https://www.berria.eus Bere azken artikuluak eu Thu, 24 Jun 2021 19:22:07 +0200 hourly 1 https://www.berria.eus/irudiak/berriaB.png https://www.berria.eus https://www.berria.eus/paperekoa/1858/019/001/2021-06-04/zorrak_kitatzeko_ordua.htm Fri, 04 Jun 2021 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1858/019/001/2021-06-04/zorrak_kitatzeko_ordua.htm\n«Auzi honek kenyarren bizitzari eragiten dio, baina baita Afrika ekialdeko beste herrialde guztiei ere; auzitegiaren epaiak ebatziko baitu hemendik aurrera Uganda, Ruanda eta beste herrialdeetako gobernuek ez ote dioten Kenyaren ildo berari jarraituko mailegu-goseari dagokionez», dio Emily Osiemo abokatu gazteak.\nGobernuak mailegu gehiago eskuratu ahal izan zitzan, parlamentuak eta senatuak Finantza Publikoen Legearen zuzenketa bat onartu zuten joan den irailean: zor publikoaren goiko muga bederatzi bilioi txelinetan finkatu zuten, eta, aldi berean, legearen testutik ezabatu zuten BPGaren %50eko muga lehenagotik ezarrita zegoen. Horregatik eta azken maileguarekin komunitatearen legea urratu dutelako jo dute abokatuek egoitza Arushan duen auzitegira, auzitegi horrek baitu EACren tratatu eratzailearen eta komunitate legeen xedapenen interpretazio eta aplikazioaren eskuduntza. Salaketaren ondoren, bi hilabeteko epemuga ezartzen da auzi eskea onartu edo ez ebazteko, eta, horregatik, azken mailegua aurkaratu ahal izan dute bakarrik.\nSalaketarekin batera aurkeztu dituzten dokumentu ofizialen arabera, Kenyako Banku Zentralak eta Altxor Publikoak 2020an aitortu zuen zorrak BPGaren %60 gainditu duela, zorra 7'6 bilioira iritsi zela esanez. Apirilaren 2an iragarritako azken mailegua sinatu aurretik, NDFk ere bazuen egoeraren berri. Gainera, urte hasieran, iparraldeko hartzekodunak ordezkatzen dituen Parisko Klubak onartu egin zion Kenyako Gobernuari ordainketak sei hilabetez atzeratzea, koronabirusaren ondorioz zorrak eta interesak ezin zituelako ordaindu. Gerora, Pariseko Klubaren kide NDFk adierazi zuen 2022aren amaierarako zorra %70era iritsiko dela. Are gehiago, abokatuen arabera, Kenyako Altxor Publikoak zorraren sabaia bederatzi bilioitik hamabira igo nahi du.\nInteres publikoa duen gaia dela dio abokatu bulego bereko kide Christopher Ayiekok: «Azkenean, zergadunak dira mailegu hauek ordaindu behar dituztenak, eta gobernuak mailegu gehiago eskatzen jarraitzen du zorrak eta zorren interesak ordaintzeko».\nKenyako kontu ikuskari nagusiak berriki esan du gobernuak zorra ordaintzera zuzentzen duen diru kopurua honezkero beste gastu publiko guztien batuketa baino handiagoa dela. Mombasako portuaren jabetza Txinako mailegu baten berme gisa baliatu dutela ere jakin zen urte hasieran. Era berean, NDFk, hartzekodunen interesak bermatzeko, estatuaren administrazioan murrizketak ezarri ditu azken maileguaren baldintzetan, besteak beste, BEZ zerga igotzea.\nAzken hilabeteetan, gobernuz kanpoko eragileek protesta ozenak egin dituzte, bai sare sozialetan, baita komunikabideetan ere. Txinak emandako maileguekin Nairobin errepideak eraikitzen ari badira ere, osasun eta hezkuntza zerbitzuak oso kaskartzat jotzen dituzte hiritarrek. Salatzen dute osasun zentroetan sendagaiak falta dituztela, eskola publikoetan ikasgela berriak behar dituztela, eta bizitza garestituz doala; gobernuari, berriz, leporatzen diote ez duela erantzukizunez eta gardentasunez jokatzen mailegatutako diruaren kudeaketan.\n«1.200 dolarreko [988 euro] zorra zamatzen du Kenyako ume bakoitzak, jaio orduko», dio Sidi Otienok, KPL-Kenyako nekazarien ligako idazkariak. Probonus bulegoko abokatuek egin duten salaketaren bultzatzaileetako bat da KPL; bestea Kenyako Zorren Aboliziorako Sarea da. Horien esanetan, gobernuak maileguak eskatzen jarraitu du mailegatutako baliabideak zuhurki erabiltzen direla ziurtatzen duen neurririk hartu gabe. Salatzaileek argudiatzen dute maileguek ez dutela sortzen zorrak kitatzeko behar liratekeen kanpo merkataritza negoziorik, ez dietela laguntzen enpresa txikiei ere, eta, beraz, pobrezia areagotzen dutela.\nOsiemoren esanetan, euren helburua zera da, Kenyako Gobernuak NDFrekin izan duen jokaera «legez kanpokoa» dela berretsiko duen deklarazio bat lortzea, EACrekiko ituna bortxatu duela adieraziko duena, baita Afrikaren Batasun Ekonomikoaren Tratatua ere, «komunitate ezberdinek batasunaren helburuaren atzean elkarrekin lan egiteko eskatzen duelako».\nEstatuaren abokatu nagusia eta EACren idazkari nagusia dira bi akusatuak. Lehena, legezko betebeharren aurrean gobernuak egindako hutsegiteengatik, eta bigarrena, EACren kontseiluak duen ikuskaritzaren akatsengatik. Orain, erantzuleek 40 eguneko epea dute euren argudioak finkatzeko. Gaia berria da, eta, sententziak, batera edo bestera joko balu ere, aurrekari garrantzitsu bat sor lezake Afrikan.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2003/021/001/2021-04-17/exekutibo_berria_eta_gatazka_zaharra_kongoko_errepublika_demokratikoan.htm Sat, 17 Apr 2021 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/2003/021/001/2021-04-17/exekutibo_berria_eta_gatazka_zaharra_kongoko_errepublika_demokratikoan.htm\nGerora begirako askotariko ekimenak sortu dituzte herritarrek. Adibidez, Mambasa eskualdean, giza eskubideen aldeko taldeek erreferendum bat antolatu asmo dute Txinako enpresa batek eskualdeko basoan egiten duen jardueraz galdetzeko. Bazaiba ministroarekin itxaropena handiagoa ote den galdetuta, Mambasako John Vuleveryo abokatuak hala dio: «Agian bai, baina gure politikariengan itxaropen gutxi daukat nik». Hala, ikusteko dago ekimenok gobernuaren laguntza izango duten.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1996/016/001/2021-04-10/osasun_sistemak_porrot_egin_du.htm Sat, 10 Apr 2021 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1996/016/001/2021-04-10/osasun_sistemak_porrot_egin_du.htm boda-boda edo mototaxi batean zihoan istripua gertatu zenean. Motor gidaria berehala hil zen. Bera Peace ospitalera eraman zuten, haustura anitzekin.\nCeeren laguna zen mediku batek BERRIAri azaldu dio gertatutakoa. «Azterketa medikoa egiten utzi nituen, eta lepoko baten bila atera nintzen. Itzultzean, bentrikulu-fibrilazioa egiten aurkitu nituen; intubatua zegoen, eta, gainera, atxilotuta, istripua gertatu aurreko gauean protesta batzuetan parte hartu zuelako. Halako batean, CPR-berpiztea egiten hasi ziren, baina konpresioen sakonera ez zen egokia. Ardura nire gain hartu nuen, eta saiatu egin nintzen, ez nuela berpiztuko ikusi, eta utzi nuen arte. Odola beranduegi iritsi zen. Osasun sistemak porrot egin du», azaldu du Sokiri doktoreak.\nCeek 27 urte zituen, eta alaba bakarra zen. 4 urte zituenean, aitarengandik banandu behar izan zuten, SPLA Sudan Askatzeko Herri Armadaren aurkako gerra zela eta. «Ama ez zen berriz ezkondu; aitaren zain jarraitu du, eta, orain, alaba galdu du: nola iraunen du?», esan du Sokirik.\nCee hil aurreko gauean protestak izan ziren hirian. Manifestariek diote minaz betetako eremuan bizi direla. Abeslaria hil ostean, hainbat lagun bildu ziren istripua izan zen gunean, osasun sistemaren gabeziak salatzeko. Poliziak, ordea, indarrez sakabanatu zituen, eta atxilo eraman zituen batzuk. Horietako bat, AK Dans komikoa, polizia etxetik atera ondoren odol transfusioetarako zerbitzu arduraduna ikustera joan zen lagun talde batekin, galdetzeko istripua gertatu zen egunean zerbitzua zergatik zegoen itxita. «Lur jota gaude. Gure osasun sistemaren gabeziak konpontzea ez da arratsaldeko lauretan etxera joatea erabakitzen duen medikuaren ardura; ez da 1,69 euroko soldata duen erizain baten eginkizuna, ezta aurrekontu orokorraren %1 jasotzen duen Osasun Ministerioarena ere».\nArdura euren gain hartzeko prest, odol bilketa kanpaina bat jarri dute martxan AK Dansen taldekoek, baina, horrekin batera, are ozenago eta beldurrik gabe eskatzen dizkiote kontuak gobernuari. Hego Sudango Osasun Profesional Arduratsuen Elkarteak dio osasun azpiegitura egokiarekin eta bizitzaren zainketarako ekipamenduekin, horrelako heriotza asko eragotziko liratekeela. Idatzi batean salatu dute Ceeren heriotza «osasun langile batzuen zabarkeriak» eragin bazuen ere «sistemaren hutsegite sistemikoek» eragiten dituztela heriotzak.\nNabarmendu dute, baita ere, Osasun Ministerioak ez daukala gaitasun instituzional eta teknikorik politika berriak martxan jartzeko: «Duela hamar urtetik hona hiru puntu gutxitu da dagokion aurrekontua. Osasun zerbitzuen %80 giza laguntzarako erakundeen eta garapen agentzien esku uzten dute». Salatu dute 100.000 pertsonarentzako bi mediku eskas daudela, eta 50.000 pertsonarentzako, erizain bakarra; ez dela inbertsiorik egin osasun langileak trebatzeko; Hego Sudango ospitale nagusi Juba Teaching Hospitalek ez duela behar duen kirurgia-ekipamendurik, ezta trauma sistemarik ere, eta, transfusioetarako odol nahikorik ere ez dutenez, gaixo asko hil egiten direla.\nGizarte zibileko eragileek ere kritikatu dute gobernuaren arduragabekeria. Antolakuntza Aurreratzeko Komunitateen Ahalduntzea erakundeko Edmund Yakanik gobernuari egotzi dio krisi garaian herritarrak alde batera utzi izana, eta egoera nazioarteko erakundeen esku uztea.\nHamar urteko independentziaren ondoren, menpekotasuna sakondu egin da. Hamabi milioi biztanle ditu Hego Sudanek, eta gero eta gehiago dira elikadura eta laguntza humanitarioa behar dutenak. Halaxe ohartarazi zuen NBE Nazio Batuen Erakundeko idazkari nagusiaren ordezkari ohi David Shearerrek, kargua utzi aurretik Segurtasun Kontseiluan egin zuen azken agerraldian. Batetik, esan zuen Hego Sudango aberastasunak, petrolioa eta abar, herriari onurarik eman gabe ustiatzen dituztela, sekretupean eta ondorioez kezkatu gabe, eta, bestetik, nazioarteko komunitateak ere baduela zerikusirik Hego Sudango gaur egungo egoerarekin. «Bakea ez dute oraindik eraiki». Hego Sudango presidente Salva Kiir Mayarditek behin egotzi omen zion «eskaleen nazio» bihurtzen ari zirela herrialdea. Shearerrek, erantzukizuna onartu arren, gogorarazi zion gobernuaren menpeko erakundeek ere urratsak egin behar lituzketela.\nBake akordioaren arabera, armadak bateratu behar dituzte, konstituzio bat idatzi, Afrikako Batasunarekin batera justizia sistema bat eraiki, eta, azkenik, bozak egin. Baina oinarrizko segurtasuna ere ez da bermatu oraindik toki askotan. Herritarrek egin dute lehen urratsa. «Politikariak ahaztu, eta bila ditzagun konponbideak», adierazi du Ceeren lagun batek.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1943/020/001/2021-02-21/mendekuaren_mehatxupean.htm Sun, 21 Feb 2021 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1943/020/001/2021-02-21/mendekuaren_mehatxupean.htm\nMutilek, eskola utzi badute, abereen atzetik mendira joatea beste aukerarik ez dute, lan berririk nekez sortzen baita, eta komunitatearen diru iturri nagusia abeltzaintza baita.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1984/017/001/2020-12-16/egiarekin_irabazten_da_horrelako_gerra_bat.htm Wed, 16 Dec 2020 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1984/017/001/2020-12-16/egiarekin_irabazten_da_horrelako_gerra_bat.htm\nNondik dator muturreko indarkeria?\nMusulman batzuk Indian eta Saudi Arabian hezi ziren, eta 1940ko eta 1950eko hamarkadetan heziketa wahhabiarekin [muturreko musulman kontserbadoreak] itzuli. Baina Mozambikeko islamaren eraikuntza talde suniten esku egon bada ere, populazioaren gehiengoa, XV. eta XVI. mendeetan konbertitu ondoren, norabide sufiko kofradietan bilduta zegoen. Gero, XIX. mende bukaeratik, kolonialismoa indar betean zela, Eliza katolikoa bihurtu zen erlijio ofizial. Landa eremuko gazte asko katoliko egin ziren hezkuntzan edo elizaren lurretan lan egiteko aukera izatearren.\n2.000 hildakotik gora utzi dituzte borrokek eta 500.000 desplazatu inguru. %400 hazi da bortxakeria.\nEz dakigu teknika terroristak erabiltzen dituen gerrilla bat den, ala gerrilla teknikak erabiltzen dituen terrorista talde bat. Izan ere, alde guztiek jotzen dute indarkeriara, Euskal Herrian ere ondo dakizue, gobernuaren errepresioak insurgentzia indartzen eta elikatzen duela.\nZeintzuk dira indarkeria handitu duten faktoreak?