Erkən yaş (0-3 yaş)\n0-3 yaş erkən yaş dövr adlanır. Bu dövrdə valideyn övladının sağlam böyüməsini təmin etməli, inkişafını dəstəkləməlidir. Bu istiqamətdə daha çox məlumat əldə etmək və övladınızın inkişafında müsbət addımlar atmaq üçün “Erkən yaş” bölməmizi izləyin.\nPsixologiya və Qayğı\nOyun və fəaliyyətlər\nUşaqda burun qanaması ümumiyyətlə, heç bir səbəb olmadan, qəfildən baş verə bilər. Çox vaxt qanaxma qısa müddətdən sonra öz-özünə dayanır. Qanaxma uzun müddət davam edərsə, uşaq özünü zəif hiss edir, solğun olur, təzyiqi aşağı düşür, soyuq tər basır və başı fırlanır. Uzun müddət davam edən qanaxma böyük qan itkisinə, anemiyanın inkişafına səbəb olur. Uşağın nə qədər qan itirdiyini təyin etmək mümkün deyil, qanın bir hissəsini uşaq sadəcə udur.\nÇox vaxt qanaxma burnun zədələnməsi nəticəsində baş verir. Uşaqların burnunda çox sayda damar olduğundan və səthə yaxın yerləşdiyindən, həmçinin selikli qişa incə olduğundan, buruna dəyən hər hansı bir zərbə qanaxmaya səbəb ola bilər.\nDamar keçiriciliyinin artması zamanı iltihab, soyuqdəymə, qrip zamanı burun qanaxması müşahidə oluna bilər. Bir qayda olaraq, damar divarının keçiriciliyinin artmasına irsi meyillilik olur.\nVegeto-damar distoniyasından əziyyət çəkən uşaqlarda, xüsusən yeniyetməlik dövründə qan təzyiqində tez-tez kəskin dəyişiklik nəticəsində burun qanaması meydana gələ bilər.\nYeniyetmə qızlarda hormonal dəyişikliklər zamanı burun qanamaları ola bilər. Bu qanamalar yaşla əlaqədar yox olur.\nBurun çəpərinin əyriliyi burun qanamasına və burun tənəffüsünün pozulmasına səbəb ola bilir.\nUşaqdan başını bir az irəli əyməsini xahiş edərək otuzdurun. Körpəni qucağınıza götürün və dik vəziyyətdə saxlayın, başını bir az irəli əyin. Burun qanaması zamanı başı geri atmaq olmaz! Bu, qanın nəfəs borusuna və ya burun-udlağa axmasına, qanlı qusmaya və ya sonradan pnevmoniyaya səbəb ola bilər. Həmçinin belə vəziyyətdə uşağın nə qədər qan itirməsini bilməyəcəksiniz.\nBurun kökünə soyuq bir şey – dəsmalla bükülmüş buz və ya soyuq suya batırılmış bez qoyun. Ayaqlar, əksinə, isti olmalıdır.\nBurun qanadını barmaqlarınızla sıxın. Kömək etmirsə, 3%-li hidrogen peroksid məhlulunda isladılmış steril bir pambıq çubuğu, xüsusi hemostatik (qankəsici) süngəri burun dəliyinə qoyun.\nQan dayandırıldıqdan dərhal sonra uşağa yemək, çay və ya kakao verməyin. Bu, damarların genişlənməsinə səbəb olacaq və qanaxma yenidən başlayacaq.\nQanaxma şiddətlidirsə və dayandırıla bilmirsə, dərhal təcili yardım çağırın.\nHəyatın ilk ilində uşaqların, xüsusən yeni doğulmuş uşaqların ana südü ilə qidalanması yeganə fizioloji haldır. Orqanların, sistemlərin və bütövlükdə orqanizmin tam inkişafı prosesi bətndaxili dövrdə tam başa çatmır. Yetkinləşmə, diferensiasiya prosesi uşaq doğulandan sonra da davam edir. Həyatın ilk ilində bu proseslər daha sürətlə davam edir və buna görə körpələr endogen və ekzogen təsirlərə daha həssasdırlar. Bu dövrdə normal inkişaf və adaptasiya prosesləri üçün düzgün qidalanma xüsusilə əhəmiyyətlidir.\nAna südü körpələrin böyüməsi və inkişafı üçün ən ideal qida olub, körpəni ehtiyacı olduğu miqdarda makro və mikronutriyentlərlə təmin edir. Ana südünün tərkibində 500-ə yaxın komponent vardır ki, bunların bəziləri hələ axıradək öyrənilməyib. Halbuki ən keyfiyyətli süd qarışıqlarında belə bu komponentlərin sayı 50-dən çox deyil. Hətta müasir mükəmməl texnologiyalar belə ana südü ilə eyni tərkibli süd qarışıqları yaratmağa imkan vermir. Ana südünün tərkibində olan qida maddələrinin (zülal, yağ, karbohidratlar) nisbəti ən ideal səviyyədədir. Bir sözlə, nə keyfiyyətinə, nə də tərkibinə görə ana südündə olan bioloji aktiv birləşmələri tam təkrarlamaq mümkün deyil.\nAna südünün tərkibinin 87%-i körpənin orqanizmi tərəfindən daha yaxşı sorulan bioloji aktiv sudan təşkil olunub. Beləliklə, ana südü qida olmaqla yanaşı, uşağın suya olan tələbatını tamamilə və gigiyenik baxımdan təhlükəsiz olaraq ödəyir.\nAna südü zülalın ümumi miqdar və tərkibi ilə fərqlənir. İnsanın südü digər məməlilərin südündən tərkibində daha az protein olması ilə fərqlənir. Ana südündəki zülallar ümumi kütlənin təqribən 1%-ni təşkil edir. Ana südündə zülalın miqdarı 9-1,3 qr/dl müəyyən edilir. Zülalın miqdarı yetkin süddə daha da azalır. Belə ki, daha yüksək zülal konsentrasiyası körpənin böyrəklərini çox yükləyə və həzm prosesini poza bilər.\nAna südündə olan 18 zülal fraksiyasının qan zərdabında olanlarla eyni olduğu aşkar olunmuşdur. Ana südündə zülalların aşağıdakı fraksiyaları müəyyən olunur: kazein, α-laktalbumin, laktoferrin, lizosim, immunqlobulin A (Ig A), zərdab albumini və s. Bundan əlavə, müəyyən bir konsentrasiyada qeyri-protein azot komponenti (sidik cövhəri, sidik turşusu, kreatinin, kreatin, amin turşuları, nukleotidlər, müxtəlif “südlü” azot əsasları) müəyyən olunub.\nAna südü ilə daxil olan zülalın ümumi miqdarının cəmi 0,8%-i həzm, yəni qidalanma üçün nəzərdə tutulub. Qalan protein hidrolizə uğramır və IgA 95.2%, IgG - 2.9%, IgM - 1.9% şəklindədir. İnək südündə IgG üstünlük təşkil edir (90%). Ana südündə olan optimal protein miqdarı həm orqanizmin plastik və enerji ehtiyaclarını ödəmək üçün kifayətdir, həm də yeni doğulmuş uşağın maddələr mübadiləsi səviyyəsinə uyğundur. Ana südündəki proteinlərin heç biri inək südündəki ilə eyni deyil. Ana südündə çətin həzm olunan kazeinin miqdarı azlıq təşkil edir. Laktasiya dövründə zərdab zülallarının kazeinə nisbəti dəyişir; ağız südündə 80:20 arasında olduğu halda, yetkin süddə 60:40 olur. İnək südündə isə bu nisbət 20:80 nisbətindədir. Laktasiya dövründə ana südünün tərkibindəki kazeinin miqdarının artımı qidalanma arasındakı müddəti artırmağa imkan verir.\nAna südü əvəz olunmayan amin turşuları ilə zəngindir. Orqanizmdəki amin turşularının çox hissəsinin protein hidrolizi nəticəsində meydana gəldiyi məlumdur. Ana südündə olan amin turşularının müəyyən bir hissəsi hidrolitik deyil, ancaq sərbəst formada olur. Ana südündə xüsusilə sərbəst taurinin yüksək konsentrasiyası yeni doğulmuş uşağın bu amin turşusuna olan ehtiyacını ödəmək üçün uyğunlaşma mexanizmi kimi qəbul edilə bilər. Taurin hüceyrə mübadiləsində mühüm rol oynayaraq, antioksidant xüsusiyyətə malikdir. İnək südü proteinlərinin amin turşu tərkibi də ana südü zülallarının amin turşu tərkibindən çox fərqlidir. Ana südündə DNT və RNT zəncirini əmələ gətirən nukleotidlər (N) - biopolimerlər müəyyən olunmuşdur. Nukleotidlər immun cavabın formalaşmasında iştirak etməklə yanaşı, universal enerji mənbəyi olmaqla hüceyrələrin böyüməsinə və bölünməsinə kömək edir, həmçinin normal bağırsaq florasının formalaşmasında iştirak edir. İnsan bədənində nukleotidlərin sintezi məhduddur, böyük enerji sərfi tələb edir və yalnız bəzi toxumalarda mümkündür. Nukleotidlərin insan orqanizminə daxil olmasının demək olar ki, yeganə imkanı onların yeməklə daxil olmasıdır.\nAna südündəki yağların miqdarı 3.2-3.6 g/dl-r. Ana südündə olan lipidlərin 95%-i triqliseridlər (TG), 3-4% fosfolipidlər (PL) və sterollardır (0.1- 0.01%). Ana südü beynin inkişafı və sinirlərin miyelinizasiyası üçün vacib olan doymamış yağ turşuları, xüsusən ω-6 ω-3 ilə zəngindir. Bu səbəbdən ana südü ilə qidalanma psixi reaksiyaların inkişafına müsbət təsir göstərir, uşağın gələcəkdə daha yüksək intellektual inkişafına zəmin yaradır.\nAna südündəki karbohidratların əsas mənbəyi β-laktozadır. Karbohidratların konsentrasiyası ağız südündə 4.5% -ə, yetkin süddə 7.0%-ə qədərdir. Laktoza ana südündə olan bütün şəkərin 80-90%-ni təşkil edir və uşağın enerji ehtiyacının 40%-ni ödəyir. β-laktoza Fe, Са, Mg, Mn, Zn sorulmasını təmin edir, mərkəzi sinir sisteminin inkişafına müsbət təsir göstərir, bifidum və laktobakteriyaların inkişafına kömək edir.\nİnsanın südündə olan mineral maddələrin miqdarı digər məməlilərin südündəkinə nisbətən xeyli aşağıdır. Lakin ana südündə olan mineral və mikroelementlərin yüksək bioloji dəyəri sayəsində miqdar az olsa belə, həyatın ilk aylarında (4-6 ay) körpənin ehtiyaclarını tam ödəyir. Ana südündə uşağa lazım olan miqdarda vitaminlər, uşağın inkişafı üçün vacib olan müxtəlif bioloji aktiv maddələr, hormonlar, məsələn, boy hormonu, enerji mübadiləsinə təsir edən leptin, adiponektin, insulin, qrelin, rezistin, obestatin, YY peptid, qlyukaqona oxşar peptid var.\nYeni doğulmuş körpələrdə həzm şirələri az ifraz olunduğu üçün mədə- bağırsaq sistemi qidanı həzm etməyə tam hazır deyil. Ana südünün tərkibində xüsusi fermentlər olduğu üçün, süd özü-özünü parçalayır və asanlıqla sorulur ( ana südü 1.5-2.5 saata, süni süd qarışıqları isə 3-4 saata həzm olunur). Ana südündə çox miqdarda proteolitik maddələr var: aktiv proteazlar, proenzimlər, proteaz aktivatorları, proteaz inhibitorları. Fermentlər qismən qandan, qismən də süd vəzinin epitel hüceyrələrində və immun hüceyrələrdə əmələ gəlir. Ana südündə plazmin, tripsin-2, elastaz, katepsin D, trombin, kallikrein, karboksi və aminopeptidaza müəyyən edilir.\nAna südünün əsas kimyəvi tərkibi bənzərsiz və balanslaşdırılmışdır, lakin hazırda onun hüceyrə tərkibi getdikcə daha çox maraq doğurur. Bioaktiv zülallar hüceyrələrin qidalanmasından əlavə fermentativ, böyüməni stimullaşdırma, immun sisteminin modulyasiyası və patogen mikroorqanizmlərdən qorunma funksiyasını daşıyır. Ana südündə bioaktiv zülallar: laktoferrin, lizosim, ifraz olunan immunoglobulin A, haptokorrin, laktoperoksidaza, A-laktalbumin, lipaza ilə stimullaşdırılmış öd turşusu, β- və k-kazein, şiş böyümə faktoru β müəyyən olunur.\nKörpələrdə immun sistem zəif olduğu üçün asanlıqla müxtəlif infeksion xəstəliklərə tutula və bu xəstəlikləri daha ağır keçirə bilərlər. Ana südünün qoruyucu qabiliyyəti onun tərkibindən qaynaqlanır. Ana südünün tərkibində uşağı yoluxucu xəstəliklərdən qoruyan bir çox amillər, milyonlarla canlı hüceyrə müəyyən edilir. Ana südünün başqa bir antiinfeksion xüsusiyyəti normal bağırsaq florasının inkişafına şərait yaradaraq immuniteti möhkəmləndirməsi, uşağı mikroblardan və parazitlərdən qorumasıdır. Ana südünün antiseptik qabiliyyəti də var. Döş giləsini və gilə ətrafı nahiyəni ana südü ilə silmək infeksiyalaşma təhlükəsini aradan qaldırır.\n2007-ci ildə professor Peter Hartmann və Qərbi Avstraliya Universitetindən olan qrupu ilk dəfə olaraq ana südündə sütun hüceyrələrinin varlığını kəşf etdi. Bunlar universal sütun hüceyrələrdir. Bunlardan hər üç rüşeym vərəqi (endoderma, mezoderma və ektoderma) inkişaf edə bilər. Həmçinin embrional sütun hüceyrələri də var ki, bunlar da bədənin hər hansı bir toxumasına diferensiasiya oluna bilər.\nAna südünün tərkibi hələ tam öyrənilməyib. Lakin artıq məlum olan faktlar belə ana südünün unikallığını, körpənin indiki və gələcək sağlamlığında, inkişafında əvəzolunmaz rolunu sübut edir.\nMackie R.I., Sghr A., Gaskins H.R. Delovmental microbial ecology of the neonatal gastrointestinal tract // Am. J. Clin. Nutr. – 1999. WHO.\nInfant and young child nutrition. Geneva (Switzerland): WHO; 2003. http://www.who.int/ nutrition/publications/infantfeeding/en\nИ.Н. ЗАХАРОВА, д.м.н., профессор, Е.Б. МАЧНЕВА, к.м.н., И.С.ОБЛОГИНА “ ГРУДНОЕ МОЛОКО – ЖИВАЯ ТКАНЬ!” , 2017\nAngina (kəskin tonzillit) yuxarı tənəffüs yollarının tez-tez rast gəlinən xəstəliklərindən olub, badamcıqlarda və digər limfoid toxumalarda gedən iltihabı proses və bədənin ümumi intoksikasiyasının inkişafı ilə xarakterizə olunur. Xəstəliyə müxtəlif mikroorqanizmlər – viruslar, bakteriyalar, göbələklər səbəb olur. Anginanın ən çox yayılmış törədicisi streptokoklardır. Eyni zamanda, virus mənşəli anginalara da çox təsadüf edilir. Xəstəliyin klinik təzahürləri streptokok angina ilə çox oxşardır, lakin mühüm fərqlər var. Onları yalnız həkim təyin edə bilər.\nXəstəlik adətən hava-damcı yolu ilə yayılır. Bununla yanaşı, evdə ümumi məişət vasitələrindən istifadə edərkən də yoluxma mümkündür. İnfeksiyanın yaxın təmasda yoluxması xəstəliyin ilk günündən mümkündür. Kiçik uşaqlar infeksiyaya xüsusilə həssasdırlar.\nYerli immunitet zəif olduğu halda, mikroblar badamcıqlarda qalır və aktiv şəkildə çoxalmağa başlayır. Beləliklə, badamcıqlar iltihablaşır və özləri bir infeksiya mənbəyinə çevrilir. Eyni zamanda, mikrobların həyat fəaliyyətinin zəhərli məhsulları qana sorulur, orqanizmdə yerli və ümumi iltihabı reaksiyaya səbəb olur. Xəstəlik vaxtında müalicə edilmədikdə ciddi ağırlaşmalar – revmatik xəstəlik, infeksion artrit, nefrit, meningit və digər patologiyalar meydana çıxa bilər.\nAnginanın ümumi əlamətləri:\ntemperaturun 38-39˚С və daha yuxarı qalxması, titrətmə\nudqunma zamanı boğazda ağrı\nregionar limfa düyünlərinin böyüməsi\nümumi halsızlıq, zəiflik\nkiçik uşaqlarda ağlağanlıq\nMüayinə zamanı badamcıqlarda və ətraf toxumalarda qızartı, şişkinlik, bəzən irin tıxacları müəyyən olunur.\nUşaqda anginanın olmasından şübhələndikdə valideynlər dərhal ixtisaslı bir mütəxəssisdən məsləhət almalıdırlar. Özbaşına müalicə uşağın sağlamlığına düzəlməyən zərər verə bilər. Həkim xəstəliyin növü və mərhələsinə uyğun olaraq optimal müalicəni təyin edir.\nBakterial (streptokok) angina zamanı antibiotiklər (patogenin həssaslığını nəzərə alaraq) təyin edilir. Badamcıqların virus mənşəli zədələnməsi zamanı isə antibiotiklərin istifadəsi göstəriş deyil. Xəstəyə virus əleyhinə preparatlar təyin olunur. Angina göbələklər tərəfindən törədildikdə uşağa göbələk əleyhinə dərmanlar verilir.\nİltihabı azaltmaq və boğaz ağrısını aradan qaldırmaq üçün yerli spreylərdən, sorma dərmanlardan, qarqaralardan istifadə edilə bilər. Kiçik uşaqlarda ağız boşluğunu antiseptik məhlullarla yumaq olar. Yerli prosedurların istifadəsi xəstəliyə səbəb olan mikroorqanizmlərə birbaşa təsir göstərməyə imkam verir, sağalma prosesini əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirir və paratonzilyar abses, flegmona və s. kimi ağırlaşmaların qarşısını alır.\nUşaqlarda anginanın müalicəsində dərman preparatları ilə yanaşı fizioterapiya metodları da yaxşı effekt verir. Həkim uşağın yaşını, xəstəliyi ağırlıq dərəcəsini və mərhələsini nəzərə alaraq, ultrasəs müalicəsi, UBŞ, inhalyasiya, UYT, elektroforez, fonoforez, maqnit terapiyası, fototerapiya və s. təyin edə bilər.\nAngina yoluxucu bir xəstəlik olduğu üçün xəstə uşaq müvəqqəti təcrid olunmalıdır. Kəskin tonzillit demək olar ki, həmişə yüksək temperaturla müşayiət olunur. Bu səbəbdən valideynlər uşağın yataqda qalmasına nəzarət etməli, yüksək temperaturu aşağı salmağa çalışmalıdırlar. İnfeksiyanın orqanizmdən kənarlaşdırılmasını sürətləndirmək və susuzlaşmanın qarşısını almaq üçün körpəyə çox miqdarda təmiz su, kompot, meyvə şirələri və digər mayelər verilməlidir. Bundan əlavə, valideynlər uşağı düzgün qidalandırmalıdırlar; udlağın qıcıqlanmasının qarşısını almaq üçün isti, kobud, ədviyyatlı, qızardılmış və duzlu qidalar istisna edilməlidir. Uşaq pəhrizində qaynadılmış və ya buxarda bişmiş yeməklər, meyvə və tərəvəz püreləri, az yağlı bulyonlar olmalıdır.