Programazioa: Abendua – Urtarrila – KRESALA Zinekluba\nProgramazioa: Abendua – Urtarrila\nHemen dugu datozen bi hilabeteetako programazioa, 2016 urtea behar den bezala, zinema onarekin agurtzeko, eta 2017a ere berdin asteko.\nHasteko, abenduaren 5ean, THE HERE AFTER (Magnus von Horn, 2015), aurreko urtean Donostiako Zinemaldiko Zabaltegi sailean egon ostean. Gazte baten birgizarteratzearen inguruko filma, Begoña Pecharroman gizarte antropologoak aurkeztuta.\nAbenduaren 12an, El Contraplano webgunearen arduradun diren Iñaki Ortiz eta Ricardo Fernandezek haien ikuspegia emango digute Luis Aller zuzendariaren TRANSEÚNTES (2015) film ausartaren inguruan. 20 urtez luzatu zen lana da, narrazio forma berrien bila dabilen eta inor epel utziko ez duen filma.\nUrtea bukatzeko, abenduaren 19an ekitaldi berezi bat Donostiako Antzoki Zaharrean. Kresala Elkartearen 50.urteurrenaren ospakizunen barnean eta EL MAYORAZGO DE BASTERRETXE (1928ko abenduaren 19an estreinatu zen, Donostian) filmaren estreinaldiaren 88. urteurrena oroitzeko euskal zinemaren lehenengoetariko filma emango dugu. Film mutua Ana Belén García (pianoa eta ahotsa) eta Kalakan taldeko Thierry Biscary-ren (perkusioa eta ahotsa) zuzeneko musikak lagunduko du. Ekitaldiak Donostia Kultura eta Euskadiko Filmategiaren babesa du. Sarrera dohan izango da, baina gonbidapena beharko da. Gonbidapenak Antzoki Zaharrean bertan jaso ahal izango dira abenduaren 19an, goizez ala arratsaldez.\n2017a urtarrilaren 2an hasiko dugu duela gutxi zendu zen Andrzej Wajda zinegile poloniarrari omenalditxo bat eskainiz, POPIÓL I DIAMENT (1958) filmaren proiekzioarekin. Europar zinemaren klasiko hau Kresala Zineklubaren sortzaile eta zinegile poloniarraren zineman aditua den Juan Berasategui-k aurkeztuko digu.\nUrtarrilaren 16an kritika ezin hobeekin datorkigun Elmo Nügagen-en 1944 film estoniarra, azken urteetan europar herrialde txikietan baliabide gutxi baina talentu handiz egiten ari den zinema (anti)beliko-aren adibide bikain bat. EHUn historiako irakasle den Iñaki G. Gurpegui-k aurkeztuko digu filma.\nEta bi hilabetea bukatzeko, Urtarrilaren 30ean Kresala Zineklubaren lagun den Juanmi Gutiérrez zuzendariak bere azken dokumentala, Oihalak Adarretan (2016) aurkeztuko digu, Armeniar diasporari buruzko filma.\nSaio guztiak Donostiako Trueba Zineman izango dira, arratsaldeko 19:30etan, abenduaren 19koa izan ezik; hau Antzoki Zaharrean izango da, 19:30etan.\nPrevious Programación: Diciembre – Enero\nNext Abenduak 5 – 5 de Diciembre: DESPUÉS DE ESTO


Pelota sobre papel — Kultura — Eibarko Udala\nPaper gaineko koloreztatzean datzan teknika tradizionala erabiliz egituratutako marrazki bizidunen erakusketa, pilota kirolaren eta Juan Martinez de Irujo pilotariaren inguruko laburmetrai baten parte diren marrazkiak hartzen dituena.\nMarrazki hauek bizitasuna sortzeko baliatzen dira, mugimenduaren azterketa xehe eta zorrotza eginez marrazten ditu Diego Agudo Pinilla (Santander, 1975) artista espezializatuak. Bizia emango dion pertsonaia bakoitzaren esentzia antzematen ahalegintzen da, eta horren zehatz burutzen du bere lana, protagonistek beraien burua berehala ezagutzen dutela.\nArtisau-lana da hutsean, horregatik, animazioen oinarri diren ilustrazio eta marrazkien erakusketa gisa aurkezten da, behin betiko marrazki bizidunen pantailez gain. Azken proiektuak New Yorkeko Lincoln Center delakoan eta New York bertako filmotekan egon dira ikusgai, eta joan den azaroan Londreseko Sadlers Wells Antzokian, Sylvie Guillem dantzariaren agurraren harira aurrera eraman zen programa berezi baten baitan.\nasteartekin igandera, 18:30etatik 20:30etara.


Marea gorriak | Consumer\nItsasora egiten diren isurketek handitu egiten dute toxikoa izan daitekeen fenomeno hori.\nMarea gorria fenomeno naturala da, alga asko metatzen direlako. Alga horiek ura koloreztatu egiten dute eta mundu osoko kostalde askotan eragiten dute udaberrian eta udan. 300 mikroalga-espezie inguru daude, eta marea gorriak sortzen dira. Horietako laurden batek, gutxi gorabehera, itsasoko florari eta faunari, eta, beraz, gizakiei, eragin diezaieketen toxinak ekoizten ditu, kaltetutako eremuetako produktu kutsatuak kontsumituz (normalean, itsaskiak).\nEspainian, fenomenoa bereziki kezkagarria da Galizian, non itsasaldiak “itsas purgak” deitzen baitira. Itsaski-ekoizpenari eragin diezaiokete; Mediterraneoa itsaso itxia da, eta 100 urte inguru behar ditu bere urak erabat aldatzeko. Izan ere, isurketa kutsatzaileek marea gorriak eragiten dituzten organismo horiek izugarri haztea ahalbidetzen dute.\nAlde horretatik, duela milaka urtetik hona gertatzen ari den fenomeno naturala den arren, galera ekonomikoek eta giza intoxikazioek eragindako eskualdeen azterketek frogatu dute azken hamarkadetan nabarmen handitu direla mundu mailako marea gorriak. Era berean, zientzialariek egiaztatu dute marea gorriak eragiten dituzten algen toxikotasuna handitu egiten dela nitrogeno-kontzentrazioa bere ingurunean handitzen denean.Marea gorriak eragiten dituzten algen toxikotasuna handitu egiten da nitrogeno-kontzentrazioa areagotzen denean., nekazaritzako ongarrietatik eta hiriko isurketetatik itsasora gehiegi iristen den elementua.\nZoritxarrez, kutsatutako itsaskia ez da berehala atzematen. Muskuiluek, berberetxoek, txirlek eta bestelako moluskuek ez dute eragin nabarmenik, baina toxinak pilatzen dituzte, egostearen bidez toxikotasuna aldatu edo murrizten ez dutenak eta haragiaren gustuan eraginik ez dutenak. Horregatik, marea gorria gertatu den eremuetako itsaskirik ez jatea gomendatzen da. Adibidez, PSP, moluskuei eragiten dien toxina ezagunenetako bat, hainbat alga-motak sortzen dute, hala nola Alexandrium catenella. Toxina horrek nerbioak ukitzen ditu eta nerbio-bulkaden geldiarazle gisa jarduten du. Kasu moderatuetan, ukituek kilimak dituzte eta ezpainak lokartu egiten dira, aurpegira eta lepora zabaltzen dira, buruko mina, zorabioak, gorakoak eta beherakoak lagun.\nMuturreko kasuetan, muskulu-paralisia eta arnasteko zailtasuna gertatzen dira, eta arnas-paralisiaren ondorioz hiltzeko arriskua dago irentsi eta 2:00etatik 24:00ak arte. Intoxikazio hori tratatzeko, urdaila garbitu behar da, eta baliteke arnasketa lagundua ere behar izatea. Sintoma neurologiko batzuk bi astera arte mantendu daitezke, baina normalean ez dute ondorio luzerik izaten.\nIntoxikazio larrien arriskua murrizteko, adituek segimendu intentsiboa egin behar dute itsaskien uzta-eremuko plankton-espezieen konposizioari buruz, eta itsasoko produktuen analisi kimikoa egin behar da, produktu horien toxikotasuna zehazteko.\nNola sortzen da marea gorria?\nHaizea putz egitean eta itsasoaren azaleko geruza hoztean, hondoko ura azaleratzen da. Ur horrek mantenugai ugari ditu, eta baliteke latentzia-fasean dauden alga-kiste ugari izatea. Ura berotu eta lasaiago bihurtzen denean, kisteak ernamuindu eta hazten eta zatitzen hasten dira. Haizeek eta itsaslasterrek kontzentratzen lagun dezakete. Denbora gutxian, loraldia hain da dentsoa, ezen uraren kolorea aldatu egiten baita marea baten ondorioz (gorria, berdea, horia eta abar). algaren pigmentuen arabera.\nOro har, organismo motaren arabera, bi efektu mota gerta daitezke. Alde batetik, toxinak ekoizten dira, itsasoko produktuak kutsatu edo arrainak hil ditzaketenak, eta, bestetik, biomasa handiak sortzen dira, uretako oxigenoa (anoxia) suntsitu eta uretako fauna hil dezaketenak. Alga horietako lore batzuek bi ezaugarri dituzte.\nalgak isurketak. kutsadura marea roja-eu


Bideaz gozatu zuten\nRealak behin jokatu du Espainiako Kopako finalerdi bat: 2011. urtean, Bartzelonaren kontra. 2-0 galdu zuen. Partida hura jokatu zuten Maialen Zelaia eta Maite Lizaso jokalari ohiek. Ziur daude oraingoan talde txuri-urdina finalerako sailkatuko dela. Anoetan izango dira etzi. Bideoa albistearen amaieran.\nAthleticek bina egin du Betisen kontra Lezaman\nLuciak eta Damarisek sartu dituzte zuri-gorrien golak. Epaileak min hartu du, eta lehia etenda egon da; Betisek ondoren lortu du berdinketa\n«Gure garaiko aurrelaria da»\nPartidako gol bat sartzen du ligan Charlesek, Eibarreko golegilerik onenak. Haren aurretik lan horretan ibili zen Igor Arenazak brasildarraren jokoa aztertu du.\nKontuak egiten hasiak\nUrrutikoetxeak eta Aretxabaletak helburu argia dute gaur Larraintzarren: Irribarria eta Zabaleta finalerdietara gerturatzea eragoztea\nEsteban Gaubeka da faborito gaur, finalean\n«Asko kostatzen zait gorabeherarik gabe aritzea»\nKirolbet Baskoniak Joventuten aurka jokatuko du gaur, finalerdietan (19:00, Vamos). Luca Vildozak argi du: Nicola Laprovittola herrikide eta postukidea geldiarazita, «aukera asko» izango dituzte irabazteko.\nKilimak ez, zanpatekoak


Modan dauden 5 beroki, geruza modan dauden itxura soiletarako eginak - Moda 2022\nModan dauden 5 beroki, geruza modan dauden itxura soiletarako eginak\nTamaina handiko koadrodun berokia\nGeruzak 2018-2019 denboraldiko udazken-neguko joera nagusien artean dago berriro ere. Sortzeko, ezin duzu kanpoko arropa egokirik gabe egin. Adibidez, beroki bat.\nGeruza anitzeko itxura bat sortzeko aproposa da gerrikodun arropa bat, beste estiloetatik desberdintzen dena botoirik ezagatik, hau da, azpian jartzen duzun guztia erraz erakutsi dezakezu: gona asimetrikoa, jaka bat jertse baten gainean. eta zapia.\n1990eko hamarkadako larruzko beroki bat denboraldi berrian ospearen gailurra izan zen, beraz, ez zenuke kendu behar neguan ere. Aukeratu gerrikorik gabe doitzeko aukerak eta jantzi galtza-jantziak eta tamaina handiko jertseekin batera.\nEz dago beroki estilo honen zale asko, baina diseinatzaileek biziki sustatzen dute udazken-neguko 2018-2019 denboraldiko joeretan. Seguruenik, geruza eraginkorra egiteko aproposa delako, doitasunik solteena baitu.\nGeruza anitzeko itxura sortzeko aproposa den kanpoko arroparen lider ukaezina tamaina handiko berokia da. 2018ko udazkenean eta 2019ko neguan, aukeratu modan dagoen kaiola txiki batean, beige klasikoa edo beltza.\nEstilistaren aurreikuspenen arabera, ile artifizialak laster erabat ordezkatuko du naturala. Arrazoia bere kostu merkea da, praktikotasuna, eta, gainera, estaldurari esker, hotz gogorrean ere primeran berotzen delako. Eta belaunetik beherako edo takoirainoko larruzko berokiak ezin hobeto konbinatzen dira beheko azpian eraman daitezkeen jertse eta jaka bolumentsuekin.\nNola garbitu sneakers zuriak itxura berriak izateko\nSneakers zuriak dira aurtengo joera behin betikoa. Altzairuzkoak, distiratsuak, ederrak eta bakeroak zein soineko bat egokitzen dira. Badirudi sneakers zuriek ez dutela akatsik\nEstiloa: nola dibertsifikatu zure itxura 5 minututan\nModaren munduan, irudi lakoniko bat dotoreago eta osatuago batekin dibertsifikatu dezaketen teknika sinple batzuk daude. Marina Aristova blogari eta aurkezleak bere aholku praktikoak partekatu zituen\nNondik datozen kailuak eta nola larruazaleko leuntasuna eta itxura txukuna berreskuratu: podologo baten gomendioak\nKaloak estetikarik gabeko itxura izateaz gain, batzuetan oso mingarriak izaten dira. Podologoak arto motak kontatu zizkigun, eta artoak kentzeko aholku eraginkorrak ere partekatu zizkigun


