Μίνα (Γερασιμούλα) Μπρούμου M.Sc : Συμβουλευτική Ψυχολόγος 28ης Oκτωβρίου Ιωάννινα | Αρθρογραφία Archives - Μίνα (Γερασιμούλα) Μπρούμου M.Sc : Συμβουλευτική Ψυχολόγος 28ης Oκτωβρίου Ιωάννινα\nHome » Αρθρογραφία\nΣχολές γονέων: Διαχείριση στρες για γονείς\nΤο στρες είναι μια κατάσταση που αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ζωής των ανθρώπων. Είναι αδύνατον να αποφύγουμε τελείως το στρες. Στην πραγματικότητα, ήπια έως μέτρια ποσοστά στρες μπορεί να σας κάνουν καλό. Ωστόσο, το υπερβολικό στρες μπορεί να οδηγήσει σε διάφορα προβλήματα. Οι συγκεκριμένες αντιδράσεις στο στρες ποικίλουν από άτομο σε άτομο. Το υπερβολικό στρες μπορεί να έχει αρνητικές επιδράσεις στην υγεία των ανθρώπων, καθιστώντας τους πιο ευαίσθητους σε ασθένειες. Το υπερβολικό στρες μπορεί επίσης να έχει αρνητικές επιπτώσεις στις σχέσεις με την οικογένεια και τους φίλους. Ανεξάρτητα από το πώς το στρες επηρεάζει ένα άτομο, όλοι οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν υπερβολικό στρες πρέπει να προσδιορίσουν τι είναι εκείνο ακριβώς που τους επηρεάζει, αλλά και να βρουν τρόπους να το διαχειριστούν.\nΣημάδια που δείχνουν ότι μπορεί να βιώνετε υπερβολικό στρες\nΥπάρχουν πολλά σημάδια που δίνει το σώμα σας και τα οποία δείχνουν ότι είστε και εσείς κάτω από υπερβολικό στρες. Τέτοια σημάδια μπορεί να περιλαμβάνουν πιεσμένο αυχένα, ιδρωμένες παλάμες, πονοκέφαλο, κόπωση, ναυτία, διάρροια, δυσφορία, δυσπεψία, κατάθλιψη, ανησυχία, απογοήτευση και αλλαγές στον ύπνο ή στις συνήθειες του φαγητού. Οι άνθρωποι που μαθαίνουν πώς να αναγνωρίζουν αυτά τα σημάδια του στρες έχουν κάνει το πρώτο βήμα για την καταπολέμησή του. Εάν τα υψηλά επίπεδα στρες συνεχιστούν, μπορεί να οδηγήσουν σε πολλά προβλήματα υγείας όπως αυξημένο κίνδυνο για ασθένεια, αυξημένο κίνδυνο ατυχημάτων, μειωμένη ικανοποίηση από τη ζωή και αυξημένο κίνδυνο για κατάχρηση αλκοόλ ή ναρκωτικών ουσιών.\n* Αυξημένος κίνδυνος ασθένειας. Υπάρχουν ορισμένες ασθένειες που σχετίζονται άμεσα με το υπερβολικό στρες στη ζωή κάποιου. Τέτοιες ασθένειες περιλαμβάνουν την υψηλή αρτηριακή πίεση, τη στεφανιαία νόσο, και τα έλκη. Το υπερβολικό στρες μπορεί επίσης να επηρεάσει το ανοσοποιητικό σύστημα ενός ατόμου, καθιστώντας πιο δύσκολη την καταπολέμηση ασθενειών, όταν αυτές εμφανίζονται. Αυτοί οι άνθρωποι μπορεί να αρρωστήσουν πιο εύκολα και να χρειαστούν περισσότερο χρόνο για να ανακάμψουν από ένα άτομο που δεν έχει στρες.\n* Αυξημένος κίνδυνος ατυχημάτων. Υπάρχει μεγάλη έρευνα που δείχνει ότι όταν οι άνθρωποι είναι κάτω από μεγάλη πίεση τείνουν να έχουν περισσότερα ατυχήματα. Αυτό φαίνεται να συμβαίνει, καθώς οι στρεσαρισμένοι άνθρωποι είναι μάλλον λιγότερο πιθανό να ακολουθήσουν τα προτεινόμενα μέτρα ασφαλείας και μπορεί να έχουν πιο αργούς χρόνους αντίδρασης (στα ερεθίσματα), επειδή είναι απορροφημένοι (με θέματα που τους απασχολούν).\n* Μειωμένη ικανοποίηση. Οι άνθρωποι που έχουν υπερβολικό άγχος γενικά δεν είναι σε θέση να διασκεδάζουν και να περνούν καλά με τους εαυτούς τους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οι σχέσεις με την οικογένεια και τους φίλους να υποφέρουν, αφήνοντας το στρεσαρισμένο άτομο με ελάχιστη ή καμία κοινωνική υποστήριξη.\n* Αυξημένος κίνδυνος κατάχρησης αλκοόλ και ναρκωτικών ουσιών. Άτομα που είναι κάτω από πάρα πολύ στρες και τα οποία δεν έχουν αναπτύξει αποτελεσματικές δεξιότητες διαχείρισης στρες διατρέχουν τον κίνδυνο για κατάχρηση ναρκωτικών ουσιών ή αλκοόλ. Άτομα που δεν ξέρουν πώς να αντιμετωπίζουν το στρες με εποικοδομητικούς τρόπους μπορούν να στραφούν σε τεχνητά μέσα, όπως το αλκοόλ, τα ναρκωτικά, ή το φαγητό για να ανακουφιστούν. Όταν συμβαίνει όμως αυτό, το στρες απλά επιδεινώνεται.\nΤα πράγματα που μπορούν να γίνουν για να μειωθεί το στρες\n* Όταν αντιληφθείτε ότι έχετε στρες, μην το αγνοήσετε. Μάθετε να αναγνωρίζετε τι προκαλεί στρες στη ζωή σας. Όταν αισθάνεστε το στρες να εμφανίζεται, είναι προτιμότερο να λάβετε αμέσως μέτρα για να το ελέγξετε, παρά να το αφήσετε να σας ελέγξει εκείνο. Όποτε είναι δυνατόν, προσπαθήστε να περιορίσετε κάποιους παράγοντες που προκαλούν στρες στη ζωή σας.\n* Αναπλαισιώστε το άγχος σας. Μπορείτε να ελέγξετε τον τρόπο με τον οποίο σας επηρεάζουν τα γεγονότα. Μπορείτε να αποφασίσετε σε μεγάλο βαθμό το πόσο αγχωτική είναι μια συγκεκριμένη κατάσταση για σας. Προσπαθήστε να λάβετε μέτρα για να αλλάξετε τις ερμηνείες σας για τα πράγματα που σας προκαλούν στρες. Για παράδειγμα, εάν ο σύζυγός σας αντιδρά υπερβολικά σε ένα ασήμαντο περιστατικό και φωνάζει σε σας, αντί να αφήσετε το περιστατικό να σας αναστατώσει υπερβολικά, μπορείτε να επιλέξετε να το διορθώσετε λέγοντας στον εαυτό σας, “Συνήθως δεν τον συγκινούν τέτοια θέματα. Θα πρέπει να είχε μια δύσκολη και κουραστική ημέρα”. Αυτό είναι ένα παράδειγμα αναπλαισίωσης μια στρεσογόνας κατάστασης. Το κλειδί είναι να προσπαθήσουμε να βρούμε εναλλακτικές ερμηνείες σε στρεσογόνες καταστάσεις που θα μας ανακουφίσουν από το στρες. Φυσικά, δεν είναι δυνατόν να αναπλαισιώνουμε ξανά και ξανά κάθε στρεσογόνα κατάσταση. Θα υπάρξουν στιγμές που το στρες που λαμβάνετε από μια κατάσταση θα είναι αρκετά ρεαλιστικό. Για παράδειγμα, αν ένας σκύλος που φαίνεται να ψάχνει κάτι να βρει, αρχίζει να σας κυνηγάει, είναι μάλλον καλύτερο να τρέξετε παρά να προσπαθείτε να αναπλαισιώτετε το στρες που αισθάνεστε!\n* Εξασκηθείτε για να αλλάξετε τις πεποιθήσεις σας. Οι πεποιθήσεις και τα πιστεύω σας καθορίζουν πολλά για τη ζωή σας: Πώς συμπεριφέρεστε, πώς μεγαλώνετε τα παιδιά σας, οι επιλογές που κάνετε στη ζωή, κλπ. Οι πεποιθήσεις σας καθορίζουν επίσης τι θα είναι και τι δεν θα είναι αγχωτικό για σας. Μερικές φορές ορισμένες λανθασμένες πεποιθήσεις οδηγούν σε αυξημένο στρες. Σε αυτές τις περιπτώσεις είναι καλή ιδέα να κάνετε μια προσπάθεια να αλλάξετε αυτές τις συγκεκριμένες πεποιθήσεις. Για παράδειγμα, αν πιστεύετε ότι τα παιδιά σας θα πρέπει να έχουν καλή συμπεριφορά ανά πάσα στιγμή, πιθανότατα θα αντιμετωπίσετε συχνό στρες όταν παρεκτρέπονται. Σε μια τέτοια περίπτωση, θα μείωνε το στρες το να αλλάξετε αυτή την πεποίθηση με μια άλλη που δικαιολογεί την ανάρμοστη συμπεριφορά ως κάτι που είναι φυσιολογικό και κοινό σε όλα τα παιδιά.\n* Μην είστε τελειομανής. Δεν είναι δυνατόν να είστε τέλειοι σε όλους τους τομείς της ζωής σας. Μην είστε τόσο σκληροί με τον εαυτό σας. Συνειδητοποιήστε ότι δεν μπορείτε να κάνετε τα πάντα τέλεια. Να έχετε πιο ρεαλιστικές προσδοκίες από τον εαυτό σας.\n* Αναπτύξτε καλές δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων. Όταν αντιμετωπίζετε ένα σημαντικό πρόβλημα, προσπαθήστε να προσδιορίσετε με σαφήνεια το ακριβές πρόβλημα. Στη συνέχεια, δημιουργήστε μια λίστα με διάφορους τρόπους με τους οποίους θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα. Αξιολογείστε κάθε πιθανή λύση και στη συνέχεια πάρτε μια απόφαση.\n* Επιλέξτε πώς να περάσετε το χρόνο σας με σύνεση. Είναι σημαντικό να αποφασίσετε ποιες δραστηριότητες είναι σημαντικές για εσάς, και ποιες όχι. Είναι επίσης σημαντικό να γνωρίζετε τα όρια σας. Μην αναλαμβάνετε περισσότερες ευθύνες από όσες μπορείτε να χειριστείτε. Μια πολύ σημαντική δεξιότητα που μπορείτε να καλλιεργήσετε είναι η ικανότητα να λέτε “όχι”.\n* Μην αναβάλλετε τη λήψη αποφάσεων. Πολλοί άνθρωποι δημιουργούν και παρατείνουν το στρες καθυστερώντας μια απόφαση που πρέπει να ληφθεί. Καταλήγουν να σκέφτονται και να ξανασκέφτονται ένα θέμα παρά να το επιλύουν. Μόλις έχετε όλες τις απαραίτητες πληροφορίες για να πάρετε μια απόφαση, προσπαθήστε να πάρετε την απόφαση το συντομότερο δυνατόν. Αποφύγετε την αναμάσηση θεμάτων από τη στιγμή που έχετε πάρει μια απόφαση.\n* Οργανωθείτε. Η οργάνωση θα σας βοηθήσει να αξιοποιήσετε καλύτερα το χρόνο σας και την ενέργεια σας. Θέστε ρεαλιστικούς στόχους για τον εαυτό σας και επιμείνετε σε αυτούς. Η οργάνωση περιλαμβάνει επίσης την εκμάθηση του προγραμματισμού. Προσπαθήστε να προγραμματίσετε τις δραστηριότητές σας εκ των προτέρων. Δημιουργήστε λίστες και στη συνέχεια ταξινομήστε κάθε στοιχείο στον κατάλογο με σειρά προτεραιότητας. Για να αυξήσετε το κίνητρό σας για ολοκλήρωση στοιχείων στη λίστα σας, αποφασίστε εκ των προτέρων να κάνετε κάτι ευχάριστο όταν έχετε ολοκληρώσει συγκεκριμένα στοιχεία από τη λίστα σας. Ένα άλλο σημαντικό μέρος της οργάνωσής τους είναι να σταματήσει η αναβολή. Η αναβλητικότητα αναβάλλει πράγματα που πρέπει να γίνουν. Αυτό αποτελεί ένα μεγάλο χάσιμο χρόνου και παράλληλα συμβάλλει στην αύξηση του στρες.\n* Μάθετε πώς να χαλαρώνετε. Οι δεξιότητες χαλάρωσης μπορούν να σας βοηθήσουν να απελευθερώσετε την ένταση που προκαλείται από το στρες. Υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τρόποι χαλάρωσης. Μερικοί άνθρωποι χρησιμοποιούν τη φαντασία τους για να τους βοηθήσει να χαλαρώσουν. Το κάνουν αυτό κλείνοντας τα μάτια τους και προσπαθούν να επικεντρωθούν σε θετικές και χαλαρωτικές εικόνες (π.χ., να βρίσκονται ξαπλωμένοι σε μια παραλία). Πολλές εξειδικευμένες τεχνικές χαλάρωσης είναι πολύπλοκες και απαιτούν εκπαίδευση (π.χ., προοδευτική χαλάρωση των μυών που περιλαμβάνει την εκμάθηση της έντασης και της χαλάρωσης συγκεκριμένων μυϊκών ομάδων). Οι πάροχοι υγειονομικής περίθαλψης/ οι γιατροί που ασχολούνται με διαταραχές που σχετίζονται με το στρες μπορεί συχνά να προτείνουν επαγγελματίες που προσφέρουν εκπαίδευση σε αυτές τις τεχνικές χαλάρωσης. Η χρήση συγκεκριμένων δεξιοτήτων χαλάρωσης, όταν χρησιμοποιούνται σε τακτική βάση, έχει αποδειχθεί ότι βοηθά τους ανθρώπους να καταπολεμήσουν τις σωματικές και ψυχολογικές πτυχές του στρες.\n* Κοιμηθείτε αρκετά και ξεκουραστείτε. Τα άτομα που δεν κοιμούνται αρκετά και δεν ξεκουράζονται δεν θα έχουν την απαιτούμενη ενέργεια για την καταπολέμηση του στρες/ των πιέσεων της ζωής. Προσπαθήστε να κοιμάστε μια συγκεκριμένη ώρα κάθε βράδυ. Ένα σταθερό και με συνέπεια πρόγραμμα ύπνου είναι σημαντικό για τη σωματική και ψυχική σας υγεία. Αν δυσκολεύεστε να κοιμηθείτε τη νύχτα, εξασκηθείτε σε συγκεκριμένες τεχνικές χαλάρωσης. Προσπαθήστε να αποφύγετε τη χρήση υπνωτικών χαπιών ή αλκοόλ για να σας βοηθήσουν να κοιμηθείτε.\n* Αφιερώστε χρόνο για διασκέδαση. Βεβαιωθείτε ότι υπάρχει χρόνος για διασκέδαση στο πρόγραμμά σας. Η συμμετοχή σε δραστηριότητες διασκέδασης είναι ένας πολύ καλός τρόπος για την αποκατάσταση της ενέργειας. Τέτοιες δραστηριότητες θα μπορούσαν να είναι μοναχικά χόμπι, ή πράγματα που γίνονται με την οικογένεια ή μια ομάδα φίλων. Αυτό που είναι σημαντικό είναι ότι αυτό που κάνετε θα είναι ευχάριστο για εσάς.\n*Ακολουθείσθε μια καλά ισορροπημένη διατροφή. Η σωστή διατροφή είναι ένα πολύ σημαντικό μέρος της καταπολέμησης του στρες. Η τροφή είναι αυτή που δίνει στο άτομο την ενέργεια για την καταπολέμηση του στρες. Η καλύτερη διατροφή για το άγχος είναι εκείνη που είναι φυτική (με λίγα πρόσθετα), έχει τη σωστή ποσότητα θερμίδων – αρκετή για να διατηρήσει ένα υγιές σωματικό βάρος, και είναι ισορροπημένη. Αυξήστε την κατανάλωση φρούτων, λαχανικών και δημητριακών ολικής αλέσεως. Μειώστε την κατανάλωση τροφών με υψηλή περιεκτικότητα σε λιπαρά, χοληστερόλη, και εκλεπτυσμένα σάκχαρα. Μειώστε το αλάτι και την καφεΐνη στη διατροφή σας.\n* Διατηρήστε ένα υγιές σωματικό βάρος. Το υπερβολικό βάρος είναι αγχωτικό για το σώμα σας και καθιστά πιο δύσκολη την καταπολέμηση του στρες. Ένα υγιές βάρος σας επιτρέπει να έχετε μεγαλύτερη ενέργεια, η οποία σας καθιστά πιο ικανούς να διαχειρίζεστε το στρες πιο αποτελεσματικά.\n* Ακολουθείστε τακτική άσκηση. Η άσκηση είναι ένας εξαιρετικός τρόπος για την καταπολέμηση του στρες. Πρώτα απ’ όλα, απελευθερώνει την ένταση που έχει συσσωρευτεί στο σώμα σας. Δεύτερον, η άσκηση ενισχύει την φυσική κατάσταση, η οποία σας επιτρέπει να καταπολεμάτε πιο αποτελεσματικά το στρες. Τέλος, η άσκηση βοηθά να καθαρίσει το μυαλό, πράγμα που κάνει πιο εύκολη τη χαλάρωση. Η άσκηση, ωστόσο, δεν θα είναι αποτελεσματική στην καταπολέμηση του στρες, εκτός και εάν αυτό γίνεται τακτικά. Η συγκεκριμένη δραστηριότητα που έχει επιλεγεί δεν είναι τόσο σημαντική. Αυτό που είναι σημαντικό είναι ότι είναι ευχάριστο για εσάς, και ασχολείστε εντατικά με αυτό.