Ermənistan snayper tüfənglərindən atəşkəsi pozdu – XəbərAl.Az\nErmənistan snayper tüfənglərindən atəşkəsi pozdu\nAğdam rayonunun işğal altında olan Tağıbəyli, Baş Qərvənd, Xocavənd rayonunun Kuropatkino, Füzuli rayonunun Qərvənd, Qaraxanbəyli, Qorqan, Kürdlər, Horadiz kəndləri yaxınlığında, həmçinin Tərtər, Ağdam və Xocavənd rayonları ərazisindəki adsız yüksəkliklərdə yerləşən mövqelərdən də Azərbaycan ordusunun mövqeləri atəşə tutulub.\nİcra başçıları qarşısında qoyulan iki aylıq möhlət bitdi: Bakıdakı hansı binalar söküləcək? – FOTO\nPaytaxtdakı qəzalı binaların müəyyən edilməsi ilə bağlı araşdırma və baxış tədbirləri həyata keçirilir. Baku.ws-in əldə etdiyi məlumata görə, Bakının 12 rayonunda komissiyanın üzvləri və mütəxəssislərlə birlikdə bütün binalara baxış keçirilməsinə başlanılıb. Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Eldar Əzizovun tapşırığından sonra paytaxt rayonlarında inventarizasiya işləri gedir. Binaların son vəziyyəti müəyyən edilir. Ehtiyac olan yerlərə ekspert qrupları […]\nBu gün Xarici İşlər naziri Ceyhun Bayramovun Bolqarıstan Respublikasının Baş nazirinin ədliyyə islahatları üzrə müavini, xarici işlər naziri Yekaterina Zaxariyeva ilə telefon danışığı baş tutub. Bu barədə XİN-dən açıqlama verilib. Bildirilib ki, nazirlər bölgədə mövcud son vəziyyəti, eləcə də 10 noyabr 2020-ci il tarixində imzalanmış üçtərəfli bəyanatdan irəli gələn məsələlərin icrası ilə bağlı fikir mübadiləsi […]\nAzərbaycanın daha dörd karateçisi bu gün Türkiyənin Qaziantep şəhərində keçirilən Avropa çempionatında mübarizəyə start verəcək. Xeberal.az xəbər verir ki, 60 kq çəki dərəcəsində çıxış edən gənclər arasında ikiqat Avropa çempionu Əminağa Quliyev 1/16 final mərhələsində polşalı Bartoş Voyçexovski ilə üz-üzə gələcək. 67 kq-da Tural Ağalarzadə 1/32 finalda sloveniyalı Yaka Talerlə görüşəcək. Qadınların yarışında 50 kq-da […]\nDaşkəsəndə leysan və güclü külək fəsadlar törətdi


Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən “Şəfəq-Asiman” dəniz blokunda ilk kəşfiyyat quyusunun (SAX01) qazılmasına başlanılıb.\n“APA-Economics”in SOCAR-a istinadən verdiyi xəbərə görə, “Şəfəq-Asiman” bloku üzrə hasilatın pay bölgüsü haqqında sazişdə (HPBS) SOCAR və BP şirkətləri hər biri 50% olmaqla bərabər iştirak payına malikdirlər. Layihənin kəşfiyyat mərhələsinin əməliyyatçısı BP şirkətidir. Quyunun qazılmasını SOCAR-ın Caspian Drilling Company şirkəti həyata keçirir.\nSAX01 quyusu bu müqavilə sahəsində qazılacaq ilk quyudur və onun qazılması 2011-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən təsdiqlənmiş sazişin şərtlərinə uyğundur.\nBu quyunun ümumi dərinliyinin 7 000 metrə çatacağı, qazma işlərinin isə təxminən doqquz ay davam edəcəyi planlaşdırılır. Sonra quyunun göstəriciləri təhlil ediləcəkdir. Uğurlu olduğu təqdirdə nəticələrin təsdiqlənməsi üçün qiymətləndirmə proqramı həyata keçirilə bilər.\n“Bir müddət əvvəl biz tərəfdaş BP şirkəti ilə birlikdə “Şəfəq-Asiman” strukturunda seysmik kəşfiyyat işlərini uğurla başa çatdırdıq. İndi növbəti mərhələyə qədəm qoyaraq, kəşfiyyat quyusunun qazılmasına başlayırıq. Kəşfiyyat qazması strukturun potensialının tam dəqiqləşməsinə imkan yaradacaq. Qürurla deyə bilərik ki, bu gün “Şahdəniz”, “Azəri-Çıraq-Günəşli” və “Şəfəq-Asiman” kimi mürəkkəb layihələr çərçivəsində qazma işlərindən tutmuş dərin özüllərin inşasına kimi bütün əsas xidmətlər məhz Azərbaycan şirkətləri, SOCAR-ın müəssisələri tərəfindən həyata keçirilir. Bu da müstəqillik dövründə Azərbaycan neftçilərinin qazandığı ən mühüm nailiyyətlərdən biridir”, - deyə SOCAR-ın prezidenti Rövnəq Abdullayev bildirib.\n“Biz “Şəfəq-Asiman” dəniz blokunda ilk kəşfiyyat quyusunun qazılmasına başlamaqdan çox məmnunuq və sevinirik. Bu dəniz blokunun böyük potensialı var və kəşfiyyat işləri uğurlu olarsa, bu, irimiqyaslı qaz ehtiyatlarının kəşfi ilə nəticələnə bilər. Qazma proqramının təhlükəsiz və etibarlı şəkildə həyata keçirilməsini təmin etmək üçün böyük hazırlıq işləri aparılıb. Bunun üçün ixtisaslaşmış və yüksək motivasiyalı komanda çalışacaq və təzyiqi idarə etməklə qazma imkanlarına malik olan qazma qurğusundan istifadə edəcəyik“, - deyə BP-nin Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə regionu üzrə prezidenti Qari Couns qeyd edib.\nQeyd edək ki, Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən “Şəfəq-Asiman” dəniz blokunun birgə kəşfiyyatı və işlənməsi üçün HPBS SOCAR və BP arasında 2010-cu ilin oktyabrında Bakıda imzalanıb.\nBakıdan cənub-şərq istiqamətində təxminən 125 kilometrlik (78 mil) məsafədə yerləşən bu dəniz bloku təqribən 1100 kvadrat kilometr sahəni əhatə edir və həmin sahədə dənizin dərinliyi 650-800 metr təşkil edir.\n2012-ci ildə bu müqavilə sayəsində üçölçülü seysmik tədqiqat proqramı həyata keçirilib. Seysmik məlumatların interpretasiyası 2015-ci ildə tamamlanıb, daha sonra ilk quyunun yeri seçilib və qazma fəaliyyətləri planlaşdırılıb.


Xoşqədəm: "Doğuşu heç vaxt qısqanmıram" » Altun.az\nXoşqədəm: "Doğuşu heç vaxt qısqanmıram"\n15 sen 2016, 12:16\nMəşhur teleaparıcı Xoşqədəm Hidayətqızı jurnalistlərə müsahibə verib.\nAltun.az xəbər verir ki, ana olduqdan sonra ilk dəfə mətbuata danışan aparıcı gələcək planlarından və ailəsindən danışıb.\n- Xəzər televiziyasında iki verilişin - "Səni axtarıram" və "Bizə danış" proqramlarının aparıcısı kimi fəaliyyətə başlayırsınız. Əkiz övlad anası kimi iki layihədə çalışmaq sizə çətin olmayacaq ki?\n- "Səni axtarıram" verilişinin formatında dəyişiklik etmisinizmi?\n- Sirr qalsın...Verilişi izlədikdən sonra görəcəksiniz. Amma "Səni axtarıram"ın konkret formatı bəllidir. İtmiş insanları ailələrinə qovuşdururuq. "Bizə danış" verilişində, digər verilişlərimizdə olduğu kimi milli-mənəvi dəyərlərimiz, azərbaycançılıq, adət-ənənəmiz qorunacaq.\n- Bu, sirr qalsın...Verilişimizi tamaşaçılar sentyabrın 15-də 16:00-da izləsinlər. Çox maraqlı olacaq. Təbii ki, birinci və ikinci efirləri fərqli formatda təqdim edəcəyik. "Bizə danış" və "Səni axtarıram" verilişində çox böyük komanda çalışır. İnanıram ki, tamaşaçılarımızın, rəhbərliyimizin etimadını dorğuldacağıq.\n- Mən sizə dedim axı, bu hadisələri çoxdan unutmuşam. Mən yenə deyirəm ki, keçmişlə yaşayan insan deyiləm. Sadəcə, keçmişə baxıb gələcəkdə eyni hadisələri yaşamamaq üçün yola davam edirəm. Bölüşdürə bilməyəcək nəyimiz var ki? Bizim bir düşmənimiz var, o, da ermənidir. Azərbaycanımızın pisi də, yaxşısı da mənimdir. Digər tərəfdən o ayrı yerdə, mən ayrı yerdə çalışıram. Allah hamının yolunu açıq etsin, mənim də onların içində.\n- Əlbəttə, həyəcanlıyam. Ümumiyyətlə, 5-6 il müddətində hər dəfə efirə çıxarkən mənə elə gəlir ki, ilk dəfə televiziyaya çıxıram. İndi daha çox həyəcanlıyam. Fikrimcə, həyəcan məsuliyyətdən doğur. Ömrümün sonuna qədər də efirə çıxsam bu həyəcan məndə olacaq.\n- Mətbuatda bir müddət əvvəl köhnə kollektivinizlə iş birliyinizə son qoyduğunuz haqqında xəbərlər yazılmışdı...\n- (Gülür) Allah yaxşı da, pis də yazanın canını sağ eləsin. Əsas odur ki, 6 ildir mənimlə çalışan, layihələrimdə yanımda olan insanların hamısını burada gördünüz. Yəqin ki, mən yaxşı rəhbər olmasaydım, onlar mənim yanımda olmazdı. Eləcə də, onlar yaxşı işçi olmasaydı, mənimlə işləyə bilməzdilər. Bəlkə də inanmayacasınız, amma biz işdən baş açıb, nə deyilənləri eşidə, nə də yazılanları oxuya bilirik.\n- "Üç nöqtə" qəzetinin təsisçisi və baş redaktorusunuz. Qəzetdən televiziya sahəsinə gəlib, tanınmış teleaparıcı olmaq asan deyil. Buna necə nail oldunuz?\n- Məni ATV-nin keçmiş vitse-prezidenti Həsən Abdullayev kəşf edib. Ona çox təşəkkür edirəm. Düzdür, o, kanala layihə vermişdim, amma Həsən müəllimə verməmişdilər. Bunu sonralar bildim. Belə ki, məni Həsən müəllim Elçin Əlibəylinin verilişində kəşf edib. Həsən müəllimlə razılığa gəldik. Səs-küylü və reytinqlərdə birinci olan "Sən tək deyilsən" verilişi ilə televiziya fəaliyyətimə başladım. Bilirsiniz ki, əvvəllər bir çox televiziyalara layihələr vermişdim. Biri deyirdi ki, sponsor yoxdur, digəri deyirdi icazə almalıyam... Televiziya mənim sevdiyim məkandır. Bir sözlə, televiziya mənim ruhumdur, mən orada cavanlaşıram, nəfəs alıram. Uşaqlıqdan necə arzu edirdimsə, o şəkildə də arzuma çatdım. Elə şeylər var ki, o, pul ilə alınmır, əvəz edilmir. Elə xoşbəxtliklər var ki, milyonlar qazanıb, o xoşbəxtliyi əldə edə bilməzsən. Mən bu gün çox xoşbəxtəm, çünki televiziyadayam, istədiyim yerdəyəm. İndi də daha xoşbəxtəm, gördüyünüz kimi otağımdan Xəzərə baxıram.\n- Xoşqədəm xanım, artıq işlərinizlə dünya çapında da tanınmalısınız. Artıq xaricdə də sizi tanımalıdırlar...\n- Mənə öz ölkəm kifayət edir. Bu, mənim fikrimdir, bəlkə də başqaları bunu qəbul etməz. Ancaq mənə görə başqa ölkədə kral və kraliça olmaqdansa, öz ölkəndə ən ağır bir işdə belə çalışmaq daha gözəldir. Etiraf edim ki, Türkiyədə 2015-2016 ci illərdə tanınmış kanallardan təkliflər gəlib. Proqramı Doğuşla birlikdə aparmalı idim, amma qəbul etmədim. Mənim hansısa ölkədə tanınmaq, məşhur olmaq kimi bir istəyim yoxdur. Ancaq bir istəyim var: qaynar nöqtələrin birində çalışdığım kanalın bölgə müxbiri olmaq.\n- Bir cümlə ilə ifadə edirəm ki, həqiqətən də, yaxşı və pis gündə yalnız insana ailəsi güc verir. Mən onu 2015-ci ildə hiss etdim və min dəfə də Allahıma şükür edirəm ki, yaxşı ailəm var. Lazım olanda sənə görə işindən, maraqlarından imtina edən bir ailə...\n- Məncə, o, futbolçu olmayacaq. Çünki musiqi duyumu var, kameralarla yaxşı işləyir. Yaxın günlərdə fotosessiya edirdik, Arın Aras kameralara baxmırdı, amma Arda Aslan, maşallah, kameralarla işləyirdi. Ona görə Doğuşa dedim ki, Ardadan əlini üz, o, futbolçu olmayacaq (gülür). Musiqi ilə yatır.\n- Xoşqədəm xanım, Siz Doğuş bəylə evlənərkən bir çox insanlar inanmırdılar... Bu gün nümunəvi ailəniz var...\n- Hələ bir imkan verin, əkizləri böyüdüb, bir tərəfə çıxaraq... (gülür). Ən çox anam qızımın olmasını istəyir. Oğlan olduğu xəbərini eşidəndə bu qızın yenə də qızı olmadı deyib, pis oldu. Qız və oğlan fərqi yoxdur, önəmlisi odur ki, Allah hər birimizə xeyirli övlad nəsib etsin.\nŞimali Koreyaya zərbə endirəcəyik - NATO 29 okt 2017, 11:18\nAmerika Konqresində ilk müsəlman qadın...- Qurana əl basdı 04 yan 2019, 10:22\nBeynəlxalq Qadınlar Gününə olan hava proqnozu açıqlanıb 07 mar 2017, 15:54\nİlk sınaq imtahanı baş tutmadı - SƏBƏB 25 mar 2017, 13:04\nAzərbaycanda ər və arvad eyni qəbirdə basdırılıb 09 in 2017, 12:33


Metroda bunu etsəniz 50 manat cərimələnəcəksiniz — RƏSMİ XƏBƏRDARLIQ\nBakı metrosundan istifadə edənlər bu nəqliyyat növündə müəyyən hərəkətləri edərkən cərimələnə bilərlər. Bu cərimələr İnzibati Xətalar Məcəlləsində öz əksini tapır.\n“Bakı Metropoliteni” QSC-nin mətbuat xidməti və ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin rəisi Nəsimi Paşayev ölkə.az-a açıqlamasında bildirib ki, bu cərimələrdən xəbəri olmayanlar demək olar ki, hər gün bu qaydaları pozurlar. Onun sözlərinə görə, belə qaydalardan biri də qatarın qapılarını saxlamaqdır.\n“Qatarın qapılarını bağlanmağa qoymurlar. Bununla da, qatarlar gecikir. Bu xüsusən sərnişinlərin sıx olduğu PİK saatlarında baş verir. Bu həm digər sərnişinlərin narahatlığına səbəb olur, həm də metronun işində problemlər yarada bilər”, - deyə Nəsimi Paşayev bildirib.\nQurum rəsmisi deyir ki, hər gün belə problemlərlə rastlaşırlar. Lakin qaydaları pozanların niyə cərimə olunmamasına gəlincə, N.Paşayev deyir ki, sərnişinlərin cərimələnməsinə metro işçiləri nəzarət etmir: “Bu məsələyə polis nəzarət edir. Vətəndaşların cərimələnməsi polis əməkdaşlarının işidir”.\nQeyd İnzibati Xətalar Məcəlləsində qatarın qapısının saxlanmasına görə 50 manat cərimə nəzərdə tutulub.\nMuxalifet.az İnzibati Xətalar Məcəlləsində Bakı metrosunun sərnişinləri üçün nəzərdə tutulan digər cərimələrin siyahısını təqdim edir:\nİXM-140-1.1. Stansiyaların vestibüllərini, keçirdlərini və platformalarını, habelə eskalatoru və vaqonların salonunu zibilləməyə və ya həmin obyektlərin üzərində hər hansı yazılar yazmağa, məhdudiyyət çəpərləri və girişi qadağan edən nişanlar quraşdırılmış yerlərdən stansiyaya daxil olmağa, zərurət olmadan “sərnişin-maşinist” rabitəsindən istifadə etməyə görə 10 manat miqdarında cərimə edilir.\n140-1.2. Eskalatordan sürahinin üstünə əşya qoymağa görə 15 manat miqdarında cərimə edilir.


