«Восток» батальон: дериг а, дуьйцурш а\nУкраина -- Донецкехь Iаморашкахь ю "Восток" батальон, 1Ман2014\nКавказехь цхьана заманахь тIемаш бина, нохчех лаьтта Оьрсийчоьнан тIеман иччархойн урхаллан (ГРУ) «Восток» батальон ю украинахошна дуьхьаллаьтташ боху къамелаш даьржина лела кху деношкахь, нохчийн къомах дуьне а кхардош. Иза мел бакъ ду, даханий и дакъа Украинана дуьхьал лета? Оцу хьокъехь ю Маршо Радион корреспондентийн Клер Бига, Павлова Светланин, Клевцова Аннин артикл.\nМассех кIира ду Кавказехь – Нохчийчохь, Къилба ХIирийчохь, Гуьржийчохь тIемаш барца гIараяьлла «Восток» батальон Украинан малхбалерчу сепаратисташкахьа тIемаш беш ю бохуш дуьйцу.\nАмма дуьххьара и хабарш бухбоцуш доцийла деношкахь бен гучу а ца даьлла. «Восток» батальон шех олучу декъо, ша резадацарна, Донецкехь сепаратистийн штаб, бухара террорхой а лаьхкина, дIалаьцча.\nИ луьра тIелатар хилча, ца кхетаче делира сепаратистийн баьччанаша лелориг а. Ткъа «Восток» батальон, Оьрсийчоьнан тIеман дакъа, Донбассехь хиларо тIечIагIдира Киево шайн пачхьалкхе тIом бахьаш еъна Кремль бохург.\nИ хIун тIеман дакъа ду «Восток», хIун дисина цуьнан Украинехь?\n1999-чу шарахь, Нохчийчоьнца оьрсаша ШолгIа тIом болийча цаьргахьа ваьллачу Ичкерин инарлас Ямадаев Сулимас кхоьллира иза. Шен веа вешица а, тIаьхьа лаьттачу нохчашца а велира Ямадаев Кремлехьа.\nНохчийчохь лаьттина батальонан куп даима а. Юьххьехь дуьйна иза шен тIома кIел ийцира Оьрсийчоьнан иччархойн коьрта урхалло – ГРУ-но. Герз а, ахча-бохча а делла, дуьхьалбехира шайн сенханлерчу накъосташна. Уьш байъарехь вуно баккхий кхиамаш а бехира батальоно.\nЦул совнаха, оьрсаша пайдаийцира Ямадаев Сулимех а, цуьнан декъах а 2008-чу шарахь шаьш хIирийн Цхинвал бахьанехь Гуьржийчоьнна тохар дечу деношкахь. Амма хьалхо оцу декъе боьлла цабезам юха ца белира Нохчийчоьнан администраторан Кадыров Рамзанан Ямадаевс гуьржех леташ хьуьнар гайтинера аьлла. Лаца кхайкхийна волу эскархо-эпсар, «Востокан» буьйранча, вийра Дубайхь 2009-чу шарахь муьлш бу хииний, цахииний бохуш, IиндагIехь бисинчу я битинчу наха.\nДелахь а, ша батальон ца йохийнера, бохуш ду тахана Украинаца тIом бечу «Восток» шех олучу декъан тергоечу Кавказан эксперт волчу Сухов Иванна хетарг.\nСухов: «Восток» батальон дIасахецна яцара янне а. Цуьнан Iалашонаш хийцар доцург. Нохчийчуьрчу тIеман министраллин декъа эцнера иза. Вайна хууш ду, Къилбаседа Кавказехь дика тIом бан Iамийна, резервехь латтош дакъош дуйла. 2008-чу шарахь Гуьржийчохь тIамехь царах пайдаоьцуш а дайра вайна, масала. Сацамаш бечарна хаьа хир ду-кх шайн и тайпа ресурс юйла».\nШен могIарш чIагIбеш ю «Восток». Амма иза хуьлийла дац 15 шо хьалха Ямадаев Сулимас кхоьллинчу батальон тера.\nИштта боху оцу хьокъехь Нью-Йоркан университетан Оьрсийчоьнан кхерамзалла толлучу эксперта профессора Галиотти Марка\nГалеотти: «Кхеташ ду, нохчийн «Восток» батальон ша оьрсийн тIеман иччархойн урхалло ГРУ-но къобалйирий. Гарехь, низам цуьнгахь алссам хиларна Москох пайдаоьцуш а ю цунах».\n"Заметно Чеченская Восток батальон был развернут, четко либо непосредственно создан российской военной разведкой или, по крайней мере, благословил ею. Я думаю, что это представляет собой попытку поставить в силу, что является более дисциплинированным, но прежде всего, что выглядит в Москву на заказы ".\nУкраинана дуьхьал тIемаш барал совнаха, шаьш Донбассерчу бахархошка а, цига баьржинчу герзахошка а туьканаш лечкъор дуьтуьйтур ду, бохуш, дIахьедарш до «Восток» батальоно. Амма тергамчашна хетарехь, иза бахьана а дина, шен могIарш цIанбан а, меттигаш шен олалле эца а йоллу батальон.\nБатальонах жоп луш ву «Стрелков» шех олу Москохара ГРУ-н эпсар Гиркин Игорь. Изза лору Славянск-гIалахь Украинан эскаршна дуьхьаллаьттачу герзахойн баьчча а. Иштта батальонах жоп луш ву шаьш шайх «Донецкан халкъан республика» олучу нехан ду бохучу Iедалан премьер-министр Бородай Александр а.\nХIун лаьа Кремлна тахана, боху хаттар ду актуалехь.\nЦхьаболчу тергамхошна хетарехь, сепаратистийн гонашкара кегари, коьртехь шена ма-оьшшу тешаме тоба яцар дIанисдан гIерта иза. Цуьнан Iалашонехь ду хенан йохалла хила тарло диверсанташна юкъара дар-дацарш дIадахар а.\nБуй нохчий Украинаца тIом беш?


Интерполо лоьхуш ву Янукович\nДечкен-бутт 12, 2015\nОфициалан кепара дуьненаюкъарчу лехамашка велла Украинин хилла волу президент Янукович Виктор. Цуьнан сурт юкъатоьхна Интерполан базина аьлла хаам бина Украинин чоьхьарчу гIуллакхийн министро Аваков Арсена. Цо дийцарехь, Януковичца цхьаьна Интерполо лоьхуш бу цуьнан Iедалехь хилла нах.\nЦаран юкъахь ву премьер-министр хилла Азаров Николай а, Януковичан къант Янукович Виктор а, Кхерамазаллин кхеташонан секретар хилла Богатырева Раиса а, финансийн министр хилла Колобов Юрий а, ткъа иштта Укртелекоман куьйгалхо хилла Дзекон георгий а.\nИнтерполан официалан сайто цкъачунна цу нехан цIераш гойтуш яц. Хьалхо хаамаш баьржинера Интерпол реза яц Янукович а, цуьнан накъостий а лаха, царна дуьхьал долу гIуллакх политикан бух болуш ду аьлла.


Эшна ду дарбан цIийнашкара хьал\nКху карарчу марсхьокхучу беттан хьалхарчу итт дийнахь мехкан могушаллин министараллин говзанчаша Пятигорск гIалахь ,шайн хаарш шордеш, дешна пачхьалкхан урхаллин Лаккхарчу ишколехь.\nОфициалан чIагIдарца, цу хаарша гIо дийр ду 2017-чу шарна лерина республикехь программа кхуллуш. Лоьрийн урхаллин маьхькIамхошна хетарехь, цул тIаьхьа иза дахаре ерзийча, махкахошна дарбанаш лелоран хьелаш хаъал толур ду. Бакъду цу декъехь тешамал алсам шеконаш кхобуш берш дукха бу.\nЦарна моттане а ца моьтту Оьрсийчохь а,цуьнан кIошташкахь а лоьраша адамийн могушаллан терго яр а, дарбанаш лелор а адам реза а деш, кесталгIа хийцаме дер ду аьлла. Дарбанан цIийнашкахь къахьоьгучеран белхан мехалла лакха а йоккхуш,и болх хила безачу тIегIана баккха уггар хьалха лоьраш кхио беза аьлла хьажам болчех ву соьлжагIалахо Шовхалов Идрис. Цуьнца нисделла сан хIара къамел.\nИдрис: «Лоьраш кхио беза,церан амал а кхио еза. Хаза гIиллакх а ца хилча,дог эца довха дош дацахь а пайда бац. Шен лазам,бала а эцна лазархо лоьраша тIевахча хаалуш дерг хIун ду. Уьш безабоь,тIечеха, цхьа декхар деха веъча санна. Молханаш хилийта а хьал хийца деза ша… Лоьраш хийцича а тодала тарло хьал ,Цхьана дийнахь ца хийцалахь,маца деъна цу тIе ца деъча ма ца долий гIуллакх…»\nЛоьрийн болх хьокъехь вист хиллачу Шовхаловс тидаме эцна мА-хиллара,мел баккхий хийцамаш бича а пайда бац Iедало кхачо йоллуш цомгушчарна мел оьшу молха хуьлуьйтуш ца хилча, да ваххал токхамаш а беш,къайлах-къулах нахе эца а ца оьцуьйтуш. Схьагарехь, дарбане молханаш тоаме хилийтар санехь хуьлчух тера дац цхьаболчу хьоладайшна а, Iедалхошна а.\nЦхьамогIа бахархоша а.лоьраша шаьшша а ишта къаро йо: дарбанан цIийне деъна молха лазархочунна дIа а ца кхачош къайладоккхийла ян а яц. Стенна аьлча, боху цара, муьлххачу а лазарнехь, хьанна а ган йиш а йолуш, дIатоьхна хуьлу долуш долчу молханий цIерш. Цу хьокъехь сан къамел хилла Соьлжа гIалин цхьана дарбанан цIийнан лоьраца Мохьмадца.\nМохьмад: «Массо дарбанан цIийнехь молханаш дан а долуш ца луш Iойла дан а дац. Стенна аьлча могушаллин министаралло арадаккхинчу омрица массо молха цхьана билггалчу меттехь хьалаоьхна ду. Дархочун хьажа йиш ю дерг доцург а,билггал ду я дац дуьхе кхиа а хир дац атта. Соьга хаьттича тIаьхьарчу шерашкахь дарбанан цIийнашкахь молханашца долу гIуллакх хаъал битаме деъна..»\nТIаьххьара сан лоьраца деъначу къамелехь а,лач делахь,тусалуш дара,могушаллин министаралло мел оьшу молха дарбанан цIийнашка кхочуьйтуш цахилар.Маццалц яхлур ю могIарерчу наха молханаш цатоар бахьнехь лов халонаш а,беш болу токхамаш? Цкъачунна цу хеттаршна жоьпаш доцуш ду.


Нохчийн дов — Википеди\nНохчийн дов — цхьаьна агӀора мостагӀий Российн империн, ССРС, Российн Федерацин Ӏедалаш долуш, вукха агӀора таханлера Нохчийчоьн махкара тайп-тайпана къоман а, дӀакъаста луу а, мохк маьрша баккха гӀерта я кхечу пачхьалкхах дӀатоха гӀерта боламаш долуш, дерриг тӀеманийн а, герзашца долу девнийн а цхьаьнатоьхна цӀе.\nДевнан хӀу тесира, Российн империн юкъа Гуьржийчоь яхначул тӀаьхьа, ткъа ма-дарра аьлча Кавказехь ГӀажарийчоьн а, Хункар-мехкан а Ӏаткъам бохийнера. Иза бара Кавказан тӀом цӀе елла къовсам, оцу тӀамехь къардира ломанхойн дукха къаьмнаш. Гражданийн тӀеман заманахь Кавказан махкахь кхоьллира кӀайнчеран а, цӀиенчеран а Ӏедал къобал ца деш йолу масех пачхьалкх, амма церан ницкъаш хӀаллак дира, ткъа латтанаш РСФСР а, Чоьхьара Кавказан СФСР а юкъатуьйхира. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш советашна дуьхьала берш, куьйгаллехь Исраилов Хьасан волуш гӀоьртира гӀаттам бан, амма уьш Ӏедало я байира, я Юккъера Азе кхечу бехкен доцу нохчийн къомаца арабехира.\nССРС йоьначул тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн АССР хиллачехь чӀагӀбелира Россех дӀакъастаран болам, цуо кхачийра маршоне а, официалан къобалъянза республика Ичкери кхолларе а, ткъа иштта Российца герзашца долчу девнашка а. Уггаре къиза тӀемаш хилира хьалхара а, шолгӀа а нохчийн-оьрсийн девнехь. Амма меттигерачу ислам динан белхалоша гӀолацарца, аьттурадикалан Ичкерин Ӏедал дожийра, ткъа Нохчийчоь юхаерзийра Российн Федерацин юкъа.\nРеволюцел хьалхара мур[нисъе бӀаьра | нисъе]\nОьрсийн мухажираш Къилбаседа Кавказе кхаьчна (гребенски гӀазакхий) XVI бӀешарахь. Теркан а, Соьлжан а бердашца кхоллало гӀазакхийн гӀаланаш, 1577 шарахь кхоьллина Теркан гӀазакхийн эскар. 1567 шарахь йина Теркан чӀагӀо хилира дуьххьарлера оьрсаша йоьгна оцу регионера чӀагӀо. Оцу муьрехь нохчий юхаберза буьйлало ломан кӀошташкара Нохчийн аренашка, уьш цига хьалатеттинера Тимаран эскарша XIV бӀешарахь.\nГребенски гӀазакхий дуьххьара Ӏиттабелира, Теркал дехьара шайн латта юхадерзо гӀерташ болу, лулахошца-нохчашца. ТӀелетарш дора Ӏалашо даьхний а, кхин хонц а яккхархьама, ткъа иштта гӀазакхий йийсар бар, царех я лайш бора, я мехах юхаберзабора. Оцу гӀуллакхо девнаш латтадора, гӀазакхаша кхойкхура гӀоьнна Оьрсийн эскар, тӀаккха тӀелетара нохчийн эвланашна. Цуьнга хьаьжна ца Ӏаш, XVI—XVII бӀешерашкахь гӀазакхийн а, нохчийн а юкъаметтигаш гӀеххьа машаре яра: царна юкъахь махлелор дара, доттагӀаллаш а, гергарлонаш а тасалора. ГӀазакхаша схьаийцира нохчашкара духар а, герз а; шайн рогӀехь, нохчаша схьаоьцура гӀазакхашца цӀеран бахаман дакъолгаш.\nОьрсийн эскарш нохчийн латтанашна дуьххьарлера тӀелатарш хилла Пётр I-чун заманахь. И тӀелетарш чудогӀура Российн пачхьалкх Кавказе жигара чуяхаран юкъара стратегин, амма церан Ӏалашо яцара Нохчийчоь Россех дӀатохар: къамел дара оцу хенахь Российн империн Ӏаламан къилба доза хилла, Теркан тӀехь «машар латторех». ТӀом баккхаран коьрта бахьна хилира гуттара а гӀазакхийн гӀаланашна нохчий тӀелетар. Оцу муьрехь оьрсийн Ӏедална гора нохчий кхераме талорхой санна, уьш лулахь хиларо гуттаренна а синтем бойура пачхьалкхан дозанашна.\n↑ 1 2 Кудрявцев А. В.Чеченцы в восстаниях и войнах XVIII-XIX веков // Вестник Евразии. 1999. № 1.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Нохчийн_дов&oldid=5054460»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 1 июль, 15:39.


