"ХIума хуу нах" шайх олу бахархой Iорабоху репортаж араяьлла "Грозный" телеканалехула юха а. Бакъду, оршоьтан сарахь гайтинчу программо Iорабохурш бацара пал тосу я седа-жайна хьовсу нах – ХIирийчуьрчу Мазалк гIала пал тасийта леларш бара.\nСоьлж-ГIаларчу исламан медицинан центран коьртачу лоьро Эльжуркаев Адама (иза ша адамна чуьра жинаш арадоху говзанча ву) емалбира "хIума хуучу нехан" клиенташ. Мохк кхардийта эфире ялийнера 8 зуда а, церан гергарнаш а.\nЭльжуркаевна хетарехь, седа-жайна хьовсуьйту а, шайна пал туьйсуьйту а адамаш "шайтIанийн накъостий а, динах тилла нах а" бу. Цо бахарехь, поло тодийр дац зударийн маренаш, цул тоьлу нанна шен йоI майрачунна муьтIахь хила Iамийча.\n"АллахIе деха деза, ма деха "хIума хуучуьнга", - хьоьхура Эльжуркаевс.\nТелеканал корреспонденто дийцарехь, пал туьйсу нах лоьцу компани йолийчахьана схьа Iеламнаха "иттанашкахь Iорабаьхна аферисташ".\n"Грозный" телеканало гайтина нах бехкебира Мазалкера цхьа Нонна цIе йолчу пал тосучу зудчунна тIелеларна. Цо шена тIебаьхкинчарна ло, бохура, "Оптински къаной" (Оптинские старцы) олучу керста мозгIарша вуно дукха зама хьалха яздина доIа тIехь долу кехат.


Нохчийчохь вайначух цуьнан нанна компенсаци ялар тIедожийна Европан кхело\nСоьлжа-гIалахь Бадургов Хьусайн варна Iедалхой бехкехила тарло аьлла, цуьнан гергарчара чукхачийначу арзан хьокъехь кхачо йоллуш таллам ца бина аьлла, сацамбина Европерчу адамийн бакъонийн кхело (ЕСПЧ). Бадурговн нанна Дышнеева Маднятана 26 эзар евро ахча далар тIедожийна Оьрсийчоьнна. Иштта бу кхелан сайте баьккхина хаам.\n25 шо долу Бадургов Хьусайн вайра Соьлжа-гIалахь 2012-чу шеран аьхка къастазчу бахьанашца. 2016-чу шарахь Страсбурган кхеле кхачийра цуьнан гергарчара бина латкъам. Стохка оцу хьокъехь хеттарш дира Оьрсийчоьне кхелахоша. ЕСПЧ-н хьесапца, оьрсийн Iедалхоша йохийна Европан конвенцин артиклаш.\nШайн стаг вайначу дийнахь дуьйна гергарнаш шеконашкахь бара, иза варна меттигера Iедалхой бехке хила тарло бохуш, билгалдаьккхина юристо Ванслова Екатеринас. ГIалгIайчуьра шен хIусамненаца а, ворхI бутт кхаьчначу йоIаца а Нохчийчу ваха а, болхбан а юхавеача дукха хан ялале вайра Бадуров Хьусайн.\nМаршо Радионо яздира, тIаьххьара шен йишига ПетIамате телефон тохарх цо Товбеца-беттан 10-чохь, меттигерчу цхьана туькана балха оьцуш, къамел дан ваха везаш ву ша аьлла. Цул тIаьхьа юха а зIене ваьлла иза шен йишица, хиллачу жамIех дуьйцуш. Къамел дечу хенахь йишина хезна, шен вешига вистхуьлучу стеган аз. Эццахь хаьдда зIе, кхи юха тасаелла яц церан. Ши бутт баьллачул тIаьхьа бен ца долийнера Бадургов варан хьокъехь талламан гIуллакх а.


Вайн мехкан дарбане хиш — Зори Ислама\nДуьненан букътухийлехь цIий лела пхенаш санна, даьржина ду дарбане хиш. Вайн махкахь долу дерриге а хиш дIалерича, кхо эзар цхьа бIе дезткъе берхIийтта хи ду аьлла статистикин чот ю. Шовданийн барам билггал ала хууш дац. ХIора шовданан шен-шен чам, химин дакъалгаш, чIогIалла, кIадалла ю. Баккхийчарна-м девзара уьш, Iаламах хоттабелла баьхна дела. Дийнахь сарралц хьуьнхахь, ламчохь, аренца, чIожехь дерг толлуш, мукъаIаран минот евзина яц царна. Цхьа лан-м дара сан, кхин кхо ланний, говррий елахьара аьллачунна а дайна, оцу хин цIе хаарна говза дара вай, цунна тIаьхьа тIедогIург девзаш нах белахьара. Делахь а, хууш верг леха лоьхуш, дIа ца яздича, ца довлу вай. Цу Iалашонца Ваштара олучу хин дикалла йовзийта аьлла, кхечира тхо Шуьйтан кIошта. Кху хин схьадаларх дерг аьлча, Нуй-дукъ олучу ломан басара а, иштта Барзи-ара-ламчуьра а ду и, Шелачу-хин-аре олучу меттера. Цигара схьахецаделча, къилбаседехьа таьIаш, ЗазаргӀане хи а, Булкхан хи а оьций, малхбузехьа доьрзий, Шара-Органах кхета, аьрру агIор Улус-Керт а юьтуш. Кху хин дикалла халкъалахь йисна, аьхкано дукха адам хуьлу цу хих пайдаоьцуш.\nМалх боларна дарба етташура ю, IиндагI доларна дарба доцуш ду, олур-кха баккхийчара. ХIинца санна аьттонаш боцучу хенахь, юьртан бажа болабалале, Iуьйрре гIовттий, хи тIе боьлхура, и хи Iуьйрре лаца. Сарале и хьаьара. ТIаккха цунах дезар дан аьтто хуьлура. Баккхийчара даима олуш хезна ду вайна, кхаа тIулгех чекхдаьлла хи цIена хуьлу олий. И молуш хилла, цхьацца хьаштана хьажош а хилла. Бешана а, карсолаш дохуш, тIедалош хилла. Тамашийна дерг хIун ду, оцу тайпана даьржина хи муьйлушшехь, зоьртала, онда, хилла хьалхалера нах, айпе а боцуш.\nБIаьстенан хенан хIоттамо дагахь доццург дохьу. ХIинцца малх хьожу, сахьт далале догIа доху. Тхо Шуьйтара охьакхачале Шалажехь догIа догIуш дара. «Шелонна хIун хаьа, хьан дечиг чекхдаьллий» олуш нохчийн цхьа кица ду-кх. Цунна а дайна, догIанна хIун хаьа, тхо хIун Iалашо йолуш арадевлла. Валарг олучу хих долу дарба талла Шалаже даьхкира тхо. «Тахана кхаьрзина хIоаш кхана буьйр болчу уьстагIал тоьлу-кх аьлла, кху юьртарчу бахархойх дагадовлуш хIума дира оха. Валарг хи а, КIайн Шалажа а олуш, ши хи ду кху юьртахула чекхдолуш, шиннах а башха пайда боллу. Валарган башхалла – цкъа а тIе ца кхета я лах ца ло, цхьана эшшарехь ю хинан юьстахалла. ТIехьаьжча, татоллал бен дацахь а, айма а йоккхий, аьхкено адамо шена дарба лоху кхуьнца.\nКIайчу Шалажана уллехь башха латта ду, масех бос болуш. Цунна тIедоьлхийла ца хилира тхан. Машенца ваха некъ бацара, догIанехула гIаш гIойла дацара. Дала мукъ лахь, зама аьхкенга ластийтина, и меттиг йовза хьовсар ду вай. Халкъан дарбанийн говзанчаша Iаламат мехала лоруш ду лаьттаца уьйр-марзо хилар. Поппаран беркато юхаметтахIоттадо адамийн дегахьаьрмин хIуо, нагахь иза муьлххачу а бахьаница цхьа зен хилла делахь. Цара дийцарехь, латто, хударго санна, цамгарш чу а узу, дарба ара а тотту олу.\nВайн хиш хьуьнан Iехах дуьзна ду. Тайп-тайпана стоьмаш, гIаш лайно, догIанаша дахкадой, царех болу пайда хино шена чуузу. Жимма гонахарчу Iаламан терго ян Iемичахьана. Массо а цамгарна дарба когаш кIелахь ду, вай хьеша а хьоьшуш. Кхин цхьа хи а ду оха шуна довзийта билгалдина. Иза Роьшна ду.\nМацах, вайн къам цIера даккхале, баккхийчара олуш дара, дегIана аьхна а, могашалла Iалашъеш а хи ду и, олий. Шарахь шозза мукъане лийчар дика ду цу чохь.\nСоветан заманера схьа Нохчийчуьрачу хиш тIехь ехкина садаIаран меттигаш, пионерийн лагерш лаьттина хьакхлагIаш хIинца а йолуш ю. Роьшни чохь а ю уьш. Хетарехь, вайн махкара дарбане туризм схьаелла онда гIортор ю и санна йолу меттигаш. Леха а ца езаш, ткъе итт шо хьалха дуьйна билгалъяьхна ю уьш. Ламанан кIажехь Iуьллучу юьртан исбаьхьалло а, Iаламан хазалло а, синпаргIато йохьур ю, ткъа дарбане хиш а гIоле йийр ю.\nМахкахой, хетарехь, боккха ца хилахь, гIеххьа пайда хила там бу тахана шуна дIадовзийтиначу хих. Лазархо тIевига а, шаьш тIедаха а башха гена меттигаш яц. Вахча а, делкъахь юхавоьрзур волуш ду. Цу юьртарчу нахах дага а довлуш, Iачунна дика ма хаьий меттигера хьал. Дала мукъ лахь, вайн хиш дарбане ду, молуш дерш, луьйчуш дерш, деккъа уьш гуш а хуьлу дагна хьаам. Шайн девзаш дерш аш тхоьга дийцича, вай уьш алссам нахана дIакхайкхор дара. Хьанна хаьа, дагахь доцчух бахьана хIуттуш хуьлу-кх. Цхьанна мукъане а гIоле хилча, боккха Делан къинхетам бу-кх и! Дала ша лоьхучу дарбанна тIенисвойла массо а бусалба стаг!\n← Воздействие потусторонних сил на человека\nУ кого должен остаться ребенок при разводе, если малышу 5 месяцев? →\nТри способа тренировки мозга по Сунне\nХиджама – панацея от многих недугов\n11.01.2021 11.01.2021 Administrator


"Цкъа - шпион, тIаккха –экстремист". ХIун дина Мисарна гIалгIайн студенташа?\nМисарара "Тора" набахти\nКъахIирехь 2018-чу шарахь лецна, бехха набахтехь кхаьбна гIалгIайн студенташ Плиев Рамзан, Аушев Илез, Чемурзиев ИсмаьIал Железноводскерчу санаторехь могашалла меттахIоттош бу кху муьрехь. Ши шо ах шо даьккхина цара кхеташ доцчу бахьаница чубоьхкина, ткъа арахецна, тIебаьхьина бехк а боцуш. Могашалла галъяьккхина, дешарна тIаьхьабисина.\nКхин цхьа гIалгIа а вара вадийна, иза схьакарийна цхьа шо ах шо даьлча КъахIирерчу "Тора" набахтехь, дIахецанза ву хIинца а. Хууш дац тахана а цигарчу пхьоьалгIачу студентах Дугиев Хизарх хилларг. Мисаран Iедало официалехь Оьрсийчоьнан агIоне жоп делла, Дугиев шайн махка кхаьчна а вац, аьлла. Амма талламна гонаха лелачу гIурто, Мисарарчу ницкъхойн, кхелан цхьа жоп кхечуьнца дозалуш дацаро юьту яккхий шеконаш.\nМисарахь биснарш. ДIалецна ГIалгIайчуьра студенташ шайна депортаци яре хьоьжуш бу\nЛецначийн гергарчарна хаьа, масала, Дугиев лаццале Дзейтовца цхьаьна гинийла КъихIирехь, бехктакхаман гIуллакхан документашлахь ду и шиъ цхьана кафехь Iаш даьккхина сурт. Шеко яц Дугиев Мисарахь хилла хиларан.\nМуьлхачу хьолехь бу гIалгIайн студенташ, стенна бехкебеш хилла, берраш а дIа стенна ца хецна – оцу хьокъехь Кавказ.Реалиино къамел дина церан гергарчаьрца.\n" Кхин сагатдан ца оьшу, элира тхоьга "\nБакъоларъярхойн Карабулакерчу "Машр" цхьаьнакхетаралле берех лаьцна къамелдан баьхкира арахецначу студентийн дай – Аушев Мустафа а, Плиев Алисхан а. Чохь баьхкина кIентий шаьш реза ца хилира интервью яла – лазаме ду царна лайнарг дагалеца, лоьраша а ца магадо хьегна бала карлабаха. Цундела цхьадолу хеттарш оха берашка гергарчаьргахула дира.\nНабахтера хаамаш дукха хьолехь цу чуьра арабовлучаьргара я студенташна бевзаш болчу хадечу нахера баьржа.\nСтуденташа дийцарехь, 2018-чу шарахь уьш лечкъийча, кхаьбна стаг чохь цхьалха латточу камерашкахь. Ах шо даьлча, хаамийн гIирсаша хилларг дийца даьккхича, Европера Мисаран векалташна хьалха пикеташ йолийча, Оьрсийчоьнан векалто Мисаран прокуратуре, полице хеттарш дан долийча, меттигерчу Iедало гайтина лецна кхобу тутмакхаш. ТIаккха бен ца хилла церан вовшашна ган йиш.\nПлиев Алисхана иштта дагалоьцу воI цIакхаьчна хан: "Дечкен-бутт боьрзуш цхьамма кехатан цуьрг араяьккхира набахти чуьра, тхан бераш дIахоьцуш ду, аьлла. Набахтера хаамаш дукха хьолехь цу чуьра арабовлучаьргара я студенташна бевзаш болчу хадечу нахера баьржа. Иштта хиира тхуна уьш цIабогIуш буйла. Магасехь цхьана ницкъаллин урхалле кхайкхира тхо, хаийтира бераш Москва кхаьчна хилар".\nМосквахь цIабахка кемана уьш ховшош, зIе яцара цаьрца, цундела гергарнаш ца тешара шайн бераш цIадогIу бохучух, уьш шайна галлалц.\n"Кхин сагатдан ца оьшу, элира тхоьга, шун бераш кхана цIахь буьйса йоккхуш хир ду. Бакъду, Дечкен-беттан 27-чохь уьш баккъал а бара цIахь", - дуьйцу Алисхана.\nМагасе кегийнах кхаьчча, ницкъхоша ма-дарра хиттина цаьрга, муха нисделла уьш лецар. "Иза ца лелийча ца йолу кеп ю, элира тхоьга", – дагалоьцу Плиевс.\nКхуьй а жимастаг левинчул тIаьхьа цIавахийтаро тешийра гергарнаш цаьргара я Мисарахь а, я Оьрсийчохь а зуламе хIума даьлла дацарх.\nПлиевс а, Аушевс а билгалдоккху ГIалгIайчуьрчу адамийн бакъонашна тIехьожучуьн хьукмато шайн кIентий мукъабохуш гIодина хилар: даржхоша дуккха а кехаташ, дIахьедарш хьийсийра Мисарарчу бакъоларъярхошка, дипломаташка, официалан векалшка.\nДакъалецира кегий нах мукъабохуш Оьрсийчоьнан Федерацин кхеташонехь ГIалгIайчоьнан векал волчу Хамчиев Беслана а. Цо лурчаха дийхира дипломатин урхаллин куьйгалхочуьнга Лавров Сергейга Мисарахь лецнарш мукъабохуш гIодар.\n"Дено-дено булуш бу маршонах"\nЦIабирзина масех де даьлча, лоьрех чекбовла бахара студенташ – ГIалгIайчоьнан могашаллин министралло гIодира.\n"Муьлхачу хьолехь цIакхаьчна, хетта а ма хетталахь. Аьттехьа а бац уьш оха деша дIа ма хьовссора", – леткъа Плиев.\nЖелезноводскерчу санаторехь хууш ду берашна хилларг, медикаш дика хьовсу цаьрга.\nАушевн а, Чемурзиевн а кортош чохь дестар карийна. Кхуьй а ву могашалла дика йоцуш: пехийн цамгар, хала садоIуш. Цхьайолу цамгарш даиманенна а юьсур ю.\nБершаца цхьаьна санаторехь йолчу Чемурзиева Марема дийцарехь, кегийнах халла булуш бу паргIатонах, могашалла тоян гIерта, човхийна дегнаш денлуш лаьтта церан.\nЖелезноводскерчу санаторехь хууш ду берашна хилларг, медикаш дика хьовсу цаьрга. Цигара бевлча, цIахь а, Москвахь а дарба шайна дайта дагахь бу кегийнах. Цара бахарехь, набахтехь лоьралла леллане а ца лелийна царна.\n"Ма декъаза ю вайн пачхьалкх хIорш цуьнан шпионаш а белахь!"\nХIун бехк хилла Мисарахь студенташна дуьхьалбетташ? КхоалгIа шо ду оцу хаттарна жоп карош доцу. Iедало цхьа а документ ца гайтина цара дина зен хьахош.\nПолицино тIелетта, студенташ лецча, хаамийн гIирсашна уьш визанаш дIаяхйина яцарна лецна моьттура. ТIахьо Дзейтов Iелас набахтера даийтинчу кехатах кхийтира – студенташ шпионалла лелорна бекебеш буйла.\nШи кавказхо ву вуьсуш Мисарарчу набахтехь хIинца а\n"Беламе ду суна: ма декъаза ю вайн пачхьалкх хIорш цуьнан шпионаш а белахь! Юьхьанца Iедало ша лецна бохура кегийнах, цаьргара визанаш чекхъевлла хиларна, амма кхелехь иза хьахош а дацара", – дуьйцу Плиев Алисхана.\nЛецначул тIаьхьа гIалгIашна террорхошна ахча латтор бехкдан а гIиртина. Алисхан цецвуьйлу: "Тхоьга деша бахначарна а ца латталора ахча, хала лелабора уьш".\nТутмакхийн духарш масийтта басахь ду: кIайн, цIен, баьццара, сийна. ЦIен духарахь берш – уггаре халанаш бу.\n"Оха берашна ахча хьежош ца хиллехь, уьш цигахь мацалла лийр бара. Набахтехь кхача вуно вон бара. ХIоранна цхьа юткъа шаршу бен яцара тIетаса луш. Оха царна оьцура уьш, амма тIехьовсучара дIайохура. Телефонаш а, планшеташ а яйна берашна цIийнах хьаьвсинчул тIаьхьа, деша оьшучу компьютершца цхьаьна. Дуккха а ду со кIанте дала ца хIуттуш дисина хеттарш. Цунна мел хала ду го суна. Масала, оха иза лоьхучу эха шарахь иза мел холчохь хилла хаьа. Меттабахканза бу уьш хIинца а. ТIаьхьо шаьш дийца мега леллачух лаьцна", - аьлла хета Плиевна.\nШина шарахь эха шарахь латтийна цхьа а бахьана а доцуш набахтехь, тешна бу дай-наной. Студенташ цIахьовсош, Мисарарчу прокурора, белшех куг а тоьхна, аьлла цаьрга, бехк ма билла, "иштта нисделла-кх", дуьйцу гергарчара.\nКхелан ладегIарш хилла ала а дац. Лечкъийначарна деккъа дIа иштта яхъеш хилла набахтехь кхобу хенаш хIора 45 де-буьйса мел долу. Дахьоьцучу хенахь аьлла, йина кхел а йоцуш: шу маьрша ду, шайн цIа гIо.\nБехк а боцуш лецна латторна компенсаци еха эрна ду, аьлла хета Плиев Алисханна. Я Iела мукъаваккхалц иза хьехочохь а дац: "Стаг цигахь чохьволлуш хилча, тIаьхьалестийча а ца оьшу тхуна церан компенсаци", - боху цо.\nДай-ноноша а, шаьш набахтехь бахкинчара а далхадо Мисарарчу Iедало цхьа а информаци луш яцар, цигахь лелла гIурт. Пачхьалкхан векалш бехха Iийна Оьрсийчоьнна ша набахтехь латточу цуьнан бахархойх хилларг ца довзуьйтуш, хьал дуьйцучохь дац а олуш.\n"Мел дукха хуьлу цигахь шайн бераш ган баьхкина зударий, амма массарна ца гойту. Тутмакхийн духарш масийтта басахь ду: кIайн, цIен, баьццара, сийна. ЦIен духарахь берш – уггаре халанаш бу. Юхьанца тхуна тхайнаш кIайн духарахь гира – тутмакхийн лелар юккъерчу барамехь ду бохург ду иза. Цул тIаьхьа царна сийна духар делира", – дуьйцу Плиевн дас.\nНабахтехь проблема яра чуьра цIенкъа тIулган хилар а, маьнгеш дацар а. Дукхахболу тутмакхаш оцу цIенкъахь Iохкуш хуьлу, гоьнан метта буха картон а дуьллий, юткъа шаршу тIе а тосий.\nШина шерачохь масийттазза хилла дай-наной кIентий болчохь. Куьйга эшара буьйцуш хилла набахтин белхахошца мотт, лелачу юкъанна Iаьрбийн дешнаш а Iамош, школел тIаьхьа дицдаланза дисина ингалсан дешнаш юкъа а иэдеш.\nМисарахь лаьцна кхобучу пхеа гIалгIачуьнгара хьал\n"Тхуна тхайн бераша Мисарахь доьшур ду аьлла хеттера. Ал-Азхарехь дин Iаморал а сов, астрономи, физика, математика, Iаьрбийн мотт хьоьху. Тхо ца кхета, документашца проблема оьккхуш хилча, вай цигахь гойла лууш ца хилча, эццахь допорт стенна ца йина, стенна ховшуш бу набахти чу?! " – хеттарш лаьтта Плиев –воккхачуьнгахь.\n"Мисарарчу ницкъхошкахь тоьшаллаш дац"\nАдамийн бакъонехула йолчу ГIалгIайчуьрчу урхаллехь Кавказ.Реалиига элира, Мисарахь набахтехь висина Дзейтов Iела мукъаваккха гIерташ хьийза шаьш.\nМисарарчу агIонан цхьа а тоьшаллаш а дац. Хала ду цаьргара информаци хаза а\n"ДIахецначарна реабилитаци еш хьийза тхо. Диллина ду Мисарарчу Оьрсийчоьнан векалтаца а, гочдархочуьнгахула Дзейтовн адвокатца а зIенехь. Цуьнан дов кхеле дала кечдеш ду, кху Охан-баттахь хила еза иза. Юьхьанца шпион хиларх шеко яра цигахь, хIинца – экстремизм юьйцу. Беза бехк бу иза. Мисарарчу агIонан цхьа а тоьшаллаш а дац. Хала ду цаьргара информаци хаза а", – элира гIалгIайн омбудсменан офисан векало.\nШен кIентан хьокъехь хууш хIума дац Дзейтов Iелин нанна. "Берраш дIалецна [кхечу студенташца цхьаьна], Плиевца цхьана хIусамехь вехаш вара сан кIант. Уьш-м бац адамаш терра лебина а бац. Кхеле балабо, цигахь йозанаш а дой, юхабуьгу. Юкъ-кара кхеле а ца буьгуш, дIаяхйо набахтехь кхобу хан. ЦIадаьхкина бераш цецдуьйлу, Iела дIа стенна ца хецна ца хууш. Мисарахь хуьлуш ма-хиллара, адвокатна Дзейтов бехкевеш цхьа а документ ца гайтина. Цкъачунна хилла дац кхелехь ладегIарш. Доцца аьлча, ца хоуьйту муьлхачу зуламна бехкево", - боху Мисарахь кIант набахтехь латточу нанас.\nОьрсийчоьнан Мисарарчу векалтан белхахоша бахарехь, кхелехь ладегIарш хир дуйла ца хоуьйту царна и кхел хила де дуьсуш я иза йолалучу дийнан Iуьйранна бен.