\n*Αναπτύξτε ένα πρόγραμμα διαχείρισης χρημάτων. Τα χρήματα (ή μάλλον η έλλειψη χρημάτων) είναι ένας σημαντικός παράγοντας στρες για πολλά άτομα. Εάν αυτό σας απασχολεί, είναι σημαντικό να αναπτύξετε έναν εβδομαδιαίο ή μηνιαίο προϋπολογισμό. Μόλις αναπτύξετε έναν προϋπολογισμό, μείνετε μέσα σε αυτόν! Εάν έχετε μεγάλα οικονομικά προβλήματα συμβουλευτείτε έναν επαγγελματία για συμβουλές (πολλές κοινότητες διαθέτουν προγράμματα που προσφέρουν δωρεάν υπηρεσίες οικονομικού προγραμματισμού για τα άτομα που αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες).\n* Έμφαση στα θετικά. Όταν οι άνθρωποι είναι κάτω από πολλή πίεση και στρες τείνουν να επικεντρώνονται περισσότερο σε αρνητικά γεγονότα. Είναι σημαντικό να μην χάσετε την προοπτική και την αισιοδοξία σας για τη ζωή. Προσπαθήστε να επικεντρωθείτε στις θετικές πλευρές της ζωής σας, τόσο στο σπίτι και στην εργασία.\n* Ανάπτυξη συστημάτων υποστήριξης. Όταν είστε υπό πίεση, χρειάζεστε την υποστήριξη των ανθρώπων γύρω σας. Μάθετε πώς να προσεγγίζετε τους γύρω σας όταν χρειάζεστε ανακούφιση/ παρηγοριά και υποστήριξη. Βρείτε έναν έμπιστο φίλο για να μιλήσετε για όσα σας πιέζουν. Για να αναπτύξετε ένα κατάλληλο σύστημα υποστήριξης, πρέπει επίσης να είστε πρόθυμοι κι εσείς οι ίδιοι να παρέχετε υποστήριξη σε άλλους. Μάθετε πώς να είστε ένας καλός φίλος. Ακούστε τους άλλους και προσφέρετε σε εκείνους έναν ώμο για να ακουμπήσουν και οι ίδιοι όταν είναι υπό πίεση και χρειάζονται υποστήριξη.\n* Διατηρήστε την αίσθηση του χιούμορ. Η αίσθηση του χιούμορ είναι πολύ σημαντική και βοηθά τους ανθρώπους να διαχειριστούν το στρες. Είναι σημαντικό να μην παίρνετε τα πράγματα πάρα πολύ σοβαρά στη ζωή (τίποτα δεν κρατάει για πάντα και τίποτα δεν είναι μόνιμο ούτε καν τα προβλήματα μας!). Οι άνθρωποι που μπορούν να γελούν με τον εαυτό τους και να αυτοσαρκάζονται τείνουν να είναι σε θέση να διαχειρίζονται το στρες πιο αποτελεσματικά. Προσπαθήστε να αναζητήσετε το χιούμορ σε στρεσσογόνες καταστάσεις.\n* Ζητήστε επαγγελματική βοήθεια εάν έχετε σοβαρές δυσκολίες διαχείρισης στρες. Συμβουλευτείτε το γιατρό σας εάν αισθάνεστε καταβλημένοι και ανίκανοι να αντιμετωπίσετε τους στρεσογόνους παράγοντες που υπάρχουν στη ζωή σας και θα θέλατε βοήθεια για να μάθετε πώς να διαχειρίζεστε το στρες πιο αποτελεσματικά\nΠηγή: Center for Effective Parenting. STRESS MANAGEMENT FOR PARENTS. Διαθέσιμο: https://parenting-ed.org/wp-content/themes/parenting-ed/files/handouts/stress_management.pdf\nΑμερικανικός Ψυχολογικός Σύλλογος: Κρατήστε αποστάσεις για να παραμείνετε ασφαλείς\nΜε τον αριθμό των κρουσμάτων του κορωνοϊού (COVID-19) να αυξάνεται καθημερινά, οι Ψυχολόγοι προσφέρουν πληροφορίες για τον τρόπο με τον οποίο θα προφυλάξετε τους εαυτούς σας και τα αγαπημένα σας πρόσωπα, ενώ παράλληλα θα συνεχίσετε να λαμβάνετε την κοινωνική υποστήριξη που χρειάζεστε.\nΣε παγκόσμιο επίπεδο, οι κυβερνήσεις ζητούν από τα άτομα που έχουν προσβληθεί ή έχουν εκτεθεί στον νέο κορωνοϊό να εφαρμόσουν τα ενδεδειγμένα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης, απομόνωσης ή της καραντίνας σε μια προσπάθεια να επιβραδυνθεί η εξάπλωση της νόσου.\nΤι σημαίνει κοινωνική αποστασιοποίηση\nΗ κοινωνική αποστασιοποίηση σημαίνει να διατηρείτε μια ασφαλή απόσταση (περίπου 2 μέτρα) από τους άλλους και να αποφεύγετε χώρους μαζικής συγκέντρωσης όπως σχολεία, εκκλησίες, αίθουσες συναυλιών και μέσα μαζικής μεταφοράς.\nΤι σημαίνει καραντίνα\nΗ καραντίνα περιλαμβάνει την αποφυγή της επαφής με άλλους εάν ένα άτομο έχει εκτεθεί σε κορωνοϊό, με στόχο τη διαπίστωση της δικής τους κατάστασης υγείας για το ενδεδειγμένο χρονικό διάστημα (στην προκειμένη περίπτωση – 2 εβδομάδες).\nΤι σημαίνει απομόνωση\nΗ απομόνωση περιλαμβάνει την απομόνωση ενός ατόμου που έχει προσβληθεί από τον ιό COVID-19, με στόχο την αποτροπή της διάδοσης τους σε άλλους.\nΗ αναγκαστική παραμονή για μέρες ή εβδομάδες μέσα στο σπίτι με περιορισμένους πόρους, δραστηριότητες για εκτόνωση και κοινωνικές επαφές είναι μια κατάσταση που μπορεί να επηρεάσει την ψυχική υγεία του ατόμου. Παρόλο που δεν υπάρχουν αρκετές έρευνες σχετικά με παρεμβάσεις για τη μείωση των ψυχολογικών επιπτώσεων που επιφέρουν η καραντίνα και η απομόνωση, ο Αμερικανικός Ψυχολογικός Σύλλογος έχει ανακοινώσει μια σειρά από εισηγήσεις για την διαχείριση και αντιμετώπιση αυτών των δύσκολων περιστάσεων.\nΑκολουθεί μια σύνοψη της έρευνας σχετικά με την κοινωνική αποστασιοποίηση, την καραντίνα και την απομόνωση, καθώς και συστάσεις σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι μπορούν να ανταπεξέλθουν εάν τους ζητηθεί να λάβουν τέτοια μέτρα (και φαίνεται ότι τους έχει ήδη ζητηθεί ή, καλύτερα, τους έχει ήδη επιβληθεί αναγκαστικά!).\nΗ αναγκαστική διαφοροποίηση της οργάνωσης της καθημερινότητας των ανθρώπων αποτελεί επιβεβαιωμένο στρεσσογόνο παράγοντα. Στους ανθρώπους στους οποίους ζητήθηκε να παραμείνουν στο σπίτι λόγω ασθένειας, έκθεσης ή ενεργούς εξάπλωσης του ιού COVID-19 στην κοινότητα πιθανόν θα πραγματοποιηθεί αποκοπή από τις κανονικές τους ρουτίνες για τουλάχιστον δυο εβδομάδες, την εκτιμώμενη περίοδο επώασης του ιού.\nΚοινές πηγές άγχους κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου περιλαμβάνουν την πτώση σε σημαντικές δραστηριότητες, αισθητήρια ερεθίσματα και κοινωνική δέσμευση· οικονομική πίεση από την αδυναμία εργασίας και μια έλλειψη πρόσβασης σε τυπικές στρατηγικές διαχείρισης στρες, όπως είναι το να πηγαίνετε γυμναστήριο ή να παρακολουθείτε θρησκευτικές υπηρεσίες (εκκλησιασμός).\nΣε έρευνες Ψυχολόγων έχει βρεθεί ότι κατά τη διάρκεια μιας περιόδου κοινωνικής αποστασιοποίησης, καραντίνας ή απομόνωσης, μπορεί να βιώσετε τα ακόλουθα:\nΜπορεί να αισθάνεστε φοβισμένοι ή ανήσυχοι για τον εαυτό σας ή για τους αγαπημένους σας και το ενδεχόμενο να προσβληθείτε από τον ιό COVID-19 ή να τον μεταδώσετε σε άλλα άτομα. Είναι επίσης φυσιολογικό να ανησυχείτε για το εάν επαρκούν τα τρόφιμα και είδη προσωπικής φροντίδας, για την αποχή από την εργασία σας ή για τις οικογενειακές υποχρεώσεις και ευθύνες. Τα άτομα που παραμένουν στο σπίτι με τα παιδιά είναι φυσιολογικό να αισθάνονται αγωνία και άγχος ως προς τους τρόπους με τους οποίους θα απασχολούν τα παιδιά τους, αλλά και την αναμενόμενη εξάντληση από τη συνεχή φροντίδα των παιδιών στο σπίτι. Πολλοί άνθρωποι μπορεί να βιώσουν δυσκολία ύπνου ή και δυσκολία να επικεντρωθούν σε καθημερινές εργασίες.\nΚατάθλιψη και πλήξη\nΜια παύση ή αποχή από την εργασία και άλλες σημαντικές δραστηριότητες διαφοροποιεί ριζικά την καθημερινότητά σας και μπορεί να οδηγήσει σε συναισθήματα θλίψης ή αρνητικής διάθεσης. Οι παρατεταμένες περίοδοι παραμονής στο σπίτι μπορεί επίσης να προκαλέσουν συναισθήματα πλήξης και μοναξιάς.\nΘυμός, απογοήτευση ή ευερεθιστότητα\nΗ απώλεια της ενέργειας/ δραστηριότητας του ατόμου και της προσωπικής ελευθερίας που συνδέεται με την απομόνωση και την καραντίνα μπορεί συχνά να είναι απογοητευτική για τα περισσότερα άτομα. Μπορεί επίσης να προκαλέσει έντονα συναισθήματα θυμού ή δυσαρέσκειας απέναντι στις αρχές που έχουν επιβάλει τις εντολές καραντίνας και απομόνωσης. Πολλά άτομα ενδέχεται να βιώσουν συναισθήματα θυμού ή απογοήτευσης εάν έχουν ενδείξεις ότι έχουν εκτεθεί στον ιό εξαιτίας της αμέλειας ή της ανευθυνότητας κάποιου άλλου ατόμου.\nΕάν έχετε προσβληθεί από τον ιό ή έχετε έρθει σε επαφή με άτομο που έχει επιβεβαιωθεί ως φορέας του COVID-19, μπορεί να αισθάνεστε στιγματισμένοι από άλλους που φοβούνται ότι θα κολλήσουν εάν έρθουν σε επαφή μαζί σας. Σε αυτές τις περιπτώσεις ενδέχεται το άτομο να αισθάνεται ενοχές εάν άθελά του έχει κολλήσει άλλους ανθρώπους.\nΕυάλωτες Πληθυσμιακές Ομάδες\nΟι ηλικιωμένοι, τα άτομα με προϋπάρχουσες ψυχικές παθήσεις και οι εργαζόμενοι στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης που βοηθούν στην αντιμετώπιση του κορωνοϊού μπορεί να έχουν αυξημένο κίνδυνο να βιώσουν ψυχολογική δυσχέρεια κατά την διάρκεια της καραντίνας ή της απομόνωσης.\nΕπιπλέον, άτομα με αναπηρίες που χρειάζονται εξειδικευμένη διατροφή, ιατρικές προμήθειες, βοήθεια από τους φροντιστές και άλλα καταλύματα, διατρέχουν επίσης τον κίνδυνο εμφάνισης ψυχολογικών προκλήσεων κατά τη διάρκεια μιας πανδημίας λόγω των αυξημένων δυσκολιών στη λήψη της φροντίδας που χρειάζονται.\nΕυτυχώς, η ψυχολογική έρευνα επισημαίνει επίσης τρόπους αντιμετώπισης αυτών των δύσκολων καταστάσεων. Πριν από τη θέσπιση εντολών κοινωνικής απόστασης, καραντίνας ή απομόνωσης, οι ειδικοί συνιστούν να προγραμματίζετε το μέλλον εξετάζοντας τον τρόπο με τον οποίο μπορείτε να περνάτε το χρόνο σας, με ποιον μπορείτε να επικοινωνείτε για ψυχοκοινωνική υποστήριξη και πως μπορείτε να αντιμετωπίσετε τυχόν σωματικές ή ψυχολογικές ανάγκες που μπορεί να έχετε εσείς ή η οικογένειας σας (να σχεδιάζετε ένα πλάνο αντιμετώπισης δύσκολων καταστάσεων).\nΠεριορίστε την ενημέρωση σας μόνο από αξιόπιστες πηγές\nΕίναι σημαντικό να λαμβάνετε ακριβείς και έγκαιρες πληροφορίες σχετικά με τη δημόσια υγεία και με τη διάδοση του ιού COVID-19, αλλά η υπερβολική έκθεση σε ειδήσεις που σχετίζονται με τον ιό μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένα συναισθήματα φόβου και άγχους. Οι ψυχολόγοι συστήνουν να εξισορροπηθεί ο χρόνος που αφιερώνεται σε ειδήσεις και κοινωνικά μέσα με άλλες δραστηριότητες που δεν συνδέονται με την καραντίνα ή την απομόνωση, όπως είναι η ανάγνωση βιβλίων, η μουσική, η ζωγραφική ή η εκμάθηση μιας νέας ξένης γλώσσας. Αξιόπιστοι οργανισμοί-συμπεριλαμβανομένων του Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αποτελούν ιδανικές πηγές πληροφοριών για τον ιό.\nΔημιουργήστε και ακολουθήστε μια καθημερινή ρουτίνα και πρόγραμμα\nΗ διατήρηση μιας καθημερινής ρουτίνας μπορεί να βοηθήσει τόσο τους ενήλικες όσο και τα παιδιά να διατηρήσουν την αίσθηση της τάξης και του σκοπού στη ζωή τους. Η δομή και το πρόγραμμα στην καθημερινότητα του ατόμου αποτελεί σοβαρό παράγοντα προστασίας για την ανάπτυξη προβλημάτων ψυχικής υγείας. Προσπαθήστε να συμπεριλάβετε τακτικές καθημερινές δραστηριότητες, όπως δουλειά από το σπίτι, άσκηση ή εκμάθηση νέων πραγμάτων, ακόμη και αν πρέπει να εκτελούνται εξ αποστάσεως. Ενσωματώστε άλλα υγιή χόμπι όπως απαιτείται και ανάλογα με τις ανάγκες και τις δυνατότητές σας.\nΜείνετε ουσιαστικά συνδεδεμένοι με τους άλλους\nΟι δια ζώσης αλληλεπιδράσεις μπορεί να είναι περιορισμένες, αλλά οι ψυχολόγοι προτείνουν τη χρήση τηλεφωνικών κλήσεων, μηνυμάτων κειμένου, συνομιλίας μέσω βίντεο-κλήσεων και κοινωνικών μέσων δικτύωσης για πρόσβαση σε δίκτυα κοινωνικής υποστήριξης. Αν αισθάνεστε λυπημένοι ή ανήσυχοι, χρησιμοποιήστε αυτές τις συνομιλίες ως ευκαιρία για να εκφράσετε την εμπειρία σας και τα συναισθήματα που σχετίζονται με αυτή. Μπορείτε να επιδιώξετε να μιλήσετε με άτομα που ξέρετε ότι θα σας καταλάβουν, ή βρίσκονται σε παρόμοια κατάσταση. Οι ομάδες του Facebook έχουν ήδη σχηματιστεί για να διευκολύνουν την επικοινωνία και την υποστήριξη ανάμεσα σε άτομα που τους ζητήθηκε να παραμείνουν σε καραντίνα.\nΤο να βασίζεστε στα κατοικίδια ζώα για συναισθηματική υποστήριξη είναι ένας άλλος τρόπος για να παραμείνετε συνδεδεμένοι. Ωστόσο, τα Κέντρα Έλεγχου και Πρόληψης Νοσημάτων προτείνουν τον περιορισμό της επαφής με τα κατοικίδια ζώα εάν έχετε προσβληθεί από τον COVID-19 έως ότου κατανοηθούν καλύτερα οι κίνδυνοι μετάδοσης μεταξύ ανθρώπων και ζώων.\nΠροσπαθήστε να κοιμάστε αρκετά, φροντίστε να τρέφεστε καλά και να ασκείστε στο σπίτι σας όταν είστε φυσικά σε θέση να το κάνετε. Προσπαθήστε να αποφύγετε τη χρήση αλκοόλ ή ναρκωτικών ως τρόπο αντιμετώπισης των πιέσεων που προκύπτουν από την απομόνωση και την καραντίνα. Αν χρειαστεί, εξετάστε τις επιλογές τηλε-θεραπείας για ψυχοθεραπεία. Αν έχετε ήδη ψυχολόγο, επικοινωνήστε μαζί τους πριν από μια πιθανή επιβολή καραντίνας για να δείτε εάν μπορούν να συνεχίσουν τις συνεδρίες σας χρησιμοποιώντας τηλεφωνικές ή διαδικτυακές υπηρεσίες.