Erandioko auzo-elkarteak harrituta daude Udalak airearen kalitateari buruz egindako baieztapenakaz - Erandio - Hiruka.eus\nErandioko auzo-elkarteak harrituta daude Udalak airearen kalitateari buruz egindako baieztapenakaz\nAnder Zarraga 2022-05-11 12:50\nGoikolanda ikastolako patioan jarritako aire-neurgailu mugikorra.\nErandiogoikoko Goikolanda ikastolan jarritako aire-neurgailuaren atariko emaitzen arabera, inguruko airea "normala" eta udalerriko beste hiriguneetan dagoenaren antzekoa dela azaldu dute Erandioko Udalak eta Eusko Jaurlaritzako Ingurumen Sailak. Kutsadura haien kabuz neurtzen eta salatzen ari diren elkarteak harrituta azaldu dira baieztapen horregaz.\nErandioko kutsaduraren arazoa ez da berria, baina azken urteetan, bizilagunek, guraso-elkarteek eta herriko taldeek hainbat salaketa eta deialdi egin dituzte inguruko lantegiek isurtzen duten keaz, usainaz eta zarataz ohartarazteko. Horren ondorioz, iazko urriaren 13an, Eusko Jaurlaritzako Ingurumen Sailak airearen kalitatea neurtzeko unitate mugikor bat jarri zuen Erandiogoikoa auzoko Goikolanda ikastolan, Udalak hala eskatu baitzion.\nDuela gutxi, Aitziber Oliban Erandioko alkateak eta Amaia Barredo Ingurumen Iraunkortasuneko sailburuordeak unitatea bisitatu eta datuen atariko balantzea egin dute. Baieztatu dutenez, orain arte jasotako datuen arabera, Goikolanda ikastolako patioko neurketek adierazi dute airearen kalitatea normala eta udalerriko beste hiriguneetakoaren antzekoa dela; momentuz, ez dute bestelako informaziorik igorri jasotako emaitzen inguruan. Hala ere, laginketa-aldi osoa amaitzean datuen azterketa orokorra egingo dutela azaldu dute, neurgailua udaberrian eta udan ere hor egongo baita.\nZehaztu dutenez, unitate mugikorrak aireko konposatu organikoak neurtzeko GC-MS kromatografo bat eta PM10 partikulak, metalak eta HAP (Hidrokarburo Aromatiko Poliziklikoak) batzeko hargailua ditu.\nHIRUKAk Auzokoa Herrikoi Elkartea eta Erandioko Auzokideok taldeen iritziak batu ditu baieztapen horien inguruan eta, besteak beste, salatu dute ulergaitza dela 2021eko Eusko Jaurlaritzaren Ingurumen Sailaren datu ofizialen arabera EAEko airerik osasungaitzena duen udalerriko airea "normala" dela esatea. Horretaz gain, neurgailu mugikorraren kokalekua ere gogor kritikatu dute, Asua araneko haize nagusien ondorioz lantegietako isurketek ez dutelako zuzeneko eraginik Goikolanda ikastolan; nahiz eta toki horretan ere usain txarrak salatu dituzten.\nAlde batetik, Erandiogoikoko Auzokoa Herrikoi Elkarteko kideek adierazi dute "harrituta" daudela alkateak egindako baieztapenagaz. Azaldu dute, beraiek neurgailu propioak dituztela Asuan, Arriagan eta Erandiogoikoan: "Horietan oso datu altuak batu ditugu; osasunerako muga 40 PM2,5 bada, guk 1.000ko pikuak jaso ditugu". Aitzitik, Eusko Jaurlaritzaren datuek laginen arteko batezbestekoa egiten dutela azaldu dute, beraz, "piku horiek diluitu egiten dira".\nGaineratu dutenez, Udalari neurgailu mugikorra lekuz aldatzeko ere eskatu diote behin baino gehiagotan, "haizearen norabidearen ondorioz kutsadura-maila altuagoa baita Arriagan, Asuan edo Playabarrin, adibidez". Horretaz gain, "hiru kilometrotan 17 enpresa kutsakor ditugu, horietako batzuk oso arriskutsuak dira gainera", deitoratu dute elkartekoek, adierazteko usain txarren eta kearen jatorri konkretua ezagutzea oso zaila dela.\nBestalde, Erandioko Auzokideok elkartekoek "kezka handiagaz" hartu dute Udalak Erandioko osasun publikoarentzako arazo larria horrela normalizatzea: "Alkateak adierazi du airearen kalitatea beste hiriguneen antzekoa dela, baina ez dakigu zehazki zer esan gura duen horregaz". Jakinarazi dituzten emaitzak partzialak direla eta Asuako industriaguneko foku nagusietako emisio kutsatzaileen sakabanaketak eragini gutxi duen puntu batetik hartu dituztela ere kexatu dira.\nElkarte biek jakinarazi dute lanean jarraituko dutela airearen kutsadura aztertzeko laginak hartzen, egoera salatzen eta, Erandioko Auzokideok elkartearen kasuan, fiskaltzan jarritako salaketa bere horretan mantenduko dute: "Befesa Aluminioren aurkako gure salaketa eta ikerketan jarraituko dugu, kontrolik gabeko ohiko isurketengatik, jendea bizi den eremuetan eta gune publikoetan kalte larriak eragiten dituztelako. Duela gutxi erregistratutako bigarren salaketa-zabaltze bategaz, Befesaren Ingurumen Baimen Bateratuaren beharrezko berrikuspena ere bideratzen dugu".\nBizkaiko Fiskaltzak Erandioko kutsadura aztertzeko ikerketa-eginbideak zabalduko ditu\nAnder Zarraga 2021 abe 02 Erandio\nErandioko Auzokideok-Erandio Bizirik elkarteak Befesa lantegiak egiten dituen isurketa kutsatzaileak salatu ditu Bizkaiko Probintzia Fiskaltzan, Al...\nAnder Zarraga 2021 urr 30 Erandio\nErandioko Oroimenak eta zenbait auzo-elkartek deituta, kutsaduraren aurkako manifestazioa egin dute gaur, Altzagan. Ostean, Josu Murueta eta Anton ...


Gorka Lekaroz | 31 eskutik\nArtxiboa egileka: Gorka Lekaroz\n2015/06/02 · 7:10\nUste dugunetik dakigunera, bitxikeriatik normaltasunera\nGorka Lekaroz Mazizior\n«¡Qué pintoresco!», bota zigun duela hainbat urte Gaztelako emakume ikasi samarrak atzerrirako bidaia batean, emaztea eta biok euskaraz mintzatu ohi ginela esanda. Euskara, ulertezinaren ulertezinez eta bitxiaren bitxiz normaltasun osoz erabil daitekeela sinesteak berak lanak ematen dituen hizkuntza. Euskaraz aritze hutsak autobus bete turista japoniar argazkizale erakarri beharko balitu bezala.\nTopikoa besterik ez da nik japoniarrez erabili berri dudana, baina euskararen ingurumarian badira horrelako beste asko. Euskal Herritik landa jaiotako adiskide on batek, esaterako, urteetako harremana eta elkarrenganako errespetua gorabehera, ez du gaurdaino lortu euskarak luzaroan iradoki izan dion tasun topikoa («hostil») gogotik zeharo uxatzea. Nola edo hala, erraietaraino sarrarazitako zerbait omen da beretzat eta beste hainbatentzat.\nFolklorismoak eragindako irudi oker baina arinak direla, edota mezu ilun eta mingarriagoa daramaten asmazioak, aski ezaguna da ezjakintasunaren hegalpean hazitako hamaikatxo erreakzio eragin izan duela –eta eragiten duela– euskarak kanpoan; ez derrigorrez gugandik oso urrun.\nKanpoan bakarrik, ordea? Gurean ez? Seguru asko, geu ere euskararen inguruko hainbat uste erdi ustel sinetsita bizi gara. Eta haietako zenbait pozarren eta harro sinetsita, esango nuke.\nEuskara hizkuntza bitxi, ezohiko eta arrarotzat jo izan dute kanpotar ugarik historian zehar. Euskal hiztegirik zaharrena utzi zigun Aymeric Picaud erromesak beste anitzek jarraitu duten arrasto sakona utzi zuen Erdi Aroan:\nSique illos loqui audires, canum latrancium memorares\n(Hizketan entzungo bazenie, zaunka ari diren zakurrez oroituko zinateke)\nEz ziren hitz gozoak izan, bistakoa da. Baina esaldi horri onartezin iritziko liokeen etxeko askok ere, ez al du Aymeric Picauden hitzei darien euskararen arrarotasun uste hori bera baliatzen, hizkuntzaren goresgarri oraingo honetan, jatorri ezagunik gabea, hain zaharra (?) edo besteak ez bezalakoa (??) izatea meritu bailitzan?\nEta ez dira zuzenak, gainera, euskara deskribatzeko (goratzeko zein gaitzesteko) erabili ohi diren argudio horietako asko; ez da egia beste guztien aldean hizkuntza arraroa, bakartua edo zaharra dela. Horren adibide da, esaterako, perpauseko elementuen arteko ordena. Horri dagokionez SOV hizkuntza da euskara (subject-object-verb), albo-hizkuntzak ez bezala:\nMikelek (S) sagarrak (O) jan zituen (V)\nMikel (S) comió (V) manzanas (O)\nEuskararen ordena ez da inguruan ohikoa, beraz; baina pentsa genezakeen baino askoz arruntagoa da. Euskararen ezaugarri hori ez da horren bitxia, ezta hurrik eman ere. Are gehiago, euskararen hitz ordena da usuena, eta ez bizilagunena, Europa mendebaldeko txokotik aldendu eta mundu zabaleko mintzairei so eginez gero:\nGorriz adierazitako auzo-hizkuntzekin erkatuta ezohikoa da euskara (eta ez ditu nolanahiko auzoak, esan gabe doa); ez, ordea, munduko hizkuntzen aniztasunaren argitan ikusiz gero.\nBadu euskarak hari normaltasunez begiratu beharra, etxetik bertatik hasita. Ez erabilera egunetik egunera normalizatuagoa izan dadin bakarrik; baita hizkuntza den gisan ikusteko ere –gainerakoen pareko beste bat bezala, alegia– eta jakintza berriarekin baino gehiago mito zaharrarekin lotutako alferrikako apaingarrien pisua arintzeko. Mezu hori helarazi zigun joan den otsailean argudio ederrak lagun zituela Ekaitz Santaziliak, 2015ean zehar Gasteizko Oihaneder Jauregian burutzen ari den Euskararen historian barna: uste dugunetik dakigunera mintegiaren karietara.\nUEUk eta Aziti Bihia elkarteak eskainita, euskararen, haren historiaren eta filologiaren inguruko ikerketak zertan diren jakiteko aukera ederra eskaintzen ari da abendura arte iraungo duen mintegia. Euskarari buruzko uste erdi ustel horiek ehundutako jantzi zaharrak erantzi eta bitxikeriatik normaltasunerako inolako urratsik emango bada, euskaldunok ekin behar genioke bide horri inork baino lehen. Gasteizkoa bezalako ekimenek erraztu egingo dute zalantzarik gabe ezinbesteko lan hori.\nGorka Lekaroz atalean\n2015/05/06 · 7:00\nZehaztasun beharrari, esker onez\nEuskararen ibilbidea ikergai dutenek biziki eskertuko lukete aurreko mendeetan idatzitako testuen uzta oparoagoa izatea. Oparotasun eza, ordea, ez dagokio kantitateari bakarrik. Baita, sarritan, izkiriatu zenaren aniztasunari ere.\nZalantzarik gabe, asko zor diete ikertzaileek fede-heziketak eragin zituen testuei. Eliz agintarien jokabidea gehienetan ikuspegi praktiko hutsak gidatu bazuen ere —eta ez euskaltzaletasunak— beharrezko zuten euskara, beste hizkuntzarik ez zekien herria ebanjelizatuko bazuten; eta filologoentzat oso baliagarriak diren lekukotasun idatziak ekarri zituen behar horrek. Edonola ere, begi-bistakoak dira lekukotasun horien mugak: erlijio-lanak doktrinak direnean, erreferentzia-testu berberaren edo bertsuen itzulpenak dira sarritan. Konparaziorako interesgarria izan daiteke hori, baina aniztasunaren aldetik ez da albiste ona: ez dute testu-ondarea asko aberasten. Itzulpen hutsak ez, baizik eta norberaren uztakoak diruditen hango eta hemengo prediku ugari ere heldu zaizkigu, baina ez dute halakoek ere mugarik falta. Esate baterako, erabilitako estilo jasoak haietako hainbat herriko mintzotik urrundu zituelako susmoa; edota eskaintzen duten hiztegia, neurri handi batean, esparru jakin batzuetara mugatua egotea.\nErlijio zereginek eragindako testu-ondarearen mugak agerikoak badira, zer esango dugu agintari zibilek sorturiko euskal idazkiei dagokienez? Aurrekoen aldean halakoak hagitz gutxi direla, hasteko. Badakigu administrazioak, salbuespenak salbuespen, ez zuela euskarazko izkribuak ekoizteko inolako beharrik sentitu. Ezinbestekoa zen euskara, haatik, notario baten aurrean konpondu beharreko gorabehera gehienetan, agiriren bat eskuratu beharra edo auzi batean deklaratzeko agindua zutenek huraxe baitzuten usu hizkuntza bakarra. Notarioak erdaldunak zirenean, hartara, nahitaezkoa zen itzultzailea; eta euskaldunak izanez gero haiek arduratzen ziren paperean gaztelaniaz idatzi zuten hura euskaldun elebakarrei jakinarazteaz:\n…fuele leydo por mi el presente escrivano de verbo aberbum como en ella se contiene y dado entender en lengua bascongada a la dicha Mari Ochoa… (Agurain, 1576)\nPentsaezina zen Aro Modernoan zehar notario batek eskritura euskaraz ematea, ama-hizkuntza izanik ere. Baina hainbat prozesu zibiletan notario-zereginari berari darion zehaztasunak —nork zer adierazi duen hitzez hitz jakinaraztearen garrantziak, alegia— eragin zuen euskararentzako aukeratxoa: inork esandakoa zorrotz bildu beharrak gainerakoan transkribatzailearentzat garrantzi berezirik ez zukeen herri-hizkuntza arretagune bilakaturik, zirrikitu txiki baina ezin interesgarriago hori baliatu dezakegu tarteka erdarazko prozesuen bidez behinolako euskara mintzatura pittin bat hurbiltzeko.\nBalio berezia dute, esaterako, herritarren arteko liskarrak eta irainak biltzen dituzten idazkiek. Gutxitan bezala agertzen da halakoetan eguneroko mintzoaren oihartzuna eta elkarrenganako ezinikusiak eragindako esapideen zaporea: apez alaba, apezgoitia, adaburua, ardankopa matela, erroi zaharra, andurra, apo sorgina… XVI. mendeko agirietatik ateratakoak dira horiek guztiak.\nEsandakoaren erakusgarri, aipatu mendeari dagozkion Nafarroako bi adibide eder ekarri nahi ditut hona. Tafalla ondoko Puiu herrian, 1596ko igande batez, liskar gogorra izan omen zen Martin Alzorriz eta Juanes Esparzaren artean; odolik ere bai, sastakai eta guzti egin baitzioten eraso elkarri bizilagun biek, eta epaiketa eragin zuten gertakari haiek. Martin Leoz izeneko batek ikusi zuen bi puiutarren arteko borroka eta horren lekukotasuna eman zuen:\n…entre otras palabras que entre ellos decian y hablaban, oyo y comprendio este testigo que el dicho Juanes de Esparza, herido, decia al dicho Martin de Alzorriz en bascuence de esta manera: heure bician estuc trataçen falçuquerietan bayçe; que quiere decir: en vuestra vida no tratais sino en falsedad.