Сурат "Ар-Рахьман" 29 айат - Олхазар - Динул-Ислам\nКъуръанан цхьадолчу айатийн маьIна\nСурат «Ар-Рахьман» (55), айат 29:\n«Доьху Цуьнга стигланашкахь а, лаьттахь а мел волчо; хIора дийнахь (массо хенахь) гIуллакхехь ву Иза».\nКхоллархо волу АллахI цхьанне хIумане хьашт долуш, цхьаъа хIума оьшуш вац. Иза – кхачаме верг ву. Мелхо а, Цуьнан кхоллар дерриге Цуьнга хьашт долуш ду, Иза оьшуш ду, Цо шен доладар оьшуш ду, массо хенахь Цуьнан Iуналла оьшуш ду, Цуьнан тергам оьшуш ду. Цундела, Ша́ кхоьллина долу дерриге кхолларе хьожуш, цуьнан тергам беш, лелош ду Кхоллархо волчу АллахIа. Цхьа кIеззиг йолчу юкъана а Шен кхолларан тергам бечура, цуьнан Iуналла дечура, цуьнга хьожучара АллахI сацахьара, хIара дерриге Iалам галдера дара, духур дара, стигланашкахь а, лаьтта тIехь а долу адамаш, жинаш, малийкаш, кхидолу кхолларш хIаллакьхир дара.\nЦундела, шайна массарна Иза оьший хууш, Цуьнга доьху стиглахь долчу малийкаша а, лаьттахь долчу адамаша. Стигларчу малийкаша къинхетам боьху Цуьнга, реза хилар доьху Цуьнга. Лаьттанан охIлуно къинхетам а боьху Цуьнга, гечдар а доьху Цуьнга, рицкъа а доьху Цуьнга, дарба дар доьху Цуьнга, шайн дерриге хьашташ доьху Цуьнга, дуьненан а, эхартан а диканаш доьху Цуьнга. Цуьнца накъост вийриш а тIехь Цуьнга кхойкху цхьа йоккха хало шайна тIехIоьттича, Цо бен шаьш кIелхьара дохур доций хууш.\nХIора дийнахь, массо хенахь Шен гIуллакхехь ву Иза: Iожалла тIехIоьттинчуьнан са оьцуьйту Цо, дуьненчу вала везачунна дахар ло Цо, доIа дечунна жоп ло Цо, дехарийна жоп ло Цо, кхойкхучунна орца ло Цо, цомгачунна дарба до Цо, халонехь волчунна паргIато ло Цо, мискачунна рицкъа ло Цо, догдоьхначунна синтем ло Цо, гIайгIанехь волчунна синпаргIато ло Цо, къа даьллачунна гечдо Цо, цхьаберш базбой ай бо Цо, вуьйжаш сийсаз бой иэга а бо Цо. Ткъа, Делан белхаш а, гIуллакхаш а дукха ду, паччахьаллин Да ву Иза, массо хIума Шен долахь а, Шен керахь а дерг ву Иза, Шен комаьршалла доккха дерг ву Иза, Иза воцург кхин бакъволу дела вац.\nШа́ кхоллар кхоьллинчул тIаьхьа, Ша адамаш а, жинаш а кхоьллинчул тIаьхьа, уьш тесна ца дитина Цо. Царна элчанаш бахкийтина Цо, жайнаш а диссийна Цо, Ша вовзаран а, Шена Iибадат даран а, Шена герга кхачаран а, Ша реза варан а некъ бовзийтина Цо.\nДала Ша реза волчу некъа тIехь нисдойла вай, Дала дехначунна жоп а лойла вайна.\nХастам бу-кх АллахIана, Iаламийн Дела волчу, церан доладийриг, уьш кхиош-кхобург волчу.


Сребреницера геноцид бахьанехь\n1995 шарахь Сребреницехь дуккха а бусулбанаш байъар толлучу Сербин полицино лаьцна 7 стаг. 20 шо хьалха цхьа эзар сов стаг вуьйш дакъалаьцна цара, хаамбина зулам талла вовшахтоьхначу Сербин а, Боснин а прокурорийн тобано. ЦIершца ца буьйцу лецнарш. 8 эзар бусулба стаг а вуьйш, Сребреницехь лелла къизалла геноцид аьлла билгалъяккхина Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацино. Дуьненан ШолгIа тIом дIабаьллачул тIаьхьа адамашна дуьхьал динчу зуламех дуьххьара «геноцид» аьлла къастийнарг ду Сребреницехь дина зулам.\n"Европерчу нохчийн Ассамбейно" хаамбарца, тахана Венехь дIавуллуш ву Умаров.


Инарла Сулеймани дIавуллучу дийнахь велларг 50 стаг ву\nШинаридийнахь лаьтте кховдо Iалашонца Кермане кхачийнера гIажаройн инарлан Сулеймани Касеман дакъа. Мел лахара а 50 стаг велла инарла лаьтте кховдо гулбеллачарлахь вовшийн хьешна, яздо Reuters агенталло. И сингаттам бахьана долуш масех сахьтана дIатеттинера Сулеймани дIаволлар.\nШинаридийнахь еллачу информацехь велларг 35 стаг ву аьлла дара. Ткъа кхааридийнахь Iорадаьхначу терахьашца 50 ву жIугана юкъахь кхелхинарг.\n«Исламан революцин гIаролхоша» арахьа дIахьочу тIеман барамех жоп лучу «Къудс» декъан буьйранча, инарла Сулеймани Кассем вийра дахначу пIераскана, БагIдадан аэропортехь Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн кеманашца дIаяьхьначу операцехь. Пентагоно а ца лечкъадо тIеман бараман да ша хилар - президентан Трампан омрица дIабаьхьина иза, аьлла Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн эскарийн векало.\nСулейманица цхьаьна вийна ТехIерано гергарло лелочу Малхбалерчу шиIатойн Халкъан Ницкъийн эскаран (Ал-Хьашд аш-ШаIаби) куьйгалхочун гIовс Абу Маьхьди ал-МухIандис а, кхин а цхьа буьйранча а. Associated Press агенталло дийцарехь, Шемара, я Либанера шен кема охьадоьссинчул тIаьхьа дина Сулейманина тIе ракетийн тохар. Инарла Сулеймани Къасем вер Iамерканна дIадекха дош делла ТехIерано. Ткъа Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн президенто Трамп Дональда ГIажарийчоьнан културан ширачу гIишлошна ракетан тохарш дийр ду аьлла, дIахьедина нагахь санна, вийначу Сулейманех бекхам бан гIортахь.\nIамеркан пачхьалкхан секретаро Помпео Майка шинаридийнахь дIахьедира, Сулеймани вер "нийса дара", хIунда аьлча, "дуккхаъ байинчу Iамеркахойх жоьпалла цунна тIехь дара" аьлла.


МоастагIа соцаваь гIала -\nМоастагIа соцаваь гIала\nВайна массанена ховш ма хиллара, дунен тIа у даржар бахьан долаш, ийслагIча мае массаза санна Москверча ЦIеча майдан тIа Коталон денна хетаяь парад хиланзар. Бакъда цу хана мехка паччахьа\nВ.В. Путина аьннадар, из цIай кIеззига тIехьагIа дездергда вай, аьнна. Укх деношка цунца дувзаденна дош а къаьста даьннад. Коталон парад хургья 24-ча июне. Из ди харжар а цаховш нийсденна хIама дац. 1945-ча шера, тIом чакхбаьнначул тIехьагIа, цу дийнахьа хиннай эггара хьалхара цу дезача денна хетаяь парад. Вай къаман а дикка дакъа доалл цу толамах – моастагIа эшаварах. ТIем тIа лаьттараш шоаш болаш, тIабоагIача гIаьрхошта духьала ораш доахаш, сангараш йоахаш, тIемга кийчлуш, къахьийгад цу заман чухь вай къамах болча боккхача наха, исташа, кхувшбоагIараша. Вай лаьтта соцаваьв моастагIа, мехка кхы дIакIоарг ца воалийташ. Дукха дийцад, яздаьд МагIалбика моастагIа тIагIертача хана, мел денал долаш духьаллаьттаб вай юрташкара нах. Таханарча дийнахьа школашка 6-ча классе лаьрххIа Iомабу цига лаьтта лира къовсам.\n1942 шера гурахьа мехкадаьттанна тIакхача гIерташ хинна фашисташ гIалгIай мехка кхоач. Фухха даь а МагIалбик дIаяккха гIерт уж. Цига тIаоз танкаш, эсэса «Викинг» яха дивизи, кхыдола тIема доакъош. Бакъда мел чIоагIа мара цахиларах, Гитлера ординг цига гIолла чакхъялац. МагIалбик яьккха баьлча, Шолжа-гIала яккха, цул тIехьагIа Баку караерзае дагахьа хиннад адамий оамал йоаца оакхарий. Из царна карагIдалийта лаьрхIа вай эскархой а хиннабац. 1943-гIа шу тIакхоачаш, меттахьа хIама кхийтта гIаьрхой юхабовл, шоаш ийшалга кхетадийя. Цу тIемах лаьца даь йоазош да Боков Ахьмада («ДогIанха даша делхаш»), хIаьта йоазонхо, кхувш воагIаш, фашисташта духьаленаш еча дакъа лоацаш хиннав ше. Цу тIемах дувц ший повеста тIа («Этии Вутии») Плиев Махьмад-СаIида а.\nДуххьал йоазонхоша хьехаяь Iийнаяц из тема. Вай дикагIболча суртанчий кхолламашта юкъе а да МагIалбике лаьттача тIема хетадаь балхаш. Массе тайпара герзаш духьалдаьха хиннад вай эскаро «кхайканза венача хьаьшанна». Дикка зе даьд цунна вай артиллеристаша, вешта аьлча, йоккхийча топий кIур лаьттаб МагIалбика тIа. Из дика гойташ да мехка вовзаш волча художника Эсмурзиев Заьлмахас дилла «1942-ча шера МагIалбика юхе» яха сурт. Латтача тIема Iазапах кхера ца луш, майра шоай йоккха топ кхувсаш ба вай бIухой. Уж а кхыбараш а иштта лаьттабецаре, вай эскар котдаьнна а хургдацар цу довна юкъе. Йохаяь, йоагаш латт гIаьрхой низ бола массехк танк. Цхьабола моастагIий легаш ба, вожаш, карабахка кийча болаш, кулгаш айдаьча бисаб. Юхе гуш я мехкдаьтта вышкаш. Дуккхача къамех бола нах хиннаб из моттиг лораеш лаьттараш. Масала, вайна ховш да, МагIалбик лораяьрашта юкъе хиннав СССР халкъа артист (киноактёр) Владимир Этуш. Цигара дIаболабенна хиннаб Арчаков Берса тIема никъ, цига тIем тIа вахачара цIа ца воагIаш, де доацаш, вайна дIаваьннав Сурхо тIара Измайлов Керамий Махьмад. Массане цIераш яьха а варгвац, уж сов дукха хилар бахьан долаш. Эсмурзиевс дилла сурт шоана дайча бакъахьа хет сона, цу ханара зама дикагIа йовзаргйолаш. Наха дукха везавеннача суртанчех ва Имагожев Хож-Ахьмад а. ГIалаш, лоамарой, лоаман кхалнах, ширача заман тIемхой бовзийтаб вайна цо ший сурташка гIолла. Бакъда Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема а хийра лаьттавац из. МагIалбике хиннача тIема хетадаь а да цун цхьадола сурташ. Масала, царех да «Танкашта духьала даьккха МагIалбикера ор» яха сурт. Цу тайпара ораш доахача наха юкъе хиннаб Ачалкхера нах. Масала, «Сердало» газета керттера редактор хиннача Тебоев Тухана да Iабазбик из болх сов дика барах «Известия» яхача газета тIа а ваьккха хиннав. Иштта къахьегаш хиннаб Инаркъера, Долакоара, СоагIапчара нах. ХIаране ший ден норма а йолаш, лаьтта оахкаш хиннад цар кулгкара, кIаьдбалар а кадар а доацаш. Цу орашка, уж диззе мехкадаьтта чу а детте, моастагIа тIавоагIача заман чухьа из хьаллотадеш хиннад. ХIаьта из унзара а чакхбала хала а моттиг хиннай гIаьрхошта. Уж ораш царга ца дахийта, чIоагIале ца яйта гIерташ, самолёташца бомбаш чуетташ хиннай фашисташа. Болх беш бола нах кхувссаш урагIъухийташ хиннаб, боабеш а човнаш еш а. Амма котало яккхара лоIам чIоагIагIа хиннаб, моастагIчун герзал, цудухьа кхера ца луш, шоай болх дIахо а хьабеш хиннаб цар. Цхьабола кагий нахи мехкарийи комсомола цIерах хьежабеш хиннаб из болх бе, ужаш хиннаб тIем тIа баха хIанз а ха яланза бола нах. Царех цаI хиннав вай лакхе хьоахаваь Боков Ахьмад а. Доккха хий даххал ор да Хож-Ахьмада сурта тIа вайна гур. МаIанах а кхалнах а ба болх берашта юкъе. Лакхера бомбаш чуетташ, йоагIача самолёта духьалъотта гIерташ, автомат хьалъетташ ва цхьа эскархо. ХIанзза Iочутехача бомбо вIашагIдаьхад цхьабарий дегIамаш. Кхалнах байдда болх, цу Iазапах кIалхарбовла гIерташ. Хьож вай Имагожевс диллача суртага.\nХалкъа суртанча вар Илдарха-ГIалий тIа вахаш хинна Аушев Iийса. Из карарча хана воацаш ва, ха йоацаш хьалха хаьдар цун вахар. Дукха тайп-тайпара сурташ дийхка саг вар из а. Дукха портреташ, Iалама сурташ дийхкадар цо. Иштта гарга яр цунна тIема тема а. МагIалбик йицъяьяцар Iийсас а. «Вахар дIалуш» яхаш ба цун цхьа болх. МагIалбик лораяь нах ба геттара халчаэтта, хIаьта а шоай гIалан цIи тIаязъяь улг ураоттаде гIерташ боахк уж. Цхьабараша из бахьан долаш шоай синош дIаденнад. Лаьтта дадаш гу вайна цар декъий. ТIема мел бола бос го йиш я цу сурта тIа. Эггара хьалха из ба Даьхе бахьан къонгаша, мехкараша мехкадаьча цIе бос. Гаьнаш, лаьтта, босенаш, бIухой барзкъаш цIеча беса лесташ да, цхьан салтечун кертах яь чов йийхкай. Бакъда цох а тIадаьннад цIий. Албаков Жабраила аьннача тайпара, тIом «цIий, цIий, цIий» да. Уж дешаш дагадох Аушевс дилла сурт дайча а. Чухийрцад цIенош, йохаяь латт моастагIий тIема машенаш, лаьтта «аьхад» чуйийттача бомбаша. Кхоъ мара тIемхо вац сурта тIа гуш, вожаш, хетаргахьа, боабаьб. Цу тайпара моттигаш дуккхаза нийслуш хиннай цу къизача довна юкъе. БIарччача тIема даькъах цаI е шиъ мара дийна ца вусаш, моттигаш хиннай хийла. Цунна тешал деш да Базоркин Идриса «Сай» яха дувцар, Осмиев Хьамзата «Оакхарий», Зязиков Бахьаудина «Советски сага лоIам», «ЭгIазал» яха йоазонаш. ТIеххьарча дувцар тIа, бIарччача юртах цхьа саг мара висац, из вар Ваня яхаш вола кIаьнк. Плиев Махьмад-СаIида «Салтечун дувцар тIа а» висац ерригача юртах цхьа Максимка мара. Иштта къиза, цхьанна сагах къахетам ца беш хIама я из тIом яхар. Нагахьа санна йоазонхоша шоай турпалий сурташ дешашца кхелладале, Iийсас басарашца кхеллад уж. Заман ийрчал, хало, Iазап; вай мехкарча наьха денал хьахьокха вIаштIехьа а даьннад цун басарий гIонца. Шоаш байнабале а, тIехьа тIайоагIача тIехьенашта паргIато яьккхай цу наха, из гуш да таханарча кагирхой вахарах.\nМагIалбике лаьтта тIом лоархIаме хиннилга хов вайна 2007-ча шера октябрь бетта Россе паччахьа В.В. Путина МагIалбика хьожаяьча грамотах. Цу тIа аьннад, МагIалбика «ТIема сийлен гIала яха цIи лу» аьнна. Из лоархIаме а доккха а совгIат да, хIана аьлча берригача мехко кхетадаьд мел майра, хIамах ца къахкаш, шоай Даьхе лораеш лаьттаб укхаза баха нах. Из да эггара керттердар, цох боккха кхаъ хилар вай къамах а кхыча къамех а болча, из моттиг лораеш лаьттача наха шоашта а цар дезалашта а.\nДIахо дIайодача хана а, йоазонхоша а суртанчаша а шоай балхаш хетадергда аьнна хет сона МагIалбике лаьттача тIема. ХIаьта хIанзарчоа ер йоазув са чакхдаккха безам ба хьехархочун Садакиева Аьсета стихотворенецара хьаийцача биъ мугIарца:\n«…МагIалбик, МагIалбик, –\nТIема Сийлен гIала!\nДуне мел латт тIемах\nЦун дешашта тIатоха безам бар цхьа-ши дош: дунен тIа мел йола гIала а деррига адам а лорадолда тIемахи цо яхьача Iоажалахи.\n← В Ингушетии обсудили подготовку к голосованию по поправкам к Конституции\nВозвращение к обычной жизни →


