Baldin bagara, euskaraz garelako... : Irutxuloko Hitza\nBaldin bagara, euskaraz garelako...\nEuskaraldiaren simulakroa euskaltegian. (Argazkia: Irutxuloko HItza)\nTxillardegik berak zioen bezala, euskararen “miraria” ez da menderik mende bizirik irautea, baizik eta, Euskal Herria hain herri txikia izaki, Espainia eta Frantzia artean desagertu ez izana.\nHistorikoki estatu hauengandik jasandako zapalkuntza, handia eta etengabekoa izan da (Setioa euskarari. Liburu beltzaz harago, J.M Torrealdai), eta mendez mende euskarari eragindako setio horrek bere markak utzi ditu, marka sendoak eta larriak, baina ez iraulezinak. Egia izanik ere, gure lurraldeak denboran zehar espazio ugari galdu dituela, batzuen aurreikuspenak ez dira bete, adibidez, Wilhem Von Humboldt hizkuntzalariarenak. 1801ean halaxe zioen: “Mendea baino lehen euskara desagertua izango da menturaz hizkuntza bizien artetik”. Ondoren, XX. mendean bizitako erasoa eta zentsura oraindik gogorragoa izango zen, adibide bezala, 1936ko irailean gertatutakoa, tropa faxistak Donostian sartu, eta euskal hiztegien erreketa publikoa egin zuten. Euskaldunok ezin dugu gure memoria historikoa ahaztu, transmisio lanari ekin behar diogu, gazteek gure lurraldean gertatutakoaren berri izateaz gain, honetaz kontziente izan behar dira, azken batean, gaur egun bizi ditugun egoerak eta prozesuak ulertzeko ezinbestekoak dira iraganeko erreferentzia horiek gogoratzea.\nKonstatazio horretatik abiatuta, euskararen berreskuratze edota normalizazio prozesuak justiziazko eskubide eta behar bati erantzuten diote, alegia euskal herritarrok euskaraz bizitzeko dugun nahia eta eskubidea.\nAzken berrogei urteotan, euskarak herritarren artean izan duen atxikimendua eta inplikazioa handia izan da, herri ekimenetik erakunde eta talde ugari sortu dira, eta hauek bideratutako proiektuak kontaezinak izan dira. Administrazioan ere, makina bat lege, plangintza eta arau inplementatu dira. Guk argi dugu, euskararen berreskuratze prozesu honetan, instituzio publikoen ardura konpromisoekin bat egin behar dutela, eta intentsitatean irabazi ezean, ez dugula inoiz aurrera egingo, zer esanik ez euskaltzaleon aktibazioa ematen ez bada.\nEta zer berri gure Donostian? Datu estatistikoek botila erdi hutsa edo erdi betea ikusteko aukera ematen dute; hala ere, «Euskararen Hiriburua» deituriko honetan, euskaraz bizi nahi dugun hiritarrok, kezkatzeko edo egoera iraultzeko motiboak lasai asko aurki ditzakegu: ezagutza oraindik ez da biztanleriaren erdira iristen, eta ondorioz erabileran gora egitea oso zaila egiten da; erabilera, berriz, %15ekoa da eta azken hamarkadan 3 puntu jaitsi da; ikastetxeetatik irteten diren gaztetxoak ez dute euskararen ezagutza bermatuta, eta euskara ikasi nahi duten helduek berriz ordaindu beharra daukate; osasun zerbitzuetan euskaraz artatuak izateko zailtasun ugari izaten ditugu, eta berdin beste erakunde publikoetatik jasotako zerbitzuetan.\nBegirada positiboak ere aipatu behar, noski, aurten 2015-2019 Euskararen Plan Orokorrak bere azken «fruituak» emango ditu, eta 2020an Euskaraldiaren II. edizioa izango dugu. Bestetik, aurtengo Korrikan, instituzio publikoen eta gizarte eragileen arteko elkarlana eta konpromisoa berretsi zuten, hizkuntza politika eraginkorrak adosteko, zehazteko eta inplementatzeko.\nGauzak horrela, datorren azaroaren 16an, Donostiako Bagera Elkarteak euskaltzaleon aktiboa bildu eta egoeraren azterketa partekatuz, eztabaidarako aukera eskainiko digute. Aukera paregabea, egoeraz hausnartzeko, eta euskarak behar duen “iraultza” prestatzen joateko.\nEuskaraz bizitzeko gogoak bertan batu gaitzala, eta jarraipena eman diezaiogun euskararen “mirariari”.\nJuanluis Aranburu, Donostiako Euskarak Batzen