Нохчийчоь. Муха меттахӀоттор бу бакъ чIара (Salmo ezenami)\nБакъ чIара (Salmo ezenami, форель)\nМатериал язйинарг ву Тохсыров Вадим\nКъелхьарбаьккхина ца Iаш, гучура дIаболуш болу Къоьзан-Iам чохь бен бехаш боцу бакъ чIара (Salmo ezenami, форель) меттахӀоттон Iалашо ю Нохчийчохь.\nКъилбаседа Кавказера хиш дукха хенахь дуьйна девзаш хилла чохь лелаш вуно чоме бакъ чӀара хиларца. Лаца иза даима а хилла хала. Ткъа тIаьхьарчу шерашкахь Терк чохь а, цунна тIекхетачу хиш чохь а чIерий кIезиг хиларна, бакъ чӀара лаца кхин а хала ду.\nБахьана маситта ду. Цкъа делахь, Терк бех деш ду. ШолгIа делахь, лаьмнашкахь долчу хишца, чIерашна лела меттигаш а ца юьтуш, еш ю гидроэлектростанцеш а, плотинаш а.\nИштта, хьалха Таркхойн хIордера цIе чIара Iов таса бодара Теркан а, цунах дIакхетачу а хин а кортешка. Амма хIинца иза дан царна дуьхьалонаш кхоьллина. Царах цхьаъ ю Моздокан кIоштарчу Павлодольски юьртара плотина.\nНохчийчуьрчу Веданан кIоштан лаьмнашкахь хьал жимма кхечу тайпана ду. Къозан-Iам бевзаш бу цу чохь бен бехаш боцу ша-тайпа бакъ чӀара хиларца. 1963-чу шарахь Къоьзан Iомара бакъ чӀара хийцира луларчу Дагестанера Мохоч Iоман чу.\nИ чӀара чоме хилла ца Iаш къаьсташ бу шен барамашца а. Боккха хилла бакъ чӀара хуьлу 40-110 сантиметр беха. Таллам беш лаьцна уггар боккха бакъчIара хилла 113 сантмерт беха а, 17 кийла беза а.\nАмма бакъ чӀарана шозза тохар дира тIаьхьарчу 50 арахь. Хьалхара тохар дира 1970-чу шарахь Къоьзан Iоман чу голавль олу чIара хецаро. Цу чуьра бакъ чӀара -Salmo ezenami - ша гӀира чIара хиллехь а, къийсамехь цуннаI дуьхьал латта аьтто белира керлачу чIеран. Цул сов, голавль хIоьттира бакъ чӀаран кIорнеш яъа.\nШолгIа тохар дира бакъ чIарана Нохчийчохь хиллачу шина тIамо. Къоьзан Iоман чу еттара бомбанаш а, яккхин тоьпаш а, цу чуьра чIерий а дойуш.\nЦул тIаьхьа толам баьккхира голавль чIеро. Къоьзан Iомахь таллам бинчу драйверша дийцарехь, миллионаш уьш лелаш ду вуно яккхийчу жIуганашкахь. Амма царца цхьаьна 50 метар кIоргаллехь дайывершна гира инзаре даккхийн цхьа метр ах метар хир долу бакъ чIерий а.\nДуккха а шерашкахь бакъ чIара Коьзан Iомара бовш хиларан проблема кхочуш ян гIиртира нохчийн заповедникан белхахой.\nЦунна тIе шен тидам бахийтина "Къоьзан Iам" туризман комплекс юхаметтахIоттийначу совдегаро Успанов Юнис. Къоьзан Iомахь хилла бакъ чIара лохуш иза кхаьчнера Дагестанерчу Мочох эвла (Хунзахан кIошт).\nЦигахь цунна карийра меттигера Iомахь, 40 бакъ чIара а лаьцна, уьш цIахь кхион гIоьртина меттигера вахархо. Цу стеган аьтто ца баьллера бакъ чIара шен кертахь кхаба, амма цо тахханалц ларбина и чIара меттигерчу Iомахь. Успановс дийцарехь, хIинца и стаг кийча ву и чIара говзанчашка дIабала. Цул тIаьхьа цуьнан ДНК юстур ю Къоьзам Iомахь болчу бакъ чIеран ДНК-ца.\nКоьзан Iомара бакъ чIара кхио Iалашо йолу Успанов дагахь ву шен туризман копмплексхь цу хаттарна хьажийна леррина Iилманан конференци вовшахтоха. Цо дийцарехь, и чIара ЦIен книгина тIе дIаязбина Iад Iарх гIуллакх хир дац. Salmo ezenami бакъ чIара дебийта, тIаьхьа а ца тоьттуш, сихха гIулчаш яха еза, иза ца дахь иза гучура дIабера бу, аьлла хета Успановна.


Навальныйца дерг талла оьшуш дац, аьлла Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацерчу Оьрсийчоьнан векала\nОьрсийчоьнан Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацерчу векала Небензя Василийс, бух бац, аьлла, Навальный Алексейна дIовш далар талламе дилла. Оьрсийчуьрчу лоьрашна ца карийна оппозицерчу политикаца химин герзан лар, ткъа Германино ца гайтина Навальныйна дIовш делла хиларх долу тоьшаллаш, билгалдаьккхина цо.\nШен дIахьедар Небензяс дина Шемахь химин герз лелорца доьзна Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин Кхерамзаллин Кхеташо гулъеллачохь. Вашингтоно Оьрсийчоьне Навальныйна зулам дар таллар доьхуш бинчу кхайкхаман хьокъехь дара и къамел. Штатийн кхайкхам къобалбинчу пачхьалкхашлахь ю Бельги, Британи, Германи, Эстони.\nОьрсийчоьнан Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацерчу векала Небензяс бахарехь, массарел а хьалха хилларг ма-дарра хаа луучех ю ша Оьрсийчоь. Ситуаци "цхьаммо лелош боьха ловзар ду аьлла хоьтуьйтуш ю", элира цо.\nКхеташонехь шен рогIехь къамел динчу Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацерчу Цхьаьнатоьхначу Штатийн векала Норман-Шале Черита дIахьедира, Вашингтоно шех дозург дерриг а дийр ду Навальныйна дIовш даларна бехкеболучаьрга жоп дехарехь, аьлла. "Оьрсийчоь Новичок" дIовш хьалха а лелийна. Оьрсийчоьнан бахархойн бакъо ю, шайн кхетам бахьанехь таIзар дарна а ца кхоьруш, бакъдерг довза", - аьлла цо.\nДеношкахь Германин Iедало довзийтина Берлинерчу клиникехь Навальныйна йинчу анализаша цуьнца химин герзан лар хилар гойту жамIаш, дIакхачийна уьш химин герз доьхкучу дуьненаюкъарчу хьукмате а (ОЗХО). Оцу хьукматерчу Оьрсийчоьнан векалто а аьлла, анализан жамIех йолу информаци бакъ яц.


Оьрсийчоьнан тамашийна гIо\nМарсхьокху-бутт 12, 2014\nОьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан гуманитарийнн ковра, Марс12, 2014\nУкраине гуманитарийн гIо эцна бIеннаш машенаш хьажийна Оьрсийчоьно, ткъа Малхбузера пачхьалкхаш иза Кремлан керла питана хила там бу бохуш саготту ю.\nЦIечу ЖIаран а, ЦIечу Ахбеттасан а дуьненаюкъара гIодаран цхьаьнакхетаралла цецъяьлла ю, Оьрсийчоьно Украине гуманитаран гIо хьажийна бохучух. Малхбузерачу хаамийн гIирсашкахула цу юкъараллин векало Лоьрш Андрес динчу дIахьедарца, масех де хьалха шина пачхьалкхан барт хиллера, ЦIечу ЖIаран а, ЦIечу Ахбеттасан а дуьненаюкъара гIодаран цхьаьнакхетаралла декъа а йолуш, Оьрсийчоьно Украине гIо хьажор ду аьлла.\nБакъду, и гIо цуо ЦIечу ЖIаре дIа а делла, ткъа оцу гIодаран юкъаралло ша Украине дIакхачон дезаш а, цигахь цуьнан белхахоша дIасадекъа дезаш а дара. Амма уггаре а хьалха Оьрсийчоьнан векалша ЦIечу ЖIаре шаьш Украине хьовсош долчу сурсатийн а, молханийн а, кхинболчу гIирсан а цIераш тIехь йолу документаш дIадала дезаш дара. И кехат Оьрсийчоьно дала-м тешна а ца деллера, бохуш, чIагIдо Лоьрш Андрес, хаане а Украине оьрсаша гуманитаран гIо хьажийна бохург а хаамийн гIирсашкахула бен ца хиъна шайна.\nАла догIу, Кремло тIеман тийсадаларша лаьцначу Украинин кIошташка гуманитаран гIо хьажор ду бохург дийцаре даьккхина масех де а ду. Малхбузерачу тергамхоша а, политикан куьйгалхоша а и коста даьржича дуьйна схьа дийцаре даьккхира, схьахетарехь, Оьрсийчоьнан куьйгалхой, гIо даран акцих пайда а эцна, Украине тIеман ницкъашца чугIорта а, и мохк биснарг а бекъа а Iалашо кхобуш болчух тера ду, бохург.\nЦхьа могIа пачхьалкхийн куьйгалхоша дIахьедарш а дира цу хьокъехь. Иштта, масала, оршот сарахь Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Обама Баракас а, Италин премьер-министра Маттео Ренцис а шаьшшина юккъехь хиллачу телефонан зIенехь билгалдаьккхинера, нагахь санна муьлха а цхьа гуманитаран гIо Оьрсийчоьно Украине хьажош хилахь а, тIаккха иза Киеван официалан резахиларций бен дийцаре дойла а дац, аьлла.\nЦул совнаха, оршот сарахь кху тIаьхьарчу масех кIиранахь дуьххьара Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца телефонаца зIене ваьллера Еврокомиссин куьйгалхо Баррозу Жозе Мануэл а. Цуо хаийтинера Путине, Кремло Украинехь муьлха а тайпа тIеман жигаралла гайтахь, - хуьлда иза гуманитаран бахьанаш юхьара а лаьцна, я муьлха кхин цIано а ялош, - иза Малхбезено могуьйтур долуш хIума ца хилар. Иштта Еврокомиссин куьйгалхочуо дIахаийтира Путинна, и саннарг цуьнан пачхьалкхено дахь, Малхбузенан санкцеш кхин а шогайохург хилар а.\nТкъа оццу оршот дийнахь Украинин президентаца Порошенко Петроца шен хиллачу къамелехь Баррозус иза 2,5 миллиард еврона гуманитаран гIо Евроберто Украинина дийр долуш хиларх тешийра.\nДелахь а, Малхбузено мел кхайкхамаш барх я кхерамаш тийсарх, шинари Iуьйранна Москохана уллора Украине гуманитаран гIо эцна 280 кир лелон машен новкъаяьккхина Оьрсийчоьнан бохамийн министралло. И цара хьош долу гуманитаран сурсаташ, хьахийна ма-хиллара, ЦIечу ЖIаро талла а теллина, сертификаци йина я къобалйина яц.\nВенерчу Малхбалерчу Европин институтан Iилман белхахо волчу политологна Чапханов Русланна хетарехь, сел каде Оьрсийчоь Украинехь бохам ловчу нахана гIо дан гIертар цуьнан цу нахах дог лазар дац, шен идеологин а, политикан а Iалашонаш кхабар ду. Уггаре а хьалха, „Кремло шеца берш тесна ца буьту“ боху месседж яржорхьама.\nЧапханов Руслан: „Суна хетарехь, маьршачу адамех дог лазар дац цу хIуман бахьана. Гуманитаран гIо оьшуш Оьрсийчохь а бу шортта нах. Шаьш боккъал а гIодан гIерташ белахь, цара и гIо дуьненаюкъарчу цхьаьнакхетараллашка дIа а делла, цаьрга дIасадоькъуьйтур дара. Ши бахьана го суна цигахь – я шаьш оцу Украинехь долийна питанаш бахьана долуш юхьIаьржа ца хIитта гIерташ, цигахь цхьа хIилла дан гIерта уьш. Я шаьш шайна тIаьхьахIиттина шайн агIончаш дIа ца тоссийла массарна а дIагайта гIерта уьш“.\nТкъа цу юкъана карарчу хенан коьрта хаттар хилла дIахIоьттина, оьрсийн гуманитаран колонна Украинин дозанна тIе кхаьчча, цуо кхин дIа хIун дийр ду бохург. ХIунда аьлча, шинари дийнахь Киевехь лерина дIаяхьначу брифингехь Украинин президентан администрацин куьйгалхочун гIовс волчу Чалый Владимирс дIахьедар дира, шен пачхьалкхан Iедало оьрсийн машенаш дозанал сехьа йовлуьйтур яц, аьлла, - нагахь санна и гуманитаран машенаш ларйеш цаьрца оьрсийн эскархой я бохаман министраллин векалш хилахь.\nЧалыйс иштта элира, и кир дозанал дехьа даккха цхьа некъ бу – иза дозанехь охьа а даьккхина, талла а телина, ЦIечу ЖIаран машенашна тIе а доьттина, оццу ЦIечу ЖIаран белхахойн гIоьнца бохам ловчаьрга дIакхачон Оьрсийчоь резахилар. Цуо дийцарехь, цу балхана жоьпаллехь ду дуьненаюкъарчу ЦIечу ЖIаран, ЦIечу Ахбеттасан Украинера дакъа, ткъа эшахь, цунна гIоьнна Женевера оцу сохьта схьакхача кийча кхин а цу юкъараллин векалш а бу.\nКремло эмбарго кхайкхийна ах-дуьненна\nУкраина: Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш\nОьрсийчоьнан эмбарго зе дийр ду, я пайда бохьур бу бахархошна?\nОьрсийчоьнан гуманитаран ковр чуйита дагахь яц Украина


70 шо – къоман культуран хьаьрмахь\n4 декабря в 09:56 (2009 г.)\n(«Вайнах» ансамблан историга бIаьрг тохар!) Вайн халкъан культуран дахарехь мехала меттиг дIалоцу хелхаран «Вайнах» ансамбло. Тахана оцу коллективан 70 шо кхачаран юбилейца доьзна тхуна лиира вайн газетдешархойн иэсехь цуьнан истори карлаяккха. Иллин, хелхаран ансамбль санна кхоьллира Пачхьалкхан «Вайнах» ансамбль 1939-чу шарахь. Коллективо бинчу некъан уггар хьалхара мур дагалоцучохь ца хьахо йиш яц ерриг Кавказехь бевзаш хиллачу хелхарчийн Садыков Андарбекан, Дакашев Вахин, Юсупов Геланин цIерш. Нохчийн халкъан хелхаран сий-ларам айбинарш бу уьш. Халкъана бохаме деанчу 1944-чу шарахь шен 5 шо а кхачаза йолу ансамбль юьйхира. I3 шарахь сецна лаьттира цуьнан болх, хIунда аьлча къам дийна хилар гойтуш йолу культура, мотт кхиорхьама ца хьовсийнера вайнах Сибрех.\nХарцо а даима ца лаьтта. 1956-чу шарахь вайн республика меттахIотторна беш кечам бара. Алма-Атахь леррина конкурс а кхайкхийна, вовшахтуьйхира иллиалархой, хелхарчаш. Уггар хьалха Даймахка юхаберза бакъо еллачарна юкъахь бара уьш.\nТIаьхьуо Нохч-ГIалгIайн АССР-н иллин, хелхаран ансамблан исбаьхьаллин куьйгалхо хIоттийра Н.Халебский, ткъа балетмейстеран даржехь чIагIвира вевзаш волу хелхарча Юсупов Гелани. Цара жигараллица вовшахтуьйхира кхоллараллин болх. Хье ца луш, кечйира чулацаме концертни программа. 1957-чу шеран май баттахь Соьлжа-ГIалахь кхиамца гайтира хьалхара концерт.\nАнсамбль юхакогахIотторехь а, кхоллараллин агIор иза кхиорехь жигара дакъалецира Мунджишвили Отарис, Дзыба Георгийс. Вайн къоман ерриг хелхаран искусствона дика тIеIаткъам бина цара. Масала, абазинец волчу Г.Дзыбас (иза похIма долу хелхарча а, говза балетмейстер а вара) нохчийн халкъан бартан кхоллараллин бухехь кечйира хореографин башха говзарш. Оцу балхо вайн халкъан культуран тIегIа айбарехь дика гIо дира. Георгийс цу хенахь кечйина хилла «Вайнехан стигал кIел» («Под небом вайнахов») цIе йолу хореографин композици ансамблан программин тоьллачех цхьа дакъа ду тахана а.\nПедагогикан похIма шеца долуш хилла О.Мунджишвили: цуьнан ницкъ кхечира Нохч-ГIалгIайчоьнна беркате хинболу дика хелхарчаш, балетмейстерш, культуран, искусствон гIуллакххой кхио.\n1969-чу шарахь дуьйна 1994-гIа шо кхаччалц ансамблан исбаьхьаллин куьйгалхо лаьттира дика вовшахтохархо, куьйгалхо, хореографин дуккха а говзарийн автор Нохч-ГIалгIайн АССР-н, Россин Федерацин халкъан артист Элимбаев Тапа. Оцу муьрехь коллективехь гучубевлира похIме кегийрхой: К.Раисов, Т.Синявская, М.Дидигов, М.Худаев, А.Мухаммедов, И.Асхабов, С.Идрисов.\n«Вайнах» ансамбло кхиийна, цуьнан «куьркахь беттинчех» бу искусствохь шуьйра бевзаш болу гIуллакххой: гоьваьлла вевзаш волу хелхарча, СССР-н халкъан артист, Социалистически къинхьегаман Турпалхо Эсамбаев Махьмуд, илланча, Россин Федерацин халкъан артист Дагаев Валид, эшаршлакхархо, РСФСР-н хьакъйолу артист Айдамирова Марем, Нохч-ГIалгIайн АССР-н халкъан артисташ Димаев Iумар, Сардалова Зулай, Нохч-ГIалгIайн АССР-н хьакъволу артист Мухаммедов Iабдулла.\nЦеран хьуьнарша кхин а лакхадаьккхира ансамблан сий. Шен гастролашца коллектив хилира Аргентинехь, Мексикехь, Перухь, Сан-Сальвадорехь, Коста-Рикехь, Панамехь, Португалехь, Германехь, Чехословакехь, Кенехь, Сирехь, Иорданехь, Турцехь, и. дI. кх. Вайн къоман векалш бехачу мехкашкахь Iаламат дукха хьовсархой богIура концерташка. Шайн пачхьалкхан уггар лакхара совгIат делира «Вайнах» ансамблана Иорданин куьйгалло. Уггар баккхийчу кхиамашка кхечира коллектив шен исбаьхьаллин куьйгалхо Т.Элимбаев волчу муьрехь. Тайп-тайпанчу шерашкахь ансамблана куьйгалла дина Ахмадов Рамзана, Межидов Iадлана.\n«Вайнах» ансамблан кхиамашна юккъехь мехала дакъа ду композиторан Чергизбиев Зайндин, Асхабова Асетан, Дидигова Тамарин, Музакаев Дикалун, Мальцагов Доккин, Айдамирова Лидин, Ахмадов Рамзанан, Мамадаев Адашан, Макаев Мохьмадан, Гантимиров Аптин, Абазов Рамзанан, Хасимиков Туркон, Темирхажиев ГIапуран, Идрисов Вахин, Алимгожиев Iийсан, Исламов Сулумбекан, Музакаева Мадинин, Коева Маликин и. дI. дуккха а кх. Вайнехан хелхарш гайтарал совнаха, коллективо шен репертуарана юкъадалийра Кавказерчу кхечу къаьмнийн, ткъа иштта оьрсийн, украинхойн, гIезалойн, ногIийн, и. дI. кх. къаьмнийн хелхарш.\nНохчийчохь тIемаш хилла шераш къаьсттина хала даьхкира ансамблан артисташна. Оцу муьрехь цара шайн болх дIацатасар къаьсттина мехала дара:\nколлектив ларъелира, корматаллех, говзаллех ца хедаш бисира коллективан декъашхой. ХIетте а I999-чу шеран сентябрь баттахь шайн болх сацо дийзира артистийн а, церан куьйгалхойн а. ДIабоьдуш къиза тIом хиларна коллективан кхоллараллин болх сецна лаьттира 2001-чу шеран февраль бутт кхаччалц. Амма Кадыров Ахьмад-Хьаьжас а, Россин Федерацин, Нохчийн Республикан культуран министерствийн куьйгалхоша а дика гIо лацар бахьанехь 2001-чу шарахь Нальчикерчу «Нарт» пансионатехь шен болх юхаметтахIоттийра «Вайнах» ансамбло. Оцу шарахь ансамблан исбаьхьаллин куьйгалхо чIагIвира Музакаев Дикалу. Къоман дог-ойла, амал, сатийсамаш гайта аьтто бу хелхаршца, ерриг культурица. Цундела Кадыров Ахьмад-Хьаьжас оьшшучу барамехь харжаш а еш, артистийн дог а оьцуш, церан дахаран-Iеран гIайгIа а беш, дIаболабайтира коллективан болх.\nIедало дина дола эрна ца дайра. Ансамблан декъашхоша кхиамца дакъалоцура тайп-тайпанчу тIегIанашкарчу конкурсашкахь, фестивалашкахь. Коллективо 70 шеран муьрехь мел баьхна кхиамаш, цунна делла совгIаташ дийцина а вер вац, амма царех цхьадерш хьахор ду вай. Шен хенахь ансамбль хилира Ерригсоюзан, Нохч-ГIалгIайн АССР-н Пачхьалкхан а, Ленински комсомолан а совгIатийн лауреат.\nКхоллараллехь кхиамашка кхачарх йола а йоьлла, культуран тIегIа лакхара долу хьовсархой а шайн башхачу хелхаршца, хореографин композицешца цецбохуш схьайогIу тахана а пачхьалкхан «Вайнах» ансамбль.


