FAQ | Laser erakusle gorria, urdina, morea, berdea | Laser - TorLaser.com\n-Zer da laser erakuslea?\nA laser erakuslea laser argia igortzen duen gailu txikia da, normalean berdea edo gorria, puntu bat edo kokapen jakin bat adierazteko erabiltzen dena.\nInformazio gehiago nahi izanez gero Laser Hiztegia.\nThe laser erakusleen erabilera ohikoenak dibertsioa, astronomia, argazkigintza, esperimentuak, aurkezpenak, ikuskizun bisualak, alpinismoa, ehiza, airsoft-a, seinaleztapena ... baina, azken finean, zuretzako lagungarria izan daiteke.\n-Nola sailkatzen dira?\nGure laser erakusle profesional guztiak 3B edo 4 klasekoak dira, beraz Oso arriskutsuak dira segurtasun neurri egokietan erabiltzen ez badira.\nLaser hain arriskutsua eragiten duena oso argi eta txikia den kontzentrazioaren ahalmen handia da, argi ez dibergenteaz gain, hau da, izpia kolimatatuta dago, argia ez da sekula barreiatzen metro gutxitan gerta daitekeen bezala. linternaren ikuspegitik, arriskutsuak izan daitezkeela bi motz.\nErabilera txarrak eragindako kalteak argi-izpi zuzenean edo zeharka egitean begi erredurak ohikoenak dira, argi islak oso arriskutsuak eta kontrolaezinak baitira. Ikusmena konpondezina izan daiteke, beraz, gomendagarria da erabilitako uhin luzera eta potentziarako onartutako laser babeserako betaurrekoak erabiltzea.\nBaina erlaxatu, ez duzula beldurrik edo ez uzteko erabiltzea, egin begirunea eta errespetua segurtasun neurri egokiak erabiltzeko:\n· Erabili beti onartutako segurtasun betaurrekoak ikusmena kalteak ekiditeko.\n· Inoiz ez zuzendu laser izpiak begietara zuzenean, nahiz eta segurtasun betaurrekoak oso arriskutsuak izan.\n· Ez ezazu inoiz bizi bizi, sukoia edo erabili erantzule ez dena.\n· Kontuz laser-izpiaren argi islak, ispiluek edo hormek beraiek dituzten gainazal ispiluek erreboteagatik. Hori dela eta, beti begiratu behar duzu kanpoan kontrolatuta, habean eragina izan dezaketen inguruko objektuei huts egitean. Arreta berezia jarri puntu honetara esperimentuak egiten dituzunean objektuak erretzen saiatzean, islatutako habeetatik oso gertu egongo zarelako.\n· Laserrak ez dira jostailuak, ez itzazu horrelakoak erabili.\n· Ez aldatu edo manipulatu eragiketa arrunta edo laserraren osagaiak.\n· Gure laser erakusle askok larruazala begiekin gain erretzeko gai dira, dituzten ezaugarriak berrikusi eta segurtasun neurri egokiak hartu ditzakete izpiarekin kontaktua saihesteko.\n· Ez ezazu ordaindu edo utzi zure laserrik hirugarrenei, ez zaie segurtasun eta erabilera egoki hauei buruz behar bezala informatuta.\nJarraibide xume hauek betez, zentzu komunarekin, laserraren erakusleekin arazoak edo arazoak izango dituzu!\n-Legezkoak al dira?\nEspainian legezkoak badira 18 urtetik gorako merkatari profesionalentzat eta prestakuntza egokiarekin. Horrek ez du esan nahi poliziak ezin duela kentzen, erabilera okerra eginez gero isunak eta kartzela zigorrak eska ditzakeenik. Mesedez, arduratu zaren guztien mesedetan eta errespetatu zauden tokiko legeak. Delitu bat egin aurretik indarrean dauden ikerketen legalitateari buruzko informazio gehiago behar baduzu.\nLaser-a zein den zuretzako egokiena jakiteko, galdetu lehenengo eta behin zure buruari zer erabilera mota ematen dizun eta maiztasunez zer erabiliko duzun uste duzunean: noizean behin, erregularrak, maizak, intentsiboak ...\nIdeia garbia duzunean, lehenengo gauza da laserraren kolorea aukeratzea, aplikazioen arabera gomendatzen da kolore bat edo beste:\nIkuskizun bisualak eta seinalizatuak: kolore berdea giza begia distiratsuagoa da, astronomian, gaueko argazkilaritzan erabiltzeko aproposa ... Kolore urdina oso distiratsua eta erakargarria da ikuskizunetarako, eta gorria eta morea ezin hobea izango da barrualdean eta aurkezpenetan zailago ikusteko. eta kolore gutxiago gogaikarriak.\n-Experimentazioa eta erre: erretzen diren esperimentuetarako, kolorea urdina da onena, izan ere, beraien energia ultramorearen uhin-luzerarengandik gertuago egoteko da. Jarraitzaileak laser moreak eta gorriak, oso erregaiak ere.Oraingoan laser berdeak azken lekua okupatzen du, besteak erretzeko bezain indartsuak ez izateko.\nKolore argia eduki ondoren, indarra izango litzateke. Erabiltzen duzun laserraren bila bazabiltza, erabiliko duzun aplikazio motari dagokionez ahalik eta indar altuena aukeratzen saiatzen bazara, boteretsuena eta baita askoz ere arinagoa da, laserra egonkorragoak, iraunkorrak eta iraunkorragoak dira.\nZein da zure laser aproposa gure kontsulta? konparaziozko ezaugarriak, erabilgarria aurkituko duzu. Eta beti bezala, ez ahaztu zure esku gaudela eskura aholkatu eta zure galdera guztiei erantzuteko.\n-Zergatik kolore batzuk beste batzuk baino garestiagoak dira?\nGure bezero askok galdetzen digute nola merkeagoa izan daitekeen TorLaser 2000mW Blue BlueTor duen GreenTor, Green eta 500mW.\nErantzuna erraza da, kolore desberdinen prezioen aldea aplikatutako barne eraikuntza eta teknologia motaren ondorioz gertatzen da a lortzeko uhin-luzera edo beste.\nLaserra berdeak infragorriko laserrak dira (808 nm), baina barneko eraikuntza kristal ez linealen bidez, bihurketa berdearen eta 532 nm uhin luzeraren bidez lortzen da. Prozesu hori garestiena eta zailena da bihurketa garaian zenbat botere galtzen den. Egia esan, laser diodoa 2000 mW GreenTor da, kolorearen eta IR iragazkiaren bihurketa egin ondoren bakarrik, berdeak lortutako potentzia berdea (532 nm) 500mWkoa da 2000. Horregatik, bere prezioa garestia dirudi urdinekin alderatuta. ulertuko ez duzulako, arrazoizko prezioa da.\nLaser urdinak, moreak edo gorriak ez bezala, irteera zuzena da, bihurketa edo iragazketarik gabe, beraz, beren fabrikazio kostua jaitsi egiten da, barneko osagaiak behar ez izateagatik eta eskala berdineko prezio berdeak askoz ere handiagoak eskainiz.\nFenomeno hau ez da hobe, ezta okerragoa laser batentzat edo beste batzuentzat, berdeen berezitasuna da, nahiz eta Miliowatt gutxiago oraindik argitasun handiagoa eskaintzen duen, beraz, kostu gehigarria konpentsatzen du.\n-Zergatik beste edozein laser erakusle TorLaser baino askoz ere merkeagoak eta "indartsuak" dira?\nTorLaser bermeak beren produktu guztietako preziorik onena, inork ez dizu indar, kalitate eta zerbitzu berbera emango prezio txikiagoagatik eta, hala egiten baduzu, iezaguzu eta prezio bat irabazi duzu.\nHori esanda, TorLaser-ek, edo milliwatt-eko laser batek gurea baino askoz diru gutxiago lortzeko, prezio txikiagoak aurkitzen badituzu, ziur laserra erabat faltsua dela.\nGaldetzen duzu nola izan daiteke laser faltsua?\nHauek dira iruzkinen laserrak erakusle gehienek erabiltzen dituzten iruzur teknika nagusiak:\n-Irteera faltsua edo manipulatu: identifikazio-etiketak laser konpentsagarriak dira horiek ekoizten dituzten lantegietatik zuzenean, edo hornitzaileen bitartekariek aldatuak, irabazle marjina handiagoa lortzeko erosleei iruzurrak kobratzeko. Milaka botere absurdoen mesfidantza milliwatts, guztiz faltsuak direlako eta prezio oso baxuak direnez, ez dira 30-50 € doakoak eta ez dute sekula 500mW-ko laserrik izango, adibidez, diru hori edo ahal den neurrian laser diodo baten prezioa ordaintzea posible delako, eta ez zait axola. gainerako osagaiak, muntaketa, banaketa, zergak, mozkin marjina ... Inolaz ere ezinezkoa da.\n-Filtro IR: laser berde erakusleak TorLaser-ek barne osagaia du IR iragazkia, hau da, irteerako argia iragazteaz arduratzen da argi infragorriko edozein zati kendu eta irteerako potentzia luzeraren uhin ikusgarrian% 100 igortzen dela ziurtatzea. Hau da TorLaser erakuslea egiten duten desberdintasun handienetako bat, edo askoz ere txikiagoak, distiratsuagoak eta kalitate zalantzagarria duten beste batzuek, normalean inoiz osagai hau gehitzea kostuen aurrezteaz gain, indartsuagoak izan daitezen. erretzen diren gauzak, sortutako potentziaren% 100 pasatzeko baimena izango duzu infragorria barne, nahiz eta ikusgai ez egon, oso erretzeko ahalmena badu, arriskutsua eta gomendagarria ez den bitartean. Hori dela eta, erraza da prezioak jaisteko erakusleak aurkitzea objektu desberdinak erretzeko gai dela. Arazoa da 100% laser berdea saltzen ari zarela, ez konturatu berdea% 25 dela,% 75 dagokion infragorriarekin. erosketa eta erosketak behar dituzu eta, batez ere, ez duzu zure ikuspegiarekin nahaspila gustatzen.\n-Ezaugarriak: Saltzaile hauek iragarri dutena bidaltzen ari zaren laserraren oso desberdinak dira. Sarritan, luminiso habeen irismena manipulatzen dute, ez dagoenean hamarnaka kilometrora iritsiko zarela ziurtatuz.Gainera, ez duzu sekula laserrik erakusten argazki edo bideoetan erabiltzen, emandako emaitza ikus dezazun.\n-Osagarriak: kalitateko osagarriak laser erakusleak oso garrantzitsuak dira emaitza onenak lortzeko eta segurtasunez erabil daitezke. Laser horietan energiaz hornitutako bateriak ere faltsututako marka manipulatuak dira. Gezurrezko bateria hauek kanpotik badirudi ere, haren konposatu kimikoak oso kalitate eskasekoak dira, baina ez dute inoiz etiketan markatzeko benetako ahalmena karga ziklo askok gaitasun hori nabarmen higatu ondoren. Zirkuitu laburren aurkako barne babes sistemarik ez dute, beraz, oso arriskutsuak dira kargatzen ari diren bitartean suteak sor ditzaketelako. Betaurrei ere arreta berezia eman behar diegu laserra hauek hornitzen badira, litekeena da homologatuta ez egotea edo beharrezko kalitate kontrolak gainditzea eta oso kaltegarria dela.\n-Bidalketa: Saltoki eta saltzaile horietako asko atzerriko nazioarteko bidalketak erabiltzen dituzte kostuak murrizteko. Ez onartu erosketa egiteko hilabete bat edo gehiago itxaron duzunik, jasanezina da ordainketa egin duzunean denbora hori itxarotea. Saltzaile hauek ez dute inoiz eztabaidatu gehiegizko balizko kargurik kobratu beharrekoa zure paketea aduanetan gelditzen bada ere, prozedurak egin beharko dituzte askatzeko, itxaronaldia are gehiago iraun dezan, paketea galtzeko edo suntsitzeko arriskua egon dadin. .. Era berean, kontuan hartu itzulketa egin behar baduzu, Asiako herrialdeekiko bidalketa kostuak bere gain hartu behar dituela artikuluaren balioari dagokionez, gehienetan ez duzu dirua bidaltzea eta galtzea konpentsatzen.\nHemen duzu gertaera honen adibidea gure erosleetako batean iruzurra egitea:\nHasteko, ez dira sekula izango 8000mWko potentzia horiek, edo uhin luzeraren irteera infragorri gehiago igorriko da, eta horrek IR iragazkirik ez izatea lortuko du.\nIkusten denez, iruzur osoa da eta ia beti zoritxarrez gertatzen da, beraz, berriro ere konfiantzazko guneetatik erostea gomendatuko dugu kalitate bermearekin, ez bakarrik zure poltsikoan egindako aurrezkiek, baizik eta jolastu behar ez duzulako. produktu ikusezina eta oso arriskutsua isurtzen duen produktua: infragorria (IR).\nGure prezioak eskaintzen ditugun kalitate eta zerbitzu errealetara egokitzen badira.\nOrdainketa jaso ondorengo eguna baino lehen bidaltzen dugu beti Espainiatik, itxaronaldi luze eta bidalketarik gabe 24 ordu. Erosketa zure etxean jasoko duzu, inolako kargurik edo arazorik gabe, merezi duzuna da, ez ezazu gutxiagorekin konformatu.\nGure produktuak badakigu argazki eta bideo errealak erabiltzen baditugu, lortzen duzuna da, sorpresa desatseginik ez!\nGogoratu, TorLaser-en benetako ezaugarriak, kalitate handiko eta produktuak bakarrik topatzea benetako, askotan merkea da garestia.\nInformazio gehiago behar baduzu edo gure buruari kontsulta egin nahi baduzu, egin klik hemen.


Ultramorea - Alberdania Argitaletxea\nTodo es rojoBlog\nHomeFondo literarioLectores adultosUltramorea\nInicio / Lectores adultos / Ultramorea\nCategoría: Lectores adultos Product ID: 1183\nKrisi ekonomiko larriak, lehorteak eta goseteak jota dago Kanada. «Hauts katilua» deitzen diote Albertari, lehorteak hauts erauntsiak ekarri baititu. Albertan bizi da Larson familia. Larson artzaina eskuzabala da: janaria partitzen du behartsuen artean eta ostatu ematen dio Beauchemin doktoreari, nahiz eta jendeak beltzak esaten dituen harengatik. Lucyk, ordea, bere neurriko solaskidea aurkitzen du. Behar zuen adiskidea.


