Мохк лорабеш лийгараш дагалаьца акци, дIайихьар МагIалбике\nСелий бетта 22 ди 2022 шу\nБоккха тIема юкъе моастагIчун наькъаш тедаш байнараш дагалаьца акци, дIайихьар МагIалбике. Селий бетта 22-ча дийнахьа, диъ сахьат Iуйран доалаш, гулбелар района бахархой, пхье фашистах мукъайоаккхаш лаьттарашта оттадаьча сийленга юхе. Цига латт тIема ханашка лийна, йоккха танк.\nЦу меттиге ший къамаьлдеш, района кулгалхо волча, Кхузнаькъан Макшарипа Къамбула аьлар, из диццадеш дIадахар вайх хIаране декхар да аьнна. Е таханара маьрша вахар вайна даккха герташ лаьттарий цIераш сийдеш, лораеш дага лоаттае еза, кхувш латтача тIехьено. «Фашист вохавеш, халача деношка чакхбаьннача наьха, боаггIаш бола хам баь даргдац вай цIаккха а!\nШоай вахар Iодилад дуккханеша, вайна е паргIато яккха гIерташ. Могаш, маьрша болаш бахалба вай ветеранаш! Иразах, гIозленах дизза хилда цар денош! ТIом яха дош кхы цIаккха а чу ма далда вай вахаре», — аьлар Кхузнаькъан Къамбулата. Акце дакъа лоацараша хьоахабир, майра духьаллаьтта бIухой, царна гIо деш тыле къахьийгараш. Вайна цIаккха а дицлургдац, цар хьекха денал, майрал!


Аэропортийн цIераш хуьйцучу омрана куьйгъяздина Путин Владимира\n"Оьрсийчоьнан сийлахь цIераш" аьлла, дIаяьхьначу конкурсехь къастийначу Оьрсийчуьрчу 40 аэропортан цIераш хуьйцучу омрана куьйгъяздина пачхьалкхан президенто Путин Владимира. Бакъонан информацин официалан порталехь зорбане даьккхина документ.\nМоскварчу Шереметьево аэропорто Пушкин Александран цIе лелор ю, Калининградскерчу Храброво аэропорт паччахьан Елизавета Хьалхарчун цIарах хир ю. Николай ШолгIачун цIе лелор ю Мурманскерчу аэропорто. Пулковон аэропортан цIе хийцанза юьсу.\nСтохка ГIуран-баттахь кхаьжнаш тесира аэропорташна керла цIераш хоржуш. ХIетахь скандал иккхира Калининградан кIоштахь. Конкурсехь лидершлахь вара Кант Иммануил, амма цуьнан хIолламна тIе басар Iанийнера, ткъа депутато-единоросо дIахьедира, Кантан цIе аэропортна тилларо Сийлахьчу Даймехкан тIеман ветеранаш сийсазбо аьлла.


Лубянкехь динчу тIелатарехь лазийна шолгIа ФСБ-н белхахо велла\nГIуран-бутт 21, 2019\nЕаридийнахь Лубянкехь динчу тIелатарехь лазийна шолгIа ФСБ-н белхахо велла дарбан цIийнехь аьлла, хаамбина ТАСС агенталле Талламан комитетан официалан векало Петренко Светланас.\nЕаридийнахь Москварчу ФСБ-н гIишлон гергахь герзаш диттинчу Манюров Евгенийн нанас дийцина хаамийн гIирсашка, тIаьххьарчу шерашкахь шен кIант хадархо вара, амма масех бутт хьалха балхара дIавелира иза аьлла. "Baza" хьосто дийцарехь, цо болх бинчех ю "Вымпел" спецназан ветеранашца йоьзна йолу "Вымпел-резерв" компани а.\nМанюровн нанас дийцарехь, эскархойн могIарехь хилла вац цуьнан кIант. Жимчохь боксах лата Iемина вара. Герз кхосар дезаш а хилла, 3-4 шарахь Iаморашка лийлира иза аьлла, дийцина цо "Комсомольская правда" газете.\n"Цхьана Iарбошца" зIенаш хуьлура цуьнан тIаьххьарчу заманчохь, къамел ингалсан маттахь дора, цундела шена ца хаьа цара хIун дуьйцура боху нанас. "Кгбшникаш бIаьргабан ца безара" шен кIантана аьлла нанас "Baza" хьостане.