\nΧρησιμοποιήστε ψυχολογικές στρατηγικές για να διαχειριστείτε το άγχος και να μείνετε θετικοί και αισιόδοξοι\nΑξιολογήστε τις ανησυχίες σας και επιδιώξτε να είστε ρεαλιστικοί στην εκτίμηση της πραγματικής ανησυχίας, αλλά και στην ικανότητά σας να αντιμετωπίσετε το πρόβλημα. Προσπαθήστε να μην καταστροφολογείτε· αντιθέτως, εστιάστε σε αυτό που μπορείτε να κάνετε και αποδεχτείτε αυτά που δεν μπορείτε να αλλάξετε. Ένας τρόπος για να το πετύχετε αυτό είναι να κρατάτε ένα ημερολόγιο ευγνωμοσύνης, καταγράφοντας τους λόγους για τους οποίους αισθάνεστε ευγνώμονες, ακόμα και σε αυτές τις δύσκολες στιγμές. Επιπλέον, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε κάποιες εφαρμογές που προσφέρουν τα σύγχρονα κινητά τηλέφωνα για ασκήσεις χαλάρωσης και ενσυνειδητότητας (mindfulness), ή ασκήσεις ενδυνάμωσης και ανθεκτικότητας, όπως είναι η τεχνικές για βαθιά αναπνοή, η θετική νοερή απεικόνιση, η σταδιακή χαλάρωση μυών και άλλες ασκήσεις που στόχο έχουν την ανακούφιση από άγχος και το στρες.\nΕστιάζοντας στους αλτρουιστικούς λόγους για τους οποίους επιβλήθηκε η κοινωνική αποστασιοποίηση, η καραντίνα ή η απομόνωση μπορείτε να μειώσετε την ψυχολογική δυσφορία που νιώθετε. Είναι καλό να θυμάστε ότι λαμβάνοντας αυτά τα μέτρα, μειώνετε την δυνατότητα μετάδοσης του COVID-19 και προστατεύετε όσους είναι πιο ευάλωτοι.\nΤι θα επακολουθήσει στο μέλλον\nΜετά από μια περίοδο επιβεβλημένης καραντίνας ή απομόνωσης (δηλαδή που δεν την επιλέξατε, αλλά σας επιβλήθηκε αναγκαστικά), μπορεί να νιώσετε ανάμεικτα συναισθήματα, συμπεριλαμβανομένων της ανακούφιση και της ευγνωμοσύνης, της απογοήτευσης ή του θυμού απέναντι σε ανθρώπους που ανησυχούσαν ότι μπορεί να τους μολύνετε με τον ιό, ή ακόμα συναισθήματα προσωπικής ωριμότητας και αυξημένης πνευματικότητας. Είναι φυσιολογικό να αισθάνεστε άγχος, αλλά εάν αισθανθείτε συμπτώματα έντονου και ακραίου άγχους, όπως συνεχιζόμενη δυσκολία ύπνου, δυσκολία λειτουργίας στην καθημερινότητά σας, ή αύξηση της χρήσης αλκοόλ ή ουσιών, αναζητήστε βοήθεια από έναν επαγγελματία ψυχολόγο.\nΣχολές γονέων-Τι χρειάζεται να κάνουν οι γονείς για να βοηθήσουν τον εαυτό τους: Η περίπτωση της πανδημίας Covid-19\nΜε την ελπίδα για ένα μέλλον καλύτερο, πιο όμορφο, θετικό, δημιουργικό, φωτεινό……\nΠαππά, Β. (2020)\nΗ πανδημία του κορωνοϊού COVID-19 εξαπλώνεται με εξαιρετικά γρήγορους ρυθμούς και η ανησυχία των πολιτών ολοένα και μεγαλώνει. Όλοι έχουμε πλέον ενημερωθεί από τους αρμόδιους φορείς για τα μέτρα που πρέπει να λαμβάνουμε, την αναγκαστική παραμονή στο σπίτι και τη σχολαστική τήρηση των κανόνων υγιεινής. ΟΛΟΙ είμαστε υπό πίεση, ακόμη και όσοι δείχνουν πιο συγκροτημένοι και ψύχραιμοι, καθώς νιώθουμε ιστορικά συνδεδεμένοι με τις προηγούμενες γενεές, τους μεγαλύτερους και τους ηλικιωμένους, που πρέπει να προφυλάξουμε, και τις επόμενες γενεές, τα παιδιά, που πρέπει να προστατεύσουμε. Ως γονείς, έχουμε να διαχειριστούμε αρκετές δυσκολίες στην οργάνωση της οικογενειακής ζωής, ενώ πολλές φορές θα χρειαστεί να στηρίξουμε τα παιδιά μας, όχι μόνο μαθησιακά, αλλά και ψυχολογικά. Μερικές σκέψεις και συμβουλές που ίσως βοηθήσουν:\nΕνημέρωση από έγκυρες και αξιόπιστες πηγές: Φροντίζουμε ως ενήλικες να ενημερωνόμαστε πρώτα εμείς από επίσημους και έγκυρους φορείς (ΠΟΥ, ΕΟΔΥ). Επιλέγουμε μία αξιόπιστη πηγή ενημέρωσης και παρακολουθούμε μία φορά την ημέρα τις εξελίξεις και τις νέες οδηγίες (δεν βλέπουμε συνεχώς ειδήσεις, καθώς δεν μας βοηθάει).\nΛειτουργούμε ως πρότυπο για τα παιδιά μας: Η υπεύθυνη στάση των ενηλίκων (π.χ. τηρούμε τους κανόνες υγιεινής και σεβόμαστε τις οδηγίες των ειδικών) συμβάλλει στη διατήρηση αντίστοιχης στάσης και από τα παιδιά/ εφήβους.\nΔιατήρηση ψύχραιμης στάσης των γονέων: Αν και είναι αυτονόητο ότι ως γονείς κι εμείς φοβόμαστε (είναι;), παρόλα αυτά, … όταν γινόμαστε γονείς ξαναζούμε (ασυνείδητα, δηλαδή αθέλητα) την δική μας παιδική ηλικία και καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε ξανά πολλές δικές μας αγωνίες, φόβους, ανασφάλειες. Ο τρόπος που θα διαχειριστούμε τα δικά μας άγχη θα βοηθήσει να διατηρηθεί η σταθερότητα και η ισορροπία τόσο στον ψυχισμό των παιδιών όσο και στην καθημερινότητα μέσα στο σπίτι.\nΠροσπαθούμε να διαμορφώσουμε και να διατηρήσουμε μια ρουτίνα μέσα στο σπίτι: Η τήρηση της ρουτίνας μάς βοηθά να νιώθουμε ασφαλείς γιατί καλλιεργεί την προβλεψιμότητά μας. Ειδικά τώρα που τα σχολεία είναι κλειστά και τα παιδιά παραμένουν στο σπίτι, η διαμόρφωση της ρουτίνας κρίνεται απαραίτητη και αναγκαία για όλους (π.χ. πρωινό ξύπνημα, όπως όταν πήγαιναν τα παιδιά στο σχολείο και μελέτη, μεσημέρι και ώρα κοινής ησυχίας, απόγευμα με παιχνίδι και κοινωνικοποίηση, βραδάκι και χαλάρωση μαζί με τα παιδιά).\nΑυτοφροντίδα: Η φροντίδα σωματικού εαυτού των γονιών μέσα από την τήρηση ενός υγιεινού τρόπου ζωής (κρίνεται απαραίτητη η υγιεινή διατροφή, ο επαρκής ύπνος, η φυσική άσκηση, όπως αυτή μπορεί να προσαρμοστεί στις παρούσες συνθήκες, και η καλή ψυχολογική κατάσταση, καθώς ενισχύουν την ανοσία του οργανισμού έναντι του κορωνοϊού και κάθε προσβολής). Παράδειγμα: να δούμε το σωματικό εαυτό, δηλ. να διερευνηθούν οι σωματικές ανάγκες και τα «θέλω» σε σχέση με το σώμα και η υλική υπόσταση των πραγμάτων, π.χ. τι είναι αυτό που θα ήθελε να κάνει ο γονιός για τον εαυτό του και δεν είχε χρόνο πριν (να τα σκεφτεί, π.χ. περιποίηση του εαυτού του). Τι είναι αυτό που του δίνει ευχαρίστηση, π.χ. να ξεκουράσει το σώμα του και να ξαπλώσει ή να κάνει ένα μπάνιο και να φροντίσει και να περιποιηθεί το σώμα του (ο γονιός χρειάζεται να γίνει «ο γονιός του εαυτού του» και να επιστρέψει σε πρωτόγονα στάδια φροντίδας του εαυτού του. Χρειάζεται από την αρχή να μάθει να φροντίζει τον εαυτό του, καθώς οι περισσότεροι γονείς το έχουν ξεχάσει ή δεν το έχουν μάθει ποτέ μέχρι σήμερα).\nΗ φροντίδα ψυχικού εαυτού των γονιών: Έχει αποδειχθεί ότι η καλή ψυχική υγεία του γονιού μακροπρόθεσμα οδηγεί και σε καλή ψυχική υγεία του παιδιού. Φροντίζουμε τον εαυτό μας, ώστε να είμαστε σε θέση να φροντίσουμε τα παιδιά μας, μεριμνώντας και για τις δικές μας ψυχολογικές ανάγκες. Προσπαθούμε να διατηρήσουμε όσο αυτό είναι εφικτό καθημερινές ρουτίνες που μας χαλαρώνουν (π.χ. διάβασμα, μουσική), ενώ παράλληλα φροντίζουμε να επικοινωνούμε με άλλα πρόσωπα στο οικογενειακό, φιλικό και εργασιακό μας περιβάλλον κάτι που αποτελεί συνήθως πηγή στήριξης και συμβάλλει στο να αισθανόμαστε περισσότερο συνδεδεμένοι και ασφαλείς. Προσαρμόζουμε την καθημερινότητα μας και είμαστε ευέλικτοι με βάση τα νέα δεδομένα. Αναζητούμε δυνατά στοιχεία του εαυτού μας (π.χ. οργανωτικότητα, χιούμορ, ευρηματικότητα σταθερότητα, στοργή), αλλά και του ευρύτερου περιβάλλοντος («σημαντικοί άλλοι»/«δικοί μας» άνθρωποι) που αξιοποιήσαμε σε προηγούμενες δυσκολίες της ζωής μας και τα καταφέραμε.\nΕπαναπροσδιορίζουμε τις προτεραιότητές μας με θετική οπτική αξιοποιώντας τις στιγμές που παραμένουμε στο σπίτι με δραστηριότητες και συνήθειες που είχαμε παραμελήσει λόγω των ρυθμών της καθημερινότητάς μας ή ανακαλύπτουμε νέες (π.χ. διάβασμα, μουσική, οικογενειακές στιγμές, συζητήσεις, παλιά χόμπι, ανακάλυψη νέων τρόπων απασχόλησης, παιχνίδι, τακτοποιούμε το σπίτι, τις ντουλάπες και … τις σκέψεις μας!!).\nΕμπλουτισμός εσωτερικής ζωής των γονιών: Οι γονείς μπορούν να εμπλουτίσουν την εσωτερική τους ζωή μέσα από την ενδοσκόπηση (δηλ. τον τρόπο με τον οποίο οι γονείς μπορούν να γνωρίσουν τον εσωτερικό τους κόσμο. Όταν το σπιτικό κάθε οικογένειας είναι ένα ήσυχο καταφύγιο για περισυλλογή, ως αντίδοτο στους θορύβους και στη βιασύνη του πολιτισμού μας, η ενδοσκόπηση πραγματώνεται με τον καλύτερο τρόπο) και την έμπνευση (η έμπνευση είναι η τροφή, το οξυγόνο για την υγιή ψυχική και πνευματική συγκρότηση του ατόμου και μπορεί να προέρχεται από ποικίλες πηγές: η φύση, η λογοτεχνία, τα έργα τέχνης, η μουσική, η κίνηση, ο ρυθμός, ακόμα και τα πιο απλά καθημερινά πράγματα μπορούν να δώσουν έναυσμα για έμπνευση).\nΑξιοποιούμε την μοναχικότητα δημιουργικά: Η μοναχικότητα που όλοι καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε αυτές τις ημέρες μπορεί να αξιοποιηθεί με δημιουργικό τρόπο και δεν σημαίνει απαραίτητα απομόνωση. Συχνά η μοναχικότητα συγχέεται με τη μοναξιά που μπορεί να βιώνει ένα άτομο από την έλλειψη κοινωνικών αλληλεπιδράσεων. Η μοναχικότητα όμως είναι κάτι άλλο. Διαμορφώνεται από την επιλογή του ατόμου να μείνει μόνο με τον εαυτό του, ώστε να μπορέσει να τον γνωρίσει καλύτερα και να τον εκφράσει μέσα από διάφορες διόδους. Μέσα από τη μοναχικότητα το άτομο γνωρίζει τα όριά του, τις αντοχές και τις ανοχές του. Συνεπώς, πρόκειται για βασική ανάγκη του ανθρώπου, καθώς καλλιεργεί την ικανότητα να μένουμε μόνοι με τον εαυτό μας και να απολαμβάνουμε τη συντροφιά του (όπως την εννοεί ο καθένας: δουλειές του σπιτιού, επαφή με τη φύση, μελέτη, σιωπή, προσευχή…).\nΗ θετική προσέγγιση και το χιούμορ είναι τα «δώρα» που μπορούν να προσφέρουν οι γονείς στον εαυτό τους και στα παιδιά τους σε αυτές τις δύσκολες καταστάσεις που περνάμε όλοι. Το χιούμορ είναι η πιο ευφυής άμυνα που διαθέτουμε ως άνθρωποι. Και μην ξεχνάμε ότι αυτοί που έχουν χιούμορ είναι συνήθως άτομα με υψηλή νοημοσύνη.\nΜαθαίνουμε τις αξίες της ζωής: Στα πλαίσια της απόκτησης μιας σαφούς και υγιούς γονικής ταυτότητας (δηλαδή, το να ξέρει ο γονιός ποιος πραγματικά είναι: να ξέρει τις αξίες που έχει, τις προτεραιότητες που θέτει και να μπορεί να αναγνωρίζει τις πράξεις που αντικατοπτρίζουν ποιος είναι πραγματικά.), οι γονείς θα μπορούσαν να προστατέψουν την ψυχική τους υγεία με πολλούς τρόπους, ξεκινώντας από την πιο σημαντική παράμετρο της γονικής ταυτότητας που δεν είναι άλλη από τις αξίες. Στη συνέχεια, το όποιο σύστημα αξιών διαμορφώσουν είναι σημαντικό να συνειδητοποιηθεί, να διαφυλαχθεί με ακεραιότητα και να εφαρμοστεί με συνέπεια. Δεν έχει νόημα να διατείνεται κάποιος ότι έχει αποσαφηνίσει το δικό του ξεχωριστό σύστημα αξιών, αν δεν μπορεί να το τηρήσει με συνέπεια και σταθερότητα, αποτελώντας θετικό πρότυπο για το παιδί του (βασικές αξίες ζωής: ο σεβασμός, η υπομονή, η σταθερότητα, η σύνεση, η κοινωνικότητα, η υπευθυνότητα, η τάξη, η ειλικρίνεια, η εμπιστοσύνη, ο διάλογος, η ανεκτικότητα, η δημιουργικότητα, η συνεργασία, η συμπόνια, η γενναιοδωρία, η φιλία, η ελευθερία, η δικαιοσύνη, η ειρήνη, η χαρά). Παρόλο που η επιστήμη της Ψυχολογίας δεν κάνει μάθημα ηθικής, ωστόσο κανείς δεν θα αμφισβητούσε ότι οι αξίες αυτές είναι θεμελιώδεις για την ψυχική υγεία των ατόμων και τη λειτουργία των κοινωνιών.\nΕμπνέουμε την ελπίδα για το μέλλον: Η ελπίδα χρειάζεται συνεχή τροφοδοσία, ώστε να μπορέσει να ανθίσει και να ενδυναμωθεί. Μερικοί τρόποι με τους οποίους μπορεί κάποιος να ενδυναμώσει την ελπίδα είναι: Να καταγράψει τις δεξιότητες και τα προτερήματά του. Με τον τρόπο αυτό θα μπορέσει να πιστέψει περισσότερο στον εαυτό του και στις δυνατότητές του. Να ανακαλέσει μια εμπειρία του παρελθόντος στην οποία ξεπέρασε τις δυσκολίες. Να θέσει νέους στόχους και να κάνει όνειρα για το μέλλον του. Η ευελιξία και η προσαρμοστικότητα είναι χαρακτηριστικά των ανθρώπων που ελπίζουν. Να καταγράψει τους στόχους του και να τους επιμερίσει, έτσι ώστε να γίνουν πιο ρεαλιστικοί. Να συνδέεται με ανθρώπους και να επιδίδεται με ασχολίες που τον εμπνέουν. Οι κοινωνικές επαφές και η διαπροσωπική αλληλεπίδραση ενισχύουν, ενδυναμώνουν την ελπίδα. Επιπλέον, η ενασχόληση με πράγματα που είναι σημαντικά τροφοδοτεί την ελπίδα. Τέλος, να μην ξεχνά να φαντάζεται ένα μέλλον καλύτερο, πιο όμορφο, θετικό, δημιουργικό, φωτεινό.\nΟ κατάλογος των σκέψεων φαίνεται να είναι ατελείωτος. Καταλαβαίνουμε, λοιπόν, γιατί είναι τόσο δύσκολο να πειθαρχήσουμε στα αναγκαία μέτρα για την πανδημία. Τα παραπάνω αποτελούν έναν ΙΔΕΩΔΗ τρόπο του ζην, προς τον οποίο πάντοτε τείνουμε – και ας μην τον επιτυγχάνουμε …πάντοτε.\nΓαλανάκη, Ευ. (2020). Σκέψη για τον αυτο-περιορισμό και την κοινωνική απόσταση που επιβάλλει η πανδημία.\nΓαλανάκη, Ευ. (2020). Γονείς και παιδαγωγοί, carpe pandemiam!\nΕΛΨΕ (2020). Μένουμε σπίτι, δε μένουμε μόνοι. Μερικές σκέψεις / συμβουλές για τα μέτρα και τις νέες συνθήκες που επιβάλλει η εξάπλωση του Κορωνοϊού. www.elpse,com\nΠαππά, Β. (2008). Γονείς, παιδιά και ΜΜΕ. Ένας οδηγός γονικής συμπεριφοράς. Αθήνα: Καστανιώτη.\nΠαππά, Β. (2020). Ελπίδα. http://www.sxolesgonewn.gr/postdetail.aspx?id=80\nΧατζηχρήστου, X., Υφαντή, Θ., Λαμπροπούλου, Κ., Λιανός, Π., Γεωργουλέας, Γ., Μίχου, Σ., Φραγκιαδάκη, Δ., Αθανασίου, Δ. (2020). Μένουμε σπίτι….Συνδε-Δεμένοι. Προτάσεις για την ψυχολογική υποστήριξη οικογενειών, παιδιών και εφήβων κατά τη διάρκεια παραμονής στο σπίτι λόγω των προληπτικών μέτρων για τον κορωνοϊό – Covid-19. Αθήνα: Εργαστήριο Σχολικής Ψυχολογίας, Τμήμα Ψυχολογίας, ΕΚΠΑ. Για να δείτε το έντυπο πατήστε εδώ.