\nLehenik, gazteak daude, zeintzuek ez duten lan finkorik, eta meatzaritzan edo kale salmentan diharduten, eta maiz bizi ahal izateko legez kanpoko lanak egin behar dituzten. Bestetik, azken hamarkadetan meatzaritza enpresak ezarri dira Cabo Delgadon. Urteetan hango lur jabeak izan direnak bota egin dituzte kalte-ordainik gabe, eta euren lurretik atera eta beste batera eramanak diren herritarrek matxinatzeko beharra sentitzen dute. Azkenik, ingurumen krisia dago. Gehiegi ustiatu dituzte baso baliabideak, horrek eragin ditzakeen kalteak ezagutu gabe. Horrek guztiak bultzatzen du indarkeria. Finean, matxinoek nahi dutena da gobernuak denen artean bana ditzala natur baliabideen ustiaketatik ateratako irabaziak.\nMatxinadaren sakonean, aztertu beharreko bidegabekeriak daude. Nolatan ez dituzte negoziazioak bultzatu?\nBi aldeek onartu behar lukete elkarrizketa bidezko irtenbidea. Badakigu negoziazio batzuk izan direla adibidez milizianoek Moçimboa da Praian harrapatu zituzten bi ahizpa brasildarrak askatzeko. 24 ordu izan ziren matxinatuen esku. Basoa ondo ezagutzen duen pertsona talde batek zaindu zituela esan omen zuten. Irrati-komunikazio ekipo modernoak zituztela, satelite bidezko telefonoak, armak... eta 24 orduko txandak egiten zituztela. Baita begi argiko gizon zuriak ikusi zituztela ere, europarrak edo Ekialde Hurbilekoak.\nMatxinoen ezaugarrietako bat da emakumeak bahitzen dituztela. 700 edo 800 neska bahitu dituzte. Familiako neskak itzuli ote ziren galdetu nion behin desplazatu bati, eta ezetz erantzun zidan. Nikah zeremonien bitartez matxinoen emazte bihurtzen direla uste dute. Neska gazteekin batera zaharragoak ere bahitzen dituzte. Gazteei massa deitzen diete, zaharrei sorgo. Milizianoek kontrolatzen dituzten lurretan haur kopuru handi bat dutela ere badakigu. 7-8 urterekin bahitu zituzten duela hiru urte. Trebatu egin dituzte eta ikasitakoa praktikan jartzeko irrikan daude.\nGatazkatik ihesi joan behar izan dutenentzat bizitoki berriak aurkitzea ere ez da erraza izaten ari.\nGobernuak barruti seguruetan birkokatu eta lurrak eman nahi dizkie, kanpoko laguntzen menpe bizi behar ez daitezen. Baina prozesuak ez dira errazak. Lehenik eta behin, hutsik edo okupatu gabeko lurrik ez dagoelako. Bitartean, genozidio isil baten biktimak sentitzen dira iheslariak. Ez dituzte hil, baina lurrik gabe geratu dira, eta ez dakite inoiz itzuli ahal izango diren.\nLur jabe izateari utzi diote, eta orain atzerriko estatuetara jo behar dute morroi edo epoth bilakatzeko. Cabo Delgadoko estatu -idazkariak ehun herri berri eraikitzeko asmoaren berri ere eman du. Armindo Ngunga linguista eta ikerlariak esan du herriek pertsonak ondo bizitzeko baldintza guztiak beteko dituztela, baina zalantzak daude. Argindarra eta ura duen auzo batean etxea eraikitzea, ez da hori bakarrik, herritarron ohiturak eta legeak aintzat hartu behar dira. Bertako nekazari eta arrantzaleek hainbat erritu egiten dituzte tokiz aldatzeko. Ura duten lur emankorrak ez daude hutsik, lur jabeak eta araudiak dituzte. Toki berri baten bila ateratzen direnean, nahiago izaten dute basoan finkatu, basoa garbituz jabetza eurena bilakatuko delakoan.\nZer garrantzi du erlijioak gatazka honetan?\nPopulazio dentsitate handia ez duten tokietan finkatu dira desplazatuak. Hainbat tokitan baliatzen ez ziren kolonia garaiko machamba edo uzta eremu zaharrak daude. Euren herrietan utzitako lurrak, berriz, jenderik gabe geratzen ari dira. Lur horiek erakunde erlijiosoek kudeatzen dituzte. Balio tradizionalarekin lotutako erakunde horiek komunitateko liderrek zuzentzen dituzte, eurak dira herritarrengandik gertuen dauden agintariak ere. Janzkera propioa eta onura ekonomiko batzuk izateaz gain, zergak biltzeaz ere arduratzen dira, baita dokumentuak egiteaz ere. Beste herri batera joateko dokumentu ofizial bat erakutsi behar da kontrol postuetan.\nTokian tokiko agintariek praktika sunitak dituzte, baina bestelako sinesmen eta fedeen ohiturekin nahastuta. Ondorioz, haien aurka daude islam garbia, zuzena eta kanokikoa ezagutzen eta praktikatzen dutela uste dutenak. Atzerrian hezitako gazteen artean intolerantzia oso zabalduta dago. Horietako batzuek herrialde musulmanetan egin dituzte ikasketak, eta ez daude iritzi desberdinak dituztenekin hitz egiteko prest. Ez dituzte desberdin pentsatzen dutenak errespetatzen, eta musulmanen nagusigoari eutsi nahi diote, estatu aparatuetan postuak izan eta kargu politikoak lotzeko.\nMatxinada mendebaldera edo hegoaldera hedatzea gerta daiteke?\nBai, hegoaldera eta herri guztira heda daiteke, Mozambikeko Gobernuak ez baitu bermatzen herritar guztien integrazioa eta garapena eta aberastasunen banaketa zuzena. Eskandalu finantzarioak ere aurkitu dira. Adibidez, jakin berri da arrantzontzien garapenera zuzendutako 1.600 milioi euro armadara desbideratu dituztela.\nNiassan ere egoera ez da askoz hobea.\nCabo Delgado, Niassa eta Nampulan asmo dira elikadura arazoak dituzten eta osasun arreta jasotzen ez duten edo eskolara joan ezin diren adin txikikoak. Niassan milizianoen eraso batzuk izan dira. Matxinoek diote sistema aldatu nahi dutela, baliabide naturalek bertakoen esku egon behar dutela, eta ustelkeriaren eta injustiziaren aurka mintzo dira. Baina ez dira oso sinesgarriak, kontuan hartzen baditugu euren aurkako tortura eta bahiketa salaketak.\nMuidumben sartu eta atera dabiltza. Moçimboa da Praia euren esku dago abuztutik, LNG proiektuaren egoitzatik 60 kilometrora. Armadak hiria gaur hartuko balu,hari eusteko gai izango litzateke?\nMatxinoak lurralde zabalean dabiltza. Hegoaldean Quissangatik Moçimboa da Praiara, gero Angatik Marerera eta orain lautadan Muidumberaino. Gerrilla gerra batean gerrillariek ez dute base egonkorrik. Gerra mugituz doa. Armadak kuartelak ezartzen ditu koadrante bakoitzean gerrilla geratzeko, gerrilla berriz sartu, jo eta atera egiten da. Matxinoak ez dira nekazaritzan iaioak. Ez dute administrazio alternatiborik sortu. Lortu dute estatu administrazioa, bankuak eta sare komertzialak suntsitzea.\nOrain Mozambikeko armadaren soldadu gehiago trebatu dira AEBetako segurtasun pribatuko enpresen laguntzaz. Duela egun batzuk Iboko bizilagun batek esaten zidan Defentsa eta Segurtasun Indarren unitateek harreman hobeak dituztela orain bertakoekin, eta ordena eta segurtasuna bermatzen dutela, baina orain artekoek herritarrei ez zieten inongo begirunerik. Tortura salaketa ugari bildu dira. Oraintsu, Muedako lautadan, milizien erasoen ondoren edo haien erasoen beldurrez hainbat herri hustu dira, eta soldaduek gero herriak arpilatu dituzte.\nGobernua ADIN Iparraldeko probintzien garapena bultzatzeko agentzia sortu du. Baina zer nolako garapena behar da matxinada bat indargabetzeko?\nArgi geratu da matxinada armen bitartez bakarrik ezin dela bukatu, horregatik sortu da ADIN. Armez gainera, garapen eta ekintza psikosozialak behar dira. Garapen alternatibo eta iraunkorra behar da, nekazariek euren ekoizpen gaitasuna landu dezaten, taldeka, kooperatibekin edo nahi duten eran, baina euren etekinak hobetu eta aberastasuna jasotzeko. Agentziak bederatzi hilabete ditu. Baliabideen mobilizazioa ez da lan erraza, baina uste dut ahal duena egiten ari dela.\nBestalde, maiz, estatuaren ekintzak ez datoz bat bere diskurtsoarekin. Estatua bere burua antolatzen ari da, ez da lan erraza. Deszentralizazioa era erabakigarrian burutu behar da helburua betez, tokian tokiko organoei boterea itzuliz alegia. Talde eta komunitateei bidea ireki behar lieke planifikazioan, inplementazioan eta proiektuen emaitzak aurrezagutzen parte har dezaten. Baina jarduera horiek ohiko politikak aldatzea eskatzen dute. Alderdia eta estatua ezin dira nahastu justizia edota kontu publikoen erakundeek zuzen jokatuko badute.\nGasa ustiatzeko proiektuaren segurtasuna beste ezer baino gehiago zaintzen dute. Multinazionalek errepideak eta klinikak eraiki dituzte komunitateentzat.\nNire ustez, multinazionalen lehen helburua gasa ahalik eta azkarren ateratzea da. Eraikuntzaren erritmoa mantentzeko miliziei zergak ordaindu behar balizkiete ere, egingo lukete. Erietxeak, eskolak eta abar eraikitzeaz gainera, komunitateekin batera lan egin behar lukete. Multinazionalak ez dira karitateak deituta etorri, baina elkartasuna ere ez da euren berezitasuna. Estatuaren legeak errespetatu behar dituzte, eta ustelkeriaren aurkako borrokan jardun. Bestalde, ez dute ahaztu behar agindutakoa betetzen ez badute herritarrak euren aurka matxinatuko direla.\nZer ondorio izan ditu harribitxien ustiaketak?\nMuturreko taldeak Balama eta Namunoren arteko mugako meskita batean agertu ziren estreinako aldiz. Errubiaren ustiaketa eta meatzari artisauen bazterketa gerrarekin oso lotuta dagoela diote batzuek. Inguruko nekazariak ez zeuden ados euren lurrak galtzearekin eta estatuaren zapalkuntzarekin. Hamasei urteko gerrak zauri sakonak eragin ditu. Londresko auzitegiek lortu zuten Leigh Day enpresa zigortzea, eta bide batez legeak aplikatzea eta meatzariei lana egiten uztea ingurumena babestuz.\nNon jarri behar dira indarrak?\nEgia eta justizia dira bakea eraikitzeko behar diren oinarriak. Duela urte batzuk Cabo Delgadon kartzelara joateak heriotza zigorra zekarren. Segurtasun indarren gehiegikeriak epaitu behar dira. Estatuaren diskurtsoa aldatu behar da. Hark dio matxinoek ez dutela aurpegirik, ez direla existitzen, «terroristak» direla, dena suntsitzen dutela, baina bera ere ez da saiatu erasoak argitzen, ez du benetako ahaleginik egin gatazkari irtenbide negoziatu bat emateko.\nGobernuaren kontrapropagandak, bere milizia zibernetikoak onurak baino kalte gehiago ekartzen ditu, denek ontzat ematen dutena ezeztatzen saiatzen baitira. Populazioaren kontrolerako garapenaren eta prentsaren poliziek ez garamatzate inora. Gerra bat demokrazia areagotuz irabazten da, askatasuna areagotuz, eta egia areagotuz. Azalpen ideologikoek ez dute herria konbentzitzen.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1918/006/001/2020-11-13/koronabirusaren_abiadura_azkartu_egin_da_kenyan.htm Fri, 13 Nov 2020 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1918/006/001/2020-11-13/koronabirusaren_abiadura_azkartu_egin_da_kenyan.htm\nAzaroaren 4an, Kenyako presidente Uhuru Kenyattak neurriak zertxobait zorroztu zituen, baina oraindik ere taberna, bide eta merkatuek 21:00 arte irekita jarraitzen dute, eta BBI egitasmo politikoa plazaratzeko agintari eta, politikoek nonahi egin zituzten manifestazio itzelak ikusi ondoren, are gehiago kosta zaie herritarrei orain maskara janztea. Hildakoen kopuruaren gorakada ere nabarmena da: 1.100 hildakoetatik ehun hilaren lehen astean hil ziren; gehienak, erietxeetan egundoko zorrak utziz.\nPandemiaren kudeaketa konderrietako gobernuen esku utzi berri dute, baina horietako askok osasun egitura eta finantza baliabide eskasak dituzte. Gobernadoreek, azaroaren 4ko kontseilu bilera bereziaren ondoren, irudi iluna zabaldu zuten: hamabi konderri ez dira iristen gutxienez eskatzen diren 300 ospitale oheetara. «Osasun langilerik gabe geratzen ari gara», esan zuen gainera mikrofonoen aurrean Wycliffe Oparanya mendebaldean dagoen Kakamegako gobernadoreak, urriaren bukaeran hango ospitale nagusian izandako kutsatu kopuruaren ondoren.\nGainera, gobernuak esan berri duenez, NHIF osasun aseguru publikoak -kontratua duten langileek bakarrik dute- ez ditu ordainduko COVID-19agatik ospitaleratutakoen gastuak, ikaragarrizkoak direla argudiatuta. Gaixotasun larrien tratamenduak ordaintzeko kostu handiak, jakina, ospitaletik uxatzen ditu hainbat gaixo.\nBestalde, izena eman ezin duen mediku baten arabera, izurritearen hedapena behe diagnostikatuta egon daiteke, oraindik ere pneumoniatzat edo tuberkulositzat hartzen baitira, testik egin gabe.\nEgoeraren larriagotzea pandemiak ekonomian eragin dituen askotariko kolpeekin batera dator. Turismoaren bat-bateko gainbehera eta ehunka mila lanposturen galera, esaterako; eta, bitartean, zor publikoaren zama gora doa etenik gabe. Joan den maiatzean Kenyak 626 milioi euroko mailegua eskuratu zuen Munduko Bankuaren eta Nazioarteko Diru Funtsaren partetik, baina beste bat eskatu beharko du pandemia kudeatzeko gai izango bada.