Продюсер Пригожин Иосиф иллиалархочуьнца Валерияца\nКадыров Рамзана Нохчийчу кхойкхучу безачу хьешех ву вевзаш волу продюсер, Валерия иллиалархочун цIийнда Пригожин Иосиф. Дуккха а дийцарш ду "гламуран десантна" гуонах – Нохчийчоьнан куьйгалхочо дечу дезачу совгIатех, гонорарерх.\nПригожина "Кавказ.Реалии" портале дийцира, ма дарра аьлча, хIун гергарлонаш ду шен политикца.\n- Ахчанна тIера долор вай къамел. Соьлж-ГIала яхарх гонорараш елирий Валерияна?\n- Iаламат корректе дац хьан хаттар. Ас цунах лаьцна дуьйцур дац.\nТайп-тайпана ситуаци нисло. Масала, коммерцица доьзна даханехь, ахча луш меттигаш нисло. Нагахь санна хьошалгIа я цхьа историн хилам хиллехь, доттагIаллин уьйрашкахь дахар нисло.\n- ХIоккхул-оццул аьлла мах ала ца лаьа-кх хьуна?\n- Цкъа а эр дац. И тхуна юкъара коммерцин истори ю, цунах дискусси яр а товш дац. Цхьана Соьлж-ГIала дахарх аьлла ца боху хьуна ас. Вай дехачу пачхьалкхехь 140 миллион стаг ву. Адамийн кеп-кепара социалан статус ю, таронаш а ю. Со даим дуьхьал вара Оьрсийчоьнан Forbes журнална, хIунда аьлча, вай вешан психологица кийча дац цунна. Iамеркехь ша ду, амма вайна хьалхе ду. Вайн доьзалшна а, берашна а зене ду иза, зудчун, майрчун юкъаметтиг а санна, ахчанах дийцар оьзда дац.\nХIораннан а шен тароне хьаьжжина ахча даккха аьтто бу. Советан заманахь 100, 400 миллион экземплярашкахь юхкуш хиллачу пластинкех ахчанаш ца кхачадора артисташна. Ткъа Iамеркехь хьоладай хуьлура шоу-бизнесера нах. Вайн пачхьалкхехь арахь нуй хьокхучул а лахара хила везаш ву музыкант.\nДукхахболчу олигархашна, тхан мехаш девзича, дукха хета. Схьадийцарехь, Иглесиас Энрикена миллион долларшкахь кхачар, башха даккхийчех дац, ткъа Пугачева Аллина 300-500 эзар доллар далар, сов хета. Нийсо яц и.\n- 2017-чу шарахь шу цкъа даана ца Iийра Нохчийчу. Мехкан куьйгалхочо муьлха шун визитна ахча делира шуна?\n- Ахчанах къамелаш тхан цкъа а ца хилла Кадыров Рамзанца. И воцчуьнца а, ас цкъа а дийцина дац ахчанаш. Масала, цхьана пачхьалкхан президенто соьга хаьттира, шайн майданахь Валерияс эшарш локхург мах хIун хир бу аьлла.\nАс жоп делира, хьоьга а, хьан пачхьалкхе сан боккха ларам бу, цундела гонораран гIуллакх хьоьца дийцар суна товш ца хета. Хьайн гIоьнчашка соьга телефон тохийтахьа, аьлла. Цул тIаьхьа соьга цуьнан администрацера телефон туьйхира, ас мах дIа аьлча, царна дукха хийтира. Кхин лахарчу мехах тхо догIур дац элира ас.\nСайн ма хуьллу гIиллакхехь чекхвала гIерта со. Дахаро Iамийна со масаьрца а гергарло лело. Со къоьллера гIаьттина ву, тхо кегий долуш, дезачу деношкахь бен ца йора жижиг тоьхна чорпа.\nСан а, сан хIусамненан а хIуммаъ дацара. Дайх дисина даьхни ца кхаьчна тхошинна. Rolls-Royce автомобилца со дIасалела бохуш, сайгара бехкаш даьхча хатта дог догIу сан, мичахь вара хьо со Москох дан хIума доцуш хене вуьйлучу заманчохь.\nМуьлхха а стаг гIерта лакхене. Карьера ян Iалашо хуьлу массеран а. Со воккхавоь Трамп Доналдан, Путин Владимиран, Назарбаев Нурсултанан, кхи а дуккхаъчийн кхиамех.\n- Кадыровн карьерех воккхавоьй хьо?\n- Воь. Цундела со декхаре ву уьш лара. ТIаккха къамелаш до, муха хилла цунах ша верг, муьлхачу доттагIашна гIо дина, хьанна ца дина. Нехан соьмаш дагардар а, даим цхьана хIуманна реза воцуш хилар а, товш дац.\nIаламат дика карьера йина Кадыровс. Иза кхоллархо ву, иза воккхвоь шен республикех. Дика нах бу цо шена гонах гулбинарш а. Хила ма везза, къонах ву иза. Шен дешан да ву. Нийса дац цунах гIалаташ лехар. ХIора стагца ма ю дика а, вуон а амалаш.\nУггар Рамзанехь суна тайнарг хIун ду аьлча, шайн ламасташ цо лардеш хилар: баккхийнаш ларар, хьешашца болу ларам. Валерия сцени тIехь гучуяьлча, хьалагIаьттира иза, цунна тIаьххье масо а хьалаайвелира.\nДеваша вистхуьлучу хенахь, корта охьа а таIийна, ладоьгIуш лаьттара иза. Оцу масалша Iамаво патриотизме а, баккхийнаш лара а. Тахана дуьненахь тIе ца тоьарг ду и.\nТахана вайх хьанна а ала тарло акхалла ю цуьнца, доцург тIеолла а тарло.\nАмма Рамзан шен Нохчийчоьнца вехаш стаг ву. Экономикан юкъаметтигаш дIанисъеш ву, юьртабахам кхиош а ву.\nСо шалхалла йолуш стаг вац, амма Кадыровца къамелаш динчул тIаьхьа кхийтира со, шен даймахкаца бала болуш стаг ву иза. Ахча ца дуьйцу цо, цо дуьйцург кхолларх, эволюцех.\nДика кIант ву иза. Цуьнца мичча а ваха мегар ду. Иза цкъа а хьуна ямартвер вац. Сан бала бац, цунах лаьцна наха хIуъа а дийцарх а, хетарх а. Цхьа наггахь Рамзан санна доттагI вац-кх сан, олий, хета суна, мичча хенахь а, цуьнга телефон тоха.\n- ХIетте а Кадыровс хьо а, хьан хIусамнана а шен виначу денна хIоттийначу бараме а ма кхайкхира. Ахчанах дерг дийцар товш дацахь а юха хотту ас, накъосталлийн уьйрашца дахара шу я…?\n- Тхо хьеший дара. Амма Валерияс эшарш лекхира цигахь. ХIун лур ю артисто винчу денна совгIатна? Эшаран совгIат дийр ду-кх. Цу тIе, хIун лур ю ахь массо а хIума йолчу стагана? Mercedes лур ю? И цунна оьшуш яц. Lamborghini лур ю? Иза а цунна оьшуш яц. Ахча? Цуьнан дукха бу доттагIий-хьоладй.\n- Цхьана пачхьалкхан президентах элир-кх ахь, цуьнан гIоьнчаллашца гонораран гIуллакх а дуьйцуш. Кадыровн гуонерчу хьаьнца дуьйцу ахь финансийн хеттарш?\n- Кадыров Рамзана, шен гIоьнчалаша а санна, цкъа а ца хьехийна соьца ахчанах тема. Йиллина коммерцин юкъаметтигаш ма яц тхан. Бизнесхойн гуо бу, республика кхиорхьама инвестицеш кхачош.\nЦара Кадыровна совгIат деш меттиг нисло. Ас билгалдоккху, бюджетера ахча дац хьуна и. Дукха хьолахь бизнесменаша дехар до, концерте кхойкхуш.\n- Муьлш бу уьш?\n- Суна ца лаьа церан цIераш яха, маьIне ца го суна уьш бовзийтар.\nЦхьа Нохчийчоь аьлла ца боху хьуна ас, оха йохур яц кхечу регионашкарачу тхаьш юкъараллаш лелочийн цIераш а. Тхан доттагIий бу уьш. Цара телефон туху, масала, боксан чемпионат схьайоьллучу ян аьтто хир барий Валериян олий.\nМасала, гIалин де даздечу хенахь тхо кхайкхича, ахча делира. И тхан бепиг ма ду. Нагахь цхьанхьа маьхза эшарш лекхахь, вукхунхьа "баркаллех" концерт хIоттийча, керла эшарш а, клипаш а стенах йохур ю оха?\nЦхьа могIа бизнесхой а бу тхуна гIо деш. Масала, тIаьххьара клип йоккхуш ах мах цхьана совдегаро белира. Тахана цунна хьалха декхаре ду тхо. Мичча хенахь а цхьанхьа эшарш лакха кхайкха тарло цо тхо.\n- Кадырова Iайшта хIотточу модан гайтаме хьан кхайкхийнера шу? Цигахь мел кхечира шуна?\n- Цигахь ахча хьехош а дацара. Тхуна дика вевзачу цхьаммо хаам бира тхоьга, къона модельер шен гайтам хIоттош ю аьлла.\n- Ахь Iаламат чIогIа хестош вийци Кадыров, ткъа хIун эр дара ахь, цунах бевдда Европехь бехачу нохчашка?\n- Муьлхха а хилам талла безаш бу. Суна цхьа хIума хаьа: Рамзан хьекъал долуш, кхетамехь стаг ву, цуьнца барт а хуьлу бича.\nСо тешна ву, нагахь Нохчийчу цIа бахка луурш цIеначу дагца, Iедалан карчам бан а ца гIерташ, теракт дан Iалашо а йоцуш, богIуш буй, цо цкъа а дуьхьало йийр яц царна. Вай тIеххула хьовсу хIумане, бухара дуьйнна ца зуьйш.\nСо кхузахь Кадыровна тIехIуттуш вац (цуьнан рефери а вац со, я адвокат а вац), амма суна гина йохийначу республикехь цо динарг.\nЦунна лаьа цигахь массо а тайпа къаьмнийн векалш баха. Православин килс хьалаяйтина цо, синагоган бух боьттина. Дукха юй дуьненчохь ишта дозалла дан таро йолуш пачхьалкхаш?\nХьекъалан, оьздангаллин символ лору ас Путин Владимир а, Кадыров а.\nШайн пачхьалкхна, шайн кIоштана, шайн къоманна бецаш нах бу уьш. Нохчийн консолидаци йина Кадыровс. ХIинца вуон гуш бу уьш?\nДешна бу. Соьлж-ГIала хьо схьакхаьчча, дуьхьал веанарг шиъ-кхоъ меттанаш хууш хуьлу (Iарбойн, ингалсан). Со а, Лера а цецдуьйлуш Iа. Кегийрхой кхечу пачхьалкхашка деша хьийсабо, царна гIо латтадо.\nТахана дукха дуьйцу санкцех. Генарчух стенна дуьйцу, кхузахь "Русское радион" керлачу долахочо Валериян а, кхиболчу иза резавоцчу артистийна тIаьххьара эшарш радион эфирехь хозуьйтуш ца хилча.\n- Санкцех аьлча, "Магнитскийн тептаре" Кадыров ваккхар бахьана долуш, Инстаграмех ваьлла иза. Дахначу шарахь иза волчу хьошалгIа хехкабеллачу артистех цхьаммо а цунна гIо лоцуш, шен Инстаграмера аккаунт дIа ца къевлира. Хьуна дагадеарий, дIакъовла езара агIо аьлла?\n- ХIан-хIа, суна аьттехьа а дага ца деара. Со вуозавелла ву сайн доьзалех, сайн гергарчех, доттагIех. Цхьа а социалан маша бац со шех воьзна латтон.\n- ТIаккха стен сецаво хьо хьайн Инстаграмерчу аккаунтна блок ца хIоттош? Думан спикеро Володин Вячеслава бахарехь, и майда маьрша ма яц.\n- ХIара дуьне ша а дац маьрша. Вай кийча хила деза "хьенан дуьхьа?" аьллачу хаттарна жоп дала. ОьгIаз а дахана, хаьла а гIаьттина дIадаха вайн Iалашо елахь, тIаккха мегар ду, дIакъовла аккаунт а. Амма суна хетарехь, вовшашна тIе некъаш дита деза вай, дистхила а, дагадийла а.\nБакъду, Фейсбукан куьйгалло ледара хIума ду динарг. Ма дарра аьлча, цуьнан цIийнан дневник ма яра иза. Цу агIон тIехь цо декъалбора шен доттагIий бинчу денца, ша спортзалчохь а гойтура. Цуьнан Инстаграмо а гойтура, Кадыров могашчу дахаран а, доьзалан мехаллийн а пропаганда еш хилар.\nОьзда доцу къамелаш дацара цу тIехь, Iазап, ницкъбар кхийкхош, кхин пачхьалкхаш аьшнаш еш, йозанаш дацара.\n- Кхузахь ахь бохучунна тIе ца тов со. ХIунда аьлча, цо масийттаза эхь-бехк доцуш дуьйцура Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатех, кхерамаш туьйсура шен критикашна, "Оьрсийчоьнан мостагIий" бохуш, цIераш а тохкуш, вийначу оппозиционеран Немцов Борисан доттагIчун Кара-Мурза Владимиран суртан публикаци йира, снайперан топ тIе а хьажийна.\nСтенна оьшу Iамеркан социалан маша, нагахь хьуна оцу Штаташкахь бехарш Iовдал хеташ хилча?\n- Муьлхха а маша, музыка а санна, адамашна кхуллуш бу, кеп-кепара ойланаш йолчу, тайп-тайпанчу хенашкарчу нахана.\nТIаккха декъалой вай шина декъе: Пушкинан кхолларалла езарш а, Высоцкий лоруш берш а. Масала, оппозиционерашна тахана Высоцкий – доллучу халкъан хьал хета. ХIунда? Дуккха а нах кхиина цуьнан кхоллараллина тIехь, цуьнца киношка хьоьжуш, цуьнан иллешка ладугIуш. И вайн артист ву. Юкъара. Ткъа Пушкин вайн хенан ву.\nВай кхеташ ду, муьлххачу а дийнахь вайн аккаунт а яста, къовла тарлуш дуйла. Амма неI а тоьхна, дIавахар гена гIур долуш хIума дац.\nЦул совнах, шайн аккаунташ дIакъовлучу артисташа вас йо, шайн кхолларалла езачу шайн фанаташна. Политикан майда ма яц иза, рупор ма яц. Шайн кхолларалла ма ю артисташа хьалхатоттуш оцу агIонашкахь.\nЦу кепарчу харцонех тхо а ма Iоттаделира, масала, Валерияна Латвехь концерт яла дихкича. Цуьнан цхьана коллегано гIо ца лецира хIетахь.\nШа шена тапъаьлла Iийра хIора а, шех ца хьакъаделчхьана. Ницкъберг лору тахана. Жимма а хьо галваьллехь, хьо хIаллакво. Солидаралла а оьшу хьуна, Инстаграм а юьйцу ахь. Вайна юкъахь яц солидаралла я хир ю ала меттиг а бац. Вайн ямартхой кхечу пачхьалкхашкахь лоьху вай, уьш вуон бу а бохуш. ХIан-хIа, уьш вуон хилар дац и, вай ду вуон а, ницкъе хила а ца хууш долу бехке.\n- Ахь вониш хьахийча боху ас. Кадыровн аккаунтна блок тоьхча, ахь а, Тиматис а элира цуьнан агIо лоцуш, дешнаш. Ткъа дукхахболу "гламуран десанташ" тапъяьалла Iийра.\n- Цаьрга дехьа и хаттар. Суна ца лаьа кхелахо хила. Стешха нах дуккха а бу.\n- Нохчийн Iедалхоша презентаци йина шайн керлачу MyListory социалан машан. Ахь пайдаоьций цуьнан майданехь?\n- Оцу машане язвелла со, амма пайдаоьцуш вац хIинца а. Хан ца тоьа суна. Массо а социалан машанакахь кхиавойла ма дац со.