Xristianların inanclarına görə heç də bütün hədiyyələri qəbul etmək olmaz. Onların inanclarına görə, hətta təmiz ürəklə verilən hədiyyələrin də düşər-düşməzi olur, yəni onlar sahibinə uğursuzluq gətirir. Buna görə də hansı hədiyələri qəbul etməməli olduğumuzu bilməliyik. Yox əgər, həmin hədiyyələri qəbul etməyə qərar vermisinizsə, onda onların bədbəxtlik gətirməməsi üçün nə etməli olduğunuzu bilməlisiniz.\nSaat – hesab edilir ki,saat sizin qayğısız və xoşbəxt həyatınızı dayandıra bilər. Ona görə də, belə hədiyyəni alanda, sədəqə verin.\nQayçı – əlbətdə ki, bu az bağışlanan hədiyyədir. Amma əgər sizə belə bir hədiyyə verilibsə, dərhal onu atın və hədiyyə verən getdikdən sonra evinizi təmizləyin. Onlar sizin həyatınızı qısaldaraq, ömrüünü qayçılayırlar.\nGüzgü – xüsusilə də köhnə güzgülər təhlükəlidir. Çünki ayinlər onlara həmişə təsir etmir. Onlar həyat eşqini, sevinci, gənclik və gözəlliyi götürür. Ona görə də belə hədiyyəni götürmək lazım deyil. Əgər götürmüsünüzsə, onda dərhal ondan azad olmağa çalışın.\nKəmər – sizin hərəkətlərinizi cilovlayır. Siz heç nəyə nail ola bilmirsinz və uğur sizdən uzaq düşür. Belə hədiyyədən sonra dərhal sədədqə verin (xristianlar belə hədiyyədən sonra kilsədə 3 şam yandırır, hədiyyəni qarşılarına qoyub 12 dəfə dua edirlər).Kəməri 7 gündən sonra taxmaq olar.\nXəbərlər Baxılıb: 1019 Tarix: 23 noyabr 2015\nSevgililər ailələrini görüşdürdülər\nÇoxuşaqlı analar mağazadan belə qovuldular – VİDEO\nMurad Bozla Hadisə sevgilidir?


Əsrlər boyu elitizm «kütləvi cəmiyyət» haqqındakı təlim və nəzəriyyələr, burjua ideologiyası, kapitalist istismarının məhsulları, nəticələri kimi qiymətləndirilir və şərh olunurdu. Bu barədə yüzlərlə əsərlər, elmi-tədqiqat işləri araşdırılaraq təhlil edilib. Bu təhlillər sovet quruculuğu illərində SSRİ-də, habelə sosializm quruluşunu seçən kommunist ideologiyalı ölkələrdə, həmçinin Azərbaycanda, «bizim cəmiyyətə» yad bir təlim kimi çatdırılıb. Güya kommunizm quruluşunda belə nəzəriyyələr qeyri-mümkündür.\nƏslində bu problemlərin kökünü tarixin inkişafında bu təlim və nəzəriyyələrin təşəkkülündə axtarmaq lazımdır. Elitizm nəzəriyyələrinin yeni təlimlərinə tarixdə xalq kütlələri və şəxsiyyətin roluna idealist baxışın sadəcə olaraq köhnə təkrarı kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Bu təlimlərin müəllifləri müasir ictimai münasibətlərin daha elmi təhlillərini verməyə çalışaraq ən yeni arqumentlər axtarır və qəti şəkildə inandırmağa çalışırlar ki, yalnız elitizm və «kütləvi mədəniyyət» probleminin düzgün mövqeyini öyrəndikdən sonra zəmanəmizə xas olan dinamik hadisələrin, sülh və müharibələrin səbəblərini tapmaq olar.\nElita və «kütləvi cəmiyyət» nəzəriyyələri geniş vüsət tapmış digər kulturoloji və sosioloji nəzəriyyələrlə sıx bağlıdır. Bunlar inhisarçı imperializmin mahiyyətini şərh edən sosial stratifikasiya, sosial mobillik, «kapitalizmin transformasiyası» haqqındakı təlimlərdir.\nBəs ümumiyyətlə elitizm nəzəriyyələrinin mənşəyi necədir? Bu nəzəriyyələrin kökü haradan başlanır?\nTərəqqipərvər Amerika sosioloqu Barkli yazır ki, elitizmin genealogiyası Platondan Nitsşeyə, daha sonra Hitlerə ötürülmüşdür. Bu ifadədə müəyyən həqiqət mövcuddur. Gəlin bu nəzəriyyələrin mənbələrini araşdıraq.\nHələ marksizm təşəkkül tapmamışdan çox-çox əvəllər yüz illər ərzində belə bir təsəvvür hakim mövqe tuturdu ki, tarixi prosesi irəliyə aparan, onu inkişaf etdirən istismarçı təbəqədən çıxmış ayrı-ayrı görkəmli şəxsiyyətlər olub və xalq kütlələri heç bir tarixi yaradıcılığa malik deyil.\nBu nəzəriyyələrin ilk qığılcımlarına quldarlıq aristokratiyasının ideoloqlarının fikirlərində rats gəlirik. Onların nəsihətlərinin mahiyyətini bu fikir təşkil edir ki, tarixi Allahın seçdiyi kəslər – zabitlər, kahinlər, filosoflar yaradır; onlara səcdə edən və tabe olanlar isə qullardır.\nSokrat öyrədirdi ki, cəmiyyəti əsil biliklərə yiyələnən, azlıq təşkil edən «ən yaxşı insanlar» idarə edir.\nPlaton isə belə hesab edirdi ki, dövləti aristokratlar idarə edərək demosu (xalqı) öz hakimiyyətində saxlamalıdır. Bu, dövlət idarəçiliyində demosun iştirakını qəti rədd edir, onu müdrikliyə yad olan, həqiqətdən kənar baxışlara xas olan kütlə kimi qiymətləndirir.\nPlatonun «İdeal dövlət»ində sənətkarlar, əkinçilər və digərlər xeyirxah məşğuliyyətlərdən kənarlaşdırılır. Eyni prinsiplə Palton özünün «ruh» haqqında təlimində də çıxış edir. Platonun təliminə görə ruhun ən zəkalı hissəsi filosoflarda — idarəedən hakiməlrdə, affektiv hissəsi isə – qulluqçu əsgərlərin qəhrəmanlıqlarında, intizamı qoruyanlarda cəmlənir. Çalışan kütlələrdə isə ruhun həsrət, tamah, həvəs hissəsi təzahür edir. Qullardan yalnız qoyulmuş qanunlara ciddi riayət etmək, əməksevərlik və tabe olmaq tələb olunur. Platon demokratiyanın ən böyük nöqsanını demokratik cəmiyyətdə «kim nə istəyir onu edir» prinsipini və çoxluq təşkil edən «işçi adamların birləşərək demokratiyanın möhkəm tərəfinin təşkili»ndə görürdü.\nOrta əsrlərdə feodalizmin ideoloqları belə bir təlim irəli sürürdülər ki, kütlə sözsüz olaraq hakimlərə tabe olmalı; bu ideoloqlar dünyanı, cəmiyyəti iyerarxiya pilləkəni kimi təsəvvür etməyə çalışırdılar. Hakim sinif kimi burjuaziyaya xalq kütlələrini təqib etməkdə haqq qazandıran və sivilizasiyanın əldə etdiyi inkişafı da bu hakim sinfə aid edən ideoloqlar üstünlük təşkil edirdilər.\nTarixdə xalq kütlələrinin rolunu inkar edən, bu işdə yalnız ayrı-ayrı «seçilmiş» adamların, nümayəndələrin, hakim sinif və qrupların yaradıcılığını zəruri hesab edən idealist nəzəriyyədən tarix boyu hökmran təbəqələr mənəvi silah kimi istifadə etmişlər.\nElita nəzəriyyəsi – tarixdə xalq kütlələri və şəxsiyyətin rolunun idealist baxışlarının tərkib hissəsidir. Bu baxışlar iki formada çıxış edir. Birincisi, qəhrəman və kütlə haqqındakı nəzəriyyələrdə tarixin subyekti ayrıca götürülmüş şəxsiyyətdir; ikincisi, elita nəzəriyyələrində isə – tarixin subyekti ayrıca götürülmüş qəhrəman deyil, bütünlükdə hakim sinif və onların başçıları elan edilir. Hər iki forma bir-birinə yaxın olub, hətta bir-birini tamamlayır. Çünki onların yaradıcıları da eyni filosoflardır (E.Lederer, S.Xuk və digərləri).\nHələ lap qədim zamanlarda istismarçıların mənafeyinə qulluq edən ideoloqlar tarixin subyektini təkcə hakim sinfin ayrıca bir nümayəndəsi ilə deyil, həmçinin tabe edən böyük bir sosial təbəqəsi ilə ölçürdülər.\nPlaton bunlara quldarlıq aristokratiyasını aid edirdisə, feodal cəmiyyətində bunları şahlar, kapitalizmdə isə «sənayenin kapitanları» olan ayrı-ayrı sahiblər dəstəsi əvəz edirdi.\nElita nəzəriyyəsinin geniş vüsətinin səbəblərini aydınlaşdırmaq üçün onun sinfi və ideoloji köklərini axtarıb üzə çıxarmaq lazımdır.\nSubyektiv idealistlər hətta ictimai inkişafın özünün təkanverici amilini ayrı-ayrı fərd və şəxsiyyətlərdə görürdülər. İctimai həyatın əsas qnoseoloji məsələsinin idealist həllindən çıxış edən subyektiv idealistlər cəmiyyətin maddi həyat şəraitində zəhmətkeş kütlələrin fəaliyyətinin rolunu nəinki inkar edirlər, bunu heç tanımaq belə istəmirlər.\nMaterialistlərin fikrinə görə özünəməxsus qanunauyğunluqlara xas olan ictimai həyat – obyektiv reallıq olub, ilkindir, insan şüuru isə ictimai mövcudluğunun inikası olub ikinci sıranı tutur. Lakin tarixi prosesin obyektiv qanunauyğunluqlarını təsdiqləməklə materialistlər heç də tarixin avtomatik bir proses olduğunu iddia etməyə çalışmırlar. Əksinə onların fikrincəşüur və əqidəyə malik olan insanlar obyektiv aləmin qanunauyğynlyqlarını qavrayaraq, dərk edərək praktiki fəaliyyətlərini buna müvafiq surətdə həyata keçirirlər.\nBeləliklə, materialistlər, o cümlədən marksizm nəzəriyyəsinin nümayəndələri bu fikirdən irəli gələrək xalq kütlələrinin, sinif və təbəqələrin, partiyaların, ayrı-ayrı şəxsiyyətlərin fəal yaradıcı rolunu təsdiqləyirlər.\nHələ Spinoza və Hegel «insan azadlığı» haqqındakı məşhur ali təlimində bu keyfiyyətin dərk etmə prosesində zəruriliyini təsdiqləyən təriflər vermişlər.\nAzadlıq – insanın təbiət və cəmiyyətin obyektiv qanunları haqqında dərin biliklərə əsaslanaraq ondan praktikada istifadəyə yönəlmiş yaradıcı fəaliyyətdir. Azadlığın kateqoriyası ondan ibarətdir ki, insan tarixin subyekti olmaqla şüurunda ətraf aləmi saf-çürük edərək özünün istehsal və ya inqilabi-dəyişdiricilik fəaliyyəti ilə ona (yəni tarixə, aləmə) fəal təsir göstərir.\nVolyuntarizm cərəyanı nümayəndələri iradəni insan psixologiyasında əsas amil hesab edərək cəmiyyət və təbiətin obyektiv qanunauyğunluqlarını inkar edir, tarixi prosesləri yalnız insan iradəsinin məhsulu kimi qiymətləndirirlər. Elita – kütlələri özünün istədiyi istiqamətə yönəldərək tarixi özünün istədiyi kimi yaradır – volyuntaristlərin əsas tezisi budur.\nFatalistlər isə iddia edirlər ki, dünyada elə fövqəltəbii qüvvələr vardır ki, onlar tarixi prosesin ardıcıllığını, gedişini müəyyən edir və bunu Allah elitanın vasitəsilə reallaşdırır.\nTədqiqat prosesində elmi mənbələrin araşdırılması zamanı belə bir nəticəyə gəldik ki, mədəniyyətşünaslıq və sosiologiyada elita problemi ilə məşğul olan tədqiqatçılar onu geniş nəzəri aspektdə izah etməkdən yan qaçırlar. Tədqiqatçıların tipik mövzuları «Amerikanın ədəbi elitası», «Ərəb ölkələrində mədəni elita» və sairə buna bənzər tədqiqatlardır. Bu müəlliflər belə hesab edirlər ki, tarixi prosesin qanunauyğunluqlarını üzə çıxarmaq qeyri mümkündür.\nTərəqqipərvər Amerika publisisti və tarixçisi Q.Apteker haqlı olaraq yazır: «Elitizm – istehsalat vasitələri üzərində şəxsi mülkiyyətin qurulduğu cəmiyyətin ayrılmaz bir tərkib hissəsini təşkil edir. o, hakim sinfin təfəkkürünün mahiyyətini özündə əks etdirir».\nAntaqonist cəmiyyətdə hökmran siniflərin əsas üstünlüyü sayılan əqli əməklə zəhmətkeşlərin taleyinə yazılmış fiziki əmək arasında kəskin fərq mövcuddur. Bu sinfi antaqonizm, təbii ki, ideologiyada da özünü təzahür etdirir. Hakim sinfin ideoloq nəzəriyyəçiləri əqli əməyi tarixi inkişafın əsas qüvvəsi kimi, fiziki əməyi isə ikinci dərəcəli proses kimi izah edirlər. Sivilizasiyanın inkişafında bütün nailiyyətləri onlar hökmran siniflərin nümayəndələrinin ünvanına aid edirlər.\nAydındır ki, istismarçı dövlət xalq kütlələrinin əzilməsində əsas vasitədir; bu qaydanın labüdlüyünü təsdiqləmək üçün elitaristlər idarəetmə sahəsinin xalqdan ayrılmasının vacibliyini və dövlət hakimiyyətinin «idarəedən» anlayışına haçalanmasını mütləqləşdirməyə çalışırlar. Əməyin bölünməsi, şəxsi mülkiyyətin təşəkkülü sosial qrupların, sinif, zümrə və təbəqələrin təşkilinə gətirib çıxarır ki, bu da özlüyündə müəyyən fəaliyyət sahələrinin möhkəmlənməsini təmin edir. Bunların hər hansı birinə mənsubolma fərdin gələcək fəaliyyətini müəyyənləşdirir.\nBeləliklə, elita nəzəriyyələrinin sosial əsasını xalq kütlələrinin ümumi vəziyyəti və hakim sinfin hökmranlığı təşkil edir.\nElitar nəzəriyyələr müəyyən sosial münasibətlərin qanunauyğun məhsuludur. Onlar müəyyən sosial strukturlara daxil olaraq bu strukturların fəal işləməsində üstünlüyə malikdirlər. Əlbəttə, elitar nəzəriyyələri istismarçı siniflərin öz maraqlarının həyata keçirilməsinin ifadəsi kimi qiymətləndirmək haqsız olardı. Çünki, elitar nəzəriyyələr – ictimai münasibətlərin təbii, zəruri nəticəsidir.\nElitar nəzəriyyələrin ilkin funksiyalarını, bir tərəfdən zəhmətkeşlərə müstəqil fəaliyyətdə «bacarıqsız» olduqlarını inandırmaq və bunun nəticəsində kənardan «seçilmiş»lərin onlar üzərində rəhbərliyinin zərurətini əsaslandırmaq təşkil edirdisə, digər tərəfdən istismarçı siniflə istismar olunan sinif arasındakı antaqonist münasibətləri maskalamaq və bu ziddiyyəti «kütlə» ilə bəzi görkəmli şəxsiyyətlər arasındakı «daimi» təzad kimi qələmə vermək idi. Göründüyü kimi, elitar nəzəriyyələrin ictimai əsasını sinifli antaqonist cəmiyyətdə zəhmətkeş kütlələrin sosial vəziyyəti və hakim siniflərin iqtisadi, siyasi, mənəvi hökmranlığı təşkil edir. lakin bu ümumi cəhət və səbəblərlə yanaşı, hər bir tarixi dövr və mərhələnin zəruri şəraitində irəli gələn spesifik xüsusiyyətlər də mövcuddur ki, məhz bunlar əsasında yeni konsepsiya və təlimlər formalaşır.\nİnhisarçı burjua ideologiyasının tərkibinə daxil olan elitar nəzəriyyələr müasir kapitalizmin inkişafını xarakterizə edən bir sıra sosial prosesləri — ümumi böhranın dərinləşməsi, kapitalın təmərküzləşməsi və mərkəzləşməsi, dövlət – inhisarçı tendensiyaların artımı, ictimai həyatın hərbiləşdirilməsi, bürokratiyalaşdırılması, faşizm tendensiyalarını da əks etdirmişlər. Bu proseslərin, xüsusilə, maliyyə oliqarxiyasının təşkilini qeyd etmədən müasir elitar nəzəriyyələrin əlamətlərini üzə çıxartmaq mümkün deyil.