\nPfizer-Biontech txertoa Osasunaren Mundu Erakundearen Covax prestazioaren eskutik eskatuko dute, dosi bakoitzagatik 254 euroko prezioa ordainduta. Aurreneko dosiak Ameriketako Estatu Batuetara, Europako Batasunera eta beste herri aberatsetara bidaliko dituzte, baina Kenyara urtebete barru, 2021eko abenduan iritsiko direla dio The Star egunkariak.\nUrriaz geroztik, eskolak pixkanaka ari dira berriz irekitzen; hiru hezkuntza zikloetako azken urteetako klaseak lehendabizi, eta urtarrilean beste guztiak. Gabezia eta erronkak nabarmenak dira, eta, hainbeste hilabetetan itxita egon ondoren, ez da berrikuntzarik egin.\nMendebaldeko Baringo lakuko Ol Kokwe irlako barnetegian, esaterako, aldaketa falta hori sumatu dute. «Klaseei dagozkien azpiegiturena da alderik zailena. Lehen genituen klase berdinak ditugu; nik, adibidez, zortzigarren mailan 46 haur ditut ikasgela berean», dio Wesley Tulia eskolako zuzendariak. Haurren arteko distantzia mantendu behar dute, baina hori bermatzeko gobernuak agindu dien laguntza bakarra ikasmahai berriak dira, hiru ikasleren ordez bi eseri daitezen bakoitzean; halere, ez dute ikasmahai berriak sartzeko adina lekurik. Gainera, klaseak zatitu behar balira, irakasle gehiago beharko lituzkete.\nEskolako zuzendariaren esanetan, erronka nagusia inguruko pobrezia maila da. «Familia askok ezin diote eutsi beren haurren eskolatzeari, ez baitira gai egoerak eskatzen duena ziurtatzeko. Maskarak, adibidez; batzuek badituzte, baina beste batzuek ez».\nAbsentismo indizea ere oso handia da. Masaien zirkunzisio errituengatik, inguruko mutil gehienak oraindik ez dira agertu, baina askotan etxean duten egoeragatik egiten dute kale: «Gurasoek ez badiete janaria prestatzen, ezin dira etorri, eta beste kasu batzuetan gurasoek eginbeharrak ematen dizkiete», dio Tuliak.\nEskolatik kanpo, ez dute etxetik ikasteko edo lan egiteko inongo aukerarik; batzuek, telebista pizteko argindarrik ere ez. Ohiko ekonomia jardueretan bezala, hezkuntzan ere aurrera egiteko behar gero eta handiagoa sumatzen dute, pandemiaren kurbak gorako bidea hartu badu ere.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1936/014/001/2020-06-06/ekonomia_indartu_kurba_apaldu_gabe.htm Sat, 06 Jun 2020 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1936/014/001/2020-06-06/ekonomia_indartu_kurba_apaldu_gabe.htm\nAfrikako gobernu gehienek garaiz hartu zituzten neurri zorrotzak, martxoaren hasieran, lehenengo kasuak baieztatu zituztenean atzerritik joandako hainbat pertsonarengan. Itxialdiak ekonomian izan zitzakeen ondorioen mehatxua alde batera utzi, eta aireportuak, eskolak, merkatuak, elizak, garraiobideak eta abar itxi zituzten. Horri esker, bigarren hiruhilekoan pandemiaren hedapena geldotzea lortu dute, eta denbora irabaztea osasun zerbitzuak prestatzeko eta gizartearen jarrerak aldatzeko.\nHegoafrikan, nahiz eta 40.792 kutsatu dauden, pandemiak izan zezakeen ibilbide are arriskutsuagoa aldatzea lortu dute itxialdiari esker, Osasun Ministerioaren arabera. Modu horretan, errazagoa izan da komunitateak zaintzea, eta milioi erdi pertsonari probak egitea. Hiru hilabeteren buruan, ordea, nabaria da, batetik, birusa ez dela hiruhileko batetik bestera desagertuko, eta, bestetik, orain arte bezala itxialdiei eustea jasangaitz bihurtu dela. Lehentasuna biziak salbatzea izanik ere, ezinbestekoa da familien bizimoduak aintzat hartzea, asko diru sarrerarik gabe geratu direlako hiru hilabeteko geldialdiaren ondoren.\nKenyan ehunka mila lanpostu galdu dira. Turismoa, agidanez, itxita dago erabat. Kenya Airwaysek 77.200 euro galdu ditu hilero, eta konpainiaren 36 hegazkinak lurrean daude. Baina murrizketak arintzen hasiko direla iragarri dute. Hasieran, herrialde barruko hegaldiei ekingo diete, baina uztailetik nazioartekoak jarriko dituzte abian. Berdin autobus konpainietan eta Standard Gaude trenbidean, segurtasun tarteak gordetzeko, autobusetan bidaiarien erdiak joango dira, tokian tokiko matatu-etan egiten den bezala.\nMikroenpresen eta enpresa txiki eta ertainen lautik hiruk itxi egin beharko dute aldaketarik ez bada. Gobernuak ere langileen errentaren gaineko zergak behar ditu beste lanei eusteko, eta «gutxi dabil lanean»: horrela esan du Barne ministro Karanja Kibichok, eta gaineratu datorren astetik aurrera ekonomia berriz abian jartzearen aldekoa dela, betiere mailaka egiten bada.\nOME Osasunaren Mundu Erakundeak iragarri du haurren malnutrizioaren zama handitzen ari dela itxialdien ondorioz, batez ere lehendik elikadura gabeziak zituzten eskualdeetan. Errenta gutxien dutenek ez dute dieta orekatua egiteko aukerarik, eta horrek ondorioak ditu osasunean eta bizitzan.\nOsasun ikuspuntutik ondorio malerusak izan ditzake irekierak\nNekazaritza eremu bateko erietxe batean lan egiten duen eta izenik eman nahi ez duen mediku baten ustez, Kenyan«zorigaiztokoa» izan daiteke, kasuak ugaritu eta ugaritu ari diren honetan, indarrik gabe uztea bakartze neurriak, bulego eta negozioen itxierak eta etxeratze aginduak: «Jakina da ekonomiak sufritu behar duela; mundu guztia ari da sufritzen. Hartzen diren neurriak orekatuagoak izan daitezke, eta toki bakoitzaren arriskuei egokitutakoak. Baina herritarrek izan behar dute lehentasuna, eta ez ekonomia handiek. Orain arte lortutakoa arriskuan jartzen bada, kasuak ugaritu egingo dira, eta horrekin batera beharrak, eta, jakina, heriotzak ere bai».\nKoronabirusaren heriotza tasa %3,2 da gaur egun Kenyan, baina indize horrek gorabehera asko izan ditzakeela ikusi da. Osasun langileak beldur dira gaixo kopuruaren zama handitzen bada ez ote diren baliabideak faltako probak egiteko, kasu positiboekiko kontaktuak ikertzeko, eta bakartzeak eta tratamenduak bermatzeko. Batez ere, nekazaritza eremuetan, non osasun azpiegiturak are eskasagoak baitira, jakina denez.\n«Ez dugu beste aukerarik»\n«Ohiko bizimodura itzultzera behartuta gaude», dio Maureen Amolo soziologia ikasleak. Badirudi harekin bat datozela Nairobiko herritar gehienak. Etxeko alokairua ordaintzeko, eta supermerkatura joan eta erosketak egiteko lan bila zebilela, etxetik egin ahal duen lan bat aurkitu berri du. Baina, hala ere, jabetzen da inguruan ikusten duen sufrimenduaz eta goseaz. Ekonomia berriz martxan jartzearen aldekoa da, jakina. «Jendeak bere bizimodua berreskuratu nahi du».\nOrain arte, baimen bereziak behar izan dituzte Nairobitik irten edo Nairobira sartzeko. Baina hiri barneko merkataritza guneak, eta matatu-ak taxi pribatuak lanean dabiltza iluntzera arte, eta banakoen esku dago birusari aurre egiteko neurriak hartzea. Amolo bere maskararekin eta sanitizer-arekin ateratzen da etxetik; jendartean segurtasun tartea gehiago zaintzen du, eta supermerkatura edota bankura sartu aurretik eskuak garbitzen ditu. Matatu-etan ohiko bidaiari kopuruaren erdia onartzen da, baina txartelak ere bikoitza balio duela dio Amolok.\nArazoa konfinamendua balitz bezala, herritarrek informazioa jasotzen dute, erakunde eta egunkarien bitartez, hark eragin dituen galera ekonomikoez, mugetako kamioi ilarez, gaueko atxiloketez -Kenyako Poliziak 11 pertsona hil ditu-, ondasunen garestitzeaz eta elikadura segurtasunik ezaz. Hegoafrikak bezala, Ugandak, Ruandak eta Tanzaniak murrizketak arindu dituzte ekonomia suspertzeko.\nTanzaniak nazioarteko hegaldiak ere hasi ditu turismoaren diru sarrerak berreskuratzeko. Hegoafrika hirugarren eta laugarren fasean sartu da, eta datorren astelehenetik eskolak irekiko ditu berriz, zazpigarren eta hamabigarren mailako ikasleentzat. Segurtasun tarteak baliatuz kutsadurak eragotzi daitezkeela uste dute gehienek, nahiz eta oraindik ere kutsatu kopurua %5 inguru handitzen den egunero Hegoafrikan.\nUgandak ere murrizketak leundu ditu astelehenetik, nahiz eta igandetik asteazkenerako tartean 183 kasu berri baieztatu dituzten kolpetik.\nMezu horiek guztiak nahasten direlarik, indarra hartzen ari da konfinamenduak ez direla beharrezkoak diotenen diskurtsoa.\nMukuruko bazter auzoko arazo ikusezina\nMukuru kwa Njenga txabola auzoko xafla izurtuzko etxeetan egunero agertu dira kasu gehiago azken astean. Hango bizilagunek egunean eguneko ordaindutako lanak aurkitzeko aukera gutxiago dute orain, eta, lana aurkituta ere, gutxiago ordaintzen diete. Bodaboda edo mototaxietan lan egiten duen gazte andana bat lan bila dabil noraezean. «Ezer lortuz gero, ez da lehen bezala», esan du Ashek. Gizonen kasuan, buruko osasun arazoak zabaldu egin dira, kasu askotan ez direlako gai euren familien beharrizanak asetzeko.\nAmos Omondia eraikuntza lanak egiten ari diren tokietara joaten da lan bila egunero, eta batzuetan ematen diote. Haren bizilagun Purity Kamanthik gibela handituta dauka 17-63 zentimetroko hepatomegalia du, eta ez du dirurik behar dituen sendagaiak erosteko. Auzokoen artean bildutako dirua hartu, matatu-ra igo, eta hirigunera joan da Omondia, Kamanthirentzako sendagaiak erostera, auzoko botiketan ez baitago. Kamanthik, gainera, sei hilabeteko haurra du, baina, diru sarrerarik ez duenez, depresioak jotako gizon batekin bizi da auzogunearen erdian. Egoera berezi horri aurre egiteko, laguntza behar du. Hepatomegalia sendatzeko, barazki fresko organikoak behar dira, baina laguntza bakarra auzotarren elkartasunaren eskutik jasotzen du, gobernuarentzat ikusezina baita.\nKoronabirusaren probak, berrogeialdiak eta ospitaleko tratamenduak ordaintzeko engaiamendua hartu du Kenyako gobernuak. Ez du beste aukerarik izan, kutsatu kopuruak gora egin ahala. Hala, nazioarteko diru laguntzak lortu ditu, beti bezala nazioarteko finantza erakundeen maileguen bitartez.\nAurrera begira, finantza erronka handiak izango ditu, komunitateetan gero eta test gehiago egiteko gaitasuna ordaindu beharko baitu, baita osasun publikoko Kenyako ereduak desberdintasun sozialak gainditzeko duen ezintasuna konpondu ere. Familia pobreen elikadura ere bermatu beharko luke, eta aitortu pertsona guztiak sendatu arte inor ez dela seguru egongo.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2102/018/001/2020-04-08/aurrera_egiteko_bide_berriak.htm Wed, 08 Apr 2020 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/2102/018/001/2020-04-08/aurrera_egiteko_bide_berriak.htm\nIa galdutzat ematen ziren arbasoen hazi eta landareak berreskuratu dituzte, rapokoa eta munga bereziki, artoak baino hobeto jasaten baitute lehortasuna eta ez baitute kimikorik behar. Shonga kulturaren arabera, lurrarekin batera sortu ziren landareak dira, eta eguneroko sadza irinarekin egiten den oinarrizko elikagaia ale txiki horiekin egiten dute orain, baita haurren gosaria ere, eskolara joan aurreko olo-ahi katilukada. Haziak ez dituzte erosten, ezta ongarriak ere; ez daukate horretarako dirurik. Haziak partekatu eta trukatu egiten dituzte, eta, lurraren emankortasuna zaintzeko, hosto eta belar lehorrak edo baserrian egindako konposta erabiltzen dute.\nZailtasunek begiak ireki dizkiotela dio Patronela Shamuk. Gosha herrian, ezkondu zeneko baserrian, elikagai ugari lortzen ikasi du arbasoek egiten zuten bezala, gari, barazki, belar eta zuhaitz anitzen bitartez. Shamuren esanetan, belar bakoitzak gaitasun bereziak ditu. Uztari balio erantsia eman nahian, okra belarra lantzen du artisauki baserrian —hipertentsioa zaintzeko balio du—, baita kalabaza hostoak lehortu ere, eta sesamo, moringa edo ahuakateen hazi hautsak prestatu ere bai.\nGainontzeko auzokideei bezala, behiak hil egin zitzaizkion, izurrite baten ondorioz. Goldatu eskuz egin behar dute orain, baina baserritik jasotzen dutenetik elikatzen dira, eta, agroekologia praktiken esperientziaren erronkan sartuta, berrikuntzen egarri dira.\nShamuk sari bat ere irabazi du, erakusteagatik lursail txikia izan arren aukera izan badagoela bertatik uzta oparoa ateratzeko. Euri ura jasotzeko landu du ortua. Ura biltzeko egin dituen zuloetan usteltzen uzten ditu adaxka, hosto eta belarrak, emankortasuna zaintzeko. Hazi oheen inguruan, forma geometrikoak osatzen dituzten kanalak eraiki ditu, urak bideratu, jaso, eta haziak ernatzeko umeltasun egokia bermatzeko.\nKlima aldaketaren eraginez, ezinbestekoak zaizkie euri ura biltzeko garatu dituzten teknikak. Eurialdia azaroan hasten da han, baina azken urteetako euriteak eskasak eta berantiarrak izan dira. Lehorteak gero eta luzeagoak dira, eta, ondorioz, urtegiak eta ubideak egiten ere ikasi dute.