Инфоурок › Другое › Конспекты › Урок по ингушской литературе "Даьхена хетаяь произведенеш"\nоткрытого урока по ингушской литературе в 10 кл.\nпо теме: «Даьхена хетаяь произведенеш.»\n«Сона хьо мел еза, Даьхе,\nШе ма дарра\nСа метта д1аоалалоре…\nТ1аккха са сатувргдар»\nХьехархо: Тахан вай урок ший тайпара эргаяьккха я. Вайцига, вай лаьрх1а\nбаьхка беза хьаьший ба, х1аьта вай цар самукъадаккха а хьожаргда, юха бахка чам болаш д1аберзабергба.\nУкх урока вай декхаре да Озиев И.С. кхоллама т1аг1олла Даьхенцара безам совбаккха; иштта сага денал, къонахчал, Даьхен эшшача метте ший са кхо ца деш д1адала кийча хилар хьахьокха.\nТетрадаш т1а д1аязде таьрахь, урока тема а.\nII. Ц1агIара болх тахкар (презентация)\nХьехархо: Озиев И.С. ц1и яьккхача эггара хьалха духьала отт наьна лоамаш, цу\nлоамара доаг1а масса хиш, уж шовдаш санна ц1енеи цхьалхеи хинна цу сага, бакъволча къонахчун доккха дог.\n- Дешархой, вай тахан шоллаг1а урок я Озиев И.С. вахарах – кхолламах лаьца. Оаш ц1аг1а кийчо яь хургья поэта вахара никъ тохкаш. Шун декхар дар лоацца хоам бе «Озиев Салман – поэзен малх» аьнна. Бахьанаш д1ахо беча балхаца белгалдоахаргда вай, урок йистейоалаш тешшаме хургдолаш из поэзен малх болга.\n- Х1анз цун вахара никъ тохкаш, алал сога, маца, мичахьа ваьв Озиев И.С.?\n- Мишта д1аболабаьб цо ший кхоллама никъ?\n- Белгалйоаккхаргья вай поэта поэзен тематика?\n-Малаг1а сборникаш да цун тайп – тайпара шерашка арадаьнна?\nЦ1и яккхал цар.\n- Поэта къахьегама никъ?\nХьехархо: Дика да. Озиев С. поэзен малх хилар тешал деш, хьано ешаргья вайна\nшоашта хоза хеташ йола стихотворени?\n- «Нах» (Барахоева Хади)\nХьехархо: Цун х1ара байт хьехаш, ваха 1омавеш я, васкет санна кхайкарал ду цар.\nЦун (Салмана) байташа маьлха й1овхал тел.\nСтихотворени «Г1алг1ай мотт»\nХьехархо: Уж дешаш Гагиев Гирихана иштта хоза в1ашт1ехьадаргдарий хьог1,\nг1алг1ай мотт хьоастабе, цу метта лард йолла Озиев С. хиннавецаре.\nДешархош сона – м вай г1алг1ай мотт латтаргбарий – хьог1 аьнна хет, Озиев Салмана эггара хьалха дешара книжкаш, метта грамматикаш, дошлоргаш кхелла децари.\nБераш, фу дича низ кхоач иштта хьинаре болх бе?\n- Иштта хьинаре болх бе низ кхоач сага из ший Даьхен визза во1 хуле. Яхь йолаш, нахаца дика – во декъаш, хьаьнала къахьегаш ваьха, цудухьа эзде къонах, визза патриот волаш д1авахав. Вай дегашка даим екаргья цун стихай оаз.\nIII. Керда тема\nХьехархо: Дешархой, ший йоазоний говзал лакхъелга кертера декхар а лоарх1аш,\nшийгара доаг1ар Даьхенна д1адала г1иртав Озиев И.С. массаза а. Миччахьа балха т1а из хиларах, цун керта чу цхьа уйла хиннай – Даьхенах, цун 1амалах, мехка хиннача хувцамех дикаг1а дувцаргдола. Дег чу дувшаргдола дешаш лехалга. Из дикак гу Даьхенна хетаяь стихотворенешка. Аз шуга аьннадар цу темах йола стихотворенеш тахка, 1омае.\n- Хьано ешаргья вайна стихотворени?\nХьехархо: Цхьаькха цхьа х1ама да вай тахан белгалдаккха дезаш, поэта\nвахар – Даьхенцара безам болга.\nСтихотворени «Даьхен кулг»\nХьехархо: Уйла ел, ма1ан миштад стих-не, сенца юст поэто Даьхе?\n-Поэто Даьхе юст наьнаца, цудухьа вай Даьхенцара безам а ч1оаг1лу. Нана ца езаш саг хургвий? Хургвац. Иштта Даьхе йоацаш а ваха йиш яц.\nСтихотворени «Лоамий васкет»\nХьехархо: Даймохк, Даьхе – деза дешаш да – кх… Вай болх д1ахо хьоргба вай.\nДешархой, г1алг1ай багахбувцам литература лард я, х1аьта са безам ба шоана цхьа оалама чулоацам бовзийт. Оаш дикка ладувг1алаш, хаттараш хургда шоага.\nШий да волча чувенав во1. Хаттар даьд цо даьга: «Алал сога, ва са да. Малаг1а да эггара ч1оаг1аг1а дола сага декхар».\nВокхо жоп деннад: «Да – нана ларх1ар. Хьаша т1аэцар, цунна деза г1улакх дар».\n« Из –м ц1ийца ма дий вай» - аьннад во1о. Т1аккха а хаьттад во1о. малаг1а да эггара ч1оаг1аг1а дола декхар.\nЖоп деннад дас: «Халахь, са во1, эшшача метте Даьхен кхо ца деш, хьай са д1адалар»\nХьехархо: Т1аккха мичара хьадоаг1а Даьхе езар, ларх1ар, алал оаш.\n- Даьхе езар а, из ларх1ар а вай даьшкара хьадоаг1а.\nХьехархо: Кхы хьано ювцаргья вайна Даьхенах лаьца стихотворени. Из тема в1алла\nдийца даргдоацаш ма йий.\nСтихотворени «Даьхено ший дезал т1аувз»\nСтихотворени «Даьхен ираз»\nIV. Учебникацара болх.\nХьехархо: Хьаделлал х1анз шоай учебникаш. Иштта хозеи к1оаргеи ший Даьхен\nбезам гучабоаккхаш йола, Даьхен сийле цун йоаккхо е вай т1ахьехаш\nйола стихотворени Озиев Салмана кепатеха хиннай 1984 шера\n«Даьхен сийле» яхача сборника т1а. Х1аьта вай учебника т1а кепатеха я Даьхен хетаяьча циклах дикаг1а йола «Даьхенцара безам» яха стихотворени.\nХьехархочо стихотворени 1оеш.\n1. Маца парг1ата хургвар ше йоах Озиев Салмана?1одеша.\nШоана фу хет, мишта аргда оаш?\n2. Маца сатувргдар ше йоах поэта?\n3. Маца раьза хургва ше йоах?\n4. Сенах ираз лоарх1 цо?\n5. Малаг1а мотт хозбу прием йоалаяьй цо? Эрсий меттала мишта аргдар вай из?\n6. Белгалдел дийндар?\nХьехархо: Мишта хьахьокх цо Даьхенцара безам?\n- Укх т1а поэто ц1енача, дег чура к1оарга хьайоаг1ача уйланца, б1айхача безамца хьагойт ший Даьхенцара безам.\nХьехархо: Малаг1а сурт кхолл поэто ший Даьхе ювцаш?\n- Поэто лирически сурт кхолл ший хьамсарча Даьхенах.\nХоза, к1оарга ма1ан долаш, боча Даьхе хьесташ дешаш корадоаг1а\nХьехархо: Визза патриот ва ала йиш йий – хьог1 эздел доацачох, ший Даьхен\nселхане ца йовзачох? Цу хаттара жоп лу вайна поэто.\nХьожаргда вай гойтамага.\nСценка «Даьхен во1»\nХьехархо: Фу аргда оаш укхаза, вай леладер белгалдий?\n- Эздел гойташ, Даьхе езаш хилар, Даьхено ший къоангаш лоарх1аш хилар миштад?\nХьехархо: Эздел – долча х1аман корта ба. Из деррига эздел кхайкадеш, вайна\nхьехаш волча Салманах, цун 75 шу дузаш, Гагиев Гирихана язъю стихотворени.\nV. Вай баьча балхах корта беш, фу аргдар оаш, вай дийцар д1ач1оаг1деш?\nСалман – поэзен малх хилар тешшаме дий?\n- Сога хаьттача, Озиев Салмана поэзи – из дега лирически хьаст ба.\n-Вай ч1оаг1а пайда эцаш яь цун стихотворенеш, са парг1ата доаккха цар.\n- Сона хетачох, Озиев И.С. стихаш – хьехамаш да. Вахар чу хулаш дола х1ама мишта нийсаг1а хургда хьех цо.\n- Цун оаз массаза а ек вай кхоаненга кхувлаш.\n- Маьлха й1овхал йоацаш саг вахац, иштта Озиев Салмана стихотворенех пайда ца эцаш саг хургвац, цудухьа лоарх1а вай цох «поэзен малх»\n- Сона хезад, оалаш, поэта дегаца гу, къамаьл сица ду аьле.\nВай Салмана доаг1аш да уж дешаш.\nХьехархо: «Фуд сага вахаре эггара лоарх1амег1а дар?» - аьнна хаьттача,\nСалмана жоп лу укх тайпара:\nМа1ача сага: эхь – эздел, къаман яхь, Даьхенцара безам, дай 1аьдал лорадар.\nКхалсага: дезала барт тоабар, тешаме т1ехье кхеяр.\nХ1аьта г1алг1ай къама: машар лоаттабе хьаькъал хилар, цхьоаг1о.\nVI. Таханара урок ерзаеш са безам ба белгалбаха тахан дика болх баь\nVII. Ц1аг1ара болх:\n- стихотворени «Даьхенцара безам» – 1омае;\n- лоаца сочинени язъе «Са Даьхе» яхаш. Шоай уйлаш ювцаргья оаш вай Даьхен кхоане сийрда хургйолаш оаш де дезар гойташ.\n- Даьхенна хетаяь произведенеш дешархошта йовзитар;\n- къонахчал. д енал, майрал гучадаккхар Даьхенна эшшача метте;\n- цун стихотворенешта т1аг1олла, дешара навыкаш а дувзаденна къамаьл а шаьрдар;\n- Даьхенах дог лаза дешархой 1омабар.\n- Озиев И.С. портрет;\n- тайп – тайпара сборникаш;\n- слайдаш, г1алг1ай ладувг1а ашараш.\nНомер материала: ДВ-328409


Лахьан-бутт 21, 2015\nБрюссел Парижехь динарш санначу терроран тохарийн кхерама кIел ю, иза билггалчу информацин буха тIехь боху ша, аьлла Белгин премьер-министро Мишел Шарла. Шоьтадийнахь элира цо иза, Парижехь 130 стаг а вуьйш, бIеннашна чевнаш а еш дина талораш дага а лоцуш.\nПарижехь дина зуламаш шайна тIеэцначу “Исламан Пачхьалкх” олучу тобанашца зIенашкахь Iачу наха шайн шахьаран массех меттехь лелхийтарш дан тарло, хаамбина Шарла. Кхерамзалла чIагIъеш, метро, кхийолу аьчканекъан транспорт сацийна Брюсселехь, бахархошка дехна Iедало хьашт доцуш цIера ца бийлар.\n“Доха ца оьшу, амма лардала деза, Iедало дерриг до кхерамзалла чIагIъеш,” – бохура Белгин премьер-министро. Парижехь талораш гIитторна бехке лору АбаIуд Iабделхьалим Мароккера схьаваьлла Белгин вахархо вара, циггара ву лохуш волу цуьнан накъост Iабдесалам Салахь а.


Х Ь А М З А Т - Мои статьи - Каталог статей - Сохранение ингушского языка\nСуббота, 08.08.2020, 14:28\nХ Ь А М З А Т\nНе столько нужны герои, сколько люди,\nкоторые по достоинству будут говорить о них.\nТурпалаш-м селла ч1оаг1а а эшацар, доагг1а сий а деш уж турпалаш бувцаббола нах миссел, яьхад, укх шера б1аь шу даьннача 1944 шера даьла кхеле вийрзача вей лоалахой г1азг1умкий ц1ихазача йоазанхочо Капе Эффенде. Деррига а вахаш Капе Эффенде даьккхар 35 шу мара дац. Цхьабакъда цу юкъа дикка х1амаш де караг1даьннад йоазанхочун. Даьг1аста Республика таханарча ден цун беза мах а баьб: цун ц1ерца дувзаданна х1амаш да укхаза дика тоъал. Вешта укх мехка-м, вейна лоалахошка дадача кхыча мехкашка санна, кхычар а, ц1ихаза хала шоай арг1а ярий, массаза а бу боаг1а мах. Х1анза укх сахьта вей мехка из х1ама ший хала дезача лаг1а т1а даланза да. Хьалха д1аяхача хана баьхача наьха х1анзалца цар ба боаг1ача маьха ийла яь яц мехко.\nМехко ийла а яь лакха эйбе безача нахах саг вувца кхийттад вей укх чу тахан в1ашаг1а. Хьалхара хьалха цхьа х1ама ала ловра сона: укх вей тахан вувцагволчоа е иштта кхы вей бийцарашта а бувцаббарашта а дезац вей уж бувцар а уж, цар ц1и оттагъяр, латтар-лелар дыр а. Вейна деза из, вейна т1ехьа т1абоаг1арашта деза, мехкà деза, мохк хала ловш ше бале, из мохк ше а нахах латтандаь, наха, къаьстта а дик-дикаг1а бараш, леладеш-дуташ ханначох латтандаь.\nМехка ч1оаг1але дикача наьха дукхаленах тийша йоландаь.\nХ1анзчул б1аь цхьа б1аь ах б1аь шу хьалха т1ехьаг1а поэта ше ма аллара «низ бола ши ткъам а боаржабаь г1еттача аьрзех тара, лакхача шув т1а» уллача Т1ой юрта ваьхача Гухой Осмий Зоврбика ши во1 ханнав - Ижии Сосии. 1909 шера Чомакха наькъан Новраза Хамсата ваьв Сосе кхаь во1ах воккхаг1вола во1 Хьамзат.\nСона дика бовзар Хьамзата вежарий – Яхьяь, Салман. Цу шинне массавола дезалхо а вовзар - лоаллаха дахар тхо. Хьамзат сейна эггара а хьалха маца вейнав хац сона, цхьабакъда из сона гуча хана йоазанхо а поэт а яха дешаш се хаза вар моттац сона. Т1ехьаг1а уж дешаш дейзача, Хьамзата вежарий кхестача коашка-карташка, д1а арахьа лела цун ц1и мел яза я кхетаде со ваьлча, тхоай коа а ц1аг1а а из ц1и яза йолаш ханналга а кхетадыр аз. Тха да а Сосе къонгиш а дукха хийра а боацаш шучий бар, тхьовра денз в1аший йихе баьха а шоайла 1имерза ханна а бар. Цу 1иморзон т1а дужаш халар са д1ахо йодача хана Хьамзата кхолламцара чам а морзо а. Мышта худдацар из поэта оалаш дола дош лаьттан букъ т1а долча «са эггара а хьамсара долча лаьттан ч1егилгах», Караганда со ваь вале, а со вахача Т1ой юртах халча.\nДуккхаз а вейнав сона Хьамзат шув йисте лоамашка хьежаш саца латташ. Из х1ама цун мел дукха дезар хац, цхьабакъда цо каст-каста баь а ца 1еш лаьрхха бора из болх, хетаргахь в1алла а ший аьттув баьлча цига ца воаг1аш 1ацар из. «Къизача хоарцоно, цхьан юкъа котъяьнна» укх моттигех къаьста ше лелаш дийлха дог хувцадаланза долча сурташца 1обаде г1ертарий хьог1 из? 1абанза дысача х1амаех 1аба г1ийртача поэта доккхача дега гарт да-кх цун х1ара х1ана дац аьнна долча дешаца.\nЦ1енах даьнна къамаш ц1аькха\nУккхазара-м даьра да из ц1е ц1ог1а а.\nУкхаза Г1алме ц1енача хича лувча а ухаш, чкъаьрий а доахаш, комараш а юаш, говрашка-доханга а воаллаш д1аяхаяр Хьамзата бера ха. Аз эйса воккха ме хул кхетадаьчох, берà ловза укхал дика меттиг ханна яле тамаш я лаьттан букъ т1а. Са хàна-м, Хьамзата хàна мо, дукха хьаъаь а даьра дацар Г1алмий, чкъаьрий дукха ха яр укх чура «дейдда». Х1аьта а сона а-м яр е меттиг в1алла-оза а дыста а доацаш яза. Х1аьта Хьамзатà ер меттиг, уккхазар д1аволавенна еррига юрт а, хьаштдале, еррига Г1алг1айче а, еррига Кавказ а мел яза ханний хьахьокхаш дукха тешалаш да цун кхолламца. Тоъам болаш да «Шуга лув со, наьна лоамаш» яхача стихотворене дешага ладег1ача.\nСа дика шуца да,\nШуца да са во а,\nДог-безам шуца да,\nЦ1аккха а ца йоасташ,\nК1ай чоалба хьерчаю\nКавказа ва лоамаш.\nТоп-молха – хьо да са,\nМотт-г1айба – хьо да са,\nГ1алга1айчен ва лаьтта!\nИштта йоах поэта, уккхаза укх з1амигача к1аьд т1ара, Т1ой юрта атаг1ар, д1аболауча ший мехкага.\nИз дош а цун тара дола дуккха кхыдараш а Хьамзат аьнна ваьнна дукха ха я. Мохк бац-кх Хьамзатах дола ший дош аьнна бала могаш. Цхьабакъда цкъа-м цо из аргхаларах со теш. Тахан укх чу в1ашаг1кхийттараш ду къамаьл а цу деша цхьа корта беча боаккха мул ба а мотт.\nЛов сона из иштта халар.\nЯнда къонгий Мувса\nКатегория: Мои статьи | Добавил: onda (04.02.2010)\nПросмотров: 967 | Рейтинг: 5.0/1