Лаккхара кхерамазаллин хьелашца хилла Австрехь "Венера Анзор" дIаволлар\nТахана, шинарин дийнахь, Австрин коьртачу шахьарехь дIавоьллина вийна нохчийн политикан мухIажар Умаров Мамихан (Венера Анзор). Венерчу Лизинг олучу бусулбачийн кешнашкахь лаьтте кховдийна Умаров аьлла. Тезетахь хилира нохчийн диаспоран векалш а, иштта Умаровн гергара нах а, бевза-безарш а. Верриг а бIе гергга стаг вовшахкхеттера цу барамехь. Коронавирусан пандемина тIехула тоьхна дозанаш бахьана долуш тIехсов нахана дихкинера цига бахка. Кешнийн гобаьккхина ха деш полисхой а, Австрин къайлахчу сервисийн белхахой а хилла.


Магамадова Р. «Дешар 1амош, кхетош-кхиоран муьрехь ц1ахь болх балар» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nДешархойн 1амийначух долу хаарш т1еч1аг1деш-талларехь йоккха меттиг д1алоцу ц1ахь бан беллачу балхо. Ц1ахь бан луш болу болх хила тарло хьалхарчу я цул хьалхарчу хьехар-сахьташкахь 1амийнарг т1еч1аг1деш, карладоккхуш, толлуш.\nДукха хьолахь, ц1ахь бан луш болу болх-иза хьалхарчу урокехь 1амийначу коьчалан т1аьхье ю, цуьнах долу хаарш дешархошна мел карадирзина а, оцу хаарех пайдаэца дешархойн х1ораннан а йолу таро муьлхачу барамехь ю а хааран 1алашонца луш.\nЦуьнан д1ах1оттаман кеп а иштта ю: хьехархочо урокехь «некъ» гойту, ткъа дешархоша ц1ахь и некъ «герзбо».\nБилгалдаккха дезаш цхьа ши х1ума ду кхузахь:\n1) Оцу новкъахь таса ца луш вуьсур вац дешархо, нагахь хьехархочо ц1ахь лучу белхан кеп урокехь гайтина яцахь (халахеташ делахь а, цхьаволчу хьехархочунна хан ца тоьа оцу балхан);\n2) Цхьаболчу хьехархоша дукха болх ло дешархошна ц1ахь бан.\nИза дан мегар дац, х1унда аьлча дешархошна цхьанатайпа х1ума сиха к1ордадо, церан тидам г1елло, хьекъал артло.\nЦ1ахь бан луш болу болх юкъарчу барамехь хила беза, коьртаниг- дукхалла йоцуш, дикалла йолуш, шегара лоьхуш долчунна оьшу жоп шеца а долуш.\nВайн 1аматаш т1ехь долу цхьадолу шардарш вуно даккхий ду, амма уьш дерриге а кхочушдайта аьлла т1едожийна х1ума дац цхьана а хьехархочунна.\nЦхьа х1ума дара, дешархой тобанашка а бекъна, оцу юкъара схьахоржуш я билгалдаьхначу дешнашна т1ехь болх беш д1ахьуш хилча-м, амма иза ала ца тарло цхьадолчу шардарех. Масала: «Хандешан йог1у хан» ц1е йолу коьчал 1амош 6-чу классехь ду 30-г1а шардар, 12 предложенех болчу 12 мог1анах лаьтташ, ишттачу т1едилларца: Д1аязъе предложенеш.\nМуьлхачу хаттаршна жоьпаш ло билгалдаьхначу хаттарша? (Ткъа уьш билгалдаьхна дан а дац).\nХ1ун гойту 6-чуй, 10-чуй предложенешкарчу хандешнаша?\nКхузахь йог1учу хенан хила мега кеп гойту хандешнаш ду 6-чуй, 10-чуй предложенешкахь дерш, ткъа йисинчу предложенешкахь дерш хинйолу а, йог1учу а хенан хандешнаш ду.\nСуна хета и шардар 5-чу предложени т1ера д1а чекхдаллалц кхочушдайта деза аьлла, ткъа йисинчу хенах, хьалха 1амийна хандешан хенаш карла а йохуш, пайдаэца беза аьлла.\nШолг1а масал ду 10-чу классехь предложенийн цхьанатайпанарчу меженашна, церан нийсаязъярна лерина, 20 мог1анах лаьтташ долу 80-г1а шардар. Цу т1ехь т1едиллар ду цхьанатайпанарчу предложенешна к1ел сизаш а хьокхуш, д1аязъе предложенеш. Билгалъяха яьржина цхьанатайпанара меженаш, аьлла.\nСуна цхьана а хьехархочо и шардар дерриге а кхочушдайта деза аьлла ца хета дешархошка, х1унда аьлча и вай «лоьхуш дерг» шардаран хьалхарчу эхангахь долу дела. И тайпана масалш дуккха а ду дало.\nКхузахь дерг коьртачу декъана хьехархочун корматаллех а, говзаллех а доьзна ду.\nЦ1ахь бинчу балхах вай дуьйцуш хилча, суна хета, цхьа а ц1ахь бина болх, ларамаза а, тидамера баьлла, талла ца толлуш, биса ца беза аьлла, х1унда аьлча оцу ц1ахь бан беллачу балхо, иза х1оразза а толлуш а, мах хадош а хилча, дешархошна т1ехь доккха жоьпалла а кхуллу, ткъа ша жоьпаллехь волчу х1уманна, дешархочо яьхье а волий, дешар т1ехь баккхий кхиамаш а боху…\nДала аьтто бойла вайн цу т1ехь!


