Vəli Əliyev. Qarabağ. (Qədim dövr) - PDF\nDownload "Vəli Əliyev. Qarabağ. (Qədim dövr)"\n1 Vəli Əliyev Qarabağ (Qədim dövr) -\n2 3, 3 /'W )* < g 3,«-/( i - W ) Vəli Əliyev. Qarabağ (Q əd im dövr) (A zərbaycan, türk, rus v ə in gilis dillərində) Bakı. Ç aşıoğlu - M ultim edia, səh. v Tarix boyu bütün müharibələrin sonunda ədalət zəfər çalmışdı. Əminəm ki, Qarabağ müharibəsinin sonu da ədalətlə başa çatacaq və biz qələbə çalacağıq. Çünki bizim müharibəmiz öz ata-baba torpaqlarımızı işğaldan azad etmək uğrundadır. Heydər Əliyev Çaşıoğlu- Multimedia, 2010\n3 Q A R A B A Ğ 5 VƏLİ HÜSEYN OĞLU ƏLİYEV Azərbaycan M illi Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü tarix elmləri doktoru, professor V əli Hüseyn oğlu Ə liyev 1936-cı ildə Şəki rayonıınun Daşbulaq kəndində anadan olmuşdur. Soy kökü Naxçıvan şəhərindəndir. O, valideynləri ilə birlikdə Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur mahalınm Sisiyan rayonunun Şıxlar kəndində yaşamış, burada 6-cı sinfı bitirmişdir cu illərdə Ermənistamn Zəngəzur mahalındakı azərbaycanlılara qarşı deportasiya tətbiqi sayəsində ailəsi ilə birlikdə Azərbaycanın Şəki rayonuna köçmüşdür. 0, 1954-cü ildə Şəki Pedaqoji Texnikumunu bitirib Azərbaycan D övlət Universitetinin tarix fakültəsinə daxil olm uş, 1959-cu ildə Universiteti bitirib, Azərbaycan Respublikası Elm lər Akademiyasının Tarix İnstitutunda elmi fəaliyyətə başlamışdır cı ildə «Azərbaycanda tunc dövrü boyalı qablar m ədəniyyəti» adlı namizədlik dissertasiyası m üdafıə edib tarix elmləri namizədi adı almışdır cü ildə «Azərbaycanın orta tünc dövrü tayfalarının m ədəniyyəti» adlı doktorluq dissertasiyası m üdafiə edib tarix elmləri doktoru adı almışdır cı ildən etibarən Azərbaycan MEA-mn A rxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunda «Tunc və ilk dəmir dövrü arxeologiyası» şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışır ci ildən Azərbaycan D övlət Pedaqoji Universitetində Ümumi tarix kafedrasının müdiri vəzifəsind ə işləyir. Professor V.H. Ə liyev A rxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun baş planında olan «N axçıvan Muxtar Respublikasının maddi m ədəniyyəti» mövzusunun əsas tədqiqatçısı v ə rəhbəridir. O, Naxçıvan Arxeoloji Ekspedisiyasma başçılıq edərək 50 ildən artıqdır ki, bu ərazidə qədim və orta əsrabidələri üzrə elmi işləraparır. Professor V.H.ƏIiyevin elm i əsərləri Azərbaycanda v ə xarici ölkələrdə (ABŞ, Fransa, Belçika, Rusiya, Ukrayna, Gürcüstan, Özbəkistanda v ə s.) nəşredilm işdir. Onun çap olunmuş monoqrafiyası, 300-ə qədər elmi v ə çoxlu elmi-publisistik m əqalələri Azərbayean tarixinin, arxeologiyasının, incəsənət tarixinin, memarlıq tarixinin (m.ə. V-I m inilliklərdövrünün)problem m əsələlərin ə həsrolunm uşdur.\n4 7 ÖN SÖZ Bu kitabı A zərbaycanın qədim beşiyi olan Qarabağ torpağında m inillərlə uyuyan ulu babalarım ızın, nənələrim izin, XX əsrin 90-cı illərində erm əni cəlladları ilə qəhrəm ancasına vuruşaraq şəhidlik zirvəsinə ucalan m ərd oğulların və am ansız erm əni soyqrım ı nəticəsində vəhşicəsinə qətlə yetirilən xocalılılarm unudulm az xatirəsinə həsr edirəm. Qoy dünya xalqları bu kitabdakı həqiqətləri oxuyub bilsinlər ki, Q arabağ b əşəriyyətin yarandığı ilk zam andan Türk m ənşəli A zərbaycan xalqınm əzəli və əbədi m ədəniyyət ocağıdır. X ocalım n qədim sakinləri e.ə. IV - I m inilliklərdə Cənubi Q afqazda üm um bəşəri dəyərlərə m alik olan yüksək m ədəniyyət yaratm ışlar, A vropa-a siya qitəsinin qovşağm da m etallurgiya və m etalişləm ə sənətkarlığınm əsasını qoym uşlar və yüksək səviyy ə d ə inkişaf etdirm işlər. Çox təssü flər olsun ki, bəşəriyyətin m üasir sivilizasiyaya yüksəldiyi bir zam anda erm ənilərin qəflətən hərbi basqınları nəticəsində Xocalı şəhəri, onun qədim m addi m ədəniyyəti vəhşicəsinə dağıdıldı, yandırılıb m əhv edildi, əhalisi isə faciəli soyqrım a m əruz qaldı ci il fevral aym da axşam saat 9-da qaniçən erm əni silahlı dəstələri X ankəndindəki Rusiyaya m əxsus 336-cı m exanikləşdirilm iş m uzdlu atıcı alayın tərkibində X ocalıya basqın edərək qanlı soyqrım törətdilər. Bu faciədə 613 nəfər öldürüldü, 487 n ə fə r ağır yaralandı, 1275 n əfər əsir aparıldı, 8 ailə bütövlükdə m əhv edildi. X ocalı yandırıldı və xarabazara çevrildi.\n5 Q A R A B A Ğ Q A R A B A Ğ 8 GİRİŞ Qarabağ - min illər boyu nənələrin,anaların laylalarından yaranan Azərbaycan muğam mədəniyyətinin beşiyi, soy-kökii, Cənııbi Qafqazm ilk insan məskəni sayılan Azıxla, qədim Mil-Qarabağ, Xocalı sivilizasiyası ilə bağlı olan ulu turk babalanmızuı miiqəddəs torpağıdır. A zərbaycanın ilk insan məskəni və ən qədım mədonıyyət I J L ocağı olan Qarabağ Kiçik Qafqaz dağlarından başlayaraq Kiir-Araz çayları arasmdakı əraziləri əhatə edir, yayla və di'ızən hissədən ibarətdir. Qarabağ yaylası Zəngəzur və Qarabağ silsiləiəri arasında yerləşir. Qarabağ yaylası şimalda Mıxtökən, şərqdə Qarabağ, qərbdə Göyçə və Zəngəzur silsilələri ilə əhatə olunmuşdur. Yaylamn səthi üst Pliosen və Antropogenin bazalt və andezitləri ilə örtülüdür. Təbaşir, Paleogen vo Neogen silsilələrinin vulkanogen - çökmə süxurları üzə çıxmışdır. Yayla şimaldan cənuba doğru daralır, Bazarçay və Həkəri çayı arasında üçbucaq şəklində sona çataraq çay dərəlori ilə parçalanır. Püskiirmələr nəticəsində yaranmış lava diizonliklərində iri sönınüş vulkan konusları var. Tortərçay, Hocazçay, Zabux, Bazarçay Qarabağ yaylasından başlamr və Ala Göllər, Qaragöl bu yaylada yerloşir. Geniş ərazini tutan subalp çəm ənlikləri maidarlıq üçün əlverişiidir. Qarabağ silsiləsi şimal-qərbdə Tərtər çay dərəsi ilo Murovdağ silsiləsi, qərbdə isə Hokəri çayının dərəsı ilo Qarabağ yaylasından ayrdır. Ən hündür zirvəsi Qız qala (2843 m), Böyük Kirsdir (2725 m). Y ayladaturşsuvəşırlanm ineral suları var. Silsilənin conub-şorq qurtaracağı Araz çayına tərəf alçalaraq dağotəyi düzonlikləro keçir. Xaçın, Qarqar, Köndolonçay, Quruçay, Qozluçay və s. çaylar Qarabağ silsilosindən başlayır. Qarabağ düziı şimal-qərbdən Gənco-Qazax düzonliyi, qərbdon Murovdağ, Qarabağ silsiləlori, cənub və cənub şərqdon Mil düzii ilo ohatolonir. Kür çayı Qarabağı Şirvan diizündon ayırır. Düzənliyin sothi bir qodor dalğavari vo tcrraslıdır. Qarabağ düzündə neft yatağı (Tortordo) var. İqlimi mülayim vo qııru subtropikdir. Ərazisindon İncoçay, Tortərçay, Xaçınçay, Qarqar çay axır. Qarabağ düzündə kiçik sahədə saqqızağacı, aran palıdı, qarağac meşələri vardır. Kür çayı sahilində tuqay meşələri (aran palıdı, qarağac, qovaq, söyüd və s.), kolluqlar vardır. Dağların ətəyində boz və şabalıdı torpaqlar, dağlar üçün isə dağmeşə və dağ-çəmən torpaqları səciyyəvidir. Meşələrində müxtəlif yabani meyvə (alça, armud, zoğal, qoz, fmdıq, əzgil və s.) və giləmeyvələrbitir. Dağlarında və m eşələrində vəhşi heyvanlar yaşayır. Faydalı qazmtıları mis və polimetal yataqları Mehmandağda, litoqrafdaşı (M irikənddə) və sementdir. Laçm, Kəlbəcər, Şuşa, Xankəndi, Xocalı, Əsgəran, Ağdam, Yevlax, Bərdə, Tərtər, Ağdərə, Xocavənd, Füzuli, Cəbrayd, Ağcabədi, Beyləqan bu regionda yerləşir. Qarabağın əlverişli təbii coğrafı şəraiti - düzən ərazisinin münbit torpaqları, dağlıq ərazisinin zəngin alp çəmənlikləri, eləcə də müxtəlif faydalı qazıntı yataqları (mis, dəmir və s,) ibtidai icma quruluşu dövründə bu diyarda insanların məskunlaşmasma, iqtisadi-mədəni cəhotdən təkamül tapmasına və Cənubi Qafqazın əsas mədəniyyət ocaqlarından birinə çevrilməsinə zəmin yaratmışdır. 9\n6 Q A R A B A ö 10 QARABAĞIN QƏDİM TARİXŞÜNASLIĞI Öarabağın qədim tarixinin öyrənilməsi XIX əsrdən başlanmışdı. Qədim qarabağlılann çoxminillik tarixi maddi-mədəniyyət abidələrində təbəqələşmiş materiallar və yazılı mənbələr əsasında tədqiq edilib öyrənilmişdir. Qarabağın qədim dövr maddi mədəniyyət abidələri XIX əsrin əvvəllərindən etibarən xarici səyyahların, həvəskar tədqiqatçıların diqqətini cəlb etmişdir. Onların apardığı qazıntılar Qarabağın qədim tarixinin öyrənilməsinə xidmət etməmiş, qarət xarakteri daşımışdır. Azərbaycana, eləcə də Qarabağa gəlmiş səyyahlar, həvəskar tədqiqatçılar (müxtəlif sənət sahibləri) əsasən eramızdan əvvəl IV-I minilliklərə aid tunc və dəmir dövrlərinə aid qəbir abidələrində qazıntı işləri aparmışlar. Əldə olunan maddi-mədəniyyət nümunələri xarici ölkələrə aparılmış və indiyədək dünyanın bir sıra məşhur muzeylərinin nadir, çox qiymətli materialları kimi saxlanılır. Bu materiallar Qarabağm qədim tarixinin öyrənilməsində bir m ənbə kimi mühüm əhəm iyyət kəsb edir ci il Türkmənçay sülh müqaviləsindən sonra Araz çayından şimalda yerləşən Azərbaycan torpaqları Rusiyanın tabeliyinə keçmişdir. İsveçrə səyyahı Dyubua de Monpero 1834-cü ildə Qarabağa - Şuşaya gəlmiş, buradan Gəncəyə gedərkən Şahbulaq və Tərtər zonasında gördüyü abidələr haqqında məlumat vermişdir. Rusiya İmperator Arxeoloji Komitəsinin qurultayında Qafqaz arxeologiyasınm əsas məsələ kimi gündəliyə qoyulmasından sonra Azərbaycana, xüsusilə Qarabağa diqqət daha da artmışdır. XIX əsrin 80-ci illərində gürcü alimi H.O.Silosani Bərdədə kurqan abidələrini qeydə almışdır. Rusiya Coğrafıya Cəmiyyətinin tapşırığı ilə C.Veysenqof Mil-Qarabağ düzü və Qarabağın dağlıq ərazilərindəki Üçtəpə, Boyat, Əfətli, Bərdə, Sultanbud, Xocalı kurqan abidələri haqqında m əlum at vermişdir. Şuşa realnı məktəbində işləmiş alman tədqiqatçısı Emil Resler 1891,1893,1895,1897-ci illərdə Şuşakənd və Şuşa şəhəri ətrafında, eləcə də Daşaltı, Çanaxı, Mehdikənd ətrafında axtarışlar aparmışdı. E.Resler Ağdam, rayonunun Gülablı kəndi yaxınlığında Nəbitəpə, Kərpictəpə kurqanlannda və s. qəbir abidələrində tədqiqat işləri görmüşdür. Q A R A B A Ğ 11 E.Resler Xaçınçay hövzəsinin orta axarlarından 1893, 1894-cü illərdə Arçadzor, 1896,1897-ciillərdəBallıqaya-Sırxavənd, 1894-cüildə Dəmqolu, 1897-ci ildə Axmaxıda tunc dövrü abidələrində qazıntılar aparmış və zəngin materiallar əldə etmişdir. O, , 1897-ci illərdə Qarqarçay-Xocahçay, İlisuçayın qovşağında 20-dən çox kurqan və daş qutu qəbri açmışdır. O, 1895-ci ildə Füzuli rayonunda yerləşən Qaraköpəktəpə, 1897-ci ildə isə Ağcabədi rayonunda Qalatəpə abidələrində axtarışlar aparmışdır. Şuşa Qarabağm dağlıq zonasında yerləşən Zerti, Səngər və Kəttitəpə kurqanlarmdan (1898-ci ildə) zəngin maddi-mədəniyyət nümunələri toplamış və Rusiya İmperator Arxeoloji Komissiyasının illik hesabatlar məcmuəsində, eləcə də Alman Arxeologiya, Etnoqrafıya və Antropologiya məcmuəsində bu haqda məlumat nəşr etdirmişdir cı ildə Moskva Arxeoloji Cəmiyyəti xətti ilə Cənubi Qafqaza ezamiyyətə göndərilən A.A.İvanovski Qarabağın Xaçınçay, Gülyataq, Vəng, Xocalı, Qarabulaq abidələrində qazıntılar aparmış və əldə olunan materiallarm dövrünü müəyyənləşdirmişdir. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Azərbaycan\n7 Q A R A B A Ğ 12 Arxeoloji Komitəsinin xətti ilə M.Sısoyev və Q.Sadiqi Şuşa və Laçın bölgələrində arxeoloji tədqiqatlar aparmışlar cı ildə Qarabağda- Xocalı abidələrində İ.Meşşaninovun rəhbərliyi ilə C.Nəsifı, İ.Əzizbəyov, A.Ələkbərov, İ.Cəfərzadə, T.Passek, B.Latıninin iştirakı ilə Qarqarçay və Xocalıçay hövzəsinin qədim abidələrinin topoplanı çıxarılmış, Xocalı m ədəniyyət abidələrinin yayılma arealları müəyyən edilmiş, «Baş kurqan çölü»ndə və Qarqarçayın sol sahilindəki «Daşlı çöl»də tunc dövrü qəbir abidələrində (kurqan və daş qutular) arxeoloji qazmtılar aparılmışdır. İ.İ.Meşşaninovun rəhbərlik etdiyi ekspedisiyalar Mil-Qarabağ düzənliyində və Dağlıq Qarabağda yeni abidələri qeydə almış (1927, 1929,1933-cü illərdə), ərazinin arxeoloji xəritəsi işlənmişdir. Y.İ.Hümmel cu illərdə Kərkicahan, Xankəndi, Xocalı abidələrində qazmtı işləri aparmış, abidələrin xronoloji dövrünü müəyyən etməyə çalışmış, qədim qarabağlıların məşğuliyyəti, təsərrüfat həyatı və mədəniyyəti haqqında elmi məlumatlar nəşr etdirmişdir. XX əsrin 50-ci illərində SSRİ EA Arxeologiya İnstitutu və Azərb.SSR EA Qarabağ. Xankəndi. Q A R A B A ö 13 Tarix İnstitutunun birgə arxeoloji ekspedisiyası A.A.İyessenin rəhbərliyi ilə Mil-Qarabağ ərazisində Nərgiztəpə, Üçtəpə, Xocalıda, Üzərliktəpə yaşayış yerində arxeoloji tədqiqatlar aparmışdır. Akademik B.B.Piotrovski «Zaqafqaziya Arxeologiyası» (1949-cu il) kitabında Qarqarçay və Tərtərçay hövzələrinin arxeoloji abidələri haqqında məlumat vermişdir. K.X.Kuşnaryova və T.H.