ޖަވާހިރު – Esfiya\nމީހުން ބުނާތީ އަހަމެވެ. މީހެއްގެ ގޮތް އެނގޭނީ އެމީހަކާ އެކީ އެއް ތަނެއްގައި ދިރިއުޅެން ފެށުމުންނެވެ. މި ބުނުމަށް އަހަރެން މާބޮޑު ސަމާލު ކަމެއް ނުދެމެވެ. އަހަރެން އުޅެ ބޮޑުވީ މަންމައާއި ބައްޕަގެ ހުރި ހަމައެކަނި ދަރިފުޅުގެ ގޮތުގައެވެ. ހަމަ އެހެންމެ، އަހަރެމެންނާ އާއިލާގެ އެހެން މީހުންނާ މާ ބޮޑު ގުޅުމެއް އެއް އިރެއްގައިވެސް ނޯވެއެވެ. އެކި މީހުން އެކި ތަންތާނގައި އުޅޭ އިރު ވާނީ ވެސް އެކަހަލަ ގޮތެކެވެ. ކޮންމެއަކަސް ބުނަން މިއުޅޭ ވާހަކައަކީ، އަހަރެން ދުވަހަކުވެސް މައިންބަފައިން ނޫން ބަޔަކާ އެކީ އެއްގެއެއްގައި ނޫޅޭ ވާހަކައެވެ. އަހަންނަށް ހަމައެކަނި ފެނިފައި ހުރީ އެދެމީހުންގެ އުޅުމެވެ. އެއީ ވަރަށް ސާދާ ބައެކެވެ. އާއިލާގެ އެހެން މީހުން ވަޒީފާއާއި ކިޔެވުމުގެ ކަންކަމުގައި މާލެއަށް ބަދަލުވި އިރުވެސް، އަހަރެންގެ މައިންބަފައިން ބޭނުންވީ ރަށުގައި ދިރިއުޅޭށެވެ. އެހެނޭ ކިޔާފައި އަހަންނަކީ ވަކި ދެރަ ތަޢުލީމެއް ލިބިފައިވާ މީހެއް ނޫނެވެ.\nއަހަރެންގެ ވަޒީފާ ހަމަޖެހުނީ ރަށު އޮފީހުންނެވެ. ރަށުގެ އާބަދީގެ ގޮތުން، އެތާނގައި މަސައްކަތް ކުރަނީ ހައެއްކަ މީހުންނެވެ. އެގޮތުން، އެއްފަހަރަކު އޮފީސް ކަމެއްގައި މާލެ ދާން ޖެހުނެވެ. ދަތުރު ލިބުނީ އަހަންނަށާއި ރާއިދަށެވެ. ދެމީހުން މާލެއަށް ފުރީ ހުންނާނެ ތަނެއް ހަމަޖެހުމުންނެވެ.\nއަހަންނަކީ މީގެ ކުރިންވެސް އެކި ފަހަރު މަތިން މާލެ އައިސްފައި ހުރި މީހެއް ކަމުން، މާލޭގައި އުޅެން އެނގެއެވެ. މަގުތައް ވެސް ހިތުދަހެވެ. މާލޭގައި އަހަރެންގެ ބައެއް ރައްޓެހިން ވެސް އުޅެއެވެ. މި ދަތުރު އައު ވީ ރާއިދަށެވެ. އޭނާއަށް އަހަރެން ވަރަށް ގިނަ އެއްޗެހި ކިޔައިދޭން ޖެހުނެވެ. އެކަމާ އަހަރެން ހުރީ ވަރަށް ފޫހިވެފައެވެ. ކިޔަވައިގެން ހުރި މީހަކާ ބަލާފައި ރާއިދެކޭ ކުޑަކުއްޖެކޭ ތަފާތެއް ނެތެވެ.\nނަމަވެސް އަހަރެންގެ “ފޫހި” މާލެ ދަތުރު ޝަޢުގުވެރި ވީ ތިންވަނަ ދުވަހެވެ. އަހަރެމެން އާއްމުކޮށް ކާން ދާ ރެސްޓޯރަންޓު ކުއްލި ގޮތަކަށް ބަންދު ކުރުމުން ޖެހުނީ ތަންކޮޅެއް ދުރުގައި ހުރި ތަނަކަށް ދާށެވެ. އެތަނުން އަހަރެންގެ ލޮލުގައި ފުރަތަމަވެސް އަޅައިގަތީ ކައުންޓަރުގައި އިން އަންހެން ކުއްޖާއެވެ. އެވަރުގެ ރީތި ކުއްޖެއް މީގެ ކުރިން އަހަންނެއް ނުދެކެމެވެ. މޭޒު ކައިރީ އިށީނދެފައި އަހަރެން ފަސްއެނބުރި އެތައް ފަހަރަކު ބެލީމެވެ. ނަމަވެސް އެކުއްޖާ އެންމެ ފަހަރަކުވެސް އިސްއުފުލާފައި ބަލައި ނުލިއެވެ.\n“މާޒިން! އޭ! ތިވަރަށް ނުބެލިޔަސް ވެދާނެ އިނގޭ!” ދިމާ ކުރާ ރާގެއްގައި ރާއިދު ބުނެލިއެވެ. “މަށަށް ވެސް ވަރަށް ކަމުގޮސްފި އެ މަންޖެ. އެކަމަކު އަހަރެމެން ކަހަލަ މީހަކާ ދިމާލަށް ބަލާލާނެ ހެން ހީވޭތަ؟ ކައިރީގައި ހުއްޓަސް ހޭ ވެސް އަހައިނުލާނެ!” ރާއިދުގެ ބޭނުމަކީ އަހަރެންގެ ހިތް މަރައިލުން ކަމުގައި ވެދާނެއެވެ. ނަމަވެސް އަހަރެން އޭނާގެ ވާހަކައަކަށް ސަމާލުކަމެއް ނުދެމެވެ. އޭރު އަހަރެން ހިތުގައި ޢަޒުމެއް ކަނޑައެޅީމެވެ.\n“އަހަރެން މިތަނުން ކައި ނިމިގެން ދާނީ އެކުއްޖާގެ ނަންބަރު ހިފައިގެން! ބަލާތި!” ޔަޤީންކަމާއެކީ އަހަރެން ބުނީމެވެ. ރާއިދު ޖަހައިލީ ހިނިގަނޑެކެވެ. އޭނާ މަލާމަތްކުރަން ފެށުމުން އަހަރެންގެ ޢަޒުމު އިތުރަށް ވަރުގަދަ ވިއެވެ.\nކައި ނިމިގެން ބިލް ދައްކަން އަހަރެން ދިޔައީ ސީދާ ކައުންޓަރަށެވެ. “160 ރުފިޔާ.” ބިލް އަހަންނާ ދިމާއަށް އަނބުރާލާފާއި ނިކަން ތޫލި އަޑަކުން އެކުއްޖާ ބުންޏެވެ. އަހަރެން ޖީބުން ވޮލެޓު ނެގީމެވެ. ރާއިދު ހުރީ ދުރުގައި ބަލާށެވެ. އޭނާގެ މޫނުމަތީގައި ވަނީ ލާނެތް ހިނިތުންވުމެކެވެ.\n“މުޅިން ސަކަރާތް!” އަހަރެން ޗޮކެއް ކަނޑައިލީމެވެ. “ވޮލެޓުގަ އިނީ އެންމެ 100 ރުފިޔާ. ރާއިދުވެސް އެ އައީ ވޮލެޓު ނުލާ. ދެން ކިހިނެއް ހަދާނީ؟” ބޯ ކަހަން އަހަރެން ހުރީމެވެ. އެވަގުތު އެކުއްޖާ ފުރަތަމަ ފަހަރަށް އަހަރެންގެ މޫނަށް ބަލައިލިއެވެ. “އެކަމަކު އަހަރެމެން އުޅޭ ތަން ވެސް ހުންނަނީ ވަރަށް ދުރުގަ. ހިނގާފަ މި އުޅެނީ ވެސް.. މީހަކަށް ގުޅަން ވީ ދޯ؟” އަހަރެން އެކަނިމާ އެކަނި ވާހަކަ ދައްކަމުން ދިޔަ އިރުވެސް އޭނާ ރައްދުގައި އެއްޗެކޭ ނުބުނެއެވެ. ހަމައެކަނި ބަލަހައްޓައިގެން ހުރީއެވެ.\nފޯނު ނަގާފައި އަހަރެން އަނެއްކާ ބޮލުގައި ފިރުމައިލީމެވެ. “ފޯނުވެސް ނިވިފަ މިއޮތީ. ރާއިދަކީ ފޯނު ގެންގުޅޭ މީހެއް ނޫން! ހާދަ ދެރަ ގޮތެކޭ މިވީ!”\n“މީގެން ގުޅަންވީނު؟” އޭނާ އިޝާރާތްކުރީ އެތާ ހުރި އަތްގަނޑުލީ ފޯނަށެވެ. އަހަރެން ވަގުތުން އިންކާރު ކުރީމެވެ.\n“މި ގުޅަން އުޅޭ މީހާ ނުނަގާނެ ފޯނެއް ތިކަހަލަ ނަންބަރަކުން ގުޅައިގެން!” އަހަރެން އިތުރު ބަހަނާތައް ދައްކަމުން ދިޔައިމެވެ. އެންމެފަހުން އަހަރެން ބޭނުންވި ގޮތަށް ވިއެވެ. އެކުއްޖާގެ ފޯނު ދަބަހުން ނަގާފައި ދިއްކޮށްލިއެވެ. އަހަރެން ވަގުތުން ހިފީމެވެ. އެހަނަސް އަހަރެން ޖެހީ ދެވަނަ މީހެއްގެ ނަންބަރެއް ނޫނެވެ. އަމިއްލަ ނަންބަރެވެ. މިސްޑް ކޯލެއް ދީފައި ވަގުތުން ކަނޑައިލީމެވެ. އެންމެފަހުން ރާއިދުވެސް އެތަނަށް އަރައި ހަމަކޮށްފިއެވެ.\n“ކިހިނެއްވެގެންތަ މި ލަސް ވަނީ؟” ރާއިދު އަހައިލިއެވެ.\n“މިއުޅެނީ.. މި.. އައްމަޑޭ ފޯނު ނިއްވާލައިގެން..” އަހަރެން އަޅައަޅައިގެންފައި ބުނީމެވެ.\n“ކޮން އައްމަޑޭ އެއްތަ؟ އަދިވެސް ބިލް ނުދެއްކޭ؟ ނޫނީ މިހިރަ މަންޖެއަށް ކެޓެން ހުރީތަ މިހާއިރު ވަންދެން؟ މި މާޒިންމެން ނުވާނެ ރަނގަޅެއް!” ރާއިދު ޖީބުން ވޮލެޓު ނަގާފައި ފައިސާ ދެއްކިއެވެ. އޭރު އަހަރެން ބޭޒާރުވެ ނިމިއްޖެއެވެ. އިތުރަށް މަޑުނުކޮށް އަހަރެން އެތަނުން ނުކުތީމެވެ. އިރުކޮޅެއް ފަހުން ރާއިދު އައެވެ.\n“ކޮބާ؟ އެކަން ވެއްޖެތަ؟ ނޫނީ އަހަންނަށް މި ފަނި ކޮށްލެވުނީތަ އެންމެ ފަހު ގަޑީގަ؟” އަހަރެން ސައިކަލު އިސްޓާޓު ކޮށްލުމުން ރާއިދު ފަހަތަށް އެރިއެވެ.\n“އެކަން ވެއްޖެ. އެކަމަކު ކޯއްްޗެއްތަ ތި ހެދީ؟ އަހަރެން މުޅިން ލަދުބޭޒާރު ކޮށްލައިފި! ދެން ނުކެރޭނެ ނަންބަރު އޮތަސް ގުޅާކަށް. އެ މަންޖެގެ މޫނަށް ބަލައިލާކަށް ވެސް ނުކެރުން ތި ހެދި އެއްޗަކުން.” އަހަރެން ހުރިހާ ރުޅިއެއް ބޭލީ ރާއިދަށެވެ.\n“އަޅެ މަށަށް އެބަ އިނގޭތަ؟ އެހެންނޫނަސް އޭނަ އިނީ ރަކި ފާޑަކަށް ހެވިފަ. ކުޑަކޮށް މަސައްކަތް ކޮށްލިޔަސް ސެޓް ވާނެ! ޔަޤީން! ތިކަން ވެއްޖިއްޔާ އަހަންނަށް ކެއުން އޮންނާނެ ދޯ.” ރާއިދު ޔަޤީންކަން ދިނުމުން އަހަރެންގެ އުއްމީދު އައުވިއެވެ.\nމާ ގިނަ ދުވަހު މަޑުނުކޮށް އަހަރެން އެކުއްޖާއަށް ގުޅީމެވެ. ފޯނު ނެގުމުން ފުރަތަމަ ފަހަރު ކިޔާނެ އެއްޗެއް ނޭނގިގެން ކަނޑައިލީމެވެ. އަނެއްކާވެސް ގުޅީމެވެ. އެފަހަރުވެސް ބުނާނެ އެއްޗެއް ނޭނގިގެން ކަނޑައިލީމެވެ. ތިންވަނަ ފަހަރު ގުޅީ އެކޮޅުންނެވެ. އަހަރެން ދިޔައީ ސިއްސައިގެނެވެ.\n“އަހަންނަށް އިނގެޔޭ ތީ ކާކުކަން!” އެއްކަލަ ތޫލި އަޑުން ބުނެލިއެވެ. އަހަރެން ހުރީ ހައިރާންވެފައެވެ. ނަމަވެސް އެފަހަރު ހިތްވަރު ކޮށްފައި ވާހަކަ ދެއްކީމެވެ.\n“ސޮރީ އިނގޭ! މާ ރަނގަޅު ކަމެއް ނޫން ދޯ އަހަންނަށް ކުރެވުނީ.” ފުރަތަމަވެސް އަހަރެން މާފަށް އެދުނީމެވެ. އެއީ އޭނާގެ އިތުބާރު ހޯދަން އަހަރެން ބޭނުންކުރި އުކުޅެކެވެ.\n“އޯކޭ ވާނެ. މިއީ ޝަފް އިނގޭ. ތީ..؟” ޝަފް އިސްވެ އަހަރެންގެ ނަން އެހިއެވެ. އޭރު އަހަންނަށް ރާއިދު ކުރިން ބުނި ވާހަކަ ގަބޫލުކުރެވެން ފަށައިފިއެވެ.\nޝަފްގެ އަސްލު ނަމަކީ ޝަފްގާއެވެ. އަހަރެމެން ދެމީހުން އެކި ދުވަސް މަތިން ގުޅައިގެން ވާހަކަ ދައްކަމުން ގޮސް ވަރަށް ގާތް އެކުވެރިންނަށް ބަދަލުވިއެވެ. ކޮންމެ ދުވަހަކު ކާން ދާ އިރު ދިމާވެސް ވެއެވެ. އޭނާ އަބަދުވެސް ހުންނަނީ ވަރަށް ރީތި ވެލައިގެންނެވެ. ކައިރީގައި ހުންނަ އިރު ދުވަނީ ވަރަށް މީރު ސެންޓެއްގެ ވަހެވެ. އެކަހަލަ އެތައް ސިފަތަކެއް ފެންނަން ފެށުމުން އަހަންނަށް ޝަފްގާދެކެ ލޯބިވެވުނެވެ. ނަމަވެސް އެވާހަކަ ނުބުނެވި އުޅެނިކޮށް އަހަރެމެންގެ އޮފީސް ދަތުރަށް ނިމުން އައިސްގެން އަހަރެން ފުރަން ޖެހުނެވެ.\nރަށަށް ގޮސްފައިވެސް ބަރާބަރަށް ޝަފްގާއަށް ގުޅަމުން ދިޔައިމެވެ. އަހަރެމެން އަބަދުވެސް ދައްކަނީ އެކަކު އަނެކަކު ވާހަކައެވެ. އެގޮތުން ޝަފްގާގެ ވާހަކަތަކުން އެނގުނު ގޮތުގައި އޭނާއަކީ ވަރަށް ބައިވަރު ހުވަފެންތަކެއް ދެކެމުން އަންނަ ކުއްޖެކެވެ. ކުޑައިރު މާލެ ބަދަލުވި ގޮތަށް ކިޔަވައި ނިންމީ ވެސް މާލޭންނެވެ. މިހާރު އެއުޅޭ ވަޒިފާއަކީ ވަގުތީ ގޮތުން ދާ ތަނެކެވެ. އެއަށްވުރެ ރަނގަޅު ވަޒީފާއެއް ހޯދޭތޯ މަސައްކަތް ކުރަމުން ދާ ވާހަކަ ބުންޏެވެ.\nއަހަރެންގެ ނަޒަރުގައި ޝަފްގާއަކީ އެންމެ ފުރިހަމަ އަންހެން ކުއްޖާއެވެ. އޭނާއަށް ކައްކަން ނޭނގޭ އެއްޗެއް ނެތް ކަމަށް ވެއެވެ. އޭނާއަކީ މުރާލި ކަމުގެ އިންތިހާއެވެ. ވަޒީފާގައި ބުރަކޮށް އުޅެފައި ގެއަށް ގޮސް ވެސް އެވަރަށް ގޭތެރޭގެ މަސައްކަތް ކުރެއެވެ. ގިނަ ފަހަރަށް އަހަރެން ގުޅުމުން އޭނާއަށް ފޯނު ނުނެގި ދަނީވެސް ކޮންމެވެސް ކަމެއްގައި ބުރަކޮށް އުޅޭތީއެވެ.\nއަހަރެމެން ދެމީހުންގެ އެކުވެރިކަން އެކި ހަރުފަތްތައް ގިރާކުރަމުން ގޮސް އެންމެފަހުން ދެ ލޯބިވެރިންނަށް ބަދަލުވިއެވެ. އޭރު އަހަރެން އޮތީ ރާއިދަށް ކާންދޭން ޖެހިފައެވެ. އެދުވަހު ކާން ގޮސްފައި އެކި ވާހަކަ ދައްކަމުން ރާއިދު ވަރަށް މަޖާ އެއްޗެއް ބުންޏެވެ. “ދެން އެންމެ އަވަހަށް އޮންނާނީ ކައިވެނީގެ ސައި ދޯ!” އަހަރެންގެ ކޮނޑުގައި ޖަހައިލަމުން ރާއިދު ބުނެލި ވާހަކައިން އަހަރެންގެ ބޮލަށް ހާސްކަން ވެރިކުރުވިއެވެ.\nފުރަތަމަ ކަމަކަށް، އަހަރެންގެ ލޯބިވެރިއެއް ހުންނަ ވާހަކަ އަހަރެންގެ މައިންބަފައިންނަކަށް ނޭނގޭނެއެވެ. އަނެއްކޮޅުން، ޝަފްގާގެ މައިންބަފައިންނަކީ ކޮން ބައެއް ކަމެއް އަހަންނަކަށް ނޭނގެއެވެ. ކައިވެންޏާ ހަމައަށް ދެވޭނީ އެ ހުރިހާ ކަމެއް ފުރިހަމަ ވުމުންނެވެ. ނަމަވެސް ޝަފްގާއާ ކައިވެނި ކުރަން އަހަރެން ވަރަށް ބޭނުމެވެ. އެކަހަލަ ކުއްޖެއް ދެން އަހަންނަށް ނުލިބޭނެ ކަމަށް ސިކުނޑި ބުނަމުން ދިޔައެވެ.\nއެދުވަސްވަރު މަންމަ މާ ގަދަޔަށް އުނަގަނޑުގައި ރިއްސައިތީ އުޅޭވަރުން މާލެ ދާން ބައްޕަ ނިންމިއެވެ. އަހަރެން ދެކުނީ އެއީ ރަނގަޅު ފުރުސަތެއް ކަމުގައެވެ. އެމީހުންނާ އެކީ އަހަރެންވެސް މާލެ ދިޔައީ އެހެންވެގެންނެވެ. ނަމަވެސް އަހަރެން ދާން އުޅޭކަން ޝަފްގާއަކަށް ނާންގަމެވެ. ބޭނުމަކީ އޭނާއަށް ސަޕްރައިޒެއް ދިނުމެވެ.\nމާލެ ގޮސްފައި ދެވަނައަށް ވީ ދުވަހު މަންމަ ޑޮކްޓަރަށް ދައްކަން ދިޔައިމެވެ. ޑޮކްޓަރު މަންމަ ގާތުގައި ބުނީ މާ ބުރަކޮށް މަސައްކަތް ނުކުރަމަށެވެ. އަދި މާ ގިނަ ވަގުތު ކޮޅަށް ނުހުރުމަށް ވެސް ލަފާދިނެވެ. އެދުވަހު އަހަންނަށް ވިސްނުނީ އަހަރެންގެ ހަޔާތަށް އަންބަކު ގެންނަން ވަގުތު ޖެހިއްޖެ ކަމެވެ. އަހަރެންގެ އެއްވެސް ކަމެއް މަންމަ ލައްވާ އިތުރަށް ކުރުވާކަށް ބޭނުމެއް ނުވިއެވެ.\nއެދުވަހު މަންމަ ގެއަށްލާފައި އަހަރެން މިސްރާބު ޖެހީ ޝަފްގާ އުޅޭ ރެސްޓޯރަންޓަށް ދާށެވެ. އެއީ އޭނަ ޑިއުޓީގައި އުޅޭނެ ވަގުތު ކަމަށް ބަލާފައި ދިޔައިރު އަހަންނަށް ލިބުނީ ހައިރާން ކަމެވެ. ޝަފްގާގެ ބަދަލުގައި އެތާ އިނީ އެހެން ކުއްޖެކެވެ. ކޮންމެއަކަސް އެކުއްޖާ ކައިރިން ޝަފްގާ ކޮބައިތޯ އަހައިލީމެވެ. އަހަންނަށް ލިބުނު އިތުރު ހައިރާން ކަމެކެވެ. “ޝަފްގާ މިތަނުން ކެނޑުންތާ ހަފްތާއެއް ވެއްޖެ.”\nވަގުތުން އަހަރެން ޝަފްގާއަށް ގުޅީމެވެ. “ޖޮބުން ކެނޑުން ވާހަކަ ބުނެވެސް ނުލާ. އަހަރެން މީ ވަރަށް ދުރު މީހެއްތަ؟” އަަހަރެން ހުރީ ވަރަށް ހިތްހަމަނުޖެހިފައެވެ.\n“ނޫން.. މާޒިން ކައިރީ ބުނަން އުޅުނީ އެކަމަކު އަހަރެން ދެކެ ފޫހިވެދާނެތީ.. މާޒިން އަހަރެންދެކެ ލޯބިވީ އަހަންނަކީ ވަޒީފާއެއްގަ އުޅޭ އަމިއްލަ ފައިމައްޗަށް ތެދުވެގެން ހުރި ކުއްޖަކަށް ވީމައެއްނު؟ ދެން ކުއްލިއަކަށް ވަޒީފާއިން ކެނޑުން ވާހަކަ ބުނީމަ..” ޝަފްގާގެ އަޑުގައި ވަނީ ހިތާމައެވެ.\n“ޝަފް ކީކޭތަ ތި ކިޔަނީ؟ ކާކު ބުނީ އަހަރެން ލޯބިވީ އެހެންވެގެންނޭ؟ އަހަރެންގެ އަނގައިން އެއް އިރެއްގަވެސް އެހެން ބުނެވުންތަ؟” ސަބަބު އޮޅުންފިލުމުން އަހަރެންގެ ރުޅިގަނޑު ފިނިވެއެވެ. އަދި އޭނާއާމެދު ހަމްދަރުދީ ވެވުނެވެ.\n“ނުބުންޏަސް އިނގޭ. މާޒިންއަށް އަހަރެން ކަމުދިޔައީވެސް ޑިއުޓީގަ އިންތަން ފެނިގެން… އެކަމަކު މިއަދު އަހަރެން މިއީ ގޭގަ އިންނަ މީހެއް. ނުދަން އެއްވެސް ތަނަކަށް. އަހަންނަށް އެއްޗެއް ލިބެނީ ބައްޕަ ދިނިއްޔާ.” ޝަފްގާ ކިޔައިދެމުން ދިޔައެވެ.\n“ނޫން! އަހަރެން ޝަފްދެކެ ލޯބިވީ އެއްވެސް ޝަރުތަކާ ނުލާ. އަހަންނަށް ހެޔޮ ދުވަހަކު ވަޒީފާއަކަށް ނުދިޔަސް. އަހަންނަށް ޝަފް ބޭނުން އެއްޗެއް ގަތްދީގެން އުފަލުގަ ގެންގުޅެވޭނެ. އިރާދަކުރެއްވީތީ އަހަރެންގެ އެބަހުރި އެ ފެންވަރު.” އަހަރެން ބުނީމެވެ.\n“ކީކޭ ތިބުނީ؟” ޝަފްގާ ހައިރާންވިއެވެ. އެވަގުތު އަހަންނަށް ބުނެވުނީ ކިހާވަރެއްގެ އެއްޗެއްކަން އެނގިގެން ހިންދިރުވައިލެވުނެވެ.\n“އެބޮތް ވަރަށް ބޮޑު ވާހަކައެއް ބުނަންވެފަ.. އަހަންނާ ބައްދަލުކުރެވިދާނެތަ؟ މިހުރީ މާލޭގަ. އަހަރެން ބޭނުން މިފަހަރު ޝަފް އިތުރު ބަޔަކަށް ވެސް ތަޢާރަފް ކޮށްދޭން.” ބުނަން ނުބުނަން ހުރެފައި އަހަރެން އެދުނީމެވެ. ޝަފްގާ އިރުކޮޅެއް ފަހުން ޖަވާބު ދިން އިރު ހީވީ އޭނާވެސް ހުރީ އެހާލަތުގައި ހެނެވެ.\nޝަފްގާ ވަޒީފާއިން ކެނޑުން ސަބަބެއް އަހަންނަކަށް އަހައިނުލެވުނެވެ. އެކަން ހަނދާންވީ ވެސް ފޯނު ކަނޑައިލި ފަހުންނެވެ. އެހެންކަމުން ފަހުން އެވާހަކަ އެހުމަށް އަހަރެން ގަސްދުކުރީމެވެ.\nމަންމައާއި ބައްޕައަށް ޝަފްގާ ބައްދަލުކުރުވަން އަހަރެން ގެންދިޔައީ ލޮނުޒިޔާރަތް ކޮޅުގައި ހުރި ރެސްޓޯރަންޓަކަށެވެ. ފުރަތަމަ މަންމަމެން ގޮވައިގެން އެތަނަށް ގޮސްފައި ޝަފްގާއަށް ގުޅީމެވެ. އޭރު ޝަފްގާވެސް ހުރީ އެތަނާ ވަރަށް ކައިރީގައެވެ. އޭނާ ސިޑިން މައްޗަށް އަރައިގެން އައި އިރު އަހަރެންގެ ހިތުގެ ތެޅުން ދެގުނައަށް ބާރުވެފައި ވިއެވެ.\nޝަފްގާ ފެނިފައި އަހަރެންގެ މޫނު އަލިވެގެން ދިޔައެވެ. ހާސްކަން ފިލައިދިޔައެވެ. އޭނާ އާދައިގެ ހެދުމުގައި ހުއްޓައި ފެނުނު މިއީ ފުރަތަމަ ފަހަރެވެ. ކުރިން އަބަދުވެސް ފެނިފައި ހުރީ ޔުނީފޯމުގައި ހުއްޓައެވެ. މިރޭ ޝަފްގާ މާ ނަލަ ކަމަށް ދައްކައެވެ. ޝަފްގާ ކޮންމެ އެއްޗެއް ލިޔަސް އޭނާއާ ގުޅޭނެއެވެ. އެއީ އެހާވެސް ރީތި ކުއްޖެކެވެ. އޭނާގެ ޤުދުރަތީ ރީތި ކަމަށް އެކަކުވެސް ދެބަހެއް ނުވާނެއެވެ.\nއަހަރެން އިޝާރާތްކޮށްލުމުން ޝަފްގާ އަހަރެމެން ތިބި މޭޒަށް އައެވެ. އޭރު މުޅި ތަނަށް ވެރިވެގެން ދިޔައީ ޝަފްގާ ޖަހައިގެން ހުރި ހިތްގައިމު ސެންޓުގެ ވަހެވެ. އޭނާ އައިގޮތަށް މަންމަމެންނަށް ސަލާމް ގޮވައިލިއެވެ. އެ އަޑު އިވިފައި އަހަރެން ވަކިން އުފާވިއެވެ. ޝަފްގާގެ ކިބައިގައި ހުރި ރީތި ސިފަތަކަށް ހިތާހިތުން ތަޢުރީފު ކޮށްލެވުނެވެ.\nއަހަރެންގެ މަންމައަށާއި ބައްޕައަށް ވެސް ޝަފްގާ ވަރަށް ކަމުދިޔައެވެ. އަހަރެން ކައިވެނީގެ ވާހަކަ ނުދައްކައި ހުއްޓާ އެވާހަކަ ފެއްޓީ ވެސް އެމީހުންނެވެ. އެވަގުތު ޝަފްގާގެ މޫނަށް ޖަންބު ކުލަ އެރިތަން އަހަންނަށް ފެނުނެވެ. އޭނާ އިނީ ވަރަށް ލަދުންނެވެ. ނަމަވެސް އަހަރެން ހާސްކަނޑާލައިފައި ކައިވެންޏަށް އެހީމެވެ. އަހަރެންގެ މަންމައާއި ބައްޕަގެ ހާޒިރުގައެވެ.\n“އަހަރެން ވިސްނާލަން އަދި ދުވަސްކޮޅެއް ބޭނުން.” ރަކި ގޮތަކަށް ޝަފްގާ ޖަވާބު ދިނެވެ. ޝަފްގާގެ އެ ޖަވާބުން އަހަރެން ވަކި ހައިރާނެއް ނުވަމެވެ. މާޔޫސްއެއް ވެސް ނުވެއެވެ. އެއީ އަންހެން ކުއްޖެއްގެ ހަޔާތުގައި އަންނާނެ ކިހާ ވަރެއްގެ ކަމެއްކަން އަހަންނަށް އެނގެއެވެ. އެފަދަ ބޮޑު ނިންމުމެއް ނިންމުމުގެ ކުރިން ވިސްނަން ވަގުތު ބޭނުންވާނެކަން ވެސް އަހަންނަށް އެނގެއެވެ. އަނެއްކޮޅުން ޝަފްގާގެ މައިންބަފައިންނަށް އަހަރެން ތަޢާރަފް ކޮށްދިނުން ވެސް އޮންނާނެ ނޫންހެއްޔެވެ.\nއޭގެ ދެދުވަސް ފަހުން ޝަފްގާ ގުޅާފައި އޭނާގެ ޖަވާބު ހާމަ ކުރިއެވެ. އެހެނަސް އޭގެ ކުރިން އެހެން ވާހަކަ ތަކެއް ދެއްކިއެވެ. “އަހަރެން ވަރަށް ލޯބިވޭ މާޒިން ދެކެ. އަދި އަހަރެން މާޒިންއާ އެކީ ހަޔާތެއް ފައްޓަން ވެސް ބޭނުން. އެކަމަކު.. އަހަރެންގެ މައިންބަފައިން ހިތްހަމައެއް ނުޖެހޭނެ އަހަރެން އެހެން ރަށަކަށް ދިރިއުޅުން ބަދަލު ކުރާކަށް. އަދި އަހަރެން މިއުޅޭ ގެއަކީ ވަރަށް ކުޑަކުޑަ ތަންކޮޅެއް. އިނދެގެން މިތާކު ނޫޅެވޭނެ. ދެން ކިހިނެއް ހަދާނީ؟”