Take a walk on the chung side\nOier Gorosabel 2008/01/29 23:40\nValenciako kalietatik najoiak, denda baten billa. Helbidia ezin topauta, plazan emakume bati zuzendu: “Perdone...”. Eta berak: “No, no...” eta ezikusixana egitten jestak modu txarrez. Bizar luzeko gaztia, erropa zaharrez jantzitta... jakiña: eskale batekin konfundidu nau eta ahua zabalik geratzen nok, zer sentidu jakin ezinda.\nEskaparate parian geratzen nok, neuri gustatzen jatazen gauzei begira. Ezin jittuadaz erosi. Hala eta guztiz be, gustora najagok, eta etxakixat zergaittik dan: premiñarik eza sentitzen dotelako biharbada. “Aberatsagua ez da gehixen dakana; gitxien bihar dabena baiño...”. Kafeterixa aberatseko emakume pameladunak meriandatzen gogoratzen dittudaz, argittasunian eta alai; leiho illunian, kristalera pegatuta, kaleko umiak eurei begira. Harek ez jagozak ni besain gustora...\nHille amaieraraiñok ez nok allegauko. Enpresako dirua eta soldatakua ondo bereiztuta jaukadaz, eta pasa dan hillian oporrak hartu dittudazela eta, nominan asko igartzen dok. Egunero, tuperwaria etxetik eta eguardixan lantokixan jaten juat, bakarrik. Zapata eta fraka barrixak bihar jittuadaz baiña zaharrekin aguantau biharko juat. Eguneroko gasto bakarra 1,10 euro dittuk, kafianak. Datorren astian igual hori be kendu biharko juat.\nBaakixat aukerako pobria naizela. Nahi izan ezkeriok, lantokixan edo lagunari dirua eskatu eta lagako destela. Kontua dok, ez dotela nahi. Gerrikua estutzen ikasi nahi juat.\nErropak apurtu arte erabiltzen jittuadaz nik; basurara juan orduko makiña bat txaplata eta adabaki izaten jittuek, hori ez badoguz trapuak egitteko erabiltzen. Ez gastatziangaittik baiño, militantzia moroko kuestiño bat dok. Voto de pobreza edo.\nKotxerik etxuat sekula erosi. Bi izan jittuadaz bakarrik, eta erdi-erregalauta, hirugarren eskukuak. Ezin esan hau pobrien kontua danik, gasoliñia eta asegurua pagatzeko nahikua diru bihar izaten dok-eta. Suertia bebai, gehixenetan beti izan dotelako aukeria garraio publikua erabiltzeko. Beste batzu kotxia noiz aldatuko bizi dittuk, eta euren harrotasuna urtero kotxe barrixakin agertzia izaten dok; neu alderantziz: zenbat eta kotxe zaharrak urte gehixago hartu, orduan eta harruago najoiak berau erakusten...\nLagun batek esan jestan aspaldi, eta betirako geratu jatan grabauta: danok ibilli biharko giñake iñoiz eskian, gitxienez bizitzan behin. Aterik ate, dendarik denda edo kalian. Jentian begirada hotzak sentitzia zer dan jakitzeko; atia muzturretan ixtia zer dan igartzeko.\nBaten Iruñan, murallen inguruko parketxo baten egon nintzuan gittarria joten. Ez dok merittu makala, hango aguazil salbajiekin (artian ez najittuan ezagutzen). Etara najittuan berrehun peseta edo. Gero gabian, pentsiño merke baten billa, leku baten irakorri najuan: Hogar del Transeunte. Arrazonamentu erreza egin neban: “ni transeuntia nok, izan (Iruñara kurrikulumak botatzera juanda nenguan, pare bat egunerako); horretara, hau neretako morokua izango dok”. Sartu eta, jakiña: pobrien egotetxia zuan. Egixa esanda, hainbesteko premiñan be ez nenguan; dirua ez najekan asko, baiña bai edozein pentsiño pagatzeko bestekua. Baiña gabeko bedratzirak ziran...\nBertan geratu nintzuan. Lehelengo, datuak hartu eta ohe batera eruan najinduen, takillatxo baten giltza emon, eta dutxak nun zeguazen erakutsi. Ohe guztiak gela haundi baten jeguazen, 3-4ko moltzuetan, eta takillekin halako parapeto edo mampara batzu osatzen zittuan, leku desbardiñak bananduta. Segiduan etorri zuan afalordua. Sukalde haundi baten, mahai korriduan jarri giñan 15-20 lagun eta gure kidietako batzu egin eta zerbitzatu juen jatekua: sobreko txanpiñoi zopia eta okelaren bat-edo. Gozua. Goguan dakat ez genduala berba askorik egin; ni, batetik aluzinauta nengualako (¿zertan nagok ni hamen?) eta bestetik zomorro xamarra nintzalako (hortan ez neban asko desentonatzen). Segiduan jan eta bueno, komunera eta lotarako prestatzen hasi zittuan danak, eta tira, donde va Vicente... Denporapasan, bertako iragarki tauliari egon nintzuan. Hainbeste informaziño, eta tartian hurrengo eguneko biharren arduradunen zerrendia. Egunero txandaka egitten dittuk kontizu: sukaldian, garbiketan... ¡Erredios! ¡Hantxe nere izena! Segiduan juan nintzan zaindarixangana, ni hurrengo egunian goizez bihar billa ibilli eta gero Eibarrera bueltau bihar nintzala eta... jakiña, ez zeban arazorik ipiñi. Baiña gustora jakingo neuke poker arpegi haren azpixan ezkutatzen ziran pentsamenduak... (ezer berezirik ez, seguru: “beste bat eskakeau nahixan”).\nGabian, oheratu eta gero izan ziran kontuak. Eskekuen artian kopuru haundixa gaixotasun psikiatrikodunak dittuk, edo erretzailliak. “Box” moduko hartan onduan tokau jatan laguna, bixetatik jekan. Bizar gris luzeko gizon lodixa zuan, kamiseta/kaltzontzillo luze batekin ohian sartu eta segiduan hasi zuan eztulka, bronkitis kronikodunen eztul produktibo horrekin. Berakin batera, gela haundi hartan zeguazen beste hamar edo. Gabe guztian. Bestalde, Jangoikua ei zan bera; ahalguztiduna zanez, ba gauzak agintzen eta desiuak egi bihurtu nahixan hasi jakuan gizona, ta... gaba toledano xamarra emon jeskuan. Gaixua, oin lurpian egongo dok seguru.\nAgurrak eta eskerrak emonda juan nintzan etxe haundi hartatik.\ngabonetako sobrak jaten\nBai eta kopiatu denpora berian... eskekuak mustur okerrik ipiñiko juek, txorixo iberikua jaten diharduan “pobre” honen kontura.\nŠúlānce s orechmi (eta so strúhankou)\nOier Gorosabel 2008/01/28 21:00\nBeste jateko tradizionala. Euren oporraldixan, saiatu gara Roko eta Majari ahal danik eta jateko tradizionalena emoten, hau da, pobrien jatekua, egunero jan izan dana hamen. Eurak prestautako afarixan be, halako platerak aukeratu zittuezen eta hamen dago beste erakusgarri bat.\nŠúlānce honek (txarto idatzitta dago, lehelengo “s” horrek listoitxo bat izan biharko leuke goixan, “a”-k dakana morokua, baiña nere ordeñadoriak ez daka) ez daka itzulpenik. Esango genduke, ore basiko bat dala, patatá egosi eta gari urunez egindakua. Ore honi nahi dan formia emon leikixo (kasu honetan txorizillo batzu) eta gero uretan egosi. Hamendik urtetzen daben materixal hau, guztiz kalorikua, Tatra mendixetan edurretan biharrian dabizen igeltsero kuadrillia elikatzeko morokua da. Nik imajiñatzen dot era askotara preparau leikiala –pasta italiarran antzera- baiña kasu honetan, Majak intxaur zehia eta ogi rallaua aukeratu zittuan (“s orechmi”, intxaurrekin esan gura dau; “s strúhankou”, ogi rallauakin). Egixa esanda, halan azalduta ez daka itxura erakargarririk; baiña etxekoandra abillan eskuetatik datorrenian, bere puntuan eta bihar dan moduko ingredientiekin... ona baiño hobia. Indigenoi, ogi rallauana gustau jakuan gehixen. Eta asko prestau zan arren, bixamonerako ez zan alerik geratzen.\nKyslá fazulová polievka\nOier Gorosabel 2008/01/24 21:00\nSlovakiako polievkak.... ¡mmmm! ozen bat merezi dabe, hárekin gogoratzian. Sopia da polievka. Eta mota askotakuak egitten dabez, hango etxekoandrak leku guztietan lez, premiñiak bultzatuta, korputza berotzeko gastroteknologixa miragarrixa desarrollau dabe-eta menderik mende.\nGabonetan Majak prestautako afari slovakiarran lehelengo platera izan zan berau. “Fazulova” lekazkua esan gura dau, eta “kyslá” garrantza. Horretara, lekazko sopa garratza. Azken fiñian, leka-patatian salda sinple-sinplia zan baiña nere etxeko sopen aldian desbardinttasun nagusi bikin: esnia (egosterakuan) eta biñagria (amaitzerutzkuan, esnia ez banatzeko).\nAi nire txirukeak!\nOier Gorosabel 2008/01/24 00:10\nZisko eginda nekazela, gaur txiruka barrixak erostera juan naiz Mutrikuko Agerretxonera. Tallia probatzen nagola, ¿ez desta ba esaten andriak fabrikatziari laga bihar detsela? Hauxe disgustua.\nGogorregixak ei dira zapatok, a eta merkiak; gaiñera gaur egunian modiari asko begiratzen jakola, eta horregaittik fabrikakuak erretiratzia pentsatzen ei dabiz.\nGogorrak dirazela, dudarik ez: nik 3 urte egin dittudaz azkenenguekin, ixa egunero ibiltzen; aldatu badittudaz, lonia errebentau dotelako izan da, baiña berez ez zeken defekturik: zaharran zaharraz juan dira basurara, baiña ibiltzeko moduan ondiok. Hortaz gain,\nSuelia abarketa espartzuzkua da. Naturalago ezin. Hasierako astian pizkat gogorra, baiña gero norbere oiñan formia egitten jako, neurrizko plantilla modura.\n17 euro balixo dabe. Ia zeiñek esaten destan beste zapata markarik, diru hori pagau eta egunero 3 urtian erabiltzeko morokuak.\nPolittak dira. Ante eta lona marroizkuak.\nEuskal traje regionalan “fashion victim”en sasoian gagoz, baiña. Jentiari mendiko erropekin ibiltzia gustatzen jako, baiña Astore edo Ternua markakua ez ba da... ez da fashion. PIJO ALUAK!!! Juan ointxe momentuan txiruka batzu erostera!!!\nOier Gorosabel 2008/01/23 08:45\nAste honetan, Aittitta Raduga irrati saiuan\nAste honetako Aittitta Raduga saiuan, azterketa historiko sakon bat egin eta gero (Fuckuyama, Robert Graves, Iker Jimenez… uhum!) historikoki sigurtzat dakaguzen hainbeste egi historiko kolokan jarri doguz. Paleolitikotik hasi, Erdi Arotik pasa eta Modernidadian amaittuta, asteroko moduan ordubetez arittuko gara mundu osoko kontu xelebriak batzen eta zuei aurkezten, musika onenaz lagunduta. Bertsiño jokuan: “Hil ezazu aita” bildurgarrixa, Hertzainak eta Gose taldienak alderatuta.\nAittitta Raduga, eguastenetan 8.00etan eta barixakuan 15.00etan.\nARRAKALA IRRATIJA (Lekeitio) 107.7 FM\nArrosa Sareko partaidia da, beste 20 irratikin batera\nÚdený ovči syr\nOier Gorosabel 2008/01/22 08:45\n“Údeni ovtxi sir” ahoskatu biharko litzaken izen exotiko honek, “keetutako ardi gaztaia” baiño etxok esan gura. Slovakia gaztaizalien paradisua dok, eta horregaittik Roko eta Majak ia zeozer ekarriko ete zeskuen galdetzian, ez najuan zalantzarik izan: gaztaia eta borovička.\nÚdený ovči syr hau, beraz, keetutako gaztaia dok. Baiña keetu-keetutakua gero: plastiko poltsatik etara, eta etxe guztian zihar zabaltzen dok ijitto-usain ederra. Gaztai fresko xamarra dok, Slovakian etxuek asko zahartzen; bai ostera hamen baiño gatz gehixago botatzen. Textura gomosua jakak, eta ñik-ñik egitten jok mastikatzian. Badirudi oria zumitzen gaiñian zabaltzen dabela lehelengo, legortu arte; gero zati kuadrauak egin eta gero keetu, urki adarrekin-edo pentsatzen dot. ¡Ederra! Baiña poltsan sartuta.\nOier Gorosabel 2008/01/19 23:35\nAluak, zakil mandingoak, txoixak... gaur izan juagu fiestia, gaur, lurpian\nLurpian abentura haundixa bizi eta gero be... ¡hauxe da hauxe ezin iñori kontatzia! Ezkutuan bizi izandako unekada ikaragarri eta ederrok zentzurik ez dake haitzulo hori ezagutzen ez daben batendako; gitxienez espeleologua izan bihar dau. Horregaittik, kaletik nabillela begirada zorrotz eta fijo batekin ikusten banozu, eta tarteka begixak ixten dittudazela... gogua 100 metro superfizietik dakatela da. Ez nago zorua. Begixak ixtian agertzen dira galerixak, argi izpixak, egindako bide luzian kurbak, estuasunak, gela itzalak, potzuak, koladak errepasatzen nabil...\nAbittaga - Trakamaillen gaurko emaitzia


Bandalo - Wikipedia, entziklopedia askea.\n(«Vandalo» orritik birbideratua)\nBandaloen eta beste herri barbaro batzuen ibilbidea.\nBandaloak (latinez: vandali) III. mendean Vistula eta Oder ibaien artean bizi ziren germaniar herria izan ziren. Itsaso Baltikoko kostaldean bizi ziren, egungo Alemanian eta Polonian, eta Erromatar Inperioaren gainbeherarekin batera hegoaldera jo zuten.\nV. mendearen hasieran, Erromatar Inperioaren barnean sartu ziren. Hasieran hego-ekialde eta mendebaldera (Danubio, Main) jo zuten bandaloek; baina, 406. urtean, sueboak eta alanoak ondotik eramanez, Rhin ibaia igaro eta Galia eta Hispania zeharkatu zituzten, eta Guadalquivir ibaiaren arroan finkatu ziren.\nBisigodoen etsai izaki, Iparraldeko Afrikara alde egin behar izan zuten 429. urtean, eta, Genseriko buru zutela, Numidia (Aljeriako ekialdea), Bizazena eta Proconsularia (Tunisia) itsasertzeko lurraldeak hartu zituzten Bandaloen Erresuma sortuz. Itsasgizon trebeak izaki, Sizilia, Sardinia, Balear Uharteak eta Korsika hartu zituzten, baina ez zuten erresuma egonkorrik eratzen. Erroma bera arpilatu zuten 455ean.\nArrioren aldekoak izaki, katolikoen aurka jardun zuten (batez ere 482-484 urteetan, Hunerikoren garaian). Barbaroen eta erromatarren arteko lotura eratzeko gauza izan ez zirenez, eta berbere herri nomaden mehatxupean zeudenez betiere, guztiz ahuldu ziren bandaloak.\nHala, bada, Bizantzioko enperadore Justiniano I.aren osteek, Belisario buru zutela, Ipar Afrikako lurralde haiek konkistatu zituzten, 534an.\n↑ Euskaltzaindia (2015-1-30) 174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak 3 or..\nOrriaren azken aldaketa: 27 azaroa 2019, 18:57.