\nΧατζηχρήστου, X., Υφαντή, Θ., Λαμπροπούλου, Κ., Λιανός, Π., Γεωργουλέας, Γ., Μίχου, Σ., Φραγκιαδάκη, Δ., Αθανασίου, Δ. (2020). Χατζηχρήστου, X., Υφαντή, Θ., Λαμπροπούλου, Κ., Λιανός, Π., Γεωργουλέας, Γ., Φραγκιαδάκη, Δ., Αθανασίου, Δ. (2020). Συζητώντας και στηρίζοντας τα παιδιά και τους εφήβους για τον Covid-19: Χρήσιμες επισημάνσεις για γονείς. Αθήνα: Εργαστήριο Σχολικής Ψυχολογίας, Τμήμα Ψυχολογίας, ΕΚΠΑ. Για να δείτε το έντυπο πατήστε εδώ.\nΧατζηχρήστου, X., Υφαντή, Θ., Λαμπροπούλου, Κ., Λιανός, Π., Γεωργουλέας, Γ., Μίχου, Σ., Φραγκιαδάκη, Δ., Αθανασίου, Δ. (2020). Συζητώντας και στηρίζοντας τους μαθητές για τον Covid-19: Χρήσιμες επισημάνσεις για εκπαιδευτικούς και σχολεία. Αθήνα: Εργαστήριο Σχολικής Ψυχολογίας, Τμήμα Ψυχολογίας, ΕΚΠΑ. Για να δείτε το έντυπο πατήστε εδώ.\nΧατζηχρήστου, Χ. (επιμ.) (2012). Διαχείριση κρίσεων στη σχολική κοινότητα. Αθήνα: Τυπωθήτω.\n«Οδηγός για γονείς» (2020) που κυκλοφόρησε πρόσφατα το Κοινοτικό Κέντρο Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Εφήβων Αθηνών, το οποίο λειτουργεί στο Γενικό Νοσοκομείο Παίδων «Παναγιώτη και Αγλαΐας Κυριακού» με τίτλο «Πώς να μιλήσουμε στα παιδιά μας για την πανδημία από τον κορωνοϊό και να αντιμετωπίσουμε μαζί την κρίση». https://media.real.gr/filesystem/Multimedia/pdf/2020-03-31_KOKECYPE_AUHNVN_COVID_ODHGOS_GIA_GONEIS_id37896.pdf.\nΈντυπο Πανεπιστημιακού Γενικού Νοσοκομείου Ηρακλείου (ΠΑΓΝΗ) (2020). Μένουμε σπίτι. Ο ελεύθερος χρόνος παιδιών και εφήβων. Η συνάντηση με την οικογένεια. https://www.pagni.gr/mycode/pdf/nenoume_spiti_paidia_efhvoi.pdf\nΟ χρόνος των εφήβων με την οικογένεια και οι αξίες που καλλιεργούνται\nΈνας πολύ βασικός παράγοντας διαμόρφωσης της ταυτότητας των γονέων (γονική ταυτότητα: το να ξέρει ο γονιός ποιος πραγματικά είναι, να ξέρει τις αξίες που έχει, τις προτεραιότητες που θέτει και να μπορεί να αναγνωρίζει τις πράξεις που αντικατοπτρίζουν ποιος είναι πραγματικά) είναι ο χρόνος που χρειάζεται να βρίσκουν οι γονείς για τα παιδιά τους, αλλά και τον εαυτό τους:\nΚαθημερινά ακούμε φράσεις, όπως: «Δεν έχω χρόνο», «Μακάρι να είχε κι άλλες ώρες η ημέρα», «Δεν προλαβαίνω». Οι περισσότεροι γονείς παραπονιούνται ότι δεν έχουν χρόνο για τον εαυτό τους, δεν κάνουν πράγματα για αυτόν και νιώθουν εξαντλημένοι. Πώς θα προσφέρουν όμως έτσι στα παιδιά τους ένα θετικό μοντέλο ταύτισης; Τα παιδιά έχουν ανάγκη από γονείς γεμάτους, αισιόδοξους, με προσωπικότητα, που κάνουν πράγματα για τον εαυτό τους, που έχουν προσωπική ζωή. Αν ένας γονιός δεν προσπαθεί για τα παραπάνω και δεν βλέπει καν τη σημασία τους, έχει σκεφτεί τι είδους πρότυπο αποτελεί για το παιδί του;\nΟι σημερινοί γονείς νιώθουν διπλά πιεσμένοι, καθώς μέσα στην ήδη πιεστική καθημερινότητα επιβάλλεται να βρίσκουν χρόνο και για τα παιδιά τους. Η γνωστή άποψη περί ποιοτικού χρόνου του γονέα έναντι του ποσοτικού ήρθε να κατευνάσει λίγο τις ανησυχίες και να απενοχοποιήσει, ως σε ένα βαθμό, κυρίως τους εργαζόμενους γονείς.\nΣε πολλά εκπαιδευτικά προγράμματα για γονείς, οι συγγραφείς αναφέρονται στη σημασία του παιχνιδιού, της συζήτησης και του διαλόγου στα διαφορετικά εξελικτικά στάδια της ζωής των παιδιών:\nΣυγκεκριμένα, για τα παιδιά και τους εφήβους ηλικίας 10-18 χρόνων ισχύει το ίδιο όπως και για τα μικρότερα παιδιά. Τα μεγαλύτερα παιδιά έχουν εξίσου ανάγκη την προσοχή και το χρόνο των γονιών τους, είτε για παιχνίδι είτε για συζήτηση και διάλογο. Είναι πολύ σημαντικό οι γονείς να προσπαθούν να διατηρούν ανοιχτά τα κανάλια της επικοινωνίας, ώστε να διακινούνται θετικά συναισθήματα αγάπης και οικειότητας ανάμεσα σε γονείς και παιδιά. Με τον τρόπο αυτό, η αναταραχή της εφηβείας μετριάζεται αρκετά. Έτσι, όταν το παιδί χρειαστεί κάποια συμβουλή, θα μπορεί εύκολα να απευθυνθεί στο γονιό του και όχι στους συνομηλίκους του.\nΣαφώς, ο ποιοτικός χρόνος είναι ο πιο ουσιαστικός όσον αφορά στην αλληλεπίδραση του γονέα με το παιδί. Ωστόσο, και πάλι δημιουργούνται τα εξής ερωτήματα:\nΠόσο ποιοτικός μπορεί να είναι ο χρόνος αλληλεπίδρασης με το παιδί όταν εμπίπτει σε μία «μη ποιοτική καθημερινότητα» μη εκπλήρωσης των προσωπικών αναγκών του γονέα, η οποία προσδιορίζεται από πολύ στρες;\nΚατά πόσο οι γονείς σήμερα μπορούν να εξισορροπήσουν την ικανοποίηση των δικών τους βασικών, ζωτικών αναγκών (υλικών, σωματικών, συναισθηματικών, γνωστικών, κοινωνικών) με εκείνων των παιδιών τους;\nΕίναι αλήθεια ότι οι έφηβοι θέλουν να περνούν χρόνο με τους γονείς τους. Ναι, φυσικά θα ήθελαν να είναι στα κινητά ή τους υπολογιστές τους, παίζοντας παιχνίδια και επικοινωνώντας με τους φίλους τους, όλες τις ώρες της ημέρας και της νύχτας. Με την πρώτη ευκαιρία, θέλουν να είναι με τους φίλους τους επίσης – είτε ο ένας στο σπίτι του άλλου είτε έξω όλοι μαζί. Αλλά, επίσης, εκτιμούν ακόμη τον χρόνο με την οικογένεια – όπως για παράδειγμα το να τρώνε μαζί μας, να βλέπουν τηλεόραση μαζί με την οικογένεια, ακόμη και να βγαίνουν έξω μαζί μας.\nΝα γιατί ένα κομβικό γεγονός της οικογενειακής ζωής που έχει χαθεί, χρειάζεται να το επαναφέρουμε – το οικογενειακό γεύμα και το οικογενειακό τραπέζι. Για πολλές οικογένειες τα κοινά γεύματα έχουν γίνει μια χαμένη πολυτέλεια. Ίσως αυτό να οφείλεται στον ρυθμό της ζωής, καθώς εμείς και τα παιδιά μας έχουμε τόσο πολλές υποχρεώσεις που είναι πραγματικά δύσκολο να βρούμε μία ώρα κάθε μεσημέρι ή βράδυ για να είμαστε όλοι μαζί. Κάθε φορά που νιώθουμε πιεσμένοι κι ότι δεν έχουμε χρόνο, επιλέγουμε γεύματα που μπορούν να γίνουν γρήγορα, ή ετοιμάζουμε πιάτα που μπορούν να ετοιμαστούν και να καταναλωθούν ατομικά. Έτσι δεν φαίνεται να υπάρχει κανένας λόγος για τον οποίο θα έπρεπε να είμαστε όλοι μαζί στο τραπέζι. Επίσης, αν οι προτιμήσεις κι οι ιδιοτροπίες στο φαγητό σημαίνουν ότι τα μέλη της οικογένειας τρώνε διαφορετικά έτσι κι αλλιώς φαγητά, μπορεί να μοιάζει το ίδιο λογικό να τρώει ο καθένας μόνος του, όπως και όταν επιθυμεί.\nΕπαναφέροντας τα οικογενειακά γεύματα – επανέρχονται και οι αξίες της οικογένειας\nΤο να μοιραζόμαστε ένα οικογενειακό γεύμα μπορεί να μοιάζει απαιτητικό και δύσκολο να το διευθετήσουμε, αλλά αξίζει τον κόπο να προσπαθήσουμε. Τίποτα δεν φέρνει περισσότερο μια οικογένεια κοντά – προωθώντας και ενισχύοντας την κατανόηση και την ενότητα – όσο το να τρώμε όλοι μαζί. Μπορεί να συναντήσουμε αντιρρήσεις όταν το προτείνουμε. Μπορεί να χρειαστεί να κανονίσουμε εκ νέου προγράμματα, να επιστρέφουμε σπίτι πιο νωρίς και τα παιδιά μας να πρέπει να προγραμματίσουν και πάλι πότε να δουν τους φίλους τους ή να μελετήσουν. Μπορεί ακόμη όλοι να πρέπει να παρατήσουμε κάποια πράγματα για να το καταφέρουμε. Αλλά τα οφέλη είναι περισσότερα από τα κόστη μακροπρόθεσμα και θα αντισταθμίσουν αυτές τις ταλαιπωρίες.\nΈνα από τα αποτελέσματα των οικογενειακών γευμάτων είναι ότι επιτρέπουν σε όλους εκείνους που κάθονται γύρω από το τραπέζι να νιώθουν ότι αξίζουν και ότι εκτιμώνται – άλλη μια κομβική ανάγκη για τους εφήβους. Μπορούμε να μιλάμε ήρεμα, να τους ρωτάμε για τη μέρα τους και να τους λέμε για τη δική μας. Μπορούμε να βάλουμε στόχο να τρώμε μαζί ως οικογένεια κάθε μέρα – αλλά αν αυτό είναι πραγματικά αδύνατο, τουλάχιστον τέσσερεις φορές την εβδομάδα. Όταν βρισκόμαστε και συζητάμε μαζί με τους εφήβους, καλλιεργούνται και επανέρχονται αξίες που είναι ανεκτίμητες για την διαμόρφωση της ταυτότητας των εφήβων, αλλά και των γονιών τους/ σεβασμός, κοινωνικότητα, υπευθυνότητα, ειλικρίνεια, διάλογος, δημιουργικότητα, συνεργασία, υπομονή, ελευθερία:\nΖητάμε από όλους να συνεισφέρουν στο γεύμα, στρώνοντας το τραπέζι, προετοιμάζοντας ή μαγειρεύοντας ή πηγαίνοντας κάτι στο τραπέζι (αξία κοινωνικότητας, υπευθυνότητας και συνεργασίας).\nΖητάμε και τους ενθαρρύνουμε όλους να μιλήσουν για κάτι που έκαναν εκείνη την ημέρα και τους άρεσε, κάτι που τους ευχαρίστησε και για το οποίο είναι περήφανοι ή κάτι το οποίο θα μπορούσαν να είχαν κάνει καλύτερα (αξία ελευθερίας και διαλόγου).\nΧρησιμοποιούμε την ώρα των γευμάτων για να συζητήσουμε σχέδια για να περάσουμε χρόνο από κοινού: εξόδους, βραδιές για να παίζουμε παιχνίδια, κοινό χρόνο στον υπολογιστή (αξία κοινωνικότητας και δημιουργικότητας, ελευθερίας).\nΟ χρόνος που απαιτείται για να επιτευχθούν όλα τα παραπάνω πρέπει να διεκδικηθεί από τους γονείς για να μπορούν να είναι για τα παιδιά τους ένα θετικό μοντέλο ταύτισης. Οι αξίες αποτελούν βασική συνιστώσα της γονικής ταυτότητας. Ο κάθε γονιός χρειάζεται να έχει ένα συνεκτικό και στιβαρό σύστημα αξιών, που θα αποτελεί βασικό οδηγό στην ανατροφή του παιδιού του. Για να αποσαφηνίσει όμως κανείς το δικό του σύστημα αξιών είναι σημαντικό να γνωρίσει τις αξίες, να τις αναγνωρίσει και να τις ιεραρχήσει, ώστε να τις αναδείξει και να τις προωθήσει. Στους γονείς τονίζεται η σημασία διαμόρφωσης ενός προσωπικού συστήματος αξιών για την ανάπτυξη μιας υγιούς γονικής ταυτότητας. Η διαμόρφωση του αξιακού συστήματος και η τήρηση του με συνέπεια συσχετίζεται με την οικοδόμηση της αυτοεκτίμησης γονιών και παιδιών.\nΑς μην ξεχνάμε ότι διδάσκοντας στα παιδιά μας τις βασικές αξίες της ζωής τα βοηθάμε να αναπτύξουν γνωρίσματα και συμπεριφορές ενός έντιμου, δυναμικού και συναισθηματικά ακέραιου χαρακτήρα που θα τους επιτρέψει να αντιμετωπίζουν τις μικρές και μεγάλες προκλήσεις της ζωής με δύναμη και ωριμότητα.\nHayman, S. (2016). Μεγαλώνοντας χαρούμενους εφήβους (μτφρ.-επιστ. επιμ.: Β. Παππά). Αθήνα: Βήτα.\nΜπρούμου, Μ. (2014). Αλλαγές στη Μορφή της Οικογένειας και Ψυχική Υγεία Παιδιών και Εφήβων. Αθήνα: Bookstars.\nΠαππά, Β. (2016). Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα Γονικής Ταυτότητας (EPPI). Αθήνα.\nPujol i Pons, E., & González, I. L. (2003). Μάθετε στα παιδιά σας 20 αξίες της ζωής: Βασικό εγχειρίδιο για τους γονείς, για τους εκπαιδευτικούς, για όλους… μετάφρ: Β. Χωρεάνθη. Αθήνα: Άγκυρα.\nΟ καθένας μπορεί να θυμώσει – αυτό είναι εύκολο.\nΑλλά το να θυμώσει κανείς με το σωστό άτομο, στο σωστό βαθμό και στη σωστή στιγμή, για τη σωστή αιτία και με το σωστό τρόπο – αυτό δεν είναι εύκολο\nΣύμφωνα με την Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (APA, 2011), όλοι γνωρίζουμε τι είναι ο θυμός και όλοι τον έχουμε νιώσει, είτε ως παροδικό εκνευρισμό είτε ως έντονη οργή. Ο θυμός αποτελεί ένα φυσιολογικό, συνήθως υγιές, ανθρώπινο συναίσθημα. Όταν, όμως, ξεφεύγει από τον έλεγχό μας και γίνεται καταστροφικός, μπορεί να οδηγήσει σε πολλά προβλήματα –στον εργασιακό χώρο, ή στις προσωπικές μας σχέσεις, και γενικώς, σε επιβάρυνση της συνολικής ποιότητας της ζωής μας. Επιπλέον, μπορεί να μας κάνει να νιώσουμε ότι βρισκόμαστε στο έλεος ενός απρόβλεπτου και ισχυρού συναισθήματος.\nΣύμφωνα με τον Charles Spielberger, έναν ψυχολόγο που ειδικεύεται στη μελέτη του θυμού, ο θυμός είναι μια «συναισθηματική κατάσταση που ποικίλλει σε ένταση από τον ήπιο εκνευρισμό ως την έντονη οργή και μανία». Όπως και άλλα συναισθήματα, συνοδεύεται από φυσιολογικές και σωματικές αλλαγές: Όταν θυμώνουμε, η καρδιά μας χτυπά πιο δυνατά και η πίεση του αίματός μας αυξάνεται, όπως αυξάνονται και τα επίπεδα των ορμονών αδρεναλίνη και νοραδρεναλίνη.\nΟ θυμός γεννιέται από εξωτερικά ερεθίσματα, αλλά και από ανησυχία ή από συνεχή ενασχόληση με τα προσωπικά μας προβλήματα. Κάποιες μνήμες τραυματικών ή εξοργιστικών γεγονότων μπορούν, επίσης, να προκαλέσουν συναισθήματα θυμού.\nΣτην εφηβεία, ο επικεντρωμένος και ο διάχυτος θυμός των εφήβων δυσκολεύει πολύ τους γονείς. Οι έφηβοι αγωνίζονται να βγάλουν κάποιο νόημα από τις αλλαγές που συμβαίνουν στο σώμα τους και στα συναισθήματά τους αυτή την περίοδο και μερικές φορές η κατήφεια, η σεξουαλική έλξη ή η επιθυμία να έχουν κάποιο είδος ελέγχου μπορεί να αναμιχθούν και να τους κάνουν έξαλλους. Όπως και κάθε άλλη έντονη συγκίνηση, ο θυμός είναι ένα φυσικό συναίσθημα που έχουμε και δεν είναι ούτε σωστό, ούτε λάθος. Αλλά το πώς χρησιμοποιούμε τον θυμό μας – ή τον αφήνουμε να μας χρησιμοποιεί – και το πώς αυτός εκδηλώνεται μπορεί να τον καταστήσει επώδυνο, φοβερό κι εντελώς καταστροφικό. Ο θυμός από μόνος του μπορεί να έχει μια σημαντική λειτουργία. Όπως ο πόνος σάς λέει να μην ακουμπάτε σε μια καυτή εστία, έτσι κι ο θυμός σάς λέει ότι αυτό που συμβαίνει δεν είναι αποδεκτό και σας ενοχλεί κι ότι κάτι χρειάζεται να αλλάξει. Ο θυμός μπορεί να είναι:\nΜια προειδοποιητική ένδειξη ότι δεν ικανοποιούνται σημαντικές ανάγκες\nΜια ώθηση για να κάνετε κάποιες αλλαγές\nΈνας τρόπος να δείξουμε στους άλλους πώς νιώθουμε και τι χρειαζόμαστε. Όλοι έχουν συναισθήματα κι ανάγκες. Δεν είναι σωστά ή λανθασμένα, απλώς υπάρχουν.