Bertan hedatzen dituzten bideoez gain, euskaltegietan ari diren lagunen esperientziak ere hedatzea eskatzen dute. Horretarako, telefonoarekin grabatutako bideoak, selfiak... erabili daitezke eta baita esperientziak kontatuz idatzizko mezuak ere, guztiak #euskaltegifenomenoa traola erabilita.\nHona hemen (adibide gisa) argitaratutako bost bideoen lehenengo partea:\n1.- Marian Fernandez (1. partea)\n2.- Koldo Abrego (1. partea)\n3.- Txari Eleta (1. partea)\n4.- Fakun Aznarez (1. partea)\n5.- Javi (1. partea)\nGasteizko IKAren lehen kros mistoa (sailkapena)\n1. kros mistoaren sailkapena\nargazkiak Irakurri +\nIraileko Euskararen Agenda\nOraingo honetan iraileko Euskararen Agendan murgiltzeko aukera ezin hobea dugu eskuartean dugun ale berri honetan.\nHauek dira bertan ditugun hainbat berri:\nEUSKARA ikasteko aukerak GASTEIZEN\nCurling ikastaroa euskaraz\nRuper Ordorika Oionen\nGEUrekin mendira KOSTALERA-ra\nGasteizko IKAren 1. kros mistoa\n... Irakurri +\nBERTSO SAIOA Atarrabiako gune eszenikoan\nMilaka argi Nafarroan kanpainaren baitan eta Iruñerriko IKAk antolaturik, irailaren 20an, arratsaldeko 7etan Atarrabiako gune eszenikoan BERTSO SAIOA.\nBertsolariak: Igor Elortza, Sustrai colina, Julio Soto, Amets Arzallus eta jon Maia\nSarrerak salgai: iruñerriko euskaltegietan eta www.villava.es/actualidad/agenda helbidean (9€).\nMesedez, lagun iezaguzu zabaltzen, birbidali mezu hau hurbilean dituzun senide, lagun, ezagun zein talde, elkarte, jende multzo eta abarrei….\nEskerrik asko zure arreta eta laguntzarengatik Irakurri +\n2014-2015 ikasturteko matrikulazio kanpaina IKAn\nMatrikulazio kanpaina abian irailaren 1etik aurrera. Informazio gehiago:\nPdf formatoan edota Gasteizko IKAren web orrian\nIKAren 25. urteurrena:\nIKAren 25. urteurrena dela eta antolatu dugu 1. kros mistoa. Parte hartu eta eskuratu opari ederrak.\neuskara ikastea errazagoa metodIKArekin\n2014 - 2015 ikasturterako eskaintza berria Gasteizko IKA euskaltegietan.\nGOGORATU: matrikulazio kanpaina barruan Gasteizko IKAren 1. kros mistoa egingo dugu eta parte hartzaile guztiei kamiseta teknikoa oparituko diegu, eta, gainera, urte osoko bi matrikula zozketatuko ditugu denen artean. Irakurri +\nGasteizko IKAren lehen kros mistoa\n2014ko irailean IKA euskaltegiek 25 urte beteko dituzte. Hori dela eta, datorren irailaren 14an goizeko 11:30ean Gasteizko IKAk kros mistoa antolatuko du, Arka plazan hasi eta 6 km egin ondoren leku berean bukatuko da. Baina ez da edozein motatako krosa izango, ez horixe; gurea binakako kros mistoa izango da: mutil eta neskaz osatutako bikoteek parte hartuko dute, eta elkarrekin iritsi beharko dute helmugara.\nParte hartzaile guztiei kamiseta teknikoa oparituko diegu, eta, gainera, urte osoko bi matrikula zozketatuko ditugu denen artean.\nLasterketan izena emateko: www.herrikrossa.com\nEUSKARAREN PAUSOA ARINDU!!\nEz Dok Hiru antzerki taldeak “Desentxufatuak” lan komikoa aurkeztuko du . Patxo Telleria eta Mikel Martinezek parte hartzen dute euskazko antzezlan honetan. Ikuskizunak euskara eta sexuaren arteko harremanak erakusten ditu. Talde honek aspaldi arrakasta handiz aurkeztutako “Euskara Sencilloaren Manifestoa” eta “Larruaizetara” lanak berreskuratu eta horietako atalik onenak bildu dituzte beste honetarako.\nPatxo Telleriak idatzitako testuan oinarrituta dago “Desentxufatuak”, bitarteko tekniko gutxirekin egindako lana. Irakurri +\nGazteei zuzendutako ikastaroak\nHABEren azterketak, Hizkuntza Eskolakoak edota EGA gainditu nahian bazabiltza, orain duzu aukera ikastaro hauetako batean izena emanda. Matrikula irekita duzu. Anima zaitez. Ekiozu azken txanpari euskaraz biziz eta arituz, zure esku dago eta. J. Artzek esaten zuen bezala "Hizkuntza bat ez da galtzen ez dakitenek ikasten ez dutelako, dakitenek hitzegiten ez dutelako baizik" Irakurri +\nGasteizko Mintzalagun eta Gurasolagunentzat ‘Zergatik Ez’\n( - hirinet - gehiago irakurri) Irakurri +\nALEA izango da Arabako euskarazko astekari berriaren izena\n(- hirinet - gehiago irakurri) Irakurri +\nHABEren azterketak: ENTZUMEN ETA IRAKURMEN PROBAK\nHABEren azterketak: Entzumen eta irakurmen proben emaitzak:\nMaiatzaren 15ean HABEren wen orrian argitaratuko dira\nArazorik izanez gero, deitu edota jo euskaltegira.\nHABEren euskara-mailak egiaztatzeko gaitasun-probak. 2014\nMatrikula-epea Martxoaren 26tik apirilaren 2ra\nOnartuen zerrenda Apirilaren 4an\nEntzumeneko eta irakurmeneko probak euskaltegian Maiatzaren 6tik 10era\nEntzumeneko eta irakurmeneko emaitzak Maiatzaren 15ean\nIdazmeneko proba Maiatzaren 17an\nIdazmeneko emaitzak Ekainaren 12an\nMintzameneko proba 1. eta 2. mailak: Ekainaren 19, 20 eta 21ean\n3. maila: Ekainaren 27 eta 28an\n4. maila: Ekainaren 28an\nEmaitzak Uztailaren 9an\nUrritik aurrera, C1 eta C2 mailak ONLINE\nDocumento para la investigación\nBINVAC Irakurri +


Sabela | Iritzia | Berria\nBadakizu zein den, hemen, mendebaldean, obesitate-tasarik handiena duen gizarte zatia?», galdera eginez gero, bi erantzun klase nagusituko dira. «Haurrak» erantzungo dute batzuek. Beste batzuek «pobreenak» erantzungo dute. Arazoari nondik begiratzen dion, handixe erantzungo du bakoitzak, eta ez du arrazoiaren faltarik izango talaia bat ala bestea izan.\nEusko Jaurlaritzaren iragarki bat entzun berri dut irratiz. Herritarroi gure elikadurak nolakoa behar lukeen gogorarazten digu. Osasuntsu elikatu nahi badugu, gehienbat barazki eta frutak jan behar ditugula, zekaleak astean hainbeste, proteinak beste hainbeste, pasta eta arroza zein neurritan eta abar. Ongi. Premiazkoa da segur aski oraindik ere horiek gogora ekartzea.\nBaina osasuna nagusiki osotasuna dela ez genuke ahaztu behar. Eta lanik gabe dagoenari, behin-behineko lan-kontratu laburrak baino lortzen ez dituenari, soldata mixerablea baino eskuratzen ez duenari... belarrira arrotz egingo zaizkio borondate oneneko elikadura aholkuak ere. «Niri sakelak agintzen dit zer jan, ez Jaurlaritzak. Nahiago nuke jaramon egiteko moduan banengo!», entzun diot adiskide pipertu bati. Sabeletan eragiteko modurik zuzenena sakeletan eragitea dela erabaki du orduan bertsolariak...


Estalitako jolastokia eskatu du San Frantzisko eskolak parlamentuan - euskalerria.eus\nEuskalerria Irratia 2017-09-20 09:32 Gizartea Iruñea\nNafarroako Parlamentura eraman du aldarri historikoa, haurrek ez baitute "jolaserako espazio librerik" ezta hezkuntza fisikoa egiteko ere. 400 bat ikasle ditu eskolak.\nAspaldiko aldarria da: estalitako jolastokia behar dute Alde Zaharreko San Frantzisko eskolan. Euria egiten duenean, eskola barruan egon behar dute ikasleek eta ia 400 dira. Horregatik, parlamenturaino eraman du kexa eskolako zuzendaritzak: "jolaserako espazio librerik" ezta hezkuntza fisikoa egiteko espaziorik ere ez dutela salatu dute. Iruñerrian, 22'37 metro koadro dauzka ikasle bakoitzak jolaserako, batez beste; San Frantziskon, 2'88.\nKonpromiso irmoen zain\nNekane Lasa zuzendaritza taldeko ordezkariak "konpromisoa" eskatu dio, hori dela medio, Nafarroako Gobernuari eta "bi fasetan garatu daitekeen proiektua" galdegin. Hala, orain gune bat izanen lukete eta beste bat aurrerago. Halaber, eskola "ilusionatuta" dagoela esan du, beharra badela. Alderdi guztiek estalitako jolastokiaren alde egin eta babesa azaldu diote. 2018ko aurrekontuan diru esleipena egotea eskatu dute askok eta askok.\n2015eko martxoaren 3an onartu zuen Nafarroako Parlamentuak estalitako jolastokia egiteko eskaria, gobernuak eta Iruñeko Udalak elkarlanean eraiki dezaten, baina, nolanahi ere, proeiktua ez dago martxan.\nOrain arte hainbat mobilizazio egin dituzte San Frantzisko eskolan, esaterako, aurtengo ekainean, guardasolak hartuta jende-katea egin zuten ikasle eta gurasoek Alde Zaharreko San Frantzisko ikastetxetik udaletxeko plazaraino.\nEhunka lagunek lotu dute guardasol katez San Frantzisko eskola eta Iruñeko udaletxea aterpe eske\nHiru hilabete, San Frantzisko ikastetxeko jolastokiaren arazoa bideratzeko


-tiar [Sareko Euskal Gramatika]\nSail honetako atzizki denek bezala, -tiar atzizkiak ere 'izaera, joera' adiera duten izenondoak sortzen ditu.\nAldaerei dagokienez, Azkue, R. M.k morfema beraren bi alomorfotzat hartzen ditu -tiar eta -liar; -tiar hedatuago egongo omen litzateke, goi nafarreraz ere erabiltzen delako; -liar, Zuberoa, Nafarroa Beherea eta Lapurdikoa omen da. Lafitte, P.k -tiar baino ez du aipatzen. Bestalde, gorago aipatu dugu askotan -(t)ar atzizkiarekin gurutzatzen dela: goiztar/goiztiar, zerutar/zerutiar…\nOro har, izen kategoriako oinarriei eransten zaie -tiar atzizkia: baketiar, elizatiar, erregetiar, etxetiar, goiztiar, jainkotiar, lurtiar, zerutiar… Hori horrela, -(t)ar atzizkia aztertu dugunean aipatu dugun bezala, ez da harritzekoa -tiar zein -(t)ar daramaten izenondo eratorriak aurkitzea oinarria izen arrunta denean: eliztar/elizatiar, goiztar/goiztiar, ihestiar, jainkotar/jainkotiar, lurtar/lurtiar, zerutar/zerutiar… Izenondo horiek 'aldekoa, zalea, jarraitzailea', adierazten dute:\nBakea nahi delarik, baketiar guziek baikorki hartu behar lituzkete bakearen aldeko urrats guziak, non nahitik jin diten. (Herria)\n[…]“xuriak” izaitez erregetiarrak baitziren[…] ( Euskalduna-ren mendeurrena Baionan, Xarriton, P.)\n[…]oinezko goiztiar baten oin-hots bakana[…] (Ulises, Joyce, J. / Olarra, X.)\n[…]gertakari baliagarriak eta kaltegarriak berdin erortzen direla, bereizkuntzarik gabe, jainkotiarren eta jainkogabeen gainera. (Etika, Spinoza / Xarriton, P.)\nBilduren ditu Israelgo ihestiarrak. (Diccionario manuscrito vasco-frances, Duvoisin)\nMugari hurbil, bixkar batean, nigarrez ikusi omen dute aita ihestiarra! (Piarres, Barbier)\nAzpi-multzo berezia egin dezakegu ‘otordua’ adierazten duten izenekin, 'otordu horretara gonbidatuak, otordu horretako partaideak' adierazten baititu: afaltiar, bazkaltiar, ezteiliar/ezteitiar, gosaltiar…:\nHara jiratu zuten afaltiarrek burua. (Azkenaz beste, Lertxundi, A.)\nBazkaltiarren artean Mateoren lehengusu bat zegoen[…] (Bestea da mundua, Irigoien, J. M.)\nBi gosaltiarren aulkien artean, agiriz betetako eskumaleta marroi bat zegoen ongi zaindurik. (Bost ahizpa, Aitor Arana)\nAdibideetan ikus dezakegunez, askotan izen balioan erabiltzen dira -tiar atzizkiaz sorturiko adjektiboak.\nKasu gutxi batzuetan aditzoin kategoriako oinarria hartzen du -tiar atzizkiak: egoiliar, garaitiar, ikusliar… Halakoetan zaila da adiera ikustea, bai baitirudi -le atzizkiarekin ez duela desberdintasun handiegirik batzuetan: garaitiar 'garailea' ~ garaile. Horrenbestez, sortzen den lexema izena ala izenondoa den ere eztabaidatu beharko litzateke; adibideak ikusita, izenen distribuzioa dute atzizki hauen bidez sorturiko hitzek:\nEtxe hunek badauzkake egoiliarrak[…] (Beribilez, Etchepare, J.)\n[…]zeren garaituek ordinariozki garaitiarren hizkuntza […] onhesten baitute[…] (Escuararen hatsapenac, Etcheberri (Sarakoa))\nIkusliarrik ez da haizu sartzera. (Beribilez, Etchepare, J.)\nPredikatu-sintagmak ere osatzen dituzte (-le atzizkiaren sorturiko hitzek bezala): garaitiar atera, garaitiar gelditu.\nEman zen gudua: eta Judas Makabee garaitiar gelditu zen. (Testamen çaharreco eta berrico historioa, Larreguy)\nZuzentasuna athera beza ene kontra, eta garaitiar ilkhi bedi ene hauzia. (Biblia Saindua II, Duvoisin)\nEta haren gana bildu dira nihongo gizon ezdeusak eta Belialen semeak, eta garhaitiar atheratu dira Salomonen seme Erroboamen kontra. (Biblia Saindua I, Duvoisin)\nBestalde, -tiar atzizkiarekin sorturiko izenondo eratorriei bestelako atzizkiak ere erantsi dakizkieke, -tasun eta -tu, esaterako: erregetiartasun, erregetiartu, etxetiartasun, etxetiartu, goiztiartasun, goiztiartu…\nHorrela bada, hominidoak jatorriz duen goiztiartasun eta gabeziagatik, lehenik amarekiko behar iraungarriagora eta ondoren beste kidekoei lotzera jotzen du bere superbibentziarako, gregarismora hain zuzen. («Psikoanalisia eta zenbait psikoterapia», Mikel Plazaola, UEU)\nJuan Martinez Irujok goiztiartasun ia marka guztiak hobetu ditu. («Juan Martinez Irujo», Imanol Magro, Kirola, Berria)\nEdo zaharragoekin euren maila berean jarduteko presioak goiztiartu ninduela, bestela. («Gazte», Sarriugarte, D., Berria)\nPesta eta kobazulotako akerra etxetiartasun-imajin izatetik deabru bilakatu zen. ( XX. mendeko Euskararen Corpus estatistikoa, Mikel Azurmendi)\nEuskara Institutua, EHU, "-tiar", Sareko Euskal Gramatika (SEG), www.ehu.eus/seg