Laster karrikaldi mitologikoa Urruñan | Eleka | KAZETA\n04/10/2019 Updated at: | 0 commment\nMugitzen den harrian, goroldiorik ez ---dio atsotitz zaharrak---, eta horixe bera da Urruña herriari gertatzen zaiona. Urruñarrek 2014ko ekainaren 7an eta 15ean kabalkada-zintzarrotsa jokatu zuten eta 2017ko agorrilaren 24an Urruña Gaua karrikaldi mitologikoa. Aurten, urriaren 12an, bigarrena jokatuko dute. Jadanik dena prest daukate.\nKarrikaldia oso ohikoa izan da bai Iparraldean eta bai Nafarroa Garaian, eta gaur egun ainitzetan ikus daitezke horrelakoak. Kabalkadarekin antza handia du, bietan dantzariez eta kantariez gain, kabalak ohikoak baitira: behiak, idiak, zaldiak, ardiak…. Kabalkada, haatik, ondoren egiten den toberarekin lotua ohi da eta karrikaldietan, berriz, ez dira horrelako antzezpen luzerik izaten.\nKarrikaldian parte hartzen dutenak, ikusgarriaren izenak erraiten digun bezala, karrikaz karrika eta plazaz plaza ibiltzen dira. Hasieran banderariak eta zaldizkoak joaten dira, eta horien gibeletik gainerako guztiak, dantzatuz eta kantatuz. Bukaera aldean behi edo idi orgak izaten dira. Urruña Gauean ere horrela izaten da, arizaleak karrikaz karrika mugitzen dira hainbat tokitan geldituz eta dantzak eta kantuak eskainiz. Ikusgarriaren bukaera herriko plazan egiten dute, bertan pizten duten su handiaren inguruan kantatuz eta dantzatuz. Ondoren, Akelarre Gaua plazatik zazpi-zortzi metrotara den Berttoli elkartean. Izanen da zer jan, zer edan eta zer kanta.\nUrruñako karrikaldiak badu berezitasun bat herri ikuskizun honi nortasun handia ematen diona, den-dena, kantuak, dantzak, mozorroak, erraldoiak, pertsonaiak… euskal mitologiaren ingurukoak baitira beti. Hor ikus daitezke gure mitologian horren ezagunak diren pertsonaiak: laminak, jentilak, sorginak, Akerbeltz, Tartalo, Basajaun, Basandere, Behigorri, Sugaar, Hodei, Marroa, Inguma, Gaueko, Ehiztari Beltza, Martinttiki… eta beste hamaika izaki magiko eta miresgarri. Horiekin batera zirtzil tropa handi bat bazterrak inarrosten, eta behi-orga eder baten gainean, lili eta iratzeen artean, euskaldunen hiru jainkosa handiak: Mari (Amalur ere deitua), Ilargi eta Iduzki. Marik zeruak irekitzeko eta uharrak sorrarazteko erabiltzen duen igitaia eskuan darama.\nAntolatzaileak Berttoli eta Iparra-Hegoa elkarteak dira eta 120 lagunez osatu ikusgarria antolatzeko hainbat talde edo batzorde eratu dituzte, bospasei hilabetetan elkarlanean ari izan direnak. Antolatze eta zabaltze lanetan aritzen den taldeaz gain, beste honako hauek ditugu: Jantzi eta pertsonaien taldea Patxi Adurriagaren esku, dantzariak Zelin Duperouren ardurapean eta kantariak Joxemari Ostolazaren zuzendaritzapean. Aipamen berezia merezi du afixak egiten dituen Lorentxa Agerre artista handiak.\nAurten dena prest zeukaten bigarren karrikaldia agorrilaren 24an egiteko, baina tamalez, Miarritzen egin duten G7 delako horren eraginez, urriaren 12ra gibelatu behar izan dute.\nBeraz, irakurle, ez ezazu ahantzi euskal mitologiarekin Urruñan, urriaren 12an, larunbatarekin, eta arratseko 7etatik aitzin duzun hitzordu magikoa, ez baitut uste, horrelako akelarrera joateaz eta gozatzeaz damutuko zarenik!


Itzultzaileak dira bikoiztaileak; telebistan nahiz irratian hain garrantzitsuak diren, baina EAJ-PSOEren menpeko EiTBn, aurten inoiz baino ordu gutxiago eta inoiz baino prezio merkeagoan lan egingo duten horiek, Eusko Oasian oraindik ere euskaldunoi zein arreta gutxi ematen zaigun, argi erakusten duen beste adierazle bat. Itzultzaileak dira, Eusko Jaurlaritzaren eta beste “euskal” erakunde publiko askoren erdarazko jardunari, jantzi ...\nKlik batean izango dugu Korrika gure artean! Euskaldunok kaleetan harro agertzeko egunak… baina baita erdaltzaleak euskaldun agertzeko eta urte guztiko inertzia español-frantseszaleak astintzeko egunak ere. Euskara platonikoki maite dutela diotenek ere, giharrak luzatu eta izerdia botatzeko aukera sikiera. Diskurtso euskaltzalearen eta praktika erdaltzalearen arteko sakanak eragiten digun egonezina askatzeko talde-ariketa ...\n“Euskarazko produktu eta zerbitzu erabilgarri askoren ezagutza mugatua da… balizko erabiltzaile gehienok ez ditugu dauden aukerak ezagutzen…Euskarazko produktuen eskaintza sakabanatuta dago, erdarazko eskaintza erraldoiaren zirrikituetan ia-ia galdurik. Oraindik ez dago halakoak ezagutarazten eta bilatzen lagunduko digun gune erreferentzialik… Euskarazko produktu eta zerbitzu guztiak sistematikoki jasoko dituen aurkibide ...\nEspañolek edo frantsesek dituzten hizkuntza-eskubide berberak aldarrikatzen dituztenak dira euskaldunegiak. Txarto hezitako umeak legez, daukatenarekin egoten ez dakiten horietakoak. Edozein Tabernatan sartu, eta tabernariari “zurito bat” eskatzeko beldurrik ez dutenak, zerbitzari erdaldun gaixoak estualdi larri batean jarriz, inongo beharrik gabe. Lotsabakoak. Telebista kate bat gutxi iritzita, gainera kalitatezkoa izan dadin galdatzen ...\nEuskal astoa bizirik! (Utikan Troiako astoak)\nAstoa abere noblea izanagatik, gizakumeak gutxiesteko erabili ohi dugu. Astamandoak, astazakilak, astotzarrak… ez dira deitura gozoak, baina izan badira gure artean halakoak.Troiako astoak bezala. Ugazabek gure artera, euskaldunon etxera, bidalitako aleak izan ohi dira, bazterrak nahastu eta zangotraba egitera. Sarri, gure artean hazitako astoak hezi eta Troiako bilakarazten dituzte. Asto makurrak izan ohi dira, ostikozaleak. Euskaldunok,...\nEKAITZ FERPEKTUA NAFARROAN\nNafarroan (ere) euskararen (euskaldunon) egoerak onetik ezer ez duela badaki (jakin nahi badu), begiak eta belarriak dauzkan edonork. Aski da “eremu euskalduneko” herrietatik adi igarotzea, balantza egiteko eta “eremu mixto eta ez euskaldunean” euskararen (euskaldunon) osasuna zein izan daitekeen ondorioztatzeko. Unionismoa mozorrotik gabe jasaten dugu Nafarroan. CCOO, UGT, PSN, UPN, eta PP koalizioa dira hizkuntzaren auzian ere, ...


Home / Proiektu edo zerbitzua / FORMA NAEN\nEuroeskualdeko lan merkatuan txertatzeko mugaz gaindiko prestakuntza garatzea\nMugaz gaindiko enpleguaren diagnostikoak, 2018an argitaratutakoak, zehaztu zuen mugaz haraindiko lan-fluxuak Euroeskualdeko beste mugetan baino askoz hauskorragoak direla. Ikerketak adierazi zuen langileen fluxuen oztopo nagusietako bat hizkuntza zela eta zailtasun nagusietako bat mugaz gaindiko prozedurak (lana, zerga …) eta garraioaren inguruko ezagutza eza aurkitu zen.\nHorrek prestakuntza eta mugaz haraindiko enplegua zailtzen zituzten hainbat egoera sortzen zituen.\nBatetik, 3 eskualdeetako biztanleria Europako batezbestekoa baino hobeto prestatuta dago – Europa 2020 estrategiaren helburuen gainetik–; hala ere, EAEk eta Nafarroak erdi mailako titulazioen defizita dute.\nBestalde, 3 eskualdeetako enpresa batzuek zenbait eremutan eta negozioetan eskulana falta dela deitoratzen dute.\nEgoera honen ondorioz, FormaNAEN Proiektuaren helburua da lurraldeko beste eragile batzuekin lankidetzan aritzea eskaintza kualifikatuagoa eta bideratuagoa eta mugaz gaindiko errealitateetara hobeto egokitzen den prestakuntza.\nHorrenbestez, mugaz gaindiko lanpostuak areagotzea ekarriko duten pertsona gehiago eta hobeto prestatuak izatea izango da helburua.\nProiektua POCTEFA eta Eurorregiioaren estrategiekin bat etorriz, proiektuak honako helburuetara bideratuko ditu:\n• Mugaz gaindiko prestakuntza eskaintza diseinatu mugaz gaindiko administrazio kudeaketan (zerga, lan zuzenbidea, kontuen kudeaketa)\n• Inguruko hizkuntza ikasteko sarbidea\n• Mugaz gaindiko lan-aukeren ikusgarritasuna hobetzeko komunikazioa.\n• Lanbide arloetan mugaz gaindiko txertaketa profesionala indartzea, batez ere auto industriaren sektorean.


Txekiatik datorren Pilsen herriko abesbatzak Getarian abestuko du | El Diario Vasco\nTxekiatik datorren Pilsen herriko abesbatzak Getarian abestuko du\nCeska Písen Choir. Abesbatza txekiarra Donostia-Pilsen elkargunea ekimenaren baitan dator Getariara gurean kontzertua emateko.\nPilsengo Ceska Písen Choir abesbatzak kontzertua emango du datorren larunbatean gaueko 20:30ean Salbatore Deunaren parrokian\nJUAN MARI ZUBIAURRE Sábado, 24 septiembre 2016, 00:59\nPilsengo Ceska Písen Choir abesbatza Donosti Ereski Abesbatzak 2015ean Pilsen Europako Kultura Hiriburu zela-eta egindako bisitari erantzunez etorriko da Euskadira eta emanaldi ezberdinak egingo dituzte gure artean.\nBi kultura-hiriburuen proiektuari jarraipena emanez, txekiar abesbatzak zenbait kontzertu emango ditu irailaren 29tik urriaren 6ra bitartean. Hauetariko bat, datorren larunbatean emango duten kontzertua Getarian izango da. Donostia-Pilsen kulturen arteko elkargunea izenburupean antolatu du Donosti Ereski Elkarteak urriak 1ean arratsaldeko 20:30ean Salbatore Deunaren parrokian ospatuko den kontzertu hau.\nMusika sakratu txekiarra eta Pilsengo eskualdeko folklorearen hainbat pieza interpretatuko dituzte Ceska Písen Choireko partaideek larunbateko saio berezi honetan. Baino ezagutu dezagun gurera datorren abesbatza honen inguruko hainbat xehetasun.\nPilsen (Txekia) hiriko CesKaPísen Choir, 1954 urtean sorturiko abesbatza mistoa da eta 38 abeslarik osatzen dute. Euren 60 urteetako ibilaldian ondo merezitako ospea lortu dute eta gaur egun esan genezake onentxoen artean kokaturik dagoela, lurraldean ez ezik Txekia Errepublika osoan ere. Euren errepertorio zabalak aldi musikal guztiak lantzen ditu, Errenazimentutik hasi eta gaur egundainokoak barne; folklore txekiar kantak, antzinako musika eslabiarra. Euren errepertorioa etengabe zabalduz, konposatzaile alemaniar, ingeles, errusiar, italiar, frantziar eta espainiarren lanak interpretatu dituzte.\nCeskaPisen Choir abesbatzak, erregularki euren hiriko kultur bizitzan bezala, lurralde txekiar osoan ere parte hartzen du.\n1.000 kontzertu baino gehiago eman ditu, 2 CD grabatu eta euren folkloreko moldaketa ezberdinez osaturiko 100 lan baino gehiago eskaini dituzte eta dozenaka lan konposatzaile txekiar eta nazioarteko lanak, bai a capella edo eta instrumentu musikal talde profesional edo eta ospe handiko bakarlari baten laguntzaz. Jaialdi eta txapelketa ugaritan hartu du parte, non goraipamen handiak lortu ditu, azpimarratuz euren interpretazio artistikoa, entonazio garbi eta zehatza, errepertorio eta aho espresioa. Parte hartze askotan sari bikainenak eta goraipamen handienak bereganatu izan ditu.\nInteres bereziko taldeaz ari gara, zeinen helburu nagusiak hauexek dira: musikarako maitasuna, harreman berriak sortzea, ekintza kulturalak trukatzea eta interpretazio bide berriak bilatzea. Abesbatza osatzen duten kideen eta entzuleen gozamenerako abesten dute.\nAbesbatzaren bataz besteko adina 45 urtekoa da baino gazte eta helduak osatzen dute, horrela 23 urteko edo 76 urteko abeslariak topa ditzakegu elkarrekin kantuan. Emanaldi bikaina izango da zalantzarik gabe beraz ez ahaztu kontzertua.\nErrefuxiatuen aldeko jaialdian 4.482 euro lortu ziren 1. Errejional mailako futbol taldearen partida Haranen


Mercedeseko 5.000 langile inguru daude asteazkeneko grebara deituta - Araba - Alea.eus\nMercedeseko 5.000 langile inguru daude asteazkeneko grebara deituta\nErredakzioa 2022-06-21 13:30\nMercedeseko piketea Arabako metalaren greban. / ALEA\nHitzarmenaren negoziazio gatazkatsuaren erdian, Mercedeseko langileak grebara deituta daude asteazken honetan. CCOOk eta UGTk deialdi bat egin dute, eta ELA, LAB eta ESKk beste bat, baina 11:00etan manifestazio bateratua egingo dute.\nTentsioak ez du behera egin Mercedeseko hitzarmen berriaren negoziazioetan. Izan ere, multinazionalak 1.200 milioi eurotik gorako inbertsioa aurreikusi du 4.700 langile inguru dituen Gasteizko lantegian, eta, akordiorik lortu ezean, bertan behera gelditu liteke.\nTestuinguru horretan, joan den astean, Mercedeseko zuzendari Emilio Titosek akordio bat sinatu zuen EAEko eta Arabako erakundeekin, horien babesa irudikatu eta sindikatuak hitzarmena sinatzera bultzatzeko asmoz. Uztailean, gainera, Iñigo Urkullu lehendakaria Stuttgarten (Alemania) bilduko da Mercedes Benzeko CEOarekin, inbertsio proiektuari Eusko Jaurlaritzaren babesa helarazteko.\nBere aldetik, pultsua gogortzea erabaki du Gasteizko fabrikako gehiengo sindikalak. Hitzarmenaren negoziazioaren bilakaera, erakundeen aldetik jasandako "presioa" eta zuzendaritzak hitzarmen berrirako planteatzen dituen baldintzak gogor kritikatu dituzte ELA, LAB, ESK, CCOO eta UGT sindikatuek, bai baldintza ekonomikoengatik, bai malgutasunaren aldeko apustuagatik.\nHorren aurrean, alde sozialaren eskakizun nagusiak honako hauek dira: besteak beste, malgutasuna ez areagotzea seigarren gau batekin, erosteko ahalmena ez galtzea, txanda-kontratua hobetzea, langile berriak ez diskriminatzea, eta asteburu zein jaiegunetan lan egiten duten 500 langileen lan baldintzak adostea.\nSindikatuetan bi bloke\nEnpresa batzordeko sindikatuen artean ez dago oraingoz erabateko adostasunik mobilizazioak zehazteko orduan: alde batetik, ELA, LAB eta ESK sindikatuek lanuzteak eta grebak planteatu dituzte ekainaren 27tik uztailaren 1era bitarteko astean, astelehenetik ostiralera; bestetik, CCOOk eta UGTk 24 orduko bi greba deialdi egin dituzte asteazken honetarako eta hurrengorako —ekainaren 22an eta 29an—, "negoziazioan argi eta garbi aurrera egiten ez bada".\nBihar, lehenengo greba\nAzken bilera joan den ostiralean egin zen, hilaren 17an, akordiorik gabe eta negoziatzeko data berririk gabe. Izan ere, zuzendaritzak sindikatuei jakinarazi die ez duela bilera gehiago deituko lanuzteak mahai gainean dauden bitartean. Are gehiago, astearte honetan plazaratutako ohar batean, zuzendaritzak negoziazioari "boikota" egitea leporatu die sindikatuei, "langile guztientzako ulertezinak eta kaltegarriak diren lanuzteekin".\nBeraz, asteazken honetarako lehen greba eguna deitu dute; egun osoko eta txanda guztietako greba izango da. Aipatutako bost sindikatuek bi bloketan banatuta deitu dute grebara, baina adostasuna lortu dute enpresaren inguruan 11:00etan manifestazio bateratu bat deitzeko, plantilla osoaren batasuna bultzatzeko.\nHorrez gain, ELA, LAB eta ESK sindikatuek beste hainbat deialdi propio egin dituzte: txanda bakoitzean informazio piketeak, 10:30ean elkarretaratzea fabrikako ate nagusian, eta 18:30ean elkarretaratzea eta manifestazioa Andre Maria Zuriaren plazan.\nUGTk eta CCOOk, egunean zeharreko piketeez gain, SEA patronalaren aurrean elkarretaratzea deitu dute 18:00etan. Mobilizazio horri begira ez dute lortu erabateko batasuna, baina Ekintza eta PIM taldeek bat egingo dute.