Osteguneko bi erabakiak | Iritzia | Berria\nOsteguneko bi erabakiak\nOstegunean bi erabaki garrantzitsuren berri eduki genuen. Puigdemont presidenteak uko egin zion gobernuko presidente izateari, eta Espainiaren kontrako salaketa jarriko du NBEn, estatu egiturek, kasu honetan justiziak bereziki, eragotzi egin diotelako presidente izatea, nahiz horretarako nahikoa babes badaukan Kataluniako Parlamentuan.\nGobernuko presidente izateari uko egitea garrantzi handiko erabakia da, eta argi erakusten du Puigdemonten eskuzabaltasuna, hala nola sendotasun nazionala, arazoaren parte ez izateko erabakia eskaini dielako Kataluniako alderdi independentziazaleei. Ezaguna da auzi horretan, parlamentuak Puigdemont presidente izendatzeko auzian, ez zegoela, eta zela egongo, adostasunik JxC, ERC eta CUPen artean. Bi aukera bakarrik zeuden: berdinketa betikotua, edo Puigdemontek alde batera egitea. Katalunian presidente izateko gehiengoaren babesa zeukaten azken bi hautagaiek, bi arrazoi oso desberdin eta konparagaitzengatik, uko egin behar izan diote presidente izateari: Mas eta Puigdemont. Jordi Sanchez espetxeratua izango da JxCren eta ERCren kontsentsuzko hautagaia, eta ikusteko dago Llanera epaileak utziko ote dion izendapen kargua hartzeko ekitaldira joaten, eta presidentearen bulegoan jarduten. Madrildik datozen haizeetan irakur liteke ezetz, judizialki Junquerasen eta Sanchezen beraren aurrekaria dagoelako —ez zien kartzelatik irteteko baimenik eman parlamentuko lehen batzarrean parte hartzeko—, eta politikoki Espainiako Gobernuak ez duelako nahi izango. Interesarekin segitu beharko dugu Puigdemontek NBEn jarriko duen salaketaren ibilbidea. Erabakia ez da azkar etorriko, eta datorrenerako, ez jakin zer egoeratan egongo den Kataluniako politika. Baina, aldekoa bada, garrantzitsua izango da, nazioartean gertatu dena salatzeko beste tresna bat gehiago izango delako.


171. ALDIZKARIA - 2021eko uztailaren 23a\n62/2021 FORU DEKRETUA, ekainaren 30ekoa, zeinaren bidez Blanca Paloma Herrera Martínez del Campo andrea izendatzen baita Tuterako 2. Jabetza Erregistroko titular.\n63/2021 FORU DEKRETUA, ekainaren 30ekoa, zeinaren bidez María Concepción de Río Solano andrea, Euskarabidea-Euskararen Nafar Institutuko Aholkularitza Ataleko burua, izendatzen baita erakunde autonomo horretan Euskara Administrazio Publikoetan Garatzeko Zerbitzuko zuzendari kargua bete dezan bitarte baterako.\n124E/2021 FORU AGINDUA, ekainaren 7koa, Osasuneko kontseilariak emana, Nafarroako Ezintasunak Baloratzeko Epaimahai Medikoaren osaera aldatzen duena.\n147E/2021 FORU AGINDUA, uztailaren 2koa, Osasuneko kontseilariak emana, zeinaren bidez Osasuneko kontseilariaren abenduaren 23ko 462E/2019 Foru Agindua aldatzen baita. Haren bidez, Osasun Departamentuko Osasuneko zuzendari nagusiaren eta idazkari tekniko nagusiaren aldi baterako ordezkoak izendatu ziren.\n115/2021 FORU AGINDUA, 2021eko ekainaren 22koa, Landa Garapeneko eta Ingurumeneko kontseilariak emana, zeinaren bidez kargutik kentzen baita, berak hala eskatuta, Ana María Gómez Casado andrea, Langileria Bulegoko burua.\n116/2021 FORU AGINDUA, ekainaren 22koa, Landa Garapeneko eta Ingurumeneko kontseilariak emana, zeinaren bidez izendatzen baita Uxua Barcos Usunariz andrea Langileria Bulegoko buru bitarte baterako.\n988E/2021 EBAZPENA, uztailaren 13koa, Osasunbidea-Nafarroako Osasun Zerbitzuko zuzendari kudeatzaileak emana, zeinaren bidez kargutik kentzen baita, berak hala eskatuta, Mónica García Morrás andrea, Nafarroako Ospitaleguneko Erizaintzako Guardiako burua.\n1271/2021 EBAZPENA, 2021eko ekainaren 25ekoa, Nafarroako Unibertsitate Publikoko errektoreak emana, 2021eko ekainaren 7an emandako 1145/2021 Ebazpenean atzemandako akatsa zuzentzekoa. Aipatu ebazpena, Nafarroako Unibertsitate Publikoko errektoreak emana, 2021eko ekainaren 25eko NAOn argitaratua zen, eta, haren bidez, Nafarroako Unibertsitate Publikoko funtzionario izendatu zituen Aránzazu del Rey Martínez andrea eta Pedro Manuel Navarro Ruiz jauna, oinarrizko lanpostuko teknikari izateko, eta lanpostu bana esleitu zien.