Летува - Кусайте Эгле, Нохчийчохь ша шех эккхийта гIертарна бехке еш ю Литувин яхархо\nОханан беттан 21-чу дийнахь Вильнюс Гонан Кхело рогIера сацам бира, Летувин яхархо 22 шо долу Кусайте Эгле чуйолла. Цунна бехке диллира, Москох лаьцна латточу СайдулаевгIеран Iайшатан а, Аптин а ненаца Тамарица юкъаметтигаш латтор а, хьалха хиллачу прокуроран Лаучюс Юстасан мобилан телефонна тIе, кхерамаш туьйссуш, кост дахьийтина хилар а. Прокуроран Дуда Миндаугасан хьесапехь, оцу кепара, талламана тIеIаткъам бора Эглес.\nБусулба дин тIеэцначу Эглен гIуллакх тIаьхь-тIаьхьа чолхе долуш а, ма-дарра аьлча, дикка кхеташ а дац. Эглен адвоката Кестутис Стунгиса бахарехь, Летувин Iедалша цуьнан клиенте кхийдош долу бехкаш терроризмаца доьзна ду.\nКестутис: Терроран акт ян Iалашонца терроран тоба кхолла гIерташ хиларна бехке еш ю иза. Оцу тобанехь белхаш бина боху цо а, Москох чохь латточу МагмадовгIара - Iайшата а, Аптис а. Шаа Эглес, ша хIумма а ца кхоьллинера боху. Цхьа а, цара буьйцучу белхийн дакъа а ца хилла. Бусулба нахаца МагмадовгIарца дика юкъаметтигаш латтон гIерташ яра иза. Бусулба дин тIеэцна ма ю Эгле. Цара шаьш долче хьошалгIа а кхайкхина, Москох йоьдуш яра иза. Тхан Пачхьалкхан Кхерамазаллин Департаментера а, ФСБера а фантазераша адамаллин, гергарчу юкъаметтигех зулам дира.\nМаршо радио: ГIуллакхах дикка кхетийта иза стенна тIера, муха доладелира, юьхьанцара дуьйна дийца деза. Эгле чуйоллале жимма хьалха, Маршо радионо телефонехула къамел дира Эглеца а, цуьнан ненайишица Еленяускайте Иреница а. Царшимма дийцарехь, Эгле кхуьуш йогIуш дуьйна доладелла и ша дерриг а.\nКъайлахчу Ницкъийн бIаьрган Iуналлехь\n13 шо долуш школехь нохчийн йиший-ваший девзинчул тIаьхьа бусулба дин марз а делла тIеэцнера Кусайте Эглес. Цо дийцарехь, ислама кхийдош болу некъ – Дела цхьаъ хилар, ден-ненан а, берийн а дика юкъаметтигаш хилар а, кхин долу хIума а тайнера кхиазхо хиллачу йоIана.\nЛетуве ВСДехула, цуьнан цхьана векалан гIоьнца деана нохчийн ши бер. Цуьнан цIе Баранаускас Арнолдас ю. Суна тIаьхьуо хиира, цо оцу берех пайда эцнийла\nЭглес дийцарехь и нохчийн къомаха долу ши бер Летувин ВСД урхаллин векало Баранаускас Арнолдаса далийнера Литуве.\nЭгле: Суна хетарехь, Летуве ВСДехула, цуьнан цхьана векалан гIоьнца деана и ши бер. Цуьнан цIе Баранаускас Арнолдас ю. Суна тIаьхьуо хиира, цо оцу берех пайда эцнийла. Бакъо йоццушехь, со гал ца яьллехь, Нохчийчура къайлаха далийна цо и шиъ 2004-чу шарахь. Шех дозучу хьоле хIоттийнера цо бераш. Шайн да-нана дац бохуш дийцара царшимма. И шиъ бахьанехь дезаделлера суна ислам. СайдулаевгIар - Iели а, Тоита а яра цершиннан цIераш. Ткъа МагмадовгIарца ерг кхин истори ю. Уьш интернетехь бевзина бу суна.\nМаршо радио: Летувин Къайлахчу сервисийн векало Баранаускас Арнолдаса доладан нохчийн бераш далор тамашийна хIума ду, кхин дацахь. Оцу хьокъехь шен ойла ю Эглен а.\nНохчийчохь еш ерг геноцид ю\nЭгле: ХIунда аьлча, Нохчийчохь еш ерг геноцид ю. Цара бакъдан ма деза, шаьш Нохчийчохь низамаш а талхадар а, нохчашна тIехь къизаллаш латтор а. Террорахой лоьхуш бу уьш. Цара уьш стенгахь лоцур бу? Маьршонехьа болу тIом ма бу иза. Цундела цара шаьш кечбо террорахой, берех кечбо. Ишта сох а йира террорахо.\nМаршо радио: ХIинца стенгахь ду нохчийн бераш ца хаьа Эглена.\nЭгле: Хаац. ХIунда аьлча, ши шо даьлча Iела муджахIедех дIа а кхета, Нохчийчу дIавахана сурт хIоттийра. Суна еххачу хенахь хIумма а ца хаара цунах лаьцна. ТIаккха оцу Баранаускас Арнолдаса суна цуьнан сурт гайтира. Цуьнан дакъа чIогIа эрчадаьккхина дара. Коьртах а, накханна тIехь а яккхий чевнаш яра. Ирча сурт дара. Баранаускаса соьга ша и сурт кавказерчу муджахIедашкара схьаэцна элира. ТIаьхьуо, йоккха хилча со кхийтира, иза ша ФСБешник хиларх. Кхузахь, Литувехь къайлаха набахтеш ю. Террорахой бу бохучу нахах алапаш далийтархьамма, оцу набахтехь цо а, цуьнца цхьанабелхаш бечара а, вийна хила там бу иза.\nНохчийчохь еш ерг геноцид ю. Цара бакъдан ма деза, шаьш Нохчийчохь низамаш а талхадар а, нохчашна тIехь къизаллаш латтор а. Цундела цара шаьш кечбо террорахой, берех кечбо\nМаршо радио: Къайлахчу сервисан векалера Летувин Iедалша жоп дехний, кхаба а, доладан а тIелаьцна кIант, тIемалошна юкъа а нисвелла, валарх? Ца хаьа. Цул сов, эвхьаза лела йолаеллачул тIаьхьа, лар йоцуш яйна, Тоита. Хууш дац иза дийна юйла а.\nЭгле: Тоита, бер доллушехь суна хетарехь, оьзда йоцуш лела йолаелира. Кхерстара. Суна иза евзинчу хенахь сан 13 шо дара. Баранаускас вара и ша дерриг лелош верг. Шега иза сеца ца ло бохура цо, амма, цунна иза марздинарг иза ша вара. Божаршца лела йолаелира Тоита. Модел хила йоллу ша бохура. Цхьа чIогIа оьзда доцу сурташ гайтара суна. Баранаускас Арнолдаса иза йоьхкиний те моьттуш ю со. Тхан кхузахь цхьа доккха дов даьллера, педофилашна тIехула. Иштта Тоита а йоьхкина хир ю Баранаускаса. Суна цу хенахь ша Тоита лела моттара эвхьаза. ХIинца со кхета цунах.\nМаршо радио: Оццу хенахь, бусулба дине яьлла Эгле шена гонаха а, интернетехь а гергарлонаш лаха йолаеллера. Шен агIора, оццу Баранаускаса, Летувин къайлахчу сервисан белхахочо контакташ лора Эглена. ТIаьхьуо бен ца кхеттера Эгле, ша, Террораца Къийса Кхоьллинчу Урхалло а, къайлахчу ницкъаша а гуране лаьцна хилла хиларх.\nБусулба нехан интернет-форумашкахь а маьждигашкахь а бу къайлахчу ницкъийн векалш\nЭгле: Интернетехь тIехьаьвсина ца Iаш, оцу Баранаускас Арнолдаса ша тайп-тайпана контакташ лора суна. Амма Магомадова Iайшат суна сайна евзина ю. Баташева а, Изабелла санна, нохчи ца хилла йолу, Арнолдаса йовзийтина яра суна. Германе яха а цо новкъа яьккхинера со. Интернетехь хьуна кIелхевшина ца Iаш, маьждигехь а бу уьш. Цига воьдуш, цкъа а ца хаьа хьуна, дуьхьала мила кхетар ву. Цигахь цхьа хафиз вара суна дола дан лууш. Мерьюс Садаус вара кхин цхьаъ, суна вевзаш хилла бусулба стаг. Юха гучуделира, иза бусулба муххале а ца хиллий. Террорана дуьхьала кхоьллинчу декъан хьаьким хиллийла - Стаситис Сигитас.\nМаршо радио: Амма, Эглена иза гучудалале, ехха хан ер ю.\nШа лелорг мелла а бакъдолчух тардан а, Эгле, шен гергарчарна уллера дIа а яьккхина, цуьнца бен болх аттачу баккха а Iалашонца, Германе цхьа нохчи зуда йолче хьажийнера Летувин Къайлахчу Сервисан белхахочо Бразаускас Арнолдаса. Амма и зуда нохчи ца хиллера.\nЭгле: Оцу Баранаускас Арнолдаса со Германе хьажийнера. Цхьа зуда, Баташева Iайшат йовзийтинера цо суна. Юха гучуделира иза а нохчи йоцийла. Цуьнан полшин паспорт а дара Изабел цIе йолуш. И Изабела а яра, Баранаускас Арнолдас санна, цхьана къайлахчу сервисашна болх беш. Шуьйра уьйраш ю церан. Германера со цIаеъча я Баранаускасах, я оцу нохчийн берех а, Тоитех хIумма а хууш дацара, хи чу кхоьссинчу санна байнера уьш.\nМаршо радио: Цкъачунна, цхьа а къасто хьаьжначух тера дац СайдулаевгIар фамили йолу ши бер Бразауска Арнолдасца 2004-чу шарахь Летуве кхачаран хьелаш. И шиъ схьадаьлла билггал йолу меттиг а, муьлхачу тайпанара дара а дац хууш. Нохчийн тайпанаш ца довзаро тешнабехк бина, Летувин къайлахчу сервисо еххачу хенахь дIаяьхьначу операцина а.\nСинIаткъам бечу молханех пайда эцар\nЭгле: Цу тайпана хIуманца йоьзна кхин цхьа истори а ю. Iелас а, Тоитас а, шаьшшиъ Устради-эвлара а, Соьлжа-гIалара а ду бахара. Церан тайпанах лаьцна дага ца догIу суна.\nТайпа къастош, лерринчу сервисана болх беш хиллачу цхьана зудчуьнца юкъаметтигаш хилла сан. Ша нохчо ю аьллера цо - Лина Амина Сирин. Хьо муьлхачу тайпанара ю аьлла, аса хаьттича, цуьнан ала хIума ца хилира. Иза хIун ду а ца хаара цунна. "Тайпа бохург хIун ду?" – аьлла, хаьттира цо. Со кхийтира тIаккха. Цунна нохчийн мотт а ца хаара.\nОцу Изабеллас синна Iаткъам бен молханаш лелийра суна тIехь. ЧIогIа вуочу хьолехь цIайирзира со. Кхузахь, Летувехь а, ВСД векалша шайн караэцна хиллера со. ЧIогIа-чIогIа дукха шайн векалш суна гонаха баьхна хиллера цара - бусулба нах а, нохчий а санна. Дукха хьолахь, нохчий санна. И къам сийсазадан, бехдан лууш бара уьш. Оцу нахаца нохчех цхьа хIума дацара. Лина Амина Сирин, нохчи ю боху зуда, сан квартире соьца яха охьахаийра. Iен меттиг йоцу, миска, гергарнаш боцу нохчо санна йийцинера соьга. Со тешара, нохчех тера догIу юьхь-сибат дара цуьнан. Жим-жима, жим-жима цуьнца къамеле елира со. Нохчийн маттахь къамел дахьара аьлла а, дийхира цуьнга. Аьттехьа а хууш бацара, цуьнан ненан хила беза мотт. Ша муьлхачу тайпанара ю дийца цунна ца хиъча, иза мила ю со кхийтира.\nАмма цо ламаз дора, дино тIедуьллуш дерг кхочушдора. Хууш ма-хиллара, оцу лерринчу сервисаш - Литувера а, оьрсийчара а, синIаткъам беш долу молханаш леладо. Хаза нехан санна, суна тIехь а лелийра. Юучуьнца а, чайца а леладо. Хаалац уьш.\nАса тидам бан болийра, сан месаш охьаэга юьйлаелча. ЧIогIа корта лазара. Хала дара дагатаса оцу Лина Аминас суна дIовш даош хилар. ЯахIума йора цо, амма ша чIогIа кIезиг яара. Аса юууш ерг цо ца яара. Масала, мерза хIуманаш. Торташ йора цо. Амма цо торт цкъа а ца яара. Сайн гIуллакхах лаьцна документаш доьшуш со тIаьхаькхиира, иза цкъа а бусулба хилла ца хиларх. Террорана дуьхьала йолчу урхаллин декъан векал ю иза.\nМаршо радио: Оцу юккъешхула, Эглена хетарехь, шена тIехIоттийначу Iуналло кховдийна доцу, нохчийн кегийрахошца гергарло тасаделлера цуьнан интернетехь.\nЭгле: Форумехь евзина ю со а, Магомадова Iайшат а. Тайп-тайпана хIуманаш дийцара оха вовше. 4 шо делира ишта. Иза йолче Москох хьошалгIа яха сацам бира аса. Новкъа яьлча ВСДено лецира со. Со тIехь хилла автобус саца а йина, чу а бевлла, аса наркотикаш хьуш ю аьлла, охьайоссийра. Юха цхьана гIишло чу а йигина, соьгахь хилла хIуманаш дIаяьхьира. Цу хенахь дуьйна 9 бутт баьккхира аса чуйоьллинчехь.\nЛетувин Къайлахчу Ницкъийн План Йохар\nМаршо радио: Тоххара кечдина хилла гIуллакх, дика схьадогIуш дара. Диснарг, цхьа кIезиг хIума бен дацара. Эгле а, цуьнца доьзна Москохара нохчийн йиший ваший, террорахойн тобанах а тоьхна, царна яккхий хенаш а тухуш, чекхдала дезаш дара. Ткъа Оьрсийчура а, Литувера а къайлаха ницкъийн белхахой – даржашкахь лакхабохуш, ахчан совгIаташ луш, пачхьалкхийн куьйгалхоша хаста беш, тIадам хIоттон безара. Делахь а, бехк-такхаман гIуллакх таллар, тийсадала доладелира. Эххар а кхетта Эгле, кхиазхо йолуш дуьйна хаьрчина уьйриг баста хIоьттира.\nЭгле: Иза церан операци яра, сох террорахо ян уьш гIерта дукха хан хиллера. Нохчийн берашна Iуналла дечуха лелла волу Баранаускас Арнолдас вевзичхьана дуьйна, доладелла хIума дара иза. ВСДен белхахо вара и Баранаускас. Тоитин 14 шо, Iелин 16 шо дара суна и шиъ девзинчу хенахь. Йиший, ваший дарий и шиъ. ВСДен белхахо вар-кха царшинна Iуналла деш верг. И волчехь дехаш дара и шиъ а. Сан цу хенахь 13 шо дара, иштта хила а деза моттара суна. Юьхьанцара, ша церан деваша ву аьллера Баранаускаса. Юха суна хиира иза аьттехьа а нохчи воций. Царшинна дола деш вара иза. Летувин къомаха стаг ву иза.\nИза церан операци яра, сох террорахо ян уьш гIерта дукха хан хиллера. Нохчийн берашна Iуналла дечуха лелла волу Баранаускас Арнолдас вевзичхьана дуьйна, доладелла хIума дара иза\nМаршо радио: 2001-чу шарахь, Цхьанатоьхначу Штаташкахь терроран тIелатарш дича, Iамерко дуьненаюкъарчу террораца кхайкхийначу къийсамах кхийтира, хIетале, Нохчийчоь цIийх юьзна йолу Оьрсийчоь. Адамаллина дуьхьала деш хилла зуламаш дуьйцучура дIадехира. Адамийн паргIато гатъеш йолу, цхьа моггIа низамаш тIеийцира Оьрсийчохь а, Iамеркехь а. Адам Iадийнера. Дагахь а ца хилла шуьйра аьттонаш а, ахчанаш, догIа санна, тIедилхира кхерамазаллица йоьзначу структурашна.\nЭглес дийцарехь, церан пачхаьлкхехь тIепаза бовш бу кегий нах. Кхечу пачхьалкхашкахь террораца къуьйсучу ницкъийн хуьлчу аьттонех хьегаш болчу, шайн къайлахчу ницкъийн лар го цунна цигахь.\nЭгле: Царна чIогIа даккхий ахчанаш кхочу цунах. Билггал дага ца догIу суна, амма, шарахь 50 миллион доллар барамехь ду бохуш хезна.\nСан тидам хилла, Летувехь чIогIа дукха кегий нах тIепаза бовш хиларна. Со хьалха Iийначу петаре дуккха а богIура летуваш а, Iаьрби а. Юха тIап-олий, бовра уьш. Кхин царах лаьцна хIумма а ца хазара суна. Дукха хан йоццуш, цхьа йоI а яйна кхузахь. Интернетехь туркочуьнца юкъаметтигаш латтош хилла иза. Турко хилла хир вац иза, къайлахчу сервисан векал хилла хир ву. ХIунда аьлча, царна ахча ло терроризмаца къийса. Ткъа террорахой бац. ТIаккха цара бо уьш.\nМаршо радио: Ца бабелларш, хьекъална телхина олий, клиникин чу бухку.\nЭгле: Цигахь мехий деттара суна. Син-паргIато а, еш йолу ойланаш а хийцалора сан. Со шина талламах чекхяьккхина, коьртаца могуш боцчу нехан клинике чуйолла гIерташ. Цунах гIуллакх ца хилира. Со могуш ю аьлла сацам бира. ТIаккха молханаш детта буьйлабелира суна, соьга сайна тIе доцург кхоллийта. Амма ницкъ а бина, нохчийн кегийчу нахана дуьхьала тоьшаллаш дехира соьгара. Шайн иза чекхдер ду моьттуш бара уьш. Амма, цу гIуллакхо гIовгIа яьккхича, жимма юхауьйзира. Соьгахьа гIо даха буьйлабелира бакъо еза нах. ТIаккха прокурораш кхин агIо лелон буьйлабелира.\nМаршо радио: 2009-чу шеран ГIадужу баттахь лаьцна Эгле, 2010-чу шеран Марсхьокху баттахь бен араялийтина яц набахтера. Ницкъ, Европан Бертан декъашхо йолчу пачхьалкхан набахтехь, хьалхарчу дийнахь дуьйна бан болийнера.\nЛетуверчу набахтехь ницкъ бар\nЭгле: Со дIалаьцначу хьалхарчу дийнахь йиттира суна. Стенга етта а ца хьовсара - коьртах а цхьана еттара. Муо цу хенахь бисина бу сан. Амма иза ца гучуха лелара уьш. Антитерроран декъан хьаьким Нарейка Дениусана хиънера суна етташ юйла. Йистина, чевнаш йина сан батт гуш лаьтташехь, сан нене суна хIумма а ца хилла, аьллера цо. Кийтарлонаш еллачу полицин векалш а аьлла хиллера, шайна хIумма а ца гина.\nСо чохь латточу камерин чу а баьхкина, еттара. "Йоьдуш ярий хьо? ДIа ма ца кхечи. Оха хьо Москох дIахьажийча гур ду хьуна, цигахь, хьуна дан деззарг, дийр ду" бехира. Масех де даьккхира аса ишта. Юха со ган цхьаъ веана элира. Чоьхьаяьлча, сайна Мериус Садаус цIарца вевзаш хилла стаг гира суна. Боккъал а йолу цуьнан цIе Стаситис Сигитас ю.\nМаршо радио: Москох хоттуш долу дов, Эглен гIуллакхца доьзна ду. Амма иза цхьанатоха бахарх, гIуллакх хуьлуш дац, Эглен адвокатан Кестутисан.\nСтунгис: Аса дуьххьара дIа дуьйна а аьллера, гIуллакхца мел доьзна хIума - Кусайтен а, МагмадовгIеран а гIуллакх вовшаца доьзна делахь, кхелехь цхьаний къасто деза аьлла. Тхан кхел дIаяхьаран низамаша магош ду оцу кепара цхьанатохар. Суна хетарехь, кхело къобалдан дезаш дара и тайпа дехар. Амма, халахеташ делахь а, цунна цхьа а бахьана дац аьлла, жоп делира суна. Суна хетарехь, низамо ма-баххара, дIахьуш кхел яц иза. Прокурор бехк-такхаман низамашца лелаш вац. ТIаккха телефоне ладогIа а, электронан почте хьажа а бакъо яла йиш ю. Цундела, кхел дIаяхьарна тIеаткъам бина, Эгле чохь латтаяйта санна болу.\nНизамо ма-боххура, дIахьуш кхел яц иза. Прокурор бехк-такхаман низамашца лелаш вац. ТIаккха телефоне ладогIа а, электронан почте хьажа а бакъо яла йиш ю\nТахана хиллачу кхелан кхеташонехь оха цунна тIе тидам бахийтира, Эгле Москох яха гIерташ яра бохуш, гулдина а, кхелана хьалха дехкина тоьшаллаш бакъ дац. Амма, жоьпалла долуш стаг ю Эгле. МагмадовгIарна сагаттадо цо, ша даггара дийцина хIуманаш, зуламийн кепе а даьккхина, харцдаккхарна.\nМаршо радио: Шек ву, оьрсийн прокуратуро а, и гIуллакх цхьанатухур ду бохучух, МагмадовгIеран адвокат Хадисов Муса а.\nМуса: Тухур дац цара иза цхьана. Вовшахтоьхчи-м гуттар а дика дара иза. ТIаккха кхачамболуш а хир дара иза. Вовше дуьхь-духьала а хир бара уьш. Вайн пачхьалкхехь болчара иза дийр дац.\n"Тхан леррина сервисаш ахчанах болх беш ю"\nМаршо радио: Кусайте Эглес латкъам а бина, кхин цхьа кхелан гIуллакх а долийна, цунна тIехь ницкъ барца доьзна долу. Амма гуш лаьтташехь, зудберана тIехь йинчу къизаллашна далош долу тоьшаллаш харцдо прокуратуро. Эгле тешна ю, Летувин прокуратура а, лерринчу ницкъашца цхьанаболх беш хиларх.\nДукха ахчанаш дайина шина а пачхалкхан къайлахчу ницкъаша, хIара гIуллакх террораца дуза гIерташ. Еленяускайте Ирена, Эглен ненайиша кхеташ ю, шайна дуьхьала яьлларг нуьцкъала система хиларх. Делахь а, дог ца дуьллу цо.\nИрена Еленяускайте: Эглен а, МагомадовгIеран а гIуллакх - ша дерриг а, бух боцуш ду. Цу гIуллакхана юкъаозийна ю иза. Цунах кхетар ду чIогIа маьIне. Пачхьалкхан Лерринчу ницкъаша цуьнан 13 шо долуш дуьйна, цу гIуллакхана юкъаозийна ю иза. ХIокху Литувехь, еккъа цхьа Эгле хилла ца Iа цу кепара юкъаозийна. Тхан тIаьххьарчу хьесапехь 12 лерринчу сервисан векало болх беш хилла цунна тIехь. Къамелаш бен дац бераша динарш - тIамах а, къийсамах а лаьцна. Нохчий ду шаьш бохуш, интернетехь берашца дIаса кехаташ яздина оцу сервисан векалша. ЧIогIа кхераме гIуллакх ма ду иза.\nЦкъа мацца а, оха и истори, ша ерриг а, ма ярра, юьйцур ю. ДогцIенчу наха гIо до тхуна, чIогIа боьха, кхераме гIуллакх ду иза. Массо а кхеташ бу и гIуллакх Нохчийоьнна дуьхьала даьккхина ца Iаш, Летувина а дуьхьала а даьккхина хиларх. Цул сов, Летувин адамашна дуьхьала, ур-атталла, берашна дуьхьала дина зулам ду иза. 13 шо бен ма дацара цу йоьIан иза доладелча. Тхан леррина сервисаш ахчанах болх беш ю. Кхин цуннна бахьана ца карадо суна.\nМаршо радио: ТIаьхьарчу хенахь заманан билгало хилла, пачхьалкхаша адамийн бакъонаш талхор. Нах кхерийна бу, къаьсттина, дов Iедалца делахь. Ткъа Iедалехь болчарна дика хаьа, террораца хьакхаделлачу хIуманах, хьо къемата а цунах хьакхавелла вацахь а, цIанвала хала дуйла. Къаьсттина, буьззина боцчу а, таро йоцчу а доьзалшна.