\n“އަހަރެން ކޮންމެވެސް ގޮތެއް ވިސްނާނަން. މާލޭން ތަނެއް ކުއްޔަށް ވެސް ހިފިދާނެ އެއްނު؟ ސުވާލަކީ ޝަފް އަހަންނާ އިންނާނަން ހޭ؟” އަހަރެން ތަކުރާރު ކޮށްލީމެވެ.\n“އާނ.” ޝަފްގާ ވަގުތުން ޖަވާބު ދިނެވެ. އެވަގުތު އަހަރެން ހުރީ އުފަލުން ގޮސް ބުނާނެ އެއްޗެއް ނޭނގޭ ހާލަތުގައެވެ. އަހަރެންގެ ހަޔާތަށް އަންނަން މިއުޅެނީ ރަންގަނޑެއް ކަހަލަ ކުއްޖެކެވެ. އެއީ ޖަވާހިރެކެވެ. ޝަފްގާގެ އެއްވެސް އުނި ސިފައެއް އަހަރެން ނުދެކެމެވެ. އެއީ ފުރިހަމަ ކަމުގެ ލާމަސީލު މިސާލެކެވެ. ޝަފްގާ ފެންނަ ކޮންމެ ފަހަރަކު ހީވަނީ ދެގޮތެއް ނުވާ ފުރިހަމަ ތަސްވީރެއް ފެންނަ ހެނެވެ. އެއީ އަނެއްކާ ހަޤީޤަތެއް ބާއޭ އެތައް ފަހަރަކު ހިތާ ސުވާލު ކުރެވެއެވެ. އަހަރެން މިހައި ނަސީބު ގަދަވީ ކޮން އިރަކު ހެއްޔެވެ؟\nއަހަރެން ރަށަށް ފުރުމުގެ ކުރިން ޝަފްގާގެ މައިންބަފައިންނާ ބައްދަލުކުރީމެވެ. އަހަރެން އެގެއަށް ގެންދިޔުމުގެ ބަދަލުގައި، ޝަފްގާ އެމީހުން ގޮވައިގެން އައީ އަހަރެން ހުރި ތަނަށެވެ. ފުރަތަމަ އެވާހަކަ ބުނުމުން އަހަންނަށް އެހެން ކަހަލަ އެއްޗެއް ހީވިއެވެ. ނަމަވެސް އިންކާރެއް ނުކުރަމެވެ. އެއްގޮތަކުން އެއީ ޝަފްގާ ނިންމި ރަނގަޅު ނިންމުމެކެވެ. ސަބަބަކީ، އެމީހުންނާ އަހަރެންގެ މައިންބަފައިންނާވެސް ދިމާވުމެވެ.\nކަންދިމާކުރިގޮތުން ޝަފްގާގެ މައިންބަފައިންނަށްވެސް އަހަރެން ވަރަށް ކަމުދިޔައެވެ. އަހަރެމެން ދެމީހުންނާއި، ދެ ފަރާތުގެ އާއިލާ އެއްބައިވެގެން ކައިވެނި ކުރާނެ މުއްދަތެއް އެދުވަހު ކަނޑައެޅިގެން ދިޔައެވެ. މާލެއިން ތަނެއް ކުއްޔަށް ހިފަން ވަގުތު ބޭނުންވާނެތީ ކައިވެނި ކުރަން ހަމަޖެހުނީ އޭގެ5މަސް ފަހުންނެވެ. އެއީ އެންމެންގެވެސް ފަހުގެ ނިންމުމެވެ. އެދުވަހު އެއްކޮށް އަހަންނަށް ހުރެވުނީ ހުރިހާ ދަތްތަކެއް “ސޭލު އަޅުވައިގެންނެވެ”. އަހަންނަށް އިޙުސާސްވަމުން ދިޔައީ އަހަރެންގެ ހުވަފެން ޙަޤީޤަތަކަށްވާން ކައިރިވަމުންދާކަމެވެ.\nޗުއްޓީ ހަމަވެގެން އަހަރެން އެނބުރި ރަށަށް ދާން ޖެހުނެވެ. ދިޔަ ގޮތަށް އަހަރެން އުޅެންޖެހުނީ އަވަދިނެތި މާލެއަށް ބަދަލުވާން ކުރަން ޖެހޭ ކަންކަން ކުރުމުގައެވެ. އެންމެ މުޙިއްމުކަމަކަށް އަހަރެންގެ ވަޒީފާ މާލެއަށް ބަދަލުކުރަން ވަރަށް ގިނަ މަސައްކަތް ކުރަންޖެހުނެވެ. އެކި ފަރާތްތަކަށް ސިޓީ ލައި، ގުޅަން ޖެހުނެވެ. އެއަށްފަހު މާލެއިން ދެކޮޓަރީގެ ތަނެއް ކުއްޔަށް ލިބޭތޯ، ރައްޓެއްސެއްގެ އެހީއާއެކީ ކެނޑިނޭޅި އުޅެމުންދިޔައިމެވެ. ދެކޮޓަރީގެ ތަނެއް ހިފަން އަހަރެން ބޭނުންވީ، ފަހުންވިޔަސް މަންމަމެން މާލެއަށް ބަދަލުކުރުމުގެ ބޭނުމުގައެވެ.\nއެއީ 2000ގެ ކުރީކޮޅު ކަމުން، މާލެއިން ތަނެއް ކުއްޔަށް ހޯދުން މާ އުނދަގޫ ކަމަކަށް ނުވިއެވެ. ހަފްތާއެއްގެ ތެރޭގައި ރަނގަޅު ތަނެއް ލިބިގެން، އަހަރެންގެ އެކުވެރިޔާ ގުޅިއެވެ. އެތަން ބަލައިލުމަށް ޝަފްގާވެސް ދިޔައެވެ. އޭނާއަށް އެތަން ކަމުދިޔުމުން ވަގުތުން އެތަން ނެގީމެވެ.\n5 މަސް ދިޔައީ ލޯމަރާފައި ހުޅުވާހާ އަވަހަށެވެ. ނޭނގި ހުއްޓައި، ކައިވެނީގެ ދުވަސް އައިސް ޖެހުނެވެ. އޭރު އަހަރެން ހުރީ މަންމަމެން ގޮވައިގެން މާލޭގައެވެ. ކައިވެނީގެ ހަފްލާ މާ ކުލަގަދަކޮށް ބާއްވާކަށް އެކަކުވެސް ބޭނުމެއްނުވިއެވެ. އަހަރެމެން ކުޑަ ސައެއް ބޭއްވީ އަހަރެން ހިފި އެޕާޓުމަންޓު ހުންނަ ފަންގިފިލާގެ މަތީގައެވެ. އެ ކުޑަ ޙަފްލާއަށް ގިނައިން އައީ ޝަފްގާގެ ފަރާތުގެ މީހުންނެވެ. އާއިލާއާއި އެކުވެރިންނެވެ. އަހަރެންގެ ފަރާތުން އައީ ހައެއްކަ މީހުންނެވެ.\nޝަފްގާއާ ކައިވެނިކުރެވުމުން އަހަރެން ހުރީ “ހަތް އުޑު މަތީގައެވެ”. އެހާވެސް އުފާވެ، ހިތްހަމަޖެހިފައެވެ. އަހަރެމެންގެ ކައިވެނީގެ ފުރަތަމަ ތިން މަސް ދިޔައީ ވަރަށް އަމާން އޮމާންކޮށެވެ. ދެމީހުންވެސް ތިބީ އެކަކު އަނެކަކު އުފާކޮށްދީ، ހިތްހަމަޖައްސައިދޭން އަމާޒު ހިފައިފައެވެ.\nމަންމަ ކައްކާ އެއްޗެހި މަތިން ހަނދާންނެތޭހާ މީރުކޮށް ޝަފްގާ އަހަންނަށް ކައްކާފައި ކާންދެއެވެ. އޭނާ ކުރިން ބުނީ ތެދެކެވެ. އޭނާއަށް ކައްކަން ނޭނގޭ ހަމަ އެކައްޗެއް ވެސް ނެތެވެ. އަހަރެން އޮފީހުން އަންނަން ވާއިރަށް އެކި ދުވަހު ހުންނަނީ އެކި އެއްޗެހި ހަދާފައެވެ. އަދި އަހަރެން އައުމުގެ ކުރިން ޝަފްގާ ހުންނަނީ ވަރަށް ނަލަހެދިލައިގެންނެވެ. ހައްތާވެސް އަހަރެން ހިތްއެދޭ ސިފަތަކެވެ.\nކައިވެންޏަށް ތިން މަސް ވީއިރު، އަހަރެންގެ ސިކުނޑީގައި ބައެއް ސުވާލު އުފެދެން ފަށައިފިއެވެ. ޝަފްގާ އަދިވެސް ވަޒީފާއަކަށް ދާން ނޫޅެނީ ކީއްވެހެއްޔެވެ؟ ކުރިން އޭނާ ބުނެފައިވާ ގޮތުންނަމަ، އޭނާއަކީ ވަރަށް ގިނަ ހުވަފެންތައް ދެކޭ ކުއްޖެކެވެ. އެއްދުވަހަކު އަހަރެން ޝަފްގާއާ އެ ސުވާލު ކުރީވެސްމެއެވެ. އެއްގޮތަކަށްވެސް ޝަފްގާ ވަޒީފާއަކަށް ނުގޮސްގެން އަހަންނަށް ދަތިވެގެންނެއް ނޫނެވެ. އަހަރެން އެކަނި ވަޒީފާ އަދާކޮށްގެންވެސް އަހަރެމެންނަށް ފަސޭހައިން އެބައުޅެވެއެވެ. ފައިސާއަށް ދައްޗެއް ނުވެއެވެ. އަނެއްކޮޅުން، ރަށުން ބައްޕައަށް ލިބިފައި އޮތް ގޯއްޗެއް ކުއްޔަށް ދީފައި ހުންނާތީ، އެތަނުން ވެސް އަހަންނަށް ލިބެއެވެ.\nނަމަވެސް ޝަފްގާ މާނަ ނެގީ އެންމެ ގޯސްކޮށެވެ. “މިހާރު ފައިސާއަށް ދަތިވާން ފެށީތަ؟ ގައިމު މާޒިން ކުރިން ބުނި އަހަރެން ވަޒީފާއަކަށް ނުދިޔަސް މާޒިންއަށް ވަރިހަމައޭ. އެއަށްވުރެ ތަނަވަހޭ. ދެން ކީކޭ ތިކިޔަނީ؟” ޝަފްގާ އެނދުގައި އޮވެފައި އަނެއްކޮޅަށް ފުރޮޅިލިއެވެ. އޭނާ ހުރީ ހިތްހަމަނުޖެހިފައިކަން އަހަންނަށް ހާމަވިއެވެ.\n“އެހެންނެއް ނުބުނަމެންނު؟ އަހަންނަކަށް އެއްވެސް ދައްޗެއް ނުވޭ. އަދި ނުވެސް ވާނެ އިރާދަ ކުރެއްވިއްޔާ. އެކަމަކު ޝަފް ކުރިން އެހެން ބުނީމަ.. ހަމަ އަހާލީ.” އަހަރެން ބޭނުންވީ ޖަވާބު ނުލިބުނުކަމުގައިވިޔަސް އެ މަޢުޟޫ އެހިސާބުން ނިންމައިލާށެވެ. ނަމަވެސް ޝަފްގާ ހުރީ އަދިވެސް ހިތްހަމަނުޖެހިފައެވެ. އެރޭ އަހަރެން އޭނާގެ ގައިގައި އަތްޖައްސައިލުމުންވެސް ދުރުކޮށްލިއެވެ.\nއެރެއަށްފަހު ޝަފްގާ މުޅިން ބަދަލުވެގެން ދިޔަތަން އަހަންނަށް ފެނުނެވެ. އަހަންނާ އަނގައިންބުނުން މަދުކުރިއެވެ. އެތައް ފަހަރަކު މާފަށް އެދުމުންވެސް އޭނާގެ ރުޅި މަޑުވިހެނެއް ހިޔެއްނުވެއެވެ. އެގޮތުން، އެއްދުވަހަކު އަހަރެން އޮފީހުން އައި އިރު ޝަފްގާ ހުރީ ކާން ނުހަދައެވެ.\n“ޝަފް! މިއަދު ކާއެއްޗެއް ނެތީތަ؟ ވަރަށް ހައި.” ޝަފްގާ ސޯފާގައި ޓީވީ ބަލަން އިންދައި އަހަރެން ގޮސް ކައިރީގައި އިށީނީމެވެ.\n“ހުންނާނެ ކައްކާފަ. ދޭ އަޅައިގެން ކާން. ތީ ކުޑަކުއްޖެއް ނޫނެއްނު އަމިއްލައަށް އަޅައިގެން ނުކެވޭހާ!” އަހަރެންގެ މޫނަށް ބަލައިވެސްނުލައި ޝަފްގާ ބުންޏެވެ. އަހަންނަށް ލިބުނީ ސިހުމެކެވެ. ނަމަވެސް އިތުރު އެއްޗެއް ބުނެގެން ޝަފްގާ ރުޅިއަރުވާކަށް ބޭނުމެއް ނުވިއެވެ.\nއެދުވަހު އަހަރެން ކެއީ އަމިއްލައަށް ތަށްޓަށް ބަތް އަޅައިގެނެވެ. އެއީ އަހަންނަށް އެއްވެސް ކަމެއްނޫނެވެ. އެކަން އެގޮތަށް ކުރަން އަހަރެންގެ ޝަކުވާއެއްވެސް ނެތެވެ. ނަމަވެސް އަހަންނަށް ކަމުނުދިޔައީ ޝަފްގާ ބުނި ރާގެވެ. އޭގެ ފަހުން ކަންކަން ދިޔައީ ގޯހުން ގޯހަށެވެ. އެއްބައި ދުވަސްދުވަހު ޝަފްގާ ހުންނަނީ ނުކައްކައެވެ. ބޭރުން ބަތްޕާރުސަލެއް ގެނެސްގެން ކާންޖެހޭ ދުވަސްތައް ދިޔައީ ގިނަވަމުންނެވެ. އެހެނަސް އަހަރެން ހުރީ ކެތްކޮށްލައިގެނެވެ. ޝަކުވާއެއް ނުކުރަމެވެ. އަހަރެންގެ ހިތަށް އެރިއެވެ. އަހަންނަށް ދުވަހަކުވެސް ނުލިބޭނެ ފަދަ ރީތި ފަތްމިންޏެއް ލިބުމުން، މިވަރުގެ ކުޑަ ކަމެއްގައި ޒުވާބު ކޮށްގެން ދޫކޮށްލާކަށް ނުވާނެއެވެ. ދެވަނަ ފަހަރަށް އަހަރެން އެހާ ނަސީބުގަދަ ނުވެދާނެއެވެ. ނަމަވެސް އަހަރެންގެ ނަސީބު ހުރިގޮތް އޭރު އަހަންނަކަށް ނުވިސްނުނެވެ. އަހަރެން ހުރީ މުޅިން ކުށްހީއެއްގައެވެ.\nޝަފްގާ އަހަރެންގެ އަންނައުނު ދޮންނަނީ އޭނާ ހިތަށް އެރިއްޔާއެވެ. ބައެއް ދުވަސްދުވަހު އޮފީހަށްދާން ލާނެ އެއްޗެއް ނެތިގެން، އަހަރެން އަމިއްލައަށް ދޮންނަން ޖެހެއެވެ. ޝަފްގާ އޮންނާނީ ނިދާފައެވެ. ނޫނީ އިންނާނީ ޓީވީއަށް ދެލޯ ތަތްކޮށްލައިގެނެވެ. ނޫންނަމަ ކޮންމެވެސް ރައްޓެއްސަކާއެކީ ބޭރުގައެވެ. އަހަންނަށް މިކަންކަން ކިތަންމެ ކަމުނުދިޔަސް، އަދިވެސް ކެތްކޮށްލައިގެން ހުރީމެވެ. ނަމަވެސް އަހަންނަށް މިގޮތަށް ކެތްކޮށްލައިގެން، ދޫ ތަޅުއަޅުވައިގެން އުޅެވޭނީ ކިހާ ދުވަހަކަށް ހެއްޔެވެ؟\nއެންމެފަހުން އަހަރެން އެންމެ ފޫހިވާ ސިފަތައް ޝަފްގާގެ ކިބައިން ފެންނަންފެށިއެވެ. އެއީ ނުސާފުތާހިރުކަމެވެ. ދެދުވަސް ވަންދެން ފެންނުވަރައި ޝަފްގާ ހުރެދާނެއެވެ. ނިދާހޭލާފައި ތަންމަތި އެޅުން ހުއްޓައިލިއެވެ. އަހަރެން އޮފީހުން އަންނަން އިރު ގޭތެރެ ހީވަނީ ގޮނޑެއްހެނެވެ. އެއްބައި ދުވަސްދުވަހު ނުހުރެވިގެން އަހަރެން އަމިއްލަ ދެއަތުން ގޭތެރެ ސާފުކުރަމެވެ.\nހެދުން ބާލާފައި ޝަފްގާ ހުންނަނީ ފާހަނާތެރެއަށް އުކާފައެވެ. އޭއްޗެހި ވެސް ނަގަން ޖެހެނީ އަހަންނަށެވެ. އެންމެފަހުން އަހަރެންގެ ކެތްތެރިކަން ކޮޅުންލައިގެން ދިޔައެވެ. ބަޑިފަޅައިގެންދިޔައެވެ. އެއީ އަހަރެން އިންތިހާއަށް ލޯބިވެގެން ކައިވެނި ކުރި ޝަފްގާ ނޫންކަން އެނގުމުން، އިތުރަށް ދެލޯ މަރައިގެން ހުންނާކަށް ބޭނުމެއްނުވިއެވެ. ކިތައްމެ ދުވަހަކު ލޯބިން ބުނެގެން ޝަފްގާ ލައްވައި އެކަންތައްތައް ރަނގަޅު ކުރެވޭތޯ ބަލައިފީމެވެ. އަހަރެން ބަލަމުން އައީ ރުޅި އިސްނުކުރެވޭތޯއެވެ. އަހަންނަށް ބުނެވޭ އެއްޗަކުން ޝަފްގާ ހިތުގަޖެހިގެން ގެއިން ނުކުމެގެން ގޮސްދާނެތީއެވެ. އެހެނަސް ކަންކަން ރަނގަޅު ކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، އަހަންނަށް ފެންނަނީ ގޯހުން ގޯހަށް ދާތަނެވެ.\n“ޝަފްގާ ހެޔޮނުވާނެ! ތިހާ ކަންނެތްވެގެން ކިހިނެއްތަ އުޅެނީ؟ ހަމަގައިމުވެސް މި ފެންނަ މަންޒަރުތަކުން އަހަންނަކަށް ނޫޅެވޭނެ ދެން! ޝަފްގާ ތިއީ އެއްވެސް ކަމެއްނުކޮށް ގޭގަ އިންނަ މީހެކޭ! އަހަރެން މިއީ ދުވާލުދާ ހަތަރުދަމު އޮފީހުގަ ބުރަކޮށް އުޅެފަ އަންނަ މީހާ! ގެއަށް އަންނަގޮތަށް ގޭތެރޭގެ ހުރިހާ ކަމެއްވެސް ކުރަންވީ އަހަރެންތަ؟ ތިއީ އަޅެ ކޮންކަހަލަ ކުއްޖެއް؟ ގައިމުވެސް އަހަރެން ލޯބިވި ޝަފްގާ ތިޔަށްވުރެ ހަރުދަނާވާނެ، މުރާލިވާނެ، ސާފުތާހިރުވާނެ!” ރުޅިއައިސްގެން އަހަރެން ބުނީމެވެ.\n“މާޒިން ތިހާވަރުވާންޖެހޭ ކަމެއް އަހަންނަށް ކުރެވިއްޖެތަ؟” ޝަފްގާވެސް ލަވައިގަތީ ހަޅޭކެވެ. “ތިހާ ރުޅި އަންނަންޏާ އަހަރެން ވަރިކޮށްފަ ފޮނުވާލަންވީނު ދޯ؟ އަހަރެން މިއީ އެއްވެސް މީހެއްގެ އަޅެއް ނޫން. އެހެންނޫނަސް މާޒިންއެއްނު ކައިވެނި ކުރުމުގެ ކުރިން ބުނީ، މާޒިން އަހަރެންދެކެ ލޯބިވީ އެއްވެސް ޝަރުތަކާ ނުލައޭ؟ ހަނދާންވޭތަ؟ ދެން މިހާރު ކޮން ޝަރުތުތަކެއް ތިއީ؟” ޝަފްގާ އަބަދުވެސް ބުނާ އެތި ތަކުރާރުކޮށްލިއެވެ. އެއީ އޭނާ އަހަންނާ ދެކޮޅަށް ބޭނުންކުރާ އެންމެ ވަރުގަދަ ހަތިޔާރެވެ.\n“އަހަންނަށް ހެޔޮ! ދެން ނޫޅެވޭނެ! އަދި ބުނަން، މިއީ ޝަރުތުތަކެއް ނޫން. މިއީ ކޮންމެ އިންސާނެއްގެ ގައިގަ ހުންނަންޖެހޭ ސިފަތަކެއް. މި ސިފަތައް ޝަފްގާގެ ގައިގަ ނެތްކަން އަހަންނަށް މިއަދު ވިސްނިއްޖެ! އެހެންވީމަ ދެން އިތުރަކަށް..” އަހަރެން ބުނަން އުޅުނު ޖުމްލަ ފުރިހަމަ ނުވަނީސް ޝަފްގާ ހަޅޭއްލަވައިގަތެވެ.\n“އެެހެންވީމަ އަވަހަށް އަހަރެން ވަރިކުރޭ! ކީއްވެ ނުކެރިފަ ތި ހުންނަނީ؟” ޝަފްގާ ހީކުރީ އޭނާ ވަރިކުރަން އަހަންނަށް ނުކެރޭނެ ކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން އޭނާ އުޅުނީ އޭނާގެ ގަދަކަން ދައްކާށެވެ.\nނަމަވެސް އަހަންނަކީ ޝަފްގާ ހީކުރާ ކަހަލަ ފިނޑިއެއްނޫނެވެ. އޭނާ ހީކުރާ ކަހަލައެވެ. އޭނާ ފަދަ ރީތި ކުއްޖެއް ލިބުމަކީ އަހަރެން ފަދަ މީހަކަށް މި ދުނިޔެމަތީގައި ލިބޭނެ “މުއުޖިޒާތެކެވެ”. އެހެންކަމުން، ޝަފްގާ ދޫކޮށްލުމަކީ އަހަންނަށް ކުރެވޭނެ ވަރުގެ ކަމެއް ނޫނެވެ. ނަމަވެސް އަހަރެން މިހާރު ޝަފްގާދެކެ އެއްކޮށް ފޫހިވެ ނިމިއްޖެއެވެ. ރީތި ކަމަކީ އެއްވެސް އަގެއްނެތް އެއްޗެއްކަން އަހަންނަށް މިއަދު ވިސްނިއްޖެއެވެ. އަދި ހަމައެކަނި ޝަފްގާގެ ރީތިކަމަށްޓަކައި، އަހަރެން ދެން އިތުރަކަށް އޭނާއާ އެކީ ނޫޅޭނެއެވެ.\nއަހަރެންގެ އަނގައިން ނުކުތް ލަފްޒުން ޝަފްގާއަށް ލިބުނީ ބޮޑު ސިހުމެކެވެ. އޭނާގެ ދެލޯ ބޮޑުވެ، އަނގަ ހުޅުވިގެންދިޔަތަން ފެނުނެވެ. އެންމެފަހުން އޭނާ ގެއިން ނުކުމެގެން ދިޔައީ ރޮމުންނެވެ. އޭނާ ދިޔަތަން ފެނުމުން، އެވަގުތުކޮޅުގައި އަހަރެންގެ ހިތަށް ތަދުވިއެވެ. ސަބަބެއް ނެތިއެއްވެސް ނޫނެވެ. ޝަފްގާއަކީ އަހަރެން އެތައް ދުވަހެއް މަތިން ދެކުނު ހުވަފެނެކެވެ. އެ ހުވަފެން ކާމިޔާބު ކުރެވުން ދުވަހު އަހަންނަށް ހީވީ އަހަރެން ހާ ނަސީބުގަދަ މީހެއް މުޅި މި ދުނިޔޭގައިވެސް ނުހުންނާނެ ހެނެވެ. އަދި ޝަފްގާއާއެކީ ފުރަތަމަ ހޭދަވި މަދު ދުވަސްކޮޅު އަހަންނަށް އިޙްސާސްކުރެވުނު އުފާވެރި ލައްޒަތުގެ މަތިން ހަނދާނެއް ނުނެތޭނެއެވެ. ނަމަވެސް އޭނާގެ ޙަޤީޤީ އުޅުން އަހަންނަށް ރޭކާލީ އޭގެފަހުންނެވެ.\nމިއަދު ވިސްނައިލުމުން، ޝަފްގާ ވަޒީފާއިން ކެނޑުން ސަބަބުވެސް އަހަންނަށް ސާފުވެއްޖެއެވެ. އެއީ އޭނާގެ ކަންނެތްކަމެވެ. ފަރުވާކުޑަކަމެވެ. ކުރިން ޝަފްގާ އަހަންނަށް ދައްކައިލީ ދަޅައެކެވެ. ފުރިހަމަ ތަސްވީރެއްގެ ފަހަތުގައިވެސް، އަޑިނޭނގޭ ކަންތައްތަކެއް ވާނެއެވެ. ތަސްވީރަކީ ހަމައެކަނި ލޯ ކުރިމައްޗަށް ފެންނަން ހުންނަ އެއްޗެކެވެ. ހަމައެގޮތަށް ބޭރުން މީހަކު ފެންނަ އިރު ހުންނަ ގޮތާއި، އެމީހަކު ގޭތެރޭގައި އުޅޭގޮތް ހާސްބައި ތަފާތުވާނެއެވެ. އަހަރެމެންނަށް ފެންނަނާނީ އެމީހަކު ދެއްކި އެއްޗެކެވެ. މީހުން ބުނަނީ ތެދެކެވެ. މީހެއްގެ ގޮތް އެނގޭނީ އެމީހަކާއެކީ އެއްތަނެއްގައި ދިރިއުޅެން ފެށުމުންނެވެ.\nކޮންމެއަކަސް މިއަދު އަހަންނަކީ އެހެން މީހެއްގެ ފިރިއެކެވެ. ދެކުދިންގެ ބައްޕައެވެ. ނާޒްލީއަކީ ޝަފްގާއާ ބަލާފައި، އޭގެ އިދިކޮޅެވެ. މުރާލިކަމުގެ އިންތިހާއެވެ. ދަރިންބެލުމުގައި ނަމޫނާ މަންމައެކެވެ. ދުވަހަކުވެސް އަހަންނަށް ބޭނުންވާ ކަމެއް ނުކޮށްދީގެން ބުނާކަށް ނުޖެހެއެވެ. އޭގެކުރިން އޭނާ ހުންނާނީ ހުރިހާ ކަމެއް ފުރިހަމައަށް ކޮށްދީފައެވެ. އަހަރެންގެ އުފަން ރަށުގައި، މައިންބަފައިންގެ ގާތުގައި އުޅެމުންދާއިރު، ނާޒްލީ އެމީހުންނަށްވެސް ނުލާހިކު ހެވެވެ. މަންމައަށް ނުކުރެވޭ ހުރިހާ މަސައްކަތެއް ކުރަނީ އޭނާއެވެ. ޝަފްގާއާ ބަލާފައި ބޭރުފުށުން އެހާ ރީތި ނުވިޔަސް، ހަޤީޤީ ޖަވާހިރަކީ ނާޒްލީއެވެ.\nފުން އިހުސާސެކޭ” އަށް ފަހު އައިޝާޝާގެ ވާހަކައެއް މިސައިޓުން ފެނުމުން ވަރަށް” ޝައުގުވެރިކަމާއެކު ކިޔާލެވުނު. ލިޔުމުގެ ފެންވަރު ވަރަށް ރަނގަޅު. އެކަމަކު ހިތާމަޔާއެކު ބުނެލަން ޖެހެނީ “ކަލާ”ގެ ނަޒަރުގައި މީ ހަމަ ޓިޕިކަލް ދވެހި ވާހަކައެކޭ. މީއެއްގޮތަކަށްވެސް ދެރަކޮށްލުމުގެ ގޮތުން ބުނެލި އެއްޗެއް ނޫން. އިޚުލާސްތެރި ހިތަކުން ހެޔޮ ނިޔަތުގައި ބުނެލި އެއްޗެއް\nހިތާމަ ލޯބި June 14, 2020