\n1274/2021 EBAZPENA, 2021eko ekainaren 25ekoa, Nafarroako Unibertsitate Publikoko errektoreak emana, Alayn Loayssa Lara jauna unibertsitateko katedradun izendatzen duena.\n1275/2021 EBAZPENA, 2021eko ekainaren 25ekoa, Nafarroako Unibertsitate Publikoko errektoreak emana, Vicente Recarte Callado jauna unibertsitateko katedradun izendatzen duena.\n1276/2021 EBAZPENA, 2021eko ekainaren 25ekoa, Nafarroako Unibertsitate Publikoko errektoreak emana, José Manuel Odriozola Ibarguren jauna unibertsitateko katedradun izendatzen duena.\n1277/2021 EBAZPENA, 2021eko ekainaren 25ekoa, Nafarroako Unibertsitate Publikoko errektoreak emana, Esther María González García andrea unibertsitateko katedradun izendatzen duena.\nERABAKIA, Nafarroako Gobernuak hartua, 2021eko ekainaren 23an, Berriozarko Decathlon denda handitzeko Udalez gaindiko Plan Sektoriala iraungitzen duena. Sustatzailea “Decathlon España SAU” izan zen.\n60E/2021 EBAZPENA, ekainaren 21ekoa, Turismo, Merkataritza eta Kontsumoko zuzendari nagusiak emana, 2021ean turismo elkarteek, toki entitateek eta turismo partzuergoek Turismoko Plan Estrategikoaren eta COVID-19 Ekintza Planaren ondorioz turismo arloan egiten dituzten garapen eta marketin jarduketetarako dirulaguntzak emateko deialdia onesten duena. DDBN identifikazioa: 571228.\n320E/2021 EBAZPENA, ekainaren 24koa, Enpresa Politikaren, Nazioarteko Proiekzioaren eta Lanaren zuzendari nagusiak emana. Honen bidez onesten da teknologietan oinarritutako enpresa berritzaileak sortzeko eta sendotzeko laguntzen 2021eko deialdia. DDBN identifikazioa: 569473.\n78E/2021 EBAZPENA, ekainaren 24koa, Unibertsitateko zuzendari nagusiak emana, Nafarroarentzat interesa duten doktorego programak egiteko doktoratu aurreko laguntzen 2021eko deialdia onesten duena. DDBN identifikazioa: 572196.\n79E/2021 EBAZPENA, ekainaren 25ekoa, Unibertsitateko zuzendari nagusiak emana, 2021eko “Doktoratu aurretik nazioartean mugitzeko laguntzak” deialdia onesten duena. DDBN identifikazioa: 572231.\n150E/2021 EBAZPENA, ekainaren 16koa, Biodibertsitatearen Zerbitzuko zuzendariak emana, ingurumen ukipenetarako baimena ematen diona proiektu honi: “Zuntz optikoa kanalizatzeko proiektu teknikoa NA_PERDON-POC 3589 (VF CdC Cordovilla) konexiorako”. Sustatzailea LYNTIA NETWORKS, SAU da.\n151E/2021 EBAZPENA, ekainaren 16koa, Biodibertsitatearen Zerbitzuko zuzendariak emana, Larragoako udalerriko Sarriko iturburuaren hargunea berritzeko proiektuari ingurumen ukipenetarako baimena ematen diona. Sustatzailea Larragoako Udala da.\n152E/2021 EBAZPENA, ekainaren 16koa, Biodibertsitatearen Zerbitzuko zuzendariak emana, ingurumen ukipenetarako baimena ematen diona Esako presako administrazio-eraikinetako instalazioetako saneamendua urtegiko uren gehikuntzara egokitzeko proiektuari (Esako udalerria). Sustatzailea Ebroko Konfederazio Hidrografikoa da.\n628E/2021 EBAZPENA, ekainaren 24koa, Ingurumeneko zuzendari nagusiak emana, zeinaren bidez ingurumen txosten estrategikoa egiten baita Arroizko Udalaren hirigintza planaren aldaketa egituratzaileari buruz. Aldaketa hori Iker Ochoa Larak sustatu du eta 2. poligonoko 976. lurzatiari eragiten dio.\n629E/2021 EBAZPENA, ekainaren 24koa, Ingurumeneko zuzendari nagusiak emana, zeinaren bidez ingurumen txosten estrategikoa egiten baita Lesakako Udalaren hirigintza planaren aldaketa bati buruz, UE-6 unitateari dagokiona. Sustatzailea Lesakako Udala da.\n630E/2021 EBAZPENA, ekainaren 24koa, Ingurumeneko zuzendari nagusiak emana, zeinaren bidez ingurumen txosten estrategikoa egiten baita Funesko Arau Subsidiarioen aldaketa bati buruz (La Dehesa-Los Llanos Plan Berezia, 4. poligonoko 587. eta 610. lurzatiak). Aldaketaren sustatzailea Funesko Udala da.