\nMashona ekialdeko mendialdean, Paradzai Chibandak ura eraman dezake bere lursailen ondoan egin dituen putzuetara, eskuz eraiki duen ubide sarearen bidez. Urteak darama sorkuntza horretan lanean, eta etengabeko lana da, baina urte osorako uzta bermatzea lortu du.\nKanyonga Kahukwak ere auzokoen laguntzaz egin zuen ubidea. Garai batean, ez zuen diru nahikorik alaba guztiak eskolaratzeko, eta behiak saldu behar izan zituen proiektua aurrera ateratzeko. Baina egun ekoizten dituen elikagaien erdiak baino gehiago Kawele herriraino eramaten ditu, eta handik Mutoko eta Harareraino, saltzeko. Irabaziekin, baserri bat eraiki du.\nHerritarrek martxan dituzte hurrengo proiektuak ere; nagusia, agroekologia eskola bat zabaltzea. Oraingoz, lortu dute haize errota konpondu eta martxan jartzea.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1954/015/002/2020-04-05/kongoko_hiriburuan_dirudunen_auzoan_zabaldu_da_koronabirusa.htm Sun, 05 Apr 2020 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1954/015/002/2020-04-05/kongoko_hiriburuan_dirudunen_auzoan_zabaldu_da_koronabirusa.htm\nGomben, agintariak eta herritarrik aberatsenak bizi diren auzoan daude oraingoz kasu gehienak, eta, beraz, auzoa ixteko aholkatu dio Tamfumek gobernuari. Litekeena da, hala ere, laster hiriburua ez ezik Kongo osoa ere berrogeialdian jarri behar izatea. Horregatik, eta familia askoren diru sarrerei eragingo diela jakin arren, itxialdiak berekin ekar ditzakeen mugetara egokitzen ikasteko eskatu die herritarrei.\nKoronabirusak arazoak eragingo ditu Kongoko osasun sisteman, lehendik ere ahula baita, baina azpiegitura hobetuz joango den itxaropena agertu du Tamfumek: «Azpiegitura ahula dugu. Ikusi besterik ez dago zertan diren erietxeak: ez dago anbulantzia nahikorik, sendagaiak falta dira... Hala ere, aurrera egiten dugun heinean, herritarren konfiantza berreskuratuko dugu. Partikularrak ere hasi dira sistemari ekarpenak egiten, eta denon artean harrera baldintzak hobetu beharko ditugu».\nKinshasan konfiantza falta arazo bilakatzen ari da; izan ere, gaixo askok uko egiten diote erietxera joateari. «Egia da», aitortu du Muyembek. «Batzuk etxean geratzen dira. Ezin ditugu guztiak ospitaleratu. Euskal Herrian ere argi geratu da gaixotasun hau oso larria dela. Hemen gaixoak hiru taldetan sailkatzen ditugu: larriak, moderatuak eta arinak. Arinak etxean gera daitezke, ingurukoak ez kutsatzeko ardura hartzeko gai baldin badira. Baina erietxera joateari uko egiten dioten kasu larriak ere baditugu hemen».\nBaina Kinshasan gaixotu diren lehenak dirudunak izan dira. Birusa Gombetik auzo txiroetara zabaltzen bada, inoiz izan gabeko hondamendi bat izan daiteke. «Ez da oihuka hasteko garaia» dio Muyembek: «Batzuek Frantzian daudela uste dute oraindik, eta han dituzten tratamendu berdinak nahi dituzte, baina errealistak izan behar dugu».]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1942/010/001/2020-03-22/errotik_moztu_behar_da.htm Sun, 22 Mar 2020 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1942/010/001/2020-03-22/errotik_moztu_behar_da.htm\nNegua ate joka dute Hegoafrikan, Senegalen eta Etiopian, eta guztietan agertu dira COVID-19ak kutsatutakoak. Hegoafrikan, esaterako, 202 kasuren berri eman dute. Burkina Fason, legebiltzarreko bigarren presidentea hil da. Infekzioa Europatik ekarri zuen hark; baina Italiako enbaxadorea ere gaixotu da Uagadugun, eta hilabeteak daramatza Italiara joan gabe. Kongoko Errepublika Demokratikoko hiriburuan beste hiru kasuren berri eman zuten herenegun, eta horietatik bi bertan kutsatu ziren, Osasun ministroaren arabera horiekin 23 dira kutsatutakoak. Ekonomia ministroaren bulegoko arduraduna ere hil egin da. Aldi berean, sendatutako lehen gaixoaren berri ere eman dute.\nAfrikako testuinguruan, faktore anitz daude birusaren hedapena erraztu dezaketenak. Kenyako hiriburuan, adibidez, egunero bi milioi ibilgailu irteten dira kalera. Hori dela eta, ahal den neurrian, etxean geratu eta segurtasun tartea gordetzeko eskatu zaie herritarrei, baita garbiketa neurriak arreta handiz betetzeko ere. Dentsitate handiko txabola auzoetan, adibidez, ez dute iturriko urik, eta, etxean geratuz gero, janaria eta xaboia erosteko dirurik ere ez lukete izango.\nEgoera horrek guztiak are nabarmenago egin ditu osasun egitura publikoen ahuleziak. Izena eman nahi izan ez duen hango mediku baten arabera, «arazoak izango ditugu COVID-19a eta Kenyan ohikoak diren arnasketa sistemaren gaixotasun kronikoen artean bereizteko». Gainera, konderrietako ospitaleek ez dute oraindik koronabirusaren azterketak egiteko gaitasunik. «Protokoloen arabera, 4. eta 5. mailako ospitaleek zainketa intentsiboetarako eta erreanimazioak egiteko behar diren baliabideak behar lituzkete, baina ez dituzte». Itxaropen bakarra da prebentzioa eta osasun neurriak ahalik eta ondoen lantzea, transmisioa geldotzeko, izuak gizartearen egiturak ez hondatzeko, eta ahalik eta pertsona gehien salbatzeko.\nEskolak itxi eta elkarretaratzeak debekatu dituzte herrialde gehienetan, baita Zimbabwen eta Ugandan ere, kasurik agertu ez den arren. Are zailagoa izan da hegaldiak bertan behera uztea. Ruandan -11 kasu daude han-, bertan behera utzi dituzte Kigalitiko eta Kigalirako hegaldiak. Kongon ere agertu berri da lehen kasua.\nKenyan zazpi kasu agertu dira oraingoz, guztiak atzerritik joandakoenak, eta herritarren mugimendua murriztu dute. Berdin egin dute Etiopian ere; han bederatzi izan dira baieztatutako kasuak. Eskuak aldiro garbitzeko xaboiak eskuratzen laguntzea -horretarako diru publikoa mahai gainean jarrita- eta segurtasun tartea uzteko gomendioak ematea dira, gobernuaren ustez, itxialdia saihesteko neurri eraginkorrenak. Izan ere, Uhuru Kenyatta presidentearen esanetan, neurri gogorragoek ekonomiaren gainbehera eragingo lukete.\nKongoko Errepublika Demokratikoan hamar ebola izurrite ezagutu dituen Jean Jacques Muyembe birologoak ohartarazi du COVID-19a ebola baino kutsakorragoa dela, eta iritsi dela unea konfinamenduak indarrean jartzeko. Urte eta erdi iraun duen ebola epidemiaren aurkako kanpaina zuzendu du Muyembek, eta hari eman dio Felix Tshisekedi presidenteak koronabirusaren aurkako erantzunaren ardura ere. Europan baino are zailagoak dira Afrikan konfinamenduak, etxeetako elikadura segurtasuna kolokan jar lezaketelako.\nNairobin jende asko euren jatorrizko nekazaritza guneetara itzultzen ari da, segurtasun tarteari eustea errazagoa izango dela pentsatuz. Beste askok lana galdu dute, eta ez dute inolako diru laguntzarik; eta badira uste dutenak Kenyako osasun sistema ez dela pandemiari aurre egiteko gai. Gobernuak konderrietara ez alde egiteko eskatu die hiritarrei, eta Murang'ako gobernadoreak sarrera debekatu die beste konderrietakoei. Lehenengo aldiz hartu da horrelako giza bakartze neurri bat.\nHerri mailan, gehienak jabetu dira koronabirusaren arriskuez. Adinekoen artean beldurra zabaldu da. Garbiketak inoiz baino zorrotzagoak dira orain etxeetan, eta arratsaldeko elkarrizketetan maiz Jainkoari buruz mintzatzen dira. Irtenbidea haren esku bakarrik dagoela esaten dute batzuek, eta beste batzuek, berriz, gizartea zigortua izan dela Jainkoaren borondatea ez obeditzeagatik, eta COVID-19a ez dela hasiera besterik, gero otien izurritea eta gosetea etorriko direla.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2063/019/001/2020-02-04/europatik_afrikarako_bidean_galdu_da_garapenerako_zen_dirua.htm Tue, 04 Feb 2020 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/2063/019/001/2020-02-04/europatik_afrikarako_bidean_galdu_da_garapenerako_zen_dirua.htm\nZer ondorio ditu Feronia konpainiaren lanak Kongoko Errepublika Demokratikoko komunitateetan?\nALPHONSE MEYA: Etengabeko gatazka dugu komunitateen eta lurrak ustiatzen dituen sozietatearen artean. Feroniak urteak daramatza hau eta beste egingo duela esaten, baina, unea heltzen denean, guztiak berdin jarraitzen du. Inoiz ez gaituzte errespetatzen. Garapen bankuek ere bete behar dituzte nazioarteko arauak. Baina gure zalantza da arau horiek benetan ote diren herritarrei laguntzeko, edo nahasmena sortzea ote duten helburu. Jakina da garapen banku baten finantzaketa baldintzatua dagoela. Badakigu inbertsioen beharra zegoela, fabrikak eta uzta eremuak eraberritzeko, besteak beste; baina, era berean, komunitateen adostasuna lortzen ere saiatu behar zuten. Kontuan hartu eurenak ziren basoak sozietatearenak direla orain, eta natur baliabiderik gabe utzi dituztela. Beraz, badute eskubidea kalte-ordainak eskatzeko.\nPIERRE KUMYELE: Europako bankuek multinazionalak baliatzen dituzte herrialde txiroetan garapenerako proiektuak bultzatzeko. Feronia 1911. urtean hasi zen lurrak bereganatzen, eta berdin jarraitu du orain arte. Baina tarte horretan ez du garapenean inolako inbertsiorik egin: bideak ez dituzte konpondu, ez dago eskolarik, ez erietxerik... ezer ere ez hainbeste urteren ondoren. Hau da, Europako bankuek inbertitutako diru horren onurarik ez dute jaso komunitateek. Galdu egin da dirua; desagertu egin da Europaren eta Afrikaren arteko bidean. Hondarrak besterik ez dira iritsi. Pentsa, hainbeste mila milioi jasotzen duen sozietateak eguneko dolar bat baino gutxiago ordaintzen die langileei.\nAlemaniako Garapen Bankuan Feroniaren kontrako kexa bat jarri zenuten 2018ko azaroan. Zer eskatzen duzue?\nA.M.: Bankuaren bitartekaritza eskatu dugu komunitatearen eta sozietatearen arteko elkarrizketak hasteko, eta onartu egin digute. Baiezkoa jaso eta berehala hasi ginen balizko bilera horiek prestatzen, baina bi urte igaro dira eta zain jarraitzen dugu. Komunitatea negoziatzeko prest dago. Lurrak herriei itzultzea eskatzen du, ez duelako sinesten inbertsioek onurarik ekarriko dutenik.\nP.K.: Nire ustez, azken urte hauetan izan dituzten mozkinetatik komunitateei dagokien zatia ordaintzea da lehen urratsa. Gero, hartu dituzten lurretatik batzuk itzuli behar liekete herritarrei; izan ere, herriek ez dute Feronia bidali nahi, baina lurrak behar dituzte, eta, Feroniak halakorik egin nahi ez badu, nahiago dugu hemendik alde egitea. Bestalde, geratzen bada komunitateari garatzen lagundu beharko dio.\n1911n, kolonien garaian, lurrak Unilever multinazionalaren esku geratu zirenean, alferrik izan ziren protestak. Orain, zuen eskubideak aldarrikatu dituzuen honetan, zer erantzun du konpainiak?\nP:K.: Feroniak ez du argi hitz egiten. Akordioak eta akordioak egin ditugu konpainiarekin, baina gero ez du esandakoa bete. Horren ordez, promesak egiten ditu eta itxaroten igarotzen dugu denbora. Gure eskubideak aldarrikatzen ditugunean, gurekin hitz egiteko prest daudela esaten digute eta bilerak ere egiten ditugu; baina gero betikoa gertatzen da, alegia, ezer ere ez. Aspertuta gaude.\nFeroniak dio ehun komunitaterekin elkarlanan ari direla eta horietatik soilik bederatzi kexatu direla.\nP.K.: Feroniaren lanaren ondorioz lur guztiak galdu dituzten Lokutuko bederatzi komunitateek sinatu dute salaketa. Gezurra da ehun komunitaterekin lanean ari dela.\nAzken urtean egoerak okerrera egin duela salatu duzue. Mehatxuak jaso dituzue, eta hildakoak ere izan dira, ezta?\nP.K.: Hala da, etengabeko mehatxupean bizi gara. Euren esku balego, hilko gintuzketen. RIAOko lagun bat hil zuten Equateuren lanean ari zela, eta, orain, Yalifomboko bost herritar kartzelan sartu dituzte. Besteok izutzeko zigortu dituzte; euren inbertsioen kontra protestatzen dutenen patua hori izango dela ohartarazi digute modu horretan.\nA.M.: Atxiloketa arbitrarioak izan dira. Sozietateek agintariak baliatzen dituzte gu mehatxatzeko. Hondamendia da gertatzen ari dena. Bost ekintzailek bost hilabete egingo dituzte espetxean euren kontrako salaketak zeintzuk diren jakin gabe. Duela gutxi izan da haien aurkako lehen auzi saioa, eta soilik estu hartu ditugulako egin dute. Oso larria da, sistema neokoloniala da hemen ezarri nahi dutena.\nZer jarrera du gobernuak?\nA.M.: Estatuak aintza hartu behar ditu herritarrak. Kongoko Errepublika Demokratikoak esnatu egin behar du, eta multinazionalek eta agintariek legeak errespetatu behar dituzte.\nA.M.: Ez, bestela ez genuke horrelako epaiketarik ikusi beharko.\nP.K.: Ez dugu itxaropena galdu, hala ere. Oraindik goiz da aldaketarik nabaritzeko.