Çubinişvili Qarabağın tunc dövrü abidələri haqqında öz əsərlərində bəhs etmişlər. XX əsrin 60-cı illərinin ortalarında İ.H.Nərimanov Qarabağın Qarahacı, Cüttəpə, Leylatəpə abidələri əsasında eneolit və ilk tunc dövrü m ədəniyyətləri haqqında elmi fıkirlər söyləmişdir. XX əsrin 50-ci illərinin sonlarında Qafqazşünas arxeoloq A.A.İyessen Köndələnçayın aşağı axarmda eneolit və tunc dövrlərinə aid birneçə yaşayış yeri müəyyən etmiş, qəbir abidələrində qazıntı işləri aparmışdır. M.M.Hüseynov 1960-cı ildə Quruçayın sol sahilində, Azıx mağara düşərgəsində daş dövrünün qədim, orta, yuxarı və mustye mərhələsinə aid 10 m ədəni təbəqə müəyyən etmişdi. Azıx və Tağlar mağaralarında tədqiqat işləri 1963-cü ildə genişləndirilmişdir. M.Hüseynov, D.Hacıyev, Ə.Məmmədov, N.Şirinov, V.Veliçko, Ə.Cəfərov, V.Hacıyev, S.Əliyev, M.Süleymanovun birgə tədqiqatları Qarabağın Cənubi Qafqazda ən qədim insan məskəni olduğunu sübut etdi. Quruçay və Könədələnçay vadilərində 1964-cü ildə Q.S.İsmayılov eneolit və tunc dövrünə aid yaşayış yerlərində (Günəştəpə, Xantəpə, Qaraköpəktəpə, Kültəpə, Şomulutəpə, Uzuntəpə, M eynətəpə, Zərgərtəpə və s.) tədqiqat işləri aparmışdı. Qaraköpəktəpədə tunc, ilk dəmir, antik və orta əsrlər dövründə həyat tərzi olduğu müəyyənləşdirilmişdir. Qarabağın ilk tunc dövrü kurqanlarınm xronologiyası və etnik mənsubiyyəti barədə R.M.Munçayevin («KaBKa3 Ha 3ape 6p0H 30B0ro BeKa», 1975) əsərində məlumat verilmişdir. Q.S.İsmayılov Tərtərçayın yuxarı axarı boyunca Kəlbəcər rayonunun alp çəmənlikləri zonasında yerləşən maldar tayfalara məxsus ilk tunc dövrünə aid mövsümü xarakterli yaşayış məskənlərini, qayaüstü təsvirləri tədqiq etmişdir.\n8 Q A R A B A Ğ 14 Q A R A B A Ğ 15 materiallar əsasında Qarabağın qədim tayfalarının təsərrüfat həyatı, məişəti, dini-ideoloji görüşləri haqqında elmi nəticələr söylənilmişdir. Qarabağın tunc dövrü mədəniyyət abidələrinin arxeoloji xəritəsi tərtib edilmişdir. Quruçay və Köndələrıçay vadisi Qarabağ ərazisində H.F.Cəfərov ci illərdə geniş arxeoloji tədqiqat işləri aparmışdır. O, Tərtər rayonunda Buruc və Aşağı Qərvənd kəndləri yaxınğında Yeddi təpə, Xoruzlu, Sarov, Bəyim Sarov, Borsunlu, Cəmilli, Dəmirçilər, Evoğlu kurqanlarında və Toxmaqtəpə yaşayış yerində qazıntı işləri görmüşdü. İlk tunc dövrünə aid Üçoğlan, Qoşatəpə (Cüttəpə), Dəyirman-yeri, orta tunc dövrünə aid Toxmaqtəpə, Çinartəpə, Ağtəpə, son tunc və erkən dəmir dövrünə aid Sarıtəpə, Govurtəpə, Mişırqışlağı, Qaratəpə yaşayış yerləri, Maqsudlu, Göytəpə, Qızıllı Kəngərli, Üçoğlan, Quzanlı, Sarıçoban (Ağdam), Borsunlu, Bəyimsarov, Evoğlu, Hüsənli (Tərtər r.), Hüsülü, Qaynaq, Bayat (Ağcabədi r.) kurqanları arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində öyrənilmiş, zəngin\n9 Q A R A B A ö 16 QARABAĞ DAŞ DÖVRÜNDƏ- QURUÇAY M ƏDƏNİYYƏTİ / I zərbaycanın Qarabağ diyarı dünyada ən qədim m ədəniyyət ocaq- J - larından biri sayılır. Əlverişli təbii-coğrafı şəraitə, zəngin flora və faunaya malik olan Qarabağ ibtidai insanın yarandığı və formalaşdığı məkanlardan biridir. Azıx, Tağlar, Zar, Qarabağın ilk ibtidai insan məskənləridir. Qarabağm Füzuli rayonu ərazisində Quruçay vadisində yerləşən Azıx və Tağlar mağaralarında ibtidai insan məskənləri tədqiq olunmuşdur. Burada aşkar olunan daş dövrü mədəniyyəti Quruçay mədəniyyəti adlanır. Qarabağda bu vadidə qədim insanlar 2 milyon il bundan əvvəl məskən salmışlar. Onlar əvvəl Quruçay vadisində açıq düşərgələrdə yaşamışlar. Sonralar iqlimin dəyişməsi ilə (buzlaşma, soyuqlaşma ilə əlaqədar) Azıx və Tağlarm ağaralarındam əskunlaşm ışlar. Q A R A B A ö 17 Azıx mağarası Cənubi Qafqazda mövcud olan karst boşluqlarından ən möhtəşəmidir. Mağaranın uzunluğu 400 m, ümumi sahəsi m -dir. Mağara hündür (20-25m) salonlar, keçid yolları və möcüzəli görünən stalaktidlər vardır. Mağaranın cənub giriş yolunda və onunla bitişik 2 salonda arxeoloji qazıntılar nəticəsində daş dövrünün müxtəlif mərhələsinə aid mədəni təbəqələr (10) aşkar edilmişdir. Bu təbəqələr qədim daş dövründən (paleolit) başlayaraq orta əsrlərədək çoxminillik tarixin izlərini özündə saxlayır. Stratiqrafık cəhətdən belə ardıcıllıq dünyada ilk dəfədir ki, Azıxda qeydə alınmışdır. Mağarada ilk məskunlaşma Quruçay mədəniyyəti dövründə (VII- X təbəqələr) başlamışdır. Bu təbəqələrdən aşkar olunmuş Quruçay mədəniyyətinin əm ək alətləri Şərqi Afrikanın Olduvay mədəniyyəti ilə yaxınlıq təşkil edir. Bundan sonra Aşel mədəniyyəti (V-VI təbəqələr) dövründə ( min il bundan əvvəl) Azıxda ibtidai insanların həyatı davam etmişdir. Azıxın III təboqəsində Mustye mədəniyyətinin qalıqları aşkar olunmuşdur. Azıx məskəninin üst təbəqəlorində (I-II təbəqə) eneolit, tunc və orta əsrlər dövrü mədəniyyətləri izlənmişdir. Azıx mağarasına giriş (daxildən görünüşü). A z ə rb a y c a n R e s p u b tik a s ı P rez id e n tin in İşlə r (tiarasi P R E Z İD E N T K İT A B X A N A SI\n10 Q A R A B A Ğ Quruçay mədəniyyətinin birinci mərhələsi paleolitin ilk təşəkkül tapdığı (Aşelə qədərki) dövrü, ikinci mərhələsi erkən və orta Aşel dövrünü, üçüncü mərhələ isə son Aşel və Mustye dövrünü əhatə edir. Bu mədəniyyət 1,8 milyon il bundan əvvəl yaranmış, təkamül tapmış və 700 min il bundan əvvəl sona çatmışdır. Azıxın ilkin sakinlərinə aid külli miqdarda çay daşlarmdan hazırlanmış kobud əmək alətləri - çapacaqlar, kubvari alətlər, qaşovlar və çoxlu qəlpələr aşkar olunmuşdur. Buradan çoppervari çapma iri əmək alətləri (4-5 kq ağırlığında) əldə edilmişdir. Azıxda tapılmış əmək alətləri. Quruçay mədəniyyətinin son mərhələsində Azıx sakinləri təkmilləşmiş texniki üsulla kvars, kvarsit, bazalt, çaxmaq, fezet, yaşma və s. cinsli daşlardan istifadə edərək yeni keyfıyyətli əm ək alətləri hazırlamışlar. Vadinin ən qədim sakinləri gündəlik tələbatlarmı ödəmək üçün ovçuluq və yığıcılıqla məşğul olmuşlar. Adi daş silahlarla xırda və iri heyvanlar, xüsusilə onların balalarmı ovlamışlar. Quruçay vadisinin ibtidai insanları kiçik kollektivlərdə birləşən icma halında yaşamışlar. Qədim Aşel təbəqəsindən əldə olunmuş fauna qalıqları - ayrı-ayrı çənələr, kəllə sümükləri bu dövrdə Azıx sakinlərinin mağara ayıları, nəhəng maralları və digər vəhşi heyvanları ovladığını göstərir. Oddan istifadə. Azıxda tapılmış (1968-ci il) insan çənə sümüyü çox mühüm elmi əhəmiyyət kəsb edir. Azıx ibtidai insan qalığı qədimliyinə görə dünyada IV tapıntı olub, yaşlı qadına məxsusdur. Bu tapıntı 350 min il bundan əvvəl Qarabağ ərazisində qədim insanların yaşadığını sübut edir. Mağarada təbii rəfdə qoyulmuş ayı kəllələrindən biri üzərində cızılmış xətlər qədim insanların dini-ideoloji təsəvvürləri və ibtidai incəsənəti ilə bağhdır. Azıx mağarasındakı ocaq qurğuları Aşel dövründə burada yaşayan insanların odla tanış olduğunu və istifadə etdiklərini göstərir. Mustye mədəniyyəti dövründə Qarabağın qədiın sakinlərinin həyat tərzində, məişətində mühüm inkişaf prosesi baş vermiş və əsaslı təkamül olmuşdu. Mustye mədəniyyəti min il bundan əvvəl başlayaraq min il əvvəl sona çatmışdır. Mustye dövrü Azıx və Tağlar sakinləri mağaralarda vəondan kənarda çaxmaq, slans, obsidian, dəvəgözü daşlarından əm ək alətləri və silahlarhazırlamışlar. Onlar at, mağara ayısı, qulan, Qafqaz maralı, öküz, gərgədan və s. vəhşi heyvanları ovlamışlar. Bu dövrə aid sümüklərin əksəriyyətini odda yandırmışlar. Qarabağda mezolit-neolit dövrünün maddi mədəniyyət nümunələri-mikrolit alətlər Şuşa yaxınlığında-daşaltıda, Şuşa mağarasından əldə edilmişdir. M ezolit dövründə Qarabağda ovçuluq mühüm peşəyə\n11 Q A R A B A Ğ 20 Q A R A B A Ğ 21 Paleolit dövrü insanlarının əmək fəaliyyəti. Azıx mağarası. Orta Aşel mədərıiyyətinə aid daş əmək alətləri. çevrilmiş, kiçik heyvanlar əhilləşdirilmiş, qida vasitəsi kimi yabam bitkilərdən də istifadə olunmuşdur. Bu dövrdə Qarabağ sakinlərinin təsərrüfat həyatında ibtidai əkinçilik və maldarlığın əsası qoyulmuşdur. Qarabağda ibtidai insanlar Yuxarı Qarabağda, Kiçik Qafqazın mərkəzi yüksəkliyində dördüncü geoloji dövr vulkan püskürmələri zamanı, lava axını nəticəsində əmələ gəlmiş Zar mağarasında məskunlasmışlar. Bu mağara düşərgəsində aparılmış paleocoğrafı tədqiqatların nəticəsində (akad. Ə.V. Məmmadov) paleolit dövründə iqlimin mülayim keçdiyi müəyyənləşdirilmişdi. Düşərgədən m üxtəlif fauna qalıqları - vəhşi at, keçi, Avropa çöl uzunqulağı, qədim maral kimi heyvanların sümükləri tapılmışdır. Qarabağın ibtidai sakinləri paleolit dövründə istiləşmə mərhələsində Kəlbəcər və Kiçik Qafqazın digər alp yüksəkliyinə mövsümü ov dalınca gəlmişlər. Zar mağarasının əm ələ gəldiyi qurşaq dəniz səviyyəsindən 2190 m yüksəklikdədir. Bu düşərgə Azərbaycanda opsidian kompleksli alətlər olan nadir abidədir. Zar mağara düşərgəsində yaşayış mustyenin axırı, yuxarı paleolitin əvvəli ərəfəsində mövcud olmuşdur. Bu geoloji baxımdan xvalının (vyurum) orta m ərhələsinə təsadüf edir. Alətlərin texniki səviyyəsi və növlərinə görə bu insanlar paleoantropdan (qədim insan) neantropa keçid fıziki tipli olmuşdur. Bu insanlar xüsusi dəstələrdən ibarət olub hər bir heyvan növünü ovlamağa müvafiq alətlər hazırlamışlar.\n12 Q A R A B A Ğ 22 Zar abidəsinin tarixi e.ə min ildən min illər arası xronoloji çərçivə ilə müəyyənləşdirilir. Zar mağara düşərgəsi orta xvalın (vyurum) dövrü Qafqaz paleolitinin bir sıra məsələlərini araşdırmağa imkan verir. Q A R A B A Ğ 23 Zar mağara düşərgəsi alətlərinin təhlili əsasında Kiçik Qafqazda Tağlar- Zəngibasar - Zar mədəniyyətinin mövcudluğu sübuta yetirilmişdir. Beləliklə, Yuxarı paleolitdə Yaxın Şərq, Anadolu və Qafqazarası mədəni etnik dairəsinin hələ min il bundan əvvəl başlandığı m üəyyən edilmişdir. Tağlar mağarası. Daş əmək alətləri.\n13 Q A R A B A Ğ 24 QARABAĞ ENEOLİT DÖVRÜNDƏ 7 T VI minillikdən etibarən Azərbaycanda, eləcə də Qar j ğ rabağda mis metalın kəşfı ilə əlaqədar eneolit mis-daş -1 / dövrübaşlanır. Azərbaycanda-Naxçıvan, Gədəbəy, Daşkəsən və Qarabağ ərazisində zəngin mis yataqları vardır. Bu mis fılizi ehtiyatları Qarabağın ilkin metallurgiya ocaqlarından biri kimi inkişaf etməsinə imkan vermişdir. Qarabağın İlanlıtəpə, Qarahacı, Leylatəpə, Azıx, Tağlar, Qaraköpəktəpə, Günəştəpə, Xantəpə, Kültəpə və s. yaşayış yerlərində aparılan arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, sənətkarlar mis külçələrindən əvvəl döymə, sonralar isə əritmə-tökmə üsulu ilə əm ək alətləri hazırlamışlar. Quruçay vadisində Xantəpə yaşayış yerindən əldə olunmuş yuvarlaq formalı daş və gil butələr Qarabağın Cənubi Qafqazda ən qədim müstəqil yerli metalişləmə ocaqlarından biri olduğunu söyləməyə əsas verir. Q A R A B A Ğ 25 Qarabağ eneolit dövrü abidələrindən daş məmulatları - oraq dişləri, dən daşları, sürtkəclər, çapacaq və toxalardan ibarət müxtəlif əm ək alətləri əldə olunmuşdur. Bu dövr məhsuldar qüw ələrin inkişafı insanların həyat tərzinin dəyişm əsinə səbəb olmuşdur. Oturaq əkinçilik və maldarlıqla məşğul olan qədim Qarabağ əhalisi dağətəyi və çay kənarlarında, su m ənbələrinə yaxın yerlərdə məskunlaşmışlar. Onlar çiy kərpicdən tikilmiş, döşəməsi gil məhlulla suvanmış dairəvi planlı evlərdə və bəzən də qazmalarda (maldarlar) yaşamışlar. Mənzilləri qızdırmaq məqsədilə onların orta hissəsində və divarm dibində ocaqlar qurulmuşdur. Qarabağda eneolit dövrü əhalisinin əsas məşğuliyyəti toxa əkinçiliyi və maldarlıq olmuşdur. Bununla yanaşı sənətkarhğın müxtəlif növləri - metalişləmə, dulusçuluq, toxuculuq, gön-dəriişləmə, sümükişləm ə və daşişləmə ilə də məşğul olmuşlar. Ovçuluq və balıqçılıq bu dövrdə köməkçi peşəyə çevrilmişdir. Eneolit dövründə ev sənətkarlığınm xüsusi sahələri - dulusçuluq və sümükişləmə təkmilləşmişdir. Sümükdən toxa, biz, iynə, qaşovvari bıçaqlar, bəzək və m əişət əşyaları hazırlanmış, toxuculuqda yun və bitki lifindən istifadə olunmuşdur. Eneolit dövründə dulusçuluğun inkişafinda yüksəliş olmuşdur. Qabların keyfiyyəti yaxşılaşmış, qırmızı, çəhrayı və sarı rəngdə bişi- Eneolit dövrü yaşayış evləri. Eneolit dövrünün gil qabları, sümük və daş əmək alətləri.