\nBütün hallarda unutmamalıyıq ki, müalicənin vaxtında başlaması və düzgün, hərtərəfli aparılması oynaqlar, böyrəklər və ürək tərəfindən ciddi fəsadların yaranma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.\nErkən yaşlı uşaqlarda yuxu\nErkən yaşlı uşaqların yuxu problemləri valideynlərin pediatra və uşaq nevroloquna müraciət etməsinin ən çox yayılmış səbəblərindən biridir. Həqiqətən, uşağın yaxşı yuxusu onun sağlamlığına dəlalət edir. Uşaq rahat yatmırsa, xüsusən gecələr tez-tez oyanır, ağlayırsa, valideynlər narahat olurlar: "Pis yuxu daha ciddi problemləri göstərmir ki?"\nUşaqların yuxusu böyüklərdən fərqlənirmi?\nYuxu bir-birini ardıcıl əvəz edən fazalardan ibarətdir: yavaş və sürətli. Körpənin yuxusu böyüklərin yuxusundan fərqlidir. Erkən yaşlı uşaqlarda yuxunun çox hissəsi sürətli yuxunun payına düşür. Bu, yuxugörmə mərhələsidir. Yuxugörmə mərhələsində ana uşağın göz almalarının qapalı göz qapaqları altında tez-tez hərəkət etdiyini müşahidə edə bilər. Bu mərhələdə qıcıqlandırıcı faktorlardan (səs, tərpəniş , körpədə hər hansı bir narahatlıq) oyanma ehtimalı daha yüksəkdir. Yeni doğulmuş uşaqların yuxusu daha səthi və həssasdır, onlar tez-tez oyanırlar və bu, normal haldır.\nUşaq nə qədər kiçik olarsa, o qədər çox yatmalıdır. Yeni doğulmuş uşaqlar günün çox hissəsini yatır. Yaşa görə normal yuxu müddəti aşağıdakı kimi olmalıdır:\n0-3 ayda 14-17 saat\n4-11 ayda 12-16 saat\n1-2 yaşda 11-14 saat\n3-4 yaşda 10-13 saat\nFərdi xüsusiyyətlərinə görə bəzi uşaqların həmyaşıdlarına nisbətən yuxuya tələbatı daha az ola bilər. Əgər uşaq nisbətən az yatır, lakin özünü yaxşı hiss edirsə, narahat olmaq lazım deyil. Körpənizin böyüdüyünü və ya fərqli bir yuxu rejiminə ehtiyac duyduğunu aşağıdakı əlamətlərlə başa düşə bilərsiniz:\nuşaq çətinliklə yuxuya gedir\ngünorta yuxusundan sonra erkən oyanır\nbütün günü aktiv olur\nErkən yaşlı uşaqlarda yuxu pozuntularının yaranma səbəbləri hansılardır?\nKörpələrdə sinir sistemi hələ tam yetkinləşməmişdir. Buna görə də bəzi hallarda "yuxu-oyaqlıq" ritminin bir-birini aydın əvəz etmə prosesi pozula bilər. Bu zaman uşaq narahat olur, çox ağlayır, çünki oyanma tormozlanmadan daha yaxşı “işləyir”. Yenidoğulmuş körpələrdə tez-tez axşam düşdükdə və ya hava şəraitinin dəyişməsi ilə narahatlıq artır. Belə hallar müvəqqəti olub, adətən müalicə tələb etmir. Adətən, 6 aya qədər yuxu ritmi formalaşır.\nUşaqlarda yuxu pozuntusuna çox vaxt valideynlərin yanlış hərəkətləri səbəb olur:\nuşaq artıq yuxuda olarkən yatağa qoyulur\nuşaq əmziklə yuxuya getməyə alışır\nuşaq böyüklərdən biri ilə yuxuya getməyə alışır\nuşağın yatağının yeri tez-tez dəyişir\nuşaq qalmaqalla yatağa gedir\nErkən yaşlı uşaqlarda rahat yuxu üçün nə etmək olar?\nValideynlər yuxu rejimini qaydaya salan müəyyən şərtlərə riayət edərlərsə, adətən yuxu pozuntusu zamanla düzəlir:\nYenidoğulmuş uşaq olan otaqda çox səs-küy, kəskin qıcıqlandırıcı faktorlar aradan qaldırılmalıdır. Eyni zamanda kiçik yaşlı uşağı kənar səs-küydən tam təcrid etməyin. Əgər körpə yuxu zamanı işləyən paltaryuyan maşının yumşaq səsini, valideynlərinin sakit danışığını eşidərsə, bu səslərə alışacaq, yuxuda onlardan qorxmayacaq və buna görə daha yaxşı yatacaq, valideynlər körpəni oyatmaqdan qorxmadan adi fəaliyyətlərini davam etdirə biləcəklər.\nYatağa getməzdən əvvəl uşağın yatdığı otağı havalandırmaq lazımdır. Təmiz hava körpənizin daha yaxşı yatmasına kömək edəcəkdir. Açıq havada yatmaq çox faydalıdır. Bu, eyni zamanda bədənin soyuqdəyməyə müqavimətini də artırır. Böyük yaşlı uşaqlar üçün yatmazdan əvvəl gəzintilər çox faydalıdır. Uşaq olan otaqda siqaret çəkmək olmaz!\nYaxşı yuxu üçün yatağın rahat olması da vacibdir. Yatarkən uşağa çox isti və ya soyuq olmamalıdır. Buna görə, yorğan mövsümə və otaqdakı ümumi istiliyə uyğun olmalıdır. 1 yaşdan böyük uşaqlar üçün yastığın düzgün seçiminə, xüsusən də hündürlüyünə diqqət yetirin. Yastığın düzgün qoyulması vacibdir: yastığın kənarı boyunda, çiyinlər və kürəyin yuxarı hissəsi döşəkdə olmalıdır. Bu, fizioloji baxımdan düzgün mövqedir.\nUşağın yuxusu gəlməyəndə rahatlaşdırıcı vannalar, duş qəbulu çox kömək edir.\nYuxu gəlmədiyi müddətcə yataqdan oyun yeri kimi istifadə olunmamalıdır. Yataq oyun yeri deyil.\nYataq otağında televizor olmamalıdır.\nUşağa yatmazdan qabaq çətin həzm olunan qidalar verməyin.\nUşaqlarda yuxu pozuntusu xüsusi diqqət tələb edir, çünki fiziki və zehni inkişafa təsir edir, öyrənmə qabiliyyətini azaldır. Görülən tədbirlərə rəğmən yuxu problemi iki həftədən çox davam edərsə, o zaman uşaq nevroloquna müraciət etmək lazımdır. Həkim körpənin sağlamlıq vəziyyətini qiymətləndirə, valideynlərin qorxularını aradan qaldıra və təsirli məsləhətlərə kömək edə bilər.\nUşaqların immunitetini necə gücləndirmək olar?\nHər bir valideyinin arzusu övladının sağlam böyüyüb heç vaxt xəstələnməməsidir. Bunun üçün kiçik yaşlardan körpənin immun sistemini gücləndirmək lazımdır. Bu halda körpə daha az xəstələnəcək və sağalma müddəti sürətlənəcək.\nUşaqlarda immunitetin zəifləməsinin səbəbləri aşağıdakılardır:\nQeyri-düzgün və balanslaşdırılmamış qidalanma\nMədə-bağırsaq və digər sistemlərin fəaliyyətinin pozulması\nAilədə qeyri-qənaətbəxş mühit\nYuxu rejiminin pozulması və s.\nZəifləmiş immunitet özünü uşağın tez-tez xəstələnməsi, allergik reaksiyalar və digər xəstəliklərlə, həmçinin iştahanın pozulması ilə biruzə verə bilər.\nİmmun sisteminin gücləndirilməsi üçün bunlar tövsiyə olunur:\nMümkün qədər körpəni ana südü ilə qidalandırmaq (ana südü vitaminlər, mikroelementlər və immunoqlobinlərlə zəngindir);\nBalanslaşdırılmış şəkildə qidalanmaq (meyvə-tərəvəzə üstünlüyün verilməsi);\nYuxu rejiminə düzgün əməl etmək;\nTəmiz havada müntəzəm olaraq gəzmək;\nAilə mühitinin qənaətbəxş olması (qayğıkeş, sevgi dolu ailə mühiti formalaşdırmaq);\nMədə-bağırsaq sisteminin funksiyasını normallaşdırmaq;\nFiziki prosedurlar həyata keçirmək (su, günəş vannaları, hava gəzintisi)\nKörpə mümkün qədər 2 yaşına qədər ana südü ilə qidalanmalıdır. İlk 6 ay yalnız ana südü verilməli, 6 aydan sonra isə tədricən əlavə qidalara keçid edilməlidir. Qida rasionunda üstünlük əsasən meyvə-tərəvəzə verilməlidir. Körpənin qidası zülallar, yağlar, karbohidratlar, vitamin və minerallarla zəngin olmalıdır. Buna görə uşağın qida rasionu kifayət qədər ət, balıq, toyuq, yumurta, süd məhsulları ilə zəngin olmalıdır. İmmunitetin gücləndirilməsi üçün bir çox mikroelementlər tələb olunur (kalium, mis, maqnezium, sink, yod, dəmir, selen və s.) Uşağın qida rasionunu ana tərtib etməlidir və sağlam qidalara üstünlük verməlidir. Sağlam qidalara uşaqları alışdırmaq lazımdı.\nYuxu uşaq üçün çox vacib hesab olunur. Məhz gecə saatlarında uşağın immun sisteminin mükəmməlləşməsi baş verir. Uşağın fiziki aktivliyinə də nəzarət etmək lazımdır. Hər gün 1,5-2 saat ərzində uşaq açıq havada olmalıdır (soyuq havalar istisna olmaqla).\nİmmunitetin yüksəldilməsi üçün su ilə olan prosedurlar çox vacibdir. Körpə uşaq hər gün vanna qəbul etməlidir. Su prosedurları uşağın fiziki inkişafına müsbət təsir göstərir, həmçinin yuxusunu normallaşdırır. Xüsusəndə günəş vannalarının yay fəslində qəbulu daha əlverişlidir. Belə ki, günəş şüalarının təsirindən uşağın dərisində D vitamini əmələ gəlir, bu isə öz növbəsində immunitetin güclənməsinə və sümük sisteminin möhkəmlənməsinə kömək edir.\nSu prosedurları böyüməkdə olan uşaq orqanizminə müsbət təsir göstərir. Bu prosedurun müalicəvi effekti mexaniki, termiki və kimyəvi faktorlar nəticəsində əmələ gəlir. Su dalğalarının təsiri nəticəsində uşaqlarda dərinin turqoru yüksəlir və əzələ sistemi möhkəmlənir. Termiki faktorun təsiri suyun temperaturunun dəyişməsi nəticəsində meydana gəlir və uşaq orqanizminin qoruyucu və adaptasiya qabiliyyətini yüksəldir.\nSuda olan orqanik duzların təsiri kimyəvi təsir adlanir. Xüsusilə dəniz suyunda vannalar, yay fəslində populyar olan dənizdə çimmək talassoterapiya adlanır. Suyun hərarəti 20-23 dərəcədən aşağı olmamalıdır və başlanğıc 2-3 dəqiqə olmalıdır. Daha sonra isə müddət 5-10 dəqiqəyə qədər artırılmalıdır.\nYuxu orqanların fəaliyyətini bərpa etmək üçün vacib fizioloji prosesdir. Tələb olunan müddətdən çox və ya az yatmaq sağlamlığa mənfi təsir göstərə bilər. Yenidoğulmuş körpə üçün həmin şərt daha vacibdir. Onun düzgün və sağlam qidalanması ilə yanaşı, normal yuxu rejiminə də mütləq əməl olunmalıdır.\nYenidoğulmuş körpə üç aylığınadək 17-19 saat yata bilər. Altı aylıq körpənin sutkada 14-15 saat yatması kifayət edər. Bir yaşınadək uşağın sutkada 11-13 saat yatması yetərlidir. 2-7 yaş arası uşaqlar gecə 10-11 saat yatmalıdır. Tədqiqatlar göstərir ki saat 23:00-da boy hormonunun ifrazı artır. Bu, uşağın böyüyüb boy atması üçün əlverişli vaxtdı.\n11.00-16.00 saatları arasında uşaqlar kölgədə olmalıdır. Günəş vannaları səhər və ya günortadan sonra göstərilən saatların xaricində edilməlidir. Günəşdə qalma müddəti, körpələr üçün 10 dəqiqə, böyük uşaqlar üçün 20 dəqiqəni keçməməlidir. Uşağın başına nazik yay papağı qoyub günəşdən qorumalı və münasib günəş eynəyindən istifadə edilməlidir. Dəniz, qum və beton zəmindən əks olunan günəş şüaları da günəş yanığına səbəb ola bildiyi üçün uşaq geniş çətir altı və ya tam kölgə sahələrdə oynamalıdır, istirahət etməlidir.\nBuludlu havalarda ultrabənövşəyi şüaları buludlardan keçərək dəridə yanığa səbəb ola bilər, bu səbəblə yayın günorta saatlarında hava buludlu olsa da, uşaq açıqda uzun müddət qalmamalıdır.\nƏn təsirli qoruma şapka və geyimlərdir. Günorta saatlarında uşaq geyimdə olmalıdır. Geyimlər pambıqlı və sıx toxunuşlu olmalıdır. Məsaməli parçalardan keçən günəş şüaları yanıq yarada bilər. Yaş geyimlər də günəş şüalarını tez keçirir. Günəş kremindən də istifadə olunmalıdır.\nKörpələrin qəfil ölüm sindromu\nHəyatın ilk ilində nadir hallarda körpələrin qəfil ölüm sindromu baş verə bilər. Lakin bəzi sadə tədbirlər körpənizin yuxusunu maksimum təhlükəsiz edə bilər.\nKörpə uşaqların ölüm səbəbindən biri körpələrin qəfil ölüm sindromu (KQÖS) kimi tanınır. KQÖS ölümlərinin çoxu yuxu ilə əlaqədardır. Bu günədək sindromun səbəbləri dəqiq müəyyən olunmayıb. Lakin bəzi risk amilləri məlumdur:\nYaş. Bu sindroma yalnız 1 yaşa qədər körpələrdə rast gəlinir. Ən böyük risk 2 ayından 4 ayına kimi olan körpələrdə qeyd edilir.\nCins. Oğlanlarda qızlarla müqayisədə qəfil ölüm sindromuna daha tez-tez rast gəlinir.\nVaxt. Körpələrin ölümü əsasən gecə yarıdan səhər saat 6-dək müşahidə olunur.\nPassiv siqaret çəkmə. Siqaret çəkən insanlarla yaşayan uşaqlarda KQÖS daha çox rast gəlinir.\nAşağıdakı tədbirlər KQÖS riskini azalda bilər:\nUşağı yatanda qarın üstə və ya böyür üstə deyil, kürək üstə qoyun. Bu, xüsusilə hələ bel üstə çevrilə bilməyən körpələrə aiddir. Qarın üstə uşağı yalnız oyaq olduqda və böyüklər yanında olduqda qoymaq olar.\nUşaq düz və bərk səthdə yatmalıdır. Ortopedik döşək ən yaxşı seçimdir. Döşəyin üzərinə 4 qatlanmış ədyal qoyun. Bu, kifayətdir.\nUşağın üzü açıq olmalıdır.\nUşağın üstünü yorğanla və ya ədyalla örtükdə, o, nazik olmalı və kənarları döşəyin altına keçməlidir.\nYorğanın əvəzinə yataq torbasından istifadə etmək olar. Belə olduqda körpə ölçüyə uyğun seçilmiş yataq torbasını ayaqları ilə atmaz və başına çəkməz.\nKörpənin çarpayısına artıq əşyalar, yastıq və yumşaq oyuncaqlar qoymayın. Bu, çox vacibdir, çünki uşaq başını yastığa basdırıb boğula bilər.\nUşağı lazım olandan artıq geyindirməyin və bükməyin. Körpənizə bez, bodi, pijama və yataq torbası kifayətdir. Yay vaxtı otağın temperaturu yüksək olan zaman isə daha az geyim lazımdır. Körpənizə yatmaq üçün papaq geyindirməyin, çünki başı açıq olan zaman o, bədəninin temperaturunu daha yaxşı tənzimləyir.\nQış vaxtı yataq otağının hərarətinin 18°C-dən yüksək olmamasına nəzarət edin. Körpənizin əlləri və ayaqları sərin ola bilər. Bu, o demək deyil ki, uşağınız donur. Həddən artıq isti otaqda yatan körpədə bədən hərarətinin yüksəlməsi nəticəsində nəfəsalma dayana bilər. Əgər körpəniz ənsə nahiyyəsindən tərləyirsə, deməli otağın havasının hərarəti çox yüksəkdir. Qızdırıcılardan yalnız beşikləri öncədən isitmək üçün istifadə etməyə icazə verilir. Yuxu zamanı onlara ehtiyac yoxdur.\nUşaq olan otağın havasını tez-tez dəyişdirin. Həmin otaqda siqaret çəkmək, kəskin iyli vasitələrdən istifadə etmək olmaz.\nKörpə 1 yaşınadək öz beşiyində və ya çarpayısında, valideynləri ilə bir otaqda yatmalıdır.\nKörpənizi ən azı 4-6 aya qədər ana südü ilə yedizdirin. Ana südü ilə qidalanan uşaqlarda qəfil ölüm sindromu riski aşağıdır.\nPediatrik praktikada antibiotik inyeksiyaları\nUşaqlarda burun-udlaq və tənəffüs yolları xəstəlikləri (otit, sinusit, faringit, bronxit, pnevmoniya), həmçinin dəri və yumşaq toxumaların infeksiyaları çox rast gəlindiyi üçün antibiotiklərdən geniş istifadə olunur. Bu səbədən antibiotiklərin rasional istifadəsinə xüsusi diqqət yetirilməlidir.\nAntibiotik inyeksiyaları ağrılı olduğundan, körpənin həssas psixikasını zədələyə bilər. Heç kim kiçik bir uşaqdan bu şəkildə müalicə edilməsinə razı olub- olmadığını soruşmur. Beləliklə, uşaq qorxu içində böyüyür, böyüklərə, xüsusən də tibb işçilərinə qarşı inamsız olur. İnyeksiyalar yalnız ağrılı deyil, həm də təhlükəli ola bilər. Belə ki, inyeksiya sonrası infiltratların və abseslərin meydana çıxama, hepatit, QİÇS və s. kimi təhlükəli infeksiyalara yoluxma riski var.\nMüalicənin təsiri dərmanın tətbiq metodundan deyil, fəaliyyət spektrindən və törədicinin xüsusiyyətlərinə uyğunluğundan asılıdır. Məsələn, tənəffüs yolu infeksiyası mikoplazmalar tərəfindən törənərsə, makrolidlərə ehtiyac duyulur və ya betalaktamaz fermentləri istehsal edən mikroflora tərəfindən törənərsə, penisilin, ampisillin və ya oksasillin tabletləri və ya inyeksiyaları təsirli olmayacaq, amoksiklav və ya 2-ci nəsil sefalosporinlər təyin olunmalıdır.\nUşaqlar üçün antibiotiklərin müasir oral (ağızdan verilən formaları) 90-95%-ə qədər sorulma qabiliyyətinə malikdir. Çoxsaylı tədqiqatlar və kliniki təcrübə sübut etmişdir ki, müasir antibiotiklər ağızdan qəbul edildikdə toxumalarda olduqca yüksək dərəcədə konsentrasiya əmələ gətirir. Eyni zamanda, pnevmoniya da daxil olmaqla bir sıra xəstəliklərin müalicəsində tətbiq olunan antibiotiklər yalnız oral formada mövcuddur (məsələn, yeni makrolidlər – azitromisin, roksitromisin və s.) və bütün dünyada uğurla istifadə olunur. İnkişaf etmiş ölkələrinin böyük əksəriyyətində ambulator praktikada inyeksiya şəklində antibiotiklər olduqca nadir hallarda təyin olunur. Ən ağır hallarda mərhələli terapiya prinsipindən istifadə olunur; 2-3 gün ərzində əzələdaxili yeritmədən daha ağrısız olan venadaxili terapiya və vəziyyət sabitləşdikcə, peroral formalar təyin olunur. Beləlikə, stres və lazımsız ağrının qarşısı alınır.\nİmmunoprofilaktika yolxucu xəstəliklərə qarşı müdafiə metodudur. Əhalinin samlağlığı, eləcə də sanitar-epidemioloji salamatlığının qorunması məqsədilə həyata keçirilir. Yolxucu xəstəliklərə qarşı immunitetin yaradılması üçün müxtəlif immunoloji preparatlardan (vaksinlər, anatoksinlər və s.) istifadə olunur. Ölkəmizdə istifadə edilən bütün peyvənd materialları Səhiyyə Nazirliyi Dərman Vasitələrinin Analitik Ekspertiza Mərkəzində müayinədən keçirilir və tam təhlükəsizdir.