ކެންޑިޑޭޓުގެ ވަނަވަރު: ޢަބްދުލް މަތީން މުޙައްމަދު، ނާރެސް / ރ.ހުޅުދުއްފާރު – Ungoofaaru\nބަނޑޭރިގަނޑު/ޚަބަރު/ކެންޑިޑޭޓުގެ ވަނަވަރު: ޢަބްދުލް މަތީން މުޙައްމަދު، ނާރެސް / ރ.ހުޅުދުއްފާރު\nޚަބަރުމަޖިލިސް އިންތިހާބު 2019\n1 138 1 މިނެޓުން ކިޔާލެވޭ\nއަބްދުލްމަތީން މުހައްމަދަކީ ރ. ހުޅުދުއްފާރު ނާރެސް މުހައްމަދު އަލީ އާއި ފާތުމަތު ޔޫސުފަށް ލިބުނު 10 ކުދިންގެ ތެރެއިން ހަ ވަނަ ބޭފުޅާއެވެ. ދާއިމީ އެޑްރެހަކީ ނާރެސް، ރ.ހުޅުދުއްފާރެވެ. ޒަމާނުއްސުރެ، ބޭސްވެރިކަމާއި މަސައްކަތްތެރިކަމާއި ރަށާއި އަތޮޅު ފެންވަރުގެ ހިދުމަތްތަކާއި ގައުމީ ހިދުމަތުގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ ޚިދުމަތްތެރިން މަތީންގެ އާއިލާގައި ހިމެނެ އެވެ.\nމަތީން އަކީ އިލްމީ ބޭފުޅެކެވެ. އެކި ދާއިރާތަކުން ގިނަ ތަޖުރިބާތަކެއް ހޯއްދަވާފައިވެ އެވެ. ސަރުކާރުގެ ޚިދުމަތުގައި 20 އަހަރު ހޭދަކުރެއްވި އެވެ. އޭނާ އެންމެ ފަހުން ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިހަށް ނުކުމެވަޑައިގަތީ، ސިޔާސީ ގޮތުންނާއި އެހެން ދާއިރާތަކުން ލިބިވަޑައިގެންނެވި ތަޖުރިބާގެ އަލީގައި، ދާއިރާއަށް ޚިދުމަތްކުރެއްވުމަށެވެ.\nމަޠން ބައިނަލް އަޤުވާމީ ކޮންފެރެންސް ތަކުގައi ރާއްޖެ ތަމްސީލްކޮށްދެއްޗި\nތައުލީމީ ގޮތުން ރަން ވަނަތަކެއް\nއުފަން ރަށުގެ އެދުރުންނާއި މުދައްރިސުންގެ ގާތުން ފެއްޓެވި ތައުލީމީ ހަޔާތް ކުރިއަށް ގެންދެވުމަށް ޅަ އުމުރުގައި މާލެ ވަޑައިގެން ވެންނެވީ މައުހަދުއް ދިރާސާތިލް އިސްލާމިއްޔާ އަށެވެ. އަރަބި އިސްލާމީ ތަޢުލީމުގެ ބިންގަލުގެ މަތީގައި މައުހަދުގައި ތައުލީމު ހާސިލްކުރައްވަމުން ގެންދަވަނިކޮށް ގަތަރުން ލިބިވަޑައިގެންނެވި ސްކޮލަޝިޕެއްގައި ސާނަވީ ތައުލީމު ފުރިހަމަކުރެއްވީ ސައިންސްގެ ދާއިރާއިންނެވެ. ގަތަރުގައި ސާނަވީ ތައުލީމު ފުރިހަމަ ކުރައްވާ ނިންމެވި އަހަރު އެ އިމްތިހާންގެ ހެދި ދަރިވަރުންގެ ތެރެއިން ދެ ވަނަ ހާސިލުކުރެއްވި އެވެ.\nއޭގެ ފަހުން ޔުނިވަސިޓީ ތައުލީމު ކުރިއަށް ގެންދެވީ ބަހްރައިން ސަރުކާރުގެ ސްކޮލަޝިޕެއްގައި ޔުނިވަސިޓީ އޮފް ބަހްރައިންގައި އިލެކްޓްރިކަލް އިންޖިނިއަރިންގެ ދާއިރާ އިންނެވެ. ޔުނިވަސިޓީގައި ފުރަތަމަ ޑިގްރީ ނިންމެވި އަހަރު އެ ޕްރޮގްރާމްގެ ދަރިވަރުންގެ ތެރެއިން ދެވަނަ ހާސިލްކުރެއްވި އެވެ. ތައުލީމީ ހަރުފަތްތަކުގައި ކުރިއަށް ވަޑައިގެން މާސްޓާސް ޑިގްރީ ނިންމެވީ މެލޭޝިއާގެ އިންޓަނޭޝަނަލް އިސްލާމިކް ޔުނިވަސިޓީގައި ބިލްޑިން ސާވިސަސް އިންޖިނިއަރިންގެ ދާއިރާއިން އިންނެވެ. މާސްޓާސް ޑިގްރީ ނިންމެވީ މުޅި ކޯހުން އެއްވަނަ ހޯއްދަވައިގެންނެވެ. މަތީންގެ މާސްޓާސް ޑިގްރީ ހާއްސަ ކުރެއްވީ އިމާރާތްތަކުގައި ހަކަތަ ސަމަކާރަ ކުރުމަށާއި، ސާފު ހަކަތަ ބޭނުންކުރުމުގެ މައްޗަށެވެ.\nމަތީންއަކީ އިނގިރޭސިބަހާއި އަރަބިބަސް ރަނގަޅަށް ދެނެވަޑައިގަންނަވާ ބޭފުޅެކެވެ.\nމަސައްކަތުގެ ތަޖުރިބާގައި ގާބިލް ބޭފުޅެއް\nތައުލީމީ ގޮތުން ރަން ވަނަތަކެއް ހާސިލްކުރެއްވުމަށް ފަހު ރައްޔިތުންނަށް ހިދުމަތް ކުރެއްވުމުގެ މަތިވެރި އަޒުމުގައި މަތީން އެންމެ ފުރަތަމަ އުޅުއްވީ 1998 ގައި ސްޓެލްކޯގެ އިލެކްޓްރިކަލް އިންޖިނިއަރެއްގެ ވަޒީފާގަ އެވެ. އެ ދުވަސްވަރު މާލެ އާއި ރަށްރަށުގެ ކަރަންޓުގެ ހިދުމަތް ގާއިމްކުރުމާއި ހިދުމަތް ފޯރުކޮށްދިނުމުގައި ކުންފުނީގައި މުހިއްމު މަސައްކަތްތަކެއް ކުރެއްވި އެވެ.\nސްޓެލްކޯ އިން ވަކިވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހު މާސްޓާސް ޑިގްރީ ނިންމަވައި ހިދުމަތް ކުރައްވަން ފެއްޓެވީ، ނޮދަން ޔޫޓިލިޓީސް ލިމިޓެޑްގެ މެނޭޖިން ޑިރެކްޓަރެއްގެ ގޮތުގަ އެވެ. އެ މަސައްކަތުގައި ރާއްޖޭގެ ހުރިހާ ރަށަކަށް މެދުނުކެނޑި ކަރަންޓުގެ ހިދުމަތް ފޯރުކޮށްދޭން ކުރި މަސައްކަތުގައި އެ ދާއިރާއަށް މުހިންމު ކުރިއެރުންތަކެއް ހޯއްދަވައި ދެއްވި އެއް ބޭފުޅަކީ ވެސް މަތީން އެވެ.\nއިންޖިނިއަރިން ދާއިރާގައި ކޮންސަލްޓަންޓެއްގެ ގޮތުގައި 2010 އިން ފެށިގެން މަސައްކަތް ކުރެއްވުމަށް ފަހު 2012 ގައި ހަވާލުވެވަޑައިގެންނެވީ އެންވަޔަރަމަންޓް މިނިސްޓްރީގެ ސްޓޭޓް މިނިސްޓަރު ކަމާ އެވެ. ރާއްޖޭގެ ސާފު ހަކަތައިގެ ދާއިރާ އާއި ފެނާއި ނަރުދަމާގެ ހިދުމަތް ތަރައްގީކޮށް، ކުރިއެރުވުމުގައި ސަރުކާރުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ލަނޑުދަނޑިތައް ހާސިލްކޮށް ދެއްވުމަށް މަސައްކަތް ކުރެއްވި އެވެ. ސްޓޭޓް މިނިސްޓަރު ކަން ހަތް އަހަރު ކުރެއްވުމަށް ފަހު އަނެއްކާ މިހާރު މަސައްކަތްކުރައްވަނީ އިންޖިނިއަރިން ކޮންސަލްޓަންޓެއްގެ ގޮތުގަ އެވެ.\nމަތީންގެ ހިދުމަތް ފުޅާވެފައި، މުޅި ރާއްޖެ އަށް\nކުރީގެ ރައީސް އަބްދުﷲ ޔާމީންގެ ފަސް އަހަރު ދުވަހު ސާފު ހަކަތަ އާއި ފެނާއި ނަރުދަމާގެ ނިޒާމު ގާއިމުކޮށް ތަރައްގީ ކުރުމުގައި ސަރުކާރުން ހޯދި ކާމިޔާބީތަކުގެ އެއް ހިއްސާދާރަކީ މަތީން އެވެ. ތިމާވެއްޓާ ބެހޭ ވަޒީރުގެ ބެއްލެވުމުގެ ދަށުން މި ދާއިރާ ބެލެހެއްޓެވީ ވެސް އޭނާ އެވެ. މި މަސައްކަތްތައް ރާވައި މަޝްރޫއުތައް ހިންގަން ބޭނުންވާ ފައިސާ ހޯދުމުގައި އުޅުނު ޓީމުގެ އިސް ލީޑަރަކީ ވެސް އޭނާ އެވެ.\nހއ. ތުރާކުނުން ފެށިގެން އައްޑުއާ ހަމައަށް މަތީންގެ ހިދުމަތް އޮތީ ފޯރައިފަ އެވެ. ރ. ހުޅުދުއްފާރުގެ ފެނުގެ ނިޒާމާއި ނަރުދަމާ ނިޒާމު އަދި ރ. އުނގޫފާރުގެ ފެނުގެ ނިޒާމާއި މާކުރަތުގެ ނަރުދަމާގެ ނިޒާމުގެ މަޝްރޫއު އިތުރުން، އުނގޫފާރުގައި ރައްޔިތުންނަށް ކަރަންޓު ދޭން މިހާރު ބޭނުން ކުރާ އަވިން ހަކަތަ އުފައްދާ ނިޒާމު ބޭރުގެ ހިލޭ އެހީގެ ދަށުން ގާއިމްކުރީ މަތީންގެ ބެއްލެވުމުގެ ދަށުންނެވެ.\nގައުމަށް ހިދުމަތް ކުރެއްވުމަށް މަތީނަށް ލިބިވަޑައިގެންނެވި 20 އަހަރެއްހާ ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ރާއްޖޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކަށް ގިނަ ދަތުރުތަކެއް ކުރައްވައި، ރާއްޖޭގެ ހާލަތު ގާތުން ތަޖުރިބާ ކުރެއްވި އެވެ. އަދި ރާއްޖެ އިން ބޭރުގައި ބޭއްވި ދުނިޔޭގެ ފެންވަރުގެ ޖަލްސާތަކުގައި ރާއްޖެ ތަމްސީލްކުރެއްވި އެވެ.\nރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް އުނގޫފާރު ދާއިރާ ޢަބްދުލް މަތީން މުޙައްމަދު މަޖިލިސް އިންތިހާބު\n"ރިހި މާލަމް" – އުނގޫފާރު ރައްޔިތުންގެ އެއްބައިވަންތަކަމުގެ އަގުހުރި މިސާލެއް\nމަޖިލިސް ހާޒިރީން ވައްޑޭ އަށް 100 ޕަސެންޓް\nއެހެންވިއްޔާ މަތީން ވަރުގެ ބޭފުޅަކު މިފަހަރު މިދާއިރާއަކަށް ކުރިމައްޗެއްނުލައެއްނު މަގޭވޯޓު މަތީނައް ދޭނަން އިޝާﷲ


Gasim Ge Inzaareh: 87 Dhaairaa Ah Kurimathilaan JP Ah Ves Kereyne - Vaguthu\nގާސިމްގެ އިންޒާރެއް: 87 ދާއިރާއަށް ކުރިމަތިލާން ޖެޕީ އަށް ވެސް ކެރޭނެ!\nގާސިމް އިބްރާހިމާއި ރައީސް ސޯލިހް ބައްދަލު ކުރައްވަނީ – ފޮޓޯ: ރައީސް އޮފީސް\nޖުމްހޫރީ ޕާޓީ (ޖޭޕީ) ގެ ކެތްތެރިކަން ވެސް އަދި ކޮޅުންލާނެ ކަމަށް ވިދާޅުވެ އެޕާޓީގެ ލީޑަރު އަދި ރައްޔިތުން މަޖިލީހުގެ ރައީސް ގާސިމް އިބްރާހިމް މިރޭ އެމްޑީޕީއަށް އިންޒާރެއް ދެއްވައިފިއެވެ.\nޖޭޕީއަށް ބައެއް މީހުން ސޮއި ކުރަން ބޭއްވި ޖަލްސާއެއްގައި ވާހަކަފުޅު ދައްކަވަމުން ގާސިމް މިރޭ ވިދާޅުވީ 87 ދާއިރާ އަށް ކުރިމަތިލާން ޖޭޕީ އިން ނިންމާފައި ނުވަނީ އެކަން ކުރަން ނުކެރިގެންނެއް ނޫނެވެ.\n"ވާދަކުރަން ޖެހިއްޖެއްޔާ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ވެސް 87 ދާއިރާ އަށް ވާދަކުރެވޭނެ. އަދި ކުރަން ވެސް ކުރާނަން،" ގާސިމް ވިދާޅުވި އެވެ.\nމިއީ އެމްޑީޕީ އިން މަޖިލީހުގެ 87 ދާއިރާ އަށް ވާދަކުރާނެކަން އިއުލާން ކުރި ފަހުން ގާސިމް މިފަދަ ގޮތަކަށް ވާހަކަދެއްކެވި ފުރަތަމަ ފަހަރެވެ.\nގާސިމް ވިދާޅުވީ ޖޭޕީގެ ޓިކެޓްގައި ރަސްމީ ސިފައެއްގަ ދާއިރާތަކަށް ނިކުންނަނަށް ބޭނުންވާ މީހުން ގިނައެވެ. މަޖިލީހުގެ ހުރިހާ ދާއިރާތަކަށް ނިކުންނަން ޖެހިވަޑައިގެންނެވިއަސް އެކަމުގައި ފަސްޖެހިވަޑައި ނުގަންނަވާނެ ކަމަށް ޤާސިމް ވިދާޅުވިއެވެ.\nޖޭޕީއަށް ނިސްބަތްކޮށް ތަފާތު ވާހަކަތައް ބަޔަކު މީހުން ދައްކަމުންދަނީ ކޯލިޝަން ރޫޅާލުމަށް ކަމަށާއި، ނަމަވެސް އެކަންކުރާ ޕާޓީއަކަށް ޖޭޕީ ނުވާނެ ކަމަށް ގާސިމް ވިދާޅުވާ ވިދާޅުވުން މިރޭ ވެސް އެމަނިކުފާނު ތަކުރާރު ކުރެއްވެވިއެވެ.\n"ހަމަލާދޭން އަތް މަޅާލަންޏާ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ވެސް އަތް މަޅަން ކެރޭނެ ދިފާއުގައި. އަތް މުގުރައިގެން ދިއުން ނުވަތަ ނުދިއުން އަދި އެއީ އެހެން ކަމެއް،" އޭނާ ވިދާޅުވި އެވެ.\nމިރޭގެ ރަސްމިއްޔާތުގައި ގާސިމް ވާހަކަފުޅު ދައްކަވަނީ – ފޮޓޯ: ޖޭޕީ\nގާސިމް ވިދާޅުވީ ޖުމްހޫރީ ޕާޓީ މަޑުން އޮތީ މަޖިލީހުގެ ހުރިހާ ދާއިރާއަކަށް ވާދަކުރަން ނުކެރިގެން ނޫނެވެ. ޖޭޕީ މަޑުން އޮތީ ކޯލިޝަނެއްގައި ތިބުމާ ގުޅިގެން އެ ވިސްނުމާ އެއްގޮތަށް ގެންދަން ބޭނުންވާތީ ކަމަށް ގާސިމް ވިދާޅުވިއެވެ.\nގާސިމް ވިދާޅުވީ، ގައުމީ މަސައްކަތުގައި އެންމެ އިންޗިއެއްވެސް ފަހަތަށް ޖެހިވަޑައި ނުގަންނަވާނެ ކަމަށެވެ.\nމިރޭގެ ރަސްމިއްޔާތުގައިވަނީ، 2019 ވަނަ އަހަރުގެ މަޖިލީހުގެ އިސްދޫ ދާއިރާއަށް ޖެޕީގެ ޓިކެޓްގައި ކުރިމަތިލައްވާ އަލީ ހަމީދަށް ޖޭޕީގެ ޓިކެޓް ހަވާލުކޮށްފައެވެ.\nކޯލިޝަންގެ އެއްބަސްވުމާއި ހިލާފަށް އެމްޑީޕީ އިން ނިންމާފައި ވަނީ މަޖިލީހުގެ 87 ދާއިރާއަށް ވެސް ކުރިމަތިލާށެވެ. އެޕާޓީ އިން މިހާރު ތައްޔާރުވަމުން ދަނީ މަޖިލިސް އިންތިޚާބުގައި ޓިކެޓް ދޭނެ ފަރާތްތައް ކަނޑައަޅަން ޕްރައިމަރީ ބާއްވާށެވެ.\nފަޒުލްގެ ޕްރީ ސްކޫލް ބިލު ބޭރު ކޮށްލައިފި\nސްޕްރީމް ކޯޓުގެ އަމުރުތަކަށް މަޖިލީހުން ތިބީ ބޯލަނބާ ގޮތަކަށް ނޫން - އާޒިމް\nސުޕްރީމް ކޯޓުގެ އަމުރުތަކަށް ތަބާނުވުމަށް މަޖިލީހުން ފާސްކޮށްފި\nޑިސެމްބަރު 17, 2018 23:07\nޤާސިމް ކޮއްކޯ. އެކޮއި ކިތަންމެ ވަރެއްކުރިޔަސް ކިތަންމެ ވަރަކަށް ފައިސާއިން ތަޅާ ބަލިކުރިޔަސް ދިވެހި ރައްޔިތުން އެކޮއި ދިވެހި ވެރިކަމާ ކައިރިވިޔަކަ ނުދޭނެ. މިފަހަރު ހުރިހާ ދާޢިރާޔަކަށްވެސް މީހުންނެރިގެން މިހާރު ހުރި ހުރިހާ ލާރިޔެއް ބަހަ ހެދިޔަސް ގެޔަށް ވަންނަން ޖެހޭނީ ހަމަ ހުސްއަތާ. އާދަމްބެ ބުނީމާ ދެން ނިކަން އެއްފަހަރުވެސް އަޑުއަހާލާފަ ތިކަމާ ފެޔަށް ޖެހިލަބަލަ. ކޮންކަމެއް ނުވެގެންތަ ތިޔަ އުޅެނީ. ހަމަ ޔަގީނޭ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސްކަމަށް އެކޮއި އަޔަކަ ނުދޭނެ ދިވެހި އެކަކުވެސް.\nޑިސެމްބަރު 17, 2018 23:34\nސޭޓުވެސް ލާންވީނުން. ކާކުތަ ބުނި ނުލާށޭ. ހެޔޮނުވާނެ ލާބަލަ. އޭރުން ވެރިކަން ވައްޓާލާފަ ސޭޓަށް ވެރިކަން ލިބޭނީވެސް. ޙުވަފެން ހަގީގަތަކަށް ހަދާލަން ތިކަންކުރޭ.\nޑިސެމްބަރު 17, 2018 23:41\nއާނ އާނ ބޮޑު ލާދީނީ ބައިގަނޑަކަށް ކަލޭގެ ފައިސާގެ ބާރުގަ ގައުމު ދީގެން ކަލޭ ތިކިުރަނީ ގައުމީ މަސައްކަތް. ތިކަހަލަ ގައުމީ މަސައްކަތް ނުކުރިޔަކަސް ހެޔޮ.\nޑިސެމްބަރު 18, 2018 00:02\nހަޤީޤަތަކީ ވައުދުވެފަ ވައުދާ ފުރަތަމަ ޚިލާފް ބަޔަކީ އެމް.ޑީ.ޕީ ކަން. އެހެން ކަމުން ރައްޔިތުންނަށް އެކަންއެގޭ. ނަޝީދަށް ވާނެ ނަމަ މިނިވަންވީ ދުވަހު އިބޫ ކަންފަތުގައި ހިފާ ރައީސް އޮފީހުންނެރެ. ގޮޑީގައި އިށީނީސް\nޑިސެމްބަރު 18, 2018 00:54\nރާކަންޏާ. އަވާ މެންދުރުގެ ތެރޭގަތޯ. ރައީސް ނަޝީދު އޭ ކިޔައިގެން އަޑު ގަދަ ނުކުރޭ\nޑިސެމްބަރު 18, 2018 01:29\nކީއްކުރާ ކޯލިޝަނެއް.. ގާސިމުމެން ތިތިބެނީ އަނގަ މުންޖެއްހެން ހަދައިގެން..އެމްޑީޕީއިން ގޮސް ރައްޔިތުން 1.4 ބިލިޔަންނުގެ ދަރަންޏަކައް ގަރަގުކުރާއިރުވެސް.\nއެމްޑީޕީން ޤަވްމު ވީދިޔަސް މަޑުން ހުންނަން ޖެހޭނީ! ޤާސިމަކަސް މައުމޫނަކަސް ޢިމްރާނަކަސް ހަމަ ރުހިގެން ތިބެންޖެހޭނީ! ވޭތުވެދިޔަ ދޮޅުމަހެއްގެތެރޭގައި މިބާވަތުގެ މުޑުދާރު އެތަކެއްކަމެއް އެމްޑީޕީން ކޮށްފި! ތީގެތެރެއިން ނުރުހުންވީމީހަކުނެތް! ކިރިޔާ މޫނުއަނބުރާލިޔަސް ރައީސް ޔާމީން ބުނިގޮތަށް ވާނޭކަން އެނގޭތީ އެ ލަދަށްޓަކައި ތިޔަ ތިބެނީ! ކިތަންމެ ކެއްކޮށްގެންތިއްބަސް ތިޔައެތިގަނޑު ރޫޅޭނެ! ގިނަވެގެން އަދި ދެމަސްދުވަސް ބަލާ !\nޑިސެމްބަރު 18, 2018 07:42\nއެމްޑީޕީއަށް ވަންޏާ ޖުމްހޫރީ ޕާޓިއަށްވެސް ވާންޖެހޭ. އަދި އެހެނިހެން ޕާޓީތަކުންވެސް އެކަންކުރަންވީ. މީ އެންމެންގެ ގައުމު. ރީނދޫ މީހުން އެކަންޏެއް ނޫން މިތާ ތިބެންވީ\nޑިސެމްބަރު 18, 2018 08:16\nކުއްޖާ މަރުވި ހާދިސާއިން ފިލާވަޅު ލިބި، ފިޔަވަޅު އަޅަން ޖެހޭ ކަމަށް ތަމެންގެ ރައީސް އިބޫ ބުނި ނަމަވެސް މަމެން އެކަމެއް ގަބޫލެއް ނުކުރާނަމޭ ތަމެން ގެންގުޅޭ ދަ ބަނޑު އަކިރި ކައުންސިލަރޭ މެން ކަޓް ޖައްސައިގެން އެމެންނޭ މާލޭގައި އިމާރާތް ކުރާ ތަންތަނަށް ހުއްދަ ދެނީ މިހާރު މަސައްކަތް ކުރަމުންދާ ހުރިހާ ކޮންސްޓްރަކްޝަން ސައިޓްސް ތައް ހުއްޓުވީ އެއީ އެމެން ލާރޖް ކަޓް ޖައްސަންއޭ އައި ކާންޓް ޓޭކް ދިސްޓައިޕް އޮފް ދަ ބަތާހަރާމީ ދަހަރާމްކޯރު ސްޓަފް ނޯމޯރ ޑާޑާޑާޑާ ޑާޑާޑާޑާ ޑާޑާޑާޑާ ޑާޑާ ޑާޑާ ޑާޑާ ޑާޑާ ޑާޑާ ޑޯންޓް ބީ ޑޯންޓް ބީ ޑޯންޓް ބީ ޑާޑާޑާޑާ ޑާޑާޑާޑާ ޑާޑާޑާޑާ ޑާޑާޑާޑާ ސަމްބަޑީ ހެލްޕް މައި ސައުލް ނައު...\nޑިސެމްބަރު 18, 2018 08:22\nޖޭޕީގެ ކެތްތެރިކަން ކޮޅަކުންނޫން ބޮލުންލިއަސް އެމްޑީޕީއިން 87 ދާއިރާއަށް ވާދަކުރާނެ ޖޭޕީ އަކަށް ނުކެރޭނެ ޖޭޕީ ދާނީ ބޮނޑު ނަގުލަށް\nޑިސެމްބަރު 18, 2018 08:25\nރޮގުދެމި ހުދު ހުނިފޯރމް ލައްވާފަ ހޮސްޕިޓާރ ތަކަށް ރަބަރެއްހެން ދަމާލި ދުވަސްތަކުގެ މަތިން ހަދުމަނެތުނީތޯ ؟ ކަލޮޔާއި ކަލޯގެ ޕާރޓީއޮތީ 2012 އިންފެށިގެން ހަރާންބަޤާވާތެއްކޮށް އޭގެރަހަ ލިބިފައި. އަޅުގަނޑުމެން ރީދޫ ލަޝްކަރު 2012 ވަނައަހަރުން ފެށިގެން މަގުމަތީގަ އަނބިދަރީން ދޫކޮށް ކުރިމަސައްކަތުން ﷲގެ ތަނަވަސް ރަޙްމަތުން ކަލޭމެން ތިޔަތިބީ މިނިވަންވެފަ. މިއަދު **** މީދާ **** ވާގޮތްވެގެން ތިޔަ ފެލެނީ.\nޑިސެމްބަރު 18, 2018 08:59\nޢެބަ ރަނގަޅު ވޭ ކުރިއަށް ކުރިއަށް..\nޑިސެމްބަރު 18, 2018 08:47\nމުއުމިނެއްގެ ގަޔަށް އެއްހަރަކުން ދެފަރަކު ކައްޓެއްނުޖެހޭނެ ،، މީގެންއެގެނީ މުއުމިނެއް ނޫންކަން .......\nޑިސެމްބަރު 18, 2018 10:56\nސާބަސް ޤާސިމް!4ރިސޯޓާއި4އަނބިން ވިއްކާލައިފައިވެސް 87 ދާއިރާއާ ވާދަކޮށްގެން މެޖޯރިޓީ ލިބޭތޯ ބަލާތި! އޭރުން މަޖިލީހުގެ ރައީސްކަމުގައި ހުރެވޭނީ!\nޑިސެމްބަރު 18, 2018 13:32\nގާސިމު ހޭއަރާ ދުވަސްދުއްވާލަން ސިއްރު ރޭވުންތަކެއް އަންނި ރާވަމުން އިބަދޭ/އަޑީގައިތިބީ އެމްޑީޕީގެ އިސްމީހުން\nޑިސެމްބަރު 18, 2018 19:44\nޔަހޫދީ ޣަންނިޔަކަސް މިގަޣުމުގެ ވެރިކަމެ ނުލިބޭނެ ދެނެޣް\nޑިސެމްބަރު 18, 2018 21:01\nދަރަނީގެ ވާހަކަ ދައްކަން ލަދު ނުގަނޭތަ؟


Villa College ge January intake ah hulhuvaalaifi | Mihaaru\nޚަބަރު / މަތީ ތައުލީމު\nވިލާ ކޮލެޖުގެ ޖެނުއަރީ އިންޓޭކަށް ހުޅުވާލައިފި\nވިލާ ކޮލެޖުގެ ބެންޗުގައި ދަރިވަރުންތަކެއް މަޑުކޮށްލައިގެން:-- ފޮޓޯ: ނިޝާން އަލީ/ މިހާރު\n07 އޮކްޓޯބަރ 2020 - 12:15\nއަންނަ ޖެނުއަރީ މަހު ވިލާ ކޮލެޖުން ފަށާ ކޯސްތަކަށް ކުރިމަތިލާން މިއަދު ހުޅުވާލައިފި އެވެ.\nރާއްޖޭގެ އެންމެ ފުރަތަމަ އަމިއްލަ ކޮލެޖު، ވިލާ ކޮލެޖުން ސެޓްފިކެޓް ލެވެލް އިން ފެށިގެން މާސްޓާސްއާ ހަމައަށް ގެންދާ 102 ކޯހަކަށް އަންނަ ޑިސެމްބަރު 19 ވަނަ ދުވަހާ ހަމައަށް ކުރިމަތިލެވޭނެ އެވެ. އޭގެ ތެރެއިން އޮންލައިންކޮށް 79 ކޯހެއް ކިޔެވުމުގެ ފުރުސަތު އޮންނާނެ އެވެ.\nއެ ކޮލެޖުން ބުނީ ޖެނުއަރީ މަހުގެ ތިން ވަނަ ހަފުތާގައި ކިޔެވުން ފަށާނެކަމަށެވެ.\nޖެނުއަރީ އިންޓޭކުގައި ހުޅުވާލާ ކޯސްތަކުގެ ތެރޭގައި އެ ކޮލެޖުގެ އަމިއްލަ ކޯސްތަކާއި އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ޔުނިވާސިޓީ އޮފް ދަ ވެސްޓް އޮފް އިންގްލެންޑު (ޔޫވީ) ގެ މާސްޓާސް އަދި ބެޗްލާސް ޑިގްރީ ކޯސްތައް ހިމެނެ އެވެ.\nމި އިންޓޭކްގައި ސެޓްފިކެޓް ލެވެލް އެކެއްގެ ކޯހަކާއި ލެވެލް ދޭއްގެ ދެ ކޯހަކާއި ލެވެލް ތިނެއްގެ 11 ކޯހަކާއި ފައުންޑޭޝަންގެ 14 ކޯހަކާއި ޑިޕްލޮމާގެ 21 ކޯހަކާއި ޑިގްރީގެ 27 ކޯހެއް، ޕޯސްޓް ގްރެޖުއޭޓް ޑިޕްލޮމާ/ސެޓްފިކެޓްގެ ހަ ކޯހަކާއި މާސްޓާސްގެ 14 ކޯހެކެވެ. އޭގެ އިތުރުން އޭސީސީއޭގެ ނޮލެޖް ލެވެލް، ސްކިލް ލެވެލް އަދި ޕްރޮފެޝަނަލް ލެވެލް އާއި އޭސީސީއޭ ކިޔަވާ ދަރިވަރުންނަށް ހާއްސަ އިނގިރޭސިވިލާތުގެ އޮކްސްފޯޑު ބްރުކްސް ޔުނިވާސިޓީގެ ބީއެސްސީ (އޮންސް) އިން އެޕްލައިޑް އެކައުންޓިން ކޯހަށް ވަނުމުގެ ފުރުސަތު ވެސް ހުޅުވާލާފައި ވެ އެވެ.\nދަރިވަރުންނަށް ފީ ދެއްކުމުގައި ލުއި ފަސޭހަ ގޮތްތަކެއް ހޯދައި ދިނުމުގެގޮތުން މަހުން މަހަށް ބަހާލައިގެން ފީ ދެއްކޭނެ އިންތިޒާމް ވެސް ހަމަޖައްސާފައި ވެ އެވެ. ސަރުކާރުން ހަމަޖައްސާފައިވާ ފުރަތަމަ ޑިގްރީއަށް ހިލޭ ކިޔެވުމުގެ ސްކީމްގެ ދަށުން ހުރިހާ ޑިގްރީ ޕްރޮގްރާމެއް ކިޔެވުމުގެ ފުރުސަތު އޮންނާނެ އެވެ.\nވިލާ ކޮލެޖް މަތީ ތައުލީމު\n3 ކޮމެންޓް,5ރިއެކްޝަންސް\nރަނގަޅު ލެކްޗަރާއިން ގިނަ ކޮލެޖްތަކުގައި ނުތިބޭކަން ފާހަގަވޭ. އެކަކު އެތައް މާއްދާއެއް ނަގައިދިނުމުން ކޮލިޓީ ގެއްލި ވާވަންނީ ދަރިވަރުން. ވެރިން ތިބެނީ ނިދާފައި\nހިލޭ ޑިގްރީއަކީ ހިލޭ ދޭ އެއްޗެއް ނޫން. އެއީ ކޮންމެވެސް ބައެއްގެ އަތުން ނަގާފައި ދޭ ފައިސާ އެއް. ނުލިބޭ ފައިސާ ޚަރަދު ކުރުމަކީ މި ސަރުކާރުން ވަރަށް ކުރާ ހިތްވާ ކަމެއް. އެހެންވެ އިންޑިޔާ ފައިބުޑަށް ވެއްޓެން ޖެހެނީ\nޙިލޭ ޑިގްރީ ފުރަސަތު ވިލާއިން ލިބޭތަ..އިތުރަށް ފައިސާ ނަގާ ކޮންމެ ކުއްޖެއް އަތުން..