Лайкаш ма хIиттае, набахте кхача ца лаахь!\nФранци -- Ибрагимов Сайд-Эми, политикан мухIажир.\nТайп-тайпана некъаш ду стагана хьалха хIуьттуш, вина мохк, шен цIа, доттагIий дIа а тесна, кхечу пачхьалкхе тховкIело ехаран. ХIунда гIур ву хийрачу, цабевзачу махка, хьайчул а къаьсташ синбахамаллаш йолчу пачхьалкхе, аьлла хIуттучу хаттарна жоп цхьана маьIница дала хала хир ду.\nЦхьаьнаккхеттачу Къаьмнинй юкъаралло динчу хьесапашца, 18 шо хьалха 7 эзар Оьрсийчуьрчу вахархочо тховкIело ехна Малхбузене а, Малхбалене, амма царех 700 стагана бен жоп делла дац.\nМуха ду терахьаш тIаьххьарчу шерашкахь? Хийцаделлий уьш?\nОьрсийчоь кхераме пачхьалкх ю цу чохь бехачарна, кхайкхоза тIом бу цо шен бахархошка беш, бохуш, шуьйрра дуьйцу интернетехь, зорбанехь а.\nДахначу пIераскандийнахь Москохара Кунцевскан кхело лаца кхайкхийна карарчу хенахь Украинехь эмиграцехь веха оппозицин жигархо Шехтман Павел. Кхелан ладегIаршкахь вацара ша бехкевийриг. Хьалхо цIера аравала Iедало дихкина волу иза Украине дехьа ваьлла, цигахь шена тховкIело а йоьхуш.\nОццу муьрехь Финляндино тховкIело елла Магнитогорск гIаларчу вахархочунна Романов Андрейна. Иза а, Украине дIавахана Шехтман Павел а бехкево Оьрсийчоьно интернетан машанашкахь экстремистийн йозанаш зорбане дахарна.\nКиевехь оьрсийн политикан эмигранташна гIо-накъосталла дечу юкъараллин куьйгалхочо Курносова Олгас «Дозушдоцу газете» («Независимая газета») хаамбина, Оьрсийчоьно Украинаца лелае харцо ца лайна кхуза сехьабевллачарна таIзардан гIерта Кремл, цара къорза революци чухкхойкху, бохуш.\nХетарехь, оцу бахьанашца нах лецар, бехкебар алсам дер ду Оьрсийчохь, хIунда аьлча, дукха хан йоццуш пачхьалкхан ДУМАно низам чIагIдина, Кремлан хьежамашца ца догIург яздинчунна я нехан йозанашна лайкаш хIиттийнарш, цаьрца резахилларш набахте хьажо догIучу зуламхойн могIара ду, бохуш.\nЕвропехь, Iамеркехь, Малхбалехь, дуьненан еа а маьIIе , даймохк а битина, дIасабахана беха нохчийн политикан мухIажирш. Я Оьрсийчуьрчу а, я Нохчийчуьрчу а Iедалшца амал ца йогIуш, цIа баха йиш йоцуш беха уьш.\nШо, ши шо хьалха хьахадора, уьш цIаберза беза олий, хIинца дага а ца богIу цхьанненна а. Уьш къанбелла, тишбелла, баларе сатуьйсуш санна, хетало Iедало, хьуна хIун хета оцу хьокъехь, аьлла хаьттира Маршо Радионо Нохчийчуьра дIавахана, Францино тховкIело елла вехачу Нохчийчохь президентийн Дудаев ЖовхIаран а, Масхадов Асланан а заманашкахь зIенан министр лаьттинчу, хIинца политик ларалучу Ибрагимов Сайд-Эмига.\nИбрагимов: «Цу мехкан бала болуш хилча кхузара нах цIа берза гIуртур бара. Тахана махкара арабевлларш, Iедалца цхьацца проблемаш хилла арабевлла бу.Тахана политикех болу сан хьежамаш церачаьрца богIуш ца хилча, юха а къийсаме вала дезар ду цаьрца.\nНийсонца къовсам латто бакъонца диалог ян цхьа агIо яц Нохчийчохь, елахьара адам цIа доьрзур дара аьлла хета суна. Кхузахь массо а велла дIавер ву бохург, цхьана агIор нийса ду, вукху агIор диллича, Дала мукъалахь, хийцамаш хир бу аьлла хета суна, хан ялале».\nНохчийчуьрчу хьаькамийн шайн бала ца кхачар, хила дезарг долуш санна, тIеоьцу нохчийн эммиграцино. Амма царна халахета шайн Нохчийчуьрчу къомо, аьлча а, цхьана декъо олуш: шу мохк а битина, юьстахдевлла, гIуллакх дац аш тхан кхузара хьелаш я дийцаре даха а, я тхан дахар тергонехь латто а.\nОцу хьокъехь иштта элира Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир Гаагерчу трибунале озавайта гIерташ, шерашкахь дуьненаюкъарчу урхаллашка кхойкхуш вехачу Ибрагимов Сайд-Эмис.\nИбрагимов: «Миччахь велахь а, къоман бала стеган хила безаш бу, генахь велахь а, юххехь велахь а. Вайна тIом чубеана, вайн къам хIаллакдина, тIехь ницкъ бина, нохчийн къам гора хIотто гIерташ Оьрсийчоьно, хIетте бакъдерг ала а таро ца хилча, нийсо мичахь ю»?\nТаханлерчу Оьрсийчоьнан Iедалшна томехь долчух тера ду махкара политикаш, Iилманчаш, интеллигенци, шеца тIех къийса а ца луш, дIаоьхуш. Амма шеко а йоцуш цхьа хан хIуттур ю и уггаре а хьекъале нах махкахбовларо Оьрсийчоьнан дахаран массо а агIонашна эшамбеш.\nИбрагимов: "Хийцамаш хир бу..."


Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело Оьрсийчоь декхарейина Соьлжа-ГIалахь 2009-чу шарахь воI вайначу нанна Малаева Мирияна 60 эзар евро дала. Оцу хьокъехь хаам баржийна "Iазапна дуьхьалояран комитето".\nСоьлжа-ГIалахь Сайдахмадов Асланбек вайнийла бакъоларъярхошна хиина 2012-чу шарахь. КIентан нанас дийцина, кхо шо хьалха бевзаш боцчара петарара ара а ваьккхина, машена а хаийна, дIавигира иза, аьлла.\nНохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин урхалла ца толлуш хьийзина хилларг, ткъа айдина хилла гIуллакх дIакъевлина тIаьхьо. Иштта нисделла, Сайдахмадов Астраханера Соьлжа-ГIала а валийна, цуьнга ша вадийна вацара, шен гергарчаьргахь вара бахийтинчул тIаьхьа.\nХан ялалале юха а вадийна Асламбек, вайна, "стаг вер" олу бехктакхам айбина. Талламхошка даредина цуьнан дейишас, кIанта ша вадийнера, Соьлжа-ГIаларчу ОМОН декъан гIишлошкахь кхебира, цигара шен вада аьтто балла бохуш дийцира, аьлла. Цул тIаьхьа кхин цхьа а хаам ца карийна вайначун хьокъехь.\n20I7-чу шарахь "Iазапна дуьхьалояран комитетерчу" бакъоларъярхоша арз хьажийна Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле. Масех шарахь ша дов листина даьккхича, хаийтина Страсбурго шен сацам: Сайдахмадовн ваха йолу бакъо эшийна, ткъа цуьнан нанна дуьхьалдаьккхина Iазап.\nЖима стаг хьан вадийна, хьан вийна хила тарло къастонза ду хIинца а, боху бакъоларъярхоша.\nКхушеран бIаьста лаххара а 92 стаг лачкъийна хилла. Царех цхьаберш карийна я мукъабевлла тIаьхьо. Шаьш полицино идийна хиллийла хаийтина цара, амма хан яьлале, иза бакъ дац, полицино ца лечкъийнера шаьш, аьлла. Бакъоларъярхоша чIагIдарехь, и тайпа дIахьедарш полицино ницкъаша дойту ша идочу нахе.\nДIадахначу кIиранах "Грозный ТВ" телеканало 35 минотах лаьттачу репортажехь гайтира "ядорах кIелхьаръяьккхина" Соьлжа-ГIалара яхархо Тарамова Хьалимат. Иза къайлаяьллачу ХIинжа-ГIаларчу зударий зуламах Iалашбечу цIийне а кхаьчна, ядийна, Нохчийчуьрчу дIайигира полисхоша шаьш, елира цуьнан гергарчийн кара.


Украинехь Оьрсийчоь сацош Китайга гIо доьху Германино\nОхан-бутт 24, 2014\nКитайн а, Оьрсийчоьнан а арахьарчу г1уллакхийн министрш Йи Ванг а, Лавров Сергей а. Охан15, 2014\nУкраинера хьал дIанисдеш жигара дакъалоцуш ю Германи. Цуьнан Iедалша иза деш, Оьрсийчоьнна Iаткъам а беш, гIо де аьлла, дехар дина Германино Китайн Iедалшка.\nНемцойн экономикан министр а, урхаллин вице-премьер а волчу Габриэл Зигмара Китайн куьйгалле кхайкхам бина, шайн Москохаца йолчу дикчу юкъаметтигех пайда а эций, Украинин гуонахьара кризис дIаерзош гIо дахьара, аьлла.Китайн Пачхьалкхан кхеташонан куьйгалхочуьнца Кецян Лица дIадаьхьанчу шен цхьанакхетарехь и хIума дийцаре дира ша Габриэль Зигмара.\nНемцойн вице-премьеро билгалдаьккхира, Китайн, Оьрсийчоьнан юкъаметтигаш тIаьхьарчу шерашкахь толуш схьайогIуш хилар, цундела Китайн куьйгалло цу хIумнах пайда а эцна, Оьрсийчоь кхето еза, дуьненаюкъара бакъонаш а, кхечу пачхьалкхийн дозанаш а лара дезаш хиларх, аьлла.\nАла догIу цу хьокъехь, Китайно Украинин гоунахьарчу хьоле шен болу хьежамаш цкъачунна билгал бовзийтина бац, я цу девнан цхьа а агIо лаьцна а яц цуо хIинцалца схьа. Мелхо а, я Украинехь а, я Оьрсийчоьнгахь а гIо ца доккхуш, йистах лаьтташ ю цу пачхьалкхан урхалла.\nБакъду, заза доккхучу баттахь ша Германе веана волуш Китайна куьйгалхочуо Цзиньпин Сис пресс-конференцехь ша вистхуьлуш Оьрсийчоьнгахьа гIо ца даьккхира. „Китай дуьненаюкъара бакъо ларъеш а ю, массо а пачхьалкхийн суверенитет а, территори екъайиш ца хилар лоруш а ю“, - элира цуо.\nЦу юкъана Оьрсийчоьнна тIеIаткъам баре кхечу пачхьалкхашка кхойкхуш йолу Германи ша а, олуш ма-хиллара, башха бехк боцу Iахар ца хилар гучудаьлла кху деношкахь. Украинера кризис марсаяьлла йоьдучу муьрехь немцойн тIеман концерн Rheinmetall тIетаьIIина оьрсийн эскархой Iамош хилар гучудаьлла. Зазадоккхучу баттахь Германин урхалло дIакхайкхинера, цу концерно ГIирмера хьал бахьана долуш Оьрсийчоьнца цхьаьнаболхбар сацош ду, аьлла.\nАмма и дIахьедар динчул тIаьхьа а Москохана уллорчу леринчу тIеман кечамбаран центрехь оьрсийн эскархой Rheinmetallан говзанчаша Iамош хилар гIарадаьккхина The Daily Beast газетано. Цуо чIагIдарехь, Германино кечйина яра „цхьанна а шаьш гайта а ца гойтуш ГIирме чулилхина йолу а, ткъа хIинца Малхбалерчу Украинера хьолана тIеIаткъам беш болу а оьрсийн лерина йолу тIеман тобанаш“.\nПутина украинахой бо кризисна бехке\nУкраина бехке йина Лавровс Женевера берташ дохорна\nОьрсийчоьно Украинехь лелочунна вуно реза бац Малхбузера политикаш\nБайден: Iамерко гIортор йийр ю Украинин хьалханчашна къам цхьаьнатухуш\nУкраининехь хуьлург бахьана долуш тIеман Iамораш долийна Оьрсийчоьно