Референдумах долчу низаман проект ца тайна цхьаболучарна\nМитинг йолийна Магасехь юха а. ГIалгIайчохь референдум хIотто магош долу бахьанаш къасточу низаман проекто гIаттийна оппозици. Стенна ца мега протестхошна и проект?\nДечкен-бутт боьрзуш ГIалгIайн Республикан Халкъан Гуламо йийцарейира референдумах йолу проект, къобалйира иза коьртачу декъанна. Амма оцу хиламах лаьцна хаам ца баржийна Iедало кху баттахь бен. Цунна оьгIазъяхначу оппозицино сихонца митинге баьхна шен агIончаш.\n"ГIалгIайчоь цахилийта гIерта дукха нах"\n1997-чу шарахь тIеэцна низам ширделла. Ткъа керлачу низамна кечйинчу проектера дIадаьккхина уггаре мехала дакъа – "ГIалгIайчоьнан референдуме дахка торуш долу хеттарш".\nХалкъе хаьттина бен мегаш дац ГIалгIайчоьнан статус, цIе, дозанаш хийца, бохура хьалхалерачу низамо. И кеп юкъараяьлла кечйинчу проектехь.\nГIалгIай – Путине: "Тхо массарел а кIезиг бакъо йолу къам ду"\n"Керла низам юкъадаккха бакъо Евкуровн [мехкан куьйгалхо] бен яц, цунна кечйина харжамийн комиссино референдумах йолу проект. Евкуров куьйгаллехь волчу юкъанна, референдуме дахка деза гIуллакхаш Iедалан каралуш, дукха хийцамаш бина I997-чу шарахь тIеэцначу низамна", боху "Яблоко" партин регионерчу декъан лидеро Муцольгов Руслана.\n"Масала, федералан тIегIанехь референдум яр деха арайолу жигархойн тоба 20 я цул сов стагах вовшахкхетта хила езаш елахь, кхузарчу Iедало 100-нал кIезиг хуьлийла дац и тоба, боху", билгалдоккху Муцольговс.\n"Гурахь иккхинчу ситуацина резабоцу хьакамаш нехан карара даккха гIерта дерриг а, халкъе ца хоттуш дан лаьа дерриг а. Хетарехь, пачхьалкх регионийн дозанашца хийцамаш бан дагахь ю, цундела ГIалгIайчоьнан Iедал а ду шен лаамаш халкъе ца хоьттуш чекхбаха кечлуш", аьлла хета оппозиционерна.\nГIалгIайчоьнан Кегийрхойн хьукматийн кхеташонан куьйгалхочо, юристо Хаутиев Бахьавдина а элира "Кавказ.Реалиига" изза. Керлачу низамо, иза тIеэцахь, "депутатийн каралур ю мохк цхьаьнатоха, бекъа, цIе хийца, я дозанаш дехьа-сехьа даха йолу бакъо", аьлла хета цунна.\n"Дерриг а леладо Iедало цхьана Iалашонца – дукха хан йоццуш латтанаш Нохчийчоьне дIадалар нахе референдуме цадаккхийта, ткъа тIейогIучу ханна ши регион [Нохчийчоь а, ГIалгайчоь а], халкъе а ца хоьттуш, цхьаьнатоха аьтто кхолла", боху Хаутиевс.\nКарарчу ханна гуламхой дагахь бу шина кIиранах арахь латта, амма референдумах долчу низамо халкъан каралуш йолу бакъонаш тахана кечйинчу проекто луччул бен ца хилахь, доза доцуш шорлур ю протест, чIагIдо Магасерчу жигархоша.\n"Дуьйцучу низамна кечйинчу проекто гойту Москвахь а, кхузахь а, ерриг Кавказехь а ГIалгIайчоь цахилийта гIерта нах дукха буйла. И низам тIеэцахь, хаа ду ГIалгIайчоь Нохчийчоьнах дIатоха кечъеш юйла", чIагIдо Хаутиев Бахьавдина.\nДепутаташ ца кхетта шаьш дечух\nГIалгайчоьнан парламентан депутата Евлоев БайIелас дийцира "Кавказ.Реалиига" муха нисделира ша а, шен накъосташа а муьлхъачу хьелашкахь къобалйира референдумах йолу проект.\n"Цхьа сиха, тIехь тидам ца сацош, чекхъяьккхира оха проект. Юкъараяьлла хилла мехкан хатI, цIе, дозанаш хийца бакъо халкъехь хиларх йолу артикл. Иза тIаьхьа хиина, хIинца бIаьрга сара кхетча санна хьийза массо а. Ткъа тхоьга аьлларг кхин дара проект оха къобалъечу хенахь. Бохура, федералан низамца шалхадовлу хIуманаш ду хийцинарш", дагалоьцу Евлоевс.\nIедалша билгалъяьккхинчу майдана дехьаяьккхина Магасера митинг\nХIетахьлера гIулч шаьш юхаяккха гIерта, меттахIотто дохку проектна юкъарадаьккхинарг, депутаташ берраш а санна проект юхалистарехьа бу, элира политико.\n"Ахь тесирий проектехьа кхаж?", хаьттира "Кавказ.Реалиино" кхечу депутате – Оздоев Аюпе. "Ас ца ешна референдумах йолу проект, ткъа ешна йоцчу проекташна кхаж ас цкъа а ца тосу", жоп делира цо.\n"Проект федералан низамца дIанисйина ю, бохуш дуьйцура. Со аьттехьа а реза вац цунна, иза шозлагIа йийцаре йоккхур ю, амма ас тосур бац цуьнгахьа кхаж, элира Оздоевс.\nКху еарийдийнахь, 28-чохь, юьллур ю проект шолгIачу ладегIаршка. Ткъа митинг йолаяларо саметтахдаьккхинчу парламентан спикеран гIовсо Сукиев Асхьаба официалехь дIахьедина халкъе иштта: махканна деза ларало хеттарш референдуме дохку боху артикл ларамза яьлла проектна юкъара.\nНизамаш кечдечу а, тIеоьцучу а хьукматашкахь иккхинчу галморзахалло карзахбаьхна нах кхаа денна, аьлла, митинге баьхна жигархоша.\nБакъду, митинг хила массех де дуьсуш Евкуровс юхаехна ша парламенте кховдийна хилла референдуман проект. Документ халкъца дийцаре дан дезаш ду, аьлла мехкан куьйгалхочо.\n" Низам юхадоккхуш дац, Евкуровс кхаа баттана пауза эцна. Амма ца воллу иза проект тоян, воллу халкъ ша бохучунна тIетадан, шен лаам цуьнан коча таса", элира журналисташка "Яблоко" партин декъан хьалханчас Муцольгов Руслана.\nЦхьаболчу хаамашца, Магасера гулам дIасабохийна полицино, тарло юхагIатта а.


Сан цхьа хаттар дара. Европехь Iаш ю со, хIоккхахь цхьана гIулкхана тIе вахча куьг дала дезаш ду. Суна и делчи къа хир дуй? Шайга ца делчи чIогIа ца веза хIокхарна.\nЛераме бусалба йиша!\nАхь хоьтту хаттар – хийра дин а, хийра кхетам а, хийра гIиллакхаш а, хийра Iадаташ а долчу мехкашкахь бехачу бусалба нахана тIеIитталучу халонех цхьа хало ю. И хало – божарша а, зударша а вовший куьг даларца йоьзна ю.\nХьой санна болчу зударшка ахь куьг далар бусалба динехь къилахь дац, хуьлийла и зударий бусалба, йа керста. Иштта къилахь дац бусалба божарша керста божаршка куьг далар а. Йиша-вешийлахь гергара болчу божаршна а, зударшна а юкъахь куьг далар а къилахь дац. Бакъду, вайн гIиллакхашца а, Iадаташца а догIуш дац стага зудчуьнга куьг далар, уьш вовший мел чIогIа гергара белахь а.\nТкъа бусалба динехь къа лоруш дерг а, вайн юкъараллийна вуно кхераме дерг а, божарша хийра зударшка а, зударша хийра божаршка а куьг далар ду. Вуьшта аьлча, цхьа гIуллакх эцна хьо цхьанхьа тIейахча, цигахь волчу борша стаге ахь куьг далар – къилахь а ду, хьарам а ду. Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Шайн коьртах (хIума тоьгу) ю́ (йа ма́ха) Iоттар гIолий ду шуна, шайна хьанал йоцучу зудчух куьг Iуттучул».\nЦу хьадисехь хьахийнарг стага зудчух куьг Iоттар ду, уьзза маьIна зударийн агIор а нийса ду: хийра стагах куьг Iуттучул а, шен коьртах ю́ Iоттар гIолий ду зудчунна. Ткъа, шеко йоцуш цу хьадис юккъе догIу хийра зударшка куьг далар а, зударша хийра божаршка куьг далар а.\nЦундела, сан лераме йиша, хьайн дин а, хьайн сий а, хьайн оьздангалла а ларйар гIолий ду хьуна, халахетачунна мел чIогIа халахетахь а.\nБакъду, хьалхалера цхьаболчу Iелам-наха аьлла ду: нагахь санна зуда къена елахь, дегIан марзо дIаяьлла елахь, тIаккха хьарам дац цуьнга куьг далар. Таханлера цхьа кIеззиг болчу Iелам-наха а магадо муьлхха а зудчуьнга куьг далар, хуьлийла иза къена йа къона. Иза цаьргара гIалат лору дукхах болчу Iелам-наха. Ткъа, мегаш ду аьлла иза лело да́ккхар вайна дукха вон тIаьхьло йолуш хIума ду. Шу дехачу мехкашкахь Iаш болчу вайн цхьаболчу мехкарша а, кегийчу наха а шайн дин дицдар а, шайн сий дицдар а, шайн оьздангалла йайъар а вайна дийцарца хезаш а ду, хьажаршкахь гуш а ду. Куьг делла ца Iаш, керста-нехан божаршца беснеш тIе бартбаккхаре кхаччалц генадаьлла эвхьазадаьлла и гIуллакх. Тахана цигахь хан йоккхурш оьздангалла а, сий лардар а, бусалба кхетам а болуш белахь а, цу мехкашкара вон хIуманаш цара тIелеца долийча, тIекхуьучу церан тIаьхьлоно уьш кхечу агIор кхетор ду, царна уьш къилахь хетар дац, сийсаз хетар дац, эвхьаза хетар дац. Иштта, бусалбалла бохург жим-жима дIадер ду.\nЦундела, шайна мел хала делахь а, ларло цу гIулкхах. Шаьш а ларло, шайн доьзалш а ларбе. ХIинцца долчуьнан ойла йина ца Iаш, кханенан а, тIаьхьлонан а ойла йе: тIекхуьучу чIу́ран а, къемат дийнан а.\nСан лераме бусалба йиша! Хьуна ма мотталахь ас хIара иштта атта яздо, хьарам ду аьлчахьана суна кхин хало ца хуьлу! Сайн са Шен керахь долчу АллахIаца дуй буу ас, и хIума бахьана долуш хьуна хало хилча хала а ма хета суна, дог а ма лозу сан, хьо санна болчу массо бусалба зударшна хало хилча халахетаре терра! ХIетте а, вайна мел хала делахь а, вай дуьйцург Делан дин ду.\nВеза хинволчу АллахIа Шен динца Iалаш дойла шу а, тхо а, массо бусалба нах а!\n Ат-ТIабара́ни́, Ал-БайхIакъи́; «Ас-Силсилатус-Сохьи́хьахI», Ал-Алба́ни́.


Нохчийчохь куп тоьхначу эскарийн рогIера Iамораш дIахьочу заманчохь чевнаш йина ницкъхочунна. ГIуран-беттан 4-чохь тIеман Iаморех лаьцна леррина репортаж гайтира нохчийн телехьожийлехь.\nЛегендица а догIуш, 20 террорхочух лаьтта тоба Нохчийчоьнан шахьара а кхаьчна, юьстах дIатесна цхьа гIишло дIалаьцнера цара.\nСоьлжа-ГIаларчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан урхаллан хьаькамо дIакхайкхийра "Крепость Грозная" аьлла операци, цул тIаьхьа Росгвардин а, чоьхьарчу гIуллакхийн кеп-кепарчу дакъойн а бIе тIемало инцидент йолчу меттиге дIатасабелира.\nВидео тIехь йиъ минот дIалоцу спецтехника арайоккхуш а, гIишлона гонах тIемалой дIахIиттош а. Ницкъаллин структурийн белхахой кхочу террорхоша дIалаьцначу гIишлонна герга БТР-ш тIехь, КамАЗаш тIехь а, кхечу лерринчу транспортца а.\nЯккхийчу тоьпашца, гранатометашца, снайперан тоьпашца болчу тIемалоша дIалоцу йоллу периметр. Цхьахволчу белхахочо топ хьажайо кошан чурта тIехьара, шолгIаниг - тIеман бой тIехула яржийначу блиндаж чохь Iуьллуш ву.\nЮкъараллин а, экономикан а кхерамзаллин Кхеташонан куьйгалхочун гIовса Усмаев ВахIида Кадыровна дIахоуьйту, террорхой хIаллакбан Iалашонца вовшахтоьхначу операцехь дакъалоцуш 1 073 стаг ву, цара шайн чIогIачу контроле эцна аэропорт а, аьчкан некъан вокзал а.\nТеррорхой бу бохучу меттиге кхочу тIаьхьо Кадыров, цо терго латтайо гIишлонна ечу штурман. Йоллу тIеман элита ю цунна гонах – чоьхьарчу гIуллакхийн министр Алханов Руслан, ницкъаллин блокехула волу вице-премьер Висмурадов Абузайд, Нохчийчуьрчу Росгвардин Урхаллан куьйгалхо Делимханов Шарип, кхинберш а.\nКадыров реза ву хуьлучунна, штурм йирзинчул тIаьхьа "куьйгаш тIе виллина цхьахволу ницкъхо араваьккхиншехь". "Ахмат-Грозный" ОМОН-н командиро Бисаев Анзора олу Кадыровга, когах хIоьан гериг кхетта, чов йина ницкъхочунна.\n"ХIуммаъ дац, схьайоккхур ю вай", - боху Кадыровс.\nСюжетан авторо дуьйцу хьовсархошна, Iаморийн Iалашо – тактикан хаарийн тIегIа лакхаяккхар ю. ОМОН-н командиро боху, мехкан куьйгалхочо лаккхара мах хадийна Iаморийн, ткъа иза коьрта ду аьлла. Изза дешнаш олу Усмаев Вахьида а: "Шеф реза вара, коьртаниг иза дара".\nРегионна гонах блокпосташ хIиттон еза аьлла, Кадыровс дIахьединчул тIаьхьа, дозанашца лаьттачу кIошташка дIасахIиттийра ницкъаллин структурийн белхахой.\nIамораш нисделира Нохчийчоьнна а, ГIалгIайчоьнна а юкъарчу дозанех хиллачу бертан гонах конфликт юха марсаяьллачул тIаьхьа. ГIалгIайн ДаьттIагIа эвлан кIоштарчу Фортанга хин бердаш чIагIдеш, нохчийн некъан белхахоша белхаш болийчу марсаделира юха а дов.\n2018-чу шарахь Гезгамашин-беттан 26-чохь Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а дозанех бертан куьйгашъздира регионийн куьйгалхоша Евкуров Юнус-Бека а, Кадыров Рамзана а. ТIаьхьо Оьрсийчоьнан Конституцин кхело а низамехь лерира хилла барт. ТIаккха митингийн тулгIе гIаттийра ГIалгIайчохь: 2018-чу шеран гурахь а, 2019-чу шеран бIаьста а. Протестхошна хетарехь, дозанаш къастор нийсонца дацара.\nКарарчу заманчохь Ессентукехь йоьдуш кхел ю гIалгIайн протестийн ворхI лидерна тIехь. Уьш бехкебо, Магасехь 2019-чу шеран Зазадокху-баттахь ГIалгIайчоьнна а, Нохчийчоьнна а юкъара дозанаш хийцарна дуьхьал болчара хIоттийначу митингехь Iедалан векалшна дуьхьал ницкъбаккхарна а, экстремистийн юкъаралла вовшахтохарна а. Прокуроро доьху кхеле, бехкебечарна набахтехь даккха ворхI шарера исс шаре кхаччалц хенаш тоха аьлла.


