Марсхьокху-бутт 09, 2020\nТеррорхо Царнаев ЖовхIар вуьйш кхел кхочушяйта хьовсур бу федералан Iедалхой аьлла, дIахьедира Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президенто Трамп Дональда. Бостонехь йоьдучу марафонехь кхо стаг а вуьйш, 280-на чевнаш а еш, теракт ярна бехкевеш ву шен вешица Тамерланца цхьана Царнаев ЖовхIар. Дахначу пIераскандийнахь федералан аппеляцин кхело юхабаьккхира Царнаев ЖовхIар вен кхачош бина хилла сацам. И ца тайначу\nТрампа шен Твиттерехь яздира: "Бостонера террорхочунна Царнаев ЖовхIарна санна вуьйш кхел йогIуш верг цхьа наггахь бен хир вац. "Пачхьалкхехь лелийначу къизаллашлахь уггар а къиза теракт дара иза" аьлла, кхелахоша дIакхайкхинашшехь, апелляцин кхело вен кхайкхош бина сацам юхабаьккхина", - аьлла. Иштта кхайкхамбира цо, Америкас магийта ца деза апелляцин вердикт, цул совнах, оцу процессо дуккха а хан дIа а лаьцна аьлла. Вен кхачор аппеляцин кхело юхадаккхаро дуьззина къаста ца до Царнаевх хиндерг. Цуьнан дов юхалиста дезар ду. Амма прокурорийн бакъо ю юха а иза вен кхачош болу сацам тIеэцийта хьовса. Карладоккху, 2013-чу шеран Охан-беттан 15-чу дийнахь динчу лелхийтаршкахь велира ши стаг, лазийра 280. Зулам дина ши ваша лоцуш, полицино вийра воккхахволу Царнаев Тамерлан, лецира ЖовхIар. Хиллачу кхело вежарий бехкебира терроран тохар дарна. 21 шо кхаьчначу ЖовхIарна вен кхачош сацам бира, шина вашас шаьш лаца тIаьхьабевллачу полисхойх цхьаъ вийна хилар а бехке а диллина. Дареш дечу хенахь Царнаев ЖовхIара дийцира талламчашка, шаьш лелха коьчалш вешин Тамерланан Массачусетс штатерчу Кембриджерчу петарахь кечйира, уьш еш шаьш туьканара эцначу пиротехникан патармех пайда ийцира, аьлла. Амма лерринчу ницкъашна ца карийра ларш цо дийцинарг бакъдеш.\nМосквахь "наркотикан а, психотропан а препараташ лелорна" лецна, даймахка балийначу кегийрхошца къамелаш дира пачхьалкхан Думан депутато Делимханов Адама а, чоьхьарчу гIуллакхийн министро Алханов Руслана а, вице-премьеро Висмурадов Абузайда а.\nДелимханов а, Кадыров Рамзан а\nДIаязйинчу видео тIехь гойтуш бу, Москвахь а, Оьрсийчоьнан кхечу гIаланашкахь а къепе йохийна кегийрхой (60 гергга стаг) Нохчийчу балийна, полисхошка а, муфтиятан векалшка а цаьрца профилактикан къамел дойтуш. "Нохчийн гIиллакхаш цхьаьнга а дохадойтур дац" шаьш боху, видео тIехь бистхуьлучу хьаькамаша. Цара дIахьедарехь, низам ца лардийраш даймахка юха а балош, цаьрга кеп-кепара беза белхаш бойтур бу. Оцу кепарниг дуьххьара дац Нохчийчохь. Кху шеран Зазадокху-баттахь хааме даьккхира, Москвара а, луларчу регионашкара а цIабалийначу кегийчу нахера бехкаш дахарх Делимхановс а, Алхановс а, Висмурадовс а, цара "наркотикаш лелийна, къаьркъанаш мийлина, къепе йохийна аьлла. Иштта, Куьршала кIоштарчу полицин декъан куьйгалхочо Агуев Рустама кхетош-кхиоран къамелаш дира изза бахьанашца лецна балийначу кегийрхошца. Корта бахон молханаш лелийна аьлла, массарна а хьалха дIахIиттийна, жоп дийхира Хьалха-МартантIерачу бахархошкара а.\nТкъа Оьрсийчоьнан тIеман министро Шойгу Сергейс цIеххьашха алапаш тIетуьйхи тIеман гIуллакх дечийн масех категорешкахь. ХIора баттахь церан алапа совдоккхучу омрана куьйг яздарх дIахьедира министро урхаллехь йоьдучу селекторан кхеташонехь.\nАлапаш лакхадаьхна эскарерчу авиаторшна а, хIордан а, ракетийн эскаршна а, Инарла штабан коьртачу урхаллан белхахошна а. 45 эзар тIеман гIуллакхдархочо оьцур ду лакхарчу барамехь алапаш тIейогIучу хенахь. Шойгус бахарехь, баттахь 23 эзар сом ду тIекхеттарг. И бохург ду, цуьнан омра кхочушдан хIора баттахь бюджетера миллиард сов сом оьшург хилар. Омрана ша куьйг таIийна кхо кIира хьалха аьлла. дIахьедина министро. Байначу беттан хьалхарчу дийнера схьа дуьйна дала долор долуш ду тIетоьхна ахчанаш.\nНохчийчохь юха а коронавирусан хьал бахьана долуш, кхерамаш тийсар долий. Нагахь санна, масканаш а йоцуш, туьканчу оьхучу эцархошна хIума йохкахь, 30 эзар сом гIуданаш деттар ду шаьш аьлла, кхерамаш тесна Нохчийчуьрчу долахошна. "Полисхо Зелим" ву ша бохуш, цхьана жимачу стеган цIарах яржйина оцу дIахьедарца социалан машанашкахула аудио.\nДуьххьара гIуда тухур ду, шолгIа ледарло ялийтахь, туька дIакъовлур ю боху хаамбечо. Ерриг республикехь масканий раж чIагIъяр дIакхайкхийначу юкъаралан а, экономикан а кхерамзаллан кхеташонан секретарна Кадыров Хас-Мохьмадна тIетевжаш деш ду Зелима шен дIахьедар. Iедалхойн тIедиллар кхочушдеш, йохкаран центрашкахь а цхьана низамаш лардан хьийза: туькана чувогIучуьнга куьйгашна дезинфекци а йойтуш, масканаш лелош хиларна тIехь терго латтайо цара. Махкарчу могашалла Iалашъяран министро тIаьххьара динчу дIахьедарца, республикехь карантинехь латтош ву 2 543 стаг. Ун даьлла ву 2 140 вахархо. Дарба хилла 1 418 пациентана. Эпидеми яьржичхьана COVID1-19 уьнах кхелхина 34 дархо.\nЦхьана шерачохь Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна хуьлу пайда хаъал алсамбаьлла. ПIераскан дийнахь шен официалан сайтехь цо зорбане яьккхинчу декларацица а догIуш, стохка Дечкен-беттан 1-чу дийнера ГIуран-беттан 31-чу дийне къаччалц лаьрча, 147 997 849,29 сом даьккхина цо. Оцу юкъанна, 2018-чу шарахь цунна тIедеанчу рицкъан барам 7, 78 миллион сом хилла.\nДаудов Мохьмад а (аьрру агIорхьара), Кадыров Рамзан а\nТептарехь багар мел бина чу-ара ца баккхалун цуьнан бахам Оьрсийчоьнан территори тIехь бу боху. 3 668 йиъкIов метар лаьттан дакъа а, 2344,6 йиъкIов метар дакъа дIалаьцна цIа а, иштта кхин а 28 361 квадратан метар йолу лаьттан дакъа а ду Кадыровн долахь.ТIаьххьара объект стохкалерачу деклоараци тIехь язйина яцара. Нохчийн куьйгалхочун хIусамненах дерг аьлча, цуьнан цIартIехь болу бахам - 209,8 йиъкIов метар майда йолу цхьа петар. Бакъду, стохка 60 эзар соьмана бен пайда ца хиллехь а, кху шарахь рицкъ алсамдаьлла: 2 456 321,31 сом. Деклараци тIехь билгалдаккхарца, КадыровгIеран долахь кхин а цхьа цIа ду - 300 йиъкIов метар майда дIалоцуш. Байначу беттан 20-чохь Iазапаш лелорна а, кхел йоцуш нах байъарна а, кхиндолчу бакъонаш йохорца а доьзна, Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна дуьхьал керла санкцеш ехира Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан департаменто. Санкцеш хьакхаелира цуьнан хIусамненах Кадырова Медних а, йоьIарех Iайшатех а, Каринех а.\nКхо шо кхечи нохчийн иллиалархо Бакаев Зеламха Соьлжа-ГIалахь вайна. Масех денна хьажа-хIотта да-нана долчу веана, Москвахь болх беш, вехаш волу Бакаев, тIепаза вайра 2017-чу шарахь Марсхьокху-беттан 8-чу дийнахь. Нохчийчуьрчу цхьана бакъонашларъярхочо къайлах «Кавказ.Реалии» порталца къамелехь аьллера, Бакаев лаьцна латторна бехке Кадыров Рамзанан администрацера лаккхара даржхо ву аьлла.\nАмма хууш дацара, муьлхачу бахьанашца къайлаваьккхинера иллиалархо. Нохчийчоьнан къоман политикан а, арахьарчу зIенийн а, зорбанан а, информацин а хIетахь хиллачу министро Умаров Джамбулата иллиалархо варах хаамашкахь дестийна дийцар «сонта хIума» ду элира. Цхьа хан яьлча, ша гучувер ву шуна, элира министро. «Настоящее время» телеканална интервью луш, Бакаев хьахавелча, ша тIехьерчийначу декхарех лечIкъина ву иза аьллера Умаров Джамбулата. ТIаьхьо Нохчийчохь вайна Бакаев Зеламха Германехь гучуваьлла аьлла, хаам баржийра меттигерчу "Грозный" телевизионехь,видео а гойтуш. Ткъа оцу видеон талламаш бинчул тIаьхьа журналисташа дIакхайкхйира, видеоклип Германехь яьккхина ца хиларх.Оьрсийчоьнан бакъонашларъярхойн хаамца, Еврокомиссино тIечIагIдира, Соьлжа-ГIалахь вайна Бакаев Зеламха Европе кхаьчна цахилар. Ша Германехь ву бохуш, Бакаевс къамел ден видео «хIоттийна» ю аьлла, дIахьедира бакъонашларъярхошна, Оьрсийчоьнан омбудсмен Соьлжа-ГIала еанчул тIаьхьа. "Дэйли Шторм" хаамийн гIирсана мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана еллачу интервьюхь, бехкзуламан гIуллакх схьа а диллина, "са ма гатде", "лохуш ду" бохуш, кIентан гергарчу нахана кхелан системехь болучара дегайохо а латтош, "декхарех ведда", "ша шена пиар еш ву", "кеста гучувер ву" кхечу декъо а бохуш, латтийначу Бакаев Зеламхан кхолламех шолгIа дIахьедар дира. Я ша а, я ницкъаллийн структурийн белхахой а юкъара бац бохура цо, кIант варна. Цуьнах бакъдерг БакаевгIеран доьзалехь лаха деза бохура цо."Цуьнан дена а, шичойшна а ма хаьа дерриг а ма-дарра, хIунда ца хоуьйтуш ду кIентан нене, цуьнах хIунда хьулдина? Шайн доьзалехь цакхетамаш, прооблемаш ю церан… Нагахь цхьа доьхнарг а дина, наркоман цIера веддехь, хIун бехк бу сан а, махкарчу Iедалан а?", - бохуш, хеттаршка вуьйлура хIетахь мехкан куьйгалхо.\nСанкт-Петербургерчу хаамийн гIирсаша яздо, шоьтан буса Конюшеннан майданахь миграцин белхахоша рогIера кехаташ толлучу юкъанна, Нохчийчуьрчу жимачу стага цхьана белхахочун пхьаьрс чуьрабаьккхина хиларх.\n36 шо долчу миграцин векало кехаташ гайта аьлла, шега дехар дича, цуьнан пхьаьрс хьовзийна хиллера Нохчийчуьрчу 21 шо долчу кIанта. Полисхоша дIалаьцна зуламхо, лоьрийн гIо кхаьчначул тIаьхьа, могушаллина кхин даккхий зенаш хилла цахиларна, миграцин хIукматан белхахо шен балха араяьлла. Административан протокол хIоттийна низамаш дохийначу Нохчийчуьрчу вахархочунна. Ткъа чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан миграцин хьукмат латкъамбан хьийза, цунна тIе гIуда дожош. Карарчу беттан 4-чохь, Москвахь харцахьалелла кегийрхой даймахка а балийна, цаьрца профилактикан къамелаш дира пачхьалкхан Думан депутато Делимханов Адама а, чоьхьарчу гIуллакхийн министро Алханов Руслана а, вице-премьеро Висмурадов Абузайда а. Интернетехь яржийначу видео тIехь гойтуш бу, Москвахь а, Оьрсийчоьнан кхечу гIаланашкахь а къепе йохийна кегийрхой (60 гергга стаг) Нохчийчу балийна, полисхошка а, муфтиятан векалшка а цаьрца къамел дойтуш, юьхьяхарца. "Нохчийн гIиллакхаш цхьаьнга а дохадойтур дац" шаьш боху, видео тIехь бистхуьлучу хьаькамаша. Цара дIахьедарехь, низам ца лардийраш даймахка юха а балош, цаьрга кеп-кепара беза белхаш бойтур бу.


Навальный Алексей сихонца мукъаваккха тIедожийна Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело\nЕвропан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело сихонца Навальный Алексей набахтера мукъаваккхар тIедожийна Оьрсийчоьнна, цуьнан дахар кхерамна кIел хилар тидаме а оьцуш. Документан копи йовзийтина оппозицерчу политикан сайто.\nЧиллан-баттахь Москвахь кхело сацийна, 2014-чу шарахь бозбуанчалла лелорна тоьхна хилла хан меттахIоттош, Навальный 2 шарна 8 баттанна набахте хьажо. 2017-чу шарахь Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело сацам бира, "Ив Роше"шех олучу бекхтакхаман гIуллакхца Навальный набахте хьажош, талхийна цуьнан дов нийсонца листийта йолу бакъо, аьлла. Цунна компенсаци елира. Амма бина сацам нийса бу, элира Лакхарчу кхело, дуьхьал хилира иза хийца.\nОьрсийчоьнан юстицин министраллин пресс-векалтан белхахочо ТАСС агенталле дIахьедина, стаг сихха дIахеца аьлла сацам бар "бух боцуш, суверенитетехь йолчу пачхьалкхан кхелан системина балха юкъагIортар" лору урхалло, аьлла.\nМинистраллехь дIахьедина, и тайпа сацам кхочушбойла дац, аьлла, цунах "цIен сих хадор" цIе тиллина цигахь.\nЧиллан-беттан юьххьехь Европан Кхеташонан министрийн комитето листа тIеийцира, Москвано Европан кхелан сацам кхочуш ца бо, аьлла, Навальныйс дина арз. Навальныйн векалша цуьнан цIарх хаам бира министрийн комитете, Оьрсийчоьнан Iедалша Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхелан сацам шаьш кхочушбеш санна "я кеп а яц хIоттош", аьлла.\nНагахь санна комитетна Навальныйн и арз бух болуш гахь, оццу кхелехь кхин цкъа а листа там бу дов, ткъа Оьрсийчоьнан Европан Кхеташонера бакъонаш совцо тарло.\nНавальный набахте хьажо бина сацам цкъачунна низаме берзанза бу. И сацам бина а бацара адвокаташа Европан кхеле дIахьедар дечу хенахь.


Йиц ца ло Хьайбах 74 шо даьлча а...\nЧиллан-беттан 27-чохь нохчийн къам дохочу хенахь Хьайбахахь нах багийна 74 шо кхаьчна.\nХIетахь Нашха кIоштахь 700 сов нохчашна тIекхаьчнарг шен къизаллийца наггахь бен доллучу дуьненан исторехь а дуста масала ца карочех ду.\nЦу хиламийн теш, хIетахь Нохч-ГIалгIайчохь юстицин наркоман гIовсан даржехь хиллачу Мальсагов Зияуддига теше санна бинчу хеттамашкахь, цо иштта дийцинера шена гиначу, ша дакъалаьцначу хиламах лаьцна:\n"Чиллан-беттан 27-чохь Хьайбахан бахархой схьагулбира, Соьлжа-гIала охьабига аьлла. Хьайбахарчу Бериян цIарахчу говраш лелоран колхозан говрийн божлина хьалха цу луларчу хуторшкара а, эвланашкара а нах схьабахкийра. Цхьана эпсаро элира, гIаш ца вахалуш верг божли чу гIо, цу чохь царна кечйина меттиг, шел ца балийта тесина ча а ду, аьлла.\nБаккхий нах а, зударий а, бераш а, ткъа иштта шайн цомгашчарна Iуналла деш болу могушнах а бахара цу божли чу...Ас дагардарца, 650-700 адам дахара цу чу. Бухабиснарш Ялхара дIахьовсийра. 10 даьлчул тIаьхьа 11 далале йолчу хенахь могушберш дIахьовсийна бевлачул тIаьхьа божлин ков дIакъевлира.\nСуна омра хеза: "ЦIе таса!" аьлла. Оцу сохьта цIе хьалалетира доллучу божлех. Хьалхехь тIе мехкадаьтта а тоьхна, ча кечдина хиллера цара". Иштта яздина ду Мальсагов Зияуддига нохчийн прокуратурано 1990-чу бинчу хеттамийн протоколехь.\nМальсаговна Хьайбахахь хилларг чаьлтачийн агIор схьа гинехь, кIеззиг бац Нохчийчохь цигахь хилларг закъалтийн агIор девзарш а. ХIора шарца цу къизаллин тешаш лахлуш бу, цу чохь баьгначийн йиша-ваша, да-нана, доьзалхой цхьа-цхьацца бен ца вуьсуш, къаналла а, тIемашкахь а леш дIабовлуш бу.\nИштта масех шо хьалха кхелхина Гихча-кIотарахь вехаш хилла волу Абу-Хьажа цIе йолу воккха стаг. Цуьнан хIусамнана а, пхи бер а дагийнера Хьайбахахь. 2002-чу шарахь Маршо Радион корреспонденто интервью оьцуш, дIаязбира Абу-Хьажин цу денах болу дагалецамаш, амма тIамо и аудиоархив хIаллакйира.\nАбу-Хьажа вевзаш хиллачу Сулейманов ИсмаIала иштта дуьйцу, Абу-Хьажин дешнашна тIе а тевжаш, цуьнан доьзалан кхолламах: "Цу чохь багийначу нахана юккъехь СемаIашкарчу Албастов Хьаж-Мурдан зудий, ялх бер хилла. Гихшча-кIотарахь вехаш хиллачу Абу-Хьажин зуда а, пхи бер а дагийнера цу чохь. Абу-Хьажас дуьйцуш хезна ву со, уьш багийначул тIаьхьа цига ша тIекхаьчча, шена шен цхьа кIант цуьнан куьйгах вевзира бохуш. Ша цкъа цхьанхьа вахана волуш шен 5 -6 шо долчу кIантана эцна кетар еанера олура цо. Цу кетарах цхьа пхьош дисинера, цу пхьуьйша чохь цуьнан куьг а дисинера, чим хиланза. Цу пхьуьйшах, цуьнан куьйгах вевзира шена шен цхьа кIант бохуш дуьйцура цо".\nЦхьа а стаг жоьпе озийна вац Хьайбахахь бIеннаш адамаш дагорна. Оьрсийчоьнан Iедало ур-атталла мукIарло дина, тIеоьцуш а дац и зулам.