Дикаева Я. «Нохчийн дешан ох1ла» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nДикаева Я. «Нохчийн дешан ох1ла»\nГ1араваьлла вевзаш волчу философа Вольтера аьлла: «Поэзи – иза деган мукъам бу». Ларамза аьлла дац и дешнаш, х1унда аьлча чулацаме, дика стихотворени ша маь1на долуш хиларе терра, стаге ойла йойтуш, цуьнан дагах чекхйолуш хуьлу. Ешархо бен доцуш вуьтур вац пох1ма долуш волчу нохчийн литераторан Шайхиев 1алвадин поэзис.\nШайхиев 1алвади вина 1947-чу шарахь генарчу Г1ирг1азойн махкахь. Цуьнан дуьненчу валар вайнехан къомана уггар чолхечу муьрехь нисделла. Махках даьккхинчу нохчийн къоман дахарерчу къизачу хиламаша шатайпа т1е1аткъам бина цуьнан кхоллараллехь а, дахарехь а...\n1970-чу шарахь 1алвадис чекхъяьккхина Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан хьехархойн институтан филологически факультет. 1977-чуй-1979-чуй шерашкахь цуо дешна Горькийн ц1арах йолчу Москварчу Литературни институтехь хиллачу СССР-н яздархойн Союзан лакхарчу литературни курсашкахь. 1960-чу шерашкахь дуьйна зорбане юьйлу цуьнан произведенеш. Шайхиев 1алвади автор волуш Соьлжа-г1алахь а, Москвахь араевлла цхьа мог1а поэтически гуларш: «Синхаам», «Безаман алу», «Яьссин къоналла», «Г1а-буц», «Стогаллин б1аьвнаш», и. д1. кх. а.\n12-чу апрелехь 65 шо кхочу 1алвади дуьненчу ваьлла. Цуьнца доьзна х1окху деношкахь оха кхайкхина, редакцин рог1ера хьаша хилира Шайхиев 1алвади.\n– 1алвади, поэзи ч1ог1а шатайпа, экаме ала мегар долуш дуьне ду. Дийцахьа, муха бара ахь поэзе вог1уш бина некъ?\n– Со Г1ирг1азойн махкахь вина а, кхиъна а ву. Хьалхарчу классехь г1ирг1азойн школе а вахна со. Цигахь суна церан мотт бен хууш кхин мотт бацара. Юха луларчу г1ала тхайн гергара нах болчу д1акхелхира тхо. Цигахь оьрсийн школа яра. Ткъа сан юха а хьалхарчу классе ваха дийзира, сайна оьрсийн мотт ца хаарна.\n1957-чу шеран сентябрехь тхан доьзал ц1а бирзира. Тхан юьртахь цу хенахь юьхьанцара школа яра. Х1етахь школехь долу хьехар нохчийн маттахь хиларна а кхоллабелла хир бу-кх нохчийн матте безам а. Ас дуьххьара стихотворени Ножай-юьртан школа-интернатехь 9-чу классехь доьшуш волуш язйина. «Накъост, хаалда хьуна» яра цуьнан ц1е. Х1етахь суна стихаш язъяран цхьа а бакъенаш а ца евзара, я уьш юй а ца хаьара. Шийтта мог1а бен боцуш, жима стихотворени яра и. Суна сайна а хаьара цунна юкъахь ледарлонаш юй, х1етте а и республикан «Ленинан некъ» олучу газете яхьийтира ас. Х1инца «Даймохк» ду и. Цу т1ехь зорбане а елира иза.\n– Мила вара дуьххьара ахь поэзехь йоккху г1улч къобалйинарг, хьуна дуьххьара г1о динарг?\n– И сайн дуьххьарлера стихотворени, хьуна бакъдерг дезахь, ас цхьаьнга а гайтина а яцара. Суна цецваллал х1ума дара «Ленинан некъ» газето зорба тоьхча. Д1ахьаьжча, ас, сайна хууш а доцуш, поэзин массо бакъо а ларъеш язйина хилла и. Юха, цхьана суьйранна тхан оцу интернате хьехархойн институтехь доьшуш болу студенташ баьхкира. Церан школехь практика хиллера. Уьш тхан чоьнаш чохь парг1атбевллера. Тхан цаьрца къамел тасаделча, хиира царна юкъахь Сатуев Хьуьсейн вуйла. Ткъа соьца доьшуш болчара элира: «Тхан а ву шуна иштта-м поэт». Тхойшиъ вевзира х1етахь.\nХ1етахь луларчу Мескитарчу юьртахь школан директор Айдамиров Абузар вара. Хьусейнна лиънера цунна уллохь ша хила, практика цу школехь чекхъяккха. Цундела тхойшиъ шолг1ачу 1уьйранна цхьаьна Абузар волчу вахара. Новкъахь Хьуьсейна ешна хиллера сан и зорбатоьхна стихотворени. Ц1еххьана цуо соьга эли-кх: «Д1аешал и стихотворени юха а!» И йоккха ца хиларна, суна и дагахь хаьара, ас д1айийишира:\n«Накъост, хаалда хьуна,\nИрсе ду вай деха зама.\nХьайгарчу ирсан белахь хама…», – иштта язйина ас.\nТкъа Хьусейна тидам бина хилла-кх зама, хама боху ши дош цхьатера уозар долуш ца хиларан, и ши дош цхьа терра ца декаран...\nСуна нохчийн мотт башха ч1ога дика хууш ма бацара. Ишта Хьусейна кхетийра со. Дуьххьара и вара-кх суна бакъенаш 1амош а, суна г1о деш а хилларг. Хьусейн бакъ дуьнене д1аваххалц тхойшинан гергарло а ца хедира.\nТ1аккха, 1963-чу шарахь, со интернатера занятешкара ц1авеъча, Нохч-Г1алг1айн яздархойн Союзера кехат кхечира соьга къоначу поэтийн кхеташоне кхойкхуш. Суна Абузар дагавеара оцу минотехь. Абузар волчу со вахча, цуо соьга дийцира и ша аьлла хилар. Абузар а веара соьца цхьаьна. Х1етахь-м сан дикка гулъеллера байташ. Абузар прозин секце, со поэзин секце декъаделлера тхо.\nНохчийн литературехь къеггина лар йитина болу нах бара цигахь – Сулаев Мохьмад а, Сулейманов Ахьмад а, Айдамиров Абузар а, кхиберш а. Поэзин секци д1ахьош Ахматова Раиса а, Мамакаев Мохьмад а дара. Мохьмад х1етахь «Орга» альманахан редактор вара.\nАс д1айийшира сайн масех стихотворени. Дуьххьара язйинарг-м ца йийшира ас, бакъдерг дийцича. Со ешна ваьлча, Сулаев Мохьмада а, Сулейманов Ахьмада а, Арсанукаев Шайхис а, иштта кхечара а дика мах хадийра церан, со цец-акъ а воккхуш. Т1аккха Мамакаев Мохьмада и стихаш соьгара схьаийцира, ша «Орга» альманахехь зорбатухур ю уьш аьлла. Иштта, шолг1а сан зорбане евлла стихаш Мамакаев Мохьмада лаккхара мах хадийна, цуо къобалйина яра. Иштта литературе вар нисделира-кх сан.\n– Х1окху шарахь 68 шо кхечира вайн къам, бехк-гуьнахь доцуш, къизаллица махках даьккхина. Хьан дуьненчу валар а Даймахкана генахь нисделла, ткъа цигахь халонаш, баланаш лан а дезна. Оцу къизачу хиламаша хьан кхоллараллина а т1е1аткъам бина хир бу-кх…\n– Т1е1аткъам бина дера доллучу дахарна а. Со Сибрех дуьненчу валаран а, нехан къоман берашна юкъахь д1аоьхуш хиллачу бераллин а ас даима а ойла ма йора. «Лазаман лорах» ц1е йолуш поэма ю сан вай къам махках даккхарах лаьцна язйина.\n«…Аса а ма лайна\nсайн халкъан 1азап, къа-бала,\nАса а 1аьвшина\nлоггец цуьнан къахьо», – Иштта д1айолалуш ю и.\nИза сан «Эхь-бехк» бохучу гуларна юкъахь ю.\n– 1алвади, ахь оьрсийн маттахь а, нохчийн маттахь а язйо стихаш. Цу хьокъехь цхьа а тайпана халонаш-м ца хуьлу? Цхьана маттера ойла кхечу матте ерзо атта ма даций.\n– Дукха хьолахь, ас оьрсийн школашкахь ма дешний. Дуьххьара сан «Синхаам» ц1е йолу поэтически гулар 1969-чу шарахь араяьллера. Нохчийн маттахь яра и. Оцу хенахь, Советан зама ма ярий и, дуьххьара хьо нохчийн маттахь язъян волавелла хилча, ткъа юха ахь оьрсийн маттахь язйича, зорба ца тухура. Айхьа хьайн гочдархо лаца везаш вара. Цхьаьнга гочъяйта езара уьш оьрсийн матте. Иштта суна бевзира Вольский Сергей а, Пальчиков Владимир а, Имбовиц Евгения а.\nСоьлжа-Г1алахь а, Москвахь а зорбане евлла йолу сан поэтически гуларш цара оьрсийн матте гочйинера. Цхьа х1ума ду. Церан гочдарна суо реза вацахь, ас-айса гочйора сайн байташ. Цаьрга гойтура уьш, шаьш реза делахь, шайн ц1арца зорба а тоха олуш. Ткъа цара-м олура, хьуна гочдархо стенна оьшу, олий. Иштта оьрсийн а, нохчийн а маттахь а язъяр нисло-кх сан. Дуьххьара оьрсийн маттахь «Ирсо 1ехавича» ц1е йолу дийцар ас яздира Нажин-Юьртан к1оштан газетехь болх беш волуш.\n– Муьлхачу поэтийн кхолларалла къобалйо ахь, хазахета хьуна?\n– Боккъала поэт верг ас массо а къобал во-кх. Суна дукха везаш, ас лоруш поэт Мамакаев Мохьмад, Гадаев Мохьмад-Селахь, Сулейманов Ахьмад вара. Ас ч1ог1а гергарло лелийна нах бу уьш. Дала гечдойла царна массарна а.\n– 1алвади, х1инцалерачу нохчийн литературехь долу хьал муха хета хьуна?\n– Со оптимист ву, цундела со тешна ву нохчийн литературан сирла кхане хир ю аьлла. Амма х1инцалерачу поэзин векалш башха къеггина хаарш гойтуш бац, х1етте а нохчийн литературехь пох1ма а долуш, шайн корматалла а евзаш бу дуккха а. Царах цхьаберш халкъан яздархой а, поэташ а бу. Церан ц1ераш хьалхарчу рог1ехь йохуш а ю. Со воккхаве уьш болуш, церан кхолларалло, чу садуьллуш, денйо нохчийн литература. Амма вай бицбан ца беза «халкъан» аьлла ц1е яхна бацахь а, нохчийн литература юкъа йоккха хазна йиллина яздархой а, поэташ а. Масала, Нунуев Сайд-Хьамзат, Минкаилов Эльбрус, Ибрагимов Канта, Талхадов Хьамзат, критик Бурчаев Хьаьлим, иштта д1а дуккха а кхин а. Цара йоккха лар юьтуш ю нохчийн литературехь.\n– 1алвади, баркалла хьуна х1окху къамелехь дакъа лацарна. Дала декъал войла хьо т1ейог1учу юбилейца. Нохчийн къомана а, литературана а хьанал къахьега Дала дуккха а шерашкахь могаш-маьрша латтавойла хьо.