Gazte eta matxino klimatikoak: Severn Suzukitik FFFra\nLarrialdi klimatikoaren alderdietako bat da batez ere hurrengo belaunaldiei eragingo diela. Horregatik, gazteak aktibo agertu dira beti COPetan eta klima mugimenduan.\n1992an, Severn Cullis-Suzuki kanadarrak NBEko Lurraren Goi Bileraren osoko bilkuran hitz egin zuen Rio de Janeiron, ingurumen arloan izan duten ekintza eza kritikatzeko.\nChristina Orak esandakoa\n2005ean, Montrealgo (Kanada) COP 11n Gazteen Ordezkaritza kontzeptua sartu zen. Lau urte geroago, 2009ko Kopenhageko COP15ean, Salomon uharteetako ordezkaria zen Christina Ora gazteak zera esan zuen PATen osoko bilkuran: «1992an jaio nintzen. Bizitza osoa eman duzue negoziatzen. Ezin didazue esan denbora gehiago behar duzuenik».\n2011n, Abigail Borah, 21 urtekoa, altxatu egin zen eta Todd Stern Estatu Batuetako ordezkari berezia eten zuen Durbango (Hegoafrika) COP-17ko saioetako batean. Borahk esan zuen «Amerikako Estatu Batuen izenean ari naiz, nire negoziatzaileek ezin dutelako. Kongresu oztopatzaileak justiziari lotu dio eta anbizioa luzaroegi atzeratu du. Nire etorkizunaren beldur naiz. 2020 beranduegi da itxaroteko. Itun justu, handinahi eta legez loteslea lortzeko premiazko bidea behar dugu».\nSevern Suzukitik 30 urtera, 2018ko abuztuan, Suediako haur talde bat eskolara ez joaten hasi zen, eta ostiraletan Suediako Parlamentuaren aurrean eseri zen, ekintza ezaren aurka protesta egiteko. Fridays for Future jaio zen (Etorkizunerako Ostirolak). Greta Thunbergek ospea lortu zuen, eta beste herrialde batzuetako neska eta mutilak bere ideiari erantzuten hasi ziren. Gaur egun FFF kontinente guztietako 7.500 hiritan ezarrita dago eta 14 milioi kide baino gehiago ditu.\n2019ko martxoaren 15ean, mundu mailako greba bat antolatu zen 125 herrialdetan, eta milioi bat pertsona baino gehiago erakartzea lortu zen. 2019ko maiatzaren 24an, Europako Parlamenturako hauteskundeekin batera, munduko bigarren greba antolatu zuten, 150 herrialdetan 1.600 ekitaldi barne. Ehunka mila etorri ziren berriro. Irailean, 20tik 27ra, Etorkizunaren aldeko Aste Globala antolatu zen 150 herrialde baino gehiagotan, 4.500 greba eta 4 milioi manifestarirekin. Munduko historiako greba klimatiko handienei buruz ari gara: 4 milioi irailaren 20an eta 2 milioi irailaren 27an.\nNahiz eta FFFren irudia eta sinboloa Greta Thunberg izan, beste herrialde batzuetakoak izanik ondorio okerragoak jasan dituzten eta hain ezagunak ez diren beste aktibista batzuk gogoratu behar ditugu. Arshak Makichyan armeniarra Errusian espetxeratu zuten FFFko kide bat da eta Disha Ravi, FFF Indiakoa, 10 egun igaro zituen espetxean.\nGreta Thunberg eta Arshak Makichyan


Soinuen oihanean barna - Kultura - Berria\nZuberoako herri musika du ardatz 'Zuhainpeko soinuak' ikuskizunak. Donostian taularatuko dute Bedaxagar, Etxekopar, Beltran eta beste hainbat musikarik, etzi\nBederatzi musikari igoko dira oholtzara Donostiako Kursaal jauregiko Ganbara aretoan, etzi, Zuhainpeko soinuak ikuskizunaren estreinaldian. OSCAR OLIVA\nZuhaitzak dira Jean Mixel Bedaxagar eta Juan Mari Beltran, Mixel Etxekoparren hitzetan, herri musikaren erreferente nagusietako bi diren neurrian. «Erroak barna dituzte, eta adarrak zerurantz». Onartu dizkio hitzok Bedaxagarrek, baina bere kezka agertu du jarraian: «Gu haritzak bai... baina haritza erortzen ahal da, eta oihana dena haritz zaharrez eginik baldin bada, arriskutsua da; haritz gazteak badirelarik segurtatzen da geroa». Horregatik, kantari zuberotarrari «bihotz altxagarri» egiten zaio oholtza musikari gazteekin partekatzea. Eta hala egingo dute hiruek etzi, Donostian: Zuhainpeko soinuak ikuskizuna estreinatuko dute Kursaaleko Ganbara aretoan.\nAhotsak izango dira kontzertuaren ardatza, baina hainbat musika tresna ere entzungo dira: hainbat txirula mota, ttun-ttuna, alboka, arrabita, biolina, kontrabaxua... Horiek jotzen edo kantuan, aipatu hiruez gain, beste sei musikari igoko dira oholtza gainera. Kantuan ez ezik, ttun ttuna eta txirula jotzen ariko dira Bedaxagar eta Etxekopar —eta kontrabaxua ere bai Etxekopar—. Beltranek, berriz, txalaparta, alboka, oboea eta perkusioa joko ditu. Txalapartarekin eta perkusioarekin ariko dira Ander Barrenetxea nahiz Aitor Beltran ere, eta Sacha Standen, berriz, biolinarekin. Beren ahotsak jarriko dituzte Mathieu Mendizabalek eta Maider Ansak, eta Pierre Visslerrek, berriz, grabatutako kantu eta soinuak eramango ditu.\n«Musikari hauekin lan egitea hain izan da polita niretzat... gaztetatik miretsi izan ditut, gainera, Bedaxagar eta Etxekopar», adierazi du Gabilondok. Hainbatetan elkartu bai, baina ez zutela sekula elkarrekin halako lanik sortu esan du Bedaxagarrek, eta «oso esperientzia ederra» izan dela. «Hastapenetan, ez nuen ikusten sobera norat ari ginen, baina Mireiak jakin izan du, piperrekin eta tomateekin, piperrada on baten egiten. Uste dut gauza eder bat eginen dugula; bihotzez egiten dugu lan hori». Antzeko sentipenak izan zituen Beltranek hasieran; gogoa bai, baina zein bide har zezaketen ez zuen argi ikusten. «Nolako piperra eta tomatea beharko ditugu zuberotar manera hori gurearekin eltze berean prestatzeko?». Baina lehen entseguetatik bertatik hasi ziren bidea argiago ikusten; zuberotarrek jarri zuten abiapuntua, haren esanetan. «Gauzak borobiltzen joan dira pixkanaka, osatzen». Eta ziur da ederra izango dela. «Ni liluratu egiten naiz hor nagoela; jendea nire erdia hunkitzen bada, ja asko da».\nMusika eta paisaia nola lotu jardun zuen buruan bueltaka Etxekoparrek, eta topatu zion irtenbidea auziari: «Nik Zuberoako Orkestra Sinfonikoa ekarriko dut: 200 ardiren soinua», azaldu du, irriz. Txorien doinuak ere entzungo dituzte ikusleek. Naiel Ibarrolak sortutako irudiek islatzen dute ideia hori. Paisaiak, ardi burua duten gizakiak... askotariko ilustrazioak ondu ditu emanaldian proiektatzeko. «Kultura hau guztia eta bere mezuak bide berrien bidez ikusaraztea izan da gure lana, jende gehiagorengana iristeko». Irudiokin, Fernando Bernuesen eszenografiarekin eta David Alkortaren argiztapenarekin, «unibertso hori» sortzen ahalegindu dira. Azken batean, natura ikuskizunera ekarri nahi izan dutela azaldu du Gabilondok. «Unibertso oniriko bat sortu dugu. Natura oso presente dago, txoriak, ardiak, zuhaitzak, haizea...».\nGerra kantaren bat ere entzungo da emanaldian, eta are, baita Gerra Handian preso izandako euskaldunen ahotsak ere. Alemaniarrek kantuan grabatu zituzten gerrako hainbat preso, baita euskaldunak ere, eta grabazioak orain ari dira argitara ateratzen. Maitia nun zira kantuan, Bedaxagarren ahotsa ez ezik, J. Jauregiber larraintarrarena entzungo da zatitxo batean. «Bihotzez kantatzen du Maitia nun zira, nolaz ez; Alemanian preso zuten bera, eta andrea etxean bi haurrekin».


ETA-REN AGIRIA,ABERRI EGUNEAN | orain\nETA-REN AGIRIA,ABERRI EGUNEAN\n04 de abril de 2010 - 11:15\nEuskadi Ta Askatasunak, nazio askapenerako euskal erakunde sozialista iraultzaileak, 2010eko Aberri Egunaren Agiri honen lehenengo aipuan Jon Anza burkidea eta independentziaren aldeko gudaria oroitu nahi du. Gu guztiontzat koherentzia eta konpromiso sakonenaren eredua den Jon Anzaren heriotzaren konfirmazioak eragin digun samin sakona agertzearekin batera, beren lagun eta senitartekoei gure doluminik sentituenak eman nahi dizkiegu. Bere konpromisoa eta borroka ez da alferrik izango. Irabaziko dugu! Gora Jon!Bestalde, martxoaren 16an Frantziako polizia eta ETAren gudarien artean izandako enfrentamenduaz eta 2010eko Aberri Egunaren karietara honokoa adierazi nahi du Euskadi Ta Askatasunak:Frantziako polizia eta ETAren gudarien artean izandako enfrentamendua\nMartxoaren 16an Frantziako poliziak ETAren lau kide bahitu zituen Dammarie-lès-Lys herriko baso batean. Operazioan, burkideak neutralizaturik zituztela, polizia batek armarik gabe eta lurrean zegoen kide baten ondora bi tiro egin zituen. Ustez «ez-ematera» izan bazen ere, honek eragin zuzena izan zuen ondorengo gertakarietan.Ondoren, ingurutan zeuden beste hiru kide aipaturiko tokira hurbildu ziren, eta tiroen hotsak larriturik. Hara heldu eta ohartarazpen argia egin zieten Frantziako poliziei: armak bota eta handik alde egin zezatela, enfrentamendu oro ekidin asmoz. Bi poliziak atzera egin zuten bitartean, besteek aurre egiteko jarrera hartu zuten, heldu berri ziren kideei armekin apuntatuz eta tiroketari bide emanez.Horrela hasi zen tiroketa, lehendik bi tiro egin zituztenak ETAren gudariak armaz apuntatzen ari zirela. ETAren gudariek osotara 9 tiro egin zituzten. Dezente gehiago Frantziako poliziek.Enfrentamenduaren ondorioz euskal herritar bat bahitua izan zen eta Jean-Serge Nérin Frantziako polizia hilik gertatu zen.\nArgipena eta hausnarketa:\nLehenik eta behin argi utzi nahi dugu ETAren gogoz kontrakoa izan dela Frantziako poliziaren heriotza eta euskal herritarraren bahiketa eragin dituen ustekabeko enfrentamendua. Hortaz, ezaguna da ETAren jarrera, berriki berretsi duguna.Frantziako poliziak gure kideen aurka jo izana dago enfrentamendu honen iturburuan, beraz, inolaz ere ez alderantziz. Haiek izan ziren ETAren gudariak bahitzeko asmoz hurbildu zirenak eta tiro egin zuten lehenak.Hausnarketa sakona egin beharko lukete Frantziako gobernuak eta herritarrek. Espainiako gobernuaren mozkorraldi errepresiboak nora eraman nahi dituen.Adierazgarriak dira gertakari hauen harira Espainian eman diren erreakzioak. Elkartasun adierazpen faltsu eta gaitzespen irmoen ondoan poza ezin ezkutatu, gertakari honek Frantziako gobernuaren urrats errepresibo berriak ekarriko dituelakoan. Bada konpromiso eta zeregin berrien jomuga marraztu dizkionik, Guardia Zibilari txeke are zuriagoa ematea eskatu duenik.Azken garaiotan Frantziar estatua, hegoaldetik iparraldera, guardia zibilez lepo dagoela salatu izan du ETAk. Frantziako gobernuaren babespean Guardia Zibila modu inkontrolatuan dabilela.Honen ondorioa da Jon Anza burkidearekin gertatu dena, bere gorpua agertu berri delarik. Hilik eta erantzun asko emateke daudela. «Non dago Jon» galdera «zer egin duzue Jonekin» bilakatu da Euskal Herrian. Gezur eta toxikazio saiakera berri guztien gainetik, euskal herritarrok ongi ezagutzen baititugu Guardia Zibilaren prozedura kriminalak; Lasa eta Zabala, Mikel Zabaltza, Basajaun, Geresta eta beste asko hil zituztenean zabaldu zituzten bertsio ofizialak. Oraingoan ere Perez Rubalcaba zabaltzen ahalegindu zena eta ezagutu diren datuekin agerian gelditu dena.Prest al da Frantziako gobernuak horrelakorik onartzeko bere menpean dagoen lurraldean? Hori al da Frantziako gobernuaren kolaborazio eskaintzak babestuko duen eredua?\nETAk Frantzia eta Espainiako gobernuei dei egiten die, antzua den bide errepresiboa alboratu dezaten eta, elkarrizketa eta negoziazioaren bidez, euskal herritarron borondatearen errespetuan oinarritzen den konponbide demokratikoaren aldeko jarrera har dezaten.\n2010eko Aberri Eguna\nEuskal Herria ukatua, zatitua eta Espainiako eta Frantziako gobernuen aspaldiko oldartze errepresibo sakonenaren testuinguruan heltzen da Aberriaren Egun honetara.Azken urte honetan Euskal Herriaren argazki politikoa argitu da. Inoiz baina nabarmenagoa da Euskal Herrian bi proiektu aukera baino ez daudela. Espainian eta Frantziaren menpean kateaturik jarraitzera kondenatzen gaituen egungo ukazio eredua, bata. Frantziaren menpeko herrialdeen ezagupen ezan eta Espainiako estatuaren eredu autonomikoan Euskal Herria itotzen duena.Euskal Herriaren garapen sozial, politiko, kultural eta ekonomikoari atea zabaltzen dion independentziaren aukera da bestea. Euskal Estatuan babesa bilatu nahi duen herriaren proiektua. Euskal Herriaren biziraupena bermatzen duen bakarra.Euskal Herria suntsitzeko Espainiako gobernuaren bitarteko juridiko-politiko guztien aktibazioari ekimen politikoaz erantzun dio independentismoak. Ausardiaz eta grinaz, herriaren biziraupena jokoan dagoela jakinda.Bi proiektuen arteko talka konfrontazio demokratikoaren bidez gainditzea da ETAren asmoa, biolentzia, muga eta injerentziarik gabe, euskal herritarrok erabakitzen dutena errespetatuko duten alde guztietako konpromisoa eta bermearekin.Nazioarteko agendan indartsu agertzen da euskal gatazka konpontzearen beharra. ETAk, konponketaren giltza Euskal Herrian dagoela jakin arren, garrantzitsutzat jotzen du nazioartearen inplikazioa eta hurrengo hausnarketetarako bildu ditu nazioarteko eragileek luzatutako iritzi eta ekarpenak. Edonola ere, erantzun armatuaren desaktibazioak ez duela gatazka politikoa konpontzen argitu nahi dugu. Munduko beste gatazken konponketa prozesuetan bezala gurean ere alde guztietako konpromisoak eta bermeak behar direla, irtenbide sendo eta iraunkorra bermatuko duen agertoki demokratikoa eraikitzea.\nAmaitzeko, Euskadi Ta Askatasunak 2010eko Aberri Egunean Euskal Herriaren aldeko konpromisoa eta maitasuna agertzeko ekitaldietan parte hartzen ari zareten herritar guztioi agurrik beroena igortzen dizue. Nazio bat gara eta Estatua izango dugu!\nEuskal Herrian,2010eko Aberri Egunean\nEuskadi Ta Askatasuna-E.T.A\n← KIROLAK-FUTBOLA.BARÇA-ATHLETIC-EK PARTIDU BURUZ JAKIN NAHI DUZU?.KIROL DIALEAN SARTU! DENA-DENA INFORMAZIÑA!\nEUSKAL HERRIKO ITZULIA JARRAITIKO DUZU?.KIROL DIALEAN ZUZEN-ZUZENEAN! →