\n14 Q A U A B \_ C'i 27 rilmişdir. Çıxıntı şəklində qulplar və batıqlar bu dövr gil qabları üçün səciyyəvidir. Bəzi qabların üzəri boyalarla naxışlanmışdır. Bu dövrdə toxa əkinçiliyinin inkişafı əsasında əhalinin maddi təlabatı ödənilmişdir. Oturaq əkinçi tayfalar sümük toxalar, obsidan və çaxmaq daşından oraq dişləri, quraşdırma oraqlar, dən daşları, həvəng və dəstələrdən istifadə etmişlər. Eneolit dövründə Qarabağda m üxtəlif arpa, buğda növləri becərilmişdir. Əkinçiliyin yüksək inkişafı maldarlığın təkamülünə səbəb olmuşdur. Maldar tayfalar iribuynuzlu (öküz, inək) və xırdabuynuzlu heyvanlar (qoyun, keçi və s.) bəsləmişlər. İribuynuzlu mal-qaramn inkişafı getdikcə əkinçilik təsərrüfatınm inkişafına təsir etmiş və onun xarakteri dəyişmişdir. Eneolit dövrü Qarabağ tayfalarınm özlərinə məxsus adətənənələri, dini-ideoloji görüşləri olmuşdur. Dəfnetmə torpaq qəbirlərdə və qismən küp qəbirlərdə aparılmışdır. Ölülərin üzərinə qırmızı oxra (həyatrəm zi olaraq) səpmişlər. Eneolit dövründən etibarən Qarabağ tayfalarmın Cənubi Azərbaycan, Mesopotamiya ilə iqtisadi-mədəni əlaqələri yaranmışdı. Qarabağ eneolit abidələrindən əldə olunmuş keramika və bəzək əşyaları ilə İkiçayarası-Ubeyd abidəsindən tapılan keramikanın oxşarlığı bu əlaqələri sübut edir. Bu iki qədim mədəniyyət ocaqlarının qarşılıqlı iqtisadimədəni əlaqələri Cənubi Qafqazda ilkin oturaq əkinçilik mədəniyyətinin inkişafma m üsbət təsir göstərmişdir. QARABAĞ TUNC DÖVRÜNDƏ İlk tunc dövrü. Dünyanın ilkin metallurgiya ocaqlarmdan biri olan Qarabağda e.ə. IV minillikdən etibarən metalişləmə sahəsində mühüm yeniliklər baş vermişdir. Sənətkarlar misdən fərqli olaraq yeni keyfıyyətli metal - tuncu k əşf etmişlər. Onlar misin tərkibinə sürmə, mərgümüş, nikel və s. qarışıqlar qatmaqla əldə edilən tuncun davamhlığmı, möhkəmliliyini artırmışlar. Tunc dövrü e.ə. IV minilliyin II yarısmdan başlamış və e.ə. II minilliyin sonlarınadək davam etmişdir. Bu dövrdən etibarən məhsuldar qüvvələrin inkişafı və istehsal münasibətlərində əsaslı dəyişikliklər yaranmış, təsərrüfatın müxtəlif sahələrində intensiv təkamül prosesi getmişdir. Azərbaycanın əsas qədim metallurgiya ocaqlarından biri olan Qarabağda tunc dövrü bir neçə inkişaf m ərhələlərindən keçmiş və burada ardıcıl şəkildə bir-birini əvəz edən yüksək mədəniyyətlər yaranmışdır. Qarabağın tunc dövrünün ilk mərhələsi e.ə. IV minilliyin II yarısı - III minilliyi əhatə etmişdir. Bu dövr üçün Kür-Araz arxeoloji mədəniyyəti səciyyəvidir. Tunc dövrünün ikinci inkişaf mərhələsi - orta tunc dövrü e.ə. XXIII-XIV əsrləri əhatə edir. Qarabağda orta tunc dövründə ilkin şəhər mədəniyyəti yaranmışdır. Tuncdövrününinkişafetm işson mərhələsində (e.ə. XIII-VII əsrlər) Qarabağda Xocalı m ədəniyyəti inkişaf tapmışdır. Kür-Araz mədəniyyətinin ilkin yaranma ocaqlarından biri Qarabağ olmuşdur. Bu m ədəniyyət e.ə. IV minilliyin II yarısından etibarən qədim Azərbaycan sərhədlərindən keçərək Ön Asiya-Suriya, Fələstin ərazilərində yayılmışdır. Görünür qədim şumerlərlə bir səviyyəyə yüksələn Qarabağ tayfaları Kür-Araz mədəniyyətinin miqrasiyasında həlledici rol oynamışlar. M ədəniyyətin yaradıcıları və daşıyıcıları Araz çaymdan cənubdakı ərazilərdə daha geniş miqyasda məskunlaşmışlar. Bu prosesdə Qarabağm m aldar tayfaları aparıcı rol oynamışlar.\n15 Q A R A B A Ğ 28 İlk tunc dövründə qədim Qarabağ əhalisi intensiv olaraq artmış və bir çox yeni m əskənlər salmışlar. Bu məskənlər əkinçilik Və maldarlıq üçün strateji baxımdan daha əlverişli sahələrdə salınmışdır. Qarabağın Kür-Araz mədəniyyəti yaşayış yerlərində, binaların inşasında eneolit memarlıq ənənələri davam etdirilmiş, yaşayış evləri dairəvi və ya düzbucaqlı planda, bünövrələr çay daşlarından, divarlar çiy kərpicdən tikilmişdir. Bəzi yaşayış məskənlərinin (Qaraköpəktəpə) ətrafı müdafıə divarları ilə əhatələnm işdir. Evlərin qızdırılmasında orta hissədə və künclərdə xüsusi gildən hazırlanan nal şəkilli və öküz başı formalı ocaqlar qurulmuşdur. İlk tunc dövründə Qarabağ tayfalarmın əkinçilik və maldarlıq təsərrüfatlarında çox mühüm, əsaslı texniki dəyişikliklər baş vermişdir. / N I > Qaraköpəktəpə və Günəştəpədən tapılmış erkən tunc dövriinə aid gil ocaqları. Q A R A B A Ğ 29 Xış əkinçiliyi. Əkinçilik mədəniyyətində yeni texnika tətbiq olunmuş, toxa əkinçiliyini xış əkinçiliyi əvəz etmiş, bunun nəticəsində daha geniş münbit torpaq sahələri becərilmiş, təsərrüfatın bu sahəsində məhsuldarlıq xeyli artmış, əhalinin güzəram, sosial təminatı yaxşılaşmışdır. Taxılın biçilməsində quraşdırma və tunc oraqlardan, sünbüldən çıxarılması üçün daş və taxta vəllərdən istifadə olunmuşdur. Arpa və buğda dən daşları (uzunsov, oval, qayıqvari), həvəng və dəstələr vasitəsilə əzilmiş, üyüdülmüş, yarma və un məhsulları emal edilmişdir. Taxıl ehtiyatları quyularda və iri həcmli küplərdə saxlanılmışdır. Kür-Araz tayfalarının iqtisadiyyatında əkinçiliklə yanaşı maldarlıq təsərrüfatı mühüm yeri tutmuşdu. Düzən və dağətəyi ərazilərdə yaşayan maldar tayfalar Qarabağın dağlıq ərazilərindo (Laçın, Kəlbəcər və s.) alp yaylaqlarında köçmə, yaylaq maldarlığı ilə məşğul olmuşlar. Maldarhqda iribuynuzlu heyvanlar (öküz, inək və s.) və xırdabuynuzlu heyvanlar (qoyun, keçi və s.) bəslənilirdi. Atçılığın inkişafı köçmə maldarlığının inkişafına böyük təsir etmişdir. Qaraköpəktəpə yaşayış yerindən (Füzuli rayonu) çoxlu mal-qara, davar və at sümükləri əldə edilməsi bunu sübut edir. Maldarlar əkinçilərə nisbətən tez varlanmışlar və Kiçik Qafqazın qonşu regionlarındakı geniş yaylaqları mənimsəmişlər. Varlı maldar tayfa başçılarına məxsus qəbir abidələri üzərində ucalan möhtəşəm kurqanlar, əldə olunan zəngin maddi-mədəniyyət nümunələri bu dövrdə yaranmış əmlak bərabərsizliyini, tayfa daxilində olan sosial-ictimai\n16 Q A R A B A Ğ 30 Q A R A B A Ğ 31 təbəqələşm əni göstərir. Qarabağın tayfa başçılarının zəngin kurqan abidələri (Mil düzü, Üçtəpə kurqanları) onların dəbdəbə ilə dəfn olunmasmdan xəbər verir. İlk tunc dövründə Qarabağ tayfalarının təsərrüfat həyatında, sənətkarlığın müxtəlif sahələri (dulusçuluq, m etalişləmə, toxuculuq, göndərişləmə, daş və sümükişləmə) mühüm rol oynayırdı. Erkən tunc dövrünün dulusçuluq məmulatları. Dulus çarxınm tətbiqi nəticəsində keramika istehsalında böyük yüksəliş olmuşdur. Kür-Araz mədəniyyəti dövründə istehsal olunan çoxçeşidli gil qabların keyfiyyəti yaxşılaşmış, bədii tərtibatına xüsusi diqqət yetirilmişdir. Qara, boz, qırmızı cilalı keramika məmulatlarmın üzərləri maraqlı (cızma, konnelyurlama, basma və yapma üsullarla) simvolik məzmun kəsb edən piktoqrafik naxışlarla bəzədilmişdir. Yarımşar formalı qulplar və müxtəlif süjetli həndəsi naxışlar bu dövr dulusçuluq mədəniyyəti üçün səciyyəvidir. Qarabağın ilk tunc dövrü tayfaları ən mühüm nailiyyətlərini metalişləmə sahəsində qazanmışlar. Qaraköpəktəpə tunc dövrü yaşayış məskənindən metalişləmə texnalogiyasının bütün m ərhələlərini əks etdirən zəngin arxeoloji m ateriallar- butə, parç, qəlib, şlaklar əld ə edilmişdir. Xankəndi və Xaçınçay kurqanlarından əldə olunmuş qızıl bəzək əşyalarını sənətkarlar ilk tunc dövründə əlvan metaldan istifadə edərək daha yüksək nailiyyətlər qazanmışlar. Qarabağda ilk tunc dövründə bəzi yaşayış m əskənləri sənətkarlıq mərkəzi kimi inkişaf tapmış və sənətkarlıq mühüm bir təsərrüfat sahəsi kimi formalaşmağabaşlamışdır. Erkən tunc dövrünün metalişləmə alətləri. Metal məmulatları ilə yanaşı ayrı-ayrı təsərrüfat sahələrində daş və sümük alətlərdən geniş istifadə olunmuşdur. Odur ki, daşişləmə və sümükişləmə sənət növləri də inkişaf etmişdir. Sənətkarlığın çox mühüm sahələrindən biri toxuculuq olmuşdur. Yaşayış yerlərindən əldə edilən əyrici əmək alətləri - iy başlıqları (əsasən sümükdən) bunu sübut edir. Toxuculuq üçün əsas xammal mənbəyi xırdabuynuzlu heyvanlardan (davarlar) alınan yun və qəzil olmuşdur. Maldarhqdan əldə edilən gön-dəri dəriişləmə peşəsinin inkişafina şəraityaranmışdır. İlk tunc dövründə Qarabağ tayfalarının iqtisadi-mədəni əlaqələri daha geniş miqyas almışdır. Qarabağın qədim əhalisinin maddi mədəniyyəti üçün səciyyəvi olan ən qiymətli mənbələrdən biri Kəlbəcər rayonu ərazisində, Tərtərçayın yuxarı axarında yerləşən Azyurdu, Taxta, İstisu, Zalxa, Gəlinqaya, Çaxmaq qaya, Ayıcınqılı adlanan dağlıq sahəsində izlənən ilk tunc dövrünə aid qayaüstü təsvirlər və piktoqrafık işarələrdən ibarət abidələrdir. Qarabağm ilk tunc dövrü tayfalarının həyat tərzinin öyrənilməsində qəbir abidələri xüsusi elmi əhəmiyyət kəsb edir. Dağlıq və düzən ərazilərində çoxsaylı kurqan abidələri mövcuddur. Qədim Qarabağ sakinləri ölünü (cəsədi) torpaq və daş qutu tipli qəbirlərdə dəfn etdikdən sonra onların üzərində m üxtəlif kurqanlarucaltmışlar. Yerləşdiyi\n17 Q A R A B A Ğ 32 sahəyə uyğun olaraq ilk tunc dövrünə aid Xankəndi kurqanı qum v e çınqıldan, daşlardan, Üçtəpə kurqanları daş və torpaqdan qurulm uşdur. Xankəndi, Xaçınçay (N»4 və N»5) Borsunlu (N»12) kurqanlarında k re - masiya (ölüyandırma) adətinə rast gəlinmişdir. Kurqanlarda qırm ızı oxraya təsadüf olunmuşdur. Bu kurqanlarda ( Xankəndi Ne 103, 119; XaçınçayN 1,3; BorsunluN«7,1 2 )kollektiv dəfnetm ə olmuşdur. Qarabağın möhtəşəm kurqanlan üçün səciyyəvi xüsusiyyət q ə b ir kamerasına giriş yolunun olmasıdır. Bu qəbir abidələrində dəfn ad ətlərinin eyni xarakter daşıması Qarabağın qədim əhalisinin vahid coğrafl məkanda eyni iqtisadi və mədəni həyat tərzinə malik olması ilə bağlıdır. Avadanlıq etibarı ilə zəngin olan kurqanlar tayfa başçılarma, sərkərdələrə, kahinlərə və icmanın varlı təbəqəsinin nüm ayəndələrinə aiddir. İlk tunc dövründə qədim əhalinin dünyagörüşündə, bədii təfəkkürünün inkişafmda yeniliklər baş vermişdir. Bu axirət dünyasma inamla bağlı qəbir abidələrinin qurulmasında (kurqanlar), dəfn mərasimlərinin icrasında (ölüyandırma, kollektiv dəfnetmə, qəbrə m əişət avadanlıqlarının qoyulması) özünü göstərir. Qarabağın Xankəndi, Xaçınçay, Borsunlu, Üçtəpə kurqanlarında izlənən dəfn adətləri, İnciçay, Gəncəçay, Şəmkirçay (Şamxorçay) hövzələri də daxil olmaqla Şəki bölgəsinə qədər geniş ərazilərdə müşahidə olunur. Bu cəhət həmin ərazilərdə məskunlaşan ilk tunc dövrü əhalisinin etnik mənşəcə bir-birinə yaxın qədim türk tayfalan olduğunu sübutedir. Q A R A B A Ğ 33 O rta tunc dövrü. r unc dövründə Qarabağda məhsuldar qüvvələrin sürətli inkişafı təsərrüfatın bütün sahələrində, xüsusilə də metalişləmədə, dulusçuluqda yüksəlişə səbəb oldu. Belə intensiv inkişaf prosesi orta tunc dövründə yeni təkamülə səbəb oldu. Qarabağm Naxçıvanla, Ön Asiya, eləcə də Yaxın Şərq ölkələri ilə ticarət əlaqələri artmış və bu diyarda şəhər tipli mərkəzlər yaranmışdır. E.ə. XIII-XV əsrlərdə Qarabağda yaşayan kiçik tayfalar bu m ərkəzlər ətrafında birləşərək iri tayfa ittifaqları yaratmışlar. Üzərliktəpə, Göytəpə, Çinartəpə, Qaraköpəktəpə, Günəştəpə, Xantəpə, Uzuntəpə, Meynətəpə, Şomulutəpə, Kültəpə, Nərgiztəpə, Ağtəpə, Toxmaqtəpə, Böyüktəpə, Düyütəpəsi, Gərtəpə, Çaqqallı təpə və s. tunc dövrü yaşayış yerlərində aparılan arxeoloj i tədqiqatlar bunu sübut edir. Oturaq əkinçi və maldar tayfalara məxsus olan bu yaşayış yerlərindən, eləcə də onlara məxsus qəbir abidələrindən əldə olunmuş maddi-mədəniyyət nümunələri Qarabağda yaşamış orta tunc dövrü əhalisinin təsərrüfat həyatının, məişət mədəniyyətinin, dini-ideoloji görüşlərinin yüksək sivilizasiya səviyyəsinə çatdığım göstərir. Qaraköpəktəpənin tunc dövrü miidafıə divarları.