"Halloween" - нохчашна гергара а, генара а ламаст\nХIинжа-гIалахь буьйсанна болх бечу цхьана клубехь Малхбузерчу пачхьалкхашкахь даздеш долу ХIэллоуин даздан сацам бина аьлла, меттах яьлла Дагестанера юкъаралла. И мероприяти хир ю ГIадуж-беттан 27-чу (ПIерасканде) буса "Инфинити" олучу садоIучу хIусамехь.\nЦунна хIинцале а цIе тиллина наха, «Иблисан синкъерам» аьлла. Ткъа иза вовшахтоьхначара кхайкхина сакъера лууш берш «зуламан а, Iаьржачу магин а синкъерам дIахьочу Iадоран а, беламан а» меттиге хьошалгIа.\nХууш ма хиллара, ХIэллоуин даздеш Iедал ду цхьацца ешапийн а, алмазийн а, иблисан а, шайтIан а кхин долчу а зуламаш лелочу ницкъийн духарш а духий.\nШайн республикехь цу тайпа синкъерам беш бу аьлла эргIадбахана бу Дагестанера бахархой, кIаьсттина диндай. Царах цхьаммо Буйнакскан маьждиган имамо Мухаммадов Iабдулкерима Маршо Радион корреспонденте элира, бусулба дино къобул еш йоцучу суьйренашка гуллуш буй хаьа шена кегийрхой, такъа кхузахь буьйцург «Иблисан синкъерам» бу, аьлла. Цунах лаьцна республикерчу муфтияте хаам бан дагахь а ву имам.\nХIэллоуин даздеш меттигаш яьхкина Дагестанехь хьалха а. Иштта самукъадаккхаро цхьанне а зулам ца дина, аьлла хета цу синкъерамехь хиллачерна.\nТкъа хуьлийла дуй и саннарг Нохчийчохь? И хаттар делира Маршо Радионо Нохчийчохь вехачу цхьана дешначу стаге (цуьнан цIе ца йоккху оха). Рузба дан маьждиге сихвелла воьдучу цо, дIоггара дукха ойла еш а ца Iаш, элира «ХIэллоуин дера ю хIара ерриг а, нохчийн дахар ду-кх ша ма дарра ХIэллоуин " аьлла.\nДжамбеков ШаIрани Нохчийчохь университетехь нохчийн литература а, фолклор а хьоьхуш ву. Нохчийчохь хуьлийла дац ХIэллоуин даздар, бусалба дин вуно чIагIделла республикехь, элира цо.\nДжамбеков: «Вайн ламасташца догIуш дац иза. Бусалба динца доьзна дерг ду хIинца (дерриг а), бусалба дин чIагIделла республикехь, цкъа а ца хиллачу кепехь. Массанхьа а хьехам бу хезаш».\nШирчу заманахь цу кепара даздар нохчаша лелийна хир ду бохург а шеконе дуьллу Джамбековс.\nДжамбеков: "Дина аьлла а, лелийна аьлла а суна хезна хIума дац иза. ДIахерделла вай цунах. Ширчу заманахь бохург... вайн дукха хIума дIаяздина а дац. Вайн дешна нах ца хилар бахьанехь дайна вайн иза. Културан и дакъа дайна".\nТIаьххьалц туьтмIаьжигаш йоьхкина, я цхьа ша-тайпа духар доьхна нохчаша лелийнарг къоршкъули духар доьхна догIа дехар ду ала мегар дара.\n"Къоршкъули хIара ю!\nХьекъийла хьан баба! - бохуш лелла цхьаболчарна дагадогIу хир ду шаьш.\nАмма иза ХIэллоуинца дуста хала ду. Делахь а, цу тайпа хьал даима а ца хилла Нохчийчохь. Руслан Алпатов Нохчийчохь вина а, кхиъна а ву. 1990-чу шерашкахь мьулхха а самукъадаккха аьтто хилча цунах пайда эца гIертара кегийрхой, бохуш вара иза. ХIэллоуин тIех ца далийтара ша а, шен накъосташа элира цо.\nАлпатов: "1990-гIа шераш юккъедевлла доьлху хан ю иза. Ма дарра аьлча, иза ламасте дацара. Тхуна ингалс мотт хьоьхуш бара школехь. Мотт Iамийна ца Iаш, цхьаьнадетталора тхо ингалс мотт буьйцучу мехкашкахь долу тайп-тайпа дезденош даздан. Царна юкъахь дара ХIэллоуин.\nГIабакхаш оьций доьлхура тхо цига, цу гIабакхех коьртеш а деш, царна чохь картолийн чиркхаш а летош. Самукъане хилара".\nХIэллоуин кхузаманахьлера дезде ду, ширчу заманахь хIинца Британин йолчу терроритори тIехь баьхначу келтийн ламаст ду иза. Иза даздо ГIадужу-беттан 31-чу дийнахь. ХIэллоуин даздо ингалс мотт буьйцучу пачхьалкхашкахь Европехь а, Iамеркехь а, официала кепара иза мукъа де дацахь а.\n20 бIе шеран чакхенехь дуьйна ХIэллоуинан атрибутикан мода яьржина Европерчу кхечу пачхьалкхашкахь а, ткъа иштта Советан пачхьалкхана юкъахь республикаш хиллачу мехкашкахь а.\nХIэллоуин даздар дисина коьртачу декъана берашна тIехь. Ши-кхо де даьлча, кара тоьрмигаш а эцна, цхьацца туьйранийн духарш а доьхна, дуьйлалур ду уьш шаьш дехачу урамашкахула марзалш гулйеш. Цу агIор и сурт чIогIа тера хуьлу Нохчийчуьрчу бераша Марха достучу дийнахь лелочух.\nХIэллуин даздина Малхбузехь


Нохчийн мотт Iалашбарх а, кхиорах а лаьцна дийцира\nНохчийн Республикин кегийрхойн гIул-лакхашкахула йолчу министерствехь «Нохчийн мотт Iалашбаран а, кхиоран а проблемаш» темина конференци хилира.\nКегийрхойн шайн къоман матте марзо кхоллар а, нохчийн меттан сий, маьIна лакхадаккхар а, нохчийн мотт Iалашбарехь а, кхиорехь а йолу новкъарлонаш дIаяхаран некъаш лахар а яра конференцин Iалашо.\nКонференцин балхахь дакъалецира Нохчийн Республикин дешаран а, Iилманан а министра Байханов ИсмаьIала а, къоман политикин, арахьарчу зIенийн, зорбанан, хаамийн министра Умаров Джамбулата а, Культурин министра Дааев Хож-Баудис а, Нохчийн Республикин Правительствон школал хьалхарчу дешаран Комитетан председатела Джунаидов Асланбека а, кегийрхойн гIуллакхашкахула волчу министра Ибрагимов Iийсас а, республикин Парламентан депутата Нагаев Iадлана а, Iилманийн Академин вице-президента Дадашев Райкома а, Дешар кхиоран институтан директора Умхаев Хьамзата а, республикин шуьйрачу хаамийн а, интернет-агентствон а гIирсийн журналисташа а, Iилманан, кхоллараллин интеллигенцин векалш а.\nБайханов ИсмаьIала билгалдаьккхира: «Берашна нох-\nчийн мотт цаIамар, цахаар церан дай-наношкара йолучу ледарлонна ду. Чохь оьрсийн мотт бен ца буьйцуш хилча, нохчийн мотт Iемийла дац. Цундела нохчийн мотт бийцар гIалаташца а хуьлу я нохчийн Iаьнарехь а ца хуьлу. Дай-наноша къахьега деза берашна шайн къоман мотт а, гIиллакхаш а Iаморехь а, марздарехь а».\nДааев Хож-Баудис элира: «Адаман дахарехь доккха маьIна леладо матто. Нохчийн Республикин Куьйгалхочо Кадыров Рамзана нохчийн къоман гIиллакхаш а, мотт а Iалашбарехь деш дуккха а гIуллакхаш ду. Кегийрхой ийманехь кхетош-кхиоран Цхьаллин Концепци ю. Дине, къоман культуре, исторе, нохчийн матте, ламасташка безам, ларам кхолларан Iалашонца хIоттийна ю пачхьалкхан Концепци.\nЦул сов, хIора шарахь билгалдоккхуш ду Нохчийн меттан де.\n– Нохчийн матте безам жимачохь дуьйна кхолла беза берийн. Нохчийн яздархойн байташ, туьйранаш довзийта деза царна. Нохчийн мотт Iалашбан а, кхион а дагахь делахь, вай школал хьалхарчу дешарца дIаболо беза и болх.\nМасала, берийн бошмашкахь дарсаш юкъадало мегар дара, берийн самукъадаккха ловзарш нохчийн маттахь хилийта а. Беро гушдерг, хезашдерг схьалоцу хан а, меттиг а ю берийн бешахь йоккхург», – бохура Хь.Умхаевс.\n– Нохчийн мотт буьйцуш ах миллионал сов стаг ву. ЮНЕСКО-н говзанчаша дийцарехь дуьненчуьра дIадовлучу меттанашна юкъахь бу нохчийн мотт. Цуьнан бахьана ду вай нохчийн маттана кхечу (оьрсийн, Iарбийн, ингалсан) меттанашкара дешнаш тIехь сов юкъадалор.\nВай къамел нохчийн маттахь дан деза. Иза бу мотт Iалашбарна бисина нийса, беккъа цхьа некъ – элира Д.Умаровс.\nНохчийн маттахь ара долуш «Даймохк» цIе йолу цхьа газет бен дац вайн республикехь. Иза маса хIусаме, доьзале кхочуш ду я дац хуур ду газетан йоьалгIачу агIонна тIехь цуьнан тираж гича.\nНохчашна эшахь бехар а бу, кхуьур а бу нохчийн мотт. Вай тешна ду конференци дIаяьллачул тIаьхьа цигахь дийцинарш тIечIагIдеш беркате гIуллакхаш кхочушдийриг хиларх.


Оьрсийн меттан когашкара хедийна меттанаш\nНенан меттан дуьненаюкъарчу Денна лерина сурт\nДешар, Ιилма, культура кхиорехула йолчу къаьмнийн цхьанакхетаралло – UNESCO-с – Чиллан-беттан 21-ра де Ненан меттан Де аьлла билгал а даьккхина, даздеш ду дуьнено кхойттазлагΙа. Амма оцу дийнан хатΙца ца догΙу Оьрсийчуьра Ненан меттан Де.\nДуьненаюкъара Ненан меттан Де рузмане дуьллуш, ЮНЕСКО-с иштта дΙахьебира шен лаам: алссам меттанаш, къаьмнийн ламасташ Лаьтта тΙехь маьршша дахийта, аьлла.\nДу и тайпа де Ιаьмеркахь, Ингалсехь – ингалсан меттан а, Ιаьрба мехкашкахь – церан меттан а, иштта дΙа кхин а.\nОьрсийчохь оьрсийн меттан де а ду . Иза Пушкин Александр винчу Мангал-меттан 6-гΙачу денца дΙатардина.\nМел болчу 6 эзар меттанашлахь ах гергга ларало, ЮНЕСКО-с тоьшалла а деш, бала герга бахана. Царалахь бу Оьрсийчуьра ах сов меттанаш а.\nШинарий дийнахь ненан меттан хьокъехь къамел дира президента Путин Владимира. Цо и долош, юьхьанца, мотталара пачхьалкхахь гΙелонехь дохку къаьмнийн меттанаш иза хьахо воллу, цо «ненан мотт», аьлла, долийча. Амма иза ца хилира аьттехьа а.\nПутин: «Мехкан цхьаалла чΙагΙъярехь фундаменталан лард ю, шеко а йоцуш, оьрсийн мотт. Билггал цо кхуллу юкъараллин а, культуран а, дешаран а майда. И лаккхарчу кепехь хаа декхаре ву Оьрсийчуьра хΙора а вахархо. Ненан меттан санна бух шорбан а беза оьрсийн меттан».\n«Ненан мотт» аьлла, Путин Владимира нехан юкъарло латтаен гΙирс бийца баьккхича, цо шен пачхьалкхехь болчу 130 маттах леш лаьтта меттанаш денбан беза ала деза моьттура ладогΙархочунна, ткъа «ненан мотт» аьлла, цо бийца баьккхинарг-м бацара цо массо а къаьмнийн сица ийна хила беза боху оьрсийн мотт бен а. Иштта бу меттанийн тΙорказ ларалучу Оьрсийчоьнан оьрсийн боцчу меттанашка болу ларам.\nОьрсийн мотт шарбалийта шина шарна дала кхайкхийра Путина ши миллиард ши бΙе эзар сом. Оцу юкъанна дегабаам бойла ду, шайн меттанийн дакъазалла а гуш-ловш, дан хΙума а доцу дехачу бΙе сов къоман.\nНохчийчохь а ду ненан меттан де - Охан-беттан 25-гΙа. Оцу дийнахь чоа-гΙовтал а юхий, араволу, Кадыров Рамзан хьалха а волуш, массо а министр. Дечкан а, кехатан а пондарш лоькху, деза хабарш дуьйцу. Амма мел шамалеш лекхахь а, кхочуш бац нохчийн маттана иза денбе кхача – луш дац иза кхион ахча-бохча, еш яц кхоччуш кхин терго а.\nОцу хьокъехь шен дегалазам бовзийтира деношкахь Маршо Радиона журналиста, яздархочо, «Орга» журналан редакторан гΙовса, Нохчийчоьнан Ιилман академехь нохчийн меттан декъехь болх бечу Бурчаев Хьалима. Хан ца тоарна хьалхо дакъа бен шуна хозийтила ца хилира тхан цуьнан къамелан. ХΙара ю оцу къамелан шолгΙа кийсаг.\nБурчаев Хьалим, нохчийн меттан хьолах лаьцна\nЮНЕСКО-с Ненан меттан Де юкъадоккуш бухадиллинарггий, шинарий дийнахь, Оьрсийчоьхь ненан мотт айбан беза аьлла, беккъа цхьана оьрсийн маттана аьтто беш къамел динчу Путинан къамелан ораммий вуно йоккха башхалла йолуш хилар а ду гуш.\nЮНЕСКО-с бахарехь, «меттанаш чΙагΙбаро, денбаро адамаш вовшахтуху, къаьмнаша дехьа-сехь дΙасало шайн-шайн синкхача. Оцо гергара во стагна стаг, цхьаьна нехан кхечу нахе безам чΙагΙбо, аьтто ло вовшех уьш кхетийта».\nТкъа оьрсийн меттан, беккъа цуьнан бен, гΙайгΙа беш а Оьрсийчоь яцаро гойту, оцу пачхьалкхана бен-башха а доцийла оьрсийн доцу ламасташ, гΙиллакхаш, синбахамаш.\nАмма. Массеран а юкъара мотт бу оьрсийниг, ткъа юкъара бу шайн-шайн мотт Оьрсийчохь дехачу кхечу муьлххачу а къомана а. Къам кΙезиг хилча а, лара хьашт дац цуьнан мотт оьрсийн маттал я лахара а, я оьшуш а.\nИштта ю ЮНЕСКО-н принципаш.\n23 Februare, World Mather Language Day


МаутхIаузен, авторан сурт.\nБумматара Мержоев Далмихан 1945-чу шеран Чиллан-беттан 25-чу дийнахь кхелхина хиларх йоза ду МаутхIаузенехь.\nАвстрера нохчийн зударий овхIанхошца цхьаьна МаутхIаузен концлагере экскурсе бахнера. „Iожаллин лагер“ аьлла цIе йолчу МаутхIаузенехь ШозлагIа Дуьненан тIом болчу хенахь цу лагерехь нацистийн таIзарех 200 эзар герга стаг чекхваьлла.\nЦарна юккъехь доккхах долу дакъа полшхой, Советан пачхьалкхарчу къаьмнех нахий хилла. Хилла цигахь иштта жуьгти а, ромахой а, ур-аттала кавказера орамаш долу нах а, мел кIезиг а цхьа нохчо а. Гуларчу хьесапехь 30 пачхьалкхашкара хилла концлагеран тутмакхаш.\nВенерчу нохчийн зударий вовшахкхетачу „Зударийн кафе“ олучу проектехь дакъалоцуш болу зударий, кест-кеста Австрерчу тайп-тайпанчу музейшка а, историкаллин мехалла йолчу меттигашка а боьлхуш Iадат болу, МаутхIаузене баха лаар царна шаьш бехачу мехкан истори йовза лаар а, наци заманчохь адамашна тIехь лелийначух лаьцна шайн дуьйцуш хезнарг зе а, талла а, шаьш шайн бIаргашца цу хиламийн лараш ган а лаам бар. ОвхIанера орамаш долчу зударшца цхьаьна цара де даьккхира Вена гIалана ши бIе чакхарма генарчу концлагеран музейхь.\nХIун гира царна цигахь? 1938-чу шарахь йина, тIом дIабаьллачу 1945-чу шаре кхаччалца 200 эзар герга стаг шех чекхдаьллачу концлагерехь байъинчу 90 эзар нехан ларш. Уьш Iийна баракаш, цара болх бина тIулг боккху пхьалгIанаш.\nЦарех кIелбиснарш хIаваэхула дIавш чу а доуьйтий, бойъуш хилла газкамераш. Юха цу байъинчийн декъий дагош хилла крематореш. Я дийначарна а, беллачарна а тIехь лоьраш Iилман эксперименташ ечу хенахь уьш тIехь Iихкина тIулган стоьлаш. Байъинчеран сибаташ а, цIераш а.\nЭкскурсехь дакъалоцуш хиллачу зударехь цхьаммо, Мамакаева Заринас Маршо Радионе дийцира, шен МаутхIаузен концлагерехь хиллачу синхьаамех, шена цигахь гинчух лаьцна.\nМамакаева Зарина: „Яхана дохко ца яьлла со цига. Сайна хIинцалц гина а, хезна а доцу хIума гир суна цигахь. Доллучу дуьнентIера нах хилла-кх цигахь хьийзош. Оцу хенахь хилларг, цу нацисташ лелийнарг диц ца далийта гIерташ а, цу нехан цIераш а, яххьаш а юхаметтахIиттош дукха болх бина цигахь байъинчеран тIаьхьенаша.\nВайн цIахь тIемаш болуш нахана тIехь лелийначух наха сайна дуьйцуш хезнарш карла а девли суна. Цигахь хIаллакбинарш суна сайна бевзаш ца хиллехь а, чIогIа къахетар царна хилларг гуш, кхузахь багийна-кх уьш, кхузахь газ хецна-кх царна, кхузахь тоьпаш тоьхна-кх царна, бохуш. Цундела чIогIа Iаткъам хилира тхуна“.\nМаутхазенехь байъинчарна юкъахь ву ишколашкахь дуьйна массарна а вевзаш волу оьрсийн инарла Карбышев. Цунна лерина йоза а ду цу лагеран пена тIехь.\nУггаре а Iаткъамечех ю цу лагерехь мел байъинчийн цIераш тIехь йолу чоь. Кегийчу кIайчу элпашкахь Iаьржачу экъанашца тIехь цу чохь мел вийначу стеган цIе язйина хIоллам бу цу чохь, „ЦIерийн чоь“ аьлла цIе а тиллина.\nБумматара цIера а волуш, 1912-чу шарахь вина волу нохчо а ву цу могIаршлахь. Мержоев Далмихан хилла цу стеган цIе. 1945-чу шеран чилла беттан 25-чу дийнахь кхелхина иза. Кхин цул сов информаци яц лагеран белхахошкахь а.