\nİnhisarçı burjuaziya ideoloqları xalq kütlələrinin tarixdəki rolunu idealistcəsinə təhlil edərək onun antixalq xarakterini daha da dərinləşdirirlər. Onlar iddia edirlər ki, xalq kütlələri – «hərəkətsiz, ətalət başlanğıcı»dır. Kütləni mədəniyyətin düşməni kimi əks etdirməyə çalışaraq öz ideyalarını belə ifadə edirlər ki, əgər xalq cəmiyyətin idarəetməsini öz əlinə alarsa, o zaman, yaradıcı şəxslər aradan götürüləcək, çünki onlar mənəvi səviyyəcə özlərindən yüksəkdə olanları məhv etməyə qadirdilər. Əgər əvvəllər tarixi yaradanlar siyasi xadimlər, hərbçilər, monarxlar idisə, indi onları maliyyə, kapital maqnatları və menecerlər əvəz edir. İnhisarçı mövqedən çıxış edən bu elitar nəzəriyyələr mürtəce, antixalq mahiyyəti kəsb edir.\nKapitalizmin imperializm mərhələsindəki inkişafının əsas xüsusiyyəti kapitalın təmərküzləşməsi və mərkəzləşməsinin maliyyə oliqarxiyasının yaranmasına gətirib çıxarmasıdır. Kapitalist ölkələrində nəhəng istehsal sahələrinin zəhmətkeş nəsillərin əməyi ilə yaranmasına baxmayaraq o, maliyyə oliqarxiyasını yaradan yüzlərlə zəngin ailənin ixtiyarındadır. İstismarçı hakim sinfin bu yüksək təbəqəsi ilə menecerlərin yuxarı təbəqəsi burjua sosioloqları tərəfindən iqtisadi elita adlandırılır.\nBu sahədə, xüsusilə, dünyada ABŞ kapitalının təmərküzləşməsi, iqtisadiyyatın inhisarlaşması üstünlük təşkil edir.\nAmerika elitası üzrə tədqiqatçı T.Dayanın hesablamalarına görə, ölkənin 3,5 min zəngin adamı Amerikanın sənaye fəallarının yarıdan çoxuna nəzarət edir. ABŞ-nın 200 mindən çox sənaye kompaniyalarının illik gəliri 250 mln. dollar olan təkcə 501 fəalı mövcüddür.\nABŞ-ın 100 nəhəng korporasiyası ölkənin ən vacib iqtisadi, maliyyə sahələrini əhatə edir. Bunlar ən iri sənaye korporasiyaları olan «Standard Oyl of Nyu-cersi» (EKSSON), «Ceneral Motors», «TEKSAKO», «Ford Motors», «Qalf Oyl»dur. Kommunikasiya sahəsində əniri korporasiya olan «Ameriken telefon end teleqraf»dır ki, onun gəliri 50 mlrd. dollardır. Sığorta sahəsində ən iri korporasiya olan «Pruşenşl inşurens» 30 mlrd. dollar, digər korporasiya olan «Metropoliten layf» da öz fəalları ilə təqribən bu həcmdə gəlir gətirir.\n50 bank ABŞ-ın bank fəallarının 65,6%-nə nəzarət edir. Bunlardan ən iriləri — «Bank of Amerika», «Siti korporeyşn», «Çeyz Manhettn bank»dır.\nİnhisarlaşmanın ən yüksək dərəcəsi tədavül sahəsindədir. Maliyyə qrupları arasında Rokfellerlər, Mellonlar, Düpponlar, Fordlar qrupları seçilir. Keçmişənənələrə malik olan milyarderlər ailələri ilə yanaşı maliyyə oliqarxiyası elitasına son on illərin digər zənginləri də daxil olmuşdur. «Forbs» jurnalı Amerika milyarderləri içərisində şəxsi hesabı 2 mlrd. dollar olan D.Lüdviqin, B.Xanta və onun ailəsi, P.Riçardson və oğlu, Q.Qetti, D.Pakkarda, M.Devis, F.Anşutsun adını qeyd edir.\nABŞ-nın 500 korporasiyası ölkənin yarıdan çox varını, 150 ailə isə maliyyə oliqarxiyasını təşkil edir. Bir sıra korporasiyalar isə eyni ailələrə məxsusdur. Belə ki, eyni adamlar bu korporasiyaların prezidentləri olub, bir neçə korporasiyanın direktorlar şuralarının üzvü kimi öz əllərində nəhəng iqtisadi hakimiyyəti saxlayırlar. Müasir mərhələnin maliyyə oliqarxiyasının spesifik əlaməti onun çox bağlı bir qrup olması ilə izah edilir.\nABŞ-ın milyon-milyon zəhmətkeş kütləsinə isə bu ölkənin yalnız 8% milli var-dövləti məxsusdur.\nBu struktur çərçivəsi daxilində maliyyə oliqarxiyasına daxil olan bir neçə yüz ailə həmin ölkənin iqtisadi həyatının sahibi olmaqla yanaşı, bu ölkənin siyasi və mədəni sahəsinin güclü istiqamətvericilərinə çevrilirlər.\nMəhz bu nöqteyi nəzərdən vaxtilə marksizm-leninizm təlimi dövlət və hakim adamların gündəlik həyatda nəinki dövlətin idarə olunmasını həyata keçirmələrini qeyd edir, həmçinin onları siyasi elita adlandırırdı.\nBeləliklə, elitar nəzəriyyələrin sosial köklərini uzun illər kommunist ideologiyasına qulluq edən nəzəriyyəçilər antaqonist, ictimai-iqtisadi formasiyaların iqtisadi, sosial-siyasi şəraitində axtarmış və ümumiyyətlə elitarizmi geniş xalq kütlələrinə zidd, yabanı bir cərəyan kimi qələmə verməyə çalışmışlar. Düzdür, elitarizmin təşəkkülündə müəyyən iqtisadi-sosial amillər mövcuddur. Lakin bu nəzəriyyənin (elitar) kökünü insanın təfəkkür vəşüurunun sosial hadisələri dərk etmə momentində axtarmaq daha düzgün olardı. Məhz qnoseoloji müddəalar elitar nəzəriyyələr konsepsiyasını təmin edir, onun formalaşmasına əlverişli şərait yaradır.\nƏslində elitar nəzəriyyələr bir tərəfdən sosial-iqtisadi səbəblərin, digər tərəfdən isə qnoseoloji köklərin vəhdətində formalaşmışdır. Elitar nəzəriyyələrin marksist-leninçi şərhi də məhz bu təsəvvürlərin (elitar) formalaşmasında sosial şəraitlə yanaşı qnoseoloji zəminin vəhdətinə əsaslanır.\nElitarizmin formalaşmasında əsas məsələlərdən biri sosial həyatın dərk edilməsi, idrak prosesidir. Bu proses materiyanın hərəkət formalarının daha mürəkkəbi olub, sosial hadisələrin subyektiv şərhini izah edir. Bu izah isə tədqiqat obyektinin özü ilə şərtləndirilir. Obyekt – maddi istehsal, sosial və siyasi münasibətlərin inkişaf səviyyələri olan konkret tarixi şəraitlə müəyyənləşdirilir. İdrak – subyekt və obyektin qarşılıqlı əlaqəsinin dialektik prosesidir. Onun nəticəsinə sosial formalar təsir göstərir ki, bu da dərk etməni bilavasitə həyata keçirir.\nElitar nəzəriyyələrin nəzəri, idrakı kökləri tarixi proseslərin ayrı-ayrı tərəflərinin mütləqləşdirilməsində hiss edilir. Başqa sözlə, elitarizm insanların maddi həyata münasibətlərinin mənəvi fəaliyyət prinsipləri əsasında formalaşmışdır.\nFəlsəfənin əsas məsələsinin idealits həllindən çıxış edərək bu nəzəriyyənin (elitar) müəllifləri belə bir nəticəyə gəlirlər ki, ictimai inkişaf iradə vəşüuru mənən zəngin olan şəxsiyyət və ya «ilahi» iradəsi olan «seçilmiş»lərin sayəsində baş verir.\nYuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, bu fıkrin nümayəndələri cəmiyyətin maddi həyat şəraitində kütlələrin fəaliyyətini əsas götürən fikirləri rədd edirlər. Onlar belə ideya irəli sürürlər ki, təbiətdən fərqli olaraq cəmiyyətdə zəngin şüur və iradəyə malik insanlar fəaliyyət göstərir. Onlar qarşılarına müəyyən məqsəd qoyaraq onun həyata keçirilməsinə çalışırlar.\nBelə illüziya yaranır ki, tarixi prosesin gedişini şüur və ideyalar doğurur. Bu zaman tarix ideyaların reallaşması, «əqlin» aparıcıları isə, seçilmiş şəxsiyyətlərdir. Şüurlu element tarixdə gerçəkliyin «demiurq» (Platonun idealist fəlsəfəsində – yaradan, dünyanı yaradan qüvvə, Allah) səviyyəsinə qaldırılaraq kütlələrin «fikirsiz» fəaliyyətinə qarşı qoyulur.\nMarksizm klassikləri idealistlərin iki nöqsanını ciddi tənqid etmişlər. Bu tənqid ayrı-ayrı insanların – «seçilmişlərin» tarixi fəaliyyətinin obyektiv qanunauyğunluğunun kökünün maddi istehsalda axtarılmasında və tarixi inkişaf prosesində kütlələrin rolunun layiqincə qiymətləndirilməsində idi.\nElitar konsepsiyaların qnoseoloji kökləri uzun illər insanlar arasında bioloji və psixoloji fərqlərin böyüdülməsi, sosial-iqtisadi münasibətlər kontekstindən kənar siyasi fəaliyyətdə elm və texnikanın rolunun mütləqləşdirilməsi, elmi-texniki inqilabda, elmi və menecer elitasının fəaliyyət və təfəkkürünün rolunun həddən artıq yüksəldilməsi məhsulu kimi qələmə verilmişdir.\nMüasir elitar plüralizm nəzəriyyəsinin əsas nəzəri köklərindən birini cəmiyyətin inkişaf amilləri ilə ictimai həyatın müxtəlif tərəflərinin – siyasət, iqtisadiyyat, mədəniyyət, din və s. mexaniki əlaqəsi ideyası tutur.\nBeləliklə, sosial inkişaf prosesində əsrlər boyu hakim sinif kimi qiymətləndirilən dövlət adamları ilə, seçilmiş qrup və şəxsiyyətlərlə xalq kütlələri və siniflər arasındakı münasibətlər materialist və idealist baxışların mübarizəsi obyektinə çevrilmişdir. Bu təbəqələrdən biri cəmiyyətin üst hissəsini əhatə edən «elita», digəri isə yerdə qalan çoxluq – kütləni təşkil edirdi.\nDünyanın irəliləməsində, tarixi inkişaf prosesində hər iki tərəfin özünəməxsus rolu olmasına baxmayaraq çox illər ərzində «burjua ideologiyası», «kommunist ideologiyası» mövqelərindən çıxış edən müxtəlif nəzəriyyələr tarixdə birincilik rolunu da «elitaya», ya da xalq kütlələrinə verməyə cəhd göstərmişlər. Bu sadə fikirlərin üzərində müxtəlif nəzəri mövqe və cərəyanlar, təlim və nəzəriyyələr formalaşmışdır.\nYuxarıda biz bu nəzəriyyələrin bəzilərini nəzərdən keçirməyə çalışdıq. Nəzərdən keçirdiyimiz nəzəri mənbələrdə «elitar», «kütləvi» termini ilə bağlı hadisələrə – mədəniyyətə, incəsənətə burjua cəmiyyətinin mənəvi həyatının mürtəce məqamı kimi yanaşılır. Məhz bu səbəbdən müəlliflərin hamısı kütləvilik və ya elitarlıqda yalnız neqativ xüsusiyyətləri görməyə çalışırlar. Lakin elitarizm nəzəriyyələrinin müəllifləri isə burada yalnız müsbət keyfiyyətləri zəruriləşdirərək qiymətləndirirlər.\nBu məqsədlə yenə tarixə müraciət edək. Antik fəlsəfə elitar dünyagörüşünün banisi Platon tərfindən formalaşdırılmışdır. Özünün «İdeal dövlət»ində Platon demokratiyanı demosa qarşı qoyaraq idarəetmənin 4 tipini müəyyən edir: timokratiya (şöhrətpərəstlərin hakimiyyəti), oliqarxiya (varlıların hakimiyyəti), demokratiya (kütlələrin azadlığı), tiranlıq (birinin hamı üzərində hökmranlığı; bu tipi Platon demokratiyanın məhsulu hesab edir).\nLakin Platonun bu «İdeal dövlət»indəki əsas humanist cəhət ondan ibarətdir ki, o, insanın qabiliyyət və bacarıqlarını hər şeydən üstün hesab edərək, məhz bu xüsusiyyətə görə insanların bir idarə tərəfindən digərlərinə keçmək imkanını qeyd edir. Platona görə bacarıqsız, qabiliyyətsiz hakim nümayəndələr ən aşağı kastalara layiqdir, və ya əksinə, aşağı kastaya mənsub olan nadir istedad və vərdişə malik olanlar ali təbəqəyə köçürülə bilər. Platonun bu nəzəri qaydasını əsas götürərək Amerika elitar nəzəriyyələrin tədqiqatçıları olan K.Pryüit və A. Stoun onu elitanın dövriyyəsi nəzəriyyələrinin sələfi adlandırırlar. Platon nəzəriyyəsi təkcə elitarizm ideyalarının gözəl təsviri ilə deyil, həmçinin XX əsrin elitaristlərinə dərin təsiri ilə əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, Platonun sosial sistemin stabilləşməsində yaxşı idarə edən hakimin olmasının zəruri hesab edilməsi haqqındakı ideyası müasir elitar nəzəriyyələrin əksəriyyətində səslənir.\nOrta əsrlərdə kilsənin ilahi və dünyəvi iyerarxiyasını təbliğ edən təlimlərdə kütlənin feodal hakimlərinə sözsüz təzimi və kilsənin aliliyi ideyası ön plana çəkilirdi. İohan Solsberiyski dövləti insan orqanizmi ilə eyniləşdirərək bu «bədəndə» ruhanilik – mənəviyyatı, hökmranlıq – başı, kəndlilər isə, ayaqları ifadə edirlər.\nOrta əsrlərdə Allahpərəst kimi tanınan Foma Akvinski deyirdi ki, kütlələr heç bir tərəddüd etmədən «Allah tərfindən seçilmiş» hakimlərinə tabe olmalıdırlar. Özü də, bu müəllif onu da qeyd edir ki, tabe olmanı bədən hərəkətləri ilə həyata keçirtmək lazımdır. Mənəviyyatın ruhi hərəkətləri isə yalnız Allaha tabe olmaları vacibdir. Foma Akvinski feodal sistemin aşağıdakı iyerarxik pilləkən əsasında təsəvvür edirdi: «insanlar – mələklər – müqəddəslər – Allah».\nHakimlər və tabe olunanlar münasibətləri problemlərinə dair baxışlarda Nikolo Makiavellinin dünyagörüşü ziddiyyətlidir. O, bir tərəfdən İtaliyanın inkişafını ləngidən feodallara qarşı çıxış edirsə, digər tərəfdən kütlələrin etirazlarına səbəb olan buntlardan ehtiyat edirdi. O, hakimlərin xalq arasında optimal uyğunluq və əlaqə yaratmasının tərəfdarı olub, möhkəm, güclü hakimiyyəti bunda görür. Makiavelli hökmdarların tiranlıq hakimiyyətlərini kütlələrin buna dözərək «ikiüzlülüyə» çevrilməsinə görə məzəmmət edir. O, qeyd edir ki, hökmranlıq etmək üçün dövlət adamı insan fəaliyyətinin əsas amillərini bilməli, kütlənin maraq, zövq, meyllərini öyrənməli, onlara uyğun hərəkət edərək xalqı özünə tabe etdirməlidir. Tabe edilənlər isə öz hakimlərindən qorxmalı, onlara təzim etməli, vergilərini ödəməlidirlər.\nC.Lokkun fikrinə görə isə dövlət çoxluğun iradəsinə müvafiq hərəkət etməlidir. O, dövlətin bölünməsi təlimini inkişaf etdirib.\nXVIII əsrin fransız maarifçi və materialistləri tiranlıq və despotizmi amansızcasına tənqid edərək xalqın maraqlarının tapdandığını, onların feodal hakimləri tərəfindən ən zəruri hüquqlarının əlindən alınmasını ifadə edirdilər.