\n18 Q A R A B A Ğ 34 İqtisadi və hərbi cəhətdən güclü maldar tayfalar öz ərazilərini daha da genişləndirmiş, qənimət ələ keçirmək, var-dövlət qazanm aq məqsədilə qonşu tayfalara basqınlar etmişlər. Tayfalar arasında g e d ə n belə döyüşlər bəzi iqtisadi-mədəni m ərkəzlərin ətrafınm müdafiə d i- varları ilə möhkəmləndirilməsi ilə nəticələnmişdir. Qarabağm ətrafı müdafıə divarları ilə möhkəmləndirilmiş Ü z ərliktəpə, Qaraköpəktəpə orta tunc dövrü tayfa ittifaqları m ərkəzlərində arxeoloji tədqiqatlar aparılmış və zəngin materiallar əldə edilmişdir. Üzərliktəpə ilkin şəhər mərkəzinin ətrafına çiy kərpicdən q a la divarı tikilmiş, bürclər və dayaq divarlarla (kontrfors) m öhkəm ləndirilmişdi. Qaraköpəktəpə ilkin şəhər mərkəzinin ətrafı iri qaya parçalarmdan və çay daşlarından inşa edilmiş, möhtəşəm müdafiə divarları ilə əhatələnmişdir. Qaraköpəktəpə qala divarınm bünövrəsi iri q a y a parçalarından qurulmuş, aradakı boşluqlar isə çay daşları ilə doldurulmuşdur. İndiki Ağdam şəhərinin şərqində yerləşən Üzərliktəpə Qarabağın əsas qədim şəhər mərkəzindən biri olmuşdur. Üzərliktəpə qədim q a la şəhəri düşünülmüş memarhq planınam alik olub, iki hissədən ibarətdir. Şəhərin narınqala hissəsi iri çiy kərpiclərdən tikilmiş m öhtəşəm müdafiə divarı ilə əhatələnmişdir. Narınqalada tayfa ittifaqma m əxsus ictimai binalar və varlı təbəqəyə məxsus tikintilər yerləşmişdir. Q ala divarlarından kənarda şəhərin nisbətən yoxsul təbəqəsi yaşamışdır. Üzərliktəpədə ağac və gil məhlulla tikilmiş yaşayış evlərinin qalıqları görünür, yoxsul təbəqəyə məxsusdur. Onlara məxsus olan evlərin tikintisində də ağac və suvaq kimi gil məhluldan istifadə edilmişdir. Döşəmə gil məhlulla suvanmışdır. Evlərin içərisində daşdan qurulmuş ocaq və təsərrüfat quyuları yerləşir. Ocaq qurğuları içərisində yanmış taxıl qalıqlarına rast gəlinmişdir. Evlərdən birinin içərisində gil qadın fiquru və müxtəlif m əişət avadanlıqları aşkar edilmişdir. M əişətdə və təsərrüfatda m üxtəlif m əqsədlər üçün istifadə olunan gil qablar boz, qara, qımızı rəngdə olub çox növlüdür. Monoxrom boyalı keramika məmulatları və miniatür həcmli yaxşı cilalanmış qara və boz qablar yüksək sənətkarlıqla hazırlanmışdır. Ü zərliktəpə və Qaraköpəktəpə tunc dövrü yaşayış yerlərindən ta- Q A R A B A Ğ 35 Üzərliktəpə yaşayış yeri. pılmış boz, qara cilalı, üzəri ştamplama, kəsmə üsulları ilə naxışlanmış sadə və boyalı qablar, iy başlıqları, muncuqlar, müxtəlif daş alətlər, bəzək əşyaları gildən düzəldilmiş kiçik heykəllər, qadın bütü e.ə.iii-ii minilliklərdə qədim Qarabağda müxtəlif sənətkarlıq növlərinin formalaşdığım sübut edir. Yaşayış yerlərinin ətrafında möhtəşəm müdafiə divarlarınm, kontforsların varlığı orta tunc dövründə Yaxın Şərq və Ön Asiya qalatikmə memarhğınm qədim Qarabağ memarlıq mədəniyyətinə təsirini göstərir. Qarabağın tunc dövrü memarhğmda izlənən bir çox tikinti xüsusiyyətləri qədim Naxçıvan və Ön Asiya qala şəhərlərinin müdafıə tikintilərində tətbiq edilmişdir. Bu oxşar cəhətlər Qarabağın qədim şəhər mərkəzlərinin Naxçıvan və Ön Asiya qala-şəhər mərkəzləri ilə qarşıhqlı - iqtisadi və m ədəni əlaqələrindən xəbər verir. Orta tunc dövründə Qarabağda əkinçilik və maldarlıq, bağçılıq, üzümçülük inkişaf etmişdir. Xış əkinçiliyinin geniş tətbiqi, biçin və döyüm əm ək alətlərinin\n19 Q A R A B A Ğ 36 Qaraköpəktəpə. Daş və gil fıqurlar. (vəl, dən daşları, oraqlar və s.) təkmilləşməsi əkinçiliyin intensiv inkişafına təkan vermişdir. Əkinçilikdə Triticum Sativum L və Triticum durum Dest buğda növləri, Hordeum laguneuliformi Bosh qılçıqsız aıpa növləri becərilir və ehtiyat taxıl məhsulu təsərrüfat quyulannda və iri həcmli küplərdə saxlanılırdı. Bu dövrdə üzümçülük təsərrüfatı da yaranmışdır. Osteoloji qalıqlar göstərir ki, maldarlıqda iribuynuzlu mal-qara və davarbəsləmişlər. Üzərliktəpə orta tunc dövrü şəhər mərkəzində sənətkarlığın müxtəlif sahələri - dulusçuluq, metalişləmə, toxuculuq, daşişləmə, sümükişləmə inkişaf etmişdir. Şəhər m əişət mədəniyyəti üçün səciyyəvi olan gözəl bədii tərtibatlı boyalı keramika və ştamp naxışlı boz, qara cilalı qablar istehsal olunmuşdur. Qarşılıqlı əlaqələr sayəsində Ön Asiya və Yaxın Şərq mədəniyyətinə bələd olan və ondan bəhrələnən qədim Qarabağın oturaq əkinçimaldar tayfaları, xüsusilə sənətkarları Cənubi Qafqazda ilkin şəhər mə- Q A R A B A Ğ dəniyyətinin yaranmasında əsas rol oynamışlar. Orta tunc dövründə Qarabağın ilkin dövlət qurumu səviyyəsinə çatmış tayfa ittifaqları Cənubi Qafqazın müxtəlif regionları ilə, eləcə də Ön Asiya və Yaxın Şərq ölkələri ilə iqtisadi-mədəni əlaqələr yaratmışlar. Araz çayınm sol sahili boyu bölgələrlə, xüsusilə qədim Naxçıvanla daha sıx əlaqələr mövcud olmuşdur. Mil-Qarabağ sənətkarlıq mərkəzlərinin Naxçıvanla əlaqələri bu iki mədəniyyət ocaqlarının dulusçuluq məmulatlarında daha aydın izlənir. Boyalı qablar mədəniyyətinin və bədii tərtibatlı keramika istehsalmın bu iki regionda yüksək səviyyədə inkişaf tapması məhz qarşılıqlı, əlaqələrin nəticəsində mümkün olmuşdur. Qarabağın orta tunc dövrü qəbirləri (Borsunlu kurqanları, Qarabulaq nekropolu) qədim əhalisinin dini görüşləri ilə yanaşı, bu dövr dulusçuluq sənətkarı, onun xüsusiyyətləri haqqında maraqlı məlumat verir. Qarabağın orta tunc dövrü sənətkarhğı özünə məxsus cəhətləri ilə diqqəti cəlb edir. Tərtərçay, Qarqarçay, Quruçay və Köndələnçay hövzəsində dulusçuluq sənətinin bir neçə müstəqil mərkəzləri bir-biri ilə, eləcə də Naxçıvan dulusçuluq mərkəzləri ilə sıx əlaqəli şəkildə inkişaf tapmışdır. Odur ki, Naxçıvanm qədim şəhər mədəniyyəti üçün daha səciyyəvi olan boyalı qablara, Quruçay, Köndələnçay vadisi orta tunc dövrü abidələrində də rast gəlinir. Boyalı qablar istehsalı iqtisadi-mədəni əlaqələr nəticəsində Araz çayı boyunca Quruçay və Köndələnçay, Qarqarçay orta tunc dövrü yaşayış m əskənlərində yayılmış, eləcə də Qarabağ abidələri üçün çox səciyyəvi olan boz və qara cilalı, xüsusilə naxışlı gil qablar Naxçıvanda yayılmışdır. Qədim Qarabağ sənətkarları nəinki qonşu regionlarla, hətta Ön Asiya və Yaxın Şərq mərkəzləri ilə mədəni- iqtisadi əlaqələr yaratmışlar. Qarabağ orta tunc dövrü yaşayış məskənlərindən tunc əşyalar xəncər, biz, sırğa, bilərzik və s. aşkar olunmuşdur. Orta tunc dövrü əmək alətlərinin və silahlarının (dəndaşı həvəng və dəstə, quraşdırma oraq dişləri, toppuz başlıqlan, daş vəllər) bir qismi daşdan hazırlanmışdır. 37\n20 Q A R A B A Ğ Q A R A B A Ğ 39 Orta tunc dövründə Qarabağda toxuculuq sənəti inkişaf tapmışdır. Yaşayış məskənlərindən əldə olunmuş iy ucluqları, sümük daraq və toxuculuq dəzgahmda işlədilən kirkid tipli sümük alətlər bu sənətkarlıq növünün yüksək səviyyədə inkişaf etdiyini göstərir. Qarabağ. Orta tunc dövrü keramika məmulatı. Qarabağda orta tunc dövründə əkinçilik, maldarlıq təsərrüfatının, sənətin müxtəlif sahələrinin intensiv inkişafı sosial, iqtisadi və ictimai münasibətlərdə ciddi dəyişikliklərə səbəb olmuş, mülki bərabərsizlik, sosial təbəqələşm ə xeyli artmış, ilkin sinifli cəm iyyət formalaşmışdır.\n21 Q A R A B A Ğ 40 QARABAĞ SON TUNC VƏ İLK DƏMİR DÖVRÜNDƏ Öədim Qarabağ tayfalarının iqtisadi-ictimai və mədəni həyat tərzində e.ə. XIV-V əsrlər yeni bir təkamül dövrü olmuşdur. Q a- rabağın son tunc və ilk dəmir dövrü üçün Xocalı mədəniyyəti səciyyəvidir. Qarabağın son tunc və ilk dəmir dövrü tarixi və mədəniyyətini öyrənmək üçün əsas mənbələr Xocalı mədəniyyətinə aid olan yaşayış m əskənləri, qəbir abidələridir. Xocalı maddi mədəniyyət abidələrində - Üçtəpə (Ağcabədi), Rəsultəpə, Namazlı təpə (Ağdam, Xındırıstan kəndi), Sarıcalıtayı təpəsi (Ağdam rayonu, Çəmənli kəndi yaxınlığında), Böyük təpə, Bəşirtəpə (Ağdam), Su təpəsi, Canavar təpəsi (Ağcabədi, Qaynaq kəndi), Binnəttəpə (Ağcabədi rayonu, Poladlı kəndi), Toxmaqtəpə (Tərtər), Göytəpə (Ağdam, Göytəpə kəndi), Şortəpə (Bərdə, Şatırlı kəndi), Qaratəpə (Ağdam, Şıxbabalı kəndi), M isir qışlağı (Ağdam, Q A R A B A Ğ 41 Papravənd kəndi), Zərgərtəpə və Şəkərçiktəpə (Quruçay və Köndələnçay vadisində) yaşayış yerlərində arxeoloji tədqiqatlar aparılmış və zəngin materiallar əldə olunmuşdur. Xocalı mədəniyyətinin müxtəlif tip dəfn abidələri Şuşakənd daş qutu qəbirləri, Dovşanlı (Dovşanlı kəndi), Ballıqaya-Sırxavənd (Sırxavənd kəndi), Axmaxi kurqanları (Axmaxı kəndi) və Qarabulaq nekropolunda (Quruçay, Köndələnçay vadisində) tədqiq olunm uşdur. Xocalı qəbir abidələrindən zəngin tunc məmulatları: təbərzin baltalar, xəncərlər və qılınclar, yabalar, at əsləhələri, ox və nizə ucları, kəmərlər, bəzək əşyaları (qolbaqlar, üzüklər, sırğalar, quş fiqurları, əqiq, şüşə, pasta muncuqlar) və müxtəlif keramika nümunələri əldə olunmuşdur. Xocalı mədəniyyəti Gədəbəy, Gəncə, Şəmkir lokal mədəniyyətlərinin inkişafına, formalaşmasına təsirgöstərm işdir. Xocalı mədəniyyətinin Qarabağ üçün səciyyəvi sayılan dulus çarxında hazırlanmış qara və cilalı m üxtəlif qab nümunələrinin (küp, küpə, xeyrə, cam və s.) üzəri həndəsi naxışlarla bəzədilmiş və ağ pasta ilə minalanmışdı (inkrustasiya edilmişdir). Xocalı mədəniyyətini yaradan tayfaların sosial, ictimai-siyasi həyat tərzi və mənəvi mədoniyyəti (dini-ideoloji görüşləri, dəfn adətləri, inancları və s.) ilə bağlı m əsələlər Xocalı kurqanlarınm (2-6,8,10-15, 22, 31, 19, 21, 27, 28, 29,32), Bəyimsarov kurqanlarınm (1, 2, 5, 7, 14, 16,2,4,18, 1 2,1 7,1 9,1 5,8 5,2,4,5,6,7, ,1 9,8,9,5 ), «İlisu» nekropolunun, «Daşlı çöl» daş qutu qəbirlərinin, Gülablı abidələrinin, Xocalı tunc kəmərləri.\n22 Q A R A 13 A Ğ 42 Sarıçoban kurqanının arxeoloji tədqiqi nəticəsində daha ətraflı öyrənilmişdir. Qarqarçay və Tərtərçay hövzələrində son tunc və ilk dəm ir dövrünə aid dəfn abidələri üçün ən geniş yayılmış kurqanlar coğrafi mövqeyindən asılı olaraq dağlıq və dağətəyi zonalarda daş örtüklü, qum və torpaq qarışıq kurqanlar, düzənliklər üçün isə torpaq örtüklü kurqanlar xarakterikdir. Dağlıq zonamn (Şuşa, Gülablı, Axmaxı, Dovşanlı, Dəmqolu, Gülyataq, Xocalınm əsas abidələri) qəbirləri əsasən daş qutulardır. Kurqan altındakı düzbucaqlı torpaq qəbirlərin divarı gəc məhlulu ilə suvanmışdır. Kurqanaltı dəfnetm ə adəti qədim türk etnosları üçün səciyyəvidir. Tunc dövrü məzarları üzərində kurqanların qurulması qədim türk etnosunun dəfn etmə mərasimlərinin müstəsna xüsusiyyəti və ancaq onlara xas olan xarakterik cəhətdir. Kürqan sözü etimaloji baxımdan türk k ö k lüdür- qurmaq, ucaltmaq deməkdir. Cənubi Qafqazda, Azərbaycanm bütün ərazisində bu dəfn abidələrinin geniş yayılması kurqanların qədim türk etnoslarına mənsub olduğunu təsdiqləyir. Kurqan abidələrinin coğrafıyasmda, yayılma arealları sırasında Qarabağ əsas yer tutur. Qafqazda ən qədim kurqanlar məhz Qarabağda olub, e.ə. IV-III minilliklərə aiddir. Qafqazın qədim türk tayfaları e.ə. III minillikdən etibarən yaylaq maldarlığı təsərrüfatının inkişafı nəticəsində dağlıq əraziləri mənimsəmiş, xüsusilə Kiçik Qafqazın alp çəmənliklərində, bol yem mənbələri olan yaylaqlarda mövsümi məskənlər salmışlar. Bu məskunlaşma prosesi e.ə.ii-i minilliklərdə daha geniş miqyas almışdır. Cənubi Qafqazda oturaq əkinçilik və maldarlıq təsərrüfatı üçün on əlverişli şərait Qarabağdadır. E.ə.II-1 minilliklərdə də Qarabağın maldar türk tayfalan Kiçik Qafqazın əsas alp yaylaqlanna sahib olmuşlar. Qarabağm qədim türk mənşəli maldar tayfalanna mənsub olan kurqan abidələri dahaçox Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan) ərazisindədir. Göyçə gölü hövzəsində, ətraf ərazilərində və bütövlükdə Qərbi Azərbaycanda (Ermənistanda) mövcud olan kurqanlann böyük əksəriyyəti e.ə. II-I minilliklərə aid olub, arxeoloji materiallan Qarabağm Üzərliktəpə ilkin şəhər mədəniyyəti və Xocalı mədəniyyəti ilə bağlıdır. Q \_ K \_ 15 \_ (, Lakin ermoni tədqiqatçıları saxtakarlıq edərək bu qədim Qarabağ mədəniyyətini «Sevan-Üzərliktəpə» mədəniyyəti kimi şərh etmişlər. Beləliklə, qədim Qarabağ mədəniyyətinin ermənilərə mənsub olmasına cəhd göstərmişlər. Son tunc və ilk dəmir dövründə Qarabağ əhalisi əsasan oturaq əkinçilik və maldarlıqla məşğul olmuşlar. Bununla yanaşı ayrı-ayrı mədəniyyətm ərkəzlərində sənətkar və tacirtəbəqələri formalaşmışdır. Süni suvarma əkinçiliyinin geniş tətbiqi Mil-Qarabağ düzənliyində təsərrüfatın bütün sahələrində məhsuldarlığın xeyli artmasına, əhalinin tələbatının ödənilməsinə imkan vermişdir. Üçoğlan, Cüttəpə, Vəlibəytəpələri, Çinartəpə, Qaratəpə və digər yaşayış məskənlərinin su mənbəlori yaxınlığında yerləşməsi məhz süni suvarma əkinçiliyinin inkişafı iləbağlıdır. Hələ eneolit dövründə Qarabağda əsası qoyulmuş süni suvarma əkinçilik mədəniyyəti (Çalağantəpədə) tunc dövründə, xüsusila onun son m ərhələsində daha geniş inkişaf tapmışdır. Son tunc dövründo metallurgiyanin inkişafı əkinçilik omək alətlərinin keyfiyyotinin daha da yüksolməsinə sobəb olmuşdu. Bu dövrdo taxılın becorilmosindo quraşdırma (çaxmaqdaşı və obsidiandan hazırlanmış) oraqlarla yanaşı tunc vo oraqlardan da geniş istifadə olunması biçin prosesinin intensivliyini artırmışdır. Dərzin döyülməsində öküz, at qoşqu qüvvələrindən, elocə də daş və ağac vəllordon istifado olunmuşdur. Taxılın emalı, üyüdülmosi prosesindo don daşları vo sürtgoclordən istifadə edilmiş, çörok saxsı manqallarda (Üçtopo vo Qaratopo yaşayış məskənlərindo) bişirilmişdir. Maldarlıq təsərrüfatı iqtisadiyyatda çox mühiim aparıcı rol oynamış, yarımköçəri yaylaq maldarlığı tam formalaşmışdır. E.