Дагестанерчу Агвалихь нах вовшахлатарна кхоьруш полисхой тIеоьзна\nДагестанерчу Цумадинан кIоштарчу Агвали эвлахь нах юкъахь а болуш конфликт эккха тарло, меттигерчу маьждиган имам цхьахволчу вахархочух леттачул тIаьхьа. Кавказский узел интернет-хьостано яздо цунах лаьцна.\nДагестанан муфтиятан векало шен оппоненте меттигерчу маьждиган имам ша хила веза бохуш, дIахьединчул тIаьхьа доладелла ду церан дов. Эвлара маьждиг ханна дIакъевлина ду, меттигера бусулбанаш керла имам харжа дагахь бу, хаам бо "Черновик" газето.\nГерзах боьттина ницкъхой оьзна эвла, чу-ара бовлар шайн тергоне эцна полицино, тIечIагIдо гIирсо.


Анекдоты на чеченском языке - Страница 2 - Grommus\nЦхьан юьртахь хилла ловзар. Воккха стага хаттар дин хилла жимчу къонахе: хьажахь жим стаг, и ловзар хьан х1оттийна, хьан ялйина зуд?\n-Сун ялийна, вокх стаг: жоп делира жимчу стага кхи ойла ца еш.\n-Делдахь ма ерн деш ловзар ду из: яьлла вокх стага цец а ваьлла.\n-Эрна ду дац хуур дар хьун ялийн лаьтш ерг хьайн гинехь!


Хьоьгий шу, бохуш санна\nМассанхьа а санна, нехан эца таро хинйолу хIусамаш ян гIерта ша, боху Къилбаседа ХIирийчоьнан Iедало. Амма дина девллачу цIенош чуьрчу хIусамийн мехаш бу да ваххол – ца эцало уьш нахе.\nТхов боцу бахархой уггаре дукха болучех ю республика. Банкаша лучу ипотекех уггаре кIезиг ял йоккху мохк а бу ХIирийчоь. Ишта доллушехь а, деса лаьтта дина девлла цIенош - ипотека йорах хиларх ца тоьу, хеннахь цуьнан дакъош банкашка дIа ца делча туху гIуданаш даккхий хилча, ткъа ипотекин гIуданаш тIехьаьрчина бу вуно дукха нах.\nБахьана цхьаъ ду – кIезиг ахча кхочу хIирийн доьзалшка, сов лакхара ю белхазалла. Яц нехан петарш эца таронаш.\nМахкахь йоккха харцо лела рицкъ дола кхачарца, билгалдоккху финансийн эксперто Пухаев Алика.\n«Бехаш болучарний, къечарний юкъара башхалла сов йоккха ю. Республике кхочучу ахчанах 90% цхьана жимачу тобан кисана доьду. Коррупцино кхобу хьаькамаш а, бизнесхой а бу баха атта дерш. Уьш кхоьру шайн ахча банкашкахь латто, амма ца карайо иза дахьа меттиг. Царна уггаре атта некъ бу шайн ахчанах цIенош оьцуш са яккхар. Оцу наха юхадохка дIаоьцу дина девлла цIенош», - дийцира "Кавказ.Реалиига" Пухаевс.\n«Ткъа тоьлла долу цIенош деса лаьтташ ду. Масала, чекхволу хьо буса Коцоевн урамехула – тоххара дина девлла цигахь цIенош, амма серло йогуш ца го цхьа наггахь долчу корехь бен. Тоххара дIадоьхкина и цIенош, амма бац чохь Iаш нах. Сан цхьана накъоста эцна оцу урамехь хIусам, цуьнан лулахочо дIаэцна гонахара пхи петар», - элира Пухаевс.\nЦо бахарехь, ХIирийчохь петарийн мехаш бу Краснодарехь санна. Амма Краснодарехь вахархочунна хала дац болх каро. «25-30 шо долчу чкъуранна боккха бала бу хIусамаш яцар. Шаьш оьцучу алапах цара цкъа а IаIор дац ахча. Иштачу доьзалша петар эца хьажадо ипотекаш, ненан капитал, хIетте а кIезиг оьцу махкахь хIусамаш. Доьзалан 2-3 бер ду, ткъа цо оьцу цхьа чоь йолу петар, ахча ца тоьу оьшшург эцар», - билгалдаьккхира эксперто.\nЭкономиста Кулова Маргаритас билгалдаьккхира Къилбаседа ХIирийчоь хIусамаш цатоарца Оьрсийчоьнан регионийн рейтингехь хаьлхарчех хилар. Стохкалерчу статистико гайтарехь, махкахь 16% бахархой бен бац ипотека эца йиш йолуш.\n«Кхечу, экономика эвсаре йолчу пачхьалкхашкахь санна, цхьа квадрат-метр мехкан вахархочун беттан алапан барамехь хилча дара дика. Ткъа иза ишта хилийта оьшург ду Оьрсийчоьнан экономика баккъал а могуш хилар», - боху Куловас.\nЦо дийцарехь, махкахь мехах петар лоцург а дала еза дукха ахча. И мах а бу ХIирийчохь тIех лакхара. «МогIарчу белхалочун алапе кхоччуш бу лоцучу уггаре жимчу петаран мах – 15 эзар сом. Иза а ю проблема, юккъерчу алапал эхазза мукъа а йорах хила еза доьзало лоцуш йолу петар», - аьлла хета экономистна.


Черсий ордингаша, Тирк-чIоже гIолла а Гир-чIоже гIолла а, Маьт-лоам юхеда тIа а бувлаш, доккхий зенаш леладеш хиннад тхьовра вай мехка. Цар нах бовхаш лечкъабаьб, наьха рузкъаш дIакхихьад. Черсаша гIаьр йича, юха чубахка гоалуш шу доаккхаш хиннад, «боахам хоттабаллалца», аьле. Къаьстта цар низ баьб, Маьт-лоаманца оагIув болаш даьхача гIалгIай тайпашта. Тирк-чIож черсий кара дахача, йолаеннай уж гIаьраш вай лоам чуаха. Цу хана вай доазув черсий оагIонца хиннад. Бакъда, уж гIаьраш хилалехьа вIаший бартанца, шойла дIа-хьа гаргалонаш йолаш, дахаш ха яьккхай вай шин къамо.\nЦкъа, доацача бахьана, цаховш деннача бера тIагIолла, «цар дийнад из» а аьнна, боккхача бIунца даим Тирк-чIож кара а долаш, цига доал даьча Дудар-наькъанна (Мухлошта) тIа а баьхка, дерригача тайпан фу хоададаьд черсаша. Царех цхьа берах йола кхалсаг мара саг дийна висавац. Из хиннай, цу бIуна хьалхаваьнна венача черсий Мулдара-аьлан йоI, укх Дудар-наькъан керттерача аьланга маьре а йолаш. Цу кхалсаго воI ваьв, кIаьнках, ший тайпан даь цIи тиллай – Дудар, аьнна. КIаьнк ваьлга шийна хьахезача, цyнна тIа ца кховдаш Iийнав Мулдар-аьла, «нана а воI а Iаьсашка бахка накъабаргба», аьнна.\nЦхьа ха яьлча, едда Тиркал дехьа а яьнна, цу кIаьнка даь-ноанахой, Чур-наькъан болча кIаьнк а ийца дIаяхай нана. ТIехьагIа, воккха ме-е хул, кIаьнк наьнага яха ваьннав: «Нана, са дай малаш-б, хIабувца сона!» Нанас кхераш дукха ха яьккхай, бакъдар дIагуча ца доаккхаш. Юххера, аланза ца йоалаш, виIий даьшца хиннар дIадийцад цо. Бакъда, цхьа къайле шийгахьа соцаяьй – кIаьнка дайх йиса ганз. Бакъдар дайза кIаьнк массаза гIайгIане хиннав.\nЦхьа ха яьлча, нанна тIа а вена дийхад воIо: «Мотт Iомабе войт, аьле, хьай даь-коа, малув цахойташ, дIале со». «Мегаьд, хьо кхыча цIер тIехьа дIалургва вай», – аьнна, черсашка «мотт Iомабе» дIавеннав нанас кIаьнк.\nМулдар-аьлан коа волаш цхьа ха яьлча, вена цIаэттав кIаьнк.\n«Нана, укхул дукхагIа барий цар са боабаь да а даь-вежарий а?» – аьнна, коанаш хьалйизза ше доадаьча черсий берий дото гIалкхаш хьахьекхай наьнага Дудара.\nЦу замангахьа шой дезал Iуй дезалех хьакъоастабеш, аьлаша, цар лергех гIалкхаш йоахкаеш хиннай. Дудара, «ловза долх вай», аьле, царех ший ханнара бер юстара а даьккхе, катехе лергара гIалкха а яьккхе, шан Iypгax бер чу а тоIадийя, лар йоацаш дувш хиннад.\nИз дIахеза кхераенна нана, ший кIаьнкаца едда, Аьккхий-мехка дIаяхай. Ше дIайодаш шийца дошо ганз дIайихьай цо. Аьккхашкахьа цхьан юкъа баьхаб уж, бакъда цигача а тешаме ца хеташ, Гелдаген, яхача метте дIабахаб уж. Черсий аьлий вонах удаш геттара гаьнаяьннай ший воIаца нана.\nГелдагене бахаш дикка ха яьккхай нанаси воIои. Дудар хьинаре, денал долаш хьалкхийнав цу мехка. Цига бахача наха тIагIолла во юхатохаргахьа хьалхара меттиг лелаяьй цо. Цудухьа ер везавеннав наха. Дудар деналца а боахамца а лакхвеннав. Боахам тоабалара цхьа бахьан, акхаргара ганз хиннай. Гелдагена вахача хана, БердкIалара Мошка яха саг йоалаяьй цо.\nЧIоагIвелча, Дудара уйла яьй, юха ший мехка вала. Тиркаца урагIваха воларах хIама хургдоацалга ше кхетадича, шоаш байдда хьабаьхкача лоам гIолла, чIоагIаленаш а еш, мехка цIавахар тоадаьд цо. Шийца тарлургболча эздех тоаба улув а яьккха, Гелдагенара ший болча боахамца Аьккхий-мехка хьалвенав Дудар. Цо цига мел ха яьккхай хац, оалар тхьовра, тайна ваьхалга бакъдора. Цига баьхача Аькхе-наькъанца йиш-вошал дола Шахмарз яха воI а вита, ГIалгIай-мехка Кий гIолла Iочувенав Дудар. ТIехьагIа «аьккхий-аьла» аьле, цIи йоаккхаш къонах хиннав Шахмарзийха.\nДудар ГIалгIай-мехка юхавоагIаш, цун низ чIоагIа хиннаб – уллув ворхI воI, гонахьа эздеш, тIехьа маьхах оттабаь бIу. ЧIоагIа хиннав. ГIалгIай лоам чуваьлча, ше мел кхаьчача гIала еш, меттиг караерзаеш дIавахав Дудар. Из ше дукхагIа ваьха моттигаш ТIаьрш, Саьлги (МIагIоте), Бисар, XIapпapa «Дудар-гIала», Чим я. Дудара оал-оалача метте гIала тохаш, мохк лоацаш, чIоагIъеш караерзаеш хиннаб цун къонгаш: Мохале, ТIерле, МекалтIе (Шоан-чIож), ТIаргим («Дудар-гIала»), Кхерахьа юххе («Дудар-гIала»), Мелар, Духьаргишт, Тирк-чIожа – Чим, Ларсе, Балте. Вай боккхийчар оалар: «ГIалгIай лоам чуиха гIаьраш юхатохар – Маьт-лоам кIала Дудара яхкийтача гIалай чIоагIаленаш бахьан долаш хиннад», – аьле.\nЦкъарчоа ГIалгIай-мехка гIоагIвеннав из. XIapпa тийшача белха Дудара шиъ виIий-воI вийна хиннав, хIаьта уж бераш доадаьча наьха фу хоададаьд цо.\nЦхьаболча наха цхьа гIала йогIа ца мегача метте, тоаба тIехьа а йолаш гIалаш увтташ а текъама элгацIаш дувтташ а хиннав Дудара цхьа воI – Ерд. Ердас, вай мехкал совгIа, нохчий, хIирий, гуржий мехка дукха гIалаш яьй. Йодача кирага мах дIа а беле, шийна Iунала Iомабаь лай кхувлийташ хиннаб Ердас. Лай кхийлача меттигах «Шинар-юкъ», оалаш хиннад гIалгIаша.\nТIавоагIа Дудар малув гучадаьннад черсашта. Черсий аьлаша хоам байтаб: «Нагахьа хьо тхона тIавоагIе, Iайха боабаьрий пхьена, Тиркацара ах-мохк тхона Iа буте, вож ах-мохк оаха машарца мукъабоалийт хьона», – аьнна.\nДудара къамаьл юхакхетийтад: «Аз цу хана цIаденараш, оаша бехк боацаш боабаьча сай дай пхьенаш да, со сай мехка вала цIавоагIаш саг ва. Машар безе, са мехкара дIадовла!»\nДудара къамаьл дIакхийттача, цунна тIехьара низ шоашта гучабаьлча, черсий Тирк-чIож мукъа а дита, дов доацаш дIабахаб.\nЦиггара денз черсий эшаш, гIалгIай котбоалаш дIадахад. Тирка-чIож юха мукъадаьлча, берригача ГIалгIай-мехкара а бехаб черсий. Тхьовра гIалгIашта лелаяь гIаьраш черсашта юхалелае баьннаб гIалгIай.\nДудар Тирк-чIоже, ший гIалийна юххе дIавеллав. Цхьа бIаь совгIа шу хьалха цун каша довзаш хиннад, оалар, из чIоагIа боккха боарз болаш, ялх дол дIаьха каш хиннад. Бакъда, хIанз из воалла моттиг белгала яц.\nЦох яьхад из тхьовра «Дудара Дудар хиннав». ХIана аьлча, черсаша дов далехьа Тирк-чIож кара а долаш баьхача Дудар-наькъан-Мохлой тайпах из хиннадаь. Дудара а цун къонгий а меттигашка цIаккха кхывола саг ваьхавац.\nДудара а цун тIехьено а – Мохлоша – вошал леладаь тайпаш Ваделг-наькъан, Кушт-наькъан, Меларой, Хути-наькъан да. Цу нахаца, вай СибарегIа дахалехьа вай гаргалонаш ца еш хинна дагадоагIа сона. Цкъа Ваделг-наькъанца яьча гаргалонах вай тайпан нах наьха мо раьза а бацар.\nЦул совгIа тхьовра «барт-вошал», яхаш, вошалаш леладеш хиннад. Уж леладаьд Дудара, шийна улув баьнна хьабаьхкача аьккхех даьннача тайпашца. Уж вошалаш аьрдагIа а халача а замангахьа вIаший тIаувттара леладеш хиннад. Уж а геттара боча лоархIаш хиннад гIалгIаша.\nДударагара IобоагIа са дай ераш ба: Дудар (Дудр) – Ита (Ита) – Беклар (Беклар) – Буза (Буза) – Марх (Марх) – Къоаринг (Къоаринг) – Пхьагилг (Пхьагилг) – Бакъилг (Бакъльг) – Бузуркъ (Бузуркъ) – Бизи (Бизи) (бокъонца йола цIи Бузурт я цун) (из бочала яьккха цIи я, цун даь-воша а Бузурт (Бузарт) яхаш хиннадаь) – Жельберд (Джельберд) – Iис (Iис) – са да Махьмад (Махьмад) – со Мурад-Хьаж.\nДуккхачар дувцачох Дудар аьккхашка Кий яхача юртара хьаваьннав. Шийца зIамига бIы а болаш ГIалгIай мехка вена хиннав из. КIала бахача нахаца дов-шов ца хилийтар духьа Цхьорена го а тесса, лоаман довкъашка гIолла, пхешцара доазув долча гIолла IочувоагIаш, Iарамхана керте Биср яхача юрта ваха а хайна, ТIумгIой саг а йоалаяь, Iохайнавар из. Цу юрта хIанза а йолаш я моттиг «Дудара бай» оалаш. Цигача вахаш, лаьтта къайса, Дударас къовсам баьккха хиннаб ший лоалахошца. Бисрара ваьнна Салги цхьан юкъа ваьха а ваьха, Мекалте яхача юрта ваха дIавахар. Из юрт уллаш я Iарамха аьрдача берда тIа, Шоана гаьна йоацача. Дукха пхьенаш доахкар Дударах. ЧIир лехачар ца вуташ, гIала хьалъяь хилар цо Лаьжгани, ХIарпани, Духьаргаштеи юхе. TIexхьар Тиркал дехьа а ваьнна, Чимма ваха Iохайр. ГIалгIашцара ший гаргало хоадайинзар цо. Ший хан-ханахьа ГIалгIайче хьаухар из МаьтцIелена, Тушолена, МIагIий-Ердана текъамаш деча хана. Цо даьр деш хилар цун тIехье 19 бIаьшере. Дукха я лоам чу моттигаш Дударас укхази-укхази гIалаш яьй яхаш. Маьлхар-кашамаш деш хиннадац цо. Уж де наха бокъо лацар цунна. Дудара яь хиннача гIалашка тIехьагIа цхьаккха ваьхавац.\nГIаьбартой цхьан аьлан хьалкхийна хиннай хоза хьаькъал долаш йола йоI. ГIаьбартой аьлех цхьаккха хиннавац из маьре яха яшаш. ТIаккха аьлас йоккхаче йир. Цу чен тIа хьабийхар цо черсехи, гIаьбартоехи, гIалгIаехи, нохчехи, гуржехи, кхычарехи цIихеза бола къонахий. Хьаьший дика диа-менна, сакъийрда баьлча, доккхача цIагIа дIабувшабаьб уж. Цу чен тIа бийхачарна юкъе вай Уцага Малсаг а хиннав.\nКаста берригаш тхьайса дIабахача, аьлеи цун йоIи бахаб хьажа бийша ухкача аьлашка. Аьлий тайп-тайпара дIаи хьаи ухкаш бар. Ше эзде аларца цхьа аьла белгалавар. Саьнга Iотесса уллаш кIувс бар, цу тIа тхьайса уллаш вар хоза къонах. Алар чIоагIа эзди дар цун: цхьа кулг шалта тIа улар цун, вокха кулга гола керта кIала йоаллар. Аьлан йоIа цусахьате везавелар из.\n← Бахьанаш дита, берашка мотт Iомабайта\nОбщественный транспорт: об актуальном и наболевшем →