Euskadi nazioa dela aitortzen duen akordio berria egitea defendatu du Atutxak\n"Euskadi nazioa dela aitortzen duen akordio berria egitea" defendatu du Atutxak\nEAJren "negoziatzeko gaitasuna" goraipatu du BBBko buruak eta horri esker "euskal alderdi gehienen adostasuna" lortuko dutela esan du.\nItxaso Atutxa Lekeitioko batzokiaren mendeurren ekitaldian. Argazkia: @eajpnvbizkaia\nUrkulluk estatus politiko berriaren eztabaida aktibatu nahi du berriro Legebiltzarrean\nEuskal Autonomia Erkidegoaren estatus berriari buruzko eztabaida mahai gainean dago berriz ere, Iñigo Urkullu lehendakariak egindako azken adierazpenen ostean.\nGaur, Itxaso Atutxa Bizkaiko EAJko presidentea Lekeitioko Batzokiaren mendeurrenaren ospakizunean izan da, herriko militanteei omenaldia eginez, eta haien aurrean, bere alderdiak "elkarrizketarako eta akordiorako duen gaitasuna" defendatu du, eta konbentzituta agertu da "euskal alderdien artean ahalik eta adostasun handiena" lortuko dutela.\n"Euskadi nazioa dela aitortzen duen, aldebikotasun harremana ezartzen duen eta euskal herritar guztiek demokrazian eta askatasunean bozkatu ahal izango duten itun berri baten" alde egiten duela esan du Atutxak.\nEmakumeak politikan: gaur Marije Goitiak hartu dau Lekeition horrenbeste urtez EAJ PNVtik herri zerbitzuan, aberrigintzan ibili diran emakumeei egin nahi izan dautsegun aitortza. Ez daiguzan sekula ahiztu. Eurek ekarri gaitue honaño. Eutsiko dautsagu geuk be Marije!#eajpnv pic.twitter.com/kcmduwGoiu\n— Itxaso Atutxa (@itxasoatutxa) June 26, 2021\nBBBko presidentearen iritziz, alderdi jeltzaleak "behin eta berriz" erakutsi du "akordioaren eta elkarrizketaren alderdia" dela, eta gaitasun horiek "euskal herritarrentzako ongizate maila handiagoa" lortzeko balio dutela. Ildo horretan, "Mundura irekita dagoen Euskadi indartsu eta anitzaren alde" laneran jarraituko dutela adierazi du, "autogobernu gehiago eta hobea duen Euskadi baten alde, gure etorkizuna erabaki ahal izateko eta ongizate handiagoz gozatu ahal izateko".


2022 Ekaina 29\nHileta eta omenaldi zibilak egiteko Ordenantza onartu du udalbatzak\nHileta ospakizun zibilak herrian egitea baimentzen duen araudia eta ekitaldi hauek hartuko dituzten espazio-publikoak izendatu dira udal ordenantzan berri honetan.\nAmasa-Villabona herri anitza da; aniztasun ideologiko, erlijioso eta kultural handia duena, eta ekitaldi sozialei dagokionean ere, etengabeko eraldatzean murgilduta dago. Hori horrela, Udalak akonfesionaltasuna eta laizismoaren oinarriak bermatu behar ditu zentzu guztietan, baita heriotzaren ondoren datozen ekitaldietan ere.\nBeraz, hileta omenaldi zibilak egiteko dagoen eskari sozial gero eta handiagoari erantzuna eman dio Udalak, inolako erlijiorik gabeko omenaldi duinak eta pertsonalak egiteko aukera arautuz. Ordenantza honekin, aurrerantzean hileta omenaldi zibilak egiteko aukera izango da, Villabonako udaletxeko Batzar aretoan, "Aljibea" kulturgunean, Erreboteko plazan edo Berdura plazan. Hala ere, herriko beste lokal edo eremu publiko batean egiteko aukera ere zabalik utzi da.\nHori horrela, atzo izandako udalbatzaren osoko bilkuran, Amasa-Villabonan heriotzagatik hileta eta omenaldi zibilak egiteko udal gobernuak aurkeztutako Udal-Ordenantza aho batez onartu zen.\n2022 Ekaina 27\nUdalak herriko LGTBI+ kolektiboaren diagnostikoa egingo du, ondoren neurriak hartzeko\nAtzo, ekainak 28, LGTBI+ Harrotasunaren Eguna izanik, Amasa-Villabonako udalbatzan ordezkaritza duten alderdi politiko guztiek kolektibo honen eskubideak aldarrikatu zituzten Osoko Bilkuran, EH Bildu alderdiak aurkeztutako Erakunde Adierazpena aho batez onartuta. Horrela, Udalak LGTBI+ herritarren bizitzen inguruko diagnostikoa egin eta ondoren horretan oinarritutako ekintza plan bat abiatzeko konpromisoa hartu du. Udal gobernua horrelako azterketa lanak egin dituzten eta LGTBI+ kolektiboaren parte diren hainbat elkarterekin harremanetan jarri da dagoeneko, uda ondoren prozesua martxan jartzeko helburuarekin.\nOnartutako Adierazpen Erakundeak honako dio:\nLGTBI+ BIZITZEK BALIO DUTE\nMaiatzaren 17an, LGTBI+fobiaren kontrako egunean esaten genuena errepikatzen dugu Ekainaren 28an, LGTBI+ harrotasunaren egunean. Harro gaudelako gure bizitzez, harro gure bizi historiaz, harro LGTBI+ mugimenduaz.\nKomunikabide nagusienen estigmatizazio saiakerek eta manipulazioak zein eskuin muturreko diskurtsoek cis-hetero arautik ateratzen diren bizitzak ezabatu nahi dituen honetan, inoiz baina garrantzitsuagoa da nondik gatozen ospatzea eta aldarrikatzea. Stonewalletik Euskal Herrira, milaka bizipen, galera, aldarrikapen eta lorpen izan ditugu, baina oraindik egiteko asko dago. Eraso LGTBI+fobikoen datuak gora doaz, armairuak presente jarraitzen du gure bizitzako arlo guztietan, diskurtso patologizatzaileak ugaritzen ari dira... eta ondorioz gure bizitzak arriskuan daude.\nHonen guztiaren aurrean, antolatzea eta borrokatzea ezinbestekoa da. Gure kasuan, instituzioetatik politika publiko integral eta sendoak, perspektiba feministan oinarritutako zerbitzuak, babes kolektiborako eta autodefentsarako mekanismoak ezartzeko bideak... ezartzea ezinbestekoa dugu. Anekdotikoak diren politikak alde batera utzi, eta estrukturalak diren horiek erdigunean jartzeko garaia da. Amasa-Villabonan ere, horretan ari gara.\nHorregatik guztiagatik Amasa-Villabonako udalak konpromisoa hartzen du, gure herriko LGTBI+ pertsonen bizitzen gaineko diagnostikoa egin, eta honetan oinarritutako ekintza plan bat abiatzeko. Udalak prozesu hau, herriko LGTBI+ mugimenduko kideekin batera egiteko konpromisoa hartzen du eta egon ezean, erreferente eta norbanako ezberdinak aktibatzeko modua sustatuko du.\nHonetaz gain, udalak dei egiten du Ekainaren 28aren bueltan antolatu diren ekimen eta mobilizazioetan parte hartzeko.\nAmaitzeko, Amasa-Villabonako udalak LGTBI+ pertsonen bizitzak egunerokotasunean bizigarriak izateko, lan eta borrokatzen ari diren pertsona eta kolektibo guztiak zoriondu nahi ditu, zalantzarik gabe honakoa harrotzeko moduko mugimendua baita.\nLGTBI+ bizitzek balio dutelako, gora Ekainaren 28a!\n2022 Ekaina 16\nAmaitu dira Seaska haur eskolako jolastokia eraberritzeko lanak\nLan hauek amaituta, aurrerantzean, Seaskan matrikulatzen diren haur txikiek jolasteko eremu berri eta ederra izango dute. Dagoeneko jolastokia estreinatu dute, gaur irten baitira lehen aldiz eta bero handia badago ere, oso gustora aritu dira jolasean. Seaskako hezitzaileak pozik agertu dira eraberritzearekin eta udalak ere balorazio oso positiboa egin du.\nUdal gobernuak kalitatezko Haur Hezkuntza publikoaren alde lanean jarraituko duela adierazi du eta zerbitzua doakoa izan beharko lukeela aldarrikatu du. Zentzu horretan, Seaska haur eskolako matrikulazioak ordaintzeko udalaren dirulaguntza martxan dagoela gogorarazi dute udal ordezkariek.\nHonako lanak egin dira jolastokia eraberritzeko:\n• Lehen zegoen kautxozko lurzoru zaharkitua kendu da eta egurrezko etxola lekuz aldatu da.\n• Belar artifizialaren azalera berri batzuk ezarri dira.\n• Akazi egurrezko enbortxoak eta pergola berri bat jarri dira.\n• Hondarrarekin jolasteko eremu berri bat sortu da.\n• Bi tutu handi jarri dira, haurrek jolasteko.\n• Egurrezko elementu berriak jarri dira.\nGuztira, 22.527,10 euroko inbertsioa egin du Udalak jolasgune berri hau eraikitzeko, eta Kimu bat enpresa izan da proiektua diseinatu eta lanak exekutatu dituena.\nOrrialdea 1-(e)tik 152-(e)ra


Ondarroa - Wikipedia, entziklopedia askea.\n3.4.1XIX. mendeko historia ekonomikoa\n3.4.2XIX. mendeko historia politikoa\n3.5.1XX. mendeko historia ekonomikoa\n3.5.2XX. mendeko historia politikoa\n3.5.2.1Abertzaletasunaren hedapena eta Kofradiaren zatiketa\n3.5.2.336ko gerra eta frankismoa\n3.5.2.480 eta 90. hamarkadak\n3.6Herriaren bilakaera urbanistikoa\n7.1II. Errepublikako alkateak\n7.3Franko hil osteko udal hauteskundeak eta alkateak\n7.42015eko udal hauteskundeak\n7.52019ko udal hauteskundeak\n8Euskara, kultura eta kirola\nErakutsi/ezkutatu Euskara, kultura eta kirola azpiatal\n9.2Jauregiak eta dorretxeak\n9.4Monumentu multzoak eta begiraleakuak\n9.5Eraikin publikoak eta bestelako eraikinak\nZunbeltz Bedialauneta (EH Bildu)\n43°19′19″N 2°25′10″W / 43.321944444444°N 2.4194444444444°W / 43.321944444444; -2.419444444444443°19′19″N 2°25′10″W / 43.321944444444°N 2.4194444444444°W / 43.321944444444; -2.4194444444444\n65 km Bilbora\n4.191 (%50.3) 4.209 (%50.6)\n% 73,32 (2011)\n% 1,92 (2011)\n% 10,76 (2013)\n% 75,9 (2010)\n% 70.5 (2016)\n1327 irailaren 28 hiri gutuna. urtea\nOndarroa Bizkaiko ipar-ekialdeko ertzean dagoen kostaldeko udalerria da, Lea-Artibai eskualdekoa. Bilbotik 65 kilometrora dago, eta Bizkaiko udalerririk ekialdekoena da, Gipuzkoarekiko mugan. 8.617 biztanle zituen 2016. urtean. Arrantzaren inguruan eraiki dute herriko ekonomia, batez ere azken mendeetan.\nBatzuen arabera, Ondarroa izena 'hondar ahoa' hitzetatik eratorria da. Hala ere, 'aho' hitza, amaierako 'a'-rik gabe, Ugao, Sestao eta Bilbao udalerrietan balizkoa baldin bada ere, Ondarroan 'oha' itxuraz dugu, eta ez 'aho'. Hortaz, jatorrizko izena "Ondarraoa" izango litzateke, eta horren arrastorik ez dago inon ere. Beste bide batetik jota, berriz, Ondarrola hitzetik eratorria izan litekeela ere esan izan da, "-ola" atzizkia ugaritasun esanguraz euskal toponimian maiz azaltzen baita: Urkiola, Aretxola, Pagola, Artola etab. Azken kasu honetan herriaren izenak 'hondartza' edo 'hondar piloa' esan nahiko luke.\nOndarroak Berriatuako udalerriarekin egiten du muga (mendebal eta hegoaldean), eta Mutrikurekin ekialdean. Berriatua 1974tik 1983ra Ondarroako auzo izan zen, anexio baten ondorioz.\nOndarroa, kostaldeko beste herri asko bezala, (Mutriku esaterako), oso malkartsua da. Artibai errekaren bokalean kokaturik, eremu oso estuan hedatzen da. Herri inguruko mendiak honakoak dira: Arrigorri (158 m), Santa Gurutz (336 m), Arrikuntzalde (400 m), Pertika, Kalamendi (314 m) Urtzelai (212 m) eta Mustutxuru (147 m).\nUdalerriak herrigune bat du. Bertan kokatzen dira etxerik gehienak, eta baita portua ere. Hiru nekazal-auzo ere baditu: Errenteria, ibaiaren alboan, Berriatuara joateko bidean. Goimendia auzoa, kostaldean. Eta Gorozika auzoa, Gipuzkoarekin muga egiten. Azken auzo honetan San Juan ermita dago (egun horretan ospatzen da auzoko jaia), eta baita baserri historikoak ere. Adibidez, Goxizkoa baserria. Gorozikako erdigunetik kanpo, badago beste ermita bat ere: Santa Gurutz, lurrez Berriatua dena baina Ondarroa gainean dagoena.\nBerriatua Berriatua eta Mutriku\nAlde zaharreko etxe bat\nOndarroako Iparragirre kalean Erromatar Inperio garaiko zeramika zatiak topatu dira. Ikerlarien aburuz, zeramikazko ontzi hauek itsas garraioarekin eta arrantzarekin lotuta egongo lirateke.\nOndarroa 1327ko irailaren 28an sortu zen Maria Diaz Harokoak emandako hiri-gutunaren bitartez. Logroñoko forua eman zitzaion. Alfontso XI.a Gaztelakoa erregeak Artibai ibaian zegoen zerratokia ustiatzeko baimena eman zuen, gaur egun zubi zaharra den tokian. Ondoren, Errenteria auzoa batu zitzaion Ondarroari, "Amalloko Errenteria" izenez ezagutzen zena.\nZortzi urte beranduago, Bizkaiko jaun‑andreek dohaintza hori berretsi eta hobetu egin zuten, hiribilduari probestu‑eskubidea eman baitzioten, ondarroarrak segurtasun handiagoz bizi zitezen, udalerria harresiz inguratuta.\n1351n, Plentzia, Lekeitio eta Bilborekin, Ingalaterraren aurkako ligan parte hartu zuen, ingelesek Biarritz eta Baiona okupatu eta gero. XV. mendean zehar, Bandoen arteko borroka odoltsuek Ondarroa elkortu zuten. Horretaz guztiaz izango lukete zer esanik etxe boteretsuetako jauntxoek (Arantzibia, Yarza, Ganboa); eta, agian, 1462an hiribildua kiskali zuen suteaz ere bai.\nOndarroaren hiri gutunak gatazkak ekarri zituen Ondarroa eta Berriatuaren artean. Gatazka horretan sartuta zegoen Arantzibia etxea ere. Arazoa hauxe zen: Ondarroako hiri gutunak Ondarroa eta Berriatua arteko lur asko erabilera komunerako uzten zituela. Puntu hauen inguruan sortu ziren eztabaidak: Ondarroako zubia, Errenteriako mugak, Zaldu, Iramategi, Alliri eta Arriaga baserriak, Gorozikako Allenda etxea... Hurrengo mendeetan eztabaida asko izan ziren, akordioen eta epai bidez konpontzen joan zirenak.