə yetirməyə hikmət deyilir; bunun nəticəsində insanın mənəviyyatı mümkün qədər təkmilləşməli, arzu olunan səviyyəyə yüksəlməlidir. Belə olduqda hikmət iki yerə bölünməlidir: biri – elm, o biri – əməl”.1 Lakin burada “elm” anlayışı çox geniş mənada götürülür: “elm – varlıqların həqiqətən necə olduğunu düzgün təsəvvür etmək, insanın yaradıcı ağlı, nəfsi-əmr və sağlam düşüncəsi dairəsində onun xüsusiyyət və keyfiyyətlərini kəşf etməkdir”.2 N.Tusi təsnifatında “elm” anlayışının müasir anlamına uyğun gələn isə “nəzəri hikmətdir”. Belə ki, Tusiyə görə, elm iki növ olur ki, birincisinə nəzəri hikmət, ikincisinə əməli hikmət deyilir.3 A.Rzayevin yazdığı kimi, “Tusinin elmlər təsnifatı öz əhatəliliyi, dərinliyi və miqyası etibarilə diqqəti cəlb edir... Tusi XIII əsrdə orijinal təsnifat sistemi yaratmış, özündən əvvəlki filosofların təsnifatını genişləndirmək və dəqiqləşdirmək yolunda mühüm addım atmışdır”.4\nN.Tusinin elmə baxışlarının formalaşmasında şübhəsiz ki, əl-Fərabi, Biruni və İbn Sinanın böyük təsiri olmuşdur. Biruni nəinki böyük elm adamı olaraq astronomiyada, riyaziyyatda misilsiz xidmətlər göstərmiş, eyni zamanda elm tarixinə dair də əsərlər qoyub getmişdir.\nÇoxları elm tarixinin Yeni Dövrdə formalaşdığını və müstəqil fənn kimi məhz XX əsrin hadisəsi olduğunu zənn edir. Amma Biruninin irsi ilə tanış olduqda biz, bir tərəfdən, elm tarixi nümunələri ilə tanış olur, digər tərəfdən, elmə tarixi münasibətin metodoloji əsaslarının da elə o vaxtdan qoyulduğunun şahidi oluruq.1 Xüsusən, tarixin, cəmiyyətin elmi əsaslarla öyrənilməsi, sosial proseslərin elmi təhlili sahəsində ilk fundamental əsər məhz Biruni tərəfindən yazılmışdır.2 Bu sahənin müstəqil elm səviyyəsinə qaldırılması isə İbn Xəldunun xidmətidir.\n“Qabusnamə”də sənət “peşə və elm”, – deyə iki yerə bölünür. Amma ən maraqlısı budur ki, onların öz aralarında müxtəlif kombinasiyaların mümkünlüyü nəzərə alınır və üç mümkün variant göstərilir: “...Hansı sənət olur-olsun, üç yerə bölünür: ya peşəyə aid olan elm, ya elmə aid olan peşə, ya ağıl işlətməklə əmələ gələn peşə”.1 Bu cür təsnifat orta əsrlərdə verilmiş olsa da, hətta müasir dövr üçün də çox maraqlı və əhəmiyyətlidir. Çünki Yeni Dövr fəlsəfəsində, Aristotel bölgüsündə olduğu kimi, elm və sənət ayrılır və onların kəsişmə zolaqları, ortaq fəaliyyət sahələri tədqiqata cəlb olunmur. Daha sonra bu bölgülər diferensiallaşır və hər bölmə özü təkrar bölünür: “Peşə ilə əlaqədar olan elmlər: tibb, nücum, həndəsə, yer ölçmək, poeziya və s. Elmlə əlaqədar olan peşələr: musiqişünaslıq, baytarlıq və s.”.2 Bizə təəccüblü gələn, məsələn, poeziyanın da bu təsnifata daxil edilməsidir. Qalan bölgülər çox məntiqlidir və o dövrdə elmin əsasən praktika ilə sıx surətdə bağlı başa düşülməsi sxolastika ilə müqayisədə tamamilə fərqli bir dünyagörüşün ifadəsi idi. Bu əsərdə elm o dərəcədə praktiki başa düşülür ki, o, hətta peşələrdən biri kimi təqdim edilir. Yəni o dövrdə (X əsrə qədər) İran ərazisində elm artıq ayrıca bir ixtisas sahəsi olmaqdan əlavə, ayrıca bir peşə sahəsi kimi də mövcud imiş. Maraqlıdır ki, elm peşəsi üçün səciyyəvi olan əlamətlər sırasında “əzbərləmə, təkrarlama, keçmiş təcrübənin ardıcıl olaraq öyrənilməsi, tədqiqatçılıq, sirlərin açılması” kimi şərtlər sadalanır.1\nBu əsər bir islam ölkəsində qələmə alınsa da, daha çox dünyəvi səciyyə daşıyır. “Qabusnamə” əslində islamaqədərki mentalitetlə islam qaydalarının birləşməsinin ifadəsidir. Bununla belə, elmə və onunla bağlı peşələrə üstünlük verilməsi islami dünyagörüşünü də ifadə etdiyindən elmə pozitiv və hətta praqmatik müstəvidə baxılması tamamilə qanunauyğundur.\nXristianlıq isə elə bir məkanda yaranmışdı ki, oradakı insanları cəhalətdən həqiqətə yüksəltmək missiyasını üzərinə götürsə də, daha yüksək sivilizasiya şəraitinə transfer üçün münasib deyildi.\nLakin tarixdə misli görünməmiş bir ədalətsizlik baş verdi. Daha möhtəşəm bir ideyanın zirvəsində dayanan bir xalq bir siyasi hökmün qurbanı oldu. Cəhalət dünyası üçün nəzərdə tutulmuş, mifik təfəkkürdən hələ bir o qədər də fərqlənməyən, insanları ancaq möcüzələrlə heyrətləndirməyə çalışan bir dini dünyagörüşü, dibin qaranlığından işığa doğru, həqiqətə doğru təzəcə başlanan kiçicik bir hərəkat möhtəşəm bir ideyanın zirvəsindən enməkdə olan, öz süqutunu yaşayan amma hər halda hələ tam süquta uğramamış bir sivilizasiya ilə qarşılaşdı.\nRoma imperatorunun hökmü ilə xristianlıq böyük imperiyanın rəsmi dini kimi qəbul olundu və imperiyanın çökməsini sürətləndirən mühüm hadisələrdən birinə çevrildi. Axı, Roma imperiyası böyük yunan mədəniyyəti və fəlsəfəsi üzərində bərqərar olmuşdu. Bəşər tarixinin ən böyük nailiyyətlərindən biri olan klassik yunan fəlsəfəsinin romalılar tərəfindən mənimsənilə və dəyərləndirilə bilməməsi, mənəvi həyatda boşluq yaranması və bu boşluğu doldurmaq üçün axtarış apararkən xristianlıqla üzləşməsi tarixin gedişatında sivilizasiya kontekstində böyük bir enişin başlanğıcını qoydu. Mənəvi dəyərlər kontekstində bir yüksəliş üçün təməl olan xristianlıq maddi mədəniyyət, elm və, sivilizasiya üçün bir eniş, tənəzzül vəd edə bilərdi. Çünki xristianlığın prinsipləri elmin və sivilizasiyanın meyarları ilə uzlaşmırdı. Düzdür, Qərb dünyasında bu faktın üzərindən sükutla keçilir, yunan sivilizasiyasının dağılması əvvəlcə Roma imperiyasındakı fərqli prioritetlər, sonra isə xristianlığın qəbul edilməsindən irəli gələn uyğunsuzluq kontekstində nadir hallarda nəzərdən keçirilir. Lakin bunu xristianlar bilməmiş deyillər və çox vaxt sətiraltı və ya elə-belə, yeri gəlmişkən qeyd edirlər. Məsələn, Con Bernal İslam ölkələrində elmin inkişafını məhdudlaşdıran hadisə kimi dini amili önə çəkərkən, istər-istəməz yunan-xristian uyğunsuzluğunu da yada salır.1 Hər bir din kimi islam da elmdən fərqlidir və onu ehtiva edə bilməz. Amma bununla belə, islamda və xristianlıqda elmə münasibət açıq-aşkar şəkildə fərqlidir və onların elmə münasibətləri mütləq fərqləndirilməlidir. İdeoloji yön yaddan çıxanda bunu Qərb tədqiqatçıları özləri də etiraf edirlər. Məsələn, Con Bernal yazır ki, islamın hətta dini rəhbərləri də elmə, qədim yunanların hikmətinə maraq göstərirdilər, çünki bu, Qurana zidd deyildi.2 Bəli, islam dünyagörüşü elmi dünyagörüşünə daha çox uyğun gəlirdi. Elə həmin C.Bernalın fikrinə görə, yunanlar qədim Şərq elmi biliklərinə yiyələndikləri kimi, ərəblər də yunan biliklərini inkişaf etdirirdilər. “Ərəb alimlərinin bilik xəzinəsinə müstəqil töhfələrinə gəlincə, onun həqiqi dəyərini vermək çox çətindir”.3 Həm də islam alimləri yunanların qədim əfsanələrini atır və antik irsdən ancaq elmi dəyərə malik olan bilikləri götürürdülər. Bundan əlavə, onlar yunan mənbələrinə tənqidi yanaşırdılar və onların mühakimələrinin rasionalizmi ancaq müasir elmlə müqayisə oluna bilər.4 Bununla belə, ideoloji yön öz işini görür və Bernal da əksər Qərb ideoloqları kimi islam dünyasında elmin inkişafının qızıl dövrü olan VII-XI əsrlərdən sonra bu inkişafın tamamilə dondurulduğunu və hətta bundan sonra heç vaxt belə bir çiçəklənmə dövrü yaşaya bilməyəcəklərini iddia edir.1\nMaraqlıdır ki, Con Bernal orta əsrlər islam elminə əsasən obyektiv qiymət versə də, islam dünyasının gələcəyinə münasibətdə çox bədbin bir mövqe tutur. Əlbəttə, bununla bağlı mübahisə də etmək olar. Amma önəmli olan odur ki, tarixi faktlar təhrif olunmasın. Halbuki, Qərb ideoloqları əksər hallarda bu faktları məqsədyönlü surətdə yozmağa çalışır və nəticədə təhrif edirlər.