މިއީ ރައްބުގެ ޙަޟްރަތަށް މީސްތަކުންގެ ޢަމަލުތައް އުފުލިގެންދާ މަހެއް: ޚުޠުބާ - DhiDaily\nމިއީ ރައްބުގެ ޙަޟްރަތަށް މީސްތަކުންގެ ޢަމަލުތައް އުފުލިގެންދާ މަހެއް: ޚުޠުބާ\nޝަޢުބާންމަހަކީ ޢާލަމްތަކުގެ ވެރި ރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް މީސްތަކުންގެ ޢަމަލުތައް އުފުލިގެންދާ މަހެއްކަމަށް މިއަދުގެ ހުކުރު ޚުޠުބާގައި ހަނދާންކޮށްދެއްވައިފިއެވެ.\nމިއަދުގެ ހުކުރު ޚުޠުބާގައި އަލިއަޅުއްވައިލައްވާފައިވަނީ ޝަޢުބާންމަހުގެ މާތްކަމާއި، އެ މަހުގައި ހެޔޮ ޢަމަލުކުރުން ގިނަކުރުމުގެ މައްޗަށެވެ.\nޝަޢުބާން މަސް ފެށިގެން ގޮސްފައިވާއިރު، ޚުޠުބާގައި ވަނީ އެ މައްސަރުގައި ރަސޫލާ(ޞޢޥ) ގެ ޢަމަލުފުޅުތައް ބެހެއްޓެވިގޮތަށް ބައްލަވައިލައްވާފައެވެ.\nއެ ގޮތުން ޢާއިޝަތުގެފާނުގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވާ ހަދީސަކަށް އަލިއަޅުއްވައިލައްވާފައިވެއެވެ. އެ ހަދީސްގައިވާ ގޮތުން މާތް ނަބިއްޔާ(ޞޢޥ) ޝަޢުބާން މަހަށްވުރެ ގިނައިން ރޯދަ(ސުންނަތް ރޯދަ) ހިއްޕަވާ މައްސަރެއް ނުވެއެވެ. އަދި އެ މަހުގައި (ރޯދަ ހިއްޕަވާލެއް ގިނަކަމުން) މުޅި މައްސަރުގައި ރޯދަ ހިއްޕަވާފަދައެެވެ.\nމީގެ އިތުރުން ރަސޫލާ(ޞޢޥ) ހަދީސްކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ރަޖަބުމަހާއި ރަމަޟާންމަހާއި ދެމެދުގައިވާ މަހަކީ(އެބަހީ: ޝަޢުބާން މަހާމެދު) މީސްތަކުން ޣާފިލުވާ މަހެކެވެ. ނަމަވެސް ޝަޢުބާންމަހަކީ ޢާލަމްތަކުގެ ވެރި ރަސްކަލާނގެ ޙަޟްރަތަށް މީސްތަކުންގެ ޢަމަލުތައް އުފުލިގެންދާ މަހެއްކަމަށެވެ. އެ ގޮތުން އެކަލޭގެފާނު ރޯދައަށް ހުންނަވަނިކޮށް އެ ޢަމަލުފުޅުތައް މަތިވެރި ރައްބުގެ ޙަޟްރަތަށް އުފުއްލެވުމަށް ލޯބިކުރައްވާ ކަމަށެވެ.\nސިއްހީ ގޮތުން އެކި މީހުންގެ ހާލަތު ތަފާތުކަން ފާހަގަކުރައްވައި ޚުޠުބާގައި ވަނީ އެ މީހަކަށް ކުޅަދާނަވީ މިންވަރަކުން ހެޔޮ ޢަމަލުކުރަން ބާރުއަޅުއްވާފައެވެ. ރަސޫލާ(ޞޢޥ) އިރުޝާދުފުޅުތަކަށް ބަލާއިރު އެންމެ ހެޔޮކަން ބޮޑީ ދެމިހުންނަނިވި ގޮތުގައި ކުރެވޭ ހެޔޮ ޢަމަލުތައްކަން ވެސް ފާހަގަކުރައްވާފައިވެއެވެ.\nއޭގެ އިތުރުން ޚުޠުބާގައިވަނީ ޢުމުރުގެ ދުވަސްތަކަށް ނިމުން އަންނާނެކަން ހަނދާންކޮށްދެއްވާފައެވެ. ނަމަވެސް އެ ވަގުތު އަންނާނީ ކޮންއިރަކު ކަމެއް، ކޮންތާކު ކަމެއް ނޭނގޭނެކަން ވެސް ހަނދާންކޮށްދެއްވިއެވެ.\nހުކުރު ދުވަހުގެ ފައިދާތައް


Veynun Hiyy Kudhikudhi - 8 | Vaahaka ވޭނުން ހިތް ކުދިކުދި – 8 – Vaahaka\n1k20\tJune 7, 2021\nކޮކެއި ކޮންމެ ގޮތަކަށް އަހަންނާ ދޭތެރޭ ކަންތައް ކުރިޔަސް ޙަޤީގަތުގައި ކޮކެއި އަކީ އަހަރެންގެ ވަރަށް ގާތް އެކުވެރިޔެކެވެ. ކޮކެއި ގެ މަރުގެ ފަހަތުގައި ވާ ސިއްރު ފަރުދާ އަހަރެން ކަހާލާނަމެވެ. ކޮކެއިގެ މަރަށް އަހަރެން އިންސާފު ހޯދައި ދޭނަމެވެ. އިތުރަށް އެތާނގައި މަޑުނުކޮއް އަހަރެން ބޭރަށް ނުކުތީ ގެޔަށް ދާށެވެ. ގޮސް ސައިކަލައް އަރާ ނައްޓާލީމެވެ. މަގުގެ އެއްފަރާތުގައި ވާ ގޯޅިން އަޅައިލީ ގެޔަށް މާއަވަހަށް ދެވޭނެ ތީ އެވެ. ނަމަވެސް އަހަރެން ސައިކަލު ހުއްޓާލަން ޖެހުނީ ގޯޅީގެ އެއް ފަރާތުން ދިޔަ ދެމީހަކު ފެނުމުން ނެވެ. އެއީ ހަމަ އެއްކަލަ މީހުންނެވެ. މި ވަރުގެ މުސީބާތެއް އެއްވެސް މީހަކާ ކުރިމަތިވި ހެއްޔެވެ ؟. ގައިމުވެސް އަހަންނަށް ދިމާވެއްޖެ އެވެ. އަހަރެންގެ ފަސްފަހަތުން ނައްޓަން ނޭގިގެން މިއުޅެނީ ކޮންބައެއް ހެއްޔެވެ. ގައިމުވެސް އެމީހުންނަށް އަހަރެން ނުފެންނާނެ އެވެ. އެހެންކަމުން ލަސްނުކޮށް ސައިކަލު ޕާކު ކޮށްފައި އެމީހުންގެ ފަހަތުން އަހަރެން ވަގަށް ދިޔައީ ފާރަލުމުގެ ނިޔަތުގައެވެ.\nފަހަރަކު ކޮކެއިގެ މަރުގެ ސިއްރު މިމީހުންނަށް އެގިދާނޭ އަހަރެންގެ ހިތް ބުނަމުން ދިޔައެވެ. ވަކިހިސާބަކަށް ދެވުނުތަނާ އެ ދެމީހުން ގެއްލިއްޖެއެވެ. ކަން ހިނގި ގޮތުން އަހަންނަށް ވީނުވީ އެއް ނޭގުނެވެ. އަނެއްކާ އެމީހުންނަށް އަހަރެން ފާރަލަމުން އައިކަން ބަސްޓު ވީ ހެއްޔެވެ ؟.\nއަޅާނުލާ ގެޔަށް ދިޔަ މަގުމަތީގައި އެތާގައި ހުރި ފިހާރައަށް ވަދެލީ ސިކުޑިއަށް މޮޅު ހިޔާލެއް އައުމުންނެވެ. އެ ފިހާރައިން ހުސް ފެންނަން ތިބީ ޓެކްނޮލޮޖީގެ ސާމާނުތަކެކެވެ. ނަމަވެސް އެޔަށްވުރެ އަހަރެންގެ ލޮލުގައި އަޅައިގަތީ ކުޑަކުޑަ ސީސީޓވީ ކެމެރާއެވެ. ލަސްނުކޮށް އަވަހަށް ގޮސް އެތަނުން5ކެމެރާ ހިފައިގެން ގޮސް ސޭޓު އަތަށް ރުފިޔާ ދީފައި ގެޔަށް ދިޔައީ ރަގަޅު ޕްލޭނެއް ރާވާފައެވެ. އެއީ ނުހަނު ކުޑަކުޑަ ކެމެރާ ތަކެއް ކަމުން މީހުންގެ ލޮލުގައި އެހާ ފަސޭހައިން އަޅައި ނުގަންނާނެ އެވެ.\nގެޔަށް ގޮސް ކޮޓަރިއައް ވަދެ އަހަރެން ބެލްކަންޏާއީ ދިމާލައް ދިޔައީ އެތަނުން އެއް ކެމެރާ ހިފައިގެންނެވެ. ގޮސް ވަރަށް ސިއްރުން އެތާގައި ބޯގަންވިލާ ހައްދާފައިވާ ޕޮޓަކު އެ ހަރުކޮށް ލީމެވެ. އެޔަށް ފަހު ފޯނުން އެ ސީސީޓވީ ފެންނާނެ ގޮތަށް ހަދާ ލީމެވެ. ގައިމުވެސް ދެން އެއްކަލަ ދެމީހުން ގޭގެ ސަރަޙައްދުގައި އުޅޭނަމަ ފެންނާނެތާއެވެ. ހަމަ އެގޮތަށް ގޭގެ ބޮޑު ދޮރުގައި ވެސް އެއް ސީސީޓވީ ކެމެރާ ހަރުކޮށް ލީމެވެ. ކޮޓަރިއައް ވަދެ އެދުމަތީގައި ޖައްސާލީ ކޮކެއިގެ މަތިން ހަނދާން ކޮއްލުމުގެ ގޮތުންނެވެ. ކޮކެއި އަކީ ގޭންގުގެ ތެރެއިން އަހަރެންގެ އެންމެ ދަންނަ އަދި އޭގެ މީހާއެވެ. އަހަންނަށް ވުރެ ކުޑަ ވިޔަސް ގައިމުވެސް އަގަ ބޮޑު ވާނީ ކޮކެއި އެވެ.\nއިރުކޮޅަކު އެހެން އިނދެފައި އަހަރެން ފޯނު ނަގާ ސަލްވީ އަށް މެސެޖް ކޮއްލީ މެވެ. ކޮކެއި ދަންޖެހިގެން އޮއްވާ ނަގާފައި އިން ފޮޓޯއެއް އިން ނަމަ ފޮނުވާ ދިނުމަށް އެދި އެވެ. ގައިމުވެސް އެމީހުން އަތުގައި ތިބޭނެއެވެ.\nމާގިނަ އިރެއް ނުވަނީސް ސަލްވީ ފޮޓޯ ފޮނުވިކަން އެއީ ނަސީބެކެވެ. ފޮޓޯ ފެނުމާއެކު އަހަރެން ދެލޯ ބޮޑުވެގެން ދިޔައެވެ. ކޮކެއި އޮތީ ފަންކާ އެއްގައި ދަންޖެހިގެންނެވެ. ދެލޯ އޮތީ ބޮޑުވެފައިއެވެ. ލޯ ހީވަނީ ރަތް ވެގެން ގޮސް ނާރުތައް ނިކުންނަން ކައިރިވެފައިވާ ހެންނެވެ.\nއަހަރެން ވަގުތުން ދެލޯ މަރާލީ ބަލަން ބޭނުން ނުވާތީއެވެ. ކޮކެއި އޮތް ހާލު ފެނުމުން ހިތަށް އަސަރު ކުރީއެވެ. ކިތަންމެ ކެތް ކުރި ނަމަވެސް ލޮލުން ކަރުނަ ފައިބަމުން ދިޔައީ ބޭއިޚްތިޔާރުގައެވެ. ނަމަވެސް ކުރެވޭނެ އެއްވެސް ކަމެއް ދެން ނެތެވެ.\nDavila June 7, 2021\nފައިނަލީ އަޕް ވެއްޖެ ދޯ.\nވާހަކަ ކަމުދާ ކަމަށް އުންމީދު ކުރަން


Kulhudhufusheegai Dhuvas Nufuraa Vihei Enmme Hagu Kujjaa Maadhamaa Hospital In Dhookollanee - Vaguthu\nކުޅުދުއްފުށީގައި ދުވަސްނުފުރާ ވިހޭ އެންމެ ހަގު ކުއްޖާ މާދަމާ ހޮސްޕިޓަލުން ދޫކުށްލަނީ\nކުޅުދުއްފުށީ ހޮސްޕިޓަލް- ވަގުތު އިމޭޖަސް\nހދ. ކުޅުދުއްފުށީ ރީޖަނަލް ހޮސްޕިޓަލަށް ދުވަސްނުފުރާ ވިހޭ އެންމެ ހަގު ކުއްޖާ އަށް ފަރުވާދިނުމަށްފަހު ހޮސްޕިޓަލުން ދޫކޮށްލަން ތައްޔާރުވެއްޖެއެވެ.\nއެ އަންހެން މީހާގެ ބަނޑަށް 28 ހަފްތާގައި ވިހެއި އެ ކުއްޖާގެ ބަރުދަނުގައި ހުރީ އެއް ކިލޯއެވެ. ފުރަތަމަ އެ ކުއްޖާއަށް ފަރުވާދީފައި ވަނީ ވެންޓިލޭޓަރުގައެވެ. ނަމަވެސް ފަހުން އެ ކުއްޖާގެ ހާލު ރަނގަޅުވެ، ފަރުވާ ދެމުން ދިޔައީ އެންއައިސީޔޫގައެވެ.\nއެ ކުއްޖާ ވިހޭތާ މިހާރު 51 ދުވަސް ވަނީ ވެފައެވެ.\nވަގުތު" އަށް މައުލޫމާތު ދެއްވަމުން އެ ހޮސްޕިޓަލުގެ މެނޭޖަރ އަހުމަދު ދާއޫދު ވިދާޅުވީ، އެ ކުއްޖާ ހޮސްޕިޓަލުން ދޫކޮށްލަން ނިންމާފައި ވަނީ މާދަމާ ކަމަށެވެ. އަދި އެ ކުއްޖާގެ ހާލު މިހާރު ރަނގަޅު ކަމަށްވެސް އޭނާ ވިދާޅުވިއެވެ.\nKulhudhuffushee Hospitalgai Dhuvas Nufuraa Vihey Emme Hagu Kujja'ah Faruvaadhee Salaamaihkohffi https://t.co/lOU0mITyIf\n— Vaguthu Online (@VaguthuOnline) May 28, 2020\nކުޑަކުދިންގެ ހާއްސަ ޑޮކްޓަރު އަހުމަދު ފައިސަލް މިއަދު ވަނީ، ދުވަސް ނުފުރާ އުފަންވާ ކުދިންނަށް އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ފަރުވާދިނުމަށް ސީޕެޕް، ސާފެކްޓެންޓް، މަލްޓީވިޓަމިން ޑްރޮޕްސް ހޯދުމަށް އެދިފައެވެ.\nކުޅުދުއްފުށީ މަގުހެދުމުގެ މަޝްރޫއުގެ ދެވަނަ ފިޔަވަހީގެ މަސައްކަތްތައް އެމްއާރުޑީސީއަށް\nޑަބްލިއުއެސްއޭ ހޭންޑްބޯޅަ މުބާރާތް ކާމިޔާބުކަމާއެކު ނިންމާލައިފި


JP congress baavvaa thaareehu avas kohfi\nޖޭޕީ ކޮންގްރެސް ބާއްވާ ތާރީހު އަވަސްކޮށްފި\nޖޭޕީގެ 112 ވަނަ ހިންގާ ކޮމިޓީ ބައްދަލުވުމުގެ ތެރެއިން-- ފޮޓޯ: ސަމީރު\nޖުމްހޫރީ ޕާޓީގެ ތިން ވަނަ ކޮންގްރެސް ބާއްވާ ތާރީހު އަވަސް ކޮށްފި އެވެ.\nޖުމްހޫރީ ޕާޓީގެ ސެކްރެޓަރީ ޖެނެރަލް އަހުމަދު ސަމީރު ވިދާޅުވީ، އެޕާޓީގެ ހިންގާ ކޮމިޓީގެ 112 ވަނަ ބައްދަލުވުމުގައި ކޮންގްރެސް ބޭއްވުމަށް ފާސްކޮށްފައިވަނީ އަންނަ ޖޫން މަހުގެ 21 އަދި 22 ވަނަ ދުވަހު ކަމަށެވެ. މީގެ ކުރިން ކޮންގްރެސް ބޭއްވުމަށް ނިންމާފައިވަނީ އަންނަ މަހު 28 އަދި 29 ވަނަ ދުވަހު އެވެ.\nކޮންގްރެސް ބާއްވާ ތަނަށް ބަދަލު ގެނެސްފައެއް ނުވެ އެވެ. އެ ޕާޓީގެ ކޮންގްރެސް ބޭއްވުމަށް ނިންމާފައިވަނީ ޕެރެޑައިސް އައިލޭންޑް ރިސޯޓްގައި އެވެ.\nސަމީރު މީގެ ކުރިން ވިދާޅުވީ، މާލޭގައި ކޮންގްރެސް ބާއްވާނެ ތަނެއް ހޯދުމަށް ސަރުކާރުގެ އެކި މުއައްސަސާތަކުގައި އެދިފައިވާ ކަމަށާއި ނަމަވެސް އެއްވެސް ފަރާތަކުން އެކަމަށް އެއްބާރުލުން ދީފައިނުވާ ކަމަށެވެ. އަދި ވިދާޅުވީ، ސަރުކާރުގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައި ހުރި އިމާރާތްތައް ހޯދުމަށް އެދިފައިވާނެ ކަމަށާއި އެހެން ނަމަވެސް އެއްވެސް ތަނެއް ހަމަނުޖެހޭނެ ކަމަށް ހައުސިން މިނިސްޓްރީން ބުނެފައިވާ ކަމަށެވެ.\nސަމީރު ވިދާޅުވީ، ސިޔާސީ ޕާޓީތަކަށް އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ދޭންޖެހޭ ފައިސާ ނުދީ އޮތުމުގެ ސަބަބުން ކޮންގްރެސް ބޭއްވުމަށް ދަތިތަކާއި ކުރިމަތި ވެފައިވާ ކަމަށެވެ. އަދި ކޮންގްރެސް ބާއްވާއިރު ޖުމްހޫރީ ޕާޓީގެ ދިދަ އާއި ލޯގޯ ނެތުމުގެ ފަޅުކަން ދިމާވާނެ ކަމަށްވެސް ސަމީރު ވިދާޅުވި އެވެ.\n"ރައީސް ހިތުގައި ޖައްސައިގެން މޮޅެއް ނެތް"\nރާޝިދުގެ ކެމްޕޭނަށް ގާސިމް ކޮމަންޑޫ ދާއިރާއަށް\nގާސިމްގެ ތާއީދު އެމްޑީޕީގެ ކެންޑިޑޭޓަށް


މަޖިލީހަށް ހޮވިވަޑައިގެންނެވި ހަތަރު އަންހެން ކަނބަލުންވެސް އެމްޑީޕީ | Jazeera\tމަޖިލީހަށް ހޮވިވަޑައިގެންނެވި ހަތަރު އަންހެން ކަނބަލުންވެސް އެމްޑީޕީ - Jazeera\nމަޖިލީހަށް ހޮވިވަޑައިގެންނެވި ހަތަރު އަންހެން ކަނބަލުންވެސް އެމްޑީޕީ\nއީމާ މުހައްމަދު ވަހީދު April 7, 2019 65 views0\nނަވާރަވަނަ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ އިންތިހާބުގައި މިހާތަނަށް ލިބިފައިވާ ވަގުތީ ނަތީޖާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ހޮވިވަޑައިގެންފައި ވަނީ އެންމެ ހަތަރު ކަނބަލުންނެވެ. އެ ހަތަރު ކަނބަލުން ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް އިންތިހާބު ވެފައިވަނީ އެމްޑީޕީގެ ޓިކެޓްގައެވެ.\nނަވާރަވަނަ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ އިންތިހާބުގައި ހޮވިވަޑައިގެންނެވި ކަނބަލުންގެ ތެރެއިން ފުރަތަމަ ކަނބަލަކީ އީވާ އަބްދުﷲ އެވެ. އީވާ އަބްދުﷲ ވާދަކުރެއްވީ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ގަލޮޅު އުތުރު ދާއިރާގެ ގޮނޑިއަށެވެ. މިހާތަނަށް ލިބިފައިވާ ވަގުތީ ނަތީޖާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، އީވާ އަބްދުﷲ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ގަލޮޅު ދެކުނު ދާއިރާގެ ގޮނޑި ކާމިޔާބު ކުރެއްވީ އެދާއިރާއަށް ދެން ވާދަކުރެއްވި ހަތަރު ކެނޑިޑޭޓުން ބޮޑު ތަފާތަކުން ބަލިކުރުމަށް ފަހު ގައެވެ.\nއައްޑޫ މީދޫ ދާއިރާގެ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ގޮނޑި ކާމިޔާބު ކުރައްވައި ރޮޒެއިނާ އާދަމް ވެސް ވަނީ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ޖާގަ ހޯއްދަވާފައެވެ. މިހާތަނަށް ލިބިފައިވާ ވަގުތީ ނަތީޖާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، ރޮޒެއިނާ އާދަމް އައްޑޫ މީދޫ ދާއިރާގެ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ގޮނޑި ކާމިޔާބު ކުރައްވާފައިވަނީ އެދާއިރާއަށް ވާދަކުރެއްވި އިދިކޮޅު ދެ ކެނޑިޑޭޓުން ބޮޑު ތަފާތަކުން ބަލިކުރައްވާފައެވެ.\nނަވާރަވަނަ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ދެން ހޮވިވަޑައިގެން ކަނބަލަކީ، ޖީހާން މަހުމޫދެވެ. ޖީހާން މަހުމޫދުވެސް ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ހިންނަވަރު ދާއިރާއަށް ކުރިމަތިލައްވާ ކާމިޔާބު ކުރެއްވީ އެމްޑީޕީގެ ޓިކެޓްގައި ވާދަކުރައްވާފައެވެ. ޖީހާން މަހުމޫދު ހިންނަވަރު ދާއިރާގެ ގޮނޑި ކާމިޔާބު ކުރެއްވީ، ދެން އެދާއިރާއަށް ވާދަކުރެއްވި ދެ ފިރެހެން ބޭފުޅުންނަށް ބަލިކުރެއްވުމަށް ފަހުގައެވެ. ހިންނަވަރު ދާއިރާއަށް ދެން ވާދަކުރެއްވީ ޕީޕީއެމްގެ ޓިކެޓްގައި ވާދަކުރެއްވި ކެނޑިޑޭޓް އަބްދުﷲ ނާޒިމް އިބްރާހިމާއި އަދި ޖޭޕީގެ ޓިކެޓްގައި ވާދަކުރެއްވި ކެނޑިޑޭޓް ޒިޔާދް ރަޝީދެވެ.\nނަވާރަވަނަ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ހޮވި ވަޑައިގެން ފަހު ކަނބަލަކީ ހިސާން ހުސެއިނެވެ. ހިސާން ހުސެން ކާމިޔާބު ކުރައްވާފައިވަނީ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ތުޅާދޫ ދާއިރާގެ ގޮނޑިއެވެ. ހިސާން ހުސެން ތުޅާދޫ ދާއިރާގެ މަޖިލިސް ގޮނޑި ކާމިޔާބު ކުރައްވާފައިވަނީ، އެދާއިރާއަށް ދެން ވާދަކުރެއްވި ތިން ކެނޑިޑޭޓުން ބޮޑު ތަފާތަކުން ބަލިކުރައްވާފައެވެ.