Хьагучадала къаьнара «Сердало» — Сердало\nХьагучадала къаьнара «Сердало»\nЦхьа моллагIдола, хьалха дIаяхача ханашкахьа хинна хIама лохаш хилча, къаьнарча йоазошка хьожаш, цхьаннахьа цу хьаькъе кепатеха моттиг йий хьожаш лохаш хул вай, дIаяздаьр заман теш а хили даха дусандаь. Цу тайпара лоархIам лоаттабеча кечалех керттера цаI «Сердало» газет да. Ховш ма хиллара, 1923 шера май бетта 1 дийнахьа арадала доладеннад «Сердало» газет. Цу хана денз, таханарча денга кхаччалца укх 95 шера вай заман теш хинна, Беканаькъан ДордагIа Тембота ший байташкахьа ма аллара вай «…культуран дIоагIа» а хинна дIаэттад Сердало. Из ара ца доалаш йиса ханаш вай къам мехках а даьккха сибаре дахьаийта кхойт шу я. ДIахо массаза а мехка бахархошка долча хувцамех а кердадарех а хоам беш хьаденад из газет, тахан а цу ларах дIадодаш да.\n«Сердало» оагIонаш тIа арадийна дукха наха хьехам луш дола цу ханарча Iаьдала а, вай цIихезача йоазонхой а Iилманхой а къамаьлаш да. Адам къахьегара, хьаьнала дахара, нахаца маьрша хилара, къаман оамалаш кердаяхара тIахьехаш дола дукха йоазош корадоагIа газета къаьнара оагIош еша волавелча.\nХийла саг воагIа тхо долча редакце, хьалха дIаяхача ханашкахьа кепатеха хинна номераш я шоашта, шоай гаргарча сагах яздаь хIама дар цу тIа, аьле. Бакъда, тхога царех дукха номераш йоацаш я, хьалха лаьтта ханаш кегаенна а чоалхане а хинна хиларах дисад уж газеташ малха ца доалаш. Цу тайпара къаьнара газеташ хилча тхона тхоашта а эшаш дар чIоагIа.\nДукха ха йоаццаш Галашкарча Бабхой Ахьмад яхача цхьан зIамигача сага хоам байтар сога шийга «Сердало» газета къаьнара ши номер я, аьнна. Из фу газет да а, цунгахьа дар фуд а хардухьа Галашка ваха уйла йолаш со волаш, дена хьаделар сога Ахьмада уж шиъ къаьнарчарех дола «Сердало». Шаккха а номер 1959 шера араяьнна я. ЦаI июль бетта 2 дийнахьа арадаьнна да, ерача ден, хIаьта шоллагIдар цу бетта 5 дийнахьа кIиранден арадаьнна да. хьатIадоагIача шера 60 шу дузаш газеташ да уж, шоашкахьа боккха лоархIам болаш а да.\nДукха пайдане, наха сакъердам хургболаш хоаме хIамаш да цу номераш тIа. Шаккха а газета номер духхьал гIалгIай меттал я, (цу хана гIалгIай меттал ма хиннадий «Сердало»). Июль бетта 2 дийнахьа арадаьннача газета номера тIа я «Литературни оагIув» яха рубрика. Из аз хIана хьоахаю аьлча, хIанз а из рубрика оахош лелаендаь. Дукха эзди байташ а, лоацига дувцараш а да цу тIа. Цу тIера цхьа лоаца дувцар белгалдергда оаха шоана дIахо. Из да Хьоашаланаькъан Махьмада яздаь «Оалхазаро кхерадаь оалхазар сага карадоагIа» — яхаш.\nОалхазаро кхерадаь оалхазар сага карадоагIа\nСага бIаргаш деладеш, дега хоза тоам беш, ший дошо зIанараш йоаржаяь цхьа йист къайла а яьнна, чубузаш лаьтта малх делкъа хана хинначул боккхагIа бар. ГIийло лела боамби санна кIай ши-кхо морх мара кхы сигала хIама доацаш, дIадаха ди санна сийрда йийкха ахкан сайре яр тIайоагIаш. Шоай, форд санна михо лестош, кхачашдоагIача беркатерча кIи кхашца, босенаш къоарзъяь дажаш доахкача доаханца, жан Iулашца, хIанзза со Iоъараваьннача хьунашца, чубузаш латтача малхо дошо зIанараш къегоча хозача Беш-Лоама кертаца, дог гIоздоаккхаш бIаргаш деладеш хоза яр хьа бIapгa мел гу шера аренаш.\nКхы а дукхах безам бодар са се ваьча лаьтта, наькъа йисте даьннача кондара кIотаргех гIийлача миха фево кер чу чам бола хьаж чулестош, бер долча хана денз аз ладийгIача, наькъа йистерча баьцала, лергашта тоам беш баскилгаша Iехаш, хьувзаш, кхесташ ypaгIa яха, иллеш доахаш чкъордаш лелаш. Цу хозаненца бей ког лувзаш, наггахьа сеце зизаш а доахаш, дикка хьуна со гаьна ваьлча, сона дайра тамаше н хIама.\nЦу хана со латтар, боккхача бартаца, йиззача цхьоагIонца шоай бIена кхача гулбеш доахкача зунгаташка хьежаш. Цхьа зунгат дацар къа ца хьегаш. Цхьадараш шоаш баьцах даьха кагий ги фийгаш бIена чу кхухьаш дар, вожаш шоаш чудихьараш дIа а дехке юха ухаш дар. Масса зунгат сиха лелар, дIайи-юхеи шо-шоай новкъа ухар, цар мел кхихьа хIама царел шоайла йоаккхагIа яр.\nМа тамашийна хIама да-кх сел зIамига садоахка хIамаш иштта барт-цхьоагIо йолаш, шоайла доккхах дола хIама дIадахьа низ болаш хилар, яхаш аз уйла еча хана, хьамча бургац кхийтача санна тата а деш, зIамига хьуна, оалхазар кхийтар са наькха тIа. Ше тIакхетташехь а са дийллача коча качматагIа дегIала дера из сова. Из фуд ха са кхеле, лергашта юххе – «шув-в» аьнна тата а деш, топа маркъилг санна чехка тIех иккхар, зIамигача оалхазара тIакхувш доагIa кер. Ший фос мича яхар ца ховш, тувла денна кер, лакхо, сона гонахьа тайжа ши-кхо го а баьккха, хьунагахьа юха лестар.\nЧе кулг дахийта аз хьадаьккхар тайп-тайпара, сийна, моажа, IaжагIа, баьццара, бедаргаш а, лоацо ира зIок а йолаш къаьга жогIара ши бIарг а болаш, дукxaгIa хъунагIа хула тайпа зIамига, хоза хьазилг дар. Кер боаттIабаь ара дала мо детталора цун зIамига дог. Сона къахийтар цунах. Кер бIарга къайладаьнна дIадахар, зIамига хьазилг сох хьарчарах керо дIа ца кхоаллаш кIалхара даьлар.\nКертах кулг хьекха, хоза хьаста а хьаьста дIахийцар аз зIамига «хьаша». Ше са бера гIаьттача, цкъа кхашкахьа а леста, тIаккха хьунагахьа юха дахар зIамига хьазилг.\nЮртбоахамца тайна волаш, хьунагIа а кхашка а балхаш леладеча сага дика кхетадергдолаш хIама да, доккха доацача ший дувцар тIа Махьмада хьоахадаьр. ХIанз вай хана а хулаш хIамаш да уж. Хийла кер, е лаьча тIехьа долаш кагий оалхазараш хул кхесса хIама мо долхаш. ДукхагIа чIагарги, чкъорди, новцIолги, макхишки да царна кIалдусараш, наггахьа кхокха а хул. Йоазонхочун дувцар шийгахьа наха хоам луш да долалуше. Цо хьахайт вайна зунгат мел чIоагIа къахьегаш дийнат да. Цар къахьегам а бу болх а бувцарца ший тайпара адам къахьегама тIахьех йоазонхочо. Алхха оалхазарех шийна бIаргадайна тамашийна хIама дувца ше ваьлла вале а волалуча хана, Iалама хозленаш, ший цунцара чам, хьоашал, дега-гIозал гойт Махьмада. Лоаца дале а шийгахьа дукха хоам бахьаш да ер дувцар. ХIаьта дIахо, волалуча хана аз хьоахадаьча газетех дувцаргда вай.\nУж газеташ мичара денад хьона, аьнна аз штйга хаьттача Ахьмада аьлар сога: «Тха юртарча гаргарча наха шоай къаьнара цIенош вIашагIдоахача хана царна шоай бада тIара корадаьд уж газеташ. Тишденна а, зардала доладенна а уж дале а лорадеш леладаьд цар уж. Цул тIехьагIа сога кхаьчад уж. Аз дийшад цу газета тIа мел дола хIама. ХIаьта сона бакъахьа хийттар уж газеташ шун редакце хилча, цудухьа хьаденад аз уж. Нагахьа санна кхы тIехьагIа сайна нийслой кхы а дахьаргда. Аз бечул дукхагIа пайда оаш берг ма бий цох».\nАхьмада яхар дика кхетаду аз. Цун баркал хилда уж ши газет тхона хьадарах, тхога йоацачарех ши номер а я уж. Цох хетта дехар дергдар оаха мехка бахархошка. Нагахьа санна, шоашка а, шоай гаргарча нахага а цу тайпара къаьнара «Сердало» газета номераш яле хоам бе тхога, е шоай аьттув бале тхога редакце хьачуле уж, оаха тхоай фонде Iалаш ергья уж. Цул совгIа, вай къаман сердал хинна дIаэтта къаьнара газет «Сердало» хьагулдар а хургдар цох.\n← Свежая баранина в продуктовой корзине\nГIалгIай къаман хьехама наькъаш →\nIалама йоакхо яр


Сан кхетам отуш ю къиза\nЖIов санна карзахе ойла,\nКхетамехь хIоттийна къийсам,\nШеконаш лакхене ойуш.\nШеконаш шек а ца йовлу,\nСан амал хIоьттина яларх,\nЧевнаш тIе диллина кховра\nМа къиза, къиза ду дахар.\nБитахьа дарбане тешам.\nОьшур-кха, садетташ яха,\nЦхьажимма адамех тешар.\nМа оьшуш дацар-кха суна\nКхин цхьа а къовларшка дерзор.\nСерло а яр-кха сан суйннал,\nБода а, лаьхьтичу берззол.


Къилбаседа Кавказан мехкашкахь кийча бу Керла Шо дазда. Муьлхачу гIалахь ду уггар лекха Iаьнан дитт?\nШо шаре Керла шо даздарехь, вовшашца йохье буьйлуш санна хьийза Къилбаседа Кавказерчу мехкийн куьйгалхой\nИза къаьсташ хуьлу бохь стигалх хьакхабалийта санна ирахъяхначу базаца, тIеоьхкинчу бес-бесарчу чиркхашца, кочаршца, даздаршка дозанал арахьара хьеший кхайкхарца, кеп-кепара барамаш дIабахьарца.\nЦхьайолчу республикашкахь вовшашца хьукматаша а дIахьо, уггар куьцехь хьан кечйо шайн белхан гIишло хьожуш къовсам.\nТIаьххьарчу шерашкахь оцу къовсамехь толам Нохчийчоьнехь бара.\nТкъа муха ду кху шеран сурт?\nМаршо Радионо тидаме ийцира, 2016-чу шарахь муьлхачу махкахь ю уггар лекха база, хьан доьхкина алсам ахча Керлачу шарна кечамаш барехь.\nМасала, дIадуьйлалур вай Оьрсийчоьнан коьрта шахьарера - Москохара.\nОьрсийчоь - Москох\nОфициалехь болчу хаамашца, Керла Шо даздаран кечамашна дерриг 3 миллиард сом ду Кремло билгалдаьккхинарг.\nМоскох кхозучу гирляндех даьлла 182 миллион сом, I8 миллионна кечбина Тверской олу цхьа урам. Лай-бабин куьцехь фигура эцна 1 миллион соьмах.\nГIалин мэрин гIишлонна хьалха хIоттийначу куьйгайинчу базан мах 7 миллион сом хадийна.\nТкъа кертахь дIайоьгIначу кхаа базах 15 миллион сом. Москохан мэрин йоллу гIишло Керлачу шарна къагорийг 30 миллион сом даьлла бохуш яздора хьосташа.\nТкъа Москох юккъехь хIоттийна база 30 метар ю. 110 шо ду оцу месалчу базан.\nСтаврополехь хIоттийначу куьгайинчу базан барам 16 метар бу. Оцу барамна сов ца долу меттигера Iедал, масех шо а ду оцу низамехь даздарш дIахьо.\nКхарачойн- Чергазийчоь - Черкесск\nКхарачойн-Чергазийчуьрчу Майкопехь коьртачу майданахь дIахIоттийна 25 метар локхаллица кавказхойн пихта олу дитт. 200 бIе шо долу дитт Архызан хьаннашкара кхачийна.\nАдыгей - Майкоп\nАдыгейрчу Майкопехь хIоттийначу базан локхалла 20 метар ю. Ламаст хилла дIахIоьттина цигахь мехкан коьртачу шахьаран Майкопан майданах. ГIалин администрацино стохка дуьйнна эцна, цIе тоьхна латтош яра и.\nКерлачу шеран массо а дезачу деношкахь берашна лерина барамаш дIахьур бу Майкопехь.\nМайкопал дуккха а хьалха ю ХIинжа-ГIала.\n32 метар лекхачу диттана тIехь кхозу 2 эзар сов бес-бесара базана тIеухкурш. Леррина Петарбухахь эцна еана ю уьш.\nШуьйрра даздан лерина гIалин бахархой Керла шо.\nШеран тIаьххьарчу буса 12 сахьт даьлча хир ю фейерверк, серлонаша къагийначу базана хьалха тоьллачу артисташа самукъадоккхур ду гулбеллачийн.\nГIебарта-Балкхаройчоь - Нальчик\nШи-кхо шо хьалха гIалин бахархойн почтийн яьшканашчохь «Керла шо вайн дезаде дац» аьллачу йозанашца кехаташ тийсинера, и де даздарна дуьхьалонаш ей, питанаш лелош.\nХIетте а бахархойн уггар а дезчау дийнех ду Керла шо.\nI8 метар ю аьлла яздо ГIебарта-Балкхаройчуьрчу Нальчикан майданахь хIоттийна база.\nКъилба-ХIирийчоь – Бури-ГIала\nЕарийдийнахь кечйина, дIахIоттийна Бури-ГIалан майданахь Кеплачу шеран 15 метар лекха база. ГIура Дадин резиденци ю Керлачу шеран буса схьаелла лерина. Буьйсанна I2 сахьт даьлча гIала къагор ю фейерверкца.\nЭсала мадаре даздо кху шара Керла шо ГIалгIайчохь. 20 метар ю Магасехь бахархошна хIоттийна база.\nОцу гонах берашна а, баккхийчарн а 70 барам дIабахьа тIелаьцна гIалин дайша.\nНохчийчоь - Соьлж-ГIала\nУггар лекха Керлачу шарна база хIоттайо кху массийтта шарахь Нохчийчохь.\n5 чакхарма йохалла оьхкинчу бес-бесара лепачу чиркхийн кочарша къагийна гIалин майдана. Базана тIеоьхкина 4 эзар сов ловзоргаш, ю уьш цхьана кепехь, беа басахь: можан, датон, цIен, сийнан.\nКху шарахь а ца йисина республика гонахарчу мехкел тIаьхьа.\nТIаьххьарчу баттахь Соьлж-ГIалахь нах бойуш, динчу тIелатарша а ца човхийна мохк.\nКадыров Рамзана шен Инстаграмерчу агIонтIехь видео кхайкхам бина Оьрсийчоьнан бахархошка, «Дуьйла Керла шо даздан туьйранечу гIала» аьлла.


Озанаькъан ИсмаIалий Салмана дезал ГIалгIай мехка цIи хеза хьехархой династи — Сердало\nСалмана ши сесаг хиннай: хьалхараяр ТIой-Юртара Овшанаькъан Дреса йоI Хьава 1926 шера йоалайир. Цо 8 дезалхо ваьвар, царех кхо воIи цхьа йоIи дийна дисадар, цар дезалаш а хиннабар, вожаш зIамига болаш байнабар. ШоллагIа сесаг – Мужечара Хакенаькъан Исапа ИбрахIима йоI ПаьтIамат 1939 шера йоалаяьяр, цо 6 дезалхо ваьвар, царех дийна биса а дезалаш хинна а ши воIи ши йоIи хиннад.\nТаханарча дийнахьа Салмана дезал ГIалгIай мехка дика йовзаш йола хьехархой династи я, 17 хьехархо цу юкъе чуводаш, цар наха хьийха шераш дIалаьрхIача 650 шу гаргга ха я. Цун 14 дезалхочох хьахинна 28 виIий йиIий дезалхо ва, 74 ший виIий йиIий дезалий дезал ба, 13 виIий йиIий дезалий дезалий дезал ба. Ший 100 шерах 80 шу хьехара балха дIаденна ше а вар Салман.\nВоккхагIволча Салмана воIа Iабдул-Самида Оше эггара хьалха кIада деш болх баьб «Победа» яхаш цIи йолча кIада деча артеле. КIада деш хинна станок дукхагIа кIада дергдолаш укхо тоаяьчул тIехьагIа, Iабдул-Самида из станок хьакхоллара патент еннай. 1949 шера педучилище а яьккха, ишколе балха вода из, Ошера 40 километр гаьна уллача юрта. Цигара Ошски школе хьожаву из, хьалхагIа хьехархо волаши, тIаккха завуч волаши. Цига болх бешше а, пединституте деш цо физикеи математикеи факультете. Из цо йистейоаккх 1957 шера.\nКиргизера Нохч-ГIалгIай АССР цIавоаггIаше, Наьсар-Керте юкъерча ишколе директор хул из. Цул тIехьагIа цигара Шолжа-гIалий тIа Минобре методистал болх бе Iовех из. 1970 шера цо болх бу мехка очно-заочни школай инспекторал. 1971-1990 шерашка «Металлист» яхача заводе электролабораторе заведущи волаши тIаккха цеха заведуши волаши болх бу цо. 1990 шера пенсе вода. 1995 шера цIаьхха дог даьттIе ла из. Цун йоI Марем Грозненски йоккхагIа йолча хлебопекарни комбината керттера специалист йолаш болх беш я. Цун воIи йоIи да. Iабдул-Самида воI Руслан ГIалгIай Республика Университете проректор волаш болх беш ва. Руслана шин йоIо Лиляси Томаси Москве Семашко цIерах йола лорий институт яьккхай, воI Казбек Москве Финансови Академе деша вагIа.\nIабдул-Самида шоллагIча воIо Ахьмада Москве Авто-дорожни институт а яьккха, тайп-тайпарча балхашта болх баьбар, тIеххьарча шерашка кирпишк йоттача заводе керттера специалист а волаш. 2012 шера Iай аварех кхелхар. Ахьмада йоккхагIа йолча йоIо Мадинас Москве Пирогова цIерах йола лорий институт яьккхай; шоллагIча йоIо Залинас Москве финансови университет яьккхай. Ахьмада воI Мухьмад Москве Кутафина цIерах йолча юридически академе деша вагIа, зIамагIвола Азамат лорий институте деша отташ ва.\nСалмана шоллагIа воI Султан, 1952 шера Ошски педучилище а яьккха, Ошски областерча районашкарча школашка эрсий мотт хьехаш болх беш хул. Нохч-ГIалгIай АССР цIавоаггIаше, 1957 шерагара 1963 шерага кхаччалца школе хьехархо волаш болх бу цо. 1963 шера Дошлакъий-юртарча ишкола директорал хьожаву из. Цига цо болх бу (44 шера) 2007 шерага кхаччалца. Ше цу ишколе болх баьча шерашка цун аьттув боал юрта юкъе гIолла бода никъ тоабе, юрта юкъе газ йола турба Iойил. Из газ машиннаькъа дехьа гIолла Iо а ена, Наьсар атагIен сехьа а яьккха, техникуме Iочуяха езаш хиннай.\nСултана Шолжа-гIалий тIара депутаташ оарцагIа а баьха, проект хийца а хийца, Наьсар-Керте гIолла газ Iо а йоалаяь, Дошлакъий-юрта юкъе гIолла техникуме Iойиллийтар, шинна а юрта бахача наха цIеношка газ чуйилла аьттув а боалаш. Юрта а юртахошта а шийна де мел могача хана гIулакх де хьожар из. Цо хьийха дешархой хIанз лакхача балхаш тIа а болаш, Iилман профессораш а кандидаташ а болаш, ГIалгIай мехка а араIхьа а болх беш ба, царна юкъе ГIалгIайчен Университета ректор вола профессор Мартазанов Махьмада Арсамак а волаш. Болх дика а дуккхача шерашка а барах, Султана «Ветеран труда» яха майдилг а лу, «Отличник народного просвещения РФ» цIи а лу.\nСултана кхо дезалхо тахан просвещене болхлой ба. 2012 шера июль бетта Султан кхелхав. Цун кхо воIи йиъ йоIи тайп-тайпарча организацешка хьаьнала къахьегаш ба. ВоккхагIволча Тимура воI Ахьмад ГIалгIай Республика аптекашта йолча управлене бехктокхаме говзанча волаш болх беш ва; йоI Зульфия ГIалгIайчен Университета юридически отделени а яьккха, цу университете болх беш я.\nСултана шоллагIвола воI Артур аптекашта йолча урхален бухгалтер волаш болх беш ва, цун виъ дезалхо ва.\nСултана мехкарий университет а яьккха тайп-тайпарча организацешка къахьегаш ба. Цар а дезалаш ба.\nКхоалагIвола Салмана воI, Мухарбик, Киргизера Оше юкъера школа чакх а яьккъха, гIалгIаштеи нохчаштеи юкъера эггара хьалха 1955 шера арме гIулакх де вахав. 1959 шера Кемерове эскара бувзама училище яьккха эпсар а волаш, Азербайджански ССРа Нахичевански облаете эскарал де дIахьожаву. 1962 шерагара 1971 шерага кхаччалца эскарал Кировобаде ду цо. 1971 шера, майора чин а долаш, Мухарбик хьожаву Германе эскарал де Группа Советских войск в Германии (ГСВГ). Цигара из, пхи шу а даьккха, 1976 шера эскарал де Нохч-ГIалгIай мехка Грозненски гарнизоне воагIа. Цига цо эскарал леладу 1983 шерага кхаччалца. Отставке вода подполковника чин а долаш, Iаьдало хьаенна дуккха орденаш а майдилгаш а йолаш.\n1989-1996 шерашка тайп–тайпарча организацешка къахьег цо. 1996-1999 шерашка ГIалгIай Республика Кхерамзален Совета тхьамада г1онча волаш къахьега цо. ХIанз пенсионер ва. Дика дезал кхийннаб Мухарбика. Тайн–тайпарча балхашка болх беш ба уж. Цун воккхагIволча воIо Руслана шиъ лакхера образовани яьккхай, Москве къахьегаш ва. ЙоI Мадина Грозне нефтяной институт а яьккха, Севере нефть доаккхача болх беш я. 3IамагIволча воIо Казбека а яьккхай Грозне нефтяной институт, Москве болх беш ва из.\nСалмана йоккхагIйола йоI, Дуньязада, Шолжа-гIалий тIара хьехархой институт а яьккха, тайп тайпарча ишколашка хьехархо а завуч а йолаш, дуккхача шерашка болх а баь, 2001 шера кхелхай.\nШоллагIа йоI, Шахерезада, Шолжа-гIалий тIара хьехархой институт а яьккха, тайп–тайпарча школашка гIалгIай мотти литератураи, эрсий мотти литератураи хьехаш болх а баь, 1977 шера кхелхай. Цун воI, Мухьаммад, 12 шера 12 курс Египте Ал-Азхар яха университет а яьккха, йоккхача хьужаре берашта хьехаш ва, ишколашка инглисий мотт хьехаш ва. Цун диъ бер да.\nСалмана виълагIа волча воIо Iабдуррахьима (аз) цхьан шера «Электроинструмент» яхача заводе токарь-револьверщик волаш болх а баь, 1965 шерагара денз хьехархочун болх лелабаьб, хьехама-кхетама завуч волаш а, комсомола Наьсарерча райкома секретарь волаш а, тIаккха 17 шера ПТУ хьехархо а директора хьехама-кхетама заместител волаш а, 5 шера Исламски института проректор волаш а. 1974 шера, заочно, Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университет яьккхай гIалгай мотти литературеи, эрсий мотти литератураи, тархьари хьеха йиш йолаш. БархI шера ерригароссийски кхетама-политически «Ислама байракх» яхача газета редактор волаш Москве болх баьб.\nТайп–тайпара майдилгаш а кхыдола совгIаташ а тийнад болх дика барах, цу юкъе «Ветеран труда» яха майдилг а йолаш. ХIанз пенсионер ва. 2016 шера ГIалгIай Республика Университете гIалгай меттеи литератураи магистратура яьккха диплом хьаийцад. Юкъ юкъе йоазон болх лелабу. Дезал тайп–тайпарча балхашка къахьегаш ба. ВоккхагIвола воI Iийса 2008 шера аварех кхелхав, цун ши кIаьнк ишколе дешаш ба. ШоллагIвола воI Аслан электрик волаш цхьацца гIишлош йоттача къахьегаш ва, цун кхо дезалхо ва. ЙоI Аьсет Волгограде юридически Академи а яьккха цхьацца юридически балхаш леладеш я. 3IамагIвола воI Арсамак ГIалгIай мехка г1олла йолча Россе МВД балхара пенсе тIа вахав, цун а кхо дезалхо ва.\nСалмана пхелагIволча воIо, Iалихана, Московски инженерно-строительни институт яьккхай. Вахаш Москве ва. Тайп–тайпарча гIишлош йоттача организацешка болх беш ва из. Цун ши йоIи воIи лакхехьара образовани а яьккха, дIатарбенна цхьацца балхашка, хьаьнала болх беш ба. ЙоккхагIйолча йоIо Бэллас Московски социальни университет яьккхай, цун кхо бер да. Вокха шинне а ГIалгIайчен Университет яьккхай, шинне а кхоккха бер да.\nСалмана кхоалагIа йола йоI Мадина Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университет а яьккха, дуккхача шерашка гIалгIай мотти литератураи хьехаш тайп–тайпарча ишколашка болх баьб. Болх дика барах «Заслуженный учитель высшей категории РФ» яхеи «Заслуженни работник просвещения РФ» яхеи еза цIераш еннай цунна, дуккха кхыдола совгIаташ а тийннад.\nУкх тIеххьарча шин шера «КъУръана тафсир» гIалгIай меттала таржам дара оттаяьча тоабан доакъашхо йолаш къахьийгад цо. Пенсионер я. Дика дезал кхебаьб Мадинас. Цун кхоъвоIи ши йоIи да. Уж шоай балхашка хьаьнала къахьегаш ба. Цар массане а ялхайтта бер да.\nИштта хала а чоалхане а вахар хиннад Салмана. Иштта тIехьале а йитай цо. Дала даькъала а Iалаша а волва из!\nОзиев Салмана Iаддрохьим, гIалгIай метта а литература а магистр.\n← Генеральный директор общества с ограниченной ответственностью «НК-Сириус» обвиняется в совершении преступления, предусмотренного п. «б» ч.2 ст.199 Уголовного кодекса Российской Федерации\nДолгожданные объекты определены →