Сура Юсуп — Википеди\n12 Сурат ЮСУФ (Маккахь доьссина‚ дерриге 111 аят). Ша сов къинхетаме а‚ къинхетаме а волчу Делан цIарца.\nДакъа 1 1. Алиф-лам-ра. ХIорш билгалчу жайнан аяташ ду. 2. Баккъалла а, Оха доссийна иза Iарбийн дешар хилла‚ шу хьекъале хила там бара. 3. Оха дуьйцу хьоьга уггар хаза хабарш хьоьга вехьица хIара КъурIан даийтарца, цул хьалха хьо ца хуучарех хиллехь а. 4. Юсуфа ма элира шен дега /ЯIкъубе/: "Дада‚ суна ги цхьайтта седа а‚ малх а‚ бутт а‚ суна ги уьш сайна сужд деш" . 5. Цо /ЯIкъуба/ элира: "ХIай сан жима кIант‚ и хьайна гинарг /гIан/ ма дийцалахь хьан вежаршка – мекарло йийр ю хьуна цара. Баккъалла а, шайтIа адамна билггала мостагI ду. 6. Иштта хьан Кхиош-кхобучо хоржур волуш ву хьо‚ хьуна Iамор долуш ду Цо хилларш тидан‚ Шен ниIмат хьуна кхочуш дийрдолуш ду Цо‚ ЯIкъубан доьзална а‚ Ша хьалха хьан дайшна ИбрахIимна а‚ Исхьакъна а кхочушдина хиларе терра. Баккъалла а, хьан Кхиош-кхобург хууш верг а ву‚ хьукаме верг а ву".\nДакъа 2 7. Юсуфехь а‚ цуьнан вежаршкахь а делилаш ма хилира хоттучарна. 8. Цара ма элира: "Юсуф а‚ цуьнан ваша а дукхабеза вайн дена вайл‚ ткъа вай цхьа тоба ма юй‚ баккъалла а, и вайн да билггалчу тиларчохь ву-кх. 9. Ве Юсуф я /кхечу/ махка дIакхосса – шун ден юьхь шуна тIейоьрзур ю‚ цул тIаьхьа дика къам хир шу". 10. Царех олучо элира: "Ма ве Юсуф‚ гIу чу кхосса и – дIабоьлхуш болчарех цхьаболчара схьавоккхур ву‚ шаьш деш хиллехь" /и гIуллакх де/. 11. Цара элира: "ХIай тхан да! Ахьа хIунда ца вуьту Юсуф тхоьх тешна‚ тхо цунна хьехамчаш ма дуй! 12. Ваийтахь и тхоьца кхана – самукъадоккхур шена‚ ловзур шена‚ оха и Iалашвийр ву". 13. Цо /ЯIкъуба/ элира: "Сан сагатдийр ма ду шу цуьнца дIадахча‚ со кхоьру и барзо ваарна, аша цуьнан терго а ца еш". 14. Цара элира: "И барзо ваахь – тхо цхьа тоба ма ю-й‚ тIаккха тхо, баккъалла а, эшнарш хир ма дара". 15. ТIаккха уьш цуьнца дIабахара‚ церан барт хилира и гIунан буха кхосса. Оха хаийтира цуьнга /Юсуфе/ вехьица: ахьа дийцанне а дуьйцур ма ду цаьрга хIара церан гIуллакх, уьш ца хууш а болуш. 16. Уьш баьхкира шайн да волчу суьйранна боьлхуш. 17. Элира: "Тхан дада‚ тхо дахара вовшашца /довдарехь я Iад кхоссарехь/ яхье доьвла‚ Юсуф тхан хIуманийн уллохь витира оха‚ тIаккха и барзо виира‚ хьо тхоьх тешар волуш вац, тхо бакълуьйш хиллехь а". 18. Уьш баьхкира цуьнан /Юсуфан/ куча тIехь харц цIий долуш. Цо /ЯIкъуба/ элира: "Шун синоша цхьа гIуллакх хаздина шуна. Хаза собар /деза-кх суна/ Дела ву-кх Шега гIо деха хьакъ верг аша хIотточу сурта тIехь". 19. Цхьа дIа-схьа лелаш йолу тоба еара‚ цара вахийтира шайн хи кхоьхьуш верг‚ цо шен ведар охьадахийтира‚ элира: "Кхаъ бу! ХIара кIант ву!" Цара /Юсуфан вежарша/ хьулдира и /Юсуфан гIуллакх – и шайн ведда лай ву аьлла/ и йохка-эцаран хIума а йина‚ Дела хууш верг ма ву цара деш дерг. 20. Цара /вежарша/ воьхкира и кIеззигчу мехах – цхьа массийта дирхIамех . Цуьнгахь уьш хилира кIеззиг хIуманах тоам бечарех.\nДакъа 3 21. Мисрара и ша эцначо шен зудчуьнга элира: "Хазделахь цуьнан Iар‚ вайна пайда бан мега цо‚ я вай вайна кIант вина лоцур иза". Иштта Оха чIагIвира Юсуф лаьттахь‚ Оха цунна хилларш тида Iаморхьама‚ Дела шен гIуллакха тIехь толам боккхуш ву‚ делахь а дукхахболчу нахана ца хьаа-кх. 22. И пхийттара ваьлча, Оха цунна хьукам а‚ Iилма а делира. Иштта бекхам бо Оха дикачарна. 23. Иза шен цIа чохь волу зуда и Iехо гIоьртира‚ цо неIарш дIакъевлира‚ элира: "Схьавола!" Цо /Юсуфа/ элира: "Дала ларвойла! Баккъалла а, иза /хьан майра/ сан эла ву‚ цо сан Iар хаза дина ‚ баккхийбуьйр бац зуламхой". 24. Цунна и везара‚ цунна /Юсуфана/ и езара‚ шен Кхиош-Кхобучуьнгара делил ца гинехьара /зина дийр дара цо/. Иштта /дира Дала/ цунах вониг а‚ боьханиг а дIадаккхархьама. Баккъалла, и Тхан цIеначу лех ву. 25. Цу шиммо хьалхадаларх къевсира неIарна тIе‚ цо (Зулейхас) цуьнан (Юсуфан) коч ятIийра тIехьахула‚ неIарна уллохь царна карийра цуьнан эла . Цо (Зулейхас) элира: "ХIун бекхам бу хьан охIланна вониг луучунна: я и набахти чу ца воьлча‚ я лазош долу Iазап бен?" 26. Цо (Юсуфа) элира: "И гIоьртира со Iехо". Цуьнан (зудчун – Зулейхан) охIлах цхьана тешо тешалла дира: "Нагахь санна цуьнан коч хьалхахула яьттIа елахь – и бакъ ю‚ ткъа иза харцлуьйчарех ву. 27. Нагахь санна цуьнан коч тIехьахула яьттIа елахь – и харц ю‚ ткъа иза бакълуьйчарех ву". 28. Шена цуьнан коч тIехьахула яьттIа гича‚ цо /майрачо/ элира: "Шун /зударийн/ мекарлонах ду-кх хIара‚ баккъалла а, шун мекарло йоккха ю-кх. 29. Юсуф‚ хьо дIаверза хIокхунах. Ткъа ахьа /Зулейха/ хьан къинан гечдар деха‚ баккъалла а, хьо галъяьллачарех хили".\nДакъа 4 30. ГIалахь зударша элира: "Элан зуда цхьа къонах (шен лай) шеца Iехо гIиртира‚ ткъа цо безамах юзийна и. Баккъалла а, вайна ма го и билггалчу тиларчохь". 31. Шена церан мекарло хезча‚ цо царна тIе /цхьаъ/ вахийтира. Царна тевжийла кечйира‚ царех хIоранга а урс делира ‚ тIаккха элира /Юсуфе/: "Аравала царна!" Шайна и гича, цара и вазвира‚ шайн куьйгаш хедийра‚ элира: "МашшалахI! ХIара адам а дац! ХIара сийлахь малик ду!" 32. Цо /Зулейхас/ элира: "И ву-кх шуна аша суна шегахь бехкаш бехнарг! Со и Iехо ма гIоьртира – и чIагIвелира. Аса шега омра дийриг цо ца дахь‚ набахти чувуллур ву и‚ и хир ву ладам боцучарех". 33. Цо /Юсуфа/ элира: "Со Кхиош-кхобуш волу Дела‚ набахти дукхох еза суна, цара со шайна тIе кхойкхучул‚ церан мекарло Ахьа соьх дIа ца яккхахь‚ со царна тIехьаьвзар ву – тIаккха со жаьхIал нахах хир ма ву". 34. Шен Кхиош-Кхобучо жоп делира цунна‚ цунах дIаяьккхира церан (зударийн) мекарло. Баккъалла а, Иза хезаш верг а ву‚ хууш верг а ву. 35. Шайна делилаш гиначул тIаьхьа, царна дагадеара и цхьана ханна набахти чуволла.\nДакъа 5 36. Цуьнца цхьаьна набахти чоьхьавелира ши къонах. Цу шиннех цхьаммо элира: "Суна суо го айса чагIар Iовдуш". Вукхо элира: "Суна суо го сан коьрта тIехь айса кхаллар кхоьхьуш‚ цунах олхазарша дууш. Хаамбе тхуна цуьнан тидарах . Баккъалла а, тхуна хьо го дикачарех". 37. Цо элира: "Шуна шиннена тIе шуна луш болу кхача богIур ма бац аса шуна цуьнан тидарах хаам ца беш и шуьга кхачале. И ду шуна сан Кхиош-кхобучо со Iамийначух. Аса дитина ша Делах цатешачу‚ ша эхартана керста долчу къоман дин. 38. Со тIаьхьаваьзна сан дайн ИбрахIиман‚ Исхьакъан‚ ЯIкъубан динна. Тхуна ца хилла цхьана а хIуманца Делаца накъост лацар. И Делан комаьршаллах ду тхуна а‚ нахана а‚ делахь а дукхахболчу наха баркалла ца олу. 39. ХIай сан набахтин ши накъост! Тайп-тайпана делий бу дика я Ша цхьаъ волу‚ нуьцкъала волу АллахI-Дела ву? 40. И витина аша шена Iибадат дийриг еккъа цIераш ма ю‚ аша шаьш техкина йолу‚ шун дайша техкина йолу‚ царна цхьа а делил Дала доссийна ма дац. Хьукам Делан бен ма дац. Цо омра дина Шена бен Iибадат ма де‚ аьлла. И ду мехала дин‚ делахь а дукхахболчу нахана ца хаьа-кх. 41. ХIай сан набахтин ши накъост! Шуна цхьаммо шен элана чагIар малор ду‚ ткъа важа ирх уллур ву‚ цуьнан коьртах олхазарша буур бу. Кхочушхили гIуллакх‚ аша шайх хоьттуш долу". 42. Цо элира шена царех кIелхьара вер ву моьттучуьнга: "Хьан элана гергахь со хьахавелахь". ШайтIано дицдалийтира цунна шен элана и хьахавар. ТIаккха и висира набахти чохь цхьа масийтта шарахь .\nДакъа 6 43. /Мисран/ паччахьо элира: "Суна го ворхI берстина етт ворхI эзачо бууш‚ ворхI баьццара кенаш‚ вуьйш бакъабелла. ХIай элий! Сацамбел суна сан гIенах лаьцна, шаьш гIенаш туьдуш хиллехь". 44. Цара элира: "Вовшех ийна гIенаш дара уьш-м. Тхо /иштта/ гIенаш тида хууш дац". 45. Цу шиннех кIелхьараваьллачо элира‚ цхьа хан яьлча дагадеара цунна: "Аса дуьйцур ду шуна оцунан тидарах‚ со вахийта". 46. "Юсуф! ХIай бакълуьйш верг! Сацамбе тхуна (гIан тидарца) ворхI берстинчу етах‚ шаьш боуш болчу ворхI эзачо‚ ворхI баьццара кенашкахь а‚ вуьйш бакъабеллачаьргахь а‚ со вухаверза мегара нахана тIе‚ царна хаа мегара". 47. Цо /Юсуфа/ элира: "ВорхI шарахь тIеттIа аша дика ялта дуьйр ду‚ шаьш гулдинарг – диталаш иза кана чохь шаьш дуучух цхьакIеззиг доцург. 48. ТIаккха цул тIаьхьа ворхI халанаш догIур ду: цара дуур ду аша царна хьалха кечдинарг аша Iалашдер долчух цхьакIеззиг дерг доцург. 49. ТIаккха цул тIаьхьа цхьа шо догIур ду‚ шена чохь нахана дика догIа доьлхур долуш‚ шена чохь цара Iовдур долуш" .\nДакъа 7 50. Паччахьо элира: "Суна тIевалаве иза (Юсуф)". Шена тIевахийтинарг веъча‚ цо (Юсуфа) элира: "Хьада, вухаверза хьайн элана тIе‚ хатта цуьнга: "ХIун бала бу шайн куьйгаш хедийнчу зударийн? Баккъалла а, сан Кхиош – кхобург церан мекарлонаш хууш ма ву". 51. Цо (элас) элира: "ХIун гIуллакх дара шун‚ шу и Юсуф Iехо гIерташ?" Цара элира: "Дала лардойла! Тхуна ца хии оцунах цхьа а вониг". Элан зудчо элира: "ХIинца гучадаьлла бакъдерг. Со гIоьртира и Iехо‚ и бакълуьйчарех ву. 52. Иза /олу аса/ – цунна хаархьама аса шена къайлах тешнабехк бина цахилар. Дела а вуйла нис ца еш тешнабехк бечийн мекарло. 53. Аса цIан ца до сан са‚ баккъалла а, сино вониг хьоьху сан Кхиош-кхобучо къинхетам бинарг доцург‚ баккъалла а, сан Кхиош-кхобург гечдийриг а ву‚ къинхетаме верг а ву" (и дешнаш Зулейханан ду, аьлла. Дукхохчара Юсуфан ду, аьлла). 54. Паччахьо элира: "Суна тIевалаве иза. Аса сайна /гIоьнча/ хоржур ву иза". Цуьнца шен къамел хилча‚ цо элира: "Хьо тахана тхан гергахь чIогIа верг а ву‚ тешаме верг а ву". 55. Цо (Юсуфа) элира: "Со лаьттан хазнийн тIехIоттаве‚ со Iалашдийриг а ву‚ хуург а ву". 56. Иштта чIагIвира Оха Юсуф лаьттахь‚ цуьнан шена луучохь ваха хууш. Тхан къинхетамах кхиаво Оха Тхайна луург‚ дикачийн ял ца эшайо Оха.\nДакъа 8 57. Ткъа баккалла а, эхартан ял дика ю иман диллинчарна‚ /Делах/ кхоьруш хиллачарна. 58. Юсуфан вежарий баьхкира‚ и волчу чу бахара уьш‚ цунна уьш бевзира‚ царна иза ца вевзира. 59. Ша уьш шайн гIирсаца кечбинчул тIаьхьа‚ цо элира: "Шайн ден агIорхьара волу шайн ваша валаве. Шуна ца го: аса нийса кхочушбо барам‚ со шена /шу/ тIедуссучарех диканиг ву. 60. Аша суна и ца валавахь – шуна барам бац сан гергахь‚ суна герга ма дуьйлалаш". 61. Цара /Юсуфан вежарша/ элира: "Оха цуьнан да тилавийр ву цунах‚ баккъалла а, Оха /кхочуш/ дийр ду". (Тхо хьовсур ду и шен дегара схьаваккха). 62. Шен ялхошка цо /Юсуфа/ элира: "Церан хIуманаш шайн киранийн чу дIаехка; шайн доьзална тIебирзича царна уьш йовза мегара‚ уьш бухаберза мегара". 63. Шайн дена тIе бухабирзича, цара элира: "ХIай дада! /КIан/ барам бухатоьхна тхоьх‚ и тхан ваша ваийта тхоьца – барам бийр бу оха ‚ тхо цунна Iалашдархой хир ду". 64. Цо /ЯIкъуба/ элира: "И шух тешна вуьтур варий аса‚ хьалха цуьнан ваша шух тешорах терра? Дела ву-кх дика лардархо. И ву-кх уггар къинхетаме верг". 65. Шайн киранаш схьадиллича‚ царна карийра шайн хIуманаш шайга юхаяийтина. Цара элира: "ХIай дада! ХIун лоьху вай? Вайн хIуманаш юхаяийтина вайга! Вайн цIийнан охIла а кхобур яра юучуьнца‚ тхан ваша а Iалашвийр вара‚ алсамбоккхур бара Оха барам цхьана эмкална . И барам атта бу-кх". 66. Цо /ЯIкъуба/ элира: "Аса ванне а воуьйтур ма вац и шуьца‚ аша суна Делаца чIагIо ца яхь, шаьш суна схьавалор ву иза‚ аьлла‚ шайх цхьа хIума ца хилахь". Цара шена дуй биъча‚ цо элира: "Дела ву-кх вай дуьйцучунна векал (теш)". 67. /ЯIкъуба/ элира: "ХIай сан кIентий! Цхьана неIарехула чу ма гIолаш. Башх-башха неIаршкахула чу гIолаш. Шу хIумма кIелхьара даха ца ло суна Делера. Хьукам Цуьнгахь бен дац. Цунна тIетевжина со. Цунна тIетевжийла шаьш тевжаш берш". 68. Уьш чу баьхкича, шайн дас шайга омра диначухула и ца хиллера царех Делера хIумма кIелхьарадаккха‚ деккъа ЯIкьубан шегахь цхьа хьашт бен – цо и кхочушдира. Баккъалла а, и Iилма долуш верг ву Оха шена Iамийначунна‚ делахь а дукхахболчу нахана ца хаьа-кх.\nДакъа 9 69. Уьш Юсуф волчу чу баьхкича‚ цо шен ваша шена тIеийцира‚ элира: "Баккъалла а, со хьан ваша ву. Ахьа са ма хьийзаде цара деш хиллачуьнца". 70. Ша царна кечбинчул тIаьхьа церан кечам‚ шен вешин мохьа чу кад биллира цо. ТIаккха кхойкхучо кхайкхира: "ХIай ковра /къепал/! Шу къуй ду!" 71. Цара /вежарша/ элира‚ шаьш царна тIебаьхкина: "ХIун яйна шун?" 72. Цара элира: "Паччахьан кад байна тхан‚ и схьабеъначунна цхьана эмкалан мохь бу. Аса дош ло цунна тIера". 73. Цара /вежарша/ элира: "ВаллахIи‚ шуна ма-хаъара‚ тхо лаьттахь вониг дан даьхкина ма дацара‚ къуй ма дацара тхо". 74. Цара элира: "ХIун бекхам хир бу цуьнан‚ нагахь санна шу харцлуьйш хиллехь?" 75. Элира /вежарша/: "Цуьнан бекхам – шен мохьан чохь и карийнарг – и ша ву цуьнан бекхам. Иштта бекхам бо оха зуламхойн". 76. И волавелира /яйна хIума лаха/ церан киранашкара шен вешин киранал хьалха‚ тIаккха и /кад/ арабаьккхира цо шен вешин киран чуьра. Иштта хIилла дира Оха Юсуфна. Шен ваша схьалоцийла дацара цуьнан (иштта а бен) паччахьан динехь Далла лиъча а бен. Тхайна луург даржашкахь лакхавоккху Оха. Массо шегахь Iилма долчунна тIехь а Iилма дерг ву Иза /Дела/. 77. Цара элира: "Цо лачкъийна белахь‚ хьалха цуьнан вашас а лачкъийра". И шегахь хьулдира Юсуфа‚ царна гучу ца даьккхира‚ элира /шега/: "Вон ду-кх шу меттигаца. Дела дика хууш ву-кх аша сурт хIотториг". 78. Цара элира: "ХIай веза эла! Цуьнан да ву воккха къена стаг‚ тхоьх цхьаъ лацахьа цуьнан метта‚ тхуна хьо дикачарех гуш ма вара". 79. Цо элира: "Дала лардойла Оха тхан хIума шегахь карийнарг бен ца лацарх! ТIаккха тхо зуламхой хир ма дарий".\nДакъа 10 80. Шаьш цунах дог диллича‚ вовшашца дагабуьйлуш шаьш бисира уьш. Царех воккхачо элира: "Шуна хаьий шун дас шуьгара Делаца дуй эцна хилар‚ аша хьалха Юсуфехь ледарло ялийтира. Со хIокху лаьттара дIавоьрзур вац сан дас суна пурба лахь бен‚ я Дала суна хьукма дахь бен. Иза хьукам дечарех диканиг ву. 81. Шу духадерза шайн дена тIе‚ аша ала: "Дада! Хьан кIанта къола дина‚ Оха тешалла дина ма дац тхайна хууш хиллачуьнций бен‚ тхо ца хилла къайле ларъеш а. 82. Хатта хьайна тхо шена чохь хиллачу юрте а‚ тхо шеца даьхкинчу ковре а. Тхо бакълуьйш ду-кх". 83. Цо (ЯIкъуба) элира: "ХIаъ! Шуна догIмаша цхьа гIуллакх хаздина шуна. Собар ду-кх /суна/ хазаниг. Дала уьш берриге схьабало мега суна. Баккъалла а, Иза – хууш верг а ву‚ хьикмате верг а ву". 84. Царех дIавирзира иза‚ элира: "Ма лазам бу-кх сан Юсуф бахьанехь". ГIайгIа ярца бIаьргаш кIайбелира цуьнан‚ и сатухуш вара. 85. Цара элира: "ВаллахIи‚ Юсуф хьехорах хьо соцур ма вац хьуо цомгуш хиллалц‚ я хIаллакьхиллалц". 86. Цо элира: "Аса-м Деле белхабой сан бала а‚ сан гIайгIа а‚ со хууш ву Делера шуна ца хуург а. 87. ХIай сан кIентий! ДIагIо‚ хаа Юсуфах а, цуьнан вешех а /лаьцна/. Делан къинхетамах дог ма дилла. Делан къинхетамах дог дуьллур ма дац /Делах/ цатешачу къомо а бен". 88. Шаьш и (Юсуф) волчу баьхкича‚ цара элира: "ХIай веза эла! Тхо а‚ тхан /цIийнан/ охIла а балано лаьцна. Тхо даьхкина цхьа кIез-мезиг хIуманаш йохьуш – кхочуш барам бехьа тхуна‚ сагIа лохьа тхуна. Дала ял лур ма ю сагIа доккхучарна". 89. Цо /Юсуфа/ элира: "Шуна хиъний‚ шаьш хIун дира Юсуфана а‚ цуьнан вешина а‚ шаьш жехIал долуш?" 90. Цара элира: "Баккъалла а, хьо вуй Юсуф?". Цо элира: "Со Юсуф а ву. ХIара сан ваша а ву. Дала къинхетам бина тхоьх. Баккъалла а, /Делах/ кхоьруш верг а‚ собар деш верг а /декъал ву-кх/. Баккъалла а, Дала ца эшайо дикачеран ял". 91. Цара элира: "ВаллахIи‚ Дала тхоьл вазвина хьо‚ тхо хили-кх гIалат девлларш!" 92. Цо элира: "ТIехтохам ца бо шуна тахана. Дала гечдийр ду шуна. Иза уггаре къинхетаме верг ма ву. 93. Хьада‚ хIара сан коч а эций, дIагIо‚ сан ден юьхьах тоха и – бIаьрса догIур ду цуьнан. Массо а шайн /цIийнан/ охIла а тIехь суна тIе дуьйла".\nДакъа 11 94. Ковра /къепал/ араяьлча ‚ церан дас (ЯIкъуба) элира: "Баккъалла а, Юсуфан хьожа йогIуш ву-кх со‚ аша со Iовдал ма ларахьара". 95. Цара элира: "ВаллахIи‚ хьайн ширачу тиларчохь ву-кх хьо!" 96. Кхаъ боккхург /хаамча/ веъча, цо и (Юсуфан коч) туьйхира цуьнан (ЯIкъубан) юхьах – цуьнан бIаьрса духадеара‚ цо элира: "Аса ца аьллера шуьга: суна Делера шуна ца хуург а хаьа". 97. Цара элира: "Тхан да! Тхан къиношна гечдар дехахьа тхуна‚ тхо хилла-кх гIалат девлла". 98. Цо элира: "ТIаьхьа доьхур ду аса сан Кхиош-кхобучуьнга шуна гечдар. Баккъалла а, Иза – гечдийриг а ву‚ къинхетаме верг а ву". 99. Уьш Юсуф волчу чубаьхкича‚ шен да-нана шена тIеийцира цо‚ элира: "Чоьхьа довла Мисрана‚ Далла лиънехь‚ маьрша!" 100. Шен да-нана тажана тIе айбира цо‚ уьш цунна суждане бийгира. Цо элира: "Дада‚ хIара ду-кх суна хьалха гинчун тидар‚ сан Кхиош-кхобучо бакъ дина иза‚ суна диканаш дина Цо – со араваьккхи набахти чуьра‚ шу далина гIум арара шайтIано суна а, сан вежаршна а юкъа дов тесначул тIаьхьа. Баккъалла а, сан Кхиош-кхобург тIех кхетаме ву-кх Шена луучунна. Иза хууш верг а ву‚ хьикмате верг а ву. 101. Со Кхиош-кхобуш волу сан Дела‚ Ахьа паччахьалла а делла суна‚ хилларш-хиндерш тида а Iамийна Ахьа со‚ стигланаш а‚ латта а кхоьллинарг – Хьо ву-кх сан доладийриг дуьненахь а‚ эхартахь а‚ Ахьа со валийталахь бусулба хьолехь‚ со тохалахь дикачарех!" 102. И къайлечу хабарех ду‚ Оха хьоьга хоуьйтуш вехьица. Хьо вацара царна гергахь уьш шайн гIуллакхна барта бахча, шаьш мекарло еш. 103. Дукхахболу нах хьуна мел лиъча а тешар бац /Делах/. 104. Ахьа цаьрга цу тIехь мах ца боьху. Иза беккъа хьехам бу–кх Iаламашна!\nДакъа 12 105. Стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел дукха Iаламатех тIехбовлу уьш‚ царех дIабоьрзуш /ойла ца еш/. 106. Царех дукхахберш Делах ца теша, шаьш /Цуьнца/ накъост лоцуш бен. 107. Уьш кхерам боцуш хилла-те шайна тIе Делан Iазапах хьулдеш дерг дарах‚ я цIеххьана шайна тIе сахьт дарах‚ шайна а ца хууш? 108. Ахьа ала: "ХIара сан некъ бу‚ аса Деле кхойкху‚ билгала долчу Iилманна тIехь ву со а‚ суна тIаьхьахIоьттинарг а‚ вочух цIанво аса и Дела‚ со ма вац /Делаца/ накъост лоцучарех". 109. Хьоьл хьалха а яртийн нахах божарий бен ца бахийтира Оха ‚ шайга вехьица Оха хаам луш. Ткъа уьш ца лелара лаьттахула‚ уьш ца хьаьвсира‚ муха хилла шайл хьалха хиллачийн тIаьхье? Эхартан цIа дика ма ду /Делах/ кхийринчарна‚ шу хьекъале ца хуьлу? 110. Хьатта элчанаша дог диллича‚ царна шаьш харцбина бевлла моьттича‚ Тхан гIо догIура цаьрга‚ кIелхьаравоккхура Тхуна луург. Тхан ницкъ буха тухур ма бац къинош динчу нахах. 111. Царех лаьцначу дийцарна чохь хьехам хилла хьекъал долчарна. И хилла дац кхоьллина хабар – и ду шел хьалха хилларг бакъдар а‚ массо а хIуманан къастадар а‚ нийса некъ а‚ къинхетам а, тешаш болчу нахана.\nХьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сура_Юсуп&oldid=88592»\tКатегори: Къуръан\tНавигацин меню\nХlокху агlон тlаьххьаралера хийцам: 08:47, 9 май 2013.