\nAmeskoako Bakedanon, bestalde, hogeita hamar urte lehenago, karta jokoak eragindako beroaldi batek ika-mika latza eragin bide zuen, eta horren ondorioz auzitara eraman zituzten herriko hainbat gizaseme. Pedro de Oyarzun eta Martin Gonzalez izenekoak dira interesgarrienak: gizon noble eta zentzuzkotzat zuten Oyarzun, prozesuan eginiko deskribapenaren arabera, eta Gonzalezek, aldiz, bestearen aurkako borondate txarrak gidaturik jokatu zuela irakur daiteke behin baino gehiagotan. Oyarzunek jokoan iruzur egin izana leporatu zion Gonzalezi, eta ustezko iruzurgileak salatzaileari bota zizkionak kontu handiz jaso zituzten:\n..a esto respondio el dicho Martin Gonçalez, yo puedo hablar lo que hablado y ablare aunque topase, dollorr, traidore seme, puta seme, ques deçir, suçio ruin, hijo de traydor, hijo de puta, que es la mas grabe ofensa e ynjuria que de palabra se puede hazer y mal dixo, lehenere beguietan haducat eta guero vada lehen vada ene escuetaric joanen haiz, ques deçir, yo te tengo antes de agora sobre ojos y sea antes y sea despues, tu as de morir en mis manos o por mis manos…\nArgi dago agiri hauetan eta antzeko beste askotan funtsezkoa izan zela auzitara eramandakoek elkarri esan zioten hura hitzez hitz ematea. Zehaztasun behar horren faltan nekez iritsiko zitzaigun behinolako euskararen oihartzun xume bezain baliotsua, bere apalean interes handiko bitxi ederra; are interesgarriagoa gaur egun ez dagoelarik —ez Bakedanon, ez Puiun, ez beste leku anitzetan— bertako euskara inoren ezpainetan entzuterik.\nAzken hitz bat. Honako hau idazteko, atzoko zehaztasun behar hura bezain ezinbestekoa da gaurko ikertzaile nekaezin asko agiri zaharretan lastoa eta bihia bereizteko egiten ari diren lan handi, isil eta sarritan esker txarrekoa. Ricardo Urrizolari zor diogu Puiuko lekukotasuna; Fernando Maiorak bildu du Bakedanori dagokiona. Mila esker haiei eta ber gisan dabiltzan gainerako guztiei.\n2015/04/07 · 7:00\nPsik. Hitz egitean edo idaztean hitz egokiaren ordez, beste bat, okerra, erabiltzea. Errakuntza idatzizkoa denean lapsus calami deritza.\nZorigaiztoko bidelagun ditugu denok idatzizko akatsak, baina batzuetan besteetan baino ondorio larriagoak ekar ditzake paperean edo pantailan isuritako errakuntzak. Ez da gauza bera erostekoen zerrendan garbikaria idatzi nahi zuenak garbaria idaztea —okerrenera jota, zer erosi nahi zuen ezin asmatu ibiliko da halakoa— eta ekaineko hautaproban erantzuna ongi zekien ikasleak elektroiak adierazi nahi eta oharkabean protoiak idaztea. Itzulpenak edota ikerketa-lanak prestatzen dituenarentzat, hizkuntza lanabes edo lanbide duenarentzat, gainbegiratua gainbegiratzera behartzen duen etsaia da lapsusa, areriorik gorrotatuena akaso, enegarren errebisioaren zirrikitu artetik ere agertzeko gauza baita.\nBehinolako idatzizko lapsus askok, inork haien izatea ezin antzeman eta, betiko iraun dezakete. Tarteka, lapsusa baden ala ez den jakiterik ere ez dago; hapaxen inguruan, adibidez. Hizkuntza guztiek dituzte hapaxak, corpus idatzian behin besterik dokumentatu ez diren hitzak edo aldaerak. Esate baterako, 1502ko agiri baten bazterrean urte batzuk beranduago idazkera zabar samarrez esku anonimo batek idatzitako enasquea (‘el canal’) edo encapelua (‘el bastidor’) euskal hitzei dagokienez, nahiko lan izan omen dute adituek idatzitakoa hori dela, eta ez beste zerbait, erabakitzeko. Sekula ez dira gaur arte hitz horiek beste inon agertu. Guztiz zuzenak izan daitezke; baina tartean idatzi zituen eskuaren balizko akatsen bat egon bazen ere, nekez argudiatu ahal izango da horrelakorik lekukotasun berriek argitu ezean.\nBeste batzuetan, lapsus calami baten eraginez sortutako uste erdi ustelak betiko ez, baina luzaroan iraun dezake, eta okerreko ondorioetara eraman, harik eta zerbaitek errakuntza agerian jarri arte. Horren erakusgarri, euskarazko egile zahar batekin lotuta dagoen adibidea ekarri nahi dut gaur hona.\nDuela ia bi mende, hogeita sei urteko euskaldun bat apaiztu zen beste asko bezala Iruñeko gotzain-jauregian: 1827ko ekaina zen. Apaizgintza ostean, Orlagatu mendiaren magalean hazitako gazte nafar hark sorterritik gertu burutu ahal izan zuen lehendabiziko abade-lana: mendiaz bestaldeko Itzalle herrian, Zaraitzu ibarrean. 1827ko azaro partean ekin bide zion egitekoari. Apez gaztearen izena Francisco Benito Gil Tabar zen.\nHerri euskalduna zen artean, gaur ez bezala, Gilek ezagutu zuen Itzalle hura; bere sorterria baino are euskaldunagoa. Itzallen gazteek bazekiten oraindik euskaraz, eta heldu zein adineko askok ez zuten beste hizkuntzarik erabiliko. Hori dela eta, ziur asko, euskarazko doktrina baten beharra sentitu zuen abade gazteak eliztarrak hezitzeko. Gustukorik eskura ez nonbait, eta Gilek berak ekin zion doktrina paperean jartzeari. 1827ko abenduaren 14an, lanaren izenburua izkiriatu zuen Itzalleko bikario berriak doktrinatxoaren lehendabiziko orrialdean:\nDoctrina uscaras Dn Benito Gil escrivituric vere governuaren daco. Yzallen Avenduaren amalaurgarrenean, urte mila zazpitan eun eta ogei eta zazpietan.\nErrakuntza potoloa utzi zuen ordea aurkezpen hartan, lehendabiziko lerroko ergatibo faltaz haratago. Idazkiaren data zehaztu nahi eta oharkabean ehun urte atzerago joan zen Gil, 1727ko abendura. Ondoren idatzi beharreko ogei eta zazpietan horrek aldez aurretiko akatsa eraginda? Hanka sartzea ez da arrazoitzen erraza… baina hanka sartzea bada, izan, eta ez nolanahikoa: Benito Gil 1801ean jaio zen, 1824tik aurrera hartu zituen eliz ordenak eta 1827tik 1833ra aritu zen Itzalleko abade, hainbat urte beranduago herri hartara bertara itzuli zelarik. Gilen inguruko albiste guztiak bezain XIX. mendekoa da erabili zuen hizki dotorea ere. Letra ez da noski artxiboetako albisteak bezain argudio objektiboa, baina harexek eragin zuen Gilek data oker eman izanaren lehendabiziko susmoa.\nItzalleko abadeari buruz ez genekien gaur arte hark doktrinatxoan idatzitakoa besterik; horrenbestez, Gilen lapsusak hura okerreko parametroen arabera sailkarazi digu. XVIII. mendekotzat genuena XIX.ekoa da, ez dagokio euskara zahar eta klasikoari (1600 eta 1745 bitartean idatzitakoari, alegia), ordutik 1890era arteko lehen euskara modernoari baizik.\nLapsusa ilunpetik atera izanak badu beste ondorio kronologiko bistakoa: aurrerantzean ezin esan Itzalleko doktrina zaraitzueraz idatzitako testurik zaharrena denik, badirelako XVIII. mendeko lekukotasun zenbait orain dakigunaren arabera Gilen testu hura baino aspaldikoagoak direnak. Baina denboran ez ezik, espazioan ere ekarri du ondoriorik lapsusa argitu nahirik idazlearengana hurbiltzeak: izan ere, Benito Gil ez zen ez Itzallekoa ez zaraitzuarra, pardixa baizik, Urraulgoitin sortua. Adoaingo Aita Esteban baino zazpi urte eskas zaharragoa, eta predikari kaputxino ezagunaren herri bereko kaleetan kozkortua. Egun hamar biztanle ere biltzen ez dituen Adoainek, bere txikian, bi idazle eman zizkion beraz euskarazko literaturari.\nBenito Gilen biografia osatze bidean dago gaur. Egilea hobeto ezagutzeak eta hark idatzi testua datu berrien arabera berraztertzeak eman lezake agian Zaraitzu eta Urraulgoitiko mintzoen arteko harremanari buruzko argitasun berririk. Nolanahi ere, eta gaurko mintzagaira itzuliz, bada nire ustez honetan guztian hausnarketa interesgarria egiterik: zortzitik zazpira letra gutxi batzuk baino ez daude, zinez tarte txikia. Baina handia da batzuetan halako tarte txiki batek eragin dezakeen ustearen okerra.\n2015/03/09 · 7:00\nZaraitzuko mintzo zaharra galdua da gaur. XX. mendearekin batera jaio ziren herririk euskaldunenetan zaraitzuera aise emateko gauza izan ziren hondar labealdiko hiztun gehienak. Haien hizkera gizaldi hartan zehar eskastu, ahuldu eta itota, XXI.aren hasieran ari dira itzaltzen gurasoen euskararen kondar batzuk nola edo hala gorde dituzten azken lagunak. Jaurrietako Nieves, esaterako, joan den udan bertan.\nHaranaren hegoaldeari aurretik egin zion ihes bertakoak, Zaraitzu ibaian gora zabaldutako erdararen uholdeak aspaldiko mintzamoldea lehenago higaturik. Ez askoz lehenago, ordea.\nHerri txiki-txikiek osatua da Zaraitzu hegoalde hori. Otsagabia, Irati… jende askok ezagutzen dituen toki-izenak dira. Ezezagunagoak dira Sartze, Gorza, Igari, Itzalle, Izitze edo Uskartze, herrixka eder eta azken hamarkadetan penagarri hustuak: amaitzear den negu hau hogei bat herritarrek baino ez dute eman Itzallen; hamabostek-edo Igarin edota Sarzen; apenas zazpik Gorzan. Lauk Galozen.\nHorietako batean jaio zen eta bizi da Fermin. 90 urte ditu eta bere herriko adintsuenetakoa da; asko da hori egunerokoan ia gazterik ez duen inguru hartan.\nFerminek gaztelaniaz baino ez zuen ikasi. Gaztea zelarik itzali zen euskara bere sorterrian, beste hainbat tokitan bezala isil-isila, lotsak nonbait, bertakoek ere unearen kontzientzia garbirik izan gabe. Ferminen adinkide guztiak erdaldun huts hazi ziren, ordurako hizkuntzaren jarraipen-katea betiko etenda, nahiz eta azken belaunaldi euskalduna ezagutzera iritsi; bizi da oraindik Ferminen herrian Rekalde edo Tejedor etxeetako hondar hiztun izan zirenen berri eman dezakeenik. Gogoan du berak aiton-amonak euskaldunak zituela, baina gogorapen lausotuak dira euskarari buruz dituenak, asko eta asko joan baitzaizkio igarotako denboraren eta hizkuntza itzal artean iraungi izanaren maldan beheiti.\nOrain, hainbat urte beranduago, Ferminengana hurbildu eta herriko azken euskaldunak zein izango ote ziren galdetzeak akuilaturik, euskararen inguruko oroitzapenak pizten saiatu da eta paper batean bildu ditu behinola ikasi eta atzendu ez dituen euskal hitzak. Hiztegi xumea itxuraz, paper-orri apalean idatzia. Garai batekoa gogora ekartzeko ahalegina, denborak eta ahanzturak den-dena eraman baino lehenago.\nBerrogei bat hitz atera ditu oraingoz memoriaren barrunbeetatik. Arruntak eta kolore berezirik gabeak batzuk, ia edonongo euskaldunak eman zitzakeenak: elurra, hotza… Nola edo hala gordetakorik ere bai tartean: gariko, adibidez, ‘trigo’ itzultzeko. Eta baita zehatzagoak edo zaporetsuagoak direnak ere: txakurtegui, ‘rincón de perros’ erdaldunaren ordain.\nFermin hiru-lau urtez aritu zen lanean Aezkoako Abaurregainan, Zaraitzu ibarra baino euskaldunagoa izateaz gain bertakoa oraindik ere zeharo galdu ez duen herrian. Han ikasiak ote dira, eta ez jaioterrian, Ferminek paperean isuri dituenak? Lagunduko zion beharbada Abaurregainako egonaldiak euskarari arreta handiagoa ematen, baina gogoan duen guztia behintzat ez da aezkoarra, ezta hurrik eman ere. Mendiguiblea ‘monte de atras’ dela gorde du gogoan. Gorza herriko toponimoa da, eta bigarren osagaiko giblea ‘gibelea’ horri, sinkopa eta guzti, Zaraitzuko lexikoaren eta fonetikaren zaporea dario, Ugalderna ‘al lado del rio’ hitzaren amaierari bezala. ‘Amona’ eta ‘aitona’ esateko ikasi zituen Amurcia eta aitaborce ere (eta ez aitautxi, amatto edo amiña) nekez ikasi ahal izan zituen Aezkoan: Otsagin horiexek berak jaso ziren eta iparraldean bezala Zaraitzu hegoaldean ere erabiliko zituztela esan nahi du seguru asko.\nHiztegitxo apala da Ferminena, baina Sarze-Gorza-Galoze inguruko euskara entzun zuten azkenak oraindik bizi direla ari zaigu gogorarazten; Espartzatik beheitiko euskaldunen izenak orain arte jaso ez badira edo haien jarduna grabatzera garaiz iritsi ez bagara, ez duela horrek esan nahi Zaraitzuko Atabean euskara Erdi Aroko edo XVIII. mendeko kontua denik.\nHainbat zaraitzuarrek, nola edo hala, haien hizkuntza-ondarea zeharo galtzen ez uzteko ahalegina egin izanaren erakusgarri ere bada. Ez da Ferminena azken hilabeteotan ezagutu dudan bilketa-saio bakarra. Ezkarozeko Pichón etxeko amurtzia Simonak, 1979an hil baino lehen, euskarazko hitzak jarrarazten zizkion ilobari koadernotxo batean, ahaz ez zitezen. Penaz, agian, bazekielako Simonak bere alaba zaharrena zela amaren euskera ulertzeko gai zen bakarra, eta gainerako seme-alabak horretarako ere ez zirela gauza.\nZaraitzuko uskarara galdu egin zen, bai. Isil-isilik hainbat herritan, garaiz kanpoko erlikia balitz bezala. Baina ez galera horrek oinazerik eragin gabe. Azken hiztunetako askori, eta hiztun bihurtu ezinik gelditutako hainbat ondorengori.