Nafarroak desgaitasunaren baremo berria ezartzeko bi lan taldeetan parte hartuko du - navarra.es\nNafarroak desgaitasunaren baremo berria ezartzeko bi lan taldeetan parte hartuko du\nDownload Nafarroak desgaitasunaren baremo berria ezartzeko bi lan taldeetan parte hartuko du as PDF\nForu Komunitateko balorazio taldeek ekarpen garrantzitsuak egin dizkiote 2009tik ezarri nahi duten irizpide berriari\nMaeztu kontseilaria, Lurralde Kontzeiluaren osoko bilkurako ordezkariekin batera.\nNafarroako Gobernuak 2009tik Estatuan ezarri nahi duten desgaitasunaren baremo berria abian jartzeko bi lan taldeetan parte hartuko du. Foru Komunitateko balorazio taldeek ekarpen garrantzitsuak egin dizkiote irizpide berri horri.\nEskubide Sozialetako kontseilariak Gizarte Zerbitzuen eta Pertsonen Autonomiarako Sistemaren Lurralde Kontseiluaren (Osasun, Kontsumo eta Gizarte Ongizateko Ministerioarena) osoko bilkuran parte hartu du gaur, Madrilen, komunitate autonomoetako Eskubide Sozialetako kontseilaritzen ordezkaritzarekin eratua, eta, han horren berri eman du.\nBileran zehar, desgaitasunaren baremo berriaren inguruan adostutako neurrien eta beste gai batzuen gaineko informazioa eman dute.\nHartutako akordioen artean, bi lantalde eratu dira. Lehena, pilotaje eta prestakuntzakoa, Balearrrak, Madril, Gaztela eta Leon, Valentzia eta Nafarroako komunitate autonomoek eta Imsersok Ceutan eta Melillan dituen bi lurralde-zuzendaritzek osatua, Imsersoren koordinazioarekin. Baremo berriari eta aplikazio informatikoari buruzko prestakuntza-jardunaldiak antolatuko ditu, pilotajea egitearekin batera, balorazio-sistema berria aplikatzeko beharko den denbora kalkulatzearren.\nBeste taldeak egokitutako baremo berriaren araudiari buruzko gaiak jorratuko ditu, une honetan arautzen duen dekretua berrikustetik abiatu eta eredua aplikatzerakoan eraginkorragoak izateko lanak eginaz. Modu horretan, desgaitasun eta mendekotasuneko egoeren artean korrelazioak ezartzeko aukerak aztertzeaz arduratuko da eta desgaitasuna baloratzeko taldeak (EVO) osatzeaz.\nNafarroak baremo berriari egingo dion ekarpena\nBaremoaren bitartez, desgaitasun-maila onartzen, aitortzen eta kalifikatzen da, eta baremo hori egokitzeko prozesua 2009az geroztik garatzen ari dira egungoa, 1999. urtean onartua, Osasunaren Mundu Erakundeak ezarritako nazioarteko sailkapenera egokitze aldera.\n“Baremo berriarekin –Maeztu kontseilariak azaldu du- desgaitasunaren inguruko ikuspegia aldatzen da; izan ere, pertsonen sailkapena izatetik, pertsonen osasunaren ezaugarrien sailkapena izatera igarotzen da, eta testuingurua hartzen du kontuan, hots, norbanakoaren egoera, bizimodua nahiz ingurumen-efektuak”. Horrez gain, “ikuspegi horrek aldaketa soziala ekarri du mundu osoko pertsona ezinduentzat”, gehitu du.\nHalaber, kontseilariak ondorengoa aitortu du: “beharrezkoa da baremo berria izatea, unibertsala, pertsona guztiak, zein herrialdetan edo komunitate autonomotan bizi diren kontuan izan gabe, irizpide beraren arabera baloratzeko. Beraz, hori baremo berriari esker egin ahal izango da, konplexuagoa delako eta egungoak baino aldagai gehiago hartzen dituelako”.\nBaremo berria lantzen duela 10 urte hasi ziren. 2009. urtean, Desgaitasunaren Politika Integraletarako Diputatuen Kongresuko Batzordeak ondorengoa eskatu zion Gobernuari Legez besteko Proposamenaren bitartez: “baremo berriak onartzeko beharrezko neurriak bultzatzea, desgaitasuna funtzionamenduaren eta desgaitasunaren nazioarteko sailkapenaren (CIF) arabera baloratzearren. Proposamena aho batez onartu zuten.\nNafarroan, Pertsonen Autonomiarako eta Garapenerako Nafarroako Agentziako (ANADP) Balorazio Atalean, zehazki, lan handia eta aktiboa egin dute baremo berria osatzen.\n2013an, egungo baremoa egokitzeko lehen proposamen teknikoa egiten parte hartu zuten; baita, proposamen tekniko berria eta gaur egungo baremoa konparatzeko lehen azterketan ere.\n2015. urtean, Lantaldeen ondorioak aintzat hartuta, beste proposamen tekniko bat egiten hasi ziren, eta horren inguruko pilotajea egin zen zenbait komunitate autonomo boluntariotan, tartean Nafarroan.\n2018. urteaz geroztik, ANADPeko Balorazio Atalaren buru den Javier Zugastik koordinatutako taldea desgaitasuna eta mendekotasuna baloratzeko prozesuen administrazio-lanak sinplifikatzeko lanean ari da, desgaitasun-egoera onartzeko eta desgaitasun-maila aitortzeko eta kalifikatzeko prozedura bakarra ezartzearren. Koordinazio-lanak egiteko ardura Nafarroari eman zioten, bi prozedurak ezagutzeagatik eta Nafarroako Foru Erkidegoan bi prozeduren eta taldeen artean koordinazioa izateagatik.\nUrte hauetan zehar, Nafarroako balorazio-taldeak baremo berriaren eta hori ezartzearen inguruan prestakuntza ugari eskaini ditu beste komunitate autonomoetan.\nLurralde Kontseiluaren gai-zerrendako beste gai batzuk\nLurralde Kontseiluak beste gai batzuk ere sartu ditu gaurko bileran; hala nola, Alzheimerraren eta bestelako dementzien 2019-2023 Plan Nazionala onartzea.\nEra berean, Gizarte Zerbitzuetako Batzorde Delegatuak (komunitate autonomo guztietako arduradunek hartzen dute parte bertan) hartutako erabakien berri eman du, haurtzaroari buruzko autonomia arteko lankidetzari dagokionean, zehazki familia-harrerarekin eta adingabea barnetegian hartzearen ingurukoak.\nNazioarteko adopzioa ere kontseiluaren agendan aurkitzen da; besteak beste, nazioarteko adopzioan bitartekaritza-lanak egiteko kontratu-eredua eta gai horretan bizi duten egoera partikularra Vietnam, Nigeria eta Haiti herrialdeetan.\nAzkenik, GIBak eragindako infekzioa duten pertsonak adinekoen eta/edo desgaitasuna duten pertsonen egoitza-zentroetan sartzeari buruzko aitorpen instituzionala onartzea aurreikusten da.


«CD&Vren eta N-Varen 'ezezko' sotila» • ZUZEU\nEkaineko bozen ondotik, Belgikako koroak gobernua osatzeko hiru ordezkari izendatu ditu eta hirurek huts egin dute. Azkena, Johan Vande Lanotte sozialista flandestarra izan da. Bi hilabete negoziatzen igaro ostean, astelehenean oinarrizko akordio proposamen bat aurkeztu zuen. Iturri batzuen arabera, funtsean zera proposatzen zuen: Senatua Flandes, Walonia eta Bruselako ordezkarien topagune bilakatzea; osasun, justizia eta zirkulazio arloko eskumenak areagotzea; Brusela-Halle-Vilvoorde eskualdea zatitzea (flandestarren aspaldiko eskaria); eta barne-zergen bidez eskuratutako diru-sarreren % 26 lurraldeen esku geratzea. Zazpi alderdi flandestar eta waloniarretatik bostek hizketan jarraitzeari baiezkoa eman diote (alde banatako sozialistek, kontserbadoreek eta berdeek, gehi N-VAk); Flandesko Alderdi Kontserbadoreak (CD&V, nazionalista kontserbadorea) eta N-VAk aurretik arlo batzuk onartzeko baldintza jarri dute. Dena den, hainbatek interpretatu dute azken bi alderdi horiek funtsean ezezkoa ematen ari zirela. Hala, Vande Lanottek dimititzea erabaki zuen ostegunean.\n«Vande Lanotteren memorandumaz ari direnean, “Oso-oso flandestarren aldekoa” dela entzuten da frantses hiztun askoren artetik. Urrunegi joan dela iruditzen zaie eta beren ikuspegitik ulergarria da. Baina guztiz kontrakoa entzuten da CD&Vko eta N-VAko jarraitzaileen artean: “Ez da behar bezain Flandesen aldekoa […]. CD&V hortzak erakusten ari da; N-VA, berriz, bere iritziak beste alderdiei erakusten, negoziazioekin jarraitzeko aukerarik dagoen ikusteko. Hori ere ulergarria da, flandestarren ikuspegitik». Horrela laburtu du egungo zatiketa Carl Devos adituak. Iraganean ere askotan izan dira sistema politiko instituzionalari buruzko eztabaidak waloniarren eta flandestarren artean, baina gaur egun ez bezala, estatu arrazoia nagusitu dela nabarmendu du. «Belgika zaharrean, jende guztiak uste zuenean dokumentu bat beste aldearen aldekoa zela, orekatutzat jotzen zen eta, ondorioz, akordio onargarri baterako oinarri baliogarritzat […]. Baina badirudi garai hori amaitu dela […] zalantzaezina da bi nazioz osatutako estatuan espirituak zatitzen ari direla».\nVande Lanotteren proposamena duela hiru urte iritsi balitz, denek ospatuko zutela uste du Carl Devosek. Gaur egun, ordea, testuingurua oso ezberdina da. «Duela sei hilabete, boto-emaile flandestarrek astinaldi txiki bat eragin zuten, komunitateen arteko gaiei beste alderdiek ez bezala helduko ziela agindu zuen alderdi bat aukeratuta […]. N-VA Flandesko alderdi nagusia izango da, Belgika osokoa, baina ez da jokabide tradizionala onartzen duen alderdi tradizionala; hau da, gobernatzerakoan Belgikaren estatu arrazoiari ez dio lehentasuna ematen». Jarrera hori kontrakoa bezain zilegitzat jo du adituak: «Horrek ez du alderdi arduragabe, populista eta anti-sistema bihurtzen, eta ezin da esan N-VAk pazientziarik eduki ez duenik edo jarrera konstruktiboa izan ez duenik ere». Gainera, N-VAk badaki denborak bere aurka jokatzen duela, irtenbide alternatiboek ahulduta utz baitezakete. Eta alternatibak ondokoak dira: ahalmen mugatua izango duen jarduneko gobernu bat osatzea, alderdi edo buruzagi negoziatzaileak aldatzea edota berriz ere hauteskundeak deitzea.\nDevosen ustez, N-VAk [2001ean Volksunie alderdi abertzalearen zatiketatik sortutako hiru adarretako bat] arazo bat du: ez duela sendotzeko nahikoa denbora izan. Izan ere, 2003ko bozetan eserleku bakarra izatetik, denbora laburrean, zazpi urte geroago, gehiengoa izatera pasatu da. Bestetik, CD&Vko buruzagitza zatituta dago. «Belgikar estatu arrazoiak jada ez ditu alderdiaren helburuak geldiarazten eta atzo [asteazkenean] CD&Vk atzaparrak erakutsi zituen. Konturatu da Belgikan zuen boterea berreskuratzea oso zaila izango dela eta etorkizuna Flandesen dagoela sinetsita dago».\nVande Lanotteren proposamenean negoziatzeko tarte handirik ez zuen ikusten Carl Devosek eta egoera horretan azken negoziazioei heltzea «kamikazeen misioa» iruditzen zitzaion.\nHala ere, Wetstraatek [Belgikako Gobernuaren egoitza kokatuta dagoen kalea] ezin du gehiago itxaron, bere iritziz; aukeraren bat egin beharra dago. «Agian kasualitatea izango da, baina gaurtik aurrera seguru gehiagotan entzungo dugula Belgikako banku handia kinka larrian dagoela eta bankua erreskatatzeko ezinbestekoa dela gobernu bat martxan izatea». Ez nolanahiko gobernua, ordea. «Gogorik gabeko, konfiantza gabeko, helbururik eta perspektibarik gabeko gobernu bat izanez gero zer? Belgika hautsita egongo da».\nFlanders Today aldizkariak egindako ingelesezko itzulpenetik hartua, eta hemen jatorrizkoa, flandeseraz (De Morgen).\nIrudia | Esertoki belgiarra | Historic.Brussels | Creative Commons By SA\nbelgika, Flandes, gobernu eza, Walonia


Durangora begira - Euskal Herriko Txistulari Elkartea\nBy txistulari 2018 Abendua 7 2020 Martxoa 17 Berriak\nAurten ere txistuaren munduak badu zer erakutsia Durangoko Azokan. Aukeran dira partitura liburuak eta hainbat CD. Guk, aurtengo berritasunei erreparatuko diogu.\nTxistulari 253-Txistuka Berria\nGure aldizkariaren azken alean Durangoko Azokan izango da presente. Elkarreko stand-era hurreratzen dena bertan topatuko du Txistuka Berria. Aldizkariaren azken aleak, berritasun batzuk ekarri ditu, horietako bat, tirada 2.500ekoa izan da, horietatik 1.000 EHTEk kudetuko ditu bere bazkideen artean banatzeko eta gainerakoak Gasteizko Folklore Akademiak banatuko ditu. Horregatik, aldizkaria, Elkarren erosgai izango da.\nAle berri honi buruz gehiago jakiteko irakurri berri hau.\nZuiako folk taldeak disko berria kaleratu du 2daian izenekoa. Durangoko Azokan disko berriarekin batera, pen drive batean bere bi diskoak eta hainbat bideo izango ditu salgai Autoekoizleen Plazan, Landakoko Goienkalen 61 eta 62 stand-etan. Horrez gain, diskoa zuzenan aurkeztuko dute 30 minutuko zuzenekoa eskainiz Ahotsenean.\nLan berriaz gehiago jakiteko irakurri albistea.\nArtekaleko 43. postuan berriz, Raices ikuskizuneko CDa izango dugu eskura. Antzerkia eta musika uztartzen dituen ikuskizun honetan txistuak berebiziko garrantzia du, Aitor Urkiza jotzaile izanik. Suakai taldearen sorkuntza honi buruz gehiago jakiteko irakurri hemengo berria.\nDurangaldeko erakus mahaian, Silboberri Elkartearen materiala izango da salgai. Aurten bi nobedade aurkezten dute, batetik Tomas Garbizu txistu eta pianorako moldatutako abesti bilduma baten partiturak liburuki batean bilduta eta bestetik, Felix Ibarrondo musikagilearen obren grabaketa CD bikoitz batean Barne hegoak izenburukoa, zeinetan bi obratan txistua protagonista den. Horrezaz gain, jada ohikoa den legez, kontzertua antolatu dute Txistua XXI. mendean izenburupean, gure agendan ikusgai den gisan.