\nPeyvəndlərin aparılması nəticəsində ölkəmizdə poliomielit xəstəliyi ləğv edilmiş, difteriya,tetanus, göyöskürək, məxmərək xəstəlikləri azalmış, hətta demək olar ki, yox dərəcəsindədir. AAP (America Pediatrik Akademiyasının) məlumatına görə vaksinoprofilaktika nəticəsində hər il dünyada 4,5 milion insan ölümdən xilas olur. Peyvəndlərin aparılması Milli Peyvənd Təqviminə əsasən həyata keçirilir. Peyvənd təqvimi 1994-cü ildə təsdiq edilib. Sonradan təqvimə əlavələr olunub.\nXəstəliklərdən qorunmanın ən effektiv yolu vaksinasiyadır. Hal-hazırda ölkəmizdə hepatit B, vərəm, difteriya, göyöskürək, tetanus, poliomielit, B tip hemofil infeksiya , pnevmokokk, qızılca, parotit, məxmərək xəstəliklərinə qarşı peyvəndlər aparılır. Peyvənd yalnız tam sağlam uşağa vurulur. Bunun üçün öncədən uşaq pediatrı və nevropatoloq tərəfindən müayinə olunmalıdı. Birlikdə verilən qərara əsasən uşaga peyvənd vurulur.\nPeyvəndlərə müvəqqəti əks əks göstərişlər bunlardır:\nKəskin respirator infeksiya (KRİ)\nKəskin respirator infeksiya və kəskin bağırsaq infeksiyası keçirmiş uşaqlara hərarət normaya düşdükdən sonra peyvənd etmək olar. Xroniki xəstəliyi olan uşaqlara peyvəndlər remissiya dövründə vurulur (yəni kliniki və laborator göstəricilər norma daxilində olanda).\nMütləq əks göstərişlər bütün vaksinlər üçün:\nƏvvəlki peyvəndə kəskin reaksiya və ya postvaksinal ağırlaşma\nBirincili immunodefisit vəziyyətlər (immunosupressiya)\nPeyvəndlərin yan təsirləri iki qrupa bölünür: yerli və ümumi\nYerli reaksiyalar peyvənd yerində qızartı, şişkinlik, səpkilər və ağrı hissi ilə özünü biruzə verir. Ümumi reaksiyalar isə hərarətin yüksəlməsi, halsızlıq kimi əsas simptomlarla özünü büruzə verir. Adətən bu reaksiyaların peyvənd vurulduqdan 3 gün müddətində davam etməsi normal sayılır. Ümumiyyətlə peyvəndlərin yan təsirləri barəsində pediatr öncədən valideynləri məlumatlandırmalıdır və 3 gün müddətində yan təsirlər keçməsə, həkimlə əlaqə saxlamalarını bildirməlidi.\nPeyvəndlər uşaqlarımızı ağır, ölümcül hətta bəzən əlilliyə gətirib çıxaran xəstəliklərdən qoruyur. Bəzən valideynlər peyvəndlərin yan təsirlərindən qorxaraq imtina edirlər. Nəzərinizə almaq lazımdır ki, peyvəndlər uşaqlarınızı ağır infeksion xəstəliklərdən və onların fəsadlarından (iflic, sonsuzluq, ensefalit və s.) və ölümdən qoruyur. Son zamanlar bütün dünyada tüğyan edən COVİD-19 virusuna qarşı peyvəndin hazırlanmasını hər kəs səbirsizliklə gözləyir.\nDoğumdan sonra 12 saat ərzində\nHepatit B xəstəliyinə qarşı peyvənd\nVərəm əleyhinə peyvənd\nPoliomielitə qarşı peyvənd\nB tipli hemofil infeksiyaya, difteriya, göyöskürək, tetanus və hepatit B qarşı peyvənd\nPnevmokok infeksiyalarına qarşı peyvənd\nQızılça, parotit və məxmərəyə qarşı peyvənd\nDifteriya, göyöskürək və tetanusa qarşı peyvənd\nDifteriya və tetanus əleyhinə peyvənd\nUşaqlarda EEQ müayinəsi\nElektroensefaloqrafiya (EEQ) müasir nevrologiya və pediatriyada geniş istifadə olunan müayinə metodlarından biridir. Bu müayinənin hansı hallarda və necə aparılmasına nəzər salaq.\nEEQ müayinəsi nədir?\nEEQ beynin işini öyrənmək, fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün əsas müayinə üsuludur. Beyin də daxil olmaqla mərkəzi sinir sisteminin əsas elementləri sinir hüceyrələri – neyronlardır. Onlar elektrik impulslarını keçirmək və yaratmaq qabiliyyətinə malikdirlər. Bu impulslar (beyinin bioelektrik aktivliyi) xüsusi cihaz – elektroensefaloqraf tərəfindən qeyd olunur. Bu, çox həssas üsul olub, baş beyin qabığının və beynin dərin strukturlarının cüzi funksional dəyişkənliyini belə əks etdirir.\nBu müayinə nə vaxt aparılır?\nYuxu pozuntuları: çətin yuxuyagetmə, yuxusuzluq, narahat yuxu, yuxuda gəzmək\nEnurez (yuxuda sidik saxlaya bilməmək)\nQıcolma, epilepsiya (diaqnoz qoyulması, xəstəliyin izlənilməsi, müalicənin effektivliyinin təyin edilməsi)\nDoğuş travmasının, hipoksiyanın nəticələri, psixomotor inkişafın ləngiməsi;\nBeynin iltihabı xəstəlikləri (ensefalit, meningit)\nVegeto-damar distoniyası, huşunu itirmə\nBaş ağrıları, başgicəllənmələr, xroniki yorğunluq\nNitq pozuntuları, nitq inkişafının ləngiməsi, kəkələmə\nDavranış və diqqət pozuntuları, nevrozlar, panik həmlələr\nBeyin qan dövranı pozuntuları;\nUşağın başı təmiz və quru olmalıdır. Uşağa elektrodlar birləşdirilmiş xüsusi papaq-dəbilqə geyindirilir və xüsusi dəliklərdən elktrod geli yeridilir. Prosedur uşağa heç bir narahatlıq vermir və tamamilə təhlükəsizdir. Ancaq hazırlıq prosesi uşağı qorxuda bilər. Bu səbəbdən evdə uşağa "sərgüzəştləri", məsələn güclü və sağlam olmaq üçün başına “sehirli dəbilqə” geyinəcəyi barədə danışmaq məsləhətdir. Böyük uşağa EEQ-nin necə və niyə edildiyini ətraflı izah edin. Erkən yaşlı uşaqlara müayinə adətən yuxu zamanı aparılır.\nTədqiqatın müddəti 25-30 dəqiqədir. Uşağın hazırlanması daha çox vaxt aparır. Müayinənin özü 5-7 dəqiqə çəkir. Müayinə zamanı uşağın sakit davranması, ağlamaması, ac və yorğun olmaması vacibdir.\nEEQ müayinəsini nə zaman etmək olmaz?\nEEQ tamamilə zərərsiz və şüasız bir müayinə üsuludur. Bu müayinə üsulunun aparılmasına heç bir əks-göstəriş yoxdur. Əlbəttə ki, körpədə qızdırma, kəskin bir tənəffüs xəstəliyi və ya yoluxucu xəstəlik, dəri səpgiləri aşkarlandığı təqdirdə klinikaya getməməlisiniz.\nOtit qulağın iltihabi xəstəliyidir. Uşaqlarda ən çox rast gəlinən xəstəliklərdən biri olub, bütün yaşlarda təsadüf edilir, lakin ən çox körpələr bundan əziyyət çəkirlər.\nUsaqlarda otit hansı səbəbdən baş verir?\nİltihabi prosesin yaranma yerinə görə xarici, orta və daxili otit ayırd edilir. Xəstəlik kəskin və xroniki gedişli ola bilər.\nXarici otit və ya xarici qulağın iltihabı infeksiya xarici qulaq keçəcəyinə daxil olduqda inkişaf edir. Bu, qulağı qurdaladıqda və ya qulağı düzgün təmizləmədikdə və ya qulaq kanalında furunkul əmələ gəldikdə baş verə bilər. Bu zaman xarici qulaq keçəcəyi nahiyyəsində dəri qızarır, şişkinlik nəticəsində xarici qulaq keçəcəyi daralır, şəffaf maye axır.\nUşaqlar ən çox orta qulağın iltihabından əziyyət çəkirlər. Bu, uşaqlarda qulağın anatomik xüsusiyyətləri ilə əlaqədardır. Belə ki, burun-udlağı qulaqla birləşdirən eşitmə borusu qısa və geniş olduğundan, hər hansı bir kəskin tənəffüs xəstəliyi zamanı infeksiya asanlıqla qulağa nüfuz edə və iltihaba səbəb ola bilir. Çimərkən qulaq keçəcəyinə düşən su da iltihabı təhrik edə bilər. Uşaqda immunitetın zəif olması da xəstəliyə şərait yaradır.\nUşağın səhv bir şəkildə fınxırması da otitin başlanmasına kömək edir. Buna görə uşağa hər burun keçəcəyində olan seliyi növbə ilə təmizləməyi öyrətmək lazımdır. Körpələrin burun keçəcəkləri hər gun diqqətlə təmizlənməlidir. Körpələr uzanmış vəziyyətdə qaytarırsa, süd burun-udlağa, oradan da eşitmə borusuna daxil ola bilər. Bu da orta qulağın iltihabına gətirib çıxara bilər.\nKəskin orta otit zamanı hansı əlamətlər olur?\nBirincisi və ən başlıcası ağrıdır. Ağrı döyünən xarakterli olub, xüsusən gecələr güclənir. Qulaq önü – traqusa basarkən ağrı artır. Ağrıdan əlavə qulaqda dolğunluq hissi olur, temperatur yüksəlir (bəzən 39-40 dərəcəyə qədər), eşitmə zəifləyir.\nBöyük yaşı uşaqlar qulağının ağrıdığını deyə bilər. Bəs danışa bilməyən çox kiçik uşaqlarda qulaq ağrısını necə bilmək olar?\nKörpənin davranışını çox diqqətlə izləmək lazımdır. Məsələn, körpə narahat olur, ağlayır, başını arxaya atır və ya bulayır, ağrılı qulağını anasının sinəsinə və ya yastığa sıxmağa çalışır, yaxşı yatmır. Körpə döşdən imtina edə bilər – bu, bir siqnal olmalıdır. Belə ki, xəstəliyin ilk əlamətləri qidalanma zamanı dəqiq müəyyən edilə bilər. Körpə döşü əmdikdə ağrı artır, uşaq qışqırır, ayaqlarını bükür, sanki bağırsaq kolikası var. Ancaq körpə ağrılı qulağın üstünə uzanan kimi sakitləşir və döşü əmməyə başlayır. 4 aylıqdan böyük körpələr əlini ağrıyan qulağına apara bilər.\nOrta otit nə ilə ağırlaşa bilər?\nOrta otit irinli formaya keçə bilər. Bu zaman qulaq pərdəsi deşilir və qulaqdan irin axmağa başlayır. Bir qayda olaraq, bu halda körpənin əhvalı yaxşılaşır; temperatur azalır, qulaqdakı ağrı dayanır və ya azalır. Ancaq bu, bərpa demək deyil. İrinli otit təcili tibbi yardım tələb edir, çünki irin beyinə daxil ola bilər. Bu isə çox təhlükəlidir.\nOrta otitin ciddi fəsadlara səbəb olmaması və xroniki bir formaya çevrilməməsi üçün valideynlər çox diqqətli olmalı və xəstəliyin ilk əlamətlərində LOR həkiminə müraciət etməlidirlər. Bir qayda olaraq, vaxtında və düzgün müalicə tam sağalma ilə nəticələnir.\nUşaqlarda bədən hərarətinin yüksəlməsinin əsas səbəbi əksər hallarda müxtəlif virus və ya bakterial infeksiyalar, iltihabi proseslərdir.\nUşaqda temperatur olduqda necə hərəkət etmək lazımdır?\nHər şeydən əvvəl, narahat olmayın və temperaturu aşağı salmağa tələsməyin. Hərarətin yüksəlməsi orqanizmin təbii bir müdafiə reaksiyasıdır. Uşağın immun sistemi qoruyucu maddələrin aktiv sintezinə yalnız 38,5°C-dən yuxarı temperaturlarda başlayır.\nİlk növbədə uşağın ümumi vəziyyətini qiymətləndirməlisiniz. Bu, əlavə tədbirlər üçün məlumatlı bir qərar verməyinizə kömək edəcəkdir. İstilik dərəcəsindən və körpənin yaşından asılı olmayaraq, pediatr tərəfindən dərhal müayinə tələb edən simptomlar var:\n3 aydan kiçik bir körpə üçün 38.0°C, 3 aydan 3 yaşa qədər uşaqlarda 38.0°C-dən yuxarı, 3 yaşdan böyük uşaqlarda 38.5°C-dən yuxarı temperatur;\natipik davranış – yüksək səslə ağlamaq, yuxululuq, iniltilər\ngüclü baş ağrısı\nqan təzyiqinin aşağı düşməsi\ndavamlı qusma və ya ishal\nboğaz və ya qulaq ağrısı\nbaşı sinəyə bükə bilməməyiniz (bu kəskin bir ağlamaya səbəb olur)\nuşaqda yanaşı gedən xroniki xəstəliklərin olması\ntemperatur düşəndə belə uşağın vəziyyətində yaxşılaşma olmaması, temperatur normallaşdıqdan sonra yenidən istiliyin görünməsi\nnadir hallarda sidiyə çıxma, dəri və selikli qişaların quru olması\nİstiliyi nə zaman salmaq lazımdır?\n3 ayından-3 yaşadək uşaqlarda temperatur 38°C-dən, 3 yaşdan böyük uşaqlarda isə 38,6°C-dən aşağı olarsa və eyni zamanda uşaq özünü yaxşı hiss edərsə, temperaturu aşağı salmaq lazım deyil. Aşağıdakı hallarda temperaturun dərəcəsindən asılı olmayaraq müdaxilə tələb olunur:\nTemperaturun dərəcəsindən asılı olmayaraq uşaq özünü yaxşı hiss etmir;\nXroniki somatik xəstəlikləri olan bir uşaqda (ürək, ağ ciyər, beyin və ya sinir sistemi patologiyası);\nƏvvəllər qızdırma fonunda qıcolma tutması olmuşdursa.\nİstiliyi necə salmaq olar?\nUşağı qalın geyindirməməli, üstü örtülməməli, geyimlər nazik və geniş olmalıdır;\nOtaqda temperatur 21-22°C-dən çox olmamalıdır;\nİlıq su ilə bədən yuyulmalı və yaxud da ilıq su (soyuq yox!) ilə silinməlidir. Bədəni spirt və ya sirkə ilə silmək olmaz;\nUşağa bol miqdarda maye və sulu qidalar verilməlıdir.\nEv şəraitində uşaqlarda temperatur yalnız parasetamol və ya ibuprofen tərkibli dərmanlarla aşağı salına bilər. Bu zaman bəzi şərtlərə riayət etmək vacibdir:\nBütün antipiretik dərmanlar yaşa görə deyil, körpənin çəkisinə uyğun təyin olunmalıdır;\nDərman preparatı dərmanın qəbul qaydası üzrə təlimatda göstərilirilən və həkim tərəfindən məsləhət görülən dozadan artıq olmamaqla verilməlidir;\nUşaqlara temperaturu aşağı salan dərman preparatlarını 3 gün dalbadal olmaqla vemək məsləhət görülmür.\nƏgər görülən tədbirlər temperaturu düşürməzsə, bu zaman təcili yardıma, pediatra və yaxud da xəstəxanaya müraciət olunmalıdır.\nSon illərdə bütün dünyada çəki problemi olan uşaqların və yeniyetmələrin sayında sürətli artım müşahidə olunur və bu, həm pediatrların, həm də valideynlərin problemə ciddi yanaşmasını tələb edir.\nUşaqda piylənmə olduğunu necə müəyyənləşdirmək olar?\nUşaqlarda piylənmə uşağın faktiki bədən kütləsinin yaş normativini 15% və daha çox aşmasıdır. Bu zaman bədən kütlə indeksi (bədən çəkisi (kq/boy (m) 2) 30-dan yüksək olur.\nUşaqlarda artıq çəkinin yaranma səbəbləri hansılardır?\nUşaqlarda piylənmənin inkişafında həm genetik, həm də mühit faktorlarının, həyat tərzinin rolu var. İrsi meyil haqqında danışarkən, bədəndəki metabolik proseslərin xüsusiyyətlərinin genetik olaraq ötürülməsi nəzərdə tutulur. Çox vaxt köklük deyil, çox yemək vərdişi və ümumiyyətlə həyat tərzi ötürülür. Genetik meyil xarici amillərin təsiri altında reallaşır.\nDoğuş zamanı bədən kütləsi normadan artıq olan uşaqlar (4 kq-dan artıq) risk qrupuna aiddirlər. Bundan əlavə, piylənmə ciddi patoloji vəziyyətlər və genetik xəstəliklər nəticəsində də inkişaf edə bilər.\nUşaqlarda piylənmənin 90%-i alimentar piylənmədir, yəni həddindən artıq və ya çox kalorili qida qəbulu və aşağı fiziki aktivliyin nəticəsidir. Bu səbəbdən uşaq doğulandan onun qidalanmasına düzgün şəkildə yanaşmaq lazımdır. Körpələrdə piylənmə yüksək kalorili süni süd qarışıqlarının həddindən artıq yedizdirilməsi nəticəsində əmələ gələ bilər. Əz azı ilk altı ay ərzində ana südü ilə qidalanma erkən piylənmənin qarşısını ala bilər.\nUşaqlarda fiziki aktivlik də kifayət qədər deyil. Belə ki, uşaqlar günün çox hissəsini məktəbdə və ev tapşırıqlarını yerinə yetirərkən masa arxasında oturmaqla, kompüter oyunları oynamaqla, televizora, telefona və ya planşetə baxmaqla keçirirlər, yəni kifayət qədər sıx zehni yükə sahib olduqları halda, çox az hərəkət edirlər. Bu da uşaqlarda artıq çəkiyə səbəb olur.\nUşaq məktəbdə, ailədə xroniki stres vəziyyətində və ya sosial təcriddə ola bilər. Bu zaman uşaq müsbət emosiyalar qazanmaq, özünü stresdən qorumaq üçün yollar axtarır. Yemək uşaq üçün sevinc və zövq mənbəyinə çevrilə bilər ki, bu da piylənməyə səbəb olan amilə çevrilir.\nUşaqlarda piylənmə ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər; mədə-bağırsaq sistemi xəstəlikləri (qəbizlik, ishal, xolesistit, pankreatit və s.), ürək-damar sistemi xəstəlikləri (arterial hipertoniya, ürəyin işinin çətinləşməsi), ateroskleroz, endokrin və metabolik patologiyalar (insulinə müqavimət, 2-ci tip şəkərli diabet, cinsi inkişaf pozuntular), sümük-əzələ sistemi və oynaq patologiyaları (artroz, skolioz, yastıpəncəlik) və s. Bundan başqa, uşaqda müxtəlif psixoloji çətinliklər, özgüvən əskikliyi, komplekslər meydana çıxa bilər.\nBədən kütləsi yaş normasının maksimum həddinə yaxınlaşmağa başlayan kimi həkimə müraciət olunmalı və tədbir görülməlidir.\nPiylənmənin müalicəsi zamanı əsas tədbirlər bədən kütləsinin aşağı salınmasına, yanaşı gedən xəstəliklərin müalicə olunmasına, alınan nəticələrin saxlanmasına yönəldilməlidir. Bədən kütləsini azaltmaq üçün uşağın həyat tərzini dəyişdirmək lazımdır, yəni yaşa uyğun qidalanma rasionu və fiziki aktivlik (gimnastika, üzgüçülük və s.) təmin olunmalıdır. Həkimlə birlikdə uşağın gündəlik kalori miqdarı hesablanmalı və valideynlər buna əməl etməlidir. Əvvəlcə, uşağın pəhrizində tərkibində heyvani yağlar və asan həzm olunan karbohidratlar olan qidaları məhdudlaşdırmaq tövsiyə olunur. Şirələrdə çox miqdarda şəkər olduğu üçün pəhrizdə tərəvəzlərə üstünlük verilməlidir. Tərkibində piy və duzun miqdarı çox olduğundan, kolbasa verilməməlidir. Uşaq şirniyyat istəyərsə, əvəzinə quru meyvə vermək daha yaxşıdır. Körpələrə əlavə qida kimi sıyıqlar deyil, tərəvəz püreləri verilməlidir.