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1996/015/001/2020-01-24/onurarik_gabeko_urre_beltza.htm Fri, 24 Jan 2020 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1996/015/001/2020-01-24/onurarik_gabeko_urre_beltza.htm\nPetrolio aurkikuntzaren zurrumurruak zabaldu direnetik, Kerio ibaiaren hegoaldean hesiak agertuz joan dira, dirua eta boterea dutenen lur harrapaketen adierazle, eta horrek ere kezkatzen ditu baserritarrak. Diru eta botere gose direnen eskuetan erortzeko zorian dago Kerio harana, orain arte ekosistema berezi hura zaindu dutenen kalterako.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1872/013/001/2019-12-27/euren_bizimodua_arriskuan_dela_salatu_dute_kongo_ibaiaren_inguruan_bizi_diren_komunitateek.htm Fri, 27 Dec 2019 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1872/013/001/2019-12-27/euren_bizimodua_arriskuan_dela_salatu_dute_kongo_ibaiaren_inguruan_bizi_diren_komunitateek.htm\nOrotara 70.000 karbono tona daude pilatuta han, zientzialariek egindako ikerketen arabera. Alde batetik, Afrika erdialdeko azken oihan hauen oparotasunaren gakoa da zotal ikatz edo zohikatz deritzona. Baina ez hori bakarrik: Kongoko urak gutxitu edo desbideratuko balira eta babestutako karbonoa airera askatuko balitz, animalia eta landare ugari galtzearekin batera, AEBen hogei urteko karbono dioxido isuriek eragindakoaren neurrikoa litzateke kaltea. Hots, munduko klimaren egonkortasuna dago kolokan.\nMehatxuak bene-benetakoak dira, zohikatz eremuaren %80 era anitzetako ustiaketa industrialerako esleitu baitute dagoeneko. Petrolio prospekzioek, esaterako, lur eremu honen %75 hartzen dute, Greenpeacek marraztu duen azken maparen arabera.\nHorietako eremu bat ustiatzen hasteko prest daude dagoeneko Brazzavilleko eta Kinshasako gobernuak, Salongako parke nazionalaren zati bat ere petrolioa ustiatzeko eremuan sartzeraino.\nGainera, egur eta nekazaritza ustiaketa industrialen kontzesioek ere arriskuan jartzen dute zohikaztegien inguruko ekosistemaren iraupena. Basoak ustiatzeko kontzesioek, adibidez, zohikatza dagoen eremuaren %18 hartzen dute. Baso horietan eta horien baliabideetatik bizi diren komunitateek bakarrik salatu dituzte mehatxuok, eta batzuk atxilotu eta hil ere egin dituzte pauso hori emateagatik.\nOrdena azpitik hasita\nTshopo probintziako Basoko lurraldean, adibidez, komunitateek urteak daramatzate bi multinazionalen esku hartzeak eragindako pobreziaren eta txikizioaren aurka borrokan, baita salatzen ere multinazional horiek egindako promesen eta hitzemandako ustezko bakearen atzean ezkutatzen dela estatua.\nTxinako Fodeco enpresak zuhaitzak moztu eta haien egurra esportatzen du. PHC-Feronia, berriz —zeina jatorriz Kanadakoa baita—, kolonien garaiko palma landaketak zabaltzen ari da, eta mendebaldeko garapenerako bankuen laguntzaz, gainera. Baina, bitartean, hangoek inoiz baino pobreagoak izaten jarraitzen dute.\nHerri autoktonoen iritziak eta lur eta giza eskubideak aintzat hartuak izan daitezen egiten duten borroka isilak bat egiten du ekologismoaren aldeko aldarriekin. Pobreziatik aterako dituen bidea da bilatzen dutena, eta, oraingoz, basoen kudeaketa iraunkorrak ematen dizkie bizitzeko baliabide apurrak. Baina hori ere galtzeko arriskuan jartzen du Kongoko Errepublika Demokratikoko Gobernuak, han-hemenka onartzen dituen kontzesio berriekin. Kontratu horiek ez dituzte aintzat hartzen hango biztanleen iritziak eta eskubideak, eta, ondorioz, haiek ere legez kanpokotzat jotzen dituzte. Inor gutxik hartzen ditu kontuan haien iritziak.\nPopulazioaren gehiegizko hazkundea aurreikusteko gaitasuna ere badute komunitateok, inor gutxik kontuan hartu arren. Kontserbazionistentzat oinarrizkoa da gizakiek zohikaztegietan duten eragina mugatzea.\nBaina bestelakoa da basoen etorkizuna. Izan ere, Kongo ibaiko urak Sahel eskualdera bideratu nahi dituzte, eta presa eta zentral hidroelektriko erraldoiak eraiki. Horrek eragina izango luke basoan eta basotik bizi diren komunitateetan. Haientzat, basoen iraunkortasuna eta haiek bermatzeko jakintza da ondorengo belaunaldiei utzi ahal izango dieten oinordetza bakarra.\nNazioarteko Giza Eskubideen Egunean, Kongoko Errepublika Demokratikoko gizarte zibilak bat egin zuen munduko klima larrialdiaren aurkako aldarrikapen nagusietako batekin. Hainbat ordezkarik ezin izan zuten Madrilgo COP25 goi bileran parte hartu, bisa ukatu zietelako, eta, beraz, Kinshasan aurkeztu zuten hara eraman beharreko mezua. Batetik, aldarrikatu zuten bertan behera utzi behar direla iraunkortasuna arriskuan jartzen duten esleitzeak eta azpiegitura erraldoiak. Bestetik, beharrezkotzat jo zuten zohikaztegiak babestuko dituen egitasmo garden bat osatzea, betiere tokiko herrien parte hartzearekin, haiek direlako etorkizunerako giltzarria.\n«Komunitate indigenei entzun beharko liekete klima larrialdiari aurre egin izan ezin dioten buruzagiek, haiek baitira arriskuan daudenak», esan zuen Julien Mathek prentsaurrekoan, gizarte zibilaren izenean. Espainiako bisarik gabe geratu zirenetako bat izan zen bera.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/014/001/2019-11-07/lurretara_itzultzeko_itxaropena.htm Thu, 07 Nov 2019 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1913/014/001/2019-11-07/lurretara_itzultzeko_itxaropena.htm menage (familia) inguruk oraindik ez dakite noiz itzuli ahal izango duten. Orain, armadak erasoaldi bat hasi du Benin, «populazioa kanporatzen ari diren talde armatu guztien kontra». Etxera itzultzeko aukeratzat ikusi nahi dute batzuek, baina oso mesfidantza handia diote estatuari.\nKongo ekialdeko lurralde gehienetan talde armatuak desagertzetik urruti daude oraindik. Gobernuak hainbatekin itunak egin ditu, beste batzuen aurka jotzeko. Esate baterako, NDC-R Kongoko Nduma Defentsa-Berregituratuarekin FDLR Ruanda Askatzeko Indar Demokratikoen aurka egiteko Walikaleren eta Rutshururen arteko mugan -Kongon erbesteratuta dagoen milizia hutua da FDLR-. Dinamika horrek, ordea, gatazkak areagotzea eragin du eskualde askotan. Talde armatuak arerioak botatzeko borroketan murgiltzea ekarri du, eta, horrela, arpilatzeak eta behartutako ordainketak handitzea. Egoera horri aurre egiteko, talde paramilitarrak sortu dituzte toki batzuetan; adibidez, Rutshuruko eta Masisiko hutuek nyatura esaten dieten talde armatuak sortu dituzte. Egoera osoaren ondorio da etengabeko segurtasunik eza. ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1921/014/001/2019-05-04/mugaren_bestaldeko_errealitate_ezkutua.htm Sat, 04 May 2019 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1921/014/001/2019-05-04/mugaren_bestaldeko_errealitate_ezkutua.htm Pasteur Esron esaten diote. Krimenak jasan dituzten errefuxiatuak zein diren erakutsi nahi ditu. Aurpegiak ez erakusteko eta izenak ez emateko eskatu dute haiek. I.B. adin ertaineko errefuxiatu ruandarra da, emakumezkoa, eta otsailaren 20an Ndoshon bahitu zuen gaizkile talde batek. Gogorkeria latzak jasan zituen ondorengo egunetan. Bost pertsona hil zituzten, eta beste hainbat, baita bera ere, mendira eraman zituzten, askapenaren truke dirua eskuratzeko. Gizonezkoak jipoitu eta emakumezkoak bortxatu egin zituzten bi egunez mendian. Gaizkileek sakoneko kinyaruanda hitz egiten zutela dio I.B.-k, Ruandako hizkuntza nagusia. 5.000 dolarreko erreskatea negoziatu zuten azkenean. «Iheslariok ez daukagu ez bizipozik, ez bakerik, alde guztietatik arazoak baizik. Ez dugu ez baliorik, ez ezer esateko eskubiderik, ez gaituzte errespetatzen», dio I.B.-k. Traumatizatuta dago oraindik, gaur atera da lehenengo aldiz etxetik. Laguntza bakarra Heal-Afrika ospitalean eman diote: bortxatua izateagatik, hiru hilabeterako botika bat, horixe bakarrik. Kontatu du inor ez zaiola hurbildu gertatutakoa ikertu eta gaizkileak harrapatzen saiatzeko. «Errefuxiatuak hiltzen zituzten, eta hiltzen dituzte oraindik ere, eta nazioarteak besterik gabe begira jarraitzen du», salatu du Pasteur Esronek.\nPasteur Esron Socirwa Kongoko Errepublika Demokratikoko Errefuxiatu Ruandarren Elkarte Zibilaren ahotsa da Goma hirian, Kongoko Errepublika Demokratikoaren Ipar Kivu probintziako hiriburuan, ipar-ekialdean. Kyeshero barrutian bizi da. Socirwa bulegorik gabeko erakunde erdi klandestinoa da. FDLR Ruanda Askatzeko Indar Demokratikoen babesean sortu zen, nazioarteari eta Kongoko Gobernuari errefuxiatuen legedia aintzat har dezatela eskatzeko. FDLR talde hutuek 2000. urtean sortu zuten koalizio bat da, eta hark eta Socirwak ruandarren arteko negoziazio zuzenak eskatzen dituzte bakerako behin betiko konponbide gisa. FDLR-ri leporatzen diote Ruandan 1994ko tutsien aurkako genozidioan parte hartu zuten kideak edukitzea, eta nazioarteak eta Kongoko Gobernuak geroz eta baztertuago daukate.\nPasteur Esronek elkarretaratzea antolatu duen Kyesheroko etxeko anfitrioia hutu kongoarra da, eta elkarrizketan hitza hartu du, txikia zenean Kalangala izeneko herrixkan ikusi zuen sarraskia gogoratzeko. 40 pertsona hil zituzten interahamwe-ak [Ruandako genozidioa egin zuten milizianoak] zirelakoan. «Baina kongoarrak ziren, eta tutsien kontrako genozidioarekin inolako zerikusirik ez zuten». Hutu kongoarren arbasoak Belgikako kolonoek ekarri zituzten Ipar Kivuko Rutshuru eta Masisi lurraldeetako plantazioetan lan egin zezaten. Beste leinu batzuetako politikari batzuek etorkintzat hartzen dituzte oraindik. Gerraren ondoren, plantazioen lur emakidak eskuz aldatu, eta lurrik gabeko laborari eta iheslari bihurtu ziren asko. Lur bila, Ipar Kivuko gatazka armatuaren erdian noraezean gelditu dira.\nHutu kongoar horren etxera joatea onartu duen beste lekuko bat R.I. inizialak dituen gizonezkoa da. Kontatu du Ruandako militarrek isilpeko «berreskurapen» operazioak egin dituztela Kivun. 1994an Ruandatik ihes egin ondoren, Kivu lakuan txalupa batekin lan egiten zuen mugatik hurbil, eta Ruandako militarrek birritan bahitu egin zuten. Orain, errefuxiatuen Mugunga kanpamentuan bizi da, Goma kanpoaldean, eta bat egiten du errefuxiatuek pairatzen duten mespretxuaz Socirwak esaten duenarekin. «Gaur egun, ez dugu bakerik iheslariok. Ruandarra zarela adierazten denean, zuri buruzko txostenak aurkitzen dizkizute, eta inork ez dizu lanik ematen. Eta partzela bat erostea, dirua bazenu ere, pentsaezina da, baina ezin duzu kexarik azaldu».\nHala ere, aberriratzea izateari uko egiten dio. Monusco Kongoko Errepublika Demokratikoa Egonkortzeko Nazio Batuen Erakundearen Misioak errefuxiatuei hitzematen die NBEk eta Ruandako Gobernuak baldintza duinak bermatzen dituztela aberriratzeko prest daudenentzat, baina aurrerantzean ere iheslari izan nahiago duten ehunka mila hutuek ez dute sinisten. «Han [Ruandan] ere ez da falta txosten bat bestearen atzetik», dio R.I-k.\nEtxera etorri den hirugarren errefuxiatua lagun batekin gela itxi batean ezkutatuta egon da, itxaroten, besteak joan diren arte. Aurrekoak ez bezala, frantsesez mintzo da, eta urduritasuna nabarmena zaio baita hitzaren tinbrean ere. Buruz ikasitakoa edo, behintzat, egunero birpentsatutako kontakizun mingarria azaldu du hitza hartu duenean. 1994an etorri zen Kongora, eta Mugungako errefuxiatu esparruan ia hiru urte bete ondoren, RPF Ruandako Fronte Abertzaleko militarrek eraso egin zieten -tutsien aurkako genozidioa gelditu zuen milizia da RPF, orduz geroztik Ruandan boterean dagoen alderdia-. Errefuxiatu hutuak salatu du nazioartea «isilik» egon zela, eta gaur egun ere hala dagoela. «Errefuxiatuak armarik gabe zeuden, debekatuta baitzegoen iheslari esparruan armak edukitzea, eta arrapaladan atera ziren norberaren burua salbatzearren». Basora jo zuten, Ipar Kivuko Masisi eta Walikale lurraldeetara. Joan den otsailaren 20an, emaztea galdu zuen Gomako Ndosho barrutian. «Ruandako elementuak» haren bila etorriak ziren, FDLRko kide izatea leporatzen ziotelako. Etxetik kanpo zegoen, inguruan gordeta, eta ez zuten aurkitu. «Nire emaztea hil zuten, eta inork ez du ezer esaten». Errefuxiatu hutu ruandarrak utzita eta ahaztuta daudela dio: «Ez al gara besteak bezalako gizakiak? Zer dela-eta ez du inork ezer esaten? Ez daukagu inoren babesik, gure haurrak ez doaz eskolara, eta aberrigabe bilakatzeko arriskuan daude. Beharrezkoa litzateke nazioarteak esku hartzea, baina errefuxiatuen nazioarteko legea ere ez du aplikatu nahi, nahiz eta Kongoko Errepublika Demokratikoa 1951ko Genevako itunaren sinatzailea izan. Errefuxiatuak kartzelan sartzen dituzte ostera, ezta abokaturik gabe ere giltzaperatzen dituzte. Zergatik hori?».