\nΚαι οι ενήλικες και οι έφηβοι μπορεί συχνά να θυμώνουν και να δυσκολεύονται να διαχειριστούν έντονες συγκινήσεις και συναισθήματα. Όταν νιώθουμε θυμό και δεν τον εκφράζουμε:\nΜας κάνει να νιώθουμε ανίσχυροι και αβοήθητοι\nΣημαίνει ότι οι ανάγκες μας δεν ικανοποιούνται\nΜας αρρωσταίνει – κατάθλιψη, πονοκέφαλοι, στομαχόπονος, πόνος στη μέση\nΔιαχέεται ως περιφρόνηση, διαβρώνοντας και καταστρέφοντας τις σχέσεις\nΜετατρέπεται και εκρήγνυται ως καταστροφικός θυμός.\nΕίναι κάποιος θυμός πιο καταστροφικός από άλλους;\nΌταν ο θυμός γίνεται καταστροφικός είναι εύκολο να γίνει κατανοητός. Ο καταστροφικός θυμός εμφανίζεται όταν ο θυμός ξεχύνεται με ανεξέλεγκτες και επώδυνες πράξεις ή λέξεις, πληγώνοντας και το άτομο που είναι θυμωμένο και όλους όσοι είναι γύρω του. Ο καταστροφικός θυμός συνίσταται:\nΣε κατηγορίες, προσβολές, χτυπήματα ή άσχημες λέξεις\nΣτο να «βγάζουμε δηλητήριο» – να αδικούμε ανθρώπους εκφράζοντας άσχημα συναισθήματα\nΣε αναδρομή σε παλιές αδικίες.\nΟ καταστροφικός θυμός δεν κάνει καθόλου καλό ούτε σε μας ούτε στους εφήβους μας. Κάνει το άτομο που τον εκδηλώνει ντροπιασμένο κι ένοχο χωρίς να έχει το αποτέλεσμα που θέλει. Το να αφήνετε τον εαυτό σας ή τον έφηβό σας να καταφεύγει στην οργή βλάπτει τη σχέση σας μαζί του και καταστρέφει την αυτοεκτίμησή του.\nΑντιμετωπίζοντας την «έκρηξη θυμού» στην εφηβεία\nΜερικές φορές οι έφηβοι σάς πιέζουν πάρα πολύ κι οι διαμάχες κι η σύγκρουση αρχίζουν να μοιάζουν με τις εκρήξεις οργής της παιδικής ηλικίας. Όταν οι νέοι καταλαμβάνονται από έντονα συναισθήματα δεν μπορούν να σκεφτούν καθαρά ή να ακούσουν τη λογική. Ο νέος «κατακλύζεται συναισθηματικά». Αυτό που ίσως χρειάζεται εκείνη τη στιγμή είναι να εκφράσει τα συναισθήματα με ασφαλή τρόπο και να ηρεμήσει ώστε να επιλύσει το πρόβλημα. Φανταστείτε τον έφηβό σας ως ένα σκεύος – ένα φλιτζάνι, ένα ποτήρι ή ένα δοχείο. Φυσιολογικά, είναι κατά το ήμισυ γεμάτος με σκέψεις και κατά το ήμισυ με συναισθήματα. Και τα δύο ισορροπούν το ένα το άλλο έτσι ώστε να μπορεί να σκέφτεται και να νιώθει διατηρώντας τα σε μια σταθερή αναλογία. Όταν αναστατώνεται, τα συναισθήματά του αυξάνονται και τον κατακλύζουν. Το ποτήρι είναι τώρα κατά τρία τέταρτα ή περισσότερο γεμάτο από συναισθήματα, κι οι λογικές του σκέψεις καταπνίγονται. Σ’ αυτή την κατάσταση δεν μπορεί να σκεφτεί για τον εαυτό του ή να σας ακούσει. Στην περίπτωση μιας «έκρηξης θυμού»:\nΟ έφηβος σας μπορεί να κατευθύνει τον θυμό του σε σας και μπορεί πράγματι να θέλει να τον ακούσετε και να κάνετε κάτι. Αλλά τις περισσότερες φορές νιώθει αναστατωμένος για ζητήματα που έχουν μικρή σχέση με σας, ή απλώς εμπλέκεστε με έμμεσο τρόπο. Για παράδειγμα, μπορεί να είχε μία διαφωνία με έναν φίλο στο σχολείο και μετά να τα βάλει μαζί σας «γιατί συνεχώς παρεμβαίνετε». Ακούστε και αναλάβετε την ευθύνη για πράγματα που ίσως θα ήθελε να αλλάξετε, αλλά μην ταράζεστε και μη θυμώνετε κι εσείς μαζί του. Είναι σημαντικό ως γονείς να θυμάστε ότι τα έντονα συναισθήματα είναι μεταδοτικά. Ένα από τα πράγματα που μπορείτε να κάνετε για τον έφηβό σας είναι να αναγνωρίσετε πότε ο θυμός ή η σύγχυση τους θα μπορούσε να σας κάνει να νιώσετε το ίδιο. Ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπίσετε τον θυμό τους είναι να τον επιστρέψετε και να μην τον οικειοποιηθείτε/ να μην ταυτιστείτε μαζί του.\nΞεκινήστε από την επιθυμία να καταλάβετε κι όχι από την ανάγκη να κερδίσετε τη διαμάχη ή να τους κάνετε να συμπεριφέρονται σωστά. Ακούστε τον τόνο, όχι τις λέξεις, έτσι αντί «Σε μισώ! Δεν είσαι το αφεντικό μου! Γιατί δεν με παρατάς!» να ακούτε «Είμαι πραγματικά αναστατωμένος! Προσπαθώ να τα καταφέρω μόνος μου και νιώθω να μη με εμπιστεύεσαι! Μακάρι να με βοηθούσες όπως εγώ θέλω!». Αν εμβαθύνετε στις λέξεις για ν’ ανακαλύψετε το πραγματικό νόημα, μπορείτε να τους βοηθήσετε να επεξεργαστούν αυτό που νιώθουν πραγματικά κι αυτό που έχουν ανάγκη. Και θυμηθείτε, το να τους ακούσετε τους βοηθά στη μείωση της συναισθηματικής έντασης και τους επαναφέρει στην ισορροπία σκέψης/συναισθήματος όπου μπορούν να επεξεργαστούν αυτό που χρειάζονται να κάνουν. Βοηθά επίσης το να κατονομάσετε και να «καθρεφτίσετε» αυτό που νομίζετε ότι αισθάνεται το παιδί σας, για παράδειγμα, στην περίπτωση προφανούς βροντερού θυμού, να πείτε, «Ακούγεσαι πραγματικά αναστατωμένος» ή «Ακούγεσαι σαν να φοβάσαι».\nΒοηθήστε το παιδί σας να βρει τα αίτια των συναισθημάτων του\nΜε τη λεκτικοποίηση συναισθήματος, δηλαδή κατονομάζοντας το συναίσθημα, μπορείτε να βοηθήσετε τον έφηβό σας να βρει αυτό που θέλει ή χρειάζεται. Ο θυμός ή η αναστάτωση που εκφράζονται εναντίον σας, η πόρτα που χτυπά ή η οργή, μπορεί να πηγάζουν από την ανάγκη του για το συνανήκειν: «Φαίνεται ότι οι φίλοι σου δεν σε κάνουν παρέα τώρα. Θα ήθελες πραγματικά να μπορούσες να είσαι μαζί τους».\nΒάλτε όρια στη συμπεριφορά\nΤο να κατανοείτε τα συναισθήματα και τις ανάγκες του εφήβου σας καθώς και τα αίτια της συμπεριφοράς του δεν είναι το ίδιο με το να παραβλέπετε ή να αποδέχεστε αυτή τη συμπεριφορά. Αφού τον ηρεμήσετε ακούγοντάς τον κι έχει επανακτήσει την ισορροπία σκέψης/συναισθήματος, μπορείτε στη συνέχεια να θέσετε όρια στη συμπεριφορά του ενώ τον βοηθάτε να βρει τρόπους να λύσει το πρόβλημα. Έτσι θα μπορούσατε να πείτε: «Θα ήθελα να βρεις έναν τρόπο να το αντιμετωπίσεις αυτό χωρίς να μου βάζεις τις φωνές, να χτυπάς τις πόρτες ή να εξοργίζεσαι. Τι νομίζεις ότι θα σε βοηθούσε;»\nΠεριμένετε να περάσει η μπόρα\nΌταν ανακτηθεί η ηρεμία, χρειάζεται να κατανοήσετε τα επώδυνα κι έντονα συναισθήματα που ο έφηβος σας έχει βιώσει. Βοηθήστε τον να καταλάβει πώς νιώθει, τι χρειάζεται, τι μπορεί να κάνει για να εκφράζει τέτοιου είδους συναισθήματα στο μέλλον και να παίρνει αυτό που χρειάζεται χωρίς να πληγώνει τον εαυτό του και τους άλλους. Πείτε: «Καταλαβαίνω απόλυτα πόσο άσχημα ένιωσες και λυπάμαι γι’ αυτό. Έχεις κάθε δικαίωμα να νιώθεις τόσο αναστατωμένος. Τι μπορούμε να κάνουμε ώστε να είμαστε σίγουροι ότι την επόμενη φορά θα το αντιμετωπίσουμε με διαφορετικό τρόπο έτσι ώστε να μπορείς να μου μιλάς και να μην πληγώνεις τον εαυτό σου ή οποιονδήποτε άλλον;». Μερικές φορές αρκεί να κατανοήσουμε και να αποδεχτούμε τα συναισθήματα και τις ανάγκες του. Άλλες φορές μπορεί να χρειάζεται να βοηθήσετε τον έφηβό σας να ψάξει να βρει αυτό που πρόκειται να κάνει. Το να κινητοποιηθείτε μπορεί να σημαίνει ότι πρέπει να αποδεχτείτε ότι δεν μπορείτε να κάνετε τίποτε για να αλλάξει η κατάσταση, αλλά μπορείτε πάντοτε να αλλάξετε τη συμπεριφορά σας ή το πώς νιώθετε γι’ αυτό. Πρώτα, μπορεί να χρειάζεται να αφήσετε το αρχικό ξέσπασμα των συναισθημάτων να ξεθωριάσει. Αυτό που συχνά μπλοκάρει κάθε κίνηση προς τα μπρος είναι ο θυμός που είναι διάχυτος.\nΤι γίνεται όταν οι διαμάχες μοιάζουν να είναι εκτός ελέγχου;\nΜερικές φορές η εφηβική συμπεριφορά μπορεί να υποδεικνύει κάποια πραγματική διαταραχή ή δυστυχία: Οι ενδείξεις θα μπορούσαν να είναι:\nΑσυνήθιστα ξεσπάσματα επιθετικότητας\nΌλοι οι έφηβοι μπορεί να έχουν στιγμές που «χάνονται» – όπως κι εμείς. Αλλά γνωρίζετε τον έφηβό σας, ακόμη κι αν πράγματι μοιάζει να έχει αλλάξει πολύ. Αν νιώθετε ότι ο θυμός του είναι περισσότερο απρόβλεπτος κι εκρηκτικός κι η αντίδρασή του περισσότερο βίαιη απ’ ό,τι θα περιμένατε, ίσως θα πρέπει να ζητήσετε βοήθεια. Ενώ δεν θα έπρεπε να κατηγορείτε τους εφήβους επειδή βιώνουν έντονα συναισθήματα, δεν τους βοηθά αν τους προστατεύετε από τις συνέπειες των πράξεών τους. Αν τα χτυπήματα της πόρτας ή οι παρεκτροπές καταλήγουν σε καταστροφές, περιμένετε μέχρι να καθαρίσουν και να επανορθώσουν μόλις βρουν την ευκαιρία να ηρεμήσουν, και μην αντικαθιστάτε δικά τους αντικείμενα που έχουν καταστρέψει, αφιλοκερδώς.\nΗ απομόνωση κι η έλλειψη ενδιαφέροντος για τις φυσιολογικές τους δραστηριότητες\nΌλοι οι έφηβοι μπορούν ν’ αλλάξουν τις συνήθειές τους, παραμερίζοντας τα τρενάκια και τις κούκλες για μια εμμονή με τους ανθρώπους που θαυμάζουν. Θα μπορούσαν να σταματήσουν να είναι κοινωνικοί και να τρυπώσουν στο δωμάτιο τους, γράφοντας ποίηση ή ψάχνοντας ιστότοπους κοινωνικής δικτύωσης. Αλλά, και πάλι, γνωρίζετε τον έφηβό σας. Αν τον ακούτε, τον νοιάζεστε και τον σκέφτεστε, θα ξέρετε αν η απομόνωση από την οικογένεια είναι και απομόνωση από τη ζωή.\nΌταν κλαίνε υπερβολικά και/ή είναι μονίμως λυπημένοι\nΟι ορμονικές ανακατατάξεις που προκαλούν κατήφεια και κλάμα, κι η συνεχής ενασχόληση των εφήβων με τις αδικίες στον κόσμο μπορεί να τους κάνουν λυπημένους. Αλλά η μόνιμη στενοχώρια είναι μία ένδειξη για κάτι περισσότερο από εφηβική μελαγχολία και χρειάζεται βοήθεια.\nΌταν δεν βλέπουν φίλους και αποξενώνονται\nΟι έφηβοι μπορεί ν’ αλλάζουν φίλους, και ν’ αντικαθιστούν τις βασικές πρόσωπο με πρόσωπο επαφές τους με αντίστοιχες διαδικτυακές. Αλλά ο έφηβος που δεν έχει πραγματικούς φίλους, ή αποφεύγει αυτούς που είχε, θα πρέπει να σας ανησυχήσει και χρειάζεται επιπλέον βοήθεια.\nΌταν δεν τρώνε σωστά ή δεν κοιμούνται καλά\nΟι έφηβοι συχνά περνούν διατροφικούς πανικούς και αλλάζουν τη διατροφή τους για ν’ αδυνατίσουν. Μπορεί να γίνουν πλάσματα της νύχτας, προτιμώντας να μένουν ξύπνιοι ως αργά ακόμη κι αν πρέπει να ξυπνήσουν νωρίς. Αλλά θα πρέπει να μπορείτε να ξεχωρίζετε αν ο έφηβος σας τρώει και κοιμάται αρκετά – η υγεία τους θα πληγεί αν δεν το κάνουν, κι αυτό μπορεί να οδηγήσει σε κατάθλιψη. Εμπιστευτείτε το ένστικτο σας, κι αν ανησυχείτε, μιλήστε μαζί τους.\nΌταν δυσκολεύονται να σας μιλήσουν ή να σας εξηγήσουν τα συναισθήματά τους\nΌλοι οι έφηβοι μπορεί να περνούν περιόδους που δεν θέλουν να μιλούν στους γονείς τους και παλεύουν με συναισθήματα που δυσκολεύονται να τα εκφράσουν. Αλλά σε ποιον βαθμό; Και πάλι, μπορεί να χρειάζεται να εμπιστευτείτε τον εαυτό σας αν νιώθετε ότι ο έφηβος σας δυσκολεύεται να διαχειριστεί τα συναισθήματά του.\nΚατά την εφηβεία οι νέοι τείνουν να πειραματίζονται με το ποτό, τα ναρκωτικά, το σεξ και με άλλες συμπεριφορές που προσεγγίζουν την αυτοκαταστροφή, όπως το να μπλέκουν σε καβγάδες και να οδηγούν με μεγάλη ταχύτητα. Αλλά άλλο πράγμα τα πειράματα, άλλο το να διακινδυνεύουν να βλάψουν τον εαυτό τους. Εμπιστευτείτε τον εαυτό σας κι αν νιώθετε ότι η συμπεριφορά του παιδιού σας είναι πέρα από τον φυσιολογικό πειραματισμό ζητήστε βοήθεια.\nΟι υπερβολικές αντιδράσεις\nΑν πράγματι νιώθετε ότι ο έφηβος σας αντιδρά υπερβολικά, η πρώτη κίνηση είναι να βρείτε τη ρίζα των προβλημάτων του. Συνηθισμένες καταστάσεις που προκαλούν ασυνήθιστες συμπεριφορές είναι:\nΟ εκφοβισμός ή η πίεση από τους συνομηλίκους\nΟι δυσκολίες στο σχολείο κι οι υπερβολικές προσδοκίες\nΟι μαθησιακές δυσκολίες όπως η μη διαγνωσμένη δυσλεξία\nΤα προβλήματα με τον φίλο/τη φίλη τους\nΟι ανησυχίες για την εμφάνιση τους\nΟι γονείς που δεν είναι επιδεκτικοί οικογενειακών αλλαγών\nΟ θάνατος ή η ασθένεια στην οικογένεια ή σε φίλους.\nΊσως χρειάζεται να ζητήσετε βοήθεια κι υποστήριξη οι ίδιοι πριν μπορέσετε να βοηθήσετε τον έφηβό σας, είτε από το σχολείο του εφήβου σας ή τις συμβουλευτικές υπηρεσίες ειδικών.\nΟι νέοι χρειάζονται αυτό που χρειάζονταν πάντοτε από τους γονείς τους: αγάπη, υποστήριξη, ενθάρρυνση, στοργή, αποδοχή και προσοχή.\nΗ συμπεριφορά είναι ένδειξη των συναισθημάτων μας. Τα συναισθήματα είναι ενδείξεις των αναγκών μας. Αν νιώθουμε χαρούμενοι, είναι γιατί οι ανάγκες μας ικανοποιούνται. Αν νιώθουμε αναστατωμένοι ή θυμωμένοι, είναι επειδή σημαντικές ανάγκες μας δεν ικανοποιούνται.\nΌταν παρατηρείτε τα δικά σας συναισθήματα κι εκείνα του εφήβου σας παίρνετε σημαντικές πληροφορίες για το τι χρειάζεται να αλλάξετε κι οι δυο σας και σας βοηθά να δράσετε δημιουργικά και να μην κολλήσετε στην αντίδραση και τις κατηγορίες.\nΣας βοηθά να βοηθήσετε τον έφηβό σας το να σκέφτεστε τα πράγματα από τη δική του οπτική γωνία, καθώς οι γονείς υπήρξατε έφηβοι παλιότερα!\nΘα μπορούσατε να στηρίξετε τον έφηβό σας στην επίλυση των δικών του προβλημάτων παρεμβαίνοντας μόνο όταν σας ζητείται από εκείνον.