ХIинццалц Оьрсийчоьнан политикашца хьиджабан хьокъехь латтийна тIом хIинца Европаца дIахьо Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\nБелгерчу цхьана компанино хьиджаб лелон йоI балхара дIаяккхар дискриминаци яц аьлла Еврокхело бина сацам ца тайна Кадыровна.\n"Белхан меттигашкахь хьиджаб лелор доьхкуш Еврокхело тIеэцна кхардаме сацам, ма дарра аьлча, къайлах динна дуьхьал баккхина къийсам бу" аьлла, чIагIдо мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\nКхи дIа яздо шен Инстаграмерчу агIонтIехь Кадыровс: "Царна моьтту, дин лелорехь дозанаш деттахь, кегийрхоша букъ тухур бу шаьш лелочу динна. Со тешна ву, Европерчу бусулбанаша дуьхьало йийриг хиларх, шайн динан бакъонаш ларъярехь. ХIинццалц хьиджаб шаьш ца лелийнехь а, хIинца чохь, арахь, балхахь, доьшийлашкахь лелон дуьйлало" бохуш, кхайкхамбо Кадыровс.\nКадыровна хетарехь, Европано шен коьрта мостагI дин лору.\nЭзарнашкахь мехкан куьйгалхочун Инстаграмерчу агIонтIехь язбеллачара догреза тIеэцна цуьнан дIахьедар, уьш а реза бац Еврокхело хьиджабаш ехкарна.\n"Дин къастош билгало лелор дихкина ду официалехь"\nхьиджаб белхан меттигехь лелор дихкинчу шина зудчо Европан кхеле динчу аьрзнашна жоп делла кхелахоша карарчу беттан 14-чу дийнахь.\n2006-чу шарахь Белгерчу хадархойн компанин секретарь Ашбита Самира дIаяьккхира балхара, цуьнан духар компанин дресс-кодца догIуш цахиларна.\nОрганизацин белхан кехаташ тIехь билгалдаьккхина хилла динан атрибутика къастош духар лелон магош цахилар. Ашбитас Еврокхеле арз дира, шен куьйгалхо дискриминаци лелорна бехке а веш.\nТалламчашна ца карийра компанин куьйгалхочо зудчун бакъо талхийна а, дискриминаци лелийна а меттиг.\nМелхо а, хьаькаман бакъо ю аьлла тIечIагIдина, нагахь санна белхан чоьхьарчу низамашца официалехь яздина делахь хьиджаб лелон цамагийтар.\nОцу кхелан вердикто оьгIазвахийтина Кадыров.\nИштта Европан кхело кхи цхьаъ сацам тIеэцна 2009-чу шарахь, францхойн компанехь болх беш хилла Буньяуи Асмаъ балхара йохоран хьокъехь.\nИза балхара дIаяккхаран бахьана ду, клиентца хиллачу цхьанакхетаре хьиджаб йоьхна яхар. Цунна дуьхьал арз айдинера дуьхьал веанчу клиенто. Буньяуис бехкевира шен куьйгалхо дискриминаци лелийна аьлла.\nХIетахь, Еврокхело бакъйира зуда. Ткъа куьйгалхо хьакъ вацара зуда балхара йохо аьлла, оцу зудчун агIо а лаьцна Еврокхело бина сацам Кадыровс тидамза битина.\nШен зевнечу дIахьедарца, ма-дарра аьлча, Кадыровс лелорийг нийса ца хета. 2004-чу шарахь дуьйна Францино тIеэцна низам ду, динан билгало къастош духар доьшийлашкахь а ца магош.\n2011-чу шарахь оццу пачхьалкхехь кхин цхьа низам а тIеэцна, нах лелачу меттигашкахь юьхь хьулйина лелар ца могуьйту. Иштта, цхьа могIа Европан пачхьалкхашкахь а Iедало тергонехь латттош ду, динан атрибутика къастош долу духарш юкъараллан хьукматашкахь ца могуьйтуш.\nБуньяуин хьокъехь Еврокхело къастийна сацам толам санна кхето а таро ю – хIинца Францерчу бусулбанийн ала ду-кх шен хьаькаме, нагахь санна вукхо шайн клиентийн лаамаш хьалха а тоьттуш, балхахь хьиджаб лелор дехка гIертахь.\nЗуда бакъ а йина, дирзина и гIуллакх, амма хIуммаъ а мехал дац и политикан пиарехь аьлча, Белгехь къастийна дов санна.\nОфисан низамаша хьиджаб ехкар бахьана долуш, и йоцуш балха лела безачу Евробертан пачхьалкхашкахь бехачу бусулбанийн хьал дайдой-те Кадыровн протесто?\nСхьахетарехь, кIезиг гIортор ю иза а.\nДелахь а, Оьрсийчуьрчу исламан дин лелочеран бIаьргашчухула хьаьжча, Кадыров бусулбачийн бакъонашкахьа къийсам латтош ву, Оьрсийчохь-м хIунда дуьйцура, доллу дуьненчохь а.\nТкъа Оьрсийчуьрчу хьиджабана дуьхьало латточаьрца хиллачу къовсамехь толам баьккхина ала мегар ду Кадыровс.\nДукха хан йоццуш дешаран, Iилман министро Васильева Ольгас "школашкахь лело ца йогIу хьиджаб" аьлла, динчу дIахьедарна дуьхьал гIаьттира Кадыров Рамзан.\nЦул совнаха, министрца хиллачу къовсамехь Нохчийчоьнан куьйгалхочун дика аьтто хилира (дара и президентан администрацино магорца), йоккхачу политикехь чIагI а луш, Оьрсийчуьрчу бусулбанийн бакъонаш ларйириг ша цхьаъ бен вацарх адам тешо.\nБелгерчу секретарх Iоттаделлачо таро ло Кадыровна и къийсам кхи дIа а бахьа, шерашкахь шайн бакъонаш къуьйсучу Европехь бехачу бусулбанийн къа-бала шена тIе а лаьцна.\nТкъа Нохчийчохь, хууш ма-хиллара, муьлххачу а пачхьалкхан хьукматехь болчу зударийн - белхахойн бакъо яц шайна ма-хетта духар лело. Коьртахь йовлакх доцуш ца магадо цунна, муьлххачу динехь иза елахь а, балха ян.


Акха жIаьлеш даьржина Соьлж-ГIалахь\nСоьлж-ГIала -- Кху тайпа меттигаш дукха еза акха жIаьлешна.\nАкха доьвла жIалех бала хьоьгуш ю тахана Соьлжа-гIала. Иттанаш ардангашка вовшах а деттаделла лела уьш нехаш дIакхуьссу меттигаш дIа а лаьцна, цигахь каппаш а тоьхна деха. Iедалш цкъачуьнна сиха дац и бала дIабаккха.\nЖIаьлийн ардангаш лела Соьлж-ГIалахула\n262p | 4,5MB\n350p | 5,6MB\nЦхьана юкъана, дIалахьдина дIадоьвлера Соьлжа-гIалара акхадоьвла жIалеш. Оьрсийн эскархоша а, нохчийн милцоша а , иттех шо хьалха, герз а детташ дойуш хIума дора царна. Шелахь, ишколехь доьшучу цхьана берашна тIе а летта, кайиттинчулла тIаьхьа, и къизалла ян дийзира низамхойн. Гарехь , хIинца а, цара иштта каетталца Iаш ду Iедалш.\nТахана, Соьлжа-гIала, доккха а деш дуьйцу Iедалша, иза шен цIеналлийца доза доцуш ю бохуш. ГIала юккъахь, иштта дан а ду, сигаьркийн юьхьиг вахькхосса а кхоам болуш, амма, жимма йистаху ваьлча, ша ма хиллара аьлча-м бакъ хира дац, цIеналла хила ма еззара яц. Нехаш дIакхуьссучу гIутакхашна хьалхахь хуьлу, даиманна жIалеш.\nТкъех а, ткъе иттех а йолу церан и ардангаш, оцу гIутакхаш чу а довлий, цу чуьра мел йолу нехаш кегош, яа томехь ерг юуш, йиснарш гонахь дIасакхуьссуш лела. Микрорайонехь, масла, 60-чу ишколан 10 метар хьалхахь лаьтташ ю и нехаш дIакхуссу меттиг. Цигахула дIай-схьай лелачу бераша, цхьаболчара хьоьсту, кхиберш кхоьруш юха буьйлу, ян гуобоккху.\nБахархоша, хийлуза арз дина Iедалан хьукматашка, амма, жIалеш дебар бен кхин хIума хийцалуш дац, боху Маршо радиога дийцира Забу цIе йолчу меттигерачу яхархочо.\nЗабо: «ЖIалеш дукха ду кхузахь. Дац, цхьаъ-шиъ. Итт-ткъа а жIала вовшах а кхетий лела. Хаза неха санна буьрса а ду. Тахана къанъеллачу суна тIаьхьа а довла, берашна-м хIете –вете а довлу. Маьхьарий хьоькху бераш. Цхьана кIантана тIахьеддера со, жIалех кхъаьхкина ихза, кхеравелла веддачу хенахь.\nОцу нехаш кхуссучу меттехь къаьхь де ду. Ишколе бера дахийта йиша яц. Нехаш цаьрга дIакхоссийта а йиша яц. ХIара боккха бала бу. Хьалха-м жIалеш дIа а дохура, хIинца ша жа санна жIалеш ду кхузахь».\nЦхьана юкъан, урамехь а, цIийна хьалхахь а нехаш чохь йолу тIоьрмигаш вахькхисса долийнера. Бахархоша теллича, нехаш дIакхуьссучу метте дIадаха а ца хIуттий, бераш, уьш цунна генахь вахьбоьхкура. Нахана иза гича, церан дайшца-наношца доьвнаш дийлина меттиг а ю.\nБераш, кхоьруш хилар чоьте а ца оьцуш, хIинца а дIахьовсадо уьш чуьрчу баккхийчара. ЖIалеш доьхьала доду тIоьрмиг карахь болчу хьанна а.Цуьнах кхералой уьду бераш. Шаьш, ишколе доьлхуш кхера а кхоьруш доьлху боху 2 классерачу дешархочо Иманис.\nИмани: «Тхан школан уллехь ю и нехаш дIакхуссу меттиг. Кхоьруш дIайоьду со а, кхиндолу бераш а. И нехаш дIакхосса яхча, уьш дIадаххалца лаьтта со цигахь».\nКоммунала хьаштийн кIоштан хьуктаме, хIун дан дагахь ду шу оцу жIалешна, аьлла хаьттича, цигара белхахочо иштта жоп делира.\nКоммунала хьаштийн кIоштан хьукматан белхахо: «И хаттар массанхьа айдеш ду. Инстаграм чохь а айдина иза. Даржа-м даьржиниа уьш. Массо а берана тIедетталуш а ду уьш. И нехаш дIакхуссу яшкаш кега йо цара. Бале-м доьвла уьш».\nАкхадоьвла жIалеш, цIахь лелочарелла хьекъале хуьлу. Царна шайна тIевогIучу муьлхачу стеган Iалашо хаа. Амма, шайх стаг кхералахь, цунна доьхьала а хIутту уьш, кацаш а етташ. Уллерачу оцу ишколера цхьайолчу классашкахь, къастина кегийчу берашна Iамош ду хIинца, жIалех ца кхера.\nАкха жIаьлеша яьккхина Соьлж-ГIала


Ялх минотехь "ТIеман монаш" гайтина нохчийн режиссеро\nФилм гойтуш даьккхина сурт.\nЕвропехь нохчий декъа болуш я нохчех лаьцна фильм яккхар цкъачунна наггахь а бен нислуш дац. Ткъа шайн кхолламах лаьцна я Iадатех, я исторех лаьцна шаьш нохчаша исбаьхьаллин я документалан филм яккхар кхин а кIезиг нисло.\nЦуьнга хьаьжна даима а вуно мехала хилам а бу иза. Ишттачех мехала гIулч лара йогIу Австрерчу Фоларлберг лаьттахь бехачу нохчийн кегийрхоша яьккхина йолу документалан филм. „ТIеман монаш“ аьлла гочдан йиш цу немцойн маттахь „Narben des Krieges“ цIе йолчу йоца филман.\nБрегенц гIаларчу Виндексий, Бодензее цIе йолчу нохчийн къомахчу мухIажаршца болх бечу юкъараллин шина цхьаьнакхетаралло цхьаьна болх беш кхоьллина ю и филм. Ткъа цуьнан автор ю къона исбаьхьалхо Хасуева Диана.\nМаршо Радио цхьаьнакхийтира цуьнца Форалрбергерчу Дорбирн гIалахь дIахьош хиллачу адамийн бакъонашна леринчу кинофестивалехь: „И филм яккха суна дагадеана дуккха а хан яра. Бахьана – кхузахь австрихоша даима а хоьттура тхоьга, шун нохчийн кегирхой оьгIазе хIунда бу, уьш забарех хIунда ца кхета бохуш. ДIадахначехь и хеттарш лора тхоьга.\nТIаккха, ванах, дукхаъчу нахана вайн нохчийн истори а, менталитет а, култура а гойтуш хIун дийр дара –те аьлла ойла йича филм яккха дагадеара суна. Хьалхехь дуьйна соьца цу тIехь болх беш цхьа нохчийн кIант вара. Ткъа тIаьхьуо тхох схьакхийтира ассистент санна кхин цхьаъ жимстаг“.\nФилман чулацам нохчийн къоман исторех бу, бIешераш хьалха дуьйна таханлерачу дийне кхаччалца. ТIемаш, къам дохор, Iедалан харцо, дуьненчохь бакъонех хадийна кхерста дезар, гIело – уьш дерриш а девза 6 минот сов бен йоцучу филмехь.\nШаьш иза йоккхучу хенахь хьовсархоша иза иштта дика тIеоьцур ю аьлла са а ца туьйсура шаьш бохуш дуьйцу Хасуевас: „Филм гиначеран реакци чIогIа дика яра. Ас сатийсинчул а гIоле яра. Дукхахберш цу филман шозлагIа дакъа маца доккхур ду бохуш, хоьттуш а бара. Оха цундела сацам бира цуьнан шозлагIа дакъа даккха“.\nБелгерчу нохчаша яьккхина кинофилм гойтур ю Австрехь\nУрдунерчу кинфовестивалехь гойтуш ю нохчийн кино\nНохчийн кино гойтур ю Урдунерчу кинофестивалехь\nНохчийн йоIа яьккхина фильм гойтуш ю Австрерчу кинофестивалехь\n"Европана "баркалла" аьлла мухIажирша..."


ВаIданаш кхочуш ца дина кхо бутт. Стенна юкъархиллера "Талибан" Iедале кхаьчначул тIаьхьа, билггал хIун кхочушдина\n"Талибано" кхочушданза ялх ваIда: Iедал дIалоцуш тобано тIелаьцна, амма чекх ца даьккхинарг\nХIинцале а кхо бутт буьзна "Талибан" боламо йоллу Афганистанна тIехь контроль латтон, оцу йоллу хеначохь дуьненна хьалха шаьш легитиме гайта гIерта тIалибийн лидерш. Хьалха хилла Iедалан урхалхой бевддачул тIаьхьа, шайн нах пачхьалкхан коьртачу позицешка дIахIитторехь церан проблемаш яцахь а, дуьненаюкъаралло уьш къобалбарца чолхалла лаьтта. Дуьненан юкъаралло масийттазза дIахаийтира, шаьш и дале хьалха, цара шайна тIелаьцна декхарш кхочушдаре ладоьгIуш шаьш хиларх.\nIедале тIемалой богIучу заманчохь, мел кIезиг а, ялх коьрта ваIда кхочушдан тIелецира цара, шаьш чекх ца даьккхинехь а. Настоящее Время телеканало карладоккху оцу ваIдех дерг.\nУггар хьалхара а, мехала а - адаман коьрта бакъонаш ларъяр.\nИ ваIда боллу барамца кхочушдан ницкъ ца кхаьчна тобанан. Цхьана агIор тIалибаша афганхойн бахархойн бакъонаш Iалашъяр тIелоцу. Вукху агIор, тIетаьIIина репрессеш лелайо, бертаза нах шайн хIусамашкара арабоху, кхелаш йоцуш нах бойъу, шайн оппоненташна тIаьхьабевлла лела. Пачхьалкхан кеп-кепарчу регионашкахь тIех шога дозанаш детта бахархойн маршонна.\nХIинцалерачу тIалибийн урхалло чIагIдо, 90-чу шерашкахь Афганистанехь "Талибано" зударшца лелийначу юкъаметтигашца дуьстича, тобанхойн политика кIорггера къаьсташ ю. Цара билгалдоккху, керлачу пачхьалкхехь зударийн бакъонаш Iалашъеш ю, царна магадо пачхьалкхан гIуллакхашкахь дакъалаца а бохуш. Ма-дарра аьлча, ишта дац.\nТIалибаша Iедал дIадаьккхичхьана, пачхьалкхан структурашкахь белхаш беш хилла афганхойн зударийн гIуллакх ладегIаме ду. Официалехь балхара дIа а ца боху уьш, йа шайн балха юхабахка бакъо а ца ло. Зударийн гIуллакхашкахула йолу министралла а дIайохийна, ткъа тIалибийн керлачу Iедалехь цхьа а зуда яц. Боламан векалша диллина дуьйцу, зуда-хьаькам шаьш могуьйтур доцург ду.\nШколашкахь зудаберийн дешарна шаьш новкъарло йийр яц аьлла, чIагIо йинера тIалибаша Iедале баьхкича. Амма юьззина кхочуш ца йина иза. Карарчу хенахь деша битина Балх, Герат, Кундуз, Джуздан провинцешкарчу лахарчу а, лакхарчу а классашкара дешархой. Йисинчу 30 провинцехь лакхарчу классашкарчу дешархоша а, студенташа а дешар юхадолор ду бохург хьехош а дац. ТIалибаша дIахьедо, божарий цхьаьна а боцуш, царна кхерамзалле транспорт а, "гонахара хьал" а хилийта хьийза шаьш.\nЛулахошца лело терроризм\nДIабаьллачу кхаа баттахь доза цхьаьнадогӀучу цхьана а махкахь тIелатар дина дац Афганистанан территори тIера. Делахь а, биллина туьйсуш кхерамаш бу тIалибаша шайн лулахошна, къаьсттина, "Талибанехьа" шайн шога позици латточу Таджикистанна. Докккхачу декъанна, афганхойн, таджикийн доза лардан тIалибаша хIиттийна тIемалой - Таджикистанехь йихкинчу "ДжамаIат АнсоруллахI" организацин могIарехь Таджикистанера схьабевлларш бу.\nТаджикистанца дозанехь йолчу провинцешка протест гойтуш санна дIахьажийнера дуккха а эзарнашкахь нах декъехь болу Iожалхойн тоба "Лашкар-и-Мансури". Цхьаболчу тIалибийн командираша кхерамаш туьйсура, Душанбе тIамца чу гIура ду, бохуш.\n"Аль-Къайдаца" къастар а, террорихмаца къийсам а\nОфициалехь дIахьедира "Талибанан" лидерша, "Аль-Къайдин" террорхошца шаьш юкъаметтигаш дIахедорах. Делахь а, бозуш боцчу хаамийн гIирсашна а, тIалибийн критикашна а, мегарг Пентагонна а цхьаьна гучуделира церан харцдерг. ТIалибаша Кабул дIаяьккхинчул тIаьхьа Афганистане юхавера Iусама бен Ладенан хилла гIоьнча Амин уль-Хак.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн тIеман буьйраллина хетарехь, Америкаца машаран барт биннашехь "Талибана" дIалелош хиллера "Аль-Къайдица" юкъарлонаш.\nШайн дипломатин позици кхерамна буха ца хIотторхьама, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацина (ООН)хета, тIалибаша "Аль-Къайдица" шайн хилла контакташ мел а лахйинера аьлла.\nТерроризмаца къийсам латтон а цкъачунна иштта нис ца ло тIалибийн. Пачхьалкхехь алсамдуьйлу терроран тохарш, ткъа "ИГИЛ-н" тIемалоша маьршша дIаса а лелаш, тIелетарш до тIалибашна.\nТIаьххьара а, уггар а диллина дуьненан юкъаралло тIедиллинарг тергал ца дар ду ала тарло - "Талибанан" Iедалхойн керла хIоттам. Цхьабосса пуштунех лаьтташ ду иза: 40 даржах ши гIант дIалаьцна таджикаша, цхьаъ - узбеко.\nДуккха а гоьбевлла Афганистанера политикан гIуллакхдархой чуьра арабовлар дихкина, лецна латтош бара "Талибано". Карарчу заманахь лаьтта Iедал - ханна хIоттийна ду, тIалибаша бахахь а, делахь а, гергарчу хенахь керла кабинет боллу этно-политикан пачхьалкхера ницкъаша дакъа а лоцуш, вовшахтухур ю бохуче а ладоьгIийла яц.