Кадыровна а, цуьнан доьзална а - санкцеш. ХIинца 10 "кадыровхо" ву Американ таIзарна кIел\n«Адамийн бакъонаш луьра хьешарна» Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто рогIера санкцеш дуьхьалъяьхна Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна.\n"10 шарал а сов хенахь дуккха а адамийн бакъонаш луьра хьешарна, Iазап латторна, еш кхел ел а йоцуш, нах байъарна Кадыров жоьпаллехь хилар гойту бакъ информаци ю Департаментан долахь", - боху Американ Цхьанатоьхначу Шатийн пачхьалкхан секретаран Помпео Майкан дIахьедаро.\nСанкцеш хьовсийна Кадыровн зудчунна Меднина а, шина йоIанна – Iайшатна а, Хадижатна а – дуьхьал. Царна а доьхку Американ Штаташка бахка – Пачхьалкхан департаменто бахарехь, цуьнгахь информаци ю уьш адамийн бакъонаш йохочу некъахь хиларх, " шаьш я шайн гонашца уьш боккхачу барамехь коррупцин декъабахана хиларх ".\nВашингтоно шеца гергарлонехь йолу кхин пачхьалкхаш а кхойкху Кадыровна дуьхьал, ша санна, бекхаман гIулчаш яха. Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа дуьххьара тухуш яц санкцеш Кадыровна – 2017 шо доьрзуш Штатийн финансийн министралло ваьккхира иза а, цуьнан гонера массех стаг а шен санкцийн тептара.\n«Боьршаллах боьхна» нах махкахула схьа а лехьош, уьш Iазапехь бахкорна бехкевира хIетахь Нохчийчоьнан куьйгалхо а, чоьхьарчу гIуллакхийн министраллера массех хьаькам а. "ЦхьамогIа пачхьалкхашка а санна, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташка а сагатдойту Кадыровс низамаш талхош хиларх болчу хаамаша – цо нахана хьалха, ша-шеггара зуламаш деш хиларо", - бохура арахьарчу гIуллакхийн министраллин декхарш кхочушдеш йолчу Пачхьалкхан департаменто хIетахь.\nПарижехь кучамаш гойтуш ю Firdaws хIусаман директор Кадырова Iайшат\nКадыровхоша "боьрша боцу" нах хIаллакбарх лаьцна баьржа хаамаш талла «Москван мехнизм» олучу кепехь (бухарчу Iедалан векалш декъахь а боцуш) журналистийн бакъоларъярхойн дуьненаюкъара тоба кхуллийла лиира Штаташна а, кхин а 15 пачхьалкханна а. Амма ца дира, сихха вовшах а кхетта, Нохчийчу яхначу оцу тобано кхачамболлуш я зераш а, я жамI а.\nХIинца кхайкхийначу санкцеша Кадыров Рамзан бехкево кхин а цхьана зуламна – Нохчийчухула коронавирус яржарх долу бакъдерг дуьззина гайта гIертачу журналисташна кхерамаш тийсарна.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто рогIера санкцеш кхайкхор шен амалехь тIеэцна Кадыровс: телеграм-канале, деза герзаш кара а эцна, шен сурт хIоттийна цо, буха яздина: "Помпео, оха тIеоьцу тIом! КхидIа вуно самукъане хир ду! "\n"Изза жоп дала [Американа – ред.] хала хир ду, цхьаъ дер-кха", - яздина шен ФеIсбук-агIонехь Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министран векала Захарова Марияс.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто санкцеш кхайкхорна бухахь ду Кадыровс дукха хенахь дуьйна лелош дерг, аьлла Би-Би-Си корпорацица къамел деш Пачхьалкхан департаментан демократин, адамийн бакъонийн, къинхьегаман бюрон векала Базби Скотта.\nРогIерчу санкцийн декъа язбина Штаташа Кадыров Рамзанан гергарнаш а. Кхийолу пачхьалкхаш яц Нохчийчоьнан куьйгалхочунна духьал рогIера санкцеш кхайкхо декхаре, амма цаьрца "диалог ю дIахьош", хаам бина Базбис.\nКадыровца цхьаьна 10 нохчо ву хIинца Американ а, Европан а санкцийн тептаршкахь.\nБогатырев Леча (Австрехь Исраилов Iумар – Кадыровн салардархо – вуьйш дакъалаьцна хиларх шеко йолуш).\nДукузов Казбек (Forbes журналан коьрта редактор Хлебников Пол вийначаьрца хиларх шеко йолуш).\nДаудов Мохьмад («Лорд»), Нохчийчоьнан парламентан спикер а, Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министр Алаудинов Апти а «тептара» ваьккхира Штаташа 2014 шо довш. Хаийтина дац и шиъ санкцешна кIел стенна вигина, ткъа девзаш ду Нохчийчохь, масала, шена тIехь кхел ечу муьрехь Кавказан къаьмнийн ассамблеян лидеро Кутаев Руслана оцу шимма шена йиттина хиларх дина тоьшалла.\n2017-чу шарахь санкцийн таптаре цхьаьна язвира Кадыров а, хIетахьлера Устрада-ГIаларчу полицин буьйранча Катаев Аюб а.\nДелимханов Адам, Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думин депутат ву 2014-чу шеран аьхка дуьйна «дуьненаюкъарчу мафица зIенашкахь хиларна» цIе йолчу Американ санкцийн тептара язвина.\nХIинца экономикан санкцийн тептара язйина Кадырова Медни а, Кадырова Iайшат а, Кадырова Хадижат а.


Шун бераш мишта Iомабу къаман мотт -\nФевраль бетта 16-25 деношка хIара шера ГIалгIай Мехка дIахош гIалгIай метта хетадаь денош да. Из ха хьатIаеча школашка а, университеташка а, кхы дIахо йолча дешара моттигашка а вIашагIкхетараш дIакхухь наха шоай къаман мотт бувцар догдоахаш. Цу белгалдаьча итт дийнахьа лаьрххIа конкурсаш а хул кхайкайий мехка бахархоша дакъалацар дог доахаш. Укх шера а да ишта.\nМетта хетадаьча иттех дийнахьа бийцаб аьнна боалаш бац мотт. Нагахьа санна из наха Iомабар а, бувцар а, бахар а воашта дезе, цIагIа а, ара а, балха а – массанахьа из бувцаш хила деза вай. ТIаккха мара вайга метта котало йоаккхалургьяц. цу деношка хала-атта бувц мотт цхьаболчар, из ха дIатIех ма яьлланге а дIахо шоаш хиннача тайпара хул. Мадарра аьлча дицлу метта хьал, цунцара бувзам. Далла хоастам ба юрташка мукъагIа мотт бувцаш нах болаш.\n«Мадагаскара таржам чакхдаьннад, массайола оазаш дIайазяй, царца дIахо де дезаш дола технически балхаш а кхоаччашдаь даьннад. ДIахо де дезаш дар, цу берийкинона презентаци кийча а яь тхоай новкъосташца зIамигача хьежархошта из дIагойтар да. Нах сатувсаш хьежаш а ба чехкагIа из интернете арадаларга. Цкъар, из болх кхоачаш беш къахьийгачарна совгIаташ кийча а даь вIашагIкхетар дIадахьа дезаш да тхо. Цул тIехьагIа хийцца интернете доаржде йиш хургья из. Из деррига гIалгIай метта хетадаьча деношка чакхдаккха уйла йолаш хиннадар тхо, амма коронавирус яхача уно лоаттабу кхерам бахьан долаш нах гул ца беш говш да тхо. ХIанз нах вакцинаци е а ма болабеннабий, лазар а ди тIехьа дайлуш ма латтий, цудухьа бIаьстий деррига аттача а даьнна хийцца нах вIашагIтоха а, царга из дIагойта а аьттув баргба аьнна хета сона», – йоах КПЦ «Эздела» кульгалхочо Ведажнаькъан Анзора.\n«Цхьа моллагIдола берийкино хьадеш хилча, дукха говзал а, ха а, рузкъа а эш. Цудухьа кийча долаш долча киношта таржам деш хилча аттагIа да керда берийкино хьадечул. Аьттув хилча дика-м дар из, бакъда тахан вай къама дукхагIа пайда хьабаргбар де деза вай. Из таржамаш деш бола болх беча дакъа лаца чам болаш саг хуле оаха гIад а даха тIаэцаргва из. Итт совггIа сагах латташ тоаба я тхо, массехка берийкиношта таржамаш а даь цу оагIорахьа беш бола болх мишта бе беза ховш поалхам а болаш. Цудухьа моллагIча берийкиношта таржам де аьттув баргба вай», – аьнна дийцар дIахо Башира Анзора.\n← Программа «Формирование современной городской среды» в Карабулаке: новые планы\nГIалгIай метта итт денна накъадолхаш →


