Zubereraren idazkeraz : ortografia, fonetika eta fonologia\nAccueil > Numéros > 7 > Articles -- Idazlanak > Zubereraren idazkeraz : ortografi...\n7 | 2002 : Numéro VII\nArticles -- Idazlanak\ndialecte Souletin, dialectologie, normalisation, phonétique, phonologie, sociolinguistique\n18e siècle, 19e siècle, 20e siècle, 17e siècle\n1.1 Euskaltzaindiaren erabakiak euskalkien idazkeraz\n1.2 Zubereraren ortografiaren finkatzeaz\n1.3 Artikulu horren helburuak\n2. Zubereraren grafiaren bilakaeraz\n3. Ohar batzu oraiko ortografiaz : fonemen eta grafemen arteko elgarrizketak\n3.1 Zubereraren fonemak eta horien grafemak\n3.2 Bokal sudurkariak. : /ĩ/, /ỹ/, /έ/, /ũ/, /õ/, /ã/\n3.3 Aitzineko bokal ezpainkaria : ü = /y/\n3.4 Gibeleko bokal ezpainkaria : o = /o/ eta /u/\n3.5 Leherkari gangarkari hasperen ahoskabea : /h/ h eta /n/, /ɲ /, /1/, /r/ + /h/ bikoteak\n3.6 Herskari hasperen ahoskabeak : /ph/p, /th/t, /kh/ k\n3.7 Sabaikariak, kontsonante bustiak : /ɲ/ ñ/in, /λ/ il/ll,/ʈ/ it/tt, /ɖ/ dd\n3.8 Frikari txistukari ahostunak : /z/ z, /ʐ/ s, /ʒ/ j\n3.9 Txistukari afrikatuak : /ts/ tz, /tş/ ts, /tʃ/ tx, /dʐ/ j\n3.10 /r/ ~/rr/ : dardakarien oposaketaz\n4. Morfologia fonetikoaz eta lexemen grafiaz - Ahozko mintzaira : perpausean diren hitzen ortografia\n4.1 Hitz baten idazkera desberdinak- Adiera baten hitz desberdinak\n• Zubererarena eta batuarena\n• Zuberoako ahoskatze desberdinak\n• Hiztunaren ahoskatze desberdinak\n4.2 Hitzaren ahoskatze aldaketak testuinguruaren arabera perpausean\n4.3 Morfologia fonetikozko agerpenak hitzen barnean\n• Bi bokal koropilatzea\n• Atzeranzko asimilazioa\n• Aurreranzko asimilazioa\n• Aü |aj| diptongoa\n• Bokal arteko dardarkari bakunaren erorketa : sinkopa\n• /n/ sudurkariaren eta /1/ albokoaren gibelean den herskariaren ez ozentasuna\n• Azentuaren lekuaren balioaz\n5. Ondorioa : zubereraren ortografia egokiena ? ikusmolde bat\n5.1 Aurkezpen honen mugez\n5.2 Ortografia baten ezaugarriak\n5.3 Zubereraren ortografiaren kasua\n5.4 Zenbait proposamen errazterantz\n1Zuberera euskalki bat dela aspaldidanik onartua da. Mendeen zehar zenbait idazlek zubereraz idatzi dute eta orain gero eta gehiago dira zubereraz idazten dutenak, batez ere pastoral testuak. Denborarekin zubereraren idazkera aldatu da. Artikulu honetan aztertu nahi genuke zertan den oraiko zubereraren ortografia eta zein diren horren ahozko mintzairarekilako loturak1.\n2« Arantzazuko Biltzarreko prestatu zuen txostenean, Euskara Batua euskara idatzirako zela mugatu zuen Koldo Mitxelenak » (Euskaltzaindia, 1998 : 1). « Ezin-bestekoa. il-edo-bizikoa (sic), dela uste dugu euskera batasun-bidean jartzea nahi eta behar dugun batasun hori, lehen urratsetan behintzat, euskera idatziarena, izkribuzkoarena da » (Mitxelena, 1968 : 203). Artikulua honetan zehar, 1968an Arantzazun Mitxelenak Euskaltzaindiari aurkeztu zizkion idazkerazko eskabide batzu aipatuko ditugu. Oraiko zubereraren idazkeran onartuak izan dira. Ber bidean ibiliz, bere 1978ko Bergarako biltzarrean, Euskaltzaindiak erabaki garrantzitsu batzu hartu zituen idazkerari buruz : « Zein da Euskaltzaindiaren jarrera euskalkiei eta toki bateko hizkerei buruz ? Adierazpenean esaten da Euskaltzaindia horiek lantzearen alde dela baina beti ere ortografia eta hizkuntzaren azpiegitura zainduz » (1979 : 101). Eta gai hori zaila zela bazakian : « Beste aldetik, puntu hau garrantzitsua dela ez da dudarik, zeren gaur tiroak Euskaltzaindiari hortik heldu baitzaizkio. Hots, euskalkien eta herriko euskararen izenean » (ibid.).\n3Alabaina euskalkien ortografia bera eta bakarra izan behar da Euskaltzaindiaren ustez : « Euskara hizkuntza bat da eta ez hizkuntza asko. Hizkuntza osoarentzat ortografia bat onartua denez gero, begien bistan da ortografia bakar hori erabili behar dela bai euskalkietan eta bai euskara batuan ere... Hizkuntzaren barnean ortografia bat baino gehiago erabiltzeari kaltegarri deritza Euskaltzaindiak » (1979 : 104)2. Hogei urtez goizago, ez zen Henri Gavel-en iritzia, adibidez : « ...le souletin a autant de droit que n'importe quel autre dialecte a etre pourvu d'une orthographe qui tienne compte de ses particularites propres » (1960 : 213). Euskaltzaindiaren ustez euskararen oinarri batu bat badugu : « Euskalkien axaleko ñabarduren gainetik hor da hizkuntzaren muin sakon eta iraunkor hori, hizkuntzaren oinarri batua, eta hori da beti gogoan eduki behar duguna, baita euskalkiak lantzen direnean ere » (1979 : 105). Bainan Euskaltzaindiak azpimarratzen zuen, ber aldian, ez zuela ahoskatzea arautu nahi : « Erabaki hauek grafiari begira daude eta oraingoz ahoskatzeaz ez da ezer adierazten » (1979 : 92).\n4Horretan da erronka zeren eta, dakigun bezala, ortografiak eta ahoskatzeak lotuak baitira, nahi ala ez. Eta ortografiak ez baldin badu ahoskera manatzen, eragintzen du halere. Ber denboran ere ez dugu ahantzi behar idazkera ahozko mintzairatik etortzen dela eta ez kontrakoa.\n5Euskaltzaindiak bere 1999ko Zuberoako herri eta herritarren izendegia-n behin betiko Zuberoako herri eta herritarren izenen ortografia finkatu ditu3. Gauza on bat da eta erabaki mota horiek Euskaltzaindiaren zereginetan sartzen dira. Lan hori intcresgarria da ere bai zeren eta hautatu diren epaibideak zehaztuak baitira. Alderantziz izen berezi horiek bazterturik, jakin behar da Euskaltzaindiak ez duela deus erabaki zubereraren idazteko molde egokiaz, hobeki erranik zubereraren ortografiaz. Gorago aipatu Bergarako erabakiek euskalki oroendako balio dute. Bainan dakigun bezala salbuespen bat bada aspaldidanik zubereraren idazkeraz, u hizkia erabilia baita [y] ahozkatzen denean. Eta Euskaltzaindiak grafema hori ez du baztertu4.\n6Haatik hogei bat urtez geroztik bi zuberotar euskaltzainak, idazle batzu, zenbait aditu lan horri lotuak izan ziren eta orai erraiten ahal dugu zubereraren ortografia finkatua dela. « Euskara Batuaren araberako grafia berria hedatu da zubereraz ere, Euskaltzaindiak Bergarako Biltzarrean, 1978an, erabaki zuenaren arabera. Logikoa eta errexa da grafia berri hau » (Davant, 2001 : 8). Horrek ez du erran nahi zubereraz idazten dutenek denek artoski erabiltzen dutela, bainan erabiltzen ez dutenak guti dira.\n7Zuberera euskalki bakoitza bezala ezaugarri lexiko, sintaxiko baita ere fonetiko eta fonologiko batzuen bidez bereizten da5. Artikulu horren helburuak dira oraiko zuberotar grafiari buruzko zenbait gogoeta egitea, grafi berri horren mugak argitzea, zuberotar ahoskeraren eta zuberotar idazkera arautuaren arteko loturak aurkeztea. Finkatua den oraiko grafia eta euskalkiaren fonetika, fonologiaren elkarrekilako harremanak marraztuko ditugu. Hortako deskribapen fonetiko-fonologiko bat beharrezkoa da6. Laburbilduz eta xehetasunetan sartu gabe, « fonologia » hitzak zer erran nahi duen adierazteko hori da ikerlearen lana : aztertzen duen hizkuntzan bilatzen du zein hotsek balio bat duten, beste zenbaitek ez dute baliorik (adib. [œ] hotsak ez du baliorik euskaraz). Hizkuntzaren balio duten hotsak fonologikoak dira hizkuntza honetan.\n8Gerla baten piztea ez da gure nahia, bainan bai ikustea zertan den duela guti finkatua izan den zubereraren ortografia. Finkatze hori xantza bat da eta idazletarik gehienek onartu dute.\n9Hizkuntzen ortografia ez dela osoki fonetikoa edo fonologikoa ezaguna da. Bainan ortografia bakoitza hurbiltzen da guti gora behera hizkuntzaren fonetikatik (edo fonologiatik). Dakigun bezala frantsesaren ortografia hurrun da bere fonetikatik. Lan honi esker ikusiko dugu beraz euskarak, hemen hainxuxen zubererak, idazkera fonetiko bat, fonologiko bat duenetz, maiz erraiten den bezala. Artikuluan zehar beraz ikusiko dugu hobekixago zer adiera duen gorago aipatu genuen Davant-en « logika » hitzak (1.2). Alderantziz ez dugu kasu eginen hitzen etimologiari, ez ere zubereraren kondairari.\n10Junes Casenave-Harigile-n zubererari buruzko 1989ko Hiztegia Français-Euskara eta 1993ko Hiztegia II Eüskara-Français baliatuko ditugu, eta bai ere Piarres Charritton-en 1997ko Hiztegia Dictionnaire hiztegia, hori konparaketa egiteko zubereraren ortografia « Iparraldeko batua »-ren eretzean7. Casenave-Harigile-n hiztegiak hartzen ditut bakarrak baitira oraiko ortografiarekin argitaratuak direnak. Zubererazko aitzineko hiztegi orokorra Lhande-n 1926koa zen. Geroztik lexiko batzu ez ziren argitaratu baizik. Casenave-Harigile-n bi hiztegi horiek zinez baitezpadakoak bilakatu dira beraz, hutsune handi bat baitzen. Zubereraren oraiko ortografiaz lekukoak bilakatu dira. Txomin Peillen-ek dion bezala Casenave-Harigile-n lehen hiztegiaz, 1989koaz : « Hiztegi arauemailea da... beraz Züberoeraren idazteko, euskalki horren arauzkatzeko egina da, ez linguistentzat8 » (1989, Aitzin hitza) ; eta horrentzat hartuko dugu artikulu honetan. Halere erran behar da hiztegi horiek leku emaiten diotela euskara batuari, ikusiko dugun bezala, batua zubereratik bereizi gabe9.\n11Beraz, hiztegi horietako grafiazko aukera batzu argitaratzea artikulu honen helburuetarik bat da ere. Bainan behin betikotz lerro hauen irakurleak jakin dezan tresna horiek bazter gabeko balioa dutela neretzat eta zubererazaleentzat.\n12Zubereraren grafiaren bilakaera osoki aurkeztu nahi gabe, aro nagusien idazteko molde batzu aipa ditzagun. Jakina da Juan deTartas- en Ontsa hiltzeko bidea (1666) lehen zuberotar liburua ez dela10. Tartasek berak zion : « Ene euskara, eta lengajia eztakit aprobatia izanen denéz, bai, ala ez, badü orotarik zerbait, Zuberoak, Basa-nabarrek, eta Lapurdik eman drauko zerbait, baina ez oro » (1666 - 1975 : 7). Tartasek ezagutzen zituen hizkuntza « guztien orthographien nahasmendu izugarri bat egiten duelako... oso guttitan salbu, ez du lül eta lul orthographiaz bereizten » (Eguzkitza, ibid., XX).\n13Erran behar da Athanase Belapeyre-ren Catechima laburra... ez dela ere egiazko lehen zuberotar liburua (1696 - 1983)11. Pello Agirrek testu zaharrago bat aurkeztu du 1676ko Pronus singulis diebus...testu anonimoa, behar bada Belapeyrek idatzirik (A.S.J.U., 1998). Idazleak ou digrama erabilzen du /u/ transkribatzeko eta u grafema /y/ fonemarendako, c /k-rendako bai ere /s/-rendako i eta e aitzinean, ç /s/ fonemarendako a, o eta u aitzinean, /z/ eta /z/ herskari txistukari ahostunak ez ditu bereizten, herskari hasperen ahoskabeak ez ditu bereizten ere th /th/ salbu, /h/ hasperena idazten du h-ekin, orain bezala ñ /ɲ / fonemarendako ez du erabilten bainan in, etab. Hots, guti gora behera frantsesaren idazkera. Hiru mendez idazle guztiek eginen duten bezala, hitzaren azken bokalaren hersketa -a aitzinean irudikatzen du : adib. gure+a > gouria, orain gurea [gúja].\n14Bi mende geroago, 1848an, Archuk frantsesetikako grafia bat erabiltzen zuen oraino eta badirudi bere grafia ez zela biziki landua : « Archuren testuan erabat ezinezko gertatzen da u-ren eta ü-ren artean bereiztea, bietarako... <u> grafiaz baliatzen baita... Bokalarteko -r- bakunak zubereraz galdu ohi dira... La Fontaineren alegien itzulpen honetan, bilakabide hauei dagokielarik, egoera aski nahasia da » (1848 – 1990, Ricardo Gómez-en hitzaurrean : 16-17).\n15Hamar urte geroago, Emmanuel Inchauspé-k, euskal fonologia kontutan artuz, zubererarena barne ere, grafia argi eta guti gora behera bikoiztasunik gabea erabilten zuen : ou /u/-rendako eta u /y/-rendako, herskari hasperen ahoskabeendako ph, th, kh, tt eta ll hizki bikoitzak bustidurendako, ñ, y /d/ bustiaren orde, ch frantsesez bezala /∫/ idazteko, etab. (1858 : XI-Xü). Jakin behar da lan hori hizkuntzalari batena zela. Frikari txistukari ahostunendako, halerik ere, grafema berizirik ez zuen hautatu eta beraz /z/ ez zuen baizik bereizten j-ri esker12. Louis Gèze-k ere bere Eléments de grammaire basque, dialecte souletin... liburuan Inchauspé-ren grafia erabili zuen (1873). Horien ondotik, XX. mendeko hastapenean, Jean-Baptiste Constantin-ek u eta ou, ch, ill, mb nb-ren ordez, etab., erabilten zituen (1926 - 1996, Patri Urkizu-ren aitzin-solasean : XV).