Юха а девна юккъе нисбелла Европехь беха нохчийн кегийрхой\nСтрасбургерчу зуламо сагатдо вайнехан\nСтрасбургехь нохчийн, Iаьрбийн кегирхой летта кхааридийнахь. Цу гIалин Hautepierre цIе йолчу кIоштахь тийсалуш хилла кегирхой Iедалан белхахоша дIасакъастийна, амма дов, Маршо Радион хьасташа чIагIдарехь, хIинца а дирзина дац дов.\nХIун къовсам хилла нохчийн, Къилбаседа Африкера орамаш долчу Iаьрбийн кегийчу нахана юккъехь цкъачунна билгал хууш дац. Ютюбехула гайтаме яккхинчу „Страсбургехь къастораш“ аьлла цIе йолчу клипехь цхьана жимчу стага кхайкхам бо, Страсбургехь тийсадаларш хилла шайн, шаьш, нохчий, кIеззиг бен бац, ткъа „уьш“ - цо ма-аллара, - дукха бу, цундела шайна гIоьнна тIедуьйла, бохуш.\nИнтернетехь яьржинчу версица, цхьа нохчийн жимстаг хилла маьждигера шен машенахь цIавоьдуш, ткъа цуьнан новкъахь нисбелла корта бахош долу молхнаш духку Iаьбийн кегирхой. Некъ бихкина лаьттачу цаьрга ша дехьавалийта аьлла, сигнал тоьхча, иза ца дезаделла болу уьш цунах летта.\nТкъа и хилларг нохчашлахь гучудаьлча, цара Iаьрбашна дуьхьал йиттина. Иштта цунах хIинца доккха дов хилла. И верси, хьахийна ма-хиллара, интернетехь нохчашна юккъехь йийцаре еш ерг ю, ткъа бакъдолчехь цигахь хилларг хIинца а хууш дац, хIунда аьлча, Страсбургерчу полицин декъахь Маршо Радионе хилларг прессица болх баран декъо баржийначу хаамера схьаэца, элира.\nФранцехь бехачу нохчийн диаспорин жигархошца зIене елира Маршо Радио хилларг къасторхьама. Ниццерчу маьждиган имам а волуш, цигарчу нохчийн, гIалгIайн ассоциацин куьйгалхочо Магомадов Рамзана а тIечIагIира шен къамелехь, хиллачун бакъдолу бахьанаш цкъачунна девзаш ца хилар, нохчийн кегирхой цу хиламо вуно чIогIа сийсош, карзахбаьхна хилар бен.\nМагомадов: „Карарчу хенахь тхуна хууш долу сурт иштта ду – вайн кегий нах кхайкхамаш беш бу, схьагулло боху, ткъа баккхийн нах кхайкхамаш беш бу, ларло, питан ма далийта бохуш. Ши тоба ю цигахь леттарг, Iаьрбийн, вайнехан. Полисхой юккъе а гIоьртина дIасабаьхна уьш. И дов хьалхехьо доладаллачух тера ду, амма латарш селхана хилла цигахь".\nМагомадов Басхана дийцарехь, карарчу хенахь Францера нохчийн къомах баккхиййнаш хиллачун тIаьхьакхиа а, дов кхин кIарг ца далийта а Iалашонца, дагадовларш дIахьош бу. Тховса сарахь кегирхойн вовшахкхетар девне а, латаршка а ца дерзийта къахьега дагахь а бу.\nМагомадов: „Iедалца листа дезаш ду вайн кхузахь гIуллакхаш, вайгара хIумнаш а ца лелош. Иштта иза дIасадаржош, зIенаш еш бохкуш бу кхузара баккхийнарш. Оцу зуламнаа сагатдеш бу баккхийнаш. Кегий нах гIарчI олий чухьолху, уьш хIора а шеца-шеца зIене вуьйлуш, сецийна а ца волу хьо“.\nЦу юкъана бен-бен ду Iаьрбийн, нохчийн латаршкахь лазийначех долу хаарш. Маршо Радион хьостано чIагIдарехь, лазийнарг цхьаъ ву – вайнехан жимстаг.\nЦуьнгара хьал карарчу хенахь дика ду аьлла а хаийтира хьостано. Цо иштта дийцира тасадаларшкахь герз дIасадеттар а нисделла, амма иза цхьанна а кхетта дац, аьлла.\nСтрасбургера Iоттабаккхам шен тергонехь латтор бу Маршо Радионо кхин дIа а.


Хьераваьлча, вуьтуьр варий-те?..\nГIадужу-бутт 21, 2016\nГIадужу беттан 26-чу дийнахь дIахьор ду Клыхан а, Карпюкан а девнан Нохчийчуьра Лаккхарчу ладегIарш. Цу шинна кху аьхка кхело кхайкхийначу кхелана хьовха, и шиъ бехк боцуш чувоьллина хиларх шеко йоцчу царна тIехIуттучу агIоно а аппеляци йинера кхелан лаккхарчу тIегIане...\nУкраинахо чувоьллича хIун сий кхочу Нохчийчоьнна?\nИ гIуллакх цаьрца дийца а, шен белхан накъосташца - адвокаташца дагавала а Нохчийчу веанера адвокат Новиков Илья. Соьлжа-ГIалахь массийтта сахьт а даьккхина Москоха юха дIавахара иза. Иза сиха хилла дела, цуьнца цхьана а кхетта къамел дойла ца хилира Маршо Радион, амма аэропортера цIавоьдуш, машена чуьра телефонца къамел дира цо.\nДуьххьара цо билгалдоккхуш дерг ду, Клых Станислав коьртаца могуш цахилар. Цунна тIехь къизалла лелийна, бохуш дуьйцу дукха хан йоллушехь, кхело иза терго а ца еш дитира. Цундела, могушалла телхина хиларо шайна, адвокаташна чIогIа новкъарло еш ю, элира цо.\nНовиков: «Хьал чолхе а ду, чолхе а дац, ала мегар ду. Тхан дуьххьара а, коьрта а чолхалла яра Стас могуш цахилар. Иза ша дуьйцучуьн мах хадош вац. Кхелана иза могуш ву аьлла хета. Селхана суна гина иза. Иза чIогIа гIелвелла ву. Вочаваьлла. Иза мохане ву. Цо кхелан кхеташонехь дуьйцург тидаме эцча, со кхета цуьнца хуьлучух. Хьан а, сан а санна психика а йолуш могуш вац иза».\nКлых Станиславан адвокат ю Дубровина Марина. Иза дийнна шарахь, хIора кIиранахь Новороссийскера Соьлжа-ГIала ихнера, иза чу ца воллийта гIерташ. ХIинца Клых Станислава дIахьедар дина, иза адвокат хилийта шена ца лаьа, цуьнан меттана шена тIехIотта валаве йишлакхархо Михайлов Стас а, Зверев, кхиболу Оьрсийчура артисташ а. Оцу дIахьедаро а гойту, иза коьртаца мел телхина схьавогIуш ву, аьлла кхин дIа а дуьйцу Новиков Ильяс.\nНовиков: «Шен адвокат дIакъахкош цо аьллачу дешнаша цхьа а ца витира шеконехь, цуьнан могушаллица шадерриг дика дац, аьлла. Цо шена адвокаташ и нах бехаро а гойту иза. Дубровина Марина - цIена стаг ю, иза тIехсов похIма долуш адвокат а ю. Иза дийнна шарахь, цхьа кIира юккъе а ца долуьйтуш, Новороссийскера цIерпоштица Нохчийчу лелла. Цо шена тIеэцнера оцу процессан дукъ.\nОха дехнера кхеле, и ший а тутмакх тхоьга кхаъанге адвокаташ санна тIелацийта, аьлла. Иза тхоьга ца дайтира. Тхуна атта хир дара иза, хIунда аьлча, цхьаннан йиш ца хилча, важа гIур вара процессе. Кхело мага ца дира иза. Цундела, Маринин шен лела дийзира оцу процессе.\nСтаса, ша метта ма веънехь, доккха баркалла эриг хир ду цунна. Ша дуьйцучуьн мах а ца хадош, цо дIахьедар динера процессехь, ша иза юхатуху аьлла. Тхуна чIогIа маьIне дара хIинца цо иза цаалар. 26-чу дийнахь аппеляци дIахьур йолуш ю Лаккхарчу Кхелехь. Тхан тобане кхиволу адвокат валийнехьара, цунах, зие бен, пайда хир бацара. Со селхана кеманца веънера Нохчийчу. Суна гира Карпюк а, Клых а. Оха дехар а дина, царга куьг таIадайтира тхо кхаа адвоката цу шинна тIехIуттуш болх бийр бу, аьлла».\nКарпюкна а, Клыхна а бехке дуьллуш ду Нохчийчуьра хьалхарчу тIамехь, нохчашца цхьана, оьрсийн эскархошна духьала тIом бина хилар. Ткъе масийтта салти цу шимма вийна лерина талламо. Цу шинна тIекхайкхинарг ву кхин украинхо, ша а изза бехк а биллина чувоьллина волу Малофеев Александр. Цунна схьагарехь, цу шинна тIе и бехк биллар чоьте а ца эцна кхело. 25 шо хан а тоьхна набахте хьажийна иза.\nКарпюк а, Клых а Нохчийчохь хилла цахиларна шортта тоьшаллаш доллушехь, цу шинна яьккхий хенаш тоьхна. Хьалхарчунна - 22 шо, ах шо, вукхунна - 20 шо. И процесс йолаелча дуьйна схьа дуьйцуш дара, иза адвокаташа лечкъош а дацара, хан ма тоьхнехь, и шиъ Украине дIавала а мега, аьлла. ХIинца иза кхочуш ца хилла. Амма сатийсам бу шайн, боху адвоката Новиков Ильяс.\nАла догIу, иза дуьххьара гIуллакх дац цуьнан украинхошна тIехIуттуш долу. Савченко Надеждин агIо а лаьцна, цуьнан процессехь а дакъалецира цо. Украинаца лелош ерг харцо хилар гучу цо, лечкъа а ца бора шен политикан хьежамаш. Ши шо далале украинхойн мотт а Iамабира.\nЦул совнах, Оьрсийчохь иза адвокат санна вевзина Iаш вац. Дукхачарна цуьнан цIе яьккхича вевза «Что? Где? Когда?» цIе лелочу хьекъалчийн телевикторинан декъашхо санна. Цигахь тоьлла меттигаш а яьхна цо. Ша Савченкон гIуллакх тIелаьцча, оцу ловзаршна юккъера дIавала дийзира шен, аьлла кхин дIа а дийцира Новиков Ильяс.\nНовиков: «Что? Где? Когда?» программа I-чу каналехь эфире арайолуш ю. Цуьнан шен спонсораш а бу. ХIинца шаверриг, Украина бахьнехь, чIогIа политикехьа вирзина. Цундела, ас Савченкон гIуллакх схьаоьцуш, оцу программин продюссершка хаам бинера, шуна цхьа новкъарлонаш хила мегаш долу гIуллакх тIелаьцна ас, аьлла. Со дIаваха кийча ву аьллера ас.\nЦара, бакъдерг дийцича, со цхьана шарахь эха шарахь латтийра дIа а ца вохуьйтуш. Кху шарахь а, схьагарехь, тIедогIучу шарахь а со ловзур вац кхузахь. ХIинца со Украинехь дIахьочу оццу ловзаршна юккъехь ву. Цигахь а ду ишштта кечйина а йолуш, бакъо а яьккхина дIахьош и ловзар. Со цкъачунна цига дехьаваьлла ву».\nКарпюк Николайна а, Клых Станиславна а кхайкхайина хан Нохчийчуьрчу кхело хийцам а боцуш йитахь, и гIуллакх Оьрсийчоьнан Лаккхарчу Кхеле кховдор ду. Цигахь а хийцам ца хилахь, Европера адамийн бакъоларъяран кхеле кхачор ду. Адвокаташ а, бакъонашларъярхой а хIинцале буьйлабелла цунна кечам бан.


Къинхетам Кавказехь бен карор бац\nМангал-бутт 15, 2013\nОьрсийн бобераш, Оьрсийчуьрчу цхьана берийн цIийнахь.\nДеношкахь Оьрсийчоьнан пачхьалкхан думин декъашхочо, берийн бакъонаш тергонехь латтон векал винчу адвоката Астахов Павела элира шен белхан накъосташка, оьрсийн бобераш гена пана махка хьежон ца оьшу, царна вуно дика керла дай-наной каро бу кавказхошлахь, нагахь санна уьш цаьрга дΙалахь. Астаховн ойла тайна къаьсттина нохчашна.\nIамерка Оьрсийчуьра бобераш дIалур дац аьлла, Яковлев Димин цIарах долу низам пачхьалкхан думано тIеэцча, цунах боьзначу баланца Iоттаделла хIинца Iедалш. Шо харе мел долу, алсам ца далахь а, терахьашца лахлуш доцчу боберашна хIун дан деза:\nАстахов Павелна хетарехь, Кавказерчу доьзалшка дIадала деза тIехь да-нана доцу бераш. Иза цкъачунна эксперимент хир ю , цундела тIедожош хIума а дац иза, боху цо.\nНагахь санна, иза юкъадаккхахь, нохчийн юьстах Iийр бац, аьлла хета юккъараллехь. Йишйоьхна бераш нохчаша тIеоьцург хиларна цхьа а шеко яц, элира Маршо Радиога Докаев Рамзан цIе йолчу соьлж-ГIалин вахархочо.\nДокаев: «Ма дарра аьлча, Нохчийчохь и бала боцуш бу. Цу тайпа берийн Iуналла деш цхьацца доьзалш бу. Цо ма баххара бобераш, Оьрсийчоьнан кхечу регионашкара схьа дахкадахь, суна хетарехь, тIе а эцна, лелор дара аьлла хета суна. Берийн гIуллакх вай чIогIа до. Уьш оьзда гIиллакхехь Iамон гIерташ къа а хьоьгу. Астаховс бохург кхочуш дар дика хета суна».\nОьрсийчоьнан юккъараллехь кхетош-кхиоран болх ледарчу тIегIанахь бо, цундела долара даьхна а, дай-наноша дIатесна а бераш дукха ду, аьлла хета Соьлж-гIаларчу цхьана школан хьехархочунна Асланна.\nАслан: «Вай боберашка хьовсу церан гергарнаш. Оьрсийн муха хуьлу? ОьгIаз ма гIойла уьш, цара бераш дIакхуьсу, дай-наной а дIаттуьссу. Цхьана бахьанийца деш хир ду цара иза. Бобераш кхуза далийча, уггаре а диканиг царна Iемар а ду, гур а ду. Цара вайн дика гIиллакахаш тIеэцахь, кхоччуш адамаш хир ду-кх царах».\nНохчаша даима а тIеэцна гIаддайна, йишйоьхна веъна милла а. ХIинца исторехь иза башха дуьйцуш дацахь а, лелла хIума ду иза, литературехь билгаладаьккхина а ду, дуьйцу хьехархочо Аслана.\nАслан: «Идал-хитIера а, Украинера а схьаоьхуш ма хилла Нохчийчу нах. Уьш дика тIе а лаьцна, хьала а кхиина. «Дашо марха яра набъеш» цIе йолу книги тIехь ("Ночевала тучка золотая") яьккхина кино а ма ю. Цигахь а гойтуш ду-кх ма дарра».\nЦхьана хенахь нохчаша тIеэцначу нехан тIаьхье хIинца шаьш цIенна нохчий бу бохуш лела. Ишшта, оцу боберийн бераш а, берийн бераш а, хир ду, аьлла, Асланна хетачунна тIетов Рамзан цIе йолу вахархо а.\nРамзан: « Иза а вай исторера факт ю. Шаьш хIинца нохчий бу, бохуш, гIиллакхаш а, мел долу хIума а тIе а эцна, Iаш ма бу уьш. Нохчийн мотт а царна хууш хилча, нохчий бу-кх уьш. Ишта сурт хир ду хIинца и бобераш кхуза далийча а»\nДукха ширчу заманахь дуьйна шайна юкъахь элий а болуш даьхначу луларчу къаьмнаша шайн божабераш нохчашка дIалуш хилла, цаьрга уьш Iамадайта. Оьрсийн маттахь «аталычество» олуш хилла оцу ламастах. ХIинца гарехь, и шира Iадат карладаккха гIерта Iедалш, аьлла, шена хетарг довзийтира ГIалгIайн махкарчу вахархочо Руслана:\nРуслан: «Массо а хенахь нохчашка дIалуш хилла шайн бераш кхечу мехкашкарчу эланаша. Нохчийн бераш кхетош-кхиоран амалш тоьллачех лоруш хилла. Вай нохчийн йоккха система а хилла бер Iаморехь. Бобер, масала, цхьамма тIе а лаьцна, иза кхиийча, цунна мел бу боккха».\nШен аьтто бац кхин сов бер кхаба, ша 7 беран да ву, амма кхечу доьзалша, бераш кIезиг долучара, иза дан мега, аьлла, хета Русланна.\nШуьйрра дийцаре дан дезаш а, маьIане гIуллакх а ду адвоката Астахов Павела айдинарг. Иза къобалдо Маршо Радиоца къамел мел динчу нохчаша.\nОьрсийн боберашна къинхетам Кавказехь карор бу