Вайна вайн дино магош дуй, охьа эгна месаш, лоьрийн говзаллийца йуха дIайигIийтар? - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам\nАссаламу Iалайкум ва рохьматуллахIи ва баракатухI! Олхазар, хIокху цхьана хаттарна гонаха къовсам хиллера тхан. Вайна вайн дино магош дуй, охьа эгна месаш, лоьрийн говзаллийца йуха дIайигIийтар? АллахIа делла долу куц хийцар йуккъе догIий те иза? Йа цу хьокъехь Iелимнеха цхьа сацам буй бина? ДжазакаллахIу хайран!\nОхьаэгна месаш юха шайн метта дIайогIийтар цхьаболчу Iеламнаха мегар дац аьлла. Делан кхоллар хийцар а, месаш кхечу месашца хIоттар а ду аьлла цара иза, ткъа иза мегаш дац.\nДелахь а, дукхах болчу Iеламнаха мегар ду аьлла охьаэгна месаш юха меттахIиттор, нагахь санна иза кечвалархьама йа хазвалархьама деш дацахь, шен дегIаца долу сакхт дIадаккхархьама деш делахь. Нагахь санна дегIаца цхьаъа сакхт доцуш, масала месаш кIеззиг йоцуш, кхидолчу адамийн санна месаш йолчо кхин а ша хазвархьама деш делахь, шен месаш кхин а юькъа хилийтархьама деш делахь, йа вуьшта аьлча деккъа хазвалархьама йа кечвалархьама деш делахь, мегар дац иза аьлла цара. Иштта а доцуш, алсам охьаэгна йолу месаш шайн метте юхахIитторан Iалашонца, йа шена и месаш охьаэгар бахьана долуш хуьлуш йолу хало-новкъарло дIаяккхаран Iалашонца, йа цхьана дарбанан Iалашонца, йа муьлхха а кепара долу сакхт дIадаккхаран Iалашонца, йа и санна долу хIуманаш бахьана долуш деш делахь, мегар ду аьлла цара иза.\nЦунна тешаллийна цара цхьацца хьадисаш далийна. Масала, жуьгташна юкъахь хилла волчу цхьана кхаа стагах лаьцна долчу хьадисехь деана ду, Дала царна тIе малийк дахийтинчу хенахь, царна юкъахь кIунзал корта болчо шен хаза месаш хила лаьара шена аьлла хилла, нахана шегахь хаза ца хеташ долу и хIума дIада́ла лаьара шена аьлла хилла, тIаккха малийко цуьнан коьрта тIе куьг хьаькхна, тIаккха цуьнан кIунзал хилар дIадаьлла, хаза месаш а евлла хилла цунна. Ткъа иза мегаш дацахьара, малийко цунна и хIума дийр дацара, цо гойту охьаэгна месаш шайн метте юхаерзо лаар вон хIума ца хилар.\nТIаккха, охьаэгна йолу месаш шайн метте юха дIайийгIар Делан кхоллар хийца гIертар дац аьлла цара, йа Дала еллачул совнаха хазалла лоьхуш хийцамаш бар а дац аьлла цара. Мелхо а, Дала доьххьара уьш ма-кхоллара юхаерзор ду иза, Делан кхоллар шен бухе юхадалор ду иза, сакхт дIадаккхар а ду иза, ткъа иштта долу шариIатан бакъонашца до́гIуш хIума ду, доьхьал хIума дац аьлла цара.\nЦундела, цхьа хазвалархьама лелош хIума дацахь, охьаэгна месаш дIайогIийтар мегар ду, Дала мукъа лахь. Къаьсттина чIагIло и мегаш хилар зудчунна.\n «Ахькаму зироIатиш-шаIри ва изалатихI», Шейх СаIд ал-Хаслан.


Нохчийчоь -- СемаIашкахь оьрсийн эскарша нах бойучу юкъанна, 1ГIу1994\n20 шо кхаьчна Оьрсийчоьнан эскарша СемаIашка гоне а лаьцна, цигахь масситта бIе вахархо вийна.\nНийса 20 шо хьалха, СемаIашкахь хилла болу и бохам, масалле бара ала мегар ду. ТIамца Нохчийчу деанчу Оьрсийчоьнан эскарша теллира, олуш ма хиллара тIамца, мел барам болуш, адамийн бакъонаш хьаша мегар ю шаьш аьлла.\nНохчашка, тахана доттагIаллийн тIемаш кхийдадечу я Iаьрбоша, я малхбузерачу пачхьалкхаша а, цунна доьхьала хIума ца аьллера. Нохчий биснера, оцу ца кхетачу кIоршмаллийца, къийзаллийца цхьалха.\nОханан беттан 7 –чу а, 8-чу а дийнахь, оцу эвлахь тIеман тасадалар хиллера, тIемалойн кегийчу тобанашца. Шинна а агIор, байина а, лазийна а нах бара. Оцу юьртахь «зачистка» йолийнера милицоша а, эскархоша а. Цара цигахь шина дийнахь нахана тIехIоьттинарг къемат де дара, бохуш дуьйцу Маршо Радиога, оцу эвлара вахархочо Мусаев Мохьмада.\nМусаев: «Дуьнен чохь, кхин доьхна де догIур дуй-те аьлла, доьхна де дара иза. Юьрт мел ю, бежнаш Iоьхуш, жIалеш леташ, эскархой чу а баьхкина, мел йолу техника а, герз а дахьаш чу а баьхкина, жоьжагIате яра-кх иза. Дела оьгIаза ма гIойла иштта аларна, амма, жоьжагIат бохург, шина дийнахь оцу юьрта доьссина дара».\nОфициала Iедалша, оцу хенахь даре деш дацара СемаIашкахь, маьрша нах бойуш бу аьлча. Амма, журналисташа а, хIетта болх бан буьйлабеллачу бакъоларъярхоша а, нийса бIостнехь дерг дуьйцура. Цара арахецна жайнеш ду, оцу деношкахь СемаIашкахь хиллачу бахархойн тоьшаллаш а долуш.\nДукхаъчу меттигашкахь, цара дуьйцу, цIенош чу нах лохкий, неIарш дIа а къовлий, уьш дагош, я ша боллу доьзал гул а бой, массийта агIорара маса тоьпаш а еттий, нах байина хилар. Шайна тIе герз ца тохийта, тIеман техникана тIе маьрша нах а бохий, юьртахула дIаса а лелла уьш. Массийта дийне дахделлера, семаIашкахошна тIехIоьттина долу и Iазап. БIеннаш байинера, бохуш кхин дIа а дуьйцу Мусаев Мохьмада.\nМусаев: «Тхайн урамера сан цIенош дагийра, Ваха вийра, Додик вийра, Висайт вийра, Идарзох вагийна, чим бира хьуна. Воккха стаг вара иза. Мотт луьйш а воцуш, цхьа жима стаг вара Мовлид. Иза а вийра. 520 стаг ву хьуна цигахь вийнарг. Цхьа стаг мила-хьенан ву ца хиъна. Некъан галморзаллехь иза, хьаладаьккхина дог а долуш, накха тIе охьдиллина, иштта карийнера. Вуьйш бовза а боьвзуш бу».\nОьрсийн эскархойн агIора, хIаваI кеманаш а, танкаш а, яьккхий тоьпаш а, «градаш» а, кхидолу герз а дара оцу эвлана тIеоьзна. Москохан а, Оренбурган а кIошташкара ОМОН а, Софрино олучу меттера тIеман дакъа а, 4 эзар сов эскархой а болуш дIаехьира и операци. Цунна куьйгалла деш хилларг инарла Антонов хилла. Иза, тIехь къаьстина Романов Анатолий хиллийла. Къизалла, бух а боцуш гайтинера оьрсинй эскархоша, оцу юьртана тIелатар динчу хенахь, аьлла билгладаьккхира Мусаев Мохьмада.\nМусаев: «Оьрсийн цхьа яздархо вара, воккха стаг вара иза, Боккхачу тIамехь а хилла волу. Суна хетарехь Нагибин яра моьтту суна цуьнан фамили. Цо элира: вайна уьш цабезар хIун бахьан ду шуна аьлча, царна шай паргIато а, маршо а еза дела. ЖIалеш гул а дина, «фас» аьлла цаьрга дина омра дара иза. Дала кхоьллина жIалеш ду уьш вайна тIехь».\nХIетахь Оьрсийчохь, мелла а дешан маршо лелаш яра. Пачхьалкхийн думийн комиссии яхнера СемаIашка, цигахь хилларг талла, коьртехь Говорухин Станислав а волуш. Оцу эвлара бахархошна хьалхахь, цара дийцинчу хIуманех цецваьлла, дог гIелделла воьжна, лоьраш метта а валийна хилла иза. Амма, Москоха дIакхаьчча, ма дарра а доцуш, Кремлан ма товв дийцина, элира оцу юьртара вахархочо Мусаев Мохьмада.\nМусаев: «Кхуза веъча, кху дуьненчохь, кхузахь санна хилла харцо а, къизалла а яц аьллера цо. Вьетнамера Сонгми, Белоруссера Хатынний ю бохура. Къемат де ду бохура. Велха а вилхина дIаваханчулла тIаьхьа, шен дерг дийцина охьхиира».\nТахана а, СемаIашкахь динчу, шеко а йоцуш, адамаллан доьхьала зулам лоручу оцу бохамах жоьпе уозийна цхьа а стаг вац. Я цуьнах а, я бIеннаш, эзарнаш маьрша нах байинчарна а таIзар хилла а нах бац. Хира бу аьлла а ца хета цхьанна а.\n20 кхаьчна СемаIашкахь нах байина


Зуламашна тIаьхьакхиар шозза лахделла Нохчийчохь\n2021-ра шо карадеачхьана Нохчийчохь шозза дукхаха (58,5%) лахделла динчу зуламашна тIаьхьакхиар - иза уггар вон гайтам бу пачхьалкхехь, аьлла ду Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло зорбане даьккхинчу рапорта тIехь. Къилбаседа Кавказан йоллу ялхе а республикехь зуламаш дастар лахделла гойту. Нохчийчоьнна тIаьхьа ю Дагестан - цигахь 25,3 процентна лахделла зуламашна тIаьхьакхиар.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министраллан зерашца, Адыгейхь кху шеран 11 баттахь 15,9 процентна кIезиг ду тIекхиъна зуламаш, стохка оццу хеначохь хиллачуьнца дуьстича.\nКарарчу шеран 11 баттахь Нохчийчохь официалехь билгалдаккхарца, 2 889 зулам дина - стохкалерачуьнца дуьстича - 1 % алсам ду.\nКъилбан регионашлахь зуламаш мел а алсамдевлла хиларца къастийна ГIалгIайчоь (12%), Дагестан (6%),Краснодаран кIошт (5%). Зуламаш дар лахделла Ростовн кIоштахь (5%) а, Кхарачой-Чергазийчохь а (4,9%).\nИнтернетах пайда а оьцуш, зуламаш дар кхиъначу мехкашлахь лидер ю Нохчийчоь (194%). Оцу кепара зуламаш цIеххьашха алсамдевлла хиларца билгалъяьккхина иштта Дагестан (60%), Адыгей (38%), Къилбаседа ХIирийчоь (33%), ГIалгIайчоь (26%).\nДукхахдолу царех лелийна зуламаш доьзна ду социалан машанашкахула а, мессенджерашкахула а лелочу курхаллашца.\nОьрсийчоьнан къилбехь а, Къилбаседа Кавказехь а даккхий а, къаьсттина луьра зуламаш дукха дан буьйлабаларца хьалха ю Краснодаран кIошт, ГIалгIайчоь, Дагестан, Нохчийчоь.\nТIаьххьарчу кIиранчохь Нохчийчоьнан куьйгалхочун критикаша дIахьедира, даймахкахь беха шайн гергара нах Iедалхоша дIабигарх. Бара царлахь бакъоларъярхой Янгулбаев Абубакар, Садулаев Мансур, Арцуев Аслан. Иштта оппозицин блогерш, Швецехь веха Абдурахманов Тумсо, Германера Мализаев Минкаил, Туркойчохь веха Халитов Хьасан.\nЙоьдучу пресс-конференцехь Кадыровс лач хьахийра критикийн гергарнаш лечкъийна хиларх, амма тIе ца дитира ша юкъара ву бохург. Нохчийчоьнан куьйгалхочо бахарехь, "блогерша а, бакъоларъярхоша а вас йинарш" хила там бу уьш бигинарш. "ЧIир екхар вай долчахь юкъара даьккхина ма дац", - дIахьедира Кадыровс.\nДенош хьалха Нохчийчуьрчу хьаькамаша социалан машанашкахула видео яржийра, царна чохь Кадыровс боху, "харц къамелаш дечарна" таIзар ду кестта дийр долуш. И къамел деш яьхна видеоматериалаш яржийра махкарчу телегойтийло шен эфирехь а, инстаграм-агIонехь а, амма дIаяьккхира видео де даьлча.