\n16Zuberotar grafiaren historia zirriborro labur hau bukatzeko eta oraikoa aztertu baino lehen, aipa dezagun Pierre Lhande-k bere hiztegian erabilten zituena (1926 : XXXI). Orduko Euskaltzaindiak ortografia onartua zen : ü, u, x, tx, ph, th, kh, /t/, /d/ eta /λlkontsonante bustiendako marratxo batekilako hizkia, ñ, r dardakari bakunarentzat eta ŕ dardakari anizkunarentzat. Bi grafema baizik ez ziren faltatzen Iparraldeko euskalkien fonologiari osoki moldatu izateko : zuberotar /z/-ak eta /z/-ak ez zuten hizki berezirik, jakinez zubereraren bokal sudurkariek ez zutela ere grafema berezirik bokalea + n taldeak aparte (adib. handi [hãdi] bainan ahate [ãhãte]).\n17Bere Zuberoako idazle zenduak liburuan, Jean-Louis Davant-ek grafia hori eta oraikoa buruz buru ezarten ditu lehen aldikotz argitaratu den Clement de Jaureguiberry (1895-1965)-ren « Mort pour la France » testuan, bi grafiez idaztez (2001 : 138-153). Davant-ek dio : « ...lehenik agertzen dut ortografia xaharrean... Zuberera nola behar den ahoskatu dastatuko du..., fonetika hurbilagotik errespetatzen baitu. Baina logikaren araberakoa da bigarrena, sinplea, erreza » (2001 : 139). Jaureguiberry-k, ordu arte idazle guztiek egiten zuten bezala, hitzen aldaketa fonetikoa markatzen zuten : eskian (138) / esküan (139, Davant), emaztiak (138) / emazteak (139, Davant), onduan (144) / ondoañ (145, Davant)13... Beherago ikusiko dugun bezala, 4. atalean, txandaketa hori morfologia fonetikoan sartzen da : bokalen ahoskatzea kanbiatzen da testuinguruaren arabera, -a aitzinean. Beraz grafia hori fonetikoa da fonologikoa baino.\n18Gainera ohartzen da Davant-ek beste zenbait hitzen grafia kanbiatzen duela zubereraren oraiko grafiari jarraikiz : untsa (138) ontsa-z (139) ordezkatzen du, hun (144) hon-ez (145), ikhusi (140) ikusi-z (141), ürhats (140) urrats-ez (141), bueita (144) boita-z (145), ixker (146) ezker-rez (147), etab. Kasu horietan ez dugu ahoskera manatzen duen testuinguru fonetiko berezirik. Ortografia berriak hautu bat egin du, hautu horrek ez du gauza handirik ikusteko zubereraren fonetikarekin edo morfologia fonetikoarekin, bainan bai grafia berdintasunaren bidearekin, Euskaltzaindiak agintzen zuen bezala (ikus 1.1). Davant-ek aipatzen zuen erraztasuna da euskara batua irakurtzen badakitenentzat. Gehiago aztertu gabe, hori ondoko ataletan eginen dugu, ohar daiteke ere zubereraren grafia berria « logikoa »-ren, batasunaren bururainp ez 'dela joaiten osoki : adibidez idatzi behar genuke heldü eta ez heltü [hεlty] onartua den bezala, saldü [sáldy] edo bildü [bíldy] idazten den ber ; egtingo eta ez egtinko [egyko] egiten den bezala ; gazna [gazná] onartua izan da gasna- ren edo gazta- ren ordez, etab.\n19Henri Gavel-en iritziaz, « substituer purement et simplement a cette orthographe traditionnelle celle qui est en usage pour le labourdin serait le defigurer, en lui donnant l'aspect d'un parent pauvre que l'on aurait affuble d'un costume fait pour un autre membre de la famille » (1960 : 213), lotsa hori egiaztatu da pixka bat. Horrek ez du erran nahi zubererak bere ezaugarriak galdu dituela, jakinez ortografia bat hitzarmen bat baizik ez dela. Bainan, ortografia berri horrengatik, zuberera beste euskalkietarik eta euskara batutik bereziki hurbildua da bere itxura berriaz. Jean-Louis Davant-ek oraiko grafiaz idazten du : « Berria, Gau-Eskolek eta Zuberoako ikastolek batuari hartu die ta (sic) zubereran ezarri. Logikaren araberakoa den baina zuberotar ahoskeratik urruntzen da zinez, hau ez baita batukoa » eta « irakur errexa da, bereziki zuberotarrak ez direnentzat. Baina zuberera bere fonetikatik urrun dezake. Haren eta batuaren arteko euskalki berri bat ote digu sortuko » (1993 : 41). Nere ustez egia da grafia berri honek zuberera ere kanbiatuko duela zeren eta hiztun gazteek eskolan ikasten baitute zuberera familian eziez. Eta erran nezake « logika » hitz hori ez dela hain egokia, grafia hori « bateragarria » dela lehen lehenik.\n20Bainan iritzi hori gehiago azaldu gabe, ikus dezagun zein diren gaurregungo grafemak, hizkiak eta horiekin joaiten diren fonemak.\n21Zubereraren fonemak eta haien grafemak ondoko bi tauletan aurkezten ditugu. Ikusten den bezala, zenbait fonemak bi idazteko manera baditu. Erran behar da ere bokal sudurkariak ez direla beti markatuak. Alderantziz, fonema batzuek ber grafema badute. Orokorki oraiko ortografia sinplea da, Davant-ek erraiten zuen bezala (ik. 2). Bainan ahozko mintzairarekilako harremanak argitu behar ditugu erabaki aitzin, ikusteko ere « logikoa » denetz.\n24Bokal sudurkariak fonetika ingurumen desberdinetan agertzen dira eta ondorioz horien ahoskera desberdina da pixka bat ingurumenaren heinean. Horiek dira mota ezberdinak :\n25• Bokala + kontsonante sudurkaria Atzeranzko asimilazioa /n/ aitzinean : adib. handi [hãdi], [handi] eziez. /ũ/ ~ /õ/ oposaketa fonologikoaren adibidea : /hutto/ hontto « gozoki » ~ /õddo/ onddo. Hitzaren azken silabako /n/ ahoskatzen da : egün (85) [égyn]. Ortografiak sudurkaritzea erakusten du n-ren bidez. Frantsesaren historian gertatu zen bezala, bokala sudurkaritzen da /n/ kontsonante apiko-alabeolare sudurkariaren aitzinean.\n26• Kontsonante sudurkaria + bokala Aurreranzko asimilazioa /n/ edo /m/ gibelean : ama [ãmã] edo [áma], arrano [aranu]. Ingurumen fonetiko honetan sudurkaritzea ez da beti egina eta ortografiak bokal sudurkariak ez ditu erakusten.\n27• /h/ ondoan Adib. ahate [ãhãte] latinetik anas, anitis ; xahü [fahy] « xahu, garbi ». Gisa berean, kontestu honetan sudurkaritzea ez da beti gauzatzen eta ortografiak ez du seinalatzen. Alderantziz ohe [óhe] sudurkaritzerik gabe ahoskatzen da.\n28• Azken silabaren bokalaren sudurkaritzea Adib. karru / karroi (Hiztegia II : 243) [kharú] edo [kharú] « horma, karroin » bainan karruntatü [kharuntáty] « karroindu »kontsonante sudurkariarekin ; biamesetikako maileguetan : arrazoin I arrazu (30) [arazu] « arrazoin » edo [arazú] (ikus ere Lafon, 1962 : 88). Goiko oharrak kasu honetan ere aplikatzen dira eta ohar daiteke zubereraren ortografian -oin taldeak -u [u] edo [ú] emaiten duela.\n29Bokal sudurkariekin ez dut uste beste grafema baten asmatzeak balio duela. Pentsa dezakegu bokal sudurkari hiru azken motak galduko direla, frantsesez ez baitira ahoskatzen kontestu horietan. Erran behar da ere ahoskatze txandaketa badela hiztunen arabera, sudurkaritzea automatikoa ez delarik. Asma dezakegu sudurkaritze fonologikoa lehen sudurkari motarentzat ez dela baizik izanen denborarekin, kontsonante sudurkariaren galtzeak aitzineko bokalaren sudurkaritzea erakartez.\n30Sarreran erran dugun bezala, /y/ fonemak hizki berezi bat badu, ü15. [y] hotsa Oihenart-en garaian, XVII. mendean, erabilia zen Zuberoan berak aipatzen duen bezala eta Leizarraga-ren garaian ere René Lafon-en ustez16.\n31/y/ baizik ez da erabilten testuinguru zahar batzutan /u/-ren ordez, bainan bai ere frantsesetikako maileguetan /œ/-n ordez, azken fonema hori euskal fonologian ez delakotz sartzen : frantsesez [traktœr] tracteur, zubereraz [traktýr] bilakatzen da ; frantsesez [bœr(ə)] beurre « guri », zubereraz [býra]...\n32/y/ fonemarekin ez da « fonema zalantzarik » edo « fonema gorabeherarik » (ikus 4.1) : /u/ edo /o/ ez dira nehoiz ahoskatzen /y/-ren ordez. Hona oposaketa fonologikoaren adibide bat : /hyr/ hür (bat. hur) ~ /hur/ hur (bat. ur) ~ /hor/ hor.\n332. atalaren bukaeran aipatzen genuen oraiko grafia bategilea gauzatzen da /u/ bokal ezpainkariarekin. Kasu batzutan [u] ahoskatze denean o grafema erabiltzen da u-ren ordez : moldatü (Hiztegia II : 309) [muldáty] ; tronpatü (416) [tru(n)paty], Etxartek trunpatü (2002 : 22) ; lano (265) [lanhú] ; ohoin (337) eta uhoin (429) [uhún]... /u/ ~ /o/ oposaketa fonologikoa da : /lu/ lu « baldoki » (Hiztegia II : 279 « lo 1) tempe ; cf. lu ; 2) sommeil... ») ~ /lo/ lo.\n34Ez da txandaketarik hitz horiekin, [u] ahoskatzen da eta ez [o] ahozko mintzairan. /o/-tik /u/-rako aldeketa hori ez da oraikoa17. Nere ustez u idatzi behar genuke hitz mota horrendako, beste euskaldunek ahoskera jarraikitzen duen grafia hori uler lukete ere trabarik gabe.\n35On / hon / hun. On hitza idazteko Casenave-Harigile-k hiru grafia eskaintzen ditu Hiztegia II-n : hun (191), hon (187) eta on (342). Batasunari jarraikiz on hirugarren grafia, h- gabekoa, hautatu behar luke ; zubereraren bidean ibiliz hun izan daiteke, [hun] ahoskatzen delakotz. On-etikako eratorpenean erran behar da ontsa (345) badugula, [úntsa] edo [utşa] [h] gabe ahoskatzen dena. Hunki ez da emanik, honki (188) eta ongi (344) baizik, [huki] ahoskatzen den ere. Etxart-ek hunki idazten du (2002 : 8).\n36• /h/ h Dakigun bezala h grafema Euskaltzaindiak onartua izan da, euskal alfabetoko hizki bat da. Zuberoan /h/ egiazko fonema bat da, frantsesan ez izanik ere, eta ahoskatzea ez da galtzen. Bere Hiztegia II- n, usaiako aurkezteko manera erabiliz, Casenave-Harigile-k bi ortografia eskaintzen ditu, batuarena eta zubereraren bat : adib. hur zubererarena (192) eta ur batuarena (433), jakinez [hur] ahoskatzen dela. Hobe ere, aize (12) emaiten ditu eta haize (bat.) (162), [ajse] ahoskatzen dena. Aldi honetan h- gabeko grafia berezi bat badugu, àize, Zuberoako ahoskerari egokia dena.\n37• Kontsonantea + /h/ « H-rik ez da idatzitako itxitura -osoa duten kontsonanteen ondoan...Baiona-n erabaki zenez, ezta ere bestelako kontsonanteen hatzean : erho, belhar, unhatu eta horien gisakoetan » (Mitxelena, 1968 : 207).\n38Kasu honetan azpimarratu nahi dut silaba egitura ez dela ongi aztertua izan. Silaba mozdura hasperena baino lehen egiten da eta beraz kontsonantea eta /h/ ez daude ber silaban. Herskari hasperen ahoskabeen kasuan ez gaude, maiz erraiten den bezala : /ph/, /th, /kh/ fonemekin hasperena herskadurari lotua da (ik. 3.6). Orain aztertzen dugun kontestuan, kontsonante baten gibelean, /h/ ez da galtzen ari, dirudienez. Alderantziz /ph/, /th/, /kh/ fonemen hasperena ez da beti gauzatua.\n39• /nh/ n : lano (Hiztegia II : 265) [lánho] ahoskatzen da.\n40• /ɲh/ ñ : eine (87) « neke », [έɲ he] ahoskatzen da eta ez [έjne].\n41• /lh/ l : alor (17) [álhɔr] ; elesta (89) [elhέşta] ; ilun (bat.) (209) / ülün (431) [ýlhyn]. Zal(h)e (459) [sálhe] (Étxart-ek zalhe, 2002 : 96) eta zal(h)ezal(h)ea (460) izenen h-a mako artean idatzia da. Aterabide hori ez da hain argi : erran nahi ote du bi grafiak egokiak direla, /j-ekin eta h gabe ?\n42• /rh/ r : marranta (296) [marhãta], üirre(436) [ýrhe]... Kontsonante sudurkari bakuna ahoskatua ez baita (ik. 3.10), [h] ahoskatzen da idatzia ez izanik ere : er(h)i (100) « behatz » [éhi] ~ eri (100) [εj] ; ero (101) [έrho] ~ eho « hil, erail » (86) [eho] ; orit (349) [óhit], Etxart-ek orhit (2002 : 66) ; soro (395) [şóho]...\n43• Diptongoa + /h/ : /nh/, /jih/, /lh/ eta /rh/ bi fonema taldeekin auher « alfer » (37) [awher]edo oihan (357) [ojhan] kasuan bezala gaude. Diptongoa eta /h/ ez dira ber silaban. Auher-ren edo oihan-en grafiek ahoskatzea errespetatzen dute.\n44Oraiko zubereraren ortografian, /n/, /ɲ/, /1/ edo /r/-n ondorengo /h/ fonema ez da markatua, erran nahi baita /nh/, /ɲh/, /lh/ eta /rh/ taldeetan. Nere iritziz izan behar daiteke, diptongo ondoan eginik den ber, alhor, elhesta, lanho, ülhün..., lehen idazten zen bezala, oposaketa ageraraziz : ala juntagailua ~ alha (Charritton : 10), aran « ibar » ~ arhan fruitua, eri ~ erhi « behatz ». Hemen ere, zuberotar ez diren euskaldunek ahoskera jarraikitzen duen grafia hori uler lezakete trabarik gabe.\n45Lafonek eta Mitxelenak ez zuten ohartu herskari hasperen ahoskabeak egiazko fonemak direla zubereran, bereziki duela guti mailegatuak izan diren hasperenik gabeko hitzei esker18. Bikote edo hirukote batzu badira : /bala/ bala (arma) ~ /p ala/ pala (lanabes) ~ /pala/ pala (pilota) ; /mótho/ moto « motto, mototx » ~ /moto/ « motozikleta » ; /t arta/ tarta « sasi » ~ /tarta/ tarta (pastiza) ; /kharáty/ karratü « kerra » ~ /karaty/ « karratu » ; /makháty/ mankatü « zauritu » ~ /mãkáty/ « hutsegin », etab.