\nPiylənmə zamanı pediatr və uşaq endokrinoloqu ilə yanaşı genetik, uşaq kardioloqu, uşaq qastroenteroloqu, uşaq ortopedi, neyrocərrah və uşaq psixoloqunun dəstəyi də tələb oluna bilər. Piylənmədən əziyyət çəkən uşaqlara masaj, iqlorefleksoterapiya, hidroterapiya, psixoterapiya göstərişdir.\nUşaqları qurd xəstəliklərindən necə qorumalı?\nHelmintozlar müxtəlif parazit qurdlar – helmintlər tərəfindən törədilən və xüsusilə də uşaqlar arasında geniş yayılmış parazitar xəstəliklərdir. Uşaqlar ən çox 3-12 yaşlarında qurd xəstəliklərinə yoluxurlar. Bu da uşaqların çox vaxt gigiyenik qaydalara riayət etməməsi ilə əlaqədardır. Yoluxma əsasən alimentar yolla (ağızla) – qida, su vasitəsilə, habelə uşaq çirkli əllərini ağzına saldıqda, yaxşı yuyulmamış meyvə-tərəvəz yedikdə baş verir. Bundan başqa, kontakt yolla – məişət əşyaları ilə, it və pişiklərlə oynayarkən də yoluxma mümkündür. Uşaq orqanizmində eyni zamanda bir neçə növ helmint parazitlik edə bilər.\nUşağın hansı parazitə yoluxmasından asılı olaraq simptomlar dəyişkəndir. Birdən-birə çox sayda qurd yumurtası ilə yoluxma baş verərsə, sağlamlıqda əhəmiyyətli pisləşmə müşahidə oluna bilər. Ancaq az sayda qurd yumurtası ilə yoluxma zamanı uşaqda qurd xəstəliyi əlamətləri uzun müddət tamamilə olmaya bilər və ya qeyri-spesifik ola bilər\nUşaqlarda helmintozun ilk əlamətləri:\nqeyri-düzgün temperatur reaksiyası\niştahanın azalması və ya iştahanın yaxşı olmasına baxmayaraq uşağın arıqlaması\nqarında ağrılar, qəbizlik, bəzən ishal, ürəkbulanma, köp\nyuxuda ağız suyunun çox ifrazı, dişlərin qıcanması\nyuxusuzluq, yorğunluq, əzginlik, baş ağrısı, əhvalın pozulması, ağlağanlıq, yaddaşın zəifləməsi\nallergik reaksiyalar (həm ümumi, həm lokal); qaşınma, allergik səpkilər bronxospazm\nHelmintlər bağırsaqlardan vitamin, mikroelement, amin turşularının sorulmasını çətinləşdirərək uşaqda anemiyaya, nitq inkişafının, motor, əqli və fiziki inkişafın geriləməsinə səbəb ola bilər. Qan dövranına daxil olaraq bütün orqan və toxumaları zədələyə bilər. Helmintlər immuniteti zəiflətdiyindən, uşaq tez- tez xəstələnir, infeksion xəstəlıkləri daha ağır keçirir.\nBəzi spesifik helmintoz əlamətlərini də qeyd etmək lazımdır. Məsələn, bizquyruqla yoluxma zamanı (enterobioz) anus ətrafında gecələr dəri qaşınması və qaşınma izləri olacaqdır. Askaridlərə yoluxduqda, ilkin mərhələdə spesifik əlamətlər kimi öskürək, bronxit simptomları və limfa düyünlərinin böyüməsi olacaqdır.\nParazit qurdlara yoluxmanı müəyyən etmək üçün qanın seroloji, immunoloji müayinəsi, nəcisin, enterobiz zamanı perianal büküşlərdən götürülmüş materialın qurd yumurtalarına görə müayinəsi aparılır. Müayinə zamanı parazit qurdun olmasını müəyyən etmək mümkün olmadıqda, təkrar olaraq bir neçə dəfə müayinə aparılmalıdır. Lazım gəldikdə digər müayinə metodları təyin edilə bilər, məsələn, daxili orqanların ultrasəs müayinəsi, rentgenoqrafiya.\nUşaqda helmintoz müəyyən edildikdə digər ailə üzvlərinin də helmintlərə görə müayinə edilməsi və dehelmintizasiyanın aparılması məsləhət görülür. Helmintozlar zamanı yalnız mütəxəssis – pediatr və ya həkim-helmintoloq dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Helmint əleyhinə dərman preparatları olduqca zəhərlidir, buna görə də uşağa zərər verməmək üçün dərman yalnız həkimin təyinatı ilə və dəqiq bir dozada qəbul edilməlidir.\nHelmintozların profilaktikası üçün valideyinlər evin gigiyenasına ciddi nəzarət etməli, uşaqlara gigiyena qaydalarına riayət etməyi öyrətməlidirlər. Mütəmadi olaraq dırnaqların artıq hissələri kəsilməli, hər dəfə ayaqyolundan sonra və yemək qəbulundan əvvəl əllər sabunla yuyulmalı, yataq ağları və alt geyimləri yuyucu məhlullarda qaynadılmalı və ütülənməlidir. Meyvə-tərəvəz məhsulları və xüsusilə də göyərti yaxşı yuyulmalıdır. Ətdən hazırlanmış xörəklər mütləq tam bişirilməlidir.\nVitaminlər (latınca “vita” – həyat) üzvi birləşmələr olub insan qidasının zəruri hissəsidir. Maddələr mübadiləsinin tənzimlənməsində vitaminlərin böyük rolu var.\nVitaminlərin əsas mənbəyi bitki mənşəli qidalardır lakin balıq, ət məhsulları, süd və yumurtada da yetərincə vitaminlər var. Qidalarla orqanizmə lazımi qədər vitamin daxil olmadıqda avitaminoz adlanan vitamin çatışmazlığı yaranır. Vitaminlər iki qrupa bölünür:\nSuda həll olan (C vitamini və B qrup vitaminlər)\nYağda həll olan (A, D, E, K) vitaminləri\nC vitamini maddələr mübadiləsinin bir çox kimyəvi proseslərində iştirak edir. Hormonların sintezində sümük və qığırdaq toxumasının əmələ gəlməsində yaraların sağalmasında zəruri olan C vitamini bitkilərin (itburnu, kələm, çiyələk, turp, bibər, pomidor, portağal, limon, alma və s.) tərkibində daha çox olur. Avitaminoz zamanı sinqa xəstəliyi əmələ gəlir. Zəiflik, yorğunluq, qanaxmalar, xüsusilə dişlərin dibinin qanaması avitaminozun əlamətləridir. C vitamininə gündəlik tələbat 50-78 mq-dır.\nB qrup vitaminlərə bir çox vitaminlər daxildir (B1, B2, B3, B5, B6, B11, B12 və s.). Əsasən bitki və heyvan mənşəli məhsulların tərkibində olur və sinir sisteminin fəaliyyəti üçün zəruridir. B1 (tiamin) vitamininə sutkalıq tələbat 3-4 mq-dır. Buğda, noxud, yumurta sarısında, qaraciyərin tərkibində olur. Avitaminoz, yəni ciddi çatışmazlıq zamanı Beri-Beri xəstəliyi yaranır (yuxusuzluq, polinevritlər, sinir ağrıları, hissiyatın itməsi əlamətləri). B2 (riboflavin) vitamininə sutkalıq tələbat 2-4 mq-dır. Ən cox süd, balıq, tərəvəzlər və s. tərkibində olur və ürək-damar, tənəffüs, endokrin sistemlərinin fəaliyyətinə müsbət təsir göstərir. B2 avitaminozu zamanı ağız və gözün selikli qişaları zədələnir (xeyloz – dil qıpqırmızı olur), saçlar tökülür, ağız bucağı, dodaqlarda çatlar əmələ gəlir. Hemoqlobinin sintezində iştirak etdiyi üçün B2 çatışmazlığı zamanı anemiya əmələ gəlir.\nB3 (niasin) antidermatit amilə sutkalıq tələbat 10 mg–dır. Çatışmazlıq zamanı Xartman xəstəliyi inkişaf edir (pellaqroid fotohəssas dəri, əqli inkişafın və boy artımının geriliyi).\nB5 (pantoten turşusu) təbiətdə geniş yayıldığı üçün çatışmazlığına nadir halda rast gəlinir. B5 ayrıca bağırsaqlardada sintez olunur. Çatışmazlıq zamanı dermatitlər, depiqmentasiya, yorğunluq, ətraflarda gecə ağrıları, tez-tez kəskin respirator xəstəliklər baş verir. Ən çox yumurtada, qara ciyərdə, tərəvəzlərdə, toyuq və mal ətinin tərkibində olur.\nB6 (piridoksin) vitamininə gündəlik tələbat 2-3 mq-dır. Düyü kəpəyi, buğda, maya, qara ciyər, böyrək və s. tərkibində var. B6 çatışmazlığı zamanı saç tökülməsi, dermatit, qicolma, sinir sisteminin fəaliyyəti pozulması baş verir.\nB11 (fol turşusu) qırmızı qan hüceyrələri və sinir toxumasının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Hüceyrə bölünməsi prosesində iştirak edir. Bu səbəbdən dölün sinir sisteminin düzgün formalaşması üçün hamiləliyin ilk trimestrində qəbulu çox vacibdir. Avitaminoz zamanı iştahasızlıq, arıqlama, mədə-bağırsaq problemləri, qlossit, stomatit, hipoxrom, meqaloblast və makrositar anemiya inkişaf edir. Əsasən kahı, ispanaq, banan, qara ciyər, portağalın tərkibində olur.\nB12 (sianokobalamin) vitamininə sutkalıq tələbat 1-3 mkq-dır. Xüsusən qara ciyərin tərkibində çox olur. Avitaminoz zamanı meqaloblast anemiya, atrofik, hipoasid qastrit, periferik neyropatiyalar inkişaf edir.\nVitaminlərin kontrolsuz və yüksək dozada qəbulu müxtəlif kliniki əlamətlərlə özünü büruzə verən orqanizmin intoksikasiyasına gətirib çıxarır. Belə vəziyyət hipervitaminoz adlanır. B qrup vitaminləri parenteral istifadəsi müxtəlif allergik reaksiyalara səbəb ola bilər.\nŞabalov N.P uşaq xəstəlikləri\nBirinci ilin sonunda artıq uşaq ayaqları üstündə dəstəksiz dayanmağa və gəzməyə başlayır. Nəticə olaraq onun gündəlik həyatında sərbəstlik kəskin şəkildə yeksəlir. O, evdə bir otaqdan o birinə qaçır, mənzilin bütün küncünə girir, dolabları açıb oradakı əşyaları qarışdırır, divar kağızlarını cızır, oturacaqlara qalxır və ümumiyyətlə, baxış sahəsinə daxil olan bütün əşyalara yaxınlaşıb toxunur.\nDigər tərəfdən bu fiziki müstəqillik uşağın mənfi reaksiyaları ilə müşayiət olunur. Belə ki, körpə onun hərəkətlərinin yetkin insan tərəfindən idarə edilməsinə qarşı etiraz edir, hətta böyüklərin davranışlarını idarə etmək istəyini irəli sürür, hara və nə vaxt gedəcəyinə, nə geyinəcəyinə və nə oynayacağına özü qərar vermək iddiasında olur. Bir zamanlar çox sakit körpə birdən kaprizli, davranışları isterika ilə dolu uşağa çevrilir. İnkişafın bu mərhələsi inkişaf psixologiyasında “bir yaş böhranı” adlandırılır. Bununla psixi inkişafda körpəlik dövrü bitir və erkən yaş dövrü başlayır. Uşaq hər şeyi müstəqil eləmək istəyir, lakin həyatın əksər məqamlarında hələ bunu edə bilmir və dəstəyə ehtiyacı olur. Böhranın yaranmasının səbəblərindən biri də bundan ibarətdir: istəyir, lakin alınmır və yetkin insanın müdaxiləsinə etiraz bildirir.\nTədqiqatlar göstərir ki 1 yaş böhranı 10-15-ci ayları əhatə edir. Bu zaman uşağın davranışı növbəti əlamətlərlə müşahidə olunur:\nTərbiyə çətinləşir. İnadkarlıq, valideyn tərəfindən diqqətin tələb edilməsi, böyüklərin tələblərinə uymamaq kimi davranışlar özünü göstərir;\nMüsbət və mənfi yeniliklər yaranır. Sərbəstlik cəhdləri yaranır (qida qəbulunda, paltar geyindirəndə), gigeyinik və rejim prosedurlarından imtina edir;\nYetkin tərəfindən olan qiymətləndirməyə (pisləmə, tənqid) qarşı xüsusi həssaslıq – küsəyənlik, narazılıq, böyüyə və əşyalara yönəlmiş aqressiya yaranır;\nQeyri-adi və ziddiyyətli davranış özünü göstərir, yəni kömək istəyib sonra ondan imtina edir;\nKaprizlər kəskin çoxalır.\nBöhran uşaq həyatının bütün sahələrini ehtiva edir. Bacarmasa belə əşyalarla hərəkətləri daha müstəqil etməyə cəhd edir. Məsələn, uşaq qaşığı tuta bilmir, lakin ananın onu yedizdirməyinə etiraz bildirib özü qaşığı götürərək qida qəbul etmək istəyir.\nYetkin insanlarla davranışlarında seçici olurlar. Yad insanlara şübhə və ehtiyatla, ancaq yaxın yetkinlərə tələbkar və aqressiv yanaşa bilərlər. Körpənin özünə qarşı münasibətdə də dəyişiklik görmək olur. Öz müstəqilliyini daha qəti şəkildə qoruyur və sərbəst seçim haqqını tələb edir.\nArtmış bacarıqlarla yanaşı birinci ilin sonunda uşaqda xüsusi psixi keyfiyyət formalaşır. Bir yaşlı uşağın davranışları təkcə qarşısında olan əşyaların təsiri ilə yox, həm də yadına düşın obraz və təsəvvür əsasında idarə olunur. Bu obrazlar “motivləşdirən təsəvvürlər” adlandırılır. Bununla uşaqda böyükdən aslı olmayan istək yaranır. Əgər öncəki dövrlərdə körpənin diqqətini bir oyuncaqdan o birisinə asanlıqla yönləndirmək olurdusa, bir yaşdan sonra bunu etmək alınmayacaq, çünki artıq uşaq həmin əşyanın obrazını yadında saxlayır.\nBeləliklə, 1 yaş böhranı iki əsas səbəbdən baş verir. Birinci səbəb – körpənin fiziki müstəqilliyi artır, lakin hələ də dəstəyə ehtiyacı olur. Bununla belə hərəkətləri heç kəsdən dəstək almadan icra etməyə cəhd göstərir. İkinci səbəb – uşağın davranışları yalnız yetkin insan tərəfindən yox, eyni zamanda onun istəkləri ilə də idarə olunur.\nСмирнова Е.О. Детская психология: Учебник для вузов. 3-е изд., перераб.-СПб.: Питер, 2009.-304 с.\nAnanın səsi yuxuda olan yenidoğulmuş körpəni intensiv terapiya şöbəsindəki səs-küydən qoruya bilər\nYuxunun idrakın, ümumi sağlamlığın və rifahın vacib bir faktoru olması getdikcə daha çox qəbul edilir. Yuxu həm vaxtından əvvəl, həm də vaxtında doğulmuş körpələr üçün son dərəcə vacibdir. Lakin körpələr üçün yuxunun ideal müddəti və keyfiyyəti, yuxu pozuntusunun sinir sisteminin inkişafına necə təsir göstərdiyinin uzunmüddətli nəticələri hələ tam müəyyən edilməyib.\nXəstələnmiş və ya vaxtından əvvəl doğulmuş yenidoğulmuş körpələrə beyin inkişafının kritik dövründə reanimasiya və intensiv terapiya şöbəsində (İTŞ) müalicə və genişləndirilmiş qulluq tələb edilə bilər. ABŞ-da yenidoğulan körpələrin təxminən 10%-nə intensiv terapiya tələb olunur. İntensiv terapiya şöbəsindəki mühit bətndaxili mühitdən çox fərqlidir və bu, uşağın yuxusuna təsir göstərə bilər.\nƏvvəlki tədqiqatlar göstərmişdi ki, neonatal yuxunun kəmiyyət ölçmələri sinir sisteminin inkişafının proqnozlaşdırıcısı ola bilər. Hazırkı tədqiqatın məqsədi İTŞ olan akustik mühitin yenidoğulmuş körpənin yuxusuna təsir edib-etmədiyini və ananın səsinə qulaq asmağın bu təsiri modullaşdıra biləcəyini qiymətləndirmək idi.\nTədqiqatın metodları və gedişi. İTŞ-də olan 47 yenidoğulmuş uşağa 12 saatlıq polisomnoqrafiya aparılmış və alınan nəticələr araşdırmaya daxil edilmişdir. Uşaq kitablarını oxuyan anaların səsi yazılmış və anaların səsləri davamlı olaraq polisomnoqrammanın ilk, ya da ikinci 6 saatında səsləndirilmişdir. Reqressiya modelləri yuxu-oyanıqlıq mərhələlərini, entropiyanı, EEG gücünü və ətraf səs-küyə cavab olaraq səsləndirilmə və səsləndirilmə olmadan oyanma ehtimalını öyrənmək üçün istifadə edilmişdi.\nNəticələr. Nəticələr maraqlı və klinik baxımdan əhəmiyyətlidir. İTŞ-ə yerləşdirilmiş 35 həftəlik hamiləlik dövründə və ya ondan sonra doğulmuş körpələrdə daha erkən doğulmuş körpələrdən fərqli olaraq yuxu və oyanma patternləri müəyyən olunur və bunlar yaş artdıqca anaların səsinə daha çox reaksiya verirlər. Bu, tam müddətə yaxınlaşdıqca yenidoğulmuşların analarının səsinə daha çox cavab verə bilmə ehtimalını artırır. Hər hansı bir verilən polisomnoqramma dövrü ərzində körpənin ananın səsinə məruz qalmaması ilə müqayisədə məruz qalması zamanı yatmaq ehtimalı daha yüksək olmuşdur.\nEyni zamanda, 33-34 həftə arasında doğulan körpələrdən fərqli olaraq ≥35 həftəlik hestasiya yaşında doğulmuş 20 körpədə oyanma nisbətində yaşla əlaqədar artım, ümumi yuxunun azalması, saatda REM yuxu dövrlərinin sayının azalması yalnız 6 saat ananın səsinin təsirinə məruz qaldıqda müşahidə olunmuşdu. Lakin yuxu zamanı ananın səsi həmçinin yeni doğulan körpələri, xüsusilə də ≥35 həftəlik hestasiya yaşında doğulmuş körpələri xəstəxanada olan güclü səs-küydən oyanmadan qoruya bilər.\nMövcud tədqiqatlar ananın səsinin yazılıb səsləndirilməsi zamanı intensiv terapiya şöbəsində olan xəstələri tibb müəssisəsində olan qaçılmaz səs-küyün bəzi təsirlərindən qoruya biləcəyini, ən yüksək səs səviyyəsində oyanma ehtimalını azaltma hesabına izolyasiya edə biləcəyini göstərdi. Həmçınin intensiv terapiya tələb edən yenidoğulmuşlarda yuxunu yaxşılaşdırmaq üçün hazırlanan müdaxilələrin hestasiya yaşına uyğunlaşdırılması tələb oluna bilər.\nRenée A. Shellhaas, Joseph W. Burns, John D.E. Barks, Fauziya Hassan and Ronald D. Chervin\nPediatrics September 2019, 144 (3) e20190288; DOI: https://doi.org/10.1542/peds.2019-0288\nUşaqlarda anadan ayrılma qorxusu\nUşaqlarda anasız qalmaq qorxusu qaçılmazdır. Bu, təbii psixi faktorlarla, ona qayğı göstərən insana bağlılıqla əlaqədardır. Bu, narahatlıq və ağlama şəklində özünü göstərən ayrılıq qorxusudur. Bəzi uşaqlar isterikanı artırır, gecə oyanmaları olur. Qeyd edək ki, bu, normal inkişaf mərhələsidir və təxminən uşağın 8 aylığından başlayır, maksimal intensivliyə 10-18 aylığında çatır, 3 yaşına qədər keçir. Məktəb yaşına çatdıqda, uşaqlar artıq analarının yanında olmadığını sakit qəbul edirlər və qayıdacağını başa düşürlər.