Оьрсийчоь террорана гIортор ен пачхьалкх ларийта петици йолийна КIайчу ЦIийнан сайта тIехь\nОхан-бутт 25, 2014\nКIайчу ЦIийнан сайта тIера петици\nIамеркан Цхаьнатоьхначу Штаташкара КIайчу ЦIийнан сайта тIехь петици йолийна, Оьрсийчоь - террорана гIортор ен пачхьалкх ларийта. «Украинина кхайкхийна боцчу тIамехь, дуьненаюкъара терроризмана юкъайогIу, къайлаха операцеш лелайо Оьрсийчоьно», - аьлла ду цу документехь. Iедалшка и петици йийцаре яккхийта, бIе эзар цIейоза деза.\nУкраинера ша схьаяьккхинчу ГIирманна а, Украинина юкъахь доза хIттийна Оьрсийчоьно. Цу ах-гIайренна тIера мехаш, оьрсашна муьтIахь долчу меттигера Iедалша бакъ а деш, дела денна лакхадовлуш ду. Оццу хенахь, Iамеркан пачхьалкхан секретаро Керри Джона дIахьедар дина, Оьрсийчоьно ша юьхьарлаьцна некъ хIинца хийца тIаьхьа ду, ткъа Цхьаьнатоьхна Штаташ «гIуллакх дан кийча ю» ю аьлла.\nХIуъа дина а, тIом ца хилийта агIо лоьхуш долу Украинан Iедалш ледара хетта Кремлана. Муьлхха компромисс кховдича а, Москох реза ца хуьлу. Украинан малхбалера кIошташкара хьал марсадоккхуш бу, Оьрсийчоьнан лерринчу ницкъийн векалш. Билггал уьш цигахь хиларан суртийн тоьшалш Европан Кхерамазаллин а, Цхьанабелхан а Организаце а хьовсийна.\n«Батькивщина» партин депутат Рыбак Владимир карийна деношкахь вийна. Оцу хьокъехь дIахьедар динчу Тимошенко Юлияна хетарехь, ницкъ бина, депутат вийнарш Оьрсийчоьнан лерринчу ницкъийн векалш бу. Украинина дуьхьал кхайкхоза тIом дIахьош волу оьрсийн президент Путин Владимир ву цу зуламна бехке, элира Тимошенкос.\nШайн къийсам – Оьрсийчоьнан къомаца бац, Путинан империн амбицешна дуьхьал бу. "Украинина коча боьллина тIом, хьан режиман чаккхе хир ю. Шек ма вала хьо, тхо тоьлур ду, хьан наха шаьш динчу зуламех жоп лур ду", аьлла, шегга Путине дIахьедар дина Тимошенко Юлияс.\nОццу хенахь, Оьрсийчоьнна дуьхьал кхин а шога санкцеш яха еза аьлла хеташ бу Iамеркахой. Iамеркан Сенатера тIеман ницкъийн комитетан куьйгалхочо Левин Карла аьлла, Вошингтоно Москохана дуьхьал экономикан санкцеш яха еза, къаьсттина, оьрсийн банкашна а, «Газпром» компанина а.\nНохчийчоьно маьршонехьа болийна къийсам терроран тIегIане боккхуш ша лелийна пропаганда, хIинцца нийсса пурханехьа лело яьккхина Кремло.\nШен къамелехь «Киевера хунта», «ницкъ баран операци», «шен къомана ницкъ барца, украинан эскаро деш долу ладаме зулам».\nПутина Нохчийчохь дIабахьначу тIамехь дина дIахьедарш а, хIинца Киевана кхерамаш туьйсуш деш дерш а дустуш артикл язъйина журналисто Мильштейн Ильяс. Оьрсаша нохчашца тIом барах операци алара. Ткъа оьрсийн украинхошца тIом беш хилча, цунах тIом олу.\nУкраинхойн Iедалша тIеман кеманашца Донецкана а, Луганскана а тIе бомбанаш эгош, уьш дIашаръеш ца хилча, Славянскехь а, Краматорскехь фильтрацин лагерш йохкуш ца хилча, уьш шайн къомана дуьхьал тIом беш болчух тера ду, Кремлана гарехь, бохуш яздо Мильштейна. Ткъа, аьтта, охьайиллина хилла Соьлж-гIала а, Чернокозовехь лелийна къизаллаш а, иза цхьа конституцин къепе хIотторан амал ю.\nИштта, кхин дIа дуьйцу Мильштейна, Нохчийчохь герз карахь хилла божарий, тIемалой а, дуьненаюкъара террорахой а дера бара. Ткъа Славянскера герз карара божарий, гIаттаме бевлла, къоман уггар тоьлла векалш бу. Нохчийчоь Оьрсийчоьнах дIакъастон йиш йоцу дакъа – контртерроран хила деза жамI. Ткъа, ГIирма, Украинан малхбале я ерриг Украина а Оьрсийчоьнах дIатохар, иза-м, меллаша тIаме боьрзуш болу, «къомо цивилизацин процессехь бовзийтина лаам бу». Кремлан хьесапехь, и тайпа тIом нийса а, маьршонехьа а бу.\nОцу кепара лелар долчу пачхьалкхана цкъа а саца ца хаьа, бохуш яздо Мильштейна кхин дIа а шен артиклехь. Шен цIахь шуьйрачу барамехь адамаш дойъий, шена ца товчу кепара ойланаш йолчу нахана ницкъ бой, таIзарза ша йисарх тешначул тIаьхьа, и тайпа пачхаьлкх нехан латтанаш а дIадаха йолало. Иза цхьа дола ца далун, ца бузаран амал ю фюрерийн, диктаторийн а. Эххар а, цхьана бункерехь мукхадехкан дIовш кхалла дезаш йоьрзу иза, бохуш дуьйцу Мильштейна.\nКIайчу ЦIийнан сайта тIехь йолчу петицина буха бIе эзар стага куьг яздахь, Оьрсийчоь - террорана гIортор ен пачхьалкх ларарна хьокъехь цхьа сацам бан дезар ду Iамеркан Iедалийн.


Сочера Олимпан ловзарийн цIе.\nБилггал хууш дерг цхьаъ ду – цу дийнахь эзарнаш Iедалан балхахь болу бахархой дIаузуш бу Соьлжа гIала Олимпидин цIе тIеэца, тIараш детташ, зевне маьхьарий хьоькхуш, кегийра байракхаш, баннерш лестош, цунах шайн даккхийдер дуьненна дIагайта.\nГIала дIагулделлачу адаман къоьлла ца хилийта ши-кхо кIира хьалха дуьйна а хууш ду мича, муьлхачу Iедалан хьукхмат-урхаллера, бен-бечу доьшийлашкара мел хьовсархой бало беза, хаьштиг дIахьучу некъан бохала «шайн лаамехь» Соьлж-ГIалин урамаш хьаладуза.\nЦхьаболчара махкана юьхькIаме, доккха хIума лору Олимпан хаьштиг Соьлжа гIала кхачор а, и ган , цунна теш эзарнаш нохчийн-хьовсархой дIахIуьттур хилар а. Иза дахарехь цкъа бен хила тарлуш боцу, вуно беза, мехала хилам лоручех ву Iедалан балхахь, юккъерчу тIегIан хьаькам волу Щелковск кIоштера Хьамид.\nХьамид: «Тхан махка и кхачар деза хIума ду. Кхузахь машар ца хилча тхойга кхочуьйтур а яцара. Кхузахь низам хиларан а,адам хийцадаларан а тоьшалла ду-кх иза. Кхузаш чекх а яьлла, 40 эзар чакхарма некъ тоьхна йогIуш ю –кх иза .Билггал маса даьлча кхочу хууш дац. Газель машенаш тIехь адам дIадуьгур ду-кх гIала. Ду дер-кх иза-м махкана а юьхькIаме хIума.»\nВайнехан юкъараллехь, цхьацца даржашкахь болчара къаьсттина, дуьйцуш ду Олимпиадан цIе, цхьа зил-доза тоьхний бен Нохчийчу кхачийта дагахь а ца хилла Москохара Iедал бохуш. Мехкан куьйгалхочо кхечу кIошташкахула санна чекхйоккхуш яцахь кхуза ян а ца оьшу и цIе аьлла дIахьедар динчул тIаьхьий бен сацам хилла бац бах цу хьокъехь. Цунах а, 50 белхо Соьлжа-гIала кхачо шайна тIедилларх а дуьйцуш ю Новр кIоштера цхьана ишколан хьаькам Лайлаъ.\nЛайлаъ: «Тхан ишколера хьалха тхойга аьлларг 50 стаг валаве аьллера гIала. ХIинца-м и терахь кхин а лакхадаьллачух тера ду. Хуур ду-кх. Некъа бохала дIахIитто дуьгуш ду-кх. Мел бакъду-м ца хаьа суна, кхераме ду аьлла тхуна,Нохчийчу йоьуьйтуш а ца хилла бах Олимпиадин цIе.\nРамзан карзахваьлча, Соьлжа-гIала стадиона а кхачийна,циггара дIахьур ю аьлла хилла бах. Амма кхечу меттигашка мА-ярра йохьуш ца хилча кхуза ян а ца оьшу аьлла Рамзан дуьхьал ваьлча яийтина боху цIе».\nМогIарерчу бахархойх аьлчи, царалахь дукха бац кху шоьлах, меллалц латта беза а ца хууш, Соьлжа гIалин урамаш лардан дIахIитта хьаьгнарш. Иштачех ю Теркйист кIоштан дарбанан цIийнехь нуй-горгам хьокхуш йолу белхо ПетIимат.\nПIетимат: «Цига баха резаберш а,боцурш а бу. Со-м гIур яц. Ас сайга аьллачуьнга дIа-м аьлла,гIур яц аьлла.»\nСоьлжа гIала сила-а долу адам дIаозар цунна гергахь, хIоккхул халкъ деъна-кх шен лаамехь Олимпан цIе ган ала лело хIилланаш, кепаш ю.\nПIетимат: «ДIахIитто хIоккхул адам деънера и цIе ган ала дуьгуш тхо. Цигахь маццалц латта дезар ду хууш дац. ЦIарна лело хIумнаш ду-кх»\nБолх-некъ цахиларо, хьашт-дезарша, эшамаша охьатаIIийна латточу нехан дог а, я лаам а бац цу кепарчу самукъанечу, буьзинчу Iедалдайша шайна кест-кеста хIитточу синкъерамийн декъашхой а хилла латта. Ишта ойла-хьажам берш кIезиг бац.


Европан Бертан куьйгалло санкцеш кхайкхийна Оьрсийчуьрчу веа даржхочунна оппозицин политик Навальный Алексей лацарна а, цул тIаьхьа иза бехктакхаме озорна а. Политик лецира Дечкен-беттахь, Москва кхаьчча, цул тIаьхьа хьажийра набахте.\nСанкцех болу хаам баржийна Европан Бертан официалерчу журнало. Текстехь хоуьйтуш дац санкцеш хьанна тоьхна. Амма Германерчу Bild а, Focus а газеташа бечу хаамца, уьш бу Талламан комитетан куьйгалхо Бастрыкин Александр а, Росгвардин буьйранча Золотов Виктор а, Набахтийн урхаллин директор Калашников Александр а, Оьрсийчоьнан инарла прокурор Краснов Игорь а.\nОцу наханна доьхку Европан Бертан доза хадо а, цуьнан пачхьалкхашкарчу банкашкахь ахча кхаба а – иштаниг нислахь церан активаш къовлур ю.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентан Джо Байденан администрацин векалша журналисташна еллачу онлайн-конференцехь йовзийтинчу информацица, Штаташа санкцеш арахецна Оьрсийчуьрчу даржхошна а, компанешна а дуьхьал.\nВашингтон тешна ю оппозиционерна дIовш делла агIо Оьрсийчуьра Iедал хиларх.\nБриффингехь дIахьедина, Байденан администраци яц Москванний, Вашингтонанний юкъаметтигаш карлаяха я шагъян дагахь, аьлла. Оцу юкъанна билгалдоккху Американ Штаташ шен агIончашца цхьаьна "Оьрсийчоь, иза дозанал совъяьлча, жоьпе озо" кийча хилар – президентан агIо лерина ю кестта керла санкцеш юкъаяха, чIагIдо Bloomberg агенталло.


Украина --Европера эксперташ кхочуш бу кема чудоьжначу метте, Грабово, Донецкна гергахь, 21Тов2014\nCепаратисташа Донецкан кIоштахь Малайзе доьду кема чудаийтар талла дуьненаюкъара говзанчаш бахана Украине. Оршотдийнахь бохам хиллачу метте кхочур болуш бу уьш. Цу юкъана Малхбузенан, Оьрсийчоьнан юкъаметтигаш, тIаьхьарчу хенахь иштта а ийгIина хилла йолу, эрча йовлуш ю.\nУкраинин дозанна тIехула Малайзе доьду кема чудаийтаро кхоьллина инзарвалар хIинца а дижина дац цу бохамна Оьрсийчоь бехке ечу Малхбузехь.\nХIинцалца схьа, бохам хиллачул тIаьхьа даьллачу масех дийнахь, шаьш шайха „Донецкан халкъан республика“ аьлла цIе а тиллина, Киевна дуьхьал тIом беш болчу Оьрсийчоьнехьарчу сепаратисташа цхьа а хийра стаг кхочуьйтуш вацара кема чудеъначу метте.\nШаьш, катоьхна, цигахь талламаш беш а, шайн ка ма-доллу цигахь лелочу я лелийначу талорийн лараш йойъуш а бохкучу цара дIахьедар динера мукъаденошкахь, чудеъначу кеманна тIера „Iаьржа гIутакхаш“ шайх олуш йолу, кема чудогIучу хенахь цу чохь хилла хьал довзийта йиш йолу механизм шайгахь а ю, шаьш иза Украинин Iедале кхочуьйтур а яц, аьлла. ХIинца эххар а Нидерландашкара кхо стаг – катастрофашкахь кхелхинчарна идентификаци яран говзанчаш – тIеэцна цара.\nОршотдийнахь Донецке кхаьчна волу и кхоъ бохам хиллачу меттера схьагулдина долу декъий латточу рефрижераторшна тIевуьгур ву аьлла хаам баржийна сеператистийн векал волчу Кавтарадзе Сергейс.\nАмма и кхоъ хилла ца Iа бохам хиллачу метте кхача новкъаваьлла. Оршот дийнахь 3I стагах лаьтташ йолу дуьненаюкъарчу экспертийн тоба кхаьчна Харков-гIала. Царна юккъехь бу голландхой а, немцой а, Iамеркхой а, британхой а, австралхой а. Иштта жимма хьалхехьуо, шота дийнахь, Малайзера йоккха тоба а кхаьчнера Украине.\nЦул совнаха, Украинин президента Порошенко Петрс динчу дIахьедарца, цуо Оьрсийчуьра аналисташ а кхайкхина талламашкахь дакъалаца. Амма цигара цкъачунна кхаьчна жоп дац.\nУкраине кхаьчна болу дуьненаюкъара говзанчаш цкъачунна кема чу деъначу метте кхача аьтто боцуш Iаш бу, сепаратисташа цига боьду некъ маьрша баккха ца тикарна.\nЦу юкъана дуьненан массо а маьIIехь Украинехь маьрша некъахой чохь болу кема чудаийтарх долу инзарвалар вуно доккха ду. Дуьненаюкъара пресса а, Оьрсийчоьнах болу аналисташ а дийцаре деш бу цу бохаман барамаш а, цуьнан хила там болу тIаьхьалонаш а.\nВенерчу политолога, Малхбалерчу Европех эксперт волчу Чапханов Руслана Маршо радионе дийцарехь, цу катастрофехь Оьрсийчоьнан бехк хилар шеконе дуьллуш дац дуьненан юкъаралло. Кема чудаийтина долчу герзана тIе пIелг таIийнарг милла а хиллехь а, амма Кремло Украинехь лелочу питанийн тIаьхьало лору и бохам Малхбузерачу тергамхоша.\nЧапханов Руслан: „Оьрсийчоьнан бехк цу хиламехь бу. Цара хIинца бац-м бохур ду. Дуьненаюкъаралло а Оьрсийчоь бехке еш ю. Массо а хаамийн гIирсашкахь и кема Оьрсийчоьно чудаийтича санна бехкаш дохуш яздеш ду цунах лаьцна. Доккха зулам ду иза.\nОьрсийчоьно цхьаьна жоьлгашна герз а делла, цара шайна луург лелош хиларна хилла иза. Оьрсийчоьне дукха хенахь дуьйна дуьненан юкъаралло бохуш а дара, и нах жоьлгаш ю, цаьрга и герзаш ма лахьара аш бохуш. Делахь а, цара керисталла дора шайн бехканна. ХIинца гуш ду-кх вайна иза“.\nПолитологан дешнаш тIечIагIдо даханчу мукъаденошкахь Европерчу пачхьалкхийн куьйгалхоша динчу цхьа могIа дIахьедарша а. Иштта кIирандийнахь Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца телефонехула къамел хиллачул тIаьхьа Британин премьер-министран Кэмерон Дэвидана пресс-службано баржийначу хаамехь билгадоккхуш ду, Британин куьйгалхочуо Путине дIахаийтина, маьршачу некъахойн кеманна тIелатар дар цхьанна а агIор магон йиш йолуш хIума ца хилар, аьлла.\n„Долуш долчу тоьшаллаша ойла кхуллу, Оьрсийчоьнехьа болу сепаратисташ цу хIуманна жоьпаллехь бу аьлла“, - бохуш яздина ду цу хаамехь. Нагахь санна Оьрсийчоь кхечарна цу бохамах долу жоьпалла тIедилла дагахь елахь, цуо кхоччуш долу тоьшаллаш дахко деза бохург а дIахаийтина Кэмерона Путине бохуш чIагIдо пресс-релизехь. Цул совнаха, Британин куьйгалхочуо билгалдаьккхина, бохам хиллачу метте сихонца дуьненаюкъара говзанчаш кхачийта безаш хилар а, цаьрга, новкъарлонаш а ца еш, шайн болх байта безаш хилар а.\nКхин цхьа хIума а билгалдаьккхина Кэмерона - дуьненан юкъаралло дукха кхайкхамаш бинера Путине, Украинехь къепе дацарш лелочу сепаратисташна гIо дар саца а дай, кхечу пачхьалкхашца цхьаьна цу махкара кризис дIаяккхарехь цхьаьнаболх бе бохуш. „Амма Оьрсийчоь иза дан ца тикаро хIинца и инзаре бохам хиларехь шен дакъалаьцна“, - аьлла яздо Британин куьйгалхочун векалша.\nИштта кхолладеллачу хьолера некъаш лоьхуш мукъаденошкахь жигара хьийзаш дара Францин президент Олланд Франсуай, Германин канцлер Меркел Ангелий. Цу шиннан а телефонехула зIе хилира Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца. Цара дийцаре динарг дара Оьрсийчоьно сепаратисташна до гIо сацон дезаш хилар а, Укранехь тIеман тийсадаларш сацон дезаш хилар а, ткъа Кремло, шен тIеIаткъамах пайда а эцна, шена муьтIахьчу талорхоша закъалте лийцина болу нах маьршабахийта безаш хилар а.\nГерманин, Британин, Францин куьйгалхоша юкъара динчу дIахьедарца, цара ультиматуман тайпа кхайкхам бина Кремле, шинари де тIекхачале Путинс сихонца сепаратисташка доьхначу кеманна малхбузера говзанчаш тIекхачийтар Iалашдайта деза, аьлла. Нагахь санна цуо иза ца дахь, Москохана дуьхьал керла санкцеш йохар ю Евроберто аьлла кхерам тессина цара. Цу санкцийн хьокъехь сацам шинари дийнахь Брюсселехь бийр бу.\nМалайзин кеманна гонах...