\nHelvetsi yazırdı ki, «Aristokratiya hakimiyyətin bütün formalarını qəsb edərək» xalqı kölə vəziyyətinə gətirib çıxarır. XVIII əsrin fransız materialistləri öz ideyalarında ikili mövqe tuturdular. Bir tərəfdən, xalqın qabaqcıl nümayəndələri ilə birgə kütlə Bastiliyanı ələ keçirirlərsə, digər tərəfdən, bu ideya sahibləri istismarçı mövqe tutaraq xalq kütlələrindən qorxurlar. Bu qorxu xalq kütlələrinin ictimai həyatı müstəqil formada idarə edə bilməyəcəyi inamında təzahür edirdi. Bu materialistlərin fikrinə görə, kütlələr maariflənmiş siniflərdən çıxmış liderlərin arxasınca getməlidirlər. İctimai həyatın şərhində sırf idealist mövqe tutan fransız materialistləri belə bir nəticəyə gəlirlər ki, tarixin yaradıcıları «ağıllı, zəkalı qanunverici şəxslər»… maariflənmiş hakimlərdir.\nXalq hakimiyyəti ideyaların görəkəmli Amerika demokratı T.Cefferson da inkişaf etdirmişdir. O, qeyd edirdi ki, hakimiyyətin xalq və ya ali təbəqə tərəfindən idarə edilməsi məsələsi hələ qədimdən bu günədək həll olunmamış qalmaqdadır. Bununla yanaşı, müəllif onu da qeyd edir ki, insanlar kürəklərində yəhərlə doğulmayıblar ki, bəzi imtiyazlılardan qanun adı altında istifadə olunsun.\nAmerika konservatizm qanadının ideoloqu A.Hamilton isə müasir elitaristlərin təliminə müvafiq olaraq qeyd edirdi ki, cəmiyyətdə azlıq və çoxluq təşkil edənlər mövcuddur. Birincilər (azlıq) zənginlərdir ki, onların çox yaxşı mənşəyi var. İkincisi isə xalq kütlələridir. Belə deyilir ki, guya xalqın səsi – Allahın səsidir. Lakin bu belə deyil. Xalq dəyişkəndir, o, müxtəlif dalğalara mənsubdur və nadir hallarda düzgün ittiham edir. Xalqın hakimiyyətini arzuolunmaz və mümkünsüzlüyünü əsaslandıraraq Hamilton deyir: «Çoxluğa imkan versəniz, onlar azlıqları məhv edərlər».\nMüasir elitar nəzəriyyələrin formalaşmasına güclü təsir göstərən nöqteyi nəzərlərdən biri də F.Nitsşenin baxışlarıdır. F.Nitsşe dünyavi inkişaf prosesini ilkin əsasını tarixin hakimiyyətə doğru cəhd göstərən qüvvələrində görürdü. Bu qüvvələr hakimiyyətdən «yaradıcı instinkt» kimi istifadə etmək istəyirlər. Müasir elitaristələrin konservativ qanadı Nitsşenin «Yer cənabları», «Aristokratiyanın ali irqliyi» haqqındakı konsepsiyalarını qəbul edərək onun fikirləri ilə bölüşürlər. Bu konsepsiyanın əsas qaydalarından biri də odur ki, xalq bütün vasitələrlə – zorakılıq, din, qul əxlaqı ilə qul şəraitində saxlanılmalıdır.\nNitsşenin əsas tənqid hədəfi – elitanın hökmranlığına qarşı çıxış edən inqilabi qüvvələrdir. O, qeyd edir ki, öz mövcudluqlarına ədalətsizcəsinə yanaşaraq buna görə əvvəlki nəsillərdən intiqam almaq istəyən qul təbəqəsindən vəhşi heç kəs qorxulu ola bilməz. O, kütlələrin təşkilliyindən onların inqilabi fəallığından qorxur. Nitsşenin siyasi idealı – xalq üzərində aristokratiyanın güclü hakimiyyətidir.\nElita nəzəriyyəçiləri sırasında XX əsrin nəhəng sosioloq və kulturoloqlarının təlimi xüsusi yer tutur. Bunlara İtalyan sosioloq-kulturoloqları Vilfredo Pareto, Qaetano Moska, Robert Mixels, İspan filosov və kulturoloqları Orteqa-i-Qasset, xüsusilə Z. Freyd, O. Şpenqler, M. Şelerin adlarını çəkmək olar.\nPozitiv sosiologiyada xüsusi xidməti olan V. Pareto hər bir cəmiyyəti iki hissəyə – elita və kütləyə bölür. Paretoya görə elitanın iki tipi mövcuddur. Bu tiplər bir-birini ardıcıllıqla əvəz edirlər. Elitanın birinci tipi «tülkü» xassəli mütəxəssislərdir ki, onlar yalandan bacarıqla istifadə edir, siyasi kombinasiyaların ustalarıdır. Elitanın ikinci tipi – «şir» xassəlilərdir ki, gücdən istifadə bu tipə xarakterikdir. Pareto elitanı siyasi hökmranlığı saxlama metodları nöqteyi nəzərlərinə görə təhlil edir. Hər elitaya özünəməxsus metod xasdır. «Tülkü» tipli elitaya xas olan manipulyativ metod (kompromislərin metodu), «şir» tipli elitaya isə kobud məcburiyyət metodu xasdır. Tarixin gedişatında elitanın struktur və dinamikasında dəyişikliklər müəyyən olunur. Bir elitanın başqası ilə əvəz olunması, elitanın hakimiyyət metodlarının bir-birini əvəz etməsi hər elita tipinin özünəməxsus üstünlükləri ilə izah edilir.\nSosial bərabərliyin qorunmasında Pareto məhz elita tiplərinin bir-birini ardıcıl əvəz etməsində görürdü.\nPareto kimlərin elitaya aid edilməsini müəyyənləşdirmək üçün statistik metodun tədbiqini irəli sürür. O, yazır: «Tutaq ki, insan fəaliyyətinin hər bir sahəsində fərdlərin qabiliyyətlərini əks etdirən indekslər verilir və bunlara müvafiq olaraq məktəbdə olduğu kimi onlar qiymətləndirilir. Məsələn, milyona qədər xəzinə toplamışları (həqiqi və ya qeyri-qanuni yolla, fərqi yoxdur), biz 10 balla qiymətləndirirk. Xəzinəsi minliklərlə ölçülənləri isə 6 balla, sürünənləri 1 balla qiymətləndirərək bu topluda daha çox var-dövləti ilə ən yüksək qiymət toplamışları «elita» adlandırırıq. Paretonun bu metodikası Q.Lassvellanın əsərlərində geniş tətbiq olunur. Bəzi sosioloq və kulturoloqların çoxu Paretonun bu konsepsiyasının müəyyən aspektləri ilə razılaşmayaraq elitizmin atası onu deyil, Q.Moskanı hesab edirlər. Moska konsepsiyasında da cəmiyyət iki təbəqəyə – elitaya (siyasi cəhətdən hökmranlıq edən azlıq) və kütləyə (siyasi cəhətdən tabe olan çoxluq) bölünür. Bu cür bölgü sivil cəmiyyətin ümumi normal şərti kimi qəbul edilir. «Bəşəriyyət tarixinin bütün dövrlərində – sivilizasiyaya yaxınlaşmadan başlamışən müasir cəmiyyətlərə qədər – idarə edən sinif və idarə olunan siniflər kimi qəbul edilən iki insan sinifləri mövcud olmuşdur. Bunlardan birincisi, daha az saylı olub, siyasi funksiyaları həyata keçirərək öz əlində hakimiyyəti inhisarlaşdırır və bu hökmranlığın üstünlüklərindən zövq alır, daha çoxluq təşkil edən digər sinif isə, birincilər tərəfindən asılı olaraq idarə olunur».\nElitanın psixoloji traktovkasından söhbət açarkən Z.Freydin fikirlərini, ideyalarını söyləməmək qeyri mümkündür. Freyd təsdiq edir ki, kor-koranə, şüuraltı instinktlərlə hərəkət edən kütləni yalnız elita idarə edə bilər. O, yazır: «Kütlə üzərində azlığın hakimliyi prinsiplərindən qaçmaq olmaz, belə ki, kütlə tənbəl və ətalət halındadır…»\nFreyd təsdiqləyir ki, yalnız kütlənin özünün seçdiyi şəxsiyyətlər, rəhbərlər, onları faydalı işlərə cəlb edə bilər.\nElitizmin tərəfdarı olan O. Şpenqler tarixə sosial, mədəni inkişaf dövrlərinin bir-birini əvəz etməsi kimi baxaraq öz nailiyyətlərinə görəmədənəyyətin elitaya minnətdar olmasını da söyləyir.\nŞpenqlerə görə kütləni güclü urbanizasiya formalaşdıraraq onların ənənəvi elitanın itaətindən çıxmasına şərait yaradır, bu isə ənənələrin, əvvəlki sosial təşkilatların məhvinə səbəb olur. Elitanın itaətindən çıxan kütlələr sivilizasiyaya təhlükə törədir, — bu Şpenqlerin əldə etdiyi nəticənin leytmotividir. O, texnoloji amillərdə elitanın mövcudluğuna xüsusi yanaşır. Onun «İnsan və texnika» adlı əsərində yazılıb ki, texnika insanları iki hissəyə bölür: bunlardan birincisi zavod vəşaxtalarda maşın texnikası ilə çalışan böyük miqyaslı insan kütlələridir; ikincisi, «yaradıcı kəllələr, təşkilatçı və mühəndislər, kəşf edən» azlıq – elitadır ki, bunlar da kütləyə rəhbərlik edir.\nŞpenqlerin baxışlarına yaxın olan digər elitist A. Toynbi də sivilizasiya tarixinin tsiklik (dövrü) xarakterini mühüm hesab edərək burada elita tarixinə üstünlük verir. Onun fikrinə görə tarixi proses yaradıcı və hökmranlıq edən elitaların bir-birini əvəz etməsi prosesindən ibarətdir.\nYaradıcı elita düşüncə vasitəsilə cəmiyyət qarşısında duran vəzifələri həyata keçirir; hakim elita isə öz gücünə arxalanaraq öz hakimiyyətini saxlayır. Toynbinin bu konsepsiyası Paretonun «tülkü» və «şir» fikirlərinə çox yaxındır.\nXX əsrin 30-40-cı illərində elita nəzəriyyələri ABŞ, İngiltərə, Fransa sosiologiya və kulturologiyasında geniş yer tutmağa başladı. Xüsusilə, bu nəzəriyyələrin ən iyrənc forması faşist nəzəriyyəçiləri tərəfindən irəli sürülürdü. Hitlerin «Mayn kampf» adlı kitabında elitizm fəlsəfəsini «dünya tarixini yalnız azlıq yaradır» ideyası ilə izah edərək bunun kökünü irqi fərqlər üzərindəki, sosial bərabərsizlikdə görürdü. Çoxluğun azlığa tabe olması prinsipinə qəzəblə yanaşaraq o, faşist elitarizminin kredosunu formalaşdırmışdır. Bu nəzəriyyənin qeyri humanist mahiyyəti bütün dünyada öz təzahürünü göstərmiş oldu. Tarixi inkişaf prosesi irəlilədikcə elitizm də inkişaf edir, yeni-yeni elit təlim və nəzəriyyələri yaranmağa başlayır. Bu nəzəriyyələr «elita sosiologiyası»nın yaranmasına böyük təsir göstərdi.\nElita sosiologiyasında etilizmi bioloji, psixoloji, dini aspektdən izah etməyə çalışan nəzəriyyəçilər müxtəlif konsepsiyalarla çıxış edirlər. Məsələn, alman nəzəriyyəçisi M.Freynd elitanın dini traktovkasını onun «maqnit gücünə» malik olmasıilə izah edir. Bu irrasional gücü, o, «allah gücünün ifadəsi, sehri» kimi qiymətləndirir.\nElitizmi bioloji əsasdan izah etməyə çalışan nəzəriyyəçilər isə daha kobud arqumentlərlə çıxış edirlər. cəmiyyət həmişə olduğu kimi təbiətin qanunlarına uyğun olaraq elita və kütləyə bölünüb və bölünəcəkdir: bunlar arasındakı fərq insanların təbiətindəki müxtəlifliklə, daha doğrusu fərdlərin irqi xüsusiyyətləri ilə izah edilir. İngilis sosioloqu S.Darlinqton hesab edir ki, elita ilə istismar olunan kütlə arasındakı fərq genetik xarakter daşıyaraq «möhkəm iri material» ilə müəyyən edilir. Tarixin gedişi ən yaxşı irsə malik olanların, yəni elitanın, sayəsində baş verir. Amerikalı sosioloq R.Uilyams bioloji prinsipi rəhbər tutaraq bildirir ki, «yaradıcı azlıq» ilə «qeyri yaradıcı çoxlüq» arasında fərq insanların genetik fərqləri ilə şərtlənir. Hələ doğulduğu gündən kimin elitaya kimin kütləyə aid olduğu bəllidir. İnsanlar arasında bərabərlik qeyri mümkündür.\nBioloji elitizm ilə rasizm arasında müəyyən yaxınlıq hiss olunur. Rasizm (irqçilik) insanlara bir gözlə baxmayan, bir irqi başqasından üstün tutan, irqlər, xalqlar arasında nifaq salan, uzun müddət burjua ideologiyasının bir sahəsi kimi tanıdılan bir nəzəriyyədir. İrqçilər tarixi prosesin hərəkətverici amilini «irqin rəngində» görür və onu elita adlandırırlar. Amerikalı irqçi-sosioloq Hans Kon xalq kütlələrini «rəngsiz şəxslər» adlandıraraq onların heç bir qabiliyyətə malik olmadığını və yalnız elitanın yaradıcı potensiala mənsub olduğunu və cəmiyyətin inkişafına kömək etdiyini bildirir.\nElitanın psixoloji nəzəriyyələri cəmiyyətə maddi əsasdan məhrum olmuş psixi bir mühit kimi yanaşaraq onun elita və kütləyə bölgüsünün əsas səbəbini insanların psixologiyasında görür. Psixoloqların bir çoxu Tardın təqlid nəzəriyyəsinə tərəfdar çıxaraq belə fikir söyləyirlər ki, kütlə elitanı təqlid edir. Amerikalı sosioloq L.Bernard yazır ki, kütlə «pul və hakimiyyət vasitəsilə iqtisadi müvəffəqiyyət əldə etmiş» insanları təqlid etməlidir.\nİngilis sosioloqu M.Kinqsberq çoxluğun, kütlənin liderə mənsub olmaq ehtirası haqqında yazır: «Bəzi xalqlar idarə olunmağı çox sevdiklərinə görə ona cəhd göstərdikləri kimi, insanların çoxunda da tabe olmağa instinktiv tələbat mövcuddur». Bunu söyləməklə psixososioloqlar tabe olmaq və tabe etmək instinktlərinin anadangəlmə psixi keyfiyyətlər olduğunu təsdiqləməyəçalışırlar.\nElita sosiologiyasında müvafiq yer tutan nəzəriyyələrdən biri də elitanın «texnoloji» nəzəriyyələridir. Bu nəzəriyyələr də XX əsrin məhsulu olub, insanların müasir maşın istehsalının idarəolunmasının təşkilindəki bacarıq və qabiliyyətlərinə həsr olunub. Bu fikirlər C. Bernhem, A.Friş, D.Elesko, K.Bouldingin əsərlərində mühüm yer tutub. Bu müəlliflərin əsərlərində əsas fikir ondan ibarətdir ki, «hakim elita»nın yaranması cəmiyyətdə müəyyən vaxt çərçivəsində hansı funksiyaların əsas rol oynamasından asılıdır. Əgər XIX əsrdə «sahibkar təşəbbüsü» irəli çəkilirdisə, XX əsrdə «təşkilatçılıq qabiliyyətləri» həlledici xarakter daşımağa başladı. Bu konsepsiyaya əsasən müasir cəmiyyətin həqiqi təşkilatı və rəhbərləri, başqa sözlə ifadə etsək, elitası M.Lernerin təbirincə «sənaye və zavod əməliyyatlarını planlaşdıranlardır. Məhz bu inhisarçı qüvvənin idarəetmə qabiliyyətinə və rəhbərlik hisslərinə mənsubluğu onun elita xarakterinə yiyələnməsində vacib rol oynayır».\nBu konsepsiyanın tərəfdarları texnikanın rolunu fetişləşdirərək onun tarixin inkişaf gedişini müəyyən etməsini labüd qəbul edirlər. Onlar təsdiq etməyə çalışırlar ki, tarixi təkamül cəmiyyətin sənaye maqnatları və inzibatçı kastalarından ibarət olan elitadan və avtomat-fəhlələr olan zəhmətkeş kütlələrdən formalaşmasına şərait yaradır.\nXX əsrin sonlarında elitanın texnoloji konsepsiyaları bir sıra ciddi təkamüllərə məruz qalır. Bu cəhətdən texnokratik məktəbin ilk nümayəndəsi T.Veblen istehsalatda mühəndis-texniki heyəti rəhbəredici orqan hesab edərək fəhlələri bu elita üçün passiv material kimi qiymətləndirirdi. Veblenin ardıcılları – Skott, Akerman, cons, Benda belə bir fikri irəli sürürdülər ki, cəmiyyətin idarəolunmasını yüksək ixtisaslı texniki ziyalılardan ibarət olan texnokratiya həyata keçirməlidir. Veblenin «Mühəndislər və qiymətlər sistemi» adlı kitabında texniki mütəxəssislərin artması ilə əlaqədar onların sosial hakimiyyəti – «texnokratiya» reallaşdırılmalıdır.