Euskal AEko ondasunen esportazioak % 11,5 gehitu ziren 2019ko apirilean\nKANPO-MERKATARITZAREN ESTATISTIKA (ECOMEX). 2019ko apirila\n2019ko lehen lau hiletan, esportazioek guztira % 0,2 egin dute behera, baina ez-energetikoek % 0,6 egin dute gora.\nEUSTATek helarazitako datuen arabera, eta urte arteko tasari erreparatuta, Euskal Autonomia Erkidegoko ondasunen esportazioak % 11,5 hazi ziren 2019ko apirilean. Esportazioen zenbatekoa 2.228 milioi eurokoa izan zen, eta joan den urteko hil berean 1.998 milioi eurokoa izan zen. Ondasun energetikoen esportazioak % 73,3 gehitu ziren eta ondasun ez-energetikoen esportazioak % 5,8.\nGipuzkoan erregistratu da esportazioen hazkunderik handiena % 28,1; Bizkaian esportazioek % 25,1 egin dute gora, eta Araban, aitzitik, % 19,2 egin dute behera.\nEuskal Autonomia Erkidegoko ondasunen inportazioak % 8,0 hazi dira, 1.735 milioi euroko zenbatekoarekin. Inportazio energetikoek % 18,7 egin dute gora eta ez-energetikoek % 4,0.\nBizkaiko inportazioak % 11,8 hazi dira eta Gipuzkoakoak % 7,8; aitzitik, Arabakoak % 2,4 murriztu dira.\nMuga-zergen kapituluen araberako esportaziorik garrantzitsuenak aztertuz, ikus daiteke behera egin duela (-% 24,2) “Ibilgailu automobilen” esportazioak, zehatzago 10 pertsona baino gutxiagoko turismoen esportazioak (2018ko apirilean baino 94,6 milioi gutxiago) eta Salgaien garraiorako ibilgailu automobilen esportazioak (30,7 milioi gutxiago).\nBestalde, “Erregai mineralen” esportazioek % 73,3 egin dute gora (guztira esportatutakoaren % 13,2 dira) eta “Burdinbideetarako ibilgailuen eta materialen” esportazioek % 706,1 egin dute gora, batik bat Automotoreen eta tranbia autopropultsatuen esportazioek (159,7 milioi gehiago). Era berean, nabarmendu behar da “Kautxua eta manufakturak” kapituluari dagokion gehikuntza (% 57,5), batik bat Kautxuzko pneumatiko berriei dagokiena (36,5 milioi gehiago).\nHil horretan, bost herrialde (Frantzia, Alemania, Erresuma Batua, Ameriketako Estatu Batuak eta Portugal) izan dira gure bezero nagusiak. Izatez, bost herrialde horiek Euskal Autonomia Erkidegoko esportazio guztien % 56,3 hartzen dituzte. Herrialde horietako lau 28ko Europar Batasuneko kideak dira, eta erakunde horretan metatzen dira gure esportazioen bi heren baino gehiago (% 69,8). Herrialde horiez gain, hil horretako esportazioetan nabarmentzekoak dira Norvegiara (37 milioi), Mexikora (40 milioi) eta Txinara (40,5 milioi) egindako esportazioen zenbatekoak.\nInportazioak muga-zergen kapituluen arabera aztertuz gero, ikus daiteke garrantzitsuenak, Erregai mineralen inportazioak (guztizkoaren % 29,8), % 18,7 egin duela gora, batez ere Petrolio-olio gordinen inportazioan izandako gehikuntzaren ondorioz —81 milioi euro gehiago—.\nEuskal Autonomia Erkidegoko ondasunen kanpo-merkataritzak 1.521,2 milioi euroko saldo positiboa izan du, 2019ko lehen lau hiletan\n2019ko urtarriletik apirilera bitartean, Euskal Autonomia Erkidegoko ondasunen kanpo-merkataritzak 1.512,2 milioi euroko saldo positiboa izan du, baina aurreko urteko lehen lau hiletan erregistratutakoa baino 392,6 milioi gutxiago izan da. Estaldura-tasak positiboa izaten jarraitzen du, eta % 121,9ean kokatzen da.\nSaldo hori esportazioetan eta inportazioetan banakatuz gero, Euskal Autonomia Erkidegoko esportazioek % 0,2 egin dute behera, hau da, 13 milioi euro gutxiago izan dira. Produktu motaren arabera, produktu ez-energetikoen esportazioek % 0,6 egin dute gora, baina produktu energetikoen esportazioek % 7,6 egin dute behera. Aldi horretan esportazioen zenbatekoa 8.406 milioi eurokoa da.\nEuskal Autonomia Erkidegoan, Bizkaian egin da esportazio gehien, guztira 3.215,9 milioi euroko zenbatekoa; alabaina, urte arteko tasak behera egin du % 1,2. Gipuzkoan esportazioek % 15,6 egin dute gora (2.831,1 milioi) eta Araban % 13,1 egin dute behera (2.359,0 milioi).\n2019ko lau hiletan gehien esportatu diren sei partidek guztira 3.000,7 milioi euroko zenbatekoa biltzen dute —guztizkoaren % 35,7—.Partida horietako lauk nabarmen egin dute behera aurreko urteko aldi berarekin alderatuz gero, eta gainerako biek gora egin dute. Behera egin dutenen artean, gehienak automobilaren sektorearekin lotzen dira; hartara, 10 pertsona baino gutxiagoko turismoen esportazioak % 28,0 egin du behera (273,8 milioi gutxiago), Salgaien garraiorako ibilgailu automobilen esportazioak % 19,3 egin du behera (117,5 milioi) eta Ibilgailu automobilen parteen eta osagarrien esportazioak % 11,1 (76,1 milioi). Era berean, nabarmen egin du behera Petrolio-olio finduen esportazioak, % 14,8 (85,3 milioi); aitzitik, Kautxuzko pneumatiko berrien esportazioak % 19,6 egin du gora (56,7 milioi) eta Burdinbideetarako automotoreen eta tranbia autopropultsatuen esportazioak % 703,5 egin du gora (315,5 milioi gehiago). Azken bi produktu horiek eusten diote aldi horretako gure esportazioen mailari, lehen hamabi produktuen artean gora egin duten bakarrak baitira. Hartara, esportazio-sailkapenean produktu horien atzetik datozen produktuek ere behera egin dute, baina lehen lauek baino gutxiago; izatez, Burdinazko edo aleatu gabeko altzairuzko profilen esportazioak % 1,7 egin du behera, Kanilako gaien, balbulen eta hoditeriarako antzeko organoen esportazioak % 5,7, 0,2 mm-tik gorako lodiera duten aluminiozko xaflen eta zerrenden esportazioak % 5,1, Burdinazko edo altzairuzko soldadurarik gabeko hodi eta profil hutsen esportazioak % 28,6, Eskuzko erremintetarako eta makina-erremintetarako tresna trukagarrien esportazioak % 20,3 eta Burdinazko edo altzairuzko gainerako manufakturen esportazioak % 5,0.\n2019ko lehen lau hiletan, Frantzia izan da herrialde hartzaileen sailkapenaren buru, esportatutakoaren % 17,0 hartu du. Frantziaren ondoren sailkatu dira Alemania (% 15,0), Erresuma Batua (% 8,9) eta Ameriketako Estatu Batuak (% 7,7); hartara, lau herrialde horiek aldi horretako Euskal Autonomia Erkidegoko esportazioen ia % 50 hartzen dute.\nAztergai dugun aldian, Euskal Autonomia Erkidegoaren osotasunerako metatutako inportazioen zenbatekoa 6.893,8 milioi euro ingurukoa da. Zenbateko horren urte arteko konparazioa eginez gero, ikus dezakegu aurreko urteko aldi berean erregistratutakoa baino 379,4 milioi handiagoa dela. Gora egin dute produktu ez-energetikoek (% 7,1) zein energetikoek (% 2,4).\n28ko Europar Batasunarekiko kanpo-merkataritza 2018an: 6.200 milioi eurotik gorako superabita\nEuropar Batasunak hartzen du gure kanpo-merkataritzaren zatirik handiena. Hartara, 2018. urtean 28ko Europar Batasunera zuzendutako esportazioak esportazio guztien % 65,6 izan dira, 16.712,5 milioi euro. Zenbateko horrek 2013-2018 aldian finkatutako batez bestekoa (% 64,2) gainditzen du —aldi horretan egungo 28 kideek osatzen dute Europar Batasuna, Kroazia sartu ostean—.Aldi berean, 2018. urtean, 28ko Europar Batasuneko inportazioak (10.476,9 milioi) inportatutako guztiaren % 51,6 izan dira, aintzat hartutako aldi horretako batez bestekoa (% 55,1) baino ehuneko 3,5 puntu gutxiago.\n2018. urtean, 28ko Europar Batasuneko esportazioei erreparatuta, ikus dezakegu esportazioak batez ere hamar partidatan metatzen direla eta hamar partida horiek esportazioen % 46,2 direla. Lehen hiruak “Ibilgailu automobilak” muga-zergen kapituluan sartzen dira; garrantzitsuenak dira 10 pertsona baino gutxiagoko turismoak (1.653,1 milioi esportatu), Ibilgailu automobilen parteak eta osagarriak (1.610,9 milioi) eta Salgaien garraiorako ibilgailu automobilak (1.076,7 milioi). Hiru produktu horiek 28ko Europar Batasunera esportatutakoaren % 26 hartzen dute, eta esportazio guztien % 17.\nEsportatutako laugarren produktua izan dira Petrolio-olio finduak (876,2 milioi), eta ondoren Kautxuzko pneumatiko berriak (840,3 milioi), 0,2 mm-tik gorako lodiera duten aluminiozko xaflak eta zerrendak (408 milioi), Burdinazko edo aleatu gabeko altzairuzko profilak (363,8 milioi), Eskuzko erremintetarako eta makina-erremintetarako tresna trukagarriak (326,4 milioi), Goi-tenperaturako harrikatz-mundrunen destilaziotiko olioak eta produktuak (301,3 milioi) eta Kanilako gaiak, balbulak eta hoditeriarako antzeko organoak (271,5 milioi).\nEuropar Batasunetik datozen inportazioei dagokienez, egiaztatu da inportazioak ez direla produktu gutxi batzuetan metatzen —esportazioen kasuan ez bezala—; izatez, lehen hamar produktuak inportazio guztien % 28,1 dira. Lehena da Ibilgailu automobilen parteak eta osagarriak (701,7 milioi), bigarrena Pistoi-motorrak, dieselak edo erdi-dieselak (497,3 milioi) eta hirugarrena Burdinurtu-, burdina- edo altzairu-txatarra (315,5 milioi). Hiru produktu horien atzetik daude Elikagaien eta edarien industrietan erabilitako gai usaintsuen nahasketak (312,6 milioi), Industria kimikoaren eta lotuen askotariko produktuak eta prestakinak (258,0 milioi), 599 mm-tik gorako zabalera duten aleatu gabeko altzairuzko edo burdinazko produktu ijeztu lauak (237,4 milioi), Petrolioaren edo mineral bituminosoen olio gordinak (207,7 milioi), Arrain freskoa edo hoztua (151,7 milioi), Egurreko sosa-ore kimikoa edo sulfato-orea (129,6 milioi) eta Ferroaleazioak (127,6 milioi).\nEuskaditik 28ko Europar Batasunera 2018. urtean egindako esportazioak zazpi herrialdetara zuzendu dira batik bat (% 82,8): Frantzia (3.887,3 milioi), Alemania (3.835,4 milioi), Erresuma Batua (1.731,8 milioi), Italia (1.252,2 milioi), Herbehereak (1.094,7 milioi), Portugal (1.054,3 milioi) eta Belgika (979,9 milioi). Urtero, serie historikoan herrialde horiek hartzen dituzte posizio horiek, ordenan aldaketa txiki batzuk gorabehera.\n28ko Europar Batasunetik datozen inportazioak zazpi herrialdetik bideratu dira batik bat (% 79,6): Alemania (2.919,4 milioi), Frantzia (1.914,3 milioi), Italia (994,9 milioi), Erresuma Batua (755,6 milioi), Irlanda (645,1 milioi), Herbehereak (640,1 milioi) eta Portugal (473,8 milioi). Sailkapen horren denbora-konparazioan esportazioekin gertatzen zen gauza bera gertatzen da, herrialde berak errepikatzen dira urteak joan eta urteak etorri.\nEgindako bi azken analisi horietatik, ondoriozta daiteke Euskal Autonomia Erkidegoak merkataritza-balantze positibo iraunkorra duela 28ko Europar Batasunari dagokionez, eta joan den urtean 6.235,6 milioi euroko merkataritza-superabita izan zela (2017. urtean baino 1.277,7 milioi gehiago), % 159,5 estaldura-tasa lortuz.\nEustat - Euskal Estatistika Erakundea Donostia kalea, 1. 01010 Gasteiz Prentsa-zerbitzua: servicioprensa@eustat.eus Tlf: 945 01 75 62