ə. III minilliyin sonlarındaəsası qoyulan, e.ə. II minilliyin I yarısındaxcyli təkamül tapan yaylaq maldarhğı əkinçilikdən ayrılımşdır. Bu birinci ictimai əmək bölgüsü son tunc dövründə daha da artmışdır. Xırdabuynuzlu heyvanların sayının intensiv artımı maldar tayfaların xeyli varlanmasına və onların daxilində mülki bərabərsizliyin, sinfli comiyyotin daha sürətlə təkamül tapmasına gətirib çıxarmışdır. Maldarhq təsərrüfatının inkişafında atçılığın xüsusi yeri olmuşdur. 43\n23 Q A R A B A Ğ 44 Son tunc-ilk dəmir dövründə Qarabağda maldarlıq çox mühüm v ə aparıcı təsərrüfat sahəsinə çevrilmişdir. Abidələrdən əldə olunm uş osteoloji qalıqlar - iri və xırdabuynuzlu heyvan, at və dəvə süm ükləri maldarlığın əhalinin başlıca məşğuliyyətindən biri olduğunu söyləm ə- yə imkan verir. Xocalı, Dovşanlı, Borsunlu, Bəyimsarov, Sarıçoban kurqanlarından, Üçtəpə, Qaratəpə yaşayış yerlərindən iri buynuzlu mal-qara, davar, at sümükləri, Qarabulaq kurqanmdan isə dəvə skeleti tapılmışdır. At sümükləri və skeleti Dovşanlı, Borsunlu (8 baş), Bəyimsarov (6 baş), Sarıçoban (16 baş) kurqanlarından çox sayda əldə olunmuşdu. Q ə- dim Qarabağda qoşqu və minik vasitəsi olan xüsusi cins atlar yetişdirilmişdi. Varlı adamlara aid kurqanlarda dəfn mərasimlərində axirət dünyaya inamla və qurban kimi qəbirlərə qoyulmuş at skeletləri və onlara məxsus zəngin avadanlıqlar-əsləhələr (gəm, qantarğa və s.) bunu sübut edir. Təsərrüfatda, məişətdə, hərb işində çox mühüm minik vasitəsi, qoşqu q ü w əsi kimi istifadə olunan ata totem kimi sitayiş də edilmişdir. Yaylaq maldarlığı zamanı atdan həm minik, həm də köç vaxtı yükdaşımaq üçün istifadə etmişlər. Qarabağ Cənubi Qafqazda atçılığın ilkin və əsas vətənlərindən Q A R A B A Ğ 45 biri olmuşdur. Qarabağ atları qonşu regionlarda da yayılmışdır. Qarabağda dəvəçiliyin meydana gəlməsi və inkişafı bu qədim mədəniyyət ocağınm daha uzaq ölkələrlə ticarət əlaqələrinin yaranmasına və genişlənm əsinə imkan vermişdir. Qarabulaq nekropolundan (5N»-li kurqan) əldə olunmuş iki dəvə skeleti son tunc dövründə Qarabağda dəvəçiliyin inkişafı və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə iqtisadi-mədəni əlaqələrindən xəbər verir. Bağçılıq, üzümçülük son tunc və ilk dəmir dövründə yeni təsərrüfat sahəsi kimi inkişaf etmişdi. Bəyimsarov kurqanından badam çəyirdəkləri, Borsunlu kurqanından üzüm, şərab qalıqları aşkar olunması bunu sübut edir. Qarabağın son tunc dövrü sənətkarlıq məmulatları bu diyarda sənətin çoxsahəli olduğunu və yüksək səviyyədə inkişaf etdiyini göstərir. Metalişləmə, dulusçuluq, toxuculuq, daş və sümükişləmə sahəsində qazanılan uğurlar çoxçeşidli və yüksək keyfıyyəti sənətkarlıq məmulatlarının istehsal edilm əsindən xəbər verir. Metalişləmə sənətkarlığı sahəsindəki yüksək inkişaf Mehmandağ polimetal yataqları, Laçın (Dəvə boynu) faydalı qazıntı yataqlarının olm asıiləbağlıdır. Son tunc-ilk dəmir dövründə Qarabağ abidələrindən əldə olunmuş silahlar(təbərzinbaltalar,yabalar, qılınc, xəncər, nizə, ox ucları və s.), döyüş ləvazimatı (m üxtəlif formalı zireh geyim lər - lövhələr), at əs- Qarabağ. Borsurılu kurqanı. Qarabağ. Tunc dövriinün bəzəkləri. ləhələri (gəm, qantarğa və s.), bəzək əşyaları (qolbaq, boyunbağı, sırğa, üzük, muncuqlar və s.), əmok alətləri (yastı baltalar, bıçaqlar, iskənələr, biz və iynələr) bu regionda metalişləmənin hərtərəfli inkişafmı göstərir. Xocalı mədəniyyətinə aid metal məmulatları özünün yüksək bədii tərtibatı ilə də qədim dünya metallurgiya, metalişləmə sənəti sahəsində özünə məxsus yer tutur.\nAZƏRBAYCANIN FAYDALI QAZINTILARI\nAZƏRBAYCANIN FAYDALI QAZINTILARI Azərbaycan ərazisi bir sıra faydalı qazıntı növləri ilə zəngindir. Bunların içərisində enerjidaşıyıcılardan neft ve qaz; filizlərdən dəmir, xrom, mis, kobalt, molibden,\nBİTKİLƏRİN İNTRODUKSİYASI İQLİMLƏŞDİRİLMƏSİ\nAZƏRBAYCAN MĠLLĠ ELMLƏR AKADEMĠYASI MƏRKƏZĠ NƏBATAT BAĞI BİTKİLƏRİN İNTRODUKSİYASI VƏ İQLİMLƏŞDİRİLMƏSİ Mərkəzi Nəbatat Bağının əsərləri VI Bakı - «Elm» - 2006 Redaktorlar: Redaksiya heyəti: b.e.d., O.V.Ġbadlı,\nAZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ AZƏRBAYCAN DÖVLƏT İQTİSAD UNİVERSİTETİ SABAH QRUPLARI MƏRKƏZİ. İxtisas: BİZNESİN İDARƏ EDİLMƏSİ\nAZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ AZƏRBAYCAN DÖVLƏT İQTİSAD UNİVERSİTETİ SABAH QRUPLARI MƏRKƏZİ İxtisas: BİZNESİN İDARƏ EDİLMƏSİ Sərbəst iş No 2 MÖVZU: Azərbaycanda erkən dövlət qurumları və qədim\nAzərbaycan Respublikası İqtisadiyyat və Sənaye Nazirliyi İQTİSADİ İSLAHATLAR ELMİ TƏDQİQAT İNSTİTUTU\nAzərbaycan Respublikası İqtisadiyyat və Sənaye Nazirliyi İQTİSADİ İSLAHATLAR ELMİ TƏDQİQAT İNSTİTUTU YEKUN HESABAT 2013 «Ekoloji təmiz kənd təsərrüfatının inkişaf etdirilməsi sahəsində mütərəqqi beynəlxalq\nELM VƏ TƏHSİL MƏRKƏZİ TƏFƏKKÜR UNİVERSTETİ MÖVZU: RELYEFİN İNKİŞAF TARİXİ TƏLƏBƏ: MƏMMƏDOVA ÜLKƏR KURS: I QRUP: 410 İB\nELM VƏ TƏHSİL MƏRKƏZİ TƏFƏKKÜR UNİVERSTETİ MÖVZU: RELYEFİN İNKİŞAF TARİXİ TƏLƏBƏ: MƏMMƏDOVA ÜLKƏR KURS: I QRUP: 410 İB Azərbaycan relyefinin müasir xüsusiyyətlərini dərk etmək, ayrı-ayrı böyük formaların\nAZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ XƏZƏR UNİVERSİTETİ\nAZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ XƏZƏR UNİVERSİTETİ BİOLOGİYA ELMLƏRİ BÖLMƏSİ Kimya və biologiya ixtisasının II kurs tələbəsi ƏLİYEVA NAİLƏ XƏQANİ qızının Zoologiya fənnindən XORDALILARIN SKELETİNİN


Kiyevdən 20 məmur Bakı merindən öyrənməyə gəlir – Beynəlxalq İnformasiya Saytı\n30 Yanvar 2018 Admin 0 Comments Bakı meri, Bjaku, Hacıbala Abutalıbov\nKiyev şəhər administrasiyasının iyirmi məmuru şəhərdən zibilin yığılması və daşınması təcrübəsini öyrənmək üçün Azərbaycana ezam ediləcək.\nBeynelxalqinfo.com xəbər verir ki, ezamiyyətin məqsədi Bakıda çoxmənzilli binaların və onların həyətyanı sahələrinin saxlanılması üzrə müəssisələrin iş təcfrübəsini, bərk məişət tullantıları ilə işi, elektrik enerjisinə qənaət edilməsini və mənzillərin təmirinə dair təcrübəni öyrənməkdir.\nBelə ki, fevralın 1-dən 4-nə qədər Kiyev şəhər dövlət administrasiyasının rəhbərinin müavini Petr Panteleyev, mənzil-kommunal infrastrukturu Departamentinin direktoru Dmitri Naumenko və onun müavini Aleksandr Malıxin Bakıda ezamiyyətdə olacaqlar. Onlar Bakı şəhər İcra Hakimiyyətində danışıqlar aparacaqlar.\nKiyevdə və Ukraynanın digər şəhərlərində küçələrdən zibillərin vaxtlı-vaxtında yığılmaması, çoxmənzilli binalarda təmizliyə, liftlərin işinə və digər infrastruktura görə tez-tez problemlərin yaranması sakinlərdə narazılıq doğurur. Əvvəllər fəallar işlərini yarıtmaz görən şəhər məmurlarını tutub zibil qutularına belə tullamışdılar.\nMəsələ burasındadır ki, Bakı şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Hacıbala Abutalıbovu yerli mətbuatda şəhər təsərrüfatındakı problemlərə görə tez-tez tənqid edirlər. Lakin göründüyü kimi Kiyevdə vəziyyət daha bərbaddır və orada Abutalıbovun təcrübəsini öyrənməyə ehtiyac hiss ediblər./virtualaz.org\n← 35 yaşlı məşhur aktyor intihar etdi\nAzərbaycanda yeni təriqət yayılıb – “Şərqdə ulduz” →


Caponata (bişmiş Aralıq dənizi tərəvəzləri) resepti - Kokteyl Tarifləri, Ruhlar və Yerli Barlar - 2021\nCaponata (bişmiş Aralıq dənizi tərəvəzləri) resepti\nCaponata, ənənəvi olaraq yağ və sirkədə bişmiş və şəkər, kişmiş, kapari, zeytun və şam fıstığı ilə dadlandırılmış qarışıq tərəvəzlərdən ibarət Siciliya yeməyidir. Hamısı eyni zamanda incə, şirin, xırtıldayan və duzludur. Ertəsi gün daha da dadlı olacaq!\n1/2 kərpicə kəsilmiş 2 kərəviz sapı\n1 ədəd orta boy badımcan, 2 sm kublara kəsilmişdir\n2 ədəd balqabaq, 2 sm kublara kəsilmişdir\nZolaqlara kəsilmiş 2 qırmızı və ya sarı bibər\n120 ml əlavə sızma zeytun yağı\n120 ml ağ sirkə\n400 ml pomidor\n1 çay qaşığı duzlu capers\n10 təzə reyhan yarpağı, doğranmışdır\nKərəvizi 1 dəqiqə duzlu suda yuyun; boşaltmaq\nYağı yapışmayan böyük bir qızartma qabda orta istidə qızdırın; soğan və kərəviz əlavə edin və qızıl rəng alana qədər bir neçə dəqiqə bişirin. Badımcan, bibər və kabak əlavə edin; bir neçə dəqiqə daha bişirməyə davam edin. Sirkə, şəkər və pomidor passatasını qarışdırın; 15 dəqiqə və ya tərəvəzlər yumşalana qədər bişirin. Üzüm, çam fıstığı, kapari və zeytun əlavə edin. Dadmaq üçün mövsüm; bir neçə dəqiqə daha bişirməyə davam edin.\nİstidən çıxarın; doğranmış fesleğen qarışdırın və soyumağa icazə verin.\nBu saytda axtarışa badımcan və balqabaq taxana qədər heç vaxt caponata haqqında eşitməmişdim. Tanrım, ləzzətlidir. Kerevizi vaxtından əvvəl bişirməməyim istisna olmaqla, resepti tam olaraq izlədim (hər halda yenidən sote edəcəyimdən bəri nə olduğunu bilmirdim ???). Ayrıca, təzə fesleğen tapa bilmədim, buna görə 1/2 çay qaşığı istifadə etdim. qurudun və mən ikən 1/2 çay qaşığı əlavə edin. qurudulmuş oregano və istifadə etməli olduğum bir neçə təzə rozmarin. Nəticə, əsas yemək olaraq yediyim ləzzətli, şirin, dadlı tərəvəz yeməyi oldu. Bunu mütləq təkrar edəcəyəm, inşallah təzə fesleğenlə yazdığım kimi sınaya bilərəm.-07 Avqust 2018\nƏsl, klassik resept. Bunu ilk dəfə burrata ilə birlikdə aldım və əla bir birləşmə idi. Qalanları makaronla atın və ya risotto əlavə edin. Resept üçün təşəkkürlər.-19 Avqust 2017\nSiciliya tərəvəz güveç (Caponata siciliana)\nTərəvəzin kraliçası! Çoxunu sınamışam, amma bu ən çox xoşladığım şirin və turş xarakteri, rəngarəng görünüşü və ləzzət dolu ruhu hər hansı bir vegetarian sıçrayışına səbəb olacaq və ət yeyənləri part -time vegetarianlara çevirəcək. Siciliya tərəvəz güveçinə "Caponata Siciliana" deyilir. Adada güveçin bir çox versiyası var (göründüyü kimi 37 rəsmi versiya), yerli adətlərdən asılıdır və aralarındakı fərq bəzən insanların digər tərəvəz növləri əlavə etməyi xoşlamalarıdır, bəzən insanlar kartof əlavə etmirlər və ya bəzən buna balıq əlavə edin və s. "Caponata" adının mənşəyi ilə bağlı bir çox nəzəriyyə var ki, onlardan biri Katalan mənşəli olduğunu və təxminən 16 -cı əsrdə güveçin "capone" adlı bir balığa əlavə edildiyini söyləyir. Ancaq yalnız aristokrat ailələr bu cür balığı ala bilirdilər, buna görə də XVII əsrdə yoxsul ailələr balıq yerinə badımcan istifadə etmək qərarına gəldilər və güveç çörəklə birlikdə istehlak edildi. Bu güveçdə başqa bir maraqlı şey var və bu, kişilərin və şam ləpələrinin istifadəsi ilə əlaqədardır ki, bu da Siciliya yeməkləri ilə rastlaşanda o qədər də qeyri -adi deyil, bu, yəqin ki, 827 -ci ildən 1091 -ci ilə qədər adanı ərəblərin işğal etməsinin təsiri ilə əlaqədardır. AD. Hər halda, çox gözəl bir güveçdir və ümid edirəm ki, həqiqətən zövq alacaqsınız.\n6 nəfərə xidmət edir\nTərkibi (Metrik və İmperator ölçmələri):\n500 g (1,1 lb) badımcan (doğranmış)\n1 kabak (dilimlənmiş)\n1 kərəviz sapı (dilimlənmiş)\n75 ml (3 fl oz) Əlavə sızma zeytun yağı (ilkin sote üçün)\n1 soğan (nazik halqalara kəsilmiş)\n2 bolqar bibəri (bir qırmızı və bir sarı - zolaqlara kəsilmiş)\n400 g (14 oz) Doğranmış pomidor (bir qalay doğranmış pomidor edəcək)\n1/2 x.q. Quru fesleğen (alternativ olaraq 5 təzə reyhan yarpağını incə doğrayın)\n300 qr (11 oz) Kartof (doğranmış)\n10 q (1 osh qaşığı) şəkər\n100 ml (4 fl oz) Ağ şərab sirkəsi\n25 g (1 oz) Kağız\n25 g (1 oz) Çam ləpəsi\n25 g (1 oz) kişmiş\n75 g (3 oz) Yaşıl zeytun (daşla kəsilmiş və yarıya bölünmüş)\n60 g (2 1/2 oz) Günəşdə qurudulmuş pomidor (yağda saxlanılanlar edəcək)\nƏdviyyat üçün duz və qara bibər\nPatlıcan, kabak və kərəviz qızartmaq üçün 750 ml yüngül zeytun yağı\nBunlar İmperatorluq və Metrik ölçmələrdir. İtalyum.com saytında ABŞ ölçüləri mövcuddur\nQidalanma faktları: Xidmət başına 650 kalori.