\n«Κάνε ό,τι κάνω, όχι ό,τι λέω»: χρειάζεται να είστε θετικό πρότυπο για τον έφηβό σας και να μη λειτουργείτε με δύο μέτρα και δύο σταθμά, να συμπεριφέρεστε με έναν τρόπο εσείς και να περιμένετε απ’ αυτούς να συμπεριφέρονται διαφορετικά.\nΦροντίστε και τον εαυτό σας και τον έφηβό σας. Όταν φροντίζετε τον εαυτό σας θα φροντίσετε καλύτερα και τον έφηβό σας.\nΗ συμπεριφορά των εφήβων μπορεί ν’ αντιμετωπίζεται ως προβληματική, δυσάρεστη και διασπαστική. Η κατανόηση των συναισθημάτων και των αναγκών που την προκαλούν μπορεί να σας βοηθήσει να ξεχωρίσετε το άτομο από τη συμπεριφορά.\nΘυμηθείτε, το πρόβλημα είναι η συμπεριφορά, όχι ο έφηβος. Εκφράζει τις ανάγκες και τα συναισθήματά του μέσα από τη συμπεριφορά του και προσπαθώντας να κατανοήσετε αυτές τις ανάγκες και τα συναισθήματα θα μπορέσετε να βρείτε αυτό που ο έφηβος σας πραγματικά προσπαθεί να σας πει.\n«Η ζωή μπορεί να είναι γεμάτη από απογοητεύσεις, πόνο, απώλεια και από απροσδόκητες αντιδράσεις των άλλων ανθρώπων. Αυτό είναι κάτι που δεν μπορείς να αλλάξεις. Εκείνο που μπορείς όμως να αλλάξεις είναι ο τρόπος με τον οποίο αφήνεις τέτοιου είδους γεγονότα να σε επηρεάζουν. Ελέγχοντας τις αντιδράσεις του θυμού σου μπορείς να προστατέψεις τον εαυτό σου από το να γίνεις περισσότερο δυστυχισμένος μακροπρόθεσμα».\nAmerican Psychological Association (2011).Controlling anger before it controls you. Διαθέσιμο: http://www.apa.org/topics/anger/control.aspx#. Ανασύρθηκε: 10/03/2011.\nΣυνέντευξη της Μίνας Μπρούμου για τα βιβλία της: Αλλαγές στη Μορφή της Οικογένειας και Ψυχική Υγεία Παιδιών και Εφήβων. Η Συμβολή της Συμβουλευτικής Γονέων, Η Ψυχολογία της Γονεϊκότητας, Θέματα Οικογενειακής Ψυχολογίας – Εγχειρίδιο για Γονείς\n-Μέσω των εκδόσεων Bookstars κυκλοφορούν τρία βιβλία σας:\nΘα θέλατε να μας πείτε δύο λόγια για το καθένα (πού απευθύνεται, επιγραμματικά τί πραγματεύεται, σε ποια ζητήματα δίνει λύσεις κτλ) και ποιο εξ αυτών ξεχωρίζετε;\n-Ως αναγνώστρια ξεχωρίζετε κάποιο είδος λογοτεχνίας; Τι σας κέρδισε σε αυτό το είδος λογοτεχνίας;\nΟι σχέσεις των εφήβων με τους γονείς τους (γ΄ μέρος)\nΑς δούμε, στη συνέχεια, τι ζητούν οι έφηβοι από τους γονείς τους. Δηλαδή, τι είναι εκείνο που θα βοηθούσε τις σχέσεις τους να βελτιωθούν.\nΤέτοιου είδους ερωτήματα μας απασχολούν συχνά στις Σχολές Γονέων και, κυρίως, όταν δουλεύουμε με Ομάδες Εφήβων. Στις Ομάδες Εφήβων δίνουμε συχνά ερωτηματολόγια που αφορούν τις σχέσεις γονέων-εφήβων, και πιο συγκεκριμένα, με τι αν τους δώσουμε θα είναι ευχαριστημένοι και με τι αν τους προσφέρουμε θα αισθάνονται καλύτερη την επαφή τους μαζί μας. Οι απαντήσεις που δίνουν οι έφηβοι σε αυτά τα ερωτηματολόγια έχουν πολύ ενδιαφέρον και θα τις δούμε παρακάτω αναλυτικά.\nΣύμφωνα με φρασεολογία των εφήβων: “Δεν θέλουν τους γονείς από πάνω τους, μα δίπλα τους”. Πρόκειται για μια όμορφη και πολύ εύστοχη διατύπωση των εφήβων. Γιατί σε ένα παιδί, ως τα 12 χρόνια, που μπορεί να είμαστε από πάνω του, ούτε το καταλαβαίνει, ούτε το συνειδητοποιεί, καθώς η ψυχολογία της σχολικής ηλικίας είναι μια ψυχολογία προσαρμόσιμη. Δεν έχει την εσωστρέφεια της εφηβικής ηλικίας και δεν ταλαιπωρείται ψυχολογικά. Η εφηβική ηλικία αναδιπλώνεται και στρέφεται στον εαυτό της. Αρχίζουν οι έφηβοι να βλέπουν, να κριτικάρουν το γονέα που είναι πάνω τους και αυτό το σχήμα δεν το θέλουν. Θέλουν όμως το να είμαστε δίπλα τους. Δεν είπαν να είναι οι γονείς μακριά τους. Οι έφηβοι δεν λένε το μακριά, μα το δίπλα. Κι αυτό το “δίπλα”, αν το αναπτύξουμε μέσα μας και το δουλέψουμε καλά, νομίζω πως θα μας δώσει πολλά στοιχεία. Το “δίπλα” μας παραπέμπει σε ισότιμη και δημοκρατική σχέση των γονέων με τους εφήβους.\nΈνα άλλο που ζητούν οι έφηβοι από μας είναι να “ξεχάσουμε την εποχή μας”. Είναι σημαντικό να σημειώσουμε πως όποια ηλικία κι αν έχουν οι γονείς, οι έφηβοι τους βλέπουν πολύ μεγαλύτερους και τους θεωρούν “γερουσία”, κατεστημένο, ξεπερασμένους. Νομίζουν πως είμαστε πολύ προσκολλημένοι στην εποχή μας και πως μεταφέρουμε πολλά από τη δική μας εποχή στη δική τους. Υπάρχει σίγουρα μια δόση αλήθειας σε αυτό, γιατί δεν ξεκόβει κανείς εύκολα από τον εαυτό του. Κουβαλάμε πάντα μαζί μας ένα κομμάτι από την εποχή μας μέσα στη ζωή μας, δεν μπορούμε να το ξεχάσουμε εύκολα. Καλό είναι όμως να κάνουμε ένα είδος αυτοκριτικής, αυτογνωσίας και αυτοελέγχου (βασικά στοιχεία της ψυχολογικής ωριμότητας ενός γονιού). Το να λέμε συνεχώς: “Μα εμείς δεν είμαστε έτσι, εμείς τα μαλλιά μας τα κόβαμε, μιλούσαμε με περισσότερο σεβασμό, δεν καπνίζαμε μπροστά στους γονείς μας, δεν μιλούσαμε για σεξ”, είναι η αναφορά στο παρελθόν και οι έφηβοι δεν τη θέλουν, τουλάχιστον προσωρινά.\nΌλοι οι συγγραφείς, που ασχολούνται με τα προβλήματα των νέων, τονίζουν πως η πλαστικότητα των γονέων είναι εκείνη που βασικά θα βοηθήσει τους έφηβους. Πλαστικότητα όμως θα πει ευλυγισία, ποικιλία, εναλλαγή, αναπροσαρμογή, ανανέωση. Μόνο που σε αυτό το σημείο χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή από τους γονείς για να μην περάσουμε στο άλλο άκρο. Συμβαίνει πολύ συχνά και έχει παρατηρηθεί, πως αυτές οι απόψεις που λέμε εμείς, οι Ψυχολόγοι, μεταφέρονται δυστυχώς, σύμφωνα με την ψυχολογία του καθενός, εκεί που τον συμφέρει.\nΤα παραδείγματα είναι πολλά από την καθημερινή μας αλληλεπίδραση με τους γονείς: Λέμε, π.χ., μη στέκεστε πάνω από τα μαθήματα των παιδιών σας, αφήστε τα να δουλέψουν μόνα. Και ξαφνικά έρχεται ένας γονέας που δεν ξέρει επί 6 μήνες τι κάνει το παιδί του και που βρίσκεται. Μα, σου λέει, εσείς δεν μας είπατε να αδιαφορούμε;…!!\nΝα ξεχάσουμε λοιπόν προσωρινά την εποχή μας ως γονείς, δεν σημαίνει να το ρίξουμε στο έξαλλο ντύσιμο ή στη… μοντέρνα ζωή. Γιατί θα μπορούσαν, στο όνομα του νεωτερισμού και της νεότητας, οι φιλενάδες του πατέρα να βρίσκονται στην ημερήσια διάταξη, γιατί, σου λέει, έτσι θα ξαναζήσουμε τη νεότητά μας. Η μητέρα, από την άλλη πλευρά, αδιαφορεί. Αρχίζει κι εκείνη το νέο τρόπο ζωής της. Είπαμε να έχει η γυναίκα ένα περιεχόμενο, μα περιεχόμενο δεν θα πει κλείνω το σπίτι μου και εξαφανίζομαι, δεν ξέρω τι γίνεται, γιατί πρέπει να είμαστε νεολαία, ίδιοι με τα παιδιά μας. Και οι έφηβοι είναι ανεύθυνοι να γίνουμε κι εμείς. Όλα τα παραπάνω είναι παραφράσεις και όχι σωστές απόψεις του πράγματος για το οποίο συζητάμε.\nΚαλό θα είναι λοιπόν να μην περάσουμε στο άλλο άκρο. Να είμαστε νέοι, ευέλικτοι, να αναπροσαρμοζόμαστε, να κρίνουμε, να βλέπουμε, να βελτιωνόμαστε, αλλά με υπευθυνότητα και σοβαρότητα. Πολύ πιο σωστοί είναι οι γονείς που θα πουν: “Παιδί μου, δεν μπορώ να σε παρακολουθήσω, όπου μπορώ το κάνω ως καλός πατέρας, ως καλή μητέρα. Εκεί που δεν μπορώ, συγχώρεσε με, δεν μπορώ να παίξω θέατρο”. Την ειλικρίνεια των γονιών τους οι έφηβοι θα την εκτιμήσουν βαθύτατα και θα την κουβαλούν μαζί τους, ως βασική αξία ζωής, και στην δική τους ζωή.\nΟι έφηβοι έθεσαν και ένα άλλο θέμα: Να μορφωθούν οι γονείς μας. Τελικά, οι Σχολές Γονέων και, κυρίως, όταν δουλεύουμε με Ομάδες Εφήβων, φαίνεται να εμπνέουν αξίες και ιδανικά στους εφήβους. Συχνά διατυπώνουν στα ερωτηματολόγια στο πόσο ωραίο ιδανικό, πόσο ωραίο πράγμα ήταν αυτό που μπήκε στη ζωή τους. Είναι μια συγκινητική πλευρά της δουλειάς μας, καθώς με τον καιρό, οι Σχολές Γονέων επεκτάθηκαν κα πήραν τη μορφή των Ομάδων Εφήβων.\nΚαι όπως έλεγε η Μαρία Χουρδάκη, η ιδρύτρια των Σχολών Γονέων στην Ελλάδα (1962): «Σχολές Γονέων, δηλαδή κύτταρα πολιτισμού και αγάπης, ζεστές αγκαλιές που θα ζεστάνουν το παιδί, το κάθε παιδί κάθε φυλής και θρησκείας, στα πρώτα βήματα της ζωής του. Αργότερα, όταν τα παιδιά αυτά θα γίνουν υπεύθυνοι πολίτες, μπορεί παίρνοντας δύναμη από την αγάπη και τη ζεστασιά της παιδικής τους ηλικίας, να ξέρουν ν’ αγαπούν και να σέβονται τον συνάνθρωπο τους. Να θέλουν να κατευθύνουν σωστά τα «συμφέροντα» και τις τεχνολογικές επιτεύξεις τους. Και τότε, μπορεί οι μικρές ζεστές οικογένειες να γίνουν τα κύτταρα μιας παγκόσμιας κοινωνίας, που θα είναι πιο ειρηνική και πιο χαρούμενη. Πιο άξια για τον άνθρωπο».\nΑς μην ξεχνάμε ότι: Διδάσκοντας στα παιδιά και στους εφήβους τις βασικές αξίες της ζωής, τα βοηθάμε να αναπτύξουν γνωρίσματα και συμπεριφορές ενός έντιμου, δυναμικού και συναισθηματικά ακέραιου χαρακτήρα που θα τους επιτρέψει να αντιμετωπίζουν τις μικρές και μεγάλες προκλήσεις της ζωής με δύναμη και ωριμότητα. Μακροπρόθεσμος στόχος των Σχολών Γονέων και των Ομάδων Εφήβων… να αναπτυχθούν γνωρίσματα και συμπεριφορές ενός έντιμου, δυναμικού και συναισθηματικά ακέραιου χαρακτήρα τόσο για τους γονείς όσο και για τα παιδιά τους..\nΠαππά, Β. (2017). Επάγγελμα γονέας. Τύποι γονέων και συμπεριφορά παιδιών και εφήβων. Αθήνα: Οκτώ.\nΧουρδάκη, Μ. (2000). Οικογενειακή Ψυχολογία (4η έκδ.). Αθήνα: Leader Books.\nΑς δούμε τώρα τα θέματα της εφηβικής ψυχολογίας από την πλευρά των εφήβων. Δηλ. πως βλέπουν οι έφηβοι τις σχέσεις τους με τους γονείς τους.\nΤέτοιου είδους ερωτήματα μας απασχολούν συχνά στις Σχολές Γονέων και, κυρίως, όταν δουλεύουμε με Ομάδες Εφήβων. Στις Ομάδες Εφήβων δίνουμε συχνά ερωτηματολόγια που αφορούν τις σχέσεις γονέων-εφήβων, και πιο συγκεκριμένα, πως θα ήθελαν τους γονείς τους, τι δεν τους πάει καλά με τους γονείς και τι είναι εκείνο που θα βοηθούσε τις σχέσεις τους να βελτιωθούν. Οι απαντήσεις που δίνουν οι έφηβοι σε αυτά τα ερωτηματολόγια έχουν πολύ ενδιαφέρον και θα τις δούμε παρακάτω αναλυτικά.\nΑρχικά, οι έφηβοι παραδέχονται πως οι σχέσεις με τους γονείς τους είναι ταραγμένες. Δεν υπάρχουν έφηβοι στις ομάδες (αγόρια και κορίτσια 15-19 χρόνων) που να μη το παραδέχονται αυτό. Το δεύτερο ερώτημα ήταν “γιατί οι σχέσεις ήταν ταραγμένες”. Εδώ κάναμε τις πρώτες διαπιστώσεις και τι θέλουμε ν’ αλλάξει από τους γονείς.\nΟι πρώτες διαπιστώσεις ήταν: Οι γονείς μας δεν μας δείχνουν κατανόηση, δεν μας καταλαβαίνουν, μιλάμε άλλη γλώσσα, άλλα τους λέμε, άλλα εκείνοι περιμένουν, άλλα θέλουμε εμείς. Και τελικά δεν έχουμε διάλογο. Δεν έχουμε επαφή με τους γονείς μας. Δεν είμαστε ομάδα, δεν είμαστε ενωμένοι. Συστέγαση έχουμε μόνο. Αυτό απαντούσαν τα παιδιά στα ερωτηματολόγια..\nΈνα άλλο σημείο που πληγώνει τους εφήβους είναι πως δεν τους έχουν εμπιστοσύνη οι γονείς τους: “Δεν μας δείχνουν εμπιστοσύνη, γιατί εμείς να δείξουμε εμπιστοσύνη σ’ εκείνους;”. Η αλήθεια είναι πως δεν τους έχουμε εμπιστοσύνη ακόμη κι εμείς οι ίδιοι που λέμε πως πιστεύουμε στα παιδιά μας. Πρέπει να το παραδεχτούμε ως γονείς, καθώς στις δύσκολες ώρες, στα δύσκολα θέματα, εκεί που πρέπει να σταθούμε καλά, τους επαναφέρουμε στο πρώτο καθεστώς και υψώνουμε τη φωνή μας. Δεν φεύγει από μέσα μας αυτό το κατάλοιπο. Είμαστε γονείς, είμαστε οι “εξουσίαν έχοντες” και αυτό το δείχνουμε και οι έφηβοι το εισπράττουν.\nΈνα άλλο θέμα που ενοχλεί τους εφήβους είναι ότι δεν εκτιμούμε την προσωπικότητά τους. Δηλ. δεν τους αναγνωρίζουμε μια υπόσταση ξεχωριστή και διαφορετική. Δεν τους βλέπουμε με τα δικά τους στοιχεία, τις δικές τους δυνατότητες, με τις δικές τους κλίσεις και ενδιαφέροντα. Ας πάρουμε το παράδειγμα του επαγγελματικού προσανατολισμού, που δείχνει το βαθμό που σεβόμαστε τους εφήβους. Η εμπειρία μας δείχνει ό,τι ο επαγγελματικός προσανατολισμός είναι, για τους γονείς, να πείσουμε οι ειδικοί το παιδί να κάνει αυτό που οι γονείς του θέλουν. Ένα κλασικό σχήμα που συναντάμε ως ειδικοί, είναι όταν πολλοί γονείς έρχονται να μας προκαταλάβουν “πέστε κι εσείς μια κουβέντα”. Ενώ, θα έπρεπε ν’ αφήσουν να μιλήσει ο έφηβος και ν’ αφήσουν να δούμε εμείς τι σκέφτεται αυτό το παιδί, ανεπηρέαστο. Όμως είναι τόσο επιτακτική η ψυχολογία των γονέων εκείνη την ώρα, που καλύπτει όχι μόνο τον έφηβο μα συχνά και τη δική μας δουλειά. Αυτό το σχήμα είναι φυσικό να το εισπράττει ο έφηβος ως καταπίεση της προσωπικότητάς του και είναι βασικά καταπίεση, αφού έτσι κι αλλιώς στα νερά τους θέλουν να τους φέρουν οι γονείς. Σπάνια είναι ελεύθερο το παιδί για να διαλέξει το δρόμο του.\nΕπιπρόσθετα, στο θέμα των σχέσεων και των συναναστροφών τους, πιστεύουν οι έφηβοι πως δεν παραδεχόμαστε την προσωπικότητά τους, καθώς επεμβαίνουμε. Ακόμη, τις ελεύθερες ώρες τους δεν τις σεβόμαστε. Το σχολείο φροντίζει πως να τους γεμίσει τις ώρες κι εμείς μόλις δούμε τον έφηβο να κάθεται σπεύδουμε να γεμίσουμε το χρόνο του με εξωσχολικές δραστηριότητες. Μια ακόμη διατύπωση των εφήβων είναι πως το καθεστώς στην οικογένεια είναι Δικτατορικό. Ό,τι θέλουν οι γονείς μας κάνουν. Δεν μας ρωτάνε, κι αν μας ρωτάνε το κάνουν πάνω – κάτω γιατί έμαθαν πέντε πράγματα από σας (εννοούν στις Σχολές Γονέων) και κάτι από τα βιβλία. Κάνουν δήθεν διάλογο. Ποιός γονέας κάνει διάλογο για να κάνουν και οι δικοί μας; Από την αρχή ξέρουν πως αυτό που θέλουν εκείνοι θα γίνει. Τέλος, οι έφηβοι, σε κάποια από τα ερωτηματολόγια, χαρακτήρισαν βασανιστική αγάπη την αγάπη των γονιών και κουραστική.