"Нагахь санна зудчунна кхерам белахь, оха иза ша цхьаъ дIа ца хоьцу"\n2017-чу шарера схьа дуьйна Махачкалахь нана а, бералла а Iалашдан хьесапца схьайиллина "Ломахь цIа" ("Дом на горе") Центр.\nКхаа беттан реабилитацин курсах чекхбоху цигахь цхьалха бисина а, доьзалхочух болу а, хIусамехь ницкъбина а зударий а. Центр схьайилличхьана цуьнан хIусамехь тховкIело карийнера 50 гергга нанна, царех ах дакъа шайн доьзалшка юхабахна.\n"Дагестанан лаьмнашца ассоциаци ю, ткъа йовхачу хIусамо, нийса некъ гойту, халачу ситуацехь волчунна серло луш, гIо ден маяк дагатосу, цундела ишта цIе тиллина оха, - дуьйцу "Кавказ.Реалиига" Центран директоро Величкина Евгенияс. - Тхан юристаша а, психологаша а консультацеш дIахьо зударшца. Шайн хIусамашкахь тIехь ницкъбинчу зударшна хьалха дуьхьало лаьтта, иза эшон гIора а доцуш. Бакъду, массарна а гIо дан ницкъ ца кхочу тхан. Дукхахберш юхабоьлху, дохкобовлий. Ерриг а курс чекхйоккхуш биса ца лаьа царна".\nИтт сеансех бовлу зударий психологца, хIора ши кIира мел дели план хIоттайо, кхаа баттахь шайна хила луучух, шаьш дан дезачух а.\nШаьш баха безаш бу уьш кхин дIа\n"Тхан билгалдаьхна низамаш ду зударша кхочушдан дезаш, нагахь санна, шайн проблемаш листа лууш уьш белахь. Реабилитацин курс йирзинчул тIаьхьа тхан гIоьнца чохь Iен петар а карайо царна, бан болх нисло, шайн доьзалш берийн бошмашка а нисбо. Оха ца лоьху царна белхаш, тхан белхахоша тIехь Iуналла латтадо, кхин дIа шаьш баха Iама буьту оха уьш. Къаьсттина ницкъ хуьлу тхуна хьалхе маре дIабеллачу зударшца болх бечу хенахь. Кега-мерса хIуманашна а цхьана юха Iамо безаш хуьлу уьш. Масала, ца хаьа царна ур-атталла, берашна ахча муха хIоттадойту а. Дукха хьолахь, цхьана цIа чохь Iаш кхо зуда хуьлу.\n"Наггахь даьсса хуьлу тхоьгахь. Цкъацкъа бархI зуда йогIу, карахь цхьацца бер а долуш. И барам гIеххьа бу тхуна, халонаш лов оха, нагахь кхин а сов хилахь. Амма делахь а, кхин а тIебаьхкинчарна меттиг карор ю тхуна", - боху директоро.\nМахачкаларчу Центран директор Величкина Евгения\nЦентран психологаша болх бо, доьзалхочух тасабелла, амма бер дIадаккхийта лаам болчу зударшца а. Величкинас бахарехь, ца бевллачу денна йойту цара аборт.\n"Бер дIадаккхийта реза хуьлу уьш хан йоккха елахь а. Тхайн ницкъ мел берг до оха, цаьрга бер дитийтархьама. Нагахь цхьа кхерам хуьлий, кхечу гIала дехьабоху оха уьш. Могушаллин министралло Iуналла а деш, тхан дехьа-сехьа йоху школаш ю. Маьхза йолчу тхан консультацешкахь психологаш къасто гIерта, мича бахьанашца бер дIадаккхийта сацамбина цара. Дукха хьолахь нисло, оцу зудчун гергарчара декхаре йина хуьлу иза берах къаста. Нисло ишта а: цIийндена божабер деза, ткъа зудчун зудабер ду аьлла хуьлу УЗИ яьккхича. КIеззиг хуьлу, шайн лаамехь бер дIадаккхийта арабевлларш", - аьлла, дийцина Центран директоро.\nЦентран говзанчаша Дагестанан итт гIаланашкахь зударийн консультацеш дIахьо. Гинекологаша дуьйцу, муха, хIун дан деза зен-зулам а доцуш бер дуьненчу даккха. Педиатраша Iамадо бераш муха лелон деза.\nШозза чулилхинера тхуна\nБожаршца къамелаш а до Центран юристаша а, психологаша а. ХIора кIирнах гуманитаран гIо а кхачадо царна.\n"Хьанна тIе ваха веза, хIун дан деза хьоьху оха божаршна. Кхаа бераца тхо долчу вогIу цхьа да. Ша цхьаъ ву иза шен бераш кхиош. Оха юург-мерг а, тIедуха а латтадо царна".\nТхан цIа чохь дукха хан йоццуш хIоттийна видеокамера а, цхьа нуьйда а ю. Цундела хIуммаъ а атта хир дац хIинца тхан гIишло чу вала аьлла, тешна ю директор.\n"Гой хьуна, хIоттийна камера а ю тхан, неI а хийцина оха. Нагахь цхьаъ чугIерташ хилахь, оха полици кхойкхучул а ЧОП-е орца доьхур ду. Полисхой схьакхаьчна бовлале хIуъа а хир ду. Ткъа ЧОП кхача кхо минт а, ах минот а оьшу. Нагахь зудчунна цхьа кхерам белахь, оха иза ша цхьаъ цхьана а метта ца йохуьйту. Тхайн белхахо туху оха цунах иза дIасайоьдуш".\nШозза чулилхира тхуна. Дуьххьара, тхоьга орца дехначу зудчун майра веанера неIаре. Зудчунна а, тхан белхахошна кхерамаш а туьйсуш, шен ши бер дIадигира цо.\n"Iедале дIахьедира оха хиллачух. ХIинцца бен гIуллакх листа а ца буьйлабелла. Кар-кара оьцуш, тесна дуьтура хIинццалц. Талламан комитетехь ду иза карарчу хенахь".\nШолгIа неI йохийнарг мила вара тIаьхьа ца кхиира шаьш боху дуьйцучо. Центран белхахоша тергалдинера, документаш а, папканаш а кегийна хилар. Полицига дIа ца хаийтинера.\nПрезидентан грантех кхочушъеш ю проект. Цуьнан декъашхоша 15 000 эзар соьмах петар а, 20 000 эзарх офис а ю лаьцна латтош. Оцу ахчанах цхьа дакъа шайн кисанара охьадилла деза шайн боху цара. Дог лозучу наха тIеюха а, юург-мерг а кхоьхьу, ткъа "Чабан"олучу комбинато шурин продукци латтайо.


Iилманан ишкол — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Ишкол (маьӀна).\nДокучаевн почваIаморан ишкол\nӀилманан ишкол — кечйина Ӏилманан хьажаран система, ткъа иштта и хьажар къобалдеш йолу Iилманан юкъаралла. Ӏилманан ишкол кхоллар хуьлу лидеран Ӏаткъамца, шен эрудицино, хьаштон гуоно, белхан хотӀо керла белхалой тӀеберзош хилча. Ӏилманан коллективан чуьра юкъаметтигаша таро ло шайна идейн тӀегӀан тӀиера хууш дерг (талламан жамӀаш доцуш) вовшен довзийта, цуо дикка ойу кхоллараллин Ӏилманан белхан эффект.\nХьежарш ишколан чуьра хийцалуш хуьлу, цуо фракцеш а, декъадаларш а хилийтаран бух кхуллу, тӀаккха кхоллало, кхуьу керла Ӏилманан ишкол. Ӏилманан ишколаш кхоллало кафедрийн, институтийн, пачхьалкхийн, муьлххачу тӀегӀан тӀиера Ӏилманчийн цхьанакхетараллийн гуранчохь.\n3 Амалш билгалъяхар\nКхетам[нисъе бӀаьра | нисъе]\n«Ӏилманан ишкол» термин лелайо шина меттигехь:\nЮкъара хьажарш, ойланаш, хьаштош цхьанатуху Ӏилманчаш, балабо уьш луьстачу уьйране. Цуо тӀеерзайо керла къона похӀманаш, тӀаккха дуккха а шерашна билгалдоху Ӏилманан керла областаш кхиаран некъаш а, боларш а. Иштта ишкол дуьнентӀеялар доьзна ду нисделлачу ирсен гӀуллакхашца, арахьара гӀо оьшу цунна.\nЖима Ӏилманан коллектив, вовшехтоьхна кхолламаллица, билгалчу темица, юкъара хьажаран а, хьаштийн а, ламастийн а системица, шеш юьсуш а, кхуьуш а йолу Ӏилманан чкъор хийцаделчи а.\nӀилманан ишколан хьесапаш:\nӀилманан юкъара хьашташ а, талламан маьӀна а\nӀилманан жамӀийн лакхара тӀегӀа а, ишкол къобалъяр а\nкар-кара ялар, лидеран билгала роль а, ишколан дика перспективаш а\nӀилманан теорехь къастабо кхетамаш:\nПротоӀилманан муьран ишколийн шеш йозуш йоцу центраш я институташ хила таро яра. ТӀехьа Ӏилманан ишколийн маьӀнехь кхетадора реалан формалан йоцу Ӏилманчийн коллективаш.\nШирачу заманахь кхоллалора исбаьхьаллин а, философин ойланан а ишколаш — аристотелан перипатетикаш..\nЮккъерчу бӀешерашкахь жайназорбатохаро кхоьллира ледаме техникан аьтту масех цхьана географин центр дӀалоцуш йолу Ӏилманан ойлан ишколаш кхоллаяла. Цуо аттачу яьккхира Ӏаморан а, тайп-тайпана ишколийн ойланаш яржоран а процесс. ХӀоранна а царех кхечира пропагандан гӀирс — рогӀехь арадуьйлу журналаш, гуламаш, бюллетенаш, кхин Ӏилманан периодика. Шен зорбан меже — чӀогӀа йолу билгало ю Ӏилманан ойланан ишколан. Иза гайтина Ӏилманан исторехь, шен белхан Ӏилманан жамӀаш лахар атта до цуо.\nТаханлера Ӏилманан ишкол дукха хьолахь университеташ ю. Церан структура кхуллу кафедраш —кхоллараллин пхьолгӀанех тераниш, ткъа царна коьртехь болу Ӏилманчаш (дукха хьолахь профессорш) — пхьерех, «коьртаниш» ишколашкахь, кӀезиг дац тӀехьа церан гӀараевлла цӀераш царна тахкар. Ӏилманан агӀора яккхийра ишколаш кхоллало тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь а, академийн талламан центрашна, Iилманан-талламан институташна гуонаха а.\nТ. И. Заславскаяс билгалдоккху ши маьӀна: 1) иерархи йина а, ша юхакхоллалуш йолу Ӏилманан юкъаралла, дуьненан Ӏилманчу хазна йиллина йолу; 2) даймехкан Ӏилманехь билгала лахьта лоцуш йолу, керлачу чкъоьрийн говзанчашца, къаьсташ йолу билгалчу методологица ша юхакхуллуш йолу юкъаралла.\nБиохимикан Абелев Гаррин хетарехь, нагахь дӀадаьллачу бӀешеран юккъехь Ӏилманчаш ишколашна бекъабалар дика гуш хиллехь, иза догӀура парадигман муьран тӀекхачале хьалха, ткъа хӀинца, парадигмаш кхоллаелча\nИшколаш тӀехь-тӀехьа кӀазглуш ю, хӀунда аьлчи вайн хаарш алсама структураш йолуш хуьлуш ду. Ишколаш, хила тарло, кхолламан цхьанакхетарш юьсуш санна — лаборатореш, отделаш, кадраш кӀезиг балхара дӀадуьйлан дела лаьтта онда белхалойн тобанаш дуккха а шерашкахь. Церан кхоллало вовшен тера хьажараш, критереш, иза, сунна хетарехь, чӀогӀа тер аду ишколех. Амма цхьаьна, суна хетарехь, иммунологехь а, вирусологехь а ишколаш яьржа, еша юкъарчу оцу областан хааршан структурехь.\nАмалш билгалъяхар[нисъе бӀаьра | нисъе]\nИшколан хила веза Ӏилманан лидер (и веллачул тӀехьа хьехархой я цуьнан идейш) а, лархой (дешархой) а.\nМасех Ӏилманан ишколан таро ю цхьана хенахь цхьатерра Ӏилманан Ӏалашонаш кхочушъян, амма иштта делахь а, къаста теоретикан бухца (принципашца) а, практикехь уьш кхочушъян тӀеварца а, программашца а, кепашца а, гӀирсаца а. Цуьнца кхетадо тайп-тайпанчу ишколийн Ӏилманчаша йина жамӀийн башхаллаш.\nӀилманан ишколех уггар жигараллин концентрацин кхоллараллин энергин кхерч хуьлу, чӀогӀа жигара Ӏаткъам беш Ӏилманан прогрессан.\nИшколаш — Ӏилма кхиаз хиларан симптом ю. Парадигмаш чӀагӀйина, дӀехьадевлча «нормалан» Ӏилмане ишколаш дӀайовлу сцени тӀиера. ДӀахӀутту теоретикан а, методикан а позицин юкъаралла массо а оцу Ӏилманан векалийн.\nӀилманан ишколан амал билгалйоккху юкъара\nӀилманан ишкол шен Ӏилманан ламасташ а, жамӀаш а нахала даха гӀерта. Цуьнан шен идентификаце а, къаьстина хиларе а кхочу талламан дозанаш билгалдахарца.\nӀилманан ишколаш чекхйовлу муьраш\nТалламан программо цхьанатуху Ӏилманчаш.\nТалламан коллективах ишкол хуьлу.\nКерла Ӏилманан некъ, дакъа, дисциплина кхолладабар.\nӀилманан-дешаран ишколаш керлачу Ӏилманчийн чкъоьран.\nКерла ишколаш йовлар хьалхалерчарах.\nКхианчу Ӏилманашкара ишколийн конкуренци.\nТалламан программа чекхъяьлла хилар. Ишкол йохар.\nӀилманан ишколийн дахаран муьрех долу хаттар Ӏилманан литературехь кӀезиг дийцина. Наггахь уьш дӀайовла финансаш ца тоарна. Амма, хьалхе лелон ишколаш билгалйохуш дукха хьолахь тергаме ца оьцу церан дахаран мур, цундела дукхахдерг гӀодо шен кхиамешкахь севца йоллушехь гӀараевллачарна, ткъа совцуш йоцу дика перспектива йолу Ӏилманан ишколаш гӀо доцуш юьсу.\nӀилманан ишколаш дӀайовлар (уьш дӀаяр) нисло шина коьртачу кепашкахь: бюрократизаци а, коммерциализаци а. Оцу шинний а кепан уьйр ю долуш долчу жамӀийн модернизацица а, модификацица а, проекташна куьйгалла а деш юьсу Ӏилманан лахам меттана, цуо хӀаллакайо кхолларалла, тӀаккха ша Ӏилманан ишкол а.\nТайпа[нисъе бӀаьра | нисъе]\nӀилманан ишколийн коьрта тайпанаш:\nӀилманан-талламан (Ӏилманан инкубатор)\nИшкол (Iилманехь а, исбаьхьаллехь а)\nДуьненан Iилманан сурт\n↑ От названий и самого помещения (гимнасий), и расположенного поодаль храма Аполлона Ликейского (Ликей, желт.-шира. Λύκειον впоследствии образовались имена отдельных видов учебных заведений.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Iилманан_ишкол&oldid=5017735»