Дуккха а тамаше хIуманаш гучудаьхна тIаьххьарчу Оьрсийчохь бахархойн хьесапдаро\nОхан-бутт 12, 2012\nОьрсийчоь -- 2010 шарахь Оьрсийчохь бахархойн хьесапдар дIахьучу жигархочуьнан хилла болу гIирс, 11ГIад2010\nВай хьалха дийцина ма-хиллара, 2002-чу шарца дуьстича Къилбаседа Кавказерачу бахархойн терахь тIекхетна 500 эзар стагана, вуьшта аьлча, 5,5 %. Оцу кепара, карарчу хенахь цу регионехь вехаш ву 9 миллион 400 эзар стаг. Оьрсийчохь лаьттачу хьолаца дуьстича, Къилбаседа Кавказехь алсам бу зуда ялоза а, маре бахаза а нах.\nРосстатан куьйгалхочо Суринов Александара далочу терахьашца, кху тIаьхьарчу 10 шарахь, ГIебартойн-Балкхаройчоь а, ГIалгIайчоь а дIаяьккхича, вукха республикашкахь а, кIошташкахь а бахархойн терахь алсам даьлла.\nГIебартойн-Балкхаройчохь бахархойн терахь лахделла 4,6 %. Цуьнан бахьана ду, аьлла, хета говзанчашна цу республикера адамаш дIаэхаран терахь алсам хилар, цигахь дуьненчу довлучу берийн терахьелла а.\nАдам дIадоьдуш ду ГIалгIайчура а.Цигара нохчий дIабахарца доьзна ду, аьлла, хета говзанчашна цу республикерачу бахархойн терахь лахдалар.\nКъилбаседа Кавказехь уггара дукха бахархой тIекхетна болу меттиг ю Нохчийчоь (15%). ШолгIачу меттехь ю Дагестан (13%), тIаккха - Кхарачой-Чергазийчоь (8,7 %).\n2002-чу шарахь хиллачу лаларца дуьстича Оьрсийчохь тIекхетна 11 керлачу къаьмнийн бахархой. ХIинца цу пачхьалкхехь бехаш бу 193 къоман а, этникан тобанийн а векалш.\nУггара дукха къаьмнаш деха Оьрсийчоьнан Федерацин субъект ю Дагестан. Цу республикехь бехаш бу 117 къоман а, этникан тобанийн а векалш. Бахархой тIекхетарца Дагестан шолгIачу меттехь ю Оьрсийчоьнан субъекташна юкъахь.\nМассо а кавказерачу регионехь лахделла оьрсийн къомах болчу нехан терахь, шайна юкъахь Ставропол-кIошта а йолуш.\nКъилбаседа Кавказехь къезиг доьзалш бу, доьзал бу, аьлла, кехаташ доцуш. Цигарчу республикашкахь масийтта зуда йолу доьзалш хилар а гучудаьлла. ГiалгIайчохь 30 стаг ву шиъ, я масийтта зуда йолуш. Нохчийчохь - 75. Ставропол-кIоштахь - 6. Ерриг а Оьрсийчохь и хьал ду 1616 доьзалехь. Уггара дукха ши зуда йолу нах бехаш бу Москох (732) а, Петарбухехь (382) а.\n15 шо кхачанца долу бераш шозза дукха ду Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а, кхечу регионашкахь чулла а. Ткъа дукха бераш долу доьзалш шозза дукха бу цу шина республикехь.\nОьрсийчохь лаьттачу хьолаца дуьстича, Къилбаседа Кавказехь алсам бу зуда ялоза а, маре бахаза а нах. Божаршна юкъахь и терахь ду 29,7 %, ткъа зударшна юкъахь – 21,2 %. Уггара дукха зуда ялоза нах бу бехаш ГIалгIайчохь – 37, 7% (божарий), 35,4 % (зударий).\nКхин цхьа тамашийна дерг ду 2010-чу шарахь дIадаьхьначу бахархой лаларца а догIуш, 25 % Къилбаседа Кавказера бахархой хенах бовлуш хилар пособиш а оьцуш. Ткъа хIора ялхолгIа стаг хенах волуш ву гергарчеран гIоьнца. Къилбаседа Кавказехь юккъерачу барамехь болх беш бу 34 % бахархой. Ерриг а Оьрсийчохь и терахь юкъъерачу барамехь ду 48 %.\nДуккха а тамашийна хIуманаш гучудаьхна тIаьххьарчу Оьрсийчурча бахархой лараро


Нохчийн иллешца а, эшаршца а гергарло муха ду шун?\nНохчийн меттан аларш а, кицанаш а, дагадогIий шуна?\nНенан мотт кIаргбеш ду ша-тайпа иза хазбеш долу аларш а, кицанаш а ду. Уьш лелош буьйцу мотт вуно аьхна хулу ладугIучунна. Царах цхьадерш дагадоуьйтур вай тахана а.\nНийса дуй Нохчийчохь тIемаш бина эскархой махкахь базбар?\n17 шо хьалха Нохчийчохь хIаллакьхиллачу Псковерчу десантан декъанна жIар-хIоллам хIоттийна Улус-Кертанна гергахь, тIом лаьттинчу меттехь. И санна болу хIолламаш кхин а массех бу Нохчийчохь.\nНохчийн къам махкахдаккхар дагалаца оьший Нохчийчохь?\nСоветан Ιедало 1944 шарахь Чиллан-беттан 23-чу дийнахь вайнах бохийна де билгалдоккхуш нохчийн а, царех доглозучу бухарчу кхечу къаьмнийн векалийн а гуламаш бу дIахьура болуш бу Парижехь, Лондонехь, Варшавехь, Мюнхенехь, Венехь, Ослохь, Амманехь, Истамбулехь, иштта цхьамогΙа кхечу а гIаланашкахь. Оьрсийчохь и де даздеш ду Даймохк ларбархочуьнан де санна.\nФутболан клубан Терекан цIe хийца езий?\nНохчийчуьрчу зорбанаша дIахьедарехь, нохчийн футбол езархоша дехардина Соьлжа-ГIаларчу ‘Терек’ цIе йолчу футболан клубан цIе ‘Ахмат’ тилла аьлла. ЦIе хийцаран хьокъехь сацамбан беза клубан директорийн кхеташоно.\nНийса буй Нохчийчохь полицех лета кегийнах?\nШайн махкахь кху шина бетта юккъехь лелхаш лаьттачу тIематийсадаларшка кеп-кепара хьажам хеза нохчашкара. Цхьаболучара, эрна ду чIагIделлачу Iедалх кегийнах летар, ца тоьлу тIом битича бакъахьа дара, олу, царех къа а хеташ. Вукхара, уьш къоманна зулам деш хьийза мостагIий лору?\nКадыровн метта шаьш хилча, уггаре хьалха хIун дийр дара аша?\nОьрсийчоьнан федералан бюджетера Нохчийн республике хьажийна ахчанан барам бисина стохка санна. Иза хиина кху беттан 2-чу дийнахь Пачхьалкхан Думан бюджетехула йолчу комитетан кхеташо хиллачул тIаьхьа.


Ашарашка ладувгIарца салоIам бар — Сердало\nХIара сага ше-ший цхьацца хIама хул шийна салоIам беш, е сагота хургйоацаш леладеш. Цхьаволчоа, ашарашка ладувгIарца хул салоIам, цхьавар ловзарца ший ха дIахьош хул, цхьаволчоа халхарца ба чам, кхыволчо кхыдар леладу. ХIаране ший я оамал, бакъда, дIахо сона дувца лов доххьал ашарашка ладувгIара гIулакхах.\nХетаргахьа цхьаккха къам хургдац шоай халкъа иллиалархой боацаш, ашараш лекхаш саг воацаш. Иштта эттад из гIулакх дерригача дунен тIа. Кхычахьа санна вай мехка а болаш ба иллиалархой а культура даькъе мел дола хIама доаржадеш бола нах а.\nМиччахьа, мехкал арахьа водаш-воагIаш нийсвелча, нах гулбеннача а машенашка а локхаш вайна хьахозараш тайп-тайпарча къамай иллиалархой ашараш я. Царна юкъе Россе доазол арахьарча къамай ашараш а хул. Цхьан къаман нах бахача мехка хьо нийсвелча дукхагIча даькъе цу къаман ашараш хоз лерга. Цар дувцар кхета ца дой а лерга хазаро ца зувш йитац из оаз. Наггахьа локхаш эрсий меттала а вай паччахьалкхен доазол арахьарча къамай: американций, испаний, Iарбий, французий иштта кхыча къамай а ашараш хул.\nЦхьаболча наха шоашта цох базар а яь сискал юъ дискаш е флешкаш дохкарца. Вай мехка а да из иштта. Цхьаболча цу ашарашца мах беш болча наха юхе гIолла хьо тIехвоалаш хилча дукхагIа кхыча къамах болча наьха ашараш хул царга йохкаш. Хьо дIатIавахача, дохкархоша локхаш а уж шоашка йолгах хоам беш а кхыча къамах болча наьха ашараш хул. ДукхагIча даькъе, нохчий меттал ашараш я вай мехкарча ашараш йохкархоша шоаш ладувгIараш а, хьона Iа хаьттача хьалхайоахараш а. ШоллагIа эрсий меттал, кхоалагIа гIалгIай меттал, тIаккха тхьовра аз лакхе белгалдаьхача Россе доазол арахьарча къамай ашараш хул.\nНахаца водаш-воагIаш, е хайна вагIаш ашараш локхаш хилча а наггахьа мара хилац гIалгIай меттал ашараш. Цун бахьан, вай иллиалархой ашараш наха чамза хеталга да, е вай иллиалархошта ашараш лакха цахолга да сона хац. Цхьаккха хIама яхац аз кхыча къамай меттал ашарашка ладувгIаш болча нахага, сага шийна тоам бар дувцаш, е ший уйлаш кхайкаеш волчунга догIа ла. Бакъда, ший къаман оамалашца товш йоацача ашарашка ладувгIаш бола нах кхыча къаман наьха оамалаш йолаш хургба. Из вайна бIаргагуш а да.\nХаттар отт са, вай мехка гIалгIай меттал ашараш локхаш нах болаш хилча, шоай къамах болча наьха иллешка хIана дувгIац хьох наха ла? ХIаьта цу хаттара жоп дезаш Наьсарен районе бахача нахага хоаттам беш чакхваьннав со.\nХаттар дар укх тайпара: малагIча къаман ашарашка ладувгIа оаша, хIана?\nНийса 100 саг ва аз хоаттам баьраш. Царех 38 сага нохчий меттала ашараш хоза хета, 27 гIалгIай меттал ашарашка ладувгIаш ва, 23 эрсий меттал ашараш хоза хеташ ба, хIаьта юхе виса 12 саг Россе доазол арахьарча паччахьалкхен къамах болча наьха ашарашка ладувгIаш ва.\nШоллагIча метте мара латтац гIалгIай меттал ашарашка ладувгIараш. Цу гIалгIай меттал ашарашка ладувгIача 27 сагах дукхагIчар Налганаькъан Лемай ашарашка дувгIа ла.\nГIалгIай меттал ашарашка ладувгIачарна хьалхашка оттадаь цхьаькха хаттар дар са, вай къамахчарех малагIа иллиалархай бовз шоана, аьнна. Цу хаттара жоп луча нахах дукхагIбараша шоашта дукхабезача иллиалархой цIараш яьхача хьахозар Эсмарзанаькъан Iалаудина, Дзейтанаькъан Тимура, ГетагIазанаькъан Iайнай, Налганаькъан Лемай, Суммаяй, Iаьленаькъан Iайнай цIараш я. Кхы бий шоана бовзаш иллиалархой аьлча, оаха кхычарга ла-м догIац, да юха хоза жоп. Цул совг1а шоаш хьанга ладувг1а цаховраш а ба царна юкъе.\nНаха кхайкадеча гIулакхага, уйланга, хьаькъалга хьежжа, из наха юкъе дIа-хьа даржарга хьежжа кхув адам хьал. Цунца никъ беш а из гIулакх ший вахара апарах дерзадеш а хул дукхагIбараш. Со фу ала воал аьлча, кхыча къаман наха шоай ашарашкахьа вай къаман уйла, бехкамаш, вахар кхайкадергдац. ХIана аьлча хIара саг шийдар кхайкадеш из нахага дIакхувдадеш хул. Цудухьа ший къаман наха фу йоах а, цар дувцачунгахьа фуд а хьежача бакъахьа ва саг. Лоацца аьлча, ашарашка ладувгIаш болчар шоай къаман меттал йолча ашарашка дийгIача бакъахьа дар ла ший халкъан метто фу кхайкаду ха а.\n← Шийх тийша дитар кхоачашдар\nЯзык танца понятен всем →