\nMende hauetan Artibai ibaian 23 burdinola ere egon ziren, eta hango burdin asko Ondarroako portutik ateratzen zen txalupetan. Hala ere, ibaiak sakonera gutxi zuenez, txaluparik handienek ezin zuten portura sartu, eta horrek asko mugatu zuen Ondarroako itsas-merkataritzaren garapena (garai hartan hondoa jotako txalupa askoren testigantza asko daude). Hala ere, Ondarroako txalupen presentzia dokumentatuta dago Flandesen, Sizilian, Ingalaterran, Portugalen edota Ekialde Ertainean. Bidaia hauek Aro Berrira arte iraun zuten, eta orduan krisian sartu ziren.\nGaur egun Santa Klara ermita dagoen lekuan su handiak egiten ziren gauetan eta ekaitz gogorretan, txalupak portura ezin sartuta zebiltzanean hauek gidatzeko. Ondarroako Santa Klararen lehen aipamena 1487koa da, baina ezin da esan ordurako ermitarik bazegoenik. Agian kultu hutsa izango zen, edo santuaren irudi bat kapera txiki batean.\nIpar kalea, Ondarroako alde zaharrean\nHenao historiagileak Averiguaciones de las antigüedades de Cantabria liburuan Filipe II.a Espainiakoaren garaian Ondarroan hirurogei itsasontzi handi bazirela dio, Frantziako, Portugalgo eta Andaluziako portu urrunetara joaten zirenak. Izan ere, XVI. mendean, ontziola garrantzitsuak zeuden herrian eta, 2014an Ondarroako Historia Zaleak elkarteak zabaldu zuenez, Domingo Apallua bertako armadoreak agindu zuen Victoria itsasontzia egitea segur aski herrian bertan. Victoria izan zen mundu bira egindako lehena.\n1624ko apirilaren 17an Bizkaiko Jaurerriko Batzar Orokorrak erabaki zuen kostaldeko herriak gotortzea, holandar txalupen eraso baten beldur zelako. Sebastian de Arancibia izendatu zuten Ondarroa eta Berriatuako kapitain. 1681ean Ondarroak bi artilleria pieza zeuzkan. Eta 1703an bi talaia eraiki zituzten herrian, erasoetatik babesteko, Bizkaiko Diputazioaren aginduz. 1721ean Marsellatik zabaldu zen epidemia baten ondorioz, Bizkaiko Jaurerriak lau guardia ipini zituen Ondarroan, Gipuzkoako muga zaintzen. 1779an Ondarroan bi kainoi omen zeuden, baina egoera txarrean.\nMahastiek presentzia handia eduki zuten Aro Berrian. Maria Diaz de Harok emandako herri gutunean ere aipatzen dira mahasti hauek. Herriko lur-jabeek txakolina egiten zuten mahats horrekin, eta herriko kontzejuan zuten boterea aprobetxatzen zuten euren aldeko arauak onartzeko. XVIII. mendean, adibidez, kanpoko ardo merkeagoa ekartzea debekatu zuten, herrian egindako txakolin garestiagoa amaitu arte. Horrek arrantzaleen protestak eragin zituen, arrantzara joateko ardo merkeagoa nahi izaten zutelako. Izan ere, Aro Berrian zehar herriko politika gero eta oligarkikoagoa bihurtuko zen, eta boterea familia jakin batzuen artean banatuko zen: Aranzibia, Urunaga, Aranza...\nUrteekin, mahastiak desagertuz joan ziren, eta euren lekua sagastiek hartu zuten. Agustin Zubikarai ikerlariaren esanetan, XX. mendean 26 sagardotegi ere egon ziren herrian. Sagardoa kanpora ere saltzen zen, balandren bidez (itsasoz merkantziak garraiatzen zituzten txalupak).\nErdi Arotik XVI. mende amaierara arte herriko arrain transformazio industriak gaziketa egiten zuen. XVI. mendetik XIX. mendera arte eskabetxea egin zen nagusi. Arlo hau Kofradiak erregulatzen zuen. XVIII. mendean, sektorearen (eta arrantzaren) krisia zela eta, Kofradiak berak sortu zituen bere eskabetxe-lantegi propioak.\nOndarroako historiako gertakaririk lazgarrienetako bat 1794ko abuztuaren 28an gertatu zen: konbentzioko gerratearen borrokak zeuden garai hartan eta frantses armada herrian sartu eta su eman zion, eta arpilatu. Ondarroa modu lazgarri horretan sartu zen aro garaikidera.\nXIX. mendeko historia ekonomikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nAntzina‑antzinatik Ondarroako portuak mugimendu handia eta marinel adoretsuak izan ditu. Marinel horiek Kantauri itsasoaren zangartasuna oso gertutik ezagutu dute: 1878ko martxoaren 20ko egun beltzean Euskal Kostaldean itsasoak eramandako hirurehun arrantzale haien artean hainbat ondarrutar galdu ziren. 1800 eta 1868 urteetan ere bi hondamendi handi gertatu ziren itsasoan, eta 19 lagun ito ziren bietan. 68 urte horietan, guztira, 67 ondarroar arrantzale hil ziren itsasoan.\nXIX. mendeko lehen lau hamarkadak zailak izan ziren arrantzarentzat. Urte horietan hainbat gerra gertatu ziren eta horrek eragin txarra eduki zuen arrantzan (Konbentzio gerra, Independentzia Gerra, Lehen gerra karlista).\n1841an aduanak kostaldera eroan ziren, eta horrek garai berri bat zabaldu zion arrantzari. Urte horietan Bizkaiko Aldundiak zergak gutxitu zizkien arrantza manufakturaziorako kanpotik ekarritako produktuei. Horrek bultzatu egin zituen arraina transformatzeko industriak. Urte hauetan arrantzan bi berrikuntza tekniko ere sartu ziren: apareju horizontala (bisigu gehiago atrapatzen lagundu zuena) eta inguraketa-sareak. Aldaketa hauek ez zuten arrantza gehitzea ekarri hasiera batean, baina sektorea berrantolatu zuten etorkizunerako, eta arrantza handia (bisigua, legatza, hegaluzea) gutxitzen joan zen eta txikia (antxoa, sardina) gehitzen. 1849an arraina garbitzeko lekua eraiki zuen Mariano Jose Laskurainek kofradia azpian. Han garbitutako arraina penintsulako beste lekuetara saltzen zen, edo alboan zegoen fabrikara eroaten zen eskabetxea egiteko.\nBigarren gerra karlistak arrantzaren beherakada nabarmena ekarri zuen. Gobernuak debekatu egin zien karlistek hartutako herriei arrantza egitea. Baina gerra urte horiek kenduta, XIX. mendeko bigarren zatia baketsua izan zela esan dezakegu, eta horrek lagundu egin zuen.\n1880. hamarkadatik aurrera arraina transformatzeko zentroak ugaritu ziren, eskabetxea, gazitzea eta kontserba egiten zutenak. Azken hau berrikuntza bat zen. Industria horiek egindako eskariek bigarren plano batera bidali zituzten lehen arrantzatzen ziren espezieak (bisigua, legatza... arrantzen laurden bat izatera jaitsi ziren), eta garrantzia eman zieten beste espezie batzuei (antxoa, txitxarroa, sardina, atuna). Ondorioz, txalupen kopurua ere handitu zen. Arrantzari lagundu zioten beste hiru arlo ere aipa ditzakegu: Bizkaiko azpiegituren hobekuntza (trenbideen eraikuntza, adibidez), arrainaren banaketan eta komertzializazioan lagundu zuena; 1550etik 1850era egondako garai glaziar txikiaren amaiera (espezie pelagikoei eragin ziena); eta Ondarroako portuan egindako hobekuntzak. 1803tik 1884ra Ondarroako arrantza %399 hazi zen.\nXIX. mendeko historia politikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nUdaletxe zaharra, XIX. mendeko eraikina\nBigarren gerra karlistan gobernu liberalak debekatu egin zien karlisten menpe zeuden herrietako txalupei arrantzan egitea, baina hala ere txalupak atera egiten ziren, eta gerraontzi liberalek atrapatzen zituzten. Ondarroako kofradiak konpentsazioak eman behar izan zizkien horrela atrapatutako 9 ontzitako jabe eta arrantzaleei. Bonbardaketak ere ohikoak izan ziren. 1874ko ekainaren 26an Ondarroako arrantzaleak Felixa txalupa liberala harrapatzen ahalegindu ziren. Ez zuten lortu, eta mendeku gisa hurrengo egunean ontzi liberalek Ondarroa bonbardatu zuten. Ekainaren 6an ere beste bonbardaketa bat jasan zuen herriak. 1974ko irailean agintari karlistek kanoia ipini zuten Artan.\n1873ko urrian Ville de Bayonne txalupa Baionan zegoen. Karlistentzako armak garraiatu behar zituen. Aturri ibaian behera zihoala, su hartu zuen, eta ondorioz abandonatuta utzi zuten. Bost egun ibili zen noraezean, itsasoan. Ondarroako Dios txalupa izan zen hurbildu zitzaion lehenengoa, eta Andres Badiola ondarroarra sartu zen barrura, hutsik zegoela konprobatuz. Sei milara zegoen txalupa hura Ondarroara ekarri eta portuan deskargatu zuten.\n1909tik 1926ra bi Kofradia egon ziren Ondarroan arrazoi politikoengatik. San Pedro Kofradia Kafeko Atzean eraiki zuten.\nXX. mendeko historia ekonomikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nXX. mende hasieran hiru gertakarik arrantzaren eboluzioa baldintzatu zuten. Txalupetan baporea sartzea, arrasteko arrantza eta arraina gazitzen zuten italiarrak etortzea. Baporeari esker, txalupak ez zeuden elementu naturalen (haizearen) edo arraunen menpe, eta horri esker urrutirago joan ahal ziren, eta azkarrago. Baporezko galdarak garestiak ziren, eta kanpotik ekarri behar ziren. Horregatik, arrantzale dirudunek erosi ahal zituzten bakarrik (edo sektorez kanpoko kapitalak), eta arrantzaleen arteko desberdintasunak handitu ziren.\nArrasteak kontrako iritziak eduki zituen XX. mendeko lehen urteetan. Arrantza hau kono formadun sareak itsas-hondoan arrastatuz egiten da. Arrantza tradizionaleko kideek protesta egin zuten, arrantza eredu honek arraina hazteko lekuak pobretzen zituelakoan. 1901ean Ondarroako Kofradiak arrastearen kontrako mozio bat bultzatu zuen udalean. Eta hurrengo urteetan ere egin zituen halako ahaleginak.\nOndarroan 30eko hamarkadan hasi ziren arrasteko txalupa bikoteak azaltzen (bakoitzak sarearen alde bati eutsita arrantzan egiten zuten bikoteak). 1936an bost bikote zeuden. Hortik aurrera arrasteko txalupak asko hazi ziren Ondarroan: 1946an 28 ziren, 1950ean 64 eta 1960an 89. 1933 eta 1937 urteen artean Ondarroako portu berria egin zen eta han kokatu ziren arrasteko txalupak.\nHala, bi arrantza eredu sortu ziren herrian: bata, arrantza tradizionala, eliza azpiko portuan jarraitzen zuena, Kofradiaren inguruan antolatzen zena, jabetza familiarreko txalupekin eta arrantzale euskaldunekin; bestea, arrastea, itsasora joaten ez ziren txalupa-jabeekin (armadoreak), kanpoko arrantzale askorekin (galiziarrak, batez ere), eta antolaketa modu kapitalistarekin. 1947an Alturako armadoreen lehen elkartea sortu zuten.\nHurrengo hamarkadetan arrasteko txalupak gero eta urrutirago joan ziren arrantzara (Frantziako kostaldera, Gran Sol eta Irlandako Itsasora, Eskoziara... eta baita Gineako Golkora ere). Horrek espezie berriak porturatu zituen (oilarra, mazkarra, paneka, berruenda handia...), freskorako saltzen zirenak. Baxurako arrantzak espezie tradizionalak arrantzatuz jarraitzen zuen, batez ere kontserbetarako.\n50ko hamarkadatik aurrera zabaldutako berrikuntzek are gehiago lagundu zuten arrantzaren hazkundean: nabigaziorako tresnak (radarrak, irrati-telefonoak...), arraina lokalizatzeko teknologia (sonarrak, ultrasondak...) edota txalupetan arraina izozteko sistemak (eta arrain hori garraiatzeko kamioi-izozkailuak). Hozkailuen presentziak arrain fresko gehiago saltzeko aukera sortu zuen, eta horrek kontserba-sektorearen garrantzia gutxitzea ekarri zuen. Azken industria honek arrantzatutakoaren %30a eraldatzen amaitu zuen.\n1960an Bizkaiko arraste ontzien ia %93a Ondarroan zegoen. Eta XX. mende amaieran alturako arrain freskoaren arrantzako portu garrantzitsuena zen estatuan. 1970eko hamarkadan itsas kooperatibak ere sortu ziren. Hasieran, arrantzaleen ekimenez; eta gero Arrasateko kooperatiben bultzadaz.\nEuropar Batasunean sartzeak kalteak eragin zizkion arrantzari. Kanpotik arrain merkeagoa sartzen hasi zelako eta Ondarroako txalupentzat ohikoak ziren zenbait kalatan sartzea galarazi zuelako. Horrek eragin zuzena eduki zuen Ondarroako txalupa kopuruan (%30 jaitsi ziren).\nOndarroako azken ontziola 1981ean itxi zen. Ontzi mota batzuetan (txalupak eta traineruak) gehiegi espezializatuta zegoen sektorea zen, eta horregatik ezin izan zion eutsi jarduerari.\nZeledonio Arriola eskola zaharra, 1929an eraikia\nXX. mendeko historia politikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nAbertzaletasunaren hedapena eta Kofradiaren zatiketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nOndarroako lehen Batzokia 1903an zabaldu zuten. 1903ko azaroaren 8ko udal hauteskundeetan abertzaleek irabazi zuten, eta 1904ko urtarrilaren 1ean Ondarroak lehen alkate abertzalea eduki zuen.\n1909ko maiatzaren 13an Santa Klara kofradiako hainbat kide atera egin ziren erakundetik, eta San Pedro Kofradia sortu zuten. Euren topalekua Kafe Atzean ezarri zuten. 1913an Santa Klara kofradiak 598 bazkide zituen, eta San Pedrok 302. Banaketaren atzean arrazoi administratiboak eta politikoak zeuden, Imanol Oruemazaga historialariaren ustez: Santa Klara Kofradiak ez zion kontratua berritu J.A. Garramiola botikariari, eta botikari hau udaleko zinegotzi tradizionalista zen, abertzaleen aurka gogor aritzen zena, alkatetza abertzaleena zen garai hartan. 