\nUşağın reaksiyaları yalnız yaşdan deyil, digər xüsusiyyətlərdən də asılıdır. Bunlar müxtəlif səbəblərlə ağırlaşa bilər:\nTərbiyənin xüsusiyyətləri; narahat və həddən artıq qayğılı yanaşma, uşağa anadan ayrılmadan müsbət təcrübə qazanmağa imkan vermir.\nŞəxsiyyət xüsusiyyətləri; vurulmağa meyilli, qorxaq uşaqlar həmyaşıdlarına nisbətən eyni vəziyyətlərə daha kəskin şəkildə dözə bilirlər .\nİnkişaf pozuntuları; pozuntular səbəbindən yeni bacarıqları öyrənmək, çevik olmaq çətin olur ki, buna görə də hər hansı bir yeni situasiya uşaq üçün kəskin qəbul edilir.\nBəzi uşaqlarda bu cür reaksiyalar xəstəxanaya yerləşdirildikdə, uzun müddətli müalicə və həyat tərzinin könlü dəyişməsini tələb edən bir xəstəlik səbəbindən sonra görünə bilər. Valideynlərin özlərinin hədsiz narahatlığı və həyəcanı, bu səbəbdən uşaqdan ayrılmaq istəməməsi də uşaqda ayrılıq qorxusu yarana bilər.\nBelə çıxır ki, uşaqlardan ayrılmaq nəinki mümkündür, həm də zəruridir?\nBəli, təhlükəsiz ayrılmalar faydalıdır. Bu uşağa fürsət verir ki, öz-özünə oynamağı, digər ailə üzvləri və dostları ilə əlaqələr qurmağı öyrənsin. Bu, uşağa həm də onu öyrədir ki, ana ayrıldıqdan sonra geri qayıdır və bunda qorxulu heç bir şey yoxdur.\nAyrılma həyəcanı ilə mübarizə texnikası\nKörpənizin reaksiyaları yaşa uyğun deyilsə, problemlər yaranır. Məsələn, o, artıq kiçik məktəblidir, amma hələ də anadan ayrıldıqda ağlayır və uzun müddət özünə gələ bilmir, onu dəyişdirmək çətindir, başqa qorxuları var. Ümumi bir narahatlıq fonunda, psixosomatik problemlər (naməlum mənşəli ağrı, aşağı temperatur, dəridə qızartı və ya səpki) belə yarana edə bilər. Yaxud uşaq anadan ayrılmamaq üçün məktəbə/bağçaya getməkdən imtina edir və s. Uşağın davranışında bu əlamətlərdən bir neçəsini müşahidə etsəniz, narahat olmayın. Məhz bu cür həssas uşaqların xüsusi yanaşmaya ehtiyacı var. Onları daha yaxşı hiss etmək üçün bir az artıq səy göstərməlisiniz. Ancaq bu cür narahatlıqlarla mübarizə üçün təsirli üsullar var. Onları sizin diqqətinizə çatdırırıq.\nValideyn davranış modeli\nƏgər uşağınız ayrılma qorxusu davranışa meyillidirsə, bu vəziyyətdə ona düzgün reaksiya verməlisiniz:\nOnun hisslərini diqqətlə və şəfqətlə dinləyin;\nLazımsız duyğuları ifadə etməyin. Sizdən ayrıldığı üçün narahat olarsa, sakit olmağa çalışın. Bu, körpənin özünün düzgün davranışını modelləşdirmək üçün vacibdir;\nDərin nəfəs almaq, 10-a qədər saymaq və ya rahat bir mühitdə oturmaq kimi istirahət texnikalarını sınayın;\nStresli vəziyyətə əvvəlcədən hazırlaşmağa kömək edin, birlikdə strategiyalar hazırlayın. Məsələn, “o, məktəbdə narahatlıq keçirirsə nə etməlidir?” sualına birgə cavab tapın;\nBağlı olduğu insanlardan ayrıla bildiyi üçün övladınızı tərifləyin;\nYalnız nəticəni deyil, uşağınızın cəhdlərini də mükafatlandırın.\nTexnika 1. Sabun köpükləri\nMənimsəmək üçün ilk şey istirahətə yönəlmiş nəfəs texnikalarıdır. Dərin nəfəsalma və nəfəsvermə məşqləri etmək üçün sabun köpükləri idealdır. Nəfəs almağa konsentrasiya olarkən körpənizə böyük bir qabarcıq hazırlayın. Üstəlik, köpüklərin çox görünməsi və fəaliyyətin nizamlılığı onu sakitləşdirəcəkdir.\nTexnika 2. Doldurma qutusu\nSakitləşməyə kömək etmək üçün körpənizlə "sakitləşdirici qutu" hazırlamağa başlayın. Uşağınızın yanında oturun və onu sakitləşdirəcək şeyləri bir qutuya yığın. Hər dəfə narahat olanda qutudan çıxarılan sevdiyi əşyalar onu sakitləşdirməyə kömək edəcəkdir. Qutuya körpənizin bəyəndiyi əşyaları qoya bilərsiniz.\nBu məsləhətlər uşaqlarda anadan ayrılma qorxusunu dəf etməyə yardımçı olacaqdır.\nKörpə (2-6 ay) ilə ünsiyyətin təşkilinə dair tövsiyələr\nYenidoğulnuş dövrdə olduğu kimi, bu inkişaf mərhələsində də böyüklər ünsiyyətin təşkilinə düzgün yanaşmalıdır. İndiyə qədər uşaq və valideyn arasında qarşılıqlı əlaqədə böyüklər təşəbbüskar olmalı idisə, körpəliyin ikinci ayından sonra ünsiyyətdə “ilk addım” uşağın öhdəliyinə verilməlidir. Canlanma kompleksi müşahidə etdiyiniz məqamda bilin ki, bu uşağın ünsiyyət təşəbbüsü sizə yönəldilib və bu zaman siz tərəfdən dəyərləndirilməlidir.\nBəs bunu necə etmək olar? Uşaqla emosional əlaqəyə daxil olduqda aşağıdakı tövsiyələrə əməl etməklə körpənin ünsiyyətdə olan təşəbbüskarlığını inkişaf etdirmək olar:\nFiziki təmasın təmin edilməsi. Adətən iki aylıq uşaqlara onları sığallamaq, barmaqlarını saymaq, ayaq və əllərlərlə yüngül idman etdirmək kimi fiziki təmaslı hərəkətlər körpəyə həzz bəxş edir.\nNəvazişli tonla danışmaq. Mütləq şəkildə uşağın sizə yönələmiş müraciətini dinləyin və danışğı dayandırdıqdan sonra ünsiyyəti siz davam edin.\nTəbəssüm. Uşaq tərəfindən göstərilən bütün davranışları (təbəssüm, ayaq və əllərlə hərəkət, müxtəlif səslər və baxış) qarşılıqlı təbəssümlə müşayiət edin.\nBaxış. Körpənin gözlərinə baxmağa unutmayın və bu göz təmasının uzatmağa çalışın.\nBurada əsas məsələ körpə-valideyn arasında olan ünsiyyət çərçivəsində aktiv və passiv rolların ardıcıllığın təmin edilməsidir. Yani əgər uşaq “danışırsa”, siz izləmə roluna keçməli və körpə “nitqi”ni bitirdikdən sonra özünüz danışmağa başlaya bilərsiniz.\nKörpəni əmizdirərkən qucağınızda saxlayın, hətta butulkadan yedizdirsəniz belə. Uşağa zorla qida vermək yerinə ona ilk olaraq yeməyi dadmaq üçün imkan yaradın. Daddıqdan sonra üzündə olan reaksiyanı izləyin və əmziklə olan butulkanı yaxınlaşdırıb ağzını açmağını gözləyin.\nUşaq ağladıqda və qışqırdıqda onu qucağınıza götürün və sakitləşdirməyə çalışın. Çoxsaylı tədqiqatlar onu göstərir ki, narahatlığı vaxtında aradan qaldırılmış körpələr gələcəkdə daha sakit olurlar.\nHəyatın ilk aylarında uşağı güzgüdə özü ilə tanış edə bilərsiniz. Üçüncü ayında o artıq özünü güzgüdə tanımağa başlayacaq. Bunu onun diqqətlə güzgüdəki təsvirini izləməsi və təbəssümündən görə bilərsiniz.\nÖz təsviri ilə yanaşı ünsiyyət zamanı uşaq yetkin insanların obrazlarını da təsəvvüründə formalaşdırır. Yaxın və uzaq (tərbiyəsində iştirak cəhəddən) böyükləri ayıra bilir. Belə ki, 3-4 aylarında uşaq bütün yetkinlərə maraqla yanaşır, lakin bu diqqətin intensivliyi həmən yetkin insanın uşağa nə qədər yaxın olmasından aslıdır. Ana ilə ünsiyyətdə körpə daha təşəbbüskardır. Ana yaxınlaşan kimi dərhal təbəssüm edir, qığıldayır və babılldayır ki, onun diqqətini cəlb etsin. Tanış olmayan yetkin insanın üzünə isə diqqətlə baxır.\nKörpədə yetkin insanın obrazını tam formalaşdırmaq üçün körpə ilə ünsiyyətdə olmaq lazımdır. Ünsiyyətin müxtəlifliyi yetkin insanın uşaqda olan təsvirini daha bütöv edir. Bunun üçün körpəlik dövründə uşağa müxtəlif insanlarla ünsiyyət təşkil etmək lazımdır. Bilmək lazımdır ki, körpəlik dövründə müxtəlif insanlarla ünsiyyətdə olan uşağın gələcək inkişafında qorxular, xüsusilə anadan ayrılma qorxusu ilə qarşılaşma ehtimalı çox aşağıdır. Nəticə etibarilə gələcəkdə bağça mühitinə daha tez uyğunlaşırlar.\nDostlarınızı, müxtəlif yaş kateqoriyasından olan uşaqları körpə ilə ünsiyyətdə olmağa icazə verin. Onun ətraf insanlarla ünsiyyət təşəbbüslərini dəyərləndirin. Bu, həm də gələcəkdə uşağın ünsiyyətli olmağına kömək edəcək.\nKörpəyə müraciət etdiyiniz zaman nitqinizdə onun çıxardığı səsləri istifadə etməyi unutmayın!\nUsaqlar bizdən öyrənir\nUşaqların erkən yaşlarda valideynlərindən öyrəndikləri və onların şəxsiyyətini formalaşdıran “beşlik” var:\nKiçik yaşlı uşaqların öyrənəcəkləri ilk dərslərdən biri səliqəli və təmiz olmalarıdır. Bu davranış instiktiv olaraq yaşamaq və sağlamlıq ilə əlaqəli vacib bir amildir. Təmiz mühit bizə sağlamlıq və ruhi rahatlıq verir. Təmiz və səliqəli evdə yaşayan uşaqlar öz əşyalarına qulluq edirlər. Bu vərdiş yarandıqdan sonra bunu onlara həmişə xatırlatmaq lazım olmur.\nTədqiqatlar göstərir ki, aqressiv insanların çoxu uşaqlıqda fiziki və ya psixoloji zorakılığa məruz qalıblar. Bu, onların həyatında neqativ iz buraxıb. Unutmayın ki, zorakılıq müxtəlif formada ola bilər: evdə qışqırıq, təhqir, nifrət dolu sözlər eşidən uşaqda da kobudluq yaranır.\nMüsbət və ya mənfi fikirli olmaq\nMütəxəssislərin təhlilinə əsasən 4-7 yaşlılar arasında bədbəxt olduqlarını deyən və depressiyadan əziyyət çəkən uşaqlar, gördükləri, eşitdikləri ifadə və davranışları təkrarlayan uşaqlardır. Uşaqlarda yaxşı psixi sağlamlıq üçün səsələndirdiyimiz fikirlərin və münasibətimizin müsbət çalarlı olması vacibdir. “Biz bədbəxtik”, “vaxtımızı pis keçiririk” və s. kimi ifadələr eşidən uşaq böyüdükdə özünə inamsız, depressiv şəxs kimi yetişir.\nİşə və təhsilə sevgi\nHəyatda uğur qazanmağın sirri təhsilə və işə olan sevgidir. Uşaqlar valideynlərinin evdə boşuna gəzdiyini gördükdə, başqasını aldadaraq asan yolla pul qazanmaqdan əyləncəli şəkildə danışan valideyni eşitdikdə, onlara yetkin yaşda məsuliyyəti öz üzərlərinə götürmək çətin olacaq. Uşaqlar valideynlərin kitab oxuduqlarını seyr etsələr, onları təqlid etmək ehtiyacı hiss edəcək, oxumaq üçün kitab almalarını xahiş edəcəklər. Lakin televizorun bütün günü açıq olduğu evlərdə uşaqlar öyrənmədə passiv olmağa meyilli olurlar.\nÇox vaxt uşaqlarımıza qarşı əsəbilik və onaları həddindən artıq qorumaq bizim onlara müəyyən dərəcədə etibarsızlıq və qorxu aşılamağımıza səbəb olur. Əgər biz böyüklər həmişə onları təhlükələrdən və mümkün problemlərdən xəbərdar etsək, övladlarımız həyatda istənilən vəziyyətlə qarşılaşdıqda şübhəsiz ki, qorxu hiss edəcəklər. Qorxunun bir növü də gecə qaranlıq qorxularıdır. Uşağı qorxutmaq üçün deyilən fikirlər onun həyatında iz buraxır.\nÖvladlarımızın fiziki və psixi sağlam böyüməsi xeyli dərəcədə bizim onlara göstərdiyimizin münasibətdən asılıdır. Odur ki, daim uşaqlarla olan münasibətimizə fikir verməliyik.\nQorxu təhlükəli amillərin təsirinə cavab olaraq yaranan, özünüqoruma instinktinə əsaslanan bir hissdir. Uşaqlarda qorxuların spesifik xüsusiyyəti budur ki, bu qorxular birbaşa təhlükə ilə əlaqəli deyil. Uşaqlarda qorxular əsasən yaxın insanlardan aldıqları məlumatlar və bu məlumatları öz təsəvvür və təxəyyüllərində canlandırmaqdan yaranır.\nUşaqlıq qorxularının səbəbləri\nUşaqlıq qorxularının ən əsas səbəbi yaşanan travmatik vəziyyətdir. Məsələn, bir uşağı it dişləyirsə, gələcəkdə itlərdən qorxması ehtimalı yüksəkdir. Valideynlər körpəni nağıl personajları ilə qorxudaraq, öz məqsədlərinə çatmağa çalışırlarsa, uşaq tək və ya qaranlıqda qalmaqdan qorxa bilər. Valideynlər tez-tez belə ifadələrlə işlədir: “Ehtiyatlı ol, yıxılarsan, ayağını sındırarsan." Bu cür ifadələrdən uşaq yalnız ikinci hissəni qavrayır. Hələ də nə üçün xəbərdar edildiyini tam başa düşməyərək uşaq davamlı qorxulara çevrilə bilən narahatlıq hissi ilə dolur. Ailədə müxtəlif konfliktlər və müzakirə olunan hadisələr uşaqların diqqətindən kənarda qalmır, bu da qorxu hissinə əsas yaradır.\nUşaq qorxularının əsasında müxtəlif səbəblər dura bilər:\nHəddən artıq qayğı. Uşaqlar bəzən valideynləri tərəfindən həddindən artıq nəzarətə məruz qalırlar, davamlı olaraq hər yerdə onları təhlükə gözlədiyini eşidirlər. Bu, uşaqları özünəinamsız və qorxaq edir. Ümumiyyətlə müasir dövrdə böyük şəhərlərdə intensiv, streslə dolu həyat tərzi uşaqların psixikasına təsir edərək onu daha da həssas edir.\nQayğının az olması. Valideynlər həddindən artıq iş yükü səbəbindən uşaqlarla çox az ünsiyyətdə olurlar. Bu boşluğu kompüter oyunları və televiziya proqramları əvəz edir. Buna görə uşaqla hər gün ən azı bir neçə saat faydalı ünsiyyət qurmaq, birgə gəzintiyə çıxmaq, oynamaq və maraqlı məqamları müzakirə etmək lazımdır.\nFiziki fəaliyyətin az olması. Kifayət qədər fiziki aktivliyin olmaması da qorxuya səbəb ola bilər.\nValideynin uşağa qarşı aqressiv münasibəti. Ailədə ana və ya ata lider mövqe tutursa və tez-tez digər ailə üzvlərinə qarşı aqressiv davranırsa uşaqda qorxuların yaranması demək olar ki, qaçılmazdır. Uşaq valideyni onu təhlükədən qoruyan bir obyekt olaraq qəbul etmir. Belə olduqda uşaq özünü təhlükəsizlikdə hissi etmir və onda qorxu yaranır.\nAilədə qeyri-sabit atmosfer. Ailədəki qeyri-sabit emosional vəziyyət, ailə üzvləri arasında tez-tez yaşanan qalmaqallar, qarşılıqlı anlaşma və dəstəyin olmaması uşağın ailədə yaşadığı xroniki narahatlığa səbəb olur. Zamanla bu qorxulara səbəb ola bilər.\nUşaqda psixoloji və psixi pozuntuların olması. Qorxu səbəblərindən biri də uşaqda nevrozun olmasıdır. Bu vəziyyət mütləq mütəxəssis tərəfindən müalicə olunmalıdır.\nQorxuları üç növə ayırmaq olar:\nUşaq bu qorxuları müəyyən şəraitdə yaşayır, bu da panikaya səbəb ola bilər. Məsələn, yüksəkliklərdən, açıq sahələrdən, geniş kütlə toplanan yerlərdən və s.\nBelə qorxuların olması uşağın psixikasında ciddi problemlərin olduğunu göstərir. Onların səbəbini tapmaq və məntiqli izah etmək mümkün deyil. Məsələn, bir uşaq müəyyən bir oyuncaq ilə oynamaqdan, müəyyən paltar geyinməkdən, çətir açmaqdan və s. qorxur. Ancaq körpənizdə belə bir qorxu hissi müşahidə etsəniz, dərhal narahat olmamalı, səbəbini tapmağa çalışmalısınız. Bəlkə də obyektiv səbəblərə görə müəyyən bir oyuncaq ilə oynamaq istəmir. Məsələn, o, bu oyuncaq ilə oynayanda yıxılıb və bu oyuncaq onda ağrı ilə assosiasiya olunur.\nYüksək əhəmiyətli qorxular\nBu qorxular uşağın xəyalının məhsuludur. Buna 90% hallarda rast gəlinir. Əvvəlcə bu cür qorxular həyatdakı müəyyən bir vəziyyəti ilə əlaqələndirilir. Lakin sonra uşağın düşüncələrini o qədər zəbt edir ki, o başqa heç nə barəsində düşünə bilmir. Məsələn, uşaqların xəyalında qaranlıq qorxusu əcaib məxluqlarla assosiasiya olunur.\nYaşla əlaqəli uşaqlıq qorxuları\nPsixoloqlar müəyyən bir yaş dövründə ortaya çıxan, düzgün inkişaf zamanı yox olan qorxuları, normaya uyğun hesab edirlər:\n0-6 ay – ananın olmaması və ya onun əhvalındakı dəyişikliklər, qəfil hərəkətlər və yüksək səslər;\n7-12 ay – yüksək səslər, uşağın ilk dəfə gördüyü insanlar, məkanın dəyişməsi, hündürlük;\n1-2 yaş – yüksək səslər, valideynlərdən ayrılmaq, pis xəyallar, yad insanlar, zədə almaq, emosional və fiziki funksiyalar üzərində nəzarəti itirmək;\n2-2,5 yaş – valideynlərini itirmək qorxusu, eyni yaşda tanımadığı uşaqlar, zərb səsləri, mühitdəki dəyişikliklər, təbiət təzahürləri - ildırım, şimşək, yağış;\n2-3 il – böyük, tanış olmayan, "özündə təhlükə daşıyan" əşyalar (məsələn, paltaryuyan maşın), adi həyat tərzində dəyişiklik, fövqəladə hadisələr (ölüm, boşanma və s.), adət edilmiş əşyaların yerlərinin dəyişməsi;\n3-5 il – ölüm (həyatın sonsuz olmadığını başa düşürlər), kabuslar, təbii fəlakətlər, xəstəliklər və cərrahiyyə əməliyyatları, heyvanlar;\n6-7 yaş – nağıl personajları (ifritələr, ruhlar), itirmək qorxusu (ana və atanı itirmək və ya itkin düşmək), tənhalıq, məktəblə əlaqəli qorxular, valideynlərin məktəbdəki gözləntilərinə cavab verə bilməmək, fiziki zorakılıq;\n7-8 il – qaranlıq, dəhşətli yerlər (zirzəmi, gizli yerlər), təbii və digər fəlakətlər, yaxınların diqqət və sevgisini itirmək, məktəbə gecikmək, məktəbdən və ya evdən qovulmaq, fiziki cəza, sinif yoldaşları tərəfindən qəbul olunmamaq;\n8-9 yaş – oyunlarda, məktəbdə özünü doğrultmamaq, yalan və ya arzuolunmaz davranışa yol vermək, fiziki zorakılıq qorxusu, valideynləri itirmək, valideynlərlə mübahisə;\n9-11 yaş – məktəbdə və ya idmanda uğur qazana bilməmək, xəstəliklər, heyvanlar, hündürlük, təhlükli insanlar (narkomanlar, xuliqanlar, sərxoşlar və s.);\n11-13 yaş – məğlubiyyət, öz görünüşü və cəlbediciliyi, xəstəlik və ölüm, cinsi istismar, böyüklərdən gələn tənqid, özünü doğrulda bilməmək, şəxsi əşyaların itirmək.