\nOrta əsrlərdə fəlsəfi fikir, bir tərəfdən, dini dünyagörüşü, digər tərəfdən də, elmin fəlsəfədən ayrılması kontekstində inkişaf edirdi. İslam dünyasında da belə idi. Daha çox dinə və mənəviyyata əsaslanan kəlam və sufizmlə yanaşı, platonçuluq və aristotelizmə söykənən fəlsəfə elmi dünyagörüşünün metodoloji əsası kimi də inkişaf edirdi. Mənsur Həllac, əl-Qəzali, Əbu Həfs Sührəvərdi, Mövlana, İbn Ərəbi ilə yanaşı, Fərabi, Biruni, İbn Sina, N.Tusi kimi filosofların fəaliyyəti o dövrdə fəlsəfənin təkcə dinlə deyil, elmlə də sıx bağlı olduğuna dəlalət edir. Təsadüfi deyildir ki, bu dövr bir çox tədqiqatçılar tərəfindən İntibah kimi dəyərləndirilir. A.Koyre yazır: «Ərəb dünyası özünü ellin dünyasının varisi və davamçısı hesab edir. Və bu tamamilə ədalətli iddiadır; belə ki, ərəblərin parlaq və zəngin orta əsr sivilizasiyası sözün tam mənasında ellin sivilizasiyasını mənimsəmiş və inkişaf etdirmişdir. Əslində bu orta əsrlər yox, İntibahdır (kursiv mənimdir – S.X.). Məhz buna görə də o, latın nadanlığının əksinə olaraq oynadığı müəllim rolunu çox yüksək səviyyədə ifa etmişdir».1 Daha sonra Koyre ərəb-islam sivilizasiyasının tezliklə öz missiyasını Qərbə ötürərək kənara çəkilməsinin səbəblərini izah etməyə çalışır. Lakin, görünür, «ərəb sivilizasiyası» adlandırdığı hadisənin əsas hərəkətverici qüvvələrini düzgün anlaya bilmədiyinə görə, onun süqutunun səbəblərini də səhv izah edir. «İslam» və «ərəb» məfhumlarının nə qədər fərqli olduğunu və orta əsrlər «ərəb» sivilizasiyasının əslində təkcə ərəblər tərəfindən deyil, bəlkə daha çox dərəcədə islam dininə qulluq edən türklər, farslar və digər millətlər tərəfindən yaradıldığını bilmədiyindəndir ki, bu sivilizasiyasının süqutunu türk qılıncı ilə, türklərin və monqolların müdaxiləsi ilə izah etməyə çalışır.2 Bəli, fəlsəfənin dini-ehkamçı qolunu deyil, elmi-metodoloji qolunu və riyaziyyatı, təbiətşünaslığı, təbabəti inkişaf etdirənlərin və bununla da sivilizasiyanın dünyagörüşü təməlini yaradanların məhz türk olduqlarını bilsə idi, A.Koyre, əlbəttə, belə yazmazdı. Zira həmin Koyre başqa bir yerdə Fərabini ən az öyrənilmiş ən böyük islam filosofu adlandırır.1 Eyni səhvi bilərəkdən və ya bilməyərəkdən məşhur fransız ideoloqu Ernest Renan buraxır. O, Avropa Renessansında orta əsrlər islam mədəniyyətinin və elminin rolunu nəinki azaldır, hətta heçə endirməyə çalışır: “Ərəb elmi və fəlsəfəsi yunan elm və fəlsəfəsinin səriştəsiz tərcüməsindən başqa bir şey deyildi. Yunanıstanın özü canlandıqdan sonra, bu solğun tərcümələr öz əhəmiyyətini itirdilər”.2 Daha sonra Renan söhbəti etnik-irqi müstəviyə keçirir. Lakin o, ərəb və islamın fərqini nəzərə alsa da, bu fərqin ağırlıq mərkəzində dayanan türkləri nə üçünsə “yaddan çıxarır”: “Təhlil göstərir ki, əslində bu ərəb elmində ərəblik heç nə yox imiş. Onun mahiyyəti xalis yunan mənşəlidir. onu yaradanların arasında bir nəfər də olsun xalis semit olmamışdır: onlar ərəbcə yazmış ispanlar və farslar idi”.3 Burada irqçilik meyli ilə yanaşı, elm tarixinə nabələdlik də özünü açıq-aşkar göstərir. Əvvəla, o dövrdə islam elminin ən böyük nümayəndələri ispan və ya fars yox, türk mənşəli idilər. Belə ki, astronomiya, təbabət, riyaziyyat və təbiətşünaslığın yenidən dirçəldilməsi və yeni keyfiyyətli mərhələyə qaldırılması Fərabi, Biruni, İbn Sina, Ömər Xəyyam, Uluqbəy, Nəsirəddin Tusi kimi böyük türk mütəfəkkirlərin adı ilə bağlı deyildimi? Digər tərəfdən, elm tarixçilərinin artıq çoxdan isbat etdiyi bir faktı: Rocer Bekonun (1214-1294) “Opus majus” əsərinin İbn Heysəmin (965-1039) “Optika”sından köçürmə olduğu faktını1 nəzərə alsaq, E.Renanın aşağıdakı fikrinin nə dərəcədə gülünc göründüyü üzə çıxar: “Rocer Bekonun bircə səhifəsi bütün bu ikinci əldən gələn elmə nisbətən daha həqiqi elmi ruha malikdir”.2


Akif İslamzadənin səsi niyə batdı?\nKulis.az tanınmış müğənni Akif İslamzadənin illər öncə “Xəzər” jurnalına söylədiklərini təqdim edir.\nQardaş, boğazımda nə isə əmələ gəlmişdi. Moskvaya getdim, orada tanınmış bir həkim baxdı boğazıma, dedi ki boğazınızda bədxassəli şiş var. Ona görə də söhbət yalnız sizin həyatınızı xilas etməkdən gedə bilər. Altı ay dəhşətli günlər yaşadım. Sonra öyrəndim ki, həmin həkimin əsl familiyası Poqosovdur.\nOnkoloji Mərkəzdə təkrar-təkrar müayinələrdən sonra Baltikyanı respublikalardan olan bir həkim bildirdi ki, boğazında sadəcə soyuqdəymədən şiş yaranıb, polip əmələ gəlib. Cərrahiyyə əməliyyatından sonra kəsdilər. İndi səsim güclə çıxır, söhbət elədiyim adam yaxınımda dayanmasa nə dediyimi eşitmir. Buna da dözmək olar.\nAncaq boğazımdan nəsə kəsiləndən bir neçə ay sonra Bakı şəhəri Oktyabr rayon maliyyə şöbəsinin işçiləri çökdülər boğazıma ki, şadlıqlarda oxumaq vergisini ödəməsəm evimin müsadirə olunması barədə müvafiq orqanlar qarşısında məsələ qaldıracaqlar. Dedim, ay qardaş, ay bacı, görmürsünüz boğazımı, səsimi, heç səsim gəlir ki, oxuyum? Dedilər ki, xeyri yoxdur, bizə kağız gətir, bəlkə səsini gizlətmisən?\nKağızı gətirmək üçün təzədən Moskvaya getməli, cərrahiyyədən keçdiyim xəstəxanadan arayış alıb gətirməliydim. Gördüm daha əlac yoxdur. Borc-xərc düzəldib verdim tələb etdiklərini.\nDedim bundan sonra necə yaşayım, necə dolanım. Bir adam məndən soruşmadı, Akif necə yaşayırsan? Kimdi özgənin taleyi ilə maraqlanan? Amma maşallah, möcüzə sevən xalqıq. Bütün respublikada bir neçə ay söhbət hansısa danışan pişikdən getdi. Sonra yeni mövzu yarandı. Televiziyada stəkan yeyən adam göstərmişdilər. Bir xeyli də ondan danışdılar. İndi yəqin yenə bir “möcüzə” göstərən tapılacaq.\nBu xalqın dərdi-səri yoxdur? Ziyalılar niyə bir yerə yığılıb hay-küy salmaqdan, ağıl-dərrakəylə dərdlərimizin çarəsi barədə düşünmürlər?