umm_hayrullah — технологии — LiveJournal\nМарша Iойла хьо, Нана-Нохчийчоь!\nМарша 1ойла хьо, Нана-Нохчийчоь! Оха тхайн до1анашкахь, назманашкахь, узамашкахь йоьхур ю хьо Аллах1-Деле. Марша 1ойла хьан 1уьйренаш, суьйренаш, тхан х1усамаш, кешнийн ох1ланаш...\nТийна йоьлхуш нана йоцуш, тийжаш йоьлхуш йиша йоцуш, г1айг1ане лаьтташ вежарий, верасаш боцуш, шайн яртийн урамашкахь, х1усамашкахь охьаэгначохь бисира заь1апхой, г1орасиз берш а.\nМа беха бар-кх хьо некъ: Кавказера Г1ум-Азе бинарг. Ма къиза бар-кх хьо некъ... Жима-воккха ца къастош, "ясин" доьшуш стаг воцуш, барми т1е диллина дакъ доцуш, хьарчийна марчо доцуш, бехачу некъан бохаллехь ма дукха дисир-кх вайнехан дог1маш, г1арг1анаша б1аьргаш муьйлуш, мецачу экханашна пхьор хилла...\n"Дависарг, цкъа мукъане а Нана-Дег1астане б1аьрг тоха йиша елара!", - бохуш, и лаам кхочуш ца хуьлуш, хийлла дех дисира х1ара дуьне сийначу Сибрехахь....\nнохч-г1алг1айн къам махках даккхар\nПродолжая рубрику "Нохчийн блоггерша яздо"...\nРоссин Къилбехь дуьххьарлера йолу четарийн дуьненаюкъара лагерь дIахьур ю Нохчийчохь –\nяздо, дукха хан йоццуш кхоьллинчу шен блогехь, Хаджимурадов Iийсас:\n2013-чу шеран июнь баттахь Нохчийн Республикехь дIахьур ю «International camp» аьлла четарийн дуьненаюкъара лагерь. Иза вовшахтухуш ю Нохчийн Республикин Куьйгалхочун а, Правительствон а арахьарчу зIенийн департаменто.\nКадыров Рамзанан говза куьйгалла бахьанехь Нохчийчохь хиллачу дикачу хийцамашна дуьненан юкъарлонан тидам тIе бахийта лерина ю «International camp».\nДIадаханчу шеран сентябрь баттахь арахьарчу зIенийн департаментан коллективаца хиллачу цхьаьнакхетарехь Нохчийн Республикан Куйьгалхочо хаийтира лакхахь билгалъяьккхина проект дIаяхьийта ша реза хилар. Иштта, форуман дакъалацархошца цхьаьнакхета а, царца масех де даккха а лаам гучубаьккхира цо.\n«International camp» Къилбаседа Кавказан жовхIаран – Къоьзан Iоман бердашна тIехь дIахьур йолуш ю.\nВеданан районан Къоьзан Iам Къилбаседа Кавказехь уггаре боккха а, кIоргга а Iам бу. Иза хIордан сизал 1869 метр лакхахь бу. Iоман кIоргалла 74 метр ю. Йохалла – къилбаседехьара къилбехьа 2 километр, малхбузехьара малхбалехьа 2,7 километр. Уггаре йоккха шоралла – 735 метр.\n« «Къонах» боху исбаьхьа дош»\n- аьлла статья язйина блоггера Чагаева Тамарас:\nЦкъа цхьаьна цхьанакхетарехь хьалха Москван мэр хилла волчу Лужков Юрийс Эсамбаев Махьмуде элира: «Махмуд, ты настоящий къонах!». Цу дешан маьIна девзарш хазахетарца куьйгаш детта буьйлабелира. Ткъа и хIун дош ду ца хуурш, шайна уллехь Iашболчарга хетта буьйлабелира М.Эсамбаев сел чIогIа велавелла, шега вистхиллинчунна мара кхетийтиначу дешан маьIна.\nТахана, «Хьайбах: таллам дIахьош бу…» киншкин хьалхалера кеп тоечу хенахь, цхьана стагах лаьцначу дийцарна тIе нисъелира со. Цу стеган цIарна уллехь хIиттош ду «къонах» боху дош. Хьайбахахь хиллачу бохаман теш хилла волу Закриев Саламбек ву цигахь вуьйцург (хIинца-м дийна вац иза). Шуна дерриге а кхетийта, и стаг вевзачу наха дийцинчух цхьа кийсаг ялор ю ас: «Кхин цхьаъ бохам нисбелира Закриев Саламбекан доьзална тIе. Бевдда боьлхучу зударийн а, берийн а тобанца цхьана яра кхуьнан зуда Сацита, карахь шо кхаьчна кIант Сайхан а волуш. ХIетахь доьхкуш ма-хиллара, бер йовлакхца букъа тIе дихкинера цо, иштта яда аттаха дара. Сацитина уллехь яра доьзалхочух йолу Эльгакаева Мелимат а, йоьлхучу жимачу йоьIан куьг лаьцна кхин цхьаъ къона зуда а.\nЦхьанхьара герз детта дуьйлира. Хьалхаха Мелимат охьаюьйжира, тIаккха къона зуда. Юьйжира Сацита а. Хилларг хиъна волу Саламбек цхьана воккхачу шина стагаца байъинарш лаха вахара. Дукха ца Iаш тIекхечира уьш бохам хиллачу метте. Еллачу Сацитин тIехула Iуьллуш вара Саламбекан жима кIант. ЧIогIа лазийначу, леш йолчу зудчунга мухха а, йовлакхах бина шед схьабастбелла хилла. Цхьа тамашийначу бIаьргашца хьоьжура бер шена тIехIиттинчу нахе. Цхьа де а, буьйса а яьккхинера кIанта ненан докъанна уллехь.\nСаламбек воьхнера. Уггаре хьалха цуьнан коьрте деара: хIинца, ша вовза а вевзина, баккхийчу наханна хьалха, кIант шена тIеозалург хилар. «ХIан-хIа, иза ма хилийталахь. Ма хилийталахь…», - доьхура Саламбека Деле, баккхийчу наханна тIехьа а лечкъаш. Шен дегIе хьаьдина шийла хьацар хаалора цунна. Нохчийн Iадаташца догIуш дац баккхийчу нахана хьалха бер хьастар. Саламбека даима лардора и Iадат. ХIинца а, шена уггаре хала долчу минотехь а, баккхийчу нахана хьалха юьхьIаьржа хIуттучул, ше кIант велла хуьлуьйтур вара цо.\nТкъа кIант-м, шен ненан шийлачу дегIах схьа а ваьлла, лачкъа гIерташ, генна вуьйлучу шен дена тIеволавелира, такха а текхаш.\n«Делан дуьхьа, дIа ма таттахь иза», - дийхира баккхийчу наха, берана некъ буьтуш. КIанта, лаьттачарна ша тIе ма кхаьччинехь, тIе а текхна, меллаша шен ден когаш мара боьхкира… Баккхий нах боьлхура…»\nаьлла шен ненах лаьцна Мазаева Бэлас яздина долу дийцар даладо шен блогехь Сайдаев Ислама:\nДукха хан йоццуш, Россин коьртачу цхьана каналехь Советан союз йолчу заманахь гIараваьлла вевзаш хиллачу клоунах Попов Олегах лаьцна передача яра. Цуьнга хьаьжинчул тIаьхьа, сайн ненах Зазех лаьцна гIайгIане а, самукъне а дагалецамаш хьевдира сан даг чу. ДагадогIу, цу генарчу хенан цхьана дийнахь тхан нанас доккха совгIат динера тхуна – гIараваьллачу клоуне самукъа даккхийта цирке дигира тхо.\nСан ненан цIе (Дала гечдойла цунна) Лабазанова Заза яра. Иза йина 1947-чу шеран 1-чу майхь махках ваьккхинчу Шишханов Хожин доьзалехь. Цуьнан цIе нохчашлахь туьллуш яцара. Цу ц1арца доьзна дийцар, цуьнан дерриге дахар а санна, тамашийна дара. Казахстанехь волчу хенахь, Зазин дас колхозера етт дIа а бигина, махках баьхна болу мацбелла нах бузийнера. Цу бахьанехь набахти чу воьллинера иза. Цуьнца цхьана набахти чохь Заза цIе йолуш цхьа гуьржи хилла. Кхо шо хан чохь яьккхина, цу ханна шен доттагI хиллачу Зазица ша дIасакъаьсташ, Хожас дош делла хилла гуьржичунна, цуьнан цIарца шен дуьххьарлерчу доьзалхочуна цIе тилла. Иштта дIайолалуш ю сан ненан Зазин дахаран истори.\n1957-чу шеран апрель баттахь сан ненан доьзал Соьлжа-ГIала цIа бирзира. Амма уьш хьалха Iийначу меттехь кхин нах бара Iаш. Заза шен деца, ненаца Октябрьски районехь яха хиира. Жима тIаьхьуо, петарийн цIенош дечахь болх беш хиллачу Зазин нанна – Алиева Тамарина «Березкин» кIоштахь петар елира.\nЗаза йоккха а хилла, ненаца цхьаьна гIишлош ярехь болх беш яра. Тамарина шен йоIанна кхин а диканиг дезара. Цундела хIуманаш тега Iама яхийтира цо Заза. Иза боккха аьтто бара, хIунда аьлча хIетахь нохчашна деша ваха вуно хала дара. Шина шарахь деша дезаш долу дешар, цхьаьна шарахь эха шарахь чекх а даьккхина, №4 йолчу ателье балха яхара Заза. «Вайнах» ансамблан хелхарчийн костюмаш кечъйора цо. Эсамбаев Махьмудан цхьадолу духарш а тегнера Зазас.\nТIаьхьуо, «Силуэт» цIе йолчу хIуманаш тоьгучу фабрике балха яхара сан нана. Цигахь дика говзанча санна билгалъяьллера иза. КхидIа фабрикин куьйгалхо яхийтархьама, Ростован кIадин промышленностан институте деша хьажаян гIерташ бара куьйгалхойх болу нах. Амма дас-нанас ша цхьаъ яха пурба а ца делла, Ростове деша ца йоьдуш йисира Заза.\nТхо цирке дахарна тIе юхайогIуш ала деза, сан хIетахь исс шо дара, цхьаузза бен со сайн ненаца кхин циркехь хилла яцара. Сан халахетарна, нанас чIогIа вийцина волу клоун О.Попов циркан актерийн тобана юкъахь ца хиллера. Амма, ша гIараваьллачу клоунна куй тегарх лаьцна сан нанас дийцар цкъа а дицлур дац суна.\n60-чу шерийн юккъахь дара иза. Нанас болх бечу фабрикехь дIакхайкхийна хилла цирк схьайоьллуш хилар. Москвара а, Ленинградера а Соьлжа-ГIала бохучу циркан артисташна совгIатна костюмаш тега аьлла хилла. Билгалдаьккхина артисташна юкъахь Попов Олег хилар а. Цу хенахь совгIатна яла хIума тега кIади карадан вуно хала хилла, шен чотах хIетте а. ТIаккха Зазина дан хIума карийна: кIадех мел йисина цуьргаш схьа а лахьийна, царех куй тега дагадеана цунна. КIадин цуьргаш нийса вовшах а хIуттуш, куй тегна Зазас, дехьа-сехьа а, лакха тIехь а кхо нуьйда йолуш. Нуьйдарчий тIехула Iаьржа кIади тегна хилла. Ткъа куйн чухулара кIади кIайн басахь хилла.\nЗаза ца кхаьчна цирк схьайоьллучу. Цхьана кехата юкъа а хьарчийна, шен накъосте Саците О.Поповна дIало аьлла, куй дIабелла цо. Клоун хьажархошна уллехула тIехволучу хенахь, Сацитас шегара кехат дIа кховдийна цуьнга. О.Поповс шен коьртара куй схьа а баьккхина, кхоьссина арени тIехула дIа а ластийна, сан нанас тегна куй тIетиллина. Ткъа цул т1аьхьа, дIа ца вохуьйтуш, вехха сийцинера хьажархоша шайна дукхавеза клоун.\nКерла куй артистехь дукха тайна хилар бахьанехь, шолгIачу дийнахь афишанш хийца йийзира. Керлачу суьрташ тIехь сан нанас белла куй а тиллина вара гIараваьлла клоун.\nНана йоцу пхи шо хан ю х1инца. Телевизор чухула Попов Олег мосазза гойту, сан самукъа долу, ткъа дага тIехь йовхо хуьлу…\nЗорбане кечйинарг – А.Мусаева\nНана… ХIун хир ду хьол хьоме а, деза а?!.. Хьайн дайнчу, къинхетамечу куьйгаца дIаойъу ахь муьлхха а бала, синтем бо са бIарзделла хьийзачу дагна. ТIулг хуьлий лаьтта хьо, хьайн доьзалхо ларвеш, дахаран баланашна, гIайгIанашна дуьхьал а яьлла. Нана… ХIун аьлла хьостур дар-те хьан дог?! Тхо декхарийлахь ду хьуна хьалхьа, нана… Ма хала кхиийна-кх ахь тхо. Ма къиза дьуне диъна-кх ахь… ТIемах, зенах-зуламах довддийна, тхо кIелхьара даха гIерташ, хийрачу мехканашкахула хийлла йиттина ахь декъаза йорт… Ма ца бо-кх хьан хам. Ас ца бо-кх… Юх-юха а дохко юьйлу… Гечделахь, йа АллахI! Гечделахь, нана!..\n…Ма турпала наной бу-кх вайн нохчийн наной! Церан санна доьналла, яхь, къинхетам, иман, собар долуш зударий бан а буй-те олий, дагадогIу… Амма сан ойланехь цхьа а шеко-м ца хуьлу… Делахь а, нохчийн наношка кхочуш кхин зударий цахилар керладоккхуш, и ойла йогIу сан коьрте… ХIан-хIа, ас ца боху кхечу къаьмнех болу наной ледара бу. «Нана» боху дош муьлххачу маттехь аьлча а, и нана муьлххачу къомах хилча а – цулла хаза дош а, цулла деза адам а хуьлийла дац адаман дахарехь. Муьлххачу махкара елахь а, муьлххачу къомах елахь а сийлахь ю нана! Делахь а, нохчийн маттахь ма исбаьхьа а дека-кх и дош! Суна санна шуьна а хезий-те иза иштта хаза: нана, нана…\nМа тоьур дац-кх тептарш нохчийн нанойх лаьцна дийца… Ма дукха баланаш лайна-кх цара, ма хийлла хало гина-кх, ма чIогIа дилхина-кх церан бIаьргаш… Къизалла, мацалла, шело, нохчийн къам махках даккхар, харцо, тIом, адамийн декъеш, дохийна урамаш, дай баьхна шахьарш а, ярташ а… И дерриге шайн бIаьргашца гина-кх царна, гина кхин эзарнаш баланаш а… Делахь а, яхь дIа-м ца елла… Цхьанна а бовза-м ца бовзийтина шайн кийрара бала.\nНохчийн нанойн коьрта масал ду суна сайн нана. Кест-кестта ойла йо ас… Муха лайна-те цо оццул дукха баланаш… Цхьайтта шарахь цхьаьна классехь дешна, жимчохь дуьйна цхьаьна хьалакхиъна, вовше дезаш-лоруш хилла, эххар а, Делан лаамца цхьаьнакхетта долу ши адам... Хазахетар а, халахетар а, дахаран халонаш, чолхенаш, дерриге цхьаьна ловш, доькъуш, ворхI шарахь бертахь даьхна ши адам дIасакъастар – ма хала хIума ду-кх… Делахь а, Дала кхоьллина ду вай дерриге а, Цуьнга духадерза дезаш а ду… Карахь 5 шо кхаьчна кIант а волуш, со кийрахь ю-яц ца хууш, хьуо цхьалха йисича, хIун дира-те ахь, нана?!.. Муха лайра-те и бала хьан жимчу даго?.. Ткъе итт шо… Ма жима хан яр-кх иза, дуьненахь хьуо цхьалха йиса... Амма къона елахь а, доьналлица чекхъелира хьо, собарца тIеийцира Делан кхел, цхьанна а хьайн бIаьрхиш ца гойтуш… Хьайн кийра бузонза а, тхуна кхача баош, айхьа шело лайна а, тхо довха лелош, мел хала зама хиларх, мерзниг бен ца яош, хазниг бен тIе ца духуш, лелийна ахь тхо. Дукха шахьарш тиллина ахь, тхо тIемах довддийна, тхуна кхерамзалла а, паргIато а лоьхуш. Дуккха а ду дийца хьан доьналлех лаьцна а, нохчийн нанойн доьналлех лаьцна а… Мел дукха диканаш оха дарх, мел чIогIа тхо хьестадаларх, шуна хьалха долу тхайн декхар меттахIотталур дац тхоьга. Баркалла шуна, тхан сийлахь наной! Баркалла, сан нана, хьуо цхьалха йисича, тхо тесна а ца дуьтуш, хамталла ца деш, массо вуочу хIуманах лардеш, ийманехь-исламехь тхо кхиорна!.. Гечделахь, нана, ас лаамаза хийлла хьуна динчу халахетарна, лаамаза ас хьан бIаьргех мел далийтинчу хинна, хеназа къежъеллачу хьан месашна, хууш, ца хууш, хьан дагна ас мел бинчу цатаманна… Хьо къинт1ера ца яьлча, йижа каш долуш яц-кх со. Гечдехьа, нана, гечдехьа суна…\nМарша Iойла хьо, Нана-Нохчийчоь! — 0\nПродолжая рубрику "Нохчийн блоггерша яздо"... — 4\nГечдехьа, нана... — 2