\n2015/02/09 · 7:00\nAntzinako egileak itzultzaile eta moldatzaile\nAspaldiko euskal idazleek utzitako testu-ondarea XXI. mendean ere apurka-apurka hedatuz doan arren, badakigu ez dela nahi genukeen bezain zabal, aspaldiko eta anitza. Urria da, hainbatetan konparagaiak falta direlarik; berriegia, Aro Modernoaz aurretiko gau luzean apenas argi-txinparta batzuk eskaintzeko modukoa; eta neurri handi batean literaturatik urrun ziren interesek eragindakoa, gainera. Are urriagoa litzateke, jakina, itzulpen-moldaketa diren lekuko idatziak alde batera utziko bagenitu. Besteren baratzekoa norberarenera eramate hori ohikoa da mundu zabalean, baina gurean itzulpenerako joera horrek badu zerikusirik testugintza eragin zuen arrazoi nagusiarekin: herri xehea fedean aitzinatzearren hainbat eta hainbat elizgizon euskaraz idaztera bultzatu zuen orduko erlijio-ikuspegi hertsiak berak ezinbestean eragin zuen ustez aldagaitza zen Jainkoaren hitza eta eliz autoritateen esanak zeuden-zeudenean ematea.\nLeizarragaren lana da horren guztiaren adibiderik zaharrena. Testamentu Berriaren itzulpenari lotu zitzaionean, euskararen aniztasunak eta ordura arteko itzulpen-eredu ezak ulertarazi zioten aurrez aurre zuen erronkaren handitasuna. Lanari uko egiteko adinakoa, ia:\nGuti falta zedin non ezpainendin xoil gibelera, nakusanean hanbatez ene entrepresa handiago, zenbatez nik eskribatu dudan lengoaje mota baita, esterilenetarik eta dibersenetarik: eta oraino, translationetan behinzat, usatu gabea.\nBazekarren ordea Leizarragaren egitekoak bestelako desafiorik ere, eta ez nolanahikoa: interpretaziorik edo desbideratzerik txikiena onartzen ez zuten testuinguru hartan testu sakratuak ortodoxiatik inola ere aldendu gabe euskaratu beharra, itxaronez horrela Joana erreginak emandako enkargua behar bezala beteko zuela,\nIainkoaren hitz purak ukanen luela sartze eta abanzamendu Heuskal-herrian: eta hunetakotzat zu Andrea, hunez zerbitzaturen zinadela tronpeta baten anzora, zeinez Iainkoak deitzen baitzaitu hala zure Nafarroako resuman ere Satani gerla egitera, nola egin eta egiten ere baitraukazu zure dominationeko berze leku guzietan.\nBeskoiztarraren zenbat lan-ordu hartuko zituen agindutakoari zerion zorroztasun maila gehigarri hura eman eta Iainkoaren hitz pura zegoen-zegoenean itzultzeak? Arroxelan 1571n argitaratu liburuaren hasierako Heuskaldunei atalean lapurtarrak bere burua zuritu beharra sentitzeko bezainbeste bai, behintzat:\nIainkoaren hitz purari iarreikiteko desira dutenek, esporzu dugu eridenen dutela (suporturekin) zerzaz kontenta.\nJainkoaren hitza hedatzea eta Elizako doktore nagusiek emandako ikasbidea zabaltzeari horrenbesteko garrantzia eman zion gizarte hartan, Leizarraga bezala, ondorengo elizgizon idazle ugari izan ziren sortzaile baino itzultzaileago; eta moldatzaile ere bai haietako asko, eredua hitzez hitz isuri beharra hain ezinbestekoa (edo katekesirako hain komenigarria) ez zenean.\nHamaikatxo euskal itzulpen eragin duen ebanjelizazio testu klasikorik bada, Gaspar Astete jesuita gaztelarraren doktrina izango da beharbada. XVIII-XIXetan Irazustak, Mendiburuk, Elkanoko Lizarragak eta beste askok eta askok baliatu zuten eredu gisa. Asteteren egunetan Inkisizioak ezarritako mugarik hertsienak malguturik (debekatua zegoen XVI. mende amaieran herri-hizkuntzetako testu-sorkuntzan edo itzulpenetan ebanjelioetako pasarterik idaztea) askatasun handixeagoz jokatu ahal izan zuten geroko euskal idazle zaharrek, baina eliztiarrek galdera-erantzun bidez ikasi beharreko doktrinek ez zuten itzultzailearen moldaketa-lanerako tarte handiegirik uzten.\nDoktrinak bezala buruz ikastekoak ez ziren beste testu mota batzuetan, ordea, komenigarriagoa izan zitekeen jatorrizkoa hitzez hitz isuri beharrean tokian tokiko fededunen egoera kontuan hartzea, eta moldaketarako tarte handiagoa egongo zen. Horrelakoak dira, esaterako, ezkontzera zihoazenentzako testuak. Rituale Romanum izeneko erlijio-idazki multzoak biltzen zituen, beste askoren artean, ezkontideei irakurri beharreko deiak, baina Espainiako tradizioan dei haiek eliztiarren hizkuntzan irakurtzeko ohitura zegoen, ez latinez; eta herri euskaldun elebakarretako bikarioek horren araberako euskal bertsioak behar zituzten. Testuinguru horretan txertatu beharra dago ezkontideentzako dei horien hainbat euskal moldaketa agertu izana, garai eta inguru bertsuari dagozkionak; Erritualaren edizio ezberdinak izango zituzten ausaz oinarrian, baina horretaz gain egileen moldaketa-borondatearen isla ere badirudite:\nEmatendu gracie errecibitcinduenari conciencie garbierequi; garaizentu ezconduen ertean izeten diren dificultade, eta pesadumbre guciec, eta ematendu gracie cumplizeco Matrimonio sanduec dituen cargac, eta obliguecioac (Nuin, Txulapain, 1826)\nLan ontara conciencia garbiequi, ta ongui prestatuta elduderenei, ematen diote Jaung[oico]ac elcarren artean baquean vicitzeco, vici modu ontan izan oi deren neque, trabaju, ta naigabeac ariñ eremateco, ta beren gain arcen duten obliguecioari cobru emateco, behar duten gracia (Untzu, Txulapain, 1800 ingurua).\nAnima garbiarequin recibizen duenei, ematen diote gracia garaiceco Estadu-onec verequin dacazquien gaiz, eta nequeac (Sorauren, Ezkabarte, 1800 ingurua).\nKomenigarria zen testu haietan unean uneko entzuleen nondik norakoa kontuan hartu eta esan beharrekoak haiei egokitzea; baina aldi berean ez ziren gutxi izango (zehaztasun beharrak, zuzentasun-egarriak edo erosotasun hutsak eraginda) ebanjelizazio lanean besteren esanak ziren-zirenean ematera joko zuten elizgizonak. Horrexegatik, XVIII-XIX. mendeetako sermoigintza-lanetan itzulpen eta moldaketa ugari dago, zalantzarik gabe. Zaila da ordea jakitea zein testu edota egile izan zituzten eredu ohikoago guregana iritsi diren lan haien guztien idazleek.\nHonekin guztiarekin lotu daiteke Miguel Ignacio Armasa nafarraren adibidea. Domingotarra zen Armasa (Labaien, 1770-1814), eta ezaguna da Santo Domingok sortu zuen ordenak (ordo prædicatorum delakoak) predikaziorako isuri handia izan duela betidanik. Alcalan ikasle ibilitako Teologia-irakaslea zen gainera labaiendarra, eta pentsatzekoa da gizon irakurria eta ikasia izango zela: ez da harritzekoa, horrenbestez, leku eta hizkuntza ezberdinetan —Kantabrian, Araban, Nafarroan, gaztelaniaz zein euskaraz— esan zituen sermoiak agertu izana.\nBistakoa da euskarazko idazkietan eredu bat baino gehiago izan zuela; haien artetik XVI. mendeko Frai Luis de Granada da nik hona ekarri nahi dudana, Armasaren inspirazio-iturri argia izateaz gain sarritan aipatu delako egile hark Axularrengan izan bide zuen eragina ere. Domingotarra zen Granadakoa, Armasa bezala, eta aspaldikoa izan arren ordenakideen artean itzal handikoa zenez ulergarria litzateke Labaiengoarentzat lehen mailako erreferentzia izatea. Erraz eskuratuko zituen Armasak Granadakoaren lanak, Alcalan ikasi zuenean edo baita Iruñeko komunitatean bertan ere: XVII. mendean ez bezala, argitalpen ugari izan zuten XVIII.enean Frai Luisen testuek, eta guztiak eman zituzten argitara Nafarroako hiriburuan bertan 1780 eta 1800 bitartean.\nGranadakoak Armasaren predikuetan utzi zuen oihartzuna hainbat eratakoa izan zen. Batzuetan Labaiengoak maisuak erabilitako irudi batzuk kopiatu besterik egin ez zuela ematen du —eragin hauek dira nire ustez harrapatzen zailenak, lausoagoak eta dudazkoagoak baitira—. Beste batzuetan Frai Luisen meditazio-obretako pasarte osoak hartu eta haien moldaketa egin zuen domingotar nafarrak, jatorrizkoa bere uztako gaiekin osatuz; tarteka, azkenik, zorrotzago eman zituen Granadakoak idatzitakoak, itzulpen hutsetik askoz ere hurbilago:\nDurará este galardon tantos millares de años, quantas estrellas hay en el cielo, y mucho mas. Durará tantas centenas de millares de años, quantas gotas de agua han llovido y lloverán sobre la tierra, y mucho mas. Durará mientras Dios durare, que será en los siglos de los siglos (F. L. Granadakoa, 1554).\nPremio arc, bada, gloria arc iraunen dú amberce milla urte cembat izar diren ceyruan, tá gueyago. Yraunen dú amberce milla urte cembat ur tanta erori diren lurrara, tá gueyago. Ytz batean, iraunen dú Jangoycoac berac iraunen duen adiña, iraunen dú eternidade gucian (M. I. Armasa, 1810).\nXVII. mendeko Axularren testugintzan bezala, XIX.aren hasierakoan ere Granadakoak, eta oro har Urrezko Mendean literatura aszetikoa landu zuten idazleek gurean izan zuten eragina erakusten digu Miguel Ignacio Armasak. Zuzeneko eragina, baina zeharkakoa ere bai: 1830eko hamarkadan, domingotarra ordurako hilik, Jose Ignacio Armasa iloba apaiztu berriak osabaren testu batzuk hitzez hitz kopiatuz sortu zituen bere lehendabiziko sermoiak, Frai Luisen arrastoa bertan eramanez. Gai interesgarria litzateke erdaratiko erlijio-itzulpen haietako askok euskararen baitan egin zuten ibilbidea aztertzea, ibilbide hori argitzen erraza ez den arren: Labaiendik hurbil, Bertizaranako Lakoizketa apaizak berean gorde zituen XIX. mendeko predikuen artean, bada Armasak Granadakoari hartuta moldatu zituen irudiak dakartzanik ere. Erdarazko original klasiko bera izango zuen eredu Bertizaranakoak, ala Labaiengo oihartzun berriagoaren eraginez sortuko zen?\n2015/01/13 · 7:00\nTestu zaharrak baliatzeko arazoez\nAspaldi erdaldundutako eremuetan nolako euskara mintzatu izan zen antzemateko lanabes preziatuak dira testuak; itzali den mintzotik dagoeneko atera ezin denaren isla behintzat ager dezakete, leku-izenek edota aspaldiko agirietan bildutako esaldi solteek beren labur-mugatuan nekez eskainiko duten bezainbeste. Hainbat eskualdetan, ordea, ez da horrelako testurik gorde; eta badirenetan ez dituzte denek baleko lekukoak izateko baldintzak betetzen, eta ematen duten isla hori zenbateraino den zuzena ez da erraza igartzen.\nTarteka ibar bateko euskarak halako herritan topatutako prediku bat besterik ez digu utzi, eta bakarra izanik ez dago iturriaren fidagarritasuna beste inongo idazkiren argitan zehazterik. Gainera, ez dago beti argi testuak nork edota noiz paratuak diren, eta ezin da orduan hizkuntzaz kanpoko testuingururik baliatu lekukoaren balioa finkatzeko. Noiz edo behin, harako autore hark euskarazko testuak sortu zituela jakin bai, baina idatzi zuena ez da agertu; eta behin baino gehiagotan, lekukotasuna eta egilea ezagunak direnean ere, idazleak edota idatzitakoak hainbat motatako lokalizazio-arazoak dituzte. Kasu horietan guztietan datuak falta izaten dira eta horrexegatik galdutako mintzo batzuen ezaugarri askok lausopean diraute, gehiago ala gutxiago, ezusteko aurkikuntza batek noiz ezagutaraziko. Egoera horien adibide egokia iruditzen zait gaur hona ekarri nahi dudan eskualdea: Aezkoa, Zaraitzu eta Erronkaritik beheitiko ekialde nafarra.\nNolakoa zen XVII, XVIII edo XIX. mendeetan Iruñea eta Zangoza bitarteko eremu zabalean hitz egin zen euskara? Joakin Lizarragaren lan oparoari esker bistakoa da hiriburuaren sortaldean mintzo zena sartaldekoa bezain nafarra zela baina ez bete-betean eite berekoa. Tamalez, Goñerrik edo Gesalatzek emandako testu-uztaren aldean alerik ere ez digute utzi Itzagaondoak, Urraulbeitik, Untzitibarrek eta beste haran batzuek; eta Elkanotik eskuin abiatuta etsigarria da zinez Agoitz-Irunberri inguruko lekuko idatzien urritasuna. Ezin da inola ere sortu ziren testu batzuen balioa neurtu, galdu egin baitira (Tomas Fermin Artetarenak edo Jose Aresorenak) eta iraun dutenak ere gisa askotako mugek kamustuta daude: Elortzibarko Zabalegin idatzi omen zen 1785eko predikua anonimoa da, eta ibarreko lekukotasun bakarra gainera; Urraulgoitiko Aita Esteban Adoaingoa Lapurdin ibili zen eta ez zuen bere sermoietan jaioterriko nafarrera garbirik eman; Francisco Benito Gil apez gazteak Itzalleko parrokiaren ardura hartu bezain laster prestatu zuen euskarazko doktrinatxoa, eta Zaraitzuko eliztiarren mintzoa izango zuen oinarri nagusi, berea baino gehiago.