\nΜε όλες αυτές τις απαντήσεις και τις πληροφορίες μπορούμε να ανοίξουμε κουβέντες με τους εφήβους από πιο κοντά. Σε άλλους μπορεί να συμβαίνουν αυτά που κατηγορούν οι έφηβοι, σε άλλους όχι. Όμως, σε μερικούς, φαίνεται πως η βασανιστική αγάπη υπάρχει. Είναι εκείνη η υπερπροστασία, η ανησυχία των γονέων, που υπογραμμίζουν συνεχώς τους πολλούς κινδύνους που υπάρχουν γύρω από τους εφήβους. Βέβαια, το να υπογραμμίζεις τους κινδύνους μέχρι έναν βαθμό, είναι μια μορφή αγάπης, γιατί όταν αγαπάς έναν άνθρωπο φοβάσαι τους κινδύνους και θέλεις να τον προφυλάξεις. Όμως, το να προβάλλουμε συνεχώς και μόνιμα τους δικούς μας φόβους για τους κινδύνους που υπάρχουν γύρω από τα παιδιά μας, αυτό είναι βασανιστική αγάπη. Και φαίνεται πως τα κουράζει.\nΟι σχέσεις των εφήβων με τους γονείς τους (ά μέρος)\nΜια προσωπική διάσταση του εφήβου, που τη ζουν καθημερινά οι γονείς και τους ενδιαφέρει πολύ, είναι η στάση του απέναντι στους γονείς του.\nΟ έφηβος δεν αισθάνεται άνετα απέναντι στους γονείς του και το θέμα μας είναι γιατί ο έφηβος δεν αισθάνεται άνετα με τους γονείς του και τι είναι αυτό που τον κάνει να εναντιώνεται και να τους έχει ως πρώτο στόχο. Πολύ συχνά οι γονείς, στις συζητήσεις μας, αναφέρουν σαν το πρώτο δείγμα της εφηβείας την εναντίωση προς τους γονείς, την αντιδικία, την αντίρρηση, το νεγκατιβισμό (την άρνηση). Η πρώτη σύγκρουση του εφήβου γίνεται με τους γονείς του, γιατί τους έχει πιο κοντά. Συνήθως κανείς συγκρούεται μ’ αυτόν που έχει πιο κοντά του. Είναι ένας κοντινός και πρόχειρος στόχος οι γονείς κι ο έφηβος κάνει χρήση αυτού. Επιπρόσθετα, ο έφηβος απομακρύνεται από το οικογενειακό περιβάλλον στο οποίο είχε ενταχθεί. Το παιδί της σχολικής ηλικίας είναι προσαρμοσμένο και ταυτισμένο με το περιβάλλον του και όταν έχει ταυτιστεί κανείς με κάτι δεν εναντιώνεται σ’ αυτό. Όμως εφηβική ηλικία θα πει, ακριβώς, αποκόλληση από το οικογενειακό περιβάλλον. Όταν αποκολληθεί κάποιος είναι πια θεατής, είναι πιο μακριά, κι αρχίζει να κρίνει. Έτσι ο έφηβος, καθώς θέλει να αποκολληθεί, ξεκόβει, σιγά-σιγά από το οικογενειακό περιβάλλον, αρχίζει, όπως είπαμε, να κρίνει τους γονείς ως πρώτο στόχο.\nΈνας ακόμη λόγος, που κάνει τον έφηβο να εναντιώνεται απέναντι στους γονείς του, είναι ότι ο έφηβος αισθάνεται την ανάγκη να μεγαλώσει και αντιτίθεται στην πρώτη εξουσία, αυτή των γονέων. Κι αυτή την εξουσία, που την παλεύει ο έφηβος, είναι γεγονός πως την έχουμε πολύ οργανωμένη στα προηγούμενα χρόνια. Ως την ηλικία των 11-14 χρόνων, που αρχίζει η κρίση (ξεκινά η εφηβεία), δεν κάνουμε τίποτε’ άλλο παρά να έχουμε μονόλογο απέναντι στα παιδιά μας. Δεν τους αναγνωρίζουμε την προσωπικότητά τους, γίνεται αυτό που θέλουμε εμείς, όπως το θέλουμε, η άποψή τους δεν υπάρχει σχεδόν σε διάλογο. Οι κατευθύνσεις είναι δικές μας, οι γραμμές δικές μας, ο τρόπος ζωής μας, όλα είναι δικά. μας. Όμως τώρα ο έφηβος αισθάνεται την ανάγκη να ανεξαρτητοποιηθεί και γι’ αυτό το λόγο στρέφεται προς τους γονείς. Βέβαια, η στάση όλων των εφήβων απέναντι στους γονείς τους δεν είναι η ίδια. Εδώ παίζουν ρόλο πολλά πράγματα: η προσωπικότητα των γονέων, οι σχέσεις που έχουν με το παιδί τους, η προσωπικότητα του παιδιού, αν είναι αγόρι ή κορίτσι, το νευρικό σύστημα του παιδιού και τέλος, το αν έχει φίλους ή περιβάλλον, ώστε ξεκόβοντας από εδώ να είναι έτοιμο να ενταχθεί εκεί ή αν δεν έχει ομάδα ν’ ακουμπήσει. Όλα είναι καθοριστικοί παράγοντες.\nΗ πρώτη στάση του εφήβου απέναντι στους γονείς του είναι απορριπτική. Δεν τους παραδέχεται Οι γονείς ήταν ως τότε σε βάθρο, μα τώρα η εκτίμηση, η αγάπη, ο θαυμασμός αρχίζουν λίγο – λίγο να καταρρέουν. Το βάθρο πάει στην άκρη κι οι γονείς δεν γίνονται παραδεχτοί από τον έφηβο, που δείχνει να μη τους εκτιμά. Υπάρχει ακόμη μια δεύτερη στάση του εφήβου απέναντι στους γονείς του: η στάση της ειρωνείας. Συχνά όταν ένα πράγμα θέλει κάποιος να το εξουδετερώσει, το ειρωνεύεται. Και φυσικά οι έφηβοι, που δεν έχουν τα μέσα ν’ αντιμετωπίσουν λογικά τη νέα κατάσταση, την ειρωνεύονται. Οποιοδήποτε ελάττωμα υποτίθεται είχαμε ως γονείς σωματικό ή όχι (παχείς-αδύνατοι-άσχημοι-πλούσιοι-φτωχοί-τσιγκούνηδες κλπ.), ο,τιδήποτε μας ενοχλεί, βγαίνει στην επιφάνεια τώρα με τη μορφή της ειρωνείας.\nΜια τρίτη στάση είναι η επαναστατική. Επανάσταση συχνά επίμονη και σκληρή. Εμφανίζεται πιο έντονη σε κατηγορίες γονέων, που δεν φρόντισαν να συνεννοηθούν με τα παιδιά τους σε μικρότερη ηλικία. Χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν μπορεί να συμβεί και σε όσους είχαν διάλογο. Η εφηβική ηλικία είναι ανοιχτή προς όλες τις κατευθύνσεις. Μα συνήθως, η πάνοπλη επανάσταση των εφήβων ενάντια στους γονείς είναι σε περιβάλλοντα, όπου δεν είχαν συνεννοηθεί προηγουμένως οι δυο γενιές.\nΠολλοί γονείς, που δεν είναι προετοιμασμένοι γι’ αυτές τις αλλαγές απογοητεύονται, στενοχωριούνται. Είναι οι περιπτώσεις των γονέων που έρχονται στους ειδικούς τελείως αποθαρρημένοι πως “έχασαν” το παιδί τους και αποτύχανε στην αγωγή του. Δεν έχουν δίκιο παρά μόνο από την άποψη ό,τι πολλές φορές είναι βασανιστική η τακτική των εφήβων απέναντι τους. Αν θελήσουμε να δούμε ποιά περίοδος είναι η πιο βασανιστική για τους γονείς, όπως δείχνουν οι στατιστικές, είναι για τα κορίτσια (προηγούνται στην εφηβεία) από τα 11 ως τα 16, γιατί μετά τα 16 αρχίζουν πια να ωριμάζουν και ξεκινά η συνεργατικότητα, για τ’ αγόρια από τα 14 μέχρι τα 18. Που σημαίνει πως οι γονείς όταν έχουν αγόρι και κορίτσι από τα 11 ως τα 19-20 έχουν να περάσουν κουραστική περίοδο ζωής. Πρέπει να προετοιμαστούμε γι’ αυτά τα “εννέα χρόνια”. Όμως να πούμε για παρηγοριά ό,τι αυτή η τεταμένη ατμόσφαιρα δεν διαρκεί και τα εννέα χρόνια στην ίδια ένταση. Υπάρχουν εναλλαγές ως προς την τακτική του παιδιού. Ακόμη εναλλάσσονται και οι γονείς ως προς την επιθετικότητα του παιδιού. Σ’ άλλα στάδια η επιθετικότητα είναι προς τη μητέρα, σ’ άλλα στάδια προς τον πατέρα.. Καμιά φορά βάλλουν και προς τους δύο μαζί. Άλλοτε διαχωρίζουν τους δυο γονείς ανάλογα με το φύλο, τις συμπάθειες κι ανάλογα με την κατανόηση που τους δείξαμε.\nΤο κορίτσι, τον πρώτο καιρό εναντιώνεται στη μητέρα, αργότερα ταυτίζεται και συχνά γίνονται φιλενάδες. Είναι δυο τακτικές που μπορεί να έχει το κορίτσι προς τη μητέρα του. Συχνά όμως δεν έχουμε και τις δυο αυτές στάσεις από το κορίτσι. Μπορεί να είναι φίλη από την αρχή με τη μητέρα του ή μπορεί να εναντιωθεί στη μητέρα απ’ την αρχή. Εδώ είναι αυτός ο ανταγωνισμός, ιδίως, όταν είναι η μητέρα νέα ή πιο καλοφτιαγμένη, πιο συμπαθής από το κορίτσι. Τότε βλέπουμε να μην ταυτίζονται μητέρα και κόρη ή να εξακολουθούν να περπατάνε στη ζωή τους και αργότερα, στο γάμο του παιδιού, σε δυο διαφορετικούς δρόμους, γιατί δεν κουβέντιασαν, δεν συνεννοηθήκαν.\nΕδώ θα δούμε και την ψυχολογία της μητέρας, γιατί δυστυχώς πολλές φορές, μερικές μητέρες, καθώς μεγαλώνουν τα κορίτσια τους τα βλέπουν ως αντίπαλες (όταν είναι νέα η μητέρα). Μα να μην ξεχνά πως είναι μητέρα κι έχει παιδί. Είναι συχνά φανερή η επιτήδευση της ως προς το κορίτσι που βγήκε στην επιφάνεια, μεγάλωσε και την αφήνει στην άκρη. Και μπαίνουμε στην άκρη για να προχωρήσει το παιδί μας.\nΜα με το κορίτσι δεν έχει η μητέρα τόσες δοσοληψίες όσο με το αγόρι. Το αγόρι είναι εκείνο που ξεσηκώνεται, που πρέπει να ξεσηκώνεται ενάντια στη μητέρα, ενάντια στο γυναικείο της πρότυπο. Στην αρχή με μια επιθετική και ίσως σαδιστική διάθεση. Βέβαια πάντα παίζει ρόλο το τι τύπου παιδί έχουμε και τι τύπου μητέρας υπήρξαμε ή είμαστε. Μα ωστόσο, όσο καλοί κι αν είμαστε κι ο ένας κι ο άλλος, το αγόρι εναντιώνεται προς τη μητέρα γιατί τη βλέπει πια σαν άλλο φύλο, και βέβαια δεν του αρέσει σαν εκπρόσωπος του άλλου φύλου η μητέρα και καλά κάνει. Από την άλλη, δεν είναι ακόμη έτοιμο να δεχτεί τις σχέσεις ή να δημιουργήσει σχέσεις με το άλλο φύλο και εκεί είναι που τα αγόρια δεν “χωνεύουν” τις μητέρες, γιατί παρουσιάζονται ως εκπρόσωποι ενός φύλου που, για το αγόρι, είναι ακόμη απλησίαστο.\nΚαλό είναι να συνειδητοποιήσουμε όσες έχουν αγόρια πως πρέπει να ενισχύουμε αυτή την τάση του αγοριού. Το λάθος που κάνουν οι μητέρες είναι πως υποφέρουν όταν το αγόρι τους -και μάλιστα όταν είναι μοναχοπαίδι- ξεκόβει και φεύγει, είναι επιθετικό και δεν τις παραδέχεται. Αλλά είναι συνηθισμένο και το φαινόμενο του αγοριού, που ενώ ξεκίνησε επαναστατικά κάνει στροφή σιγά-σιγά προς τη μητέρα και προσκολλάται πάλι σ’ αυτήν. Η ταύτιση αντί να γίνει προς τον πατέρα, που είναι το ανδρικό πρότυπο, γίνεται προς την μητέρα και τότε ενισχύεται αυτό που λένε οι ψυχαναλυτές “οιδιπόδειο σύμπλεγμα” γερά πια, οργανωμένο και δεν σπάει στο μέλλον, τελικά προχωρεί το δρόμο του με την εικόνα της μάνας πάντα εξαϋλωμένη και σ’ όλες τις σχέσεις του αγοριού, που έρχονται στην επιφάνεια με το γάμο.\nΠαρουσιάζεται με την έντονη μορφή της μητέρας – πεθεράς ειδικά στην Ελλάδα. Παντρεύεται το αγόρι και η μαμά πάντα δίπλα στο γιο κι ανάμεσα στο νέο ζευγάρι. Δεν μπορεί δηλ. να ανεξαρτητοποιηθεί ούτε ο γιος ούτε η μητέρα. Γι’ αυτό το λόγο πρέπει, έστω και σε βάρος των γονέων, έστω κι αν αυτό δεν σημαίνει συνεργασία με το παιδί μας, να προσέξουμε τις σχέσεις μας μαζί του. Γιατί αυτό σημαίνει πληρέστερη προσωπικότητα του παιδιού μας κι ωριμότητα. Βασική περίοδος γι’ αυτό το θέμα είναι η εφηβεία. Αν χάσουμε την υπόθεση στην περίοδο της εφηβείας δύσκολα την ξανακερδίζουμε. Όσο κι αν προσπαθήσουμε αργότερα, στα 22-25-28 να ανεξαρτητοποιηθεί το παιδί από μας, όσα κηρύγματα κι αν κάνουμε τότε δεν θα ωφελούν. Εκεί χρειάζεται συχνά παρέμβαση ειδικού για να μπορέσει το αγόρι να ανεξαρτητοποιηθεί από το μητρικό πρότυπο.\nΤώρα, ως προς τον πατέρα. Από πλευράς κοριτσιού δεν υπάρχει συχνά σύγκρουση. Μόνο αν ο πατέρας είναι πολύ καλοφτιαγμένος άντρας ή πολύ διαχυτικός μπορεί να δημιουργηθεί υποσυνείδητος ερωτισμός. Μερικοί πατέρες όταν τα κορίτσια τους είναι στην εφηβεία γίνονται πολύ διαχυτικοί, περιποιούνται τα κορίτσια, τα αγκαλιάζουν, τα χαϊδεύουν τάχα από στοργή. Πρέπει να είναι πιο προσεκτικοί. Η κόρη τους βέβαια κολακεύεται απ’ αυτή τη στάση του πατέρα. Δεν είναι ασφαλώς κι εδώ η καλύτερη περίπτωση, είναι το αντίστροφο του αγοριού, όχι τόσο διαδομένο, γιατί οι κοπέλες βρίσκουν πιο εύκολα τρόπους να ξεκολλούν από μια κατάσταση. Οι άντρες είναι πιο μονολιθικοί, δεν αναπροσαρμόζονται εύκολα, σπάνια θα δείτε κορίτσια να έχουν προσκολληθεί στον πατέρα στο σημείο που βλέπουν τ’ αγόρια προς τη μητέρα (τουλάχιστον στην Ελλάδα).\nΚαι τώρα το αγόρι προς τον πατέρα: Συγκρούσεις στην αρχή. Μα όταν δεν χάσει την ψυχραιμία του ο πατέρας και περάσουν ορισμένες δυσκολίες σιγά-σιγά αρχίζει να γίνεται η παραδοχή και κατά κάποιο τρόπο αρχίζει η συνεργασία. Ο έφηβος πείθεται σιγά-σιγά για τον πατέρα του, πως τον αγαπά, του έχει εμπιστοσύνη, τον φροντίζει, και πως όσο βασανιστικά κι αν στέκεται απέναντι στον πατέρα του, αυτός εξακολουθεί να είναι ζεστός και προστατευτικός. Άλλωστε, αυτές οι στάσεις του εφήβου είναι κάπως επιφάνεια. Είναι και λίγο σφυγμομέτρηση, δηλ. την ώρα που είναι επιθετικοί λογαριάζουν τι θα βγει απ’ αυτό και πως θα εκτιμηθεί αυτό που βγήκε ή που δεν βγήκε. Δεν είναι μια στάση χωρίς συνέπειες ή στοχασμό. Αργότερα κάθονται, φιλοσοφούν πάνω σ’ αυτά τα βιώματα, τις ώρες της απομόνωσής τους. Δεν τ’ αφήνουν απαρατήρητα. Η εμπειρία δείχνει ότι ο έφηβος τα σκέφτεται και τ’ αξιολογεί. Κι ανάλογα τα εκτιμά περισσότερο ή γίνεται περισσότερο απορριπτικός στους γονείς ή στον πατέρα. Τελικά, θα καταφέρουμε μ’ όλες αυτές τις διαδικασίες των σχέσεων να πείσουμε τα παιδιά μας πως είμαστε κοντά τους. Και πως αν κάποια στιγμή “κατεβήκαμε” από το βάθρο μας, θα ξανανεβούμε, μα φιλικά.\nΑν όμως με την υπομονή και την συμπαράσταση προς το παιδί μας δεν καταφέρουμε να το πείσουμε στην εφηβική ηλικία για το διάλογο μας, τότε ανοίγεται δυσκολία συνεννόησης σε πολλές κατευθύνσεις. Το παιδί που δεν γεφύρωσε το χάσμα του με τους γονείς του δεν θα το γεφυρώσει εύκολα με την κοινωνία, με τους συνανθρώπους του.