\nDeialdia, kultura-teknikari koordinatzailearen lanpostu bat betetzeko oposizio-lehiaketa bidez, B mailakoa eta euskarako derrigorrezko hizkuntza eskakizunarekin, aldi baterako lan-kontratuarekin ari dadin. Izendapen proposamena\nDeialdia, eskolazain lanpostu bat betetzeko, Haur eta Lehen Hezkuntzako Santa María ikastetxe publikoan. Izendapen proposamena\nDeialdia, 2021ean hezkuntza, kultura, kirol edo gizarte arloko ikastaro eta jardueretara joateko gizarte-laguntzak arautzen dituena. Laburpena\n1. poligonoko 1237, 1238, 1239, 1240 eta 1241. lurzatien kalifikazioa. Hasierako onespena\nHiri-jarduketarako plan berezia, gehieneko eraikigarritasuna aldatzeko 2. poligonoko 1246. lurzatian. Hasierako onespena\nHiri-jarduketarako plan berezia, S-1 sektoreko 15B etxe-sailean, 1236-1243 bitarteko lurzatietan (Tuterako merindadearen kalea, 47tik 61era)\nXehetasun-azterketa, 2. poligonoko 1208., 1209., 1210., 1211., 1212. eta 1213. lurzatietan. Hasierako onespena\nIzendatzea Lixura Baztan SL erakunde instrumentala eta zerbitzuaren kudeaketa bere esku uztea\nHiri-jarduketarako plan berezia Ollokiko 1. poligonoko 553. lurzatian. Behin betiko onespena\nAldaketa, Eraikingintza-ordenantzaren 5, 70, 73, 74, 82, 83, 97 eta 98. artikuluetan. Behin betiko onespena\n2021. urterako lan egutegiaren aldaketa\nAPI 1 birpartzelazioaren urbanizazio-proiektua. Hasierako onespena\nDeialdia, 2021ean dirulaguntzak emateko, norgehiagokako araubidean, garapenerako eta herritartasun globalerako hezkuntzako proiektuak egin daitezen. Laburpena\nDeialdia, 2021ean dirulaguntzak emateko, norgehiagokako araubidean, toki garapenerako lankidetza proiektuak egin daitezen Hegoaldeko toki erakundeekin batera\nAkats zuzenketa, 1/2021 aurrekontu-aldaketan\nXehetasun-azterketa, SR-4 sektoreko 6. poligonoko 1569. lurzatian. Behin betiko onespena\nInterpretazio dokumentua, Ardoi sektoreko L-6 unitate morfologikoaren plan partzialaren hirigintza fitxari buruz. Hasierako onespena\nXehetasun-azterketa, Udal Planeko Ardoi sektoreko L-6 unitatean. Behin betiko onespena\nErabakiak, Nafarroako Justizia Auzitegi Nagusiko Gobernu Salak hartuak 2021eko ekainaren 28ko bilkuran, bake epaileak izendatzeari buruzkoak\nOinarrizko Eskubideen gaineko 198/2021 Prozedura


Gartzea I.a Santxez - Auñamendi Eusko Entziklopedia\nGartzea I. Santxez (925-970). Iruñeko erregea, Ximenotarren dinastiako bigarren erregea, bere aita Antso I.aren ondotik.\nGartzea I Iruñeko erreinuko monarka izendatu zuten zazpi urte zituela, bere aita Antso I.a Gartzes hil ostean (925). Badirudi gizonezko ondorengo bakarra zela, nahiz eta ez izan halakorik adierazten duen dokumenturik. Erregealdiaren lehen urteetan bere osabak, Ximeno Gartzesek (Antso I.a erregearen anaia eta alargundutako Toda erreginaren koinatua) hartu zuen ardura. Penintsulako historian adin txikiko bati tronu-eskubidea onartzen zitzaion lehen aldia zen. Ez dago Ximenok egindako usurpazio-saiakerarik erakusten duen daturik. Dena den badirudi Antsoren anaia zaharrenak, Enneco Gartzesek eragozpenak jarri zituela. Ximeno 931n hil zen eta ez dira heriotzaren inguruko arrazoiak ezagutzen, eta hurrengo hiru urteetan jazotakoaren berri ere ez da inon ageri. Historialariek nahasmendu eta iraultza-saiakerak egon zirelako susmoa dute. Itxura batean Ximenoren anaia batek, Ennecok (horrenbestez Gartzea I.aren osaba) erregetza eskuratu nahi izan zuen edo agian erreinua bera, ilobaren eskubideei muzin eginez. Kontu jakina da bere semeetako bat bortizki hil zela Liedenan eta beste hiruk Kordobara alde egitea lortu zutela.\nBehar bezala azaldu gabeko krisiak ez zuen luze iraun (931-933), eta Gartzea I.ak tronua mantendu eta sendotu ahal izan zuen amaren esku-hartzeari esker. Ama Toda erregina zen, hainbat urtetan erreinuko erregetza ukan zuena. Toda erregealdi horretako pertsonaia garrantzitsuena izan zen, bere trebetasun politiko eta diplomatikoei esker. Trebetasun hori argi ikus daiteke bere ezkontza-politikan. Bere esku-hartzeari esker, Iruñeko erreinua Penintsulako politikako ardatzetako bat izan zen hurrengo urteetan, hala Islamen aurkako borrokan nola Leongo erreinuaren ondorengotzari buruzko auzien ebazpenean. Bi ardatz horien inguruan garatu zen Iruñeko politika edo, hobeki esatera, Toda erreginaren politika. Bere lehen mugimendua Aragoiko konderria Iruñeko eremura urreratzea izan zen. Horretarako, Gartzea I.a eta Andregoto Galindezen (Galindo Aznar, Aragoiko konde titularraren alaba) ezkontza bideratu zuen. Ezkontza horren ondorioz jaio zen Iruñeko errege izango zena, Antso II.a Gartzes. Urte horietatik aurrera, Aragoiko konderriak Iruñeko erreinuaren jomugei jarraitu zien.