\nArtzibarkoa da —Eguesibarko Elkanokoa alde batera utzita, jakina— bailara osoan hobekien ezagutzen den aldaera, eta beranduagora arte iraun baitu aldez edo moldez bertatik bertara jaso ahal izan dena. Bada ordea lokalizazio-hutsunerik Artzibarko testuetan ere. Bonaparte printzearentzat 1865ean-edo doktrina itzuli zuen Juan Cruz Elizalde Arrietako maisua da iturririk fidagarriena; hark berak adierazia da bere itzulpenean Valleco uscara erabili zuela. Baina erreferentzia nagusia izanik ez da oraingoz argitu gizon hau haranekoa bertakoa edo inguruko herriren batekoa ote zen. Ez da garrantzirik gabeko xehetasuna: Beintza-Labaiengo doktrina eman zuen Mariano Erbiti, esaterako, ez zen herriko semea, Udabekoa baizik, eta Labaiengoa leial islatzen saiatu arren bestelako oihartzunik ere badu hainbatetan bere lanak. Prediku bat utzi digun Lakabeko seme Javier Ibarra Murillo artzibartarra zela, aldiz, ez dago dudarik. Orreagako kalonje izandakoaren euskarazko sermoiak bestelako muga du: egilea gizon ikasia eta heziketa jasokoa zelarik kultismoak eta hitz garbizaleak erabili izana, eta horrek herriko hizkera xehetik neurri batean behintzat aldendu zuela.\nHirugarren lekuko idatzi bat oparitu digu Artzibarko euskarak; ez baliatzeko trabarik gabea hura ere, baina aski interesgarria. 1916ko urritik 1917ko apirilera bitartean zazpi kronikatxo idatzi zituen Napartarra astekarirako Eki ezizenaz sinatu zuen egile anonimo batek: Artzibartik izena eman zien ekarpenei. Jatorria lehendabizikoan bertan utzi zuen agerian berriemaileak, ibarreko albisterik ordura arte astekarira inork bidali ez izanak sortarazten zion samina adieraztearekin batera:\nAn ta ortik, baserki orotik “NAPARTARRA” maite orri maiz-maiz igorten dabezte berridun idazki edo earta ederrak, emen, Arzibar-tik ez, Artzibar-arren artean euskal idazlerik ez! Zergatik unela? Eskualdunak ez ote gare?\nKronika haietako euskara, zoritxarrez, ez da XX. mendearen hasieran Artzibarren erabili bide zutenaren ispilu garbia. Hizkera arruntetik urrun ibiliko zen erregistro jasoa baliatzeaz gain, Garraldako Lapitzea lankideak ere ohi bezalako hitz garbizale ugari tartekatu zuen Ekik (aberri, abesti, Amaneskutza, elgaro, idatzki, ikastola, neurkin, orlegi, txadona…) eta baita ibarrekoak nekez izango ziren beste zenbait ere, bedar, zerate edota illabte lekuko. Gainera, polimorfismoa da nagusi ele batzuetan, eta arazorik gabe erabili zituen illabte nahiz illabete, eskuaraz zein euzkeldun. Horrekin guztiarekin batera badira artikuluetan Artzibarrekin lotu daitezkeen hamaikatxo osagai ere (dakote, duzie, nindan edo nagotan bezalako adizkiak; eben, ebetako gisako erakusleak; egu, irur edo zamari moduko hitzak…) baina azken batean Artzibarko berriemailearen euskarak hainbat iturritatik edan zuen eta sortu zituen testuak ezin dira dialektologia-lanerako erreferentzia garbia izan.\nNolanahi ere, kroniken irakurketatik bestelako ondorio interesgarriak atera daitezke. Esate baterako, ibarra hiru eremutan banatu ohi zela, edota euskararen egoerari buruz emandako albisteak:\nBeko errietan zaarrak baizik gere eskuaraz mintzaten direla egia da, ordez Irati-errekaldean ta seierrietakoak ze mintzoa erabiltzen dute? Ez eskuara? Bai, egiaz alege-ituna da egunerik egunera gutiago entzuten dela, ta, castellano, erdeldun berorrek aditu ezlizaken, erdara mordol-mordollez mintzaten direla guziak, apaiz, irakasle, gizon ta emakume…\nIbarraren iparraldeko Saragueta, Arrieta, Hiriberri, Lusarreta, Imizkotz eta Urdirotz izango ziren noski Seierriak; erdalduntzat jotako Beko Erri haranaren hegoaldea zen, eta Irati-errekaldea Orotz-Azparren ingurua dela ematen du. Euskalduntzat jo zuen Ekik eremu hura, Seierriak bezala, eta horiexek izan dira euskarari beranduagora arte eutsi diotenak. Nongoa ote zen bera? Pentsa daiteke, idatzi zuena kontuan hartuz, ez Arrietakoa ez Lusarretakoa ez zela; bada ibarrean Orotz-Betelurekin lotu duenik. Garai bereko Javier Ibarra eta Eki pertsona bera zirenik ez du ematen, bataren eta bestearen testuak erkatuta desberdintasun aipagarriak daude eta.\nAberasgarria da halaber 1917ko martxoko kronikan Urrizkideei buruz emandako azalpena, Erronkari-Zaraitzuetan ere deskribatuta dagoen usadio hura Artzibarren nola betetzen zen jakiteko balio duena.\nEki bezalako berriemaile asko izan ziren euskarazko aldizkarietan XX. mendeko urte haietan. Ez horrenbeste, ordea, euskara ordurako galtzen hasiak ziren eremuetan; eta are gutxiago zegokien hizkera nahi bezain sakon dokumentatu gabe ditugunetan. Tamalez, euskalkia ikertzeko balio mugatua duten testuen adibide dira Ekirenak, Nafarroako ekialdea bera, dialektologiaren aldetik, iraun duten testuen urritasun eta egokitasun ezaren adibide den bezala.\nDena dela, baliteke etorkizunean artxibo, eliza edo baserriren batean topatutako altxor zaharrek urritasun hori arintzea. Izaten da tarteka halako albiste pozgarririk. Adibide bat: duela urtebete eskas, Itzagaondoa Ibarra Elkarteak herritarrei galdeginik etxeren batean euskarazko paper zaharrik izango ote zuten, berean eskuizkriburik ez baina Axularren Gero liburuaren ale bat topatu zuela jakinarazi zuen itzagaondoar batek. Non egongo ote dira gaur lozorroan ikertzaileen biharko lanari bultzada emango dioten euskarazko prediku edo eskutitz zaharrak?\nIzango ahal da haien artean Nafarroako ekialdeko euskararen ibilbidea argituko duenik!\n2014/12/10 · 7:00\nLarunbe izeneko herrixka Irurtzundik hurbil dago; bost minutu eskas, errepide zaharrean barrena Iruñerantz abiatuta. Urrun ditu hala ere hiriguneko kale-giroa eta autobideko ibilgailuen orroa.\n50 bat biztanleko herri txiki baketsua da Larunbe. Are txiki eta baketsuagoa ondoko Oraien, aspaldian herria izanik gaur Larunbeko auzunetzat doi-doia jo daitekeen etxe-multzo apala, ia eraitsia. Hantxe bizi izan zen Gregoria, herriko azken euskaldun zaharra; Itza bailara osokoa ere bai, antza.\nItza ez da ibarra, zendea baizik; latinezko centenam omen du izenak oinarri, Erromari ehun gizaseme emateko gauza zen eremua biltzen zuelako-edo. Bost zendea izan ditu mende luzez Nafarroak Iruñe inguruan: Itza, Oltza, Antsoain, Galar eta Zizur; bakar batean ere ez da berezko euskara gogoan duenik gelditzen eta Itza izan zen euskalkia ahaztu zuen azken-azkena. Zia eta Aginaga herriak hain zuzen ere; eta haiekin batera, Larunbe. 70 urte inguruko herritarren umetako oroitzapenetan Larunbeko eta Oraiengo emakume bana ageri dira, euskaraz solasteko igande eguerdiak baliatzen zituztenak, mezatan baino ez baitzuten aste osoan elkar ikusten. Larunbeko anderea —herriguneko hondar euskaldunetako bat— eta Oraiengoa ehunka metro batzuk baino ez zituzten banantzen; baina egiaz sakonagoa izan zen XX. mendean zehar herrigunearen eta auzunearen arteko aldea, hizkuntzari dagokionez behintzat.\nGregoria duela 102 urte Oraiengo Seonserenan jaio zenerako ez zen haur ez gazte euskaldunik Larunben, puska bat lehenago erdaldundu baitzen gunea hurbileko auzoa baino. 1935ean herri osoko 24 etxeetarik euskaraz lautan mintzo zirela jaso zuen Aingeru Irigaraik, eta gainerakoetan 50 urtetik gorakoek baino ez zekitela, eta erabili ere ez zutela erabiltzen. Oso litekeena da euskarari hobekien eusten ari zitzaizkion lau etxe haiek Oraiengo laurak izatea. Seonserena, behinik behin, bazen haietako bat.\nIzan ere, Larunbeko herrigunean XIX. mendea amaitu aurretik eten zen euskararen jarraipena; horrenbestez, XX. mendean munduratutako lehendabiziko larunbearrek euskaraz entzuten zituzten tarteka aita-amak baina arrotz sentitzen zuten haiengandik jaso ez zuten hizkuntza hura, herrian azkar asko gibelka zihoana. Hala ziurtatu didate egungo adinekoek, 1910eko hamarkadan jaiotakoen seme-alabek: gurasoak erabat erdaldun hazi ziren XX. mende hasierako Larunbe hartan.\nEz ordea herrikoek begi-bistan zuten auzunetxoan. Baserrikotzat zituzten Larunben Oraiengoak haien euskararengatik —nahiz eta kanpotar batentzat, seguru asko, batzuk besteak bezain ‘baserriko’ izango ziren—. Auzoak apenas eutsi zion aspaldiko hizkuntzari herriak berak baino belaunaldi pare bat gehiago; aski izan ziren, ordea, erdaldunduek euskaldunak desberdin sentitzeko; baita, antza denez, haiek desberdin sentiarazteko ere.\nHorixe gertatu zitzaion Gregoriari. Eskola bakarra zuten Larunbe eta Oraiengo neska-mutilek; Larunben, jakina. Hara joaten zen 1920 aldera Oraiengo neskatoa, Seonserenako alaba bakarra. Eskolan zer irakatsi zioten ez dakit; erakutsi bai behintzat besteen mesprezuak eragindako lotsa zer zen. Burla egiten omen zioten Larunbeko umeek Gregoriari, eskolaratzen zen haur euskaldun bakarrari; eta maistrak berak ere bai. Hark Gure Aita esateko eskatzen zionean euskaraz ematen zuen Gregoriak, aita-amek irakatsi bezala, eta irri egiten zioten denek. Izango al zen eskola-umeen artean ordurako erdaldundutako bizilagun oraiendarrik? Hori ez dakit. Bai, ordea, goiz ikasi zuela Gregoriak etxetik atera orduko euskaragatik barregarri sentitzen.\nGregoriaren semeak kontatu dizkit hemen idatzi ditudanak; gizon hau erdaldun hutsa da, amak ez baitzien seme-alabei euskararik irakatsi nahi izan. Ez da harritzekoa. Zoritxarrez, Larunbekoa bezalako jokabide haiek –sarritan eskola inguruan gorpuztuak, baina ez han bakarrik- arrasto sakona utzi zuten herri askotako azken belaunaldi euskaldunak etxeko hizkuntzari begiratzeko moduan eta euskararen jarraipenean. Gauza ezaguna da hori eta adibide ugari daude. Duela 70-75 urte, Erronkariko Bidankozen, azken labealdi euskalduneko aiton-amonekin hazi zen Lengorna etxeko Evaristo haurtxoak euskaraz irakasteko eskatu zion inoiz edo behin aitonari. El vasco no te va a servir para nada, erantzuten zion hark. Arriasgoitiko Urrizelkin bizi den Luisek ere gogoan ditu Anueko Etsainen jaiotako amona euskalduna, eta Esteribarko Erreara ezkondu ostean izandako alaba, Luisen ama, urteen joanean erdaldun eta euskararen aurkako hazi zena. Aipatu ditudan herri guztietan bertako euskararenak egin du. Horrelako zenbat adibide bildu ote dira, eta zenbat ote daude oraindik biltzeko!\nDuela hamarkada bat hil zen Oraiengo Gregoria Itzako hondar euskalduna izan omen zen, baina ez Itzako euskara ahaztu zuen azkena: burua zeharo galduta eman zituen hil aurreko urte luzeak. Gaixotasunak harresi bat eraiki zuen Gregoriaren eta bere oroitzapenen artean; euskaragatik bestek eragindako ondoeza eta lotsa ere eramango zituen behintzat.\nHizkuntza gizakion arteko zubiak eraikitzeko sortu dugun tresna paregabea da, baina hizkuntzak harresi bihurtzen ditugu sarritan, haiek ere gaixotasunak bailiran.\n2014/11/10 · 7:00\nAuzo etorkin-hartzaile eta zeharo erdaldundu batean hazi nintzenez, etxean jaso nuen lehenbiziko hizkuntzaren sozializazioa eskolan bideratu zen. Hainbat tokitan bizi izandako ama eta amonaren mintzamoldeei hiriguneko ikastolako hizkera-anabasan hartu nuena gehituz gorpuztu zen nire euskara, kalearen eragin handirik gabe; nekez jasoko nuen herriko mintzorik bertako baino kanpotar gehiago zituen eremu hartan. Aberri biribilik gabeko mintzoa nirea, sorlekuan berezkoa garbi jaso eta eman dezaketen horien bekaitz dena, tarteka.\nKale-giro hurbilak bertako euskararik eman ez eta Bidasoaldeko izeba zaharrek ordezkatu zuten neurri batean hutsune hura; izatekotan haien mintzoa dut gaur egun ere —afektibotasunean, gutxienez— beste edozein baino neureago: ematten, deus ere, tor’onat!, aunitz, kartzen al duzu, bazuzi uatzira?… umetan haiekin ikasitakoak, nire euskararen ontzian nekerik gabe eta goxo-goxo sarturikoak, egunerokoan beste inori entzuten ez nizkion arren. Maite ditudan hitz-hotsak.\nBazen haien guztien artean ele bat, denetan politena, beteena, adierazkorrena iruditzen zitzaidana, agian nire euskal hitzik gogokoena: ‘zakulunpairun’. Hura entzun eta ganora handirik gabeko pertsona zabar eta utzi samarra datorkit gogora; horixe da niretzat esan nahi duena. Ez dakit zergatik iraun didan gogoan, beharbada horren hanpatsu eta biribil sentitzeagatik, edo entzun orduko izeba haiek ekartzen dizkidalako gogora. Eta denen artean Sunbilara ezkondutako bat, hari entzunda ikasi bainuen hitza. Gorpuzkera desorekatu samarreko senide herrena bazuen izebak, gizaseme baldar askoa ere bazena, gerrikorik eskura ez eta galtzak soka-zati batez lotuta ager daitekeen horietakoa. Gogoan dut nola erabiltzen zuen hartaz ari zenean ‘zakulunpairun’ adierazkor, bizi, durunditsu hura.