\nElitizmi texnoloji əsasdan təhlil edən nəzəriyyəçilərdən biri də ceyms Bernhem özünün «Menecer inqilabı» adlı proqram əsərində nəinki təkcə istehsalatın, o cümlədən bütün ictimai həyatın idarəolunmasını yeni elitaya – menecerlərə verilməsini vacib hesab edir. Onun bu konsepsiyası kapitalizm sisteminin, inhisarçılığın əbədi olması ideyasına müəyyən zərbə vurmuş oldu. Belə ki, Bernhem ardıcılları – Elesko, Friş, Bouldinq birbirinin ardınca sübut etməyə çalışırdılar ki, «təşkilatçıların inqilabı» bir sıra Qərb ölkələrində baş vermiş kapitalizm köklü dəyişikliklərə məruz qalaraq yeni ictimai təbəqənin formalaşmasına səbəb olmuşdur. Bir çoxları bunu menecerlik, bəziləri «xalq kapitalizmi» kimi qiymətləndirirdilər.\nElita məsələsinə müxtəlif aspektlərdən yanaşan elitistlər öz nəzəriyyələrini tarixi analogiyalarının köməkliyi ilə əsaslandırmağa çalışırdılar. Bu nəzəriyyələrin nümayəndələri, müəllifləri öz fikir və ideyalarında ona istinad edirlər ki, xalq kütlələri cəmiyyətin idarə olunması işindən kənarlaşdırılıb və bunu hakim sinfin inhisarçıları həyata keçirmişlər. İdeoloqların çoxu antaqonist formasiyalarda xalq kütlələrinin vəziyyətini heçə endirərək bunu ümumi ictimai-sosial qanun kimi izah etməyə çalışırlar.\nFransız sosioloqu Lakrua öz fikrini belə təsdiqləyir: «Tarix boyu cəmiyyət elitanın mövcudluğuna görə yaşamışdır… Elita anlayışı zaman, yer və məkana uyğun şəkildə müəyyənləşdirilibsə də, eyni formada mövcud olmuşdur». Elita bütün cəmiyyətlər üçün xasdır – bu fikir elitistlərin irəli sürdükləri əsas ideyalardan biridir. Onlar elitanın müəyyən olunmasını cəmiyyətin sosial, mədəni və psixoloji inkişafının immanent xassəsi kimi qiymətləndirərək onu sivilizasiyanın ayrılmaz atributu hesab edirlər. Elita hakimiyyətin zəifləməsi cəmiyyətin qorxulu xəstəliyinə çevrilərək sivilizasiyaya maneçilik törədir.\nSözsüz ki, elitistlərin bir qismi antaqonist formasiyaların labüdlüyünü iddia etmək məqsədilə elitanı xalq kütlələrinin əks qüvvəsi kimi qələmə verməyə çalışırlar. Çünki onlar tarixi yalnız əzən və əzilməz sinfi kimi təsəvvür edirlər.\nOna görə də bu nəzəriyyəçilərin fikrincə elita adi kütlədən tam surətdə fərqlənən və seçilən hakim təbəqədir. Bu konsepsiyanı dəstəkləyən müəlliflər insanların sosial qeyri-bərabərliyini iddia etməklə yanaşı, bu qeyri-bərabərliyin fövqündə, həm də qarşı-qarşıya qoyulmuş düşmən münasibətlərin də olduğunu təsdiqləyirlər. Əlbəttə, elitistlərin bu nəzəriyyələri əsrlər boyu tarixdə mövcud olmuş və olan antaqonist cəmiyyət üçün haqq qazandıran və hakim siniflərin iddialarına cavab verən «mənəvi» stimul rolunu oynamışdır.\nMüxtəlif arqumentlərə əsaslanan elitistlərin hamısı üçün ümumilikdə bir neçə xüsusiyyət xasdır. Bu xüsusiyətlər ilk növbədə ondan irəli gəlir ki, siyasi əlaqələr və siyasi hakimiyyət ictimi münasibətlərin əsas zəmini rolunu oynayır. cəmiyyət heç zaman idarəetmə funksiyası olmadan keçinə bilməz; və bu funksiya bütün cəmiyyət tərəfindən aparıla bilməz, bunu hansısa müəyyən azlıq yerinə yetirir. Bu azlığın özü – elitadır. Öz rəhbəredici funksiyasını yerinə yetirən elita ilk növbədə öz liderlik vəziyyətinin möhkələndirilməsi qayğısına qalaraq özünü hakim azlıq kimi təsdiqləməyə çalışır. Elitaya mənsubluq onun nümayəndələrinin bir sıra imtiyaz, güzəşt, sosial nüfuz və s. malik olmasını zəruri edir. Təbiidir ki, bunların qorunmasının təmini üçün elita kiçik kompakt bir qrupda birləşir. Alman elitisti L.Froynd yazır ki, hakimiyyəti, nüfuzu itirmək qorxusu elitanın bir-birinə möhkəm birləşməsini tələb edir. Elita öz üzvləri üçün müəyyən status işləyib hazırlayır, davranış normalarını müəyyən edir.\nElitanın öz məqsədlərinə nail olmasının əsas vasitəsi – dövlətdir. Dövlət orqanlarının bütün mühüm yerlərini elita nümayəndələri təmsil edir. Ona görə Mosk elitanı, həm də «dövlət sinfi» adlandırır. cəmiyyətin elita və kütlələrə təbəqələşməsi sivilizasiyanın ilkin və əsas şərti hesab edilir. Bunsuz cəmiyyətin xəstəliyə – anarxiyaya düçar olması labüddür.\nElitizmin əsas meyarı – siyasi münasibətlərin mütləqləşdirilməsidir. R. Barkli qeyd edir ki, elita nəzəriyyəsi siyasi hakimiyyətə əsaslanır. Çünki siyasi hakimiyyət bütün sosial münasibətlərin tənzimləyicisidir. Siyasi hakimiyyətə malik olmayan təbəqəni, onun fikrincə, elita adlandırmaq olmaz.\nBeləliklə, tarixin müxtəlif dövr və mərhələlərində irəli sürülən elitar nəzəriyyələrə, onların konsepsiyalarına nəzər yetirdikdən sonra belə bir ümumi nəticəyə də gəlmək olur ki, elitizmdə bir çox məqamlar, ideyalar, hətta antidemokratik xarakter də kəsb edir. Düzdür, uzun illər, xüsusilə, sosializmin dünyada geniş yayıldığı tarixi mərhələlərdə hətta elitar nəzəriyyələr antiinsan, anticəmiyyət mövqeyindən «burjua ideologiyasının» ayrılmaz tərkib hissəsi kimi təhlil edilirdi. Bu təhlillərdə elitarizmin sırf antidemokratik mahiyyətə malik olduğu sübut olunmağa cəhd göstərilirdi və o antidemokratizmin nəzəri cəhətdən əsaslandırılması kimi qəbul edilirdi.\nAmma əslində elitarizm ilə demokratiya nəzəriyyələri arasındakı ziddiyyət, xüsusilə, iki məsələyə olan münasibətdə çox aydın hiss olunur: birincisi, demokratiya insanların bərabər hüquqa malik olduğunu iddia etdiyi halda, elitarizm insanların qeyri-bərabərliyini söyləyir; ikincisi, elitarizmin bünövrəsi tam hüquqa malik qüvvə – hakim sinif hesab edilirsə, bu da demokratiyada azlığın çoxluğa tabe olması prinsipinə yaddır. Elitaristlərin fikrincə demokratiya xalq tərəfindən bəyənilən, müdafiə olunan elitanın idarəetmə formasıdır.\nDüzdür, bəzi elitar nəzəriyyələrdə mürtəce mahiyyət kəsb edən mövqelərə rast gəlmək mümkündür (yuxarıdakı təhlillərdə biz bunu hiss etdik), amma cəmiyyətdə elitanın mövcudluğunun labüdlüyü haqqında müddəalar bu nəzəriyyələrin özəyini təşkil edir. Ən azı ona görə ki, cəmiyyəti inkişaf etdirmək üçün onun irəliyə addımlaması üçün düşünən beyinlər, yaradıcı, bacarıqlı şəxsiyyətlər lazımdır. Bunlar isə «elita» anlayışının hərfi tərcüməsindən irəli gələn cəmiyyətin «qaymaq»ları, yəni seçilmişləridir.\nElmi mənbələrdən mənimsədiyimiz biliklər əsasında gəldiyimiz nəticə bundan ibarətdir ki, cəmiyyətdə təbəqələşmənin mövcudluğu labüddür, lakin bu təbəqələşmə humanistcəsinə baş verən proses olmalıdır. Hər kəs, hər fərd həyata, aləmə qarşı olan münasibəti nəticəsində hər hansı bir təbəqə və ya zümrənin nümayəndəsinə çevrilir. Təbəqələşmə insanın yaradıcı fəaliyyəti, əməksevərliyi ilə bağlı olan hadisələrdir. Xüsusilə, elitar təbəqəyə malik olmada bu xüsusiyyət daha aydın hiss olunmaqdadır.\nCəmiyyətin bölgüsündə «elitar» təbəqəyə qarşı qoyulan təbəqələrdən ən vacibi «kütləvi cəmiyyət» anlayışıdır. Sosiologiyada və kulturologiyada bu obyekt ətrafında müxtəlif nəzəriyyələr və təlimlər formalaşmışdır. Amerika sosioloqu E. Uolter bu anlayış haqqında belə yazır: «Kütləvi cəmiyyət sosioloji lüğətin ən geniş yayılmış terminlərindən olub, bəziləri tərfindən bu anlayış cəhalət yalanı kimi rədd edilirsə, digərləri onu həqiqət kimi, üçüncülər onu cansıxıcı şablon kimi qəbul edirlər. «Kütləvi cəmiyyət», onun mahiyyəti, mənşəyi artıq neçə onillərdir ki, böyük diskussiyaya səbəb olub. Çox qəribədir ki, bu diskussiyaların müəlliflərinin əksəriyyəti özünü heç də kütləvi cəmiyyətin tərəfdarları kimi qələmə vermirlər. Çox qəribədir ki, bu məsələ ilə əlaqədar bütün fikir və ideyalar yalnız tənqidi nöqteyi nəzərdən təhlil edilir. Yəni «kütləvi cəmiyyət» anlayışı yalnız ciddi tənqid obyektinə çevrilib. Liberallar və konservatorlar, sağ sosialistlər, «ultra» Amerikalılar – hamı kütləvi cəmiyyəti yalnız tənqid edir. İngilis sosioloqu A.Stüart yazır: «Siyasi istiqamətlərin bütün nümayəndələri «kütləvi cəmiyyət» anlayışından müasir cəmiyyətdə bəyənilməyən əlamətlərin tənqidi məqsədilə istifadə edirlər».\nBəs «kütləvi cəmiyyət» nədir? Bütün sosioloji və kulturoloji mənbələrdə bu anlayış çox illər burjua ideologiyasının «məhsulu» kimi təqdim edilmişdir. Elitarizmdə, gördüyümüz kimi, «kütləvi cəmiyyət» elitar təbəqənin antipodu kimi qəbul edilir.\n«Kütləvi cəmiyyət» haqqında ilk konsepsiyalar XVIII-XIX əsrlərdə sosal dəyişikliklərin aristokratik tənqidi kimi meydana çıxmışdır. Bu nəzəriyyələrin müasir müəllifləri, sələfləri olan Lebon, Nitsşe, Berdyayev, Orteqa-i-Qassetin ideyalarına istinad edirlər. «Kütləyə qarşı buntun» ən parlaq nümayəndəsi Nitsşe hesab edilir. Hətta «kütləvi mədəniyyət» nəzəriyyəçilərinin müasir nümunələri Nitsşenin açıq-aydın nifrət dolu fikirlərindən utanaraq yan keçirlər. Nitsşe «kütləvi cəmiyyət» doktrinasının əlifbasını yaratmışdır. Onun bu fikirləri «kütləvi cəmiyyət» və «kütləvi mədəniyyət» haqqındakı nəzəriyyələrinin epiqrafina çevrilmişdir. Nitsşe kütlələrə qarşı nifrət hissində daha ardıcıl və ifadəli olub bu «bacarıqsız çoxluqda» həqiqi elitanın müəyyən edilməsi, siyasi elitanın vasitə kimi istifadə etməyi lazım bilirdi.\nQ.Lebonun «kütlələrin psixologiyası» adlı konsepsiyası «kütləvi cəmiyyət» doktrinasını zənginləşdirərək bildirirdi ki, cəmiyyət «kütlənin hökmranlığı» olan anarxiya dövrünə qədəm qoydu. Orteqa-i-Qasset isə özünün mədəni-sosial konsepsiyasında «insan-kütlə» obyektini əsas götürərək müasir «kütləvi cəmiyyət» nəzəriyyələri üçün bünövrə yaratmışdır.\nOrteqa qeyd edir ki, nankor kütlələr elitanın ardınca getmək əvəzinə idarəetmə qabiliyyəti olmadan hakimiyyətə can atır. Bu isə əsrin kataklizminə dağıdıcı çevriliş çevrilir və sonu vəhşiliklə bitir. Sosial psixologiya sahəsində (Lebon) təşəkkül taparaq «kütləviləşmə» konsepsiyası insan fəaliyyətinin digər sahələrinə, o cümlədən mədəniyyət sahəsinə (Orteqa) nüfuz edir. Lebon, Tard, Orteqa tərəfindən müəyyən edilən kütlə psixologiyasının xarakteristikası irəli sürülən konsepsiyaların əsasını təşkil edərək iqtisadiyyat, sosial münasibətlər və siyasətə köçürülür və hər bir obyektdə yalnız bir aspektə baxılır: kütlələrin kütləvi auditoriyasının yaranması.\n«Kütləvi cəmiyyət» doktrinası yarandığı vaxtdan antidemokratik konsepsiya mahiyyəti kəsb edərək dünyaya aristokratiyanın müdafiəsi nöqteyi-nəzərindən yanaşmanın vasitəsi rolunu oynayıb.\n«Kütləvi cəmiyyət» nəzəriyyəçilərinin əsərləri ilə tanış olan hər kəs bu anlayışlardakı müxtəlifliklərlə üzləşirlər. Bu müxtəliflik, əlbəttə, təəccüblü deyil; «kütləvi cəmiyyət»in tərəfdarları və tənqidçiləri eyni prosesləri təhlil edərək yalnız müxtəlif aspektdən qiymətləndirirlər. Belə ki, nəzəriyyəçilərin bir qismi «kütləvi cəmiyyət»dəki hadisələri kütlələrin təntənəsi, digərləri isə, elitanın hökmranlığı kimi qiymətləndirir. İkinci fikrin nümayəndələri bu ideyanın qəti tərəfdarları olsalar da, elitanın cəmiyyətdə hər şeyə nailolma imkanına malikliyini təsdiqləyə bilmirlər. Çünki elita kütləyə, əsasən hökmranlıq edir.\n«Kütləvi cəmiyyət» tənqidçilərini birləşdirən ümumi cəhət ondan ibarətdir ki, cəmiyyətdə elita ilə kütlə arasındakı normal, qarşılıqlı əlaqələrin pozulması bu iki təbəqə arasındakı fərqin ən başlıcasıdır. «Kütləvi cəmiyyət» konsepsiyaları əsasında formalaşan doktrinanın yaranmasına əsas səbəb xalq kütlələrinin tarixdəki rolunun əhəmiyyətini rolunu ifadə edən ideyaların səslənməsi və sosial tendensiya xarakteri kəsb etməyə başlanması idi. Xalq kütlələrinin tarixin inkişaf prosesinə birbaşa təsiri haqqındakı tendensiyaları K.Marks və F.Engels işləyərək ictimai inkişaf prosesinin gedişində xalq kütlələrinin artan rolu qanununu əsaslandırmışlar.\nMarksist nəzəriyyənin bu konsepsiyasına görə, aktiv sosial fəallığa cəlb olunan kütlələrin artan miqyası ictimai dəyişikliklərə əhəmiyyətli təsir göstərir.\n«Kütləvi cəmiyyət» haqqında konsepsiyaların əsas fundamental kateqoriyası – kütlədir. Siqel, Lebon, Q.Tard, N.Mixaylovskinin «kütlə» modelinin əsasını «dəstə», «yığın», «camaat» təşkil edir. Dəstə, camaat, yığın – bir sözlə, kütlə fərdlərin sosial vəziyyəti, milliyyəti, peşəsindən asılı olmayaraq hər hansı bir hadisə ilə əlaqədar onların qarşılıqlı əlaqəsini zəruri edən psixoloji fenomendir. Dəstədə, yığında onun «ruhu»nu (Lebon) təşkil edən sosial-psixoloji vəhdət formalaşır.\nO, ümumi hisslərə mənsub olaraq bunun nəticəsində enerjinin güclü şəkildə yüksəlməsinə nail olur. Bu təsir altında şüurlu şəxsiyyət amili yox olur. Məhz bu xüsusiyyətinə görə, Siqel bu nöqteyi-nəzərdən çıxış edir ki, dəstə, yığın sosiologiyanın deyil, psixologiyanın, daha dəqiq deyilsə, kollektiv psixopatologiya və psixiatriyanın obyektidir.