Беза, хаа хьайн ненан мотт\nМаттаца доьзна ду адамийн дахар. Цо шена чулоцу къоман гIиллакхаш, Iер-дахаран хьелаш. Мотт ца хилча, дIайолу дуьненчохь цуьнан халкъ хиларан лар. Цу тIе а доьгIна, дийца луур дара сайна хезна долу, дахарехь хилларг. Цхьабашха ша-тайпа, экаме хилла сан дийцархочун дахаран некъ. Цуьнан чолхечу некъан тидамаш йозане дерзо луур дара суна.\n...Сан да а, нана а цхьана къомах дацара. (Тахана боцуш бу уьш. Дала декъалбойла уьш). Омскехь Iачу хенахь цуьнан башхалла ца гора суна. Амма тхо Нохчийчу цIа дирзича, доьзалехь цхьацца дар-дацарш хуьлура. Цу хьокъехь дIасакъаьстира сан дай, наний. Сан дагна хилира ца йоьрзу чов. Со жима хиларе терра, сайн ненаца гIалахь сецира.\nШераш дIаоьхура. Со 4-чу классехь а йолуш, сан нана кхелхира. Цу дийнахь кхоьлира маьлхан дуьне. Жима хан яьлча хиира суна, и бохург хIун ду, сан даг тIера доьжна хиллера зезаг. Со йисира ненан марзонах хаьдда. Тезета еанчу ненананас Омске дIайигира со. Цигахь ас яьккхира 4 шо хан. Со 8-чу классе яьлла хан яра и. Ас ойла ян йолийра…\nСан да суна чIогIа дукха везара. И волчу со яхча, суна гора нохчаша леладо гIиллакхаш а, церан вовшашца болу ларам а, марзо а. Шовданан эшарехь бекара нохчийн мотт. Амма со Омске схьаеъча, кхечу тайпана хуьлура шадерриг. Со кхийтира. «ХIан-хIа, со Нохчийчохь Iен а, яха а дIаяха еза», – элира ас сайга. Сан сацам хилира, сан да волчохь саца. Ткъа ненанана?... Хаьара цуьнан дог Iовжор дуй, амма ас тIаьхьенна ойла йора. Ткъа тIаьхьено гойтург ирчо хийтира суна со ненаненаца сацахь.\n«Дай баьхна латта», – олуш хезнера суна. Ткъа да (нана йоцуш ма ю, цо-м со сай дена гена а ца яьккхинера) сан са, сан дахар ма ду! Да волчу кIезиг яхар бахьана долуш, суна дика ца хаьара нохчийн мотт. Кхетара и ца хиъча, сан йиш йоций. И Iамо а, цуьнан хазалла сай маттехула дIакхачо а чIагIо йира ас. Со ца Iеелира хаттар данза сан доттагIчуьнга. Аша олу: «Нана ма ю вайца, кхечу верасел хьалха мотт буьйцуш ерг: аганан иллешца, дайн хьуьнарех долчу дийцаршца, бераллин мерзачу туьйранашца цуьнга марзо, ларам кхуллуш ерг. Цундела олу вай цунах ненан мотт. Ткъа тахана сан нанас бийцина а, я эшарш лекхна а ма ца безабелла суна нохчийн мотт!? ХIун ду-те суна и марзбалар а, цуьнга сатийсар а?» Сан доттагIчо элира: «Цунна жоп ахь айхьа лур ду кестта». Со кхийтира, цунна жоп ас лаха дезаш хилар.\n8-чу классе сан яхара нисделира юьртарчу школе. Цигахь хьоьхуш бара нохчийн мотт. Со юьртарчу школе хIунда яхара аьлла хаьттича, сан жоп иштта хир дара. Цкъа делахь, Соьлжа-ГIаларчу школашкахь нохчийн мотт хьоьхуш бацара, шолгIа делахь, сан доттагI яра ехаш цигахь. Цундела элира ас дега со юьртарчу школе яхийта аьлла. Сан дахар дIадахара бабица. Бабас сарахь, массо а бер схьагулделча, туьйранаш, легендаш, иллеш дуь-\nйцура. Мел самукъане а, инзаре а хуьлура уьш. Тхан суьйренаш чIогIа самукъане хуьлура. Набарна со товжош, сан нанас аганан илли ца аьллехь а, нохчийн барта кхолларалло а, нохчийн метан хьехархочо а доккха дакъа лецира сан нохчийн матте болу безам чIагIбеш. Нене болу безам аса нохчийн маттахь балхабора. Сан лаам а, харжам а нийса хиларх цхьа шеко ца кхоллаелира сан. Суна хаьара со нийсачу новкъа йоьдуш юй. 8-чу классехь йолу литература еша йолийра ас, ца кхетарг йоьдий хоттура сайн доттагIчуьнга а, хьехархочуьнга а. Цара дукха лерина со кхетош-кхиош болх бора. Сан цунах чIогIа самукъадолура. Ас Iамо йолийра нохчийн поэзи. Ш.Арсанукаевс аьлла дешнаш хIора а дийнахь коьрте хьийзара.\nЛаманан, шовданал цIена бу и.\nСан дог хазахетарца деттало, сан лере цу могIанийн аз деъча.\nАбузара Айдамировс язйинчу «Еха буьйсанаш» романа тIехь Iемира суна нохчийн маттахь деша. «Еха буьйсанаш» – иза историн бIешераш, нохчашна шаьш бевзичхьана – нохчех долу бакъдерг ду. Айдамиров Абузара «Ненан мотт» аьлла йолчу байт тIехь:\nНенан мотт, хьуна тIетийжаш,\nЛовш Iийна уьш и буьрса денош.\nМел кIоргера а, деза а маьIна ду цу могIанашкахь. Мел хала дац вайна тIе товжа а, вайн дог-ойла гIатто а бийца ненан мотт хилча. Хийла дог доьхна, синтем байна со йисча, ас караоьцура нохчийн поэзин жовхIарш. Ночийн мотт беза а, сийлахь а ларар, и къоман куьзга а дина дIахIотто безаш хилар чIагIдо вайн сийлахь яздархоша шайн произведенешкахь. Вайн къам, къонахех лаьтташ хиларна, схьадеана таханлерчу дийне вайн меттан сийдеш.\n«Маца девза доттагIалла» цIе йолу роман язйина волчу Жимачу АтагIара хилла волчу Арсанов СаьIид-Бейга Алма-Атахь зорбатухуш аьллера, ша алссам ахча лур дара хьуна, хьо хIирин къомах ву алий, зорбане яккхийта хьайн роман. Шегахь нохчийн къонахчун яхь хиларна, ахча ца оьшу, нохчо ву аьлла цIе ю суна сийлахь ерг, аьлла, схьавеанера СаьIид-Бей. Ши кIира даьллачул тIаьхьа, СаьIид-Бейн говза язйина роман, дIаяхьа а веана, нохчийн цIарца зорба туьйхира Алма-Атахь.\nДицдан йиш яц Сулейманов Ахьмадах вайна даьлла беркат. Советан Iедало съезд а йина, нохчийн мотт дIабаккха беза аьлла сацам бина хилла. ТIаккха Ахьмад вистхила трибуни тIе волавелла. Ахьмаде трибуни тIе ма гIо бохуш, берана санна, тIе мохь хьоькхуш, вон чехош хилла. Ахьмада шегахь хьекъал а, нохчийн къонахчун яхь а, меттана говзалла хиларе терра, цара дуьйцург шена цахезачуха, трибуни тIе а вахана аьлла: «Аша бохучунна реза-м дара тхо, делахь а, цхьа хIума ала луур дара, лаьмнашца дехаш долу нохчийн къам оьрсийн маттана говза дац, нохчийн мотт дIабаккхахь Ленинан сийлахь цIе а, цуьнан омранаш а цаьрга муьлхачу маттахь дIакхачор ду оха?» Ахьмадан и дешнаш бахьана долуш шайн сацам бохийна хиллера цара. Велла а, висна а къоман гIуллакх шен сил а хьалха даьккхинера Ахьмада.\nВайн дайша вайга белла тешам бу вайн мотт. Вайна тIехь ду и тешам вайна тIаьхьа богIучаьрга дIакхачор. Делан Элчано аьлла, Делера салам-маршалла хуьлийла цунна: «Шайга кховдийна тешам дIакхачабе…»\nСо кхийтира хIун бахьана хилла суна нохчийн мотт марзбалар а, дай баьхначу латте сатийсар а!\n…Сайн сочинени ерзош, ала луур дара, сан дийцарера турпалхочун санна, адам шен синкIоргалле кхевдича, матто толабо шен халкъе а, махке а болу безам!\nАЙДАМИРОВА Седа, №8 йолчу юккъерчу юкъарадешаран школан 9 «Г» классан дешархо


Туркойчоьнна дихкина Трампа Шемарчу курдашна тIелатар\nТвиттерерчу шен агIонехь Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн президенто Трамп Доналда хаамбина, Шемара пачхьалкхан эскарш арадаха долорах. Ишта цо билгалдаьккхина, оцу юкъанна Шемахь йисинчу "Исламан пачхьалкх" шех олчу тобанийн позицешна тIе тохарш дийр ду аьлла. Трампа шога ларло аьлла Туркойчоьне, Шеман Къилба Малхбалерчу кIошташна тIехь контрол латточу, джихIадхошца къийсам латторехь шайн агIончаш болчу Шеман курдашна тIелатарх. Туркойчоьно дукхахйолу курдойн организацеш террорхойн санна лору.\n"Дукха хенахь дуьйнна дийца долийна, Шемара эскарш арадаха долийна. Оцу юккъехула тайп-тайпанчу агIонашкара тохарш ду деш даIишхойн халифатах дисинчу дакъошна", аьлла яздина президенто кIирандийнахь Твиттерехь. Кхи дIа яздо Трампа: "Экономикан агIор хIаллакйийр ю оха Туркойчоь, нагахь иза тIелатахь курдашна", аьлла.\nИшта курдашна дихкина Iамеркан президенто Туркойчоьнна провокаци яр а. "Суна ца лаьа курдаша Туркойчоьнна а, Оьрсийчоьнна а, ГIажарийчоьнна а, Шемана а провокаци ян. "Исламан пачхьалкх" хIаллакъярехь уггар а доккха дакъа лаьцна цара. Тхоьгара баркалла ду царна, амма хIинца эскарш цIа дерзо деза", - яздина Трампа.\nТуркойн президенто ЭрдогIан Реджепа бехкбаьккхина Трампан къоман кхерамзаллехула волчу гIоьнчера Болтон Джонера, Шемара Iамеркан эскарш арадахар курдошна тIе ца лата Туркойчоьне чIагIо а йойтуш нисдарна.\nReuters агенталло шоьтадийнахь хаамбира, Шемаца дозанерчу Хатай провинце танканийн а, гIагI диллинчу машенийн а ковра оьзна аьлла.


Украинин а, Евробертан а, Iамеркин Цхьаьнатоьхначу Шатийн а, Оьрсийчоьнан а байракхаш.\nОьрсийчоьнна дуьхьал яьхна йолу санкцеш аттачу яхар я уьш, мелхо а, кхин дIа а чIагIйар – и хаттар Европерчу тергамхойн а, лакхарчу политикийн гуонашкахь а хаддаза дийцаре деш долу масех бутт а бу. Ма-дарра аьлча, дуьххьара ГIирма ахгIайренна Оьрсийчоьно аннекси яр бахьана долуш Малхбузенан санкцийн хьалхара гуо нуьцкъале баьлчахьана схьайогIуш ю и дискуссеш, амма хIетахь дуьйна шина агIонан – Кремлан а, Малхбузенан а, - леламашкахь хийцаделла хIума а дац, ша вуочу агIор дацахь. ХIунда аьлча, Малхбузенан санкцеш Кремлан Украинерчу политикаца йоьзна ю, ткъа и политика Кремл хийца дагахь ю бохучун цхьа а хьарк дац цкъачунна гучудаьлла.\nХIетте а, кхин дIа а юкъ-кара даьржа Малхбузерчу хаамийн гIирсашкахь санкцеш малйарх долу дийцарш. Иштта кхаари дийнахь Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу The Wall Street Journalа зорбане яьккхина, гергарчу хенахь Оьрсийчоьнна дуьхьал йолу гIуданийн гIулчаш малйар дийцаре дан кечлуш ю Евробертана юккъера пачхьалкхаш аьлла йолу артикал. Нагахь санна Москохано Украинера кризис машарца ерзорехь гIо дахь, Евробарт кийча бу, санкцеш юхалиста, бохуш яздо цу артиклехь, Цхьаьнакхеттачу Европерчу хьостанашкарчу хаамна тIетевжаш йолчу. „Украинерчу хьолехь прогресс кхоллалахь, Евроберто Оьрсийчоьнца юха а визанаш йоцуш Iдасалелалх долу дагадийларш дIадоло мега, ткъа иштта карладаккха там бу экономикехь долу партнералла а, Либехь а, Шемахь а, Иракъехь долчу тIеман хьелийн хьокъехь цхьаьнаболхбар а“, - иштта дуьйцу The Wall Street Journalо. Цу хаамца, санкцеш малйан аьттонаш талларх долу кехат Евробертан аналисташа дечкен беттан I9-чохь Брюсселехь дIаяхьа леричну Евробертан арахьарчу гIуллакхийн министрийн цхьаьнакхетарна лерина кечдина ду.\nСанкцеш малйайтархьама, цу кехатца, Оьрсийчоьнера оьшуш дерг ду, цуо Минскехь бина барт ларбан болор а. Украиница газ хьокъехь ша бина барт ларбар а, ткъа иштта Оьрсийчоь Украинин а, Евробертан ассоциацех болчу бартана дуьхьалонаш яр сацор а ду.\nЕвробертан аналисташа шайн документехь санкцеш шина декъе екъа а екъна, уьш бен-бен тергаме эцар пайдехьа лору – ГIирма ахгIайренна аннекси йар бахьана долуш юккъеяьхнарший, Донбасехь Оьрсийчоьно сепаратисташна гIодар бахьана долуш юккъеяьхнарший вовшех къаста а еш.\nНагахь санна ГIирма бахьана дошлуш юккъеяьхна йолу санкцеш дIаяха кесталгIа цхьа а бахьана хир дац аьлла Евробертан аналисташа тешна белахь, Малхбалера Украина бахьана долуш Оьрсийчоьнан экономикана тоьхна долу гIуданаш юхалиста мегар ду, царна хетарехь, Кремло Минскехь бина барт кхочуш бан болийча.\nБакъду, я Минскехь бина барт бакъдолчехь кхочуш бан Оьрсийчоь кийча хилар а, я шен Малхбалера политика мискъазаратталла хийца иза дагахь а хилар а цкъачунна цхьанна а кепара гуш дац. Цундела санкцеш кесталгIа малйийр ю бохуш теша хала ду, аьлла хета Европерчу стратегикаллин талламийн институтан Iилман белхахочунна Асхабов Хьамзатана.\nАсхабов Хьамзат: „Иза атта хир долуш хIума дац. ХIунда аьлча, Оьрсийчоьнан карарчу хенахь цу Донбасехь йолу коьрта Iалашо ю, муьлхачу а кепара а и цигара сепаратисташ, нийса накъостий а бина, Украинин Iедалца керлачу дагадовларшка охьахааор. Ша, Оьрсийчоь, йистах а соцуш, цигахь ша декъа а йоцучуха. Цу сепаратисташна ша тIехьа а сецаш. Иза ца дан гIерташ, цунах уьдуш Украина а ю, хIунда аьлча царна хаа, шайн тIом а Оьрсийчоьнца буйла. И хьал иштта мел лаьтта санкцеш юхайаха аьтто хир бац Малхбузенан“.\nСанкцеш малйар дийцаре дан цкъачунна дукха хьалхехь ду аьлла хеташ ву иштта Еврокхеташонан куьйгалхо Туск Доналд а. Шинари дийнахь Европарламентехь ша вистхуьлуш цуо билгалдаьккхира, Оьрсийчоьнан экономикана дуьхьал яьхна йолу массо а гIулчаш цкъачунна нуьцкъалехь йита еза, аьлла. ТIебогIучу зазадоккху баттахь бен Евробертан куьйгаллин тIегIанна тIехь и хаттар дийцаре дан лерина а дац, Туска Доналда дийцарехь.\nЦу юкъана тIаьхь-тIаьхьа санкцийн хьокъехь Малхбузенца барт бан а, Украинехь шена луучу кепара политика дIакхехьа а Кремлана халох хир ду аьлла хеташ бу аналисташ. Бахьана – Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу Конгрессе хилла харжамаш а, цу харжамашкахь республикахойн партин векалш алсамох кхаьжнаш дахар а. Цул совнаха, хьастагIа Цхьаьнатоьханчу Штатийн Сенатан тIеман гIуллакхийн комитетан куьйгалхо Маккейн Джон харжар а Кремлана вуно лазаме хилар хьулдеш бац Оьрсийчоьнан куьйгаллина гергара аналисташ. Царна хетарехь, сахьт дац хIинца Вашингтоно Украинина герзаца гIо дан сацам тIеэца а.