Nola elkartzen dira atomoak molekulak sortuz?\nMolekulak elkar daitezke?\nIzadian dauden elementu edo substantzia kimiko sinpleen bitartez (90 inguru) substantzia natural zein artifizial guztiak lor daitezke. Zerk lotuarazten ditu elementu horien atomoak elkarrekin? Sodioa (Na) eta kloroa (Cl), adibidez, gatza (NaCl) osatuz elkartzen dira. Eta zergatik elkartzen dira beti modu jakin batean? Hidrogeno atomoa (H) eta oxigeno atomoa (O), adibidez, bi modutara elkar daitezke bakarrik, edo ura osatzeko edo ur oxigenatua osatzeko; ez dira sekula elkartuko edo horrelakorik osatzeko. Bi atomo berdin ere elkar daitezke. Oxigeno atomoek, adibidez, edo (oxigeno arrunta) edo (ozonoa) osatzen dute elkarturik. Atomoek, beraz, kimika loturez elkartu, eta molekulak osatzen dituzte. Beste era batera esanda, molekulak atomoz osaturik daude, atomo multzoak dira: azido sulfurikoaren lotura adibidez, zazpi atomoz osaturik dago (bi atomo hidrogeno, atomo bat sufre eta lau oxigeno). Milaka atomoz osaturiko molekulak ere badira: milaka karbono atomoz osaturik daude, esate baterako, diamantea eta grafitoa. Plastikoen molekulak ere milaka atomoz osaturik daude, baina diamanteak ez-bezala, atomo mota desberdinez. Poli(metil metakrilato)-ak, adibidez, karbono, oxigeno eta hidrogeno atomoak ditu. Zenbait elementuren atomoak, ordea, hala nola helioa (He), neoia (Ne), kriptoia (Kr)… ez dira besterekin lotzen, ez dute molekularik osatzen, normalean ez, behintzat.\nArestian esan den bezala, kimika loturen bidez elkartzen dira atomoak molekulak osatzeko. Prozesu horretan berebiziko garrantzia dute elektroiek. Elektroiaren negatibotasuna eta nukleoaren positibotasuna direla eta, erakartze indarrak sortzen dira elektroien eta nukleoaren artean. Erakartze indar horiek nukleoen arteko (positiboak) aldentze indarrak baino handiagoak direnean, lotura kimikoa sortzen da nukleoen artean. Elektroiak dira gertaera horren eragile nagusiak. Elektroiek berek baino are garrantzi handiagoa dute oraindik elektroien kokapenak atomoaren egituran, batetik, eta elektroi kopuruak, bestetik, hau da, elektroi egiturak. Elektroi egitura nolakoa den, atomoak era batera edo bestera elkartzen dira molekulak osatzeko. Eta horren arabera, hainbat lotura mota bereiz daiteke: lotura kobalentea eta lotura ioniko, esate baterako.\nElektroiak arau jakin batzuen arabera kokatzen dira nukleoaren inguruan; mailaz maila, energia maila edo geruza guztiak betez doaz, beheko mailatik hasi eta goiko mailaraino. Elektroi guztiek dute eragina loturetan, baina atomoaren nukleotik urrutieneko energia mailan daudenak, hots, balentzia elektroiak, horiek arehandiagoa dute oraindik. Helioarena izan ezik, gas geldo guztien (Ne, Ar, Kr, Xe) elektroi egitura berdina da: ; helioarena da. Oso egitura egonkorrak dira, eta atomo guztiek dute elektroi egiturahori hartzeko joera. Atomo batek elektroi egitura badu (kloroak, adibidez, hala du), egitura egonkorra hartzera joko du. Egitura hori lortzeko, beraz, elektroi bat bereganatu beharko du, elektroiren bat sobran duen beste atomo batetik hartu ere, sodiotik, adibidez, sodioaren elektroi egitura baita. Sodioak eta kloroak elkartzeko darabilten lotura mota horri lotura ioniko deitzen zaio. Baina bi atomok, elkartzeko, ez dute zertan elektroi egitura desberdina izan, bai baitago egitura berdineko bi atomo elkartzeko modua ere, baldin eta bi atomok elektroi bana (edo bina, edo hiruna) partekatzen badute egonkortasuna lortzeko. Lotura mota horri lotura kobalente esaten zaio. Horrela elkartzen dira kloro atomoak kloro molekula bat osatzeko. Zailagoa da trantsizio egoeran dauden atomoen elektroi egiturek egonkortasuna iristea, zeharo betegabeko mailak –d energia mailak– baitituzte tartean. Horrelakoetan bost elektroi izateak ematen du elektroi egiturarik egonkorrena.\nDena dela, eta gorago aipatu den bezala, zein nahi den eer elektroi egitura, atomoek egitura egonkorrena bilatzen dute beti, atomo egokienekin elkartuz. Lotura kobalentea eta lotura ionikoak, beraz, elkarrengandik urrutien dauden lotura motak dira, gainerako lotura mota guztiak horien tartean daude.\nMetalen artean elektroi egitura desberdineko elementuak daude. Horietariko batzuk, sodioa, esate baterako, oso, baina oso elektropositiboak dira Hau da, gas geldoen elektroi egitura egonkorra hartzeko joera dute, elektroi bat askatuz edo galduz.\nBeste elementuren batek elektroi hori har baleza, lotura ionikoa eratuko litzateke sodioaren eta delako elementu horren artean. Kloroa elementu egokia da horretarako, baitu elektroi egitura. Elektroi trukea egitean, bi atomoetako bat katioi (edo karga positibodun) bihurtuko da, , eta anioi (edo karga negatibodun), aldiz, bestea, Kargak elkarren kontrakoak direnez, elkar erakarriko dute. Bi elementu lotarazi dituen lotura mota horri lotura ioniko esaten zaio, ioiak sortu behar izan direlako aldez aurretik. Lotura ionikoa eratzen duten atomoetako batek elektropositiboa izan behar du, eta elektronegatiboa, berriz, besteak, hau da, batek elektroiak galtzeko joera izan behar du, eta elektroiak hartzekoa, berriz, besteak. Joera desberdintasun hori nabarmena da metalen eta ez metalen artean, edo, beste era batera esanda, elementuen taularen ezkerraldeko eta eskuinaldeko elementuen artean.\nIoi loturetan, elementuetako bakoitzak hartzen edo galtzen duen elektroi kopuruari elektrobalentzia (edo ioi balentzia) esaten zaio. Sodioarena, edo kloroarena, esate baterako, bat da.\nSodio positiboak inguruko kloro negatiboa erakartzen du, baina ez bakarrik bat, ahal dituen guztiak baizik; ahalmen hori sodioaren (eta kloroaren) tamainaren baitan dago. Kloroak sodio positiboak erakartzeko duen ahalmenaz ere beste horrenbeste esan daiteke. Kopuruak eta kokapenak forma berezia ematen diete horrelako konposatu ioikoei. Gatzak, adibidez, kubo itxura du: ioi bakoitzaren inguruan kontrako karga duten 6 ioi ditu (koordinazio indizea 6 duela esaten da). Material ioikoak, beraz, duten itxura geometrikoa dela eta, kristalinoak direla esaten da. Ondorioz, sodio kloruroaren molekula (NaCl), kristal egoeran, NaCl dela esatea ez da zuzena, izan, mugagabea baita.\nIoien ordenamendua NaCl-aren kristaletan\nZesio kloruroa ere konposatu ioikoa da, atomo elkarketa ioi loturez egiten baitu. Zesioa eta sodioa, elektronegatiboak dira biak, bata bestea bezain, baina zesioa askoz ere handiagoa da tamainaz, eta hori dela eta, askoz kloro negatibo gehiago har dezake sodioak baino. Koordinazio indizea ere sodioak baino handiagoa du, zortzi (alegia, zortzi kloro negatibo izaten dira zesio baten inguruan). Substantzia horrek, aurrekoak bezala, kubo itxura du, baina ioiak desberdin kokaturik, irudietan argi ikusten den bezala.\nIoien ordenamendua CsCl-aren kristaletan\nBi elementu elektronegatibo ez metalikoak lotura kobalentez elkartzen dira. Biak elektronegatiboak izanik, biek dute, gehiago edo gutxiago, elektroiak hartzeko joera. Elektroi bana (edo bina, edo hiruna) bientzat erabiliz konpontzen da arazoa. Bi atomo hidrogeno, adibidez, lotura kobalentez elkartzen dira hidrogeno molekula osatzeko. Hidrogenoaren elektroi egitura izanik, bi atomoek dute, bestearen elektroia baliatuz, helio geldoaren elektroi egitura hartzeko joera. Atomo bakoitzak bere elektroia eskaintzen du elektroi egitura hori lortzeko. Lotura mota horri, non bi atomoen zenbait elektroi -elektro bikoteak- erabiltzen baita bientzat, lotura kobalentea esaten zaio. Beraz, elektroi bikote baten (edo bi edo hiru elektroi bikoteren) bitartez egin daiteke lotura kobalentea. Elektroi bikote bakarrekoari lotura kobalente bakun esaten zaio, bikoari bikoitza, eta hirukoari, noski, hirukoitza.\nIrudi honetan O2 eta H2 molekulak adierazteko bi modu ematen dira: ezkerrean, balentzia elektroiak ikusten dira. Eskuinean, marra bakoitza bi elektroiren ordez jarri da.\nOxigenoaren elektroi egitura izanik, beste bi elektroi beharko ditu gas geldoaren egitura lortzeko. Hidrogeno atomoak, bestalde, elektroi bat behar du egitura egonkorra lortzeko. Beraz, oxigeno atomo bat eta bi hidrogeno atomo izanda, oxigenoak behar dituen bi elektroiak lortzen dira, batetik, eta bi hidrogenoak asetzen, bestetik. Hala, bada, bi elektroi (bata oxigenoarena eta bestea hidrogeno batena) erabiliko dira lotura kobalente bat gauzatzeko. Oxigenoaren eta beste hidrogenoaren artean ere antzeko lotura kobalentea eratuko da. Hidrogenoa eta oxigenoa, biak elektronegatiboak dira, baina bat bestea baino gehiago, eta hori dela eta, biak elkartzen dituen lotura horri lotura kobalentea esaten bazaio ere, izan, ez da lotura kobalente hutsa, lotura ionikoa ere bada zati batean. Lotura kobalente polarra esaten zaio gisako lotura horri.\nLewis-en teoria lotura kobalenteari buruz\nLewis-en teoriaren arabera, bi atomo hurbiltzen direnean, gai dira - - gas geldo baten egitura egonkorra hartuz - lotura bat sortzeko bi atomoen artean elektroi-bikoteak partekatzen dituztela.\nHala bada, kloro molekula baten eraketa honelaxe adieraz daiteke Lewis-i jarraiki:\nAtomo bakoitzak gas geldo baten egitura hartzen du prozesu horretan, zortzi balentzia elektroi eskuratuz. Horietariko elektroi batzuk atomoarenak berarenak dira (7) eta bat beste atomoarena, bi atomoen artean partekatzen dutena, hain zuzen. Beraz, 2 elektroi izango dira atomo bien artean partekatzen direnak.\nElektroiak ez dira, hortaz, atomo batetik bestera pasatzen; partekatu egiten dira zenbait elektroi bi atomoen artean. Kloroaren kasuan bi elektroi dira egoera horretan.\nPartekatutako elektroi bikote bakoitzak –bi atomoen artean kokatzen da– lotura kobalente bat eratuko du. Ikus zenbait molekularen adibideak:\nZenbait molekularen egitura elektronikoak: ura (H2O), amoniakoa (NH3) eta metanoa (CH4).\nHonelako diagramei, atomoen inguruko elektroiak puntu bidez adierazten direnei alegia, Lewis-en puntuzko diagramak esaten zaizkie.\nLotura kobalentea eratzen duen elektroi bikotea, marra baten bitartez adierazi ohi da sarritan:\nGas geldo baten egitura egonkorra lortzeko, zenbaitetan, ez da nahikoa izaten elektroi bikote bat partekatzea: bikote gehiago behar izaten dira. Horrelaxe sortzen dira –oxigenoan eta azetilenoan adibidez– lotura anizkoitzak:\nElektroi bikotea bi atomoren artekoa izan ordez, batek bakarrik eratua bada, orduan sortzen den loturari kobalente koordinatua esaten zaio. Irudia egiteko unean gezi bat erabili ohi da:\nLotura kobalente koordinatuaren eraketa H3O+ eta NHOAL(+;4) molekuletan. Loturak denak berdinak dira molekula bakoitzean baina batzuetan gezia jarri ohi da, horietariko bat koordenatua dela adierazteko.\nBalentzia orbitalen teoria\nLewis-en teoriaren arabera honelaxe idatz daiteke hidrogeno molekularen eraketa:\nHidrogeno molekularen lotura kobalentearen eraketa: goian, elektroien dentsitate hodeien arabera; behean, orbitalen arabera\nPuntuzko diagrama bidezko irudi hau oso simplea da, baina ez da batere zehatza; itxuraz, elektroi bikotea bi atomoen artean kokatuta dago inongo mugikortasunik gabe; baina benetan ez da horrela: elektroi bikotea molekula osoan zehar mugitzen ari da. Bikoteak, dena dela, aukera handiagoa du atomoen artean egoteko beste inon baino. Esandakoa beste modu honetara adieraz daiteke: hidrogeno-atomoen 1s orbitalak elkarren gainean jartzen dira nukleoen arteko toki horretan (ikus irudia). Toki honetan (orbital berean, esan daiteke) elektroi biak egon daitezkeenez, Pauli-ren printzipioaren arabera, kontrako spina eduki behar dute. Bi orbital atomikoren gainezartze honek orbital molekular lekutua edo balentzia orbitala deritzona sortarazten du.\nHala bada, lotura kobalente bat era dadin, atomo biek elektroi desparekatu bana eduki behar dute eta lotura kobalentearen eraketa elektroi horien parekatzea besterik ez da izango:\nElementu baten kobalentzia elementu horrek duen elektroi desparekatu kopuruari esaten zaio eta sor dezakeen lotura kobalenteen kopuruaren berdina izango da.\nOxigenoaren kobalentzia, adibidez, 2 da eta ura eratzerakoan sortzen diren bi loturak, elektroiok parekatzerakoan sortzen dira:\nNola liteke orduan, sufrearen kobalentzia 6 izatea zenbaitetan, honen balentzia elektroien egitura eta oxigenoarenak berdinak izanda? Sufrearen kanpo-banaketa oxigenoarenaren berdina da , baina sufrearena den bitartean, oxigenoarena da. Atomoen egituran 2d orbitalik ez dagoen arren, 3d orbitalak badaude, energia aldetik 3p eta 3s orbitalen oso antzekoak. Hori dela eta, ez da zaila elektroiak pasatzea orbital batzuetatik besteetara, irudian ikusten den bezala:\nSufreak hiru kobalentzia ezberdin eduki ditzake, ikusten den bezala.\nElektroiak egoera egonkorrenean geratuko balira, sufreak bi elektroi desparekatu edukiko lituzke eta bere kobalentzia 2 izango litzateke. Elektroi baten iragatea gertatzen bada, ostera, 3p orbital batetik 3d orbital batera, lau elektroi desparekatu edukiko lituzke sufreak eta bere kobalentzia 4 izango litzateke. Bi elektroi iraganez gero, 6 izango litzateke sufrearen kobalentzia. Baina oxigenoaren kasuan ezin da horrelakorik gertatu.\nBeste horrenbeste gertatzen da karbono atomoarekin. Bere kanpo-egitura izanik, kobalentzia 2 izango luke. Ikusi irudian nola uler daitekeen karbonoaren kobalentzia 4 izatea, elektroi bat iraganez, 2p orbital batetik 2p beste orbital batera.\nKarbonoak bi kobalentzia ezberdin eduki ditzake (2 ala 4), 2s orbitaleko elektroi bat non dagoen.\nBoroaren kanpo-egitura izanik, erraz ulertzen da kobalentzia 1 izatea. Baita 3 kobalentzia izatea ere elektroi baten transferentzia onartuz gero 2s orbitaletik 2p orbitalera.