\nTarda görə, dəstə qarşılıqlı simpatiyaya, «təqlid mənbəyinə» görə formalaşır və burada əsas amil insanları birləşdirən emosiyalardır. Lebon və Siqelə görə isə kütlələr mənfi hisslər ətrafında müçbət emosiyalar nisbətən daha tez birləşirlər. Siqele əlavə edir ki, dəstə, yığının böyüklüyü onun sayca böyüklüyü ilə əlaqədardır. Kütlədəki ayrı-ayrı fikirlərin qarşılıqlı razılıqla qarşılanması inam və hətta fanatizmin formalaşmasını təmin edən amillərdəndir. Dəstə, yığın, nəhayət kütlə haqqında irəli sürülən müəlliflərin fikirlərini aşağıdakı şəkildə ümumiləşdirmək olar: 1) Dəstə, yığın, kütləyə sadəcə qurğu kimi yanaşmaq olmaz; onu təşkil edən ayrı-ayrı insanların şüuruna böyük təsir göstərən vahid bütövlükdür; 2) Kütlə «aşağı səviyyənin orqanizmi» kimi; insanlar kütlə ətrafında onun üzvlərinə aydın olan daha elementar emosiya və ideyalara görə birləşirlər ki, bu da onun intellektual və mənəvi səviyyəsinin həmin cəmiyyətin «normal» hesab edilən üzvlərinin səviyyəsindən aşağı olmasına əsas səbəbdir. 3) Şəxsiyyət kütlə içərisində heçə enərək «sivilizasiya pilləkənindən aşağı düşür». Lebonun fikrincə kütləvi hərəkətlərdən kənar şəxsiyyət «mədəni insan hesab edilirsə, dəstədə o, instinktiv bir varlığa, vəhşiyə çevrilir». Kütlənin adekvat modeli kimi hazırda dəstə yığın deyil, publika, yəni tamaşaçı əsas meyar kimi çıxış edir.\n«Dəstə», «publika», «tamaşaçı» kateqoriyalarının hər biri tarixi mahiyyət kəsb edir. «Kütlə», «publika» və «tamaşaçı» kateqoriyalarının fərqləndirilməsi ilk dəfə Tard tərəfindən həyata keçirilmişdir. O, öz müddəalarında tələb edirdi ki, «kütləni publika ilə eyniləşdirmək olmaz»; çünki kütlə insanların fiziki vəhdətidirsə, publika insanların nisbətən səpələnmiş formasıdır; birincisi daha «dözülməz» olduğu halda, ikincisi passiv və daha «sivil» xarakter daşıyır.\n«Kütlə» anlayışına yeni nöqteyi nəzərdən yanaşmanın ilk pioneri Amerika sosioloqu Q.Blümer hesab edilir. Onun irəli sürdüyü «kütlə»nin yeni modeli kinoteatrların auditoriyası idi (o, uzun müddət kinotamaşaçıların tədqiqi problemləri ilə məşğul olmuşdur). Kinotamaşaçılar kütləsi eyni cəhdlərə istiqamətləndirilmiş, möhkəm qarşılıqlı əlaqəsi olan insan toplusu hesab edilə bilməz; əksinə, bu insan kütləsi tərkibinə daxil olan fərdlər xüsusiləşirlər. Blümerə görə kütlənin əsas xarakteristikasına onun üzvlərinin anonimliyi və bir-birindən təcridi, aralarındakı qarşılıqlı əlaqənin zəifliyi, sosial mənşə və vəziyyətlərinin təsadüflüyü («kütlə» həmçinin digər ölkə nümayəndələrini peşə, sənət adamlarını da özündə birləşdirir), təşkilatçılığın olması və qeyri müəyyənliyi aiddir.\nPublika modelinin təşəkkülü «kütləvi mədəniyyət» fenomeninin tədqiqi prsesində yaranır. Belə ki, «kütləvi mədəniyyət» və kütləvi kommunikasiya vasitələrinin təhlili prosesində «publika», «tamaşaçı» anlayışı öz zəruriliyini doğruldur. Tardın publika, tamaşaçı modeli qəzet mütaliəsi ilə məşğul olanlardırsa, Blümerə görə, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, kino tamaşaçılarıdır. «Kütləvi mədəniyyət»ə dair tədqiqatlarda Blümerin modelinə qismən yanaşılır. Blümerin kino tamaşaçıları vahid auditoriyaya bilavasitə əlaqələri ilə bağlıdır; lakin müasir tədqiqatların çoxunda «kütləvi mədəniyyət»də bir-birilə bilavasitə əlaqəsi olmayan parçalanmış publika, tamaşaçı kütləsi də böyük maraq doğurur. Belə publika, tamaşaçı kütləsinin ideal modeli televiziya tamaşaçılardır.\n«Kütləvi mədəniyyət» passiv publikaya doğru istiqamətləndirilərək onların yaradıcı, inqilabi dəyişdiricilik fəaliyyətindən yayındırılmasına xidmət edir, -bu fikirlər bir vaxtlar kommunist ideoloqlarının həmin mədəniyyət haqqında söylədikləri idi.\n«Kütləvi cəmiyyət» doktrinasının sonrakı müəlliflərindən bir qismi isə, kütləni «siyasi cəhətdən laqeyd insanlar» (X.Arendt) kimi qiymətləndirir. Digər tədqiqatçı F.Albertoni isə qeyd edir ki, Qərb tədqiqatçıları üçün XX əsrin I yarısındakı «kütləviləşmə», proletarlaşma prosesi onların siyasi fəallığının yüksəlməsi ilə izah edilirdisə, müasir «kütləviləşmə» əksinə, insanların siyasi problemlərə marağın yavaş-yavaştənəzzülü prosesi kimi xarakterizə edilir.\n«Kütləvi cəmiyyət» modelinin əsas kateqoriyalarından biri də «xalq»dır. «Xalq», «kütlə» anlayışları arasında sosial-siyasi və etnoqrafik mənalarına görə müəyyən fərqləri üzə çıxarmaq mümkündür. C. Santayanaya görə xalq «qan, dil, din vəhdətinə görə sivil tayfaların birliyidir».\nLippmana görə isə xalq – birlikdir. Onun mahiyyəti fərdlərin, məhz bu birliyin tərkibindən çıxması ilə izah edilir. Beləliklə, «əhali» anlayışının sinonimi kimi çıxış edən «xalq» məfhumu «insan yığımı» mənasını verir.\nMarksizm nəzəriyyəsində xalq kütlələri məfhumu tarixi kateqoriya kimi izah edilərək cəmiyyətin inkişafı ilə bağlılığı sübut edilir. Burada tarixin inkişafı, təkcə istehsal üsullarının bir-birini əvəz etməsi ilə deytl, xalq kütlələrinin inkişaf səviyyəsi nöqteyi-nəzərindən izah edilir. Bu nəzəriyyəlirin klassikləri xalq kütlələrinin əməyi və mübarizəsini cəmiyyətin tarixi inkişafının əsas meyarı kimi qiymətləndirirlər. Xalq öz əməyi ilə böyük maddi və mənəvi sərvətlər yaradır. Böyük rus yazıçısı M. Qorki yazırdı: «Xalq nəinki bütün maddi sərvətlər yaradan qüvvədir, o, zəngin mənəvi sərvətlərin yeganə dükənməz mənbəyi, zaman etibarilə, öz gözəlliyi və yaradıcılığının gözəlliyi və dühası etibarilə bütün böyük poemaların, faciələrin, o cümlədən onlardan ən əzəmətlisi olan ümumbəşər mədəniyyətinin tarixini yaradan ilk filosof vəşairdir.( M. Qorki. Ədəbi-tənqidi məqalələr, M. 1957, səh 26.)\nBəzi Qərb sosioloqları «kütlə» kateqoriyasına sosial proseslərin təşkilinə pozğunluq gətirən əsas səbəb kimi yanaşaraq insanların davranışlarına, gündəlik həyat tərzinə təsirini araşdırmağa çalışırlar. Belə ki, «kütləvi davranışın» spesifik tipi kimi çaxnaşma, hay-küyü (panika), apatiyanı, moda, qiyamı, sosial hərəkatları nümunə göstərirlər.\n«Kütləviləşmə» prosesinin psixologiyasını tədqiq edən Lebon insanların kütlədəki davranışını kütləvi psixozun formasfı kimi qiymətləndirir. Onun fikrincə, kütlə fikirləşmir, o, (kütlə) öz hisslərinin hakimidir; burada kiçik antipatiya nifrətə, adi istək güclü ehtirasa çevrilir. Kütləni aldatmaq bir nəfəri aldatmaqdan çox asandır. Kütlənin sayı nə qədər çox olarsa, səviyyəsi bir o qədər aşağı düşər. Kütləni seçilmiş nümayəndələr deyil, törtöküntülər maraqlandırır; dünyaya hökmranlıq edənlərin hamısı kütlələrin ruhunu instinktiv başa düşən psixoloqlar olmuşdur ki, məhz buna görə onlar hökmdarlığa nail ola bilmişlər.\nLebonun bu fikrinə Orteqa-i-Qasset də əlavələr edərək kütlənin rəhbərlik etdiyi cəmiyyətin uçuruma yuvarladığını bildirir və cəmiyyətin yalnız elita ilə idarə olunmasını məqbul hesab edirlər. XX əsrin böhranını Orteqa-i-Qasset əsas hərəkətverici qüvvənin elita deyil, kütlənin olması ilə izah edirdi.\n«Kütləvi cəmiyyət» doktrinasının bütün müəlliflərini maraqlandıran məqamlardan biri də «kütləviləşmə»nin formalaşmasına zəmin verən amil və şərtlərin araşdırılmasıdır. Bu barədə nəzəriyyələrin ümumi fikir məxrəci ondan ibarətdir ki, «kütləviləşmə» istehsalat, itsehlak, mədəniyyət strukturları ətrafında baş verir. Kapitalizm şəraitində kütlələrin birləşmə xarakteri milli gəlir, siyasi imtiyazların, sosial nüfuzun, mədəni nailiyyətlərin azlıqların əlində cəmlənməsi ilə izah edilir.\n«Kütləviləşmə»nin sosial-iqtisadi zəmini, adətən son yüz ildə demokratik partlayışla müşayiət edilir.\nİqtisadi sahədəki «kütləviləşmə»ni sosioloqlar sənayeləşmə və urbanizasiya ilə əlaqələndirirdilər. «Kütləviləşmə» «sənaye sivilizasiyası»nın məhsulu kimi qiymətləndirilir. Burada əsas yer kütləvi istehsala verilir. Martin Deyl yazır: «Kütləvi məhsul – «kütləvi cəmiyyət»in simvoludur. Azad rəqabət kapitalizmi istehlakçının müstəqilliyindən əmələ gəlmişdir. İnhisarlar istehlakı «özbaşına» buraxa bilməz, əksinə, onları özünün möhkəm nəzarətinə götürərək istehlakçıların zövqlərini «bərabərləşdirirlər». Bu xüsusiyyətdən çıxış edərək C. Helbreyt yazır: «Məhsulları hazırlayan firma bazar münasibətlərini idarə edərək onu nəzarət altında saxlayır və xidmət etdiyi kütlə üzərində sosial qaydaları formalaşdırır».( Qelbreyt Dc. «Novoe industrialnoe obshestvo». M. 1969, str. 260.) Beləliklə, kütləvi istehsal bir tərəfdən pisliyin mənbəyi, digər tərəfdən isə firavanlığın açarı kimi qiymətləndirilir.\nSiyasi sahədə «kütləviləşmə»ni tənqid edənlər təsdiq edirlər ki, ümumi seçki hüququna əsaslanan «kütləvi demokratiya» idarə sistemi «qeyri-ixtisasçıların, qeyri mütəxəssislərin hücumu»na səbəb olur ki, bu da siyasi liderliyi, elita mövqeyini sarsıdır. Bununla yanaşı, «kütləvi cəmiyyət»in tənqidçiləri insanları öz təsiri altında saxlayan elitanın onları «siyasi ətalət kütləsi»nə çevirməsini də vurğulayırlar.\nMənəvi həyat sahəsində bu «kütləvi mədəniyyət» — cəmiyyətdir, elitar mədəniyyət məhv olur, ünsiyyətin kütləvi vasitələri «mənəvi tələbatları» vahid şəklə salır, tarazlayır, mədəni standartları aşağı salır. Təfəkkürün müstəqilliyini boğan mənəvi istehsal sənayeləşərək fərdi ona yad olan sosial sistemin maraqlarına yönəldir.\n«Kütləvi cəmiyyət» nəzəriyyəçiləri xalq kütlələrinin tarixi prosesdəki artan rolunu nəzərdən keçirməyə bilmirlər. Bu nəzəriyyənin solçuları yenə də kütlələrin, xüsusilə, proletariatın tarixi missiyalarına inanmayaraq və bunu qəbul etməyərək bütün ümidlərini radikal ziyalılara bağlayırlar. Bütövlükdə «kütləvi cəmiyyət» nəzəriyyəsində xalq kütlələrinin artan rolu sivilizasiyanın qurumu kimi şərh edilir. Bu nəzəriyyələr müəyyən real proseslərə əsaslanaraq insan kütlələrin fəaliyyət qanunauyğunluqlarını nəzərə alır.\nXalq, kütlə olmadan mədəniyyətin, sivilizasiyanın mümkünlüyündən danışmaq əbəsdir. Xalqın həyat və mübarizəsini ifadə edən mədəniyyət hər bir dövrün sivilizasiyasına əhəmiyytli hədiyyədir. Xalqın əsrlərlə seçib saxladığı əfsanələr, mahnılar, rəqslər, xalq eposunun gözəl bədii surətləri, yazıçılar, bəstəkarlar, rəssamlar və sənətin digər sahələrinin nümayəndələri üçün, əslində dükənməz ilham mənbəyi olmuşdur. Marksist nəzəriyyəçilər mədəniyyətin böyük xadimlərinin məhz xalqın, kütlənin içərisindən çıxdığı dəfələrlə ifadə etmişlər.\nƏgər qısaca qeyd etməli olsaq, tarixi inkişafın ümumi prosesi obyektiv qanunauyğunluq olsa da, həm şəxsiyyətlər və həm də xalq kütlələri bu prosesə öz təsirini göstərir, onun sürətini artırır. İctimai-iqtisadi və tarixi şərait lazımınca yetişdikdə isə böyük tarixi vəzifəni yerinə yetirməyi bacaran şəxsiyyət meydana gəlir.\n«Kütləviləşmə» konsepsiyalarının antikommunist istiqaməti sosializmi daim tənqid edərək şəxsiyyətin yalnız dövləti möhkəmləndirmək işində vasitə kimi istifadəsini söyləyirlər. Bu hələ Orteqa və O.Xaksli tərəfindən irəli sürülən antikommunist tezislər idi. onlar qeyd edirdilər ki, «kommunizmin məqsədi – fərdi şəxsi azadlığın ən kiçik əlamətlərindən belə məhrum etmək və onu kollektiv insan tərkibinin bir hissəsinə çevirməkdir».\n«Kütləvi cəmiyyət» tənqidçiləri şəxsiyyət və cəmiyyət arasındakı ziddiyyəti mütləqləşdirməyə çalışırlar. Fromm şəxsiyyətin iki tələbatı ilə mübarizəni qeyd edir: — onun sosiallaşması, kommunikasiyası, azadlıq və müstəqilliyi, fərdiləşməsi. O, haqlı olaraq, qeyd edir ki, insan geniş sosial əlaqə və azadlıqlara malik olmalıdır. İnsan dünyaya fərd kimi gələrək şəxsiyyətə çevrilir və bu proses tarixi xarakter daşıyır. Fərd tarixən əmələ gəlmiş müəyyən ictimai münasibətlər sisteminə hələ ilkin uşaqlıq dövründə daxil olur. İnsanın sosial qrup daxilindəki sonrakı inkişafı münasibətlərin elə şəbəkəsini yaradır ki, bu da onu şəxsiyyət kimi formalaşdırır.\nLakin şəxsiyyəti sosial mühitin yalnız passiv məhsulu kimi şərh etmək və şəxsiyyətdə fəal xadimi görməmək düzgün olmazdı. Şəxsiyyətin sosial təcrübəni mənimsəməsi prosesi onun daxili aləmi vasitəsilə həyata keçirilir.\nYuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, «kütləviləşmə» nəzəriyyəçiləri «fəaliyyət»ə ayrıca bir aspekt kimi yanaşıblar. Şəxsiyyətin fərdililiyi dedikdə, insanın psixoloji xüsusiyyətlərinin təkrarolunmaz uzlaşması başa düşülür. Buraya xarakter, temperament, psixi proseslərin cərəyanetmə xüsusiyyətləri, üstünlük təşkil edən hissələrin və fəaliyyət motivlərinin məcmuyu, formalaşmış qabiliyyətlər daxildir. Şəxsiyyət hər şeydən əvvəl özünün cəmiyyətin həyatında fəal iştirak etmək, tərbiyə və təlim nəticəsində əmələ gələn ləyaqəti və nöqsanları, güclü və zəif cəhətləri ilə birlikdə canlı konkret adamdır.\nŞəxsiyyətin ictimai həyatda tutduğu yer ciddi surətdə birmənalı şəkildə müəyyən oluna bilməz. Bu fakt empirik sürətdə qədim zamanlarda müəyyən olunmuş və öz əksini «şəxsiyyət» anlayışının əmələ gəlməsi prosesində tapmışdır.