Бусулбанех хилла керстанаш дуккха а бу Кавказехь\nОьрсийн хаамийн гIирсаша чIагIдо Къилбаседа Кавказехь кхуьуш ю тайп-тайпана керста динан гаранийн тобанаш, бохуш. Хьалхарчу могIаршкахь билгалйоху зорбанехь Дагестан, Нохчийчоь, Кхарачой-Чергизийчоь, Адыгей.\nСоветан Iедал доьхначул тIаьхьа, Оьрсийчохь, иштта, Къилбаседа Кавказехь а цхьаьна, маса кхиа юьйлаелира тайп-тайпана керста динан гаранийн тобанаш. Меттигерчу бусалба наха дуьхьалонаш йора, баптистийн, адвентистийн, евангелхойн тобанаш ца йоржуьйтуш. ХIетте а Къилбаседа Кавказехь орамаш а тесна, адамаш декъаозош хьийзара и тобанаш.\nИнжилхойн миссонерийн фондаша доккхачу декъанна бусалба нах бехачу мехкашкахь а даржадо шайн хьехамаш баржош тайп-тайпана жайнаш. Масала, немцойн «Малхбалера серло» («Свет на Востоке») цIе йолчу юкъаралло арахецна цхьамогIа жайнеш «ХIунда хала ду бусулбанна керста дине вала?», «ЖIар Инжилехь а, КъорIанехь а», кхин а масех жайна.\nКерстийн тобанашна Советийн заманчохь бусалба нахана юкъахь Инжил даржорхьама иза гочден институт кхоьллира Стокгольмехь. Юхьанцарчу шина шарахь оцу институтехь арахецна 19 пачхьалкхерчу меттанашкахь Инжил. Оцу меттанашца дара башкирийн, гIезалойн меттанаш а.\nЦул тIаьхьа Институтан белхахоша гочдира Инжил нохчийн, суьлийн, гIумкийн, кхарачойн, кхин а дуккха Оьрсийчохь дехачу къаьмнийн меттанашка.\n1990-чу шарахь Малхбузера миссионераш гIоьртира суьлийн керста тобанаш кхолла. Цул тIаьхьа пхи шо даьлча World Team (Вёрлд Тим) юкъараллан декъашхочо Iамеркарчу Грегг Герберта Дагестанан коьртачу шахьарахь ХIинжа-ГIалахь кхоьллира «Благая весть» («Беза хаам») цIарца килс.\nХIетахь Грегг ингалсан мотт хьоьхуш вара Дагестанан хьехархойн универститетехь. Махачкаларчу да-нана доцчу берийн цIийнерчу берашца цхьаьна а кхеташ, динах къамелаш дора цо.\nКаелира Грегган Дагестанехь суьлий декъахь а болуш, 7 керста динан тоба вовшахтоха. ХIора а тобанехь вара мел лаххара а 50 стаг. 1998-чу шарахь нохчийн гIаттамхоша лачкъийна, Нохчийчу дIавигира Грегг Герберт. Шо даьлча йийсарера а ваьлла, Грегг Оьрсийчуьра дIавахара. Ткъа цо кхоьллинчу 7 тобанах йисира цхьаъ, шена юкъахь 50 хьехархойн университетан студенташ а болуш.\nЖимма хан яьлча суьйличун Сулейманов Артуран керста динан урхалле динчу дехарца схьайиллира Махачкалахь «Осанна» цIе йолу килс.\n200I-чу шарахь «Осанна» килсан декъашхошлахь вара 500 керста хьежамаш болу стаг, царехь 80 % бусалба нахах лаьтташ яра. КIиранденошкахь хьехамашка гулбарал совнаха, килсо гIодора Нохчийчуьрчу мухIажиршна а, да-нана тIехь доцчу берашна а, керста жайнеш гочдора, суьлийн маттахь даржадора керста доIанаш.\nИштта, массех дешаран проект а кхочушъйира «Осанна» юкъаралло, школашкахь лелачу хьехарна тIекхийтира керста динан бух бовзийтар а.\nДагестанехь Инжил марсадаьлла кхуьура, бара царлахь баптисташ, ВорхIолгIачу дийнан адвентисташ, Пятидесятникаш, Иегован тешаш.\nКилсаш, тобанаш яьржира Избербашехь, Каспийскехь, Хасу-Юртахь, ГIизларахь, Дербентехь, Къилба-Сухокумскехь.\nБакъду юьхьанца дуьйна «Осанна» килсан балханна дуьхьало яра дуккхаъчу бусалба. МозгIаран Сулейманов Артуран хьехамаш юкъахбохура кест-кеста.\nОьрсийчоьнан бусалба нехан юкъараллан лидера Хачилаев Надира масийттаза а кхерамаш тийсинера Сулейманов Артурна. Иза 2010-чу вийна карийра шен машенчохь, рогIехь хьехамаш бан араваьллачу хенахь.\nТахана хIун хьал ду бусулбаллера керста дине нах бийларца, аьлла, Маршо Радионо динчу хаттарна иштта жоп делира Дагестанерчу политолога Гереев Руслана.\nГереев: «И юьцуш йолу юкъараллаш юй, царех х1инца олу керла динан боламаш. Къилбаседа Кавказерчу къаьмнашна уьш ян а ю керла. Нохчийчохь т1емаш болчу хенахь, т1емаш бирзинчул т1аьхьа а, пачхьалкх д1амалъеллачу заманчохь керстан аьтто белира тайп-тайпана динан тобанаш яржо. Цара схьайоьллура шайн килсаш, офисаш, белхан меттигаш, х1унда аьлча, х1етахь церан карахь дуккха а таронаш яра.\nМа дарра аьлча, тахана Къилбаседа Кавказехь 15 ю керста динан гаранийн тобанаш, суна хууш. Ткъа экспертийн талламашца 19 ю жигара белхаш беш. Уьш католикийн, протестантийн, ламаистийн-буддистийн а тобанаш ю. Цхьана Дагестанехь протестантийн тобанашкахь ву масситта эзар бусулба. Ишта сурт ду кхечу республикашкахь а».\nКхарачой-Чергазийчуьрчу муфтийца Бердиев Исмаь1ал – Хьаьжица а з1ене елира Маршо Радио. Оха хаьттира юй керстанийн тобанаш шун махкахь, аьлла.\nБердиев: «Хила тарло кхузахь а и тобанаш, амма эццахь ю, х1оккхахь ю ала ца хаьа суна».\nБаптистийн, инжилхойн, кхиболчу а керста динан миссионерийн цхьа Дагестан я, Кхарачой-Чергазийчоь хилла ца Iа Къилбаседа Кавказехь тергоне эцначу мехкашлахь. Нохчийчу а кхочу уьш шайн тобанашка нах ийзош. ТIемаш бирзинчу Нохчийчохь шатайпанарчу халачу хьелашкахь нисло церан болх.\nДелахь а, нохчашлахь а бара инжилхойн тобанашка бевлларш, дукхачу хьолахь баптисташ. ГIарабийла ца лууш, къайлаха лелара уьш тобанийн цхьанакхетаршка.\nШолгIа тIом бирзинчул тIаьхьа баптистийн килсан виъ декъашхо лецира тIемалоша. Цхьаьнан баьккхина корта карийра баптисташа ламаздеш хиллачу цIенна уллехь. Вукху кханнан кхолламах дерг хIинца а хууш дац. Амма мухха делахь а, баптисташ къар ца луш, жигара болх бо Соьлж-ГIалахь, шайн килсаш схьа а йиллина, нохчийн оцу тобанашна юкъа а балийна.\nБакъду, ма-хуьллу къайлах до цара шаьш керла тIеэцначу динна гIуллакх. Нохчех лаьцна иштта хаам бийриг ю «Кавказан политика» газетан журналист Манафова Алина.


الأضحية [ ألخزور بن سلطان الشيشاني ] - مقالات - شيشاني - PDF\nالكاتب: ألخزور بن سلطان الشيشاني\nالناشر: موقع دين الإسلام www.dinulislam.net\nنبذة مختصرة: تبسيط لأحكام الأضحية على شكل سؤال وجواب.\nتأريخ الإضافة: 2007-08-02\nالرابط المختصر: http://IslamHouse.com/49285\n- هذه البطاقة مترجمة باللغات التالية: شيشاني - بنغالي - بوسني - أوزبكي - تايلندي - مليالم - إنجليزي - تركي\nГIурба деран тешалла Къуръана тIера айат а ду, Суннатера хьадис а ду. Лекха хинволчу АллахIа бах: ×Ткъа ахь хьайн Делана ламаз а де, (гIурбанна) урс а хьакхаØ (Сурат «Ал-Кавсар» 2 айат). Имам Тирмизийс дийцина, Ибн Iумарера – Дела реза хуьлда цунна – схьа, Делан Элчано а – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – бусалба наха а гIурба дийра аьлла.\nIаишата – Дела реза хуьлда цунна – аььал: «Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира: «ГIурбанан дийнахь, Адаман кIанта йийр йолчу Iамалех АллахIана уггар дукха езарг – (гIурбанна урс хьокхуш) цIий Iанор ю. Бакъдолуш, къемат дийнахь иза догIур ду (ша ма-дарра), шен маIашца, шен месашца, шен бергашца, (оцу хIора меженаца цунна мел хуьлуш). АллахIа къобал до цо Iанийна цIий, иза лаьтта охьа а дожале. Цундела, аш и (гIурба) доьйла шайн цIенчу даггара, и дер дика хеташ».\nГIурба дер чIагIдина суннат ду, важиб дац, делахь а шен ницкъ кхочург иза ден хьажа веза, хIунда аьлча Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ша Мединатехь даьккхинчу итт шарахь хIоразза а гIурба дуьйш хилла дела. Ткъа иза важиб доцуш, чIагIдина суннат хилар гойту, Ибн Iумаре – Дела реза хуьлда цунна – «иза важиб дуй?» аьлла хаьттича, цо – «Делан Элчано а – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – бусалба наха а дийра гIурба» - аьлла жоп даларо, важиб ду а ца олуш. Кхин а, «иза суннат а ду, дика а ду» а аьлла цо – Дела реза хуьлда цунна.\nПайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Шен гIурба ден аьтту а болуш гIурба дуьйр доцург тхан ламазан-чоьнна герга ма вогIийла».\nИ муьлхха а Iибадатца долу коьрта маьIнел тIаьхьа, гIурба деран бахьанех а, маьIнех а ду ИбрахIим-пайхамар – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Дала шен кIантана урс хьакха аьлла тIедожорца зийначул тIаьхьа, Цо цунна цхьа боккха ка белла хилла гIурбанна бен, цуьнан кIентан метта бен, тIаккха и ка бийна цо гIурбанна. Цо и доккха гIурба дер карладоккхуш доь вай а и гIурба, цунах тарлуш, цуьнан некъаца некъ лоцуш.\nХьалхара биллам хан ю: Эмкал ялхолгIачу шаре яьлла хила еза. Бежана а, газа а ши шо а кхаьчна, кхоалгIачу шаре даьлла хила деза. УьстагI цхьа шо а кхаьчна, шолгIачу шаре баьлла хила беза, йа шо кхачаза белахь а, берстина а болуш, хьалхара церагш охьаэгна хила беза.\nЦхьана стага цхьа уьстагI, йа цхьа газа йийча гIурба кхочуш хуьлу, цунна тIера а, цуьнан доьзална тIера а, вай лакхахь ма-аллара. Эмкал а, бежана а ворхI стага юкъахь дийча кхочуш хуьлу. Жабира – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Оха урс хьаькхира Делан Элчанца – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Хьудайбийатехь, цхьана эмкална ворхIанна тIера, цхьана бежанна а ворхIанна тIера».\nГIурба деран хан Iийд-дийнахь Iийд-ламаз дичахьана дуьйна, Iийд-дийнал тIаьхьадогIучу кхаа дийнан тIаьхььарчу дийнахь малх чубуззалц йолу хан ю. Вуьшта аьлча, Iийд-дийнахь Iуьйранна малх хьалабаьллачул тIаьхьа, ши ракаIат ламаз а, жима ши хутIба а далла йолу хан яьлча дIйолаелла, Iийд-дийнал тIаьхьа долчу кхаа дийнах тIаьххьарчу дийнахь малх чубуззалц йолу юкъ гIурба деран хан ю. Iийд-ламаз динчул тIаьхьа, оцу диъ дийнахь муьлхха хенахь а ден мегаш ду иза, делахь а Iийд-ламазал тIаьхьа дийча гIолий ду. Амма Iийд-ламазал хьалха цхьана хьайбанна урс хьакхьахь – иза гIурба лоруш дац, шен доьзална даа жижиг ду цо дийнарг, гIурбанан маьIна дац цуьнца. Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «(Iийд-)ламазал хьалха урс хьаькхначо шена (жижигана) хьаькхна, (Iийд-)ламазал а, шина хутIбатал а тIаьхьа урс хьаькхначо шен хьадж кхочуш а дина, бусалба нехан суннатца а нисвелла иза».\n3) АллахIан цIарца хьакхар. Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ша шен гIурба дуьйчу хенахь аьлла: «БисмиллáхI» - «АллахIан цIарца!». Нагахь санна вицвелла, йа цхьана кхечу бахьанийна Дела цIе ца яккхахь, гIурба нийса ду, даа мегаш а ду, Делан цIе яккхар суннат ду.\n4) Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – салават диллар дика ду, кхечу ишттачу меттигашкахь дилларе терра.\n5) Хьайба къилбехьа дерзор а дика ду, Пайхамара а – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ша хьайба дуьйчу хенахь иза къилбехьа дерзийна дела.\n6) Такбир дича а дика ду, масала иштта: «БисмиллáхIи, АллóхIу акбар». Анаса дийцинчу хьадисехь ду: «Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – гIурбанна ши ка бийра, цаьршинан агIона тIе ког а биллина, АллахIан цIе а йоккхуш, такбир а деш». \n7) ГIурба къобал де аьлла доIа дича а дика ду, масала иштта: «АллóхIумма хIáзá минка ва илайка, фатакъоббал миннú» - «Йа АллахI! ХIара Хьоьгара а ду, Хьоьга а ду, къобал де Ахь соьгара!». Цунна тешалла ду, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ша гIурбанна урс хьокхучу хенахь – «АллáхIан цIарца! Йа АллахI! Къобал де Ахь Мухьаммадера а, Мухьаммадан охIлунгара а, Мухьаммадан умматера а!» - элира аьлла деана долу хьадис.\n- Зул-ХьидджахI беттан хьалхара итт де дIадоладелча, гIурба ден лууш волчунна суннат ду шен цхьаъа а мас а, мIара а ца хадор, ша гIурба дийна валлалц. Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Зул-ХьидджахI бутт болалуш (стиглахь) шайна бутт гича, шух цхьаъ гIурба ден лууш хилахь, шен мIара а, шен мас а ма хадайойла цо».\n- Бусалба нехан паччахьна суннат ду, бусалба нехан «байтул-мáл» (даьхни-цIа) юкъара, бусалба нахана тIера гIурба дер. Муслима дийцинчу хьадисехь ду, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – гIурбанна цхьа ка бийра аьлла, иза буьйчу хенахь хIара а олуш: «АллахIан цIарца! Йа АллахI! Къобал де Ахь Мухьаммадера а, Мухьаммадан охIлунгара а, Мухьаммадан умматера а!». Цо и гIурба, адамаш Iийд-ламазана гуллучу меттехь (ламазан чоьна а, маьждигна а уллохь) дийча дика ду, ша цунна урс хьаькхча а дика ду.\n Ибн Маджас дийцинчу хьадисехь ду иза, и хьадис гIийла ду, делахь а, Ибн Iумарна – Дела реза хуьлда цунна – ша хьайбанна урс хьокхуш иза къилбехьа дерзор дика хетара аьлла деана ду, кхин а, Имам Iабдур-Раззáкъа дийцина нийсачу иснадаца, Ибн Iумарна – Дела реза хуьлда цунна – къилбехьа ерзоза йийна йолу хIума дика ца хетара аьлла, Шейх ал-Албанийс «Манáсикул-Хьадджи вал-IумрахI» тIехь ма-аллара.\n Iакъикъатана урс хьокхучу хенахь иза алар деана хьадисехь, Ибнул-Мунзира а, Абу ЙаIлáс а, Ал-Баззáра а дийцина долчу. Кхин а, цунах терра долчу дешнашца иза дийцина Имам БайхIакъийс «Ас-Сунан Ал-Кубрó» тIехь а, «ШуIабул-Ийман» тIехь а, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – гIурба дуьйчу хенахь иза элира аьлла.\nالأضحية ( شيشاني )\nآخر تحديث : Sep 12,2016 - 01:09:17


Австрига шаьш Кадыровга дIа цабалар доьху мухIажирша - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Австрига шаьш Кадыровга дIа цабалар доьху мухIажирша\nАвстрин шахьарахь Венехь гулам хIоттийра нохчийн мухIажирша шоьтан дийнан делкъал тIаьхьа. Цуьнан Iалашо яра Iедалшна цо цIехьахьийсабечу нахана тIехь мел кхерам кхозу гайтар. Европехь бен шайна кхерамзалла яц боху мухIажирша.\nМассех бIе стаг вара гуламехь. Нохчийн мухIажиршна гIортор еш, цаьрца цхьане акцехь дакъалецира австрихойн «Баьццарчу Партино» а.\nДеношкахь мухIажирийн терго ечу хьукмато полицин гIоьнца, меттара гIитттош а, урамашкара дIалехьош а, вовшахтоьхна, ницкъаша 11 стаг кеманца кхачийна Москох. ХIинца оцу нахах хиндерг дац хууш.\nБакъду, Австрин полисхошна лаца а, махкахваккха а цIетоьхна, бухахь ваха бакъо пачхьалкхо яланза висинчех 100 мухIажир вара. Амма царех дуккхахберш луларчу Германехь я Францехь къайлабевлла, дIалевчкъина, бисина цкъачунна Европехь.\nШеко ю уьш кхузахь совца бакъо а кхаьчна бехар бу бохучун.\nКхин а кхераме ду мухIажирийн хьал, царалахь даьржина хабар бакъделахь — 1000 нохчийн мухIажир ву, дийцарехь, Австрин Iедало Оьрсийчоьне дIавала къастийна. Оцу жамIе тIекхаьчначух тера хета нахана Вене листинчу Кадыров Рамзанан векалш а, бухара Iедалш а.\nБилггал мила, масса ву мухIажиршлахь Кадыровн администрацино шайца гамо кхобуш, Нохчийчу кхачийча хьизор волуш — иза ала дац. Амма шеко а йоцуш бан а бу Австрерчу мухIажиршлахь цIерачу тIамехь оьрсийн эскаршна а, Кадыровна гонахарчу Кремлана муьтIахьалла гайтинчу нахана а герз карахь лаьттинарш а, политика бахьанехь гамбелларш а.\nВенехь гулам берзош, мухIажирша циггахь кечйина петици хьажийра Австрин Iедале. Шаьш дойур долчу хьоле ма дахахьара, махкахь дитахьара, шайца къинхетаме хилахьара аьлла ю иза.