\nTərkibi (ABŞ ölçüləri):\n18 unsiya (1 kilo 2 unsiya) Patlıcan (doğranmış)\n5 xörək qaşığı Əlavə sızma zeytun yağı (ilkin sote üçün)\n14 unsiya Doğranmış pomidor (bir qalay doğranmış pomidor edəcək)\n1/2 xörək qaşığı Quru fesleğen (alternativ olaraq 5 təzə reyhan yarpağını incə doğrayın)\n10 1/2 unsiya Kartof (doğranmış)\n6 xörək qaşığı (3/8 fincan) Ağ şərab sirkəsi\n1 unsiya Capers\n1 unsiya Çam ləpəsi\n1 unsiya kişmiş\n3 unsiya Yaşıl zeytun (daşlanmış və yarıya bölünmüş)\n2 1/2 unsiya Günəşdə qurudulmuş pomidor (yağda saxlanılanlar edəcək)\n3 1/8 fincan badımcan, kabak və kərəviz qızartmaq üçün yüngül zeytun yağı\nQeyd: Yüngül və yüngül zeytun yağı qızartmaq üçün idealdır və sızma zeytun yağından daha ucuzdur.\nPatlıcanları, təxminən 2 x 2 sm (3/4 "x 3/4") kublara kəsin və zarları süzgəcin içinə qoyun, çoxlu duz səpin və bir neçə saat dincəlsin. Duz, badımcandan acı qaranlıq suyu çıxaracaq (bu texnika haqqında daha çox bilmək istəyirsinizsə, veb saytının üst məsləhətləri bölməsində yer alan "badımcan hazırlamaq" bölməsinə baxın). İki saatdan sonra badımcanları yaxalayın və qızartmadan əvvəl qurudun.\nBu vaxt tərəvəzlərin qalan hissəsini hazırlamaq üçün çox vaxtınız var. Kabağı 3 mm (1/8 ") qalın dilimlərə kəsin. Kərəviz ilə də eyni şeyi edin.\nBibərdən dərini soyun. Bibərinizin tam yuvarlaq bir profili varsa, bir soyucu sizə çoxlu çətinliklərdən xilas olacaq, əks halda bir cütləşdirmə bıçağından istifadə edə bilərsiniz və bir az səbrlə işi tamamlayacaqsınız.\nSonra bibərləri təxminən 5 sm uzunluğunda və 5 mm qalınlığında 5 mm (3/16 ") zolaqlara kəsin, bundan daha qalın getmərəm, çünki onları qovurmaq daha çətin olacaq.\nBu, tərəvəzlərin qızardılmağa hazır olduğu mərhələdir. Qızartma vaxtı, istifadə etməzdən əvvəl özünü təmizləmə prosesindən keçməli olan badımcanlar tərəfindən təyin olunur. Patlıcan hazır olduqdan sonra qızardılacaq tərəvəzləri mətbəx dəsmallarının üzərinə qoyun və növbəti mərhələyə baxın.\nQızartmağa başlamazdan əvvəl, kişmişləri ilıq suda isladaraq təxminən 15-20 dəqiqə canlandırın, sonra bir az ələkdən süzün və kənara qoyun.\nYüngül zeytun yağı dərin qızartmaq üçün uyğun bir tavaya qoyun. Yağı qızartmaq üçün lazım olan temperatura çatana qədər qızdırın.\nPatlıcan ilə başlayın, zarları təxminən 4 dəqiqə qızardın.\n4 dəqiqədən sonra badımcan zarlarını yivli qaşıqla çıxarın və artıq yağı udmaq üçün mətbəx kağızı ilə örtülmüş böyük bir qaba qoyun.\nEyni yağı istifadə edərək, balqabağı 4 dəqiqə qızardın və sonra mətbəx kağızına qoyun.\nEyni şey kərəviz üçün də keçərlidir. 4 dəqiqə qızardın və sonra dilimləri mətbəx kağızına qoyun.\nNəhayət, artıq yağ əmildikdən sonra üç qızardılmış tərəvəzin hamısını bir yerə qoyub bir kənara qoya bilərsiniz.\nNövbəti addım ilkin sote etməkdir. Sızma zeytun yağını böyük bir tavaya qoyun, istiliyi orta səviyyəyə gətirin və soğanı yumşaq bir şəkildə qovurmağa başlayın.\nSoğan yumşalmağa başlayanda (2-3 dəqiqədən sonra deyərdim), bibər əlavə edin və sote ilə davam edin.\nYaxşı bir qarışdırın ki, həm soğan, həm də bibər yaxşı yağla örtülsün. Soğan yaxşı qızılı rəng alana qədər bişirməyə davam edin. Doğranmış pomidorları əlavə etdiyiniz mərhələ budur.\nYaxşı bir qarışdırın. Sosun çox quruduğunu düşünürsünüzsə, yarım stəkan (təxminən 100 ml - 3/8 fincan) qaynadılmış su əlavə etməkdə heç bir günah yoxdur.\nQapaq ilə örtün və orta istilikdə təxminən 10 dəqiqə bişirin.\n10 dəqiqədən sonra şəkər əlavə edin.\nNəhayət, günəşdə qurudulmuş pomidor əlavə edin (təxminən parçalara kəsilmiş). Günəbaxan yağında saxlanılan günəşdən qurudulmuş pomidorları bir bankadan istifadə etdim, buna görə bunlar artıq yumşaq idi. Bir torbada ala biləcəyiniz çox qurudulmuşları istifadə etmək istəyirsinizsə, onları bir az yumşaltmaq üçün əvvəlcə ilıq suya batırmağı unutmayın.\nQızardılmış tərəvəzləri tavaya əlavə edin.\nYaxşı bir qarışdırın. Həm də bu vəziyyətdə, güveçin çox quru olduğunu düşünürsənsə, yarım stəkan qaynadılmış su kömək edəcək (etdiyim budur).\nQapaqla örtün və bir və ya iki dəfə yumşaq bir şəkildə qarışdıraraq çox aşağı istilikdə təxminən 20 dəqiqə bişirməyə davam edin.\n20 dəqiqədən sonra tavanı istidən çıxarın və soyumaq üçün bir kənara qoyun, ən yaxşı halda soyuq halda verilir (bəziləri hələ də isti olmağı üstün tuturlar).\nBruschetta kimi bir yemək hazırlamaq üçün bir az ev çörəyindən istifadə edin. Çörəyi doğrayın.\nÇuqun ızgara qabını qızdırın.\nTava qaynadıqdan sonra çörəyi hər iki tərəfdən qızardın.\nNəhayət, bir dilim çörək üzərində tərəvəz güveçini xidmət edin.\nPS: bu Siciliya təcrübəsini tamamlamaq üçün yaxşı bir cənub İtaliya qırmızı şərabının lazımlı olduğu yerdir!\n3 1/2 fincan doğranmamış badımcan (yəni badımcan)\n2 kiçik çubuq kərəviz, incə doğranmışdır\n18 doğranmış yaşıl zeytun, doğranmışdır\n3 xörək qaşığı doğranmış qurudulmuş qablaşdırılmış capers\n1 1/2 yemək qaşığı şəkər və ya dadmaq üçün\n3 xörək qaşığı qızıl kişmiş\n3 xörək qaşığı çam fıstığı, yüngülcə qızardılmışdır (isteğe bağlı, amma gözəl)\n1 fincan yaxşı doğranmış gavalı pomidor\n4 xörək qaşığı incə doğranmış düz yarpaqlı cəfəri yarpağı (isteğe bağlı)\nPatlıcanı 2 osh qaşığı ilə bişirin. zeytun yağı orta dərəcədə yüksək istilikdə. Bunun ən yaxşı yolu 1 osh qaşığı qızdırmaqdır. ağır bir qızartma qabda yağ tökün, badımcan əlavə edin və yaxşıca qarışdırın, sonra 1 xörək qaşığı üzərinə tökün. yağ və yenidən qarışdırın. Bu, altdakı kubların bütün yağı udmasını dayandırmağa kömək edir. Tez-tez qarışdıraraq 15-20 dəqiqə bişirin. Bitirdikdən sonra bir qaba köçürün.\nQalan 1 osh qaşığı əlavə edin. tavaya yağ tökün, soğan və kərəviz tökün və qarışdırın, təxminən 5 dəqiqə orta istilikdə və ya soğan kifayət qədər yumşaq, lakin rənglənməyənə qədər bişirin.\nZeytun, kapari, sirkə, şəkər, kişmiş, çam fıstığı (istifadə edilərsə) və pomidor əlavə edin və qarışığı 5-10 dəqiqə, ya da bişənə və kərəviz yumşalana qədər qarışdıraraq bişirin.\nTəzə pomidor istifadə edildikdə örtülü şəkildə bişirin, daha çox şirəsi olduğu üçün konservləşdirilərsə üstü açıq olsun. Pomidor qarışığını qaba əlavə edin. Cəfəri əlavə edin və yaxşı qarışdırın.\nSoğan və kərəviz caponata -nın digər dayaqlarıdır ", həqiqətən də Jane Grigson ikincisini əsas tərkib hissəsi olaraq qeyd edir. River Cafe -nin digər şirin ləzzətləri tamamlayan qırmızı soğan seçimini bəyənirəm, amma iki başdan daha az maraqlanıram. Düzünü desəm, Locatelli və Kenedy'nin daha orta budaqlarına üstünlük verdiyimi izah edə biləcək ən çox sevdiyim tərəvəz deyil. River Cafe istifadə etməzdən əvvəl onları ağardır və Del Conte qızardır, amma elə soğanın yanında az miqdarda yumşaltmaq asandır.\nJacob Kenedy'nin kaponatları. Fotoşəkil: Qəyyum üçün Felicity Cloake\nLocatelli, ənənəvi olaraq kaponatanın "mövsümdən asılı olaraq insanların nə tərəvəz ilə hazırlandığını" izah edərək, kabak və şüyüd istifadə etdiyini, Ottolenghi isə qırmızı bibər əlavə etdiyini izah edir. Bu, əlbəttə ki, şəxsən istədiyinizi əvəz etmək üçün kart -blanş verir, məncə bibərin digər tərəvəzlərin daha yumşaq, kremli dadlarını aşmağa meylli olduğunu görürəm və xüsusilə də göbələk şüyüdünə çox həvəsli deyiləm, amma kabak işləyir. gözəl Sarımsaq, birdəfəlik, bu reseptə çox da əlavə etmir "River Cafe və Ottolenghi istifadə edir, amma oradakı bütün digər tatlar arasında dadına baxa bilmirəm.\n1 orta qırmızı bolqar bibəri, nüvəli, toxumlu və 1 düymlük kvadratlara kəsilmişdir\n1 orta badımcan, 1 düymlük kublara kəsin\nMedium düymlük kublara kəsilmiş 1 orta balqabaq (təxminən 6 unsiya)\n¼ fincan xırda doğranmış yaşıl zeytun\n1 xörək qaşığı duzlu suda duzlu capers\n2 ədəd təzə orta pomidor, qabığı soyulmuş, toxumlanmış və doğranmışdır\n2 stəkan qaba doğranmış yaşıl bibər\n1 kiçik badımcan, soyulmamış, 1-2 düymlük dilimlərə kəsilmişdir\n½ fincan kalamata zeytun, qabıqlı və dilimlənmiş\n1 (15 unsiya) noxud, qurudularaq yuyula bilər\nBöyük bir tavada 1 Tb qızdırın. yağ. Soğan və bibəri yumşaq qədər qızardın, təxminən 10 dəqiqə. 1 Tb əlavə edin. yağ, sarımsaq, göbələk və badımcan. Patlıcan yumşalana qədər yumşalana qədər, bəzən qarışdıraraq təxminən 15 dəqiqə bişirin. Pomidor, zeytun, noxud və rozmarin əlavə edin. Təxminən 10 dəqiqə qızdırılana qədər bişirin. Cəfəri qarışdırın. İstəsəniz güveç üzərinə feta pendiri səpin.\nCaponata ənənəvi olaraq qızardılmış badımcan ilə hazırlanan və otaq temperaturunda xidmət edilən Siciliya güveçidir. Bu versiya zəngin dadını qaynadılmış tərəvəzlərdən alır. Sarımsaqlı tost, qəhvəyi düyü və ya Humus tortları ilə xidmət edin.\n1 orta badımcan, soyulmuş və doğranmış (təxminən 3 1/2 fincan)\n1 orta ağ soğan, soyulmuş və doğranmışdır (təxminən 1 stəkan)\n3 diş sarımsaq, doğranmış (təxminən 1 x.q.)\n1 jalapeno bibəri, toxumlanmış və doğranmış (təxminən 1 Tb.)\n8 oz. 1/2 düymlük parçalara (təxminən 3 stəkan) doğranmış cremini göbələkləri\n1 28 oz. odda qovrulmuş pomidorları doğraya bilərsiniz\n1/2 fincan quru qırmızı şərab və ya 1/4 fincan qırmızı şərab sirkəsi\n2 osh qaşığı. capers, qurudulur və yuyulur\n1. Badımcanı süzgəcə qoyun və bolca duz səpin. 10 dəqiqə dayanmasına icazə verin. Soyuq suyun altında yuyun və kağız dəsmallarla qurudun.\n2. Yağı böyük qazanda və ya Hollandiyalı sobada orta istilikdə qızdırın. Soğan, sarımsaq və jalapeno əlavə edin və 10 dəqiqə və ya soğan yumşalan və şəffaf olana qədər qovurun. Patlıcan və göbələk əlavə edin və 10 dəqiqə daha çox tərəvəz yumşalana qədər qovurun.\n3. Pomidor, 1 stəkan su, şərab, capers və oregano qarışdırın. Bir qaynağa gətirin, örtün, istiliyi minimuma endirin və 50-60 dəqiqə və ya tərəvəzlər yumşalana qədər bişirin. Duz və istiot əlavə edin.\n2 diş sarımsaq, əzilmiş və soyulmuş\nKiraz pomidorlarını, bolqar bibərini, balqabağı, qırmızı soğanı və sarımsağı böyük, haşiyələnmiş bir çörək qabına qoyun. Çiləyin və zeytun yağı ilə tökün. Fesleğen və bibər ilə mövsüm.\nTərəvəzlər yüngül qəhvəyi olana və çəngəl ilə asanlıqla deşilənə qədər əvvəlcədən isidilmiş sobada 35-40 dəqiqə bişirin.\nAralıq dənizi Patlıcan Caponata\nFırını 400 ° F -ə qədər qızdırın. Doğranmış badımcanı 2 xörək qaşığı zeytun yağı ilə tökün və dəniz duzu səpin. Çörək qabına ağartılmamış bir kağız parçası qoyun. Patlıcanı perqament kağızı üzərinə bir təbəqə ilə yaydırın. Patlıcan 25 dəqiqə və ya yumşalana qədər bişirin.\nBu vaxt, soğanı, sarımsağı və kərəvizi qalan 2 xörək qaşığı zeytun yağında orta istilikdə, təxminən 4-5 dəqiqə soğan şəffaf olana qədər qızardın. Pomidor və badımcan əlavə edin. 3 dəqiqə bişirməyə davam edin. İsterseniz kapari, çam fıstığı, şəkər, sirkə və çili lopası əlavə edin. Pomidor yumşalana və tərəvəzlər bir -birinə qarışana qədər tez -tez qarışdıraraq 8-10 dəqiqə bişirin.\nKıyılmış zeytun ilə bəzəyin. Soyuducuda 6 saat və ya bir gecədə saxlayın. Xidmət verməzdən əvvəl bu dəmləməni otaq istiliyinə endirməyi təklif edirəm.\nOtlar ilə Siciliya Patlıcan Güveç (Caponata)\nAralıq dənizi aromaları ilə dolu ləzzətli Siciliya badımcan güveç. Dünyaca məşhur Caponata!\nYeməklərimdə badımcan istifadə etmədiyim bir neçə həftə olduğunu başa düşdüm. Bu mən deyiləm! Tərəvəz kraliçasının ürəyimdə və boşqabımda həmişə xüsusi bir yeri var!\nİlk dəfə Caponatanı sınadığımda heyrətləndim! Bu yeməyi bəyəndiyimi izah etmək çətin idi. Əlbəttə ki, tərəvəz və pomidor əsasında hazırlanan güveçlərlə tanışam, amma bu fərqli idi.\nDüşünürəm ki, Caponatanı fərqli edən şey sirkə və şəkərin birləşməsidir. Bəli, bu "şirin və turş" dadı əldə edirsiniz, amma Çin donuz əti kimi deyil! İlk dəfə sınamalı olsaydım, pomidorla birlikdə sirkə istifadə etməkdən çəkinərdim. Ancaq düşünürəm ki, Siciliyalılar daha yaxşı bilirlər.\nAralıq dənizi mövsümi tərəvəzləri qeyd edən bir boşqab olduğu üçün doğaçlama edə və istədiyinizi əlavə edə bilərsiniz. Bəlkə bir balqabaq? Ancaq əsas maddələrə, badımcana, təzə pomidora, kərəviz və zeytuna yapışmağa çalışın.\nDüzünü deyim ki, bu inanılmaz bir yeməkdir! Bir neçə gün soyuducuda saxlaya biləcəyiniz üçün çox şey etdiyinizə əmin olun. Əslində, ertəsi gün daha dadlıdır. Nahar yeməyinizi sıraladınız!\nCopyright 2021 \_ Caponata (bişmiş Aralıq dənizi tərəvəzləri) resepti...