\nŞəxsiyyətin fəallığının mənbəyini nə təşkil edir? XX əsrin əvvəllərində şəxsiyyətin «kütləviləşmə»dəki fəallığı ideyası Vyana psixiatrı və psixoloqu Z. Freydin elmi görüşləri sistemində özünəməxsus yer tutdu. Bu psixoloqun fikrincə, insan onun nəticəsində fəaldır ki, onda heyvan əcdadlarından irsən alınmış instinktiv təhriklər və hər şeydən əvvəl, cinsi instink və özünümühafizə instinkti təzahür edir.\nŞəxsiyyətin fəallığının başa düşülməsində neofreydistlər seksual həvəsin birinciliyindən imtina edir və insanın aşkar surətdə biolojiləşdirilməsindən uzaqlaşırlar. Şəxsiyyətin mühitdən asılılığı ilk plana çəkilir. Bu zaman şəxsiyyət guya onu avtomatik surətdə müəyyən edən sosal mühitin sadəcə funksiyası kimi meydana çıxır. Mühit özünün ən mühüm keyfiyyətlərini şəxsiyyətin üzərinə köçürür. Onlar həmin şəxsiyyətin fəallığının formalarına (məsələn, K.Xorniyə görə, nəyin bahasına olursa-olsun məhəbbət və tərif axtarmaq, hakimiyyətə, nüfuza, var-dövlət yığmağa can atmaq, nüfuzlu şəxslər qrupuna itaət etmək və onun rəyini qəbul etmək, cəmiyyətdən qaçmaq) çevrilir.\n«Kütləvi cəmiyyət» tənqidçilərin qeydlərinə görə konformizmi törədir. Konformizm – «kütləvi cəmiyyət» adamının həmin cəmiyyət daxilində öz funksiya və rollarının yerinə yetirilməsini nəzərdə tutur. «Kütləvi cəmiyyət» şəxsiyyətin müəyyən olunmuş sosial standartlara tabeçiliyini tələb edir. Konformizm insanın kütlə içərisindəki psixoloji xarakteristikası kimi də izah edilir. «Kütlənin əsas qanunu – konformizmdir» — fransız sosioloqu L. Bodenin əldə etdiyi nəticə budur.\n«Kütləvi cəmiyyət»in idarə olunması da mühüm məqamlardandır. Kütlələrin fəallığının boğulması antaqonist cəmiyyətlərin hakim təbəqələrinin üzərinə düşən vəzifələrdən hesab edilir. Belə bir cəmiyyətdə kütlələrin tarixi proseslərdəki artan rolunun qarşısını ala bilməyən hakim qüvvələr onlara təsiretmə və manipulyasiya sistemi hazırlayır. İnhisarçı dövlət şəraitində idarəetmənin manipulyativ tipi sosial həyatın bütün sahələrini əhatə edir. Manipulyativ idarəetmə cəmiyyətin ziyalılar təbəqəsinin etirazına gətirib çıxarır. Bunu ziyalıların şüurluğunun yüksəlməsi kimi də başa düşmək olar.\nBeləliklə, elitar cəmiyyət nəzəriyyələri kimi «kütləvi cəmiyyət» doktrinası tarixi inkişaf proseslərinin əsas aparıcı qüvvələri hesab edilən kütlələrin təşəkkülü, formalaşması və onun struktur mexanizmlərini şərh edən xüsusi nəzəri təlim formasında yaradılmışdır.\nTarix: 09.12.2014 / 13:15 Müəllif: Aziza Baxılıb: 411\tBölmə: Kulturologiya (mədəniyyətşünaslıq)\nİçi doldurulub sirkəyə qoyulmuş badımcan neyro-kids size dis pastasi mene kende getmek Albert Eynşteyn prostat agrilari insan hemse heyatda temkinli ve soyuq qanli olmali Ana Ataya Dua Xalların Menası Sevgide Burclerin Uygunlawmasi Ümidlerimi Mezeli Letife Zorama sex qiz istemer oglan zoloyur Əliyeva Öskürəyə qarşı şokolad GULLERIN şaqlarda dırnaq yemə bilən durmaq Leluş Alcaltdi Meni ayetil kursi Şəmkir rayonu edirəm Burcler Haqqinda Her Wey Ətirlər namazlar Qadın candırQırma KKB iwcileri Alber Kamyun Aforizimleri sozun qudreti Amerika da məşhur bir vəkilin itirdiyi tək iddia Allahim Menimle Daniw cemiyyerin msnevi heyati DERK Mey nuricilvə eylədi camibülurdən Dadaşova Yuxuda Minik ekipaj görmək Mehrəliyeva üsullar gobelek xesteliyi kecicidirmi yeke sik YOLDAN SAPMAQ Amaras monastırı Günəşin batdığı yer film 2012 Xeberimiz İbrətamiz Və Gözəl Hədislər yağları vurmaq Cixarken mostar ve bethoven haaqqinda


Naqif Həmzəyevin geri çağırılması ilə bağlı Prezidentə müraciət başladı – Səhifə 113014 – Yenicag.Az\nAna Səhifə Seçmələr Naqif Həmzəyevin geri çağırılması ilə bağlı Prezidentə müraciət başladı\nNaqif Həmzəyevin geri çağırılması ilə bağlı Prezidentə müraciət başladı\nYeni Çağ Media Qrupu – Dekabr 02, 2015 - 22:13\nYAP-ın Gəncə təşkilatının sədri və yeni deputatı Naqif Həmzəyevin Şərqdə ilk cümhuriyyətin banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadəni təhqir edən ifadələr işlətməsi gəncləri hiddətləndirib. Deputatın bu açıqlamaları onun sərt tənqid edilməsi ilə nəticələnib. Gəncəli deputat Naqif Həmzəyevin dövlətimizin qurucularının lideri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə barədə səsləndirdiyi yolverilməz ifadələrə ictimaiyyətin sərt reaksiyası hələ də davam edir.\nYenicag.az xəbər verir ki, artıq internetdə deputata qarşı Petisiya başladılıb. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə ünvanlanan imzalama kampaniyası sürətlə yayılmaqdadır. Müraciətdə deyilir ki,\n“Biz bu müraciətə imza atan insanlar Gəncə şəhəri 38 saylı seçki dairəsindən namizədliyi təsdiq olunmuş Həmzəyev Naqif Ələşrəf oğlunun Məhəmməd Əmin Rəsulzadə haqqında söylədiyi aşağılayıcı fikirlərdən hiddətlənərək, ciddi narazılığımızı bildirir və onun mandatının ləğv edilməsi xahişiylə Sizə müraciət edirik.\nAzərbaycanın şanlı tarixinə iftira atan, Ulu Öndər Heydər Əliyevin Məhəmməd Əmin Rəsulzadə haqqında dediklərinə və cənab prezidentin Məhəmməd Əmin Rəsulzadə haqqında sərəncamına məhəl qoymayan millət vəkili gəncəlilərin və ümumi dövlətin maraqlarına zidd açıqlamalar verməklə Azərbaycan xalqının və dövlətinin etimadlarını doğrultmayacağını əyani şəkildə sübut edir”.\nVətənpərvər insanlar Prezidentə bu link vasitəsi ilə müraciət edə bilərlər:\nHəmzəyev Naqif Ələşrəf oğlunun deputat mandatı ləğv edilsin!


Köçəryan üçün son şans:\nAxar.az xəbər verir ki, bu barədə erməni jurnalist Qriqor Atanesyan yazıb.\n“Bu lobbiçilər kifayət qədər baha qiymətə və milyarder müştərilər üçün xidmət göstərirlər. Bu isə özünü ağır göstərən Köçəryanın astronomik məbləğlər xərclədiyini və korrupsiya razılaşmalarına batdığını sübut edir. Köçəryan və komandasının lobbiçilər qarşısında hansı tapşırığı qoyduğunu söyləmək çətindir. Hazırda eks-prezidentin ilkin vəzifəsi yenidən həbsxanaya qayıtmamaqdır. Digər tərəfdən isə Köçəryan yaxşı başa düşür ki, o əks-inqilabın revanşı nəticəsində məhkumluqdan yaxa qurtara bilər. İstənilən halda Paşinyanın Rusiya rəhbərliyinin və şəxsən Putinin məsələyə qarışmasına göstərdiyi reaksiya onu göstərir ki, Paşinyan ölkənin daxili-siyasi gündəmində dayanan məsələyə görə xarici müttəfiqlərinə güzəştə getməyəcək. Bundan əlavə Putinlə görüşdən sonra Paşinyanın daxili-siyasi aksentləri daha da qətiləşdi. Bu isə onun ya Putinlə Köçəryan məsələsində razılaşdığını, ya da Putinin Ermənistanın daxili məsələlərinə qarışmamağa qərar verdiyini göstərir. Köçəryanın lobbiçilər tutmaq addımı keçmiş rejimin acınacaqlı vəziyyətindən xəbər verir. Xalq arasında heç bir dayağı olmayan rejim xilası özgə əllərdə axtarır. Ermənistanda əks-inqilab süquta uğrayıb və yalnız yeni 11-ci ordunun köməyinə ümid edə bilər”, - erməni jurnalist qeyd edib.\n2018.09.16 / 17:19


"Çelsi"nin baş məşqçisi: "Bakıdakı finalda qələbəyə layiqik" - Report.az\n"Çelsi"nin baş məşqçisi: "Bakıdakı finalda qələbəyə layiqik" 22 May, 2019 16:51\n“Hazırda yalnız növbəti həftə haqqında düşünürəm. Finaldan sonra klubdakı gələcəyimi müzakirə edəcəyəm”.\n“Report”un UEFA-nın rəsmi saytına istinadən verdiyi məlumata görə, bunu İngiltərənin “Çelsi” komandasının baş məşqçisi Mauritsio Sarri Bakıda keçiriləcək UEFA Avropa Liqasının finalı ərəfəsində Londonda təşkil olunan mətbuat konfransında deyib.\nİtaliyalı mütəxəssis bildirib ki, klubla 2 illik müqaviləsi var və İngiltərədə işini davam etdirməyə şad olar. Onun sözlərinə görə, final üçün Bakıya getmək “Çelsi” azarkeşləri üçün çətindir: “Adətən, “Arsenal”la matçlarda hər iki komanda açıq futbol sərgiləyir. Belə vəziyyətdə zədəli Ruben Loftus-Çik faydalı ola bilərdi. “Arsenal”ın yaxşı hücumçuları var. Ancaq hesab edirəm ki, qələbəyə layiqik və titul qazanmaq istəyirik. Yanvarda problemlərimiz vardı. Lakin onların öhdəsindən gəlməyimizdən razıyam. Qələbəni bütün futbolçular, texniki işçilər, klub üçün istəyirəm".\nÇox yaxşı mövsüm keçirdiklərini deyən Sarri ümumilikdə 2-3 oyunda pis çıxış etdiklərini vurğulayıb: "Premyer Liqanı 3-cü sırada bitirdik və Liqa Kubokunda finala qədər gəldik. İndi bizim Avropa Liqasının finalında oynamaq imkanımız var. Qalib gəlsək, bizim üçün çox gözəl mövsüm olacaq. “Çelsi” Premyer Liqa vasitəsi ilə Çempionlar Liqasına vəsiqə qazanıb. Amma “Arsenal” ora düşmək üçün Avropa Liqasını qazanmalıdır. Belə vəziyyətdən bizim rəqibdən daha az motivasiyamız ola bilər. Amma rəqib də üzərindən bizdən çox təzyiq hiss edəcək. Yəni, bu məqamın hər iki tərəf üçün müsbət və mənfi tərəfləri var”.\nBaş məşqçi zədəli dayaq yarımmüdafiəçisi N Qolo Kantenin durumuna da toxunub. O, Fransa yığmasının futbolçusunun finalda iştirakına ümid bəslədiyini və optimist olduğunu söyləyib. Sarri Loftus-Çikin 5 aydan sonra məşqlərə başlayacağını vurğulayıb: "Ruben bizim üçün çox cavib futbolçudur. Yəqin ki, Avropanın ən yaxşı yarımmüdafiəçilərindən biri olacaq. O, 5 aydan sonra məşqlərə başlaya bilər".\nQeyd edək ki, “Çelsi” mayın 29-da Bakı Olimpiya Stadionunda keçiriləcək final matçında Londonun digər təmsilçisi “Arsenal” ilə qarşılaşacaq.


Türkiyə-Ermənistan əlaqələri - Страница 2 - Политика и экономика - 313NEWS.NET - FORUM\nАвтор Philosof, 05 сен 2008 17:54\nОтправлено 21 Октябрь 2009 - 19:53\nProtokol qəbul olunmamış danışmaq artıqdır...\nОтправлено 21 Октябрь 2009 - 20:37\nƏsas odur ki, Allahın rəhməti vətənimizin üzərində olsun və qalan yaşayan bütün insanlara da iman nəsib etsin.\nОтправлено 22 Октябрь 2009 - 01:14\nHec protokol qəbul olandan sonra da danişmaq yersizdir!Bu xəmir hələ cox su aparacaq! Siyasət biz duşinduyumuz qədər də asan deyil və Turkiyə banan respublikasi deyil!\nОтправлено 22 Октябрь 2009 - 14:55\nHeç Azərbaycan da banan respublikası deyil\nОтправлено 22 Октябрь 2009 - 14:57\nBanan nə deməkdir ki?\nBir banan respublikasının adını çəkərdiniz zəhmət olmazsa.\nBanan respublika olmaq üçün hansı xüsusiyyətləri daşımalıdır?\nОтправлено 22 Октябрь 2009 - 15:11\nMəsələn, Ermənistan. Kim bu cür siyasi kurs yeritsə o banan respublikasıdır\nОтправлено 22 Октябрь 2009 - 15:15\nAnladım.)) Dəyərli məlumat üçün təşəkkür edirəm!\nОтправлено 22 Октябрь 2009 - 15:19\nMuasir siyasi terminologiyaya banan-in da daxil edildiyinden xeberim yox idi\nP.S. Lenkeranda banan yetishdirirler. Amma bu Azerbaycanin banan dovleti olmasi demek deyil\nОтправлено 22 Октябрь 2009 - 16:01\nErmənistan amma görün nə qurddu dövlətdir! Biz durmuşuq, elə yerimizdə sayırıq. İranla niyə münasibətləri düzəldə bilmirik? Onu da Ermənistan etdi-xristian dövləti olmasına rağmen. Bu tərəfdən də Türkiyə ilə protokollar imzalayıb, aramızda azacıq da olsa soyuqluq, inciklik yarada bildi. (Azərbaycan-Türkiyə arasında)\nBəs biz nə edirik? Nə torpaqları geri ala bilirik, nə də başqa ....\nОтправлено 23 Октябрь 2009 - 01:40\nOnuncun da tələsmək lazim deyil!\nОтправлено 23 Октябрь 2009 - 08:00\nTələsən təndirə düşər))\nОтправлено 24 Октябрь 2009 - 01:38\nDuşub artiq,dostu itirmək asandir ,tapmaq cətindir!\nОтправлено 24 Октябрь 2009 - 01:47\nMən şəxsən bu məsələyə sərt şəkildə baxıb Türkiyəni təhqir edə bilmərəm.\nNəzərə alın ki potensial - real düşmənlə bizim "sınırlarımız" açıqdır.\nRusiyanı nəzərdə tuturam\nP.S: demirəm gəlin bağlayaq =)\nОтправлено 24 Октябрь 2009 - 04:33\nTürklər bizim qərdeşimizdir ))\nP.S: Qərdeşim, ümüdvaram bu sözümə görə məni qərdeşlikdən silməzsən.\nShair onlar bizim hech vaxt qedreshimiz olmayiblar.\nP.S Qedeshlikden silmedim.Elece qaraladim\nОтправлено 24 Октябрь 2009 - 14:13\nMən şəxsən bu məsələyə sərt şəkildə baxıb Tьrkiyəni təhqir edə bilmərəm.\nNəzərə alın ki potensial - real dьşmənlə bizim "sınırlarımız" aзıqdır.\nDuzdur potensial duşmən yazdiğiniz kimidir! Bir də bir xəbər-Məlum olub ki Bursada zibil yeşiklərinin ustundə "VS" emblemi yoxdur və hec bir polis şəxsən azəri bayrağini yeşiyə atdiğini boynuna almadi və hətta bunu oz şəninə təhqir kimi qəbul etdi! Şəkillərin başqa yerdə cəkilib internetə bursa adi ilə soxulmasi isə-DEZİNFORMASİYADİR ki-məqsəd məlumdur!\nСообщение отредактировал MIROTVORES70: 24 Октябрь 2009 - 14:14\nОтправлено 24 Октябрь 2009 - 14:15\nQarala,amma silmə)))) Qərdeş elə qərdeşdir)\nОтправлено 27 Март 2010 - 00:02\nsərhədlərin aşılmasına ən çox etiraz edənlər daşnaklar və sionistlərdir !\nMən başa düşə bilmirəm ki, Türkiyədə müxalifətdə olan bəzi insanları daşnak və sionistlərlə bağlayan hansı gözəgörünməz tellər vardır?!\nHəzrət ƏLİ : Bizim haqqımız haqdır; verərlərsə, alarıq: verməzlərsə yol nə qədər uzaq olsa belə dəvələrə minib dalınca gedərik.