\nKordobako botereari zegokionez, erregealdiaren hastapenean, familia-loturak argudiatuz (Abd al-Rahman III. Onnecaren biloba zen, zeina, era berean, Toda erreginaren ama zen), Kordobako subiranoak Iruñearen kontrola Gartzea I. Santxezen eskutan uztea onar zezala lortu zuen aipatu erreginak. Modu horretan, koroa 15 urteko baskoi gaztearen eskuetan geratzen zen. Horretarako adostutako tratatuan (934) neurri batean antzinako ituneko leialtasun- eta mendekotasun-klausulak berritu egin zen. Haatik, mendekotasun iraunkorra adierazten zuen urteko ordainketa ez zen aipatzen. 934an tratatu hori adostu arren, 937. urtean Iruñeko erreinua zigor-ekinaldi batek astindu zuen, Deio birrinduz.\nHala ere, hamarkada horretatik aurrera kalifaren boterearen aurkako borrokak ez zituen X. mendearen hastapenera arte zituen ezaugarriak. Goialdeko Eremuan ez zegoen Iruñearekin itundu zezakeen familia iraultzailerik, bere garaian Banukasitarrekin egin bezala; izan ere, 937. urterako kalifak bere agintea lurralde guztira hedatu zuen eta Tuterako plaza erabat hartu eta zehaztuta zegoen.\nAntso I. Gartzesaren konkistaren ondotik, Abd al-Rhman III.ak Al-Andalusen finkatutako kalifatuaren (929) hegemonia eta botere militarrak gora egin zuen. Egoera horretan, Iruñeko monarkak joera erasokorra baretu egin behar izan zuen eta bere erreinu hasiberria eta hartako mugak babesteari ekin zion, bai armekin eta baita mugimendu diplomatikoekin ere.\nIruñea zorioneko zegoen, izan ere, Abd al-Rahman Kalifak Dueroko lurretan egin zituen eraso nabarmenenak. Horri esker, Gartzea I.ak Antso I.aren eskutik jasotako mugak mantendu ahal izan zituen. Hori ez zen oztopo izan 939an Gartzea I.ak bere ejertzitoa Leongo Ramiro II.a erregea laguntzera eraman eta Simancasen Kordobako tropak gainditzeko. Jazoera hori oso ezaguna izan zen eta nazioartean ere izan zuten haren berri. Dena den, Saint Galleko Analetan (Europa Erdialdeko kronika) jasotzen den izen bakarra Toda erreginarena da.\nLaburbilduz, 940. urtera arte Abd al-Rahman III.aren nagusitasuna erabatekoa zen eta zigor-espedizio ugari bidali zituen erreinuaren muinera (920, 924, 937), nahiz eta bando kristauak ere erdietsi zuen garaipen bat edo beste, aurrez aipatutako 939ko Simancasekoa kasu. Testuetan ez denez deus aipatzen, pentsatzekoa da hurrengo hiru bosturtekoetan nolabaiteko barealdia izan zela mugetan, iruindarrentzat ere atsegingarri. Dena den, 961. urtetik aurrera Islamekiko egoerak okerrera egin zuen. Lehen urte horietan, ordea, musulmanekin izandako istiluak ez ziren oso ugariak izan Iruñeko mugetan. Leon eta Gaztelako mugetan, baina, egoera ez zen horren "lasaia".\nLeongo erreinuarekiko harremanei zegokienez, Toda erreginaordeak lotura politiko eta familiakoak estutu zituen erregetzan zeuden leinuen arteko ezkontzen bitartez, lotura horiek Gaztela, Araba, Bizkaia eta Aragoiko kondeetara hedatuz. Todak aukera guztiak baliatu zituen bere alabak Leongo eta mugako konderri erabakigarrietan kokatzeko. Toda erreginaren ezkontza-politika burutsuari esker, X. mendearen hastapenean Pirinioetako mendialdetara mugatzen zen erreinua Penintsulako gainerako erreinu kristauen gainetik kokatu zuen mende bat igarota.