ނަނާ ހުވަފެން ފަރިހި – ގުރުސް ފެންމަތިވުން – ލޫކަސްޖަލީލް\nނަނާ ހުވަފެން ފަރިހި – ގުރުސް ފެންމަތިވުން\nއިހުގެ ދިވެހި ޅެންވެރިކަން އަހަރެމެނަށް ވަރަށް ގިނަ ވާހަކަތައް ބުނެދެއެވެ. ދިވެހިންގެ ސަގާފަތާއިި ތާރީޙުގެ ތެރޭ ހިނގާ ދިޔަ މިވެނި ކަމެއްގެ ވާހަކައާއި ރަށްތަކުގެ ގުދުރަތީވެށީގެ ސިފަކުރުންތަކާއި ރަށްފުށުގެ ދިރިއުޅުން ހުރިގޮތާއި ދިވެހިންގެ އިޢުތިޤާދުން އެތައް ވާހަކައެވެ.\nއެއްވެސް ގައުމެއްގެ ވެދިޔަހައި ކަމެއް ލިޔެކިޔުމުން ފެންނަން ނުހުރެއެވެ. އެހެންކަމުން، ހުރިހައިތަނެއްގައިމެ އެބައެއްގެ މާޒީވެދިޔަތަން ދެނެގަތުމަށްޓަކައި ޒަމާނާއެކު އެކެއްގެ ދޫމަތިން އަނެއްކެއްގެ ދޫމައްޗަށް ނަގުލުވެ އަންނަ މައުނަވީ ތަރިކަ މުހިންމު ދައުރެެއް އަދާކުރެއެވެ.ދިވެހިންގެ އިހުގެ ވާހަކަތައް މިފަދައިން ނަގުލުވުމުގައި ޅެންބަހުރުވައިގެ ދައުރު ބޮޑެވެ. ބައެއް ރަސްރަސްކަލުންގެ އަރުމާދު ދަތުރުފުޅުތަކާއި ހަނގުރާމަތަކާއި އަވަހަރާވުމުގެ ހިތާމައިގެ މަރްޘިއްޔާތަކާއި ދީނީގޮތުން ކުރެވޭ ޒިކުރު މައުލޫދު ތާހީދުތަކާއި ފޯކުލޯރާއި ދިރިއުޅުމުގެ އެތައް ވާހަކަތަކެއް ހުރީ އެކި ވަޒަނަށް ފިލިކޯޅިކާފިޔާ ހަމަކޮށް ދޫމަތިން ނަގުލުވުމަށް ފަސޭހަ ރިވެތި ތަރުތީބެއްގައި ޅެންބަހުންނެވެ.\nތާއަބަދުޅުން ތިބޭހި އަރު\nމިއީ ރަސްކަލެއްގެ އަރުމާދު ދަތުރުފުޅުގެ ތާރީޚް ލިޔެވިފައިވާ ގޮތެވެ. އިހުގެ ޅެންވެރިކަމުގެ މި ފަދަ އެތައް މަސައްކަތެއް މިއަދު ފެންނާކަށް ނެތެވެ. މިފަދަ ބައެއް މަސައްކަތްތައް މިއަދު ފެންނަން ހުރީ ވަޒަން ތަރުތީބު ގެއްލި ވާހަކަދައްކާ އާންމު ބަހުރުވައިންނެވެ. ބުރާރަކޮއި ކިޔާގޮތަށް ލިޔެފައިވާ ބޮޑުތަކުރުފާނު ވާހަކައާ ދޮންހިޔަލައާއި އަލިފުޅު ވާހަކައަކީވެސް ކުރީގައި ކިޔާ އުޅުނު ރައިވަރުބައިތަކެކެވެ. މިގޮތް ދިމާވެ މާކެޔޮކަމުގެ ރައިވަރުތައް ގެއްލި މިއަދު ފެންނަން އޮތީ ދޮންމޮހޮނާއި މިޔަރުގެ ވާހަކައެވެ. ވާހަކައިގެ ސިފައިގައި ފޯކުލޯރު ފަހަށް ގެނެވުނު ނަމަވެސް، ޅެންބަހުރުވައިން ކިޔައި އުޅުނު ތަކެތި ގެއްލުނީއެވެ. މިއީ ދިވެހި އަދަބިއްޔާތަށް ލިބުނު ފަޅުކަމެކެވެ.\nމޮޅު އިރުވަރު – ނަނާ ހުވަފެން\nދިވެހިންގެ އިހު ދިރިއުޅުމުގައި އެންމެހައި ކަންކަމުގެ ފެށުން ބިނާވެފައި އޮންނަނީ ހެޔޮ އިރުވަރުތަކުގެ މައްޗަށެވެ. އޮޑިދޯނިފަހަރުގެ ފަށަން ލުމާއި އޮޑިދޯނިފަހަރު ބޭލުމާއި ދިރިއުޅުމެއް ފެށުމަށް އަލަށް ގެދޮރު ބިނާކުރުމަށް ނަކަތްމުޑި ޖެހުމާއި ދަނޑުވެރިކަމަށް ފަށައިގަތުމަށް އެހުރުން ލައްވައި ކުރުވާ ކަންތައްތަކާއި މިނޫންވެސް ދިރިއުޅުމުގެ އެކި ކަންކަން ހެޔޮއިރުވަރުގައި ފެށުމަކީ އިހުގެ ގަބޫލުކުރުންތަކުގެ މަތީން ހިނގަމުން އައި ކަންކަމެވެ. ނަކަތާއި މޫސުން ދެނެގަތުމާއި ދަތުރުކުރަންވީ މިސްރާބުތައް ދެނެގަތުމުގައި ވެސް ތަރިތަކުގެ އެތުރުމާއި ތަރުތީބު އެހީއަކަށްވެއެވެ. މި ޒަމާނުގެ ވަސީލަތްތައް ނެތް އިރު ދަތުރުފަތުރުކުރުމަށް މަގު ދެއްކީ ތަރިތަކުގެ މިސްރާބާއި ފިލާ އަޅައި ޖަހާ ހިސާބުތަކެވެ. މިސްރާބުތައް ދެނެގަތުމާއި ނަކަތްތަކާއި ވިއްސާރަ ބެލުމާއި މޫސުމާގުޅޭ އެހެނިހެން ކަންކަން ދެނެގަތުމުގެ އިލްމަކީ އިހުގައި ދިވެހިންގެ މެދުގައި ކުރިއަރާފައި އޮތް އިލްމެކެވެ. ރާހިތަކާއި އިރުވަރުތަކުގެ ބޭނުން ބޮޑަށް ގުޅިފައިވަނީ ގަބޫލުކުރުންތަކުގެ މައްޗަށް ދިރިއުޅުމުގެ ކަންކަން ފެށުމަށް ނުވަތަ ދިރިއުޅުމުގައި ކުރިއަށް ހުރި ގޮތެއް ދެނެގަތުމުގެ ޞާއަތްތަކާ ނުވަތަ ވަގުތުތަކާއެވެ. ފަހުން މި ބުނެވުނު ކަންކަން ގުޅެނީ ޚުރާފާތާއި އިޢުތިޤާދުތަކުގެ މައްޗަށެވެ.\nއަހަރެމެންގެ މިހައިރަށް މި ބާވަތުގެ ގިނަ ގަބޫލުކުރުންތައް ވަނީ ނެތި ގޮހެވެ. އަދި އެތަކެތި ލިޔެވިފައިވާ ފޮތްތައްވެސް އެކި ދުވަސްވަރު އަންދާލެވި އަދި އެނޫން ވެސް ގޮތްގޮތުން ވަނީ ނެތިފައެވެ. ތަރިތަކުގެ އެތުރުމަށް ދިރިއުޅުމުގެ ކަންކަން ތަރުތީބުކުރުމަށް ވުރެ އެ ތަރިތައް ލެއްވެވި ކަލާނގެ ކިބަފުޅަށް ހިތްނިޔަތް ޚާލިސްކުރުން ބުއްދީގެ ތަރާދުގައި ބޮޑުކަމުންނެވެ. ޙިޖުރައިން ބާރަ ވަނަ ގަރުނުގައި މާލޭގައި އުޅުއްވި ޒާހިދު އަޅުވެރި ދަންނަބޭކަލެއް ކަމުގައިވާ ޙާޖީ އެދުރުކަލޭފާނުން ދިވެހިންގެ އެއިރުގެ އިޢުތިޤާދުގެ ބައެއް ކަންކަމާއި މެދު ހެއްދެއްވި މަޝްހޫރު ޅެންބައިގައި ކިޔުއްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ:\nއޭމަގޭ އެކުވެރިންނޭވެ! ބައިރަ ނުވަތަ އަތްބަންތުރަ އަކީ ހައްދަވާފައިވާ އެއްޗެއް ކަމެއް އެއްވެސް ނަބީބޭކަލަކު ނުވަތަ ރަސޫލުބޭކަލަކު ދެނެވަޑައެއް ނުގަންނަވައެވެ.\nކަފިކޮޅުން ނިއުޅުން ޖެހުމާއި ރަމަލުބެލުމާއި ރިޔަންކޮޅުލުމާއި ކުޅިޔަންކިޔުމާއި ފާލުބެލުންވެސް ވަނީ މިބުނި ކަންކަމުގެ ތެރެއިންނެވެ.\nދަންނާށެވެ! މިންވަރުކުރެއްވި ރިޒުޤު މާތް ރަސްކަލާނގެ ހަނދާއި ނުވަތަ ތަރިތަކާއި ގުޅުވާފައެއް ނުވެއެވެ.\nނަނާ ހުވަފެން ފަރިހި – ދިވެހި ޅެންވެރިކަމުގެ ގުރުސް\nނަނާހުވަފެން” ފަރިއްސަކީ ދިވެއްސަކު ހަދާފައިވާ އެންމެ ފުރިހަމަ އެއް ޅެމެވެ. މި ޅެމުގައި ވަނީ “ގުރުސް” ފެންމަތިވާ ހިނދު ފެންނަކަމަށް ދިވެހިން ކިޔައި އުޅޭ އާދަޔާހިލާފު ކަންކަމުގެ ވާހަކައެވެ. ތަރިތަކުގެ އެތުރުމާއި ތަރުތީބު ބަލައި އުޅޭ ނަކަތްތެރިންގެ ކައިރީ ދުނިޔެއަށް އަންނަ އެންމެ މޮޅު އިރުވަރަކީ ގުރުސްފެންމަތިވާ ހިނދެވެ. ދިވެހި ޅެންވެރިކަމުގެ މައްޗަށް ހޯދައިބަލައި އުޅޭ މީހަކަށް “ނަނާ ހުވަފެން” ފަރިއްސަކީ ދިވެހި ޅެންވެރިކަމުގެ އެންމެ މޮޅު އެއް ޅެމަށް ނުވަތަ ދިވެހި ޅެންވެރިކަމުގެ އެންމެ އުހުގައިވާ “ގުރުސް”އަށް ނުވެނުދާނެއެވެ. ގުރުސްއަކީ ހަތަރު އަހަރުން އެއް އަހަރު ދުނިޔެއަށް އަންނަ ވަރުގަދަ އިރުވަރެކެވެ. ވެރިކަމުގެ ބާރާއި މުދާވެރިކަން ލިބުންވާ އިރުވަރެވެ. ދިވެހި ބަސްފޮތުގައިވަނީ “ގުރުސް” ނުވަތަ ގުރުސް ފެންމަތިވުމަކީ “ނަކަތްތެރިން ބަލާ ކަންތައްތަކުގެ ތެރެއިން، ފަސްކަމެއް ނުވަތަ ތިން ކަމެއް އެންމެ މޮޅަށް ދިމާވާ ވަގުތު އައުން” ކަމުގައެވެ. އިރުހަނދާއި ތަރިތައް އެރުމަށް ނުވަތަ ފެންމަތިވުމަށް ދިވެހި ބަހުގައި “އުދަވުން” ނުވަތަ އުދަވަނީއޭ ބުނެއެވެ. މިއީ އޮއްސުމުގެ އިދިކޮޅެވެ. އިރު އުދަވުމަކީ އިރު އެރުމެވެ.\n“ނަނާހުވަފެން” އަކީ ފާދިއްޕޮޅު ނައިފަރު އަބްދުﷲ މޫސާ ނުވަތަ ނައިފަރު ދޮހޮއްކޮ ކިޔާފައިވާ ލަވަތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ ގިނަ ބަޔަކު އަހާފައިވާ އަދި އެންމެ މަގުބޫލު އެއް ލަވައެވެ. އޭގެ ސަބަބެއްކަމުގައި ފަހުގެ އެކި ލަވަކިޔުންތެރިން އެކި ޝޯތަކުގައި މި ލަވަ ކިޔަމުން ގޮސްފައިވުމާއި މި ފަހުން ސިޔާސީ އެކި ކެންޕޭނުތަކަށް އަދި ސިޔާސީ އެކި ވާހަކަތައް ބުނެދިނުމަށް އެ ލަވަ ބޭނުން ކުރަމުން ގޮސްފައިވުން ހިމެނެއެވެ. މަގްބޫލު މި ލަވައިގައި ބުނަނީ ލޯބީގެ ހުވަފެނެއްގެ ވާހަކަކަމުގައި އެއް ބަޔަކު ދެކެއެވެ. އަނެއް ބަޔަކު ދެކޭ ގޮތުގައި ވެރިކަމަށް އައުމުގެ ކުލަރީތި ހުވަފެނެކެވެ. ޅެމެއްގެ މާނަ އޮންނަނީ ހެދި މީހެއްގެ ހިތުގައި ފޮރުވިފައެވެ. ކިޔާ މީހުންނާއި އަޑު އަހާ މީހުން އަބަދުވެސް ޅެމެއް ގުޅުވާނީ އެބައެއްގެ އެދުވަހެއްގެ ހާލަތާއި އިހުސާސްތަކުގެ މައްޗަށެވެ.\nދޮހޮއްކޮބެ ކިޔާފައިވާ ބައެއް ލަވަތަކަކީ އެ ލަވަތަކުގެ ޅެން ހަދާފައިވާ ޅެންވެރިޔަކު އެނގެން ނެތް ޅެމާއި ފަރިއްސެވެ. ނުވަތަ އެއިރެއްގެ ހާލަތުގެ ސަބަބުން ޅެންވެރިޔާގެ ނަން ހާމަވުން ނޭދޭތީ އެގޮތަށް އެކަން ހިނގާފައިވަނީއެވެ. “ނަނާ ހުވަފެން” އަށް ވެފައި ވަނީ ފަހުން މި ދެންނެވިގޮތް ކަމުގައި ގަބޫލުކުރެވެއެވެ. ދޫދޫމަތިން ކިޔެމުންދިޔަ ބައެއް ފަރިއްސާއި މީހަކު ހަދާފައި ދޫކޮށްލާ ޅެންފަރިހި ދޮހޮއްކޮބެއާއި ހަމައަށް އައުމުން އެތަކެތި ކިޔާފައިވަނީ ކަމުގައި ގަބޫލުކުރެވެއެވެ. މިގޮތުން ދޮހޮއްކޮބެ ކިޔާފައިވާ ބައެއް ޅެމާއި ފަރިހިތައް ކިޔާފައިވަނީ ކަޑިތައް މަދުކޮށެވެ. އަދި ލަވައާއި ރާގަށް ކޮށިކަން ނުގެނައުމަށް ފިލިތަކަށް ނުވަތަ އަކުރުތަކަށް ހިސާބަކަށް ބަދަލު ގެނެސް ހުންނަކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ. މިހެންވެ ބައެއް ބަސް އެއްކޮށް ބަދަލުވެގެންދެއެވެ.\nނަނާ ހުވަފެން ފަރިހީގެ ޝާއިރަކާމެދު\nމި މަސައްކަތުގައި އަހަރެންގެ އެދުރު ދޮންފަނު މުޙައްމަދު ޔޫސުފް ވިދާޅުވީ “ނަނާ ހުވަފެނަކީ” އަނގައިންނުބުނާގޭ ކަޅުތުއްތުގެ ފަރިއްސެއް ކަމުގައެވެ. މި ކަޅުތުއްތުއަކީ އެ ދުވަސްވަރު އާންމުވެފައިވާ ބައެއް ފަރިހިތަކުގެ ޝާއިރެވެ. މިހާރެ ފެންނަން ނެތް އެއް ދުވަސްވަރެއްގައި އާންމު “ބޮޑުނާކޮޅު ފަރިހި”ގެ ވެސް ޝާއިރެވެ. މުޙައްމަދު އަމީންގެ ވެރިކަން އިންގިލާބު ކުރެވުނު ދުވަހު ހިނގާދިޔަ ބައެއް ކަންކަމުގެތެރެއިންވެސް މި ކަޅުތުއްތުގެ ނަން އާދެއެވެ. ނަނާހުވަފެން ފަރިހި ހެދީ ސަރޫރުހޮއްކޮ ކަމުގައިވެސް ބުނެވެއެވެ. އަދި ބޮޑުފެންވަޅުގޭ ސީދީ މާމަކުނުދޫއަށް އަރުވާލާފައި ހުންނެވި ދުވަސްވަރު އެ ސީދީ ހެއްދެވި ފަރިއްސެއްކަމުގައި ވެސް ބުނެވެއެވެ. ހައްތަހާވެސް އެކި މީހުންގެ ބުނުންތަކެވެ. “ނަނާހުވަފެން”ގެ ޝާއިރަކާއި މެދު ދެކެވޭ މި ވާހަކަތަކުން ފަރިހީގެ މުސްކުޅިކަން ބުނެދެއެވެ.\n“ނަނާ ހުވަފެން” ފަރިއްސާއި ބެހޭގޮތުން ތާރީޚު އިލްމުވެރިޔާ މުޙައްމަދު ވަޙީދު ނަދުވީ ނުރަސްމީގޮތެއްގައި ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ. “ފަރިހީގެ ފަހަތުގައި ވާހަކައެއް ވެއެވެ. އެ ވާހަކައިގައި ވަނީ ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނެވެ. ކިލެގެފާނާއި އަންހެނެކެވެ. މި ވާހަކަ އެ ހިސާބަށް ކުރުކޮށްލަމެވެ. އެބޭފުޅަކު ވެސް އެ ވާހަކަ އިތުރަށް ލިޔުއްވާފައި ނުވާތީއެވެ. ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނު އަވަހާރަވިތާ 67 އަހަރު ވެއްޖެއެވެ. މި ފަރިހި ހެއްދެވީ ޙުސައިން ޞަލާހުއްދީން ކަމުގައި ވެސް އެއް ބަޔަކު ބުނާތީ އަހަމެވެ. ޙުސައިން ޞަލާހުއްދީންގެ އާއިލާ ބޭފުޅުންކުރެ މި ބާވަތުގެ ކަންކަމުގެ މައުލޫމާތު ދަންނާނެ މުޙައްމަދު މުޢިއްޒު އަދުނާނު ވިދާޅުވަނީ ޙުސައިން ޞަލާހުއްދީންގެ ޅެމެއްކަން އެނގެން ނެތް ކަމުގައެވެ.\nމި ލިޔުން ލިޔުމަށް ދޮހޮއްކޮބެ ކިޔާފައިވާ “ނަނާހުވަފެން” ލަވަ އަޑުއަހައިގެން ފަރިހި ލިޔަމުންދިޔައިރު ހަނދާންވީ ސްކޫލް ދުވަސްވަރު ދިވެހި މުދައްރިސަކު ފިލާވަޅެއްގެ ގޮތުން ކުލާހުގައި ކިޔައިދިން ނަނާހުވަފެނުގެ ބައެއް ކަޑިތައް ލަވައިގައި މަދުވާކަމެވެ. އެހެންކަމުން، ފަރިހީގެ މަދުވާ ކަޑިތައް ހޯދާން ޖެހިއްޖެއެވެ. ފަރިހީގެ އެ ކަޑިތައް ފެނުނީ 1970 …. އަމާޒު 23 ވަނަ އަދަދުގައި މުޙައްމަދު ޞާދިގު ލިޔުއްވާފައިވާ ލިޔުއްވުމަކުންނެވެ. ފަރިހީގެ ނަކަލެއް ގެންނަވަމުން އަބްދުﷲ ޞާދިގު ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ:\n“ދާދި މިދާކަށް ދުވަހު ރޭޑިޔޯ މޯލްޑިވްސުން އިވުނު މިޅެން ނުވަތަ ފަރިހި (އާދެ، “ނާނާ ހުވަފެން ދުށީމޭ) އިވުނު ހިނދު އަޅުގަނޑަށް ކުރި އަސަރެއްގެ ބަޔާންކުރާނެ ޢިބާރާތެއްވެސް ނޭނގުނެވެ. މީން ޒަމާނަކުވެސް މި ބާވަތުގެ ޙިޔާލެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ހެދިފައިއޮތް ދިވެހި ޅެމެއް ނުވަތަ ފަރިއްސެއް ވިޔަސް އަޅުގަނޑުކަށް އިވިފައެއް ނެތެވެ. ޅެމުގެ ޝާއިރަކާމެދު އަޅުގަނޑަކަށް ހަމަ އެއްވެސް އެއްޗެއް ދަންނަވާކަށް ނޭނގުނެވެ. ބުނާތީ އިވެނީ މިޅެން ނުވަތަ ފަރިހި ހެދީ ސުރޫރު ހޮއްކޮ ކަމުގައެވެ. ވީމާ އެކަން އޮތް ހިސާބަށް އެގޮތަށް އޮތަދެމާ ހިންގަވާށެވެ”\nއަމާޒު 23 ވަނަ އަދަދުގައިވާ ނަނާހުވަފެން ފަރިހީގެ ނަކަލުގެ އިތުރުން މި ފަރިހީގެ ނަކަލެއް ލިޔުމުން ފެންނަން އޮތީ މޫސާ ޢަލީ ލިޔުއްވާފައިވާ “ދިވެހީންގެ އާދަކާދަ” މިފޮތުންނެވެ. ދޮހޮއްކޮބެ ކިޔާފައިވާ ނަނާހުވަފެން ލަވައާއި މި ދެ ނަކަލު އެއްތަންކޮން ބަލާއިރު ނައިފަރު ދޮހޮއްކޮ ކިޔާފައިވާ “ނަނާ ހުވަފެން” އާއި މި ދެ ނަކަލު އެއް ނަކަލު އަނެއް ނަކަލާ ވެސް ތަފާތުތަކެއް އެބަހުއްޓެވެ. އެހެންކަމުން މި ފަރިހީގެ އަސްލަކީ ކޮބައިބާވައެވެ؟ އަސްލުކަމުގައި ބަލަންވީ ކޮން އެއްޗަކަށް ބާއެވެ؟ އަސްލު ލިޔުމުން ފެންނަން ނެތް ފަރިއްސެއްގެ އެކި ކިޔުންތައް ހުރެދާނެއެވެ. އެއިރު 70ގެ ތެރޭ ރެޑިއޯ މޯލްވިސް އިން ފޮނުވި “ނަނާ ހުވަފެން” ލަވަ މިހާރު އޮތްކަމުގައި ނުވެއެވެ. ނުވަތަ ބާ ކެސެޓެއްގައި ވަނީއެވެ. އަމާޒުގެ އަދަދުގައިވާ ނަކަލާއި ދޮހޮއްކޮބެގެ އަޑުން އިވުނު ލަވައިގެ ކިޔުންތަކުގައި ތަފާތު އެބަ ހުއްޓެވެ. މި ލިޔުމުގައި ފަރިހި ނަކަލުކޮށްފައިވާނީ މި ތަފާތުތަކުގެ މައްޗަށް ބެލުމަށް ފަހު، ނައިފަރު ދޮހޮއްކޮގެ އަޑުން އިވިފައިވާ ގޮތަށް އަދި ދޮންފަނު މުޙައްމަދު ޔޫސުފް އިސްލާހުކޮށްދެއްވި ވަޒަނަށެވެ. ގިނަބަޔަކަށް އިވިފައިވާ ގޮތަށް ނަގައިގަންނަން ފަސޭހަވާނެކަމަށްޓަކައެވެ. މަދުވާ ކަޑިތައް އަމާޒުގެ 23 ވަނަ އަދަދުގައިވާ ގޮތަށެވެ.\nނަނާހުވަފެން ދުށީމޭ، ދަރާވާހިނދު ދުނިޔޭން\nބާރަކައި މީހަކުގެ ނުމެލައި، އާރަކަށް މާމުއި ފެތޭތީއޭ\nޅަފިސާރި މަގޭ މިތުރާ، މަފިސާރި ތެދެއް ބުނަންތާ\nއަފިލާ ގަސްގަހުގެ ކުރިއަށް ކަފިހިބޮލި މަސްލާ ދުވާތީއޭ\nއަޙުމަގޭ ހެޔޮކަތުންނޭ، ތަހުވާވެ އަނާ ބުނަންހޭ؟\nބަޚްތު ޖަމާލު ހެދިފަދަ ތަޚުތެއްމަތީގައި ނިދީތީއޭ\nމިލަކުން މަގޭ މިތުރާ، ފިލުވައި ޅެންބަހުން ބުނަންތާ\nކިލަނބުނަގާ މަތިންދޮރު، ބިލަކަޅު ކަނޑުމަސް ފުމޭތީއޭ\nނާނާ ތެދެކޭ ކަތުންނޭ، ވާނާދި ނުވާ ވަރެއްހޭ\nއާނުގެ އަޑިން ދިރޭރަހަ، ބާނިލާ ކެކިގެން އަރާތީއޭ\nރޯދީނޭ އައްސަވާށޭ، ތޯނުވާ މީ ބަހެކޭ\nގޯތިތެރެއިން ޖަވާހިރު، ކޯދުލައި ފުރިގެން އަރާތީއޭ\nއަސްތާ ތެދެކޭ ކަތުންނާ، ގަސްތުން އިނދެފާ ބުނަންހޭ\nއަސްތާ އަޅުގަނޑު ދުށީމޭ، ރަސްރުކަކު ދަނބު އެތް ފޮޅޭތީއޭ\nދަތިނުވެ ނިދުމަށް މަ އޮއްވާ، ލަތިދީ މިތުރާ މަގޭގާ\nހަތިޔާރެއް ނެތި ދެފައިގައި، ގަތިމި އޮޅިފައި ނަންނުދާތީއޭ\nކުރިކީލަ މަގޭ މިތުރާ، ފުރިއު ނޭވާ ދަނީބާ\nހުރި ދެފަރާތު މަގޭގޭ، ތުރިއުވަޅު ފެންފުރި އަރާތީއޭ\nތަފާތެއްނުވެ ހުރެފައި، ބަފާގާތުގައި ބުނަންތާ\nލަފާކަމަކަށް ވެދާނޭހޭ؟ ހަފާ މާރިނދަ ގޮވާތީއޭ\nއައިބެއްނުވެ ދެން މިތުރާ، ހައިކޮށް ނުމެލާ ބުނަންތާ\nގައިމުކޮށް އަދު މަ ބެލިއިރު، ދާޔަކަށް ކަޅުވަޅި ވަނީތީއޭ\nނަނާ ހުވަފެން ފަރިއްސާ ގުޅޭ އިހުގެ ބައެއް ވާހަކަތައް:\nނަނާހުވަފެނުގެ ޝަރަހައަށް އެންމެ މުހިންމު މައުލޫމާތަކީ ގުރުސްފެންމަތިވުމާއި ގުޅޭގޮތުން ހުރި އެކި ވާހަކަތަކެވެ. ގުރުސް ފެންމަތިވުމާއި ގުޅޭ ބައެއް ކަންކަން މުޙައްމަދު އިބްރާހިމް ލުތުފީ ލިޔުއްވާފައިވާ ހުވަދު އަތޮޅުގެ މުސްކުޅި ވާހަކައެއްގައި ވެއެވެ. މި ވާހަކަ ފިޔޯރީ އަޙްމަދު ދީދީ ވެސް ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ. އަދި ބުރާރަ މުޙައްމަދުފުޅު ކިޔާގޮތަށް ލިޔެފައިވާ ބޮޑުތަކުރުފާނު ވާހަކައިގައި ވެސް މިފަދަ ބައެއް ވާހަކަ ވެއެވެ. ގުރުސްފެންމަތިވުމާއި މެދު ހުރި ލިޔުންތަކުގައި އެ އިރުވަރު ލައިގަތުމުން ފެންނަ އަލާމާތްތައް ތަފާތެވެ. “ނަނާހުވަފެން” ފަރިހީގައިވާ ވާހަކަތަކާއި ގުޅޭ އެހެން ނަމަވެސް، ތަފާތު އެހެން ބައެއް އިޝާރާތްތަކުގެ ވާހަކަވެސް މި ލިޔުންތަކުގައި ވެއެވެ.\nމުޙައްމަދު އިބްރާހިމް ލުތުފީ ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ:\n“ފިޔޯރީގައި މުސްކުޅި ދެމަފިރިއަކު އުޅުނެވެ. އެއީ އެރަށު ޙުސޭންކަލޭގެފާނާއި އޭނާގެ އަންހެނުން ބީފާނު އެވެ. މި ދެމަފިރިންނަށް ލިބިފައިވަނީ ތިން އަންހެން ކުދިންނެވެ. ދޮށީ ޙައްވާ ބޫއްޔާ އަކީ ލޯފަން ކުއްޖެކެވެ. އެއްރެއަކު ދަންވަރު ޙައްވާ ބޫއްޔާ އަތިރިއަކަށް ދާން ޖެހިގެން ކައިދާ ބޫއްޔާ (ހަގު ދަރި) ގޮވައިގެން އަތިރިޔަށް ހިނގައްޖެއެވެ. އެބައިމީހުން ދިރިއުޅޭގެ ހުރީ އަތިރިމައްޗާ މާ ދުރުނޫން ހިސާބެއްގައެވެ. އަތިރިޔަށް ދިޔަ މަގުމަތީގައި ހުރި ރުއްގަސް އޭރު އޮތީ ބިމަށް ތިރިވެ އެކަތި އަނެކައްޗާ ވާހަކަ ދައްކާށެވެ. މިކަމާ ހައިރާންވެ ތިބެގެން އަތިރިޔަށް އެރެން ދިޔައިރު މޫދުގެ ލޮނުގަނޑު އޮތީ ރިހި ފަތެއް ހެނެވެ. އޭރު ލޮނުގަނޑު ކެކި އުތުރެނީއެވެ.