Şuşanın bərpası mədəni irsimizin qorunmasına xidmət edir\nAna səhifə / Xəbər lenti / Şuşanın bərpası mədəni irsimizin qorunmasına xidmət edir\nAzərbaycanın dilbər guşələrindən olan Şuşa haqqında çox yazılıb. Dünya musiqisinə Üzeyir kimi dahi bəxş edən, Xan Şuşinskinin səsini qoynunda saxlayan, başı qarlı, vüqarlı dağlarının əzəmətindən, alınmaz qala kimi qürurundan, əzəmətindən dünya yazarları əsərlərində istifadə ediblər. 180 il öncə Mirzə Fətəli Axundovun “Müsyö Jordan” əsərində Qarabağ xanlığının, yerli əhalinin qonaqpərvərliyi, Qarabağımızın müalicəvi bitkiləri, əcnəbilərin bu məkana, bu bölgəyə marağı xüsusi qeyd olunub. Milli memarlıq üslubu ilə orta əsrlərin şəhərsalma sənətinin qiymətli abidəsi adlandırılıb bu diyar. “Şuşasız Qarabağ, Qarabağsız isə ümumiyyətlə Azərbaycan yoxdur.” Ümummilli lider Heydər Əliyev Şuşanın ölkəmiz üçün dəyərini bu sözlərlə ifadə etmişdir. Prezident İlham Əliyevin bildirdiyi kimi Şuşa təkcə şuşalılar üçün yox, bütün azərbaycanlılar üçün, vətənini, millətini sevən hər bir vətəndaşımız üçün əziz bir şəhərdir, əziz bir torpaqdır, əziz bir qaladır, əziz bir abidədir. 1992-il mayın 8-də Şuşanın işğalı yaşı yüz illərlə olan tarixi və və mədəniyyət abidələrimizin məhvinə gətirib çıxardı. Əsrlər boyu Azərbaycan igidlərinin at çapdıqları Cıdır düzü düşmən tapdağı altında qaldı.\nƏn böyük Qələbəni, ən böyük məğlubiyyətdən sonra əldə edirsən. Şuşanın işğalı nə qədər acınacaqlı olsa da, 28 il sonra azad olunması daha qürurverici oldu. 28 illik həsrətdən sonra Qarabağımızın simvolu olan Xarı bülbül bu bahar üzümüzə açıldı. 28 illik işğal isə öz zərbəsini vurmuşdu. Tarixi, mədəniyyət abidələri tamamilə dağıdılmış, erməni vandallığının əsirinə çevrilən Şuşanı ilk görən hər bir azərbaycanlı özünü Şuşa qarşısında günahkar saydı. Şəhərin mərkəzində yerləşən, Qarabağ xanlığının banisi, Şuşanın qurucularından olan Pənahəli xanın iqamətgahı olan əzəmətli sarayından əsər-əlamət qalmamışdı. Əsrlər boyu dünyada məşhur olan, orta əsr tacirlərinin hədsiz marağına səbəb olan Qarabağ xalılarının, Qarabağ xalçaçılıq sənəti ənənələrinin öyrənilməsi məqsədilə yaradılan Şuşa Xalça muzeyi və bir sıra mədəniyyət obyektləri işğal dövründə ciddi dağıntılara məruz qalıblar.\nPrezident İlham Əliyevin 2021-ci il 30 avqust tarixində Vaqif Poeziya Günlərinin açılış mərasiminə iştirakı bir daha Şuşanın Azərbaycan mədəniyyətində xüsusi rola malik olmasını bir daha sübut elədi. Şuşada böyük Azərbaycan şairi, dövlət xadimi, Qarabağ xanının vəziri Molla Pənah Vaqifin məqbərəsinin önündə Vaqif Poeziya Günlərinin açılışı mədəni irsimizə və milli təfəkkürümüzə ehtiramın təzahürüdür. Xan sarayının üzvü olan Vaqif haqqında sovet ideologiyasının mənfi yanaşmasına baxmayaraq Ulu Öndərin iradəsi və qətiyyəti nəticəsində bu məqbərə ucaldılmasına nail olundu.\nAtılan zəruri addımlar Şuşanın tam mənada zəngin həyatını qaytarmaqla yanaşı turizm imkanlarını genişləndirir. Zəngin təbiətli, gözəl mənzərəyə malik coğrafi məkan kimi Şuşa hələ sovetlər dönəmində insanların diqqətini cəlb etmişdir. 28 illik işğal dövrü ərzində dağıntılara məruz qalan “Qarabağ” otelinin əsaslı təmir və bərpa olunaraq yenidən istifadəyə verilməsi bu istiqamətdə atılan addımlardandır. Yeni inşa olunacaq 150 otaqdan ibarət hotellə birgə ümumilikdə 300 otaq, böyük konfrans zalı və tədbirlərin keçirilməsi üçün yerlər Şuşanın qonaq qəbuletmə imkanlarını artıracaq.\nGörülən bərpa və abadlıq-quruculuq işləri, həyata keçirilən infrasrtur layihələr, tarixi və mədəni abidələrin bərpası, göstərilən münasibət, diqqət bir daha Şuşanın Azərbaycan şəhəri olduğunu, hər bir azərbaycanlının qəlbində bu şəhərə olan doğma münasibəti göstərir. Şuşa şəhəri 44 günlük Vətən müharibəsi dövründə dünya ictimaiyyətinə bir daha yüksək strateji əhəmiyyətə malik olması ilə tanındı. Zəfər Qələbəsindən sonra regionda beynəlxalq əhəmiyyətli layihələrin icrasına start verməklə Azərbaycan özünün yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdur.\nİlk növbədə Şuşanın işğaldan azad olunması, Azərbaycanın qədim mədəniyyət mərkəzinin ruhunun özünə qayıtması, ədəbiyyat adamlarının bura gəlişi, Vaqif məqbərəsinin və Poeziya Günlərinin bərpası son dərəcədə böyük bir tarixi hadisədir. Bu, bizim tariximizin parlaq səhifəsidir.Əslində, Şuşanın işğaldan azad olunması gücünü əsgərlərimizə bəxş edən Şuşanın ruhu idi, tarixi idi. Şəhid edilmiş vətandaşlarımızın intiqamını almaq ehtirası idi. O qəhrəmanlığın nəticəsində poeziyamız da öz ənənəsini bərpa etdi, bu ənənə Vaqifin sözü, Şuşanın özü kimi əbədi olacaq.Hər kəsin köksündə qalibiyyətin xalqımıza bəxş etdiyi əvəzsiz sevinc hissi var. Hər kəs bu qələbəni, bu zəfəri bizlərə yaşadan Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevə, birinci xanım Mehriban Əliyevaya, eləcə də ölməz şəhidlərimizə, sağlamlığından keçmiş qazilərimizə öz minnətdarlığını yazdığı şeirdə, oxuduğu nəğmədə ifadə etmək istəyir. Bir sözlə bu gün Şuşa bir şeir, söz çələnginə dönüb....\nPirallahı Rayon İcra Hakimiyyəti başçısı Aparatının İctimai-siyasi və humanitar məsələlər şöbəsinin müdiri\nBaxılıb: 53 dəfə


“Naxçıvan” Universitetinin əməkdaşlarının Naxçıvanqalaya ekskursiyası təşkil edilib\nAli təhsil ocağının əməkdaşlarının növbəti ekskursiyası təşkil edilib. Bu dəfə universitetin rəhbərlik və müəllim heyəti Naxçıvanqala” Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksində olublar.\nEkskursiyanın əvvəlində muzey kompleksinin yaradılma tarixi haqqında məlumat verilərkən bildirilib ki, “Naxçıvanqala” Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksi 5 min il bundan əvvəl Naxçıvan qədim şəhər mədəniyyətinin formalaşdığı əraziyə daxildir. Şəhərin cənub-şərqində yerləşən bu tarixi qalanın inşa tarixi 632-652-ci illərə aid olunur. Vurğulanıb ki, müharibələr nəticəsində qala bir neçə dəfə dağıdılıb və bərpa edilib. 2010-cu ildən isə qala əsaslı şəkildə bərpa olunmağa başlanılıb.\nQeyd olunub ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin “Naxçıvanqala” Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksinin yaradılması haqqında 2013-cü il 5 iyun tarixli Sərəncamına əsasən muzey yaradılıb, 2014-cü il 7 aprel tarixində isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Cənab İlham Əliyevin iştirakı ilə “Naxçıvanqala” Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksinin açılışı olub.\n“Naxçıvanqala” Tarix-Memarlıq Muzey Kompleksi 1 ekspozisiya zalından, Nuh Peyğəmbərin məzarüstü türbəsindən, yeraltı sığınacaq - mağara hissədən ibarətdir. Kompleksin muzeyi ilə tanış olan universitet əməkdaşlarına məlumat verilib ki, orijinal tərtibatı ilə seçilən muzeydə Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisində aşkarlanan tarixi əşyalar xronoloji ardıcıllıqla düzülüb. Eramızdan əvvəl V minilliyə aid təsərrüfat küpü, eramızdan əvvəl V-III minilliyə aid müxtəlif məişət əşyaları, Son Tunc və Erkən Dəmir dövrünə aid keramika məmulatları, mis alətlər, qəbirüstü abidələr, silahlar, zirehli geyim hissələri muzeyin qiymətli eksponatlarındandır. Burada, həmçinin xalça və XIX əsrə aid milli geyimlər də nümayiş olunur. Bu muzeydəki eksponatlar bir daha sübut edir ki, Naxçıvanda tapılan tarixi-memarlıq abidələri dünya miqyasında böyük maraqla qarşılanır.\nSonda “Naxçıvan” Universitetinin rektoru, dosent Nurlana Əliyeva ali təhsil ocağının kollektivi adından muzey əməkdaşlarına təşəkkürünü bildirib, fəaliyyətlərində uğurlar arzulayıb.


Calut monastırı — Vikipediya\nCalut monastırı - Oğuz rayonunun Calut kəndində yerləşən V-VI əsrlərə aid alban monastırıdır. Kompleksə zəngin bəzədilmiş böyük kilsə, kiçik qədim bazilika və köməkçi binaların xarabalıqları daxildir.\nQədim Calut bazilikası iri zal məbədidir. Məbədin qərb və cənub divarları qismən saxlansa da, şimal və şərq divarlarının çox az hissəsi salamat qalmış, daşları isə məbədin içinə tökülmüşdür. 1811-ci ildə kompleksə əlavə edilmiş Böyük kilsə isə dörd daxili sütuna malik, günbəzsiz, iri üçnefli bazilikadır.\n1.1 Qədim bazilika\n1.2 Böyük bazilika\n2 Kilsə xadimləri\nMonastır Oğuz rayonunun Calut kəndinin şimal-şərqində yerləşir. Kompleksə zəngin bəzədilmiş böyük kilsə, kiçik qədim bazilika və köməkçi binaların xarabalıqları daxildir.\nQədim Calut bazilikası iri zal məbədidir. Onun ibadət zalı 6x4.30 m, altar apsidası isə 3.65x1.75 m ölçüyə malikdir.  Məbədin qərb və cənub divarları (2-2.6 metr arası hündürlükdə) qismən saxlansa da, şimal və şərq divarlarının çox az hissəsi salamat qalmış, daşları isə məbədin içinə tökülmüşdür. Zal, tağ örtüyünə malik olmuşdur ki, bunu da xarabalıqda saxlanmış konstruksiya qalıqları sübut edir.\nQədim bazilika maraqlı divar hörgüsünə malikdir. Binanın tikilməsi üçün əhəng daşı, çaydaşı, bişmiş kərpic və butbetondan istifadə edilmişdir. Sonuncu material ehtimal ki, məbəd ərazisində aparılmış çoxsaylı inşaat işləri nəticəsində əldə edilmişdir. Qədim bazilika binasında son inşaat işləri kitabənin qeydinə əsasən 1211-ci ildə aparılmışdır. Məbədi tədqiq etmiş G. Məmmədovanın fikrincə, qərb divarının hörgüsü ilkin variantda dövrümüzə çatmışdır. \nMəbədin divarları qalınlıq və hörgü texnikası baxımından Gavurqala bazilikasını xatırladır. Yeganə fərq fasad daşlarının bərabər ölçü və formalara malik olmamasıdır. Belə qarışıq hörgü fonunda giriş qapısı, bütöv daşdan yonulmuş çərçivələr üzərində quraşdırılmış yarımdairəvi arkası ilə kontrast yaradaraq seçilir. Qərb divarının kiçik pəncərəsi bütöv düzbucaqlı daş üzərində xaç formasında yonulmuşdur. Şərq divarında, altar hissədən də məbədə işıq daxil olurdu. Kənar divarlarda pəncərələr olsa da, onlar dövrümüzə çatmamışdır.\nG. Məmmədova qədim bazilikanın ilkin tikili formasını erkən orta əsrlərə aid edərək, məbədin V əsrdən gec olmayaraq inşa edildiyini bildirir.  Yerli əfsanəyə görə isə, məbədin əsası I əsrdə Müqəddəs Yelisey tərəfindən qoyulmuşdur.\nBöyük bazilika 1811-ci ildə inşa edilmişdir.  Bu yeni kilsə dörd daxili sütuna malik, günbəzsiz, iri üçnefli bazilikadır.\nKeşiş Xələt. Nicin Müqəddəs Yelisey Kilsəsi dini xadimi Avetik Ohancanyan Cotatiantsə təhsil vermişdir.\n↑ Мамедова, 1985. səh. 55\n↑ 1 2 3 4 5 Мамедова, 2004. səh. 39\nMənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Calut_monastırı&oldid=4821233"\nLast edited on 29 iyul 2019, at 16:58\nBu səhifə sonuncu dəfə 29 iyul 2019 tarixində, saat 16:58-də redaktə edilib.


Fransada qaçqınlara humanitar yardım göstərən şəxslər polislər tərəfin - Report.az\nHRW: Fransada qaçqınlara humanitar yardım göstərənlər polislər tərəfindən təzyiq və təqiblərə məruz qalırlar\nFransada qaçqınlara humanitar yardım göstərən şəxslər polislər tərəfin 5 Sentyabr, 2019 13:25\n“Fransada qaçqınlara humanitar yardım göstərən şəxslər polislər tərəfindən təzyiq və təqiblərə məruz qalırlar”.\n“Report“un Fransa bürosu xəbər verir ki, bu barədə “Human Rights Watch“ (HRW) qeyri-hökumət təşkilatının bu gün dərc edilmiş hesabatında bildirilir.\nHesabatda Fransanın İtaliya ilə sərhəd zonasında polislərin vəzifələrindən sui-istifadə edərək qaçqınlara yardım etməyə çalışan könüllü şəxslər və vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrini saxlayaraq yersiz yoxlamalar apardıqları, müxtəlif bəhanələrlə cərimələr yazdıqları bildirilir.\nİnsan haqlarını müdafiə edən bu təşkilat Fransa polisini humanitar fəaliyyətə maneəçilik göstərmək məqsədilə qəsdən “qısnamalar“a,“təzyiqlər“ə əl atmaqda günahkar bilir və hökumətdən bu məsələni nəzarətə götürərək ölçü götürməsini tələb edir.\nQeyd edək ki, Fransa qanunvericiliyində ölkə ərazisinə qeyri-qanunu daxil olmaq və qeyri-qanuni qalmağa yardım edən əmələ görə 5 il həbs cəzası və 30 000 avro cərimə nəzərdə tutulub. Lakin qanuna əsasən ölkəyə daxil olmağa komək etmədən humanitar yardım göstərən şəxsə qarşı heç bir cəza tətbiq oluna bilməz.\nHuman Rights: Во Франции оказывающие гуманитарную помощь беженцам подвергаются давлению