\nUrte hasieratik hamaika hilketa eta bahiketa egin dituzte Ipar Kivuko Nyiragongo eremuan, Masisik, Gomak eta Virunga mendiek osatzen duten hirukian, Ruandako mugatik gertu. 1996az geroztik, ia gatazka etengabean egon da Ipar Kivu, eta Monuscok FDLR du errudun nagusitzat. Urte hasieran gertatu diren krimen horiei buruz galdetu dio BERRIAk Daniel Ruiz Monuscok Ipar Kivun duen ordezkariari, eta erantzuleak FDLRko «aspaldiko genozidak» direla esan du. Hark dioenez, FDLRk baliabide naturalen trafikoarekin lortzen duen diruarekin kongoarrei maileguak ematen dizkie, eta ordaintzen ez dutenak hil egiten ditu. «Mafiak bezala, FDLRk irabazi asmoak ditu orain helburu, indar armatua iraunarazteko». Ruizen ustez, «94an hasi zen egoera bukatzea» da Ipar Kivun bakea bermatzeko gakoa. «Errefuxiatu ruandarrentzat konponbide bat aurkitu behar da, eta izan daiteke Ruandara itzultzea ala Kongon kokatzea; baina, era horretan, ez dute edukiko FDLRen beharrik. Eta hori desagertzen bada, beste leinu-miliziek ere ez dute mehatxurik sentituko, eta desmobilizatu egingo dira». FDLRen aurka operazio militar handi bat egitea ere defendatzen du Ruizek.\nMilizia hutuak borroka armatua uzteko saiakera egin zuen duela hiru urte borondatezko armagabetze aldebakarreko batekin. Afrika hegoaldeko estatuen SADC erakundeari arma batzuk eta 800 bat pertsona entregatu zizkion, eta laguntza eskatu zion Ruandako Gobernuarekin elkarrizketak hasteko. Arthur Koebler Monuscon Ruizen aurretik zegoen ordezkariak, ordea, ez zion sinesgarritasunik eman deklarazio hari. Monusco Kongoko armadarekin batera FDLRen kontrako operazio militar handi bat prestatzen ari zen, Ruandako Gobernuak Ipar Kivun babesten zuen M23 talde armatua desagertzeko akordioak gauzatu zirenetik. Monuscok uste zuen FDLRek itxurazko armagabetze bat egin zuela operazio militarra eragozteko, eta Kinshasako eragile batzuen konplizitatea izan zuela horretarako. Monusco eta Kongoko Gobernua elkarrekin haserretu zirenez, SADCko estatuetatik ekarri zituzten tropak eta Kongoko soldaduak Ipar Kivuko Beni lurraldera joan ziren beste talde matxino baten aurkako operazio bat egitera -Ugandako ADF Indar Demokratiko Aliatuen aurkakoa, oraindik bukatu ez dena-.\nOrdainik gabeko keinua\nErasoaldi hori ez hasteak ez du hobetu errefuxiatu hutuen bizitza. Ustezko armagabetzearekin entregatu zirenak egoera usteldu arte utzi zituzten errefuxiatu esparruetan, gosez jota; 800 pasa Kisanganin -Tshopo probintzian, Ipar Kivuren mendebaldean-, eta ia 400 Kanyabayongan. 2018ko bukaeran derrigorrez aberriratu zituzten. UNHCR Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandatariak eta Monuscok errefuxiatuen nazioarteko eskubideak kinka larrian utzi zituzten operazio hartan, baina Ruizek justifikatu du azken erabakia Kongoko Gobernuarena zela, eta errefuxiatu esparru haietako egoera «jasanezina» zela. Hala ere, onartu du NBEk ahalegina egin beharko lukeela Ruandak FDLRekin elkarrizketak egitea onar dezan.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1930/019/001/2019-04-06/aldebakarreko_justizia_egin_da.htm Sat, 06 Apr 2019 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1930/019/001/2019-04-06/aldebakarreko_justizia_egin_da.htm\nJustiziarik egin al du Ruandarako Nazioarteko Auzitegiak tutsi eta hutuen arteko gerraren ondoren herriak izan zuen oinazea sendatze aldera?\nNik ez nuke esango hutuen eta tutsien arteko gerra izan zenik. Gerra izan zen RPF Ruandako Fronte Abertzalearen —gehiengoak tutsiak ziren— eta Ruandako Gobernu, armada eta milizien artean —gehiengoa hutua zen—. Nazioarteko Auzitegiak ekarpena egin zuen, baina auzitegiaren erantzuna ez zen egokia izan, aldebakarrekoa izan baitzen. Argi daukat alde batetik herritar tutsien aurkako genozidioa gertatu zela, eta hutuen aurkako hilketak eta sarraskiak gertatu zirela RPFren eskutik. Hutuen aurkako krimenak ere aztertu beharko zituzketen, gizartearen adiskidetzea ekartzeko.\nGenozidioaren aurretik gertatutakoa ere ez zuten ikertu.\nAuzitegiak 1994an gertatutako krimenak aztertzea onartu zuen, baina aurretik gertatutako guztia baztertu zuen, eta gerra 1990ean hasi zen. Juvenal Habyarimana presidentearen hegazkinaren aurkako erasoa ere ikerketatik kanpo utzi zuten, eta eraso haren inguruko ebidentzia guztiak baztertu zituzten, ustez garrantzirik gabekoak zirelakoan. Aldiz, 1994an gertatu zen, eta genozidioaren lehergaia izan zen; beraz, garrantzia zuen hegazkina nork bota zuen argitzeak. Hilketa planifikatuak horren ondoren gertatu ziren; ikerketa 1994ko krimenetara mugatuz, gero Kongon gertatu ziren hilketak ere kanpo geratu ziren.\nZer dela eta mugatu zuten prozesua?\nPresio politikoen eraginez. Carla del Ponte Nazioarteko Auzitegiko fiskalak FPRek 1994az geroztik Kongon egin zituen hilketak aztertzeko helburua zuen, baina bildutako froga guztiak artxibatu zituzten. Del Ponte kargutik bota zuten, eta beste fiskal bat izendatu zuten: Hassan Bubacar Jallow, eta hark hasieratik onartu zuen krimen haiek ez zituela ukituko. Ruandako Gobernuak presio handia egin zuen horretarako. Esan zuen lurraldearen mugak itxiko zizkiela ikertzaileei, ikerketa oztopatuko zuela, baina AEBetako Gobernuaren presioa izan zen erabakigarria. Diplomatiko estatubatuarrek kendu zuten Del Ponte eta egin zuten presio Jallow izendatzeko.\nJustiziaren hutsune larriak aipatu izan dituzu.\nKongoko kanpamentuetan zeuden errefuxiatu ruandarrak hil edota basoetara bota zituzten, genozidak zirela esanez, tartean inolako errurik ez zuten emakumeak eta umeak. Nazio Batuen Erakundearen babesean 2007an txosten bat atera zen hori guztia jasoz, Mapping report izenez ezagutzen dena, baina inoiz ez zuten aztertu. Beraz, justizian zulo handi bat geratu zen, eta euren pertsona maiteak galdu zituzten hutuek ez dute saminari erantzungo dion justiziarik izan. Gainera, ezin dute ezer esan, ezer esanez gero genozidioa minimizatzea eta ideologia genozida izatea edo genozidioa ukatzea leporatzen baitiete.\nProzesuak ere hutsune asko izan zituen.\nArushako auzitegian testigantza faltsu ugari erabili ziren akusazioetan. Batzuetan presoak edota genozidiotik ihes egindakoak presionatzen zituzten norbaiten aurkako akusazio faltsuak egiteko. Nabaria zen eta saiatu ginen erakusten, pertsona horiek gacaca deitutako auzitegietan eta nazioartekoan egindako lekukotzak aldatu zituztela. Beraz, Arushako auzitegitik ateratako historia ez nuke esango erabat faltsua izan zenik, baina berrikusketa behar du, bai.\nVictoire Ingabire ekintzaile ezagunaren defentsa egin zenuen, Ruandako Demokraziaren Aldeko Batasunaren buruarena.\nVictoire Ingabireri genozidioa minimizatzea leporatu zioten, hain zuzen ere, biktima hutuak kontuan ez hartzean adiskidetzeak zulo handia zuela salatu zuelako. Erakutsi nahi zuen hutuek justiziarik ezin zutela lortu. Horregatik bukatu zuen kartzelan. Gainera, hauteskundeetara aurkeztu nahi zuen , eta erregistratzen saiatu zen, baina ez zioten utzi. Adiskidetzearen aldeko benetako borrokalaria zen. Adiskidetzeak eskatzen du historiaren alde guztiak aintzat hartzea. Hutuek euren historia, memoria eta euren esperientziak dituzte. Adiskidetzea nolabait erdiko bidea aurkitzea da, alde guztien esperientziak eta memoriak entzuteko gai izatea. Agian oraindik goizegi da, baina benetako adiskidetzea ez da gertatuko alde batekoen memoria ezabatuta dagoen bitartean. Alde biak entzun behar dira iraganeko tragedia hura gainditzeko.\nNazioarteko justiziak nola defendatu beharko lituzke estatuen gainetik gizabanakoen eta herrien giza eskubideak?\nGatazken ondoren, gerra irabazi dutenek gertatutakoaren bertsioa diktatzen dute. Ruandako arazoa hori izan zen, baina historian zehar errepikatu den arazoa da hori. Justizia lortzea oso zaila da, baina ez da ezinezkoa. Alde bien krimenen artean desproportzioa badago ere, eta alde batekoek besteek baino erantzukizun handiagoa badute ere, alde bietako ikuspuntu eta esperientzietara begiratzea beharrezkoa da. Nazioarteak ikuspuntu neutral bat hartu behar luke. Baina arazoa da nazioarteko esparrua ere politizatua dagoela. Estatu bakoitzak bere agenda dauka, eta auzitegien gainetik hartu behar diren erabakietan eragina dute: zer den epaitu behar dena, noiztik eta noiz arte eta abar. Aldez aurretik historiaren argazkia egina daukate.\nKonponbidea ez da erraza. Barneratzaileak izateko ahalegina egin beharko litzateke, zer epaitu behar den, nork erabaki behar duen, nor izango den auzipetua eta abar erabakitzeko garaian. Sufrimenduaren aurrean distantzia hartzea da gakoa, ahalik eta irekien egotea alde guztien sufrimendua eta biktima guztien sufrimendua entzuteko. Distantzia emozional handiagoa har daiteke. Agian ilusioa da, baina hori da bidea, iraganeko ankerkeriak aztertzeko eta berriz errepika ez daitezen konponbideak bilatuko baditugu.\nVictoire Ingabireren epaiketaren ondoren itzuli al zara Ruandara?\nSoilik itzuliko nintzateke Herbehereetako bisa lortuko banu, eta hango Atzerri Ministerioaren babesarekin. Baimena izango banu, ez dut uste arriskuan nengokeenik. Iseka egingo lidakete, edo beldurra eragin, baina nire iturrien segurtasuna arriskuan jar nezake, eta arrazoi horrexegatik ez dut berehalakoan itzultzeko asmorik.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/018/001/2019-04-05/galoi_bat_arroz.htm Fri, 05 Apr 2019 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1913/018/001/2019-04-05/galoi_bat_arroz.htm Idai zikloiak sortutako sufrimenduaren eraginez, gobernuz kanpoko erakundeak eta larrialdietarako gainerako munduko agentziak mugitzen ari dira. FAO Elikagaien Mundu Programaren arabera, 1,85 milioi lagun gose arriskuan daude: «Bizitzeko behar den guztia dute faltan; janaria eta ura». Zikloiak eramandako senideen eta lagunen oinazea pairatzeaz gainera -Mozambiken 447 lagun hil ziren, Zimbabwen 172 eta Malawin 59-. Nazioarteko laguntza banatzea beharrezkoa da, ezer gabe geratu baitira, baina alde batera utzi dituzte beste eztabaida batzuk; besteak beste, kudeaketa justua ote den, laguntza ondo banatzen ari ote diren... Eta bistan da ezetz. Izan ere, gehien behar dutenei ez zaie batere iristen. Mozambikeko Sofala probintzian dago Mutua herrixka. Hara iritsi bezain pronto, agerikoa egiten da ez dela giza laguntzarik iritsi; galoi bana arroz da familiek bizirik irauteko jaso duten baliabide nagusia.\nGoseari aurre egiteko beharra. Argazkilaria gerturatzean, Luisa Joseren eta Albertoren semeetako bat belarra jaten hasi da, behar gorrian daudela erakusteko. Familiak Pungwe ibaiaren inguruan zituen lurrak, eta dena usteldu da zikloiaren ondorioz: artatxikia, arroza... Ez da ezer gelditu. Mutua herrixkako 25 de Setembro auzoan bizi dira. Mutua errepide nazional baten ondoan dago, baina auzoan sartzeko bidea oso kaskarra da. Idai zikloia martxoaren 14an sortu zen, Indiako ozeanoan. 170 kilometro orduko abiadurako haizete luzeak adobezko eta adreiluzko milaka etxe suntsitu zituen Sofalan, eta hegan eraman zituen txapazko teilatu guztiak. Ekaitzak hainbat egun iraun zuen, eta, hango biztanleek kontatzen dutenez, ohikoak ez diren euri jasa indartsu eta etengabeak ekarri zituen gau beltzean. Arto eta arroz lursailak urpean utzi zituen, hain justu, uzta garaiaren aurretik, eta nekazarien familiak etxerik, janaririk eta dirurik gabe utzi ditu, ezer gabe.\nMilaka familia horiek aipatzen ditu FAOk; horietako asko zazpi-zortzi seme-alaba bakarrik hazten ari diren emakumeak dira. Esaterako, Mutuako 25 de Setembro auzokoak -herriaren bazter bateko auzoa- pobreetan pobreenak dira; ia ez da ikusten gizonik, eta umeak eta emakumeak bizi dira bertan. 21 urterekin hiruzpalau seme-alaba dituzte, eta ez dute irakurtzen eta idazten ikasteko aukerarik izan.\n"Ez dugu jateko ezer". Gracia Yuda alarguna da, eta bost seme-alaba ditu. Etsita dago: "Ez dugu jateko ezer. Ez dago lanik hemen. Etxerik ere ez dut; kanpoan egin behar dut lo. Eltxoentzako sarerik ere ez dut, eta eltxoek akabatu beharrean gaude". Janaria lortzea du berehalako premia. Lau egun behar izan zituen banaketa postuan galoi bakar bat arroz lortzeko. Auzoko idazkariari leporatzen diote elikagai gehienez jabetzea. Auzora sartzean, ume zalapartatsuak gerturatu zaizkio kazetariari, barre algaraka hondamendiaren erdian, lokatz eta hondakinen artean. Umeak eta umeak ateratzen dira alde guztietatik. Mutuako emakumeak Mafambisiko azukre lantegian enplegua bilatzen saiatu izan dira, ahal izan dutenean, baina lanean hasi aurretik ere ordaindu egin behar da, eta ez dute dirurik.