\nErreginak Onneca alaba Leongo errege berriarekin, Alfontso IV.arekin (925-931) ezkontzea lortu zuen. Ondoren, beste alaba, Urraca (zenbait dokumentutan Teresa izenez ere agertzen da) aurrekoaren anaia eta oinordekoa zen Ramiro II.arekin ezkonarazi zuen (931-951). Aldi berean, Gartzea I. Santxez 941. urtean Ramiro II.aren alabarekin, Teresarekin ezkondu zen, lehen emazteari, Andregotori uko egin ostean. Gartzeak eta Teresak hiru seme-alaba izan zituzten gutxienez: Ramiro, Urraca eta Ximeno. Dena den, Iruñeko koroa Antso II.ak eskuratu zuen, lehen ezkontzaren ondorioz jaiotako seme zaharrenak. Beste alaba bat, Santxa izenekoa, Leongo Ordoño II.arekin ezkondu zen, zeina 924. urtean hil zen. Alargundu ostean Arabako kondea zen Alvaro Herramellizekin ezkondu zen, zeina 932. urtean zendu zen. Horrenbestez, azkenik, Fernan Gonzalezekin, Gaztelako kondearekin ezkondu zen hirugarrenez. Belasquita izeneko beste alaba bat Bizkaiko kondea zen Momorekin ezkondu zen lehenengo, ondoren Ribagorzako jauna zen Galindorekin eta, azkenik, Naiarako jauna zen Fortun Galindezekin. Bada Rodako Genealogietan aipatzen den beste alaba bat, Orbita izenekoa. Dena den ez da haren ezkontza eta ondorengotzari buruzko ezer aipatzen.\nGartzea I.ak esku-hartze zuzena izan zuen Leongo erreinuaren politikan, bereziki 951. urtetik aurrera, Ordoño III.ak Leongo erregetza eskuratu zuenean. 952. urtean Leonera abiatu zen bere ejertzitoarekin Ordoño erregetzatik kendu eta haren ordez Antso anaiordea (iruindarraren iloba eta Todaren biloba) jartzeko. Ordoñok, ordea, artez erantzun zion erasoari eta ejertzitoa kanporatu zuen. Hala ere, Leongo erregea handik gutxira hil zen (956) eta Antso Leongo errege izendatu zuten. 957an Leondik alde egin eta Iruñean ezkutatu zen Galiziako kondeen eta Fernan Gonzalezen erasoaren ondotik. Leonen Ordoño IV.a izendatu zuten errege, hori ere Todaren biloba. Egoera horretan iruindarrak Leonetik irten beharrean izan ziren. Haatik, Gartzea I.a Abd al-Rhaman kalifarekin jarri zen harremanetan Ordoño IV.a Leongo tronutik kendu eta Antso berriro ere koroatzen lagun ziezaion. Esan beharrik ez dago kalifak abegi onez egin ziola Gartzea I.ari harrera eta proposatutako helburuak 960. urtean gauzatu ziren. Aldi berean, Iruñeko erregeak Gaztelako Fernan Gonzalez atxilo hartu eta Iruñera eraman zuen.\nAlabaina, 961. urtean Abd al-Rahman III kalifa hil egin zen eta Al-Hakam II.ak hartu zuen haren lekua (961-976). Egoera horretan Gartzea I.ak Fernan Gonzalez aske utzi zuen, zeina iruindarraren alaba batekin, Urracarekin ezkondu baitzen. Iruindarrak Gaztela eta Leonekin aliantza lortu nahi izan zuen Kordobako botere berriari aurre egiteko. Al-Hakamek banan-banako erasoak eginez erantzun zuen. 963an Zaragozako gobernadoreak Gartzeari erasoa egin eta gainditu egin zuen. Beranduxeago Kalagorri konkistatu zuten (968) eta, aldi berean, Huescako gobernadorea erreinuan barneratu zen, altxorra eta presoak hartuta ateratzeko. Gartzea I.ak gotzain eta konde ugariz osatutako enbaxada bat bidali behar izan zuen Kordobara, bakea eskatuz.\n970. urtean Gartzea I. Santxez hil zenean, Iruñeko erreinua nagusi zen Penintsulako lurralde kristauetan, baina Islamekiko gutxiagotasuna nabarmena zen. Desoreka hori areagotu egin zen mendearen azken herenean.\nLehen emaztearekin izandako seme bat eta bigarrenarekin izandako hiru seme-alaba utzi zituen ondorengo modura. Horien artetik, Antso II.a, semea zaharrena izan zen Iruñeko tronua bereganatu zuena. Hori dela eta, garrantzitsua da azpimarratzea monarkia berri hartako ezaugarrietako bat erreinua ez desegiteko irizpideari jarraitzea zela, hau da, oinordekoari eskuratutako lurralde guztiak helarazi behar zitzaizkion aldez edo moldez. Asturias eta Leonen ez zen halako jarrerarik eta ideia zatitzaileak nagusitu ziren, seme-alaben artean banatu zirelarik. Horrela, tronuaren ondorengotza gorabeherarik gabe burutu zen eta Gartzea I.a Santxezek bere seme Antso II.a Gartzes Abarkari (Bere lehen emaztea izan zen Andregotorekin izandako semea) helarazi ahal izan zion lurraldeko ondasun oro, urritze eta zatiketarik gabe.