Германи -- Украинера оппозицин хьалханчаш тIеэцна Меркел Ангелас, Чил17, 2014\nОппозицин ши куьйгалхо, Кличко Виталий а, Яценюк Арсений а Меркел Ангелица оршот динахь цхьаьнакхеттачехь дийцаре динчу хеттарех коьрта шиъ дара, дуьхьалончашна полицино ницкъ бар магийна долчу Украинин лакхарчу Iедалхошна дуьхьал санкцеш ярий, ткъа иштта цу пачхьалкхана Германино ахчанца гIо дарий.\nНагахь санна, цу шина хаттарах шозлагIа дерг, - Украинина финансашца гIо дар, - мелла а къастийна даьлла лара йиш елахь, хIунда аьлча Меркелс шен пачхьалкхено Украинина демократин реформийн некъа тIехьбелшашгIорторхьама 610 миллион евро дала кийча ю аьлла дош делла хиларна, - хьалхарчу хаттарца долчун иштта башха атта йист яккха ка ца делира Кличкон а, Яценюкан а.\nОппозицин куьйгалхоша Меркелца шайн цхьаьнакхеттар чекхдаьлачул тIаьхьа журналисташка динчу дIахьедарца, цу хьокъехь гергарчу хенахь тайп-тайпана варианташ тергал йийр ю Европерчу куьйгалхоша. И варианташ, Кличкос дийцарехь, Украинина уггаре а гIолехь ерш а хир ю.\nШен рогIехь Украинерчу оппозицин куьйгалхошца цхьаьнакхеттар чекхдаьллачул тIаьхьа немцойн канцлера Меркел Ангелас цу пачхьалкхан куьйгалло цхьацца къепедацаршна бехке а бина, лийцина болчу Майданан жигархошна амнисти ян сацам бар къобалдира, иза „позитиве гIулч“ ю а олуш.\nМеркельс иштта билгалдаьккхира, кхин дIа а керла урхалла кхуллуш Украинин Iедало къахьега дезаш хилар а, сихонца пачхьалкхан Конституцина реформа ян езаш хилар а. „Украинин къомо шен бакъонех пайда а оьцуш, шен лаам бовзийтар а, дIакхайкхор а Германин канцлеро къобалдеш ду.\nТкъа Германино а, Евроберто а кхин дIа къахьоьгур ду, Украинера политикан кризис дикчу агIор ерзорхьама“- элира немцойн урхаллин официала векало Зайберта.\nБакъду, Меркелас иштта билгалдаьккхира, ша хIуъу дина а, Украинин куьйгаллина дуьхьал санкцеш ян еза аьлла хеташ яц бохург. И хIума Украинера политикан кризис дIайерзорхьама ца дича ца долуш хIума а ца лору ша элира цуо.\nИзза аьлла хеташ ву немцойн куьйгалхой Украинерчу дуьхьалонан боламан жигархошца дIадаьхьанчу цхьаьнакхетарехь дакъалоцуш хилла волу, Меркелс куьйгалла дечу Кериста-демократийн партин векал волу Шоккенхофф Андреас а. Украинин куьйгаллина дуьхьал санкцеш яран гIуллакх кхин дIа а дикка талла дезаш ду элира цуо, цхьа сацам тIеэцале хьалха.\nОппозицин куьйгалхой Берлинехь Германин а, Евробертан а гIо лоьхуш лелачу муьрехь Оьрсийчоь, шен агIор, Украинин президентана белшашгIортор алсамдоккхуш ю. Кху кIиранахь Оьрсийчоьно Украинера еврооблигацеш оьцур йолуш ю 2 миллиард евро механа.\nКарладаккха догIу, баханчу гIура баттахь Оьрсийчоьнан куьйгалло иштта Украинина 3 миллиард евро механа гIо дина хилар, ткъа гулахьчу хьесапехь Оьрсийчоьно цу пачхьалкхана лур ду аьлла долу кредиташ I5 миллиард евро меха ду. Дуккхаъчу тергамхошна хетарехь, Украинин президент Оьрсийчоьнна муьтIахь хиларан а, цуо Европехьа букъ берзоран а мах бу иза.\nИштта дуккха бу Малхбузехь Сочера Олимпийн ловзарш дIадирзинчул тIаьхьа Путинс юха а Украиница дера къамел дан долор ду, иза шен тIеIаткъамна кIела ялорхьама, аьлла хеташ болу тергамхой.\n„Оьрсийчоь Украина а йоцуш, шена ма-хетта йоккха импери ца хилало, цундела а гIуртур ю иза хIуъу дина а, Украина дIа ца хеца“, - аьлла хеташ ву, масала, мацах цкъа Цхьанатоьхначу Штатийн президентан хьехамча хилла волу аналист Бжезинский Збигнев.


Керлачу шарца! - ГАУ «Издательский дом»\nЛераме махкахой! Декъалдо шу Керлачу шарца! Дала беркате, синтеме, токхе, хазахетарех дуьзна хуьлда вайн махкана Керла шо! Дерриг вонаш, халонаш, баланаш, лазарш шеца д1ахьойла х1окху шеро! Ийманехь, маьрша дахар лойла вайна массарна а!


Регионашкахь пикеташка буьйлу Конституци хийцийта резабоцурш\nДуккха бу Путине президентан дарж кхидIа кхачийта цалуурш\nЦхьалха пикеташ лаьтта Оьрсийчуьрчу регионашкахь. Церан декъашхой реза бац Конституци хийцийта, Путин Владимирна президентан даржехь Iан мега хан дIаяхъяйта. Оьрсийчоьнан къилбаседанехь а, малхбалехь а лаьтта хьал довзуьйту Петебургехь, Вологдехь, Псковехь, Архангельскехь, Калининградехь хиллачу Север.Реалиин корреспонденташа.\nКонституцин хийцамаш къобалбинчу гIалин парламентна хьалха могIарахь лаьттара пикетна рагI лаьцна нах. 7 стаг вигина царех полице. Ткъа «Цхьаьнакхетта демократаш», «Гавань» юкъараллийн хьалханча, муниципалан депутат Кузин Сергей полисхоша лецира пикеташ юьйла а ялале. Шаьш бехачу цIенойн учашкахь, чуьра арабовлуш лецна цхьаберш, масала, муниципалитетан депутат Кунин Василий а, «Открытая Россия» боламан жигархо Кучерова Лариса а.\nДукха хьолехь лецначарна полисхоша бехке дехкина цкъа хан хьалха цара дина боху, шаьш-шайггара кхоьллина къепедацарш. Кхиберш бигина пикеташкара, уьш магийна боцчу гуламехь лаьтта бохуш, кехаташ а хIиттадеш.\nПетербургерчу парламентехь Конституцин хийцамаш къобалбина 38 депутато, духьал кхаж тесна веамма.\nХийцамашна дуьхьалволчу депутата Резник Максима дийцира «Север.Реалиина» шен коллегаша бинчу харжамах лаьцна. Иза цец ца вуьйлу тесначу кхожан жамIах, дукхахболу депутаташ шайна шаьш духьал хилахь ен йолчу репрессех кхоьру, «Iедало дуккхаза а гайтина шена резавоцчунна ша таIзар муха до», элира цо.\n"Iедал, халкъера дIа а даьккхина, Путине луш ду. ХIинца иза официалехь до. Халкъе Iедал кхачийта мегар дац бохург ду иза. Лоллехь ду халкъ. Наханна хьашт дац Iедал, цунна Iу веза шена тIехь, боху цара. Со реза вац цуьнца. Муьлххачу а диктатурано санна, бала бохьу цара халкъанна. Путин ву доллу зуламаш юкъадаьхнарг, моттаргIанаш лелош волу Путин. Иза сихха дIавахча дика дара пачхьалкханна», - Резникна хетарехь.\nПарламентна хьалха гулбелира Псковера пикетхой. Ткъа депутаташ оцу юкъанна бийцаребеш Iара Конституцин хийцамаш. 17 стаг вара пикетна рагI лаьцна.\n«Муьлхачу пачхьалкхехь пхоьазза президент лаьттина цхьа стаг? Со дуьхьал ву дахар бахкабеллачу ишалх тардайта, суна лаьа президент керланиг, хьекъалениг хоржийла», - бохура меттигерчу вахархочо Максимов Александра.\n«Дан дуьсург хьара бен дацарна» ваьлла ша пикете элира «Север. Реалиига» гIалин думин депутата Пермяков Дмитрийс.\n"Цхьалха, репрессех а кхоьруш, парламентна хьалха пикете вийла бен ца дисина. Кху парламенто сайн дог дохдеш сацам бийр боцийла хаьа суна. Делахь а ца довлу вай ара ца дийлича, халкъанна хьалха, пачхьалкхана хьалха юьхьIаьржа ца хила гIерта-кх», - бохура Пермяковс.\nУллехула тIехбуьйлучу бахархоша куьйгаш кхийдадора пикетхошка, машенашкахь боьлхучара сигналаш еттара.\n"Вайн хиндерг лачкъош бохку уьш. Сан мехкан кхане ю аш лачкъош ала веана со. И цара юьйцу «обнуление» юкъаялахь, цхьа а дика дац вайна хила. Путинна хетарехь, цуьнан долахь мохк бу Оьрсийчоь», - аьлла хаийтира ша пикетехь стенна лаьтта меттигерчу жигархочо Кузьмин Николайс.\nIуьйрана 9 сахьт даьлча бевлира пикете калининградхой.\n«Хийцамаш тIеэцар – иза доккха зулам ду. Дупутаташна хьашт дацара и къа шайна тIелато. Церан эхь самадаларе догдоху ас, царех цхьаберш юристаш а ма буй, шайга дойтуш лаьттарг зулам дуйла а хууш», - элира меттигерчу «Яблоко» партин декъашхочо Перевозчиков Алексейс.\n"Калининград-мехкан дума хьалхо яьлла кхаьжнаш тесна, хийцамаш къобалбина. Компартин а, «Оьрсийчоьнан патриоташ» партин а цхьаболу декъашхой дуьхьал хилла. И хийцамаш тIеэцар – Iедал доладаккхар ду», - аьлла мах хадийра Конституцин хийцамийн регонерчу «Яблокон» декъан жигархочо Горбунов Виктора.\n«Кхачош йоцу протест» боламан жигархой бевллера Архангельскан парламентан майдана. Жигархочо Чесноков Юрийс, шена спектакль хета Конституци хийцарца лелориг, элира «Север.Реалиига».\n"Со пикете ваьлла, Конституцина юкъа хийцамаш бахкарх бахьана а дина, Путин кхин а 16 шарна даржехь соцуш хилар Iаьткъина. ХIинца ма-дарра гучудели хIилла. Сайн а, сайн берийн а кхене Путине дIахьашийта ца лаьа суна», - аьлла дийцира ша пикете валаран бахьана Чесноковс.\nХийцамаш кхоже буьллучу дийнахь ша гIур ву кхаж таса, бохура цо. Цунна гарехь, бойкот пайде яц.\nМеттигерчу парламентан неIаршкахь пикетан рогIехь лаьттара 5 вахархо. Шина сахьтанна яхъелира пикет. Йирзира лецна нах боцуш. ТIаьххьара пикетхо вара Тарасов Дмитрий. Цо шен са човхийна бохура «хийцамаша».\n"Сайна бетах тIара тоьхча санна хета суна. РогIехь тоьхна тIара. Путин Медведевца даржашца хийцалуш лелар а ца делла суна диц. ХIинца массо а кепехь хуьйцуш ю Конституци – керла махинаци ю иза. Тхешан пикето парламентан лаам галбоккхур боцийла хаьа тхуна, делахь а тхайн а дуйла кийрахь дог, хаийта арадевлла тхо», - элира Тарасовс.\nХийцамаш тIеоьцучу дийнахь массо а нах бовла беза кхаьжнаш таса ара, дуьхьал таса беза кхаьжнаш, бохура пикетехь латта баьхкинчара.\n«Кхетамчохь мел волу Оьрсийчоьнан вахархо дуьхьал хила веза Конституцин хийцамашна. Ма-хуьллу агитаци лелор ю царна дуьхьал», - элира «Яблоко» партин декъашхочо Соколов Макара.\nЗазадоккху-беттан 10-чу дийнахь Пачхьалкхан Думин кхеташонехь Путин Владимира, конституцин кхел реза хилахь, ша дуьхьал вац кхидIа а президентан даржехь виса, элира. Оццу дийнахь Путин президент даржехь Iийна хан "ноль тIе охьаялор" къобалдира Думано.