\n25 de Setembron manioka eta beste hainbat barazki lantzen dituzte jateko, eta, ahal denean, saltzeko, baina orain ez dago horrelakorik. Zeuzkaten animaliak eraman zituen haizeteak; kokondoak, makalak eta gainerako zuhaitz guztiak. Banbuzko, adobezko eta haiek egindako etxeak. Gutxi batzuk ikusten dira zutik sarraskiaren erdian.\nEtxolak eraiki behar. Albertok etxe berria eraiki behar izan du Dondo barrutiko Mutua herrixkan aterpea lortzeko. Luisa Jose emaztearekin eta bi semeekin bizi da 25 de Setembro auzoan. 'Idai' zikloiaren ondorioz guztia galdu dute. Pungwe ibaiaren inguruan landatzen zituzten lurrak, baina ekoizpen guztia galdu dute. Adarrekin eta zuhaixkekin eraiki behar izan dute etxola bat, inolako laguntzarik jaso ez dutelako beste aterpe bat edukitzeko. Lau egun itxaron ondoren, galoi bana arroz besterik ez diete eman. Laguntzak zeintzuk izango diren erabakitzen dutenen artean ez daude ama hauek, ez baitute ez botererik ez dirurik, eta zerrendaren atzean uzten dituzte, beste familia batzuei emanez. Haserreak jota daude, eta herriko idazkariari leporatu diote bere familiaren artean banatu izana laguntza guztia. Eman dieten arroz eskasari esker daude gosez hil gabe, baina ez da nahikoa. Ez dute oliorik ere jaso, ezta etxeak berreraikitzeko laguntzarik ere.\nOsasun arloko laguntza\nBitartean, Dondo barrutian -Mutua han dago- sinesgaitza da nazioarteko lankidetza agentzia eta gobernuz kanpoko erakundeak egiten ari direna. Larrialdietarako ospitale bat eraiki dute hilabete baterako, Dondoko osasun zentroaren ondoan. 63 tona material ekarri dituzte; 48 osasun langile iritsi dira, eta hemendik gutxira beste horrenbeste lagunez osatutako taldea etorriko da, sukaldari edota suhiltzaileak horien artean.\nEmakumeen kemena. Emakumeak joan ohi dira Mutua herrixkako administrazio postura laguntza eske. Horietako asko guraso dira, seme-alaba bat baino gehiagoren ama. 'Idai' zikloiaren ondoren kolera kasuak agertu dira Mozambiken, baina Dondo barrutian ez da osasun arazo nabarmenik atzeman. Horixe diote, bederen, Mutuako emakume askok. Ur edangarriaren faltarik ere ez dute sumatu oraingoz. Bestelako behar batzuk aipatu dituzte: elikagaiak eta etxea, esate baterako. "Ez dut lortzen basoan sartzea eta adarrak moztea etxebizitza egin ahal izateko", kexatu da Gracia Yuda. "Bizirik irauteaz bakarrik arduratzen naiz". Laguntza faltaz kexu dira herritarrak. Mafambisin ere beste ospitale bat eraiki dute, Portugaldik ekarritako laguntzari eta langileei esker -Mafambisi Dondotik hamabost kilometrora dago-, eta MSF Mugarik Gabeko Medikuek, adibidez, kolera tratatzeko zentroak zabaldu dituzte bai Dondon, baita Mafambisin ere, baina oraingoz behintzat ez dago kolera kasurik; beharrak bestelakoak dira.\nMilioika euro gastatu dituzte kooperazio agenda betetzeko, baina 25 de Setembroko amek ura badute, eta ez daude gaixorik -oraingoz-; goseak daude, eta kale gorrian. Baina haien beharrak asetzea ez dago laguntzak banatzea erabakitzen dutenen lehentasunen artean.\n"Eskerrak gauean etorri zen". "Gau guztia iraun zuen, eta, alde batetik, eskerrak gauean etorri zela". Luisa Jose (21 urte) 'Idai' zikloiak eragindako haizeteez mintzatu da. Haizeteen ondoren, euritea etorri zen; urteroko ohiko euriteak halako bi izan zen. "Gure etxetxoa hondatu egin zen. Txapa atera zen. Pareta erori zen". Haren sendiak eta bizilagunek ez dute inolako laguntzarik jaso. Luisa Josek sena du ama hizkuntza, eta portuges apur bat daki. ]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1914/018/001/2019-02-21/atzerritarrentzako_onura_bertakoentzako_pobrezia.htm Thu, 21 Feb 2019 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1914/018/001/2019-02-21/atzerritarrentzako_onura_bertakoentzako_pobrezia.htm Inga 3 izenekoa —aurrez eraikitako Inga 1 eta Inga 2ri gehituko litzaioke—. Kongoko herritarren %85 inguru argindarrik gabe bizi dira, eta landa eremuetan %1ek baino ez daukate eskura energia iturri hori. Hala ere, Inga Handian ekoitziko den energia atzerrira eta meatzaritzara bideratu nahi dute. «Hegoafrikari elektrizitatea saltzea helburu duen Inga 3 proiektua o-nar-te-zi-na da», adierazi du CASC Gizarte Zibileko Koordinazio Ekintzako koordinatzaile Joseph Kinzok, onartezina hitzaren silabak argi bereizita ahoskatuz. Ingako herritarrak eta Kongoko gizarte zibileko erakunde batzuk proiektuaren kontra antolatu dira, eta ez dute etsitzeko asmorik. «Ustelkerian eta lehengaien harrapaketa basatian oinarrituta dagoen aginte sistemak dirauen bitartean, Kongok ez du sekula aurrera egingo», salatu du Kinzok.\nIngako proiektuak hiru protagonista nagusi ditu: Joseph Kabila presidente ohia, eta Espainiako ACS Eraikuntza eta Zerbitzu Ekintzak eta Txinako CTG Three Gorges Corporation enpresak. ACSko presidentea Florentino Perez da, Real Madril futbol taldeko presidente izateagatik ezagunago egin den enpresaria. ACSk eta CTGk ezkutuko kontratu bat egin zuten iaz Kabilarekin, hura oraindik presidente zenean: 35.300 milioi euroko balioa du kontratuak. Herritarren eta parlamentuaren kontrola eragozteko, Kabilak ADPI Inga Handiko Garapen eta Sustapen Agentzia sortu zuen. Presidentetzaren kontrol zuzena ezarri zuen ADPIn, eta hari eman zion nazioarteko enpresekin negoziatzeko ardura.\nKontratua iazko udan sinatu zuten, eta gizarte eragileek salatu dute oraindik ez dela egin lanek ingurumenean izango duten eraginari buruzko ikerketarik. Jakina baita txikizioa handia izango dela Inga 3 zentrala eraiki eta argindarra Kongoko ipar eta ekialdeko meatzeetara eta Hegoafrikara eramateko. Munduko Bankuak ere proiektuari bizkarra eman zion arrazoi horregatik, baita hori kudeatzeko eskumena presidentetzak berak hartu zuelako eta Ingako herritarren iritzia kontuan hartu ez zelako ere. Onura ekonomikoak handiak izango direla esan izan du Kabilak. «Badira ehun urte Kongoko meatokiak etenik gabe ustiatzen direla, eta zer onura ekarri dio herriari orain arte?», galdetu du CASCeko koordinatzaile Kinzok.\nIzan ere, Ingako biztanleen artean handia da proiektu berriak eragin duen kezka. 2014an jakin zuten proiektu horren berri, eta CODICLI izeneko erakundea sortu zuten (Ingako Urtegiek Kalte Egindako Herrien Eskubideen eta Interesen Topagunea). Tona da elkarteko presidenteordea, eta, azaldu duenez, 30.000 herritarrek utzi beharko dute etxea urtegi eta kanal gehiago egingo dituztelako Kongo ibaiaren ibilguan. Ez dakite ez nora eramango dituzten, ez zer gertatuko den haien bizimoduarekin. «Iraganeko gure bizimodua baztertu beharko genuke», kontatu du Tonak. «Ez Nekazaritza Ministerioa, ez Hezkuntzakoa, ezta Osasunekoa ere ez dira gutaz arduratu, zentral hidroelektrikoak ekarri zizkigutenetik inor ez baita gutaz arduratu».\nIzan ere, Inga 3 baino lehenago eraiki zituzten Inga 1 eta Inga 2. Kongo oso aberatsa da ur baliabideei dagokienez, baina bertako komunitateak kexu dira ez dutelako horren onurarik jasotzen. Elektrifikazio plan bat eskatzen dute: argindarra komunitateetara iristeko, urtegi handien ordez tokian tokiko urtegi txikiak eraikitzea proposatu dute, eta ahal den neurrian energia berriztagarriak garatzea nahi dute.\nMasala Kinkela Adolphine Baoba herrian jaio zen, 1944an, eta gogoan ditu Inga 1 eraiki zutenean beren lurrak uztearen truke «zuriek» eta gobernuak egin zizkieten promesak. «Herrietako helduei, bilera batera deitu, eta lurraren truke zer nahi zuten galdetu zietenean, zerrenda luze bat prestatu zuten: argindarra, eskola, ospitalea, traktoreak, merkatua. Hori dena emango zigutela agindu zuten, baina ezta bonbilla bat ere ez dugu jaso oraindik».\nUrtegiak eta zentralak eraikitzeak enplegua ekarriko ziela ere hitzeman zieten Ingako biztanleei. Muanda Muaka Celestinek SNEL argindar enpresarentzat lan egin zuen, baina uste du bera ere egunez egun txirotu egin dela, Baobako bere herrikide guztiak bezala. «Bizitzak txarrera egin du arlo guztietan: elikadura lortzea zaila, ura lortzea zaila, sendatzea zaila, hezkuntza zaila, den-dena zailagoa da orain». Gobernua ez da orain arte inoiz arduratu kongoarrek onartu behar zituzten lan baldintzen eta kontratuen ikuskapenaz. Berriki, Txinako eraikitzaileak urtegiaren bigarren kanala egiteko erabili zituen bertako herritarrak, eta lan kontraturik ere ez zien egin. Hilero 150.000 franko ordaintzen zieten; hau da, 88 euro baino gutxiago, eta, inoiz langileren bat gaixotuz gero, ordura artekoa ordaintzen zieten bakarrik. «Hobe zen heriotza onartzea, sendatzea baino», esan du Rasta Kinkela laborariak.\nKinkela bezala, Ingako inguruan bizi direnak laborariak dira. Lana eskuz egiten dute, eta ekoizpena saltokiraino eramateko garraioan ordaindu behar dutenarekin ez dute modurik izaten ezer aurrezteko. Lautada zabalak dituzte lantzeko, eta, traktoreak balituzte, familia bakoitzak bi edo hiru hektarea landu ahal izango lituzke. Kinkelaren esanetan, elikadura ere oso eskasa dute. «Sei edo zazpi seme-alaba baditugu, horien eskola ordaintzea izaten da gure bizitzako zailtasunik latzena. Dirurik ezean, eskolatik bota egiten dituzte; maiz gertatzen zaigu». Paraje horietan harri ugari daude, eta harriak txikitu eta saltzea du bigarren ogibidetzat. Hala eta guztiz ere, nekez lortzen du bizirik irautea baino zerbait gehiago. «Inga 1ek eta 2k ez digute ezer ematen, atzerrian egongo balira bezala da».\nIngak eta Kongo ibaiaren arroak ur baliabide ezin aberatsagoak dituzten arren, ur edangarria lortzea benetako arazoa da herritarrentzat. Iturrietarako bidean joan-etorrian ikusten dira neska gazteak buru gainean ur bidoiak eramanez, baina larriena da uraren kalitate baldintzak ezezagunak eta aldakorrak izaten direla. Mvuzi 3 izeneko herrixkako iturburua, esate baterako, zikina egoten da sarritan, eta osasun arazo asko ekartzen dizkietela dio Phanzu Rhongi herriko buruak. Zentral hidroelektrikoa eduki eta bertako biztanleei argindarra ez banatzeak beste ondorio bat ere utzi du: ikatza lortu beharrean daude, eta, horretarako, erruz mozten dituzte inguruko zuhaitzak. Horrek txikizio handia sortu du Ingari paradisu itxura ematen dioten basoetan.\nInga proiektuaz arduratzeko Kabilak sortu zuen ADPI agentziaren buru Bruno Kapandjik Inga 3 «nahi eta nahi ez» egingo dela esan zien bilera batean gizarte zibileko erakundeei joan den azaroan. MEROU izeneko emakumeen elkarteko Josephine Nemeyaren arabera, bilera laburra izan zen, baina 10.000 sinadura zituen memoria bat entregatu zioten Kapandjiri, eta egun oso bateko tailer bat eskatu zioten proiektuari buruzko eztabaida sakon bat egin ahal izateko. ADPIko buruak tailer hori egitea onartu zuen, baina hauteskundeen ondoren egingo zutela agindu zien.\nHauteskundeak joan den abenduan egin zituzten, eta Felix Tshisekedi oposizioko politikariak irabazi zituen. Kabilaren koalizioak, ordea, gehiengo osoak irabazi ditu herrialdeko parlamentuan eta probintziakoetan. Hortaz, ikusteko dago ADPI agentziarekin zer gertatuko den, eta Inga proiektuaren kudeaketa sisteman aldaketarik izango ote den.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/2003/013/001/2018-12-29/gaitasuna_eta_talentua_kinshasako_kaleetan.htm Sat, 29 Dec 2018 00:00:00 +0100 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/2003/013/001/2018-12-29/gaitasuna_eta_talentua_kinshasako_kaleetan.htm\nJean Goubald musikariaren ustez, kongoarrek «gizatasuna» galdu dute, «animaliak bezalakoak» bihurtu direlako. «Iratzarri ondoren, egun horretako janariaren bila atera behar dugu». Baina gizatasuna galdu dutela dioen teoriak kontraesan asko eragiten ditu Bumbuko bizitzan. Elkarren arteko maitasuna, «gizakia eta jainkoa adiskidetu ditzakeen maitasun hori», Goubaldek esaten duen bezala, ezkutaezina da Bumbun, eta begirada eta irribarreetan iragartzen da.