1927an bi kofradiek berriro bat egin zuten. Garai hartakoa izan daiteke herri kanta ezaguna, «txatxamatxalinatxu jaio zan urtian, herria eta kofradia hasarratu ziran». Kanta hori Bar Puerto diskoan agertzen da.\n1923an Primo de Riveraren diktadura ezarri zen Espainian, eta 1924ko urtarrilaren 6an itxi egin zuten Ondarroako Batzokia.\nII. Errepublikan abertzaleak ziren herriko indar nagusia. EAJk ekintza ugari antolatzen zituen Batzokian eta hauteskundeetan boto gehien lortzen zituen alderdia zen. Bigarren indarra tradizionalistak ziren, ideologia kristau eta espainiar-zalea zuten. Hirugarren indar politikoa ezkerra zen, URON alderdian batzen zena. Hiru indar politikoek herrian zuten pisua ikusteko, baliogarriak dira 1931ko apirilaren 23ko udal hauteskundeetako datu hauek: Jeltzaleek 1.278 boto, tradizionalistek 737 boto, errepublikarren 162 boto.\nMugimendu abertzale jeltzaleak elkarte sare zabala sortu zuen Ondarroan. Euzkeltzale Bazkuna, euskara bultzatzeko helburua zuena, eta hitzaldiak, antzerkiak eta ikastaroak antolatzen zituena. Irrintzi mendigoizale taldea, mendira eta beste herrietako jai abertzaleetara joaten zen taldea (eta Simon Bolibarri omenaldiak ere egin zizkiona Bolibarren bertan), eta santa eskean ere ibiltzen zena. ELA sindikatua, 1931ko uztailaren 27an eratu zena. Emakume Abertzale Batza, aurretik ere bazegoen taldea, berrantolatu egin zen Errepublika garaian. Karitatea lantzen zuten, eta baita antzerkiak egin ere. Euzko Gastetxu Bazkuna ere sortu zuten. Eta, azkenik, Uri Buru Batzarra. 1933an zabaldu zuten berriro Ondarroako Batzokia. 1932an mugimendu jeltzaleak 800 afiliatu omen zeuzkan. Errepublikako urteetan jeltzaleek 107 ekitalditik gora antolatu zituzten herrian (hitzaldiak, jaiak, antzerkiak, irteerak...).\n1932an ELA sindikatuaren barruan Euzko Tostartekoen Bazkuna sortu zuten, arrantzaleen lan baldintzak hobetzeko. Urte horretan tostarteko bat egin zen lehenengo aldiz Santa Klara Kofradiako buru, Pedro Larrañaga.\nHerriko karlistek ere elkarteak sortu zituzten euren eragina zabaltzeko. Ekintza gehien egin zituen elkartea Margaritak izan ziren, ekintza benefikoak egiten zituzten. Ezpata-dantzariak ere bazituzten, eta gazte tradizionalisten elkarteak ere antolatzen zituen zenbait ekintza. Comunión Tradicionalista zen herriko tradizionalismoaren mugimendua gidatzen zuen erakundea. Círculo Tradicionalista zen euren batzeko lekua, eta Alameda ondoan zegoen. Bertan egiten zituzten antzerkiak, hitzaldiak, batzarrak... pianoa ere bazeukaten bertan. Tradizionalistek sindikatua ere sortu zuten. Azkenik, herrian erreketerik egon zen ez dago argi, nahiz eta ekitaldiren batean herritar batzuk errekete jantzita atera ziren.\n1932ko apirilaren 14an Ondarroako ezkertiarrek herriko Hotel Comercion afaria egin zuten errepublikaren urteurrena ospatzeko. Handik sortu zuten Unión Republicana Ondarresa. Ideologia desberdineko jendea batu zen bertan: EAE-ANVkoak, sozialista erradikalak, Indalezio Prietoren jarraitzaileak, UGTko sindikalistak, komunistak... Centro Republicano sortu zuten Astilleru auzoan.\n1933ko apirilaren 10ean Manuel Azaña Espainiako gobernuburuak eta Indalecio Prieto eta Marcelino Domingo ministroek Ondarroara bisita egin zuten, portu berriaren obren lehen harria ipintzeko. 1933an emakume bat aurkeztu zen lehen aldiz herriko udal hauteskundeetara, Julia Amilibia Bikandi, URON alderdiaren zerrendetan.\nHotel de la Bahía eta gero Hotel Vega, XX. mende hasierakoa\n30ko hamarkadara arte, Ondarroara kanpoko udatiar ezagunak etortzen ziren (Ricardo Bastida bilbotar arkitektuak, adibidez, txaleta zeukan badian). Badian etxeak egiteko proiektuak ere idatzi ziren. Baina hamarkada horretan badian portu berria egin zuten, eta horrek Ondarroaren etorkizuna arrantzara bideratu zuen nagusiki.\n36ko gerra eta frankismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nFrankistak 1936ko urriaren 4an sartu ziren Ondarroan, eta frontea 8 hilabetez egon zen Ondarroa eta Berriatua artean. Frankismoko lehen urtean depurazioak hasi ziren, udaleko langile abertzale, errepublikar eta ezkertiarrak kaleratzeko. Hurrengo urteetan kaleen izenak aldatu ziren, erregimen frankistaren aldekoak ipiniz: Nueva España, Mola kalea, Franco kalea... Mende hasieran alkate eta zinegotzi tradizionalista izandako Garramiolari ere eskaini zioten kale bat. Urtero, urriaren 4an, Ondarroako ‘liberazio’ eguna ospatzen zuen udalak, eta bizikleta lasterketa ere antolatzen zuen.\n50eko hamarkadan Larruskaindik Ondarroara ura ekartzeko obrak egin ziren. Izan ere, aurretiaz, lehorteak egoten ziren udan Zaldu, Munabe eta Aizkibel errekatxoetan, eta herriak ura handik hartzen zuenez, urik gabe geratzen zen udan. Frankismoko azken urteetan azpiegitura garrantzitsu batzuk eraiki ziren herrian: kiroldegia, institutua, kultur etxea...\n60eko hamarkadan frankismoaren kontrako mugimenduak indar handia hartu zuen herrian, batez ere ETAren inguruan. Mugimendu horren bultzatzaile nagusietako bat Andoni Arrizabalaga izan zen. Ondarroako beste ETAko ezagun bat Fran Aldanondo izan zen. Frankismo osteko amnistia legearekin (1977) kartzelatik atera zen azken ETAkoa izan zen. Ondoren Komando Autonomoetan jarraitu zuen. 1979ko urriaren 17an hil zen, Ibarran, guardia zibilekin edukitako enfrentamendu baten ondorioz.\n80 eta 90. hamarkadak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\n80ko hamarkadan gazte asko hil ziren drogaren ondorioz eta, beranduago, HIESaren ondorioz. Garai hartako alkatearen iritziz, droga helburu politikoekin sartu zen herrian: «Drogak hemen egundoko kaltea egin du, eta egiten ari da oraindik. 1977. urtean-edo sartu zen droga herrian, eta ez da kasualitatea... Ondarroa beti herri oso borrokalaria izan da, eta hori herri baten gazteria ahultzeko izan da, azken batean herriaren bizitza hondatzeko. Ez dira kasualitateak».\nHarrigarria bada ere, Ondarroa Berriatuko elizateko lur‑eremuan sortu zen, baina, urteak joanda, hazi (13.000 biztanle) eta 1974an Berriatua beretu zuen. Hala ere, 1983ko azaroaren 25ean, Berriatuko bi mila herritarrek haien herria Ondarroatik desanexionatzea lortu zuten.\n1990eko hamarkadan hainbat azpiegitura egin ziren herrian: kanpoaldeko autobide berria egin zen, autoak herrigunetik igaro ez zitezen, eta Santiago Calatrava arkitektoak diseinatutako zubi berria eraiki zen, Itsas Aurre zubia.\nHerriaren bilakaera urbanistikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nOndarroako Alde Zaharrak lau kale estu ditu, mendi‑mazelan gora egiten dutenak. Marinel‑etxeek multzo koloretsua osatzen dute, egurrezko balkoiak eta mentsula zabalak dituzte, hainbat kolorez margotuak, biztanle bakoitzaren gustuaren arabera. Kaleen antolaketa erdi arokoa da, baina etxe gehienak XIX. mendean egindakoak dira.\nAntiguako Andra Mari ermitak, hiribilduaren zaindariari eskainiak, hiriguneko etxeak mendean hartzen ditu. Andra Mariaren irudia XII. mendeko ikono erromanikoa da, baina elizatxoaren eraikinean ez da ageri arkitektura‑estilo horren aztarnarik, 1750ean berreraiki baitzuten.\nAntiguako ermita 1462ra arte parrokia izan zen, egungo Andra Mari eliza egin zuten arte, hain zuzen. Artibai itsasadarraren ezkerraldeko badian egin zuten parrokia berria. Eliza egiteko, harrizko basamentu itzela eraiki behar izan zuten, inguruan dauden bost pisuko etxeen garaierakoa. Plataformaren gainean eraiki zuten eliza, hasieran estilo gotikoa zuena: leihateek eta karelek trazeria flamigeroa dute, eta badira gargolak, kapitelak eta eskulturak horma‑bularretan. Elizaren inguruan balkoi korritu bat egin zuten (korreta deitzen dena; eta goiko aldean ere badago balkoi antzeko bat, kortxela), eta eraikina kanpandorrerik gabe geratu zen, XIX. mendearen amaieran haren lekuan udaletxea egin baitzuten, toskanar estiloko portada dotore eta guzti. Gutxitan aurkituko ditugu botere espirituala eta mundutarra hain estu uztartuta.\nElizaren barrualdean egin zuten zoritxarrezko berritze baten ondorioz, harrizko erretaula gotiko bat ezkutatuta geratu zen.\nKale Handi izeneko bide nagusian Likona dorretxea gailentzen da, Ahaide Nagusiena. Han jaio zen (ustez) Marina Likonakoa, San Inazio Loiolakoaren ama. Zubi zaharra arkitektura‑multzo interesgarria da: Erdi Aroko zubia, bao ausartak dituena. 1953ko uholdeak suntsitu zuen Zubi Zaharra, baina berreraiki zuten. Haren zubi‑branka batek arrantzale‑kofradiarekin bat egiten du. Kofradia hori ere berezia da, harrizkoa, 1920an eraikia, Pedro Gimonek egindako planoen arabera.\nArtibai ibaiaren eskuinaldean bazegoen ontziola bat, egurrezko ontzi lirainak uretaratu zituena.\nFrankismoko urteetan herriak hazkunde urbanistiko handia eduki zuen. Garai hartan egindakoa da, adibidez, Kamiñazpi auzoa.\nNafarroako Zumarditik porturantz, Itsas Aurre zubia dugu, Santiago Calatravak egina 1990. hamarkadan. Txakur txiki, berriz, Artibai gaineko metalezko zubi birakaria da, 1920. hamarkadan eraikia. Izen hori dauka zeharkatzeko zentimo batzuk ordaindu behar zirelako. Gaur egun, kultura‑ondare izendatuta dago. Zubi hori Arrigorri hondartzara joateko bide zuzen eta erosoena da (bide batez aipatuko dugu Berriatuko udal‑barrutian zegoela lehen Arrigorri) eta Saturraranera eta Mutrikura oinez joateko lasterbidea (Harbide pasealekua) ere hortik abiatzen da.\nOndarroako portua bizia da, oso dinamikoa. 1930eko hamarkadan eraiki zuten. Aurretik txalupak Alde Zaharrean lotzen ziren, eliza azpian. Portuan ibiltzea, eta kai‑muturretik edo moiletatik begiratzea, besterik gabe, ikuskizun atsegina da.\nNagusien Artibai egoitza\nAntiguako Ama jubilatuen etxea\nGurutze Gorriaren postua\nSakontzeko, irakurri: «Ondarroako portua»\nOndarroan honela banatzen dira sektore ekonomikoak (2016ko datuak): Lehen sektorea BEGaren %17,9; industria %7,6; zerbitzuak %69,5; eta eraikuntza %4,9. 2016an BNG per capita 21.688 eurokoa zen.\nLehen sektorean arrantza da nagusi. Bizkaiko itsasertzaren 80 kilometroei begiratuta, Ondarroako portua maparen ekialdeko muturrean ageri zaigu, ontzidi handiena duen portua da eta arrantza bikainenak lortzen dituzte. Horrenbestez, esan beharrik ez dago Ondarroako giroaren eta gizartearen ardatza arrantza dela, nahiz eta azken urteetan gazteak lehorrean geratu diren lanean, inguruko fabriketan batez ere. Jarduera horren eguneroko protagonistak marinelak dira, baina beste ehunka pertsonak jarduten dute arrantzarekin zerikusia duten lanbideetan (sareak josten, arraina deskargatzen...).\nOndarroako portua eta herriaren ikuspegia. 2014ko urriaren 19a.\n1934an Ondarroako kanpo portu berriaren lanak hasi ziren. Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, portu berri horri esker Ondarroako portuak hazkunde handia bizi izan zuen. 50. hamarkadatik aurrera arrantzak hazkunde handia eduki zuen, batez ere arrasteko arrantzari esker. Ondarroako arraste‑flotaren zati handi bat kala berrien bila joan zen urrutiko itsasoetara, eta arraste‑ontzi asko tretzaontzi bihurtu dira. Gainera, hainbat txalupa motordun daude —jubilatutako profesionalenak edota afizionatuenak— txipiroietara, krabarroketara edo harrapatzen dutenera joateko.\nKanpoko txalupak portuan, 2020ko berdelaren kanpaina hasieran\nOndarroako portuaren adar edo isatsa Artibai ibaiaren bokalea da. Itsasgoren eta itsasbeheren eragina ibaian nabari da, hiru kilometro ibaian gora ere; horrenbestez, txalupek ibaian gora egin dezakete Zubi Zaharra eta Errenteria auzoa igaro eta Berriatuko Arantzibia dorretxea ikusteraino. Hala ere, azken urteetan egindako zubiek bide hori oztopatu diete txalupa handiei.\nItsasoarekin ditu lotuta herriak lan-jarduera nagusiak. Arrantza portua Euskal Herriko kairik garrantzitsuena da gaur egun alturakori dagokionez. Arrain-kontserbak, ontzigintza eta ontzi-konponketa eta mantenimendua ere azpimarratzekoak dira. Horrez gain, Ondarroa inguruan eremu industrial berriak atondu dira, bertan enpresa berri asko ezarri direla.\nXIX. mende amaieratik aurrera Ondarroako jarduera tradizionalak, arrantzak, susperraldia izan zuen herrira etorritako familia siziliarrek inportaturiko gaziketa teknika berriei esker; horrek gaur egungo kontserba-industriaren oinarriak jarri zituen. Ondarroan arrantza sektorean garrantzia handia duten kontserba-enpresak kokatu dira, Ortiz esaterako.