Шишани Муслим (Маргошвили Мурад)\nШемарчу Идлибехь куптоьхна волу нохчийн джихIадхойн тIемалойн командир Шишани Муслим (Маргошвили Мурад) кечлуш ву шена тIелата мегаш йолу меттигера тIемалойн тоба тIамца юхатоха. Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто юкъатоьхна ву иза террорхойн тептарна.\nШишани вен везаш хиларх лаьцна къамелаш даржийнера дукха хан йоццуш "Хьайат Тахьрир аш-Шам" тобанан куьйгалло (Оьрсийчохь терроран вовшахтохаралла лаьрра ю иза), дийцина OGN TV YouTube каналан автора Iабдул-Керим Билала. Шемарчу конфликехь хуьлург дика девза журналист ву иза.\nАбдул-Каримна хетарехь, Шишанин дуьхьалончаш дуьйцу иза уьйраш латтош ву Оьрсийохь йихкинчу "Исламан пачхьалкх" тобанца бохуш, нохчийн командира иза масийттазза харц дина доллушехь. Оцу кеппара хаам гучубаьлла, джихадистийн тобанех лаьцна яздечу Паращук Джоаннин твитерехь.\nГуьржийчуьрчу ПIаьнгазахь вина нохчо ву Шишани Муслим. Цо дакъалаьцна Нохчийчохь Оьрсийчоьнца хиллачу шолгIачу тIамехь. Иза командир ву "Джунуд аш-Шам" тIемалойн тобанан. И тоба а йихина ю Оьрсийчохь.\n"Хьайат Тахьрир аш-Шам" тобан декъашхоша ГIадужу-бутт болалуш дIалецира Шишанин Идлибера штаб-хIусам. Амма цхьа де далале цо маьрша яьккхира иза.\n2018-чу шарахь Шишанис кхайкхам бинера Шемарчу оппозице, цхьаьнакхета деза вай аьлла. Цу кепара цо юхатоьхнера ша Туркойчоьнна гIо деш Шамарчу курдашна дуьхьал хиллачу операцехь дакъалаьцна бохург. Болчу хаамашца, Шишанин тобанехь нохчий боцурш дуккха а бу курдийн къомах болу тIемалой.


Оьрсийчоь -- Мусаев Мурад, Москох.\nМоскох Преображенски кIоштан кхело сацийна адвокатана Мусаев Мурадана дуьхьал схьадиллина хилла бехктакхаман гIуллакх таллар. Цунна бехке дуьллуш дара Буданов Юрийн вер хьокъехь кхел йоьдуш бехккъасторхой эца гIортар.\nВевзаш волу адвокат Мусаев Мурад кху тIаьхьарчу лаххара а иттех шарахь дакъалаьцна ву Оьрсийчохь массара а аьлча санна тидам тIебахийтина хиллачу бехктакхаман гIуллакхашкахь. 2006-чу шарахь иза тIехIоьттина вара оьрсийн эскархочо Ульмана а, цуьнан цIуьхIарша а зулам дарна эшам хилачу агIонна. Коьртачу декъана Мусаев Мурадан хаарш а, лаам а бахьана долуш маьрша нохчий байарна хенаш туьйхира Оьрсийчоьнан лерринчу эскаран тобанан декъашхошна.\nКадыров Рамзан ве гIоьртина аьлла лаьцна волу Батукаев Iумар дIахецийта а аьтто белира Мусаев Мурада. Нохчийчура кегийра нах бехказа а бохуш йирзира Политковская Анна йийна аьлла лаьцначу царна тIехь йина кхел.\nБуданов Юрий вер хьокъехь хиллачу кхелехь бехккъасторхой эца гIортина адвокат Мусаев Мурад аьлла бехк-такхаман гIуллакх долийнера цунна дуьхьал прокуратуро. Ткъа хIинца и гIуллакх дIакъевлина. Дуьйцу Мусаев Мурада.\nМаршо Радион хаттаршна жоьпаш делларг вара вевзаш волу Оьрсийчура адвокат Мусаев Мурад.


Тезетехь харжаш яр лахдан гIерта Къилбаседа Кавказерчу республикашкахь\nЗахоронение в Чечне, кладбище\nТIаьхьарчу хенахь Нохчийчохь мелла а лахбан гIерта тезет даьлча а, зуда ялийча а дойучу ахчанан барам.\nАдыгейрчу гуманитаран талламан институтан директоро Тлеуж Адама кхайкхам бина, республикехь велларг дIаверзош лелочуьнан кеп билгалъяккха еза аьлла. Цу балхана юкъаозийна бу Адыгейн муфтиятан белхахой а, юкъараллин жигархой а, Iелим-нах а.\nДуьйцург ду велларг дIавуллуш дойучу рицкъан барам лахбар а, тезет даьлча лелочуьнан кепаш аттачу яхар а.\nМасала, Iелим-нахана хетарехь, дIадаккха деза тезетехь дуккха а наха дехха къамелаш дар. Ткъа иза юкъадоккхучу заманна тезеташкахь бистхуьлучу нехан терахь лахдан деза кхаа стаге кхаччалц.\nРеформан агIончашна хета, кешнашкахь чурташ цхьатерра хила деза аьлла а, цигахь керташ яр а, кошана гонаха пилта йиллар а, чурта тIехь сурташ дахкар а оьшуш дац аьлла а. Цул сов, керлачу юкъадаккхаран авторшна хетарехь, чурта тIехь йозанаш дан деза адыгийн маттахь.\nАдыгейхь айина хаттар вуно мехала ду кхечу Къилбаседа Кавказерчу республикашна а. Ткъа цхьайолчу республикашкахь и хаттар тидаме эцна дикка хан ю.\nНохчийчохь а, ГIалгIайчохь а стаг велча цхьадолу лакхохьа хьахийна хIуманаш лелош доцу дикка хан ю. Чурташ тIехь беллачеран сурташ дохкуш Iедал дац цигахь. ШагатӀулган пилта йиллар а, мокхазан бордюраш яхкар а наггахь бен хуьлуш дац.\nАмма цу республикашкахь а шайн хаттарш а, халонаш а ю велларг дагалоцуш ечу харжашца йоьзна. Нохчийчохь Советан зама дIаяларца а, тIемаш хиларца а доьзна баккхийн хийцамаш хилла стаг дIавуллуш лелориг хIокъехь. Баккхийчара ма диццара, дуьненчу долучу адамал а алсам адамаш леш хилча, стаг кхалхар могIарера хIума санна тIеоьцуш Iедал ду.\nТIаьххьарчу хенахь Нохчийчохь мелла а лахбан гIерта тезет даьлча а, зуда ялийча а дойучу ахчанан барам. Делахь а, массо а вац Iелим-наха дан деза бохучуьнга ладугIуш, иза хьехам санна чулацам болуш хиларна.\nГIалгIайчохь стаг дIаволлар а, зуда ялор а цхьана хорша дало гIерта хир ду иттех шо. Цу республикерчу бусалбанийн ассоциацин куьйгалхочо Абадиев Мусас дийцарехь, цара барт бина, велларг дIавуллучу дийнахь зударий кадам бан оьхур бац, нагахь уьш кхелхинчуьнан юххера гергара бацахь аьлла.\nСтаг велла 7-гIа а, 39-гIа а буьйсанаш билгалъяхар а дитина ГIалгIайчохь. Дуккха а ярташкахь меттигерчу бахархоша билгалбаьккхина стоьлашна тIе хIотто мегар болу кхача. Цуьнан Iалашо ю тIех сов ахча дойуш хIума ца леладайтар.\nАбадиевc дийцарехь, масала, Несар-Кортахь тезете баьхкинчарна хьалха жижиг а, чорпа а, салат а юьллу. Чайца ло шекар а, мерзачу бепиган даар а. Стоьмаш а, цIазамаш а, моз а, хьовла а хьалха дилла магош дац.\nАбадиевс дийцарехь, мегаш дац боберийн бахам а, рицкъ а хьадан, ткъа велларг къен стаг хиллехь, тезетехь кхин хIумма хIотто оьшуш дац чай а, хьокхум а боцург.


МостагI шен стагал ваз а веш...\nНохчийчоь --Десантийн тоба\nКъоман цIарах бохуш гIулчаш яха кIадо ца йо Нохчийчуьрчу Iедалехь болучара. Халкъана лаьа бохуш деш ду зевне дIахьедарш, шайн лаамехь арабевлла сурт а хIиттош, бертахь а, бертаза а адам гIалин урамашка а доккхуш, емалбо дуьненара цхьацца хиламаш а. Иштта, халкъан лаам болчуха хIиттабо бо маьршачу нехан цIий Iанийначу эскархошна хIолламаш а.\nПсков кIоштера йоккха тоба-делегаци хилла кху деношкахь Нохчийчохь хьошалгIахь, хьалхаваьлла цигара губернатор Турчак Андрей а волуш. Официалан кхайкхорца цара йинарг белхан визит ю.\nСоьлж-ГIалара лераме, сийлалин меттигаш гайтарал сов хьеший кхачийна Старопромысал кIоштерчу 84 псковера десантникийн цIе тиллинчу ураме. Цу генара баьхкинчу хьешийн тобанна юкъахь хилла нохчийн лаьмнашкахь, Улус керт эвлана гергахь эгначу цхьаболчу десантникийн дай-наной а.\nЦара зезагаш дехкина кхузахь терроризм кIарьеш беллачу шайн кIентийн сий-лерамна хIоттийначу мемориалан унтIе. Цул тIаьхьа эскархойн гергарниш бигна ШуьйтIа кIоштан,оьрсийн баьхьойн беллачу Улус кертана юххерчу ломан басе а.\nЦигахь цара керста дино ма- хьоьххура, шайн кIентийн дагалоцуш чIураман чиркхаш летийна, ламазаш а дина, уьш Деле боьхуш.\nПскован губернаторан Турчак Андрейн меттигерчу Iедалдайшца хиллачу бартаца десантникаш беллачу меттехь, Улус кертан ломахь десантникийн сийнна хIотто лоьруш ду Iедал мемориалан комплекс а.\nБакъду, ишта хIолламаш хIиттор могIарерчу нехан лаамца доьзна хIума ду бохург даррехь бакъ ца до шаьш бахархоша.\nМа-дарра аьлча, цхьа закъалтана охьайиллинчу хIуманах тера, шайх чIагIо-тIетовжийла а йина,хьалханчаш шаьш долу сурт а кхуллуш, лелош лору наха урхаллехь болчара цу могIарера хIумнаш.\nПутин Владимир коьртехь волу Оьрсийчуьра Iедал пачхьалкх тоеш,нахана токхе,ирсе дахар кхолла гIерташ,схьадогIуш ду аьлла, хьажам болчех ву тергамхча,соьлжагIалахо Мохьмад.\nХIетте а, ур-атталла цунна а цIармата, кхардаме,ца оьшуш хIума хета кхузахь тIамехь беллачарна хIолламаш хIиттор а,урамашна церан цIерш тахкар а. Ишта къамел нисделла тхойшиннан цу хьокъехь.\nМохьмад: «И хIоллам Оьрсийчохь, нагахь уьш Псковера белахь,циггахь хIотто беза-кх. Нохчий байа баьхкина кхузахь тIемаш бина болчу церан цIерш тахкар лартIа дац. Урам хуьлда иза, я хIоллам хуьлда иза. Церан цIерш тохкийла ма дац.\nМасала инарла Лебедь цIе –м туьллур яра. Масала, турпалхо цIе шена оьшуш яц аьллачу инарла Рохлин цIе а туьллур яра ас сайга хаьттича. И хIолламаш хIиттор, цхьа къамел а дац, нохчийн къоман лаам бац аьттехьа а. Ишта хIоттош хилча-м Ермоловна а хIотто мегар ду иза.\nЯ Пятигорскехь цунна хIоттийнарг схьаеъча харж а ца еш гIуллакх хир ду. ХIинца сунна нийса а ца хеташ хIума ду и оьрсийн кема чудаийтина аьлла кегийрхой ураме бовлар а.\nИза къоман лаам ма бац. Балхара ца боха а, вониш ца хила а арабевлла Iедалан белхахой бу. Балхара боха ца лууш арабевлларш а бу…»\nНохчийчохь Iожалла карийначу оьрсийн эскархойн сий-лерамна бохуш кхузахь цхьацца гIулчаш яхар тIаьхьло йолуш хIума ца лорурш чот йоцуш дукха бу.\nIедалхошна ца хаьа те иза? Шина тIеман теш хиллачу, цу тIемаша чуьра,юххера гергарниш дIабаьхьначу нахана хIун хета техьа шайн йиш-ваша,шича-маьхча,беза-бевзарш байинчарна хIолламаш хIиттадарх?\nБакълена а къомаш лаам лору те хьаькамаша шайна хетарг? Цу могIарера, цкъачунна жоп дала да воцу хеттарш вуно дукха ду.\nМохьмад: "Церан цIерш тохкийла ма дац..."


Нохчаллех лаьцна дайн весет (на чеченском языке) — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nС-Хь Нунуевн «Собаре лаьмнаш» романа юьккъера.\nШитайпа бу нохчашна юьккъехь нах – нах болу наххе, нах боцу наххе. Нах болу нах – Шемехь (Шумерехь) орамаш берш, цигара схьабевлларш, пайхамарийн т1аьхьенаш. Нах боцу нах – т1аьхьа маь1маь11ера т1ебеттабелларш. Нах болчу нахана хеа шайгахь долчу Нохчаллех дуьненчуьрчу массо а адамашна а, къаьмнашна а цхьа доккха беркат дер хилар. Нах боцчу нехан кийра Иблис доьссина. Царна ца леа нах болчу нахера беркат дуьненчу д1асадаржа.\nНах болчу нехан тайпанаш, уьш схьадовлар а, цара к1елхьара даьккхина 1илма а т1ехь долу тептарш лардеш лелош хилла нохчийн баьччанаша, нах боцчу нахах лардеш, лечкъош. И тептарш зил беш (клинопись) динчу йозанаш т1ера схьаэцна а хилла. Цундела нахболчу нахах «зил т1ехь нах» олуш а хилла. Нах боцчу нахах – «зил т1ера бевлла нах».\nАмма ворх1 баь1а шо хьалха Нашха уллохь цхьана хьехахь и тептарш кара а дина, дагайна нах боцчу наха. И тептарш мел ду нах болу нохчий нохчаллех бохалур болуш ца хилла цхьангге а. Цу тептарша «нохчалла» бохург х1ун ду карладохуш хилла царна.\nНах болчу нохчийн баьчча хилла астаг1а иччархо, Идиг ц1е а йолуш. Цу Идига т1аккха д1аяздина шена дагахьлаьтта тайпанаш боккхачу йоьзан яй т1е. И яй а, цунна бухара ц1е а гуттара а, т1ера б1аьрг д1а ца боккхуш, латтош хилла нах болчу нохчаша.\nХено ха хорцучу хенахь къаьсттина меттахабовлу нах боцу нах. Карзахдолу церан кийрахь Йилбаз. Цо нохчашка угаре а сонта некъ къастабойту. Нохчийн ц1ий 1ена некъ. Бакъболчу нохчийн ц1ий 1еничахьанна, шайн ц1ий 1анарх а шек ца бовлу нах боцу нах. Иштта хьоьху царна Йилбазо.\nНах болу нах гуттара а шайн пачхьалкхе кхолла, цу паччахьалкхен дола дан г1ерта. Нах боцу нах а д1а ца къехкабо цара, церах нах бан г1ерташ. Уьш т1е а оьцу, церан дола а до. Амма нах боцчу нахана цкъа а шайна дина дика ца хеа.\nНах болчу нехан са гутара а шайн орамашка г1ерта. Цу орамех д1ахоттадала г1ерта. Шайн нохчийн ц1ий ду уьш карзахбохурш. Нах боцу нах царна дуьхьалбуьйлу, шайна ца лаахь а. Шайн боьха орамаш гучудовларна кхоьру уьш. Йилбазо бехдина ц1ий ду уьш нах болчу нохчех д1а ца эйтуш дерг.\nНах болчу нехан ц1ий меттахдохург цу ц1ий чуьра Нохь пайхамарна т1ера схьайог1у Нохчалла ю. Цу Нохчалло дихкина царна осалнаш, харц дерш, къизаллаш лело. Цу Нохчалло багабо церан кийрахь массо а адамашка а, къаьмнашка а болу безам. Цу Нохчаллина лур ду Дала эххара а инзаре ц1ена, нийса 1илма, доллучу и дуьненчу а эхь – ийман а, беркат а даржош. Адамашна пайхамарша Дела вовзайтина 1илма. Дела Йилбазан карара схьавоккху 1илма. Дела массо а стеган сица вуй, Далла х1ора а ша кхоьллина са хьому дуй довзайту 1илма.\nНах болу нах шаьш цецбохуш бу церан дегнаш чохь х1ора а стаге болу мерза безам. Муьлхху къам а, муьлхху стаг а шайн гергара хета нах болчу нахана, х1оранна а г1о – накъосталла дан леа царна, х1оранах а къахета. Цуьнах ца кхета нах боцу нах.\nНах боцу нах къематан де т1ехкаччалц т1ехьара бевр бац нах болчу нахана. Къематан дийнахь уьш д1асакъаьстор бу Везачу Аллах1 – Дала.\nКху дуьненахь нах болу нах а, нах боцу нах а 1илманчашна, 1еламан нахана юьккъехь а хир бу. Цара лаккхара даржаш а лелор ду. Амма мел лакхарчу даржехь волчуьнга а, нагахь иза нах боцчераха велахь, ша нах болчераха ву алалур дац. И цунна Йилбазо дихкина хир ду. Ша нах болчу нахаха ву ца алалуш, ц1ийбинчу, ирбинчу болатан хьокханна т1е хаавойтур ву нах боцчу нахаха волчу ц1их1урго .\nСобар хир ду нах болу нахехь инзаре.\nДала юьхьенца собар лаьмнашна дела хилла. Амма уьш, шаьш хиша хедо дийлича, херца дийладелла.\nЮха Дала собар дуьненна дела. Кестта дуьне а дего доладелла, собар кхачийна.\nТ1аккха Дала собар нах болчу нахе делла. Нах болчу наха шайн собар, ца дохош, къематан Дийне д1акхачор ду\nНах болчу нехан амалш:\n— Дуьненах воккхавер, дуьне дукхадезар.\n— Адам дезар. Адам дезар – Дела везар дуй хаар, адамашна гуттара а дика болх бан а, хила а лаар.\n— Къам деба, иза ирсе хила лаар.\nПросмотров 11 736\nвесет завещание на чеченском языке нах болу нах нах боцу нах нохчалла\nМиф ли «Нохчалла»?\nСлушать совесть, чтоб услышать Бога. Беседа пятая.