\n46Oraiko zubereraren idazkeraz Euskaltzaindiaren araua onartua izan da : « H- rik ez da idatzitako itxitura osoa duten kontsonanteen ondoan (aphez, athe, ekharri, etc.) » (Mitxelena, 1968 : 207). Halerik ere, Zuberoako herri izen batzutan Euskaltzaindiak hasperenaren idaztea onartu du, estakuru emaitez izen bereziak direla : Atharratze, Atherrei, Ithorrotze (ikus Euskaltzaindia, 1999 : 7 eta 15)19. Gorago erran dudan bezala, finkatuak izan diren Ainharbe, Arhane, Olhaibi, Zunharre, Zunharreta grafiak ez dira ber kasuan fonologiaren ikusmoldeaz, bi fonema direlakotz (kontsonantea + h) (ik. 3.5).\n47/ph/, /t/ eta /kh/ herskari hasperen ahoskabeak galtze irriskuan daude. Hasperena ez idazteko argudioa izan daiteke ez dela beti ahoskatzen, « fonema zalantza » batengatik desagertzen ari dela (ikus4.1) : hitzaren arabera zenbait hiztunek herskaria hasperen gabe akoskatzen baitute, bereziki gazteek. Adib. : piper « biper » [phíper] edo [píper] ; arto [ártho] edo [árto] ; ikasi [ikhási] edo [ikási]... Eta ez baldin badira idazten, segur da herskari hasperendunak gero eta gehiago galduko direla, kontutan hartuz bigarren atalean azpimarratzen genuena : gazteek zuberera eskolan ikasten dutela familian eziez.\n48Kontsonante bustiei buruz hori da Euskaltzaindiak erabiki duena laburbilduz : « 1. Euskaltzaindiak ontzat hartzen ditu ñ, ll, tt, dd eta tx kontsonante palatalen grafiak balio adierazkorra duten kasuetan, hala nola andereño, haurño, ñabar, llabur... Maddalen... hitzetan agertzen direnak. 2. Egituraren bidez, aurreko i- bokala dela medio, leku batzuetan sortu diren palatalizazioetarako, ordea, -in-, -il-, -it- eta -ind- erabili behar dira, palatalizaziorik egiten ez den eskualde eta alderdietan bezalaxe, hala nola baina, mutila... eta abar... 3. Halaber erdaritaratikako hitzetan, despalatalizazioaren bidez sortu den grafia ontzat harturik, hala nola Espainia, gaztaina, ... 6. Ortografia lege hauek berdin balio dute edozein euskalkitan eginikako izkribuetarako ere... » (Euskaltzaindia, 1979 : 91-92). Erabaki horiek osoki aplikatuak izan dira oraiko zubereraren idazkeraz.\n49• /ɲ/ eta /in/ : fonema ezberdinak Bokal ondoko [in] bikotea [n] ahoskatzen da Zuberoan. Zubereraz hots bakun bat badugu, [n] sudurkari sabaikaria. Adib. : artzain (Hiztegia II : 32) [artsán] eta ez [artsájn] ; ohoin (337) [uhún] eta ez [ohójn] ; üinürri « xinaurri » (429) [yɲhýri] eta ez [yjnýri]. Bustidura hori, [in] > [ɲ], aspaldin gauzatu daiteke.\n50Bainan oposaketa fonologiko bat da zeren eta /ɲ/ egiazko fonema bat da zubereran, /in/ bi fonemen bikotea delarik : /mína/ mina « min (mugatua) » ~ /míɲa/ miña (miñaberje) « mahasti » ; [hájɲa] harena (izenordaina) ~\n51[hájna] hariña « hondar ». Txardina « sardina » [tʃardína] edo [ʃardína] ahoskatzen da eta ez [tʃardíɲa].\n52Kasu honetan idazteko molde bakar bat badugu, in, [ɲ] eta [in] bi hots eta fonema desberdinentzat.\n53• ñ grafemaz Euskaltzaindiak bustiduraren idaztea ez du onartu Zuberoako herri batentzat baizik, ñ erabiliz : Urdiñarbe. Salbuespen horren argibidea hona da : « Ñ galtzen ez duan bakoitza Urdiñarbe da, busti gabeko formaren (Urdinarbe) ahoskeratik saihesteko » (Euskaltzaindia, 1999 : 6). Eta beraz ere * Urdünarbé grafia saihesteko nere ustez.\n54Izen arruntei buruz, ohartzen da ñ onartuadela Hiztegia II-n zenbait hitzen lehen hizkiaz 331. orrialdean : ñabar, ñabo..., -ñi atzizki tipitzailea erabilia da ere. Urdiñarbe kasuaz bezala, i ondoan ñ hautatua da in-en ordez : erregiña (104) « erregina », espartiña « espartin »(111), iñazi « tximist » (209) [iɲhási], ttipiñi (331)... Bestenaz *erregüna, *espartüna, *ünazi, *ttipüni genituzke20. Il digrama ez da onartua zubereraz hala nola batuaz. Aldi berean ohart dezagun Espainia (111) [εʂpáɲja] ahozkatu behar lukela idazkera jarraikiz eta ez [eʂpaɲa] egiten den gisaz.\n55Laburbilduz, kontestuaren heinean bi grafema desberdin erabiltzen dira ber fonemarentzat /ɲ/, in edo ñ.\n56/λ/, /ʈ/ eta /ɖ/ ondoko kontsonante bustientzat ber egoera da. Mitxelenaren eskabidea onartua izan da : « Hobe, ordea, il, in idaztea soil-soilik, aski bait litzake hori edozein ohar dedin i hori dela medio, bere euskalkian, hurrengo / eta n bustiak direla... » (1968 : 208). Azpimarratu behar dugu ere kontsonante sabaikari horiek, hots txikikaritako erabiliak izanik ere, egiazko fonemak direla.\n57• /λ/ il / ll, alboko sabaikaria /λ/ alboko sabaikaria idazteko bi grafema baditugu, il eta ll. Ll zcnbait hitzen lehen hizkiaz onartua da. Adib. : lloba (206) / iloba (287), [λóba] ahoskatzen dena ; llabür (Hiztegia II : 287) eta labür (262) [λábyr] ez da baizik ahoskatzen. Iloba bigarren grafia hori irakur daiteke [ilóba] eta [n] ~ [in] oposaketaz bezala, [il] ~ [X] oposaketa fonologikoa badugu. Adib. : ilar (206) [ilhar] ahoskatzen da eta ez [λar] edo [λhar].\n58• lʈ/ it / ttherskari sabaikari ahoskabea Beraz /ʈ/ (nere idazteko maneraz) sabaikari ahoskabea idazteko, /c/ nazioarteko fonetika alfabetoan, bi grafema baditugu ere, it eta tt, fonema batentzat /ʈ/21 eta it grafema bikotea bi fonemarentzat, /t/ eta /it/. Aita [ajta] ahoskatzen da eta ez [áʈa].\n59• /ɖ/ herskari sabaikari ahostuna Herskari sabaikari ahostunak, / ɖ/ nere idazteko maneraz, grafema bat baizik ez du, dd. / ɖ/ ~ /d/ oposaketaren adibide bat : onddo (343) [õɖo] ~ ondo (343) [õɖo]. Alabaina id digrama ez da onartua izan sabaikaritzea markatzeko, « logika »-k manatuko zuen arabera. Dd hori hitz leku oroetan ahoskatzen da, hitz bukaeratik kanpo22.\n60• Sabaikarien idazkeraren erraztea Sabaikari horiek egiazko fonemak dira, balio adierazgarria dutelarik. Ñ eta tt, dd, ll digramak ez dira onartuak hitz leku oroetan, aspaldidanik erabiliak baldin badira ere. Busti gabeko formaren ahoskeratik saihesteko hautatuak dira : lillüra « lilura » (278) [λiλýra] eta ez ilülura, ttattit « mutu eta higitugabe » (471) [ʈaríʈ] eta ez itaitit,... Bainan, ikusi dugun bezala, irakurtze nahasketa kasu batzu badaude oraino.\n61Beraz, nere iritziz, zubereraren ortografia argiago eta sinpleago batetarantz joaiteko ñ, ll eta tt behar genituzke erabili kasu oroetan [n], [λ] eta [t] idazteo idazteko, dd-z egina den bezala.\n62/s/ eta /ş/ frikari txistukari ahoskabeak eta /z/, /ʐ/ frikari txistukari ahostunak ez dira bereizten hizkien bidez : z erabilia da /s/ eta /z/ fonemak idazteko, s /ş/ eta / ʐ/ fonemak idazteko. Haatik /ʒ/ txetxekari ahostunak bere hizki proprioa badu,y', eta beraz /ʃ/ txetxekari ahoskabeak berea ere, x.\n63Ohartzen ahal da grafia berezi bat onartua izan dela zubereraz zenbait hitzentzat : gazna (140) [gazná] eta gazta (140, bat.), gasna-ren ordez, ber gauza ezne (119) [εzné] eta esne (111, bat.), bi izen oxitono horiek txistukari hozkaria badutela euskalkian.\n64/s/ eta /z/ horzkariak, /ş/ eta /ʐ/ apiko-albeolareak (« rétroflexes » hobe errana, mihia itzultzen baita), /ʃ/ eta /ʒ/ txetxekariak egiazko fonemak dira zubereran. Adib. : sapata (461) /sapáta/ ~ zaparta (461) /zapárta/ ; xoratü « zoratu » (451) /ʃoráty/ ~ jorratü (234) /ʒoráty/. Haatik ez dut uste grafema berezi baten asmatzeak balio duela /z/ eta /z/-rentzat. Zubereraren idazkeraren historioan zehar ez bait dira sekula idatziak izan grafema berezi batez, [z] eta [z]-ren ahosdura kontestuala baita zenbait aldiz ere : ikasi (204) [ikhásij bainan ikasle (204) [ikháʐle], balios « baliotsu » [baljús] bainan baliosa (mugatua) [baljúza]... Erran behar da ozenketa hori automatikoa ez dela : Nola « haiz » hiz [his] ? Ontsa hiza [hísa] ?\n65/ts/ tz, /tş/ ts eta /tʃ/ tx horskari ahoskabe afrikatuak maiz erabiltzen dira zubereraz, egiazko fonemak dira eta hiztunek ez dituzte nahasten, zaharrek bederen. Adib. : bakoitx / bakoitz (Hiztegia II : 45) [bákhɔtʃ] eta ez [bakɔjts] ; hanitx / hanitz (165) [hánitʃ] eta ez [hánits], haritx / haritz (165) [hajtʃ] eta ez [haríts], etab. Zergatik ez hemen -tx digrama baizik ezartea edo bi ortografiak onartuak baldin badira ez aipatzea -tx dela zuberarena ? Zuberotar ez diren euskaldunek errazki konpreni lukete.\n66Zenbait mailegutan /dʐ/ txistukari ahostun afrikatua ahoskatzen da frantsetikako x [ks / gz]-ren ordez : examen « azterketa » [edʐamέn] ; berdin lanjer « galbide » [lãdʐεr]. Mailegu mota horiek emanik ez dira Hiztegia II-n23. Grafema berezi baten asmatzea behargabekoa daiteke.\n67Gaurregungo zubereran iduri du /r/ eta /rr/-ren arteko oposaketa neutraldua dela leku oroetan : hitz hasieran dardarkaririk ez baita agertzen mailegu batzuetarik kanpo (adib. runt « biribil » [runt]), hitz barnean bokal arteko /r/ bakuna ahoskatzen ez delakotz (hari [haj]) eta hitz bukaeran ere hitz oposaketarik faltaz.\n68Badirudi ahoskatze desberditasunik ez daitekela hitzen dardakarien artean : adibidez har [har], dardakari bakunarekin, eta harri [har(r)i]), dardakari anizkunarekin. Bereizketa hori galdua da. Dardakari anizkuna aipamen azkartzeko tresna bat da bereziki, perpausari bizi emaiteko.\n69Ikusi dugun bezala 3. atalean zehar, bere Hiztegia II Eüskara-Français-n Junes Casenave-Harigile-k zuberotar eta batuazko grafiak emaiten ditu hitz batentzat, edo « Iparraldeko batua »-zkoa bederen.\n70Halaber bi edo hiru jatorri ezberdinezko hitz emaiten ditu zenbait adierarentzat : larunbat (Hiztegia II : 268) emanik da erabilia ez izanik ere, bainan bai ere neskanegün (326) zuberotar formetarik bat ; neskenegün [neskenégyn] beste ahoskera mota bat ez da edireiten (/a/ eta /e/ arteko fonema zalantzaren ondotik). Lore (281) eta lili (277) emanik dira : lehen forma ez da erabilia Zuberoan.\n71Batzutan Zuberoako hitza ez da emanik, arramaitz (erromanikotikako aurrizkiarengatik segurki), eta bai batuarena, ekain (87) ; halaber arrapostü (Charritton arrapostu) ez da emanik eta bai erantzüte. Alderantziz hitz arrunt batek, ardu (25) [ardú] adibidez, bere « batua »-zko formak ez ditu : ardo,arno ; halaber zieta-rekin (469), plater (369) emanik da bainan ez azita edo azieta. 24\n72Ber jatorrizko hitzekilako adibide : arrazoin (bat.) eta arrazu (30) emanik dira (Etxart-ek arrazu, 2002 : 64), ber definizioarekin , bainan bigarrena baizik ez da ahoskatzen [arazú] edo [arazu] (ikus 3.2). Halaber baino (44) (bat.) eta beno (56) [béno] hitzarekin : bigarren ahoskatzea erabilia dena da eta ez *[bájno] edo *[bajnó]25 ; berdin huin (191) eta oin (339) (bat.) : [hun] ; ilun (207) (bat.) eta ülün (431): [ýlhyn] ; mende (300) (bat.) eta mente (301) : [méte]. Hiztunen arabera beste ahoskatze horiek « manexak » dira. Batzutan forma arrunt bat falta da : iülti [ýhy] ez da emana baina bai iüli (429) eta uli (431) (bat.). Beheragoko lerroaldeetan ikusiko dugu laburzki zein morfologia fonetiko kontesturengatik hitz horien zuberotar ahoskera gertatzen den.\n73Zenbaitetan, hitzaren ondoan cf. laburdurak irakurlea bigarren formara itzularazten du. Adib. : berdin (57) « semblable, égal ; cf. bardin », erran gabe bardin (47) [bárdin] « 1) égal ; 2) egalement ; 3) lisse, uni », dela zuberotar ahoskera. Alderantziz, zenbait aldiz bi formak emanik dira cf. laburdura gabe : eüskara (115) eta üskara (439), [yská] ahoskatzen dena eta ez [eyskará]. Eüskara grafiarekilako eratorpena aberatsa da 115. orrialdean ; aldiz üskara- tikako emanik diren hitzak guti dira, azken hori zuberotar forma izanik ere. Halaber hur(a) (192) : « eau ; cf. ur ; oro hur : tout trempe » eta ur(a) (433). Urte (438) eratorpena emanik da definizio horrekin : « 1) année ; 2) inondation », hurte (193) « 1) deluge ; 2) crue » emanik delarik ere. Jakinez [hur] ahoskatzen dela zubereraz eta ez [ur], hurte grafia egokia daiteke urte [úrthe] izenarekilako bikoiztasuna kenduz.\n74Zenbait hitzekin hiru grafia izan daitezke. Adib. : alkar (17) « cf. algar eta elkar ». Alkar [álkhar] ahoskera arruntena definiziorik gabe da ; beste biek aldiz bat badute : « mutuellement » (algar, elkar), « l'un l'autre, les uns les autres » (elkar).\n75Egin ondoan errexago da noski bainan hitzaren ondoan (Z) zuberera edo (ahos.) ahoskera, (bat.) batua edo (NL) nafar-lapurtera laburdurekin hobekixe aurkeztua izanen ziren hiztegi horretako hitzak, batuaren ortografien emaitea ere hautatua izanez geroz. Zein diren zuberotar, nafar-lapurtar, hots Iparraldeko akoskera desberdinak jakiteko Lhande-n hiztegia ordezka-ezina da oraingoz.