\nPortuko emakume langileen omenezko eskulturak, Casto Solanorenak\n2019an alturako 17 txalupa zeuden Ondarroan (EAEn ez zegoen besterik). Ondarroako portuan baxurak 20.000 tonatik gora arrain saldu zuen enkantean 2019an. Baina ezin da ahaztu udaberrian eta udan (berdel, antxoa eta atun sasoian), Galizia, Asturias edo Kantabriako txalupak ere porturatzen direla Ondarroan, eta haien arrantza ere kontuan hartzen dela kalkulu hauek egiteko\nOndarroak 8.590 biztanle zituen 2019an. Horietatik %24,95ak 65 urte edo gehiago zeuzkan. Atzerrian jaiotakoen kopurua %10,13 zen.\nXX. mendearen hasieran 3.619 biztanle baino ez zituen baina hamarkadek aurrera egin ahala, goraka joan zen kopurua, gorena 1981ean eskuratu zela, 12.150 biztanle. Ordutik, ordea, biztanleria beheraka joan da etengabe, eta urtero dozenaka biztanle galdu ditu. 1983an Berriatua desanexionatu zenean mila biztanle inguru galdu zituen.\n50. hamarkadatik aurrera Espainiar estatuko beste lurraldeetatik jende asko etorri zen herrira: andaluziarrak, galiziarrak... azken hauen kasua aipagarria da. 1945ko biztanleen erroldan pare bat galiziar familia zeuden bakarrik. 1965ekoan, aldiz, Galizian jaiotako 312 pertsona zeuden, eta 1986koan 694. Urte hartan herritarren %7 inguru Galizian jaiotakoa zen. Gehienak Coruña eta Pontevedrako kostako herrietakoak ziren, eta arrantzan lan egitera etorri ziren.\nOndarroak daukan erliebe zailak etxebizitza berriak ezin eraikitzea dakar, eta horregatik, herriko biztanle asko inguruko herrietara bizitzera joan dira.\nAzken hamarkadan, Espainiar Estatutik kanpoko etorkin ugari joan da Ondarroara. Herrialde askotakoak dira, baina batez ere, Saharaz hegoaldeko Afrikakoak. 2002an herrian bizi ziren afrikarrak 156 ziren; 2018an 294. 2019an 82 marokoar zeuden herrian, eta 227 senegaldar. Etorkin afrikar horietako askok udalerriaren sektore tradizionalenean behar egiten dute: arrantzan. Ameriketatik etorritako etorkinen kopuruak ere nabarmen egin du gora: 2002an 89 ziren, eta 2018an 257. 2019an 199 hegoamerikar zeuden herrian. 47 ertamerikar. Eta 34 pertsona Antilletan jaiotakoak ziren.\nII. Errepublikako alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\n1931ko apirilaren 12a: Jose Maria Solabarrietak (EAJ) hartu zuen alkatetza. Ez zen udal hauteskunderik egin, aukeratu zitezkeen bezainbeste hautagai aurkeztu zirelako (1907ko abuztuaren 8ko hauteskunde legearen 29. artikuluaren arabera).\n1933ko urtarrilak 28: Angel Hidalgo kudeaketa batzordeko buru (Gobernuak desegin egin zituen 29. artikuluarekin eratutako udalak eta kudeaketa batzorde hau ipini zuen).\n1934ko apirilaren 23ko udal hauteskundeen ondoren: Jose Maria Solabarrieta (EAJ) aukeratu zuten alkate.\n1934ko irailaren 7a: Juan Bautista Beitia tradizionalista alkate, aurreko udal gobernuak dimititu egin zuelako (Gobernuak udalei ardoaren gaineko zerga kudeatzeko gaitasuna kendu nahi zielako).\n1936ko otsailak 23: Jose Maria Solabarrietak (EAJ) alkate postua berreskuratu zuen.\nFrankismoko alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\n1936ko urriaren 7tik aurrera: Juan Bautista Beitia Arrizabalaga\n1936ko urriaren 13tik aurrera: Vicente Sanchez Ocaña\n1937ko uztailaren 26tik aurrera: Jose Ramon Osa Karririki\n1949ko otsailaren 6tik aurrera: Jose Maria Agirre Uranga\n1955eko otsailaren 6tik aurrera: Juan Manuel Agirre Madariaga\n1963ko uztailaren 26tik aurrera: Jose Ignacio Guenaga behin behineko alkatea\n1964ko otsailaren 2tik aurrera: Jose Aranbarri Garmendia\n1968ko maiatzaren 10etik aurrera: Pio Osa Urkiola behin behineko alkatea\n1969ko matxoaren 12tik aurrera: Miguel Angel Arrizabalaga Arkotxa\n1977ko otsailaren 8tik aurrera Cecilio Moreno Blazquez behin behineko alkatea (maiatzaren 3an izendatu zuten behin betiko alkate)\nOndarroako Alde Zaharra. 2014ko urriaren 19a.\nFranko hil osteko udal hauteskundeak eta alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\n1979ko udal hauteskundeak: Frankismo osteko lehen udal hauteskundeen ostean Felix Aranbarri (EAJ) aukeratu zuten alkate.\n1983ko udal hauteskundeen ondoren, Aranbarrik jarraitu zuen alkate postuan.\n1987an Herri Batasuneko Loren Arkotxa izendatu zuten alkate.\n1991ko udal hauteskundeen ondoren ere Arkotxak jarraitu zuen alkate postuan.\n1995eko udal hauteskundeen ostean Aitor Maruri (EAJ) bihurtu zen herriko alkatea.\n1999ko udal hauteskundeetan Euskal Herritarrok koalizioak irabazi zuen, eta Loren Arkotxa bihurtu zen alkate berriro.\n2003ko udal hauteskundeen ondorioz Aitor Marurik (EAJ) berriro hartu zuen alkate kargua.\n2007ko udal hauteskundeak bereziak izan ziren Ondarroan. EAJk irabazi zituen 1.720 botorekin, baina boto baliogabeak 2.195 izan ziren. Ezin da ahaztu ezker abertzaleak aurkeztutako zerrenda legez kanpo laga zuela espainiar justiziak, baina zerrenda horren boto paperak banatu ziren herrian, eta horren ondorioz boto baliogabeak asko hazi ziren, hauteskundeak “irabazteraino”. Ezker abertzaleko EAE-ANV alderdiak hauteskundeak irabazi zituela aldarrikatu zuen. Egoera ikusirik, Aitor Marurik (EAJ) alkate kargua ez hartzea erabaki zuen, eta Bizkaiko Aldundiak kudeaketa batzorde bat izendatu zuen. Batzorde horren burua Felix Aranbarri izan zen. Erabaki horren ondoren, gatazka giroa zabaldu zen herrian.\n2011ko maiatzaren 2ko hauteskundeen emaitzen ondorioz, Bildu koalizioko Argia Ituarte hautatu zuten alkate, bere alderdiak lortutako bederatzi zinegotziei esker. EAJ alderdiak lau zinegotzi eskuratu zituen.\n2015eko udal hauteskundeetan Bilduren ondorengoa zen Euskal Herria Bilduk zinegotzi bat gutxiago eskuratu zuen eta Euzko Alderdi Jeltzaleak bat gehiago, baina hala ere lehenak gehiengoari eutsi zion. Euskal Herria Bilduko Josu Arrizabalaga hautatu zuten alkate. Urtebetera, Arrizabalagak dimisioa eman zuen, arrazoi pertsonalengatik. Eta Zunbeltz Bedialauneta izendatu zuten alkate. Legegintzaldi honetan erori zen Kamiñaldeko mendia, ehunka familia kaltetu zituena. Legegintzaldi honetan baita ere Rakel Elu (Bildu) Ondarroako zinegotzia izendatu zuten Lea Artibai Mankomunitateko lehendakari.\n2019ko maiatzaren 26ko udal hauteskundeetan EH Bilduk 2.383 boto lortu zituen (7 zinegotzi), eta EAJk 1.927 (6 zinegotzi). Horren ondorioz Zunbeltz Bedialauneta aukeratu zuten berriro alkate.\nHerriko ikuspegi orokorra\n1.794 (% 55,23)\n2.957 (% 61,78)\n1.304 (% 40,15)\n1.531 (% 31,99)\n2.383 (% % 53,53)\n1.927 (% % 43,28)\nDatuen iturria: https://www.euskadi.eus/ab12aAREWar/resultado/maint\nEuskara, kultura eta kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nOndarroako Jesus Artetxe Malaxetxebarria eta Patxi Etxaburu Ajarrista  hiztunen testigantza, Patxiren arreba mutilarekin baltsioan egiteagatik kongregaziotik bota zutenekoa. Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.\nOndarroako euskara ezaguna da haren berezitasunengatik. Izatez, mendebaldeko euskararen aldaera bat da, sortaldekoa, Lea-Artibaiko euskaran katalogaturikoa. Datuen arabera, euskaldunak %78,51 ziren herrian 2016an, eta euskararen erabilera %79,7koa zen urte horretan. Aipagarria da gazteen artean euskararen erabilera %92,9koa zela 2016an, eta sare sozialetan ere gazteek euskara erabiltzen zutela nagusiki 2020an (%85a euskaraz).\nOndarroako euskarak itsasoarekin lotutako hitz eta esamolde asko sortu ditu.\nItsasoaren egoerak adierazteko: haize berde, ipar beltz, kalma zuri, olatu urdin, erreka haize gorrizka.\nItsas animalien izenak erabiltzea gauzak eta jendea deskribatzeko: antxoa txikia (umeen zakila), lantzoia (ez jakina).\nBeste esamolde batzuk: Zeure durdoak (zerbait ukatzeko). Legatza atrapatu (mozkorra atrapatu). Antxoa txikiak baino kontrario gehiago (etsai asko edukitzea). Santoña Ameriketara (urruti joatea). Amua ezpainean (mesfidati egotea). Itsaso betekoa (zerbait handia).\nMarabilli festibala. Bi urtean behin ospatzen da arte sorkuntzari eskainitako jaialdi hau, urrian. Aitzol Aramaio zine zuzendariaren omenez hasi ziren ospatzen.\nLiteratur amuak. Udaleko euskara sailak antolatzen duen jaialdi hau euskarazko sorkuntzari eskainia dago.\nAntxoa egune. Udaberrian ospatzen da, antxoa sasoian. Herriko taldeek antxoa pintxoak prestatzen dituzte, modu desberdinetara, eta herritarrei eskaini.\nOndarroa Hiribilduaren 675. urteurrena: 2002ko irailaren 28an 675 urte bete zituen herriak. Herri Batzorde berezia sortu zuten urteurrena ospatzeko eta Erdi aroko azoka antolatu. Lortutako partaidetza eta arrakasta ikusirik, bi urtean behin ospatzea erabaki zuten.\nPedro Maria Unanue Musikaldia: Tenore ospetsuaren omenez, udalak urtero antolatzen du, uztailean, Unanue Fundazioa eta Unanue Udal Musika Eskolarekin batera. Bertan, musika klasikoaren emanaldiak eskaintzen dituzte.\nEuskal Herriko Txistularien Kontzertua: "Ondarroako Txistulari Elkarteak" 1998tik urtero antolatu zuen, ekainean, Andra Mariaren elizan. Txistulariekin batera, "Kantaize" Ondarroako Orfeoia aritzen zen lanean, baita metal boskotea, herriko dantzariak eta bertsolariak. Azken urteetan Txistu topaketak ospatzen dira.\nInauteriak. Zapatuan Lantzoia ateratzen da kalez kale, inauteriei ongi etorria emateko. Atzetik umeak joaten dira danborra jotzen eta herriko abestiak abesten. Martitzen goizean ikastetxeen kalejira egiten da Lantzoiarekin, arratsaldean Kresala elkarteak Mielotxin pertsonaia ateratzen du kalez kale, dantzariekin, eta plazan erretzen dute. Iluntzean Akulari hileta egiten zaio kalez kale, musikarekin. Zubi Zaharrera heltzean, apaiz mozorrotuak sermoia botatzen du, urtean zehar herrian eta munduan gertatukoei buruzko kritikak eginez, umorez. Azkenean, Akula uretara botatzen da eta inauteriak amaitzen dira.\nTxapel egune. Zubi Zahar Ikastolak antolatu du azken urteotan.\nKakatzan. Urtero Gabonetan ospatzen den mendiko bizikleta martxa.\nOndarroako ikuspegia: Zubi Zaharra, kofradia zaharra eta eliza\nHerriko taldeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nTxirrimorraski. Umeentzako aisialdi taldea. 2019an 30 urte ospatu zituen.\nOndarroako Historia Zaleak. 2000. urtean sortutako taldea. Herriko historia batzea eta zabaltzea du helburu. Herri artxiboa osatzen du, argazki, dokumentu eta testigantzak jasota. Ondarroa urtekaria ere argitaratzen du.\nKresala Kultur elkartea. 1964an sortutako elkartea, euskara bultzatzeko frankismoko urteetan. Atal asko eduki ditu: euskal dantzak, euskal musika, arte eskola... garai batean hitzaldiak eta antzerkia ere antolatzen zituen. 2016an 50 urte ospatu zituen.\nLuterl. Komikizaleen taldea, 1983an sortua. Globho fanzinea argitaratzen dute, formatu desberdinetan. Komiki jardunaldiak ere antolatzen dituzte. 2012an Getxoko Komiki azokako omenaldia jaso zuten.\nTxo! Antzerki kolektiboa. Herriko hainbat jai eta ospakizunetan parte hartzen duen taldea (adibidez, Marabilli festibalean, Zapato Azulean edo Kamiñazpiko jaietan). 1992tik aurrera kafe-antzerki jardunaldiak antolatu zituen udalarekin batera.\nUxu emakume elkartea. Feminista taldea.\nCasa Galicia. 1969an sortutako elkartea.\nAlkoholiko Anonimoak: 1970ean sortutako herriko talde hau Bizkaiko zaharrenetarikoa da. Jardunaldiak antolatu izan dituzte, gaiaz kontzientzia sortzeko.\nArranondo Kultur Alkartea. Urte askoan Arranondo aldizkaria kaleratu zuten, herriko berriak eta kontuak idatziz. Liburuak ere argitaratu dituzte, edota hitzaldiak antolatu. Marmitako lehiaketa ere antolatzen dute jaietan.\nZientziaren giltzak. Zientzia dibulgatzeaz arduratzen den taldea. Hitzaldiak antolatzen dituzte.\nZatozte merkatarien elkartea\nGaztetxea, Arraun Elkartea eta kirol portua\nAurrera futbol taldea. 1921. urtean sortu zen futbol taldea. 1963ko maiatzaren 26an 3. mailara igo zen, eta 2013an ospatu zuten gertakari hori. 1996an taldeari buruzko liburu bat argitaratu zuten.\nArraun taldea. 1973an sortutako elkartea, nahiz eta aurretik ere egon zen arraunik herrian, beste elkarte batzuen izenean edo izenik gabe. Ondarroan dago arraun talde bati Euskadin lehenengo aldiz emandako bandera, 1865ekoa. 1898an Kontxako bandera irabazi zuen Ondarroako taldeak. 1854an Ondarroa eta Lekeitiok egindako estropada bat ere dokumentatua dago, ohitura eta kirol hau zaharra dela erakutsiz.