Хьомсара доттагIий! ХIокху рубрикехь оха шуна бовзуьйту вайн махко дозалла дан хьакъболу нах. Царах цхьаъ ву физикин-математикин Iилманийн доктор Умархаджиев Мусан Салавди. – НРӀА ПАЙДЕ СЕМИОТИКИН ОТДЕЛ\nВайна ма-хаъара, уггар хала а, коьрта а лоруш Iилма ду математика. «Массо а Iилманийн эла ю математика», – аьлла цунах хьекъалчаша. Жимчохь дуьйна математикица уьйр ерг тидам болуш, хIуманан хьесап дан хууш, муьлххачу а хIуманна тIаьхьакхиа хьекъал, ойла а ира йолуш кхуьу. Математико кхечу Iилманашна а тIекхиаво. ЦIеяхханчу илманчо М.Ломоносовс аьлла: Математика Iамо хьакъ ю, цо хьан ойла низамехь а латтош, нийса хьесап дойту дела».\nСалавдис жимчохь дуьйна вара математикица гергарло долуш. Цуьнан да Умархаджиев Муса экономист вара. Церан цIахь яра дагарден машен Арифмометр. ХIинцалера калькулятор ю иза. Салавдис, хазахеташ, тидам бора, дас цу тIехь дагардеш а, терахьашца хьесапаш деш а. Дех арифмометр мукъаяьлча, жимачу Салавдис «болх» бора цу тIехь. Иштта тасаделира цуьнан терахьашца гергарло. Шеко а йоцуш, Салавдин цIийца ду математика къобалъяр, и хала Iилма толлуш дахаран некъ харжар а. Салавдин денда Нуралиев Iумар-Хьаьжа а хилла пIелгаш тIехь сиха дагардеш. Шен долахь пхьалгIа а йолуш, куьйгана говза стаг хилла иза. Математика хууш хилча, массо а хIуманна говза а, хьесап далуш а, ойлаеш хир ву. Салавдин да Муса а, цуьнан ваша Iийса а нохчех дуьххьара Ростовехь финансово-экономикин институт чекхъяьккхина хилла. ХIетахь, нохчийн къам дохийначуьра цIа дирзинчу хенахь, нохчех кIезиг бара лаккхара дешар дешнарш. Хала дара деша дIатасавала. ХIинца санна, еша, эца киншкаш а ца карайора. Салавдин дас шен берийн тидам дешарна тIе бохуьйтура, Iилмане марзо кхуллура. Эца а, каро а хала делахь а, шен берашна киншкаш, энциклопедеш оьцура цо. Махках ваьккхина, кхойтта шарахь хало хьегначу Салавдин дена хаьара дешарца бен шен берийн а,\nхалкъан а кхане йоцийла. Цундела цо шен доьзалехь дешаре шовкъ-безам кхиабора.\nДоьзалехь ялх бер дара, воккханиг Салавди а волуш. Жимчохь дуьйна воккхалла тIелаьцнера Салавдис, йиша-вешин доладеш, церан гIуллакхе а, чохь-арахь дан дезачуьнга хьожуш. ТIехдика деша а ларавора, хIор а шарахь олимпиадашка вохуьйтура, накъосташна юкъахь лоруш вара. Дешарца ларошбоцчарна гIо дора, цаьрца урокаш а еш. Дукхавезара Салавди кегийчарна а, баккхийчарна а. Хьехархоша массарна а масална а хIиттавора.\nСалавди доьшучу хенахь ишколехь хьоьхуш оьрсийн хьехархой бара. Бераш ца кхетара оьрсийн маттах, цундела дешарна тIаьхьа ца кхуьура, шаьш цакхеттарг хатта а эхь хетара. Салавдина Iаткъара иза чIогIа. Шен нийсархошна нохчийн маттахь ша урок дIайийцича, атта кхетара уьш, гIадбоьлхура шайна Iеминчух. Ша ишколехь волуш дуьйна боккха лаам бара Салавдин: математика а, кхийолу предметаш а, вайн бераш сиха а, дика а кхетийта, нохчийн матте яхар. Шех воккха Iилманча хилча, бераллехь шен хилла и лаам кхочушбира Салавдис. 1-чу классана йолу математикин Iамат нохчийн матте яьккхира цо. Иштта поэтаца Ахматукаев Адамца цхьаьна хIоттийра «Оьрсийн-нохчийн, нохчийн-оьрсийн математикин терминаш» – цIе йолу дошам.\nСалавди школа яьккхинчул тIаьхьа деша вахара РГУ (Ростовский госуниверситет), механико-математикин факультет хаьржина. Циггахь кхиамца аспирантура чекхъяьккхина, математикин Iилманийн кандидатски чIагIйира цо. Цу тIехь шен Iилманан лехамаш ца сацош, 2019-чу шарахь Салавдис физико-математикин Iилманийн докторски диссертаци чIагIйира. Физико-математикин Iилманийн доктор, профессор, Нохчийн Республикин Академин пайден-семиотикин декъан куьйгалхо ву Салавди. Салавдис куьйгалла ден Iилманчийн тоба болх беш ю нохчийн мотт компьютер чу боккхуш. Иза чIогIа оьшуш болх бу, вайн мотт кхиорехь. Бакъйолчу къоман интеллигенцин векал ву Салавди. Иза кхеташ ву, дуьненахь вевзаш Iилманча хьо велахь а, уггар коьртаниг хьо хьайн къомана пайдехь хилар дуйла. Салавдис и деза декхар кхочушдо.\n150 Iилманийн белхийн автор ву Салавди. Царна юкъайоьлху статьяш, пособеш. Салавдин Iилманан белхаш вайн махкахь бевзина ца Iаш, дуьненахь а бевзаш бу. Российски а, кхечу пачхьалкхийн а Iилманан журналийн агIонаш тIехь зорбане бевлла уьш. ЦIеяххана евзачу Россин ВУЗ-ка лекцеш еша а, Iилманан семинарашка а кхойкху Салавди.\nIилманехь кхиамаш баьхна ца Iаш, Салавдис дуккха а болх бина вайн къона Iилманчаш кхиош а. Жимчохь ша тIелаьцна долу воккхалла, тIекхуьучарна тIехь доладар тахана а дIакхоьхьуш ву Салавди. Умархаджиев Салавди бакъволу нохчийн къонах ву, Iилманца, хааршца дуьненахь нохчийн къоман дика цIе йоккхуьйтуш. Дала могуш-маьрша вахавойла Салавди шен халкъана а, махкана а! Хьомсара бераш! Яккхий Iалашонаш хIиттае шайна хьалха! Бовза, ларам биэ, масал эца оцу Iалашонашка кхаьчначу вайн къоман юьхькIам болчу нахах!


Коррупци лелорна ФИФА-н лаккхара даржхой лецна Швейцарин полицино\nШвейцарин инарлан прокуроран канцелярино бехк-такхаман гIуллакх схьадиллина 2018-чу а, 2022-чу а шерашкахь дуьненан чемпионаташ хир йолу меттигаш билгалйохуш кхаьънаш эцначу ФИФА-н (дуьненаюкъара футболан ассоциацийн федерацин) белхахошна дуьхьал.\nХууш ма-хиллара, цу харжамашкахь толам баьккхира Оьрсийчоьно а, Катара а. Прокуратуро бинчу хаамца, талламхоша ле вийр ву ФИФА сацамаш кхочушбаран комитетан 10 белхахо.\nОцу наха бина 2018-чу шарахь Оьрсийчохь а, 2022-чу шарахь Катарехь а футболан дуьненан чемпионаташ хир ю аьлла сацам. Тахана полицино Цюрихехь лаьцна ФИФА-н 7 лаккхара даржхо. Царна бехке дуьллуш ду иттаннаш миллионаш долларш кхаьънаш эцар.


Европехь бехачу нохчашна "гIо дан" агенталла вовшахтоьхна Нохчийчохь\nНохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан инициативаца, республикехь Къоман агенталла вовшахтоьхна, дозанал а арахьа бехачу ночхашца уьйр латто аьлла, хааме даьккхина махкарчу хаамийн гIирсаша. Куьйгалхочун администрацин урхалхочун хьалхарчу гIовса Умаров Джамбулата оцу хьокъехь дийцина дуьненаюкъарчу RT телеканална. Цо бахарехь, Iалашо ю агенталлан Европехь бехачу нохчашца уьйр тасар, царна гIо латтор.\nАгенталло жигара болх бийр бу дозанал а арахьа йолчу нохчийн диаспорашца нохчийн мотт Iаморехь а, къоман ламасташ лардарехь а иштта кхин йоьшу гIо латторца а аьлла Умаровс.\nМехкан дозана тIехь адамийн бакъонаш ларъяр дийцаредеш Нохчийчуьрчу зорбан министраллехь "юкъараллан конференци" дIаяьхьира байначу баттахь. Мехкан куьйгалхочун гIоьнчас Дудаев Ахьмада а, муфтийс Межиев Салахьа а, омбудсмено Нухажиев Нурдис а, кхинболчу хьаькамаша а дийцира гулбиначаьрга, "нохчийн дахарна тIеIаткъамбарх арахьара чуйогIучу информацино а, иштта Малхбузен къайлаха сервисаш регионера хьал талхон гIертарх" а, яздора мехкан хаамийн гIирсаша.\nДудаевс билгалдаьккхира, либералан зорбанаша а, "Европерчу Ичкерин векалша" а негативе дийцарх, Нохчийчохь хуьлучух.\n"Цкъа а ца хиллачу кепара цхьана а кхетта, дуьхьало ян еза вай, юкъараллехь нохчийн васт негативе кхолла гIерташ а, Нохчийчохь а, йоллу Оьрсийчохь а лаьтта стабиле ситуаци йохо хьийзачу а нахана", - дIахьедира зорбан министро.


Кху деношкахь нохчаша интернетерчу YouTube-хь карийна, дIасахьежош ю цхьа видеон кийсиг. Цу тIехь, гарехь, хьаькам ву дехаре баьхкинчу нахе вистхуьлуш.\nПлан: хьаькамна -- «кIомал», пекъарна – «гIайгIа»\nХIара луьш верг, "анашах" лаьцна хаарш долуш велахь а, кIомалхо а вац я стагах кхаьардаш, куьйгаэшарца цуьнан хатI дуьйцуш велахь а, забаре калацIола а вац. ХIара Iедалан белхахо ву.\nГарехь, цхьа шайн дахаран бала балхо баьхкинчу нахаца къамел деш ву хIара.\nЗуда: - Шуьйтан планаца... йоькъучу хенахь...\nХьаькам: -План ахьа юьйцу "участок" ю я анаша ю..?\nСтеган аз: "Участок" ю!\nХьаькам: "Участок"! "План" анашах олу!..\nКху видео тIехь долу сурт гича, чогIа халахетта вара ша бохуш дуьйцу Австрерчу нохчийн юкъараллан жигархочо, политико Исханов Хьусайна.\nИсханов Хьусайн: -- Австрера хьаьжча жимма кхечу агIор го и сурт. Оцу видеога а хьажна, селхана во хилла суна. И нах хIун дагахь бу техьа... Оцу стага зударшна хьалха дIахIоьттина, оьзда доцу къамел деш вуно ца тайнера суна. Вайн махкахь даржехь верг велахь а, кхин верг велахь а, царна хаьа деза бахархоша лучу "налогех" ша вехаш вуй.\nЦарна болх бан вахана ву иза. И нах бац цунна болх беш. Иза "чиновник" ву, царна балха вахана, цу наха алапа а луш. Церан хьашташ кхочушдан дезаш ву иза.\nОцу нахана проблема а кхуллий, кехат ца луш, цхьацца хIуманаш леладо. ТIаккха цара ахча ца делча гIуллакх хир дац олий, тIе а воьдий, цхьаммо ахча ло, вукхо а ахча ло, тIаккха, ахча а луш, шайн гIуллакх чекхдаккха дезаш нислуш ду цигахь.\nАдамашца болх бан атта дац. Вуно доккха собар хила деза стагехь. Амма хIоразза, а кху тайпа сурт гича, я хьалха гинарг дагадеача, ойла кхоллало, оццул адам шена ца дезаш хилча, хIунда воьду те стаг адамашца болх бан, олий.\n"Мемориалехь» болх бина Гисаев Ахьмад вевзаш волу бакъонашларъярхо ву. Цу гIуллакхах ша а цецволу даима бохуш дуьйцу цо.\nГисаев Ахьмад: -- Шена балха воьдучу стаганна хаьа деза ша адамашна ваца воьдуш хилар, адамийн хьашташ кхочушдан воьдуш ша хилар, адамашца гIиллакх лелон воьдуш ша вуйла. Ткъа адамийн хьашташ кхочушдалур дац, багахь дуьйцуш хаза доцу, оьзда доцу, гIиллакхашца догIуш доцу хIуманаш а долуш.\nНохчийн оьзндангаллица догIуш дац шен хьаькамна хьеставала гIерташ, гIиллакхах вохар, маьттаза къамелаш дар, адамех цавашар, кхаьънаш эцар, хIаъ я хIа-хIа ца олуш, гIуллакх эцна тIевена стаг хьийзор. Иза хIора нохчочунна дика хууш ду.\nАмма дахаро гойту масалш кхин ду, боху Гисаев Ахьмада.\nГисаев Ахьмад: "Оьздангаллица хадош бу вай, коьртачу декъана, мах. Оьзда стаг ву иза аьлча, и стаг тIеоьцу, цо дуьйцучуьнга ладугIу. Вайн Iедал иштта ду, амма гушдерг, Iедало лелошдерг, Iедало буьйцуш болу мотт вайн гIиллакхашца богIуш бу аьлла ца хета суна. Путин Iедале веачхьана цо буьйцург дастаме, боьха мотт бу. Соьга хаьттича, цуьнгара схьаэцна масал ду аьлла хета суна нохчийн махка кхаьчнарг а".\nДIадаханарг гIоле дара хIинца долучул а олуш хеза вайна, къаьсттина баккхийчара. Иза-м алархьамма олура аьлла дита мегар дара вай, нагахь цу хийцамаша дахарехь адам холчу хIиттош дацахьара.\nНохчашкара дайна гIиллакхаш юха а метта ца хIиттадахь ледара гIуллакх ду вайн къомехь, аьлла хета нохчийн яздархочунна, ойланчанна Хасаров ШаIранина.\nХасаров ШаIрани: "Даржехьверг тахана цхьанне хIуманах вешаш вац. Къанвелла стаг чувеача а хьала ца айъало. ЧIогIа кIоршаме хуьлу. ТIаккха царах тера хила беза моьттуш, церан "заместителш" а, кхиберш а чIогIа кIоршаме хуьлу адамца.\nПачхьалкхана чохь шайн, даржхойн, кхин пачхьалкх йолуш санна. Мичча меттиге а вахана, хьо дIахьаьжча -- изза ду. ЙогIуш йолу хIума а шайн кисанара луш санна, баганаш етташ хир бу хьуна. Ткъа Iедална дIайоьгIучу хIуманна чогIа арабовлий хуьлу, газ дIахадош, ток дIахадош, чIогIа халачу хьоле хIоттаво стаг, схьа а эцна, дIадала ахча доццушехь.\nИштта и масалш дукха хуьлуш ду. Цкъа а хьалха къиза хIуманаш лелийна дацара. Вовшех къинхетам болуш дара адам. ХIинца и гIиллакхаш юхаметта ца хIиттадахь ,чIогIа хала ду хIинца".