Товбеца-бутт 31, 2014\nНохчийчоь, 2014 шо\nДов даьлла цхьа стаг вийна, кхин цхьаъ лазийна Нохчийчохь Хьалха МартантIехь. Царна герз диттина зуламхо лоьхуш бу ницкъаллин структурийн белхахой. ТIаьхьарчу хенахь, цхьа хIумма а доцучу хIуманашна тIехула девнаш а дохуш, вовшен байар алсамдаьлла нохчашна юкъахь.\nНохчийчохь наггахь а бен хан дIа ца йолу кегийн а, баккхийн а нах вовшех ца леташ, я цхьацца гIарадолуш долу девнаш ца дуьйлуш. Говзанчаша дийцарехь, дерриг а къам син хьаштийн дарба оьшуш ду.\nЦхьа бутт сов хьалха Соьлжа-гIалахь цхьана жимчу стага, ша сацийначу полисхочунна уккул чу тапча а тоьхна, иза верах нах уггаре а цецбаьхнарг яра цуо иза даран кеп. Меллаша, воха а ца вухуш, букъан тIехьа а ваьлла, ша нах бойуш волу киллеро санна тапча туьйхира, шен тIоьрмиг чу хьоьжучу полисхочунна. Иштта цигара, сих а ца луш, меллаша дIавахара иза.\nАдамалла а, собаралла а даиман а дахаран коьрте даьккхина хиллачу нохчийн юкъараллехь хилла болу хийцамаш гуш бу. Нах и кIоршамалла тIе ца дита гIертахь а, хIора стагана шех цу тайпа хIума хьакхаделча хаьа мел хала ду собаре а, иманехь а хила, хIокху сихачу заманахь муххале а. Цундела кест-кеста хуьлу нохчашна юккъахь цIий Iанош долу девнаш.\nТIаьххьара цу тайпаниг хилла Хьалха-МартантIехь. Шина вешийца дов даьллачу меттигерачу вахархочо тапча а йиттина царах цхьаъ вийна, важа лазийна.\nХIинца и стаг лоьхуш ву полицино а, беанчу бохамо бIарзбинчу веллачуьнан гергарчу наха а. Дукхачу наха халахетарца билгалдоккху цу тайпа чолхаллаш юккъараллехь дукха хилар. Дайша, къонахчунна низаме даьккхина собар ца хилар ду иштта нохчий вовшашна чуччабахар, аьлла хета Муслан цIе йолчу Сунжа кIоштарчу вахархочунна.\nМуслан: «Сихалла ю, муьлхачу а заманахь чIогIа вуо. ШайтIа хьоьвза юккъе. ХIинца, гуттара а хьоьвзина иза. Зулам долу цуьнах. Герз вовшах тохар хилла дув ай хьалха заманахь дуьйна. Сихдинчу хIуманах, зулам бен кхин хIума ца хуьлу. Массо а хIуманна шен-шен мах ма бу».\nДин а, Иман а махкана чухьоьвзина бохуш далахь а, вовшах ца дашар а, куралла а яьржина хиларна терго йо Муслана. Катоьхна дерриге а къоманна, психологийн реабилитаци ца яхь, кхана-лама вуо тIаьхьалонаш хирг хиларна шеко яц цуьнан.\nНохчийн историк волчу Демалханов Сулеймана а дуьйцу махкахь нахана юкъахь хуьлуш долу доьвнаш, дукхачу хьолехь, машарца дерзалура долу, дуьйлуш ду, собар ца хиларан бахьанашца бохуш. Цуо иштта элира цунах лаьцна.\nСулейман: «Вай ваьшша нохчаша а олуш ду, вай сих ду олий. Амма, нохчаша уггаре а лоруш хилларг хилла собар. Сихалло юьхьIаьржа хIоттаво. Ши тIом а хилла вайна. Дукха адаманна психологин бохам хилла. Реабилитаци еш а яц цхьана а тайпа».\nPost by Rahman Taramov.\nНах вовшашца оццул буьрса хиларан бахьанаш ша-тайпа го психологана Мотина Ангелинина. Карара зама а, хилла болу тIемаш а ду бехке цунна элира цуо.\nАнгелина: «Иза гуш ду, сиха хиларца. Карарчу заманна юкъараллехь иштта сихалла схьаяьлла хиллачу шинна а тIамах. И хIума дукха айдан а ца деза, амма иза терго йоцуш дита а мегар дац. Мелхо а оцу баланна терго ца яхь, иза кхераме хила мегаш а ду. И тIаьхьалонаш хааяла мега и тамашийна хилла болу тIемаш лайначу чкъуран тIехь».\nНахана оьшуш долу дарба а билгалдоккху психолого Мотина Ангелинас. Коьртаниг син хьашташ кхочуш дар ду аьлла хета цунна.\nАнгелина: «Буьйцуш болчу баланех дарба хила деза син хьаштийн хьелашна терго ярна тIехь. Суна хетарехь, дахаран културан барам лакхабаккха беза. Рационалистийн агIонаш а, мехаллаш а, айян еза, баккхийчара лоруш хилла йолу».\nКъоман син могашаллан дарба муха хила деза бохуш лоьххушехь, де дIа ца долу, нохчий вовшашна чучча ца боьлхуш. Кхаарин суьйранна, Соьлжа-гIалахь а хилира кегийрхошна юккъахь дов. Тидаме юьллучу къамелан кийсак тIехь, хIун хилла кхузахь, бохучу хаттарна, цхьаммо луш долчу жоьпо гойту муха ду цу агIор юкъараллехь долу хьал.