\n76Gorago nabaritu dugu Zuberoan berean zenbait hitzek ber ahoskera ez dutela hiztunaren arabera edo lurraldearen arabera. Eta hori maiz gertatzen da. Adib. : arrastiri (Hiztegia II : 29) « arratsalde », bainan [ariʂtí] eta [arεʂtí] baditugu ere bai, Etxart-ek arrestiriko (2002 : 54) : /a/, /e/ eta /i/ fonemen arteko zalantza bat bada ; ühaitz « mendi ibai » (428) [yhájts], bainan [yhέjts] ere bada berriz /a/ eta /e/ fonemen zalantzarengatik ; buxi « puxka, zati » (74) edo muxi (318) : /b/ eta /m/ fonemen arteko zalantza badugu. Azpieuskalkiak bereiz daitezke zenbait hitzen ahoskatzearen arabera.\n77Ahoskera desberdina baldin bada Zuberoako lurraldearen arabera, fenomeno hori « fonema zalantza » deituko dugu (« flottement de phonèmes » frantsesez).\n78Ohartu behar dugu ere hitz batzuek bi ahoskatze badutela ber hiztunarentzat, gorago fonema zalantza lerroaldean aipatu ditugunak zenbait aldiz ere. Adib. : alkar [álkhar] eta algar [álgar], matela [mathéla] eta maxela [maéla] (matel eta mazela, 298), etab. Fonema zalantza bat da bainan hiztun batentzat.\n79Kasu horretan, bakoitzaren aldakuntza hori « fonema gorabehera » deituko dugu (« fluctuation de phonèmes » frantsesez).\n80Ahozko mintzairan ohikoa den bezala, zenbait aldaketa fonetiko desberdin sor daitezke hitz juntaduran. Fenomeno horiek aipa ditzagun laburzki, motak denak aurkeztu gabe. Bainan lehenik erran behar da oraiko ortografia egokiena dela kontestutik kanpoko hitzen ahoskeraren grafia hautatuz eta perpausetan gertatzen den ahoskera baztertuz. Erabaki hori logikoa da, Davant-en hitza errepikatuz (ik. 1.2). Perpausetan hitzaren azken bokala edo kontsonantea aldatzen da ondoko mugatzailearengatik edo ondoko hitzaren lehen hotsarengatik. Halere hitzaren idazkera ez da kanbiatzen, bera baldin bazen gisaz.\n81• Bokal hersketa e > i : bide [bide], bide bat [bidébat] bainan bidea [bidi(j)a] eta ez bidia, eta beraz bidean [bidín] eta ez bidian edo bidin lehen idazten zen bezala26. o > u : lo eta loa [lú(w)a] (mugatua), ez lua...\n82• Ezpainkaritzearen galtzea y > i : Badüzü [badýsy] / Badüzua ? [badysi(j)a] (galdera) ; xahü (bat. xahu), xahüa [fãhí(j)a] (mugatua).\n83• Kontsonante aldaketa Adib. : sos « diru » [sos], sosa (mugatua) [sóza] : txistukariaren ozenketa sortzen da (ik. 3.8) ; non sar ? [nüntsar], txistukaria afrikatua bilakatzen da, etab.\n84• Bokal, kontsonante edo silaba murrizketa\n85Ikusi dugun bezala ahozko mintzairan bidean [bidín] ahozkatzen da, ber gisaz beharrian [beharín], bat bera [bapéa], zonbat « zenbat » [sumát], hamabost [amúst], egüerditan [egqértan], etab. Bidean [bidín] kasuan adibidez, hersketaz gain hiatoa kendu da.\n86Xuxen den bezala oraiko idazkerak morfologia fonetikozko gertaera horiek ez ditu kontutan hartzen, hitz batek grafia bat baizik ez duen printzipioa jarraikiz.\n87Halaber hitz barnean morfologia fonetikozko gertaera desberdin sor daitezke. Ikus dezagun zein diren xehetasunetan sartu gabe.\n88Ahozko mintzairan silaba barneko hiatoaren kenketa maiz gertatzen da, jakitez diptongoak ere onartuak direla. Adib. : joan (232) [ʒun] ahoskatzen da, Etxart-ek jun idazten du (2002 : 82) ; eüskara (115) / üskara (439) [yʂká] ikusi genuena (4.1), etab.\n89Gibelaldeko bokalaren aitzinatzea gerta daiteke eta erran behar da kasu horietan ez dela fonema gorabeherarik (ik. 4.1) : ülün (431) [ýlhyn] ahoskatzen baldin badu, hiztunak ez du ilun (207) [ilhyn] edo [ilún] (bat.) ahoskatuko ; berdin ütürri (441) [ythýri] eta itürri (216), ützüli (441) [ytsýli] eta itzuli (217), etab. Asimilazio mota hori maiz gertatzen da Zuberoan, sistematikoa ez izanik ere.\n90Casenave-Harigile-k bi grafiak emaiten ditu. Gure ustez aterabide hona da jakinez asimilazioarekilako ahoskera dela arruntena.\n91Adib. : üili (429) eta uli (431, bat.) emanik dira bainan ez üilü [ýλy] ahoskera arruntena.\n92Au diptongo zaharretik etortzen den [aj] diptongoa ati idazten da. Ezpainkaritzearen galtze hori perpausean gertatzen den aipatu genuena da (4.2). Adib. : gaü (140) (bat. gau) [gaj] eta ez [gau], Niko Etxart-en pastoralean gaiko (2002, azalean) idazten du. Halaber aüzo (38) (bat. auzo) [ájso] ; gaüza (140) (bat. gauza) [gájsa], etab. Ez banaiz tronpatzen, [ay] beraz aü diptongoa ez da edireiten zubereran ; alderantziz [aw] au eta [aj] ai diptongoak maitztasun handikoa dira. Beraz onartua izan den aü grafia horrek aspaldiko ahoskera oroitarazten du. Ez dakit ai grafia egokiago daitekenetz, batuaren grafiatik urrunduko daiteke.\n93Gaurregungo zubereran /r/ eta /rr/-ren arteko oposaketa neutraldua da leku oroetan (ikus 3.10). Bokal arteko /r/ bakunaren galdera bat bada eguneroko ahoskeran, silaba bat kenduz. Adib. erori (102) [joj], bi dardakari bakunak bokalen artean daudelarik ez dira ahoskatzen. Bainan erorten [jorten], bigarren dardakari bakuna ahozkatzen da bokal bat eta kontsonante baten artean delakotz.\n94Xuxen den bezala r bakuna berrezarten da idazten denean, hori « logikoa » da. Kantuetan, pastoraletan, r bakun hori ahoskatzen da neurtitzak behar baldin badu. Zuberotar hiztunek badakite r bat badela : hori [hoj] bainan hórtan [hórtan].\n95rh taldearekin berezitasun bat sortzen da : dardarkari bakunaren erorketa gertatzen da eta beraz [h] baizik ez da ahoskatzen. Adib. : er(h) i « behatz » (100) [éhi] eri (bat.) ~ eri [ej], orit « oroit » (349) [óhit], soro (395) [góho]... hiztunek [r] eta [h] bereizten dute, dardarkari bakuna kenduz bi bokal artean baldin bazegoen bezala.\n96Kasu honetan zein ote daiteke idazkera egokiena ? Behar bada rh bikotearekilakoa, orhit, orhit, sorho.\n97[n] edo  + herskaria kontsonante taldearekin herskariaren ozentasuna ez da beharrezkoa. Halerik ere Hiztegia ü- n bi idazteko moldeak edireiten ditugu. Adib. : heldu (177, bat.) eta heltü (177) [hέlty] ; mende (300) eta mente (301) [mεte], Etxart-ek mentetan (2002 : 34) ; zango (460) eta zanko (461) [sãkho]. Halere igante (199) [igãte] baizik ez da emanik, igande grafia ez emanez ; halaber egünko (85) [egyko] eta ez egüngo edo egungo.\n98Uste dut herskari ahoskabearen hizkiarekilako grafia nahiko daitekela. Zuberotar ez direnek ulermen arazorik gabe irakur lukete. Kasu honetan ere, beste grafia, herskari ahostunarekilakoa, bat. laburduraz aipatu behar zezakeen.\n99Aurkezpen labur hau bukatezeko, fonemekin deus ez duen ikustekorik fenomeno bat aipa nahi nuke. Ontsa ezaguna da zubereraz azentua hitzen edo hitz taldeen azken bigarren silaban ezarten dela gehienetan. Arau horri esker azentuaren lekuak balio ukan dezake zenbait kasutan. Adib. : biga [bíga] zenbakia ~ biga [bigá] « miga, bigantxa » (mugatua), -a bokalez bukatzen diren hitz mugatuek azentua azken silaban badute ; badakit [badakit] (ez alokutiboa) ~ badakit [badakít] (zuka), etab.27\n100Azenturik ez baita euskararen grafian, oposaketa fonologiko horiek ez ditugu markatzen ahal. Bainan ez da arazo handirik, testuinguruari esker ulermena trabatua ez baita eta oposaketa kasu horiek bakan direlarik.\n101Aurkezpen hori hortan uzten dut. Uste dut datuetarik gehienak eta garrantzitsuenak aurkeztu ditudala. Bainan aitortu behar dut aditz jokatua ez dudala aztertu. Horri buruz ere zer erran bada, ohartuz ahoskatzeko arauak berak direla.\n102_Honela zein da idazkera egokiena, erran deikü, Peillenek bezala Hiztegia- ko aitzin solasean (1989), edo erran deigü, Casenave-Harigile-k bezala (Hiztegia II, 1993 : 524) ? Hor ere bi hautuak badira : ahoskatzen den bezala idaztea [éran dέjky] edo « logika » jarraikiz azpimarratzea gü 1. pertsona plurala dela, gü [gy] bera denean ahoskatzen baita ; halaber zaikü « zaigu » (Etxart, 2002, 12) [sajky] edo zaigü (Hiztegia II : 493), bainan haigü (Etxart, 2002, 58) [hájky] ? Hait « haut » (Etxart, 2002 : 60) [hajt] edo haüt (Hiztegia ü : 502) ? Dialarik (Etxart, 2002 : 36) [djalájk] edo düalarik ?\n103Nündüzün « nintzan (zuka) » (Hiztegia II : 488) [ny(n)dyn(t)syn] ahoskatzen da, bigarren [y]-ren ondoan sudurkaria sortzen da asimilazioaz (4.3). Hemen, gorago ez dugun aurkeztu beste fenomeno bat da : [n] eta  ondoan txistukari frikari bat dagoena afrikatzen da, [s] > [ts] (nündüntzün). Bukatzeko, silaba murrizketa adibide bat : badütük « badituk » [badýtyk] ahoskatzen da bainan maiz ere [batyk].\n104Hemen « logikoa »-ren bidea jarraikiko genuke, deigü, nündüzun edo badütük idatzez. Bainan erran behar dugu erabakiaren hautua ez dela beti hain nabari.\n105Zuberoako azpieuskalkiak ez ditugu aipatu ere, ahozko mintzaira erabatekoa baldin bazen bezala edo, hobe, aipatzen genituen ahoskera desberdinak kokatu gabe. Bainan hori beste lan bat daiteke, dialektologia ikerketa bat, eta ez zen lan honen helburuetarik bat.\n106Idazkeraren azterketa bi ikusmoldez egin behar liteke : historikoa, bere bilakaera sortzetik oraikora ikertzez (ikus gure zirriborroa 2. atalean), eta sinkronikoa, erran nahi baita bere ibiltze arauak eta bere ahozko mintzairarekilako loturak ateratzez. Azken ikuspuntu hori zabaldu dugu lan honetan.\n107Idazkera ahozko mintzairaren ordezkaritza da, eta ez egiazko mintzaira. Horrez gain, bigarren atalean erran genuen ortografia hitzarmen bat baizik ez zela ere. Bainan hitzarmen horrek ondorio batzu baditu, horietatik garrantzitsuena da, behar bada, ortografiaren ikaste erraztasuna edo alderantziz ikaste zailtasuna. Erraztasun hori harremanetan dago ahoskerarekin, erran nahi baita ortografiaren ikastea errazago daitekeela ahoskeratik hurbil baldin bada. Hala ere baiespen hori egiaztatzeko da.\n108Beste ondorio bat da ortografiak ahoskera finkatzen duela, hori noski guti gora behera, jakinez hiztunak ahoskatzeko askatasuna baduela eta ortografia finkatua baldin bada ere ahoskera aldatzen dela denborarekin.\n109Azpimarratu behar da ere ortografiaren ukaitea hizkuntzaren ezagupen sinbolikoa dela.\n110Azken finean, argi da ortografia bat erabilkorra izan behar daitekeela. Pragmatikoa da izenlagun egokia logikoa baino. Hala nola ez duela balio urte hanitz iragaitea ortografia ikasteko, frantsesarenarekin egiten den bezala.\n111Zubereraren ortografia bat hautatu baino lehen oinarrizko galdera hori da : zuberera euskalki oso bat dela onartzen ote da ? Hori baldin balitz, bere ortografiaz ere erakutsi behar luke, ahoskeratik hurbil izatez. Bestenaz euskara batu mota bat izan daiteke, bere ortografiaz bederen.\n112Euskaltzaindiak dio : « Euskara Batuaren ahoskera zaindua (EBAZ) ahozko hizkuntza estandarra izango da... Ez da Euskara Batuaren ahoskatzeko modu bakarra eta are gutxiago noski, euskalkiak ahoskatzeko era » (1998 : 1). Ber gauza da idazkeraz nere ustez, zeren eta ez baldin balitz euskararen idazteko molde bat baizik, hori estandarra izan daiteke eta euskalkiek ez lukete beraz ortografiarik. Ortografiarik gabeko euskalkiak bere nortasuna ez du eskuratuko ortografiari esker bederen. Zubereraren ahoskera aldatuko da segurki, ortografia propio bat ukanik ere. Bainan nortasuna ahoskeraz lehen lehenik zaintzen baldin bada ere, zubererak beste euskalkiek bezala ez du askatasunik ukanen ortografia propiorik gabe, jakitez gero eta gehiago idazten dela. Uste dut ortografia propiorik gabe zubererak ez duela izaiterik ukanen gaurregun.\n113Beraz onartzen baldin badugu zubererak ortografia propio bat ukan behar duela, azterketa honen ondorio bat da zubereraren ortografia egokiena ortografia fonologiko bat izan behar dela. Eta hori egingarri da grafema berririk hartu gabe. Txomin Peillenek azpimarratzen du : « Halte a l'ignorance (sic) dans quelle langue au monde l'ecriture est-elle phonetique ? » (1992). Egia da, bainan hori ez da gure gaia. Erronka da nola ortografia bakun bat egin, zuberotar fonetikatik eta batuaren ortografiatik hurbila litekeena. Garai bateko hitz forma hartuz ? Bainan zein garaitik ? Testuetarik lehen aipamena aidibidez ? Hiztunak ez dira etimologia adituak.\n114Zubereraren ortografia bakar baterako bidean traba bat badugu : zenbait hitzen ahoskera desberdinak fonema zalantza edo fonema gorabeherarengatik (ik. 4.1). Kasu horietan trinkatu behar da. Hori da Euskaltzaindiaren eta hiztegien eginbeharra.