\nUrteen joanean hizkuntza bera hausnargai bihurtzen hasi eta piztu egin zitzaidan halako batean umetako berba hari buruz zerbait jakiteko gogoa, nondik zetorren edota non erabiltzen zen, orduan ohartu bainintzen familia-giroan baino ez nuela entzun, are gutxiago irakurri. Hiztegietan aurkitzen saiatu, eta alferrik; ezin inon topatu. Amari galdetu nion ea hitza gogoan ote zuen; baita ongi asko oroitu ere, harako izeba hark erabili ohi zuela, hau eta hura esan nahi zuela, halakoetan botatzen zuela…. Dena den, hitzaren arrasto idatzirik topatu gabe jarraitzen nuen. Hiztegietan ez, baina eskualdeko hiztunen artean beharbada? Bortzirietako senide batzuei eta Sunbilan bertan bati baino gehiagori galdetuta, ez dut gaur arte hitza ezagutzen duenik aurkitu. Inork argibide hoberik eman ezean (eta eskertuko nuke), amak adierazi zidan susmoa eman behar dut ontzat: ez ote zen izebak berak asmatua izango. Pena eman zidan hasieran ondorio hartara heltzeak, hain gogoko nuen ‘Zakulunpairun’ hura euskaraz existitzen ez zela pentsatuta.\nEz dakit ordea aurreko esaldi hori egokia den. Demagun izebak edo beste edonork ezerezetik sortutakoa dela; azken batean, ez da sorgunerik gabeko hitzik. Kosta egiten zait nolanahi ere luzaroan Bidasoaldeko esamolde garbitzat izan nuen ‘zakulunpairun’ hori euskarazko hitzen artetik egoztea. Hiztegien beharra izaten dugu hizkuntza bateko lexemak ordenatu, bildu eta antolatzeko; baina nola kudeatu haietan bilduta ez dagoenaren hiztasuna? Eta horrenbestez, zeren arabera erabaki behar dugu hiztegietan jasota ez dagoen hori baden ala ez den hizkuntza bateko hitz, izateari noiz utzi zion edo zergatik ez den? ‘Zakulunpairun’-ek ez du fonologiaren edota morfologiaren aldetik inolako trabarik; balio semantiko zehatza ere badu eta komunikazio-funtzioa bete ez duenik ezin esan, apal-apal eta gizatalde mugatu baten barrenean izan arren. Gizatalde horren neurrian ezarri behar ote da muga? Hapax bati hizkuntzaren baitan lekua aitortzen badiogu, zenbat pertsonak ezagutu behar dute egungo hitz baten esanahia hizkuntza-komunitate oso baten ondaretzat hartzeko modukoa izan dadin? Ezjakintasunak sortutako galderak direla uste dut, baina neure buruari behin baino gehiagotan egin izan dizkiodanak.\nEta bestalde, nola sortzen ditugu gizakiok hitzak, fonetikoki hau bezain adierazkorrak direnak batez ere? Zer antzeman zuen ‘zakulunpairun’ lehenbiziko aldiz ezpainetaratu zuenak erabilitako hotsetan, haien kokapenean, bokalen konbinazioan, aukeratutako kontsonanteen artikulazio-moduan, aditzera eman nahi zuen ideiaren irudi egokia eskaintzen zionik? Beti begitandu izan zait —ohitu naizelako akaso— hitzak ederki asko islatzen duela bere baitan biltzen duen pertsona-tankeraren imajina.\nEuskarazko aspaldiko hitz ezaguna ez eta beharbada nire senide baten ateraldi hutsa izan zitekeelako susmoa hartu nionetik are kuttunago dudan hitz honek gogoeta atseginak eragin izan dizkit tarteka. Azkena, honako hau: ‘zakulunpairun’ ez da hiztegiratu, baina gaurtik aurrera Google-en egongo da. Hiztegietan balego baino ikusgarriago bihurtuko da hartara, puska baterako bederen. Hitzek hedatzeko eta irauteko bide berriak urratu dituzte, Sunbilako izebaren garaikideek nekez antzemango zituzten bideak.\n2014/10/08 · 13:49\nHainbat lekutan galdu den berezko euskararen antzinako arrastoak ezagutu nahi dituenak ez du sarritan erabateko pozik hartuko; argiak baino gehiago izan daitezke ilunak eta ariketak halako masokismo-ukitu bat ere baduela pentsa liteke. Saiatu arren tokiren bateko euskararen behinolako bizitasunari buruzko idatzizko frogarik ez aurkitzeak dezepzioa sorrarazten du; frogak badirenean, bestalde, mintzoren baten galerari buruzko albisteak, albiste tristeak dira; eta han edo hemen aspaldi batean euskara sasoiko zebilela erakusten duten pasadizoek irakurtzeaz batera poza ematen badute ere, denboraren joanean sendo zirudiena desagertu izanari darion kutsu mingotsa nagusitzen dela uste dut.\nMingostasun-arrasto hori ez ezik, bestelako gogoeta ere eragin didate hemen aipatuko ditudan bi lekukotasunek.\nXVII. mendean erdalduna zen Lerin, Lizarraz hegoaldera dagoen herri nafarra. Hantxe jaio zen 1600 baino lehen Miguel Gómez izeneko bat, urteak igarota konderriko handiki bihurtu eta espetxeko alkaide izatera heldu zena. Ez zegokion berez euskaraz jakitea; erdaldunak ziren garai hartan aztarna utzi zuten arellanoar, sesmar eta eskualdeko gainerako seme-alabak. Gómezek, ordea, bazekien euskaraz, neurri batean behintzat. Ez herrian jasota; zekiena umetan Iruñean hazi zelako ikasi zuela deklaratu zuen 1648an. Ez zuen Iruñeko eskoletan ikasiko, karriketan baizik; hiriko jendearekin, eta adin berekoekin batez ere, gora eta behera ibiltzearen ondorioz.\nMende eta erdi beranduago Agoitzera eraman zituzten hamar bat urteko lau gaztetxo zangozar. Euskalduna zen artean Agoitz; zeharo erdalduna ordea Zangoza, eta baita haur haiek ere, herriratu zirenean behintzat. 1790ean Francisco Arano izeneko benefiziadu batek jakitera eman zuenez bizileku berrira heldu eta bi urtera primeran hitz egiten zuten lau zangozarrek euskaraz, ‘bitarteko eta eskola bakarra adinkideekin ibiltzea izan delarik’.\nAldez edo moldez, umeak eta ikaste-prozesua dituzte hizpide bi adibideok. XVII-XVIII. mendeetan Nafarroako erdialdean nagusi zen euskarak ez zuen lekurik eskolan —gaurkoa baino hagitzez apalagoa zen eskola hartan—, baina ez zuen irakaskuntzaren beharrik belaunez belauneko jarraipena bermatzeko; aitzitik, kalea bera zen ikasleku, eta adiskideak zituzketen derrigorrezko maisu Lerindik edo Zangozatik bertaratutako haur erdaldunek. Jolasteko, hartu-emana biribila izateko, euskara ikasi behar. Haurrak irakasle.\nXXI. mendean gaude eta gibelka egin du ordutik euskarak eskualde askotan; baita hizkuntzaren gotorlekutzat hartutako zenbaitetan ere. XVII eta XVIII. mendeetan karrikak jolastoki eta euskara jolas-hizkuntza zituzten haur iruindar eta agoiztarrek ez jaiolekua, ez beharbada egungo herrikide gehienen mintzoa bera ere ez lituzkete ezagutuko. Joan zen leku askotatik euskara (ordu hartan hainbatek oraindik arrotz zuten eskola tarteko, besteak beste) eta laguntzaile berriak bilatu behar izan ditu hizkuntza gutxituak, egungo gizartean bizirik iraungo badu. Irakaskuntza bera izan da horietako bat: eskolan jarri du euskarak itxaropena, halabeharrez, eremu batzuetan. Erantzuten ari al zaio itxaropen horri?\nNi hiri-giroko auzo aski erdaldunduan bizi naiz, eta guraso erdaldun kopuru hazia duen ikastetxe batean egiten dut lan; horren araberakoa da ezinbestean hemen agertuko dudan pertzepzioa.\nHaur-hezkuntza etxe ondoko eskolatxoan hasi zuenean, euskara berezkoa zuen haur bakarra zen nire seme zaharrena gelakoen artean, eta etxetik gaztelania baino euskara gehiago eraman arren laster ikasi zuen haur eta erdaldun kontzeptuak identifikatzen. Berez etorri zitzaion, inork irakatsi gabe. Nahiz eta nirekin dena euskaraz egin gaztelania hartu zuten naturaltasun osoz nire semeek beste haurrekiko harremanetan. Egun ere, ingurune euskaldunagoetako adinkideekin ari direla, erdara-emaileago dira besteen euskara-hartzaile baino. Euskaraz ongi asko dakite, baina automatismoa gaztelaniaz dator.\nD ereduan ari dira biak, eta ni ere D zein B ereduetan ibili ohi naiz eskolako lanean; A eredua desagertu egin da gurean, ofizialki behintzat (errealitatea, ordea, legea baino setatsuagoa delakoan nago). Batean zein bestean nire ikasle askotxorentzat euskara ikasketa-lanerako tresna hutsa da, beste aukerarik ez dagoelako eta ahal den moduan —tirriki-tarraka, maiz— erabili eta kudeatu behar dena baina gelako lanetik kanpo ibilbiderik (ia) ez duena. Nabarmenago B ereduan, baina D ereduan ere ez gutxitan; ereduak eredu, pentsatu ohi dut nekez aldaraz dezakeela aise letra batek familia askoren edo inguruaren nondik norakoa. Etxean euskara ematen duten ikasleek ere gaztelania berenganatu ohi dute eskolako harreman-hizkuntza gisa. Zenbait gaztek (hizkuntza etxean errotuago dakartenek ia beti, eta DBH ostean, eskuarki) euskara gehiago erabiltzeko ahalegin kontzientea egiten dute batzuetan; oso gutxi izan ohi dira, nik uste. D ereduan bertan gaztetxoenak entzun izan ditut sarriago euskaraz lehen hezkuntzan; hauetako asko hazi eta erreferentzia nagusi adinkideak —ez maisu-andereñoak— bihurtu ahala, ingurukoen mintzoa jarraibide bilakatu eta olatuak eraman ohi du halakoen sustrai sendorik gabeko euskarazko jarduna. Kideek erakusten dute bidea. Haurrak irakasle, beti ere.\nIdeia hauek buruan, errealitatea aldatzea luzea eta nekeza dela pentsatu ohi dut, eta ezkutatzea, aldiz, denbora galtzea. Zenbait diskurtso ofizialentzat baztertu nahi den egia ezatsegina izan arren, behinolako erdialde nafar hura, Iruñea, Agoitz eta beste, euskalduna zen; erdaldunek ere egokituko baziren kaleko hizkuntza ikasi behar izateraino euskaldun. Egia ezkutatzeak ez du inondik ere desagerrarazten. Gaur, nire inguru hurbilean bederen, errealitatea oso bestelakoa da, baina hura bezain tematia hau ere. Irakaskuntzak hedatu egin du euskara hiriguneetan; egin beharrekoa zen. Errotzea besterik da, ordea.\nBaliagarri sentitzen duguna erabiltzen dugu. Zentzuzkoa da, gainera. Nire ikasle askok euskara ikasi bai, baina horixe egiten dute, ikasi. Ez dute erabili beharrik sentitzen, aukera izan arren; baliorik ikusten ez dioten seinale? Ez guk nahiko genukeen balioa, agian.\nIngurua da beti hezibide. Irakaskuntzak urrats garrantzitsuak eman ditu (eta ematen ari da) bestela inola ere euskaraz jabetuko ez liratekeen gazte asko hizkuntzara hurbiltzea bermatuz. Goia jo ote du hainbat eremutan benetako erabilpena sustatzeari dagokionez? Nire errealitateak baietz esaten dit.\nZein da euskararen etorkizuna hizkuntza bizi gisa, hemen aipatutakoa bezalako giroetan batez ere? Izango al dira egungo ikasle hiritarren bilobak, haien jolasetan, Iruñeko haur haien antzekoak? Ez dakit, baina mezuak ez du derrigorrez guztiz ezkorra izan behar. Gauza asko egin dira; sinestezina izango zen ikastetxe askotan duela hogei urte D eredua nagusi izango zela entzute hutsa. Errealitatea burugogorra da hala ere, lehen bezala orain: haur eta gaztetxoek elkarri zer irakasten dioten eta zertan egiten duten, haiek ari zaizkigu apal eta tolesgabe beraien gaurko lehentasunak erakusten; eta gure erronkak agerian jartzen ere bai. Errealitate hori ahaztu gabe eta den bezala onartuz, egunero ereiten jarraitu beharra dago, euskararen irudi baikor eta baliagarria egunez egun sortzen eta helarazten, euskaldun hazterik izan ez duten gazteei bidean laguntzen, aurrera begira. Azken batean, artxibo-lanean bezala irakaskuntzan, aspaldi galdutakoaren nostalgian trabatuta geratzea masokismotik hurbil dagoen ariketa hutsala iruditzen zait.\n2014/09/08 · 7:00\n‘Herriko maisua, eta euskalduna’\nOinarrizko hezkuntza gutxi batzuen bereizgarri izateari utzi eta askorengana hurbiltzen hasteko urrats garrantzitsuak egin ziren gurean XVIII. mendearen erditik aurrera; Nafarroako hainbat ibarretan, urrutira gabe, 1800 inguruan agertu ziren lehendabiziko maisu laikoak. Ordura arte herri gutxi izan ziren eskoladunak; 1780-81etako Gorteek ezarri zituzten Nafarroan handik hara gorpuztu zen irakaskuntza-egituraren oinarriak.\nZoritxarrez, hezkuntza zabaltzeko asmo hark ez zuen euskara eskolaratu, ez hurrik eman ere. Ikasketa-araudietan euskarak ez zuen ez aipamenik ez arretarik merezi izan, non eta ez bazen hura erauzten ahalegintzeko, herritarren artean jakintza eta kultura hedatzekotan herritar haien hizkuntza bera trabagarri balitz bezala. Ordura arte aspaldiko euskal mintzoari eutsi zion Nafarroako eremu aski zabalean batera etorri ziren haurrak eskolan hastea eta euskararen jarraipena zartatzea: Gorraitz eta Badostain, esaterako, Iruñe ondoko herri txikiak ziren XIX. mendearen hasieran. Gorraizko abadeak 1820an adierazi zuenez, hamabost urte lehenago maisua ekartzearekin batera hasi ziren Badostainen gaztelaniaz hitz egiten.\nJimeno Jurio ikertzaile artaxoarrak jaso zuen agiri zaharretan Badostaingo adibidea, eta baita urte haietako eskolaratze-prozesuak leku frankotan eragindako hizkuntza-aldaketaren froga gehiago ere. Lizarra ondoko Deierrin, XVIII. mendearen hondarrean, eskola-umeei oinarriak irakasten hasi aurretik ‘hartzen duten lehendabiziko neurria [maisuek] euskara debekatzea da’, azaldu zuen funtzionario erdalzale batek. Neurriak hartzen zituzten haurrek euskarara jotzen bazuten, ‘adinaren arabera zigortuz’. Hurrengo mendearen amaierarako Deierriko euskararenak egin zuen.