Altmış ilin Çingiz Abdullayevi » Kaspi.azAzərbaycanda özəl xəbərlər, araşdırmalar, təhlillər və müsahibələrin tək ünvanı\nAltmış ilin Çingiz Abdullayevi\n03 Noyabr 2019, 09:30 977\nİnsanın 60 yaşında özünü necə hiss etməsi – əslində, hər kəs üçün fərqli bir duyğudur. Bunu altmış yaşına çatanların əksəriyyəti belə ifadə edir ki, insan bu yaşa qədər həyatı ilbəil anlamağa başlayırsa, bu yaşdan sonra necə deyərlər, onunla günbəgün "dostlaşır”. Elə insanlar da var ki, onlar üçün həyatı anlamaqda illər xüsusi bir rol oynamır, əksinə, belələri illəri qabaqlayırlar.\nXalq yazıçısı Çingiz Adbullayev 60 yaşındadır. O, bu yaşda da gəncdir, həm də müdrikdir. Onun bir sıra xüsusi keyfiyyətləri əsərlərində özünü büruzə verir. Özünün də dediyi kimi, o, "özünü yazır”. Yazıçı hər bir qəhrəmanını özəl xüsusiyyətləri ilə təqdim edir. Əsərlərinin dünya oxucuları tərəfindən hərarətlə oxunduğu azərbaycanlı yazıçı qəhrəmanlarının fəlsəfi, psixoloji, magik düşüncə tərzlərini yüksək məharətlə təsvir edə bilir. Burada onun istedadı ilə yanaşı, təhsilinin və dünya görüşünün də payı var. Ümumiyyətlə, yaradıcı insanın təfəkkür tərzinin formalaşmasında mühitin rolu danılmazdır. Bu mənada, yazıçının zəngin, informasiyanın bol olduğu bir ailədə doğulub böyüməsi də onun yaradıcılığına məxsusi tərzdə təsir edib. Onun həyat tərzi ilə yaradıcılığı bir-birini demək olar ki, tamamlayır. Əlbəttə, hər kəsin öz dərd-səri var. Elə ədəbiyyat da yazıçının mənəvi-psixoloji qatlarının təcəssümündən yaranır. Lakin burada bir özəllik var ki, Çingiz Abdullayevin "dolu” həyatı kimi, "dolu” yaradıcılıq üslubu var. Onun xarakterindəki qüsursuzluq əsərlərinə də hopur, obrazlarını da mükəmməlləşdirir.\nHər bir yaradıcı insan şəxsiyyət olaraq, real həyatında "mən”in müsbət və ya mənfi obrazına çevrilir. Yazıçının əsərlərinin keyfiyyətli alınması həm də onun obrazlarının xarakterlərini bütün çalarları ilə açmasından asılıdır. Çingiz Abdullayev yazı manerasında psixoloji fəndlərdən elə istifadə edir ki, oxucu özünü birbaşa hadisənin olduğu yerdə təsəvvür edə bilir. Başlanğıcda onun müraciət etdiyi janr xüsusiyyət etibarı ilə yalnız kriminal hadisələrin toplusu kimi təsəvvür yaratsa da, əsərlərindəki təsvir üslubu, obrazların bir-birinə olan qarşılıqlı münasibəti və ya onların hansısa həyat hadisəsi haqda dərin məlumatlı olmaları oxucunun marağına səbəb olur. Yazıçı əsərlərində mənəvi-əxlaqi dəyərləri daim uca tutur. Bu dəyərləri özündə əks etdirən əsərlərdən konkret misallar da gətirmək olar.\n"Pəri busəsi”ndə xüsusi diqqət çəkən bir element var; ailə, ər-arvadlılıq münasibəti. "Qadın susdu. Əsasən, arvad ərinin əhval-ruhiyyəsini onun üzünün ifadəsindən başa düşür. Yaxşı qadın həyat yoldaşının əhval-ruhiyyəsini, hətta başqa otaqda olduqda belə duya bilir. Onun addımlarından, səsindən və hərəkətlərindən. Onun arvadı son kateqoriyaya aid idi. Məhz bu səbəbdən qadın onu sərt suallarla yormaq istəmədi.”\nBelə misallar olduqca çoxdur. Kişinin qadına, gözəlliyə, sevgiyə münasibəti, dəyər verməsi, qadının kişiyə əmin-arxayınlıqla etibar etməsi kimi mənəvi elementlər onun dünyəvi əxlaq prinsiplərinin köhnəlmədiyini əks etdirən nikbinliyidir.\nQadın sevgisi və ümumən insan hisslərinin şüurlu, təhtəlşüur və bioloji detalları haqda az qala xüsusi "xasiyyətnamə” verən yazıçı yazır: ("Manyakın idrakı” əsərindən.)\n"- Axı, qadınlar kişilərdən daha güclü sevirlər? – Dronqo israr etdi.\n- Güclü deyil, - Mixail Fyodoroviç gülümsədi, - onlar dərindən, şüurla sevirlər. Kişilər isə seksual hisslərin burulğanına tabe olurlar. Onlar üçün bir dişini mayalandıraraq, digər dişiyə keçmək vacibdir. Ona görə yox ki, o pisdir. Sadəcə, təbiət onu bu cür yaradıb...”\nƏsərdə elə bunun ardınca gələn fikirlərdə isə insanı manyaka "çevirən” amilləri öyrənirik. Bunu əsərin qəhrəmanının dilindən, onun psixoloqla dialoqundan oxuyuruq. Yəni oxucu burada bir tibb ekspertinin fikirləri ilə də tanış olaraq, hansısa xəstəlik haqqında yetərincə məlumat ala bilir. Çingiz Abdullayev oxucularını romanlarında təsvir etdiyi istənilən həyat hadisələri haqda özünəməxsus düşüncələri, elmi yanaşması, mürəkkəb psixoloji vəziyyətlərdən çıxış yolları ilə daim təəccübləndirir.\nYazıçının daha maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də ümidsiz olmamasıdır. Əks halda, bir çox əsərlərinin sonluğu nikbin notlarla bitməzdi. Cəmiyyətə sanki mesaj olaraq, ən çətin əməliyyatlardan uğurla çıxan baş qəhrəman "göydən üç alma” düşəcək qədər özünü daim rahat hiss edir. Onun missiyası sanki elə cəmiyyətin problemlərini çiyinlərində daşımaqdır.\nÇingiz Abdullayev daim oxucuları ilə görüşlər keçirir. Bu görüşlər tələbə-gənclərlə daha çox olur. Yazıçının gənclərə verdiyi tövsiyələr içərisində ilk növbədə valideynlərinin qədir-qiymətini bilmələri, onları sevmələri, hörmət etmələri əsas yer tutur. Yazıçı bunu gənclərə dönə-dönə tapşırır. Daha sonra həyatda öz dəst-xəttini saxlamağı tövsiyə edir. Bu, əlbəttə, özəl bir xüsusiyyətdir. Həyatda öz dəst-xətti olmaq! Burada yaşamağın mənasından tutmuş həyat qaydalarına necə riayət etməli olduğunu, necə nizamlı birisi olduğunu və nəyə xidmət edəcəyini müəyyənləşdirməli, hərəkətlərinin konturlarını cızmalı və namuslu yaşamağı öyrənməlisən. Çünki sən insansan, sən Tanrının arzu etdiyi kimi ömrünü başa vurmalısan. Məhz Tanrının arzu etdiyi kimi...\nYazıçının özü də bu cür tələblərlə yaşayır. Yaşayır və yaradır. Fəaliyyəti isə altmış ilə sığmır. Yazıçıya can sağlığı və sonsuz həyat eşqi diləyilə fikirlərimi hələlik tamamlamaq istəyirəm. İnşallah növbəti altmış illərdə görüşmək ümidi ilə;


Trampın başı qalda...\nABŞ-da böyük qalmaqal: Bir aylıq prezident impiçment təhdidi ilə üzləşə bilər\nABŞ-da siyasi vəziyyət durulmaq bilmir, əksinə getdikcə gərginləşir. Nüfuzlu CNN telekanalının yayımladığı son görüntülər ortalığı daha da qarışdırıb.\n“İndependent” xəbər verir ki, həmin kadrlarda ölkənin 45-ci prezidenti Donald Trampın yaxın çevrəsinin Rusiya kəşfiyyatı və prezident Vladimir Putinlə olan gizli görüntüləri əks olunub.\nBundan başqa, “Nyu-York Times” qəzeti də mövzu ilə bağlı oxşar məlumatlar yayıb. Qəzet adı çəkilməyən amerikalı məmurlara istinadən Donald Trampın köməkçilərinin prezident seçkiləri ərəfəsində Rusiya kəşfiyyatının yüksək vəzifəli şəxsləri ilə telefonla danışdıqlarını iddia edib.\nYerli medianın yazdığına görə, əslində bu, çoxdan ehtimal edilirdi. Sadəcə, ABŞ kəşfiyyatı indi əlindəki məlumatları yavaş-yavaş mediaya ötürməyə başlayıb.\nArtıq Konqresdə prezident Trampın Rusiya ilə əlaqələrinin araşdırılması məsələsi qaldırılıb və respublikaçı senatorlar da buna dəstək veriblər. Hətta prosesin impiçmentlə yekunlaşması ehtimalı var. Donald Tramp bu təhdid qarşısında hər an istefa verə bilər.\nXəbər verdiyimiz kimi, fevralın 13-də Trampın komandası ilk ciddi itkisini verib və prezidentin milli təhlükəsizlik müşaviri general Maykl Flinn istefa verməyə məcbur olub.\nİstefanın səbəbi Flinnin ötən ilin sonunda Rusiyanın Vaşinqtondakı səfiri Sergey Kislyakla uğursuz telefon danışığı və bu barədə Trampın komandasını düzgün məlumatlandırmaması ilə bağlı olub.\nEkspertlərə görə, strateji baxımdan Trampın komandasının bir üzvünü bu tezliklə qurban verməsinin ABŞ-ın 45-ci prezident üçün bu neqativ tərəfi budur ki, onun rəqibləri artıq “qan iyi” hiss ediblər və bir Flinin qurban verməsi ilə qane olmayacaqlar.\nArtıq ABŞ mediası prezident Niksonun karyerasının sonunu çatdıran Uotergeyt qalmaqalına eyhamla yeni qalmaqalı Flinnogeyt adlandırırlar və bu, Trampın düşmənlərində prezidenti impiçment eşafotuna göndərmək istəyi yarada bilər.\nGörünür, bununla bağlıdır ki, Tramp Moskva ilə bağlı bəyanatlarını bir qədər sərtləşdirməyə ehtiyac hiss edib.\nBelə ki, Ağ Evin mətbuat katibi Sin Spayser jurnalistlərlə görüşündə deyib: “ABŞ prezidenti Rusiyanın Krımı Ukraynaya qaytaracağını və Donbasda gərginliyin azaldılması üçün tədbir görəcəyini gözləyir. Donald Tramp açıq şəkildə bildirdi ki, Rusiya hökumətindən Krımın qaytarılması ilə bağlı addım atmağı gözləyir. Tramp həmçinin, Rusiya ilə dostluq şəraitində yaşamağı arzu edir”.\nSpayser həmçinin deyib ki, ABŞ-ın Rusiyaya qarşı sanksiyalarla bağlı hazırkı strategiyası dəyişilməz qalır.\nTrampın özü isə bir qədər uzağa gedərək Krımın Rusiya tərəfindən ilhaqına görə sələfi Barak Obamanı qınayıb.\nTramp özünün “Twitter” səhifəsində qəfildən yadına salıb ki, “Rusiya Krımı Obama administrasiyasının dövründə ələ keçirib. Obama Rusiya ilə kifayət qədər yumşaq davranmayıbmı?”\nQeyd edək ki, Tramp seçki kampaniyası zamanı Krımla bağlı açıqlamalar verməkdən imtina edirdi və hətta bu məsələnin onun Putinelə yaxınlaşmasına əngəl olmayacağına işəralər edirdi.\nTramp yaxın ətrafındakı şəxslərin Rusiya kəşfiyyatı ilə əlaqələri olduğuna dair “The New York Times” qəzetinin məlumatına da reaksiya verib və həmin məlumatı yalan adlandırıb: “Rusiya ilə bu cür əlaqələr nonsensdir. Bu, Hillari Klintonun uduzulmuş seçki kampaniyası zamanı yol verilən çoxsaylı səhvləri ört-basdır etmək üçün edilir”. Prezident bu cür informasiyaların yayılmasında kəşfiyyat orqanlarını ittiham edib və Milli Təhlükəsizlik Agentliyi ilə Federal Təhqiqatlar Bürosundan (FTB) şübhələndiyini gizlətməyib: “İnformasiyalar qanunsuz olaraq kəşfiyyat ictimaiyyəti tərəfindən “New York Times” və “The Washington Post” kimi bədnam qəzetlərə ötürülür”.\nRusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov isə bildirib ki, ABŞ prezidenti Donald Trampın komandasının Rusiya kəşfiyyatı ilə əlaqələrinin olması barədə məlumatlar heç bir fakta əsaslanmır: “Səhər qəzetlərini oxumayın. Xatırlayırsınızsa, bu, mənim sözüm deyil. Ona görə də, gəlin qəzet xəbərlərinə inanmayaq. Çünki indi həqiqəti şayiədən ayırmaq çox çətindir” (APA).\nPeskov əlavə edib ki, həmin məlumatlarda 5 müxtəlif mənbələrə istinad edilir, lakin onlardan heç birinin adı çəkilmir: “Yəqin ki, bu insanların kimliyi barədə hansısa məlumat var. Yəqin ki, vaxt gələcək, kimsə bu barədə açıq-aşkar danışacaq. Gəlin, həmin vaxtı gözləyək, yalan məlumata inanmayaq. Bu, qəzet xəbəridir, hansı ki, heç bir fakta əsaslanmır”.\nBu arada ABŞ Federal Təhqiqatlar Bürosu (FTB) sabiq müşavir Maykl Flini Rusiya səfiri ilə danışıqlar apardığına görə dindirib. “New York Times” xəbər verir ki, Flinnin FTB-yə verdiyi ifadələrin yalan olması müəyyən ediləcəyi təqdirdə o, cinayət məsuliyyətinə cəlb olunacaq.


“Araşdırılsın ki, təmirə ayrılan pullar təyinatı üzrə xərclənibmi”\n09:04 05-07-2018 | 427 | Siyasət\nRazi Nurullayev: “Hərəsi özünü bir rayonda, şəhərdə xan elan edib, xalqa əziyyət verməklə məşğuldur”\n“Mingəçevirdə baş verən qəza növbəti bir dərsdir, sınaqdır. Elektrik enerjisinin istehsalına, yeni stansiyaların tikilməsinə və təmir olunmasına böyük dövlət vəsaitləri cəlb edilib, kreditlər alınıb, alınmaqda da davam edir. Bu qəza Azərbaycana baha başa gələ bilərdi. Bu undulacaq və ya üstündən keçiciləcək məsələ deyil”.\nVersus.Az-ın məlumatına görə, bunu Mingəçevir su elektrik stansiyasında baş verən qəza ilə bağlı açıqlamasında AXCP sədri Razi Nurullayev bildirib.\nPartiya sədri bildirib ki, istilərin düşməsi səbəbi ilə xətlərin yüklənməsi nəticəsində qəza baş verərsə, gərək onda Afrikada, Dubayda, digər Ərəb ölkələrində, İranda, Hindistanda hər gün qəza baş versin:\n“Bu, istilər ucbatından deyil, dövlət vəsaitlərinin doğru-dürüst istifadə olunmaması, bəlkə də oğurlanması və ya vaxtında təmir işlərinin aparılmamasıdır. Əgər Mingəçevirdə belə qəza baş verirsə, artıq SOS siqnalıdır. Mingəçvirdə baş verən istənilən qəza, partlayış, təxribat və ya məsuliyyətsizlik ucbatından baş verə biləcək digər hadisələr Azərbaycanı çox pis vəziyyətə sala bilər. Gərək araşdırılsın ki, təmirə ayrılan pullar təyinatı üzrə xərclənibmi? Axı hər şey acgözlük, oğurluq və talançılıq üzündən olur. Ayrılan pulların az qala yarısı oğurlanır, onun üçün də hər şey tez sıradan çıxır. Bakı-Quba yolu çəkildi, 28 il zəmanət verildi. Hanı o yol? O dağıdılan pullara görə kim cavab verəcək? Neçə illərdir ki, heç Bakı şəhərini mərkəzi istilik sistemi ilə təchiz etmək olmur. Adamlar qışda soyuqdan donur. Qazın isə təzyiqi olmur, tez-tez kəsilir və vətəndaşlar idarələrin qapılarında qalır. Çünki qazı oğurlayıb, əyri yollarla başqa təşkilatlara satırlar. Biz o zaman necə fəxr edək ki, xaricə qaz satırıq?”\nPartiya sədri payız-qış fəsillərində yenə də eyni problemlərin yaşanacağını vurğulayıb. Belə idarəçilik və cəzasıqlığın problemlərin daha da artacağından xəbər verdiyini deyən R.Nurullayev hesab edir ki, birinci növbədə dövlət vəsaitlərinin oğurlanmasına, talanmasına son qoyulmasa, günahkarlar həbsxanalara getməsə və oğurladıqları müsadirə olunmasa, heç nə dəyişməyəcək:\n“Bunun ağırlığını xalq çəkir, siyasi ağırlığını isə iqtidar çəkəcək. Ayılmaq vaxtıdır! Hərəsi özünü bir rayonda, şəhərdə xan elan edib, xalqa əziyyət verməklə məşğuldur. Mənimsəmə, oğurluq, məsuliyətsizlik və özbaşınalıq pik həddədir.\nAmma buna dözüm göstərilməyəcək proses də artıq başlayıb. Çox böyük qanunsuzluqlar baş verir, məmur reketçiliyi tüğyan edir. Bir gün hər kəs etdiyi qanunsuzluğa, talançılığa və oğurluğa görə ciddi cəza alacaq”.


“İndi Allah döyüşçülərimizi qorusun, onlara kömək olsun ki, tezliklə bayrağımızı Şuşada, Laçında dalğalandıraq...”\n13/10/2020 [10:34] - Ədəbiyyat - ( 2139 dəfə baxılıb)\nSevgi, gözəllik, hicran, xoşbəxtlik, firavanlıq, əzab, əziyyət… Onlardan biri də müharibədir. Ən qədim zamanlardan üzü bu yana bütün savaşların, davaların, müharibələrin insan ürəyinə vurduğu yaralar nə zamansa cümlə, yaxud misra şəklində cücərir və bu zaman ölməz əsərlər yaranır. «Bu necə baş verir?» sualına hələ ki, heç kim cavab tapa bilməyib. Bu, bəlkə heç lazım da deyil. Əsas olan odur ki, qılıncların, nizələrin, tüfənglərin, avtomatların, indi isə topların ucunda bir tərəfdən ölüm gəlirsə, bir tərəfdən də ölümsüzlük və məhəbbət gəlir.


Futbol yarışlarına start verildi – Azərbaycan Şəbəkə Xəbərləri ✸ Network News of Azerbaijan\nFutbol yarışlarına start verildi\nMayın 8-də Bakı-2017 IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında futbol yarışlarına start verilib.\nBu gün səhər saatlarında ilk oyun AZAL Arenada A qrupuna daxil olan iki keçmiş qalib – Səudiyyə Ərəbistanı və Mərakeş komandaları arasında keçirilir. Lakin hər kəsin diqqəti Azərbaycan millisinin Bayıl Arenada Kamerun yığması ilə qarşılaşmasına yönələcək.\nQaydalar Olimpiya Oyunlarında tətbiq edilən qaydalarla eynidir. Belə ki, hər bir komandada yaşı 23-dən yuxarı olan 3 oyunçunun yer almasına icazə verilir.\n10:30 – 12:30 Qrup oyunu A1 (Səudiyyə Ərəbistanı – Mərakeş)\n12:30 – 14:30 Qrup oyunu B1 (Əlcəzair – Türkiyə)\n16:30 – 18:30 Qrup oyunu B2 (Fələstin – Oman)\n18:30 – 20:30 Qrup oyunu A2 (Azərbaycan – Kamerun)\nQeyd edək ki, açılış günü mayın 12-də baş tutacaq. “Bakı-2017” İslam Həmrəyliyi Oyunları 8-22 may tarixlərində Azərbaycan paytaxtında 16 yarış obyektində 17 Olimpiya və 3 qeyri-olimpiya növü olmaqla, 20 idman növü üzrə keçiriləcək.\nAzərbaycanda futbol oyunlarına start verildi\nSonrakı xəbərMKİS (jek) nəyə pul yığmalıdır?\nƏvvəlki xəbər25 il Şuşasız Azərbaycan


Ramiz Mehdiyevin “hədiyyə” edilən milyonluq mənzilin - Fotoları - Xalq.Az\nRamiz Mehdiyevin “hədiyyə” edilən milyonluq mənzilin – Fotoları\nXALQ.AZ xəbər verir ki, R. Mehdiyevə verilən həmin hədiyyə əmlaklardan biri ilə bağlı “Yeni Sabah” maraqlı məlimat əldə edib. Belə ki, 3 il bundan əvvəl Badamdar qəsəbəsində Botanika bağının yanında elit binada Mehdiyevə 400 kvadratmetr sahəsi olan mənzil hədiyyə edilib. Binanın 14-cü mərtəbəsində yerləşən bütün mənzillər birləşdirilərək bir ev halına gətirilib. Mənzildə 4 yataq otağı, bir böyük zal, iş otağı var. Mənzili Mehdiyevə tanınmış iş adamlarından biri hədiyyə edib.\nÖncəki xəbər “Space”də yoxlamalar başladı\nSonraki xəbər Dilqəm Əsgərovun həyat yoldaşının təqaüdü kəsildi: “Göstəriş nazirlikdən gəlib…”


“Türkiyə həm iqtidarı, həm müxalifəti, həm də xalqı ilə Azərbaycanın yanındadır” – Hüseyin Büyükfırat – Yenicag.Az\nAna Səhifə Manşet “Türkiyə həm iqtidarı, həm müxalifəti, həm də xalqı ilə Azərbaycanın yanındadır” – Hüseyin Büyükfırat\n“Türkiyə həm iqtidarı, həm müxalifəti, həm də xalqı ilə Azərbaycanın yanındadır” – Hüseyin Büyükfırat\nYeni Çağ Media Qrupu – İyul 20, 2020 - 18:22\n“Hər kəs bildi ki, Türkiyə Azərbaycana nəinki siyasi, eyni zamanda, hərbi dəstək də verə biləcək”.\nYenicag.az xəbər verir ki, bu fikirləri Ermənistanın Tovuz rayonu istiqamətində törətdiyi təxribatdan sonra Türkiyənin və qardaş ölkə vətəndaşlarının bu olaya münasibətini açıqlayan “Türkiyə və Azərbaycan İş Adamları və Sənayeçilər” İctimai Birliyi (TÜİB) sədri Hüseyin Büyükfırat deyib.\nHüseyin Büyükfırat bildirib ki, Türkiyədə Anadolu və Azərbaycan türkləri arasında heç bir fərq qoyulmur:\n“Hazırda Türkiyədəyəm. Burada insanlar Azərbaycanın yanında olduqlarını bildirirlər. Həqiqətən də, bir millət iki dövlət olduğumuzu növbəti dəfə əməldə təsdiqləyən vəziyyət oldu.\nƏn əsası, Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın baş verənlərə münasibəti çox əhəmiyyətli idi. Bundan əlavə, bütün nazirlər, millət vəkilləri Azərbaycana yönəlik eyni münasibəti sərgilədilər.\nƏlbəttə ki, xalqın mövqeyi çox əsasdır. Azərbaycanda xalq necə ayaqdadırsa, Türkiyədə də xalq eynilə ayaqdadır və qərarlıdır. Türk xalqı Ermənistanın məlum təxribatının sadəcə, Azərbaycana deyil, həm də Türkiyəyə qarşı yönəldiyini düşünür.\nErmənistanın Azərbaycana təcavüzü 30 ilə yaxındır, davam edir. Bəziləri bu problemi unutmuşdu. Bizdə belə bir söz var, “şərdən xeyir doğar”, indi də elə oldu, gənc nəsil də ayağa qalxdı. Türkiyə hər formada Azərbaycana dəstək verdi. Türkiyənin bu mövqeyi dostlara da, düşmənlərə də ciddi mesaj oldu.\nHər kəs bildi ki, Türkiyə Azərbaycana nəinki siyasi, eyni zamanda, hərbi dəstək də verə biləcək. Türkiyə prezidenti təkcə Ermənistana yox, oranı qarışdırmaq istəyənlərə də bildirdi ki, siz varsınızsa, biz də varıq, Azərbaycan xalqının yanındayıq. Təkcə Türkiyə iqtidarı yox, parlamentdə təmsil olunan dörd partiya da birgə bəyanat yayaraq, baş verənləri qınadı. Bu da onu göstərir ki, Türkiyə həm iqtidarı, həm müxalifəti, həm də xalqı ilə Azərbaycanın yanındadır”.