Almaq Mən Bir Parça аканта Hesabatı Punch Tort помадки Tort Və şokolad Rəsm Formaları Toy Tort Bəzək - Formaları üçün, çörəkçilik / Xaricdetehsil.news\nMən bir parça аканта hesabatı punch tort помадки tort və şokolad rəsm formaları toy tort bəzək\n﷼335 998 ﷼285 472\nEtiketlər: film trafaret, punch cutter, kağız punch, Ucuz film punch, Yüksək keyfiyyətli punch cutter, Çin punch təchizatçılar kağız.\nSize Qablaşdırma : 12cm x 12cm x 2cm (4.72in x 4.72in x 0.79in)\nMaterial: любимчик keyfiyyətli yemək пластичный\nRəng:göndərə təsadüfi qaydada\nPaketi daxildir: 1 ədəd tort kif\nTəşəkkür edirik sizin alış-veriş bizim mağaza. Sifariş daha $5 təchiz olunacaq poçt Çin qeydiyyatdan hava mail . O izlenen bilər alwayds.\nQaydası az, nə çox $5 təchiz olunacaq poçt Çin adi kiçik bir paketi plus.Bu izlenebilir zaman o, Çin. Əgər istəyirsinizsə, sizin onu əlavə edin balans 2$.\nBiz görürük qərb bağlantısı, QİWİ pul kisəsi, kredit kartları və Alipay vasitəsilə təhlükəsiz escrow handler kompensasiya Xaricdetehsil.news.\n2. Çatdırılma: Çin mesaj (Pulsuz çatdırılma) olan ePacket, EMS,o, DHL,ТНТ görülür lazımdır, Əgər ekspress-poçt vasitəsilə bizimlə əlaqə saxlayın.\nQeyd Edək Əlaqə:\n1) edin və xahiş edirik bizi tərk müsbət rəy əgər siz удовлетворяетесь bizim məhsul və xidmət.\n2) xahiş edirik, bizimlə əlaqə saxlayın, əvvəl çıxmağa hər hansı bir mənfi və ya neytral rəy. Əgər sizi satisty bu rəhbər tutaraq tərk edin müsbət rəy\n(5 ulduz) bizim üçün, bu, bizim üçün çox vacibdir.\n2474176040412916 punch bizə $ 4.99\n/pc US $ 7.48\n/pc US $ 7.47\n/pc bizə $ 3.99\nSertifikatlaşdırma: TİK,İDARƏ EDİLMƏSİ ÜZRƏ САНИТАРНОМУ NƏZARƏTİ KEYFİYYƏTİNƏ,AŞ / EC, " SGS " TƏRƏFİNDƏN\nModel Nömrəsi: Мкн-042\nFirma Adı : carunke


ŞAD XƏBƏR - Pensiyalar bu tarixdən etibarən əlavə 15% artacaq\n“Pensiya sahəsində aparılan islahatlar 750 min insanı əhatə edəcək. Bu isə ümumi pensiyaçıların 60 faizi deməkdir, 40 faiz isə yaddan çıxmayıb. Orta əmək haqqı artımı proqnozumuz bu il 15 faizdir. Buna uyğun olaraq, yanvar ayının 1-dən indeksiya ilə bütün pensiyaçılarımızı pensiyaları əlavə olaraq 15 faiz artacaq.\nBu, proqnozdur. Pessimist proqnozumuzla 12-13 faiz artım gözlənilir, orta proqnoz 15 faizdir. Bunun nəticəsində, gələn il yanvarın 1-dən bütün pensiyalar həmin proqnoza uyğun olaraq indeksasiya ediləcək. Qərar ümumi orta aylıq əmək haqqı artımı təsdiq olunandan sonra verilir. Lakin yanvarın 1-dən hesablanaraq ödənildiyinə görə, fevralın sonunda hər 2 ayın ödənişini birgə alırlar”.\nBAKU.WS “Report”a istinadla xəbər verir ki, bunu Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi naziri Sahil Babayev deyib.\nO qeyd edib ki, Azərbaycan Prezidentinin təşəbbüsü ilə 1 ildən artıq müddətdə ölkədə silsilə sosial islahatlar həyata keçirilir: “Prezidentin siyasətinin ana xəttində Azərbaycan vətəndaşının rifahı durur və görülən bütün işlər məhz bu sahəyə istiqamətlənir. İlin əvvəlində sosial paketlərin birinci mərhələsi təsdiq olundu və birinci mərhələ çərçivəsində 3 milyondan çox vətəndaşımızın həyatına birbaşa təsir edən qərarlar qəbul edildi. Minimum əmək haqqı, minimum pensiya, sosial müavinətlər, təqaüdlər və başqa ödənişlər artırıldı.\nDövlət başçısı bu artımları tətbiq edərkən növbəti islahatın anonsunu verdi. Artıq Prezident sosial islahatların ikinci paketini imzaladı. Bu paket çox əhatəlidir, geniş bir spektri əhatə edir. Burada minimum əmək haqqı təkrar 40 faiz artırılır. Azərbaycanda ilk dəfə olaraq minimum əmək haqqı yaşayış minimumundan ciddi şəkildə artırılaraq təsbit edildi. Azərbaycanda yaşayış minimumunun 250 manat təsbit edilməsi birbaşa onun göstəricisidir ki, Azərbaycan sosial dövlət istiqamətində əmin addımlarla irəliləyir. 1 milyon 350 min insanın əmək haqqının artması, heç də o demək deyil ki, onlar 250 manatdan aşağı əmək haqqı alırdılar.\nAzərbaycanda pensiyalar yenidən artacaq Pensiyaçılara ŞAD XƏBƏR - VİDEO Pensiyalar bu qədər artacaq - Hesablama qaydası Pensiyalar belə artırılacaq – RƏSMİ MƏLUMAT Kimin pensiyası nə qədər artacaq? Nazir pensiyaların nə qədər artacağını açıqladı Nazir pensiyaların neçə faiz artırıldığını açıqladı Nazirdən əhaliyə şad xəbər: "Gələn aydan pensiyalar artacaq"\nТеги: Pensiya Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi naziri Sahil Babayev əmək haqqı artımı


Röyal Xasıyev — Vikipediya\n19 aprel 1993\nİkinci Biləcik, Şəki, Azərbaycan\n7 oktyabr 2020 (27 yaşında)\nRöyal Abuzər oğlu Xasıyev (19 aprel 1993; Şəki rayonu, Azərbaycan — 7 oktyabr 2020; Füzuli rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin baş leytenantı, Vətən müharibəsinin şəhidi.\nRöyal Xasıyev 1993-cü il aprelin 19-də Şəki rayonunun İkinci Biləcik kəndində anadan olub. 2011-2015-ci illərdə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbində (AAHM) ali hərbi təhsil alıb.\nAzərbaycan Ordusunun baş leytenantı olan Röyal Xasıyev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Füzulinin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Röyal Xasıyev oktyabrın 7-də Füzuli döyüşləri zamanı şəhid olub. Şəki rayonunun İkinci Biləcik kəndində dəfn olunub.\nAzərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Röyal Xasıyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.\nAzərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi zamanı döyüş əməliyyatlarının rəhbəri olan, düşmənin canlı qüvvəsinin məhv edilməsində rəşadət göstərən, vəzifə borcunu ləqayətlə və vicdanla yerinə yetirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Röyal Xasıyev ölümündən sonra "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif edildi.\nAzərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Röyal Xasıyev ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.\nMənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Röyal_Xasıyev&oldid=5957419"\nBu səhifə sonuncu dəfə 24 may 2021 15:14 tarixində redaktə edilib.


İlk görüşdən əvvəl mətn yazmağı çox dayandırmaq üçün necə - Münasibətlər\nİlk görüşdən əvvəl mətn yazmağı çox dayandırmaq üçün necə\nBunu oxuyursan, üfüqdə ilk görüşün ola bilər.\nBəlkə bunun üçün bir gün və vaxt təyin etdiniz və ya bəlkə də bu insanla daim danışırsınız və bilirsiniz ki, növbəti addımı atmağınızdan çox keçməyəcək.\nHəqiqətən görüşməmişdən əvvəl onlara bütün həyat hekayənizi mətn üzərində danışmamalı olduğunuzu bilirsiniz, ancaq buna sadiq qalmaq üçün mübarizə aparırsınız.\nDoğru yere gəldiniz.\nNiyə çox mesaj yazmamalı olduğunuza və nə qədər çox olduğuna dair bələdçiniz.\nHəm də ikinizin görüşməzdən əvvəl mübadilə olunan mətnlərdən çıxmağa çalışmalı olduğunuz şeyləri sizə çatdıracaq.\nVə son olaraq, ən azı, qarşıdakı şəxs görüşlərinizi tarix üçün qənaət etmək barədə hisslərinizi açıq şəkildə bölüşməsə, vəziyyətlə necə davranacağınıza baxacağıq. Əlbətdə və ya kobud davranmadan və onları təxirə salma riski olmadan.\nNiyə ilk görüşdən əvvəl çox mesaj yazmamalısınız?\nİstər onlayn, istərsə də 'ənənəvi' bir şəkildə yeni birisi ilə tanış oldunuz. Mesaj yazmağa başladınız və onlardan uzaqlaşırsınız.\nBu vəziyyətlərdə hər gün onlarla söhbət etməyə sərf etmək çox cazibədar ola bilər ... hətta onlarla üz-üzə gəlməmişdən əvvəl.\nNormalda görüşməyə razılıq vermədən əvvəl müəyyən bir ‘səninlə tanışlıq’ söhbəti var və bu vacibdir.\nNə də olsa, bu günlərdə vaxt qiymətli bir əmtəədir və bir görüşə başlamazdan əvvəl orada potensialın olduğuna əmin olmaq istəyirsən.\nAncaq hiylə bu söhbətin əlindən çıxmasına imkan verməməkdir.\nÇünki ilk görüş bir-birini tanımaqla əlaqəli olmalıdır. İki nəfər bir-birinə sual verir və bir-birləri haqqında bilmədiklərini ortaya qoyur.\nİlk görüş vəhylərlə və bəlkə də gözlənilməz sürprizlərlə dolu olmalıdır.\nAncaq tarixdən əvvəl çox mesaj göndərmisinizsə, üz-üzə gəlməzdən əvvəl bir-birinizə standart giriş suallarını vermiş olursunuz.\nVə bu eyni sualları yenidən bir az yöndəmsizləşdirə bilər. Mətn üzərində aldığınız cavablar, şəxsən alacağınız cavablardan çox daha az detallı və anlaşıqlı olsaydı belə.\nBir tarixdən əvvəl çox mesaj göndərmək, bir-birinizdən təbii şəkildə titrəməməyinizə və verəcəyiniz suallarınız qalmadığına görə bir çox lazımsız yöndəmsiz sükutla başa çatdığınız anlamına gələ bilər.\nGörüşməzdən əvvəl mesajlaşmağın digər təhlükəsi, hamının tamamilə mətn üzərində deyil. Mətn vasitəsilə real həyatda etdiklərinə tamamilə fərqli bir şəxsiyyətə sahib ola bilərlər.\nBeləliklə, əvvəlcə çox mesaj yazmaq, bu şəxsin real dünyada mövcud olmayan bir versiyası üçün hisslər inkişaf etdirməyə başladığınız anlamına gələ bilər. Bunu başa düşəndə həqiqətən məyus ola bilər.\nNə qədər mesaj yazmaq çoxdur?\nBirinci görüş çox uzanmadan əvvəl mesaj yazarkən barmağınızı qoymaq çox çətindir.\nAxı onunla görüşməyə getmədən əvvəl birisi haqqında bir az öyrənmək istəmək normaldır.\nYeri gəldikdə, xəttin harada olduğuna qərar verməlisən.\nAncaq əslində, şəxsən daha yaxşı ifadə ediləcəyini bildiyiniz ətraflı söhbətlərə başlamağa başlasanız, onları tarixinizə qoyun.\nMesajlaşma haradan olduğunuz, nə işlə məşğul olduğunuz və maraqlarınızın nə olduğuna dair əsaslar üçün əladır.\nHəqiqətən görüşdüyünüz zaman hər ikinizi daha rahat hiss etməyiniz üçün yaxşı ola bilər, çünki onsuz da bir-biriniz haqqında bir şey bilirsiniz.\nŞəxsi söhbət başlayanlar üçün sizə lazımlı bir tövsiyə də verə bilər.