\nEuskara alferreko eta are oztopo sentitu zuen hezkuntza-behar hura ez zuten, ordea, agintari arrotzek bakarrik sustatu. Herri euskaldun-euskaldun zenbaitetan ere, ezaguna da nolako irrikaz lotu zitzaizkion bertakoak haurren gaztelaniazko eskolaratzea bultzatzeari. Etxarri-Aranatzen, 1806an, bilera-deia egin zuten alkateak eta gainerako herri-agintariek; kezkatuta zeuden, mutikoek ez omen ziotelako probetxurik ateratzen maisuaren ahaleginari: gaztelaniaz jakin ez eta ez zioten ulertzen. Neurriak hartu zituzten bada, 5 eta 12 urte bitarteko gaztetxo guztiak eskolara derrigortzeko; esate baterako, herritar batek falta zirenen izenak idatzi eta alkateari jakinaraztea. Gaztelania hutsezko hezkuntza hura baitezpadako sentitu eta erabakia hartu zuten etxarriar gehienak ez ziren bilera-agirian sinatzeko gauza izan. Agian horrexegatik irudituko zitzaien egin beharrekoa egiten ari zirela.\nPentsa liteke, beraz, Nafarroako herritar euskaldunek beti utzi izan zutela eskola-asmotik bazter berezkoa zuten hizkuntza, kanpokoaren indarra eta heziketaren garrantzia antzemanda, ondorengo belaunaldien balizko ongizatearen mesedetan. Horregatik iruditu zait aipatzeko modukoa Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboan dagoen 1782ko prozesu bat, 1780-81etako Gorteak elkartu eta berehalakoa.\nZaraitzuko Otsagabia ondoko Ezkarozen izan ziren gorabehera batzuk ditu kontagai. 1781ean bilera egin zuen herriko kontseiluak. Organoa nahi zuten ezkaroztarrek San Roman elizarako, eta erosteko proposamena egiteaz batera organo-jole lanpostua sortu zuten. Ordurako bazterrak harrotuz zihoan heziketa-beharraren haizeak eraginda beharbada, organojolea aldi berean herriko maisu izan zedila erabaki zuten. Ez da harritzekoa: leku askotan egokitu ohi zitzaizkion pertsona berberari bi zereginak. Basaburu Txikiko Labaienen, esaterako, XIX. mendearen erdialdean.\nAzpimarratzekoa da Ezkarozekoen hezkuntza-interes hark ez zituela neskak kanpoan utzi. Organo-joleak nesken maisu ere beharko zuen, ez mutikoena bakarrik. Prozesu hartan herrikoen ordezkari aritu zen Nicolas Munarriz prioreak argi utzi zuen nolako garrantzia zuen heziketak orduko agintari ezkaroztar zibil zein erlijiosoentzat (jatorrizkotik neuk itzulia):\n‘…kontuan hartuta (…) gazteen hezkuntza eta heziera ona, zeinaren eskuetan dagoen neurri handi batean —bistakoa den bezala— herrien zoriontasuna, haren bidez lortzen baitute beste herri batzuetarako aterabidea eta haietan aitzinatze hobea…’\n(Iturria: IEA, 1993 kaxa, 8. zkia  -Idazkaria: Moreno)\nBaina are deigarriagoa iruditu zait organo-jole eta maisu-lanerako hautagaiaren profila zela-eta hartu zuten erabakia, dagoen-dagoenean utzi nahi izan dudana, itzuli gabe:\n‘…prefiriendo como es justo y razonable en la obtencion de esos empleos al hijo del lugar con respecto a los estraños y a los bascongados respecto de los que no lo son.’ (Idem)\nEz du honek esan nahi XVIII. mendeko gizon haiek euskarazko irakaskuntza eskatzen ari zirenik; baina euskararen garrantzia aipatze hutsarekin, eta maisuak haurren hizkuntza bera jakitea irakaskuntzaren mesederako zela iradokiz, senak agindutakoari leial izateaz gain, XX. mendera bitarteko Nafarroako hezkuntza-araudi guztietan baino gehiago egin zuten.\nLuze jo zuen auziak, Gotzaitegiko fiskal nagusiak entzungor egin baitzien hasieran ezkaroztarren eskariei. Munarrizen temak behartuta erantzun zuen azkenean San Roman parrokiak ez zuela organoa ordaintzeko adinako aberastasunik sortzen. Urtebeteko ika-mikaren ostean, zaraitzuarren asmoaren aldeko sententzia izan zen. Ez dakit 1780 inguruko herritarrek organoa eskuratu zuten ala ez; egungoa behintzat 1913koa da. Errazagoa izango zuten nolanahi ere hura lortzea, ondorengo berrehun urteetan zehar Ezkarozeko maisuek euskaraz irakastea baino.


OHAR GARRANTZITSUA – Pagoeta M.E.\nMezu honen bidez jakinarazten dizugu elkartearen hurrengo hiru irteerak bertan behera utzi ditugula. Zehazki, hauek dira:\nMartxoaren 15a: Urkarregi-Egixarre-Akarregi-Etxebarri\nMartxoaren 29a: Arluzea-Kapildui-San Kristobal-Apinaiz\nApirilaren 9-12 (Aste Santuko irteera): Guara\nLehenaren eta hirugarrenaren ordainketa egin baduzu, lehenbailehen itzuliko dizugu dirua, zeure kontu-korrontean bertan.\nUneko egoerak hartaratuta hartu dugu erabakia, eta seguru gaude ulertuko duzula. Egoeraren bilakabidearen arabera, horien ondorengo irteeren inguruko erabakiak hartuko ditugu.\nAdmin 2020-03-12 2020-03-12 Uncategorized No Comments\n← Mendi Tour 2020\nOHAR GARRANTZITSUA: maiatzeko mendi-emanaldiak eta MendiTour bertan behera →


Hatuey buruzagiaren matxinada –\n1492an, Kolonen lehen bidaiarekin batera, espainiarrak Ameriketara iritsi ziren. Hori izan zen tragedia handi baten hasiera. Amerikako herriak sarraskituak eta ustiatuak izan ziren, emazteak bortxatuak eta populazio osoa esklabotzat hartua. Apaiz espainiarren iritziz, indioak arimarik gabeko gizakiak ziren, eta horrekin konkistatzaileen krudelkeria eta urre-gosea zituzten justifikatu. Indioak borrokatu baziren ere, ezin izan zuten inolaz ere lehiatu espainiarren arma eta burdinazko jantziekin. Kontinente oso baten galera izan zen, ziur aski gizateriaren historian egin den genozidiorik handiena. Karibe aldean, Haiti eta Kuba uharteetan tainoek aitzin egin zieten ozeanoaz bestaldetik iritsitako deabru odolzaleei, baina alferrik, konkistatzaileek ankerkeria handiaz erantzun baitzieten, pertsonak, kulturak eta herriak lur azaletik ezabatuz. Taino matxinatuen buru Hatuey izeneko buruzagia izan zen, espainiarrek bizirik erre zutena.\n1.- Xaraguako sarraskia\n1492ko abenduaren 5ean iritsi ziren espainiarrak Haiti uhartera, beraiek La Hispaniola bataiatu zutena. Uharte horretan tainoak (edo arawakoak) bizi ziren eta hastapenetan espainiarrei harrera baketsua egin bazieten ere, kolonizatzaileen lapurreriak, hilketak eta krudelkeriak ikusirik, aurre egin behar izan zieten. Tainoak tribu edo leinu ttipitan banaturik bizi ziren eta horien buru buruzagiak zeuden, anitzetan interes kontrajarriak zituztenak. Beraz, ez ziren gauza izan, denak batera borrokatzeko eta inbaditzaileak irlatik ohiltzeko.\nGarai hartan Xaraguako buruzagia Bohetxio izenekoa zen, espainiarrekin ondo moldatzen jakin zuena. Hau hiltzean, Anakaona arrebak hartu zuen eskualdeko buruzagitza, eta neba zenduaren politikari jarraipena eman zion. Garai hartan, espainiarrek aliantza egina zuten Marien eskualdeko Guakanagarix izeneko buruzagiarekin. Azken hau Anakaonarekin etsaiturik zegoen eta espainiarrei erran zien Xaraguako tainoak matxinada bat prestatzen ari zirela. Santo Domingo hiriko gobernatzaile zen Nicolas de Ovandorentzat hori izan zen aitzakiarik onena Anakaonaren aurka egiteko.\nBartolome del Las Casas-ek bere idazkietan kontatu zuenez, Ovandok Anakaona eta beste buruzagi taino asko gonbidatu zuen Guava herrian egin behar zuten ospakizun batera. Besta giroan zirela eta, espainiarrek, traizioz eta ohiko koldarkeriaz, indioei oldartu zitzaizkien. Taino anitz erail zituzten, 80 buruzagi bizirik erre eta Anakaona ederra urkatu egin zuten. Orduz geroztik, konkistatzaileen ekintza anker honi Xaraguako Sarraskia deitu izan zaio.\n2.- Hatuey buruzagiaren nondik norakoak\nXaraguako Sarraskitik ihes eginez, laurehun bat tainok (gizon, emakume eta haur) kanoetan ihes egin zuten Kubako ekialdera. Haien artean zeuden Hatuey buruzagia eta Guarina emaztea. Hauek Kubako tainoekin bildu ziren eta espainiarrek Haitin egindakoaz mintzatu zitzaizkien. Haitin egindakoa Kuban ere egiteko asmoa zutela erran zieten, baina bertako biztanleek ez zieten gehiegi sinetsi. Hauteyk antolatzeko eta erresistentzia prestatzeko beharraz hitz egin zien, baina ez ziren asko horretarako prest zirenak.\nHauxe dugu Bartolome de Las Casasen testigantza. Hatueyk urregorriz eta harribitxiz lepo zen otarre bat erakutsi zien Kubako tainoei, honela erranez: “Hauxe da espainiarrek gurtzen duten jainkoa. Honengatik borrokatzen dira eta erailtzen dute. Honengatik eraso egiten digute. Horregatik gizon horiek itsasora jaurti behar ditugu.” Beste paragrafo batean arestian aipatu apaiz eta idazle espainiarrak honako zehazkizunak eman zituen: “Espainiarrek bakearen eta berdintasunaren jainkoa gurtzen dutela diote, baina gure lurrak ebasten dizkigute eta gure jendeak esklabotzat hartzen dituzte. Arima hilezkor batez eta sari eta zigor eternalez hitz egiten digute baina ondasunak lapurtu, emazteak kendu eta alabak bortxatzen dizkigute. Eta gure adorea ez dutenez, koldar horiek gure iskiluek zulatu ezin dezaketen burdinazko arropez janzten dira.”\n1511n, Haiti uhartean ziren espainiarrek Diego Velazquezen agindupeko armada bat bidali zuten Kubara, irla konkistatzera eta kolonizatzera. Konkistatzaileen artean Hernan Cortes zihoan soldadu, gerora Mexikoko azteken aurka egindako sarraskiengatik famatua izan zena. Kubara iristean Barakoa izeneko herrian gotortu ziren eta hori izan zen konkistaren lehen abagunea. Hatuey eta bere gerlariak zain zeuden eta gerrilla taktikak erabiliz, hiru hilabetez, espainiarrak Barakoan gotorturik egotera behartu zituzten. Espainiarrek Hatueyren inguruko gizon baten traizioa erosiz, tainoen buruzagia atxilotu zuten, herexe eta matxino moduan epaitu, eta 1512ko otsailaren 2an bizirik erre zuten.\n3.- Joseba Sarrionandiaren kontakizuna\nEspainiarrek ohiko modu demokratikoak eta zibilizatuak erabiliz, Hatuey buruzagi kementsua erail zuten. Iduriz bada kontakizun bat, buruzagi tainoa erre aurretik, indioaren eta fraide espainiar baten artean izan zen elkarrizketaren berri ematen diguna. Joseba Sarrionandiak Bizitzea ez al da oso arriskutsua? liburuan honela kontatzen digu:\nEspainolek indioak bildu eta, jendetzaren aurrean, egur pilaren gainean estekatu zuten Hatuey habea bizkarrean. Fraide bat inguratu zitzaion gurutzea altxatuz galdetzeko:\n– Nahi duzu kristau bihurtu zerura joateko?\n– Eta espainolak ere zerura joaten dira? —galdegin zuen Hatueyk.\nFraideak baiezkoa egin zuenez gero, onak zerura joaten zirela, Haltuey errime esan omen zuen:\n– Nik ez dut joan nahi hara, nahiago dut Infernua, horiek dabiltzan lekuan ez egoteko eta ikusi beharrik ere ez izateko jende hain krudelak.\nEuskaldunok ongi ezagutzen ditugu espainiarren metodoak, ezpata esku batean eta gurutzea bestean, XVI. mendeko hastapenetan, Kuban horrelako triskantzak egiten zituzten urteetan, espainiar armada Nafarroako Erresuma librean sartu zen gure historian izan diren kapitulurik beltzenetakoak idatziz. 1512an sartu ziren errege faltsarioen tropak Albako Duke malapartatuaren agindupean, gure herriak errez, emakumeak bortxatuz, ondasunak ebatsiz eta herritarrak sarraskituz. Pedro Nafarrokoa mariskala ere, preso hartu, Espainiara gatibu zuten eraman eta bertan pozoitu zuten Espainiaren errege-erreginak eta gainerako agintariak onartzeari, behin eta berriz, uko egin ziolako. Hatuey Kuban eta Pedro Nafarroakoa Euskal Herrian izan ziren espainiarren aurkako heroi handiak, historiak inoiz ahantziko ez dituenak.\n4.- Hatuey Kubako literaturan\nJuan Cristobal Napoles Fajardo, El Cucalambé (1829-1862?) izeneko kubatar olerkariak olerki ederra eskaini zien Hatuey buruzagiari eta Guarina emazteari. Horra hor segidan, nik euskarara moldaturik. Izenburua: Hatuey eta Guarina.\nIpurtargi bat eskuan eta tabako hostoa ahoan,\nharkaitz batetik indio batek Kubako zerua begiratzen du.\nGauak, bere soingaineko beltzaz,\nmendiak eta lautadak ditu janzten.\nHaizea ufaka ari da mendietako lainoak dardaraziz\neta kilkerrak kantari ari dira, Hatuey, berriz, triste da.\nBuruan luma ubelak daramatza,\neta lepo gainean dauka bere uztai miresgarria.\nGizon sendoa bada ere, beldur batek astintzen du.\nHarkaitz garai hartatik zerua begiztatzen du,\nbihotza goibel dauka, barrua arras ilun,\njainko-jainkosei otoitz egiten die laguntza eskatuz.\nHaizeen ereta du belarrietan eta haize bortitzak\nzedro sendo handiak astintzean sortzen duen zarata\nbarne-barneraino sartzen zaio indioari.\nTxori kanta ozen ederrak ditu entzuten\neta bihotz-bihotzez ditu miresten.\nErreka kantariaren murmurioak\nditu oinen azpian sumatzen.\nEzpainetatik ziztu bat atera zaio\neta neska indio eder bat zaio hurbildu.