\n115Zubereraren ahoskeraren finkatzea ez da helburua, bainan guti gora behera euskalkiaren ezaugarriak kontserbatzea. Hortarako, grafia tresna bat izan daiteke, bakun baldin bada. Ahoskeraren begiratzea eta ortografiaren ikaste erreza izan beharko ziren bi helburuak zubereraren ortografia finkatu zenean. Horri buruz ohartaraz dezagun hizki propio bat ukaiteak ez duela hotsa begiratzen automatikoki : s hizkiak /ʂ/ eta /ʐ/ txistukari apiko-albeolareak ez ditu kontserbatu belaunaldi gazteetan.\n116Beraz konponbide egokiena da, nere ustez, oraiko ahoskeratikako ortografia hurbil bat, fonologikoa guti gora behera, testuinguruak erakarriak diren ahoskera aldaketak baztertuz.\n117Malgutasuna da aterabidea, zubererari askatasuna emanez ortografia propio bati esker. Horrek ez du erran nahi ortografia hori batuarenaz osoki desberdin izan behar dela. Eta ikusi dugun bezala 1.1 lerroaldean, Euskaltzaindiaren erabakiak, « ortografia bakar hori behar dela bai euskalkietan eta bai euskaran batuan ere », zenbait eraketa onartzen dituela (ik. 2. oharra).\n118Gisa batez, zubererak bere ortografia propioa eskuratu du erakaskuntzan. Aurten, adibidez, Ikas pedagogia zentroak matematikazko zenbait liburu argitaratu ditu Iparraldeko haurrentzat, nafar-lapurtar eta zubererazko itzulpenez, Jean-Louis Davant zuberotar euskaltzainak itzuliak, Euskaltzaindia hizkuntza begiratzailea delarik. Halaber Pika haur hilabetekariak bi itzulpen baditu, bata zubereraz28.\n119Nere iritziz, iduri luke zubereran ondoko eraketa horiek onar daitezkela, ü hizkia izan zen bezala, kontestutik kanpoko hitzen ahoskeraren grafia hautatuz. 3. eta 4. ataletan proposamen horien argibideak aurkeztu ditugu, oraiko zubereraren ortografian zuberotar fonetika ezaugarriak idazteko onartuak izan ziren berezitasunak erakustean.\n120• u hizkia eta ez o /u/ ahoskatzen denean : lu « baldoki », nur, trunpatu (3.4).\n121• nh, ñh, Ih eta rh hizki taldeak /h/ ahoskatzen denez geroz eta h hizkia onartua zen ber : elhesta, lanho, erhi, sorho (3.5). /ph/, /th/ eta /kh/ fonementzat erabakia ez da hain argi (3.6), ikasi edo ikhasi ? Bi grafiak onar genituzke.\n122• ñ, 11, tt leku oroetan, dd onartua izan den bezala : artzañ, zuñ « zein », lloba(2.7).\n123• Zubereraren asimilazioen onartzea : ullü « uli » (4.3).\n124• Arau orokor bat zuberotar hiztegiendako : grafia bat baino gehiago emana baldin bada, zein d(ir)en zuberarena(k) aipatzea.\n125Proposamen horiek ez dira hanitz eta ez berri ere. Batuaren ortografiaren printzipioetarik ez dira urruntzen. Garbitze arin bat baizik ez da. Berriz ere ez dugu zuberera batuaren aurka ezarri nahi. Bakoitzak bere lekua badu29. Bainan ortografia berezi batek euskalkiaren ezaugarriak bermatzen ditu erakaskuntza erraztuz (5.3), eta bere ezagutzaren sinbolo nagusi bat da. Ü hizkiari esker lehen begi kolpez irakurleak badaki zubererazko testu bat irakurtzen duela.\n126Nagusitu den zubereraren ortografiak batasunaren hautua egin du, berdintasunarena ez baldin bada. Soziolinguistikazko ikusmolde bat da, zenbait hizkuntzalaritzazko erabaki onekin ere. Adibidez perpausetan gertatzen diren hitzen ahoskera aldaketak baztertzea. Bainan hizkuntzalaritzazko ikusmolde batek fonologiatik hurbilago daiteken ortografia bat nahiago luke. Aipa dezagun Jean-Louis Davantek 1983an erraiten zuena orduko zuberotar grafiari buruz : « Eta geroago eta haboro hurruntzen gira euskara idatzitik. Beste Etizkaldünek (sic) ezin gintiroie irakur eta entelega. Beraz, libürü bat ez dirogü inprima : Eüskal-Herri osoan ez bada zabaltzen, ez dü bere büria (sic) pakatüren, ez ordaintüren » (Belapeyre, 1983 : 14). Txomin Peillen-ek idazten zuen : » Pourquoi le souletin parler (sic) par une dizaine de milliers de personnes et lu par une soixantaine, aurait-il une orthographe ghetto différente de celle des autres dialectes basques, sachant que 90% des lecteurs souletins ne sont pas souletins » (1992). Zernahi gisaz, euskaldun batek, ez xiberotarra izanik ere, nh n-en ordez, ñ in-en ordez edo llil-en ordez edireiten baldin baditu ez da harritua izanen eta irakurtzen baldin badaki grafema horiek ere irakurriko ditu.\n127Egia da lexikoa eta sintaxia baditugula oraino erakusteko zuberera dela eta ez batua. Bainan lexikoa berdintzen ari da ere eta sintaxia heinbatean, euskara batuaren eraginarengatik... Beraz oreka bat ediren behar dugu.\n128Gogorapen horiek polemikatik kanpo proposatzen ditut. Desiratzen ditudan « berrikuntza », aldaketa arin horiek, Euskaltzaindiaren erabakietan ez baldin badira sartzen, nik, bederen, oraiko arauak jarraikiz idatziko dut Junes Casenave-Harigile-n hiztegietako ortografia onartuz, hori baita oraiko zuberotar idazkera arautua30.\nAnonimoa, 1676 (1998), Pronus singulis diebus Dominicis clarè & distincte immediate post Evangelium populo legendus, Pello Agirrek testu aurkeztua, A.S.J.U., 1998, XXXII-1, Donostia, Gipuzkoako Foru Aldundia, 1-46.\nArchu Jean-Baptiste, 1848 (1990), La Fontainaren alegia berheziak, Ricardo Gómezen edizio prestatua, Oiartzun, Euskal editoreen elkartea, 277 orr.\nBelapeyre Athanase, 1696 (1983), Catechima laburra eta Jesus-Christ goure ginco jaunaren eçagutcia, salvatu içateco, Edizio kritikoa, Jean-Louis Davantek paratua, Bilbo, Euskaltzaindia, 374 orr.\nCasenave-harigile Junes, 1989, Hiztegia Français-Eüskara Zuberotar eüskalkitik abiatzez, Ozaze (Zuberoa), Hitzak, 620 orr.+Erratum. 1993, Hiztegia II Eüskara-Français, Xiberotar eüskalkitik abiatzez, Ozaze (Xiberoa), Hitzak, 560 orr.\nCharritton Piarres - Kintana Xabier, 1997, Hiztegia Dictionnaire Euskara-Frantsesa / Frantsesa-Euskara, Donostia-Baiona, Elkar, 597 orr.\nConstantin Jean-Baptiste, 1926 (Eskualduna aldizkarian) - 1996, Haritchabaletaren bizia, Donostia, Klasikoak, Patri Urkizuren edizioa, XVII+119 orr.\nCoyos Jean-Baptiste / Battittu, 1994, Des occlusives aspirées en basque, La Linguistique, 30, 2, Paris, P.U.F., 131-138.\n1999, Le parler basque souletin des Arbailles - Une approche de l'ergativité, Paris, L'Harmattan, 432 orr.\n2001, Souletin et batua : pour un duo plutôt qu'un duel, Madeleine de Jauréguiberry Omenaldia - Hommage, Lankidetzan bilduma 21, Donostia, Eusko Ikaskuntza, 77-84.\nDavant Jean-Louis, 1993, Zuberotar grafiez, Argia, 1454. zka, 41.\n2001, Zuberoako idazle zenduak, Donostia, Elkarlanean, 215 orr.\nEtxart Niko, 2002, Urrüti Jauregiko Peirot pastorala - Altzurükü, Maule, de Arce inprimategia, 103.\nEuskaltzaindia, 1979, Kontsonante busti-palatalen grafiaz Euskaltzaindiaren erabakia, Euskera, XXIV (2. aldia) - 1 Bilbo, 91-92.\n1979, Kontsonante busti-palatalen grafiaz Euskaltzaindaren erabakia, Euskaltzaindiaren agiriak, Euskera, XXIV (2. aldia) - 1, Bilbo, 91-92.\n1979, Euskara batua, euskalkiak eta tokian tokiko hizkerak, Euskaltzaindiaren agiriak, Euskera, XXIV (2. aldia) - 1, Bilbo, 101-106.\n1998, Euskara batuaren ahoskera zaindua, Euskaltzaindiaren 87. araua, Euskaltzaindiaren webgunean, 3 orr.\n1999, Zuberoako herri eta herritarren izendegia, Euskera, separata, Bilbo, 32 orr.\nGavel Henri, 1960, Revendication en faveur du souletin, Gure Herria, 25. urthea - 4 urria, Baiona, 210-213.\nGèze Louis, 1873, Elements de grammaire basque, dialecte souletin, suivis d'un vocabulaire basque-français &français-basque, Bayonne, fac-similé, 1979, Donostia, Hordago, Vü+ 360 orr.\nIkas, 2002, RETZ, 2001, Matematikak lantzen, CP lehen mailako 1. Urteko fitxategia, 64 480 Uztaritze (Lapurdi), 144 orr.\nInchauspé Emmanuel, 1858, Le verbe basque, Bayonne / Paris, Veuve Lamaignere / Benjamin Duprat, Hordago fac-simile, XII+511 orr.\nLafon René, 1948, Remarques sur l'aspiration en basque, Melanges offerts a M. le Professeur Henri Gavel, Toulouse, Edourd Privat et Cie, 56-61.\n1962, Sur la voyelle u en basque, B.S.L., 57, 1, Paris, Klincksieck, 83-102.\nLhande Pierre, 1926 - 1938, Dictionnaire basque-français et français-basque (dialectes labourdin, bas-navarrais et souletin), tome I, Dictionnaire basque-français, Paris, Gabriel Beauchesne, LII+1117 orr.\nMitxelena Luis / Koldo, 1961 (1985), Fonetica Historica Vasca, 3.a edicion, San Sebastian, Diputacion Foral de Guipüzcoa, Publicaciones del Seminario "Julio de Urquijo", 596 orr.\n1968, Ortografia, Arantzazu-ko biltzarrak, Euskera, Bilbo, 203-219.\nPeillen Txomin, 1990, Aita Junes Casenave Harigileren hiztegia, Euskera,XXXV, l,Bilbo, 231-234.\n1992, A quoi bon ecrire !, Le miroir de la Soule bihilabetekaria, 907. zenb.,\n1992/10/10, Maule (Zuberoa).\n2000, Nom de noms !, Le miroir de la Soule bihilabetekaria, 1081. zenb.,\n2000/01/08, Maule (Zuberoa).\n2001, Agur Zuberoa, Urretxu-Zumarraga, Biba Xiberua ! elkartea, 63 orr.\nQuéheille Patrick, 2002, Lau Bürü - Barkoxe, Ozaze, Ideki inprimategia, 59 orr.\nTartas Jean de, 1666 (1975), Ontsa hiltzeko bidea, Andolin Eguzkitzak\nprestatu edizioa, Aranzazu, Edizio franciscana, 172 orr.\nZuazo Koldo, 1989, Zubereraren sailkapenerako, A.S.J.U. , XXIII, 2, Donostia, Gipuzkoako Foru Aldundia, 609-650.\n1 Eskerrak emaiten dizkiet Junes Casenave-Harigile-ri, Jean-Louis Davant-i testu honen lehen bersioari buruzko haien ikusmoldea eman didatelakotz. Horrek ez du erran nahi arras ados direla idatzi dudanarekin. Eskerrak ere Xarlex Videgain-i bere irakurtze ernearengatik.\nLaburdurak : adib. = adibidez, bat. = batua, ik. = ikus, zub. = zuberera. Adibideetan hitzen forma ortografikoa hizki etzanean agertzen da, fonetikoa [ ] artean eta fonologikoa / / artean.\n2 Halerik ere ber orrialdean Euskaltzaindiak salbuespen zenbait onartzen ditu « linguistika lanetan «, « toki jakin bateko euskara den bezala jaso nahi denean «, « herri mailako literatur mueta batzuetan » eta bertsolaritzan (1979 : 104).\n3 Horri esker adibidez Ündüreine herriko sargietako eta irteeretako seinaleak Ündüreine eta Ündüreine idatzirik ez ditugu gehiago ikusiko, eginik izan den bezala duela guti.\n4 Euskalkien ahoskeran [y] bokala onartu du : « ...sei bokaleko sistema duten Iparraldeko euskaretan ren ahoskera biak onartzen dira ([u] eta [u]) hala eskatzen duten hitzetan eta baita ere euskalkiaren erabilera zainduan » (1998 : 2, 1. araua).\n5 Ikus adibidez Zuazo, 1989.\n6 Zuberotar fonemen aurkezpen orokor batez ikus Coyos, 1999, 2. atala.\n7 Laburdurak : 1989koa, Hiztegia eta 1993koa, Hiztegia II. Aitzin solasean Charritton-ek idazten du bere hiztegiak « Eskola Hiztegia » izena duela (XIV), bainan azalean Hiztegia Dictionnaire ez da baizik deitzen. Casenave-Harigile-k egiten ez duena, Charritton-ek aipatzen du hitzak zein euskalkitik etortzen direla B, G, NB, NG, NL eta Z (zuberera) laburdurak erantsiz (XLV- XLVII), beharra baldin bada.\n8 Haientzat Lhanden hiztegia egokiago da.\n9 Horri buruz hori da Junes Casenave-Harigile-k idatzi didana : « Ene Hiztegia II. egin nizün, ez xiberotarra baizik emaiteko, bena ere batua ; hori zen egin zeitaden galtoari ihardesteko : beharrezkoa zela gero eta gehiago irakurten baita batuaz idatzi egünkari, astekari, agerkari eta libtiru ere. Arren, prefosta, zerbait baliagarri, ez haatik linguistika lan bezala ».\n10 Ikus atarikoaren XIX-XXII. orrialdeetan Andolin Eguzkitzak egiten dituen Tartasen grafiari buruzko oharrak.\n11 Ikus aitzin solasean Jean-Louis Davant-ek egiten dituen oharrak Belapeyre-n grafiaz (13-18 orr.).\n12 « 23 le S, dans le dialecte souletin, a un son plus doux dans un petit nombre de mots tels que losa, arrosa, jesus, guisa (sic) ... 30 le Z a le son du c doux du français... dans certains mots tels que aizina... le son du z français » (1858 : XII).\n13 Idazteko molde hori ediren daiteke lekuka Patrick Queheille-n aurtengo Lau Bürü testuan : tradizionik tradizioneak-ien orde (14), nüan eta nin ber orrialdean (28)... Hori sar daiteke Euskaltzaindiak onartzen dituen salbuespenetan, herri mailako literaturan (ikus gorago 2. oharra).\n14 14 Herskari sabaikariendako irakurgarrigoak diren [t] eta [dj marka fonetikoak hautatuko ditut nazioarteko alfabeto fonetikoko [c] et [f] markak eziez.\n15 Jean-Baptiste Constantin idazleak u hizkia erabilten zuen ü-ren ordez (1926 - 1996).\n16 « ...on peut tenir pour certain que ü existait déjà en souletin « (1962 : 83). Erran nahi du XVI. mendean. Lafon-ek zion : « Ainsi, si ü est devenu en souletin un phonème distinct de u, dont il était d'abord une variante combinatoire, c'est qu'il s'est forme de nouveaux u, les uns provenant de o devant nasale, les autres, plus recents, provenant de la réduction du groupe úa » (1962 : 92).