"Жарганаш эца сом ца хуьлу, ткъа 15-16 эзар а лой телпонаш оьцу..."\nИнтернет машанера «Iожаллин ловзарш» Нохчийчохь коьртах а даьхна дийцаре дар санна хьехо даьккхина ишколашкахь смартфонаш ца лелайойтуш дехкар а.\nРеспубликан куьйгалхоша а, парламенто а, чоьхьарчу гIуллакхийн министаралло а дийца даьккхина интернет машанехь даьржаш, берашлахь а, кхиазхошлахь жигара довлуш лаьтта тайп-тайпана, берийн психикана харц тIеIаткъам бан тарлуш долу Iожаллина кхераме ловзарш: «Синий кит», «ДIавига со», «Самаваккха со». Тийна цIа»…\nИ ловзарш бахьнехь махкахь кхиазхочо ша-шена тIе куьг дехьана меттиг нисьелла яц. Делахь а ишта бохаме меттиг хиллалц ладегIамехь а ца Iаш,оха и «Iожаллин ловзарш» дIасадаржош берш билгалбаха болх бу марсабаьккхина дIахьуш.\nТидаме оьцур бу муьлхха а кхин берийн психика Iехош, вон теIаткъам бан тарлуш болу хаам а». Полисхойн урхаллин хьостано дина и дIахьедар.\nГовзанчашна хетарехь бахьанаш бен-башха хила там бу - дех-ненах цакхетар тIера, нийсархошца Iоттаелла, девне юкъаметтиг хиларна тIекхаччалц.\nКхуьуш долу бераш йийсаре до цхьацца къайле йолчу ловзарша, хьовзамечу хиламаша, бен-бечу, хIуманна дуьхе кхиа лаам болчу зераша.\nКхиазхочо шен меттиг а, ша а лоьху дахарехь… Доьзалехь синтеме доцу, карзахе хьал хила а тарло бахьана, гонахарниш цунах цакхетар а хила а мега…\nКхиазхочун накъостий бацахь цо уьш кхечу виртуалан олучу дуьненахь лоху…».\nИшта хьажам хааме баьккхинарг ю психолог Шамхадова Лиза.\n«Iожаллин ловзарш» боламна гонаха яьллачу гIовгIанна бала ца кхочу тергамхо а хилла юьстах ца йисна нохчийн парламент а. Цуьнан декъашхочо Нагаев Iаднана гIардаккхарца доьшийлашкахь смартфонаш лелаяйта а ца еза.\nКхечу кепара аьлча интернет машанехь лехамашка вуьйлуш, "нека дан" таро луш болу смартфон-телпош олу гIирсаш, ишколашкахь а, кхечу доьшийлахь а лелор дехка деза боху депутато.\nИ дIадолор телевизионехь хьахадар а уггар кхаъ хилларш а хьехархой бу. Стенна аьлча кху тIаьхьарчу хенахь къаьсттина церан дезна и зIенан гIирс-телпош бахьнехь дешархошца а, дай-наношца а юьйлина юкъаметтигаш латто.\nЦундела доьшийлашкахь уьш лело маггане а могуьйтур цахилар дукха резахиларца тIеоьцу хьехархоша.\nИштачех цхьа ву Ножай-юьртан кIоштехь оьрсийн мотт ,литература а хьоьхуш волу Довлетмирзаев Iалавди.\nIалавди: «Уьш дIаяха еза ханна тоххара тIехъяьлла. Барта хьеха а деш, деш хIума а доцуш лаьтташ ю-кх уьш. Иза нисса хила дезаш хIума ду. ХIунда аьлча, дешархойн ерриге дог-ойла гIуллакх мел доцчохь ю и телпош бахьнехь. Урокийн церан бала бан а бац.\nЦу телпонашций дай-наноша схьахьежош бу уьш ишколе. Уьш дай-наношка зIе тухуш а бац и царна шайна а хаьа тIех дика. Жарганаш эца сом ца хуьлу, ткъа 15-16 эзар а лой телпонаш оьцу, кхин дешаран коьчал эца нахарташ яц олу, амма телпо тIедилла 200-300 сом карадо.\nМассо маьIIе, къайлах-къулах а цу чохь дохкуш ду-кх и бераш. Цу телпо чохь доцуш хIума ма дац.. Йист яьккхича дика-м дара…»\nМогIарерчу бахархойн дог-ойланах аьлча цара, жимачо а, воккхачо а, цхьабосса къобалдеш хIума ду хIинцачул тIаьхьа доьшийлашкахь смартфонаш лелор доьхкур ду бохург. Ишта хьажам болчех ву къано Хьусайн а.\nХьусайн: «Дийца эша а ца оьшуш гуттар дика ду телпонаш дIаяхар. Оьшуш яц. Дешар а толур ду. ДIаяха еза. Цхьангга а кхин хетта а ца оьшу".\nСоьлжа гIалин кIоштерчу Кен-юьртарчу шина йишина Хьавадина а, Хьавашина а хетарехь, лелор дихкича дешарна тIеберзар хаъал толур ду.\nХьавади: «Суьйранга даханчу берашна-м башха дика а дац иза. Вуьшта дика ду. Оьшуш яц. Уьш йоцуш мел дика Iийна».\nХьаваши: «Магош цахилар дика ду. ЛартIа мел доцчуьнга марзло. Ишколехь оьшуш яц. Уьш хилча дешарна тIе а ца йоьрзу ойла. Хьалха а ма ца лелийна. Уьш дIаяхар вуно дика деш хIума ду».\nДоьшийлашкахь телпош лелор магийта ца деза бохуш официала тIегIанахь дийца даккхар а чIогIа тайна дукхахболчу могIарерчу бахархошна а, къаьсттина лакхарчу а, лахарчу а доьшийлашкахь къахьоьгучу хьехархошна.\nКхузара,могIарерчу наха а, берийн а, кхиазхойн хьехамчаша а сатуьйсург цхьаъ ду - кханенаш а ца йохкуш, и керла юкъадалор сихха дахаре дерзор.\nGalaxy Note 7 телефонаш йохкар сацийна\nСийна цIе лета хьох... Samsung Galaxy Note 7\n«Сийна Кит» – Iаьржа Iожалла


Инфоурок › Родной язык ›Презентации›Презентация по чеченскому языку на тему "Къастаман т1етуху предложени"\nБарт болу ши стаг, барт боцучу юьртал а тоьлла. Кица\nХ1аъ -1, х1ан-х1а -0 1.ЧКП коьртачу а, т1етухучу предложенех лаьтта. 2.Т1етуху предложени даима коьртачу предложенина т1аьхьа лаьтта. 3.ЧКП дакъош вовшаххутту хуттургашца а, хуттургийн дешнашца а, интонацица а. 4. ЧКП дакъош цхьатерра бакъо йолуш хуьлу. 5.Хуттургийн дешнаш предложенин цхьа а меже ца хуьлу. 6. Хуттургаш т1етухучу предложенехь хуьлу. 7.т1етуху предложени запятойца къастайо 8.ЧКП-хь масех т1етуху предложени хила мега.\nНийса жоп 10100111\nМуьлха предложенеш ю х1орш? ЧКП ЧЦП ЧП ЦП ХЧП\n1.Межед эладиташ даржош ву бохуш хабарш дара хезаш. 2. Суна т1едиллина г1уллакх сайга далур ду аьлла хета. 3. Шен накъосташна юккъехь, со шена гина аьлла хьахийра цо. 4. Тоьпан бухо човхийначу Пет1аматан даге лазар деара. 5. И церан муха нисло хаа г1ертара иза.\nКъастам Къастаман т1етуху предложени ? Башхаллаш, цхьанаяр\nДикачу г1уллакхаша, оьздачу амалша кхачаво стаг адамийн лараме.\nЦ1ера болх Ц1ера болх: (харжа) 1.«Дог дохден ойланаш» жима сочинени язъяр 2. Ш № 199 синтаксически талла хьалхара 3 предложени 3.Къастамаш юкъахь долу кицанаш лаха (5 кица)\n«Нохчийн мотт (Чеченский язык) (на чеченском языке)», Джамалханов З.Д., Вагапова Т.Н., Эсхаджиев Я.У., Овхадов М.Р., Абдулкадырова Р.А.\nPPTX 69.5 кбайт


Кипран Iедалша шайн паспорташ духку Оьрсийчуьрчу а, Украинерчу а миллиардерашна\nГезгмашин-бутт 18, 2017\nКипр -- Оьрсийчоьнан коммерцин банк Никосияхь, Заз.19, 2013\nКипран Iедалша шайн махкахо хилар, цуьнца цхьаьна Евробертан виза юхку Оьрсийчуьрчу а, Украинерчу а миллиардерашна, шайна юкъахь коррупци лелорна бехке бийраш а болуш, хаам бо The Guardian газето. Цо дийцарехь, 2013-чу шарахь дуьйна Кипран Iедалша 4 миллиард евро ахча даьккхина, «дошо виза» олучу схемица 400 гергга стагана паспорташ а доьхкина.\nКипрехь баха бакъо еллачу нахана юкъахь бу Украинин коммерцин банк йилина болу нах а, Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан хилла депутат а, чIагIдо газето. Церан цIераш йохуш яц. The Guardian-о дийцарехь, Кипро паспорташ деллачу нахана юкъахь бу «ондда политикан Iаткъам бан» таро йолу нах.\nИнвестицеш йиначу нахана Кипран махкалла даларан программа йолийнера цу пачхьалкхехь 2013-чу шарахь. Цу схемица а догIуш, цу мехкан паспорт дезачу стага цигахь эца езаш яра 2 миллион евро мах болу хIусама я 2 миллион ах миллион дайъа дезаш дара пачхьалкхан компанийн акцеш а, облигацеш а эцна.


«Лаьттан кийрахь валлахь а, оьзда а, гIиллакхе а хила веза стаг»\n(Вевзаш воцу хьекъале)\nМаршо радио: Халхаволуш цхьа лоруш волу стаг хилча, цуьнан сий деш санна, бола юкъа ахча кхуссуш массарна а гина хир ду. Амма гIургIезан амалца халха йолуш йогIучу йоIанна кара ахча кхийдош, дуьххьара хааделлера. Нохчийн гIиллакхашца муха юкъаметтигаш ю-те цу гIулкхан аьлла, хаттар а луш долийра оха вевзаш волчу Нохчийчурча яздархочуьнца а, поэтаца а Уциев Абуца вайнехан гIиллакхех а, оьздангаллах а лаьцна долу къамел.\nУциев Абу: Нохчийн гIиллакхехь и ахча хьанна тосуш хилла аьлча, ловзарга богIуш хилла, хIинца ахьа дийцинчу ловзарга богIуш, хьан доттагIий хилла: луларчу мехкашкара элий а, шовхалш а, бекаш а. Шайн-шайн къаьмнийн ма-хиллий уьш, нохчийн хилла бац элий, нохчийн къонахий хилла. Цхьана къонахчу дикане, цо динчу ловзарга кхайкхина богIуш хилла и элий а, шовхалш а, бекаш а.\nУьш схьабаьхкича и ловзар кхаъа дийнахь а, кхаъа бусий а, я ворхI дийнахь а, ворхI бусий а лаьтташ хилла. И ловзар шайна гIелделла аьлла хеттачу хенахь (оцу баьхкинчара лай а ма-хиллий шайца балош, божарий а, зударий а) и лайш шишша стаг а, зуда а юкъадоккхуш хилла, къовсуш хилла, халхар деш хьайниш дика бовлий, сайниш дика бовлий, олий.\nУьш гайта, цхьаний мах хадо атта хилийта, пхи эла велахь а къовсуш верг, ялх велахь а, оцу ялхий а... цера ялх йоI, ялх къант а юкъадоккхуш хилла. Иштта бен, шишша волуш, халха бевлла а бац нохчийн ловзаргахь. ТIаккха царах дика халха бовлучарна, оцу хьоьжуш болчара ахча тосуш хилла тIе.\nЛайшна бен тосуш а ца хилла ахча. ХIокху лай-йоIана а, хIокха кIант-лайна а хIоккхул дукха ахча тесна олий, оцу дукха ахча тасарехь хьалхара меттиг къастош хилла. Нохчийн йоIана тIе, нохчийн ловзаргахь тIе ахча тесна дац.\nЛайшна бен тосуш а ца хилла (иза). И ахча схьагулдеш хилла. ХIокху лай-йоIана а, хIокха кIант-лайна а хIоккхул дукха ахча тесна олий, оцу дукха ахча тасарехь хьалхара меттиг къастош хилла. Церан дайша диллина долу совгIат толам баьккхинчарна дIалуш хилла. Иштта, нохчийн йоIанна тIе, нохчийн ловзаргахь тIе ахча тесна дац.\nМаршо радио: Нохчийн ловзарехь, я синкъерамехь йоI халхайолуш цуьнах хьакхаваларх ларлуш хилла бола юкъахь верг а, го а бина, халха волучунна тIараш детташ берш а. Цундела, йоIа кара ахча таIор цхьана а кепара догIуш дац цу гIиллакхашца.\nУциев Абу: Кара-м диццане а ма дийца хьайна, цуьнах геннара дуьйна чоа хьакхаделчи а, гIовтал Iоттайелчи а, и тIам дIабоккхуш хилла, йоIах хьакхабелла болу! ТIаккха, цуьнан кара ахча муха таIор ду ахьа, куьг ца хьакхалуш, я оцу ахчанна тIехула ца Iотталуш?!\nНохчийн ловзарехь, нохчийн къант а, нохчийн йоI а халхадаларан шен гIиллакх хилла. Шен тIехьийзачу кIантаца, я хьешаца, я къонахчуьнца, я ловзаран инарлица, я баьхкинчу баккхийн къаношца ... цаьрца бай йоI халха йолуш ца хилла, шен щича-маьхчица, шечуьнца бен.\nКъант (халха) волуш ца хилла шен тIехьийза йоI яцахь ловзаргахь, я шен доттагIчуьнан бехке нах балахь ловзаргахь цуьнан йоIаца, я шича-маьхчица бен. ТIехьийза йоI йоцург ваьккхича бен волуш ца хилла. Инарлас а, кхечара а дика халха волу аьлла дехчий бен.\nМаршо радио: Уциев Абус дийцарехь, халхаваларан а хилла шен зил. Таханлерачу денна санна, массарна а ша кIорда а вайтина, дIавала ца кхеташ, сетташ а ца хилла юкъаваьлла стаг, шен леларан сурт лардеш а хилла цо.\nУциев Абу: Кхо го бен боккхуш а ца хилла, иза милла а велахь а. Хьалхара го. ЙоIа а, къанта а ловзаргахь болчу нахана, шайн гIиллакх а, оьздангалла а гайтаран го хилла иза – хьала гIовттаран а, дIадоладаларан а, вовшен ларам баран а, йоI юккъе кхайкхаран а.\nШолгIачу гонехь, (шена) йезаш йолу йоI кегийрачу нахана а, ловзаран дайшна а, массарна а (иза мел хаза ю, мел хаза халхайолуш ю, мел куц долуш ю, мел гIиллакхехь халхайолу ...оьзда, гIиллакхе) иза гойтуш, цуьнан го хилла.\nКхозлагIниг, наггахь йоI а хьовзош, къанта кIенташна бухь а бугIуш... и го къентан болар а, къентан доьналла а, къентан яхь гойтуш го хилла. Кхо го бен бокхуш а ца хилла, цкъа бен къант халхаволуш а ца хилла, цкъа хьалагIаьттича.\nМаршо радио: Ловзаран гIиллакхех долу цхьа гIиллакх хилла бохь богIар. Цуьнан а шен кеп хилла.\nУциев Абу: И бохь богIар... тIаьххьара бохь...хьан-хьанна а хьалха бугIуш ца хилла. Инарлина хьалха бохь богIа бакъо ца хилла, къонахчуьний а, лораш болчу къанойн а, хьешийн а бен. Иза чIогIа деза лаьрра. Шен гонна хьалха богIа безаш хилла бохь. Жимчустага тахана, ваха а воьдий, инарлина а, хьанна а хьалха бохь бугIу. Иза ца ларар ду, иза гIиллакх ца хаъар ду.\nШен гонна хьалха бохь бугIуш хилла цо. Къонахчунна хьалха а, инарлина хьалха а бохь богIа, къонах хила кхи а а кхиина, шен гIиллакхца а, оьздангаллица а, доьналлица а, гоь ваьлла нахалахь, хьанна хьалха а бохь богIа таро йолуш хилла иза. ТIкъа хьешанна хьалха бохь богIар иза гIиллакхехь хилла. Иштта деза а, сийлахь а хилла вайн дайша лелийна долу гIиллакхаш.\nМаршо радио: Хена йохалла хийцалуш ду цхьадолу нохчийн гIиллакхаш. Иштта, цхьаболчара луларчу къамнийн амалш схьаоьца, тIкъа вукхерна мьтта шаьш леллийнарг нохчийн гIиллакх ду.\nУциев Абу: Тахана ярташкахь, дукха а наха лар а до и гIиллакхаш. ТIкъа цхьаболчара, цахуучара, и гIиллакхаш талхош меттигаш йогIа. Кхечу, лула-куларчу, къаьмнийн гIиллакхаш схьаэцнарш а бу. ТIкъа цхьаберш -гIиллакхаш шайна ца хиича, шаьш дIалеллийнарг гIиллакх ду моьтташ хуьла.\nАмма нохчийн гIиллакх лело, иза чIогIа хала хилла, чIогIа деза а хилла, сийлахь а хилла иза лелийча. Иштта шен-шен тидам болуш а, шен-шен агIо йолуш а хилла нохчийн халхар а, тIаккха и бохь богIар а... Ши стаг тIаьхьий-хьалхий, тахана хIу ду ца хууш, ши-кхо стаг цхьане юкъа волу, ши-кхо йоI а юкъайоккху.\nНохчийн гIиллакх лело чIогIа хала хилла, чIогIа деза а хилла, сийлахь а хилла иза лелийча.\nЦу хенахь, вай юьхьенца билгал ма-даккхара, элаша а, бекаша а, къонахаша а шайн лай муьлхарниг дика халха вола аьлла къовсачу хенахь юкъабохуш хилла уьш, ловзар гIел ца далийта. Оцу ловзаран сийлалла айъа а, неха самукъадаккхар даздан а.\nМаршо радио: Нохчийчохь тахана цхьамоггIа белхаш дIахьуш ду вайнехан гIиллакхаш а, оьздангалла а ларъйан. Цу юкъахь хьахо мегар ю, Уциевс кху деношкахь зорба тоха кечъйеш йолу книга а.\nУциев Абу: Вайн къам а, вайн гIиллакх а, вайн гIуллакх а, вайн оьздангалла а чIагIйеш белахш бу тахана беш, республикехь дIахьуш. ТIаккха цу агIора, дерриг а нисдеш, тодала гIерташ а, дайн орамаштIе юхакхийдаш хилча, хIунда аьлча оцу ормашаца йолу зIе хаьдна хилча и къам делла ду, муьлхха а дит а, синтар а, шен орам хаьдча, иза дакъалой дIадолу.\nОцу (вайн) дайн орамашка юха а гIерташ бен, дахар хир дац, кху лаьтта тIехь ца хедаш долу. И дахар ца хадуьйтуш къахьоьгаш хилча, тахана цунна тIе, юхадерза деза. ТIкъа и юхадерзаран белхаш республикехь дIахьуш бу. Тахана и карла а доккхуш, цу тIехь болх бича, иза ду баккъалла а къомах хиндерг лардар а, къам шен хиндолчунна тIехь дисар а, ца леш дуьненехь даха.\nИ вай билгаладаьхна долу гIиллакхаш тIехь а долуш, зорбане кечъйеш ю сан и рогIера книга, «Шерийн зераш» аьлла йолу. Цу тIехь поэзи а ю, цу тIехь артикалш а хир ю, цу кепара. ГIиллакхца йоIа чIаба яр а, ши къажар яр а, тIаккха оцуьнан гIиллакх а. ЙоIа ловзаргахь къонахчуьнга дехаран кад кховдор а. ТIаккха, хуьла-кх хьуьнаран кад кховдабар а. ТIаккха, массо а шен-шен агIора муха хIун ду, иза билгал а доккхуш. Нохчийн халхар а, халхаран гIиллакхаш а. Шуьнан гIиллакх а, нохчийн шун ларар а.\nМаршо радио: ЦIеххьана дага а деана, нохчийн гIиллакхех а, оьздангаллах а яздича хIун дара-те ша аьлла, кечъйина дац яздархочо шен кхоллар. Дуккха а хан хилла цо цу тIехь болх бен.\nУциев Абу: Жима волуш дуьйна, вайн республикан массо а ярташкахула, ширчу ярташкахула чекхваьлла (со). Цигахь баккхийчу нахаца а, лораш болчу къаношца а, зударшца а, хьалхалера, вайн дайшна юкъахь лелла долу, гIиллакхаш а, гуллакхаш а, ламасташ а, уьш лардеш, цу агIора къахьоьгаш болчерца а, тIаккха, ширчу иллешалархошца а (къамелаш дина аса).\nКъоман барткхоллараллехь ма-яьхний уьш, дукхах ерш. Советан Iедало некъ ца беллера царна цхьана хенахь, «социалистический» юкъараIойлехь кхечу кепара хила деза дахар бохуш. Цундела, хьалхе дуьйна кечбина хилла и белхаш цхьацца агIора, финансийн агIора а, кхеча агIора а таронаш йолуш а, йоцуш а, нисделлера уьш шен хенахь зорбане ца бовлар.\nТахана цу тIехь и болх беш кхоллар кечйина ю. ТIаккха, боккъалла а долу нохчийн иллеш... Гелдагинахь вара цхьа бIаьрзен илланча, Галаев Бута бохуш. Цо дIаолуш дIаяздина иллеш а ду. Жайна хир ду-кх иза, зорбане долуш.\nМаршо радио: 50 шаре ваьлла волу Уциев Абу яздархо а, поэт а хилла ца Iаш, поэт-пародист а ву. Цуьнан кхолларалла йевзаш болчу наха бехк буьллур бара тхуна, нагахь къамелехь цуьнах лаьцна вай ца хьахийча.Уциев Абу пародиш язъян волавелла дуккха а хан ю. Уггара хьалхара пароди шен накъоста Хатуев Iабдулхьамида язйинчу цхьана байтана язъйира цо, иза гIур ваций шена оьгIаз аьлла. Амма тахана Уциев Абус пароди язъяр, цо дешнаш схьаэцна волчу поэтан кхиам санна лара мегар ду.\nУциев Абу: Пародин жанр вайн литературехь таханлерачу дийнахь уггара чIогIа оьшуш йолу жанр ю. Критика мелла а гIелъйелла. Иза профессионалаш [говзанчаш] ца хилар дац, кху хенан чолхалле диллина (ду). Хьаьнг-хьаьнга а лан ца ло, шена аьлла долу критикан бакъдолу дош. Цундела, нахана новкъарло ца ян я халацахетийта, тIамо хетийтина долу хала а, тIамо даздина долу во а, бала лайначу нахана мелла а цатам ца бан а, дешца гIело ца ян а, хала ца хетийта а Iад Iа критикаш. Амма пароди цхьана дашна а, ледара аьлла долчу дашна дуьхьала хилла ца Iаш, дикачу байташна а, дикачу произведенешна а, шен кепара реклама а ю.\nПародин жанр вайн литературехь таханлерачу дийнахь уггара чIогIа оьшуш йолу жанр ю. Критика мелла а гIелъйелла.\nМасала, Рашидов Шаидан:\nКхура къелла хьаьдира вайша, юх-юххе хIоьттира дIа,\nХьан куьг, сан куьга тIе даьхьна, дуьххьара лецира схьа.\nЦIий йелла йогура беснеш, бIаьргаша йира со йох.\nЙет лаха яханчохь Тайша, дара иза я бIаьста, я Iай.\n«ДогIано дашадо вайша», -аьлла сан куьг лецира ахь.\nЭхь моьттуш йогура беснеш, бIаьргаша йира со йох.\nТIехбовла бевлча вайн бегаш, IаьтIкъина ахь биъна хох,\nДицделла «Дирол» схьадаккха, оьккхуьйтуш хьан лерех «тIох»,\nСан тIара кхийтира, тIаккха хьо а соьца велира вох.\nГапураев Хьасанна язйина ю (аса) пароди «Ца моьттург» аьлла.\n«ЭхI, и муха нисделира, тидам бан ца кхии со.\nДагахь доцуш и хилира суна йезаялар хьо.\nЭхI, и муха нисделира, маж яша ца кхииншшехь.\nЭхI, ас хьога бIаьрг таIийра, юьхь йиланза воллушехь.\nКнига буйнахь гойту вари, хьо кхочур юй хиинехь.\nХечий когаш цIандийра дарий, эхI, хьо бохам,эхI, хьо эхь!\nБазарахь со хьуна гира, джинсаш карахь, кетарш гехь.\nБIаьргашца со дIавийхира, дагар дийца милицехь».\nАхмадов Мусан стихотворени ю «Ма хилахьа!»аьлла.\n«Ма хилахьа массарна а хаза, массара а доккха хаза заза.\nМа хилахьа массарна а дика, дагахь хир ву массо а хьо йига».\nМа хилахьа Iамар-заза, со а ма-вац хьо саннарш ганза.\nМа хилахьа эмкалелла йеза, хьоьх да ваххала там бала беза.\nМа гIертахь массеран а коча,\nЮсург хьо хилча эххар сан кочахь...,\nаьлла яра и Ахмадов Мусан произведенина (язйина пароди).\nМаршо радио: Нохчийн республикан халкъан поэт ву Хатуев Iабдулхьамид.\nХIара хьалхарчу, волалучу хенахь язйинчу, пародех ю. Цуьнан лирикан дика стихотворени ю «Доцца аьлча» аьлла.\n«Соьх цхьаъ хила доьгIна делахь, шийла къастар ма хилийта. Ши дог вовше дезаш далахь, вовшех делла ца делхийта» аьлла.\nСоьх цхьаъ хила доьгIна делахь, сийна гижо ма хилийта.\nРеза воцу критик валахь, салат йина ца ваийта.\nСоьх цхьаъ хила доьгIна делахь, базехь «завсклад» ма хилийта,\nЦа торручехь гIалат валахь, со сайн зудчух ца ваккхийта.\nСоьх цхьаъ хила доьгIна делахь, ма хилийта мох, я хох.\nДоцца аьлча, тарлуш далахь, хилийтийша поэт соьх.\nМаршо радио: ХIара, Шайхиев Iалвадис язйина цхьа байт ю. Цу тIехь боху\n«IатIкъам бита, IатIкъо IатIкъам IатIкъаме.\nЛатIкъам бита, латIкъо латIкъам латIкъаме».\nКхардам бита, кхардо кхардам кхардаме.\nКъамкъарг йита, къекъо къамкъарг къамкъарге.\nЭхь а дита, эхь хетийта аэвхьаза а.\nМотт а бита ма тов бетта маьттаза.\nУьш аш дитахь, со-м муххале а вуьтур ву,\nТIаккха къера шу ас хьера дохур ду.\nНохчийн гIиллахех а, оьздангаллах а лаьцнарг шен чакхе йоцу къамел ду. Цундела тIейогIучу хенахь вай дуккхазза а йийцаре йийра ю и тема. ТIкъа хIара программа йерхзош юха а дага даийта лаьа цхьана хьекъал долчу стага аьлла долу хIара дешнаш: «Лаьттан кийрахь валлахь а оьзда а, гIиллакхе а хила веза стаг».\nИза вайна, хIоранна а тIехь а ду.\n(ХIара программа эфире яьлла 25-чу Апрелехь 2010-чу шарахь).