\nKoaxi. Triatloi taldea.\nIgeri taldea. Ondarroako Itsas Lasterketa antolatzen dute urtero (Elena Fernandez Iturrioz memoriala).\nAurrera mendi taldea. Boga mendi martxa antolatzen dute urtero.\nEtxelila eta gaztelekua\nKultur-guneak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nBeikozini, jatetxea eta kafe antzokia da. Aurretik Zenbat Gara elkartearen Kafe Antzokia izan zen, 2001ean zabaldua.\nGaztetxi. Lehen gaztetxea Zaldubide auzoan zabaldu zuten 1988an. Gaztetxe berria Astilleru auzoan dago eta 2003an zabaldu zuten.\nPortuko Ranpi. Portuan okupatutako lokala, kontzertuak egiten dira eta aisialdirako espazioak ditu: skate pista, billarra... 2007an zabaldu zuten.\nEtxelila. 2013an zabaldutako espazioa, emakumeentzako hitzaldiak eta tailerrak antolatzen ditu, eta feminismoaren edo sexu askatasunaren aldeko jarduerak antolatzen ditu.\nUnanue Musika Eskola\nTxomin Agirre Liburutegia\nKirol-guneak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nZaldupe futbol zelaia\nBolo-Bolo hiruhilabetekaria. 1998an kaleratu zuten lehenengo zenbakia, 2005ean azkena.\nLea-Artibai eta Mutrikuko Hitza. Eskualdeko egunkaria, Berria taldekoa. Sareko edizioa dauka, eta baita paperekoa ere (Busturialdeko Hitzarekin batera).\nOndarroa urtekaria. Agustin Zubikaraik 1982tik abian jarritakoa, Ondarroako Historia Zaleak taldeak jarraituta.\nRadixu Irratia. Interneten radixu.info eta 105.5 FM sintonian entzun daitekeen irrati librea. 1991n sortua.\nArranondo. Hilero argitaratzen zuen Arranondo kultur elkarteak.\nHemendik-Kostaldea. Deia egunkariko gehigarriak herriko albisteak zabaltzen ditu aste bitik behin, ostegunetan.\nZapato azule. Ekaineko azken zapatuan ospatzen da, Ondarroako Alde Zaharrean. Hasieran Bolo Bolo elkarteak sortu zuen, alde zaharrari indarra emateko, eta garai bateko San Pedro jaiak berreskuratzeko. Ekitaldi nagusiak dira: Dinamartxi, Dina Bilbaoren omenez Tolosatik Ondarroara egiten den martxa (bizikletaz edo oinez). Euskal Herriko kamiseta azoka. Azken urteetan Radixu irratiak antolatzen du. Esne Beltzak abestia eskaini zion jaiari.\nAndramariak. Abuztuaren 13tik 18ra bitartean izan ohi dira. Jaiak gazte egunarekin hasten dira, egun horretan gazteek Turubi pertsonaia jaisten dute elizatik. Hurrengo egunean Leokadi jaisten da (Turubiren ama), jaiei hasiera ofiziala emanez. Abuztuaren 17a arrantzaleen eguna da, egun horretan guzti-guztiek —bertakoek nahiz kanpokoek— mahoizko praka urdinak eta alkandora jantzi behar dituzte. Ohiko saliña‑saliña dantzatu eta eguna biribiltzeko gero marmitakoa dastatzen dute. Lehen antzara jokoa egiten bazen ere, orain kukaina jokoa ospatzen da. Jaiak amaitzeko, gaueko hamabietan Leokadi Elizara bueltatzen da. Azken urteetan senegaldarrek euren jaia ospatu dute (normalean abuztuaren 18an). Jai horretan senegaldar borrokak ikusi ahal izaten dira.\nSan Inazio eguna. Uztailaren 31an, izen bereko kalean ospatzen da jai hau. Azken urteetan indarra galdu du.\nZubi Zahar ikastola. 1968an sortutako ikastola, 2018ean bere 50. urteurrena ospatu zuen. Hainbat ekitaldi antolatzen ditu urtean zehar: Jose Mari Naberan Krossa, Txapel eguna...\nTxomin Agirre ikastola. 2019ko abuztuan itxi zituen ateak, ikasle faltagatik. 50 urte betetzekotan zen.\nOndarroako Institutua. 2018an 50 urte bete zituen.\nHelduen Irakaskuntza Iraunkorra\nUdalak urtero Augustin Zubikarai nobela saria antolatzen du Elkar fundazioarekin batera.\nAita eternoaren ermita, Astilleru auzoan\nAita eternoaren baseliza. Gaur egun Astilleru auzoan dago. Santu barroko bat dauka, XVII. mendekoa.\nAndra Mari eliza: gotiko berantiarra da, baina ezin da eusko gotikoaren barrukotzat hartu. 1462koa edo 1480koa da.\nAntiguako Ama eliza: XII. eraikina da, baina eraberritze handiak egin zizkioten 1750ean, eta XX. mendearen erdialdera gaur egungo kanpandorrea gehitu zioten. Estilo gotiko, barroko eta neoklasikoa nahasten ditu.\nJauregiak eta dorretxeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nLikona dorretxea: XV. mendekoa. Euskal Herriko dorretxe tipikoa. Ignazio Loiolakoaren familiarena izan zen, eta haren ama han jaiotakoa izan daiteke. 1974an armada frantsesak herria erre zuenean zutik iraun zuen eraikin bakarrenetarikoa. Eusko Jaurlaritzak kultura ondasun izendatu zuen, monumentu kategoriarekin, 1994an.\nEtxeandia dorretxea: XVI. mendeko hiri-jauregia.\nItsas Aurre zubia, Santiago Calatravarena\nAlfontso XIII.aren zaldain birakaria, Plaiko zubia edo Txakur-txiki zubia: oinezkoentzako zubi birakaria, 1927an eraikia. XIX. mende amaieran eta XX. mende hasieran egiten zen burdin arkitekturaren adibide polita da. Arrigorri hondartzarako bidea errazteko egin zuten. 2008an Euskal Kultura Ondarearen Zerrenda Orokorrean sartu zuten. 2018an zubia konpontzeko obra hasi zuten.\nItsas Aurre zubia: Santiago Calatravaren lana, burdinaz eta zementuz egina, estilo abangoardistakoa, 1995ean eraikia.\nZubi Zaharra: Erdi Aroan, Ondarroak zubi horretan pasabide saria kobratzeko eskubidea zuen. Hasieran egurrezkoa izan zen, zabaltzeko aukera zuen. XVII. mendean eraiki zen harrizkoa. 1958ko uholdeak eraman zuen, eta berriz eraiki zuten, antzinakoaren moldeari jarraituz.\nMonumentu multzoak eta begiraleakuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nAlde Zaharra: Erdi Aroko trazatua du. Baina eraikin gehienak berriagoak dira, 1794an armada frantsesak herria erre zuelako. Eusko Jaurlaritzak kultura ondasun izendatu zuen, monumentu multzo kategoriarekin, 1994an.\nArta Punta: Portuaren gainean, kostaldearen begiratoki ikusgarria, 2019 arte monumentu frankista baten kokaleku izan dena.\nZubi zaharra eta Santa Klara kofradia zaharra. Aurrean, kukaina.\nEraikin publikoak eta bestelako eraikinak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nMaskulo Etxea: Desagertutako Bizkaiko Aurrezki Kutxaren (geroko BBK) egoitza izan zen urte askoan, eta Francoren garaian guardia zibilen kuartela bihurtu zen. Orain, eguneko zentroa da.\nSanta Klara arrantzale kofradia: XX. mendearen hasierako eraikina. 1920an eraiki zuen Pedro Guimon arkitektuak. Erdi aroko elementuak eta elementu klasizista eta barrokoak batzen ditu. Gaur egun turismo bulegoa dago bertan.\nUdaletxe zaharra: Andra Maria elizari atxikia, XIX. mendearen bukaerako fatxada dauka, neoklasikoa, Mariano Jose de Laskurainek egina, harlanduan. Garai batean herri-eskola ere izan zen.\nVega hotela: Pedro Gimon Egiguren bilbotar arkitektoaren lana, XX. mendearen hasierakoa. Euskal estiloko arkitekturaren adibide da, joera modernistakoa. Eusko Jaurlaritzak kultura ondasun izendatu zuen, monumentu kategoriarekin, 1994an.\nZeledonio Arriola eskola. Ricardo Bastidak 1929an eraikitako eraikina, eskola publikoa kokatzeko. 2004an Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak eskola ixteko agindua eman zuen, egituran arrakalak atera zirelako. 2019an Ondarroako Udala katak egiten zebilen eraikinean, honen egoera aztertzeko eta eraberritze proiektu bat egiteko. 2004an Argia Garrido Beristain historialariak eskola horri buruzko liburua argitaratu zuen.\nUdaletxe zaharra, Kale Handitik ikusita\nAlde Zaharreko etxeak\nPedro Maria Unanue (1814-1846), tenorea.\nTxomin Agirre (1864-1920), idazlea, lehen euskal nobelaren egilea.\nPedro Gimon (1878-1939), arkitektoa.\nJuan Jose Urkizu Sustaeta (1901-1982), futbolaria\nGillermo Amutxastegi (1910-1979), puntista.\nAugustin Zubikarai (1914-2004), kazetaria, idazlea, bereziki antzerkigintzan nabarmendu zen.\nKarmele Urresti Iturrioz (1916-2010), erizaina, Eresoinkako partaidea\nJose Mari Etxaburu Kamiñazpi (1913-2006), idazlea eta euskaltzain urgazlea\nImanol Oruemazaga (1931-2017), apaiza eta historialaria\nGorka Aulestia (1932-2021) literatura-historialaria eta lexikografoa\nBitxore Laka Guenaga (1933-2014), misiolaria eta artista\nFelix Beristain (1937), margolaria.\nAngel Etxaniz Olabarria (1938 edo 1939 - 1980), HBko kidea, BVEk eraila\nAndoni Arrizabalaga (1941-1984), etakide historikoa.\nEsteban Muruetagoiena Scola (1943-1982), medikua, polizia-torturen ondorioz hila\nAntton Zubikarai Erkiaga (1945-2015), musikaria, musika kritikaria, itzultzailea eta idazlea\nJosune Ariztondo (1948), politikaria\nAngel Garitano "Ondarru" (1950), futbolari ohia, entrenatzaile ohia eta Euskadi Irratiko esataria.\nAngel Toña (1952), ekonomilaria, irakaslea eta Eusko Jaurlaritzako sailburua\nKepa Aulestia (1956), etakide ohia, politikaria (EE) eta kazetaria\nJesus Maria Zubikarai Badiola "Jhisa" (1958-1980), EEko kidea, BVEk eraila\nArgia Ituarte Arkotxa. Ondarroako lehen emakume alkatea (2011-2015)\nRicardo Gatzagaetxebarria (1960), politikaria (EAJ-PNV), Eusko Jaurlaritzako Ogasun eta Finantzetako sailburua.\nDina Bilbao (1960-1997), triatleta eta abenturazalea.\nJoseba Agirretxea Urresti (1966), politikaria (EAJ-PNV)\nMaria Dolores Etxano Varela (1968), politikaria, (EAJ-PNV)\nAna Urkiza (1969), euskal idazlea.\nKirmen Uribe (1970), poeta.\nAitzol Aramaio (1971-2011), zinemagilea.\nUnai Urruzuno (1972), politikaria.\nLeire Bilbao (1978), euskal idazlea.\nOrkatz Beitia (1979), atleta.\nEñaut Zubikarai (1984), futbolaria.\nYerai Diaz Ikaran (1988), kazetaria eta telebista aurkezlea.\nIñigo Martinez (1991), futbolaria.\nKepa Arrizabalaga (1994), futbolaria.\nOndarroan hainbat pelikula grabatu dira, adibidez: Y eligió el infierno (1956), Gran Sol (1989)\nJosu Eizagirre (Ondarroa, 1974) zine zuzendariak Anabasa Eremua (1997) film laburra grabatu zuen Zaldubide auzo zaharrean (gaur egun botata dago auzoa, bertatik saihesbidea pasatzen delako). Film horretan Ondarroa post-apokaliptiko bat agertzen da. Eizagirrek beste bi film labur ere zuzendu zituen: Lúdica demencia (1995, Lekeitioko zinema bileran lehen saria irabazi zuen film amateurren atalean) eta Sequritas Angelorum (1999).\nOndarroako kaian ainguratutako txalupa batean, Jose Mari Iparragirrek, Euskal Foruen defendatzaile eta koblakari ospetsuak, publiko sutsu baten aurrean estreinakoz Boga, boga marinela abestu omen zuen, gero hain ezaguna egin zena. Musika‑kritikariek uste dute abesti hunkigarri hori Iparragirre berak egina dela. Urte batzuen buruan, Iparragirrek berriz ere arrantzaleekiko maitasuna adierazi zuen, 1878an Teatro Real de Madrid antzokian itsasoan galdutako marinelen familien alde egindako eta Alfontso XII.a Espainiakoa jendartean zegoen gau‑ekitaldian burututako ongintzazko emanaldian eskuzabaltasunez parte hartu baitzuen.\nHerriaren ikuspegia hondartzatik\nHerriaren ikuspegia Zubi Zaharretik\nSanta kurutz ermita\nItsas Aurreko zubia\nGoiko kaleko etxe bat\nAkilla mendia eta Txori Erreka auzoa\nZubi zaharra eta atzean alde zaharra\nOndarroako kofradia 2020an, eta atzean kofradia eta lonja berriak egiten\nOndarroako Zubi Barria\nUdaletxeko bulegoak eta udaletxea\nPortuko etxe historikoak\nIturribarri eta atzean Kamiñazpi auzoa\nOndarroako zaharren egoitza eta atzean Ortizen kontserba fabrika\nAugustin Zubikarai enparantza\nEguneko zentroa, 'Maskulo Etxi'\n↑ «Eizagirre anaiek herriko historia jaso dute 'Berriatua, ahaztu behar ez den historia' liburuan - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2020-02-13 (Noiz kontsultatua: 2020-04-23).\n↑ ALKAIN, Pía eta URTEAGA-ARTIGAS, Mertxe (2013), "Hallazgo de restos cerámicos en el casco histórico de Ondarroa; un nuevo registro arqueológico romano en la costa vasca" in Kobie Serie Paleoantropología 32 zenbakia, 259-266 orrialdeak. https://www.bizkaia.eus/fitxategiak/04/ondarea/Kobie/PDF/2/Kobie_32_web.pdf?hash=9e1ab4c8603825d5e14b8b2b95db47a6\n↑ a b c Augustin Zubikarai (1976), Boga ta zixe\n↑ a b c d e Moraza, Alfredo. (2000). Estudio histórico del puerto de Ondarroa. Eusko Jaurlaritza.\n↑ Gotzon Iparragirre, 'Santa Klara Ermitaren jatorria', Ondarroa 2006\n↑ «'Victoria', izatez Ondarroakoa» Bizkaiko Hitza 2015-01-30 (Noiz kontsultatua: 2020-04-23).\n↑ AGIRRE, Fernando, 'Nao Victoria', Hondarroa 2014. https://ondarroakohistoria.files.wordpress.com/2015/12/naovictoria_ondarroan1.pdf\n↑ «ONDARROA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ a b Zubikarai, Augustin. (1985). Ondarroa baserri giroan. , 45 or..\n↑ Txantiloi:Gaztelera Laureano, Rubio. (1986). Ondarroa, apuntes históricos de una villa marinera durante la edad moderna. .