\n17 Rene Lafon-ek dio : « La tendance a changer o en u s'est manifestée avec plus de force qu'ailleurs en bas-navarrais oriental et en souletin. Elle a dü affecter d'abord les o suivis d'un n oud'unm... » (1962 : 91).\n18 Ikus Coyos : 1994. Lafonek zion : « En basque, a la sonore s'oppose, suivant les parlers et les mots une sourde aspirée ou une sourde non aspirée : jamais les deux... les occlusives sourdes aspirees et les sourdes non aspirées ne constituent pas des phonèmes, mais des variantes phonétiques » (1948 : 60). Haren ondotik Mitxelenak erran lezake : « Tenemos pues el hecho teóricamente interesante de un rasgo que reúne todas las condiciones necesarias para diferenciar significados, solo que al parecer distingue ninguno » (1961 - 1985 : 208, 2. oharra)\n19 Txomin Peillenek hola argitzen zuen : « Ilest regrettable que le basque qui se parle desormais de plus en plus avec l'accent et la phonetique française ou espagnole ait perdu presque partout sa derniere originalite, les consonnes In, rh, nh, ph, th, ñh, llh, kh absentes des autres langues europeennes. Ce phenomene est helas irreversible mais qu'au moins les noms de lieux en gardent le souvenir » (2000). Bainan, hola aritzez, ortografian ez onartzeak horien desagertzea zalutzen du. Pronus... lehen zuberotar testuan (1676) th idatzia zen bainan ezph eta kh (ASJU, 1998, XXXII-1 : 8).\n20 Alderantziz, zubereraz arrain-en idazteko, Pierre Lhande-n áraiñgrafia hiperzuzenketa forma batdaiteke : i + n(1926 : 70).\n21 Txomin Peillen-ek, adibidez, Petiarra idazten du (2001 : 3) Zuberoako eskualdeaz,\n• Euskaltzaindiak Pettarra onartu duenean (1999 : 23), [petára] eta ez [petjara] ahoskatzen dena.\n22 Mitxelenaren eskabidea ez da onartua izan : « Ba dirudi, beraz, kontsonante-ondoan dd-ren ordez ere erabil ditekeala, beste aldekoek egiten duen gisan : onjo = onddo » (1968 : 208).\n23 Charritton-ek lanjer emaiten du (1997 : 329), balios ere (29).\n24 Lhande-k zieta (C.) emaiten du, orokorra bezala (1926 - 1938 : 1086).\n25 Davant-en 1983ko hautua hori zen : « EI-ren ordez AI, beste eüskalkiek AU dien (sic) aditz formetan : dait (daut), eta ez deit... ; bai eta baina, baino (bena, beno)... beste euskalkietan bezala » (1696-1983, 18). Kasu hauetan bi formekin Cazenave-n hautuak zuberotar ahoskatzeari leku emaiten du. Ez da sekula ahoskatzen [dajt] bainan [dejt] ; Casenavek deit emaiten du (Hiztegia II : 524).\n26 Euskalkien ahoskeran Euskaltzaindiak kanbiamendu horiek onartzen ditu : « idazten diren bestelako ahoskerak egoki eta zuzen direla gainerako hizkera mailetan (hala nola : etxia, etxie ; geruago, telefonua eta kidekoak » (1998 : 2, 2.a. araua).\n27 Adibide gehiagorentzat ikus Coyos, 1999, 85-86.\n28 Pika hilabetekaria, Mendizolan argitarazlea, 28 PK, 64 130 Maule (Zuberoa).\n29 Ikus Coyos, 2001\n30 Liluratu gabe nere ikusmoldea aurkezten dut jakinez duela guti finkatua izan den ortografia hori orai ontsa onartua baita. Davant-ek idazten didan bezala : « Mementoan badit beldürra jarraikizale gilti dükezüla idazten dtienen artean ».\nZubereraren idazkeraz : ortografia, fonetika etafonologia\nJean-Baptiste Coyos, « Zubereraren idazkeraz : ortografia, fonetika eta fonologia », Lapurdum, 7 | 2002, 201-219.\nJean-Baptiste Coyos, « Zubereraren idazkeraz : ortografia, fonetika eta fonologia », Lapurdum [En ligne], 7 | 2002, mis en ligne le 01 juin 2009, consulté le 21 octobre 2017. URL : http://lapurdum.revues.org/1088 ; DOI : 10.4000/lapurdum.1088\nNommer, définir des faits linguistiques : antipassif et sujet, deux exemples en basque [Texte intégral]\nLes onomatopées rédupliquées en basque souletin [Texte intégral] Paru dans Lapurdum, 5 | 2000


Aloñak irabazi, eta UDA eta Mondrak berdindu egin dute - Debagoiena - Goiena.eus\nAloñak irabazi, eta UDA eta Mondrak berdindu egin dute\nArantzazu Ezkibel Galdos 2007-11-11 21:27\nAskotariko emaitzak lortu dituzte aste bukaeran ibarreko preferente mailako futbol taldeek. Alde batetik, Aloñak irabazi egin du Zestoaren aurka (2-0). UDAk eta Mondrak, berriz, berdindu egin dute; Touring-en aurka UDAk (1-1) eta Euskaldunaren aurka Mondrak (0-0)\nAretxabaletako taldeak, beste behin, penaltiz jaso zuen berdinketaren gola. Igor Arenazaren taldeak ondo hasi zuen lehia: "Zailena egin dugu, markagailuan aurretik jartzea", esan zuen Arenazak partidu amaieran.\nElgarresta, Sanchez, Leonardo, Iturbe, Garai, Lopez, Erico, Orueta, David Espinosa, Iban Espinosa eta Arriaga atera ziren Ibarrako berdegunera. Partiduko lehenengo minutuak zailak izan ziren; Touring atzean sartuta atera zen zelaira. Baina etxeko taldeak aurrera egin zuen eta, gola partiduko 30. minutuan egin zuen UDAk: alderatze baten ondoren, Igor Arriagak sartu zuen baloia sareetan.\nBigarren zatian lortu zuen Touringek gola, jokaldi nahasi baten ondoren. Jokoz kanpo argi bat eta gero, UDAko Raulek falta egin zion Touringeko aurrelariari. "Nire ustez, falta area kanpoan izan da baina epaileak penaltia adierazi du. Gainera, epaileak Gorka Iturbe egotzi du baina falta egin duena Ruben izan da", hortaz, Arenaza entrenatzailea ez zegoen oso pozik epailearen lanarekin. Bestalde, etxean aurka jasotzen duten 3. penaltia izan zen atzokoa. "Oso erraz adierazten digute penaltiak", gaineratu zuen Arenazak.\n"Atea hutsean mantentzea garrantzitsua izan da", esan zuen partidu amaieran Igor Gordobil Mondrako entrenatzaileak. Euskaldunaren aurka irudi ona eman zuten arrasatearrek, eta, horregatik pozik zegoen Gordobil. Lehenengo zatian, Donostiako taldea gogor atera zen, baina, bigarrenean, Mondrak hiru aukera garbi izan zituen: Heriz eta Gotzonen eskutik. Bestalde, Muruak ukondokoa jaso eta zelai utzi behar izan zuen. Bere ordez atera zen Ruben eta, hark ere zelaia utzi zuen min hartuta.\n"Denboraldiko partidurik osoena jokatu dugu. Pozik nago taldeak eman duen itxurarekin". Hala laburtu zigun Aloñako entrenatzaile Josu Zubiak Zestoaren aurkako lehia. Halaber. atzoko partidua hasi aurretik minutu bateko isilunea gorde zen Pedro Maiztegiren omenez.\nLehenengo zatia nahiko parekatua izan zen. Bi taldeek aukera gutxi sortu zituzten; bada, Aloñako jokalari Xabi Caminok aukera bat aprobetxatu zuen 18. minutuan lehen gola egiteko. Bigarren zatiaren hasieran Aloñak gol aukera garbiak sortu zituen bigarrena egiteko; bada, lasaitasunaren gola 85. minutuan egin zuen Roberto Idigorasek. Halaber, aspaldiko partez Aloña Mendik ez zuen bere atean golik jaso.


Urtarrilak 5, Jokin Altuna Beotibarren - Tolosaldeko ataria\nUrtarrilak 5, Jokin Altuna Beotibarren\nTolosaldeko Ataria 2017-12-27 14:24\nBinakako Txapelketaren seigarren jardunaldia ostiral honetan hasiko da, Tolosako Beotibar pilotalekuan. Olaizola II.ak eta Imazen ordez jokatuko duen Untoriak, Irribarria-Merino II.a izango dituzte aurrean.\nTolosako jaialdia 16:30ean hasiko da Errandonea-Lasa IV eta Etxeberria-Merino I.aren arteko partidarekin.\nJokin Altunak Eibarren jokatuko du seigarren jardunaldiari dagokion partida, astelehenean, Martija lagun Bengoetxea VI-Larunberen aurka. Pilota aukeraketa partida baina ordubete lehenago egingo dute. Urteko lehen pilota jaialdia 17:00etan hasiko da, eta lehen partida Retegi-Jaunarenak eta Jaka-Erostarbek jokatuko dute.\nAmezketarrak Tolosan zazpigarren jardunaldiko partida jokatuko du. Altuna III-Martija bikotearen aurkariak Irribarria eta Merino II.a izango dira. Asegarce-k jaialdi hori 17:00etarako iragarri du. Oraindik lehen partida zehazteke dago.


PAG 8/2.376 - TOTAL 28.509 Jabetzak\npisu - Madrid ( ) , Eraikitako azalera 47m2, 1 bainugelak, Igogailua.\npisu - Lorca ( ) , Eraikitako azalera 338m2, 2 Gelak, 1 bainugelak.\npisu - Sitges ( ) , Eraikitako azalera 112m2, 3 Gelak, 1 bainugelak, Igogailua.\npisu - Maçanet de la Selva ( ) , Eraikitako azalera 500m2, 4 Gelak, 1 bainugelak.\npisu - Valdeaveruelo ( ) , Eraikitako azalera 226m2, 3 Gelak, 3 bainugelak.\npisu - Cervello ( ) , Eraikitako azalera 161m2, 5 Gelak, 2 bainugelak.\npisu - Cerdanyola del Valles ( ) , Eraikitako azalera 133m2, 5 Gelak, 2 bainugelak.\npisu - Alicante ( ) , Eraikitako azalera 104m2, 3 Gelak, 2 bainugelak.\npisu - la Palma del Condado ( ) , Eraikitako azalera 4157m2, 5 Gelak, 1 bainugelak.\npisu - Ciudad sin unificar ( ) , Eraikitako azalera 110m2, 3 Gelak, 2 bainugelak.\npisu - Ciudad sin unificar ( ) , Eraikitako azalera 130m2, 3 Gelak, 2 bainugelak.\npisu - Madrid ( ) , Eraikitako azalera 95m2, 3 Gelak, 1 bainugelak, Igogailua.


Generoa publizitatean | AZK\nBy AZK blog2017-01-02September 10th, 2021No Comments\nHome » Bloga » Generoa publizitatean\nDuela aste batzuk, askok ikusi genuen Jordi Évole-ren Salvados saioan ‘Nosotras’ atala (ez baduzu ikusi, merezi du ikustea). Ildo beretik jarraituz, eta nire lanbidera ekarriaz idatzi dut post txiki hau.\nEmakumeoi, txikitatik erakusten digute modu jakin batean ez janzten, panpinekin jolasten, gure kolorea arrosa omen dela,… eta gainera txikitatik erakusten diguten hori. Tamalez, ondoren, publizitatean lan egiten dugunok, kanpainetan martxan ipintzen ditugu ideia horiek inkontzienteki.\nJo dezagun momentu batez merkatal zentro batera: Emakumeon kolorea zein da? Dolce Gabanaren kanpaina gogoratzen dugu? Eta lurrinetako iragarkietan, zein da aktore printzipala?\nJarraitu dezagun merkatal zentroan barna: apalez apal, jo BIC boligrafoa edo Gillete bizar xafla batzuk erostera. Emakumea naizen heinean, arrosa erosi beharko dut. Garestiagoa da, zergatik? Ezaugarri hobeak ditu? Material desberdinekin egina egongo da? Erantzuna: EZ. Kolore arrosa gehitu eta emakumeentzako produktua bihurtzen da, hori bai, garestiagoa. BIC eta Gillete-ek emakumeentzako produktuak atera zituztenean, aldaketa bakarra kolorean izan zuen.\nEMAKUMEA: emaztea, etxekoandrea, ama, idazkaria, erizaina, irakaslea,… baina baita emakume objektua, emozionalki ahula, otzana,… eta gainera, betik EDERRA.\nDenborak aldatzen ari dira, publizitatea baita. Publizitatea gozoagoa bihurtzen da, gaur egungoagoa, baina rol-ak mantentzen ditugu. Rol berriak sortzen ditugu; SUPERWOMAN-ak. Emakume nekaezina, etxetik kanpo lan eginez gain, etxeko pisua eramaten duena eta seme-alaben zaintza eramaten duena.\nOso modernoa ezta? Baina egoera ez da aldatu. Irudiak eguneratu ditugu, agian arrosa kolorea gutxiago erabiltzen dugun arren,… baina oraindik asko dago egiteko, gugandik hasita.\nAurreko albisteaIkasleen praktikaldiak, bi noranzkoko hartu-emana


Nik ez dut sinatuko • ZUZEU\nNik ez dut sinatuko –\nTren lasterraren kontrako manifestua.\nNik ez dut sinatuko.\nTren lasterreko lanak gelditzeko eskatzen dute. Hainbeste diru irentsi duten lan horiek alde batera uzteko eta beharrezko gauzetarako erabiltzeko aurrekontu hori. Arrazoi oso-osoa.\nHala ere, ez dut sinatuko. Erdaraz sortu dute manifestua eta ohi den bezala euskarara itzuli dute. Ez da gizabidezkoa horrela erabiltzea gure hizkuntza nazionala, beti azken! Eta bide batez, jakinik horrelakoetan zer gertatzen den, ez dut manifestua irakurri, nahigabea ez ereagotzeko.\nBaina kontua da, eskarioen zerrenda bai irakurri dudala, eta harrigarriki gure hizkuntza nazionala ez da hamaika (sic) eskariren zerrendan aipatu ere egiten. Ez lehen lekuan eta ez hamaikagarrenean.\nHeriotzarako bidean amiltzen ari den honetan, aipatu ere ez. Ez, ez dut manifestua sinatuko.\nDena dela, okerrena ez da hori. Okerrena, zera da, jendeak, axuri otzanak bezala sinatuko duela. Hori da benetan barka ezina, jendea lozorroan dagoela. Euskara bost axola zaiola edo ezjakintasunaren pekatuan dagoela goxo.\nEz, ez dut manifestua sinatuko euskalduna naizelako.\nP.D. Eskariak irakurri ditut eta hain zuzen, euskarazkoak eta erdarazkoak ez dira berak. Baina euskarazkoa itzulpena baita, okerrak, hutsak eta ahazteak antzeman ditut. Ez da harritzekoa, erdara denean jatorrizkoa. Gainera inportantzia handirik ere ez du, erdaraz irakurtzeko egina baitago. Hori badakite manifestua sortu dutenak.