\nAncaq özünüzü dərinləşdirdiyinizi və ya bir-birinizə həyat hekayələrinizi izah etdiyinizi görsəniz, dayanma vaxtının gəldi.\nİlk görüşdən əvvəl mesaj yazarkən danışmamaq üçün mövzular.\nİlk görüşdən əvvəl mesajlaşma üçün qətiliklə qadağan olunan bir neçə mövzu var.\nBudur, diqqət yetirməli olduğunuz bəzi mövzular. Onları özünüz yetişdirməkdən çəkinin və bir şey ortaya qoyarlarsa, nəzakətlə bağlamaq üçün əlinizdən gələni edin.\nSizin exes, onların exes - bu, ilk görüşdə də çətin bir ərazidir, baxmayaraq ki, nə qədər müddət subay olduğunuzu və əlaqələrinizin keçmişdə nə qədər davam etdiyini qeyd edə bilərsiniz. Yalnız exes haqqında detalları dəyişdirmək deyil əmin olun.\nAiləniz - hələ görüşməmisinizsə, ananızın nə adlandırdığını və əmiuşağılarınızla niyə əlaqəyə girmədiyinizi bilmələrinə ehtiyac yoxdur.\nÜmidləriniz və arzularınız - gələcək üçün böyük planlarınız barədə ilk dəfə danışanda gözlərinizdəki işığı görmələrini istəyərsiniz.\nPis günün - tələbkar bossunuz və ya bezdirici dostunuz haqqında onlara nalə etmək, yəqin ki, ən yaxşı təsir bağışlamayacaq.\nİlk görüşdən əvvəl nədən danışmalısınız?\nYuxarıda qeyd edildiyi kimi, uyğunlaşa biləcəyiniz barədə bir fikir vermək üçün birisi ilə əlaqəli əsasları tapmaq üçün mesaj yazmaq yaxşıdır.\nAncaq mübadilə etdiyiniz mətnlərin əsas məqsədi bir-birinizi həqiqətən düzgün tanıdığınız tarixi müzakirə etmək olmalıdır.\nözünüzü yenidən xoşbəxt etmək üçün necə\nNə vaxt və harada görüşəcəyinizi müzakirə etmədən çox əvvəl tərk etməməlisiniz.\nBacarsanız, tarixin daha gec olmasına çalışın.\nBunun səbəbi nə qədər çox gözləməli olsanız, çox mətn yazmağınız və ya aranızdakı söhbətin tamamilə düşməsi ehtimalı daha yüksəkdir.\nGörüşdüyünüzdə qərar verdikdən sonra, tək mətn intizar və həyəcan yaratmaq üçün əladır.\nGülməli memlər və ya təsadüfi müşahidələr mesajların tamamilə soyuq keçməsini dayandırmaq və çox mətn yazmadan şəxsiyyət və zarafat hisslərinizi çatdırmaq üçün yaxşıdır.\nGecikdiyinizi və ya birinizin yenidən tənzimləməyiniz lazım olduğunu bildirmək üçün mesaj göndərməyiniz lazım ola bilər.\nƏslində tarixin əvvəlki gününü təsdiqləmək üçün mesaj yazmaq, unutduqları və ya vaxt itirdikləri təqdirdə yaxşı bir fikir ola bilər.\nSöhbəti təxirə salmadan yaxşı bir səviyyədə necə davam etdirmək olar.\nBununla bağlı məsələlərdən biri mesaj yazdığınız şəxsin əvvəlcədən mesajlaşma tələləri barədə hisslərinizi açıq şəkildə bölüşməməsi ola bilər.\nDaha uzun söhbətlərə başlayırlarsa və ya daha dərin suallar verməyə başlayırlarsa, ilk görüşdən əvvəl mesajlaşdıqlarını hiss etdikləri kimi hiss etmədən necə çəkindirirsiniz?\ndostunuzun bir istifadəçi olduğuna işarə edir\nBudur bir neçə qısa tövsiyə.\n1. Qısa, lakin səmimi mesajlarla cavab verin.\nTarixdən əvvəl bu şəxslə mübadilə etdiyiniz mesajlar uzun və qarmaqarışıq olmamalıdır.\nSizdən suallar verərlərsə, cavablarınızı alçaq səsləndirmədən sadə, qısa və isti etməyə çalışın.\n2. Aparıcı suallar verməyin.\nBu şəxs haqqında hər şeyi öyrənmək üçün nə qədər istəkli olsanız da, maraqınızı tarix üçün qeyd edin.\nOnlara uzun bir cavab verəcəyini bildiyiniz sualları və ya şəxsən soruşmağın daha yaxşı olduğunu bildiyiniz bir şey verməyin.\nnarsisistlərin qurbanları narsisist olarlar\nSizə tarixinizdə daha yaxşı müzakirə ediləcəyini düşündüyünüz, ancaq sizin və ya həyatınız haqqında müəyyən bir sual verərlərsə, ancaq bunların qarşısını almaq istəmirsinizsə, ən yaxşı taktika dürüst olmaqdır.\nOnlara bu barədə hər şeyi danışmağı səbirsizliklə gözlədiyinizi bildirin, ancaq şəxsən daha yaxşı izah edilən uzun bir hekayədir.\nYazışmaqda davam etsələr, hər zaman mətn üzərində kimisə tanımaq üçün ehtiyatlı olduğunuzu izah etmək üçün hər zaman bir seçim var, çünki yazdığınız zaman əsl mənliyinizin həqiqətən parıldadığını düşünmürsünüz.\nBu, tarixi səbirsizliklə gözlədiyinizə və onları düzgün tanımağa can atdığınıza əmin olmalıdır.\n4. Tarixi daha gec etmək.\nÇox mesaj yazmamaqla görüşməmişdən əvvəl şeyləri sızdırmaq arasında düzgün tarazlığı vurmaq çətin bir şeydir.\nBeləliklə, ən yaxşı həll ASAP ilə tanış olduğunuzdan əmin olmaqdır. Sərin oynamağa və gündəlikinizin növbəti iki həftə ərzində sifariş olunduğunu iddia etməyə cəsarət etməyin.\nİkiniz də sərbəstsinizsə, bir fincan qəhvə içərisində cəld bir saat keçməsinə baxmayaraq, bir şey sifariş et. İlk görüş üçün mükəmməl bir ayar olmamalıdır.\nBu ilk görüş həm mətn vasitəsilə, həm də gələcək bütün tarixlərdə inşallah buz bağlamaq və qura biləcəyiniz bir əlaqə yaratmaq üçün vacibdir.\nHələ ilk görüşdən əvvəl nə yazmalı olduğunuzdan əmin deyilsiniz? İlk görüş məsləhətini istəyirsiniz? İşləri başa düşməyinizə kömək edə biləcək bir əlaqələr mütəxəssisi ilə əlaqə qurun. Sadəcə.\nDarıxdırıcı olmayan ilk tarixdə veriləcək 20 sual!\nOnlayn Birisi ilə tanış olduqdan sonra 18 vacib tarix tarixi\nİlk görüşdən sonra nə vaxt və nə yazmalısınız\nİlk tarixinizin yaxşı keçdiyini göstərən 16 gerçək işarə: Əlbəttə necə bilmək olar\ndarıxdığınız zaman ediləcək çılğın şeylər\nbir qızın səni bəyəndiyini necə anlamaq olar\nümidlərim və xəyallarım yoxdur\nkeçmiş bir araya gəlmək istəyir\nbir münasibətdə mübahisə etmək sağlamdır


Şəhid Səid Rəşidzadənin barelyefinin açılışı olub – İstiqlal.az\nAna Səhifə/Cəmiyyət/Şəhid Səid Rəşidzadənin barelyefinin açılışı olub\nNərimanov rayonu 207 saylı tam orta məktəbdə Vətən müharibəsi şəhidi, Baş leytenant Səid Rəşidzadənin barelyefinin açılışı olub.\nAPA-nın xəbərinə görə, tədbirdə şəhidin yaxınları, millət vəkilləri, İcra Hakimiyyətinin təmsilçiləri, ictimaiyyət nümayəndələri iştirak edib. Tədbiri açan Yazıçılar Birliyinin katibi Rəşad Məcid şəhid Səid Rəşidzadənin keçdiyi döyüş yolundan danışıb. Millət vəkilləri Adil Əliyev, Sabir Rüstəmxanlı və Aqil Abbas çıxışlarında 44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan qələbədən danışıb və bu qələbənin şəhidlərin və qazilərin sayəsində əldə olunduğunu vurğulayıblar. Mərasimdə Vətən müharibəsinin qəhrəmanları, qazilər də çıxış edib.\nQeyd edək ki, Səid Nofəl oğlu Rəşidzadə 1990-cı il yanvarın 28-də Füzuli rayonunun Horadiz şəhərində anadan olub. Səid Rəşidzadə 1996-2007-ci illərdə Nərimanov rayonunda S.Yolçuyev adına 207 nömrəli tam orta məktəbdə təhsil alıb. 2007-2011-ci illərdə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbdə təhsilini davam etdirib. 2011-ci ildən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında xidmət edib. O, 2016-cı ildə “Aprel döyüşləri” zamanı general Polad Həşimovla çiyin-çiyinə döyüşüb. Bir neçə il əvvəl Azərbaycan Ordusundan tərxis olunsa da, 2020-ci il sentyabrın 27-də başlanan Vətən müharibəsində könüllü olaraq döyüşlərə yollanıb.\nSəid Rəşidzadə oktyabrın 11-də Hadrut qəsəbəsində Azərbaycan Bayrağını yüksəkliyə sancan zaman şəhid olub. Füzuli rayonunda dəfn olunub. Ölümündən sonra “İgidliyə görə”, “Xocavəndin azad olunmasına görə”, “Füzulinin azad olunmasına görə”, “Vətən Uğrunda” medalları və “Vətənə xidmətə görə” ordeni ilə təltif edilib.


Yağış, sulu qar, qar…- Sabahln hava proqnozu » İçxəbərlər.info - Xəbərin doğru ünvanl !\nBölmə: : Cəmiyyət /\nYayım tarixi :30-10-2016, 13:43\nSabah Bakıda və Abşeron yarımadasında havanın dəyişkən buludlu olacağı, arabir tutulacağı, əsasən yağmursuz keçəcəyi, lakin axşama doğru bəzi yerlərdə yağış yağacağı gözlənilir.\nEkologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin Milli Hidrometeorologiya Departamentindən verilən məlumata görə, gecəyə doğru yarımadanın bəzi yerlərində intensiv olacağı ehtimalı var. Arabir güclənən şimal-qərb küləyi günün ikinci yarısında mülayimləşəcək.\nHavanın temperaturu gecə 7-9° isti, gündüz 9-13° isti, Bakıda gecə 7-9° isti, gündüz 10-12° isti olacağı gözlənilir. Atmosfer təzyiqi 754 mm civə sütunundan 760 mm civə sütununa yüksələcək. Nisbi rütubət 80-90% təşkil edəcək.\nOxunub : 627\nUşaqlardan ibarət batalyon yaradıldı


Apple bu ilki iPhone modellərində köhnə adlandırma sistemindən istifadə edə bilər | Technote.az\niPhone 12 smartfon seriyasında Apple şirkəti bir növ keçmişə qayıtmış oldu. Belə ki, şirkət bu smartfon seriyasında iPhone 4 və iPhone 5-i xatırladan dizaynı reallaşdırdı. Ortaya çıxmış yeni məlumat sızıntısına əsasən isə Apple bu il öz smartfonlarının köhnə adlandırma sisteminə geri dönə bilər. Bu barədə 4pda saytı xəbər verib. Əvvəlki illərdə hər bir yeni iPhone modeli öz dizaynı ilə fərqlənirdi. Lakin təqdim olunan iPhone smartfonları arasında adında S hərfi olan modellər də təqdim olunurdu.\niPhone S seriyasına daxil olan smartfonlar xarici görünüşcə əsasən heç bir özəllik ilə fərqlənmirdilər. Məsələn vaxtı ikən Apple iPhone 3GS, iPhone 4S, iPhone 5S və iPhone 6S modellərini təqdim edib. S seriyasına daxil olan son iPhone modeli isə iPhone XS-dir. Daha sonra şirkət iPhone 11 və iPhone 12 seriyalarını təqdim edib. Məntiqlə bu ilki iPhone smartfonları iPhone 13 adlı seriyaya daxil olmalıdırlar.\nLakin bəzi mənbələrin verdikləri məlumata əsasən şirkət bu il öz smartfonlarını iPhone 13 yox iPhone 12S adlandıracaq. Əgər bu həqiqətən də belədirsə deməli bizləri payız fəslində iPhone 12S, iPhone 12S mini, iPhone 12S Pro və iPhone 12S Pro Max modelləri gözləyir. Məlumata əsasən Apple bu ilki smartfonların ekranları üzərində olan çıxıntı hissənin ölçüsünü bir qədər kiçildəcək. Bununla yanaşı bu ilki iPhone modellərinin 120 Hz-lik təsvir yenilənməsinə sahib ekranlar ilə təchiz olunacaqları gözlənilir.