\nBoroak ere bi kobalentzia izan ditzake (1 ala 3) 2s orbitaleko elektroi bat non kokatzen den.\nKasu honetan balentzia orbital batzuk hutsik geratzen dira. Erreaktibotasun handiaren seinale da hau eta ezegonkortasun handiarena.\nOrain arte lotura kobalentea nola eratzen den ikusi da, zerk ematen dion gaitasuna atomo bati, beste atomo batekin elkar dadin. Horrela, karbonoaren kobalentzia 4 izan daitekeela ikusi da eta gai dela bezalako konposatua emateko. Ez da ezer esan, ordea, atomoen kokapenari buruz, alegia, geometriari buruz.\nBalentzia orbitalen teoriaren arabera, molekularen geometria orbitalek izan ditzaketen norabideetan eta orbitalok gainezartzeko duten moduan oinarritzen da.\nAdibide batzuekin erraz ulertuko da esandakoa.\nmolekularen geometria aztertzeko, esan den bezala, fluoroaren balentzia orbitalen norabideak hartu behar dira kontuan. Fluoro atomoaren kanpo-egitura dela gogoratuz, beste aukerarik gabe, bere kobalentzia 1 izango da eta p orbitalean dagoen elektroiari leporatu beharko zaio fluoro atomoak lotura kobalentea emateko duen ahalmena. Irudian ikus daitezke bi fluoro atomoen 2p orbitalak eta nola eratuko litzatekeen lotura kobalentea. Ikusten den bezala fluoro atomoak lerroan jarri behar dira molekula eratzeko, eta sortzen den molekula lineala izango da.\nmolekula aztertzeko beste horrenbeste egingo da. Oxigeno atomoaren kanpo-egitura izanda, ikusten da bere kobalentzia 2 dela; bi lotura kobalente emango ditu, beraz.\nF2 eta H2O molekulen geometria (lineala eta angeluarra) atomoen orbitalak kontuan hartuta.\nIrudian O atomoaren 2p orbitalak marraztu dira, dagozkien elektroiekin, eta kokatzeko –hastandura indarrak ahalik txikienak izan daitezen– ez dago beste modurik, karbono atomoa tetraedroaren erdi-erdian dela, orbitalak tetradroaren erpinen norabideetan kokatzea baino. Eta hori da, hain zuzen ere, lau orbital hibridoek egiten dutena, tetraedroan kokatu hastandurak txikienak izan daitezen. Ikus irudian uraren tetraedro egitura:\nIksagun orain metanoaren geometria Esperimentu bidez ikusi da molekula hau tetraedro formakoa dela: karbono atomoa tetraedroaren erdi-erdian eta lau hidrogeno atomoak lau erpinetan. Karbonoaren eta hidrogenoaren loturak ere denak berdin-berdinak dira, nola sendotasunari hala beste tasun guztiei dagokienez. Baina geometria honen azalpena ezingo genuke, uraren kasuan bezala, karbonoaren orbitalak besterik kontuan hartu gabe azaldu; horrela eginda, lau C-H loturetatik hiru, p orbitaletan dauden elektroi desparekatuek sortuak, berdin-berdinak, eta elkarrekiko elkarzutak izango lirateke. Laugarren lotura, ostera, desberdina izango litzateke, esperimentu bidez ikusitakoaren aurka, s orbitaleko elektroi desparekatuak sortua delako, beste loturak ez bezala. Arazo hau gainditzeko, uraren oxigenoaren kasuan egin den antzera, karbonoaren 4 orbitalak (s orbital bat eta hiru p orbital ) hibridatu egingo direla joko da, 4 orbital hibrido, deritzenak, emateko. Orbital hibrido hauek, berdin-berdinak izateaz gain, tetraedro egitura edukiko dute. Horrela errazago ulertzen da esperimentu bidez ikusitako metanoaren geometria. Ikus irudia: molekularen eraketa orbital hibridoen bitartez.\nLotura metalikoan, lotura kobalentean ez bezala, parte hartzen duten elektroiak elkarketako bi atomoei loturik egoteaz gainera, etengabe mugitzen dihardute metala osatzen duten ioi positiboen artean. Elektroi guztiek dute antzeko ahalmena metaletan, eta metalen elektroi lainoa eratzen dutela esaten da.\nMetaletan eta metalezko nahasteetan baizik ez da gertatzen lotura mota hau, baldintza hauek betetzen dituztenetan:\na) Ioitze energia txikia izatea, errazagoa baita horrela elektroiak askatzea eta elektroi lainoa eratzea. Atomoek karga positiboa hartzen dute.\nb) Balentzia orbitalen bat hutsik izatea, elektroiak haietan zehar ibiltzea, metalaren alde batetik bestera.\nIoi loturetan elektroiak atomo batetik bestera igarotzen dira, atomo bat katioi eta bestea anioi bihurtuz. Lotura kobalenteen kasuan, ostera, elektroiak, bikoteka, bi atomoen artean kokatzen dira, bi-bien premiak asetuz. Baina atomoek duten elektroiekiko joera desberdina denean, loturan parte hartzen duten elektroiak atomo batera edo bestera gehiago hurbiltzen dira, atomo bat karga negatiboa duela eta bestea karga positiboa duela utziz zati batean. Halakoetan, atomoak elkartzen dituen lotura horrek polaritatea duela esaten da.\nLotura kobalente batzuk –lotura eratzen duten bi atomoak berdin-berdinak direnean eta, beraz, biak elektronegatiboak direnean neurri berean– apolarrak dira. Loturako elektroi bikotea ez da atomo baten zaleago izango bestearena baino.\nBeste lotura kobalente batzuk, HCl molekularena adibidez, polarrak dira atomoak desberdinak direlako eta, kasu honetan, kloroak indar gehiagorekin erakartzen dituelako loturako elektroiak. Kloroak karga negatiboa izango du zati batean eta hidrogenoak partzialki positiboa. Karga desberdintasun hori dipolo elektrikoa neurtuz jakin daiteke; lotura baten dipolo elektrikoa, beraz, polaritatearen neurria da.\nLotura ionikoa, beraz, lotura kobalente polarraren muturreko egoera dela esan daiteke, eta egiune horren arabera, lotura kobalente guztiek lotura ionikoaren zatiren bat edukiko dute beti\nMolekulen arteko indarrak\nElementuen atomoak, beraz, lotura kimikoen bidez molekulak osatuz elkartzen dira. Zer gertatzen da molekulekin? Ba al da molekulak elkarraraz ditzakeen modurik edo loturarik? Erantzuna baiezkoa da baina molekulak elkartzen dituen bitartekoari ez zaio lotura esaten (hidrogeno lotura salbu) eta elkarketa molekulen arteko indarren bidez gertatzen dela esan ohi da. Molekulen arteko indarrak nolakoak, halakoak izango dira eratzen dituzten substantzien egoera fisikoak. Molekulen arteko indarrak sendoak dira uraren kasuan ; horregatik ura isurkari edo likido egoeran dago giro tenperaturan. Haren oso antzekoa den hidrogeno sulfuroa aldiz, gasa da tenperatura berdinean. Arrazoia molekulen arteko indarrei leporatu behar zaie: handiak, uraren molekulen kasuan, baina txikiak hidrogeno sulfuroarenean. Zenbaitetan atomoak ez dira molekulak osatuz elkartzen eta orduan atomoen arteko indarrak dira egoeraren erantzule; helioaren, neoiaren eta kriptoiaren kasuak, esate baterako. Gas hauen atomo arteko indarrak beti dira ahulak eta horregatik dira gasak hain zuzen, nola giro tenperaturan hala askoz tenperatura baxuagoetan ere.\nAtomoak molekulak osatzeko elkartzen direnean, kimika loturen bidez elkartzen dira. Molekulak ere lot daitezke elkarrekin, baina atomoen kasuan ez bezala, elkarketa ez da loturen bidez egiten, molekulen arteko indarren bidez baizik. Molekulak elkartzeko indar mota desberdinak daude, eta indar hori nolakoa den, handia edo txikia, solido egoeran, isurkari egoeran edota gas egoeran aurkituko dira substantziak. Hona orain hemen molekulen artean sortzen diren indar horietako batzuk:\nElementuen taulan edo sailkapen periodikoan sail bereko elementuek antzeko ezaugarriak dituzte: oxigenoak (O), sufreak (S), selenioak (Se) eta teluroak (Te), adibidez. Hala ere, elementu horiez osaturiko beste gaien artean -ura , hidrogeno sulfuroa hidrogeno seleniuroa , eta hidrogeno telururoa , bada bat gainerakoen tasunetik erabat aldentzen dena: ura, alegia. Aldera ditzagun taula batean substantzia horien fusio eta irakite tenperaturak:\nUrak isurkari egoeran irauten duen tartea (100 °C) besteena baino askoz ere handiagoa da: 2,4 °C (hidrogeno sulfuroa), 22 °C (hidrogeno seleniuroa), eta 52,2 °C (hidrogeno telururoa). Bi ondorio atera daitezke hortik: ura errazago izozten da beste gaiak baino, baina nekezago irakiten du. Substantzia bat gotor dadin molekulak elkartu egin behar badira, eta, kontrara, lurrin dadin (gas bihur dadin) molekulak bereizi egin behar badira, garbi dago uraren molekulak erraz elkarganatzen direla eta, aitzitik, nekez bereizten direla. Arrazoi bakarra dago fenomeno hori azaltzeko: uraren molekulen arteko indarrak sendoagoak dira beste gaien molekulen artekoak baino. Uraren molekulen arteko indarrei hidrogeno zubi esaten zaie.\nOxigenoaren eta hidrogenoaren arteko lotura oso polarra da, oso elektronegatiboa baita oxigenoa hidrogenoaren aldean, eta karga desoreka bat sortzen da haien artean. Beraz, ez da harritzeko erakar - tze indar handia izatea molekula bateko oxigenoaren eta beste molekuletako hidrogenoaren artean. Molekulen arteko erakartze indar horretan hidrogenoak parte hartzen duelako esaten zaio indar horri hidrogeno zubia. Egia esateko, antzeko zerbait gertatzen da hidrogeno sulfuroaren molekulen artean eta arestian aipaturiko beste gai horien molekulen artean, molekula bateko hidrogeno, zati batez positiboak eta beste molekuletako sufre, zati batez negatiboak elkar erakartzen dutelako. Beste erakartze indar horri, hidrogenoak parte hartzen badu ere, ez zaio hidrogeno zubi esaten, bestea baino askoz indar ahulagoa baita, eta gainera, bereizi egin behar dira batetik bestera horrenbesteko aldea duten indarrak. Hidrogeno zubian, beraz, hidrogenoak hartu behar du parte, eta indarrak handia izan behar du. Gutxitan gertatzen da hori, bakarrik hidrogenoa oxigenoarekin edo fluoroarekin elkartuta dagoenean. Nitrogenoarekin eta kloroarekin ere izaten dira batzuetan erakartze indar sendoak.\nvan der Waals-en indarrak\nErraz ulertzen da nondik sortzen diren molekulen arteko erakartze indarrak polaritatea duten molekuletan, baina zer gertatzen da molekula apolarrekin? Substantzia bat, gas egoeratik isurkari egoerara igarotzeko, delako gaiaren molekulek elkartu egin behar dute, eta erakartze indarrak behar dira horretarako. Molekula apolarretan indar horiek nondik sortzen diren ulertzeko, helioa har daiteke adibide gisa. Helioa gas egoeran aurkitzen da izadian, atomo gisa aurkitu ere, gainera, ez molekula gisa, berez nahikoa egonkorra delako, era litzazkeen molekulak berak baino egonkorragoa. Esfera baten antzekoa da helioa, nukleoa eta bi elektroi dituela. Elektroiak etengabe mugitzen dira nukleoaren inguruan, eta aukera balego (ez dago baina prozesua argitzeko balio du) elektroiei argazkia egiteko, espazioan beti berdin banatuta daudela ikusiko litzateke. Nolanahi ere, elektroien mugimendua aleatorioa da, zorizkoa, eta gerta liteke elektroi biak espazioko leku berean, elkarrengandik hurbil, aurkitzea une batean. Une horretan, espazioaren alderdi horrek karga negatiboa hartuko luke, denbora tarte labur-labur batean bada ere. Beste alderdiak, berriz, karga positiboa izango luke. Kargen asimetria horrek karga desoreka bat sortuko du inguruko beste molekuletan. Lehenengo molekulak besteetan karga elektriko bat induzitu duela esango litzateke. Unehorretan erakartze indarra sor liteke molekula baten alderdi positiboaren eta beste baten alderdi negatiboaren artean. Indar horiek dira Van der Waalsen indarrak. Oso, baina oso indar txikiak dira. Izan ere, karga desoreka horiek ez dira inoiz oso handiak, eta oso gutxitan gertatzen dira, gainera. Horregatik da zaila horrelako substantzia bat isurkari edo solido bihurtzea; horregatik aurkitzen dira, giro tenperaturan direnean, gas egoeran.\nIkus taula honetan zenbait substantzia apolarren fusio eta irakite tenperaturak.\nZenbat eta elektroi gehiago izan molekula batek karga desorekak handiagoak dira, eta handiagoak izango dira, beraz, erakartze indarrak ere; substantzia horiek errazago bihurtuko dira isurkari edo solido.\nLinus Pauling Portlanden jaio zen, Oregonen (USA) 1901ean. Oregon State Collegen graduatu zen 1922an eta kimikako doktore egin zen 1925ean Kaliforniako Teknologia Institutuan. Bere ikasketak Europan sakondu ondoren, Kaliforniako Teknologia Institutuko irakasle izendatu zuten 1927an eta han jarraitu zuen irakasle izan zen bitartean.\nLotura kimikoaren izaera ulertzeko garrantzi handieneko ekarpen asko Paulingek eginak izan dira. Paulingek sartutako kontzeptu nagusien artean daude elektronegatibotasuna eta egitura erresonanteak (*). Pauling izan zen gas nobleek konposatuak eratu ahal izatea benetan hartu zuen kimikari gutxietako bat. 1939an lotura kimikoei buruz zituen ideiak argitaratu zituen, gero kimikako testu klasiko bihurtuko zen Lotura kimikoaren izaera liburuan. Liburu hori izan da, zalantzarik gabe, mende honetan kimikaren munduan eragin handiena izan duena. 