Komunikazioen Ingeniaritza Saila - UPV/EHU\nKomunikazioen Ingeniaritza Saila\nMasterra Zibersegurtasuna 4.0\nDibulgazioa Erakutsi/izkutatu azpiorriak\nEmakume gehiago Telekomunikazio-teknologietan Jardunaldia\nKomunikazioaren Ingeniaritza saila Bilboko Igeniaritza Eskolan dago kokatua, eta 90 irakasle eta ikertzaile baino gehiago ditu, horietakin 30bat ikertzaile kontratatuak. Iraskaslego gehiena doktorea da. Seinalearen Teoria eta Komunikazioak eta Telematika Ingeniaritza jakintza arloen irakaskuntzaren arduraduna da. Sailak indar handiz hartzen du parte Telekomunikazioaren Ingeniaritza unibertsitate-masterrean, eta bi doktorego programetan. Bata, unibertsitate artekoa: "Informazioaren Teknologiak eta Sare Mugikorren Komunikazioak - TICRM", Kalitate Aipamena izan duena 2003-2004 ikasturtetik 2010-2011 ikasturterarte. 2011-2012 ikasturtetik Bikaintasuneranzko Aipamena du. Bestea, "Elektronika eta Telekomunikazioak" izeneko doktorego proprograma, sail desberdinen elkarlanaren ondorioz eskaintzen dena 2014z geroztik.\nKomunikazioen Ingeniaritza sailak informazioaren eta komunikazioaren teknologien (IKT) esparruan egiten du lan. Ikerketa proiektuak orotarikoak dira, autonomikoak, nazionak eta Eruopa mailakoak, finanziazio bai publikoa bai pribatua jasoten dutenak. Proiektu gehienetan saileko taldeek, bai estatu mailako bai atzerriko beste inkerteta taldeekin egiten dute elkarlana.\nSailak guztiz ondo hornitutako irakaskuntza laborategiak ditu bai seinalearen prozesatze eta irrati-komunikazioarekin bai sarbide sare eta sare nagusi kabledun eta harigabeekin zerikusia duten irakasgaietarako. Ikasketa-laborategi horiez gain zortzi ikerketa taldeen laborategiek osatzen dute eskaintza.


BURUNTZALDEA IGERIKETA: PARTEHARTZE LIGAKO 5. JARDUNALDIA | 5ª JORNADA DE LIGA DE PARTICIPACION\nPARTEHARTZE LIGAKO 5. JARDUNALDIA | 5ª JORNADA DE LIGA DE PARTICIPACION\nEUSKADIKO GUTXIENEKO BAT, GIPUZKOAKO BESTE BAT eta 13 MARKA PERTSONAL LIGAKO 5garren JARDUNALDIAN\nLeire Carcedok Euskadiko Txapelketarako gutxienekoa lortu zuen 50 bular frogan eta Enara Arrutik berriz, Gipuzkoakoa 200 estiloetan.\nIgeri egindako frogetan gure igerilariak lehen postuetan izan ziren.\nPasa den apirilaren 5ean, partehartze ibilbideko igerilariek ligako 5garren jardunaldia izan zuten Altzan.\nJardunaldi hontan parte hartzen Leire Carcedo, Enara Arruti, Amaia Izagirre, Maialen Casado eta Unai Irigoras izan ziren.\nGuztiak oso txukun aritu ziren igeri egindako froga guztietan marka pertsonalak eginez eta orain arteko entrenamenduaren fruituak jasoz. Bi gutxieneko erori baziren ere, beste horrenbeste lortzekotan ere izan ziren gure igerilariak, beraz, animoak lanean jarraitzeko!!\nLeire Carcedo 50 bular eta 200 estiloak frogan aritu zen. Lehendabiziko frogan sailkapeneko hirugarren postua eskuratu zuen 41''97 eginez. Marka horrekin gainera, Euskadiko Txapelketarako gutxienekoa lortu zuen 50 bular frogan eta beraz, Udako Euskadiko Txapelketan lehiatzeko txartela eskuratu zuen. Igeri egindako bigarren frogan, 200 estiloetan, 3'13''60 egin zuen eta 2 segundugatik ez zuen gipuzkoako errendimenduko ibilbidean aritzeko txartela lortu. Bi frogetan marka pertsonalak lortu zituen Leirek eta 200 estiloetako pasean ere 50 tximeletako marka pertsonala ere lortu zuen 45''08 eginez.\nEnara Arruti ere 50 bular eta 200 estiloetan aritu zen. Lehenengoan 40''85 egin zuen sailkapeneko lehen postua lortuz eta bere marka pertsonala hobetuz. Bigarrenean, 3'02''34rekin hirugarren postua lortu zuen, marka pertsonala egitea gain, gipuzkoako errendimenduko ibilbidean aritzeko gutxienekoa lortuz. Azken hontan ere marka pertsonala lortu zuen Enarak. Honek ere 200 estiloetako pasean 50 tximeletako marka pertsonala lortu zuen (42''64).\nAmaia Izagirre 46''62rekin 11garren izan zen 50 bular frogan. 200 estiloetan berriz 3'18''42ko markarekin 18garren izan zen bi frogetan bere marka pertsonalak hobetzea lortuz. Aurreokek bezela, 200 estiloetako pasean ere marka pertsonala egin zuen Amaiak baina gerora, 4x50 tximeletako erreleboan lehen postan atera zen eta berriro ere marka berria ezarri zuen froga hontan (43''98).\nMaialen Casado 5garren izan zen 50 bular frogan 44''25 eginez eta marka pertsonala egitea lortuz. 200 estiloetan deskalifikatua izan zen bular estiloko biraketa gaizki egiteagatik. Pena bat izan zen, egindako denborarekin gipuzkoako gutxienekoa lortuko zukeelako. Akats hori zuzenduta ziur hurrengo batean gutxienekoa lortzeko moduan izango dela.\nUnai Irigorasek 42''38 egin zuen 50 bular frogan. Marka honekin 8garren postua eskuratu zuen Unaiek. 200 estiloetan bere marka nabarmen hobetu zuen 2'50''78 egitea lortuz. Gipuzkoako gutxienekoa lortzeko nahikoa ez zen izan baina biraketak hobeto eginez lortzeko moduan izango dela uste dugu. 200 estiloetako pasean ere 50 tximeletako marka pertsonala ere lortu zuen Unaiek 37''17 eginez.\nSaioa amaitzeko, neskek 4x50 tximeleta erreleboa izan zuten. Txapelketan aritu ziren lau neskek osatutako taldeak laugarren postua eskuratu zuen 2'43''60 eginez.\nordua | hora 15:43


Zuk diozu aldaketa, nik diot murrizketa\n2018ko abuztuaren 16a, osteguna | Ordua Euskal Herrian 06:40:58\nGizartea > Zerbitzu publikoak\nGipuzkoako autobus zerbitzu publikoa\nGipuzkoako zati handi bati autobus garraio publikoa eskaintzen dion Lurraldebus zerbitzuan lineak eta maiztasunak birmoldatzen ari da Gipuzkoako Foru Aldundia. Debagoieneko, Buruntzaldeko eta Tolosaldeko herrietan kezka handia sortu du Diputazioaren egitasmoak, murrizketak dakartzalako haien esanetan.\nIgor Agirre @igoragirre\n2018ko otsailaren 11\nLurraldebusen autobusetako bat Donostian, unibertsitate parean. Ikasleek ere nozituko dute zerbitzuaren birmoldaketa, Tolosan esaterako, goizeko lehen orduan fakultateetara doazen autobusen bidaia kopurua erdira jaitsiko da (argazkia: Dani Blanco)\n2017an EAJ eta PSEren esku dagoen Gipuzkoako Foru Aldundiak moldaketak egin ditu bertako herriak autobusez lotzen dituen Lurraldebus zerbitzuan. Debagoienan 2017ko urrian egin dira maiztasun eta ibilbide aldaketak; Tolosaldean eta Buruntzaldean berriz, aurreproiektua aurkeztu du Foru Aldundiak joan den udazkenean. Autobus zerbitzuak izango dituen aldaketek, ordea, arrakala sortu dute eta aurreproiektua ezagutu ostean, aldeko eta kontrako iritziek ezbaian jarri dute proposatutakoa.\nAldundiko Mugikortasun eta Lurralde Antolamendu departamenduak zerbitzua “berrantolatzeko” beharra ikusi du Buruntzaldeko eta Tolosaldeko ibilbideetan, “mugikortasun iraunkorra” ziurtatu eta herritarren “benetako beharrei” erantzuteko. “Gure eginkizun nagusia zerbitzu publikoa hobetzea da” adierazi zuen PSEko batzarkide eta arlo horretako diputatu den Marisol Garmendiak Euskadi Irratiko Faktoria saioan. “Arrazionalizazioaz” ere mintzo da Garmendia, haren esanetan lineak “gaindimentsionatuta” baitaude.\n30 urtez funtzionatu duen garraio zerbitzuaren emakida 2018ko lehen lau hilabeteen barruan lizitatu asmo dute beste hamar urterako, eta martxan izatea espero dute maiatzean edo ekainean. Diputazioak kontzesio bakarrean bildu nahi ditu orain arte hiru enpresen ardurapean egon den zerbitzua, horretarako EAEko Justizia Auzitegi Nagusiak beste lizitazio batzuen inguruan 2015ean kaleratutako euren aldeko epai bat dauka esku artean: “Lizitatu gabe geratzen diren zonalde bakarrak dira”.\nDebagoienan 2017ko urriaren 2an jarri ziren martxan Lurraldebuseko lineen aldaketak. Bereziki Oñatin ez daude gustura. Lehen zerbitzu zuzena zuten Aretxabaleta, Eskoriatza eta Bergarara eta berrantolaketarekin horrek okerrera egin duela diote, ez baitute herri horietara autobusez joateko aukerarik lineaz aldatu gabe. Beste adibide bat jarri du Mikel Biain alkateak: “Oñatiri dagokionean, Bergara eta Eibarren arteko linea zuzena ere galdu dugu”. Diputazioak dio autobus-aldaketarena ordu erdiko maiztasuna mantentzearen ordainetan jarritako baldintza izan dela; baina Oñatiko Hirigintza zinegotzi Irati Etxeberriak bestelako iritzia azaldu du Gipuzkoako Hitza-n: “Bi aukera eman zizkiguten oñatiarroi, eta guretzat biak ziren txarrak”.\nAndoain, Hernani eta Usurbilgo udalek diote aurreproiektuak Lurraldebusen zerbitzuaren %35 desagertzea ekarriko duela euren eskualdean\nEskualdeko beste zenbait udalerritan ere kexu dira lineak kendu edo ordutegia murriztu dietelako. Bergarako kasuan, hango udalak –EAJ eta PSEren agintepean– inkesta bat jarri berri du martxan herritarren iritzia jakiteko autobus zerbitzu publikoari dagokionez, eta udalbatzak aho batez onartu zuen “azken murrizketak” salatzeko mozioa.\nParte-hartze prozesua alaalegazioen tramitea?\nTolosaldean eta Buruntzaldean ere autobus garraioan aldaketak ekarriko dituen aurreproiektuak hasieratik sortu du ezinegona. Proiektuaren edukiak soilik ez, hura garatzeko moduak ere kritika zorrotza izan du eta “udalekin eta herritarrekin ez kontatu izana” salatu dute hainbat hautetsik. Zerbitzuaren birmoldaketak izango duen eragina ikusita, udalerrietako ordezkariek ere alegazioak aurkeztu dizkiote egitasmoari. Andoain, Hernani eta Usurbilgo alkateek aurreproiektua bertan behera utzi eta herrietako ordezkariekin konponbide adostua bilatzea eskatu diote Foru Aldundiari. Diputazioa ostera, aldaketak egiteko prest azaldu da baina inolaz ere ez aurreproiektua alboratuz.\nMurrizketez mintzo dira hiru udal horietako alkateak eta publikoki salatu dute aurreproiektuak Lurraldebusen zerbitzuaren %35 desagertzea ekarriko duela euren eskualdean. “Zerbitzu batzuk kendu egin dituzte eta hori oso larria da” dio Andoaingo alkate Ana Karrerek. Andoaindik Donostiako Ospitalera joateko autobusen maiztasuna jarri du adibidetzat. Astean zehar, ordu erdiro dagoen autobusa orduro izatea aurreikusten du proiektuak orain.\nMugikortasun sailak, besteak beste, zifra bat darabil zerbitzuak “bermatu eta indartu” egingo direla baieztatzeko: Tolosa eta Donostia arteko eremuan bidaiak 55etik 62ra gehituko dira egunero, haren esanetan, eta zuzenean hiriburura doazen autobusak ere izango dira asteburuan, lehen ez bezala… “Hori al da murrizketa?” erantzun zuen irratian Garmendiak, entzule batek azaldutako kexaren aurrean.\nBaina azalpen horiek oso urrun daude herrietan sumatzen dutenarekiko. Usurbil, Eskoriatza, Oñati eta Arrasaten sinadura bilketak egin dituzte aurreikusten diren edo jada egindako “murrizketen” aurrean. Tolosaldearen kasuan, hainbat udaletatik alegazioak aurkeztu dituzte eta Diputazioaren aurreproiektuarekin desados agertu dira Villabonako eta Tolosako udalak.\nTolosatik Donostiarako ibilbidean aldaketa nabarmena aurreikusten da, ordu erditik ordubetera igaroko baita autobusen maiztasuna. Zehazki, Donostiara zuzentzen diren 33 autobus izatetik 18ra jaitsiko da kopurua eta goizeko lehen orduan unibertsitateetara joateko zerbitzua 8tik 4ra. Tolosako Udalak alegazioa aurkeztu du geraleku kopurua mantendu eta maiztasunak orain artekoa izaten jarrai dezan eskatuz. Horretaz gain, Udaleko alderdi guztiek zalantzan jarri dute horrelako prozesu bat herritarren parte-hartzea sustatu gabe egitearen egokitasuna.\nMugikortasun diputatuak parte-hartzea lotu du derrigorrezkoa den alegazioen legezko tramitea betetzearekin. Hala, Buruntzaldeko eta Tolosaldeko aurreproiektua “behin-behinekoa” dela dio eta jasotako alegazio guztiak aztertuko dituztela: “Maiztasunak, seguru asko, aldatu egingo ditugu azken proiektuan. Zubietako kasuan, adibidez, gure akatsa izan da eta ez da linea kenduko”. Denera, herritarrek 3.000 alegazio inguru aurkeztu dituztela diote oposizioko taldeek.\nAndoain, Hernani eta Urnietatik Donostiako Ospitalera doan G3 lineako bidaiak astegunez %44 eta asteburuan %68 murriztuko direla salatu dute sindikatuek. Foru Aldundiaren esanetan, ordea, punta-puntako orduetan “indartu” egingo ditu birmoldaketak, “jendea lanera, ospitalera edo unibertsitatera eramateko”. (Argazkia: Dani Blanco)\nZifren eta datuen dantza\nLurraldebuseko erabiltzaileen kopurua hazten ari da bitartean: 2016ko datuekin alderatuz, 2017ko lehen sei hilabeteetan ia 4 puntu, eta ia linea guztietan izan da hazkundea. Erabakiak hartzerakoan datuek diotenari kasu egiten diotela azpimarratu du Garmendiak: “Badakigu zehazki jendeak noiz erabiltzen duen autobusa, nondik nora joateko eta zer ordutan”. Hori kontuan edukita, goizeko punta-puntako orduak, aldatu ez ezik, indartu egingo direla dio, “jendea lanera, ospitalera edota unibertsitatera eramateko”\nEH Bilduko eta Ahal Duguko Batzar Nagusietako ordezkariek ere badituzte euren datuak ordea. Foru Aldundiak, gaur egun, urteko 3,5 milioi kilometroko zerbitzua esleitzen du haien esanetan. Aurreproiektuak berriz, urteko 2,7 milioi kilometro esleitzea aurreikusten du, %23 gutxiago. EH Bilduri “manipulazioa” eta gizartean “alarma” sortu nahia egotzi dio Garmendiak, bere esanetan, koalizio abertzaleak 2015ean aldaketa eta maiztasun berak proposatu baitzituen.