Главная » Все Новости » Политика » Докка Амагов: Къаман къайле , я Яйначу лорахь\n(1арбойн – «инсан»; «башар» нохчийн маттахь тидар. «Адам»-ц1е цу дешнашца йоьзна йицар. Х1ун ду «нашхо»? Ишта д1а кхин а. Хуург Дэла ву, вай дуьйцург вайна хетарг бен дац.)\n«Къонаха» — «Далла муьт1ахь верг»;«лаьттара Дэлан верас»; «Къор1анан косташца вехарг»(и. д1.кх. а) бохучу маь1нашца тидира вай.\nИшта уггарe а хьалхара Адам(а.с.) – Къонаха:«гом(о) — са+ пиен (с)»; «пе(й)+ ха +Мар»; «Къа +ана+ха»; «Эли пе»; «Са+пе»;«Су+пи»… санна а вийцира. Оцу ц1ерийн вовшашца йоьзна хилар а:«пе(й)+ ха — Мар» = «Къо\_Къа +ана +ха» («защита\_ наместник Повелителя» = «страж Милосердного в пространстве») бохучу масалца а дуьйцуш.\nТкъа х1инца гойтур вай, латинин\_нохчийн — «гомосапиенс»:нохчийн –«сибат»,1арбойн — «башар(адам) + инсан(адам)» муха цхьана кхетамехь хуьлу. Уьш «гом – са+пиен» = «си +бот» = «башар + инсан» санна йолчу роьта а х1иттош.\nИ «гом(о) – са+ пиен(с)» тидар вай массуьйтаза дийцарна и кхин цахьехор вай. Цуьнан кхетамехь хета — «сибат» а. Нагахь «са бот»(«син ц1а»; «син пе»…) санна ша тидича.\nТ1аккха муха хуьлу цу шинна а кхетамехь — «башар + инсан»? И таллам бечохь кхузахь уггаре а хьалха тидам хуьлу 1арбойн –«башар»(«адам») а, нохчийн – «боршам» а цхьана эшаре дар.\nЦахуучунна билгал дер вай, боршам цацанах левсийначу(цуьначу) латтаха беш болу «ц1ена» поппар буйла. Хьалха заманашкахь ц1енкъа а, пеношна т1ехула а куьцана хьокхуш хилла болу.\nВуьшта аьлча — «коча поппар»; «куц доккху поппар»; «бос бо поппар»; «пекъа еш йолу поппар» а (и.д1. кх. а. Цхьа х1ума мелла а куьце йоккхуш олу: «цхьа шарам — боршам бар» а кхузара ду)\nИ нохчийн – «боршам\_борша»(«жидкая глина\_самец») а, 1арбойн – «башар»(адам) а вай дустучохь ишта дага тоссу:\nа)Дала Адаман(а.с.) — «син гом»(«гом – са пиэн»)\_«син бот» («сибат») йина долу сурсат – боршам хилла хилар.\nб) Дала хьалхара кхоьллина долу адам борша хилла дуйла.\nКхузара дара вай лакхе 1арбойн – «башар + инсан», нохчийн – «боршам(«попар») + «1ий са\_г»(«Дэлера саг») санна далор. «Гом(о) – са+пиен(с) = «си бот»(сибат)= башар + инсан» яздечохь. Цаьрцара «гом» = «бот» = «пиен» — Дала шайна чохь «са» диллина йолу боршаман «пекъарчий» а лоруш.\nВай бохучунна тоьшалла деш хета Къор1анан кхин долу а аяташ. Масала:\nа)«Оха кхоьллина шу, т1аккха сибат а делла…» (7:12)\n(-«Мы сотворили вас, потом придали облик…)\nб) «Оха адам(инсаан) кхоьллина, цунна зов долучу боршамах гом беш»(15:26)\n(- И Мы создали человека (инсаана) из звучащей глины, облеченной в форму)\nв) «Элира Илбаза: «Со г1ур дац оцу адамна суждане. Бекачу боршамах гом беш Ахь кхоьллина долчу»(15:33)\n(- «Сказал Иблис: «Я не стану падать пред человеком(либашарин), которого Ты создал из звучащей глины, облеченной в форму»)\nг)«Оха адам(инсаана) билгалчу боршамах кхоьллина» (23:12).\n(- Мы уже создали человека из (определенного) сорта глины)\nд)«Хьан Элас малайкашка элира: «Ас адам кхуллур ду, цуьнан гом зов дуьйлучу боршамах беш»(15:28).\n(- «И вот сказал Господь твой ангелам: «Я сотворю человека (башаран) из звучащей глины, облеченной в форму»\nе) «Элира хьан Элас малайкашка: «Со адам(башар) кхуллуш ву боршамах»(38:71)\n(-Вот сказал Господь твой ангелам: «Я создаю человека(башаран) из глины»)\nе) «Цо адам(инсаана) кхоьллина, пекъа ечоха терра зов долучу боршамах»(55:14)\n(- Он сотворил человека(инсаана) из звучащей глины, подобной гончарной).\nИ аяташ доьшучохь юха а терго хуьлу:\nа) «боршам»(«жидкая глина»),«борша»\_«божарий»»( «мужчина»\_«божарий») цхьатерра дар(Дала борша саг боршамах кхоллар гойтуш санна)\nв) нохчийн — «башлам»(«лекха лам»); «башлакх»(«коьрта туьллург»); «барше» («лакхара меттиг»), «беш»(«1эдем»); «бошмаш», 1арбойн — «башар» (адам), туркойн –«башкан»(«хьакам») а цхьатерра хазар(адам – башар Дала дийнаташна — ораматашна т1ехь Эдемехь а, Дуьненахь а 1уналла дан х1оттор дуьйцуш санна).\nг) вайн ширачу — «Боршаг»(«Борсаг») ц1арах. Иза Адаман(а.с.) ц1ереха цхьа ц1е йолуш санна.\nд) «баашар»(«куралла цахилар»\_«муьт1ахь хилар»), «башар\_яшар»(кочачу хьоле цхьа х1ума яр) бохучу вайн аларийн.\nХьовсур вай х1инца 1арбойн — «башар»(адам), нохчийн –«боршам» дешнашна а, 1арбойн\_ туркойн – «инсан»(адам) дашна а юкъахь х1ун башхаллаш ю.\nТера ду и «ц1ераш» Адамца(а.с.) ишта йоьзна хиларна бахьна Дала Адам(а.с.) шина хенаца кхоьллина хиларна долучох.\nХ1унда аьлча, хьалхарчу мурехь Адам(а.с.) вайна го «буьйда» — «гом — пе» («тело»; «конструкци»); «боршам» санна. Ткъа шоллаг1чу мурехь иза хаало Дала шен гом чохь Шен 1анарах 1а(са) йиллина волу «кхачвелла» — «1ий са\_ г» санна. Вуьшта аьлча, «гом — са пиен»; «си бат»(«син бот»).\nЦу тайпа Адамца(а.с.) доьзна хета нохчийн — «боршам»(«борша» а) + «1ийса\_г». 1арбойн маттара – «башар» + «инсан» т1ера вай туьдуш долу. Уьш «башар» + «инсан» = «боршам»(«борша» а) + «1ийса\_г» кепара а яздеш.\nЦул а совнаха, нохчийн маттарчу — «боршам» + «1ийса\_г» дешнашцара го Дала Адам(а.с.) кхоьллина йолу ши а субстанци . Сурсат (материя) а, синкхетам (сознание\_ разум) а.\nКхузахь лаа цахета 1арбойн – «аль- башар»: нохчийн — «Эли боршам» а, ткъа — «аль — инсан»: «Эли 1ий са» санна тида далар а.Цхьадолчу аяташа адам — «башар»(адам) а, «инсан»(адам) а санна дийцарна бахьнаш шаьш дуьйцуш санна хуьлуш долу.\nМасала, ишта: а) «Ас адам(башар) кхуллур ду боршамах».\nб) «Оха адам(инсаан) кхоьллира, ша хьалхе боршам хиллачох».\nКхузахь хьалхарчу аято буьйцург Адаман(а.с) гом(пе\_бот) хета. Дала боршамах кхоьллина болу. Ткъа и боршам исламан 1илманчаша бийцарехь Дала хих а, лаьттан ченех а бина. Цул т1аьхьа 40 шарахь мехашца х1укъ бина а бах Цо иза. Шех саза поппар хиллаца.\nЦул т1аьхьа оцу сазкъарах кхоьллина бах Дала Адаман гом а. Масала , цхьана аято цу хьокъехь ишта боху: «…Боккъалла а, Оха шу саза поппарах ма кхоьллина» (Мог1аршца лаьттарш:11)\nДашна аьлча, кхузахь гайтаме ду, вайн – «саза поппар», ширачу нохчийн маттара — «са за — поппар» санна хазар. Вуьшта аьлча — «сица уьйр йолу — поппар».\n(тохара «за+ мой\_ за+ хало\_ за+кат\_ за+ г1а»… бохучу масалшца вай гайтира, ширачу нохчийн маттара –«за»:«уьйр\_гергалло \_ юкъаметтиг» санна хилла дуйла)\nТерго ер вай, нохчийн – «саза(поппар)», 1арбойн – «салсал (поппар)» санна хазарна а. Ткъа Дала Адам(а.с.) шех вина и салсал Ар-Разийс ишта буьйцу:« Йовхачу 1оврашца иэйина г1ум(чан) ека йолало якъ ма елли. Ткъа куьркахь иза ягийча цунаха – «фаххар» хуьлу. Вуьшта аьлча, пекъа йо поппар»\nЦо бохург т1е ч1аг1до: «Цо адам (инсаан) кхоьллина, пекъа ечоха терра зов долучу боршамах»(55:14), бохучу аято а.\nКхузахь дага тоссу:а) 1арбойн –«фаххар», вайн – «паххар» санна яздан дезаш хилар. Иза вайн лит\_лам. – «пег1а\_пекъа»\_«пекъар» санна хазар. б)«Пе+къер»: «Дэлан лай»\_ «Дэлан миска» бохучу кхетамехь хилар.\nЦу тайпа, Адам(а.с.) — «Дэлан лай»\_«Дэлан миска»….\nЦул а совнаха, и «паххар» тидалуш хета — «пе хар»(«хара пе») кепехь. Х1унда ишта?\nДуьйцу: «Дала 40шарахь шех сааз хиллалца мехашца х1укъ балайтина боршам, кхин 40 шарахь малхе шех пекъа поппар хиллалца бакъийна. Т1аккха цунаха бина гом Дала малайкашна гуччохь д1а х1оттина. Адаман гом(пе) лекха а, хаза а хиларна малайкаш цец дуьйлуш хилла…\nЭццахь Дала Адам х1унда кхуллу цахууш ойлане даьллачу Йилбаза, цуьнан гай т1е п1елг тоьхна. Т1аккха гом бека боьлча и хара буйла хиъна цунна. Т1аккха цу гом чу а даьлла, цо иза чуьра теллира…», бохуш.\nВайна хетарехь, Ар –Разис ма бохху оцу меттехь хилла ву Адам — «фаххар». Нохчийн маттахь аьлча: –«пе хара», я «гом хара» а ша волуш.\nКхузахь терго хуьлуш ду, шеца цхьаа 1амал –са доцучу сагах вай олу: «цхьа еса пекъа\_х1ума\_хара яра иза-м», боху алар а.\nВуьшта и «паххар»(«пе хар») цхьана эшаре ду г1азкхийн — «пахарь» бохучуьнца а. Ткъа цо дага тоссу: «…хьайн йохь хьацарлахь а йолуш доккхур ахь бепиг, хьо схьа эцначу лаьтта хьоу юха верзалца…»(Хиллам 3:19), боху байт.\nТерго ер вай, къа хьарча деллачул т1аьхьа шен сицара г1овсалла д1а елла волу Адам(а.с) цу байто –«пахарь»(«пе хар») санна вуьйцуш хиларна. Цуьнан Эдемехь хиллачу даржаца а цавуьйцуш.\n….Цу тайпа, вайн талламера го; Дала шен гом чохь са диллале «буьйда» Адам кхаа хьолахь хилла вуьйла: «боршам»; «саза»; «пекъа\_р» (1арбойн –«башар», «салсал», «фаххар») санна.\nТкъа муха хилла цуьнан «буьйда» волчуьра «нашхо» хилар?(«наш+хо»: «кхачвелла» + «къонаха»\_«кхачвалар». «нашхой: «зрелый народ\_мужчины. кхин долу масалш: «наш белла стом»\_«нашвоьлла к1ант»\_«наш йоьлла йо1»…..).\nЦу хаттарна жоп доллуш санна хета: «Оха адам(инсаан) кхоьллира, ша хьалхе боршам хиллачох», бохучу аятаца.\nХ1унда аьлча, цо Адам(а.с.) цкъа хьалхара — «боршам»\_ «сазкъар»\_«пе хар»\_«пекъа \_р» а, т1аккха «инсан» а санна вуьйцуш хиларна. Шоллаг1чо иза Дала Шен 1анарах 1а(са) елла волу — Дэлан «1ийн са\_г»(«душа от(святого) Духа»; «человек от святого Духа») санна а вуьйцуш.\nДага деъначура аьлча, вай тоххара –«1ийса» ц1е йицаре ечохь а тидира – 1ийса пайхамаран ц1е – «1ий са\_г» санна.\nТкъа иштачу хьоло вайна ц1еххьана гойту шен да –нана цахиллачу Адаман(а.с.) а, шен да цахиллачу 1ийсайн(а.с.) а юкъахь хилла цхьатерра долу кхолламан гергалло.\n«Боккъалла а, 1ийса Далла хьалха Адам санна ву. Цо иза (Адам) латтаха вира, т1аккха цуьнга «Хийла!» аьлча: иза кхоллавелира», бохучу аято ма бохху.\nДалор вай цу «1ий са\_г» ц1арца доьзна хуьлу кхин цхьа аят а. «Ас кхуллур ду адам (башар). Со иза кхоьллина воллушехь, Ас цуьнан кийрахь Сайн 1анарах «х1уп» аьлла са ма диллинехь, цунна суждане г1олаш», бохуш долу.\nВайна хетарехь цу аято дуьйцург Дала малайкашка и сужда «аль –башарна» а цадеш «аль –инсана» де аьлла хилар ду.\n(лакхе «аль -башар» -«Эли боршам»; «аль инсан»- «Элий 1ий са» санна тидира вай)\nХ1унда? Жоп: Дэлан 1анаран — 1а(са) эццахь Адаман(а.с.) гом чохь юьссуш хиларна. Цундела хуьлу — Йилбазо Адамна(а.с.) цадина сужда, Дала Адамна (а.с.) еллачу Дэлан 1анарна цо (синна) цадина хилча санна.\nХ1инца кхеташ хета сийлахь Къор1а адаме — «йа –аль –башар» аларца а цакхойкхуш — «йа айюхьа-ль-инсан» олуш кхайкхар а, иза цуьнга дийначу адаме (инсане)санна кхойкхуш хиларна дуйла. Шена чохь са доцучу гоме а цакхойкхуш.\nТкъа оцу — «йа айюхьа-ль-инсан» эшар а хеза, нохчийн маттара — «йа, 1а хьай йолу Эли – 1ий са» санна…\nХ1инца туьдур вай масийта кепара ю боху Адаман(а.с.) ц1ераш. Шаьш нохчийн меттан аьзнашца — «Адам»; «Ада»; «1ада»; «1адам»; «1одуш» санна хезаш йолу.\nДуьйла лур вай — «1а + да» ц1арна т1ера. Дала Адам(а.с.) Шен 1анарах 1а луш, цунаха Цо -«1а да» вар цу ц1арца доьзна ларарца(цунна т1ера «Ада» а хета). Иза г1азкхийн-«обладающий духом»\_«хозяин жизни»;1арбойн –«аль – инсан»; нохчийн\_ латинин– «гомо—са пиен(с)» санна а хеташ…\nХ1инца йицаре ер вай – «1а+дам». Цуьнцара – «1а», г1азкхийн – «Дух»\_«жить» а, ткъа — «дам», г1азкхийн – «плоть»\_«мука» а лоруш.\nТкъа и «дам» ширачу нохчийн маттахь г1азкхийн – «плоть» санна хилар тоьшалла до, вайн — «дамарх дарц де цуьнан»(вдребезги, в пух и прах) бохучу цхьана аларо а. Вуьшта аьлча: «доь дойуш х1аллак ве иза»; «дамарх дарц деш ве иза».\nЦу «1а дам»(«Дух во плоти») ц1арна т1ера – «Адам» а хета. Кхечу аг1ора, ламоройн — «А дам» (И дам) санна а хуьлу (г1аз. – «Он плоть (прах)» иза.\nЦуьнца вайна го – «а гом»(«он тело»);«а боршам» («он глина»), «а борша»(«он самец\_он мужчина») маь1наш а, ткъа т1аьхьарчу шинца 1арбойн маттара – «башар(«адам») дешан эшар а(лам.-«а»\_«аза»\_«1а», лит.– «и»\_«иза»;«ахь»)\nХ1инца и «Адам» ц1е нохчийн — 1арбойн – жуьгтийн меттанашца ийина юьйцур вай. И болх бечохь вайн дезар ду, ламоройн – «аз\_аза»(«из\_иза»), жуьгтийн-«ze\_ haze(«это\_ этот») а, ишта нохчийн –«х1у», 1арбойн — «hu»(«един»), жуьгтийн — «hu»(«он») а цхьана эшаре хилар гайта.\nХ1иттор вай уьш «Адам» — ц1е нохчийн маттахь а толлучохь «А» метта. Хуьлу: «hu –дам», «ze – дам», «haze дам». Шайн маь1наш:«х1у дам» («производящий плоть»\_«семя – плоть»); «зе дам» («плоть испытание»\_ «плоть ущербный»);«хазе дам» («повинующий– послушный плоть»\_ «красивый плоть») долуш.\nЦул а совнаха, ламоройн — «а дам»(жуьгтин –«латта»); «аз дам»; «аза дам», г1азакхийн — «он плоть» санна а хуьлу.\nКхузахь гайтаме ду: а) вай иштачу роьта х1иттиначу нохчийн – ивритан аларша «Адам» -ц1еран хьесапаш мелла а алсам дохуш хилар. Уьш хила дезачу хорча а дерзош. б) ламоройн — «а дам»; «аз дам»; «аза дам», г1азакхийн — «он плоть\_ мука» санна а хилар.\nТкъа вайна ма хаара, жуьгташа «Адам» — ц1е: «адама»(«латта») т1ера схьа яьлла лору. И цхьаъ доцург бен цуьнца кхин хьесап а цагуш.\nТ1аккха ивритехь цуьнца ишта хьесапин «къел» хиларо ойла хуьлуьйту, и ц1е жуьгташа кхечу маттара т1е эцна юй те, аьлла йолу.\nТ1ехула т1е, и ойла ч1аг1 йо байна хилла иврит дукха хан(130 шо герга) йоцуш бен юха «карийна» цахиларо.\nБилгал дер вай ишта, и мотт юха кхуллучохь а жуьгташна юкъехь къийсамаш хилла буйла. Церан молланаш а цхьана реза боцурш х1етахь дукха хилла хиларна. И мотт ширачу арамейн(-нохчийн) маттаха пайда а оьцуш метта х1оттош бу, бохуш.\nЦхьана декъехь кхузара хета, х1инцалерачу ивритехь оццулла дукха Тоуратан – нохчийн меттан аьзнаш –дешнаш мичара хила тарло, бохучу хаттарна жоп а…\nТуьдур вай х1инца и «Адам» 1арбойн маттахь. 1арбойн 1илманчаша йицарехь и ц1е «1удма» т1ера ю. Шен маь1на:«1аьржа амат\_чкъор дерг»; «1умаьржаг» («черномазый») а долуш.\n(Вай цабоху иза ишта хуьлийла дац. Цул а совнаха, цу тайпа Адам(а.с.) йохь 1аьржа хилар, и Далла хьалха Эдемахь «йоьхь 1аржа» х1оттинчул т1аьхьа хилла аьлла хета. Цигара схьа, вайн — «йоьхь1аржо» боху кхетам а болуш.\nДуьйцу: «Адама(а.с.) ша дуьнечохь веъча, х1ора а беттан юкъерчу деношкахь кхокхха марха а кхобуш, Дэле до1анаш деш хилла. Ша «йохь1аржа» х1оттале хьалха санна ша йоьхьк1айчу вехьара, бохуш. Эххар а, Шен къинхетамца Дала цунна и дехар делла а бах»,бохуш).\nКхузахь юха а вайна го, жуьгтийн маттахь долчу – «адама»(«латта») санна, 1арбойн — «1удма»(«1аьржа») дашо а, Адамах(а.с.) лаьцна беш берг к1езга хаам буйла. Адаман(а.с.) син билгалонаш а, я иза кхолларна бахьнаш а цадуьйцуш.\nМасала: вай нохчийн(ламоройн) маттахь и ц1е йицаре яьккхича вайна х1окху маь1нашца цуьнца гуш долу:\n— «а –дам» — «он плоть\_мука\_тесто;\n-«1а да» — «владелец духа\_жизни»;\n-«1а дал(саг)» — «властный»\n— «1а дам» — «плоть духа»; «плоть жизни»\n-«1у-да» -«страж – хозяин»(«наместник на земле»)\n-«х1у дам» — «осемяняющий плоть»; «производящий плоть»\n-«х1у да» — «обладатель семени»\nКхузахь шерра хаало Адаман(а.с.) ц1арца доьзна долу нохчийн маттара и маь1наш дуккха а к1оргера дуйла 1арбойн маттарчу — «1удма» («1аьржа») а, жуьгтийн – «адама»(«латта») а бохучарел.\nЦаьрца вайна го: Дала Адам(а.с.) латтанах кхоллар. Цуьнан поппар гом чу Дала «х1уп» аларца са далар. Дала цунна 1эдал далар. Дала латта т1ехь цунаха Шен верас вар. Цо иза массо а тайпаначу х1у 1у а, да а вар. И х1у дебо, даржо.\nКхуза/p /pspan style=pfont-size:11.5pt;RUхь ишта билгала долу, нагахь «по+пар – Адам» аларца долчу — «п» метта, «б» х1оттича, иза – «бо бер – Адам» санна нис далар а. Адам(а.с.), шен да-нана цахилла — бо бер хилла хилар ша дуьйцуш санна.\nВуьшта — «бод бер» кепехь а, г1азкхийн – «человек из замеса\_глины» хуьлу и.\nЦул а совнаха, арамейн -«бар»(«сын»;«ребенок»), нохчийн – «бер»(«ребенок»; «сын»); «бере»(«мужчина»;«наездник») цхьатерра а, ивритин –«бэн»(«к1ант»), 1арбойн –«ибан»(«к1ант») цхьабоьсса а хаало вайна. Ткъа цу хьоло и дешнаш арамейн – нохчийн маттара семиташа т1е эцна долуш санна хоьтуьйту.\nДокка Амагов. (чакхе хир ю)\nИнгушская оппозиция требует отставки Юнусбека Евкурова\nЗащитники Майдана взяли в плен члена милицейской банды «Беркут» (ВИДЕО)