\n↑ Ondarroako Historia Zaleak, ‘Vile de Bayonne’ itsasontzi misteriotsua', Ondarroa 2004\n↑ «Baxurako arrantzari buruzko jardunaldiak» Ondarroako Historia Zaleak 2009-10-29 (Noiz kontsultatua: 2020-03-08).\n↑ Ondarroako Historia Zaleak, ‘Ondarroako lehen Batzokia: Euskal Lagun-artea (1903-08-14)’, Ondarroa 2003: 10-14. orr.\n↑ Imanol Oruemazaga, ‘Arrantzaleen kofradia bi Ondarroan’, Ondarroa 2009, Ondarroako Historia Zaleak\n↑ a b c Ibai Muñiz, 'Karlismoa Ondarroan II. Errepublikan', Ondarroa 2010, Ondarroako Historia Zaleak\n↑ Ibai Muñiz, ‘Ondarroako tradizionalistak eta jeltzaleak II. Errepublikan', Ondarroa 2006\n↑ Jon Fernandez, ‘Tostartekoen garaipena eta kofradiako aldaketak’, Ondarroa 2006, Ondarroako Historia Zaleak\n↑ Imanol Oruemazaga, ‘Uron’, Ondarroa 2006, Ondarroako Historia Zaleak\n↑ Imanol Oruemazaga, ‘1933-04-23: udal hauteskundeak’, Ondarroa 2006, Ondarroako Historia Zaleak\n↑ Ibai Muñiz, ‘Ondarroako kaleak frankista bihurtu zirenekoa’, Ondarroa 2015\n↑ Ibai Muñiz, ‘Ondarroako udala frankismoaren lehenengo urteetan’, Ondarroa 2015\n↑ Jose Martin Apalategi, ‘Fran Aldanondo ‘Ondarru’ri bere hileta egunean’, Ondarroa 2006\n↑ «'Herriak ez du sinistu muntaia guzti hau'» Argia 1989-01-15 (Noiz kontsultatua: 2020-03-17).\n↑ a b c https://web.archive.org/web/20200922040856/http://www.ondarroa.eus/eu-ES/Zerbitzuak/Giza-Zerbitzuak/Orrialdeak/2_3_Adinekoentzatzerbitzuak.aspx\n↑ «Ondarroako Itsastarren Etxea - GUFE Gizarte Urgazpenerako Foru Erakundea» www.ifas.bizkaia.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-04).\n↑ «Web Eustat. Datos Estadísticos de Ondarroa» www.eustat.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-10).\n↑ Fernandez, Jon. «MARINEL GUTXIAGO, ARRAIN GEHIAGO» Berria (Noiz kontsultatua: 2020-03-11).\n↑ «Web Eustat. Ondarroako datu estatistikoak» eu.eustat.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-08).\n↑ «Ondarroa eta Galiziaren arteko harremanak lekua edukiko du 'Sitio distinto' dokumentalean - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2016-11-25 (Noiz kontsultatua: 2020-03-08).\n↑ «Jatorri Aniztasuna Zenbakitan | Jatorri anitz, herri bat» udal.aztiker.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-08).\n↑ Maria Esther Solabarrieta, Jose Maria Solabarrieta, BBK\n↑ Muñiz, Ibai. (2015). «Ondarroako udala frankismoaren lehenengo urteetan» Ondarroa 2015 (Ondarroako Historia Zaleak): 28-45..\n↑ Ondarroako Udaleko osoko bilkuren akta liburua 1961-1965. .\n↑ Ondarroako Udalaren osoko bilkuren akta liburua 1967-1970. .\n↑ Ondarroako Udalaren osoko bilkuren akta liburua 1976-1981. .\n↑ EAEko hauteskunde emaitzak. (Noiz kontsultatua: 2020ko martxoak 6).\n↑ Berria. (2007ko abenduak 7). «EAJk Ondarroako lau hautetsi alderditik kanporatu ditu, udal karguak hartu ez zituztelako» Berria (Noiz kontsultatua: 2020ko martxoak 6).\n↑ Berria. (2007ko abuztuak 10). «Istilutsua gertatu da Ondarroako kudeaketa batzordearen lehen bilera» Berria (Noiz kontsultatua: 2020ko martxoak 6).\n↑ (Gaztelaniaz) ««La gestora no fue una decisión acertada, y menos aquí»» El Correo 2011-05-24 (Noiz kontsultatua: 2020-07-15).\n↑ «Zunbeltz Bedialauneta izendatu dute Ondarroako alkate - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2016-03-07 (Noiz kontsultatua: 2020-07-15).\n↑ Fernandez, Jon. (2016 martxoak 13). «Mendiaren mehatxupean» Berria (Noiz kontsultatua: 2020ko martxoak 6).\n↑ Zunbeltz Bedialauneta izango da berriz ere Ondarroako alkate. (Noiz kontsultatua: 2020-07-15).\n↑ «Artetxe Malaxetxebarria, Jesus; Etxaburu Ajarrista, Patxi - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2020-05-26).\n↑ a b «Sortaldekoa (M) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-07-17).\n↑ a b «Lea-Artibaikoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-07-17).\n↑ «Ondarroa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-07-17).\n↑ «Web Eustat. Ondarroako datu estatistikoak» eu.eustat.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ (PDF) ONDARROAKOHIZKUNTZA-ERABILERAREN KALE-NEURKETA, 2016. (Noiz kontsultatua: 2020ko martxoak 9).\n↑ Ondarroako gazteek sare sozialetan ere eutsi egiten diote euskara erabiltzeari: %85 euskaraz aritzen da. (Noiz kontsultatua: 2020ko martxoak 9).\n↑ (Gaztelaniaz) Marabilli Sormen Festibala – “Marabilli sormen festibala” Aitzol Aramaio zenaren indarrarekin jaiotako egitasmo bat da eta helburua da hainbat artista Ondarroan biltzea, idazleak, musikariak, zinegileak, antzerkilariak, artista plastikoak, diseinatzaileak… Eta dena bere betiko lagunek antolatua.. (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ literatur amuak. (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Antxoa pintxo lehiaketagaz hasiko dira girotzen Ondarroako XIX. Antxoa Eguna - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2019-05-07 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «VII. Txistu Topaketak doinuz jantzi du Ondarroa - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2019-09-14 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Betiko izaerari eutsita ospatu dute VI. Txapel Egune Ondarroan - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2019-10-19 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «OndarruMTBkakatzan» www.kakatzan.com (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Txirrimorraski 30. urteurrena girotzen hasiko da - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2019-05-01 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Ondarroako Historia Zaleak» Ondarroako Historia Zaleak (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Ondarroako Kresala Eguna kultur elkartearen 50. urteurrena berotzen hasiko da - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2016-05-18 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ e-gor. «Luterl taldea, fanzineen urrezko garaiko azken mohikanoak» Eibar.ORG | Eibarko peoria (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Luterl Taldea omenduko du Getxoko Komiki Azokak - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2012-10-24 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Ondarroako Galizia Etxea, mende erdia Galiziako eta Euskal Herriko kultura uztartzen - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2019-06-18 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Ondarroako Andra Mari jaietako marmitako lehiaketan izena emateko aukera egongo da abuztuaren 1ean - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2014-07-24 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Zientziaren Giltzak Elkartea» zientziarengiltzak.org (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Zatozte,ondarroako dendari, ostalari eta zerbitzu enpresen elkartea.» Zatozte Asociación de Comerciantes de Ondarroa (Noiz kontsultatua: 2020-04-05).\n↑ «Aurrera 3. maila altza zaneko 50. urteurrena» Turrune! 2013-08-12 (Noiz kontsultatua: 2020-03-16).\n↑ Mirari Artime, Lore Bengoetxea eta Nerea Mugartegi (1996), C.D. Aurrera 75. Urteurrena. Ondarroa 1921-1996\n↑ (Gaztelaniaz) «Historia» Ondarroa Arraun Elkartea (Noiz kontsultatua: 2020-03-16).\n↑ ZUBIKARAI, Augustin (1987): Treiñeru estropadak. Ondarroa'ko talaitik (1865-1970). Bilbo.\n↑ «Ondarroako Udala - Koaxi Triatloi Taldea» www.ondarroa.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-05).\n↑ XXXIV.ONDARROAKO ITSAS LASTERKETA (ELENA FERNANDEZ ITURRIOZ MEMORIALA). (Noiz kontsultatua: 2020ko martxoak 9).\n↑ «Boga Mendi Martxa 2020» boga.aurreramt.org (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ Beikozini. «HASIERA» Beikozini (Noiz kontsultatua: 2020-04-05).\n↑ «Portuko Ranpi, lau gurpilen gainean - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2011-11-25 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Etxelilaren 5. urteurren jaia ospatuko dute abenduaren 14an Ondarroan - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2018-12-04 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza - Eskualdeko informazioa, gertutik eta euskaraz» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «urtekaria» Ondarroako Historia Zaleak (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Bizikletako Dinamartxa Gernika-Lumotik aterako da aurten, eta igeri martxa Mutrikutik - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2019-06-17 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Zapato Azule - Kamiseta Azoka» www.zapatoazule.com (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «21. Zapato Azule aldaketakin dator - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2018-06-29 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Zapato Azule ospatuko da etzi - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2012-06-27 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ Gaurko iragarrita zegoen Senegaldarren jaia irailera atzeratuko dute antolatzaileek. (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ a b c d https://web.archive.org/web/20200208042750/http://www.ondarroa.eus/es-ES/Servicios/Educacion/Paginas/default.aspx\n↑ «Ondarroako Zubi Zahar herri ikastolak bere 50.urteurrenaren aurkezpen ekitaldia egin du - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2017-09-08 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ III. Jose Mari Naberan Herri Krosa. (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).[Betiko hautsitako esteka]\n↑ «Txapela buruan eta aldarriak ahoan - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2018-09-10 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Ondarroako Txomin Agirre ikastolak abuztuaren 31n itxiko ditu ateak - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2019-03-22 (Noiz kontsultatua: 2020-04-05).\n↑ «Ondarroako Institutuko bazkariak gaurko eta lehengo ikasle eta irakasleak batu ditu - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2018-04-28 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Ayuntamiento de Ondarroa - Augustin Zubikarai Nobela Saria sortzaileen lanabes eta akuilu» www.ondarroa.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-26).\n↑ «Ondarroako Udala - Ermita del Padre eterno» www.ondarroa.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ Ondarroako Udala. Andra Mari eleiza. .\n↑ «Ondarroako Udala - Ermita de Nuestra Señora de La Antigua» www.ondarroa.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Ondarroako Udala - Torre Likona» www.ondarroa.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ AGINDUA, 2008ko maiatzaren 15ekoa, Kultura sail-buruarena, Ondarroako (Bizkaia) Alfonso XIII-ren zaldain birakaria, Kultura Ondasun gisa, Monu-mentu izendapenaz, Euskal Kultura Ondarearen Zerrenda Orokorrean sartzeko dena.. , 15568-15570 or..\n↑ «Ondarroako Plaiko Zubia, biziberritzeko aukeraren zain - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2018-09-28 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Plaiko Zubiaren eraberritze lanak uda ostean amaitzea aurreikusten dute - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2020-02-13 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Ondarroako Udala - Casco viejo» www.ondarroa.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Ondarroako gurutze frankista eraitsi dute - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza» Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza 2019-01-14 (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Adinekoentzat zentroak» www.ondarroa.eus (Noiz kontsultatua: 2019-01-17).\n↑ «Ondarroako Udala - Cofradía Santa Clara» www.ondarroa.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Ondarroako Udala - Antiguo Ayuntamiento» www.ondarroa.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ «Vegahotela. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).\n↑ Garrido, Argia. (2004). Celedonio Arriola eskolak 1929-2004. Ondarroako Eskola Publikoa.\n↑ ...Y eligió el infierno. (Noiz kontsultatua: 2020-03-11).\n↑ Gran Sol. (Noiz kontsultatua: 2020-03-11).\n↑ «Eizagirre Olea, Josu - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2020-03-11).\nOndarroako udalaren albisteak\n"Ondarrutar naturala" Herriko euskararen hiztegia\nOndarroako albisteak, HItzan\nLiburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Ondarroa