Kiyev mərkəzində atışma - Üç yaralı\n1 Aprel 2014 12:39\nPublika.Az xəbər verir ki, Kiyev polisi bazar ertəsi gecəsi paytaxtda 3 nəfərə güllə xəsarət etməkdə şübhəli bililən kişini saxlayıb."Hüquq-mühafizə orqanları operativcəsinə Kiyevin mərkəzindəki restoranların birinin yaxınlığında güllə atan kişini təyin edib və nəzarətə götürüb. Hazırda təhqiqat prosesi gedir", Ukraynanın Daxili İşlər Nazirliyi bildirib.\n"Şahidlərin sözlərinə görə, Maydandakı "Mafiya" kafesinin yanında "Sağ sektor"dan birisi güllə atıb. Üç nəfər yaralanıb, ikisinin vəziyyəti ağırdır. Yaralılar arasında Maydan özünümüdafiə qrupunun üzvü, Kiyev Şəhər Administrasiyasının başçısının müavini Boqdan Dubas da var. Atışmanın səbəbləri bəlli deyil. Yaralılar xəstəxanadadır", Avakov "Feysbuk" səhifəsində bildirib.\nO bildirib ki, "qanun pozanları saxlamaq və qruplaşmanı bloklamaq" əmri verib."Bütün hüquq-mühafiə orqanları hazır vəziyyətə gətirilib. Bu mənim borcumdur- qanun belə deyir. Sabah isə, sabah mən istefaya da hazıram, mübarizəyə də".\nNazir yazıb ki, "Dnepr" hoteli əhatəyə alınıb. "Təsadüfi ölüm olmamasına çalışırıq. İçəridə qeyri-qanuni silah saxlayanlara silahlarını təhvil vermək təklif edilib", həmçinin fəallara səhərə qədər otel binasını tərk etmək çağırışı edilib.\nAvakov "Feysbuk" statusunda qeyd edib ki, fəallar polis nəzarəti altında avtobuslarla şəhər kənarı bazalardan birinə aparılacaq."Düşünürəm ki, gecənin ortasında hansısa həvəslənmiş oğlan uşağı güllə atmayacaq. Problem yaratmış silahlar təhvil verilməlidir".\n"Ukrainskaya pravda" qəzeti yazır ki, "Dnepr" hotelində mənzillənən "Sağ sektor" nümayəndələri evakuasiya edilir.Jurnalist Mixaylina Skorik Maydanın özünümüdafiə nümayəndəsi Anatoli Medvedə istinadən bildirib ki, münaqişə çadır qatlama və barikada seçimi zamanı yaranıb."Güllələr döyüş silahından açılıb", jurnalist Skorik "Feysbuk"da yazır.\nBundan əvvəl, "Sağ sektor" nazir Avakovun istefasını istəyib.Ötən həftə parlament binası qarşısında piket təşkil olunub. "Sağ sektor"çular Saşa Beliy kimi tanınan üzvləri Aleksandr Muzıçkonun öldürülməsinə açıqlanıb.\nNazirin istefası ilə yanaşı, hadisənin təhqiqatı və təqsirlilərin cəzalandırılması da istənilib.Parlament Muzıçkonun ölümü ilə bağlı müvəqqəti təhqiqat komissiyası yaradıb.


🥇 ▷ Qardaş DCP-L2530DW, monoxrom çoxfunksiyalı printer. » ✅\nQardaş DCP-L2530DW, monoxrom çoxfunksiyalı printer.\nBir rəngli printer axtarmırsınızsa, lakin simsiz və qısa bir printer olmasını istəsəniz Qardaş DCP-L2530DW o qardaş DCPL2530DW sizin üçündür. Bu qardaş printer çap işinizi başa çatdırmaq üçün əla müttəfiq olacaqdır.\nQardaş DCP-L2530DW haqqında danışırıq\nQardaş DCPL2530DW a çoxfunksiyalı printer məhsuldarlığınızı və qənaətinizi artıracaqlarınızla. Əslində, bu printer səmərəli vaxt idarəetmə üçün hazırlanmış bir çox xüsusiyyət arasında a 30 ppm sürət. Bu sürətli çap işlərini təmin edir və a 250 vərəqli qab Bu, kağız dəyişdirmələri arasında daha çox muxtariyyət olmağınıza kömək edir.\nBrother DCP-L2530DW, müxtəlif sürət və funksiyalarla məhsuldarlığı artırmağa kömək edəcək monoxrom çoxfunksiyalı printerdir.\nAyrıca, qardaş DCPL2530DW ilə edə bilərsiniz hər iki tərəfə də çap edin avtomatik olaraq həm də peşəkar broşuralar yaradır və kağıza qənaət etmək üçün çoxlu vərəqlər yazdırır. Daha çox çap gücünə ehtiyacınız varsa, seçə bilərsiniz uzunmüddətli tonik alınayağa qalxmaq üçün isteğe bağlıdır 3.000 səhifə. Bütün bunlar, gördüyünüz kimi, istehlakın azaldılmasına töhfə verməyi planlaşdırır, çünki hətta "tonlama qənaət rejimi" və enerji qənaət kimi cəlbedici variantları təklif edir.\nQardaş DCP-L2530DW-nin bağlantısına gəldikdə, bağlantınıza ehtiyacınız nə olursa olsun, onlar həmişə bu printerin sizə təqdim etdiyi bütün seçimləri əhatə edəcəkdir. Hər ikisi ilə də istifadə edə bilərsiniz WiFi, Wi-Fi Direct, mobil əlaqə kimi DCP-L2530DW istifadə üçün smartphones Bundan əlavə, bir WiFi bağlantısı sayəsində cihazı çox sayda istifadəçi arasında istifadə edə bilərsiniz və eyni vaxtda funksiyaları ilə eyni vaxtda gözləməkdən qaçmaq üçün iki funksiyanı yerinə yetirə bilərsiniz.\nWiFi bağlantısı, istər mobil, istərsə planşet olsun, ağıllı cihazınıza qoşulmağa imkan verir, istədiyiniz yerdən çap edə bilərsiniz.\nBütün bunlarla, yalnız qardaş DCP-L2530DW təklif etdiyini söyləyə bilərik Məhsuldarlığı azaltmadan səssiz çap. Əslində, digər kompüterlərə nisbətən tez və eyni çap keyfiyyəti ilə daha səssizdir, çünki bu MFP işləyərkən səs-küy səviyyəsini yayır yalnız 48dB. Bu, yığcam ölçüsü ilə birlikdə həm işdə, həm də evdə istifadə etməyi mükəmməl masaüstü kompüter halına gətirir.\nQardaş DCP-L2530DW, məhsuldarlığı və yaxşı çap üçün lazım olduğu yerə qoymağa imkan verən ölçüdə kompaktdır.\nQardaş DCPL2530DW xüsusiyyətləri\nYazıcı növü Monoxrom\nFunksiya Çap et, kopyalayın və tarayın\nGöstərin LCD ekran\nLazer təsnifatı Lazer sinif məhsulları 1 (IEC60825-1: 2007)\nBağlantı Simsiz şəbəkə, USB\nYerli interfeys USB 2.0 Yüksək sürət\nWi-Fi Direct Bəli\nWiFi simsiz şəbəkə interfeysi 802.11 b / g / n\nUyğun AirPrint, Google Cloud Print, iPrint və Scan, Mopria və Android üçün Borhter Çap Xidmət Pluginləri\nAvtomatik iki tərəfli surət Xeyr\nSürət 30 cpm qədər\nBöyütmə / azalma nisbəti Artımla sənədləri 25% -dən 400% -ə qədər azaldın və ya genişləndirin 1%\nN in 1 bir nüsxə Bəli\nQətnamə (monoxrom) 600 x 600 dpi qədər\nQutusu ilə 580 (eni) x 517 (eni) x 434 (hündürlük) mm\nQutusu ilə 13,1 kq\nQutusu yoxdur 410 (eni) x 398.5 (F) x 272 (H) mm\nAğırlıq 10,3 kq\nƏməliyyat 440 vat\nSakit rejim 260 vatt\nHazır rejim 42 vatt\nQışlama 0,9 vatt\nFəal deyil 0.3 vatt\nEnerjiyə qənaət Bəli\nSəs gücünün səviyyəsi 6.48 dB\nSəs təzyiqi səviyyəsi 48 dBA\nToner qənaət Bəli\nEnerji istehlakı 1.232 vat\nİş rütubəti 20 – 80%\nİşləmə istiliyi 10-32\nSaxlama rütubəti 35 – 85%\nSaxlama temperaturu 0 – 40º\nBlue Angel ekoloji sertifikatı Bəli\nEnergy Star ekoloji akkreditasiyası Bəli\nMəzmun Toner patronları, zərb alətləri, elektrik kabelləri, proqram təminatı və sürücülər Windows®, sürətli quraşdırma bələdçisi. PC qoşulma kabeli daxil deyil\nStandart qablar növü və çəkisi: Normal, hamar, qalın və təkrar (60 – 163g / m2). Əl yivləri: Normal, hamar, qalın, təkrar işlənmiş, yapışdırılmış, etiketlənmiş və bükülmüşdür (60 – 230g / m2). Dupleks: Normal, hamar və təkrar (60-105 q / m2)\nStandart tepsinin ölçüsü: A4, Məktub, A5, A5 (uzun tərəf), A6, İcra. Əl yivi: Eni (76,2 mm-dən 215-ə qədər9 mm) x Uzunluq (127 mm-dən 355,6 mm) Zərflər (COM-10, DL, C5, Monarch). Dupleks: A4\nWi-Fi Direct ™ Bəli\nWiFi tətbiqi Bəli\nWiFi şəbəkəsi WiFi IEEE 802.11b / g / n\nŞəbəkə təhlükəsizliyi WiFi WEP 64/128 bit, WPA-PSK (TKIP / AES), WPA2-PSK (TKIP / AES) / SMTP-AUTH, SSL / TLS (SMTP, HTTP, IPP), SNMP v3\nUyğun WiFi konfiqurasiya Bəli\nDaxildir Proqram – Mac MacOS 10.10.5 və ya daha yüksək\nUyğun Windows® 10 (32 və 64 bit), Windows® 8.1 (32 və 64 bit), Windows® 8 (32 və 64 bit), Windows® 7 (32 və 64 bit), Windows® Serverlər 2016, 2012, 2012R2, 2008 və 2008R2\nKağız girişi Əl yuvası olan 250 vərəqli qab 1 yarpaq\nKağız çıxışı Aşağı – 120 vərəq yuxarıdır (birbaşa kağız yoxdur) – 1 yarpaq\nStandart tepsili kağız tutumu 250 vərəq\nQətnamə 600 x 600 dpi / 1.200 x 1.200 dpi / HQ1200 (2400 x 600 dpi)\nA4 cüt tərəfli monoxrom çap sürəti Qədər 7,5 dəqiqədə səhifələr\nA4 Mono Çap sürəti Dəqiqədə 30 səhifə\nAvtomatik iki tərəfli çap. Bəli\nSəhifəni nə vaxt çap edəcək 1 Az 8,5 saniyə\nTövsiyə olunan aylıq həcm Qədər 2.000 aylıq təəssüratlar\nAvtomatik iki tərəfli tarama Xeyr\nQətnamə Şüşədən – yuxarı 1.200 x 1.200dpi\nSkan edin e-poçt, OCR, şəkillər, fayllar və SharePoint\nSkaner növü CEI\nIP filtri Bəli\nUyğun AirPrint, Android Print Service Plugin, Google Cloud Print, iPrint & Scan, Mopria.\nUzunmüddətli tonik Qara toner (TN2420) – 3.000 səhifə\nToner daxildir Qara toner – 700 səhifə\nStandart tonik Qara toner (TN2410) – 1.200 səhifə\nDrum istehlak materialları (DR2400): 12,000 səhifə qiymətləndirin\nQardaş DCP-L2530DW haqqında fikirlər\nYaxşı monoxrom çoxfunksiyalı printer bu yığcam və yaxşı çap sürətinə malik olduğu üçün fərqlənir və digər modellərə nisbətən daha səssizdir Bu ofis və ya ev üçün çox faydalıdır.. Qiymət-performans nisbəti yaxşıdır WiFi quraşdırılması zəif nöqtədir, çünki intuitiv və bir qədər mürəkkəb olmaya bilər, amma qiymət üçün cəhd etməyə dəyər.\nQardaş DCP-L2530DW mövcudluğu və qiymət\nBu printeri sevirsinizsə, onu əldə edə bilərsiniz PC komponentləri, Amazon, Media Markt və Ebay.\nVə ya Brother HL-1110 kimi digər marka modellərini də görə bilərsiniz.\nYaxşı çap sürəti\nSimsiz quraşdırma gözlədiyiniz qədər asan və asan deyil.


ƏDV-nin hesablanması vaxtı dəqiqləşəcək | Audit.Az\nHome » Blog » Xəbər » Vergi Məcəlləsində olan dəyişikliklərdən sonra ƏDV üzrə öhdəliklərin mühasibat uçotunda əks etdirilməsi\nVergi Məcəlləsinə edilən son dəyişikliklərdən sonra əlavə dəyər vergisi (ƏDV) üzrə öhdəliklərin mühasibat uçotunda əks etdirilməsində yeniliklər gözlənilir. İndiyədək sahibkarlar müştərilərin ödəmə etmədiyi hallarda və ya nə zaman ödəmə etməyindən asılı olmayaraq həmin vergiləri öz büdcələrindən ödəməli olurdular. Mühasibat və vergi üzrə ekspert Ramin Ramazanov Vergi Məcəlləsində edilən dəyişikliklərlə bu uyğunsuzluğun aradan qaldırıldığını vurğulayıb. 1 yanvar 2020-ci ildən mal və xidmətlərin təqdim edilməsi zamanı Əlavə Dəyər Vergisi üzrə öhdəlik müştəri hesabından sahibkara ödəmə daxil olduqda yaranacaq.\nSon dəyişikliklərə qədər tətbiq olunan Əlavə Dəyər Vergisi üzrə vergi tutulan əməliyyatın vaxtının müəyyən edilməsi eyni zamanda mühasiblər üçün də mürəkkəb idi və aşağıdakı problemləri yaradırdı ki, bunlar da hamısı əlavə vaxt itkisi idi: ƏDV-nin hesablanması\nƏlavə Dəyər Vergisi üzrə vergi tutulan əməliyyatın vaxtının müəyyən edilməsi mexanizminin çətinliyi.\nMəcəlləyə edilən dəyişikliklərdən sonra Əlavə Dəyər Vergisi öhdəliyi yalnız qarşı tərəfdən hesaba pul daxil olduqdan sonra yaranacaq. Bu o deməkdir ki, vergi tutulan əməliyyatın vaxtı təqdim edilən mallar (işlər və xidmətlər) üçün ödəmənin aparıldığı vaxtdır. Ödəmə aşağıdakı vaxtda aparılmış sayılır:\nÖdəmədən sonra yaranacaq Əlavə Dəyər Vergisi öhdəlikləri barədə məlumatın əldə edilməsini istəyən şəxslərin, xususilə köhnə hesablar planından istifadə edənlərin yeni bir hesabdan istifadə etməsini tövsiyə edirik. Bu hesabı asan başa düşülməsi üçün gələcək dövrün ƏDV öhdəliyi də adlandıra bilərik.\nMisal. 10.01.2020-ci il tarixində Əlavə Dəyər Vergisi ödəyicisi 10.000 manat dəyərində xidmət təqdim edib. Alıcı isə ödənişi 01.03.2020-ci il tarixində edəcək. O zaman əməliyyatları, o cümlədən ƏDV öhdəliyini uçotda aşağıdakı kimi göstərməliyik:\nƏDV-nin hesablanması EDV ƏDV-nin hesablanması EDV\nAudit, Audit xidməti, Mühasib, mühasibat, mühasibat uçotu, mühasibat xidməti, vergi, Vergi bəyannaməsi, ƏDV-nin hesablanması