\nBideak zuloz beteta daude, eta, bazterretan, diplomadun edo diplomarik gabeko gazteek bizimodua atera nahian dabiltza toldoen azpian. Egunean egunekoa besterik ez dutela bizi dira; bat telefonorako kreditua saltzen, beste bat tabakoa edo bateriak kargatzeko argindarra saltzen, eta horrela langile zerrenda luze bat. Papyk 29 urte ditu, eta, kaleko apaindegi batean, Bumbuko neskei azazkalak moldatzen dizkie estalki dotore eta margotuekin. «Nik ez nuen ikasteko aukera izan, baina, nire talentuarekin, ikasi dutenek baino hobeto aritzen naiz jadanik», dio Papyk, bere buruaz harro. 500 franko (0,28 euro inguru) kobratzen du esku bakoitzagatik, eta bezeroak ez zaizkio falta, esku garbi polita izateari eta, oro har, Kinshasan estetikari ematen zaion garrantziaren adierazle. «Burua erabiltzen dut nire bizitzarako, eta horri esker lortu dut norbait izatea», dio Papyk.\nGoubald musikariaren ustez, «burua agian bai, baina bihotza ere» erabili behar lukete agintariek bizitza kolektiboa hobetzeko, eta ez bakarrik pertsonala. Haren arabera, agintariak euren «poltsikoak betetzeaz bakarrik» arduratzen dira, eta «inkontzienteak» dira. «Kongok duen aberastasunekin, ez dute ezta imajinatu ere egiten nolakoak izan litezkeen gauzak herria ondo antolatuz gero». Goubalden esanetan, Mendebaldeko multinazionalen «jokoan» sartzen dira agintariak, «iraultza soziala eta kulturala oztopatzeko». Goubalden aita funtzionarioa zen, eta ama alargunak 11.000 frankoko pentsioa bakarrik jasotzen du jan, sendatu, garbitu, argia eta ura ordaindu eta den dena egiteko: hilero sei euro inguru, alegia. Gainera, ez diete ezta erregularki ordaintzen ere, batzuetan zazpi hilabeteren buruan iristen baitzaie pentsioa, diru publikoa desagertu egiten baita agintarien eskuetan. «Agintarien etika» garatu nahian aurkeztu da Goubald legebiltzarrerako hauteskundeetara.\n«Soldata barregarri bat»\nAberastasun naturalekin batera, talentuak ere begi bistakoak dira Bumbun zehar paseatuz gero. Tshisungu Kambak, Gabonak direla eta, argazki estudio bat jarri du kalean, auzolagunen erretratuak egiteko. Inprimagailu txiki bat darama gainean, eta momentuan ematen ditu argazkiak. «Argazkilaria naiz, baina egundoko arazoak ditut, kamera amateurra erabiltzeagatik. Bost umeren aita naiz, eta ez zait iristen umeen eskola ordaintzeko, bitarteko faltagatik», kontatu du. Duela hamalau urte hasi zen argazkilaritzan, baina ez du modurik aurkitu kamera profesional bat erosteko. «Eskura dudan guztia egiten dut kalitate ona zaintzearren, eta begi bistakoa da oso argazki onak egiten ditudala; kamera profesional bat edukitzeko aukera banu, haurren eskolak ordaindu ahal izango nituzke, eta, zergatik ez, lursail bat erosi. Orain, ordea, soldata barregarri bat jasotzen dut», azaldu du Kambak, 500 frankoko bi billete zimurtu erakutsiz.]]> https://www.berria.eus/paperekoa/1913/016/001/2018-09-25/basabizitzaren_kontserbazio_zuria.htm Tue, 25 Sep 2018 00:00:00 +0200 Oskar Epelde https://www.berria.eus/paperekoa/1913/016/001/2018-09-25/basabizitzaren_kontserbazio_zuria.htm\nOgadak, ordea, bestelako ikuspuntu bat du. «Jakina, lurrak degradatuak daude. Demagun: lehen, artzainek 50.000 akreko eremu bat bazuten lehorteari aurre egiteko, orain 20.000koa besterik ez dute». Sorterriko Noragabekoak mugimenduko herritarrentzat ere, artzainen azienden txikizioa da NRTk Samburun egin nahi duena. Ogadak dio komunitateak manipulatzen dituela kanpotik datorkion diruarekin, Mendebaldeko kontserbazio ereduari bidea egiten diola Kenya iparraldeko herri lurrak menderatzearren. «Artzainei lur eskubideak kentzea da haien helburua», salatu du Ogadak. «Artzaina abere taldeak lotzen du sorterrira. Masai batek, esate baterako, abererik ez badauka, zereginik ere ez dauka toki horretan, eta alde egingo du. Horixe da kontserbazio erakundeek lortu nahi dutena basabizitza babesteko asmoarekin».]]>


Alderantzizko sarea iritsiko da "El Conquistador" saiora, ekainaren 14an | EITB telebista\n''El Conquis''en 22. atala\nSalbazioa edo janaria, alderantzizko sarearen dilema, gaurko "El Conquis"en\nLehiakideek estrategia ona landu beharko dute, kita hartzea bezain garrantzitsua izango baita banderatxoak bereganatzea, irabazteko eta horrela immunitatea lortzeko eta kanpamentu aberatsera joateko.\nLehiakideek gora egin beharko dute jan ahal izateko. Argazkia: EITBko bideo batetik ateratako irudia\nHormak mugarria jarri zuen abenturan, fase bateratuari hasiera eman ziolako, baina, batez ere, erdiek bakarrik gainditu ahal izan zutelako. Horrek kalte fisiko eta psikologikoa eragin die konkistatzaileei. Dirudienez, indartsuak bezala katalogatutako batzuk jada ez dira hain indartsuak, eta beste batzuk (Binbi, kasu) orain arte zirudiena baino indartsuagoak direla ikusi baita.\nEgia esan, indarrak ahulduz doaz, are gehiago janaririk gabe daudenean, baina badirudi ez dagoela dena galduta. Hurrengo immunitate jokoa, alderantzizko sarea, gogorra izango da, baina, gutxienez, sari ona jasoko dute janari moduan. Hori bai, estrategia ona prestatu beharko dute, kita hartzea bezain garrantzitsua izango baita banderatxoak eskuratzea, saririk garrantzitsuena irabaztea eta kanpamentu aberatsak ematen duen immunitatea eta lasaitasuna lortzea.\nGainera, irabazten ez dutenek batzarrera joan beharko dute. Orduan ikusiko dugu Oskar berriro ere nesken jomugan dagoen edo indartsutzat jotzen direnak desagerrarazteko borrokan ari diren.\nEz galdu "El Conquistador del Caribe", astelehenetan, 22:30ean, ETB2n eta eitb.eus-en. Gainera, saioaren atalak EiTB Nahieranen, EITB Nahieranen aplikazio berrian eta EITB Mediako gainerako euskarri digitaletan ikus daitezke.


NBEko aditu batek Europari dei egiten dio migratzaileen mugikortasuna bankuan jar dezan bere mugen kontrola berreskuratzeko - EU Reporter\nNBEko aditu Europe deiak migratzaile 'mugikortasun banku bere mugen kontrola berreskuratu\nOtsailaren 9, 2015\n"Europar Batasunak mugikortasunari eutsi behar dio bere mugen gaineko kontrola berreskuratzeko", esan du gaur (otsailak 5) François Crépeau (argazkian) migratzaileen giza eskubideei buruzko Nazio Batuen Errektore Bereziak.\n"Status quo-a ez da jasangarria", ohartarazi du Crépeauk Bruselara egindako bisita ofizialaren amaieran, 2012an abiatutako EBko kanpo mugen kudeaketari buruzko azterketaren hirugarren eta azken osagaia. "Inbertitzen jarraituz Finantza eta giza baliabideak batez ere mugak segurtatzerakoan, Europak bere mugen kontrola galtzen jarraituko du, zalantzarik gabe ".\n"Mugikortasunaren bankuak esan nahi du helburu orokorra Europan sartu eta bertan egoteko bide ofizialak erabiltzen dituzten migratzaileak izatea dela", esan zuen. "Horretarako, EBko estatu kideek onartu behar dute migratzaileak etortzen jarraituko dutela, edozein dela ere, eta ohiko bideak erabiltzeko pizgarriak eskaini behar dizkiete, hauek beren beharrei eta Europako behar ekonomiko eta sozialei erantzungo dietelako".\nMigratzaileak eta asilo eskatzaileak jatorrizko herrialdeetako bultzada faktoreengatik mugitzen dira, besteak beste, gerra, gatazka, hondamendi naturalak, jazarpena edo muturreko pobrezia, baita EBko lan merkatuetan aitortu gabeko beharrak bezalako faktoreei erantzuteko ere. Estatu kideak. "Aurrerantzean nekez aldatuko dira bultzada eta tira faktore horiek", esan du adituak.\nGaur egun, kalkuluen arabera, 2014an 150,000 etorkin eta asilo eskatzaile baino gehiago iritsi ziren Europara itsasoz, 80,000an 2013 izan ziren.\nTxostengile bereziak adierazi du Siriak, adibidez, ezin duela EBk Libanon eta Turkian mugagabean bizitzea espero, batzuek beraiek edo beren familiek bizitza hobea izateko itxaropen bideragarririk ez duten bitartean, EBk esanguratsua izateko konpromisoa hartzen duen bitartean. errefuxiatuak birkokatzeko programa. "Beste ezer eskura ez badute, kontrabandistekin arriskatuko dituzte beren buruak eta seme-alabak etorkizuna eskaintzeko, gutako askok antzeko egoeretan egingo luketen moduan", esan zuen.\n"Mugak zigilatzeko edozein saiakerak - diskurtso populista nazionalistak arras eskatzen duen moduan - huts egiten jarraituko du eskala handian", azpimarratu du Crépeauk. «Nazioarteko mugak zigilatzea ezinezkoa da. Migratzaileak iristen jarraituko dute horiek gelditzeko ahaleginak egin arren, bizitzan eta sufrimenduan izugarrizko kostua izanez gero beste ezer jartzen ez bada. Italiak hori aitortu zuen eta, ondorioz, Mare Nostrum bilaketa eta erreskate operazioa jarri du abian, eta hori goraipatu behar da ".\n"Europa migrazio irregularreko mugimenduei nola erantzun onena eman eta immigrazio beharrak asetzeko ingurune politiko toxikoa izan arren aurre egiten ari da. Badira seinaleak poliki-poliki norabide egokian aurrera egiten ari dela ", esan zuen, EBk eta gobernu indibidualek egindako hainbat ekimen nabarmenduz. Ekimenen artean "Txartel Urdina" sistema dago, Sasoiko Langileen Zuzentaraua; ikasleen eta ikertzaileen politikaren zirriborroa; Europako Parlamentutik migrazioen ikuspegi integral baterako proposamena; migrazioari lehentasuna ematea Europako Batasuneko Kanpo Arazoetarako eta Segurtasun Politikarako eta Europako Batzordeko presidenteordeak, Federica Mogherini andreak, sustatutako giza eskubideen eta demokraziaren alde lan egiteko estrategia esparruan eta lan planean. eta Frontex Triton bilaketa eta erreskate operazioa, dagoeneko 17.000 migratzaile erreskatatu dituena.\n"Ekimen horiek guztiak Estatu kideentzat eta migratzaileentzat eta asilo eskatzaileentzat funtzionatzen duten programa eraginkorretan bihurtu behar dira, haien giza eskubideak une oro erabat babestu behar baitira", azpimarratu du.\nAsilo eskatzaileek lurreko eta itsasoko bide arriskutsuak hartu behar ez ditzaten, Europako estatuek, Iparreko beste estatu global batzuekin lankidetzan, errefuxiatuak birkokatzeko programa garrantzitsu bat ezarri beharko lukete, zenbait urtetan, erantzukizunak egozteko banaketa gako batekin. EBko Migrazio, Barne Gaietarako eta Herritartasunerako komisarioak, Avramopoulosek, dagoeneko antzeko proposamen bat eskatu du eta Suedia, Alemania eta Austria bezalako ekimenak ari dira aurrera egiten.\nAdituak Europari eskatu dio "migrazio irregularra lortzeko eragileei begi itsua ez egiteko", hala nola Europako lurpeko lan merkatuetan langile migratzaileek ezagutzen ez dituzten beharrak. "EBko estatu kideek benetako lan beharrak aitortu beharko lituzkete, soldata baxuko lanak barne", adierazi du.\n"Horrek esan nahi du, batetik, migrazio bide erregular askoz gehiago ireki behar dituztela, gaitasun maila guztietan. Bestalde, asilo eskatzaileen eta dokumenturik gabeko migratzaileek detektatu, atxilotu eta deportatzeko beldurra ustiatzen duten eskrupulurik gabeko enpresariak erreprimitu behar dituzte ", esan du txostengile bereziak.\n"Politika horiek konbinatzeak lurpeko lan merkatu txikiagoak, muga zeharkaldi irregularrak gutxiago, lan esplotazio gutxiago eta etorkinen eskubide urraketak gutxiago ekarriko lituzke", adierazi du adituak.\n"EBri eta EBko estatu kideei eskatzen diet progresiboki giza eskubideetan oinarritutako migrazio politika koherente eta integrala ezar dezaten, gai horiei aurre egin eta mugikortasuna aktibo nagusia bihurtzea. Mugikortasuna eta aniztasuna ospatzen duen kontakizun komuna garatu behar da, benetako lan merkatuko beharrak eta migratzaileen beharrak aintzat hartuta, giza eskubideen bermeetan eta justiziarako sarbidean oinarrituta ", esan du Crépeauk.\n2eko otsailaren 5tik 2015era Bruselara egindako lau eguneko bisitan, aditu independentea EBko mugetako kudeaketaz arduratzen diren hainbat nazioarteko funtzionarioekin, nazioarteko erakundeekin eta gizarte zibileko erakundeekin bildu da EBko mugaren kudeaketa konplexua aztertzeko, ardatz hartuta bereziki itsasontziz iristen diren migratzaile eta asilo eskatzaileen gaiari buruz.\nTxostengile bereziak EBko mugen kudeaketari buruzko gaikako txostena aurkeztuko dio NBEko Giza Eskubideen Kontseiluari 2015eko ekainean.\nGai erlazionatuak:Europako BatzordeakEuropako parlamentuakEuropar Batasunaezaugarrifull-imagegiza eskubideenEtorkinen\nEnergia Batasuna edo goitik beherako ezarpena? Hiriko zinegotziak Riga Konferentzian hitz egiten du\nCivil Society Europe: gidariaren eserlekuan eserita aldaketarako\nEBk sailkapenak itxi ditu Bielorrusiatik migratzaileekin egindako "eraso zuzena" gelditzeko\nLituaniako parlamentuak Bielorrusiako mugan hesiaren eraikuntza eztabaidatuko du