—Euskera / Liburu berriak—\nJesusu aurtxoaren lenengo itzaldia\nJESUS AURTXOAREN LENENGO ITZALDIA. Jesusen Lagundiko Aita Galdos'ek asmatutako olerkia. Zarauz'en. 1952\nZortzi kantutan berezitako poematxo bat duzute. Liburuño tipia, bainan apaina. Ez ditu berrogei orrialde. Ahapaldiak ere bertsu motxetan egiñak, eun eta amaika baizik ez dira. Gabonkari polita benetan. Aita Galdos'ek, lenago ere, euskal liburuak argitara zituen, geienak bir-aldaketak, bat bere-berea «Dabi'ren Abestiak» deritzaiona, ots, Dabid'en eresi edo salmoak euskeratuta.\nEzin diteke ukatu Aita Galdos'ek bere-bere duen idazkera daukanik, eta beretasun ori oraingo poemaxka ontan ere erakusten digu. Gaitzat, Yesu aurtxoak bere ao xeru artatik ixuri zituen aurreneko itzak nai lituke. Ebangelioak ez dizkigu ordea, itzok eman, bainan Galdos Olerkariak lan aundi gabe asmatu ditu zeintzu zitezkean: aitatxo Josetxo, eta amatxo Mirentxo. Beaz beste aurtxoenak bezelakoxeak, aita ta ama alegia. Ez geiago ez gutiago. Bainan Galdos Idazteunetan yakintsua izaki, zein izkeran eman zituen ere esaten digu: aram-keraz, ua bai zan garai artako Palaistina'ko izkera.\nGaldos'en poematxo au ezin gentzake, iñola ere, Verdaguer'en eretzean yarri. Ez du aren mistiku-arnasik. Alare ba'du xarmantasunik. Ba'du berebiziko zertxobait, geienetan bertsuak lazo-xamarrak izan arren. Nere ustez «Jesus Aurtxoaren Lenengo Itzaldia» ren egilleak, ez du urbiletik yarraitu ogei urteo geroztik euskal olarkariek egin duten lana, are gutxiago zazpi urte auetan euskeraz idatzi duten olarkari garaiena, ots, Orixe, Iratzeder, Mirande, Mitxelena, Zaitegi, Erkiaga eta beste olerkariena, egundaino izan ditugun olerkari yayoenak. Bainan askok, berak dakitena geiegi ere dala uste dute, eta liburuxka onen egilleari ere onelako zerbait gertatu zaio. «Egun ezin gentzake ontzat artu Gardos'ek idatzi dituen neurtitzetatik geienak. Bere euskera ez da egungo olerkariena, eta ez dakit iñoizkoena izan danik ere. Neri beintzat oso aul eta uts agertzen zait Galdos'en olerkera. Alare ezin ukatu beretasun bere-berea duanik, atsegin zaion bezala mintzake.\nAhapaldi aipagarri batzu ba'ditu, orratio, eta ezin ditzake aipatu gabe utzi. Laugarren abestaldia, ene uste kaxkarrean, zortzietatik ederrena eta sentituena ere duzute. Onatx, irakurle, bertsu zenbait:\nU. Amatxo maitea,\nlaztantxo bat neri.\nA. Ez bat; nai dituzun\nbeste laztan, zuri.\nU. Ama niaite zaiuit...\nzeinbat, esan ezin...\nA. Neurtu dezagun ba\nlaztan baten daude\nNIK EGUNEN BATEN\nJAN EINGO ZAITUT ZU...\nOrra Galdos'ek bertsurik ederrenak, eta bertsu ok, bi azken aipatuak ain zuzen, poematxoaren guna ta zergatia dituzute: NIK EGUNEN BATEN / Jan eingo zaitut zu». Euskaristiaren ustegabeko iragarketa, eta urrengo'kantatxo guzien muina.\nLiburuxka polita, bainan liburuxka. Zer aundiagorik egungo al dute Galdos eta bere Lagundikoek ain baztertuta daukaten euskera maitearen onerako. Artean eskerrik bizkorrenak eman nai dizkiogu eibartar jatorrari euskeraren onez burua altxatu duelako.


Itsasoan barrena, olatuz olatu - Gipuzkoako Hitza\nItsasoan barrena, olatuz olatu\n2018, abenduak 21 gipuzkoa 145\nHerri honen etorkizuna erreferendum bidez erabakitzea”. Horixe da Gure Esku Dago (GED) mugimenduaren helburua, eta Angel Oiarbide bozeramaileak hala azpimarratu zuen joan den azaroaren 18an, Donostiako eta Irungo herri galdeketen emaitzak jaso berritan. Datuez harago, “ohiturak sortzea eta herritarrek hurrengo faseetarako prestatzeko ariketan parte hartzea”, horixe zen GEDren erronka. “Eta, horregatik, oso pozik gaude urteotan herritarrek eman duten erantzunarekin. Azken galdeketa mugarria izan da erreferendum lotesleari begira, eta datuak sekulakoak eta historikoak izango dira juridikoki loteslea den erreferenduma egiten dugun egunean”.\nGure Esku Dago mugimenduak azaroaren 18an biribildu zuen Gipuzkoan 2016an hasitako bidea. Izan ere, 2016ko ekainaren 5ean egin zituzten lehen herri galdeketak herrialdean: Goierrin, Debagoienean eta Azpeitian. Lehen saio hartan, 125.000 herritarrek izan zuten bozkatzeko aukera, eta ia 36.500ek parte hartu zuten azkenerako. 2017ko martxoaren 19an iritsi zen bigarren olatu handia, eta Astigarragan, Hernanin, Oiartzualdean eta Tolosaldean egin zituzten galdeketak. Egun hartan 122.500 gipuzkoar zeuden deituta erabakitzeko eskubidearen aldeko ariketan parte hartzera, eta ia 30.000k eman zuten botoa.