\nΓι’ αυτό δίνουμε πολύ μεγάλη σημασία στην ανάγκη να προετοιμάζονται οι γονείς στην εφηβική ηλικία γι’ αυτά που θα συμβούν. Γιατί αλλιώς στην πρώτη αντίδραση του παιδιού τους τα χάνουν. Μας έρχονται ανήσυχοι, τρομοκρατημένοι που το παιδί τους άλλαξε τώρα τόσο πολύ. Οι γονείς, καθώς δεν είναι προετοιμασμένοι, οργανώνουν συχνά απέναντι στο παιδί μια στάση, που ταπεινώνει την προσωπικότητά του. Άλλες φορές χρησιμοποιούν την υπεροχή που τους δίνει η ηλικία τους, εμπειρία ή τα χρήματα. Κάνουν χρήση αυτών των πραγμάτων και ζητούν ως αντάλλαγμα να επιβάλλουν δικό τους τρόπο ζωής. Έρχεται ο εγωκεντρισμός στην επιφάνεια και δεν μπορεί να σταθεί στο ύψος ο γονιός και να πει απλά “μεγαλώνει το παιδί μου”. Έχουμε βέβαια και την υποσυνείδητη τάση να μη θέλουμε τα παιδιά μας να μεγαλώνουν, γιατί απομακρύνονται από κοντά μας και τι θα κάνουμε μόνοι μας, χωρίς αυτά;\nΣυχνά, για να υπάρχει περιεχόμενο δικό μας να μας τροφοδοτεί η ζεστασιά τους, θέλουμε τα παιδιά κοντά μας. Έτσι η ψυχολογία των γονέων γίνεται αγχώδης, δεν ξέρουν πώς να προχωρήσουν, είναι εκνευρισμένοι, άκεφοι. Βέβαια δεν λέω πως με τη γνώση γλιτώνουμε όλ’ αυτά, αφού αυτή είναι η πορεία της ανάπτυξης του παιδιού, όμως η γνώση βοηθά το άτομο να φιλοσοφεί ή να αναβάλλει, να δίνει τόπο στην οργή, να κάνει αντικειμενική εκτίμηση των πραγμάτων. Όλες αυτές οι στάσεις σώζουν την ατμόσφαιρα τελικά και τις σχέσεις που θέλουμε να διαμορφώσουμε. Γιατί αυτό είναι που μας ενδιαφέρει, να σώσουμε τις σχέσεις μας με τα παιδιά μας. Γιατί αν αυτό δεν μας πονούσε τότε καθένας θα τραβούσε το δρόμο του και όλα θα πήγαιναν καλά!\nΤέλος, καμιά φορά αναπτύσσεται στους γονείς που έχουν έφηβους υποσυνείδητη ζήλια προς τα παιδιά τους. Μη μας φαίνεται παράξενο. Π.χ. άρχισε ο γιος να οδηγεί; ζηλεύει ο πατέρας χωρίς να το θέλει (ασυνείδητα και αθέλητα) κι ωστόσο μπορεί να είναι ένας πατέρας που δείχνει κατανόηση. Άλλο παράδειγμα: μπορεί να πήγε το παιδί εκδρομή στο εξωτερικό και γυρίζει γεμάτο εντυπώσεις. Πόσοι γονείς δεν σταματούμε τη διήγηση του, δεν παρακολουθούμε με ενδιαφέρον τη συνέχεια. Οι γονείς όλοι στην ψυχολογία τους έχουν την καλή διάθεση μα δεν δουλεύεται βαθύτερα ο εσωτερικός κόσμος τους για να παραδεχτούν τους εφήβους, κι αυτό, είναι η αλήθεια, πως δεν είναι εύκολο. Μα η προσπάθειά μας πρέπει να είναι ν’ απελευθερωθούμε εμείς από τα παιδιά μας κι όχι τα παιδιά από μας. Αυτά κατά κάποιο τρόπο βρήκαν το δρόμο τους ή τον βρίσκουν, εκτός πια αν τα έχουμε χαλάσει πολύ.\nΥπάρχει ακόμη ένας διαχωρισμός σχέσεων των γονέων ως προς τα παιδιά της εφηβικής ηλικίας, δηλ. οι προτιμήσεις. Αγαπούν ίσως το παιδί που είναι πιο γεροδεμένο, θαυμάζουν το παιδί που είναι πιο έξυπνο, καμαρώνουν αυτό που είναι καλός μαθητής, ενώ το άλλο το επικρίνουν. Αυτό υπάρχει σε όλες τις ηλικίες, ας το προσέξουμε όμως στην εφηβική ηλικία, γιατί όπως είπαμε ο έφηβος είναι πολύ ευαίσθητος, θίγεται εύκολα, οι συγκρίσεις τον μειώνουν, τον στενοχωρούν.\nΤέλος, ας δούμε την ψυχολογία των συζύγων, των γονέων μεταξύ τους. Όλα τ’ απωθημένα της συζυγικής ζωής, όλα τα απωθημένα της παιδικής ψυχολογίας τους και όλες οι εμπειρίες του έγγαμου βίου βγαίνουν στην επιφάνεια, όταν τα παιδιά βρίσκονται στην εφηβεία. Έτσι γίνεται όταν παρουσιάζεται μια δοκιμασία. Μπορεί να συνεννοούνται οι γονείς πολύ καλά ως την ώρα που θα παρουσιαστεί η δοκιμασία, η αρρώστια, μια κρίσιμη κατάσταση. Τότε ή ο γιατρός δεν αρέσει του ενός ή το σχολείο του άλλου κι αρχίζουν οι διαφωνίες. Στις κρίσιμες ώρες εμφανίζονται οι δυσκολίες και δεν μπορούμε να συνεννοηθούμε. Στην εφηβεία έρχεται στην επιφάνεια ο ψυχισμός των γονέων, οι διαπληκτισμοί, όπως γίνεται και με την κρίση της αρρώστιας, γιατί κι η εφηβεία είναι μια κρίση. Έτσι εξηγείται πως έχουμε τα συχνά διαζύγια των γονέων στην περίοδο της εφηβείας των παιδιών. Κρίση των παιδιών, κρίση των γονέων. Όμως αν δεν μπορούμε να σταθούμε ως γονείς σταθεροί τι είδους βοήθεια θα δώσουμε στα παιδιά μας; Την ώρα που παραπαίουν, αντί να τους δώσουμε χέρι βοηθείας τ’ αφήνουμε αβοήθητα.\nΈνα βασικό θέμα είναι τα μαθήματα στο σχολείο. Συνήθως με την εφηβεία η επίδοση περιορίζεται, ο μαθητής συχνά δεν ενδιαφέρεται να είναι ο πολύ καλός μαθητής. Αυτά τα έχουμε αναφέρει. Άλλη αφορμή είναι η έξοδος τα βράδια. “Τι ώρα θα γυρίσεις ή γιατί δεν γύρισες”. Η μητέρα κάθεται και περιμένει και βαριαναστενάζει, και δεν πάει να κοιμηθεί. Εδώ οι στάσεις των γονέων είναι συνήθως διαφορετικές. Ο πατέρας είναι πιο κατηγορηματικός ως προς την ώρα, η μητέρα πιο ελαστική. Ο ένας κλείνει την πόρτα, κοιμάται, ο άλλος ξεροσταλιάζει περιμένοντας και παριστάνοντας τον ήρωα ή το θύμα. Το ντύσιμο επίσης είναι μια αφορμή, τα αγόρια αχτένιστα, με τα παλιωμένα μπλού τζίν, κ.α. Το χάσιμο του χρόνου, η ανοργανωσιά, είναι επίσης κάτι που μας μαραζώνει, λέμε “χαζεύουν” χωρίς να κάνουν τίποτα κι αυτό ενοχλεί πολύ τους γονείς. Κάτι ακόμη είναι τα έξοδα, το χαρτζιλίκι. Τα παιδιά διαρκώς ζητάνε, οι γονείς δεν συνεννοούνται στο θέμα αυτό, ο ένας δίνει, ο άλλος όχι, “εγώ μεγάλωσα και λεφτά δεν είδα στα χέρια μου”. Η αναφορά βλέπετε στην παιδική μας ηλικία είναι ένας καθοριστικός παράγοντας. Πολλοί γονείς είναι τυρρανικοί ή δίνουν χαρτζιλίκι στα παιδιά γιατί εκείνοι το στερήθηκαν ή το αντίθετο: δεν δίνουν χρήματα στα παιδιά τους, αφού και οι ίδιοι δεν έπαιρναν από τους γονείς τους.\nΤέλος, όταν μεγαλώσουν λίγο τα παιδιά μας ένας λόγος επέμβασής μας είναι το φλερτ, η παρέα και γενικά η στενότερη επαφή με το άλλο φύλο. Στην αρχή με την έννοια: πρέπει να έχει παρέα με τ’ άλλο φύλο; Είναι της ώρας ή βιάζεται πολύ; (πάντα νωρίς είναι για μας τους γονείς). Έπειτα: είναι κατάλληλο το πρόσωπο που κάνει παρέα το παιδί μας; Είναι αυτό που θέλαμε; Γιατί οι γονείς κάνουν ένα λάθος εδώ και κρίνουν με τη δική τους ψυχολογία του περασμένου καιρού, που έβλεπαν τον κάθε νεαρό σαν γαμπρό, την κάθε κοπέλα σα νύφη. Ενώ οι σύγχρονοι νέοι δεν σκέφτονται έτσι αμέσως, δεν βιάζονται.\nΑυτά είναι τα σχετικά με την ψυχολογία των γονέων. Την ζούμε, την κουβεντιάζουμε, τώρα κάνουμε συνειδητοποίηση του θέματος. Όπως άλλωστε σ’ όλα τα ψυχολογικά φαινόμενα, οι λύσεις δεν υπάρχουν έτοιμες, οι συνταγές δεν υπάρχουν. Το μόνο που υπάρχει είναι η συνειδητοποίηση του θέματος, ο προβληματισμός και η ώριμη αντιμετώπιση.


Carlos Carpio: «Φοβάμαι ότι η μοίρα του Keylor Navas έχει αποφασιστεί εδώ καιρό» - Opadoi Live\nCarlos Carpio: «Φοβάμαι ότι η μοίρα του Keylor Navas έχει αποφασιστεί εδώ καιρό»\n*Το chat έγινε στις 2 Μαρτίου\nChat με τον Carlos Carpio, υποδιευθυντή της Marca\nΚ. Carpio, έχω να συνομιλήσω μαζί σας από πέρυσι. Ελάτε, πείτε μου κάτι του "στενού κύκλου". Dybala, Courtois, De Gea, Bonucci, Dembele, Aubameyang, κ.λπ. Θα πάρει κάποιον η R. Madrid;\nΘα προσπαθήσει τον De Gea κι αν δει ότι ο φίλος Μουρίνιο δεν ενδίδει, θα πάει για τον Courtois. Αλλά φοβάμαι ότι η μοίρα του Keylor Navas έχει αποφασιστεί εδώ καιρό. Στις υπόλοιπες θέσεις, θα εξαρτηθεί απ’το πώς τελειώνει η σεζόν. Dybala και Dembele είναι αυτοί που αρέσουν περισσότερο, απ’τις επιλογές που μου δώσατε, αλλά αυτό δεν σημαίνει τίποτα. Και για να’ρθουν πρέπει πρώτα να φύγουν άλλοι που παίζουν σ’αυτές τις θέσεις.\nΓεια σου Κάρλος, είναι σαφές ότι από τότε που επέστρεψε στην ομάδα ο Sergio Ramos μετά τον τραυματισμό του, η άμυνα είναι ένα πραγματικό σουρωτήρι. Ο Ramos θα’πρεπε να’ναι στον πάγκο ως αναπληρωματικός του Nacho που είναι ταχύτερος και πιο σίγουρος. Λυπάμαι που το λέω, παρά την προστασία που του δίνει ο Τύπος, αλλά ο Sergio αμύνεται πολύ άσχημα, διαπράττει γκάφες και εξακολουθεί να ζει με το εισόδημα των γκολ των τελικών του Champions League, είναι η θλιβερή πραγματικότητα, αλλά πρέπει να το παραδεχτούμε, χαιρετισμούς.\nΤο ότι ο Sergio Ramos δεν είναι σε μια καλή κατάσταση είναι προφανές. Εκτίθεται συχνά σε πολλά (πάρα πολλά) απ’τα γκολ που δέχεται η Μαδρίτη εδώ και κάποιο διάστημα, όπως κι ο Μαρσέλο. Και πιστεύω ότι ένας απ’τους λόγους είναι ότι παίζουν με πολύ επάρκεια και λίγη συγκέντρωση, επειδή εμπιστεύονται πάρα πολύ τα τεχνικά χαρακτηριστικά τους κι ενσωματώνονται στην επίθεση με πάρα πολλή χαρά. Η συμβολή τόσο του Ramos όσο και του Marcelo είναι αδιαμφισβήτητη, αλλά η προτεραιότητά του θα’πρεπε να’ναι η αποφυγή των γκολ του αντιπάλου και σ’αυτό, τώρα, έχουν πολλά περιθώρια βελτίωσης.\nCarlos Carpio, Καλησπέρα, τι πρέπει να γίνει έτσι ώστε η Ρεάλ Μαδρίτης να υποφέρει λιγότερα γκολ κατά τη διάρκεια των παιχνιδιών; Η ομάδα έχει δώσει πολύ χώρο στους αντιπάλους. Χαιρετίσματα\nΝ’αμυνθεί μ’ένα σύστημα σαφής τοποθέτησης, να ενωθούν όλοι έτσι ώστε να μην διασπάται η ομάδα ή να μην αφήνει μια πολύ μεγάλη απόσταση μεταξύ των γραμμών, να συμπεριληφθεί όλη η ομάδα στο έργο της πίεσης του αντιπάλου και να μην επιτρέψει σε κανέναν να απελευθερωθεί αυτόματα απ’αυτό το καθήκον, να παίζει με την ίδια ένταση είτε στο 0-0 είτε χάνοντας 2-0 ή 1-3 ... και να πείσει τους αμυντικούς ότι η πρώτη αποστολή τους είναι ν’αμύνονται, όχι να βγαίνουν στην επίθεση χωρίς μέτρο. Η πραγματικότητα είναι ότι εδώ και κάποιο διάστημα το να παίζεις ενάντια στη Μαδρίτη είναι ένα λουκούμι. Οι λευκοί μπορούν να σου βάλουν αρκετά γκολ λόγω της δυναμικής τους, αλλά οι διευκολύνσεις που παρέχουν στους αντιπάλους είναι υπερβολικές και τους κοστίζουν πολλούς βαθμούς και πολλές απογοητεύσεις σ’αυτούς τους δύο μήνες του 2017.\nΓεια σου Carlos, μια γρήγορη. Όσον αφορά το άρθρο σου σήμερα. Θα μπορούσε να τελειώσει το συμβόλαιό του στη Μαδρίτη ο Isco και να πάει στη Barça ως ελεύθερος, ή αυτό είναι σχεδόν αδύνατο; Μου μοιάζει ένας παίκτης που θα ταίριαζε καλά στην ομάδα μου, και ειδικά όταν στον Ινιέστα απομένουν δύο ή τρία χρόνια στο υψηλότερο επίπεδο. Τον βλέπω ως αντικαταστατή του. Ευχαριστώ\nΑδύνατο δεν είναι. Αρκεί να μην ανανεώσει με τη Ρεάλ Μαδρίτης ο Isco και να έρθει ελεύθερος το καλοκαίρι του 2018. Αλλά αμφιβάλλω ότι το λευκό club, γνωρίζοντας ότι παραμονεύει η Barcelona, θα επιτρέψει να συμβεί μια τέτοια κατάσταση. Η πιο εφικτή επιλογή είναι να πάει στην Premier για ένα καλό ποσό, αν, φτάνοντας ο Ιούνιος, επιμένει να φύγει μπροστά στο ρόλο του στην ομάδα, ή να τον πείσει η Μαδρίτη, να του κάνει μια αρκετά δελεαστική οικονομική προσφορά και να του προσφέρει ορισμένες αθλητικές εγγυήσεις. Φυσικά, λόγω του στυλ παιχνιδιού του και της ποιότητάς του θα ταίριαζε στη Barcelona και σ’οποιονδήποτε ομάδα. Αλλά εγώ τον βλέπω με περισσότερες επιλογές για να πάει στη Manchester City.\nΚαλησπέρα Κάρλος, μόλις διάβασα τη γνώμη ενός δημοσιογράφου εμφανώς madridista του οποίου το συμπέρασμα είναι ότι ο Cristiano έχει επιστρέψει. Ειλικρινά, δεν μπορούσα να μην γελάσω. Εσείς το πιστεύετε επίσης ότι έχει επιστρέψει; Σας δίνω μερικά στατιστικά: Στο πρωτάθλημα ο CR έχει 18 γκολ (1 αγώνας λιγότερο), εκ των οποίων τα 6 με πέναλτι, που δεν μου αρέσει να μετράω γιατί δεν πλήρωσα 20 εκ. έναν τύπο για να σκοράρει πέναλτι, έτσι μας μένουν 12 γκολ του CR στο πρωτάθλημα. Κάνοντας το ίδιο και με τους Μέσι, Suarez και Morata είναι 18, 20 και 8. Αν κοιτάξουμε τις ασίστ το πράγμα είναι ως εξής: CR 3· Μέσι 5· Suarez 9· Morata 2. Στο UCL είναι μαζί με τον Morata και τον Suarez στα γκολ (2) και πολύ πίσω απ’τον Αργεντινό (10). Για το παιχνίδι ούτε λόγος ... Εσείς πιστεύετε επίσης ότι έχει επιστρέψει; Δεν πιστεύετε ότι ο Τύπος τον υπερασπίζεται πάρα πολύ; Θα τον πουλούσατε το καλοκαίρι; Σας ευχαριστώ πολύ, να’χετε μια ωραία μέρα :)\nΟ Cristiano δεν είναι στο επίπεδο των προηγούμενων σεζόν, όποιος δεν το βλέπει είναι απλώς και μόνο επειδή δεν θέλει να το δει. Μπορεί να’ναι προσωρινό, γιατί πρέπει να θυμόμαστε ότι το περασμένο έτος και το προηγούμενο, αναμένονταν επίσης η πτώση του και στη συνέχεια επανεμφανίστηκε και κατέληξε να κερδίσει το Champions League, συλλογικούς κι ατομικούς τίτλους, και με κάποιους αριθμούς μόνο στο εύρος του Leo Messi. Ή μπορεί να’ναι η αρχή μιας νέας φάσης στην οποία, για παράδειγμα, να περάσει από μέσο όρο 50-60 γκολ ανά σεζόν στα 30. Εγώ, ειλικρινά, πιστεύω ότι ο Cristiano των τριών σεζόν πριν, δεν θα επιστρέψει, επειδή είναι ο νόμος της ζωής, αλλά δεν με θεωρώ ικανό να προβλέψω σε ποιους αριθμούς θα κινηθεί αυτός ο νέος Cristiano.