\nUşağımıza necə kömək edə bilərik?\nAradan qaldırılmayan qorxular həmyaşıdlarla ünsiyyət qura bilməmək, aqressivlik, sosial uyğunlaşmanın olmaması, nevroz və komplekslər kimi mənfi nəticələrə səbəb ola bilər. Uşağa kömək etməyin ilk addımı qorxunu müəyyənləşdirməkdir. Valideyn uşağın qorxuları barədə çox yumşaq, rahatlıqla, heç birinin üzərinə diqqət yönəltməyərək soruşa bilər. Qorxu hallarını müəyyən etdiyiniz zaman, sakit reaksiya verin, çünki uşaq sizin emosional vəziyyətinizi oxuyur. Qorxu anında uşadan hansı orqanının narahatlıq keçirdiniyini soruşun, daha sonra birlikdə rahat və dərindən nəfəs alın, narahatlıq keçirən bədən üzvlərinin necə sakitləşdiyini təsəvvürünüzdə canlandırın.\nKörpəni qucaqlayın, fiziki olaraq onu necə qoruduğunuzu hiss etdirin. Toxunma təması həmişə qorxu və stresi rahatlaşdıran ən təsirli vasitədir. Başqa bir effektiv metod körpə ilə birlikdə qorxu haqqında nağıl yazmaqdır. Nağılın sonu əsas qəhramanın bu qorxu üzərində qələbəsi ilə bitməlidir.\nQorxunun rəsmini çəkmək də maraqlı və faydalı bir fəaliyyətdir. Rəsm çəkən zaman söhbət aparın, uşaqdan qorxusu barədə soruşun və həll yollarını axtarmağı təklif edin. Sonda qorxunun rəsmini yandıraraq uşaqğa izahla təlqin edirsiz ki, qoru artıq məhv oldu və onu bir daha narahat etməyəcək.\nBundan başqa, səhnələşdirmə və ya oyun qorxularla mübarizədə çox yaxşı təsir göstərir. Bu metod əsasən qrup şəklində tətbiq olunur. Belə ki, uşaqlar qorxuları haqqında hekayələr hazırlayır və bu onu rollu oyunlar vasitəsilə canlandırırlar. Əlbəttə ki, sonra qorxu üzərində qələbə çalınır.\nBütün bunlar faydasızdırsa və uşağın qorxuları hələ də davam edirsə, mütləq psixoloqa müraciət etmək lazımdır.\nHamiləlik dövründə körpəmizlə yaradacağımız bağ haqqında xəyal qururuq. Sonra uşaq dünyaya gəlir və ilk dəfə onu qucağa alırıq. Bəzən sevgi ilə dolu xəyal köpüyümüz çox tez dağılır. Sakitləşdirməyə çalışdığımız körpəmizin davamlı ağlaması qarşısında aciz qalırıq. Körpəni qarın sancıları və köpün narahat etdiyini də bəzən gec başa düşürük. Tədricən bu ağlamaların, bu səslərin hər birinin öz mənası olduğunu və müəyyən ehtiyacı bildirdiyini anlayırıq. Bir qışqırıqda onun ac olduğunu, digərində bağırsaq qazının sancı verdiyini ayıra bilirik. Beləliklə, hər biri fiziki həssaslığı və ehtiyacı ifadə edən beş fərqli səsi ayırd edə bilərik: aclıq, yuxu, narahatlıq, bağırsaq qazı, gəyirmək ehtiyacı. Bu səslər, ağlamalar bütün uşaqlarda eynidir. Tədqiqatlar göstərir ki, ehtiyacdan yaranan narahatlıq aradan qaldırılmasa uşağın gərginliyi artır və həqiqətən ağlamağa başlayır.\nYalnız ilk aylarda deyil, sonrakı dövrlərdə də uşaqla mənəvi bağların qurulması vacibdir. Valideynlərin “kapriz” adlandırdıqları reaksiyaların çoxu əslində valideyn və uşaq tərəfindən informasiyanı emal etmə qabiliyyətilə əlaqəlidir. Qəzəb reaksiyası 3 qrupda təsnif olunur:\ntaktil, vizual, audial.\nBu qrupların hər biri üçün xüsusi bir qəzəb tərzi müşahidə edilmişdir.\nTaktil (toxunma) tərzdə qəzəb keçirən uşaqlar özlərini yerə atır və fiziki təzahürlərlə qəzəblərini göstərirlər.\nVizual (görmə) qəzəb tərzində uşaqlar qəzəblərini çox kəskin şəkildə ifadə edərək,\ngüclü mimika ilə müşayiət olunan göz yaşları tökürlər.\nAudial (eşitmə) qəzəb tərzində uşaqlar çox bərkdən, səslə qışqırırılar.\nAğlama krizi o zaman normal qarşılanır ki, uşaq təxminən 1-4 yaşlarında olsun. Bu zaman özünə və yanındakılara xəsarət verməsin, iki ağlama krizi arasındakı vaxtda ruh halı normal olsun. Digər hallarda mütəxəssis yardımı almaq yaxşı olar.\nAğlama krizi zamanı böyüklər nə etməlidir?\nSakitliyinizi qorumağa çalışın;\nUşağın ehtiyaclarının nə olduğunu anlamağa çalışın (yuxuludurmu, yorğundurmu, acdırmı və s.);\nƏgər yuxarıda qeyd olunduğu kimi bir ehtiyacı yoxdursa, uşağın ağlaması bitənə qədər gözləyin. Bu zaman sakitləşdirməyə çalışmaq işə yaramayacaq. Ona görə siz sakitcə gözləyin;\nƏgər uşaq istədiyi bir şeyi vermirsiz deyə ağlayırsa, susdurmaq üçün istədiyini versəniz, ağlama krizini təkrarlama ehtimalını artırırsınız;\n“Yox” deməzdən əvvəl fikirləşin, qarşılana bilən bir istəkdirsə onu həyata keçirin, ya da “yox” dedinizsə fikrinizdən dönməməyə çalışın;\nAğlaması bitdiyində onu qucaqlayın, sevginizi göstərin;\nAğladı deyə onu cəzalandırmayın. Ona diqqət verdiyinizi hiss etsin ki, diqqət çəkmək üçün ağlamağa ehtiyac duymasın.\nUşaqlarda bu cür davranışlar normaldır. Uşağın ağlamasından narahat olmazdan öncə buna əsas verən səbəbin nə olduğuna, sizin bu davranışa necə reaksiya verəcəyinizə və bunun öhdəsindən necə gələcəyinizə diqqət edin. Bizim vəzifəmiz uşağın emosional həyatının zənginliyini qiymətləndirmək və onun çiçəklənməsinə kömək etməkdir.\nUşaqlarda pis vərdişlər və onları aradan qaldırmağın yolları\nUşaqlarda tez-tez xoşagəlməz vərdişləri müşahidə edirik. Onlardan ən çox rast gəlinənləri dırnaq yemək, barmaq sormaq, burun qurdalamaq, saçları barmağa dolamaq, qulağı ilə oynamaq, alt dodağını çeynəmək, barmaqlardan səs çıxarmaq, tüklərini yolmaq və s.\nUşaqlarda pis vərdişlərin əmələgəlmə səbəbləri\nUşağın psixikası çox plastikdir və müxtəlif təsirlərə çox həssasdır. Ətrafındakı hər hansı bir narahatlıq və ya dəyişiklik uşağın davranışına təsir edə bilər. Uşaqlarda pis vərdişlərin yaranmasının əsas səbəbləri bunlardır:\nHəddindən artıq emosional gərginlik\nDepressiya, pis əhval- ruhiyyə\nStresli vəziyyətlər (ailədaxili münaqişə, sevdiyi insandan ayrılma, xəstəlik və s.);\nValideyn-uşaq münasibətlərində disharmoniya (valideynlər tərəfindən diqqətin az olması və emosional soyuqluq, həddindən artıq ciddiyyət, tərbiyə prosesində qeyri- stabillik)\nHəmyaşıdları ilə münasibətdə problemlər\nValideynin pis adətlərinin olması\nPis vərdişləri aradan qaldırmaq yolları\nUşaq çox vaxt vərdişlərindən imtina etmək istəmir və valideynlərin onu çəkindirmək cəhdlərinə müqavimət göstərir. Buna görə böyüklər səbirli olmalıdır. İlk növbədə pis vərdişin səbəbini müəyyənləşdirmək və aradan qaldırmaq lazımdır.\nUşaqlarda pis adətlə mübarizə üsulları müxtəlifdir. Ən sadə məsləhət - uşağınıza mümkün qədər çox diqqət və vaxt ayırın. Valideynin məhəbbətini hiss etmək uşaqda özünəinam hissi yaradır. Pis vərdişlərin tərgidilməsində ailədə qarşılıqlı münasibətlərin normallaşmasının çox önəmi var. Uşaq ailənin bir üzvü olduğunu, həm də sevilən bir üzvü olduğunu hiss etməlidir.\nUşağa evdə, küçədə, məktəbdə özünü necə aparmağı, bir sözlə, elementar davranış qaydalarını öyrətmək lazımdır. Ona başa salın ki, pis adət nədir və onu nə üçün etməməliyik. Uşaq bilməlidir ki, dırnaq yemək, barmaq sormaq, burun qurdalamaq dodağı çeynəmək xəstəliklərə səbəb ola bilər. Müxtəlif üsullarla uşaqda pis adətə qarşı ikrah yaratmağa çalışın.\nUşaqda pis adətlərin yaranmasının bir səbəbi də valideynin özündə pis adətlərin olmasıdır. Bu halda özünüzdən başlamalısınız.\nPis vərdişlə birbaşa mübarizə aparmayın, uşağı danlamayın, utandırmayın, uşağın diqqətini vərdişinə yönəltməyin. Əksinə, diqqətini maraqlı bir şeyə yönəltməyə, alternativ həll yollarını tapmağa çalışın.\nUşaq barmağını sorursa, nə etməli?\nKiçik uşaqlar (iki və ya üç yaşa qədər) barmaqlarını tez-tez əmirlər. Bu, bir növ yuxugətirici və sakitləşdirici kimi təsir edir. Uşağın ehtiyacı olarsa, ona dəstək olun, sakitləşdirməyə çalışın. Yuxuya getməzdən bir-iki saat əvvəl aktiv oyunları istisna edin, körpəni çimizdirin, rahatlaşdırıcı masaj edin, nağıl oxuyun. Uşağın əlindən tutmaq və ya barmaqlarına vurmaq lazım deyil. Bu, problemi daha da dərinləşdirəcək.\nUşaq dırnaqlarını yeyirsə, nə etməli?\nBu, ən çox məktəbəqədər və məktəb yaşlı uşaqlarda, xüsusilə özünəinamı aşağı olan, emosional uşaqlarda rast gəlinir. Dırnaqlarını dişləyrək uşaq daxilindəki aqressiyanı, gərginliyi, qıcıqlanmanı azaltmağa cəhd edə və ya bundan sadəcə zövq ala bilər. Övladınızın həyəcan və narahatlığının səbəblərini aydınlaşdırmağa çalışın və onları dəf etməkdə yardım edin. Əgər dırnaqlarını dişləyrək uşaq qəzəbini söndürməyə çalışırsa, bunu başqa yolla, məsələn, kağızları cırmaqla və ya yastığı döyəcləməklə edə biləcəyini söyləyin. Uşağın həddindən artıq dərəcədə intellektual fəaliyyətə qapılmamasına da nəzarət edin.\nƏgər uşaq sadəcə darıxdığından dırnaqlarını yeyirsə, ona rəsm, modelləşdirmə, tapmaca kimi alternativ məşğuliyyətlər təklif etmək, hərəkət prosesində uşağın barmaqlarını məşğul etmək olar. Böyük uşaqlara, xüsusən də qızlara, öz nümunənizdə dırnaqlara qulluq etmək, vaxtında kəsmək və təmiz saxlamaq öyrədilməlidir.\nPis vərdişlər çox vaxt zərərsiz olub, tez bir zamanda yox olurlar. Lakin davamlı pis vərdişlər artıq psixoloq və ya nevroloqa müraciət etmək üçün bir səbəbdir. Valideynlər vaxtında tədbir görsələr, arzuolunmaz davranışları daha tez və ağrısız aradan qaldırmaq olar.\nYenidoğulmuş uşağın (0- 2 ay) psixi inkişafı\nYetkin insanla qarşılıqlı münasibətin xüsusiyyətləri\nİnkişafın bu dövründə uşaq, demək olar ki, bütün təlabatlarını yetkin insanın (ana-ata) vasitəçiliyi ilə ödəyir. Uşaq özünü narahat hiss etdikdə, yemək istəyəndə bu barədə siqnal verir (ağlayır) və böyüklər bu narahatlığın səbəbini aradan qaldırır.\nLakin bilmək lazımdır ki, uşaq bu siqnalı xüsusi olaraq hansısa adamlara yox, ümumi ətrafa verir. Təlabatları ödənildikdə sakitləşir və qarşılıqlı ünsiyyəti davam etdirmir. İnkişafın bu mərhələsində uşaq və böyük arasında ünsiyyət hələ yoxdur.\n2-3-cü həftə uşağın oyaq olma vaxtının artması ilə xarakterizə olunur. Bu zaman uşağın sizin üzünüzə yönəlmiş baxışını izləmək olar. Təxminən bu dövrlərdə uşaq səsə reaksiya verməyə başlayır. Belə ki, səsli əşyanın (zəng, açar) səsinə bir anlıq donur və sonra səsin mənbəyini gözləri ilə axtarmağa cəhd edir.\nUşaq gözünüzə baxır. Bu, ünsiyyətin ilkin yaranması haqqında sizə məlumat verə bilər. Uşaqla dünyaya gəldiyi ilk gündən danışılmasa, qarşılıqlı münasibət yalnız fiziolojı ehtiyacları ödəməklə məhdudlaşsa, onda bu baxış (ünsiyyətin ilk komponenti) və əşyaları izləmə gec formalaşır.\nDüzgün tərbiyə zamanı birinci ayın sonunda uşaq ona müraciət olduqda nəinki “donub” qalır, böyüyün gözünə baxır və təbəssüm edir. Qeyd etmək lazımdır ki, təbəssüm psixi inkişafın vacib məqamlarından biridir. Uşaq doğulandan sonra onun üzündə müxtləlif mimikalara (üz cizgilərinin ani vaxtda dəyişməsi) və təbəssümə rast gəlmək olur. Lakin bu təbəssüm ümumi ətrafa yönəlir və çox vaxt uşağın gözləri bağlı olur. Belə təbəssümü “fizioloji” adlandırırlar. Lakin böyüyün müraciəti əsnasında uşaq tərəfindən verilən təbəssüm (bu zaman uşağın baxışının böyüyün gözünə yönəlmisi şərtdir) “sosial” təbəssüm adlanır.\nBeləliklə, yenidoğulmuş uşaqda normal psixi inkişaf diqqətin insanlara və əşyalara yönəlməsi ilə xarakterizə olunur. Bu dövr həm də uşaq və böyük arasında olan ünsiyyətə hazırlıq mərhələsi hesab olunur.\nYenidoğulmuş (0-2 ay) uşaqların psixoloji dəyərləndirilməsi: canlanma kompleksi\nValideyn tərəfindən mütəxəssislərə övladları ilə bağlı müraciətlərin böyük qismi uşaqların inkişafının normaya uyğun olub-olmamadığını aydınlaşdırmaq məqsədi daşıyır. Bundan əlavə, hər bir mütəxəssis uşağı müayinə edərkən onun inkişaf normativlərinə uyğun olmasını dəyərləndirməlidir. Yenidoğulmuş uşaqların fizioloji parameterlərini (çəki, boy, başın ölçüsü və s.) obyektiv ölçmək üçün cihazlar mövcuddur. Əlavə olaraq, bunun üçün xüsusi normativ cədvəllər var. Ölçülmüş vahidi bu cədvəldə olan rəqəmələrlə müqayisə etmək olar. Bəs psixoloq mütəxəssis tərəfindən bu yaş dövründə (0-2 ay) psixoloji dəyərləndirmə hansı meyarlara əsasən edilə bilər? Axı uşaq bu dövrdə heç danışmır. Bunun üçün canlanma kompleksi var ki, bu yaş dövründə normal inkişafın əsas göstəricisidir. Bu kompleks uşağın ətrafda olan insanlarla ünsiyyət vasitəsidir.\nDünyaya gəldikdən sonra dörd həftədən altı həftəyə qədər uşaqda bu halları müşahidə etmək olar: o artıq ananın dəstəyi ilə yetkin insanı əşyalardan ayıra bilir, müxtəlif ünsiyyət bacarıqlarını istifadə etməyə başlayır. Gözləri ilə inamlı şəkildə böyüyü axtarır, onun addımlarına, səsinə reaksiya verir, uzaq məsafədən onu görür. Ananın üzünə diqqətlə baxır, onun müraciətinə oyanıq reaksiya verir, səsinə diqqətlə qulaq asır, ayaq və əlləri ilə hərəkət edir.\nYuxarıda sadalananlar körpənin 2,5 ayında canlanma kompleksinin formalaşması ilə davam edir. Ananın körpəyə tərəf əyiləndə, o, gülümsəməyə başlayır, səslə reaksiya verir, məqsədyönlü olaraq gözlərə baxır və sadə əl-ayaq hərəkətlərini (yuxara-aşağı) yerinə yetirir.\nCanlanma kompleksi özündə 4 əsas komponenti ehtiva edir:\n“Donmaq” və baxışı insanın üzünündə cəmləşdirmək;\nUşağın emosiyasını ifadə edən təbəssüm;\nHərəkətli oyanma (başla hərəkətlər, əllərin və ayaqların qaldırılması, arxaya doğru əyilmə və s.)\nVokalizasiya – qışqırtılar, qığıldamalar (qısa “kh”, “qk” bənzər səslər).\nBu komponentlər körpədə eyni zamanda ortaya çıxır. İkinci ayda formalaşan canlanma kompleksinin komponentləri öz intensivliyini dördüncü aya qədər artıra bilər. Altıncı aydan sonra bu kopleks “dağılır”, onun komponentləri bir-birindən müstəqil şəkildə müşahidə edilir və uşaqda digər davranış formaları yaranır.\nAşağıdakı video-çarxda canlanma kompleksini əyani şəkildə müşahidə edə bilərsiniz\nVideo-çarxda biz görürük ki, canlanma kompleksini izləmək üçün mütləq şəkildə uşaqla hər hansı bir şəxs (ana, ata və ya tərbiyəsində iştirak edən digəri) qarşılıqlı münasibət, ünsiyyət qurmalıdır. Maraqlı məqəmlardan biri odur ki, uşaq sanki böyük insanla dialoqdadır və bu dialoqda biri danışanda o birisi onu dinləyir.\nPsixoloq-mütəxəssis bu meyarları dəyərləndirərkən valideynə uşaqla danışmağını təklif edib yenidoğulmuşun reaksiyalarını müşahidə etməlidir. Bu zaman yenidoğulmuş çox vaxtı donmalı, valideynin müraciətini dinləməli və müraciət bitdikdən sonra özü vokalizasiya, əl-ayaq hərəkətlərinin müşayiəti ilə dialoqu davam etdirməlidir.\nBeləliklə, qeyd etmək lazımdır ki, yenidoğulmuş uşağın psixoloji inkişafını izləmək inmkanımız var. İki aylıq körpənin psixi inkişafının normaya uyğun olmasını dəyərləndirmək üçün əsas meyyarımız canlanma kompleksidir. Canlanma kompleksinin bütün komponentlərinin birgə müşahidə olunması şərtdir. Əgər onlar ayrı-ayrılıqda olsa, onda bu canlanma kompleksi deyil.\nСмирнова Е. О., Галигузова Л. Н., Ермолова Т. В., Мещерякова С. Ю. С 50 Диагностика психического развития детей от рождения до 3 лет — М.: АНО «ПЭБ», 2007.—128 с.\nСИДОРОВ И.Ю., СОБОЛЕВА Е.