Къаман библиотеке довзийтаргда гIалгIай йоазонхой книжкаш\nАгIой бетта 24 ди 2022 шу\nУкх шера, дикка ха йоалаш я вай къаман литературе, цхьацца произведенеш. ХIара книжка, цу библиотеке, ший кIоаргга истори долаш да. ДуккхагIчара автораш боаца дукха ха я, бакъда, цар кхеллар даха дисад адамий дегашка боккхача безамца.\nГIалгIай байтанча йолча, Льянанаькъан Марьяма аьнна, нийса, доагIаш дешаш да ераш: «Хано деррига, берригаш дIахьу, даха дус — книжкаш!». Къаман библиотека, краеведчески оагIонца, хьокха оттадаьд вайна массанена дика довзаш дола книжкаш. Литератураца бувзам лелабу цхьаккха саг хургвац, цар автораш ца бовзаш.\nХIара книжка, ший ха йолаш да тахан — 95 шу дуз цхьанне, хIаьта, цхьадараш арадалара 10-шу дездеш да. «Тха гойтаме хьокха оттадаьд, 2022 шера арадаьнна ха, язъеш дола книжкаш. Царна юкъера цхьаццадараш, гIалгIай литература хьаоттача хана яздаь да, масала, Малсаганаькъан Зоврбика яздаь «Пхьа» яха книжка, вожаш — иттеи пхийттеи шу хьалха арадаьнна да. Литератураца гаргало лелаерашта гургда: Боканаькъан Ахьмада «Беке къонгаш», Малсаганаькъан Ахьмада «Лорс афиша еш воал», Коазоай Iисай «Обвал», «Сийдола Магас», яха книжкаш.\nМа дарра книжкех дар, довзаргда тха гойтаме хьавеначунна. Цул совгIа, царех лаьца деша йиш я Къаман библиотека сайте», — аьлар «Сердало» газетага, цу книжкай кхуврче.\n60% ГIалгIайчен бахархой, поездаца салоIама болхаш, сакъердамегIа хеташ ба\nГIалгIай лоIаме-латархой, доазол арахьарча шахьарашка, котбалархой хилар\nГIалгIайче шизофрения оала лазар дола саг, низагIа дарба де хьожавергва вай дарбанче\nЭса тIа ергйолча водозаборо, хицара кхоачамбоацараш юстарадоахаргда\nГIалгIайче мах беш йолча моттигашка, санитарни хьал миштад а маьхаш лакха дий а тохкаш да


Нохчийчоьнан коьрта маьждиг\nБахархошна кхаъ хуьлуш, кхушара ши де хьалха дуьйна билгалдаьккхина Нохчийчохь марха досту де. Iеламнехан кхеташонан хьаькамо Кадыров Хожа-Ахьмада дIасабаржийначу хаамца, Марсхьокху-беттан 19-чу дийнахь достуш ду махкахь марханаш.\n«Оха, динан дайша, куьйгалла деш со а волуш, муфтиятехь кхеташо дIаяхьна" элира Кадыров Хожа-Ахьмада, марха досту де къастош. Цхьаъ санна массо реза а волуш и де кхушара 19-гIа кIиранде нисдели».\nЦо Iорадаккхарца мархин сахьа даккхар а хьахаделла цу кхеташонехь.\n«Мархин сахьа даккхар даима а ялтийца нисдеш хилла долу дела оха кIа а, дуга а кхаа кийланна барамехь магийна, амма ялтийца гIуллакх догIурш дукха боцу дела,нахана аттонна , къаьсттина гIаланашкахь бехачарна, оха сахьа даккхар ахчане а дерзийна, цхьана доьзалхочунна тIера 100 туьманна барамехь и декъар къобалдина".\nМарха дастар а, сахьа даккхар а хьокъехь иштта дахьедар хааме даьккхина телевизионехь Кадыров Хожа-Ахьмада. Шен кхайкхамехь цо , тIедогIучу дезачу дийнах, кху Iеламстага хIара аьллий,вукхо важа аьллий бохуш , харц хIумнаш юьхьарлоьцуш ,шеконашка буьйлуш болу бусалбан нах къинойх ларбеш боху: «Суна шу тоьшийла лаьа.\nДинан дайша а,муфтиято а КъурIана бух тIехь, Элчана суннатех а гIортор а йина (Делера салам Маршалла хуьлда цунна) бина сел мехала сацам. Ас доьху шуьга галдовларх лардалар,бусалба нахалахь догазаллаш ца яржор, делан оьгIазлонах кхерар. Барт-машар болчохь бен хуьлийла мА- дац цуьнан къинхетам.»\nЦхьаболчу тергамхоша тидарехь и тIаьххьара дина къамел махкахь муфтиятана резабоцурш дукха хиларна дина ду. Стенна аьлча, хууш мА-хиллара кху тIаьхьарчу шерашкахь,дукха хьолехь бусалбан Дуьненца къесташ ,морзахе нисделла Нохчийчохь марха лацар а,дастар а. Цу юкъара ца даьлла хIара карахь долу шо а. КIира хьалха хаам а бина,массара а цхьатерра мархин бутт болийнехь а,и дастар тIехь юха а ,«садууш», ладегIамехь кхаьбба муфтиято нах , кху марс хьокхучу беттан I6-гIа де суьйренга ластталц.\nМархин беттан хьокъехь ,вайнах къинойх ларбан санна,Кадыров Хожа-Ахьмада динчу къамелах шена хетарг довзуьйтуш ву Соьлжа-гIалара тергамча Висита.\n« Нах резабоций а хууш динчух тер аду и къамел. Наха лелориг лело йиш йолуш дац-те вайн бохуш къамелаш долуш мА ду. Кхушара наха лоцчу хенахь лоцу вай лаьцна,ткъа дастар маца ду ца хууш ши-кхо де диссалц садии. Интернет ю, зIенаш ю. календараш ю. дерриге дуьнено цхьана дийнахь досту ,ткъа кхузахь кхечу дийнахь досту. Дог этIадо-кх нехан и хIумнаш леладар бахьнехь..»\nАла дашна могIарерчу бахархошлахь цхьатерра туьдуш хIума дац ,хIинццалц 5 туьмал лакхара хилла а доцу кхушара мархин сахьана цIе тоьхна ахчанан барам I00 туьма кхайкхор а. Цу хьокъехь лакхахь къамел динчу тергамхочо Виситас элира:\n« Суна кхушара доцург цкъа а хезна дац мархин сахьана дуга хьехош.Даима а хьехош дерг кIа ду. Шайн санна массера атаро ю моьттутту хир ду-кх муфтиятехь болчарна. Ярташхула,кIошташкахула буьйлабелча хуур-м дара царна нах муха бохку а,цаьргахь долу хьал а. Дукха адам мА ду болх-некъ боцуш ,пенсеш а ,пособеш а тIехевшина Iаш. Марха дастарна хала лол бетташ Iачу цара хIун дан деза? Масала 5 туьма аьлла дIакхайкхийча тоаме дара суна гергахь. Долчуьнга далийтахь мархин сахьана итт туьма а, эзар а….»\nБахархошна товш,хьааме хIума ду масех де хьалха,къастам боллуш мархин де билгалдаккхар а, массо бусалбан нахаца цхьаьна и дастар а.


Депортацин зама гойту Магомадов Русланан "Чиллано"\nНохчийчоь - 1944 шарахь вайнах махкахбаьхнга хан дагалоцуш яьккхинчу филман премьера яра соьлж-ГIалахь.\nСоьлж-ГIалахь «Чилла» цIе йолчу филман премьера дIаяьхьна. Къам махкахдоккхучу хенахь лелла сурт ду цуьнан автора Магомадов Руслана хIоттийнарг.\nИ кино, нохчий цIерадахарх яц, адамийн юкъаметтигех а, вовшех хила безачу ларамах а ю, боху ша Магомадов Руслана.\n30 минотех йолу и филман чулацам иштта бу. Кхана арадоху аьлча, шек а воцу ши ваша хьуьнха воьду, шайн жена тIелетта борз ен. Ка ца йолуш, циггахь буьйса йоккху цу шиммо. Iуьйрана бехха некъ а бина, юьрта дIакхаьчча, иза еса карайо.\nЛарш тIехула дIавахча, эвла йистехь нах го, тIе герз а лаьцна "студебеккершна" тIехьовшош. Жимахверг тохало царна тIевада, амма вокхачу вашас иза сацаво. ТIаккха карара а волий, шегара топ тоха гIерта жимах волу Мамил. Воккхачо топ схьайоккху цуьнгара. Шен нене кхойкхуш велха гIертачу Мамила вешига бага етта, «хьо стаг вац, хьо борша а вац», бохуш.\nТIара туху вукхо. Шен вешех лата чухьоду Мамил. Басахь лайла керчаш, кегдеш, чуьччахахкало ши ваша. Вокханиг тIулгах корта кхетий, циггахь ле. КIайчу лайлахула охьадоьгIу шовда цIело. Ша цхьалха вуьсу Мамил, шен вешин докъана уллохь, анайисте а хьоьжуш. Гонахь стагга а вац.\nИ филм артхаус жанрехь яьккхина ю. Ойла йойтуш. Коьрта турпалхочо сих-сиха локху нохчийн халкъан эшар, Ичкерин гимн «Буьйсанна борз ехкаш, дуьненчу девлла тхо».\n"Чиллан" премьера хиллачулла тIаьхьа режиссере Магомадов Руслане Маршо Радионо хаттар делира, цунна хетарехь, муьлхачу хьажархочуьнна лерина яьккхина ю и кино, аьлла.\nМагомадов: «Сан важа филм, массо а фестивалашкахула чекхъяьлла йолу «ЦIа», иза артхаус жанрехь яра. Иза ойла ечу хьажархочунна лерина яра. ХIара филм йоккхучу хенахь, хьажархойн го шорлур бу аьлла дара тхан. Боккха чулацам хиларал сов, иза яьккхина ю хьажархо дIавоьллачу амалехь».\nМагомадов Руслан ша Нохчийчохь жималлехь бен ваьхна вац. Нохчийн мотт ша ца бийцахь а, шена оьшуш ду аьлла хета цунна и тайпа кинош яхар.\nМагомадов: «Историйн кинош яхар, ночийн къоман истори йовзийтар вуно оьшу. Иза чIогIа маьIне ду. ХIара филм историн хилла а ца Iаш, цо кхин хеттарш а айдо. Муьлхачу а адаман юкъметтиг талха мега, вешица а, деца а. Оцу кинога хаьжча, муьлхачо а ша хIоттор ву коьрта турпалхочун метта. Ша муха, хIун дийр дара оцу хьолехь, аьлла.\nБаккхийчаьрга ладогIа деза, Кавказехь санна. Суна лаьа Нохчийчохь дехачу кхачамбацарех лаьцна филмаш яха а. Амма ахча дац. Иштта, цакхетам а го суна, дикка кино яьккха шортта хан а, ахча а оьшуш дуйла».\n«Чилла» филман премьере кхайкхина баьхкина дуккха а нах бара. Баккхийчу наха хьала а буьйлуш, дуьйцура шайна филмах хетарг. Иштта боху хьажархочо Ахьмада а.\nАхьмад: «Суна-м хазахийтира иза. Хаза а, дика а яьккхина кино ю. Баккхийчара дийцина ду-кх иза шадерг. Сол кегийчарна ас ца дийцича, хуур дац иза. Иштта кинош йохуш хилча, вай дайшна хIун дайна а, хIун таIзар лайна а хуур дара. Кегийчарна хаа дезаш ду и дерриг а».\nМагомадов Руслана хьалхо яьккхина «ЦIа» филм дуьненаюкъарчу дукхаъчу фестивалашкахь а, конкурсашкахь а хьалхара меттигаш йохуш схьаеъна. Иза ю Соьлж-ГIалахь тIом болабелча цIахь висинчу цхьана къаночух лаьцна. ХIинца яьккхина «Чилла» а иштта дика тIеоьцур ю аьлла тешаш иза а, филман хьажархой а.\nМахкахдахар хьахочу филман премьерехь