2019 шера ах бIаь совгIа юкъара гIишлош болх бе йолалургья ГIалгIай Мехка — Сердало\n2019 шера ГIалгIайчен доазон тIа 61 юкъара гIишло хьаелларгйолаш а дIахо кхы а хьалъе йолаергйолаш я. Из болх чакхбоале 2 эзар совггIа балха моттиг Iалашъергья гIалгIашта. Цох бола хоам бир гIишлон министра Вешкарнаькъан Османа Мехкдаьца Евкурнаькъан Баматгире Юнус-Бекаца хиннача вIашагIкхетаре.\n«Укх шера болх чакх а баьнна кийча йолаш 51 юкъара лерхIам бола гIишло йистеяргья вай. Царех 24 берий бешамаш я, 8 школа я, 6 культура цIенош да, 8 инженерни сетеш я, 3 унахцIенон гIишло я, цхьа вахара цIа да, иштта кхы а цхьа низъоамала гIишло я. Уж массаяр болх бе йолаеларца 2150 балха моттиг Iалашъе лерхI вай», — аьнна белгалдир Османа.\nДIахо министра дийцар юхе йиса 10 гIишло 2020 шерага яргья, аьнна. Царех 8 школа я, цхьа унахцIенон гIишло я, иштта цхьа санаторно-курортни лерхIама гIишло а я. Вешкарнаькъан Османа дIахо дийцар, керда юкъара гIишлош дукха хIама ца эшаш мехка массайолча юрташка хургйолаш я, аьнна.\n«220 моттиг йола берий бешамаш хургья 22 нах бахача моттигашка, уж шахьараш а юрташ а я. ХIаьта школаш хьаелла лерхI мехка йиъ шахьареи, кхаь юртеи. Иштта МагIалбике хьалдергда психоневрологический дом-интернати дукхаквартираш йола вахара цIаи. ХIаьта Эбарг-юрта амбулатории, Сунже поликлиникаи хьаелларгья. 6 юрташка культура цIенош хьаделларгда, цхьа физкультурно-оздоровительни гIишло хьаелларгья шийца бассейн а болаш», — аьнна дийцар гIишлон министра.\nХьадувцачох 6 юрта хий дулларгдолаш а да, хIаьта ДаьттагIаи, Аки-Юртеи насосни станцеш ергья. Иштта Тирка аргIаца бурув а теха артезиански скважина оттаергйолаш я.\n← НА ТЕРРИТОРИИ РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ ПРОВОДИТСЯ ОПЕРАТИВНО-ПРОФИЛАКТИЧЕСКОЕ МЕРОПРИЯТИЕ «ТОНИРОВКА»\nПаччахьа амар кхоачашдеш →


Зударшна тIехь Нохчийчоьнан Iедалхоша ницкъбарна дуьхьал миттинг дIаяьхьна Ослохь\nЗударшна тIехь ницкъбарна дуьхьал митинг. Норвеги. Осло\nНорвегин Ослохь йолчу парламентан гIишлона хьалха митинг дIаяьхьна Дечкен-беттан 28-чохь Нохчийчоьнан Iедалхоша зударшна тIехь ницкъбарна дуьхьал. Нохчийн диаспоран а, Норвегин а жигархой бара цуьнан декъашхой.\nНохчийчохь адамийн бакъонаш хьоьшуш хиларна Евробертан пачхьалкхийн тидам тIеозорхьама хIоттийначу акци веанарг вара верриг а 50 гергга стаг. Къобал йина йоцчу Ичкерин байракхаш а, норгийн, оьрсийн нохчийн меттанашкахь плакаташ а дара церан карахь: "Бакъо толийта, нийса кхел яйта", "Совцаде нах лечкъор", "Харцо лелочарна Дала кхел йойла" аьлла. Цхьаберш баьхкинера митинге берашца цхьана.\nГулбеллачара дийцаредира, Кадыров Рамзанан режимна оппозицехь лаьтташ болу Евробертан пачхьалкхашкахь а, Туркойчохь а беха блогерийн а, жигархойн а Нохчийчуьра гергарнаш цхьамогIа лечкъор. Иштта цара хьахийра, "Iазапашна дуьхьалояран Комитетан" хиллачу юристан Янгулбаев Абубакаран нана, Мусаева Зарема лоцуш, гIараяьлла истори а. Карладоккху, бертаза Лахара Новгородера Соьлжа-ГIала дIа а йигина, тIе буьтуш адвокаташ а, гергарнаш а боцуш иза латтош йолу кIира сов ду.\nНохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан белхахой ду шаьш аьлла, бовзийтина нах Лахарчу Новгородера ЯнгулбаевгIеран хIусамчу лилхинера Дечкен-беттан 20-чохь. Курхалла лелорца доьзначу гIуллакхехь тешаш санна ледан нуьцкъаша суьдхо лаьттина Янгулбаев Сайди а, цуьнан хIусамнана Мусаева Зарема а дIадига бакъо лун кехаташ дара церан карахь. Янгулбаев Сайди суьдхочун статусехь хиларо иза хьаван бакъо ца ло, цундела цхьа Мусаева лецира цара. ТIаьхьо мехкан информацин а, зорбанан а министро Дудаев Ахьмада хаамбира, Мусаевана чохь яккха 15 дей-буьйсий хан тоьхна полисхочунна тIелатарна а, иза аьшнашварна а бехкейина аьлла.\nМусаева дIахецар тIедожийна Евроберто, Европарламентан депутато, Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто, иштта цуьнгахьа онлайн-петицина куьйгаш яздинчу 82 эзар стага а.\nГIуран-бутт карабеачхьана Нохчийчохь лечкъийна бигира республикан куьйгалхочун критикийн иттаннашкахь гергарнаш. Шайн нах къайлабахарх дIахьедира ялх стага – бакъоларъярхоша Янгулбаев Абубакара а, Садулаев Мансура, Арцуев Аслана, иштта оппозицин нохчийн блогерша Абдурахманов Тумсос, Халитов Хьасана, Мализаев Минкаила.\nАдамийн бакъонаш хьешарна а, Нохчийчохь нах лечкъорна а дуьхьал тIаьххьарчу хенахь митингах хIиттийра Страсбургехь а, Венехь а, Ослохь а.


Стаг вен кхел яр юха а юкъадаккхарна дуьхьал бац Оьрсийчура ах бахархой\nОьрсийчоь -- Бесланехь школа дIалоцуш дакъалацарна вен кхел кхайкхийна Кулаев Нурпаша ву Буру-гIалахь суьдо бинчу сацаме ладугIуш. 26Стигал.2006.\nОьрсийчуьрча бахархойх ах шайн махкахой байа бакъо яла лууш бу пачхьалкхана.\nОьрсийчуьрча бахархойх ах, хьалха санна, реза бу шайн махкахь зуламхой, шайна юкъахь Iедалша экстремисташ бу боху нах а болуш, кхел еш байарна.\nЦу тайпа ойланаш ю Оьрсийчоьнан махкахой, дерриг а дуьне схьаэцча адамаш дайаран кхел яр наггахь бен хуьлуш дацахь а, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nСоциологаша а, бакъонашларъярхоша а билгалдаккхарехь, Оьрсийчохь а, кхечу пачхьалкхашкахь а зуламхо вен кхел йон. Цигарчу бахархойх цхьана дакъа тешна ду, адам ден бакъо хилар тоьлла гIирс бу бохучух пачхьалкхехь «къепе а, кхерамазалла а» хилийта.\n2016-чу шарахь кхелан сацамца байа билгалбаьхна хиллачу нехан терахь кхаа декъана лахделла. Цунах лаьцна дуьйцуш ду Amnesty International бакъонашларъярхойн дуьненаюкъарчу вовшахтохараллан хIора шарахь арахоьцучу дIахаийтарна тIехь.\nБакъонашларъярхоша бинчу хаамца, стохка дерриг а дуьненехь вен кхел кхочуш йина 1032 стагана.\n20 шо ду Оьрсийчохь стаг вен кхел кхочуш яр дихкина долу. 1997-чу шарахь Охан-баттахь Европан Кхеташонан декъашхо хуьлуш Оьрсийчоьнан Iедалша тIе куьг таIийра цу хьокъехь долчу документана.\nИза дара "Адамийн коьрта бакъонаш а, маршонаш а ларъярехула йолчу Конвенцин стаг вен кхел яр доьхкуш долу «Номер 6 протокол».\nАмма кхоччуш стаг вен кхел дIа ца яьккхина Оьрсийчохь. Иза хьехош ю дуккха а Оьрсийчоьнан низамашкахь, дагадоуьйту «Левада-центран» социологаша.\nКху шеран Чиллан-баттахь цара таллам бира Оьрсийчуьрча бахархошна юкъахь, стаг вер хьокъехь кхел ярх лаьцна царна хетарг къастош.\nАх гергга респонденташа (44%) дIахьедар дина стаг вен кхел ярна шаьш реза ду аьлла. 32% цу талламехь дакъалаьцначу нахана хета, 1990-чу шерашкахь ма хиллара, стаг вен кхел буьззинчу барамехь юхаметтахIотто еза аьлла. Кхин 12% нах бу уггаре а луьра таIзар даран артикл лелор алсамдаккха деза аьлла хеташ.\nСтаг вен кхел ярна дуьхьал ву 41% Левада-центро бинчу талламан респондент. 25% хета цкъачунна цу тайпа таIзар дарна мораторий латто еза аьлла.\nТкъа стаг вен кхел яр буьззинчу барамехь дIадаккха а деза, кхин цкъа а юха юкъадоккхур доцуш аьлла хеташ бац Оьрсийчохь 16% бахархой а бен. Кхин а 15% процент социологийн талламехь дакъалаьцна нах бисира дала жоп доцуш.\nAmnesty International-о кечдинчу рапортаца а догIуш, уггаре а дукха стаг вен кхелаш кхайкхийна Китайхь - 10 эзар стаг.\nХьалха санна 90% цу тайпа кхелаш еш ерг ю масийтта пачхьалкх, шайна юкъахь ГIажарийчоь а, Саудийн Iаьрбийн пачхьалкх а, Пакистан а, Иракъ а, Шема а йолуш.\nГIажарийчоь - Вен кхел кхочуш яр.\n2006-чу шарахь дуьйна дуьххьара Iамеркан Цхьаьнатоьхна Штаташ яц цу пачхьалкханашна юкъахь.\n80 сов бакъонашларйон организаци дуьхьал ю Оьрсийчоь дуьненаюкъараллан Кхеташонехь хиларна\nАмнести Интернешнл болхбан йитар доьху Евроберто\nAmnesty: Казахстанехь дешан маршо йоьхкуш ю\nAmnesty International: Журналисташна кхераме меттиг ю Къилбаседа Кавказ