В. КОМПЛЕКС ОЖИВЛЕНИЯ КАК СПОСОБ ОБЩЕНИЯ МЛАДЕНЦА С РОДИТЕЛЯМИ Вестник совета молодых учёных и специалистов Челябинской области №2 (17) Т. 2 2017\nUşağın ünsiyyətə hazırlanması\nUşaq dünyaya gələn andan etibarən artıq uşağın psixi inkişafı üçün uyğun şərtlər yaratmaq olduqca vacibdir. Bu səbəbdən doğum evində bununla bağlı bir sıra tədbirlər görülməlidir. Uşaq dünyaya gəldikdə ana ilə sıx əlaqədə olmalı, birbaşa ananın döşünə yaxınlaşdırılmalıdır. Ana və övlad üçün vacib olan məqamda onların arasında qarşılıqlı birgə münasibətin yaranması vacibdir.\nYenidoğulmuş uşaqlar öz fərdiliyi ilə dünyaya gəlir, buna görə də fərdi qayğıya ehtiyac duyurlar. Kimisi özünü uzanaraq və anadan ayrı olduqda rahat hiss edir, digəri üçün isə bu, əksinə, narahatlıq mənbəyidir. Bəziləri yalnız ananın əllərində sakitləşir.\nƏsas qayda budur ki, yenidoğulmuş körpənizlə nə qədər tez qayğısına qalmağa başlasaz, onu bir o qədər yaxşı tanıyacaq, tələbatlarını daha asan anlayacaqsız. İlk aylarda vacib məqamlardan biri uşağın narahatlığını qısa müddətdə aradan qaldırımaqdır. Əgər ana bunu təmin etsə, inkişafın ikinci yarımili uşaq müstəqil olaraq oyuncaqlarla təkbaşına daha çox vaxt keçirə bilər.\nUşağın tərbiyəsində iştirak edən şəxslər onun gələcəkdə ərköyün olmasından narahat olmamalıdırlar. Ehtiyac varsa, uşağı qucaqda gəzdirin, ehtiyac varsa, əmzik verin. Uşaqla hər bir qarşılıqlı ünsiyyəti nəvazişlə qurun, münasibəti elə quqrun ki, sanki o, sizi anlayır.\nKörpə ilə göz kontaktı qurmağa çalışın. Uşaq açıq gözlərlə uzandığı zaman onun hər baxışını “tutmağa” çalışın, diqqətini cəlb edin. O, sizin cəhdlərinizə reaksiya verməsəbelə, siz öz cəhdlərinizi davam etdirin. Göz kontaktı yarandıqda gülümsiyin, nəvazişli sözlərdən istifadə edin. Yenidoğulmuş körpə ana qucağında “döşəmmə düruşu”nda böyüklərin üzünü (emosiyalarını) daha yaxşı qavrayır.\nYenidoğulmuşun təbəssümünü mükafatlandırın. Əgər körpə sizə təbəssüm edirsə, ona təbəssüm və nəvazişlə reaksiya verin.\nZəkanın inkişafı üçün şəraitin yaradılması\nUşağın dünyaya gəldiyi ilk günündən onun yatağında izləməsi üçün rahat olan əşyalar olmalıdır. Bu onun görmə qabiliyyətini inkişaf etdirəcək. Yatağa gəlincik qoymaq olar. Bu inkişaf dövründə insan üzü diqqəti cəlb edən ən əhəmiyyətli amillərdəndir. Bundan başqa, yatağın üstündə müxtəlif rəngli kişik oyuncaqlar asmaq olar. Uşağın gözü ilə oyuncaq arasında uyğun məsafə 50 sm hesab olunur.\nUşaq əşyalara baxmağa başladıqda asan məşğələlərə keçə bilərsiz. Parıldayan əşyanı/oyuncağı uşağın gözlərinin önündə bir tərəfdən o biri tərəfə yelləyin və körpənin baxışını tutmağa çalışın. Təbii ki, ilk məqamlarda bu uğursuz ola bilər, lakin bunu davamlı olaraq etmək lazımdır. Bu məşğələ uğurlu alındıqdan sonra digər məşğələyə – əşyanı yaxınlaşdırıb-uzaqlaşdırmaq məşğələsinə keçmək olar. Bu məşğələlərlə uşağın ətrafa iki gözlə baxışını inkişaf etdirəcəksiniz. Oyuncaqları mütamadi olaraq dəyişə bilərsiz, lakin unutmayın ki, uşaq üçün ən maraqlı əşya insanın üzüdür.\nUşağın hərəkət bacarıqlarını, böyük motor bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün uşağı bələməmiş saxlamaq məqsədəuyğundur. Uşaq özünü nə qədər çox sərbəst hiss etsə, hərəkətlərini bir o qədər əlaqəndirə biləcək.\nBir əsas məqama da diqqət yetirmək lazımdır; bu, anaların istrahətinin təşkilidir. Ata, yaxud və digər ailə üzvləri doğuşdan ilk iki həftə sonra əmizdirmə istisna olmaqla, uşağın bütün ehtiyaclarını ödəyə bilərlər. Bu, həm ananın istirahətini təmin edir, həm də ailə üzvlərinin uşağı daha yaxşı tanımasına kömək edir.\nUşaq bezindən düzgün istifadə\nUşaq bezini hər 2-3 saatdan bir dəyişmək lazımdır.\nUşağın yanını gün ərzində (xüsusi ilə nəcis ifrazından sonra) bir neçə dəfə yuyun.\nUşağın bezini dəyişərkən dərisinin nəfəs alması üçün bir müddət fasilə vermək, uşağın bezsiz bir az iməkləməsinə imkan yaradın.\nQızartıların qarşısını almaq üçün bez altına krem sürtmək və ya uşaq tozu səpmək lazımdır.\nYenidoğulmuş üçün otaq temperaturu\n• Günorta saatlarında otağın istiliyi 22°C -dən çox olmamalıdır.\n• Gecə minimum 20-22°C, maksimum isə 24°C dərəcə ola bilər.\n• Otaq temperaturu 24°C -dən yüksək olsa, uşağın qəfil ölüm riski artır.\n• Quru və isti hava infeksiyalara qarşı həssaslığı artırır, tüpürcək və udma funksiyaları azalmış olur və mikroorqanizmlərin bu şəraitdə yerləşmə və çoxalma ehtimalı daha yüksəkdir.\nNeonatal skrininq (Topuq testi)\nDoğumdan dərhal sonra yenidoğulmuşda genetik xəstəlikilərin klinik əlamətləri özünü göstərməyə bilər. Yalnız yaş irəlilədikcə klinik simptomlar arta,kritik\nvəziyyətə, postnatal ölümə belə gətirib çıxara bilər.\nNeonatal skrininq dedikdə nə başa düşülür?\n- yenidoğulmuşlarda genetik xəstəlikləri aşkara çıxarmaq üçün aparılan çoxsaylı müayinə metodlarıdır. Bu müayinə üsullarından ən vaciblərindən biri-daban testidir. (topuq testi,zəka testi)\nTopuq testi nə zaman aparılmalıdır?\n- vaxtında doğulmuşun 4-cü sutkasında\n- yarımçıq doğulmuşun 7-ci sutkasında\nBu test harada olunmalıdır?\n- Adətən doğum evində aparılır.\nHansı qaydada aparılır?\nBəslənmədən 3 saat sonra topuqdan alınır. Bu müayinə metodu aşağıdakı genetik xəstəlikləri istisna etmək üçün aparılır.\nHər biri haqqında qısa məlumat verəcəyik.\nAnadangəlmə hipotireoz-qalxanabənzər vəzin funskiyasının yetməzliyi nəticəsində uşağın psixi və fiziki inkişafı ləngiyir.Müasir tibbdə həkim tərəfindən təyin\nolunmuş hormonal müalicə nəticəsində,inkişaf ləngiməsi bərpa olunur. Dərman təyini individual olaraq seçilir.\nFenilketonuriya- amintursşuların xüsusen də fenilalaninin metabolizminin pozulması nəticəsində yaranan nadir irsi fermentopatiyalardan biridir.Xəstəlik aşkar olunduqda həkim tərəfindən uzunmüddətli pəhriz təyin olunur.\nQalaktozemiya-süd mədsulları və ana südü ilə qidalanma zamanı yaranır.Bu zaman daxili orqanlar zədələnir (qaraciyər,sinir sistemi)\nAdrenogenital sindrom-böyrəküstü vəz tərəfindən androgenlərin sintezi sürətlənir.Vaxtında müalicə olunmazsa,cinsi inkişaf sürətlənir,boy inkişafi dayanır.Gələcəkdə sonsuzluğa qədər gətirib çıxara bilər. Mukovissidoz-bu irsi xəstəlik nəsildən-nəsilə ötürülür. Çox rast gəlinir. Bu xəstəliyin özünəməxsus xüsusiyyətlərindən biri yapışıq halda olan seliyin yaranmasıdır, bu da öz növbəsində selikli qişa ilə örtülən orqanlarının funksiyasını pozur( həzm sistemi,ağciyərlər və digər həyati vacib orqanlar.)\nNeonatal dövrdə qıcolma əleyinə dərmanlar\nKəskin dövrdə qicolma əleyinə dərmanlarının konsentrasiyasına nəzarət edilməlidir. Bu dərmanlar tez-tez 3-6 ay arasında dayandırılır, əgər daha çox tutmalar baş verməmişdir. Daha əvvəl dayandırılma tendensiyası yaxşı nəticələrlə qarşılaşdı.\nÜmumi tövsiyə 3 ay ərzində antiepileptik dərmanlardan istifadə etməkdir, lakin elektroensefaloqrafiya AED-ların nə vaxt dayandırılacağına qərar verməkdə faydalı ola bilər.\nXəstə qıcolma olmursa , dərmanlar tədricən azaldıla bilər. Əgər xəstə 2 AED-dan istifadə edirsə, o zaman digərinin götürülməsini nəzərdən keçirməzdən əvvəl birincisi azaldılmalıdır.\nTutmalar təkrarlanırsa, xəstə yenidən AED-ları qəbul etməlidir. Fenobarbital və fenitoinin mənfi cəhətləri, o cümlədən uzunmüddətli yan təsirləri və fenitoin səviyyəsini saxlamaqda çətinlik çəkdiyi üçün digər dərmanlar nəzərdən keçirilə bilər. Bəzi variantlara levetirasetam, okskarbazepin və topiramat daxildir.\nAntiepileptik dərmanların qəbulu nizamlı və effektiv şəkildə aparılmalıdır. Fenobarbital ilə ilkin müalicə nəzərdə tutulmalıdır. Tutmalar davam edərsə, fenitoin əlavə edilməlidir. Davamlı qıcolmalar lorazepam və ya midazolam kimi venadaxili benzodiazepin istifadəsini tələb edə bilər.\nLevetirasetam trandtional AED-lara cavab verməyən xəstələr üçün təsirli ola bilər. 2010-cu ildə levetirasetam FDA tərəfindən neonatal qıcolmalar üçün orfan dərman kimi təyin edildi. Levetirasetam venadaxili verilə bilər.\nLorazepam benzodiazepin antikonvulsantdır. Fenobarbital və fenitoinə davamlı olmayan hallarda istifadə olunur. Beyində əsas inhibitor neyrotransmitter olan GABA-nın təsirini artıraraq, lorazepam mərkəzi sinir sisteminin bütün səviyyələrini, o cümlədən limbik və retikulyar formasiyaları zəiflədə bilər.\nPiridoksin artıq müzakirə olunan dərmanlara davamlı olan qıcolmalara təsirli ola bilər. Normal dezoksiribonuklein turşusu (DNT) sintezi və hüceyrə funksiyası üçün vacibdir.\nPiridoksinə bağlı qıcolmalar olan xəstələr dərhal piridoksinə cavab verə bilərlər.\nNeonatal dövrdə qıcolmalar\nNeonatal dövrdə nevroloji disfunksiyaların ən xarakterik xüsusiyyəti qıcolmaların baş verməsidir. Neonatal qıcolmaların əsas etiologiyasını müəyyən etmək çox vacibdir. Etiologiya proqnozu və nəticəsini müəyyənləşdirir və terapevtik strategiyalara rəhbərlik edir.Neonatal dövr körpənin həyatının ilk 28 günü ilə məhdudlaşır. Vaxtından əvvəl doğulmuş körpələr üçün bu termin adətən hamiləlik başlayandan 44 həftəyə qədər tətbiq edilir; yəni, konsepsiyadan 44 həftəyə qədər olan körpənin yaşı (yəni, doğuşdan sonra 4 həftəyə qədər).\nTutma xüsusiyyətləri.Yenidoğulmuşlarda qıcolmaların əksəriyyəti yalnız doğuşdan bir neçə gün sonra baş verir; körpələrin yarısından azında qıcolmalar daha sonra inkişaf edir. Bu cür neonatal qıcolmalar kəskin reaktiv (kəskin simptomatik) hesab edilə bilər və buna görə də neonatal epilepsiya termini neonatal tutmaları təsvir etmək üçün istifadə edilmir.Yenidoğulmuşlarda qıcolmalar nisbətən tez-tez baş verir, dəyişkən klinik təzahürlər göstərir. Onların mövcudluğu çox vaxt nevroloji disfunksiyanın ilk əlamətidir və onlar uzunmüddətli idrak və inkişaf pozğunluğunun güclü proqnozçularıdır.Yenidoğulmuşlarda əksər qıcolmalar fokal xarakter daşıyır, baxmayaraq ki, nadir hallarda generalizə qıcolmalar təsvir edilmişdir."İncə qıcolmalar" adlandırılanlar, vaxtında doğulmuş körpələrdə nisbətən daha çox olur nəyin ki ,vaxtından tez doğulanlarda. Video elektroensefaloqramma (EEQ) tədqiqatları göstərdi ki, incə tutmaların əksəriyyəti elektroqrafik tutmalarla əlaqəli deyil.İncə qıcolmalara misal olaraq çeynəmə, pedal çevirmə və ya göz hərəkətləri daxildir, bu hərəkətlərin epileptik xarakter daşımadığı və daha çox ağır ensefalopatiyanın epi-fenomeni olduğu düşünülür. Neonatal qıcolmaların təsnifatı\nKlonik qıcolmalar.Bu hərəkətlər ən çox elektroqrafik tutmalarla əlaqələndirilir. Onlar tez-tez bədənin bir ətrafını və ya bir tərəfini əhatə edir. Klonik hərəkətlərin ritmi adətən yavaş olur, saniyədə 1-3 hərəkətdir.\nTonik tutmalar.Bunlar bir ətrafı və ya bütün bədəni əhatə edə bilər. Bir ətrafı əhatə edən fokal tonik tutmalar çox vaxt elektroqrafik tutmalarla əlaqələndirilir.\nGeneralizə tonik tutmalar tez-tez yuxarı və aşağı ətrafların tonik açıması ilə özünü göstərir və həmçinin opistotonik şəkildə eksenel əzələləri əhatə edə bilər. Generalizə tonik tutmalar dekortik duruşları təqlid edir; əksəriyyəti elektroqrafik tutmalarla əlaqəli deyil.\nMiyoklonik tutmalar.Bunlar bir ətrafda və ya bədənin bir neçə hissəsində fokal şəkildə baş verə bilər (bu halda onlar multifokal miyoklonik qıcolmalar kimi təsvir olunur).Fokal və multifokal miyoklonik tutmalar adətən elektroqrafik korrelyasiya ilə əlaqəli deyil. Bu hərəkətlərin qeyri-epileptik xarakter daşıdığı və ağır ensefalopatiyanın əksi olduğu düşünülür.\nEtiologiyası.Qıcolmalar böyük bir qrup neyron həddindən artıq, sinxron depolarizasiyaya məruz qaldıqda baş verir. Depolyarizasiya həddindən artıq həyəcanverici amin turşusu ifrazı (məsələn, glutamat) və ya çatışmazlıq inhibitor neyrotransmitter (məsələn, qamma aminbutirik turşusu [GABA]) nəticəsində baş verə bilər.\nHipoksi-işemik ensefalopatiya.Hipoksi-işemik ensefalopatiya nəticəsində yaranan qıcolmalar vaxtında və vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə müşahidə oluna bilər. Onlar tez-tez həyatın ilk 72 saatında ortaya çıxırlar. Tutmalara incə, klonik və ya generalizə qıcolmalar daxil ola bilər.\nQanaxma.Kəllədaxili qanaxma vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə nisbətən daha tez-tez baş verir.\n.Metabolik pozğunluqlar.Metabolik pozğunluqlara hipoqlikemiya, hipokalsemiya və hipomaqnezemiya daxildir.\nGenetik pozğunluqlar.İntrakranial infeksiyalar.Malformasiya sindromları\nXoşxassəli neonatal qıcolmalar.Xoşxassəli neonatal qıcolma sindromları ailəvi və ya idiopatik tutmalarla xarakterizə edilə bilər. Xoşxassəli ailəvi neonatal qıcolmalar adətən həyatın ilk 48-72 saatında baş verir; tutmalar 2-6 aya kimi yox olur. Bu körpələrdə inkişaf adətən normaldır.Xoşxassəli idiopatik neonatal qıcolmalar adətən həyatın 5-ci günündə (yəni, beşinci gün uyğun gəlir) özünü göstərir və böyük əksəriyyəti həyatın 4-cü və 6-cı günləri arasında özünü göstərir. Tutmalar çox vaxt multifokal olur. Serebrospinal mayenin (CSF) analizi ümumiyyətlə diqqətəlayiq deyil.\nKörpəniz nə vaxt görür?\nDünya kiçik bir körpə üçün yeni və heyrətamiz bir yerdir. Öyrənməli çoxlu yeni bacarıqlar var. Sağlam körpələr görmə qabiliyyəti ilə doğulsalar da, gözlərini fokuslamaq, dəqiq hərəkət etdirmək və hətta onları birlikdə istifadə etmək qabiliyyətini hələ inkişaf etdirməmiş olurlar. Vizual məlumatların işlənməsi ətrafımızdakı dünyanı dərk etməyin vacib hissəsidir. Körpələrdə görmə və göz problemləri inkişaf gecikməsinə səbəb ola bilər, buna görə də körpəniz böyüdükcə və görmə qabiliyyəti inkişaf etdikcə müəyyən mərhələlərdən xəbərdar olmaq vacibdir.\nKörpənizin görmə qabiliyyəti:\nYeni doğulmuşdan 4 aya qədər\nKörpəniz dünyaya gələndə sizə və ətrafdakı dünyaya qeyri-səlis gözlərlə baxır. Onlar ən yaxşı şəkildə müəyyən uzaqlıqdakı obyektlərə fokuslana bilirlər. Bu, körpənizi qucağınıza alarkən üzünüzü görməsi üçün doğru məsafədir. Bətninizin qaranlığından sonra dünya parlaq, vizual olaraq stimullaşdırıcı bir yerdir. Əvvəlcə körpəniz üçün müxtəlif obyektləri izləmək və ya bir-birindən ayırmaq çətin olacaq.\nKörpənizin ilk bir neçə ayında gözləri birlikdə daha effektiv işləməyə başlayacaq. Ancaq koordinasiya çətin ola bilər və bir gözün çəpləşdiyini və ya hər iki gözün çəpləşdiyini görə bilərsiniz. Əksər hallarda bu normaldır. Xüsusilə bir gözün tez-tez içəriyə və ya xaricə baxdığını qeyd etməyə davam etsəniz, növbəti səfərinizdə bu barədə pediatrınızla danışmağa dəyər.\nKörpənizin əl-göz koordinasiyasını inkişaf etdirdiyini də fərq edə bilərsiniz, xüsusən də gözlərinin hərəkət edən bir obyekti izlədiyini və sonra əllərinin ona uzandığını izlədiyiniz zaman. Körpələrin doğulanda rəngləri nə qədər yaxşı ayırd edə bildiyi bilinməsə də, rəng görmə qabiliyyəti bu mərhələdə çox güman ki, tam inkişaf etməmişdir və körpəniz oyuncaqlarında və ədyallarında parlaq rənglərdən faydalanacaqdır. Təxminən 8 həftəlik körpələrin əksəriyyəti asanlıqla valideynlərinin üzünə diqqət yetirə bilir. Təxminən 3 ayda körpənizin gözləri ətrafdakıları izləməlidir. Körpənizin yanında parlaq rəngli oyuncağı yelləyirsinizsə, onun hərəkətlərini izlədiyini və əllərinin onu tutmaq üçün uzandığını görə bilməlisiniz. Körpənizlə danışmağı və gördüyünüz şeylərə işarə etməyi vərdiş edin.