\nޙައްވާގެ އަތުގައި ހިފައިގެން ކައިދާ ދުވަމުންގޮސް އެކުދިންގެ ބައްޕައަށް ގޮވައި ހެއިލައްވާފައި އެ ވާހަކަ ކިޔައިދީފިއެވެ. ޙުސޭންކަލޭގެފާނު ސިހިގެންގޮސް ބޭރު ބެލިއިރު ގަސްގަހާގެހި ބިމަށް ތިރިވެއޮވެ ވާހަކަ ދައްކަނީއެވެ. ގޭދޮރުމަތީގައި ހުރި ވަޅުގެ ފެންގަނޑު ބޮޑުވެ ކެކި އުތުރެނީއެވެ.\nދެން ޙުސޭންކަލޭގެފާނު އިތިކޮށްފައި ދުވެ އަތިރިމައްޗަށް ދިޔައިރު މޫދުގެ ލޮނުގަނޑުވެސް ކެކި އުތުރެމުން އެއްގަމަށް އަރަނީއެވެ. މަސްލާފައި ހުރި އެކި ވައްތަރުގެ ބޮއްޔާއި ތެލި، ތަވާ، ލޯގަނޑު، ރުނބާ، ޖަހަލާ، ތަށި ބުލިބުލި ތަކެތިވެސް އެއްގަމަށް އަރަނީއެވެ. މިވާގޮތަކާ މެދު ވިސްނަން ހުރެލާފައި އުޑުމައްޗަށް ބަލައިލިއިރު “ގުރުސް” ނަކަތް ހުރީ މެދު ޖެހިފައެވެ. އަދި ރެޔަކީ ހިޔަރަކާތްވިލޭރެއެވެ.\nކަންވީގޮތް ދެނެހުރި މީހަކު އެރަށަކު ނެތެވެ. ޙުސޭންކަލޭގެފާނުގެ ދެމަފިރިންވެސް އެ ވާހަކަ ނުދައްކައެވެ. އަދި ކުދިންނަށް ވެސް އަންގާފައި އޮތީ އެވާޙަކަ ނުދެއްކުމަށެވެ.\nއެ އަހަރުގެ ބަދުރުވައި މޫސުމުގައި ޙުސޭންކަލޭގެފާނު މާލެ ދުރުވެ އުޅުއްވަނިކޮށް ބޮޑުގަނޑުވަރަށް ގެންގޮސް “މާރާދަކަމަށް ކޮލިލައި ޢިއްޒަތް ދެއްވައިފިއެވެ. އޭގެފަހުގައި ޙަސަން މާރާދަކަލޭގެފާނަކީ ވާރުވެރިޔާ ފިޔަވައި އަތޮޅުގައި އެންމެ އިސްކޮށް ހުރި މީހާއެވެ. ވީނުވީ ގޮތެއް ނޭނގި އޭނާގެ ތަނަވަސްކަން އިތުރުވެ ދެކުނުގެ ތިން އަތޮޅުގައި ހުރި އެންމެ މުއްސަނދި މީހާ ކަމުގައި ވެއްޖެއެވެ.\nފިޔޯރީ އަޙްމަދު ދީދީ ލިޔުއްވާފައިވާ ކުރިއްސުރެ ހުވަދު އަތޮޅުގައި ކިޔާ އުޅޭ “ފިޔޯރީ ބީފާނު” ވާހަކައިގެ ވެއެވެ:\nއެއްރެއަކު ދަންވަރު ބީފާނުގެ ލޯފަން ދަރިފުޅު އައިސާބުއްޔާ ވަޅުދޮށަށް ދިޔައިރު ވަޅުގެ ފެން އުތުރު އަރަނީއެވެ. އަތުގައި ވަޅުގެ ފެންގަނޑު ޖެހެއެވެ. ދެން މި އައިސާބުއްޔާ އަވަސްއަވަހަށް ބައްޕަ ޙަސަންކަލޭގެފާނަށް ގޮވުމުން ޙަސަންކަލޭގެފާނު އަވަހަށް ތެދުވެގެން ގޮސް އޭނާގެ ދެ އަންހެން ކުދިން ވަޅަށް ގަންބާފައި ނަގައިފިއެވެ. އަދި “މި ދުނިޔެއިން ރޯދި ދެއްވައިފާނދޭވެ” ގޮވަން ފަށައިފިއެވެ. ޙަސަންކަލޭގެފާނު އަތިރިމައްޗަށް ދިޔައިރު ކަނޑުގެ ލޮނުގަނޑު އުތުރި އަރަނީއެވެ. ކަނޑުން އުޑިއައިނާއި ތަރާފަތިއައިނާއި އަދި ތަފާތު މުދާތައް އޭނާގެ ގެއަށް އަންނަނީއެވެ.\nދެންފަހެ، ފިޔޯރީ ޙަސަންކަލޭގެފާނާއި ބީފާނާއި މިދެމީހުންގެ މުއްސަނދިކަން ބޮޑުވެގެންގޮސް ސަރުކާރާ ނުބައްދަލުވެއްޖެއެވެ”\nނަނާ ހުވަފެން ފަރިހީގެ ނިއުޅުން\n1- މާމުއި އާރު\nމިއީ ނައިފަރު ދޮހޮއްކޮގެ އަޑުން އިވޭ “ނަނާ ހުވަފެން” ފަރިހި ނުވަތަ ލަވައިގެ ފުރަތަމަ ކަޑީގައި ކިޔާ ގޮތެވެ. އަމާޒު 23 ވަނަ އަދަދުގައި އަބްދުﷲ ޞާދިގު ލިޔުއްވާފައިވާ “ނަނާ ހުވަފެން” ފަރިހީގެ ފުރަތަމަ ކަޑީގައިވަނީ:\nދައުރުވާ ހިނދު ދުނިޔޭން، ބާރަކާ މީހަކުގެ ނުމެލައި\nއާރަކަށް މާމުއި ފެތޭތީ، އަނާ ހުވަފެން ދުށީމޭ\nމޫސާ ޢަލީ ލިޔުއްވާފައިވާ “ދިވެހި އާދަކާދަ” ފޮތުގައި ފަރިހީގެ މިސާލެއް ގެންނަމުން ލިޔެފައިވާ “ނަނާ ހުވަފެން” ގައި ވަނީ:\nދައުރުވާ ހިނދު މިދުނިޔޭން، ބާރަކާ މީހަކުގެ ނުމެލައި\nއާރަކަށް މާމުއި ފެތޭތީ، އަނާ ހުވަފެން ދުށީމޭ، އެވެ.\nލިޔެވިފައިވާ ދެ ގޮތާއި ނައިފަރު ދޮހޮއްކޮގެ އަޑުން އިވިފައިވާ ގޮތާއި ވެސް ތަފާތު ތަކެއް އެބަ ހުއްޓެވެ. ރަނގަޅު ގޮތަކީ ކޮބައިބާއެވެ؟ ލިޔުމުން އަސްލު ފެންނަން ނެތް ފަރިއްސެއްގެ އެކި ކިޔުންތަކާއި ލިޔުމުގައި ވެސް އެ ތަފާތުތައް ފެންނަން ހުރެދާނެއެވެ. އަސްލު ކިޔަން ޖެހޭ އަދި ލިޔަން ޖެހޭ ގޮތަކީ މިވެނި ގޮތް ކަމަށް ބުނެ، ދެން ހުރި ގޮތްތަކަކީ ގޯސް ގޮތްތައް ކަމަށް ނިންމޭކަށް ނެތެވެ. ނައިފަރު ދޮހޮއްކޮ “ނަނާ ހުވަފެން” ލަވައެއްގެ ގޮތުގައި ކިޔުއްވާފައިވާ ރާގާއި ކުރިން އެކި މީހުން މި ފަރިހި ކިޔާ ރާގު ނުވަތަ ގޮތްތަކުގައި ތަފާތުތަކެއް ވަނީ ކަމުގައި ވެދާނެއެވެ.\nނަނާތަ؟ އަނާތަ؟ ނާނާތަ؟\n“ނަނާ” އަކީ ދިވެހި އެއްވެސް ބަސްފޮތެއްގައި ހިމެނޭ ލަފުޒެއް ނޫނެވެ. އަބްދުﷲ ޞާދިގު ލިޔުއްވާފައިވާ މި ފަރިހީގައި ޝަރަހައިގައި ވެސް ވަނީ “އަނާ”އެވެ. “މާމުއި އާރަކަށް ފެތޭތީ އަހަންނަށް ހުވަފެނުން ފެންނަނީ” އެވެ. ދިވެހި ޅެންވެރިކަމުގެ މައްޗަށް ހޯދާބަލާ މީހަކަށް “އަނާ” އަކީ އާ ބަހަކަށް ނުވާނެއެވެ. ދިވެހި ޅެންތަކުން ފެންނަ “އަނާ” އަކީ އަރަބި ބަހުގެ “أنا” (އަހަރެން) އެވެ. ވަރަށް ގިނަ ރައިވަރާއި ބައެއް ފަރިހީގައި ވެސް އަހަރެންގެ ބަދަލުގައި “އަނާ” ބޭނުންކޮސްފައިހުރެއެވެ. ނައިފަރު ދޮހޮއްކޮގެ އަޑުން އިވިފައިވާ އެހެން ލަވައެކެވެ. “ނާނާވީ ސީދާ ލޯބި” އަކީ (އަނާ) އަހަރެން ވީ ސީދާ ލޯތްބަށް ނުވާނެބާއެވެ؟\nދޭހަކޮށް ދިނަކަސް އަނާ\nމޭރުން ސަފުން ނުވަންޏާ\nހަބަސް ރައިވަރެއްގެ ފުރަތަމަ ތިން ބަހެވެ. ރައިވަރެއްގައި “އަނާ” ބޭނުންކޮށްފައިވާ ގޮތެގެ މިސާލަކަށް ފުދެއެވެ. ފަރިއްސެއްގައިވާ މިގޮތުގެ މިސާލަކީ:\nއަސްތާއަނާ މިކުރީމެކުރު މަސަލަސްކަމާއެކު ޝުކުރު\nލަސްވާދަތުރު ގުދުރަތްފުޅުން ވީގޮތް ހަނދާންވަނީ، މިއީ ދަތުރުނާމާ ފަރިއްސެއްގެ ފަހު ކަޑިއެވެ.\nދެވަނަ ގޮތަކީ “ނަނާ ހުވަފެން” ފަރިހީގެ” ފެށުމުގައިވާ “ނަނާ” އަކީ “ނާނާ” ކަމުގައި ބެލުމެވެ. ހަމައެކަނި އަޑުން އަޅުވާ ކިޔާ ރާގު އެއީ ނާނާއެވެ. އަދި “ނޫނެކޭ” ބުނުން ގަދަކުރުމަށް ދިވެހިން “ނާނާ” ބުނެއެވެ. ނޫނެކޭ ބުނުމާއި އެކު ތިމާ ބުނި ބަހަކަށް ބާރުދިނުމުގެ ގޮތުންނެވެ. މި ގޮތުގެ އެންމެ ރީތި މިސާލެއް ފެންނަން އޮތީވެސް ހަމަ މި ފަރިހިންނެވެ.\nނޫނެކެވެ. ހަމަ ހަގީގަތުގައި މި ބުނަނީ އަހަންނަށް ފެނުނު ތެދު ހަގީގަތެވެ. ފުރަތަމަ ކަޑީގައި ވެސް ވަނީ “ނާނާ” ކަމުގައި ބަލަމާ ހިނގާށެވެ. އެއިރުންވެސް، ފަރިހީގެ މާނައާ ފުށުއެރުމެއް ނެތެވެ. ނާނާ! ހުވަފެން ދުށީމޭ! ނޫނެކެވެ. ހަމަ ހަގީގަތުގައި މި ހުވަފެން އަހަންނަށް ފެނުނެވެ. މީހެއްގެ ބާރަކާނުލައި، މާމުއި އާރަކަށް ފެތޭތީއެވެ.\nބުނާ ވާހަކައަށް ބާރުދިނުމުގެ ގޮތުން އެހެން ފަރިއްސެއްގައި “ނާނާ” ގެނެސްފައިވާ ގޮތުގެ މިސާލަކީ:\nނާނާ ތެދެކޭ މިބުނީ، ވާހައި ރަނގަޅަށް ބަލައިގެން\nބާޒާރުން ދުއްކާނަކުން، ނުފެނުނަކަސް\nމި ފަރިހީގެ ނަކަލުވަނީ އައްސައްޔިދު ބޮޑުފެންވަޅުގޭ ސީދީގެ ކަންޒުލް އަދަބުގައެވެ.\nމުޅި ފަރިހީގެ ރާގުގައި ވެސް ވަނީ އެހެން މީހަކަށް ކަމެއް ހިނގި ގޮތުގެ ވާހަކަ ކިޔާ ދިނުމެވެ. “އަނާ” ނުވަތަ “ނާނާ” “ނަނާ”އަށް ބަދަލުވެފައި ވަނީ ނައިފަރު ދޮހޮއްކޮގެ އަޑުން މި ފަރިހި އިވިގެން ދިޔަ އިރު ލަވައެއްގެ ގޮތުގައި ކިޔުމަށް ރާގަށް އައިބުކަމެއް ނުގެނައުމަށް ކަމަށް ގަބޫލުކުރެވެއެވެ. އެހެންކަމުން މިހާރު އެއީ “ނަނާހުވަފެން”އެވެ. މާނައެއް އެކުލެވިގެންވާ ބަހަކަށް ވީއެވެ. ކުލަ ނުޖެހޭ، ހަގީގަތަކަށް ނުވާނެ ހުވަފެނެއް މީހަކު ދައްކާ ނަމަ “ނަނާ ހުވަފެން” ދައްކަނީ ކަމުގައި ބުނެއެވެ. ބަހަކީ އޭގެ ގުދުރަތީ ތަބީއަތުގައި ދިރޭ އެއްޗެކޭ ބުނަނީ މިހެންވެއެވެ.\nނައިފަރު ދޮހޮއްކޮ ކިޔާފައިވާ “ނަނާހުވަފެން” ލަވައިގައި ކިޔަނީ “ދަރާވާ ހިނދު”އެވެ. އަބްދުﷲ ޞާދިގު އަދި މޫސާ ޢަލީ ލިޔުއްވާފައިވާ ފަރިހީގައި ވާ ގޮތުން “ދައުރާ ހިނދު” އެވެ. އަސްލު ލިޔެވިފައި ނެތް ފަރިއްސެއްގެ އެކި ކިޔުންތައް ހުރެދާނެއެވެ. ކަޑިތަކުގައި ބުނާ ވާހަކައާއި ދޭހަވާ މާނައާ ފުށުއެރުން ނެތް ފަރިހީގެ ބަހުގެ އެކި ތަފާތުތަކަކީ ގޯސް ގޮތްކަމުގައި ބުނެވޭކަށް ނެތެވެ. ދައުރުވާ ހިނދު ދުނިޔޭން އަދި ދަރާވާ ހިނދު ދުނިޔޭން ކީ ކަމުގައި ވީ ނަމަވެސް، ކަޑީގެ ޖުމްލަ މާނައާއި އަރައިރުން ވުމެއް ނެތެވެ. ދުނިޔޭގެ ދައުރުވުމާއި އެކު ހަޔާތުން ދުށް އާރާއި ބާރު ލިބިފައިވާ ދުވަހެއްގެ ވާހަކައެވެ. ނުވަތަ ދުނިޔޭން ބިކަވެ ދަރާފައިވަނިކޮށް ދެއްވެވި ތަނަވަސްކަމެއްގެ ވާހަކައެވެ. ތަނަވަސްކަމާއި އެކު އެމީހެއްގެ އަތްމައްޗަށް އިހު ނެތް ބާރުތައް އައުމަކީ ދުނިޔޭގެ ދައުރުވުމެވެ. މީހެއްގެ ބާރަކާ ނުމެލައި ފެތުނު މާމުއި އާރަކީ އެއީއެވެ.\n2- ގަސްގަހުގެ ކުރިއަށް ކަފިހިބޮލި މަސްލައި އެރުން\nއަބްދުﷲ ޞާދިޤް ލިޔުއްވާފައިވަނީ “ޅަފިސާރި މަގޭ މިތުރާ”އެވެ. ނައިފަރު ދޮހޮއްކޮގެ ކިޔުމުގައި ވަނީ ޅަފިސާރިމަގޭ ރަންކޮޅާއެވެ. ދެގޮތުގައި ވެސް ފަރިހީގައި ބުނާ ވާހަކައާ ފުށު އެރުމެއް ނެތެވެ. މަގޭ މިތުރާއެވެ. އަހަރެން މި ބުނަނީ ހައްގު ތެދެވެ. އެއްގަމުގައި މި ހުރި އަފިލާ ހެދިފައިވާ ގަސްތަކުގެ ކުރިއަށް މޫދުގައި އެއުޅޭ ކަފިހި ބޮލި މަސްލައި ދުވާތީ އަހަންނަށް ފެނުނެވެ. ކަފިހި ބޮއްޔަކީ ކަޅާއި ހުދުން ހުރަސް ރޮނގު ހުންނަ ބޮއްޔެކެވެ. ބޮލިފަދަތަކެތި މޫދުގައި ދަތުރުކުރަނީ މަސްލައިގެނެވެ. ފަރުހިލައިގެން ގެނެސް ވަޅުލައި ހިއްކަނީ ބޮލީގެ މަސްގަނޑު ދުއްވާލުމަށެވެ. ފަރާއި މޫދު އަޑީ ދޮންވެލިގަނޑުގައި މަސްލައި ދުވާ ބޮލި އެއްގަމަށް އަރައި އަފިލާ ހެދިފައި ހުންނަ ބޮޑެތި ގަސްގަހުގެ ކުރިއަށް މަސްލައި ދުވުމަކީ ގުރުސް ފެންމަތިވުމުގެ އިޝާރާތެކެވެ.\nއިސްވެ ލިޔެވުނު ފިޔޯރީ ބީފާނު ވާހަކައިގައި ވާގޮތުން “މަސްލާފައި ހުރި އެކި ވައްތަރުގެ ބޮއްޔާއި ތެލި، ތަވާ، ލޯގަނޑު، ރުނބާ، ޖަހަލާ، ތަށި ބުލިބުލި ތަކެތިވެސް އެއްގަމަށް އަރަނީ”އެވެ. “ކަނޑުން އުޑިއައިނާއި ތަރާފަތިއައިނާއި އަދި ތަފާތު މުދާތައް އޭނާގެ ގެއަށް އަންނަނީ”އެވެ. އަފިލާ ގަސްގަހުގެ ކުރިއަށް މަސްލާފައި ބޮލި ދުވުމާއި ހިފާގެންގުޅޭ ތަށި، ރުންބާ ޖަހަލާއާއި ބިންބި މުގުރާ އުޑިއާ ރާކެއްކުމާ މެޓާހިއްލުމަށް ބަދިގޭގައި ބޭނުންކުރާ ތަރާފަތް އައިނު އައިނަށް ކަނޑުން އެއްގަމަށް އެރުމަކީ އާދަޔާހިލާފު ކަންކަމެވެ.\n3- ބަޚުތު ޖަމާލު ހެދި ފަދަ ތަޚުތު\nމިއީ ނައިފަރު ދޮހޮއްކޮ ކިޔުއްވާފައިވާގޮތެވެ. އަބްދުﷲ ޞާދިޤް އަމާޒުގައި ލިޔުއްވާފައިވަނީ:\nއަޚުމަގޭ ހެޔޮތަކުންނޭ، ތަހުވާވެ އަނާ ބުނަންހޭ\nބަޚްތު ޖަމާލު ހެދިފަދަ ތަޚުތެއްމަތީގައި ނިދާތީ، މިގޮތަށެވެ. ތަހުވާ އަކީ ހުވާގެ ބުނުމެކެވެ. އަހަރެން ހުވާކޮށްފައި ބުނަންހެއްޔެވެ. ބަޚުތު ޖަމާލު ހެދި ފަދަ ތަޚުތެއްގެ މަތީގައި ނިދާތީ ހުވަފެނުން ފެނުނެވެ. ފަރިހީގެ މި ކަޑީގެ ޝަރަހައިގައި އަބްދުﷲ ޞާދިގު ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ:\n“އަޅުގަނޑަށް ލިބިފައިވާ މައުލޫމާތު ކުށްކަމުގައި ނުވަނީ ނަމަ، ބަޚުތު ޖަމާލަކީ ކިސްރާ އަނޫޝޭރަވާންގެ މަޝްހޫރު ބޮޑުވަޒީރު ބުޒުރު ޖަމްހަރުގެ ބައްޕައެވެ. އޭނާ ތަޚުތު ހެދީ ރަތުރަނުންނެވެ. ޖަވާހިރުން އަތްކަން އަޅައިގެންނެވެ”\nމި ކުރު ޝަރަހައިގައި އަބްދުﷲ ޞޯދިގު ނަންގެންފައިވާ އަނޫޝޭރަވާންއަކީ ފާރިސީންގެ ސާސާނީ ޝަހެންޝާހުންގެ ތެރެއިން އަދުލުވެރި ކިސްރާ އެއްވަނަ އަނޫޝޭރަވާންއެވެ. ބަޚުތު ޖަމާލްއަކީ ކިސްރާ އަނޫޝޭރަވާންގެ ބައްޕަ ޤުބާދު އެއްވަނައިގެ ބޮޑުވަޒީރު އަލްޤާޝްއަށް ތަރިތަކުގެ އިލްމު ނުވަތަ ނަކަތްތެރިކަން ދަސްކޮށްދެއްވި އެދުރެވެ. ކިސްރާ އަނޫޝޭރަވާންގެ ބުއްދިވެރި ވަޒީރު ބުޒުރު ޖަމްހަރުގެ ބައްޕައެވެ. އެހެންކަމުން، ބަޚުތު ޖަމާލު ތަޚުތު ހައްދަވާދެއްވީ ޤުބާދު އެއްވަނައަށް ކަމަށް އަދި އެ ތަޚުތު ކިސްރާ އަނޫޝެރަވާންއަށް ވާރުތަވެފައިވަނީ ކަމުގައި ގަބޫލުކުރެވެއެވެ.\nކިސްރާ އަނޫޝޭރަވާންKhosrow I Anushirvan\nބަޚުތު ޖަމާލްKhawaja Bakht Jamal\nކިސްރާ އަނޫޝޭރަވާންގެ ޒަމާނަށް ނިސްބަތްކުރެވޭ އާޘާރެއް\n“ބަޚުތު ޖަމާލު ހެދި ފަދަ ތަޚުތު” ސިފަކުރުމަށް އިތުރު ތަފްސީލު ލިބޭނެ ފަދަ ވާހަކައެއް އައްޝައިޚް އުމަރު ޢީސާ ލިޔުއްވާފައިވާ “އަމީރު ހަމްޒާ” ވާހަކައިގައި ގެންނަވާފައިވެއެވެ. “އަމީރު ހަމްޒާ ވާހަކަ” އަކީ އުމަރު އީސާ ކުރައްވާފައިވާ ފާރިސީ އަދަބިއްޔާތުގެ މަޝްހޫރު “ހަމްޒާނާމާ” ނުވަތަ “ދާސްތާނެ އަމީރު ހަމްޒާ”ގެ ދިވެހި ތަރުޖަމާއެކެވެ. ފާރިސީންގެ “ހަމްޒާނާމާ” އަކީ 40 އެތައް ޖިލްދެއްގެ މައްޗަށް އެކުލެވޭ ދިގު ވާހަކަތަކެކެވެ. އުމަރު އީސާ “އަމީރު ހަމްޒާ ވާހަކަ” ލިޔުއްވާފައި ވަނީ ކިސްރާ އަނޫޝެރަވާންއާ ހަމައިން ފެށިގެން4ޖިލްދަށެވެ. ފުރަތަމަ ޖިލްދުގެ ފެށުމުގައި އުމަރު އީސާ ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ:\n“ވާހަކަ ރިވާކުރެއްވި ބޭކަލުން ބުނުއްވިއެވެ. ފާރިސީންނަކީ އިހުޒަމާނުގައި ދައުލަތް ވަރަށްބޮޑަށް ޝާނާޝައުކަތު ހުރި ބަޔެކެވެ. އެއުރެންގެ ރަސްކަމާއި، ވެރިކަން ޒަމާނުން ގިނަ ދުވަސްތަކެއްގައި ދެމިއޮތެވެ… މި ވާހަކަ ފެށުނު އިރު ހުންނެވީ ކިސްރާ އަނޫޝަރުވާން ރަސްގެފާނެވެ. ތުރުކުރައްވާ ތާޖަކީ ބޮޑެތިވެގެންވާ އަގު މާތް ޖަވާހިރުން ފުރިފައިވާ ތާޖެކެވެ.\nމި ވާހަކަ ފެށުނު ދުވަސްވަރުގައި ހުންނެވި ކިސްރާ އަނޫޝިރްވާނު ރަސްގެފާނުންގެ ތިއްބެވި ބުއްދިވެރި ދެވަޒީރުންކުރެ އެކަކީ ބުރުޒު ޖަމްހަރެވެ. އެއީ ހިތުން އީމާންވެގެން މާތްރަސްކަލާނގެއަށް އަޅުކަންކުރާ މީހެކެވެ. ބުނެވެނީ ރަސްކަމުގެ ތަޚުތުގައި ވިހި ޤިންޠާރުގެ ބުރަދަންހުންނަ ކަމުގައެވެ. މުޅީން ރަނާއި ޖަވާހިރެވެ. ރަސްކަމުގެ ބޮޑުންނާއި ވަޒީރުންނަށް ވެސް ހުންނަނީ ރަތުރަން ގޮނޑިތަކެއްކަމުގައެވެ. ކިސްރާ އަނޫޝަރުވާން ރަސްގެފާނަކީ އޭރު ދުނިޔޭގައި ހުންނެވި އެންމެ އެންމެ މުއްސަނި ޝަހެންޝާހެވެ”\nމި ވާހަކަތަކުން “ބަޚުތު ޖަމާލު ހެދި ފަދަ ތަޚުތު”ގެ މޮޅުކަން ހިތްމައްޗަށް ގެނައުމަށް އުނދަގުލެއް ނެތެވެ. ކިސްރާ އަނޫޝަރުވާންގެ މޮޅު ތަޚުތުގެ ވާހަކަ ޙުސައިން ޞަލާހުއްދީން ކިޔުއްވާފައިވާ މި ބައިތުގައިވެސް އެވަނީއެވެ:\nއަދުލުވެރިކަމުން ނަންއަރާހުރި މިދޭހަށް\nއަނޫސޭރަވާން ކާ ތަޚުތު އަބް ކަހާ ހޭ\nއަދުލުވެރިކަމުން ދުނިޔެއަށް ނަން އަރާހުރި ކިސްރާ އަނޫޝޭރަވާންގެ މޮޅު ތަޚުތު މިހައިރު ކޮބައިބާވައެވެ؟ އޭނާގެ ރަސްކަން މިއަދު ކޮބައިބާވައެވެ؟\n“ނަނާ ހުވަފެން ފަރިހީގައި ވަނީ “ގުރުސް ފެންމަތިވާ ހިނދުގެ” އިޝާރާތްތަކާއި ފެނިދާނެ ނާދިރު ކަންކަމެވެ. މި ލިޔުމުގައި ބަޔާންކުރެވުނު “ފިޔޯރީ ބީފާނު” ވާހަކައިގައި ގުރުސްފެންމަތިވުމުގެ އަލާމާތްތަކަށް ފަހު ޙަސަންކަލޭގެފާނު އެ އަހަރުގެ ބަދުރުވައި މޫސުމުގައި މާލެ ދުރުވެ އުޅުއްވަނިކޮށް ބޮޑުގަނޑުވަރަށް ގެންގޮސް “މާރާދަކަމަށް ކޮލިލައި ޢިއްޒަތް ދެއްވިއެވެ. އެފަހުން ޙަސަން މާރާދަކަލޭގެފާނަކީ ވާރުވެރިޔާ ފިޔަވައި އަތޮޅުގައި އެންމެ އިސްކޮށް ހުރި މީހާއެވެ. ފަރިހީގެ މި ކަޑިއާއި ގުޅޭ އެހެން ވާހަކަތަކެއް ބުރާރަ މުހައްމަދުފުޅު ކިޔާގޮތަށް ލިޔެފައިވާ ބޮޑުތަކުރުފާނު ވާހަކައިގައި ވެސް ވެއެވެ. ރާއްޖޭގެ އެންމެ ގިނަ ދުވަހު ރަސްކަންކުރި ހިލާލީ ދަރިކޮޅަށް ރަސްކަން ލިބުނުގޮތުގެ ވާހަކައެވެ. ބުރާރަ މުހައްމަދުފުޅު ކިޔާފައިވެއެވެ:\n“ފެހެންދޫ އުޘްމާން ރަސްގެފާނުގެ ރަސްކަމުގައި އެރަސްގެފާނުގެ ހަނދޭގިރިންނަކީ ނިޞްފު ހަނދޭގިރިންނެވެ. އެ ނަޞްފު ހަނދޭގިރިންނަކީ ގުރަހަލި އެއްކުރާވަރުގެ ބޮޑު ނަކަތްތެރިއެކެވެ”\nގުރަހަލި އެއްކުރުމަކީ ވަކި ކަމަކަށް މޮޅު އިރުވަރު ހޯދުމަށް ހަތަރު އަހަރު ދުވަހުގެ ނަކަތް ރާހި ބަލައިގެން އެންމެ މޮޅު އިރުވަރުހޯދުމެވެ. އެ ނިޞްފު ހަނދޭގިރިން ގުރަހަލި އެއްކުރަމުން ދިޔައީ “ގުރުސް ފެންމަތިވާ” އިރުވަރަށެވެ. ވާހަކައިގެ މި ދެމެދަށް އެތައް ކަމެއް ހިނގައިފިއެވެ. ގުރަހަލި އެއްކުރާ ވާހަކައިން ބުރާރަ މުހައްމަދުފުޅު އިތުރަށް ކިޔާފައިވެއެވެ:\n“އަނެއްކާ ހަނދޭގިރިން ގުރަހަލި އެއްކުރާން ފަށަތްޕޭ. ވަށައިގެން ބަލަމުން ގޮސް ހަތަރު އަހަރުގެ ކޮޅުން ބަލާފާ ހަތަރު އަހަރު ވީމާ އެއްރޭ ކޭން ބައްލަވައިގެން ދުރުވެ އޮށޯންނެވީމާ ފަގީރުކަލޭގެ ދަރި ހުސައިނު އެދިޔަދިޔާނުން ގޮސް ހަނދޭގިރީގެ ދެފައިނަގާ އުނގައްލައި އިނދެ މޯޑޭން ފަށަތްޕޭ. ހަނދޭގިރިން ފުންމައިގެން ތެދުވެފާ ބުނުއްވިޔޭ ހުސައިނު އަންނާށޭ. މިހެން ކިއުއްވާ ހުސައިނު ގޮވައިގެން ތެދުވެފާ ބުނުއްވިޔޭ ހުސައިނު އަންނާށޭ. ހުސައިނު ގޮވައިގެން ދޮރުމައްޗަށް ނުކުމެފާ ބެއްލެވިއިރު އުޑުމަތި ސާފު ރެޔެކޭ. ހަނދޭގިރިން ބުނުއްވިޔޭ އެހެރަފެންނަ ތަރި މެދު ޖެހުނީމަ ތިމަންނާޔަށް ގޮވާޓި އިނގޭޔޭ. މިހެން ކިޔާފަ ހުސައިންނަށް އުޑުން ތަރިއެއް ދައްކަވާފަ ދުރުވެ ބާލީސްމަތީގައި އޮށޯންނެވިޔޭ”\nދެެން މި ހަނދޭގިރިންނަށް ނިދިފައި އޮއްވައި ހުސައިނު އަތިރިއަކަށް ދުއްވައިގަތެވެ. ހަނދޭގިރިންނަށް ހޭލެވުމުގެ ކުރިން އަތިރިން އަވަދިވެގެން އައުމަށެވެ. އެހެން ނަމަވެސް، އަތިރިއަށް ދިޔަ ވަގުތުވީ ހަނދޭގިރިން ހަތަރު އަހަރު ވަންދެން ގުރަހަލި އެއްކުރަމުން “އެހެރަފެންނަ ތަރި މެދު ޖެހުނީމާ” ބުނާށޭ ބުނި ތަރި މެދުޖެހުނު ވަގުތަށެވެ. ބުރާރަ މުހައްމަދުފުޅު ކިޔާފައިވެއެވެ:\n“ހުސައިނު ދުވެފައި އަންނަނިކޮށް އަށްކަންވެޔޮ އޮތް ދިމާގާ ހުދު ހެނދުމުގައި ތިބި ދެމީހުން ގޮވައިލިއެވެ. ހުސައިނުވޭ، ހުސައިނަށް ހުރި ގޮނޑި މިހިރީއޭ. މިހެން ބުނީމާ މިތަނަށް ހުސައިނު އައިރު މިތާގާ ތިން ގޮޏޑި ހުއްޓޭ. މީގެ ދެމީހުން ދެ ގޮނޑީގައި އިށީނދެއްޖޭ. ހަނދޭގިރިން ނިދިކުރައްވާފާ ތެދުވިއިރު ހުސައިނެއް ނެތޭ. ހެންވޭރު ދެދޮރާށި އެހެރަ ހިސާބަށް ދިޔަތަނާ ހަނދޭގިރިން ދެކެފާ ހުސައިން ތެދުވެގެން ހިނގައިފާ ކުރިޔަށް ތަންކޮޅަކަށް ގޮއްސަ އެނބުރި ބެލިއިރު އޭގެ ދެމީހުން ނެތެވެ. އެތިން ގޮނޑިއެއްވެސް ނެތެވެ. އަނެއް ދުވަހު ވިލުނު އައްޔާއެކުގާ ހަނދޭގިރިން ދުރުވެ ގަނޑުވަރަށް ވަންނަވާ އުޘްމާން ރަސްގެފާނުއަރިހުގައި ދެންނވިޔޭ، ފަގީރުކަލޭގެ ދަރި ހުސައިނު ކޮންމެވެސް ބޭނުންފުޅަކު ހިއްޕަވާން ވެއްޖެޔޭ (ހުސައިނުގެ ކަންތައް ނިންމާލަންވެއްޖެއެވެ).