Финляндехь тховкIело ехна Chechenews.com сайтан авторо\nСинькова Светлана. 2016.\nНохчийн тIемалойх материалаш язъярна, террроризм бакъйеш ю аьлла Оьрсийчоьнан Iедалша чуйолла хьийзош хиллачу Усолье-Сибирское гIалара яхархочо Синькова Светланас политикан тховкIело ехка Финляндехь. Цунах лаьцна «Грани.ру» сайте хаам бина цуьнан материалашна репосташ йина волчу Киевехь вехачу политикан мигранто Крюков Сергейс.\n41 шо долу Синькова ша йинчхьана бIаьрзе ю. Иванова Людмила псевдоним а лелош, Синьковас артиклш язйеш хилла Chechenews.com сайт тIехь, Оьрсийчоьно Къилбасада Кавказехь дIахьон империн политика емал а еш. Церах цхьаъ ю "Амир Магас: я чист перед людьми и Богом" цIе а йолуш.\nИ материал бахьана долуш ФСБ-но бехк такхаман гIуллакх схьадиллинера Синькована дуьхьал. Цунна 7 шо хан тоха мегаш яра. Баханчу-баттахь Иркутскехь психиатрин экспертизех чекхъяла езаш хилла иза. Шена нуьцкъала дарба лело мегара аьлла дIаяхана Синькова Оьрсийчура.


Нохчийчохь дукха бераш дуьненчу а довлу, дукха дала а ле\nБосни а, ХIерцеговина а -- хIинцца дина бераш\nНохчийчоь, Оьрсийчоьнан кхечу регионашна юкъахь бераш даларца гуттар хьалха лаьтташ ю. Цхьаболчара цуьнан бахьанаш лоьрийн лахара говзалла лору, кхечарна тIеман тIаьхьалонаш хета.\nНохчийчоь тIемаш буьйлабалле, маьрша дахар долчу хенахь дуьйна яра оцу сингаттаман рейтинган боьххьехь. Диндолу бераш леш хиларна, доьххьара бахьан гора, махкахь, къаьстина Соьлжа-гIалахь, мехкдаьттанца болх беш йолу, дукха заводаш хилар. Iалам а, экологи хIаллак еш хилла кхоам боцуш.\nХIета дукхачу нахана дагадогIу, гIала юккъехула охьадоьдучу Соьлжа хи чохь гуора, хьелийн даьтта санна, хьена, даккхий томмагIнаш. Болх бечу заводаша, цу чу хьоьцура , мехкдаьтта цIандеш, схьадаьлла долу дIовш. Цхьана юкъан, оцу хи чохь лаьцна болу чIара а хуьлура соляркийн хьожа йогIуш.\nХIинца, Соьлжа-гIалахь цу тайпа цхьа а завод яц болх беш. Мехкдаьтта доккхуш-м ду, амма, иза чекхдоккхуш хIума лелош дац махкахь. ТIеетташ бомбанаш а яц хIаваъ а, хиш а бехдеш, амма, дуьне чу доьвлачу берийн даларш, цхьана эшшара ала мегар долу лекха лаьтташ ду. Тахана а, и терахь ду, динчу эзар берех 17 бера леш ду.\nТкъа, юккъерачу барамехь Оьрсийчохь и терахь 8 бера бен дац. Нохчийчоьнан могашаллийн министраллехь даре до, кегий бераш даларца хьал дика ца хилар, амма, шо шаре мел долу и гIуллакх меттадало гIерташ болх беш ду шаьш боху цара. Iедалш тIеэцначу программийца 2020 шарахь бен аьтто бера бац, 1000 беран юккъера 9 бера лечу терахьан тIедало. Хууш ма хиллара, шаьш баккхий бан хIума доцучу меттехь, даржхошна иза дийца лууш дац.\nундела Маршо радиога, комментари ца елира министраллерачу говзанчаша. Амма, ЗАГС олучу урхаллехь, деккъа терахьаш довзийтира кху шерий, дIадаханчу шерий,мел масс бера дуьне чу даьлла а, царах мел делла а. Лариса цIе йолчу белхахочо иштта элира.\nЛариса: «2013 шарахь 1058 динчу берех 66 делла. 2014 шарахь, 13251 дичну берех, 61 делла дуьненчу даьлла».\nАла догIу, кхузахь ЗАГСера белхахочо далош долу терахьаш, шерийн хьалхарчу биъ баттан бен дац. Шайга схьаделларш бен ца яздо цара. Дуккха а хуьлу берийн баларш, царна иза хаа ца хоуьйтуш а.\nХьалха-мартан кIоштехь ша лор йолчу Залино а даре до, дина долу бераш далар махкахь кесст-кесста хуьлу аьлла. Шена гуш дерг а, зуьйш дерг а ду элира цуо, цунна бахьанаш а дуьйцуш.\nЗалина: «Вайн махкахь берийн даларш лекха хIунда ду? Говзанчаш бац. Чубеана болу гIирс лело хууш бац вай. Коьрта бахьан ду, вайна чудиттина дIовш. Дуккха а цамгарш ду вайн. Кегий балахь а, зударий цомгуш хуьлу. Цара цомгуш бераш а до. Иштта дичну берашна, кхечу регионашкахь санна сихаллийн гIо дан аьтто а ца хьулу».\nЛоьрийн гIонна кхачам ца хиларалла сов, тIеман тIаьхьалонаш а, бехке го лоьран Залинин. Гонахь хьаннаш йолчу юьртахь дехаш шаьш доллушехь, бераш дуьне чу доьвлча леш ду аьлла тидам бира цуо.\nЗалина: «Тхан юртахь сийсара вина кIант, тахана иза велла. Кесста-кесста бераш леш ду. Хьуна йистехь Iаш ду тхо. Оцу хьуьн чу ма йиттиний цара бомбанаш. И дIовш дIадолуш ма дац, иза дууш, муьйлуш а Iаш ма дай вай».\nЛоьрийн говзаллица хьал дика ца хиларалла сов, зударийн шай бехк а лору говзанчаша. Нохчийчохь, масла, дукха бераш леш йолу регионаш а ю. Иза, ю Куршлойн кIошт. Цигахь, динчу 1000 берах 27 бера юккъерачу бароамехь леш ду. Иштта сурт хIора шарахь лаьтташ ду. Цундела, таро йолчу наха, шайна дарба лаха мехка дозаналла ара боьлху.


Миланерчу Ла Скала театран гIишло\nБакъонашларъярхоша а, цхьа могIа Италин политикаша а критика йинчул тIаьхьа СаIуда Iаьрбийчоьно шайна делла кхо миллион гергга евро юхалуш ду Миланерчу "Ла Скала" театро. Миланан мэро Сала Джузеппес динчу дIахьедарна тIе а тевжаш, la Reppublica газетано бина и хаам. СаIудхойн къайлахчу сервисаша журналист Хашогги Джамал вийначул тIаьхьа иккхина скандал бахьана долуш а, исламан динах хадарна юьйр ю ша юхайодахь аьлла, 18 шо долу йоI пачхьалкхера ядарца а доьзна, малхбузен пачхьалкхаша жигара емалйо СаIуда Iаьрбийчоьнан паччахьалла.\n"Лига севера" аьллачу партин лаккхарчу куьйгалхоша, шайлахь Италин премьер-министран гIовс Сальвини Маттео а волуш, критике йиллинера театрца юкъахь паччахьалло йолийна проект. "Ла Скала" театран урхалхошка даржаш дитар тIедожийнера Сальвинис.\nЦул тIаьхьа директорийн кхеташоно дIатеттира саIудхошца юкъахь болхбаран план. Цуьнца а догIуш, СаIуда Iаьрбийчоьнан синбахамаллин министр, эла бен Фархан Аль Сауд Бадр бен IабдаллахI театран директорийн кхеташона юкъа валош вара, цо инвести еш пхеа шерачохь делла 15 миллион евро бахьана долуш.


Нохчийн полици Кавказ къаръян йоллу\nНохчийчоь - Нохчийчоьн полици Толаман Дийнан гайтамехь, Соьлж-ГIала, 09Сти2012.\nЛуларчу республикийн дозанца долчу латтанаш тIехь а гIаттамхошна дуьхьал тIеман операцеш дIаяхьа кечлуш ю Нохчийчуьра ницкъаллин структураш.\nОфициалан чIагIдарца, нохчийн ницкъаллин структураша, дийнахь а, буса а сацам боцуш, лоьхуш бу махкахь гIаттамхой а, церан агIончаш а. Хаддаза дIахьош ю царна дуьхьал тIеман операцеш.\nНизамхойн буьйранчаша кхиаме а лоруш, иштта операци дIаяьхьна кху деношкахь Гуьмсан кIоштаца доза долчу ДегIастанан Новолакскан кIоштарчу Тухчар юьртана гергахь. Шина мехкан низамхоша цхьаьна дIаяьхьначу цу операцехь герзаца дуьхьало ян гIоьртина ши тIемало вийна.\nОфициалан хьостано билгалдаккхарца, вийначех цхьаъ 35 шо долу Абдурзаков Зураб Новолакан кIоштан гIаттамхойн баьччанех цхьаъ ларалуш ву, шолгIаниг 21 шо бен доцу жима стаг Аштаркхан кIоштера вахархо Исаенко Валерий ву, бусалбан дин тIе а эцна, тIом бан веана волу.\nАла догIу, Нохчийчохь кест-кеста дIахьош тIеман операцеш елахь а, дукха хьолахь ницкъаллин структурашна эшам хуьлуш йоьрзуш ю уьш - герзаца тохар а дой, вер-ваккхар а дой, гIаттамхой хьаннашкахь къайла а бовлуш. Цунна маситтаза а тоьшаллаш карийна кхушара а.\nГерзаца цIеххьана тохар а деш, гIаттамхойн къайлабовла каялар низамхой буьйранчаша дузу тIелатар динарш ДегIастанан, я ГIалгIайн мехкан дозанна дехьа а буьйлуш, цигахь цхьана ханна хьул а луш,хене бийларца. Вуьшта аьлча, нохчийн полицин урхалло кхеторца, махкахь зулам-талораш деш болу гIаттамхой луларчу республикашкахь шайна тхов-Iойлеш а нисйина, юкъ-кара тIелетарш а деш Iаш бу.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министараллин хьостано гIардаккхарца, тIемлошна когаш кIелхьара латта дага дукха хан ца йисина. «Луларчу мехкашкахь а дIахьор йолуш ю царна дуьхьал тIеман операцеш. ХIинццалц схьа бIаьсте-аьхкенан муьрехь, цара шайн могIарш тIе а дузуш, жигаралла лакхайоккхура. Амма кхушара оха царна, ницкъаш гулбан а, чу садан а ца буьтуш, хьалххехь тохарш дийр ду»,- аьлла, дIахьедар хааме даьккхина полицин урхаллехь.\nIедалан лаккхарчу тIегIанахь а къаро а еш, карачу хенахь Нохчийчохь герзаца дуьхьало ечарех, угар кхераме лоруш ерш, цIера Веданан кIоштан Эластанжара Гакаев Хьусайн а, Муслим а коьртехь волу гIаттамхойн тобанаш ю. «Уьш низам а долуш, тIамехь яхчаелла, герзаца кхачо йолуш тобанаш» ю, боху официалан хьостано. Церан, вежарий ГакаевгIеран, омрица, мотт-эшарца дина лору Iедалдайша ши шо хьалха ЦIоьнтара юьртана дина тIелатар а, 2009-чу шарахь Соьлж-гIалахь шаьш а леш, бала арабевллачу наха, низамхошна дуьхьал дина цхьамогIа лелхийтарш а.\nЛакхахь хьахаделла вер-ваккхарш а, гIаттамхойн дуьхьало къарьян Iедало йоху гIулчаш а йоцуш, кху деношкахь махкахь гучуяьлла тIаьхьалонна хьуламехь латтош хилла масех герзан къайленаш а. ТIехьа-Мартанан кIоштан СемаIашкана гергахь карийначу къайленна чуьра схьаэцна 4 мина а, гранаташ а, масатоьпан патармийн яхкаш а, кхо бIе сов патарма а.\nЦул йоккха елахь бен, жима йоцуш, герзан къайле гучуяьлла ШуьйтIан кIоштан Хьорсанна юххехь а. Цу чуьра схьаэцна патармаш а, хIоьънаш а, кхийолу тIеман коьчаллаш а. Талламхоша дийцарехь, и тIаьххьара герзан къайле йиллинарш шиъ хилла: Бачаев Аслан а, Матаев ИбрахIим а. Уьшший а вийна стохка Iай леррина тIеман операци дIахьош.\nНохчийн полицино Кавказ къарйийр ю