1954an, kimikako Nobel Saria eman zioten, molekula egiturei buruz egindako lanagatik.\n1950. hamarraldian, biopolimeroen egituren azterketari ekin zion Paulingek. Proteinen molekulak helize formakoak direla esan zuen aurrenekoetakoa izan zen. C bitaminazko dosi handiak katarrotik babesteko oso onak zirela ere baieztu zuen eta 1970etik aurrera kasu egiten hasi zitzaion medikuntza mundutik.\nBigarren Mundu Gerra amaitu zenean, Pauling desarme nuklearraren aldeko sutsu bihurtu zen. 1962an, Bakearen Nobel saria eman zioten, eta hala, historian bi Nobel Sari irabazi dituen bigarren pertsona bihurtu zen.\nKloro atomoak, adibidez, binaka elkartzen dira lotura kobalenteen bidez molekula biatomikoak osatzeko. Molekula horien artean Van der Waalsen indarrak daude, ahulak oso, baina tenperatura asko beheratuz gero, elkartu eta isurkari edo solido egoerara igarotzeko gai dira. Bi atomo hidrogeno, atomo bat sufre eta lau atomo oxigeno loturen bidez elkar daitezke azido sulfuriko molekulak osatzeko Molekula horien artean dauden erakartze indarrak kloro molekulen artekoak baino sendoagoak dira, eta beraz, azido sulfurikoa erraz igaro daiteke isurkari egoerara (giro tenperaturan ia isurkari da) edo solido egoerara.\nMolekula bat atomo gutxiz osatua al dago beti? (Kloro molekulak bi atomo besterik ez ditu, eta azido sulfurikoak zazpi). Ez, da erantzuna. Diamantean, adibidez, karbono atomo bakoitza beste lau atomo karbonorekin elkartzen da loturen bidez eta lau horietariko bakoitza beste laurekin, eta abar, amaierarik gabe. Miloika atomo karbono elkar daitezke, beraz, loturen bidez, molekula erraldoiak osatzeko. Horrelako molekulek ez dute hotzaren beharrik solido egoerara igarotzeko, atomo guztiak ia berez bezala baitaude bata bestearekin elkarturik. Isurkari edo gas egoerara igarotzea, ordea, zailagoa da, hautsi egin behar direlako karbonoen arteko loturak, oso sendoak.\nSilizearen egitura kristalinoa\nSilizea da diamantea bezalako beste substantzia bat. Silizioz (Si) eta oxigenoz (O) osatua dago. Silizio bakoitza lau oxigenorekin elkarturik dago loturen bitartez, eta oxigeno horietako bakoitza beste silizio batekin, eta abar, bukaerarik gabe. Silizea, beraz, solido egoeran aurkitzen da giro tenperaturan, eta oso zaila da isurkari edo gas egoerara igaroaraztea.\nGatza (sodio kloruroa) da beste adibide bat. Lotura ionikoa eratzen da Na + eta Cl - artean, baina horietariko bakoitza beste seirekin lotzen da, eta horrela etengabe, kubo egitura eratuz. Ioiz osaturiko molekula erraldoi bat eratzen da kasu honetan ere, eta aurrekoak bezala, oso fusio tenperatura handiko substantzia da.\nPlastikoak dira gisako beste substantzia batzuk. Hain handiak izan gabe ere, milaka atomo elkartuz osaturik daude. Karbonoa (C), oxigenoa (O) eta hidrogenoa (H) elkartzen dira askotan horrelako molekuletan, baina ez dira elementu horiek bakarrik plastikoen eraketan parte har dezaketenak. Molekulak hidrogeno zubien edo Van der Waalsen indarren bidez elkartzen dira. Arestian esan bezala, azkeneko horiek oso indar ahulak dira, baina plastikoaren molekulak handiak direnez, indar handi samarra sortzen da haien artean, eta tenperatura handia behar izaten da –ez hala ere goraxeago aipaturiko gaiek adina– substantzia isurkari edo likido bihurtzeko. Plastikoak, beraz, solidoak dira giro tenperaturan.\nKalkulagailuen pantailetan, erlojuetan, termometro digitaletan etab. gai berezi bat erabiltzen da gaur egun: kristal isurkaria. Kristal isurkaria isurkari egoeran dagoen bitartean haren molekulak, kristalenak ohi bezala, ordena jakin baten arabera antolatzen dira. Kristal isurkariak, beraz, gai isurkarien eta gai gotorren tasunak gordetzen ditu aldi berean, eta hori dela eta, mesofase (grekeraz tarteko itxura) egoeran dagoela esaten da.\nKristal isurkari ohikoaren molekulak espageti baten itxura du. Espagetiak elkarren paralelo ordena daitezkeen bezala, kristal isurkariaren molekulak ardatzaren inguruan bira daitezke, edo elkarren inguruan mugi daitezke, paralelo mantenduz. Kristal isurkariaren beste molekula batzuek, berriz, xafla itxura dute. Zein gai den eta zein tenperaturatan dagoen, hiru mesofase mota bereiz daitezke molekulan: fase nematikoa, kolesterikoa eta esmetikoa. Batetik bestera materiaren ordenamendua handiagoa da.\nKristal isurkariaren garrantzia bere tasun optiko bitxietan datza. Haren molekulak ordenaturik daudenez gero, X izpiak difraktatzen dituen kristal baten antzeko portaera izango dute molekula ordenatu horiek, eta horrenbestez argia difraktatuko dute. Tenperatura berean, argia difraktatzean, uhin luzera jakin bateko (kolore jakin bateko) argia ikusten da, baina tenperatura aldatzean molekulen ordenamendua aldatu egiten da, eta bestelako uhin luzera duen argia difraktatzen da (beste kolore batekoa, hain zuzen ere). Horregatik dira kristal isurkariak tenperaturaren gorabeherekiko sentiberak. Medikuntzan, adibidez, zainak aurkitzeko erabili daitezke, zain baten gaineko larruazala beroxeago egoten baita ingurukoa baino.\nTenperaturak ez ezik eremu elektrikoak ere eragin dezake tasun optiko hori aldatzea. Kristal isurkarizko xafla mehe bat bi elektrodoren artean ipini eta potentzial diferentzia aplikatu ondoren, molekulak beste era batera antolatuko dira, eta kristal isurkari gardena kristal isurkari opako bihurtuko da. Horregatik erabiltzen dira kristal isurkariak pantaila digitaletan. Aplikatu beharreko DV oso txikia da eta, gainera, kontsumo apaleko gailuak dira. Kristal isurkarien artean garrantzi handia dute gaur egun material polimerikoek, hau da, kristal isurkari polimerikoak.\n«— Gazte! Gazte! —esan zion monjeak triste samar— zer dela eta horrelako nekeak bidelagun baten bila? Zergatik ez duzu zeure bakardadea estimatzen eta onartzen zeruak ematen dizun aukera zeure gogoa bakean ikusteko? Zergatik gustatzen ote zaie elektroiei hainbeste munduko algara hori? Baina, norbatekin egoteko horrelako grina baduzu, lagunduko dizut, bai, zeure nahi hori asetzen. Hatzarekin erakusten dizudan aldera begiratzen baduzu, kloro atomo bat ikusiko duzu. Guregana dator eta gauden lekutik erraz ikusten da baduela leku bat libre; ondo hartuko zaituzte, ez izan zalantzarik. Leku libr ea elektroi multzoaren kanpoko aldean dago, «M maila elektronikoa» deritzon tokian; zortzi elektroi ikusi behar genituzke bertan, lau bikotetan kokatuak, baina ikusten den bezala zazpi besterik ez daude, lau alde batera biraka eta hiru beste aldera. Horien artean dago leku librea. Barruragoko geruzak, K eta L deritzenak, guztiz beteak daude eta atomoak pozik asko har - tuko zaitu altzoan, horrela kanpoko geruza ere betetzeko. Atomoa gerturatzen denean, jauzi txiki bat egin besterik ez duzu, balentzia elektroiek egiten duten bezala; eta joan bakean! — zertxobait lasaiago sentitu zen Tompkins jauna. Indar guztiak prest zituen orduantxe pasatzen ari zen kloro atomora salto egiteko. Harrituta geratu zen, erraz egin zuen jauzi eta gustora sentitu zen kloroaren M geruzaren giro lasaigarrian»\n«— Zergatik ez du alde egiten utzi berri duzun atomo horr ek? –galdetu zion alboko lagunak, bekozkoa beltz–. Zu berriz noiz itzuliko zain ote dago?\nEta halaxe zen, sodio atomoa, balentzia elektroia galdu berri zuena, kloro atomoaren ondo-ondoan geratu zen: Tompkins jaunak iritzia aldatu eta utzitako atomoko orbital bakartira noiz itzuliko zain balego bezala.\n— Bejondeiola! Hori azala!, –esan zuen Tompkins-ek haserre, keinu bat eginez hain gogo hotzarekin hartu zuen atomoari–. Ez jan egiten du eta ez jaten utzi!\n— Betikoa. Horixe egiten dute beti —esan zuen esperientzia handiagoa zuen M geruzako batek—. Ez dira elektroiak zu joan zaitezen nahi dutenak, sodioaren nukleoa da, nik uste, horren bila dabilena. Gehienetan ez dira bat etortzen nukleoa eta hari jarraikiz doazen elektroiak: nukleoak bere karga elektrikoarekin eutsi dezakeen beste elektroi eduki nahi du bere inguruan; elektroiek, aldiz, ahalik eta gutxien eta hobe. Banaka batzuk besterik ez daude atomoen artean, adostasun handia dutenak; gas geldoak edo nobleak dira, horrelaxe esaten diete behintzat kimikari alemaniarrek. Helio, neoi eta argoi atomoak, adibidez, oso pozik eta gustora daude eur en buruarekin eta ez dute inoiz inor kanpora bidaltzen; ez eta inori gonbitik egiten ere eurekin joan dadin. Kimikoki geldoak dira eta ez dute beste atomoez ezer jakin nahi. Beste atomo guztiek, ostera, beti gertu daude bat edo beste trukatzeko.\nLa investigación del átomo, Fondo de Cultura Económica


MJ02.1-Jolasteko materiala sortzen – Hizkuntzarekin Jolasean\n02 Sare sozialetan\nGarapena - Hitzekin jolasean\nJolasteko materiala sortzen\nGarapena - Hieroglifikoak\nSinboloz inguratuta bizi gara\nHarrietatik paperera eta telebistara\nErabil ditzagun irudiak\nGalderak ere behar dira\nEmotikonoak. Jolaserako beste aukera\nHitzetatik abiatutako hieroglifikoak\nHieroglifikoen maila gorena\nJolaserako hieroglifikoak prestatzen\nTaula eta jolasaren mekanika\nJolasen arauak finkatzen\nJolasteko ordua da!\nAdiskideok! Aurreko jardueretan asko aurreratu dugu, baina ikusi eta ikasi dugun guztia gauzatzeko momentua iritsi da. Jarduera honetan, Hitza pasa! jolaseko “erruletak” eta gainerako jolasetako fitxak sortuko dituzue talde txikitan.\nBaina horretarako, oso ondo pentsatu beharko duzue,jolas bakoitzari dagokion informazioa fitxetan nola banatu. Beraz, lanean hasi aurretik, berrikus itzazue jolas bakoitzean zehaztu ditugun jolasteko moduak.\nFinkatu erakutsi beharreko informazioa (definizioak edo galderak, hitzak…), non kokatu kontutan izanik proba batzuetan, jokalariak ezin duela informazio guztia ikusi:\nBerbaz berban, adibidez, jokalariak hitzak bakarrik ikusiko ditu eta proba irakurtzen ari denak, aldiz, definizioak eta erantzun egokiak.\nInfiltratua eta Pareak bai! jolasetan ere, jokalariak hitzak ikusiko ditu, baina probaren irakurleak bere fitxan erantzun onak eta txarrak zeintzuk diren ikusi behar du, erantzunak ontzat ala txartzat emateko\nFitxak egiteko moduak\nFitxak era hauetara egin daitezke:\nDefinizioak eta hitzak (edo hitzak soluzioarekin) txartel batean ipini. Proba zuzendu eta irakurriko duenak izango du fitxa hori. Jokalariak ikusi beharreko hitzak edo edukiak, berriz, nonbaiten kopiatu beste ordenu batean eta jokalariak garbi ikusteko moduan (arbelean, paper batean edo ordenagailuan).\nProba zuzendu eta irakurriko duen pertsonak behar duen informazio guztia txartelaren alde batean izan, eta jokalariak ikusi behar dituen hitzak edo edukiak beste aldean. Kasu honetan, ondo zaindu behar da, jokalariak ez dagokion aldea ez ikustea.\nBerbaz-berba, Infiltratua eta Pareak bai! jolasetan, bi fitxa erabil daitezke: bat, proba zuzendu eta irakurriko duenarentzat eta bestea jokalariarentzat.\nProba bakoitzeko fitxak bereizteko modua egin behar dugu: izenburuarekin, ikur batekin edo proba bakoitzaren fitxak koloreen arabera berezituz.\nJokatzerakoan, talde bakoitzak ez ditzan bere fitxak erantzun, zenbaki edo ikur bidez markatu daitezke.\nEskueran izan ditzakezuen mahai-jolasetako fitxak nolakoak diren azter dezakezue gelan, eta talde handian eztabaidatu zein den eredurik egokiena eta politena, eta zergatik. Gure aldetik, eredu batzuk proposatzen dizkizuegu, lana errazte aldera.\nPuntu honetara iritsita, ondo berrikus itzazue jolasetako edukiak, fitxetara pasa baino lehen. Hauxe da une egokia akatsen bat balego zuzentzeko edo egin beharreko azken moldaketak burutzeko.\nBestalde, behin lanean hasiz gero, fitxa bakoitzeko hiruzpalau kopia egitea komeniko litzateke, hiruzpalau mahai-jolas osatzeko eta ordezko fitxak edukitzeko.\n“Hitzekin jolasean” sekuentziako materiala prest dugu jadanik. Sortutako edukiak unitatearen amaiera-fasean gauzatuko dugun mahai-jolaserako gordeko ditugu.