ГIурбан цIайца наьха дог гIоздаккхар — Сердало\nДукха хана денз, гIалгIаша геттара чIогIа айдаь, доккхадаь дезду параз марха кхаьбачул тIехьагIа цу тIехьа доагIаш дола мархий цIай. Цу деношка гаргарча наьхацига дIачу-хьачу а ухаш, параз марха къоабал хилар догдоахаш шоайла ловцаш доахаш, Даьлагара адамашта дикадар дехаш хул бусалба нах. ГIалгIай бусалба дин чу мичча хана баьхка бале а, цар къаман керттера цIай а хинна, Iадат а хинна дIаэттад из мархий цIай. Геттара дукха а дезаш лерхIам бу цун гIалгIашта юкъе. Тахан, гIалгIашка, шун къаман цIай малагIа да аьнна хаьттача, цар луш дола жоп да – мархий цIай. Ишта дIаэттад из вайна юкъе.\nБусалба Iилма дийшачар хьаяхачох мархий Iидал доккхагIа да гIурбан Iид. ГIурбан Iидан хьалхара ди дIадаьнначул тIехьагIа цу тIехьа тIадоагIача кхаь дийнахьа цIай долаш, гIурбан хIама ювш хилар деза да бусалба наха. Дала царна цIай даьд цу деноех. Цу деношка марха ма кхаба а йоах бусалбаша. Цу деношка дукха Даьла цIи яхар, къаьстта Такбир яхар, нах шоайла хьоашалгIа ахар, шу эргадаккхар, безаме дош алар, юхь елаенна хилар геттара деза да йоах дийшача наха. ДIауйла йича, мархий цIай долча деношкахьа вай хьувзача тайпара хьувза тоам болаш дар вайна гIурбан цIай долча деношка а. ХIана аьлча, доккхагIдола цIай да ер бусалбаша ма аллара. Мархий цIай деза а деш, гIурбан дар юха а тетташ вайна юкъе дIаэттадале а, ди тIехьа из меттаоттаде а, наха юкъе дIачIоагIде а, адамашта из ма дарра довзийта а уйла йолаш ба мехка юкъарча организацей викалаш. Аьттув балба цар цу тIехьа.\nУкх тIехьарча ворхI-бархI шера Iадат а хинна дIаэттад вай мехка ГIурбан цIай дездара гIулакх. 2012 шера доладелар из дIа. Юххьанца КПЦ «Эздел» яхача юкъарчено да-нана доацача бошта, вахара хьал атта доацача дезала берашта, заIап долча берашта хилда аьнна, цар дог хьаста лаьрхIа «Лоа делхача хана» яхача спиктакла постановка оттайир гIурбан дозал дувцаш. 250 бера билеташ Iалаш а даь, мехка къонача хьежархой театре доккха цIай дир цох цу хана берашта, совгIаташ а декъаш. Цул тIехьагIа тIадоагIача шера а хилар из иштта, геттара бераш гIаддугаш.\n2014 шера геттара доккха цIай дир Наьсарен йоккхача майдан тIа, гIурбан цIай долча деношка эзараш мехка бахархой гул а беш, царна цох салоIам бе дагахьа. Цу хана шахьара администрацес а дакъа лоацаш, мехка юкъарча организацеш а дакъа лоацаш из болх дIабихьар КПЦ «Эздела» викалаша. Цул тIехьагIа 2015 шера МогIалбика шахьаре а дир из цIай иштта деза. Цу хана денз, хIара шера из дездеш хьадоагIа вай мехка Наьсареи, МогIалбикеи.\nЮххьанца из цIай доладеча хана цу хьалха лаьттарашта кулгалдеш из гIулакх чакхдоаккхаш хьалхале шийга йолаш вар КПЦ «Эздел» юкъарчен кулгалхо хинна ПхьаргIилганаькъан Ахьмад. Цунга гIолла хайр тхона из Iадат мишта доладелар вай мехка:\n«ВорхI-бархI шу тIехьашка а ваьнна уйла йича хоза хета. Цу хана хинна уйла кхоачаш хиннай-кх тха аьнна а хета. Мархий цIай санна гIурбан цIай вайна юкъе Iадат а хинна дIаоттаргдолаш, берашта цох бокъонца цIай долга дIахайта болабаь болх ма барий из юххьанца беча хана. Царна цу цIайх дар хьагучадаккха а, цар дог гIоздаккха а, дIахо йодача хана цох Iадат хилийта а уйла йолаш. Цу тIагIолла бераш из дикагIа кхетаду, цIенагIа дIаэц. Тахан Даьла къахетамца из хIама вайна юкъе гIор а даьнна, Iадат а хинна, наха дукха а дезаш дIаэттад. Iаьдала а юкъара а организацеш цу юкъе дакъа лоац. Юххьанца из болх болабеча хана дага хинна уйла кхоачаш хиннай, вай массадараш цхьана айтта из гIулакх дIачакхдаккхар бахьан долаш. Дала къоабала сагIа долда цу гIулакха дакъа мел волчунна. Дала укх хана чухьа вай кхаьба марха а, вай Iид а, даь гIурба а – еррига Iамал къоабал а яь дIаэцийла вайгара. Вай могаш маьрша а долаш юха йоагIийла вайна ер ха», — йоах цу хана «Эздел» юкъарчен хьалха лаьттача ПхьаргIилганаькъан Башира Ахьмада.\nАвгуст бетта 12 дийнахьа МогIалбика шахьара Оржоникидзе Серго цIерагIча йоккхача парке дукха адам гулденнадар гIурбан цIай долча даьхка. Ерригача района бахархоел совгIа, мехка цхьацца йолча юрташкара баьхка нах а бар укхаза. Боккхий нах, исти, бераш дог гIоздаьнна бар шоашта кийчдаьча цIайна раьза болаш.\nМогIалбика шахьаре хинна доккха той дIахьош цига дукхачар дакъа лаьцад: шахьара администрацес гIо даьд наха вIашагIкхетар дIадахьа йоккха парк нийъсерца, шахьара къонабарий цхьоагIоно дакъа лаьцад, хIара шера укхаза наха Iоховша гIандаш истолаш Iалашдеш дакъа лоацаш ва Эсмарзнаькъан Адам, иштта Кхоартой Беслан 1600 сага даала шийгара плов Iалаш дьад хьалха а дайтадар цо иштта плов, «Кушт» яхача низъоамала клубо дакъа лаьцад, «Антилирик» яхача цхьанкхетара тоабан кагийча наха гIо даьд, шахьарерча яхь йолча кагийча наха шоай цIи а ца йоаккхаш доккха дакъа хьаллаьцад. Царна массанена а баркал йоах ГIурбан цIай дIахьош хьалха латтачар. Шоай районе бахача наха меттал мехка а цох цIай де уйла йолча цар цхьаккха хIама кхо а ца деш камаьрша чакхдаьккхар шоаш доладаь гIулакх.\nЮххьанца вIашагIкхетар доладелар дагахьа Къуръан ховш волча Долакоарча Аленаькъан Хаваша аят дешарца. Цул тIехьагIа сцена тIа ваьнна къамаьл дир МогIалбика шахьара дас Аьганаькъан Сулаймана.\n«Тахан вай укхаза гулденна бахьан да – бусалба наха цIай хилар. Цудухьа да вай дог гIоздаьнна а, товр хинна а, вIаши деладенна а. Вай парк тоаергйолаш я Дала аьннадале. ХьатIадоагIача шера Дала аьннадале лаьрххIа укх гIулакха проект чакх а яьккха, администрацес доккха дакъа а лоацаш дIахьоргда вай ер деза цIай. Укх юкъе дакъа мел лаьцачарна доккха баркал хилда, доккха цIай да ер, Дала дездаь. Дала вай гIурба къоабала долда. Маьрша дахалда шо», — аьлар шахьара дас МогIалбика шахьархошка йист хулаш.\nШи эзар гаргга болча наха укхаза кийдаь эздича IаьдалагIа даь плов дар, даггара кийчбеш мерза боамби бар, Iодотташ шийла квас дар, IотIаюаш хьаьна морожни яр, берашта хьадекъаш мерза даараш чудоахка совгIаташ дар, берашта ловза дехьеи-сехьеи овттадаь батуташ дар, иштта кхы а дукха сакъердама гIулакх дар гулбеннарашта Iалашдаь. Из доацаш ухказа Къуръан дешара конкурсаш яр кIаьнкаша а йиIигаша а дакъа лоацаш, Даьла салам хилда цунна ИбрахIим пайхамара дезалца, вай къаман Iадаташца ювзаенна яхьараш яр. Цул совгIа, кхера айбеш, тIехкараш тIеха латараш, теннисах ловзаш, кхы а цхьацца низъоамала даькъе яхьаш яр. Цу масса йолча яьхьарашка хьалхара моттигаш яхачарна цхьацца устагIа бийкъар. ШоллагIа, кхоалагIа моттигаш яьхачарна ахчанца совгIаташ делар цар массане дог хьоасташ.\nНаха юкъе гIолла дIаволавелча зе йиш яр дог гIоздаьнна лелача наьха йовхьамаш, делаш, тувсалуш ловзаш лелача берий гIаддахар. Къаьстта боккхийча наха доккха товр хиннадар цох: «Укх шера кхозлагIа нийсъеннай со укх цIайга. Далла хоастам ба ях аз ер юкъедаьннача. Тха хана да мича дар ер мо хIамаш. Тахан фу хала да бусалба хила. Сона чIоагIа хоза хеташ дукха дезаш цIай да ер. Массавар раьза волаш ва укхаза. ДIахо а сайна могача хана укхаза хьааха лаьрхIа я со. Укхаза се хьайоагIаш сайца сай виIий бераш доаладаьд аз. Эггара хьалха царна – берашта да ер цIай. Тахан укхаза наьха дог хьаьстараш Дала ше хьоасталба, ялсамаленца бекхам болба даьчун духьал», — аьнна дийцар цIайга енача Довхана.\nМогIалбике санна Наьсарен шахьаре а хилар цу дийнахьа доккха цIай. Ахъэзар совгIа саг вар укхаза дакъа лоацаш, цIай дездеш, шоай самукъа доаккхаш. ВIашагIкехтар Iалашдаьраш «Союз фондов Ингушетии» яха юкъарче я Наьсарен администрацеца цхьана, цар гIо дирца. Укхаза а МогIалбике санна ловзараш, яхьаш, сакъердам бар. ХьатIадоагIача шера Наьсарехи, МогIалбикахи хьакхетаезаш Магас, Илдарха- ГIала, ЖIайрах йисай. ТIаккха дизза къаман цIай хургда цох берригача мехко дакъа а лоацаш.\nЮххьанца волалуча хана аз дийца мархий цIай санна бусалба наьха дегаш хьоасташ, царна товр деш, Даьла раьза варгахьа ер цIай вай къаман Iадат а хинна дIаоттаргда, тахан санна дIадодаш хуле. Вай массадараш укх гIулакха тIехьа цхьана къахьегаш хуле ма хетта чакхдоаккхалургда из гIулакх.\nМарха, Iид, гIурба Дала къоабала долда. Вай могаш маьрша а долаш юха хьатIадоагIалда вайна ер ха а, ди а, шу а.\n← Сурхо тIара Яндаре дIабодача новкъа знакаш Iоовттаяьй\nМ. Калиматов: «Машук» позволит включить в кадровый резерв Ингушетии молодых талантливых специалистов →\nКийчле вай къиноех цIендала


Капитан (футбол) — Википеди\nФутболехь командин капитан ву официалан хьалхелелорг цуьнан ловзархошна юкъахь. Дукхах дерг иза хуьлу воккханиг я уггаре зиеделла командин декъахо я матчан жамӀан боккха Ӏаткъам бан таро йолу ловзархо. Командин капитан кхечу ловзархойх къастало аьрру пхьаьрсах йоьхку билгалонца.\nКомандин капитан хилар билгалдоккхуш йоьхкхург ФИФАн лозунгца "My Game is Fair Play"\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Капитан.\nТотти Франческо «Ромин» капитанан билгалонца\nЛовзаран бакъонашца, капитанан официалан функцеш ю матч йолалуш кхожехь дакъа лацар (агӀонийн кевнаш а, футболан буьрка ловзаран юкъаяккхаран а команда) а, матчал тӀаьхьа пенальтийн серел хьалха а. Бакъонашца, капитанан яц башха бакъонаш а, кхечарал гӀоли а вац иза, суьдхочун сацам къийса, амма цуьнца цхьаьна жоьпалла ду цунна тӀаьхь шен командин ловзархоша низам лардарехь. Оцу бахьнехь бен таро яц суьдхочун капитанца къамел дан.\nКегийрхойн а, езархойн а футболехь, командин капитана дукха хьолехь профессионалан футболехь командин тренеран тӀедехкина декхарш кхочуш до. Капитана жоп ло командин къийсамийн доьналлаех: нагахь къийсамийн доьналла командехь лахделлехь, цуо ир-кара хӀитто беза ловзархой, иштта ойуш къийсамийн доьналла .\nКомандин капитан дукха хьолехь хӀоттаво куьйгалло я хоржу командин ловзархоша шо долалуш. Командин капитан хӀоттор, чӀогӀа ладаме харжам бу тренеран, хӀунда аьлча капитан тренеран гӀоьнча ву футболан аренан тӀехь. Цхьайолчу командашкахь капитан автоматаца хуьлукомандехь уггаре дукха матчашкахь левзина ловзархо.\nНагахь капитан цхьаьна бахьанца матчехь ловза йиш яцахь, капитанан декхарш тӀедохку хӀоттийначу вице-капитанан я командин кхечу ловзархочун. Капитано башха роль ловзайо командин МХГӀ юкъаметтигехь, иза ву командо даьккхина совгӀат схьаоьцу а, хьалаойу а хьалхара ловзархо.\nКапитано шенан тӀелаца мега цхьацца декхарш, масала къоначу ловзархошна гӀоьнна самукъа доккху, къийсамийн доьналла ойу болх хӀоттор.\n2 Капитанийн рекордаш\n3 Капитанаш — дуьненан чемпионаш\n4 Капитанаш — Европин чемпионаш\nВице-капитан — стартан хӀоттаман юкъа ца вахана я хийцина командин капитан цхьацца бахьнашца хуьйцу ловзархо. Цул тӀаьхьа вице-капитано шен тӀелоцу юьззина капитанан роль.\nВице-капитан командин оьшу капитан аренан тӀехь ловзуш хилча а. Тардолуьйту, цуо капитано санна шена тӀаьхьа бигар ловзархой, къоначу ловзархошна Ӏемаш гӀодар.\nДукха хьолахь капитан санна вице-капитан а хӀоттаво зиеделла я матчан жамӀан боккха Ӏаткъам бен ловзархой. Тренеро дукхах дерг хӀоттаво вице-капитан а, капитан а шо долалуш; цхьацца командашкахь уьш хоржу ловзархоша.\nКхаа футболисто бен ца яьккхина дуьненан а, Европин а чемпионаташ, шеш къоман командин капитанаш болуш: Франц Беккенбауэра яьккхина 1974 шеран дуьненан чемпионат, 1972 шеран Европин чемпионат; Дидье Дешама яьккхина 1998 шеран дуьненан чемпионат а, 2000 шеран Европин чемпионат; Икер Касильяса яьккхина 2010 шеран дуьненан чемпионат а, т\_аьхьий-хьалхий шозза Европин чемпионат: 2008 шеран Европин чемпионат а, 2012 шеран Европин чемпионат а.\nКапитанаш — дуьненан чемпионашНисйе\n1934 — Джанпьеро Комби (Итали)\n1938 — Джузеппе Меацца (Итали)\n1958 — Идералду Беллини (Бразили)\n1962 — Мауро Рамос (Бразили)\n1966 — Бобби Мур (Ингалс)\n1970 — Карлос Алберто Торрес (Бразили)\n1982 — Дино Дзофф (Итали)\n1994 — Дунга (Бразили)\n1998 — Дидье Дешам (Франци)\n2002 — Кафу (Бразили)\n2006 — Фабио Каннаваро (Итали)\n2010 — Икер Касильяс (Испани)\n2014 — Филипп Лам (Германи)\n2018 — Уго Льорис (Франци)\nКапитанаш — Европин чемпионашНисйе\n1960 — Игорь Нетто (ССРС)\n1964 — Ферран Оливелья (Испани)\n1968 — Джачинто Фаччетти (Итали)\n1976 — Антон Ондруш (Чехословаки)\n1984 — Мишель Платини (Франци)\n1988 — Рууд Гуллит (Нидерландаш)\n1992 — Ларс Ольсен (Дани)\n1996 — Юрген Клинсман (Германи)\n2000 — Дидье Дешам (Франци)\n2004 — Теодорос Загоракис (Желтойчоь)\n2008 — Икер Касильяс (Испани)\n2012 — Икер Касильяс (Испани)\n2016 — Криштиану Роналду (Португали)\nХӀокху йаззамера факташ а, хаамаш бакъ хилар талла деза.\nАгӀонера дийцарах кхетамаш хила беза.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Капитан_(футбол)&oldid=5074818»\nТӀаьххьара хийцам бина 2020, 24 июль 04:31\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 24 июль, 04:31.


Гезгмашин-бутт 30, 2013\n«Адамийн бакъонаш ларъярна» олу ХIавел Вацлаван цIарах долу хьалхара совгIат делла политика бахьана долуш набахтехь латтош волчу Беларусерчу бакъонашларъярхочунна Беляцкий Алесана. Цу кепара билгалбаьккхина Беларусехь адамийн бакъонаш ларйеш цо бина болх. Цуьнах лаьцна дIакхайкхийна Оршотан дийнахь Страсбургехь.\nИ совгIат дIалур ду Белорусерчу жигархочуьнан хIусамнене Пинчук Наталье. Лауреатана лур ду 60 эзар евро. «Весна» цIе йолчу адамийн бакъонаш ларйон юкъараллан куьйгалхо Беляцкий Алесь, 4 шо хан а тоьхна, чувоьллира Белорусин Iедалша, пачхьалкхана ял ца елла аьлла. Беляцкийн агIончашна хетарехь, и сацам политикан бух болуш бу.\nХIавел Вацлаван цIарах долу совгIат кхоьллина кху шеран Зазадоккху-беттахь ПАСЕ-но а, ПрахIехь йолчу ХIавел Вацлаван цIарахчу библиотеко а, Чехословакин хилла волчу тIеххьарчу президентан а, йозуш йоцучу Чехин хьалхарчу президентан а сийна лерина. ХIавел Вацлав велла 2011-чу шарахь ГIуран-баттахь.


Турчиновс бахарехь, Оьрсийчоьно Украиница тIом болон кхерам боккъалла а болуш бу\nУкраинан президентан декхарш кхочушдечу Турчинов Александро дIахьедар дина, Оьрсийчоь Украинина тIелата кхерам хилар бахьанехь, Украинан тIеман ницкъаш буьззинчу тIамна кечдина ду, аьлла. Турчиновс бахарехь, Оьрсийчоьно Украиница тIом болон кхерам боккъалла а болуш бу. И аьлла цо дIахьедар дина, Киевехь шен кIоштийн администрацийн куьйгалхошца хиллачу цхьанакхетарехь.\nТурчинов къера хилира, Iедалшка Донецкера хьолана урхалла далуш ца хиларна. Цо, иштта, мукIарло дира, Донецкан кIоштан хьал а Киеверчу Iедалийн карахь ца хиларна. Къаьсттина кхераме хьал Луганскан а, Донецкан а кIошташкара лерира Турчиновс. Цо дагадаийтира, Луганскера Кхерамазаллин Сервисан урхалла а, прокуратура а, кIоштан пачхьалкхан администраци а дIалаьцна хилар.\nЦо бахарехь, кхаарин буса дуьхьало йинера, Чоьхьарчу ГIуллакхийн Урхалла лацарна. Турчиновс Украинан Чоьхьарчу гIуллакхийн министрарана тIедиллира, «Луганскан а, Донецкан а Чоьхьарчу гIуллакхийн Урхаллин куьйгалхо даржашкара дIабахар». Украинина тешнабехк а бина, террорахошца цхьанабелхаш беш болчу «бакъонийн органийн векалша» низамашкахула жоп лур ду, аьлла тIетуьйхира Турчиновс.


Беларусин историн книжки тIера дIаяьккхина Алексиевич Светланин цIе\nБеларусин 11-чу классан историн дешаран книжки тIера дIадаьккхина Нобелан согIат делла йолу Алексиевич Светлана хьахор. 2020-чу шарахь дуьхьалонан акцеш йолаелча дуьххьара дуьйна Алексиевич юкъаяхнера беларусийн оппозицин Координацин кхеташонан президиумна. Историн керлачу дешаран книжкин чулацам теллина "Еврорадион" журналисташа, яздо "Карара Хан" телеканала.\nКерлачу книжки тIехь иштта яц Беларусин Лаккхарчу кхеташонан гIантдех Шушкевич Станиславах лаьцна информаци а. 1991-чу шарахь цо тIе куьг таIийнера СССР пачхьалкх йоьхна хилар тIечIагIдинчу Беловежехь бинчу бартана, цул тIаьхьа йозуш йоцйш хиллачу Беларусин хьалхара куьйгалхо а хIуттуш.\nСтохка Беларусехь дуьхьалонан акцеш хилча Шушкевича жигара критика йира, коьртачу харжамийн кимиссино президентан харжамашкахь толам баьккхинарг ву аьлла дIакхайкхийначу, Лукашенко Александра лелочунна.\nМарсхьокху-бутт болалуш гучуделира, Алексиевич Светлана беларусийн школан лаккхарчу классийн Оьрсийчоьнан литературин программина юкъаряьккхина хилар. Иза йоцург оцу программина юкъарваьккхина Нобелан совгIатан делла волу Солженицын Александр а.\nБеларусин яздархоша оьрсийн маттахь язйинчу литературина юкъахь яра Алексиевич Светланас язйина "ТIаьхххьара тешаш" книга. ХIинца иза цигара дIаяьккхина.\nБеларусийн яздархошна юкъахь Нобелан совгIат делларг ша цхьаъ бен яц Алексиевич. Иза карачу хенахь ехаш ю Германехь, оппозицехь ю иза Лукашенкон режимана.\nАлексиевич Светлана, тIеман мостагI, Нобелан лауреат