Дувцара 100 шу дизад -\nДувцара 100 шу дизад\nГойгов Сипсой Iаддал-Хьамида кхоллам дика бовзаш а Iилманхоша тоъал дика техка а ба. Цох яздаьд историкаша, литературоведаша, критикаша, политологаша, йоазонхоша, мотт ховча наха, хьехархоша. Кхоачам ба цу тIа болх баьча укх наьха цIераш яьхача: Б. Виноградов, В. Корзун, В. Былов, И. Арcаханов, Х. Туркаев, А. Мальсагов, Я. Патиев, А. Ведзижев, иштта кхы дIахо а. Республике цIихеза болча цу наьха таро хиннай йоазонхочун кхоллам тахка, цо даь балхаш эрсий меттала хиларах. Ховш ма хиллара, Гойгов язде волавенна хиннав вай къаман каьхата мотт вIалла хьа а хилале. Духхьала литературни йоазош хинна ца Iеш, къаман истори довзийташ йола моттигаш шоашта чулоацаш да царех дуккхадараш. Цу тайпара я ала мегаргда цун «Серго» яха повесть, цо дика гойтай 1919 шера хиннача Граждански тIема хьалхагIе а тIехьагIе а. «Сомавалар» яха повесть ший вахар дувцаш цо язъяьяле а, заман сурт, мехкара хьал дика довзийташ я. Ширача заман Iадаташ довзийташ да «Лоаман йоIа дайна гIа» яха дувцар. Бакъда тахан са саца безам ба йоазонхочун «Нана-Есар» яхача легенда тIа. Укх шера нийсса бIаь шу дизад Буро тIа арадувлаш хиннача «ЦIе ГIалгIайче» яхача газета тIа цунна эггара хьалха кепа техача денз. Из дувцар книжка тIа доаккхача хана, кIалха яздаь хиннад 1926(?). Цунна юххе, шоана гуча тайпара, хаттар латт. Хетаргахьа, из хила деза дувцар книжка тIа е кхыча кепайоазон тIа арадаьнна шу. ХIаьта Я. Патиевс оттадаьча «ГIалгIай 100 йоазонхо» яхача книжка тIа, из 1920 шера арадаьннад, аьнна, белгалдаьккхад.\nМишта кхолладенна да цу тIа дувца хIама, бокъонца хинна да из е хьадагалаьца дувцаш да? Цу хаттарашта цхьадолча даькъе жоп луш да литературни критик хиннача Мальсагов Абос даь йоазув. «Турпалча заман викал» яхача цун очерка юкъера укх тайпара мугIараш кораду вайна: «…Геттара дукха уйла тIаозаш хиннай кIаьнка дас а, нанас а, юртарча боккхийча наха а дувцача хабараша, цар доахача вайнаьха турпала а лирически а иллеша, дувцача тамашийнача фаьлгаша, наьрт-орстхоех долча дувцараша. Цу хана Iемар из говзача деша мах а чам а бовза. Циггача байза а байзар, беза а белар цунна вайнаьха багахбувцам. Белггала цу хана дег чу дувшарах, тIехьагIа дика литературни тоадаь, дIаяздир цо царех дикагIдараш, къаьстта «Нана-Есар» яха легендеи «Тутмакх» яха иллии».\nЙоазонхочо легенда да аьнна белгалдаьккхад из дувцар. Ховш ма хиллара, легендаш шин тайпара хул: бокъонца хинна хIама дувцаши хила йиш йоацараш хьехадеши. МалагIчарех да, Гойговс тоадаь, дIаяздаь хиннар? ВIалла шеко йолаш хIама дац, ширача заман чухьа кхалнах есаралла кхувлаш хиннилга а царех цхьабарех шоашта истий беш хинна хилар а. Цу тайпара моттиг гу вайна нохчий «ВорхI веший йишех» долча илле тIа. ВорххIе воша ве а вийя, гуржий аьлаша низагIа юг цу илле тIа ювца нохчий йоI. Кодзоев Iийсас яздаьча «Хьув ястар» яхача романа тIа а дикка моттиг дIалоацаш да кхалнаьха-есарий дош. Сона низткъа зIамига волаш хезачох, тха ширача даьша а йоалаяь хиннай лоалаха дахача къамех йола кхалсаг есаралла (белггала малагIча къамах хиннай оалалургдац сона), цох хьадоладенна фу да, йоах, тхадар. ГIанахьа санна дагадоагIа сона, боккхагIчар из дувцаш хинна. Вешта аьлча, бокъонца хиннача хIаманна хетадаь легенда да ала мегаргда Гойговс кхеллачох, вай исторе оагIонаш а из багахбувцамцара хилар а теркалдича. Вайна тахан хац дуккхача тайпай бух мичара хьаболабеннаб, малаш хиннаб гIалгIай тIехьенаш малхаяьха кхалнах, мичара хьабаьнна, фу къамах нах хиннаб уж. Из дош техкача, вай-воаш ца тешшал дукха тамашийна хIамаш гучадала мегар вайна. Дахкильгов Шукрес яздаь «ГIалгIай тайпаш» яха книжка дешаш а, цецваллал хIамаш довз. ГIалгIай дуккха тайпаш арахьара тIаихача нахах хьахинна да. Царца кхалнах хиннилга кхетаде хала дац, царех хьабаьнна нах а дIаийнаб тахан вай къамах. ГIалгIашта юкъе дIабаьржаб цхьан хана черсий, гIумкий, селий, хIирий, пхий, абазой, гIажарий, кхыдолча къамий викалаш хиннараш. Цар тайпан цIераш аз йоахаргьяц, цхьачарна дезаш а хилац из хIама хьалхьеделга, шоаш гIалгIай ба оал цар тахан. Из деррига аз дувц, Гойговс яздаь легенда вахара гарга хилар дIахайтар духьа, цудухьа цох ала йиш я бокъонца хинна хIама дувцаш дола легенда да, аьнна.\nЦу дувцара таржам даь хила тарлу кхыболча вай йоазонхоша а. Массехк шу хьалха из гIалгIай меттала доаккхаш къахьийгар аз а. Цу тIа болх беча хана, лоамашка баьхача вай дай вахар чакхдаьлар сона хьалхашка гIолла. Духьалъэттар бирсача заман сурт: гIалай латтар, гIаьраш лелар, тебаш тIавенача лоамарочо йодаяь юга дала оарц доацаш йиса кхалсаг. Легенда тIа ювцар хIирий йоI я, Нана яхаш цIи а йолаш, есаралла йоалаяьча цох сесаг ю гIалгIачо, бакъда ший мехкацарча безамо, цох болча дагалоацамо, кIинга чу делла хьазилг санна, кIалъют из, юххера цу саготоно е а юв.\nИз дувцар деррига а дац ши оагIув хиллал мара, бакъда ший чулоацамга диллача, цо вайна йовзийт гIалгIай вахаре хинна бIарчча зама. Цунга гIолла хов вайна, гIалгIаша а гIаьраш лелаяьлга, керттера турпал арахьара, нах бовхаш, напагIа тIакхухьаш хиннилга, довз есаралла йоалаяь кхалсаг кхаж беначоа дIалуш хиннилга, аьннар тIа боацаш, шоай кхелах бовда дага болча кхалнаьха вахар мишта эргадоалаш хиннад. Бакъда безам ца хьоахабеш а Iийнавац йоазонхо. Нана цамогаш хинна, кIалйиса бIаргаяйча, «даьра чов йича санна» тIавахар из цунна. Из кхалсаг дег чура чIоагIа езаш хиннав гIалгIа, цудухьа, из цу ден тIа оттарах, йоккха гIайгIа кхоач цунга. ЗIамигача дувцара жанре кхелла, дикка говза композици а хоза сюжет а йолаш йоазув да «Нана-Есар» яхар. Хетаргахьа, язде болалуча дуккхача йоазонхоша пайда ийцаб цох, цунгара Iомабеннаб зIамагIйола жанраш караерзае. ТIехьа тIайоагIача хана а, дуккхачарна беча балха тIа хьокхам хургба аьнна хет сона цох. Легенда яздаь 100 шу дузаш, из юха а дагадоха а деша а лов.\nНана – Есар\nЦига, лоаман зIаголаш сигаленга кхоачача, кIоаргача аьлешка тоатола тата хозача, лоамаро бер санна цхьалха волча, михо тохача хIара чингаца, гIаьний шершарца, бийсанарча аькхан цIувзамца, унзара ди къувкъарца а бирса Iим ярца а – шедолчунца е Даьла е шайтIа да аьнна хетар цунна – шира гIала латт, хьалхарча заман меттаза теш.\nЦу гIалан чу вах къаьна Элмарза. Ха дIаяхача, дегIага а сига а ла хала йола цхьоал еча, салоIам корабаьб цунна дай баьхача цу фусаме. ХIанз-хIанз IотIахаьрца, тIох даь каш хила сахьат доацача цу гIалан чу, шерагара шерага вувлаш, хьавоагIа Элмарза.\nНаггахьа лоамашка вена лела саг, малх хьежаш, фо кизга мо чакхсадоагIаш долча дийнахьа, лоаман новкъара дIахьежача гаьнна цхьаь ягIа гIала, цунна хьалхашка хайна Iеш вола воккха саг зийя, готтача таках цунна тIавода, моцалла сатоха ца меге.\nШе хала воалле а, сискала чIегилги берхIа кади хьаьшанна оттабе низ кхоач цун.\nДахар-денар хьаьшанга хаьттача, ладийгIача, доккха са даьккхе, къоанала эга кулг лостаду цо, тIаккха тувлвенна саг санна сагота хьож из лохе, лоаман кIалха, хьастанга бодача наькъа уллув Iохаьрца латтача гIалан гIовнага.\n-Цу тIошта кIалха яда,- йоах къоаночо,- маьлха зIы мо хозача, къонача кхалсага тIехкаш; цунга ханаза Iоажал ярна бехке хиннав са да, цу хьакъехьа дувцаргда аз хьаьшанна.\n«Дуккха зама хьалха, лоаман куц лоархIаш бола ТIема-Гуржий никъ диткъа такилг долча хана, хIирашкахьеи гуржашкахьеи феса ахарах долча иллешка денали эгIазали хестадаьча хана, ЖIайрахьаи Тиркани дехьа гIаьр еш, йодаяь хиннай хозалла ялайоалла хIирий йоI Нана. Оарцанна мегадац из юхаяккха. ГIалгIай лоамашка кхоачаяьй из. Кхадж тессача Элмарзий даьна Мочкъанна кхаьчай из. Мочкъанна езаеннай есаралла йоалаяь хIире, из шийна сечал де оттаяьй цо. Дог теIа яьхай Нана цу халбата, гIожача маьрело тоам кIезига беш хиннаб цунна. Денгара ди мел доал, эшалуш хиннай цун хозал. Ядарах йола уйла дагакхоабаш яьхай из миска. Юххера, аьттув баьле, баьдеча бус, орашта а аьлешта а юкъегIолла, мецача оакхарий Iехарах ца къахкаш, хIирашкахьа кхача дагахьа, йода из. Амма енача лоаман Iуйрено дагалаттар кIалдут… Феса баха цIабоагIача Мочкъий лоалахоша юхаерзаю из. Кхы гургбоацаш дIабаьлар хIирий мохк, хьамсара цIа, дега беза хийтта нешаш, мукъале.\nЭгIазвахача Мочкъас гIалий чу къайлар Нана. ЙIаьха ха яьккхар цо цу чу йоаллаш. Маьрага мел ду дехараш зехьа хулар. Шийна из боарам боацаш дукха еза, яхаш, дувнаш телар цо; бакъда, дIахеца, цIаяхийта аьлча, ладувгIацар.\nКхы цхьаккха сатувсам бисанзар цун кер чу.\nЦкъа гIаьр яь цIавеча, Мочкъа чувахар нускал долча, цо цец-амагIа ваьккхар из. КIувса тIа, дакъан бос шийна тIаболаш, уллар Нана. Мочкъа, даьра чов йича санна, тIавахар цунна. Кхалсага бIаргашка цхьа дехар дар, хIаьта кулга оамало тIа ма вола йоахар. Мочкъа юстаро, вувлавелча санна латтар цунна юхе.\n-Мочкъа,- аьлар Нанас,- са мел хинна дегагIоз дIаяьккха саг ва хьо. Даимленна даьх-наьнах яьккхар Iа со, са лоIамах доацаш сесаг йир, есар даь, кортамукъаленах хоадайир. Iайха сона ялсмале кийчъяьй мотташ, чуеллача укх гIалан боадонал cе леш, хьона къинтIераяьнна, дехар дергдар аз. Кхо шу хьалха укхаза кхаьчача, цхьа дегагIоз йисаяр са: малх лоамашта дIатIехьашкабаьнна, нах ламаза хьехаш, моллан оаз хезача, хьа истех дIакхийте хи тIа йодар со. Цо дагадохийтар хьалха хинна вахар, хьамсара ХIирий мохк. Со еддачул тIехьагIа, из дегагIоз а дIаяьккхар Iа согара; форд хиллал хий Iодахад са бIаргех укх набахта, мукъаленга догдоахаш. Цигга, лохе, хьа истий хий да ухача хьаста керте латт цхьа лоаман чхар. Цу тIа гIала-каш дий, корагахьа корта болаш, со дIайоллалахь, хьастара хий да уха кхалнах гургболаш. Юха а сона хозаш хургда цар зовне лер, шовдан декар. Цар мерздергда даимленна дола са тхьовсар…\nНана дIакхелхар. Кхоачашдир Мочкъас ший сесага-есара тIеххьара дехар. Иштта къайле йолаш да из хаьрца гIалан гIов,- чакхдаьккхар Элмарзас ший дувцар.-ГIанахьа мо дагадоагIа сона, ара баьдъелча сай да цу гIаланга-кашага иха, дикка бийса яххалца цига Iеш хинна. АллахIа мара ховргдац из цига фу деш хулар».\nЛер дайра воккхача сага. Маьлхо, цкъаза набаро дIа а увзавеш, безаме йIохаю къоаночун голаш, хIаьта цун гIанакхелахьара уйлаш бIаьш шераш хьалха дай баьхача, цар вахара чарх кхийстача моттигашка сувц.\nШортта гIотт салеIа наькъахо, IокIалвоал къоаночо йийца гIала йолча, корах чухьож, боадон юкъера Нана яхача есара гом зувш. Хеталу: «Маца дIадаргда-хьогI лоаман кхалсага тIера боадои лоали?»\n1926 шу (?).\nЙоазув кепа тоха кийчдаьр ва С. Арчаков\n← «Единая Россия» предложила ужесточить штрафы для загрязнителей байкальской территории и запретить использовать там пластиковую посуду\nВ Ингушетии работы по нацпроекту «Безопасные и качественные автомобильные дороги» проходят в плановом режиме →


Юха а Австрехь нохчийн бераш дIадахарх лаьцна...\nЛахьан-бутт 04, 2017\nАвстри -- Нохчийн бераш сурташ дохкуш ду Венерчу майданахь, Вена, 10.09.2012.\nЮха а Австрехь нохчийн бераш дIадахарх лаьцна\nНохчашкара Европерчу Iедалан хьукматаша бераш дIадахар кхин дIа а уггаре а лазамечех хаттар хилла лаьтта. ХьастагIа дукхачу нахана халонга а долуш интернетехула цхьана Австрерчу доьзалера ворхI бер дIадигар гойтуш видео яьржинчул тIаьхьа Европехь бехачу вайнахалахь иракара яьлла и тема.\nДела денна аьлча санна кхочу Маршо радионе, кхоъ, диъ, ялх бераш Iедало дIадаьхначу доьзалех костанаш. Къаьстина дукха бу иштта доьзалаш Норвегехь а, Австрехь а. Нагахь санна Норвегера Борневарн олуш йолу берашна Iуналла даран хьукмат йоллучу Европехь а вуно шога ларалуш елахь, Австрехь сел дукха бераш нохчийн доьзалшкара Iедало шен Iуналле дахаро дуккхаъ хаттаршна кхуллу. ХIун бахьана ду цу хиламан?\nБакъдуй, цхьаццаболчара ма-чIагIдара, Iедало юккъера нохчашкара бераш дIадоху бохург? Муха лардала деза да-нана, шайгара доьзалхо Iедале дIа ца ваккхийта?\nЦунах лаьцна Маршо Радионе дийцира кхо бер Iедало дIадаьккхина, уьш цIадерзон гIерташ лелачу Венин вахархочо Бай-Iелас. Масех бутт бу цуьнан цхьа йоI, ши кIант, пхеа шарера 12 шаре кхаччалца долу, Iедалин Iуналлехь долу. Цкъа юхьенца шена а, хIусамнанна а гойтуш дацара уьш бохуш дийцира цу стага.\nХIинца кIирнахь цкъа мукъадийнахь шаьш долчу цIадахка пурба делла царна бохуш. Уьш Iедало дIадигаран бахьана – Бай-Iелас дийцарехь, - иза а, церан нана а официала кепехь дIасакъаьстина ларалуш ду, ткъа нана могуш йоцуш хиларна, цу берашна кхоччучу кепехь Iуналла дан цуьнан могашалла ца тоьу бохург хилла. Амма иза хилла а ца Iа.\nБай-Iела: „Дуьхьара уьш дIадигча тхоьга аьлла бахьана, со хIусамненаца кхеран низамашца дIасакъаьстина хилар ду, хIусамнана могуш йоцуш ю, цунна мичча а хенахь цхьаъ хилахь, берашка хьажа стаг хир вац, аьлла, иза дара. Юха цхьана дийнахь ас жимах волу кIант бере беша вигинчул тIаьхьа, соьга хаам бира иза а, ишколера важа ши бер а дIадигина, аьлла.\nВахана ас хаьттича, цара соьга аьлларг дара, цу беро бомба а, цIийш а долуш сурт диллина, иза цо хIунда диллина аьлла хаьттира соьга. Вай, дера ца хаа суна-м аьлча, шайна а ца хаьа элира, цхьаъ доцуш ца диллина цо иза аьлла. Юха 15 шо долчу сан воккхахчу кIанта маьждигехь ша Шема гIур волуш ву аьлла элира. Ткъа хIокхо-м ша иза ца аьлла боху“.\nШен къамелехь Бай-Iелас билгалдаьккхира, шена зеделлачуьнца,\nхIусамдайшца официале дIаса а къаьстина, цхье -цIена доьзалш кхиош болчу я ларалучу зударшна къаьстина тидам бо берашна Iуналла даран хьукмато, бохуш.\nШа хIусамнена дIасакъаьстина хиларна иза уллехь накъост воцуш доьзалца ларор яц, могуш а ца хилча муххале а аьлла, шайн доьзал тидаме эцнера бохуш дийцира цо. Дас-нанас цхьа могIа кхачамбацарш дIадаьхчахьана шайн кхо доьзалхо цIаверзор ву аьлла бохуш дуьйцу Бай-Iелас кхин дIа а.\nБай-Iела: „Цара дийцарехь, сан хIусамнана ша ю боху, мичча а хенахь\nцунна во хилахь, бераш шаьш дуьсур ду, тIаккха шайн уьш юха а дIадига\nдезар ду, боху. ХIинца юха а уьш болчу чохь со дIа а вазвелла, бусалба\nIедалехь тхо цхьаьнакхетта юха а аьлла кехат а дохьур ду элира ас. И\nкехат шайна ца оьшу бохур цара, со уьш болчу петарехь Iаш хила везаш ву элира“.\nШайна тIехIоьттинчу бохамехь уггаре а халаниг бераш сагатдар ду бохуш дийцира Бай-Iелас.\nБай-Iела: „ЙоIа пхьегIаш аьтта цигахь цкъа, ша цIаяхийта, бохуш. КIант\nшозза ведда. Ас карийна юхавигира иза цига, сайна Iедало и бахьана долуш уьш цIадерзорехь новкъарло яр кхоьруш. ХьастагIа цIаеача и йоI йоьлхуш, шена цига дIаяха ца лаьа бохуш хала дIаяхана.\nЦкъа хаам язбира йо тхоьга, ша шена тIе куьйгаш хьур ду кхузара ша цIа ца яхийтахь, аьлла. Хьаьдда вахана ас къамел а дина, варийлахь, ма леладелахь, бусалба динехь и саннарг мегар дац хьуна, аьлла. Иштта, жимма сатохийша, бохуш, цу берашка дехарш деш Iаш ду-кх тхо“.