Mənalı ömrün uğur hekayəsi və ya dünya şöhrətli alimin ömür salnaməsi - XALQQAZETI.COM\nXalqımızın ötən əsrdə qazandığı ən böyük tarixi nailiyyətlərdən biri də müxtəlif elm sahələrində sürətli irəliləyişlərin əldə olunması, böyük alimlər nəslinin formalaşmasıdır. Azərbaycan maarifçilərinin, milli elmimizin ilk təmsilçilərinin hələ XIX əsrin sonlarından əsasını qoyduqları ənənələr zaman keçdikcə genişlənərək daha əhatəli inkişafın möhkəm təməlinə çevrilib Tibb elmimiz də bu baxımdan istisna olmayıb, həm Azərbaycanda, həm də ölkə hüdudlarından kənarda böyük nüfuza malik görkəmli nümayəndələr yetişdirib. Bu tendensiyanı onkologiya elmi istiqamətində də miqyaslı şəkildə müşahidə etmişik.\nAzərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin Milli Onkologiya Mərkəzinin baş direktoru, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki, dünya şöhrətli alim Cəmil Əliyevin 75 yaşı tamam olur. Milli Məclisin Səhiyyə Komitəsinin sədri, akademik, SSRİ Dövlət mükafatı laureatı Əhliman Əmiraslanovun bu münasibətlə yazdığı məqalədə görkəmli alimin zəngin ömür yolundan və məhsuldar elmi fəaliyyətindən bəhs olunur.\nOnkologiya ilə məşğul olan alimlərimizin xüsusilə böyük uğur qazanması onunla bağlıdır ki, bu elm sahəsi ölkəmizdə, əsasən, XX əsrin ikinci yarısından təşəkkül tapıb. Buna tədqiqatçı nəzərindən baxsaq görərik ki, son dərəcə yeni, həyati əhəmiyyətə malik sahəyə böyük sevgi, tükənməz enerji ilə gələn gənc elm fədailərinin əzmkarlığı nəticəsində Azərbaycan onkologiyası çox qısa zamanda ahəngdar inkişaf yoluna qədəm qoyaraq dünya standartları səviyyəsinə yüksəlib.\nÖtən əsrin 70–80-ci illərində Azərbaycanda onkologiya elmini bu səviyyəyə çatdıran, onun inkişafında danılmaz xidmətləri olan həmin gənc alimlər nəslinin görkəmli nümayəndələrindən biri də Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin Milli Onkologiya Mərkəzinin baş direktoru, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki, Rusiya Tibb Elmləri Akademiyasının, Avropa Təbiət Elmləri Akademiyasının, Türk Dünyası Araşdırmaları Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının, Rusiya Təbiət Elmləri Akademiyasının həqiqi üzvü, dünyanın ən nüfuzlu onkoloji elmi assosiasiyalarının və elmi cəmiyyətlərinin üzvü, əməkdar elm xadimi, tibb elmləri doktoru, professor Cəmil Əziz oğlu Əliyevdir. O, dünya şöhrətli alim və böyük tədqiqatçıdır.\nElə şəxslər var ki, onların yaşadığı həyat, sadəcə, bir insanın ömrüdür. Hər kəs öz həyatını yaşayır, illəri öz yaşında ard-arda sıralayır. Amma elə insanlar da var ki, ömürləri məşğul olduqları sahənin tarixinə çevrilir. Yaş üstünə yaş gəldikcə, bu tarix yeni nailiyyətlərlə daha da zənginləşir. Martın 30-da anadan olmasının 75-ci ildönümünü qeyd edən alim həmkarım Cəmil Əliyevin keçdiyi yola da bu prizmadan baxıram.\nGörkəmli alim ziyalı mühitinin adamıdır. Tükənməz enerjisi, işgüzarlığı, yaradıcı məhsuldarlığı, xeyirxahlığı və eyni zamanda, zahiri görkəmi 75 rəqəminə o qədər uyğun gəlməsə də, bu illər ərzində gördüyü işlər, ötən onilliklərə sığışdırdığı böyük nailiyyətlər bu yaşı tarix kimi təsdiqləyir.\nİnsanın ömrün müdrik çağlarında da gənclik dostları ilə birgə olması çox gözəl bir hissdir. Hər dəfə onlarla görüşüb ünsiyyət quranda, ötən günləri yada salanda, bu günün işlərini qiymətləndirəndə və gələcək haqqında xoş xəyallar quranda adama elə gəlir ki, zaman aradan heç də su kimi axmayıb. Sanki yenə də onlarla ilk dəfə tanış olduğun yaşdasan. Cəmil Əliyev də həyatımdakı belə gənclik dostlarımdandır. O, 75 yaşdakı enerjisi, işgüzarlığı, həyat dolu yaşantılarının olması ilə çevrəsindəki həmyaşıdlarına da bu hissi ötürür, illərin ağırlığını duymağa, yaşın yeni qaydalarına təslim olmağa qoymur. Ona görə də Cəmil müəllimlə hər görüş, hər ünsiyyət bir bayramdır.\nCəmil Əliyev Nəriman Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun 1968-ci il məzunlarındandır. Ali təhsili başa vuraraq həkim sənətinə yiyələndikdən sonra bir müddət Əziz Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun onkologiya kafedrasında baş laborant vəzifəsində çalışmağa başlayır. Həmin kafedranın müdiri Azərbaycanın görkəmli onkoloqu, professor Arif Abbasov idi. Arif müəllim mənim onkologiya üzrə ilk ustadlarımdan olmuşdu. Cəmil Əliyev də elmi-tədqiqat işlərini professor A.Abbasovun rəhbərliyi ilə aparırdı. Elə onunla dostluğumuzun tarixi də Cəmil müəllimin Ə.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun onkologiya kafedrasındakı fəaliyyət illərindən başlanır.\nO vaxt Bakı şəhər Kliniki Onkologiya Xəstəxanasının cərrahiyyə şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışırdım. İşimlə, gələcək elmi fəaliyyət planlarımla bağlı məsləhət almaq üçün professor Arif Abbasovun yanına tez-tez gəlirdim. Öz elmi məktəbi olan alimlərin böyüklüyü təkcə yazdığı əsərlər, ortaya qoyduğu elmi nəticələrlə ölçülmür. Belə alimlər həm də gənc ardıcıllarının parlaması üçün mühit yaradırlar. Onları öz ətraflarında bir araya gətirirlər, faydalı tanışlıqlarına, iş və dostluq münasibətlərinin yaranmasına vəsilə olurlar. Biz də Cəmil müəllimlə ustadımız professor, Arif Abbasovun işığında bir-birimizi tanımışdıq. Qəfil ölümü ilə hamımızı sarsıdan alimin vasitəsilə yaranmış münasibətlər, işgüzar əlaqələr isə heç zaman qırılmadı.\nCəmil Əliyevin əməksevərliyi, istedadı elə ilk tanışlıqdan, ilk ünsiyyətdən diqqəti çəkir, bu gənc alimə rəğbət yaradırdı. O zaman Cəmil Əliyev “Alt dodağın dərisinin və ağız boşluğunun selikli qişasının xərçənginin diaqnostika və müalicəsi” mövzusunda namizədlik dissertasiyası üzərində çalışırdı. Həmişə görüşəndə hər birimiz öz tədqiqat mövzularımız üzrə fikir mübadiləsi aparardıq. Bu cür polemikalar ikimizə də faydalı olardı. Belə görüşlər Cəmil müəllim üçün həm də sanki bir özünəhesabat anı idi. Onun dissertasiyası üzərində işi yubanmadan, yüksək elmi məsuliyyətlə apardığını hiss edirdim. Elə o vaxtdan Cəmil müəllimin məşğul olduğu hər bir işə necə ciddi yanaşdığını, bacardıqca dərinliklərə getdiyini, heç bir detalı diqqətdən kənarda qoymamağa can atdığını görürdüm. Bu, onun zəhmətsevərliyindən, elmə dərin sevgisindən, enerjisindən irəli gəlirdi. Ona görə də böyük elmə erkən addımları uğurlu oldu...\nOnda mən də artıq ÜOEM-in aspiranturasına daxil olmuşdum, həmin mərkəzdə çalışırdım. Cəmil müəllimlə yenidən Moskvada bir araya gəlib 1974-cü ildən 1978-ci ilə qədər bərabər çalışmağımız ikimizə də xoş oldu. Deyərdim ki, o illər ömrün ən unudulmaz çağlarıdır. Cəmil Əliyev doktorluq işi kimi “Dərinin melanoması və xərçəngi zamanı plastik cərrahiyyə əməliyyatı” mövzusunu araşdırmağa başlamışdı. Elmi məsləhətçiləri də SSRİ-nin bu sahədə görkəmli alimlərindən olan akademiklər N.N.Bloxin və N.N.Trapeznikov idi.\nİkimizə də ÜOEM-in yataqxanasında yer vermişdilər. Artıq ailə qurmuşduq, hər birimizin iki övladı böyüyürdü. Moskvada ailələrimizlə yaşayırdıq. Onu da deyim ki, yataqxana ilə iş yerimiz arasındakı uzun yol da həmin illərin yaddaşından çox maraqlı bir xatirə kimi keçir. Yataqxana kənar bir yerdə yerləşirdi. O qədər kənar ki, ora heç avtobus belə işləmirdi. Biz hər gün bu yolu piyada gedib-gəlmək məcburiyyətində idik. Moskvanın hava şəraitinə hamı bələddir. Payız və qış fəsillərində gediş-gəliş xüsusən çətinləşirdi. Ailə-məişət məsələləri Moskva qayğılarımızı daha da artırırdı. Güzəran, maddi imkanlar o qədər də yüksək deyildi. ÜOEM-də sıravi həkim-elmi işçi maaşı alırdıq. Dolanışıq üçün kifayət etsə də, özümüzə və ailəmizə arzu etdiyimiz həyatı yaşada bilmirdik. Amma gənc və ümid dolu idik. Bütün həyat hələ qabaqda idi. Birgə addımladığımız o çətin, narahat yollarda Cəmil müəllimin şən əhval-ruhiyyəsi, nikbinliyi, yerinə düşən incə yumoru bizə hər şeyi unutdururdu. Həmin illərdə ondan güzəranla bağlı bir dəfə də olsun giley-güzar eşitməmişdim.