\nBestalde, beste eskualde batzuetan egindako aldaketek emaitza onak eman dituztela argudiatzen dute Foru Aldunditik, horretarako erabiltzaile kopuruan jarri dute arreta: Goierrin 2016an, %38,8ko gehikuntza izan zen eta 2017ko lehen seihilekoan %12,4koa. Nolanahi ere, eskualde horretan autobus zerbitzua birmoldatu eta erabiltzeko parte hartze prozesuak eta kanpainak egin ditu Aldundiak herritarren artean azken bi legegintzalditan.\nProiektuaren edukiak soilik ez, hura garatzeko moduak ere kritika zorrotza izan du eta “udalekin eta herritarrekin ez kontatu izana” salatu dute hainbat hautetsik\nLangileak ere kezkatuta\nProiektu proposamenak autobus zerbitzuko langileen artean ere harrotu ditu hautsak. Orain arte Buruntzaldeko eta Tolosaldeko ibilbidea kudeatu izan duten enpresetako langileek, UGT, ELA eta LABen babesarekin, agerraldia egin zuten azaroan. Haientzat ere “murrizketak” dira Aldundiak proposaturikoak eta zerbitzu publiko batez hitz egitean “gizartearen interes orokorra interes ekonomikoen gainetik” jarri behar dela diote.\n30 langilek baino gehiagok lanpostua galdu dezaketela ohartarazi dute sindikatuek –100 lagun inguru ari dira orain lanean–. “Zerbitzuak kentzean, langile asko soberan egongo dira” ohartarazi dute. Kontrara, Mugikortasun Departamentuak dio enpresa esleipendunetan ari diren langileen subrogazioa jasotzen duela aurreproiektuak eta beraz lanpostua eta baldintzak mantenduko dituztela.\nKanal hauetan artxibatua: Zerbitzu publikoak | Murrizketak | Garraioa | Gipuzkoako Foru Aldundia | Zerbitzu publikoak | Mugikortasuna\nZerbitzu publikoak kanaletik interesatuko zaizu...\n2018-05-08 | Leire Txakartegi\nBizkaiko erresidentzien greba: Begirada berriak\nEz dakit jakingo duzuen baina Bizkaiko erresidentzietako emakumeak gonbidapen ugari jasotzen ari dira estatuko txoko ezberdinetatik beraien gatazkaren berri emateko. Madrilen, Bartzelonan, Logroñon... egon dira jada.\n2018-04-01 | Igor Agirre\nPentsio duina: denon lanak, denon eskubidea\nEuskal Herriko pentsionistak kalera irten dira pentsio duinak aldarrikatzera. Bosgarren urtez jarraian, Hego Euskal Herriko erretirodun eta alargunek %0,25eko igoera jasoko dute beren ordainsarietan. Gutxieneko pentsioa 1.080 euroan jartzearen beharra azpimarratu dute, pentsiodun askok –nagusiki 65 urtetik gorako emakumeek– bizi duten pobrezia egoera salatuz.\n2018-03-22 | ARGIA\nGarraio eta funtzionarioen greba Ipar Euskal Herrian: lur, itsaso eta aire\nSektoreko zazpi sindikatu nagusik greba deitu dute Frantziako Estatu osoan administrazio publikoko langileen artean ostegunerako. “Ostegun Beltza” deituriko honek hainbat protesta batuko ditu Emmanuel Macron-en exekutiboa hartzen ari den neurriei kontra egiteko: funtzionarioak, garraio publikoko langileak eta pentsionistak.\n2018-03-16 | Pello Zubiria Kamino\nLKSek Arrasateko udalari gomendatu dio kale garbiketa ez munizipalizatzea\nOrain Cespa konpainiarekin daukan kontratua balio gabe geratuta, Arrasateko udala aztertzen ari da zer egin kale garbiketa zerbitzuarekin. Berriro lehiaketa publikora atera dezake; iazkoan Cespa eta Zerbitzu aurkeztu ziren. Edo zerbitzua munizipalizatu. Udal gobernu taldeak (EAJ-PSE) bideragarritasun txostena eskaturik, LKS kooperatibak gomendatu dio ez hartzeko bere gain zerbitzu hori, dirua galduko lukeelako. Eztabaida dago Arrasaten.\nHernani Town Council takes on Cleaning itself\nOver recent years the FCC company has been in charge of keeping the streets of Hernani (Gipuzkoa) clean, just as in many other Basque towns. But from May onwards Hernani's own Garbitania public service will be doing that. Votes from EH Bildu and Orain Hernani (Podemos) passed switching the service from the private sector back to the public sector.\n2018-03-15 | ARGIA\nZahar etxeetako langileen greba Ipar Euskal Herrian, nahikoa baliabide ez dutela salatzeko\nLAB, CFDT eta UNSA sindikatuek grebara deitu dituzte gaur Ipar Euskal Herriko zahar etxeetako langileak, euren lana behar bezala egiteko nahikoa baliabide ez dutela salatzeko. 11:00etan elkarretaratzea egingo dute Baionako suprefetura aurrean.\n2018-03-12 | Pello Zubiria Kamino\nHernaniko Udalak maiatzean munizipalizatuko du kale garbiketa\nAzken urteotan FCCk –euskal udal asko eta askotan bezala– kudeatu duen kale garbiketa zerbitzua maiatzetik aurrera hiru udalen enpresa publikoa den Garbitaniak hartuko du bere gain Hernanin. Martxoaren 7ko udal plenoan EHBildu eta Orain Hernani (Ahal Dugu-Podemos) taldeen botoekin eman zaio argi berdea aspaldi pribatizatutako zerbitzu publikoen munizipalizazioari.\n2018-02-19 | Laborari\nMaite Barberarena, erizainen grebaz: "Ez gara makina batekin ari, jendeak dira!"\nMaite Barberarena erizain laguntzaile ari da Isturitzeko Pausa Leku zahar etxean. Menpekotasun egoeran diren zaharren zaintzan ari diren profesionalek urtarrilean greba handia egin zuten Frantziako Estatu osoan, beren eskuetan dauzkaten zaharrak hobeki zaintzeko lan baldintza egokiak eskatzeko.\n2018-02-01 | Urko Apaolaza Avila\nEAEko 251 udaletako eta foru aldundietako langileek lanuzteak egingo dituzte\nOtsailaren 28an 30.000 langile inguru lau orduko lanuztera deitu dituzte ELA eta LAB sindikatuek.\n2018-01-14 | Mikel Garcia Idiakez\nArgi dute: zahartzaroan, etxebizitza kooperatiba\nSenideak edo profesionalak zaintzaile dituztela etxean jarraitzea, edo bestela zahar-etxera joatea. Horiek ohiko ereduak, zahartzaroa iristen denean. Aukera berriak zabaltzen ari dira ordea, elkarren arteko zaintza, izaera komunitarioa, autogestioa, bizi-kalitatea eta adinekoen autonomia helburu.\n2018ko otsailaren 04a\n2018ko urtarrilaren 28a\n2018ko urtarrilaren 21a\n2018ko urtarrilaren 14a\n2017ko abenduaren 31\n2017ko abenduaren 24a\n2017ko abenduaren 17a\n2017ko abenduaren 10a\n2017ko abenduaren 03a\n2017ko azaroaren 26a\n2017ko azaroaren 12a\n2017ko azaroaren 05a\n2017ko urriaren 29a\n2017ko urriaren 22a\n2017ko urriaren 15a\n2017ko urriaren 08a\n2017ko urriaren 01a\n2017ko irailaren 24a\n2017ko irailaren 17a\n2017ko irailaren 10a\n2017ko irailaren 03a\n2017ko uztailaren 23a\n2017ko uztailaren 16a


Badakizu zer den hatz-marka digitala? - Lagun Aro Aseguruen bloga\nBadakizu zer den hatz-marka digitala?\n2018, maiatza 7\nGai izango zinateke egun oso bat emateko telefono mugikorrik gabe? Edo hobeto esanda, gai izango zinateke Interneterako sarbiderik gabe egoteko? Seguru asko erantzuna ‘Ez’ izango da. Izan ere, WhatsApp bidez hitz egitea, sare sozialetan argazkiak komentatzea edo kargatzea, mezu elektronikoak berrikustea, edo gasaren edo argindarraren azken faktura edo banku-kontuko laburpena kontsultatzea oso ohikoak bihurtu dira gure gizartean, Europako konektatuenetakoa izaki.\nTelefónica Fundazioaren 2017ko Espainiako Gizarte Digitalaren Txostenaren arabera, 16 eta 74 urte bitarteko 24 milioi espainiar konektatzen dira egunero Internetera (guztizkoaren % 64): gazteen % 98 eta 65 eta 74 urte bitarteko helduen % 43,7. Horrela, bada, ez da harritzekoa paradigma digital honek gure bizitzak goitik behera aldatu izana, lan egiteko, erosteko, komunikatzeko eta harremanak izateko modua ere aldatuz. Bestela esanda, gaur egun herritarren gehiengo handi batek ezingo luke Internetik gabe bizi.\nBaina agian ez duzu jakingo sarean nabigatzen dugun bakoitzean Internetek entzun egiten gaituela eta uzten dugun informazio guztia jasotzen duela, gure robot-erretratu bat osatu arte, hau da, uste baino publikoagoa den hatz-marka digital bat, Internet Society webguneak jasotzen duen moduan.\nZer da hatz-marka digitala?\nInterneten sartzen garen bakoitzean uzten ditugun arrasto edo “ogi-mami” guztiak dira. Sare sozialetako argitalpenak edo iruzkinak izan daitezke, edo sartzen garen edukia, edo erabiltzen ditugun aplikazioak. Gustatu ala ez, sarean egiten dugun guztiak asko esaten du guri buruz, eta are okerragoa dena da, hain zuzen, zer gustatzen zaigun eta zer ez ikusten uzten duela. Eta zure buruari galdetuko diozu…. Zergatik da hain garrantzitsua? Internet Society-k jasotzen duen moduan, informazio hori guztia balio handikoa da enpresentzat eta iragarkiak jartzen dituztenentzat, oso erraz ikus dezakete beste pertsonek, eta datu-baseetan gorde daiteke edukiak kontsumitzaile espezifikoen merkatuetara orientatzeko Eta kasurik okerrenean, zibererasoak edo jazarpenak ekar ditzake.\nLagun Aron jabetuta gaude aldaketa horiek guztiekin eta Internetek zure eguneroko bizitzan duen garrantziaz. Horregatik, harago joan nahi izan dugu etxeko aseguru osoago bat eskaintzeko, duela gutxi azaldutako berme hobeekin eta zerbitzu berriekin. Telefono bidezko eta/edo urruneko laguntza informatikoa sartzeaz gainera, gure Etxeko aseguru guztiek babes digitaleko estaldura ere badute kostu gehigarririk gabe.\nZein zerbitzu sartzen dira Babes Digitalaren estalduran?\nSeme-alaba adingabeak badituzu, zerbitzu hau oso baliagarria izango zaizu. Seme-alabak sartzen diren webgune eta edukien motak kontrolatzeko aukera emango dizu. Erabiltzen dituzten sare sozialak gainbegiratu ahal izango dituzu, sartutako webguneak, zenbait web-aplikazio eta -eduki blokeatu, eta jasotzen dituzten deiak eta mezuak kontrolatu.\nZure datuak publikoki agertu izanaren abisua emango dizu zerbitzu honek. Batik bat Google-en oinarritzen da, maila nazionalean nahiz nazioartean nagusi den bilatzailean, hain zuzen, eta sare sozialetako eduki publikoen zatian ere bai, eta ezabatze digitalaren zerbitzua aktibatzeko aukera ematen du, nahi izanez gero.\nInterneteko jazarpena kudeatzea\nJazarpen digitalaren edo sare sozialetako jazarpenaren kasuan, lege-lantalde espezializatu baten laguntza baliatu ahal izango duzu. Beharrezkoa izanez gero, froga osatzen duen informazio guztia kudeatu eta taldekatuko du epaiketan balio duen txosten bat osatzeko.\nZerbitzu hori eskatzeko, beharrezkoa den informazioa eskatzen duen inprimaki bat erabili behar duzu. Hortik aurrera, agente bat zurekin harremanetan jarriko da datuak berresteko eta izapideak hasteko.\nInternet bidez egindako erosketen erreklamazioetarako aholkularitza\nSarean egiten dituzun erosketei dagokienez dauzkazun eskubideak zein diren ere jakin ahal izango duzu, zuzenean azken aurrerapenen berri izateko aukera emango dizun aholkularitza-zerbitzu baten bidez.\nDatuak Babesteko Agentziaren (DBA) aurrean erreklamazioak egitea\nAholkularitza izateko eta Datuak Babesteko Agentzian baimenduta ez dauden zerbitzuek zure datu pertsonalak erabili izanagatiko erreklamazioak egiteko aukera emango dizu, beharrezkoa izanez gero.\nHatz-marka digitala ezabatzea\nSaretik informazio pertsonala ezabatzeko zerbitzu bat da, batik bat bilatzaileetan eta sare sozialetan oinarritua. Beharrezkoa izanez gero, zerbitzua abian jartzeko nahikoa izango duzu informazioa agertzen den URL helbideak ematea.\nLaguntza eta aholkularitza Interneten gehiegizko denbora-kasuetan\nOso gomendagarria seme-alaba adingabeak izanez gero. Estaldura honen bidez adingabearen ordenagailuaren edo gailu mugikorraren erabilera-denborari buruzko analisia egiten da, eta alerta-txosten bat osatzen da, bai eta erabilera arduratsua egiteko gomendioak eman ere. Zerbitzu honetan gurasoen kontroleko softwarea instalatu behar da lehenago, eta 15 egun behar dira gutxienez datuak bildu ahal izateko. Egiaztatu behar da, baita ere, guraso/legezko tutoreak zein familia-lotura duen gainbegiratu nahi den adingabearekin.\nInformazio gehiago nahi izanez gero, joan ZureEtxeaHobetzen webgunera eta bertan aurkituko dituzu zerbitzuaren xehetasun guztiak. Lagun Arorekin etxeko asegurua kontratatuta badaukazu, estaldura hau sartuta daukazu eta kostu gehigarririk gabe priman.\nTags: babes digitala, estaldurak, etxeko asegurua, internet\nLagun Aroren urgentziazko zerbitzuak erabilgarri daude Laboral Kutxaren app-ean\nPeritaje- eta konponketa-denborak murrizteko aplikazio bat garatu dugu\nbezeroarentzako arreta etxebizitza-asegurua aplikazioa europa tailer itunduak estaldurak infografia korporatiboa seguru gaude Automobila\nZure aseguruan defentsa juridikoa sartuta badago, abokatua daukazu\nGure auto-asegurua berritu da eta estaldura hobeak eskaintzen dizkizu\nAuto-aseguruetako estaldurarik erabiliena\nEtxebizitza Asegurua zabaldu eta hobetu dugu\nNola lagundu gure seme-alabei Internet erantzukizunez erabiltzen\nLagun Aro Aseguruetan zugan pentsatzen dugu: zer interesatzen zaizun, zer behar duzun, zerk errazten dizun bizimodua... Eta hori egiten dugu gure aseguru-etxea osatzen dugun pertsona bakoitzak ematen duen hurbiltasun, konfiantza eta errespetuarekin. Urte asko dira elkarrekin, eta esperientzia ugari partekatu ditugunak.\nAsí mejoramos la coordinación entre todos los profesionales que intervienen en un siniestro bit.ly/2jXETP9\nAyer a las 3:32 pm\nHorrela, ezbehar batean esku hartzen duten profesional guztien arteko koordinazioa hobetzen dugu labur.eus/ldnXX\n21 Mayo, 2018 3:44 pm\nRT @EstamosSeguros_: ¿Planeando tus vacaciones para este verano? Si tu destino aparece en este listado, ve metiendo un seguro de viaje e… https://t.co/T07uRmzklW