\nNeska liraina harkaitzera igo da\neta Hautey bere aitzinean da begirunez makurtu.\nMaitasun handiz elkarri diote musu bat eman,\nAgur Guarina! —erraiten dio indioak tristuraz.\nEz, maitea, ez! Ez zaitez joan, otoi!\n–erraiten dio neskak negarrez—,\nzuhaitz handien hostoen antzera\ndar-dar egiten dut, maitea!\nHondartza hauetatik baldin bazoaz, nigandik urrun,\nune oro oroituko zaitut, ene laztana!\nZer izanen da zure Guarinaz,\nzu gabe, zure amodiorik gabe?\nLore ihartua, kurrilo zauritua,\nkanturik gabeko txoria…\nNegarrari ekinen diot, etengabean,\neta Viramako lintzura izanen da nire hobia.\nHauteyk isil eta triste entzuten dio,\nbihotzean du zimiko mingarria.\nHunkiturik dago, arras goibeldurik.\nKolkoan garrasi isil bat ito zaio.\nNeskaren malkoak xukatzen ditu eskuaz\neta eztiki belarrira dio erraiten:\nGuarina maitea! Gure herriak bizi behar du\nduin eta libre, gure oihanen antzera.\nArrotzek ez dute gure herria suntsitu behar,\nezin diegu utzi, aurre egin behar zaie.\nGuarina maitea, ez ezazu negar egin,\nnire bihotza sufritzen ari da.\nNi Hatuey nauzu, indio librea,\nbere lurra maite duen gizona,\ngure herriaren alde borrokatzen dena.\nEntzun dezatela nire irrintzia,\naskatasunerako dei ozena,\njakin bezate Hatuey bizi dela.\nO Guarina! arraza anker horri guda egin behar zaio.\nGaur gure lurrak, gure herriak kiskaltzen ari dira,\ngure mendiak, gure oihanak, gure ibaiak\nnahi dizkigute lotsagabeki ebatsi.\nJakin dezatela zein den gure gezien indarra!\nezagutu dezatela gure azkonen ziztada!\nBadakit zure sufrikarioaz, zure penaz,\nbadakit zure norabide galduaz, zure gero antzuaz.\nNik ere sufritzen dut zu urrun ikusteaz,\nViramako mendiak, errekak eta liliak uzteaz.\nBihotzez maite zaitut Guarina,\nbaina aberria arrotz krudelez askatu behar dugu.\nHorrela dio Hatuey adoretsuak,\nnegarrez, hasperenez ari da,\nGuarina ederraren aitzinean makurtzen da.\nNeska ere malkoz blaiturik dago,\ngalduko duen amodioaren xerka.\nIndioak kopetan musukatzen du neska.\nMaitasunezko musua, musu bero-beroa,\nbihotzetik sorturiko musu sentikorra.\nNeskak beste musu batez dio erantzuten,\namodioaren besoetan dira biak.\nGuarinak, musuak xukatuz eta burua altxatuz,\nHatueyri erraiten dio malko artean:\nZoaz, zoaz buruzagi bulartsu hori!\nZoaz jaun noble eta adoretsua!\nNire amodioa ez da inoiz\naberriaren askatasunerako traba izanen.\nZoaz, arrotzak garaitu eta itzul zaitez niregana!\nGuarina zain izanen duzu, Guarinak maite zaitu.\nBai, zin dagizut, itzuliko natzaizu!\n—ihardetsi zion indioak— burua zutituz.\nMusu berri bat eman zion neskari,\nazken agurra, azken musua izanen dena.\nIndioa gerrara doa bere gerlariekin.\nMusu ezti hori izan da azken agurra.\n2 pentsamendu “Hatuey buruzagiaren matxinada”-ri buruz\nfreud 2020-04-12 15:57\nEta oraindik han batzuek esango digute gure herrian, gure lurraldeetan, gure Erresuma librean, gure historian ez dela sekula genozidiorik izan… Horiek izango liratekela ipar ameriketako indioen edo judatarren kasuentzat akaso eta… Gu bakar bakarrik hizkuntzari dagokio genozidioaren biktimak izan gaela.\nHirien erretarik ez? Emakume gizon eta haurren bortxaturik ez? Suntsipenik ez? Sarraskirik ez? Hilketarik ez? Torturarik ez? Herrien deportazio masiborik ez? “Sorginen” erretarik ez? Bahiketa eta desagerpenik ez? Terrore egoerarik ez? Kunetarik ez? Hilerriko tapiarik ez? Exilioaren biderik ez?\nAgur, duintasuna eta ohore Pedro Nabarrak Mariskala!\nAgur, duintasuna eta ohore Hatuey Buruzagia!\nxorino kantharia 2020-04-12 19:29\nGuarina sentitu naiz olerki hori irakurtzean,\nnegarrez Buenos Airesen agurtu nuelarik duela bost urte ene “Hatuey”…


Gazteartean bekaren 3. edizioko eskabideak ekainaren 19ra arte aurkeztu ahalko dira – Irunero\nGazteARTEan Irungo Udaleko Gazteria Zerbitzuak GazteARTEan bekaren hirugarren edizioa aurkeztu du. Haurtzaro, nerabezaro eta gaztaroaren alorreko gaiak ikertzeko beka bat da, 35 urtetik beherakoei zuzendua.\n«Bekaren xedea da gorabidean doan ekimenaren garapen autonomoa babestea, gazteen artean ikerketa-lana sustatzea eta, aldi berean, Udalak eta gazteek elkarrekin lan egiteko ildo berriak irekitzea», azaldu du Santi Jiménez ordezkariak.\nIkerketa-lanak 8.000 euroko aurrekontu-zuzkidura du, eta, gehienez ere, 8 hilabete iraungo du, esleipena egiten denetik kontatuta, eta amaierako emaitza entregatzeko, hainbat formatutako proposamenen aukera egongo da: proiektua, prozesua edo ekintza (dibulgazioko materiala, prozesu kolaboratiboak eta/edo partizipatiboak…).\nBekaren asmoa da gazteei eskubide osoko herritar gisa gaitzen laguntzea; herritar gazte erantzunkide, kontziente, proaktibo eta emantzipatuak sustatzea, alegia. Era berean, Udalaren eta irundar gazteen arteko lan esparru bat sortu nahi da, harreman horizontal eta orekatu batean oinarritua. Gazteak ezagutzeko, konektatzeko, kontrastatzeko, eztabaidatzeko eta eraikitzeko aukera emango duen harreman bat, hain zuzen. Era berean, proiektuaren planteamendu globalean genero-ikuspegia sartzea ere aintzat hartuko da.\nAzkenik, aipatzekoa da deialdi honetan arloaren ideiak islatzen direla, autonomiaren, sorkuntzaren eta berrikuntzaren garapenari eta izaera esperimentalari balioa emanez.\nBeka hau pertsona fisikoek eskatu ahal izango dute, banaka edo horretarako sortutako taldeetan.\nBeka lortzeko ezinbestekoa da unibertsitateko gradu bat edo lizentziatura bat izatea.\nBeka eskatzeko urteko abenduaren 31n 35 urteak bete gabe izan behar ditu eskatzaileak.\nProiektuak aurkezteko epea: 2021eko uztailaren 19a\nZuzkidura ekonomikoa: 8.000,00 €\nGazteartean bekaren aurreko edizioei dagokienez, 2018an «Eta orain, zer?» proposamena saritu zen. Ikerketa hartan, gazteek beren etorkizuna aukeratzeko momentua aztertzen zen: lan-merkatura sartzeko unea, helduarorako ezarritako ardurak beren gain hartzeko eta gurasoen etxetik independizatzekoa, beren bizitzari ekiteko momentua, etab. 2019an, aldiz «Maitasun-harremanak eta sexu-portaerak nerabezaroan» izeneko ikerketa-proiektuak jaso zuen laguntza. Ekintza horretan Irungo nerabeen maitasun-harremanak eta sexu-portaerak aztertu ziren, bai eta azken urteetan sortutako arazoak ere, teknologia berrien masifikazioaren ondorioz, adingabeek jasotzen duten edukiaren aurreko babesgabetasuna eta eskolako sexu-hezkuntza falta direla eta.\nPosted in LABURREANTagged Beka, Beka gazteentzat, Gaztaro, Gazteartean, Haurtzaro, irun, irunero, Irungo Udaleko Gazteria Zerbitzua, Nerabezaro


Saint-Vincent-de-Paul (Landak) - Wikipedia, entziklopedia askea.\nArtikulu hau Landetako udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Saint-Vincent-de-Paul».\nMichel BASTIAT (2014-2020)\n43° 44′ 31″ N, 1° 00′ 01″ W / 43.741944444444°N,1.0002777777778°W / 43.741944444444; -1.0002777777778Koordenatuak: 43° 44′ 31″ N, 1° 00′ 01″ W / 43.741944444444°N,1.0002777777778°W / 43.741944444444; -1.0002777777778\nSaint-Vincent-de-Paul (Landak) (Frantzia)\nCandresse, Gourbera, Pontonx-sur-l'Adour, Saint-Paul-lès-Dax, Téthieu eta Yzosse\nSaint-Vincent-de-Paul (frantsesez eta ofizialki: Saint-Vincent-de-Paul) Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Landak departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an 2896 biztanle zituen.\n2007an Saint-Vincent-de-Paul udalerrian erroldatutako biztanleak 2.896 ziren. Familiak 1.059 ziren, horien artean 213 pertsona bakarrekoak ziren (71 bakarrik bizi ziren gizonak eta 142 bakarrik bizi ziren emakumeak), 338 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 422 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 86 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.\n2007an 1.181 etxebizitza zeuden, 1.059 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 69 bigarren erresidentzia ziren eta 52 hutsik zeuden. 1.051 etxeak ziren eta 85 apartamentuak ziren. 1.059 etxebizitza nagusietatik 788 bere jabearen bizilekua ziren, 252 alokairuan okupaturik zeuden eta 18 doan lagata zeuden; 7 etxek gela bat zuten, 16 etxek bi zituzten, 127 etxek hiru zituzten, 298 etxek lau zituzten eta 611 etxek bost zituzten. 884 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 394 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 611 etxetan bat baino gehiago zituzten.\nSaint-Vincent-de-Paul udalerriko biztanleria-piramidea 2009an .\n2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.815 ziren, horien artean 1.368 aktiboak ziren eta 447 inaktiboak ziren. 1.368 pertsona aktiboetatik 1.242 lanean zeuden (653 gizon eta 589 emakume) eta 126 langabezian zeuden (43 gizon eta 83 emakume). 447 pertsona inaktiboetatik 152 erretiraturik zeuden, 162 ikasten zeuden eta 133 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.\n2009an Saint-Vincent-de-Paul udalerrian 1.070 unitate fiskal zeuden, 2.707 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.875 euro zen.\n2007an zeuden 121 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 34 eraikuntza enpresak ziren, 21 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 6 garraio enpresak ziren, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 5 higiezinen enpresak ziren, 14 zerbitzu enpresak ziren, 13 administrazio publikoko enpresak ziren eta 11 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.\n2009an zeuden norbanakoentzako 38 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 6 igeltseroak, 13 margolariak, 3 zurginak, 3 iturginak, 3 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 3 ile apaindegiak, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.\n2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 brikolaje denda handi zen, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 1 okindegi zen eta 1 kirol-denda zen.\n2000. urtean Saint-Vincent-de-Paul udalerrian 23 nekazaritza-ustiategi zeuden, 297 hektarea erabiltzen.\n2009an lehen-hezkuntzako eskola 1 eta 2 inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Saint-Vincent-de-Paul udalerrian1 Bigarren Hezkuntzako ikastetxea eta 1lizeo teknologikoaBigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 242 ikasle zeuden eta lizeo teknologikoetan 233.\nTéthieu (2,2 km)\nYzosse (3,5 km)\nCandresse (3,5 km)\nNarrosse (4,3 km)\nSaint-Paul-lès-Dax (5,0 km)\nDax (5,7 km)\nMultimedia: Saint-Vincent-de-Paul (Landes)\nBNF: 152592259 (data)\nOrriaren azken aldaketa: 3 abendua 2019, 23:47.


Mennessis - Wikipedia, entziklopedia askea.\nFrières-Faillouël, Jussy, Liez, Remigny eta Tergnier\n209 (%52.6) 199 (%50.1)\nMennessis Frantziako udalerri bat da Aisne departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 430 biztanle zituen.\n2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 392 ziren. Familiak 154 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 47 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 47 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 28 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.\n2007an 163 etxebizitza zeuden, 150 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 162etxeak ziren. 150 etxebizitza nagusietatik 136 bere jabearen bizilekua ziren, 10 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 4 etxek bi zituzten, 9 etxek hiru zituzten, 39 etxek lau zituzten eta 97 etxek bost zituzten. 110 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 62 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 72 etxetan bat baino gehiago zituzten.\nMennessis udalerriko biztanleria-piramidea 2009an .\n2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 249 ziren, horien artean 159 aktiboak ziren eta 90 inaktiboak ziren. 159 pertsona aktiboetatik 150 lanean zeuden (89 gizon eta 61 emakume) eta 9 langabezian zeuden (3 gizon eta 6 emakume). 90 pertsona inaktiboetatik 29 erretiraturik zeuden, 27 ikasten zeuden eta 34 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.\n2009an Mennessis udalerrian 156 unitate fiskal zeuden, 425 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.116 euro zen.\n2007an zeuden 7 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.\nLiez (1,3 km)\nFrières-Faillouël (2,5 km)\nRemigny (3,0 km)\nMontescourt-Lizerolles (4,7 km)\nGibercourt (4,8 km)\nLy-Fontaine (5,2 km)\nHinacourt (6,0 km)\nOrriaren azken aldaketa: 15 urria 2021, 20:00.