\nމިއީ ވަރަށް ދިގުކޮށް ބުރާރަކޮއި ކިޔާފައިވާ ވާހަކައެކެވެ. މިތަނުގައި މިވަނީ “ނަނާހުވަފެން” އަށް ފުދޭ މިންވަރަށެވެ. މި ހުސައިނަކީ އުޘްމާނު ރަސްގެފާނު ރަސްކަމުގައި ހުޅުލޭގައި ވަޒަންވެރިވެ ހުރި ހިލާލީ ކަލޯއާއި ގޮލާވެހި ކަނބުލޯގެ ދެ ދަރިން ކުރެ ހަގު ދަރިއެވެ. ހިލާލީކަލޯ އާއި އަންހެނުން އެ ދެމަފިރިންގެ ދެ ދަރިންނާއި އެކު ފަހުން މާލޭގައި ވަޒަންވެރިވީއެވެ. ގުރަހަލިއެއްކޮށް ތަރިތަކަށް ބަަލައި އުޅުނު އުޘްމާން ރަސްގެފާނުންގެ ނަކަތްތެރި ނަޞްފު ހަނދޭގިރިންނަށް ނަށް ހިލާލީކަލޯގެ ދަރިންނަށް ރަސްކަމުގެ ތަހުތު އަތުލާނެކަން އެނގެއެވެ. މިހެންކަމުން، ހިލާލީކަލޯގެ ދޮއްޓަށް ހުރި ހަސަނު ލަންދޫ ގޮއިއޮޑިއަށް އަރުވާ އެރަށަށް ފުރުވާލީއެވެ. ދެން ހުރި ހުސައިނު ވެސް އެ ދެމަފިރިންނާ ވަކިކޮށް މި ހަނދޭގިރިން ކައިރީ ބަހައްޓަނީއެވެ. ހުސައިނަށް ގޮތެއް ހެދެން ދެނެވެ. އެންމެފަހުން ކަންވީގޮަތަކީ އުރުނު ނަވެއްގައި މާލެއައީއެވެ. އަދި ހިނގާދިޔަ އެތައް ކަމަށް ފަހު އުޘްމާނު ރަސްގެފާނު ތަހުތުން ބާލައި މި ހަސަނު ދެބައި ލަޝްކަަރަށް ބެރު ޖައްސަވާ ތަހުތަށް އިސްވީއެވެ. ދިވެހި ތާރީޚުގައި މިއީ އައްސުލްޠާން ޙަސަނުލް ހިލާލީ (އެއްވަނަ) އެވެ. މި ވާހަކަގައި ކިޔޭ ހުސައިނަކީ ފަހުން އައްސުލްޠާން ޙުސައިނުލް ހިލާލީ (އެއްވަނަ) އެވެ. ތާރީޚީ ހަގީގަތުގައި ނުހިމެނޭ އެތައް ކަމަކާއި އެކުވެ ކިޔެމުން އައި ފޯކުލޯރުގައި މި ވާހަކަ ވާގޮތެވެ. ގުރުސްފެންމަތިވުމާއި އިހުގައި ތަރިތަކަށް ބަލައިއުޅުނު ގޮތާއި ވެރިކަމުގެ ބާރާ ގުޅޭ ތާޜީޚީ ފޯކުލޯރުގެ ބައެއް ހިމާނުލުމުގެ ގޮތުން މި ދިގު ވާހަކަވެސް ހިމަނާލީއެވެ. ހިލާލީ ދަރިކޮޅުގެ ދައުރުގައި 29 ރަސްކަލުން ރަސްކަން ކުރައްވާފައިވެއެވެ.\n4- ގޭދޮރުމަތިން ކަޅުބިލަމަސް ފުމުން\nމިލަކުން މަގޭ މިތުރާ، ފިލަވައި ޅެންބަހުން ބުނަންތާ\n“މިލަކުން” މި ބަހަކީ މިބަސް ދިވެހި ބަސްފޮތުގައި ނެތެވެ. “މިހެން” މިބަހުގެ މާނައިގައި “މިލެކުން” ހިމަނާފައިވެއެވެ. “މިލަކުން” ނުވަތަ “މިލެކުން” އަކީ މިފަދައިން، މިމަގުން ނުވަތަ މިގޮތަށް މި މާނައިގައި ބޭނުން ކުރެވޭ ބަހެކެވެ. ބަސްފޮތުގައި “މިލެކުން” އޮތް ނަމަވެސް، ދުވަސްވީ ބައެއް ރައިވަރާއި ޅެމުގައި ވަނީ “މިލަކުން” އެވެ. ނައިބު ތުއްތު ހައްދަވާފައިވާ “ދަގަނޑު ދަހަނާ” ފޮތުގެ މި ރައިވަރުން “މިލަކުން” ސާފުވެއެވެ.\nބުންބާ ފަށައިގަތީ (ބާބުން ފަށައިގަތީ)\nހުންމުރިތި އައިބައަކުރީ (މުރިހުން އައި ރީތިބައަކު)\nރުންފިކު އެލަތް ނެރުނުހީ (ފިކުުރުން އެނެރުނު ހީލަތް)\nލުންއަތިބެ މައިނުގައިސީ (އަލުން މައިސީނުގައިތިބެ)\nކުންމިލަވަރަށް ބުނަމެމަށަކަ (މިލަކުން ކަމަށަވަރަށް ބުނަމެ)\nތުންނަށަ ފާޅުކުރުމަށަކަ (ކަތުންނަށަ ފާޅުކުރުމަށަ)\nކަތުން ފާޅުކުރުރަންވީ މިފަދައިން ކަމަށް ވަރަށް ބުނަމެވެ. މިއީ ރައިވަރެއްގައިވާ “މިލަކުން” ނުވަތަ “މިލެކުން”ގެ މިސާލެކެވެ. ފަލީޟަތުއް ޝައިޙް އަބްދުﷲ ޖަލާލުއްދީން ލިޔުއްވާފައިވާ “އަބުރާއި ޢިއްޒަތުގައި އުޅޭނެގޮތް” މި ޅެމުގައިވެސް “މިލަކުން” ގެންނަވާފައިވެއެވެ.\nކަންނެތް ނުވެތިބެ ހީވާވިވެގެން، އެންމެން އެންމެނާ ޞުލްހަވެގެން\nހިތުގާރުޅި ޙަސަދަނުލައި ތިބެގެން، އެކުގާ މިލަކުން އުޅޭމާދޯއޭ\nހިތުގައި ރުޅިއާއި ހަސަދަ ނުލާ ތިބެ މިފަދައިން އެކުގައި އުޅެމާ ހިނގާށެވެ.\nވިލަޔަށް ބުރުނޫއަރާ ކުލަ މިހަޔާތަށް ގެނުވާފައި\nމިލަކުން ލޯތްބަށް މި ތޫފާން ޖެއްސީ ކީއްވީމާބާ\nކެލާ ދޮހޮއްތު ހައްދަވާފައިވާ ޅެމެއްގައިވާ “މިލަކުން”ގެ މިސާލެވެ.\nފިލަވައި ޅެންބަހުން ބުނަންތާ” ޅެންބަހުން ފިލުވައިދެމެވެ. ސާފުކޮށް ބުނެދެމެވެ.\nކިލަނބުނަގާ މަތިންދޮރު، ބިލަކަނޑު ކަޅުމަސް ފުމޭތީއޭ\nމިއީ މި ފަރިހީގައި ވަރަށް ބޮޑަށް ބަސްފުރޮޅާފައިވާ ބައެކެވެ.\nކިލަނބުނަގާ މަތިންދޮރު – ގޭ ދޮރުމަތިން ކިލަނބުނަގާ\nބިލަކަނޑު ކަޅުމަސް ފުމޭތީއޭ–- ކަނޑުގައި އުޅޭ ކަޅުބިލަމަސް ފުމޭތީއޭ\nމަގޭ މިތުރާއެވެ. މި ދުށް ހުވަފެނުގައި ފެނުނު ކަންތައް ޅެންބަހުން ސާފުކޮށް އޮޅުންފިލުވައިދެމެވެ. ކަނޑުގައި އައިނުއައިނަށް ދަތުރު އެ ކުރާ ކަޅުބިލަމަސް މިގޭ ދޮރުމަތީގައި ކިލަނބުނަގާ ފުމެ އުޅޭތީ ފެނުނެވެ. ދިވެހިންގެ އިހުގެ އިޢުތިޤާދުގެ ބައެއް ކަންކަމާއި ކަޅުބިލަމަސް ގުޅިފައިވާކަން ތާރީޚީ ބައެއް ފޯކުލޯރުތަކުން އެނގެއެވެ. އެކި ހިސާބުތަކުގައި މި ބާވަތުގެ ވާހަކަތައް ހުރެއެވެ. ތަބްރޭޒްގެފާނުން ރާއްޖެ އިސްލާމްކުރެއްވި ވާހަކައާއި ގުޅުވައި ކިޔޭ ފޯކުލޯރުގައިވެސް އެކަލޭގެފާނުން ބުނާކަމުގައި ވެއެވެ:\n“ދެން ތަބްރޭޒްގެފާނު ރޯނުގަނޑަށް ދަމާ ތޮށިމައްޗަށް އަރުވާ ކަނބާފާ ގެނެސް ގޮނޑުދޮށްކޮށް މަސްތައް އުކާ އެއްގަމަށް އަރުވަން ފެށީމާ ތޮށިމައްޗަށް ނުކުމެތިބި ކަނދުފަތިތައް ފަޅަށް ވަދެ އެންމެ މިތަނަށް އައިސް އަޖައިބުވެ އަންތަރީސްވެފާ އަހާލަނީ އޭ ބީރައްޓެހި ބޭބޭ މީ ކޮންކަހަލަ މަހެއް ހޭ ހާދަ ރީއްޗޭ އަހަރުމެން ދުވަހަކުވެސް މިކަހަލަ މަހެއް ނުދެކެމޭ މީ އަނެއްކާ މަސް ކައި އުޅެ ވައްތަރުގެ މަހެއްހޭ؟ ތަބްރޭޒްގެފާން ބުނުއްވީ މީ ވަރަށް މީރު ވަރަށް އަގުބޮޑު ހަށިގަނޑަށް ފައިދާހުރި މަހެކޭ. މި މަހަށް ކިޔަނީ “ކަޅުބިލަ” މަހޭ، މި މަހުގާ ދިގަށް ފަސް ރޮނގު ހުންނާނެއެވެ”\nމި ވާހަކައިގެ އިތުރުން މިގޮތަށް ދޫދޫމަތިން އައިސްފައިވާ އެހެން ވާހަކައެއްގައި މި ފަދަ އެހެން ބޭކަލަކު ވަޅަށް އަތް ބާނުއްވައި މަސް ނަގާ ވާހަކަވެސް ވެއެވެ. އިހުގެ އިޢުތިޤާދުގެ ތެރެއިން ކަޅުބިލަމަހާއި ގުޅިފައިވާ މާތްކަމަކީ އެ މަހުގައިވާ ރޮނގުތަކެވެ. އެ ރޮނގުތަކާއި ގުޅުވައި ދެކެވޭ ގޮތެވެ. ގުރުސްފެންމަތިވުމުގެ ވާހަކައިގެ ތެރޭގައި ހުރީ އެއިރުގެ ގަބޫލުކުރުންތަކުގެ މައްޗަށް ހުރި މިފަދަ އާދަޔާ ހިލާފް ކަންކަމެވެ. ކަނޑުގައި އުޅޭ ކަނޑުމަސް އެެއްގަމަށް އަރައި ގޭދޮރުމަތީ ކިލަނބުނަގައި ފުމެއުޅޭތީވެސް ފެންނަނީއެވެ.\n5- އާނުގެ އަޑިން ދިރޭ ރަހަ އެރުން\nމިތަނުގައިވާ “ވާނާދި” އަކީ “ދިވާނާ”ގެ ފުރޮޅުމެވެ. އަހަންނަށް ފެނުނު ހުވަފެނުގެ ވާހަކަ އަޑުއަހަން ތިބި މީހުންނެވެ! ހަމަ ހަގީގަތުގައި ވެސް މި ބުނަނީ އަހަރެން ދުށް ތަނުގެ ވާހަކައެވެ. އާނުގެ އަޑިން ދިރޭ ރަހަ ބާނިލާ ކެކިގެން އަރާތީ އަހަންނަށް ހުވަފެނުން ފެނުނެވެ. މިކަމާ ދިވާނާ ނުވާ ވަރެއް ހެއްޔެވެ؟ ހައިރާންވެ އަންތަރީސްވެއްޖެއެވެ.\nދިރޭރަހަ އަކީ އިނގިރޭސި ބަހުގައި މާކިޔުރީ ނުވަތަ ކުއިކްސިލްވަރއެވެ. އާންމު ފިނިހޫނުމިނުގައި ދިޔާކޮށް ހުންނަ ހަމައެކަނި މައުދަނުގެ ބާވަތަކީ މިއެވެ. ރަން ރިއްސާއި ޓިނުން މައުދަންތައް އެއްކުރުމަށް އަދި ސާފުރަން އުފެއްދުމުގެ މަސައްކަތުގައި އިހުއްސުރެ ބޭނުންކުރާ މުހިންމު މައުދަނެކެވެ. އިސްވެދިޔަ ކަޑީގައި ކަޅުބިލަމަހުގެ ވާހަކަ އޮތުމަށް ފަހު މި ކަޑީގައި ދިރޭރަހައިގެ ވާހަކައެވެ. ބައެއް ކަނޑުމަހުގައި ދިރޭރަހަ ހުންނަ މިންވަރާއި މެދު މިހާރު ބަހުސްކުރެވެއެވެ.\n6- ޖަވާހިރު ކޯދުލައި އެރުން\nދަރީންނޭ! އަޑު އަހާށެވެ. އަހަންނަށް ފެނުނު މި ހުވަފެނުގެ ވާހަކައަކީ ދޮގުބަސްތަކެއް ނޫނެވެ. ގޭގެ ގޯތިތެރެއިން ޖަވާހިރު ކޯދުލައި ފުރިގެން އަރާތީ އަހަންނަށް ހުވަފެނުގައި ފެނުނެވެ.\n“ރޯދީނެ” މި ބަސް ބައެއް ޅެންމާއި ރައިވަރުގައި ހުންނާތީ ފެނެއެވެ.\nރޯދީނެ ޢާލިމުން ބަހެ\nދަރީންނެވެ! އޯގާވެ ރައިވަރުން ބުނަމެވެ. މިއީ ޢާލިމުން ބުނާ ކަށަވަރުން ދޮގުނުވާނެ ބަހެވެ. މިއީ އެދުރު އުމަރު މާފަތްކަލޭފާނުގެ ބޮޑުތާހީދުގެ ރައިވަރެކެވެ. މި ރައިވަރުގެ ޝަަރަހައިގައި ޔޫސުފް އަލިފުޅު، ދަރަވަންދޫ ލިޔުއްވާފައިވަނީ “ރޯދީނެ” އަކީ “ދަރީންނޭ” ކަމުގައެވެ.\nރޯދީނޭ ޤައުމީ ގޮތްތައް އައުކޮށް އަލުން\nއާލާވާނޭ ހެން ދާށޭ ގުލްޒާރަކަށް، މިއީ އިބްރާހިމް ޝިހާބް ހައްދަވާފައިވާ ޅެމަކުން “ރޯދީނެ”ގެ މިސާލެވެ.\nކޯދުލާއެރުމަކީ ބިންފަޅައިގެން މައްޗަށް އެރުމެވެ. އަބްދުﷲ ޞާދިގު ލިޔުއްވާފައިވަނީ ގޯތިތެރެއިން ޖަވާހިރު “ކޯދުލާ މައްޗަށް އަރާތީއޭ” އެވެ. ނައިފަރު ދޮހޮއްކޮގެ ފަރިހީގެ ކިޔުމުގައި ވަނީ “ކޯދުލާ ފޮޅިގެން އަރާތީ”އެވެ. މިއީ “ކޯދުލައި ފުރިގެން އަރާތީ”އެވެ. ނައިފަރު ދޮހޮއްކޮގެ ފަރިހީގެ ކިޔުމުގައި އައި ތަފާތެކެވެ. ފަރިހި ކިޔާ މީހާގެ ހިތެކެވެ.\n7- ރަސްދަބުރުކު އެތް ފޮޅުން\nއަހަރެން ދުށް ހުވަފެނުގެ ވާހަކަ އަހަން ތިބި މީހުންނެވެ! މިއީ އަހަރެން ގަސްތުން އިނދެ ބުނާ ވާހަކައެކެވެ. ބުނަން ބޭނުންވެގެން ބުނާ ވާހަކައެކެވެ. ރަސްދަނބު ރުކަކު އެތް ފޮޅޭތީ އަހަންނަށް ފެނުނެވެ.\nނައިފަރު ދޮހޮއްކޮގެ ފަރިހީގެ ކިޔުމުގައި ވަނީ “ރަސްދަނބުރުކަކު އެތް ފޮޅޭތީ”އެވެ. އަބްދުﷲ ޞާދިގުގެ ނަކަލުގައި ވަނީ “ރަސްރުކަކު ދަނބު އެތް ފޮޅޭތީ”އެވެ. ފަހުން މި ލިޔެވުނު ބަސްފުރޮޅުމާ އެކު އޮތް ގޮތް މާ ރީތިކަމުގައި ފެނެއެވެ.\nކާބަފައިން ދިވެހި ބިމުގައި ހެދޭ ރުކަށް ނަންދީފައިވަނީ މައިގަނޑޫ ދެ ބަޔަކަށް ބަހައިގެންނެވެ. ރުކުގައި ނުކުންނަ މޭވާގެ ކުލައަށް ބަލައިގެންނާއި ރާވެރިކަމުގެ ގޮތުންނެވެ. މިގޮތުން ރުކުގައި ނުކުންނަ މޭވާއަށް ބަލައިގެން ރުއްތަކަށް ކިޔާ އެތައް ނަމެއް ހުރެއެވެ. ރަތުރުކާއި ނުލުރުކާއި ފަޑިހިރުކާއި ދޮންދަނބުރުކާއި ރަސް ދަނބުރުކާއި އަދި އެތައް ނަމެކެވެ. ރަތުރުކު މިރިއާއި ކިހައް ބޭސްވެރިކަމާއި ފަންޑިތައަށް ބޭނުންކުރެއެވެ. ދޮންދަނބުރުކު ކިހަ އެއީ ފަންޑިތަވެރިމުގެ ހާއްސަ އެއްޗެކެވެ. ދެން ރަސްދަނބުރެކެވެ. ޔޫސުފް އަލިފުޅު، ބ. ދަރަވަންދޫ ލިޔުއްވާފައިވާގޮތުގައި ރަސްދަނބު ރުކަކީ ރުކުގައި ގަންނަ ތަކެތީގެ ބޭރު ހިލަތޮށި ރަތްދޮން ކުލައިގައި ހުންނަ ރުކެވެ.\nދިވެހިންގެ އިހުގެ ގަބޫލުކުރުންތަކުގައި ރަސްދަބުރުކަކު އެތް ފޮޅޭތަން ފެނުމަކީ ނަސީބުވެރިކަމުގެ އަލާމާތެކެވެ. އެމީހަކަށް ހެޔޮ ނަސީބުވެރި އެތައް ކަމެއް އަންނަން ހުރީއެވެ.\n8- ފައިގައި ނަންނުގަތި އޮޅިފައި ދިއުން\nހަތިޔާރެއް ނެތި ދެފައިގައި، ގަތިމި އޮޅިފާ ނަންނުދާތީއޭ\nމިތަނުގައިވާ “ލަތިދީ” އަކީ “ދީލަތި” މި ބަހުގެ ފުރޮޅުމެވެ. ގަތިމި އޮޅިފައި ނަންނުދާތީއޭ، މިއީ ފަރިހީގައިވާ ބަސްފުރޮޅުން ގިނަ ބައެކެވެ. ނަންނުގަތި އޮޅިފައި ދާތީއޭ، ބަސްފުރޮޅުންތައް ތަރުތީބު ކުރުމުން އެތުރޭ ގޮތަކީ މިއެވެ. އަބްދުﷲ ޞާދިގު ލިޔުއްވާފައި ވަނީ “ހަތިޔާރެއް ނެތި މިއޮއްވާ، ގަތިމި އޮޅިފައި ނަންނުދާތީއޭ” އެވެ. ނައިފަރު ދޮހޮއްކޮ ކިޔާފައިވާ ފަރިހީގެ ކިޔުމުގައި ވަނީ “ހަތިޔާރެއް ނެތި މިތާނގައި، ގަތިނުއޮޅިފައި ނަންނުދާތީ”އެވެ. ކިޔުމާއި ލިޔުމުގައި ހުރި ތަފާތުތަކެކެވެ. މި ލިޔުމުގައި ” ހަތިޔާރެއް ނެތި ދެފައިގައި” ކަމަށް ލިޔެފައި އެ ވަނީ ދިވެހިންގެ އިހުގެ ގަބޫލުކުރުންތަކުގެ މައްޗަށެވެ.\nއަހަރެންގެ ދީލަތި މިތުރާއެވެ. މީހެެއްގެ އުނދަގުލެއް ނެތި ގޭގައި ނިދަން އޮއްވައި ފެނުނީ އަހަރެންގެ ދެފައިގައި ނަންނުގަތި އޮޅިފައި ދާތީއެވެ. އެކަމުން ސަލާމަތްވާނެ އެއްވެސް ބާރެއް އަހަންނަށް ލިބިގެން ނުވެއެވެ.\nދިވެހިންގެ އިހުގެ އިޢުތިގާދުގެ ތެރެއިން ނަންނުގައްޗަށް ހާއްސަކަމެއް ދެވިފައިވެއެވެ. މިގޮތުން މުއްސަނދިކަމާ ނަންނުގައްޗާ ގުޅިފައިވާކަމަށް ބުނާ ގަބޫލުކުރުންތައް ގިނައެވެ. އަދި ގޭތެރެއިން ނަންނުގަތި ފެނުމަކީ ބަރަކާތްތެރިކަމެއް ކަމުގައި ދެކެއެވެ. އަދި ކުރިމަތިވެދާނެ ބަދުނަސީބަކަށްޓަކައި ގޭތެރެއިން ފެންނަ ނަންނުގަތި މެރުމާ ދުރުހެލިވެއެވެ. “ނަންނުގަތި” މި ބަހަކީ ވެސް މި ފަދަ ހުރާފާތީ ގާބޫލުކުރުންތަކުގެ ސަބަބުން އެ ހައިވާނުގެ ނަން ނުގަތުމަށް ބުނެއުޅޭގޮތް ކަމުގައި ވެސް ކިޔައެވެ. އެހެންނަމަވެސް، “ނަންނުގަތި” މި ނަމަކީ އެ އެތި އެތަނުން އަނެއް ތަނަށް ދިއުމުގެ ތަބީއީ ސިފަ، ކަތިކޮށްދާ ދިއުމަށް ނިސްބަތްކޮށް ކިޔާފައިވާ ނަމެއް ކަމުގައި ގަބޫލުކުރެވެއެވެ. ބައެއް ހިސާބުތަކުގައި ނަންނުގައްޗަށް “ނަނުކަތި” ކިޔައެވެ.\nދިވެހިންގެ އިހުގެ ގަބޫލުކުރުންތަކުގެ ތެރެއިން ނަންނުގައްޗާ ގުޅިފައިވާ ގަބޫލުކުރުންތަކުގެ ތެރޭގައި، ރުކެއްގެ ބުޑަށް ނުވަތަ ބިންމަތީގައިވާ ހޮރަކަށް ކިރު އެޅުމުން ނަންނުގަތި ނިކުމެއްޖެ ނަމަ އެއީ ރަސްކަން ލިބުމުގެ އަލާމާތެއްކަމުގައި ކިޔާ އުޅެއެވެ. ނަންނުގަތި އައިސް ފައިގައި އޮޅުމަކީ މުއްސަނދިކަމުގެ އަލާމާތެއްކަމުގައި ވެސް ކިޔާ އުޅެއެވެ. ގަނޑުވަރަށް ގެންދެވި އެމީހެއްގެ ފައިގައި ތަކަހޮޅި އެޅޭނެއެވެ. މުއްސަނދިކަމާއި ނަންނުގައްޗާ ގުޅުވައި ރާއްޖޭގެ ހުރިހައި ހިސާބެއްގައި ހެން މިފަދަ އިހުގެ ގަބޫލުކުރުންތައް ހުރެއެވެ. މިގޮތުން އެންމެ މަޝްހޫރު ވާހަކައަކީ ނަންނުގަތި ބޮނޑެއް ކައިގެން ކޮޅަށް ޖެހިފައި ހުންނަ ތަނުގެ ބިމުއަޑީގައި ހަޒާނާއެއް ހުންނާނެކަމަށް ދެކެވޭ ވާހަކައެވެ. “ނަނާހުވަފެން” ފަރިހީގައި މުޅިންވެސް ހުރީ ބާރާއި މުއްސަނދިކަން ލިބޭނެ ކަމަށް ދިވެހިންގެ ތެރޭގައި ކިޔާއުޅޭ މިފަދަ ގަބޫލުކުރުންތަކުގެ ވާހަކައެވެ.\n9- ވަޅުން ފެން އުތުރިއެރުން\nކުރިކީލަ މަގޭ މިތުރާއެވެ. ފެންނަމުން މިދާ ކަންތައްތަކާއި މެދު ބިރުހީވެ ނޭވާ އުފުރިދާ ވަރުވެއެވެ. އަހަންނަށް ފެނުނީ ގޭގެ ދެފަރާތު ވަޅުގެ ފެން އުތުރި އަރާތީއެވެ.\nކުރިކީލަ (މިލްކުގްލާސް)އަކީ ކިރުކުލައިގައި ހުންނަ މޮޅު ބިއްލޫރިއެކެވެ. މި ބާވަތުގެ ބިއްލޫރި ފުރަތަމަ އުފައްދާފައިވަނީ މީލާދީން ފަނަރަ ގަރުނުގެ ކުރިން ވެނިހުގައެވެ. “ކުރިކީލަ މަގޭ މިތުރާ” މިއީ ލޯބި އިތުރުކޮށް ބުނެފައިވާ ބުނުމެކެވެ. މިތަނުގައިވާ “ފުރިއު” އަކީ “އުފުރި” މި ބަހުގެ ފުރޮޅުމެވެ.\nނައިފަރު ދޮހޮއްކޮ ކިޔާފައިވާ “ނަނާހުވަފެން” ފަރިހީގެ ކިޔުމުގައި މި ކަޑިއެއް ނެތެވެ. ނަމަވެސް، މި ކަޑީގައިވާ ވާހަކަތަކީވެސް ގުރުސް ފެންމަތިވާހިނދު ފެންނަ އާދަޔާ ހިލާފް ކަންކަމުގެ ތެރެއިން ދިވެހިން ކިޔާ އުޅޭ އެއް ވާހަކައެވެ. މި ލިޔުމުގައި އިސްވެދިޔަ ފިޔޯރީ ބީފާނު ވާހަކައިގައި ވެސް ގުރުސް ފެންމަތިވުމާ ގުޅޭ މި ވާހަކަތައް އާދެއެވެ:\n“ޙުސޭންކަލޭގެފާނު ސިހިގެންގޮސް ބޭރު ބެލިއިރު ގަސްގަހާގެހި ބިމަށް ތިރިވެއޮވެ ވާހަކަ ދައްކަނީއެވެ. ގޭދޮރުމަތީގައި ހުރި ވަޅުގެ ފެންގަނޑު ބޮޑުވެ ކެކި އުތުރެނީއެވެ. ދެން ޙުސޭންކަލޭގެފާނު އިތިކޮށްފައި ދުވެ އަތިރިމައްޗަށް ދިޔައިރު މޫދުގެ ލޮނުގަނޑުވެސް ކެކި އުތުރެމުން އެއްގަމަށް އަރަނީއެވެ”\n10- ހަފާއި މާރިނދަ ގޮވުން\nބައްޕާއެވެ! އަހަންނަށް ފެންނަމުން މިދާ ކަންތައްތައް ބައްޕަ ދޮގުނުކުރާނެކަން އެނގެއެވެ. ބައްޕައާ މެދު އަހަރެން ދެކޭގޮތަށް ބަދަލެއް އައިސްފައި ނުވާނެތީއެވެ. ކަނޑުން އެ އަރާ މާރިނދައާއި ބޮލުގައި ހުޅިއެއް ހުންނަ ނަންނުގަތި ފާޑު ހަފު ބައްދަލުވެ ގޮވާތީ އަހަންނަށް ހުވަފެނުން ފެންނަނީއެވެ. މިއީ ލަފާކަމަކަށް ވެދާނެ ހެއްޔެވެ؟ މީގެ ފަހަތުގައި ފޮރުވިފައިވާ ކަންތައްތަކެއް ވާނެއެވެ.\nފަރިހީގައިވާ “ހަފާ މާރިނދަ” އަކީ ދެ ހައިވާނެއްގެ ނަމެވެ. ބަސްފޮތުގައިވާ ގޮތުން ހަފަކީ ބޮލުގައި ހުޅިއެއް ހުންނަ ނަންނުގަތި ފާޑު އެއްޗެކެވެ. މާރިނދައަކީ ވަރަށް މަދުން މޫދުން އެއްގަމަށް އަރާ ކަނޑުހަރުފައެކެވެ. މާރިނދަ އަކީ “މާރިދު” އެއް ނޫނެވެ. މާރިދު ނުވަތަ ދެޔޯމާރިދު ކިޔަނީ ޖިންނީންގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ގަދަފަދަ ބިޔަ ބިޔަ ޖިންނިތަކަކަށެވެ. މާރިނދައަކީ ލޮނުފެނުގެ އެއްޗެކެވެ. މަދުން އެއްގަމަށް އަރާ އުޅޭ ކަނޑުގެ ދިރުމެކެވެ.\nރާއްޖޭގެ ކަނޑުފަޅުން މިހާރުވެސް މާރިނދަފެނެއެވެ. މާރިނދައަކީ “ޔެލޯ ބެލީޑް ސީ ސްނޭކް”އެވެ. މިއީ ވިހަގަދަ ކަނޑުހަރުފައެކެވެ. ބޭރުގެ އެކި ހަބަރުތަކުން ވެސް ކަނޑުން ނުވަތަ މޫދުން ގޮނޑުދޮށަށް މާރިނދަ އެރުމުން އެ ހަބަރު ލިޔެފައި ހުންނަތަން ފެނެއެވެ. ރާއްޖޭގެ ރަށްރަށުގެ ހޭޅިފަށުން ހަރުފަ ބިހަކީ ގަބޫލުކުރެވޭގޮތުގައި މާރިނދަ ބިހެވެ. މާރިނދައިގެ ހިލަން ރަށްރަށުންނާއި ކަނޑުފަޅުންވި ނަމަވެސް، ހަފުގެ އެއްވެސް ހިލަމެއް ނުވެއެވެ. މިއީ އިހުގެ ގަބޫލުކުރުންތަކުގައިވާ ހިޔާލީ އެއްޗެއް ބާއެވެ؟ ހަފެއް ދުށް މީހަކު އެބަ ހުރިބާއެވެ؟ ފެންހަރުފައަށް ބޯދާބަހުގައި ދަހަނާގަ ކިޔައެވެ. އަދި ފެންހަރުފައަށް ފެންހަފު ކިޔާ އުޅެއެވެ. ބައެއް ހިސާބުތަކުގައި ނަންނުގައްޗަށް ވެސް ހަފު ކިޔައެވެ.\nމި ފަރިހީގައިވާ ހަފަކީ ފެންހަރުފައަކަށް ވެދާނެއެވެ. ނުވަތަ ދަތުރުކުރާ އިރު ވައިމަޑު ދުވަސްދުވަހު ފެންމަތިން ބޯ ހިއްލައިލައިގެން ދާތަން ފެންނަ “ފެންހަފު”އަށްވެސް ވެދާނެއެވެ. ނުވަތަ ނަންނުގަތީގެ ތަފާތު ބާވަތެއް ކަމަށް ވެސް ވެދާނެއެވެ. ހަފާއި ގުޅޭގޮތުން ކުރީގައި ކިޔާ އުޅޭ ކުޑަކުދިންގެ ބަންޖެއްގައި ކިޔާ އުޅެނީ:\nމި އިނގިލި ބުންޏޭ ކުޅޭމާހޭ\nމި އިނގިލި ބުންޏޭ ކޮންތާކު ކުޅެމާހޭ\nމިއިނގިލި ބުންޏޭ “ހަފުވަލު” ކުޅޭމާހޭ\nމިއިނގިލި ބުންޏޭ ހަފު ދައިގެންފާނޭ\nމިއިނގިލި ބުންޏޭ ތިމަންކަލޯ ކުޑަޔަސް ބޭސްދޭނަމޭ\nމި ބަނދި އެކި ގޮތްތަށް ކިޔައެވެ. “ހުއިފަލު ކުޅެމާހޭ” އަދި “ހަފުގަސްދޮށު” ކުޅެމާހޭ މި ގޮތްގޮތަށް ވެސް ކިޔައެވެ. ހަފުގެ ވެއްޓާ މެދު ހުރީ މި ކަހަލަ ވާހަކަތަކެކެވެ.\nމިއީ މުސްކުޅިއަކު ހަފާއި މާރިނދަގެ ވާހަކަ ކިޔައިދިން ގޮތެވެ.\nހަފާއި މާރިނދައަކީ ތޫލި އަޑުން ވަރަށް ބާރަށް ގޮވާ ދެ ލޯބިވެރިންނެވެ. ހަފާއި މާރިނދައިގެ މިސާލު ލޯބިވެރިންނާގުޅުވައެވެ. މިއީ ވަރަށް ނާދިރު ބައްދަލުވުމަކުން ރަށްރަށުގެ ހޭޅިފަށުގައި ބައްދަލުވާ އަދި ތޫލި އަޑުން ވަރަށް ބާރަށް ގޮވާ ދެ އެއްޗެވެ. މި ދޭތީގެ ބައްދަލުވުން އެތައް އަހަރަކުން އެއް ފަހަރު ވެސް ހިނގައިފާނެއެވެ. “ނަނާހުވަފެން” ފަރިހީގައިވާ އާދަޔާ ހިލާފް މަދުން ހިނގާ އެހެން ކަންކަމުގެ ވާހަކަ ފަދައިން “ހަފާއި މާރިނދަ އެކީ ގޮވާ އަޑު” އިވުމަކީ އަންނަން ހުރި ބޮޑު ކަމެއްގެ ތަދު އިޝާރާތެކެވެ. ހަފާއި މާރިނދަ ގޮވާ އަޑު އިވުމަކީ ލިބޭން އުޅޭ މުއްސަނދި ކަމަކާއި އަންނަން ހުރި ނަސީބުވެރިކަމެއްގެ އަލާމާތެކެވެ.\n11- ކަޅުހިލަދަޔަށް ވަޅިވަނުން\nގައިމުކޮށް އަދު މަ ބެލިއިރު، ދާޔަކަށް ކަޅުވަޅި ވަންނާތީއޭ\nމިތުރާއެވެ. އަހަންނަށް ފެނުނު އާދަޔާހިލާފު އެތައް ކަމެއްގެ ވާހަކަ ބުނުވިއްޖެއެވެ. އެހުރިހާ ކަމަކަށް ފެނުނު އަދި މާ އާދަޔާހިލާފު ކަމެއްގެ ވާހަކަ ބުނަން ހެއްޔެވެ؟ އަހަރެން މިއަދު ޔަގީންކޮށް ބެލިއިރު ފެނުނީ ކަޅުހިލަ ދަޔަކަށް ވަޅި ވަންނާތީއެވެ.\nދިވެހި ހުރާފާތުގެ ބައެއް ވާހަކަތަކުގައި ކަޅުހިލަދަޔަށް ހާއްސަ ސަމާލުކަމެއް ދެވިފައިވެއެވެ. އޮޑިތާންކަލޭގެ ދަތުރުކޮށް އުޅެނީ ކަޅުހިލަދަޔަކަށް ފަތެއް ނަގައިގެނެވެ. މީނާއަކީ ފަންޑިތަވެރިއެވެ. ކަޅުހިލަ ދަޔަށް ވަޅި ވަންނަ ވާހަކައަކީ މިހާރުވެސް ކަމެއްގެ ހިނގާނެ ކަމުގެ ޔަގީންކަން އޮތްމިންވަރު ބުނެދިނުމުގެ ގޮތުން މިސާލެއްގެ ގޮތުން ބުނާ ވާހަކައެކެވެ. އެހެން ނަމަވެސް، ކަޅުހިލަ ދަޔަށް ވަންނަނީ ވަޅިބާއެވެ؟ ނުވަތަ ދައިން ފުނޑަން ހިލައިން ހަދާފައި ހުންނަ ފޮއިބާއެވެ؟ ރިހޭ ފައިމައްޗަށްވެސް ވެއްޓެނީ ފޮއިއެވެ. މި ފަރިހި ޝަރަހަކުރުމުގައި އެންމެ ބޮޑު އެހީތެރިކަމެއް ދެއްވި ދޮންފަނު މުޙައްމަދު ޔޫސުފް ވިދާޅުވީ “ގައިމުކޮށް އަދުމަ ބެލިއިރު، ދާޔަކަށް ކަޅުފޮއި ވަންނާތީ”އެވެ. މިއީ ގުރުސްފެންމަތިވެފައި ހުރިކަމުގެ އެންމެ ބޮޑު އަލާމާތެވެ. ނަސީބުގެ އެންމެ ވަރުގަދަ އިރުވަރު އުޑުމަތިން ފެންނަން ހުރިކަމެވެ.\nއުޑުމަތިން ގުރުސް ފާހަގަކުރާނީ ކިހިނެއް؟\nނަކަތަކީ މޫސުމުގެ ގޮތުން އަހަރު ބައިކުރާ ތަރިތަކުގެ ތަރުތީބު ތަކެވެ. މޫސުމުގެ އެކި ކަންކަމާއި ގުޅުވާފައިވަނީ ހަނދުގެ ދައުރުވުމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކެވެ. މި ތަރުތީބުތައް ދެނެގަންނަނީ ނުވަތަ ގުޅިފައިވަނީ ހަނދުގެ ދައުރުވުމާއި ގުޅޭ ތަރިތަކުގެ ތަރުތީބުތައް ނުވަތަ ބުރުޖުތަކާ އެވެ. މިގޮތުން ބައިކުރެވޭ 28 ބައިކުރުމެކެވެ. އައްސިދަ، ބުރުނު، ކެތި، ހުވަން، ދިނަށަ، ފުރަބަދުރުވަ، ފަސްބަދުރުވަ، މިގޮތަށް މި ބައިކުރުން ނުވަތަ ނަކަތްތަކަށް ނަން ދީފައިވެއެވެ. އަދި އުޑުމަތީގައި މި ނަކަތްތަކުގެ ތަރިތައް އުދަވާ ތަރުތީބު ސިފަކުރުމަށް ދިރޭ އެކި އެއްޗެހީގެ ބައްޓަމުން އެ ސިފަކުރުންތައް ފޮތްތަކާއި ހަނދާނުގައި ބަހައްޓައެވެ. މިހާރު އާންމުކޮށް ކިޔާ ދިވެހި ނަކަތް ތަރުތީބުގައި އެއީ 27 ބައިކުރުން ނުވަތަ ނަކަތެވެ. އިހު ޒަމާނުގައި ނަކަތްތެރި ފޮތްތެރީން ގާތު 28 ނަކަތް އޮންނަކަމުގައި ގައި ޔޫސުފް އަލިފުޅު، ދަރަވަންދޫ ލިޔުއްވައެވެ. މިހާރު މިހުރި ނަކަތްތަކުގެ އިތުރަށް ބޭނުންކުރި ނަކަތުގެ ނަމަކީ “އަވިހި” ކަމުގައި ވެސް ލިޔުއްވައެވެ.\nފިނިހޫނުމިނާއި ގުޅިފައިވަނީ އިރެވެ. ރާހީގެ ތަޢާރަފުގައި ޔޫސުފް އަލިފުޅު، ދަރަވަންދޫ ލިޔުއްވަނީ ރާހިތަކަކީ އިހުޒަމާނުގެ ނަކަތްތެރީން ބިމުގެ ފިނި ހޫނުމިނަށް ބަލައި ބިމަށް އަންނަ އާރޯކަމާއި ދަމާބާރު އަހަރުގެ ދުވަސްތަކާއި ގުޅުވައި ދުވަސްތައް ބާރަ ބަޔަށް ބަހައި އެބައިތަކަށް ދީފައިވާ ނަންތަކެވެ. މިތުނަ، ކާންޏާ، ދަނަ، މަކަރަ، ކުންބަ މިފަދަ ނަންތަކެއް ރާހީތަކަށް ދީފައިވެއެވެ. ނަކަތަކީ ހަނދުގެ ދައުރުވުމާއި ގުޅިފައިވާ، ތަރިތަކުގެ މޫސުމީ ތަރުތީބުވުންތަކެކެވެ. ރާއްސަކީ އިރުގެ ދައުރުވުމާއި ގުޅިފައިވާ، ތަރިތަކުގެ ތަރުތީބުވުންތަކެކެވެ. އިރުވަރަކީ މިއިން ކޮންމެ ކަމަކާއި ވެސް ގުޅިފައިވެދާނެ އިހު ގަބޫލުކުރުންތަކުން ހެޔޮ ޞާއަތްތަކެކެވެ. ކަމެއް ކުރާނެ ހެޔޮވަގުތެވެ.\nބޭރުގެ އެސްޓްރޮލޮޖީ މައުލޫމާތުތަކުގައި ވެސް “ގުރުސް” ދައްކާފައި ހުރެއެވެ. “Grus” ގެ ނަމުގައެވެ. ނުވަތަ “އަލްފާ ގްރުސް، އަލް ނައިރު”ގެ ގޮތުގައެވެ. މިއީ ގްރުސްގެ އެންމެ އަލިގަދަ ތަރިއެވެ. ގްރުސްގެ ތަރިތައް ސިފަކޮށްފައި ހުންނަނީ އުޑުމަތީގައިވާ ބޮޑު މާކަނާއެއް ގޮތުގައެވެ. ގުރުސްފެންމަތިވުމަކީ ދިވެހި ނަކަތްތެރިކަމާ ފޯކުލޯރާއި ހުރާފާތީ ގަބޫލުކުރުންތަކުގައި ނަސީބުގެ އިރުވަރެވެ. މުއްސަނދިކަން ލިބުމާއި ބާރުވެރިކަން ލިބުމުގެ ވަރުގަދަ އިރުވަރެވެ. މާކަނާ އަކީ ދިވެހި މި ފަދަ ގަބޫލުކުރުންތަކުގައި ބަދުނަސީބެއްގެ އަލާމާތެކެވެ. ހަވީރު ރަތްވިލާ ދަޅަމަތީގައި ނުވަތަ ރޭގަނޑުގެ ވަގުތެއްގައި ގެއެއްގެ މަތިން ނުވަތަ ރަށްމަތިން މާކަނާ ގޮވައިފިނަމަ އެ އަޑުއެހި ބަޔަކު ދިރިއުޅޭ ގެތަކުން ގެއެއްގެ މީހަކު ތިން ދުވަހުގެ ތެރޭގައި މަރުވެ ރަށްނާމާންވާކަމަށް އިހުގައި ގަބޫލުކުރެއެވެ.\nއިރުވަރުބެލުމަކީ ދިވެހިންގެ އިހުގެ ގަބޫލުކުރުންތަކުގެ މައްޗަށް އެބައިމީހުން ކޮށްއުޅުނު ކަންކަމެވެ. މިއީ ތަރިތަކުގެ އެތުރުމާއި ބުރުޖުތަކާއި ގުޅިފައިވާ ކަންކަމެވެ. މިކަންކަން ދެނެގަތުމަށް ލިޔެވިފައިވާ ފޮތްތަކާއި އަދި ޗާޓުތައް އިހު ދިވެހިން ގެންގުޅުނެވެ. ތަރިތަކާއި ދިރިއުޅުމުގެ އެކި ކަންކަމާ ގުޅިފައިވާ މިންވަރު އެބައިމީހުންގެ ބޯދާ އިޢުތިޤާދުގައިވާ ކަމުންނެވެ. މި ފަދަ ބައެއް ކަންކަމުގެ މައްޗަށް މި ލިޔުމުގައި ބެލިފައިވަނީ އެފަދަ ކަންކަން ދިރުވައި އާލާކުރުމުގެ ނިޔަތަކު ނޫނެވެ. ނަނާ ހުވަފެން ފަރިހީގައި ބުނާ ވާހަކަތައް ދޭހަކޮށްދިނުމަށް އޮތް އެންމެ ފަސޭހަ ގޮތަކީ އިހުގައި ގަބޫލުކުރާ އިރުވަރުތަކާއި ހުރާފާތުގެ ބައެއް ކަންކަމާ ބެހޭގޮތުން ކިޔައިދިނުންކަމުގައިވާތީއެވެ. ސިހުރުފަންޑިތައާއި ނުޖޫމީ އިލްމާއި ނަކަތްތެރިކަން އަދި އިރުވަރު ފޮތްތަކަކީ އެއްބާވަތުގެ ތަކެތިކަމަށް ބަލައި އަހަރެމެންގެ ތެރެއިން އެފަދަ ފޮތްތައް ގެއްލިފައިވުމުން ގުރުސްފެންމަތިވުމާއި ބެހޭގޮތުން ހޯދެން އޮތީ އިހުގައި ކިޔާ އުޅުނު ފޯކުލޯރާއި ވާހަކަތަކުންނެވެ. ނުޖޫމީ އިލްމާއި މުސްކުޅި އިޢުތިޤާދުގެ ކަންކަން ހުންނަ ފޮތްތަކާއި ފޯކުލޯރާއި އިހުގެ ވާހަކަތަކަކީ ދިވެހި ތާރީޚާއި ސަގާފަތާއި ބަސް އަދި އަދަބީ ދިރާސާގައި މުހިންމު އެއްޗެކެވެ.\nމުޙައްމަދު ޔޫސުފް، ދޮންފަނު\nހަވާލާ ދެވުނު ލިޔުންތައް:\n“އަމާޒު” 23 ވަނަ އަދަދު\nބޮޑުތަކުރުފާނު ވާހަކަ، ބުރާރަ މުހައްމަދުފުޅު\nއަމީރު ހަމްޒާ ވާހަކަ، އުމަރު އީސާ\nހަސަން މާރާދަކަލޭފާނާއި ބީފާނުގެ ހައުކޮޅު، ފަތްތޫރަ 204، 1996\nޢިއުތިޤާދު، ގަބޫލުކުރާ ގޮތްތައް، މުޙައްމަދު އިބްރާހިމް ލުތުފީ، ފަތްތޫރަ\nޔޫސުފް އަލިފުޅުގެ ލިޔުއްވުންތައް، ފަތްތޫރަ\n15 ޖެނުއަރީ 2020 - ބަސް, ޅެން\n7 ކޮމެންޓު ”ނަނާ ހުވަފެން ފަރިހި – ގުރުސް ފެންމަތިވުން“\nޖެނުއަރީ 15, 2020 ގެ 19:37 ގައި\nވަރަށް ކިޔާހިތްވި ލިޔުމެއް. ނަމަވެސް ހާސަރުގަޑު ދިގުކަމުން ނިންމާލެވޭގޮތެއްނުވި. ވަރަށްމަޢުލޫމާތު އެބަހުރި. ނަނާހުވަފެންދުށީމޭ މިފަރިއްސަކީ ދިވެހިންގެތެރޭގާ ވަރަށް މަޝްރުވި ރީތިފަރިއްސެއް\nފަރިހިހެއްދެވި ބޭފުޅަކު އެއީ މިހާތަނަށްވެސް އެނގިފާވާ މަޢުލޫމާތެއްނޫން. ލިޔުންތެރިޔާއަށް ހަމަސާބަސް ރައްދުކުރަންޖެހޭ.\nޖެނުއަރީ 15, 2020 ގެ 20:00 ގައި\nވަރަށް ފުރިހަމަ، ހިތްގައިމު ލިޔުމެއް. ކިޔާ ހިތުން ކިޔާލެވުނު. ޝުކުރިއްޔާ\nޖެނުއަރީ 15, 2020 ގެ 23:33 ގައި\nޖެނުއަރީ 17, 2020 ގެ 04:15 ގައި\nމަޢުލޫމާތު މުއްސަނދި ލިޔުމެއް.\nޖެނުއަރީ 17, 2020 ގެ 11:39 ގައި\nވަރަށް ފުރިހަމަ ލިޔުމެއް. މިފަދަ ލިޔުމަކާާ ބަލާފަ ބައެއް އިމްލާކުށް ހުރިކަން ފާހަގަ ކުރެވުނު. ޓައިޕިންގެ މައްސަލައަކަށްވުންވެސް އެކަށީގެންވޭ. މުސްތަޤުބަލުގަ މިފަދަ އިތުރު ލިޔުންތަށް ކިޔާލަން ލިބޭނެކަމަށް އުންމީދުކުރަން އަދި މިފަދަ ޢިލްމީ ދިރާސާތައް އަދުގެ ކިޔަވާކުދިންނަށް ފަސޭހައިން ލިބޭނެގޮތް ފަހިވމަކީ، އަދަބިއްޔާތު ކުރިއެރުވުމަށް މުހިންމުކަމެއް ކަމުގައި ދެކެން.\nސެޕްޓެމްބަރު 6, 2020 ގެ 02:49 ގައި\nވަރަށް ފުރިހަމަ ލިޔުމެއް ބުރަދަރ. 👏👏\nޖޫން 12, 2021 ގެ 17:51 ގައި\nތަންކޮޅެއް ދިގީ. ދެބަޔަށް ބަހާލި ނަމަ.


ވައިގަދަވެ ވިއްސާރަވުމާއި ގުޅިގެން މާލޭގައި ހިނގާފައިވާ ބައެއް ހާދިސާތައް:\nރޭ މެންދަން ވަގުތުން ފެށިގެން ރާއްޖޭގެ އެކިކަންކޮޅުތަކަށް ކުރަމުންދިޔަ ވިއްސާރާގައި، ވެރިރަށް މާލެ ސިޓީގައިވެސް ބައެއް ހާދިސާތައް ހިނގައިފިއެވެ.\nއެގޮތުން ފުލުހުންގެ މީޑިއާ އޮފިޝަލަކު މައުލޫމާތު ދެއްވާ ވިދާޅުވެފައިވަނީ، އަބަދަށްފެހި މަގު ދަމާސް ފަރުނީޗަރު ފިހާރަ ކައިރީ ޖަހާފަހުރި ޑިޝް އެންޓަނާއެއް ވެއްޓިގެން ރޭ ފަތިހު 4:43 ކަންހާއިރު ފުލުހަށް ރިޕޯޓު ކޮށްފައިވާ ކަމަށެވެ.\nމީގެއިތުރުން ބުރުޒުމަގު ހެންވޭރު ކައިރީ އިން ގަހެއް މަގުމައްޗަށް ވެއްޓިގެން މިއަދު ހެނދުނު 6:10 ހާއިރު ފުލުހުންނަށް ރިޕޯޓު ކޮށްފައިވާ ކަމަށާއި މިހާދިސާގައި އެއްވެސް މީހަކަށް އަދި މުދަލަކަށް ވެސް ގެއްލުމެއް ލިބިފައިނުވާ ކަމަށް ފުލުހުން މައުލޫމާތު ދެއްވަފައިވެއެވެ.\nސޯލްޓް ކެފޭ ކައިރީގައި އިން އިޝްތިހާރު ބޯޑެއް މަގުމައްޗަށް ވެއްޓިގެން ވެސް ފުލުހުންނަށް ރިޕޯޓު ކޮށްފައިވާއިރު ސަރުކާރުގެ ކަމާއި ގުޅުންހުރި އިދާރާތަކާއި ފުލުހުން ގުޅިގެން މިތަކެތި ނެގުމުގެ މަސައްކަތްތައް ދަނީ ކުރަމުންނެވެ.\nރާއްޖެއަށް ކުރަމުންދާ ވިއްސާރައިގައި މިފަދަ ހާދިސާތަކެއް ދިމާވެދާނެ ކަމަށް ބަލައި ހުރިހާ ބޭފުޅުންވެސް ސަމާލުވެ ރައްކާތެރިވެ ތިބުމަށް ފުލުހުންވަނީ އިލްތިމާސް ކުރައްވާފައެވެ.\nކުޑަކުއްޖަކަށް ޖިންސީ ގޯނާ ކުރި ޙަސަން ނިޒާރު ފުލުހަށް ހާޒިރުވާން އިއުލާންކޮށްފި\nހަތް ސައިކަލެއްގެ ވެރިފަރާތް ހޯދަނީ\nމިރޭ ތޫނު އެއްޗަކުން މީހަކަށް ހަމަލާދިން މައްސަލައިގައި ޒުވާނަކު ހައްޔަރުކޮށްފި!


Hamalaagai Nasheed ge bodeegaadakah gina zaham thakeh\nހަމަލާގައި ނަޝީދުގެ ބޮޑީގާޑަކަށް ގިނަ ޒަހަމްތަކެއް\nހަމަލާގައި އަނިޔާ ލިބުނު ސިފައިންގެ މީހާގެ އަތަށް ލިބުނު އަނިޔާ ދައްކާލަނީ -- ފޮޓޯ: ސައިމަން ޔޫސުފް\nރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ރައީސް މުހައްމަދު ނަޝީދަށް އަމާޒުކޮށް ދިން ހަމަލާގައި އެމަނިކުފާނުގެ ބޮޑީގާޑުންގެ ތެރެއިން އެކަކަށް ގިނަ ޒަހަމްތަކެއް ލިބިއްޖެ އެވެ.\nހަމަލާ ދިން ވަގުތު ރައީސް ނަޝީދުގެ އަރިހުގައި ތިބީ ކިތައް ބޮޑީގާޑުން ކަމެއް އެނގިފައެއް ނުވެ އެވެ. އެކަމަކު މި ހަމަލާއާ ގުޅިގެން އެކިވަރުގެ ޒަހަމްތައް ލިބި، ސިފައިންގެ ތިން މީހަކަށް ހޮސްޕިޓަލްގައި ފަރުވާ ދިނުމަށްފަހު އެ އެންމެން ވެސް މިހާރު ވަނީ ދޫކޮށްލާފަ އެވެ. ސިފައިންގެ ދެ މީހަކަށް އޭޑީކޭގައި ފަރުވާ ދީފައިވާއިރު ސިފައިންގެ ތިންވަނަ މީހާ އަށް ފަރުވާ ދީފައިވަނީ އައިޖީއެމްއެޗްގަ އެވެ.\nޒަހަމުވި ބޮޑީގާޑުންގެ ތެރެއިން އެކެއްގެ އަތާއި ފަޔާއި ފައިތިލައިގެ އިތުރުން ކަނދުރާއަށް ހަމަލާ ދިން ވަގުތު ވިއްސައިގެން ދިޔަ އެތިކޮޅުތަކެއް ހެރި ކުދިކުދި އެހެންނަމަވެސް ގިނަ ޒަހަމު ތަކެއް ލިބިފައިވެ އެވެ. ހަށިގަނޑަށް ހެރިފައި ހުރި އެތިކޮޅުތައް ނަގާފައިވަނީ ހޮސްޕިޓަލުންނެވެ.\nފަރުވާ އަށް ފަހު ބޮޑީގާޑަކު ހޮސްޕިޓަލުން ދޫކޮށްލުމާ އެކު ބައެއް ނޫސްވެރިންނާ ވަނީ ހަމަލާ އައި ގޮތާ ގުޅޭގޮތުން އޭނާއާ ސުވާލުކޮށްފަ އެވެ. ނަމަވެސް އޭނާ ހުރި މަގާމުގެ ގޮތުން މައުލޫމާތު ހިއްސާކުުރުމަށް ވަނީ އުޒުުރުވެރިވެފަ އެވެ. އެކަމަކު ލިބިފައިވާ އަނިޔާތައް އޭނާ ވަނީ ނޫސްވެރިންނަށް ދައްކާލާފަ އެވެ.\nހަމަލާ ދިން ވަގުތު އެ ސަރަހައްދުގައި އުޅުނު ބައެއް މީހުން އަވަސްއާ ވާހަކަ ދައްކަމުން ބުނީ ވަރަށް ބާރު އަޑެއް ގޮވާފައި އެއްޗެތި ތަކެއް ވަރަށް ދުރަށް ބުރުއްސައިގެން ދިޔަ ވަގުތު ރައީސް ނަޝީދު ކުޑަކޮށް ތިރިވެލައިގެން އިންނަވަނިކޮށް ފެނުނު ކަމަށެވެ. އަދި އަރިހުގައި ތިއްބެވި ސިފައިން އެވަގުތު އެމަނިކުފާނު ވަށާލި ކަމަށެވެ. އެހެންނަމަވެސް ރައީސް ނަޝީދުގެ ހަށިކޮޅަށް އަނިޔާތަކެއް ލިބި އެތަނުން ލޭ ފެނިފައިވާ ކަމަށެވެ.\nހަމަލާދިނުމާ އެކު ރައީސް ނަޝީދުގެ އަރިހުގައި ތިބި ސިފައިން ވަނީ ރައީސް ނަޝީދަށް ހާއްސަކޮށްފައިވާ ކާރުކޮޅުގައި އެމަނިކުފާނު ހޮސްޕިޓަލަށް ގެންދިއުމަށް މަސައްކަތް ކޮށްފަ އެވެ. ނަމަވެސް އެގޮތަށް އަމަލުކޮށްފިނަމަ ސީން ރޫޅި ތަހުގީގަށް ބުރޫ އަރާފާނެ ކަމަށް ބަލައި ރައީސް ނަޝީދު އޭޑީކޭ އަށް ގެންދިޔައީ ސިފައިންގެ އެހެން ކާރެއްގަ އެވެ.\nރައީސް ނަޝީދަށް އަމާޒުކޮށް ދިން ހަމަލާގައި އެމަނިކުފާނު ޒަހަމްވި ނަމަވެސް ސީރިއަސް އަނިޔާތަކެއް ލިބިފައި ނެތް ކަމަށް ސަރުކާރުގެ އިސްވެރިން ވިދާޅުވެފައިވެ އެވެ. ރައީސް ނަޝީދުގެ ސާޖަރީތަކެއް ހެދުމަށްފަހު މިވަގުތު ވެސް އޮންނެވީ އޭޑީކޭގަ އެވެ.\nހަމަލާ ދިން ސަރަހައްދު ބަންދުކޮށް، ފުލުހުންނާއި ސިފައިން ގުޅިގެން ގެންދަނީ ތަހުގީގު ހިންގަމުންނެވެ. އަދި ތަހުގީގަށް އެހީތެރިވުމަށް އޮސްޓްރޭލިއަން ފެޑަރަލް ޕޮލިސްގެ ވަފްދެއް އަންނަ ހޮނިހިރު ދުވަހު ރާއްޖެ އައުމަށް މިހާރު ވަނީ ތައްޔާރުވެފަ އެވެ.\nރައީސް މުހައްމަދު ނަޝީދު އެމްއެންޑީއެފް ޓެރަރިޒަމް + ނަޝީދަށް އަމާޒު ކުރި ހަމަލަ ޓެރަރިސްޓް ހަމަލާ\n"އިލްޔާސްގެ މައްޗަށް ދައުވާ ކުރެވިދާނެ"\nހަމަލާގެ އިސް މީހުންގެ ބަންދަށް އިތުރު 30\nލީޑަރުންނަށް ދޭ ހަމަލާ ޒީރޯ ރިސްކުން ބޭރަށް\n"ހަމަލާގެ މައުލޫމާތު ލިބުމުން ހިއްސާކުރިން"