\nYolun asanını seçmək, hansısa vasitələr hesabına işini, həyatını yüngülləşdirmək onun təbiətinə yad idi. Çətinliklər, maneələr Cəmil müəllimi əsla qorxutmurdu. Qarşıya çıxan əngəllərə dərhal optimal həll yolu tapa bilirdi. Ən mühümü isə heç zaman ümidini, əzmkarlığını, nikbinliyini itirmirdi. Problemlərə məğlub olmağı özünə rəva bilmirdi, prinsipial idi. Başqalarını da həmişə gərgin əməyə həvəsləndirməyə çalışırdı. Hələ o zamanlardan Cəmil Əliyevin böyük ideallara, hədəflərə malik bir insan olduğunu görürdüm. Qarşısına çıxan istənilən ötəri qayğı, çətinlik bu idealların fonunda ona çox xırda gəlirdi.\nCavan yaşlarından onun özündə belə möhkəm xarakter formalaşdırmağı bacarması, dözümü, iradəsi bir o qədər də təvazökarlığı, sadəliyi, səmimiyyəti heyranlıq doğururdu. Dərhal hiss edirdin ki, bütün bu keyfiyyətlərin kökü dərindən gəlir. Bu məziyyətlərin ilkin qaynağı Cəmil müəllimin yetişdiyi ailə mühitidir. Onu böyüdüb boya-başa çatdırmış, tərbiyə vermiş, müstəqil həyata hazırlamış insanların daşıdıqları mənəvi-əxlaqi dəyərlərdir. Ona görə də Cəmil müəllimin bir ziyalıya, alimə xas ən gözəl keyfiyyətlərinin mənbəyini onun çıxdığı ailə ocağını, doğmalarını yaxından tanıyan biri kimi görə bilirdim.\nCəmil müəllim Azərbaycanın görkəmli ictimai-siyasi xadimi, ölkəmizdə səhiyyə sisteminin və tibb elminin fədakar təşkilatçılarından olan bütöv şəxsiyyət, böyük ziyalı, Əməkdar həkim Əziz Əliyevin ailəsində böyüyüb. İncə qəlbli, zərif təbiətli, Azərbaycan qadınına xas ən gözəl xüsusiyyətləri öz nəcib simasında bir araya gətirən anası Leyli xanımın yanında boya-başa çatıb. Bu ocaqdan çıxmış övladların hər biri öz sahəsi üzrə qürur yerinə çevriliblər. Əziz müəllimin, Leyli xanımın tərbiyəsini, xeyir-duasını, ümidlərini doğruldublar.\nCəmil müəllimin qardaşı görkəmli terapevt, professor Tamerlan Əliyevdir. Bacılarından biri dünya şöhrətli alim-oftalmoloq, akademik Zərifə xanım Əliyevadır. Digər bacısı Azərbaycanın ilk diplomlu rabitəçi mütəxəssislərindən olan, Əməkdar rabitəçi fəxri adına layiq görülmüş Dilbər xanım Əliyevadır. Görkəmli oftalmoloq-alim Ləzifə xanım Əliyeva, Əməkdar incəsənət xadimi, musiqişünas Gülarə xanım Əliyeva da milli mentalitetimizi hər zaman qoruyub saxlayan bu nümunəvi ailənin cəmiyyətimizə bəxş etdiyi dəyərli ziyalılardır. Onlar ailə mühitinin verdiyi işıqla və öz fitri istedadları hesabına peşəkarlıq zirvəsinə yüksələrək, Azərbaycanın nurlu, şəfqətli ziyalıları kimi yaddaşlara əbədi həkk olunublar. Belə bir ideal məkanda böyüyüb ərsəyə çatmış Cəmil Əliyevin əxlaqı, mənəvi paklığı, zəhmətsevərliyi, elmə sevgisi də bu ocaqdan gəlir.\nOnun Moskvada doktorluq dissertasiyası üzərində çalışdığı vaxtlar indiki kimi yadımdadır. Cəmil müəllimin dissertasiyasının mövzusu o dövr üçün onkologiyanın kifayət qədər çətin sayılan problemlərindən idi. Bu mövzu nəzəri baxışların ətraflı sərf-nəzər olunması ilə yanaşı, həm də praktik materiallar tələb edirdi. Cəmil müəllim isə xatirimdədir ki, işlərinin həddən artıq çoxluğuna, qrafikinin gərginliyinə, uzaq yerdə ailə-məişət qayğılarına baxmayaraq tez-tez keçmiş SSRİ-nin digər şəhərlərinə gedir, elmi-tədqiqat işi üçün zəngin materiallarla qayıdırdı.\nO dövrdə, xüsusilə, Tacikistan dəri xərçənginə çox tez-tez təsadüf edilən bölgələrdən sayılırdı. Cəmil Əliyev də elmi ezamiyyətlərinin bir qismini məhz bu ölkəyə edərək materiallarının xeyli hissəsini oradan toplamışdı. Etiraf edim ki, həmin materialları toplamaq üçün başqa vasitələr də vardı. Bunu Cəmil müəllimin əvəzindən o ucqar bölgədə yaşayan, yaxud ora ilə sıx əlaqəsi olan kimlərsə də edə bilərdi. Amma Cəmil Əliyev öz tədqiqat işinə o qədər məsuliyyətlə yanaşırdı ki, heç bir xırda detalın belə gözdən yayınmasını istəmirdi. Çətinliklərinə, əziyyətlərinə baxmayaraq hər bir işi özü edirdi. Əldə etdiyi nəticədən, ortaya qoyduğu işdən zövq alırdı. Bunun verdiyi mənəvi məmnunluq həftələrlə Tacikistan kimi ucqar ölkənin müxtəlif yerlərində qalıb xəstələrlə təmasda olmağın, fakt materialları toplamağın əziyyətindən qat-qat yüksək idi. Həmişə deyirdi ki, gəldiyi nəticələr, tapdığı yeniliklər ona bütün yorğunluqlarını unutdurur. Cəmil müəllim hələ gənclik illərindən həyatın, yaşamağın mənasını zəhmət çəkməkdə, cəmiyyət üçün faydalı olmaqda tapa bilmişdi.\nO, elmi tədqiqatlarını, nəzəri baxışlarını praktik fəaliyyəti ilə çox uğurlu şəkildə uzlaşdırmağı bacarırdı. Cərrahlıq fəaliyyəti ilə də mütəmadi məşğul olurdu. Vaxtaşırı əməliyyatlar aparır, bu sahədə peşəkar qabiliyyətlərini təkmilləşdirərək inkişaf etdirirdi. Podolsk Mərkəzi Xəstəxanası ÜOEM-in kliniki bazası idi. Bu xəstəxanada cərrahiyyənin ən müxtəlif istiqamətləri üzrə əməliyyatlar aparılırdı. Biz də onkologiya üzrə praktiki cərrahi əməliyyatların əksəriyyətini ÜOEM-in həmin kliniki bazasında həyata keçirirdik. Burada xəstələrin səhər müzakirəsi bizim üçün xüsusilə böyük bir məktəb idi. Hər belə müzakirədən adam nəsə yeni bir bilik əldə edirdi. “Beş dəqiqəlik” adlanan həmin müzakirələrin cərrah kimi fərdi inkişafımıza nə qədər faydalı olduğunu görürdük. Onun üçün də çalışırdıq ki, birini də buraxmayaq. Xəstəxanaya qədərki yolumuz uzaq olduğundan bu “beş dəqiqəlik”lərə gecikməməkdən ötrü hər gün sübh erkəndən durub, evdən çıxır, özümüzü xəstəxanaya yetirirdik. Cəmil Əliyevin peşəkar cərrah kimi yetişməsində həmin o maraqlı illərdə Podolsk Mərkəzi Xəstəxanasında qazanılan təcrübənin misilsiz rolu oldu. Ona görə indi də həmin günləri xatırlayanda o xəstəxananı, orada çalışan həmkarlarımızı, “beş dəqiqəlik” müzakirələrdə iştirak edən, bilik və təcrübələrini səxavətlə paylaşan kolleqalarımızı sevgi və rəğbətlə yada salırıq.\nCəmil müəllimlə Bakıda təməli qoyulmuş dostluq, həmkarlıq münasibətlərimizi Moskva mühiti daha da möhkəmləndirmişdi. Qürbətdə bir-birimizə həyan idik. Onda Moskvadakı müxtəlif ali məktəblərdə təhsil alan, elmi tədqiqat işləri aparan azərbaycanlı gənclərin sayı xeyli çox idi. Ulu öndər Heydər Əliyevin hər il keçmiş ittifaqın müxtəlif nüfuzlu ali məktəblərinə göndərdiyi minlərlə azərbaycanlı gəncin hesabına Moskvadakı soydaşlarımızın sayı getdikcə artırdı. Tibb sahəsində də xeyli həmvətənimiz vardı. Vətəndən uzaq şəhərdə Azərbaycan adı bizi birləşdirən dəyər idi. Bir-birimizə Vətəni xatırladırdıq. Öz aramızda danışdığımız doğma dilimizlə qürbət havasını bir anlıq da olsa unudurduq. Özümüzü doğma diyarda zənn edirdik. Azərbaycan sevgisi, xalqımızın milli ənənələrinə sadiqlik hissi birliyimizi möhkəmləndirirdi. Moskvada təhsil alan, elmi tədqiqat işləri aparan, müxtəlif yerlərdə çalışan və bir-birini tanıyan, tez-tez görüşən azərbaycanlı gənclər eyni ailənin üzvləri kimi idi. Birimizin uğuruna hamımız sevinirdik. Birimizin kədərinə hamımız acıyırdıq. Hansımızınsa bir problemi olanda çalışırdıq ki, bütün imkanlarımızdan istifadə edib həllinə kömək göstərək. Azərbaycanlı olmaq bizim üçün qürur olduğu qədər həm də böyük bir məsuliyyət idi. Öz davranışlarımızla, bilik səviyyəmizlə, başqalarına münasibətimizlə çalışırdıq ki, digər xalqların nümayəndələrinin nəzərində xalqımızın əsl obrazını yaradaq. Azərbaycanlıların kifayət qədər mədəni, elmə, biliyə, mütərəqqi yeniliklərə açıq bir xalq olduğunu göstərək. Hər zaman Azərbaycanın adını uca tutmağa çalışırdıq. Bu, Vətən sevgisinin gücü idi!