Туркойчоьне Шемахь йолийна операци юхаяккха аьлла Трампа\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн президент Трамп Доналд\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн вице-президенто Пенс Майка дIахьедина, президенто Трамп Доналда телефонехула Туркойчоьнан президентца ЭрдогIан Реджепца къамел дечу заманчохь Шемахь болийна тIом хьем ца беш сацабе аьлла, кхайкхамбарх.\nДахначу кIиранах Туркойчоьно шен эскарш чуоьзна Шеман къилбаседанехь. Пенса дийцарехь, ЭрдогIанца хиллачу къамелехь Трампа кхетташ йовзийтина шен позици. 160 эзар сов маьршачу бахархоша дIатесначу регионе кеста ша ваха дагахь ву аьлла Iамеркан вице-президенто, цигара хьал дерзон Iалашонца.\n"Туркойчоь Шема гIортарна кхин дIа садетта дагахь яц Iамеркан Цхьанатоьхна Штаташ. Оха кхайкхамбо Туркойчоьне, операци саца а яй, бертан дийцаршка хаа аьлла", - дIахьедина журналисташка Пенс Марка, яздо Reuters агенталло.\nПенса ша Шема ваха дагахь хиларх дIахаийтале масех сахьт хьалха Трампа дIакхайкхийна, Туркойчоьнан муьлххачу а структурашна а, я къастийначу хьаькамашна а дуьхьал санкцеш яха могуьйту омра арахеца дагахь ву ша аьлла.\nИшта цо бахарехь, 100 миллиард долларшкахь Хонкарца йохка-эцарх бина барт а юкъахбоккхур бу ша, ишта Шеман къилбаседане иза чугIортарна Туркойчу дохьуьйтучу болатан мах а шозза хьалабоккхур бу ша аьлла.\n"Маса Туркойчоьнан экономика хIаллакъян кийча ву со, нагахь санна, туркойн лидерша шаьш леринарг духа ца даккхахь", - аьлла Трампа, оршотдийнахь ша зорбане даьккхинчу дIахьедарехь.


Салман Фарид: «Кегийрхошца мотт каро, хийцабала беза бусулба диндай»\nГIезалойчоь -- Салман Фарид.\nТахана маситта декъе екъаелла ю Оьрсийчура бусулба юкъаралла. Церах цхьа дакъа Iедалша гIортор еш ду. Вукху бусулба нахаца къийсам латтош ду Iедалш. Цу къийсамехь уьш тIетовжу мехкахь болчу официалан диндайшна. Царах ву ГIезалойчура Iелим стаг Салман Фарид.\nБилггал долу терахь хуийла дац, амма, ахьа дийцарехь, карарчу хенахь салафиташ, я вахIабиташ олуш болу нах бу Оьрсийчохь 100 000 гергга стаг. Муьлаш бу уьш? Уьш муха къастабо аша кхечу бусулба нахах?\nСалман Фарид: «Буйцурш цхьа къовсадалар иккхича шайна хетачунна бух балалур болу нах бу. Дукхах берш уьш кегийра нах бу. ХIунда аьлча 40 шаре бевлла болу нах, коьртачу декъана, вайн дайша лелийна долу, эр вай, ламастан ислам лелош болу нах бу. Ткъа иза ду чоьхьарчу Оьрсийчохь а, Сибрех а, Къилбаседа Кавказехь а бехачу бусулба наха лелош дерг. Ткъа кегийрахой, халахеташ далахь а, кхечу агIор боьлхуш бу».\n20 шо хьалха, масала, Нохчийчохь салафиташ, я ,вай вахIабиташ олуш болу, нах муьлуш бу хууш а дацара. Нохчий, Iедалша еш дуьхьалонаш ялахь а, шайн вирдийн ислам- дин лелош бехаш бара. Ткъа хIинца цу нехан терахь дебаш ду. Стенца доьзна ду иза?\nСалман Фарид: «Иза кхузаманахьлерачу Оьрсийчоьнан а, Советан пачхьалкх хиллачу меттигехь кхоллаеллачу пачхьалкхийн а проблема хилла ца Iа. Иза дерриг а дуьнентIехь хуьлуш дерг ду.\nСуна хетарехь, адамаш ойланаш ян буьйлабелла кхечу барамехь, вайна девзаш долчу динашкахь, исламехь а, керста динехь а, иудаизмехь и нах буьсуш белахь а. Адамийн дегнаш чIагIлуш ду, церан кхин хьашташ гучудовлу. Оццу хенахь уьш динехь а буьсу.\nЦу динехь чолхазалла, атта хилар, лоьху цара. Вуьшта аьлча, адамаш мистикех(эхартах тешарх ?) херло. Ткъа мистика бух бу муьлххачу а ИбрехIим Пайхамарх хоттаделлачу ламастан. Цундела кхузахь цхьа а къайле яц. Формаци хийцалуш ю, хийцалуш ду кегийрхошна хетарг.\nАмма уггаре а вониг ду, цара тIе дуьтуш ца хилар «плюрализм» олуш долу хIума. Ткъа ламастан ислам дуьхьал дац адамийн тайп-тайпана ойланаш хиларна».\nСалафиташ боцурш Оьрсийчохь болу, официалан эр вай, диндай шеконца хьоьжуш кхин а масийтта бусулба тоба ю. Царах бу, масала, таблигаш. Уьш муьлуш бу?\nСалман Фарид: «Иза ислам даржор юьхьара эцна лелаш болу болам бу. Иза Индехь гучубаьлла ду. Индехь а, Бангладешехь а, Непалехь а, Цейлонехь а Пакистанехь а болчу нахана юкъахь лело мегар долу хIума ду цара лелош дерг.\nАмма иза лелар дац Оьрсийчохь а, Юккъерчу Азехь а. Цара юьхьар лаьцнарг оьгIазе некъ бац. Цара даржош дерг баккъалла а долу ислам ду. Амма цара ислам даржош лелош йолу кеп йогIуш яц Советан пачхьалкхана юкъахь хиллачу мехкашкахь - Оьрсийчохь а, Юккъерчу Азехь а.\nХIунда аьлча, эр вай, Индехь, я Пакистанехь бехачу бусулбанийн дахар а, церан кхетам а богIуш бац Оьрсийчохь, Казахстанехь, я Азербайджанехь бехачу бусулбанийн кхетамца».\nТкъа хIу ду и цу кепара цара лелош дерг?\nСалман Фарид: «Масала, цхьа масал далор ду аса. Некъахула богIуш бу таблигахой. Цхьа стаг го царна. Цунна го а бой, сихха ислам тIеэца олий, юкъахьовза во цара и стаг. Ткъа вайна хууш ду Дала Къуран чохь муха бах, стага ислам муха тIеэца деза бохучух.\nЦкъа-делахь, Дала бах, лууш верг тешаш ву шех. Ткъа шолгIа. Ца ваьллачу денна стаге тIеэцийта дезаш дац дин. Вуьшта аьлча, иза ислам даржош долу болам бац, цуьнах дог даккхар даржош болу болам бу».\nКху тIаьхьарчу хенахь Оьрсийчоьнан территори тIехь жигаралла гойтуш ю 1953-чу шарахь Малхбалерчу Байталкъуддусехь кхоьллина йолу Хизб ут-Тахрир аль-Ислами олуш йолу парти. ЦхьамогIа Юккъера Азерчу пачхьалкхашкахь а, Оьрсийчохь а терроран лоруш ю иза. Ткъа хIун бахьана ду иза Оьрсийчохь ехкар? ХIу ду цу партино юьхьара лаьцнарг?\nСалман Фарид: «Цу организацин коьрта Iалашо ю кху дерриг а дуьнентIехь халифат хIоттор. Вуьшта аьлча, дерригдуьненан бусулба пачхьалкх хIоттор ду иза. Оха, бусулба наха, иза тIедуьтуш дац. ХIунда аьлча, дерриг а дуьненца дов а даьккхина, пачхьалкхаш йоха а йина, цхьа а халифат кхоллалур яц.\nИ организаци цхьана талламан струкутрех тера ю, бусулба организацех тера яц. Масала, могIарерчу цу юкъараллан декъашхошна ца хаа шайн коьртехь мила ву. Иза цхьа хьулъелла организаци ю. Цундела иза ислам бухе диллина лелаш ю халла бен олийла дац».\nМа дарра аьлча, цхьа ца лелийча а мегар долу хIуманаш а, духарш а лелочу муфтиша а, диндайша а лелочо догдоккха аьлла хетало кегийрахойн вай хьехош долчу, эр вай, ламастан исламах. Хьуна ца го цу тайпа хIуманаш? Цхьа а критика ян бахьана дац аьлла хета хьуна, муфтиш ду шаьш, бакъдолу дин хоьхуш ду шаьш бохучу нахана?\nСалман Фарид: «Суна хетарехь, ламастан йолчу диндайн институтах а, муфтийн институтах а, берриг а диндайх а вайн бусулба кегийрахойн безам болуш хилча, цхьаъ дан деза. Дикачу агIор чулацам болу радикалан хийцамаш бан беза бусулба диндайшца боьзна болу».\nТкъа бусулба нехан дахар муха ду Оьрсийчохь? Мел аьтто болуш хета царна шаьш, шайн Далла гIуллакх а деш, баха?\nСалман Фарид: «Нагахь вай юьхьара лаьцна ламаз дан меттиг хилар а, оьшуш йолу динан литература хилар а, дешан лаар а, деша аьтто хилар а, ХьаьжцIа ваха лаам кхочуш бан йиш хилар а, ислам-динца йоьзна йолу, вай хьалал олу, бизнес лело аьтто хилар а далахь, и аьттонаш болуш бу кхузахь.\nТкъа шайн аьтто бац аьлла хеташ нах балахь, цхьацца бахьанаш долуш, махках вала маьршо йолуш ю. Шаьш цхьана хIуманах дIахадийна бу аьлла, хетачу нехан, комфорт яц аьлла хетачу нехан, вайн шарIаца а догIуш, махках бовла йиш ю".\nКегийрхошца мотт каро хийцабала беза бусулбан диндай