\nKörpənizin görmə qabiliyyəti: 5-8 ay\nBu aylarda körpənizin görmə qabiliyyəti kəskin şəkildə yaxşılaşmağa davam edəcək. Onlar dərin qavrayış da daxil olmaqla yeni bacarıqlar inkişaf etdirməyə başlayacaqlar. Adətən, körpənin gözləri təxminən 5 aya qədər birlikdə kifayət qədər yaxşı işləmir. Bu yaşda onların gözləri hər şeyi dərindən görməyə başlamaq üçün lazım olan dünyanın 3 ölçülü görünüşünü yarada bilər.\nTəkmilləşdirilmiş əl-göz koordinasiyası körpənizin maraqlı bir şey tapmasına, onu götürməsinə, çevirməsinə və müxtəlif yollarla araşdırmasına kömək edir. Körpəniz üzünüzə baxmağı çox sevəcək, ancaq tanış obyektləri olan kitablara baxmaq da maraqlı ola bilər. Bir çox körpə təxminən 8 aydan sonra sürünməyə başlayır və ya başqa cür hərəkət edir. Mobil olmaq körpənizin əl-göz-bədən koordinasiyasını daha da yaxşılaşdırmağa kömək edəcək. Bu müddət ərzində körpənizin rəng görmə qabiliyyəti də yaxşılaşacaq.\nÖvladınız 1 yaşı tamam olana qədər məsafəni yaxşı müəyyən edə biləcək. Bu, divanda səyahət etdikdə və ya otağın bir tərəfindən digərinə keçdikdə ortaya çıxan qabiliyyətdir. Bu mərhələdə onlar da müəyyən dəqiqliklə obyektlər ata bilərlər, ona görə də diqqətli olun!\nHələlik övladınız obyektləri bir araya gəldikdə çox yaxından görə bilər və s. Onlar hətta hərəkət edən obyektlərə də tez diqqət yetirə bilirlər. Şifahi birləşmələri stimullaşdırmaq üçün uşaqla danışarkən obyektlərin adını çəkməyə davam edin.\nGöz simptomları və görmə problemləri\nUşaqların əksəriyyəti sağlam gözlərlə doğulur ki, bu da müvafiq böyümə modelini inkişaf etdirir. Amma görmə və görmə ilə bağlı problemlər ortaya çıxarmaq olar. Bu simptomlar problemi göstərə bilər:\ngöz qapaqları qırmızı və ya qabıqla örtülmüşdür\nbir və ya hər iki göz daim çəpləşir\nişığa həddindən artıq həssaslıq\nBunlar belə problemlərin əlamətləri ola bilər:\ntıxanmış gözyaşı kanalları\ngöz əzələlərinin disfunksiyası\ngözdə yüksək təzyiq\nBu simptomlardan hər hansı birini görsəniz, həkiminizə müraciət edin. Körpəniz sizi doğulduqdan dərhal sonra görə bilsə də, gələn ili görmə qabiliyyətini yaxşılaşdırmaq və yeni bacarıqlara yiyələnməli olacaq. Yalnız körpənizlə əlaqə saxlayaraq və problemi göstərə biləcək hər hansı əlamətlərdən xəbərdar olmaqla bu inkişafı təşviq edə bilərsiniz. Əgər narahatsınızsa, həkiminizlə danışın.\nUşağım böyüsə də, hələ altını batırır, neyləməli?\nEnkoprez ən azı 3 ay davam müddətində və ayda ən azı 1 dəfə olan , 4 yaşdan yuxarı uşaqlarda nəcisin könüllü və ya qeyri -iradi nəcis saxlamamazlıqdır.\nBu halda məlumatsız valideynlər bəzən nə edəcəklərini bilmirlər. Ailə fiziki müayinə üçün əvvəlcə bir mütəxəssislə məsləhətləşməlidir. Megakolon, xroniki qəbizlik və anal çatlar kimi patologiyalar aradan qaldırılmalıdır. Sonra nəticədən asılı olaraq psixoloji və ailə faktorlarının qiymətləndirilməsi üçün bir psixoloqa müraciət edilməlidir. Tualet nəzarətinin əldə edilməsi prosesi, enkoprezin meydana gəlməsində həlledici və önləyici ola bilər.\nFərdi fərqlər olsa da, tualet vərdişi 2 yaşında əldə edilir. Bu dövrdə uşaq müstəqillik əldə etməyə çalışır. Bu cəhdlərdən lazımi və dəstəkləyici cavablar almasa, təşəbbüs göstərməyə qorxur. Buna görə də uşaq bir çox cəhdlərdə dəstəkləyici, sakit və səbirli olmalıdır. Tualetə nəzarət prosesində baxıcının dəstəkləyici münasibəti uşağa inam hissi verir.\nMüstəqillik göstərmək bacarığı:\n2 saata qədər altının quru saxlamaq\nNəmli uşaq bezi sayının azalması\nPaltarı öz başına geyinmək və çıxarmaq bacarığı, ümumi motor bacarıqları\nTualet ehtiyacını sözlərlə, mimikalarla və ya müxtəlif davranışlarla ifadə etmək/izah etməyə çalışmaq\nÇirklənmiş uşaq bezi ilə özünü narahat hiss etmək və onu dəyişdirmək istəyi\nUşağın güvəcdə (qarşok) , tualetdə olarkən ayaqlarının yerə toxunması və rahat gücənməsi çox vacibdir. Bu şəkildə ailə uşaq üçün prosesi asanlaşdıra bilər. Oturanda uşaq üçün oxuya və danışa bilər. Burada məqsəd uşağın tualet mühitinə alışması üçün vaxt verməkdir. Valideyn tualet qaydaları haqqında mahnılardan istifadə edə bilər, tualet rejimini izah edən hekayələr danışa bilər. Uşağa tualet edərək sevimli oyuncağını modelləşdirə bilər. Qeyd olunan təkliflər uşağın anlaya biləcəyi şəkildə tətbiq olunmalıdır. Fiziki cəhətdən hazır olan uşaq da bu prosesə psixoloji cəhətdən hazır olacaq. Uşaqları tualetə təkbaşına baş çəkməyə təşviq etmək lazımdır. Bu təşviq israrlı və basqıcı bir şəkildə olmamalıdır. Əks təqdirdə, tualetə getmək uşaq üçün işgəncə ola bilər və proses hər iki tərəf üçün yorucu olmağa başlayır. Uşağın tualetdən istifadə qorxusu ola bilər. Tualet çöldədirsə, gecə qaranlıqda çölə çıxmaq, böyüklər üçün tualetə düşmək uşağı qorxuda bilər. Güvəcin hara qoyulacağına uşaqla birlikdə qərar vermək ,uşağın muxtariyyət qazanmağa çalışdığı bu dövrdə uşağın seçimini özünün etməsi daha məqbul olacaq.\nUşaq uşaq bezi üzərinə batırdıqda uşaq bezi güvəcə boşaldılır ki, uşaq görsün. Beləliklə, uşaq “kakanın” harada olması lazım olduğunu öyrənir. Diqqət yetirilməli olan başqa bir məqam ailənin uygunlaşmasıdır. Ailə uşağı cəzalandırmamalı, tolerant və çevik olmalıdır. Çox sərt və zülmkar bir davranış, uşağın yetkinlik yaşına çatdıqda mükəmməlliyə və həddən artıq titiz olmasına səbəb ola bilər. Bundan əlavə, ailənin bu münasibətinə qəzəblənərək və könüllü olaraq altını batırararq bununla ailəni cəzalandıra bilər. Əgər uşaq bezə etmək əvəzinə tualetə getmək istəyirsə, onu mükafatlandırmaqla yeni bacarığı gücləndirilməlidir. Bu mükafatlar; alqışlar, davranışları ilə bağlı özünü yaxşı hiss etdirəcək bir cümlə (" bezi tullamaq əvəzinə tualetdə etməyiniz xoşdur, bu davranışı çox bəyənirəm") və bu davranışına görə mükafatlandırıcıdır ("Çox xoşdur uşaq bezi ilə etmədin, indi səninlə parka gedə bilərik ").\nEnkoprezisin yaranmasında və saxlanılmasında ailə faktorları çox vacibdir. Valideynlərdə qarşıdurmalar, narahatlığın patoloji səviyyəsi, diqqətli olmaq və s. Problemlər enkoprez problemi olan ailələrdə tez -tez görülür. Ailə, ekspert dəstəyi alaraq həm enkoprez, həm də fərdi və ailənin rifahı üçün addımlar atmalıdır. Ailə, münasibət və davranışlar mövzusunda son dərəcə diqqətli olmalısınız. Və ya əksinə, ailə bunun zamanla aradan qaldırılacağını düşünərək səssiz və passiv qalarsa, encoprez inkişaf edə bilər.\nOynayarkən altını batırmaq və ya uyğun olmayan yerdə etmək daha çox görülür. Bu səbəbdən ailə müəyyən vaxtlarda uşağa xatırlada bilər. Ancaq oyun zamanı çox məşğul olan tualet uşaq üçün cansıxıcı ola bilər. Bu səbəbdən ailə bu müzakirələrin vaxtını yaxşı təşkil etməlidir. Darıxdırıcı və yorucu olmamalıdır. Gün ərzində müntəzəm olaraq tualetə getmək də enkoprez vəziyyətində arzu olunan bir davranışdır. Hər yeməkdən sonra və ya gecə yatmazdan əvvəl uşaq uşağı tualetə apara bilər.\nYeni bir yerə köçmək, bacı - qardaş sahibi olmaq, qohumlarından birinə ciddi narahatlıq yaradan səbəblərə diqqət yetirməlidir. Bəzi hallarda uşaq ailəyə olan qəzəbini bu şəkildə ifadə edir. Bu baxımdan bir psixoloqa müraciət etmək çox vacibdir. Psixoloqun müşahidələri və tövsiyələri patologiyanın gedişatını təyin edir.\nUşağın sünnəti nə vaxt edilməlidir?\nƏdəbiyyata baxanda ən çox tövsiyə olunan yaş qrupu doğulandan 1 həftədən 2 ilə qədər olan dövrdür, yəni körpəlik dövrüdür. Bu dövrdə müxtəlif səbəblərdən sünnəti olunmayan uşaqlarda 2 yaşdan 6 yaşa qədər olan dövr , cinsiyyət orqanları ilə tanış olmaq, diqqət çəkmə dövrü olduğu üçün tövsiyə edilmir. Bu dövrdə edilən sünnətlərdə, uşağın bədəninin bütövlüyünün pozulması, cinsiyyət orqanı ilə əlaqənin kəsilməsi, kastrasiya qorxusunun inkişafı kimi müxtəlif psixiatrik problemlər müşahidə olunur. Uşağın psixoloji inkişafı prosesində 2 ilə 7 yaş arası yaşın uyğun olmadığı düşünülür. Hər yaşda sünnət, uşaq üçün travmaya çevrilmədən və qorxu yaşamasına icazə vermədən, sakitləşdirici adlandırdığımız ümumi anesteziya altında edilməlidir. Cərrahiyyə uğuru və yara sağalma prosesi baxımından yaş əhəmiyyətli deyil.\nYenidoğan sünnətində sünnət hansı vəziyyətdə təxirə salınmalıdır?\n1. Hər şeydən əvvəl, körpənin erkən dövründə fərq edilə biləcək ciddi bir əlavə xəstəliyin olub olmadığını istisna etmək və körpənizdə meydana gələn bütün fizioloji postnatal dəyişikliklərə uyğunlaşmaq lazımdır.\n2. Ailədə qanaxma xəstəliyi tarixi olmamalıdır.\n3. Penisin görünüşündə heç bir anormallıq olmamalıdır.\n4. Penis ölçüsü kiçik olmamalıdır.\nYenidoğulmuş sünnəti necə edilməlidir?\n● Steril bir mühitdə (əməliyyat otağında), anestezioloqun müşayiəti ilə və zəruri hallarda pediatr dəstəyinin olduğu yerlərdə edilməlidir.\n● Yeni doğulmuş körpələrin ağrı hiss etmədiyini söyləmək yanlışdır. Körpə lokal anesteziya və ya sedasyon anesteziyası adlanan üsullarla sakitləşdirilməli və ağrı hissi olmamalıdır.\n● Anesteziya üsullarından əvvəl körpə qusma səbəbiylə aspirasiya/boğulma riskinə baxmayaraq ən az 4 saat ac qalmalıdır.\nSünnətdə lazer istifadə edilməlidir, niyə?\nTexnoloji sünnətin də mənfi bir təsiri var. Lehimləmə dəmiri sünnətdə istifadə olunmağa başladı. Xalq arasında "lazer sünnəti" adlanan, lakin bununla heç bir əlaqəsi olmayan bu sistemdə dəri elektriklə qızdırılan tellə kəsilir. İstiliyin təsiri ilə damarlar yanır və qanaxma görünmür. Bununla birlikdə, qan təchizatı və hissi sinirləri baxımından həssas olan penisə bir lehimləmə polad istifadə etmək qalıcı zədələrə səbəb ola bilər.\nAnesteziya niyə və necə edilməlidir?\nSünnət lokal və ya ümumi anesteziya altında edilə bilər. Seçim edərkən uşağın yaşı və daha da əhəmiyyətlisi sünnətin uşaqda qorxu, stres və travmaya səbəb olma ehtimalı nəzərə alınır. Sünnət 6 ay əvvəl xəbərdarlıq edilməmişsə və ya uşaq vəziyyəti başa düşmək və qəbul etmək üçün yetkin olsa, lokal anesteziya altında edilə bilər. Digər hallarda həm uşağı narahat etməmək üçün, həm də həssas əməliyyatın uğuru və keyfiyyəti baxımından ümumi anesteziyaya üstünlük verilməlidir.\nBərpa prosesi nə qədər davam edir?\n● Körpələrdə (2 yaşa qədər) yara sağalması sürətli olduğundan orta hesabla 4-7 gün ərzində normala tam qayıdış müşahidə olunur.\n● 2 yaşdan yuxarı uşaqlarda orta hesabla 7-10 gün ərzində tamamilə normal bir görünüş və sağalma müşahidə olunur.\nPfizer, sentyabr ayında 2-11 yaş arası COVİD-19 peyvəndi EUA tələb etməyi planlaşdırır\n2-11 yaş arası uşaqlar bu payızda Covid-19 peyvəndi ala bilərlər.\nPfizer sədri və baş icraçı direktoru Albert Bourla, DVM, Ph.D., rüblük mənfəət zəng edib. Çərşənə axşamı o sentyabrda Qida və Dərman Administrasiyasını (FDA) tərəfindən tələb təcili istifadə icazəsi (EUA) gözləyir. Planına görə, dördüncü rübdə altı aydan 2 yaşa qədər bir EUA tələbi davam edəcək.\nPfizer və tərəfdaşı BioNTech hazırda 12-15 yaş arası yeniyetmələr üçün EUA bağlı FDA qərarını gözləyirlər. New York Times təsdiq dərsləri payız başlamaq əvvəl yeniyetmələr peyvənd etmək imkanı verən, gələn əftə erkən sonra bu həftə və ya gələ bilər bildirdi. Mart ayında şirkətlər peyvəndlərinin təhlükəsiz və bu yaş qrupunda 100 % təsirli olduğunu bilirdi.\nPrezident Joe Biden, çərşənbə axşamı günü FDA-nın təsdiq edəcəyi təqdirdə səlahiyyətlərinin pediatr və ailə həkimləri vasitəsilə peyvəndlərin hazırlanmasına diqqət yetirəcəklərini söylədi. Dövlətlərə 4 iyula qədər mümkün qədər çox yeniyetmənin peyvənd edilməsinə çağırır.\n“Valideynlər və övladları bu barədə ailə həkimi ilə danışa və vuruşlarını ən çox etibar etdikləri bir provayderdən ala bilərlər. Asan, sürətli və pulsuz” dedi.-Biden. “Yeniyetmələr bu yay hərəkətdədirlərsə, ilk vuruşlarını bir yerdə ikinci vuruşlarını başqa yerlərdə ala bilərlər.”\nAAP, uşaqlarda və yeniyetmələrdə pediatrik peyvənd sınaqlarını aparmağa davam etdi. AAP və Uşaq Xəstəxanaları Birliyinin məlumatlarına görə, keçən həftə uşaqlar yeni hadisələrin 22,4 %-ni təçkil etdi, bu da artmaqdadır. 3,78 milyondan çox uşaq SARS-CoV-2-yə yoluxdu və ən az 303 nəfər öldü. Pandemiya, eyni zamanda uşaqların zehni və emosional sağlamlığı, sosial rifahı və təhsil təcrübələrinə də təsir etdi.\nYeniyetmələrin peyvəndi ilə AAP, pediatriklərə tətbiqlərində peyvəndi hazırlamağa kömək edir. Bu yaxınlarda Covid-19 peyvəndləri ilə bağlı suallarımızı yeniləmiş və necə hazırlanacağı, aşılamanın pediatrik praktikada necə tətbiq ediləcəyi və peyvənd administrasiyası üçün necə maaş alacağımız barədə yeni tövsiyyələr yayımladı.\nÇərşənbə axşamı günü uşaqlar və yeniyetmələr üçün aşılanmaya toxunan Dr. Bourla, şirkətin bu ayın sonuna qədər 16-85 yaş arası Pfizer-BioNTech peyvəndinin tam FDA lisenziyasına müraciət etməyi planlaşdırdığını söylədi. İyul ayının sonu və ya avqust ayının əvvəlində hamilə qadınlar haqqında 2-ci mərhələdə təhlükəsizlik məlumatlarına sahib olmağı da gözləyir.\nPfizer, eyni zamanda ağır soyuq saxlama tələlərinə cavab verir və FDA-ya dörd həftəyə qədər standart soyuducu temperaturda saxlama ilə nəticələnə biləcək yeni məlumatlar təqdim etdi.\nUşaqlarda Covid-19 peyvəndi\nBir neçə ölkədə o cümlədən Azərbaycanda da 12 yaşdan başlayaraq uşaqlara valideynlərin razılığı ilə Covid-19 peyvəndinə icazə verildi. Məktəblərin açılması, ailələrin Covid-19 infeksiyası qoruma yolları narahatçılıqları peyvənd etdirmək zərurəti yaratdı.\nAraşdırmalar Pfizer-BioNTech Covid-19 peyvəndinin 12-15 yaş arası uşaqlarda xəstəlikdən qorunmasında 100 % effektiv olduğunu göstərmişdir.\n16 yaş və yuxarı insanlar da Covid-19-la bağlı ciddi xəstələnirlər.\nSon araşdırmalar peyvəndin delta variantının törətdiyi ciddi ağırlaşmaları 96 % qoruduğunu göstərir.\nPfizer-BionTech Covid-19 peyvəndi 12-15 yaş arası uşaqlarda 16 yaş və yuxarı insanlarda bənzər yan təsirləri olduğu görülmüşdür.\nƏn çox rast gəlinən yan təsirləri:\nİynə yerində ağrı\nBöyüklərdə olduğu kimi uşaqlarda da yan təsirlər 1-3 gün arası ola bilər. Peyvəndin 2-ci dozasından sonra yan təsirlər çox xəstələrdə olur, yan təsirləri və qoruyuculuğu isə böyüklərdə izləndiyi kimidir. Xüsusilədə məktəblərin açılması xəstəliyin yayılmasını sürətləndirir. Peyvənd həyat qurtarır.\nUşaqlar sərbəst oturmağı bacardıqdan sonra 7-8 aydan etibarən iməkləməyə başlayırlar. İməkləmənin üstünlükləri:\nSümük-əzələ sistemi möhkəmlənir, xüsusilə qol, ayaq, qarın, çanaq əzələləri möhkəmlənir.\nMüvazinətini saxlamağa kömək edir.\nSinir sisteminin inkişafına təsir edir. İməkləmə zamanı əllər və ayaqlar çarpaz hərəkət edir. Bu zaman beyin kürələri inkişaf edir.\nGörmə qabiliyyəti inkişaf edir.\nİncə motorika güclənir.\nAraşdırmalara görə iməkləyən uşaqlar oxuma, yazmada daha aktiv inkişaf edirlər. Həmçinin gələcəkdə riyazi fənnləri daha yaxşı qavrayırlar.\nSəbəb çarpaz hərəkətlər sayəsində beyinin hər iki yarımkürəsinin birgə fəaliyyətidir. Bəzi usaqlar iməkləmədən yeriməyə başlayırlar.\nPeyvəndlərin təsiri, göstərişləri və əks göstərişləri | EUDİ | Erkin Rəhimov\nQonağımız pediatr-neonatoloq Erkin Rəhimov peyvəndlərin təsiri, göstərişlər və əks-göstərişləri haqqında məlumatlar verəcək və izləyicilərimizdən gələn sualları cavablandıracaq.\nUşaqlarda göz sağlamlığı | EUDİ | Rüxsarə Qurbanova.\nEUDİ lahiyəsinin qonağı olan həkim oftamoloq Rüxsarə Qurbanova uşaqlarda göz sağlamlığı haqqında məlumatlar verərək, izləyicilərimizdən gələn sualları cavablandırmışdır.