\nHələ o zamanlar Cəmil müəllimin necə vətənpərvər, milli-mənəvi dəyərlərimizə ruhən bağlı bir insan olduğu açıq-aşkar duyulurdu. Təkcə mən yox, ünsiyyətdə olan hər kəs onu belə tanıyırdı. Sadəliyi, təvazökarlığı, mehribanlığı, istiqanlılığı ilə böyük hörmət qazanmışdı. Biz azərbaycanlı gənclər bir-birimizin elmi təqdimatlarımızda, dissertasiya işlərimizin müxtəlif mərhələlərindəki müzakirələrində iştirak etməyə, mənəvi dəstək olmağa çalışırdıq. Öz soydaşlarımızın nailiyyətini öz nailiyyətimiz bilirdik. Bizə elə gəlirdi ki, həmin anlarda sevinən bütün Azərbaycandır. Cəmil müəllimin doktorluq dissertasiyası ilə bağlı təşkil edilmiş bu cür müzakirələr də yaxşı xatirimdədir. Həmin müzakirələrdə biz başqa azərbaycanlı dostlarla birgə daim onun yanında idik. Uğurlarını təbrik edir, sevincini bölüşürdük. Həmin müzakirələrdə çıxış edən SSRİ-nin adlı-sanlı akademiklərinin, eləcə də ÜOEM-in nüfuzlu alimlərinin doktorant Cəmil Əliyevin tədqiqatlarının nəticələri haqqında xoş sözləri, verdikləri yüksək qiymət köksümüzü fərəh hissi ilə doldururdu. Bir tərəfdən sevinirdik ki, müasir onkologiya elminin inkişafında yeni cığırlar açılır, digər tərəfdən də onunla qürurlanırdıq ki, bu mühüm yenilikləri elmə gətirən öz soydaşımızdır, bizlərdən biridir.\nCəmil müəllimin gərgin zəhməti öz bəhrəsini verdi. 1978-ci ildə o, SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasının Ümumittifaq Onkoloji Elmi Mərkəzində “Dəri xərçəngi və melanomasında plastik cərrahiyyə əməliyyatları” mövzusu üzrə doktorluq dissertasiyasını uğurla müdafiə etdi. Tibb elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görüldü. Bu, elmi karyerada böyük bir nailiyyət idi. Hamımız elə düşünürdük ki, Cəmil Əliyev Moskvada qalıb fəaliyyətini bu böyük şəhərdə davam etdirəcək. Bunun üçün artıq hər cür imkan vardı. Doktorluq dissertasiyasının müzakirəsindən sonra həm ÜOEM-in o zamankı direktoru akademik N.N.Bloxin, həm də akademik N.N.Trapeznikov ona Moskvada qalıb ÜOEM-in Endokrinologiya şöbəsinə rəhbərlik etməyi təklif etmişdilər. Ucqar bir respublikadan gəlib Moskvada elmlər doktoru alimlik dərəcəsinə layiq görülən hər bir həkim üçün bu, gözqamaşdırıcı təklif idi. Çünki belə bir təklif hər adama edilmirdi. Belə bir vəzifəyə layiqliyini öz elmin və şəxsiyyətinlə sübuta yetirməli idin. Cəmil müəllim bunu bacarmışdı. Onun dünya şöhrətli akademiklərin diqqətini cəlb edən əsas xüsusiyyətləri fitri istedadı, yüksək mədəniyyəti, dərin zəkası, ibrətamiz bacarığı, qabiliyyəti, özünə və başqalarına qarşı sağlam tələbkarlığı idi. Ustadları belə bir peşəkarın Moskvada qalıb çalışmasını, bu şəhərin elmi mühitində olmasını və fayda verməsini çox istəyirdilər. Cəmil Əliyevin necə böyük potensial sahibi olduğunu alim və müəllim təcrübələri ilə yaxşı bilirdilər.\nCəmil müəllimin isə qərarı fərqli oldu və o, öz qərarında qətiyyət göstərdi. Məmnunluq doğuran təkliflərinə, həm də bu illər ərzində ona göstərdikləri səmimi diqqət və qayğıya görə alicənab ustadlarına – akademik N.N.Bloxinə və akademik N.N.Trapeznikova dərin minnətdarlığını bildirərək, dedi ki, Bakıya qayıtmaq və sonrakı fəaliyyətini Azərbaycanda davam etdirmək istəyir. Onun bu qərarı nə qədər gözlənilməz olsa da, anlayışla qarşılandı. Akademiklər ona uğur dilədilər və belə istedadlı, təfəkkürlü gənclərin yetişməsindən iftixar hissi duyduqlarını da gizlətmədilər. O, öz mühitinin övladı idi!\nCəmil Əliyev doktorluq dissertasiyasının müdafiəsindən az sonra Bakıya qayıtdı. 1978-ci ildə Rentgenologiya, Radiologiya və Onkologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun ümumi onkologiya şöbəsinin rəhbəri vəzifəsinə seçildi (1988-ci ildə bu institut respublika Onkoloji Elmi Mərkəzi, 1995-ci ildə Milli Onkoloji Mərkəz, 2004-cü ildə isə Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin Onkoloji Elmi Mərkəzi, sonra isə yenidən Milli Onkologiya Mərkəzi adlandırıldı). Bu vəzifədə çalışdığı qısa müddətdə peşəkar tədqiqatçı, bacarıqlı həkim, səriştəli təşkilatçı kimi böyük nüfuz qazandı. Elm təşkilatçısı olaraq yüksək qabiliyyətini nəzərə alaraq 1980-ci ildə direktorun elmi işlər üzrə müavini vəzifəsinə irəli çəkildi. Az müddətdə o, bu etimadı tam doğrultdu. Bu tibb müəssisəsində elmi-tədqiqat işlərinin yerinə yetirilməsində əsl canlanma başlandı, maraqlı elmi yeniliklər, mühüm nəticələr ortaya qoyuldu.\n1990-cı ildə isə Cəmil Əliyevin elmi və təşkilatçılıq karyerasında daha bir irəliləyiş oldu. O, indiki Milli Onkologiya Mərkəzinin baş direktoru vəzifəsinə təyin edildi. Həmin vaxtdan indiyə qədər Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin Milli Onkologiya Mərkəzinin baş direktoru vəzifəsində çalışır. Artıq 31 ildir ki, bu çətin və məsuliyyətli vəzifəni şərəflə və yorulmadan yerinə yetirir. 1988-ci ildə SSRİ Ali Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə professor elmi adına layiq görülən Cəmil müəllim 2001-ci ildən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının və Rusiya Tibb Elmləri Akademiyasının həqiqi üzvüdür.\nAkademik Cəmil Əliyevin təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə 2006–2012-ci illərdə Milli Onkologiya Mərkəzi tamamilə yenidən qurularaq modernləşdirilmişdir. Bu səhiyyə müəssisəsinin müasir dünya standartlarına uyğunlaşdırılmasında, ölkəmizdə onkoloji xəstəliklərə qarşı mübarizənin təşkilində Cəmil müəllimin xidmətləri müstəsnadır. Onun gərgin əməyi sayəsində bu gün Milli Onkologiya Mərkəzi təkcə Azərbaycanda deyil, bütün Cənubi Qafqaz bölgəsində bədxassəli şişlərin etiopatogenezi, diaqnostikası, müalicəsi və profilaktikası problemlərini tədqiq edən, 1500 çarpayılıq klinik bazaya malik ixtisaslaşmış elmi-tədqiqat müəssisəsidir.\nHazırda Mərkəzdə 1300-ə yaxın işçi çalışır. Ölkəmizdəki onkoloji xəstələrin 92 faizi Milli Onkologiya Mərkəzində müalicə olunur. İl ərzində burada 110 minə yaxın pasiyent müayinə edilir, 20 mindən çox insan stasionar müalicə kursu keçir. Akademik Cəmil Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycanda ilk dəfə Uşaq Onkologiya İnstitutu binasının inşa etdirilməsi və fəaliyyətə başlaması, kadr potensialının möhkəmləndirilməsi, ən müasir tələblərə cavab verən cərrahiyyə bölməsinin, həmçinin ambulator xidmətini təmin edən binanın yüksək səviyyədə təşkili, müasir avadanlıqla təchiz olunması xüsusilə əhəmiyyətlidir.\nMilli Onkologiya Mərkəzinin nəzdində yaradılmış Onkoreqistr 2015-ci ildə Beynəlxalq Onkoloji Xəstəliklər Assosiasiyasına üzv qəbul edilib. Həmin il mərkəzlə ABŞ-ın M.D.Anderson Xərçəng Mərkəzi arasında ikitərəfli əməkdaşlıq haqqında memorandum imzalanıb. 2018-ci ildə isə İngiltərənin Liverpul Universiteti hospitalı, Avstriya Tibb Universiteti, Türkiyənin Hacettepe Universiteti, həmçinin Xərçənglə Mübarizə üzrə Beynəlxalq Elmi-Tədqiqat İnstitutu ilə də Milli Onkologiya Mərkəzi arasında memorandumlar imzalanıb. 2014-cü ildə Milli Onkologiya Mərkəzinə Beynəlxalq Məsləhət və Tədris Mərkəzi statusu verilib.\nAkademik Cəmil Əliyevin beynəlxalq səviyyədəki elmi nüfuzu, əlaqələri, Milli Onkologiya Mərkəzi dünyanın elmi arenasında uğurla tanıda bilməsi hesabına hər il burada müxtəlif beynəlxalq əhəmiyyətli konfranslar, tədbirlər keçirilir. Ölkəmizə səfər etmiş nüfuzlu, yüksək səviyyəli rəsmi şəxslər Milli Onkologiya Mərkəzini ziyarət edirlər. Bu, güclü, çevik və yüksək işin nəticəsidir!\nİndiyədək onun rəhbərliyi ilə 40-dan çox namizədlik, 10-dan artıq doktorluq dissertasiyası müdafiə edilib. Alim Azərbaycanda və Rusiya Federasiyasında müdafiə olunmuş onlarca doktorluq dissertasiyasının rəsmi opponenti kimi çıxış edib. Hazırda da Cəmil müəllim daha bir neçə doktorluq və namizədlik dissertasiyasının məsləhətçisi, elmi rəhbəridir, gənc elmi kadrların yetişdirilməsi sahəsindəki fəaliyyətini uğurla davam etdirir. Onun dünyanın müxtəlif elm mərkəzləri ilə işgüzar əlaqələri, şəxsi nüfuzu sayəsində azərbaycanlı gənclər vaxtaşırı həmin elmi mərkəzlərdə elmi-tədqiqat işlərində iştirak edir, bilik və təcrübələrini artırırlar. ÜOEM-in keçmiş baş direktoru, mərhum akademik N.N.Trapeznikovun bir neçə dəfə Bakıya gəlməsi, ulu öndər Heydər Əliyevlə görüşməsi, Azərbaycanda onkologiya elminin vəziyyəti ilə tanış olması və gələcək inkişaf perspektivləri ilə bağlı təkliflər verməsi də bu səfərləri, görüşləri təşkil etmiş Cəmil müəllimin işgüzar əlaqələrinin, alim nüfuzunun, ən əsası isə onkologiya ilə bağlı məsələləri ən yüksək səviyyələrə qaldıraraq cəmiyyətə fayda vermək istəyinin daha bir göstəricisi idi.