\nLasarte-Oria, Usurbil, Zubieta, Debabarrena eta Urola Kostaren txanda iritsi zen 2017ko maiatzaren 7an, eta egun hartan parte har zezaketen 116.000 gipuzkoarretatik 28.450ek eman zuten botoa. Beizaman eta Andoainen iazko azaroaren 5ean egin zuten herri galdeketa, eta 12.439 herritarretatik 2.053k eman zuten botoa. Bi urte eta erdiko lanaren ondoren, berriz, GEDk ordura arteko “erronkarik zailena” izan zuen parez pare joan den azaroaren 18an. Donostia eta Irun dira Gipuzkoako udalerririk handienak, eta bi gune horietan galdeketak eginda itxi du urtea GEDk. 21.021 herritarrek parte hartu zuten Gipuzkoako hiriburuan (%13,10ek), eta 4.891k Irunen (%9,15ek).\nDonostia eta Irungo azken galdeketa horren aurretik, giza kate jendetsua egin zuten Donostia, Bilbo eta Gasteiz artean; 175.000 herritar atera ziren kalera. Eskuz esku, 201,9 kilometro lotu zituzten herritarrek; GEDk emandako datuen arabera, 2014ko Durango eta Iruñea arteko giza katean baino 25.000 pertsona gehiagok hartu zuten parte ekainaren 10eko ekitaldian. Erabakitzeko eskubidearen aldeko mugimenduak egun horretan bertan ezagutarazi zuen azken urtean norbanakoekin eta eragileekin lantzen aritu zen Herritarron ituna, “erabakitzeko eskubidearen aldeko 2.019 arrazoiren bilduma”.\nUrratsez urrats, GEDk, “oraingoz”, amaitutzat eman du herri galdeketen lan ildoa. Ia osatuta gelditu da Gipuzkoako mapa, gaur-gaurkoz Aia, Hondarribia, Mendaro eta Urnieta baitaude galdeketa egin gabe. Gipuzkoako 84 udalerritako 119.772 lagunek eman dute botoa orotara, ariketan parte hartzeko eskubidea zeukatenen %20,36k —588.210 lagunekoa zen errolda—; baiezko botoak 116.697 izan dira. Kontuan eduki behar da Igeldok, Itsasok, Itziarrek eta Zubietak euren kabuz egin zutela estatus politikoari buruzko galdeketa.\nGipuzkoako mapa osotasunean hartuta, eta parte hartze datuak aztertuta, Orexan (%82,11), Baliarrainen (%77), Orendainen (%75,78), Zerainen (72,86), Gaintzan (%72,64), Mutiloan (%71,50), Zaldibian (%66,22), Abaltzisketan (%64,07), Ataunen (%59,41) eta Itsason (%59,29) izan da parte hartzerik handiena; beste muturrean leudeke Irun (%9,15), Eibar (%11,39), Donostia (%13,1), Zumarraga (%13,47), Lasarte-Oria (%14,81), Errenteria (%15,51), Andoain (%16,53), Pasaia (%17,42), Astigarraga (%19,99) eta Urretxu (%20,74).\nIraganeko emaitzei begira\nAzken bi urte eta erdian iritzi trukaketa handi samarra izan da galdeketa bakoitzaren ondoren. GEDk irmo defendatu du zenbakiei begiratzea dela gutxienekoa, datu bat besterik ez dela hori, eta errealitate asko daudela ezkutuan. Kontrakoek, ordea, “parte-hartze datu apala” jarri dute mahai gainean. Alde horretatik, iraganean egindako ekitaldi bat ekarri du gogora GEDk: “1978ko Espainiako Konstituzioa onartzeko erreferendumean Donostiako biztanleen %28,4k eman zuten baiezkoa”, azaldu du Oiarbidek. “Espainiako Konstituzioak zilegitasun hori du Gipuzkoako hiriburuan. Loteslea izan ez balitz, zenbateko parte hartzea izango zukeen galdeketa horrek?”.\nAsier Etxenike soziologoak, berriz, joan den martxoaren 8ko adibideari heldu dio azaroaren 18an 21.000 donostiarrek botoa eman izanari garrantzia emateko. “Ez dakit zenbat jende mobilizatu zen Martxoaren 8ko greba feministaren harira; gehiago, agian. Baina manifestazioan ez dakit kopuru horietara iritsiko ziren, eta sekulako arrakastatzat hartu zen mobilizazioa. Horregatik diot, mobilizazio gisa ulertuta, oso kopuru handiez ari garela hizketan”. Ildo berari heldu dio Jexux Olaziregi GEDko idazkaritza taldeko kideak ere. “Bestelako zein ekintzak mugitzen ditu 20.000 donostiar?”.\nDatu saltsari ihesean, eta orain arteko ibilbidean geldialdia eginda, barne hausnarketa abiatu du GEDk, eta ziklo berri batean sartzea erabaki du. Hainbat hilabetetako lanketaren ondoren, erabakitze eskubidearen aldeko mugimenduak 2019ko otsailaren 9an aurkeztuko ditu ondorio nagusiak eta etorkizunerako ardatz berriak. Oiarbidek argi dauka “herritarren borondatea” izango dela erreferendum lotesle bat egiteko bermea. “Alde horretatik, erabakiaren aroa hasiko da 2019an. GED ez zen sortu aldarrikatzeko soilik, determinazio guztiarekin nahiak gauzatzeko baizik”.