\nAzərbaycanda daha çox rast gəlinən bədxassəli şişlərdən süd vəzisi, dəri, qırtlaq və digər orqanların xərçəngi üzrə Cəmil Əliyevin rəhbərliyi altında və bilavasitə iştirakı ilə silsilə elmi-tədqiqat işləri həyata keçirilib. Süd vəzisi şişləri zamanı yerinə yetirilən operativ müdaxilələrdə, xüsusilə də süd vəzisinin rezeksiyası və mastektomiyalarında Cəmil müəllim müxtəlif modifikasiyalar təklif edib və onların cərrahlıq praktikasında həyata keçirilməsində mühüm rol oynayıb. Bu elmi istiqamət müasir dövrün innovasiyalarının yaratdığı imkanlardan faydalanaraq indi də uğurla davam etdirilməkdədir. Alim əməliyyatqabağı müalicənin aparılmasında bir sıra yeni metodlar işləyib hazırlayıb. Bu metodların səhiyyə praktikasında geniş tətbiqi travmatik əməliyyatlara göstərişləri məhdudlaşdırmağa imkan verib. Orqansaxlayıcı əməliyyatlarda istifadə imkanlarını xeyli genişləndirib. Süd vəzisi xərçəngi hallarında xüsusi işlənib hazırlanmış reabilitasiya-bərpa müalicə kompleksi və orqansaxlayıcı əməliyyatlarda istifadə edilən orijinal aparatların yaradılması belə xəstələrin əksəriyyətinin tam dəyərli həyata və ictimai-faydalı əməyə qayıtmalarına imkan yaradır. Akademik Cəmil Əliyevin bilavasitə rəhbərliyi ilə bu kompleksin praktikaya tətbiqi sayəsində son illər əlil xəstələrin sayında 2,5 dəfəyədək azalma baş verib. Görkəmli alimin süd vəzisi xərçəngi xəstəliyinin inkişaf mərhələlərinin Beynəlxalq Təsnifatına etdiyi düzəliş dünya miqyasında həmin səviyyədə qəbul edilərək, xəstələrin müalicə taktikasının yenidən qurulmasına şərait yaradıb. Elmi kəşflər, axtarışlar, tapıntılar görkəmli alimin həyat tarixçəsinin əsas məqamlarını təşkil edir.\nAkademik Cəmil Əliyev 600-dən çox elmi işin, 17 monoqrafiya və 14 metodiki göstərişin, 10 ixtira üzrə müəlliflik şəhadətnaməsinin, 2 patentin müəllifidir. Monoqrafiyalarından biri 1990-cı ildə “Treatment of Breast Tumours” adı altında ingilis dilində çap olunub. O, həmmüəlliflərlə birgə yazdığı “Dərinin bədxassəli şişlərində plastik operasiyalar” adlı monoqrafiyasına görə 1980-ci ildə SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasının akademik N.N.Petrov adına mükafatına layiq görülüb. İndiyə qədər Rusiyada, Almaniyada, ABŞ-da, İngiltərədə, Fransada, Yaponiyada, Avstriyada, Türkiyədə, Özbəkistanda və digər xarici ölkələrdə keçirilən beynəlxalq qurultay, simpozium, konqres və konfranslarda elmi məruzələr edib və bu məruzələr böyük maraqla qarşılanıb.\nBu gün Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin məqsədyönlü siyasəti sayəsində ölkəmizdə həyata keçirilən səhiyyə islahatlarına, tibb infrastrukturunun təkmilləşdirilməsi işinə Cəmil müəllim alim və həkim kimi öz töhfələrini verməyə çalışır. Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevanın səhiyyə sahəsində həyata keçirdiyi layihələrin icrasına hər cür dəstəyi göstərir.\nBakıda yenicə istifadəyə verilən və pandemiya şəraitini nəzərə alaraq hələlik koronaviruslu xəstələrin müalicəsinə ayrılmış “Yeni klinika”nın inşa edilməsi təklifini irəli sürənlərdən biri də akademik Cəmil Əliyevdir. Pandemiya dövründə minlərlə xəstənin xilas yerinə çevrilmiş bu mərkəz həyat normala dönəndən sonra təkcə Azərbaycanda deyil, ümumiyyətlə regionda ən böyük çoxprofilli müasir klinika olacaq.\nCəmil müəllimin Azərbaycan səhiyyəsi qarşısındakı xidmətləri dövlətimiz və xalqımız tərəfindən layiqincə qiymətləndirilib. Onun fəaliyyəti ölkə hüdudlarından kənarda da öz layiqli qiymətini alıb. Görkəmli alim müxtəlif illərdə İngiltərənin Xammersmitt Kral Universitetinin fəxri professoru, Avropa Tibbi Onkologiya Cəmiyyətləri Assosiasiyasının üzvü, MDB ölkələri Onkoloji Cəmiyyətləri Assosiasiyasının üzvü, Nyu-York Elmlər Akademiyasının, Beynəlxalq Ekoenergetika Akademiyasının həqiqi üzvü seçilib. “Azərbaycan onkologiya və həmhüdud elmləri” jurnalının baş redaktoru, “Biomedisina” jurnalının redaksiya şurasının üzvüdür. Respublika Səhiyyə Nazirliyinin onkologiya üzrə Attestasiya Komissiyasının, respublika Elmi-Tibbi Onkoloqlar Cəmiyyətinin sədri, onkologiya üzrə doktorluq və namizədlik dissertasiyalarının Müdafiə Şurasının sədridir. O, həmçinin “Dünya həkimləri nüvə müharibəsinə qarşı” Beynəlxalq Təşkilatının Azərbaycan Komitəsinə rəhbərlik edir. Cəmil müəllim uzun müddət Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının Tibb üzrə Ekspert Şurasının rəhbəri olub. Onkologiya üzrə Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin baş mütəxəssisi vəzifəsində uğurla çalışıb.\nAkademik Cəmil Əliyev Azərbaycan Respublikasının “Şərəf” və “Şöhrət” ordenlərinə, “Səhiyyə əlaçısı” döş nişanına layiq görülüb. 2000-ci ildən Əməkdar elm xadimidir. 2015-ci ildə Avropa Təbiət Elmləri Akademiyasının dünyanın ən məşhur cərrahlarına təqdim edilən N.Piroqov ordeninə, “Avropanın fəxri alimi” adına və V.Leybnits medalına, həmçinin qaraciyərin subklinik patologiyasının onkoloji problemlərinin tədqiqi ilə bağlı elmi əsərlərinə görə AMEA-nın akademik M.Mirqasımov adına mükafatına layiq görülüb. Görkəmli alim Rusiya Tibb Elmləri Akademiyasının akademik N.N.Petrov adına mükafatı, Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin “M.Topçubaşov mühazirələri” mükafatı, “M.Mirqasımov adına mükafat”ı ilə təltif olunub. Eyni zamanda, Beynəlxalq Ekoenergetika Akademiyasının “Böyük qızıl medalı”na layiq görülüb. Onkologiya sahəsində bütün dünyada qəbul olunmuş yüksək elmi-praktik nailiyyətlərinə görə akademik Cəmil Əliyevə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının “Elm və sülh elçisi” fəxri mükafatı verilib.\nCəmil müəllim həm də gözəl ailə başçısıdır. Övladları Əziz və İradə xanım da atalarının yolunu davam etdirir. Cərrah-onkoloq olan Əziz Əliyev tibb elmləri doktoru, professordur. İ.M.Seçenov adına birinci Moskva Dövlət Tibb Universitetinin Bakı filialina rəhbərlik edir. İradə Əliyeva isə tibb elmləri namizədi, Azərbaycan Tibb Universitetinin Daxili xəstəliklər kafedrasının dosentidir.\nAkademik Cəmil Əliyev kimi örnək ziyalılarımız hər birimizin qürur yerimizdir. Azad düşüncə, Vətən uğrunda fədakarlıq, nikbin ruh, xeyirxah əməllər, ədalətli qərarlar onun tərcümeyi-halıdır. O, üzərinə düşən hər bir işə ağır yük kimi deyil, ucalıq ünvanı kimi yanaşır. Əməlləri, davranışları ilə hər zaman bu ucalıqda qərar tutmağa çalışır. Xalq belə ziyalıları ilə inkişaf edir, tərəqqi tapır, milli hədəflərinə doğru irəliləyir.\nQürur duyuram ki, xalqımızın bizi dünyada layiqincə təmsil edən akademik Cəmil Əliyev kimi övladları və onların yetişdirdikləri davamçıları var. Dəyərli alim və həkim həmkarımı 75 illik yubileyi münasibətilə təbrik edir, həyat və fəaliyyətində yeni nailiyyətlər diləyirəm.\nMilli Məclisin Səhiyyə Komitəsinin sədri, akademik, SSRİ Dövlət mükafatı laureatı\n31 Mart 2021 00:51 - ELM


Quşlarınızı belə SAXLAYIN! » Yenixeber.org - Oxu xəbərin olsun\nAzərbaycanla sərhəd olan iranda quş qripi geniş şəkildə yayılıb. Bu ölkədə sözügedən virusla mübarizə aparmaq üçün 25 milyona qədər quş məhv edilib. Dövlət Baytarlıq Nəzarəti Xidməti bu amili nəzərə alaraq fərdi təsərrüfat sahiblərinə xəbərdarlıq ebib. Bu virus köçəri quşlar vasitəsi ilə yayıla bilər\nYenixeber.org: Qonşu İranda ''Quş qripi'' geniş yayılıb. Bu Azərbaycan üçün təhlükəli ola bilər.\nOxunub: 739Tarix: 13-02-2018 21:30\nQuş qripi ilə bağlı monitorinq başa çatdı