Дезинфекция в Грозном - Академия наук Чеченской Республики\nЦхьа шеко яц, мел маьрша хан елахь а, республикин кхерамазаллин бӀаьхой а, социальни гӀуллакхаллин гӀирсаш, белхахой, лоьраш эшначу гӀуллакхана кийча хила беза! Ткъа уггаре ладаме дерг цу структурийн мобилизаци ян ойланца болх дӀахӀоттор а ду, цу белхан хьекъале куьйгалла дар а ду. Вайна дика гуш ду, коронавирус цӀе йолчу уьнна дуьхьал, и вайн махкахь ца даржийта, и ун кхеттарш цу баланах хьалхабаха Нохчийчоьнан Мехкдас Кадыров Ахьмад-Хьаьжин Рамзана оперативни штаб кхоьллина хилар а, цу штабо бен жигара болх а.\nЦарах цхьаъ ду, сийсара- кхаарин буса Соьлжа-ГӀалин некъашна, царна гондӀарчу меттигашна а коронавирусана дуьхьал дезинфекци еш , цунах вайн хьоме, вайна дукхаеза гӀала цӀанъеш молха тухуш 19 спецтехника араяьккхина хилар. Ишттачу гӀуллакхаша боккха хьаам бо Нохчийчоьнан бахархошна: церан дегнаш чу синпаргӀато а, синтем а буьллуш.\nЦу хьокъехь, лераме Паччахь, сайн цӀарах а, Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин цӀарах а, вайн Нохчийн Республикин цӀарах а (иштта аьлча со харц хир ву аьлла ца хета суна) доккха баркал, Дела реза хуьлда ала лаьа хьуна а, хьан сий долчу накъосташна а!


ХӀинца хӀокху Википеди чохь, нохчийн маттахь 206 538 яззам бу.\nДийнахь хилларг — 28 март\n* 1626 — делла Валле Пьетро юхавирзина ХӀиндера Руме.\n1776 — элан Урусов Пётран бакъо елла Петран театран труппа кхаба.\n1795 — Пётр Бирон йитина от курляндин Ӏарш.\n1842 — Венин филармонин оркестран дуьххьара концерт (афиша сурт тӀехь).\n1910 — Анри Фабра Марсель тӀехула хӀаваэ даьккхина дуьненахь дуьххьарлера гидроплан.\n1930 — Константинополь цӀе официалан хийцина Истамбул (Истмала) аьлла.\n1935 — Рифеншталь Ленис гайтина берлинан хьовсархошна «Доьналлин триумф».\n1963 — америкин прокате яьлла Хичкок Альфредан триллер «Олхазарш».


Даьржинчу хих тера бюджеташ: Москвара хьежочу ахчанаша къен хиларх кIелхьара ца йоккху Кавказ\nОьрсийчоьан федерацин финансийн министраллан 1иманан-талламан институтан говзанчаш лаьрра 2020-чу шарахь Оьрсийчоьнан субъектийн бюджетийн схьайиллина хиларна. Къилбаседа Кавказера регионаш оцу гайтамехь дукха лахарчу меттигашкахь ю.\nУггар гIийлачу категорина юкъаяхна кхо регион. Царах шиъ Къилбаседа Кавказера республика ю – Дагестан а, Къилбаседа ХIирийчоь, ткъа кхоалгIа ю Чукотка.\nЦарах хIораммо а 20% лахара баллаш гулйина уггар дукха хIотто мегачех. Ган а, талла а аьтто болуш хьалхарчу меттехь нисйелла Краснодаран мехкан бюджет – 95%. Оццу категорина юкъаяхийтина талламчаша Адыгей а (82%).\nФинансийн министраллан эксперташа мах хадийра бюджетах лаьцна болу хаамашна тIекхача аьтто хила 9 категорица. Царна юкъахь бара цкъа дуьххьара тIеэца кечйина хиллачу бюджетах хаам, цунна тIехь бина хийцамаш, шо юккъе даьлча а, иза чекхдаьлча а бюджет кхочуш йинчу отчеташна а.\nОцу категорешна юкъахь уггар коьртаниг эксперташ лаьррера отчет а, цуьнан проекта а массарна а схьаяьстина хилар. ХIора категорина 139-ннах 28-на тIекхаччал балл хIотто таро яра.\nФинансийн гIо оьцуш дукхаха йолу регионаш елахь а, билггала Къилбаседа Кавказерчу республикашка дохьуьйту ахча ду Оьрсийчуьрчу бахархошна а гуш а, цара критика ярца хьехош а\n2019-чу шарахь хиллачу жамIаша гойту, территорешна юкъахь уггар хьулйина бюджет хилларш изза кхо регион а, ткъа иштта Тыва Республика а хилла хилар.\nЦентро луш йолу юха дIаяла езаш йоцу дотацеш коьрта хаттар ду тайп-тайпачу регионаша къуьйсрш. Финансийн гIо оьцуш дукхаха йолу регионаш елахь а, билггала Къилбаседа Кавказерчу республикашка дохьуьйту ахча ду Оьрсийчуьрчу бахархошна а гуш а, цара критика ярца хьехош а\nИштта цхьана хенахь дукха хьехориг яра "Тоьар ду Кавказ кхаба!" (Хватит кормить Кавказ!) боху лозунг. Оцу кампанин декъашхоша кхайкхамаш бора лахдан я данне а дала ца оьшу Къилбаседа Кавказана ахча бохург.\nДукха хан йоццуш Оьрсийчуьрчу эксперташа юха а тIе тидам бахийтира Дагестанна а, Нохчийчоьнна а 2020-чу шарахь дина финансийн гIо алсамдаларна. И ши республика ю Оьрсийчохь ахчанца гIо дарца шолгIа а, йоьалгIа а меттигаш дIалоцуш, кхечу регионашна алсам зен хиллехь а, пандеми а, экономикан кризис а хилар бахьана долуш.\nКъилбаседа Кавказерчу республикаша шайн бюджеташ хьулъяран бахьана хила а мега, шайна даийтинчу ахчанан терахь цагайта лаам хиларца, хIунда аьлча оцу бюджеташкахь, кхечу хаамашца цхьаьна, гайтина хуьлу нисса Москвара схьадаийтина ахча.\nХила там бу шайн белхан декхарш кхочуш дарехь даггара болх беш боцу Iедалхой лууш ца хилар, нахана хаийта мича хьажош ду бюджетера ахча бохург, дуьйцург вуно даккхийн терахьаш хилча муххале а.\nМасала, юьхьанцара тIеэцна Дагестанан 2020-чу шеран бюджет яра 139 млрд сом. Цуьнах 105 млрд дара бюджетан чоьхьара трансфераш, Оьрсийчоьнан федералан бюджетера схьйогIуш йолу. ТIаьхьо оцу трансферийн терахь алсамдаьккхира масех миллиардана.\nОццу шарахь хин болу пайда тидаме а оьцуш, 43 млрд соьмах лаьтта бюджет тIеийцира Къилбаседа ХIирийчохь, царах дотацеш яра 31 млрд барам болуш (около 7I%).\nЦу кеппара сурт дара Къилбаседа Кавказерчу кхечу республикашкахь а. ГIебартой-Балкхаройчохь 2020-чу шарахь бюджетан барам хила безаш бара 39 млрд сом, шена юкъахь 27 млрд сом дотацеш а йолуш (69%). Кхарачой-Чергазийчоьнан бюджет яра 32 млрд соьмал а тIехэккхаш. Цуьнах 26 млрд сом дара Москвара даийта дезаш (80%).\nГIалгIайчоьнан бюджет леринера 35 млрд сом. Цу терахьах 30 сов млрд сом дара Москвара схьа республике даийта дезаш (86%). Нохчийчохь 107 млдрд соьмана хIоттийна яра бюджет, царах дотацеш яра 93 млрд сом (87%) барамехь. Адыгейн бюджет х1оттийнера 31 млрд сом, цунах 20 млрд (65%) юха дала оьшуш доцу Москвара дийр долу гIо а долуш.\nГIебартой-Балкхаройчоь цхьана вахархочунна бюджетера ахча дайаран барамца лаьтташ ю тIаьххьарчу меттехь\nОцу бюджетийн терахьаша Iехо а мега, хIокху я кхечу республикан токхонан мах хадош, хIунда аьлча, лоруш йоцун дела цхьацца факторш, шайна юкъахь бахархойн терахь а, тIедогIучу рицкъан тIегIа а, мехаш а, кхин ерш а йолуш.\nМасала, хIора вахархочунна бюджетера ахча дайъарца 2020-чу шарахь хьалхара меттигаш дIалоцуш яра Генарчу Къилбаседара а, Генарачу Малхбалера а кIошташ а, ткъа иштта Москва а, Санкт-Петербург а.\nОьрсийчохь цхьана вахархочунна бюджетера уггар дукха ахча дойъург ю Чукотка – 800 эзар сом шарахь. ШолгIачу меттехь бу Ямало-Ненцийн автономин го, цигахь дойъу хIора вахархочунна 450 эзар сом. Москва 5-чу меттехь ю – 250 эзар сом хьажадо бюджетера хIора вахархочунна. Дусташ аьлча, ГIебартой-Балкхаройчоь цхьана вахархочунна бюджетера ахча дайаран барамца лаьтташ ю тIаьххьарчу меттехь. 41 эзар сом бен ца дойу цигахь бюджетера шарахь цхьана вахархочунна.\nЧакхенера хьала лаьрча Ставрополан мохк а, Дагестан а ю кхоалгIачу а, йоьалгIачу а меттехь: 44 эзар сом - Ставрополан махкахь, 45 эзар сом - Дагестанехь. Нохчийчохь 2020-чу шарахь хIора стагана бюджетера хьажийначу ахчанана барам бу 68 эзар сом. Иза уггар гIоле гайтам бу Къилбаседа Кавказерчу республикашна юкъахь.\nТаро йолчу регионашкара хьелаш къен регионашка дохьуьйтуш хIоьттина сурт гIолечу даккха Iедалш гIертахь а, Къилбаседа Кавказ хьалха санна юьсуш ю Оьрсийчоьнан федерацин уггар къен макрогеонех цхьаъ. Бюджетан процессана терго латто вуно ледара аьттонаш бу юкъараллийн, цунна Iаткъам бан гIортар дуьйцуш а дац. Оцу хелашкахь регионашна юкъахь нийсо цахиларца хIоьттина хьал гергарчу хенахь дIанисдийр ду ала хала ду.


СУЛАЙМА-ПАЙХАМАР А, ЗИНГАТ А\nСУЛАЙМА-ПАЙХАМАР хилла новкъахула схьавог1уш.\nНовкъахь дижина долу зингат самадаьккхина цо. Ша цо сама-даьккхича, дистхилла зингат:\n- Оффай, цхьа хаза г1ан гуш дара со - со паччахь а долуш. Ахьа сама ца даьккхинехьара кхиъ зовкх хьоьгур дара хьуна аса.\n- Деладахь ма паччахьалла а хилла-кх хьайниг, ши б1аьрг схьабиллича, д1а а долуш, - аьлла Сулайма-пайхамара.\n- Оффай, - аьлла зингато. - ма паччахьалла а ду-кх хьайниг, ши б1аьрг д1ахьаббича, д1а а дер долуш....\nБУХ1АНАН, МАЛХАН КЪОВСАМ\nСЕСКА СОЛСИН ХЬУЬНАР\nЙОЬХЬ1АЬРЖА Х1ОЬТТИНЧУ ЙО1АХ ХИЛЛА Т1УЛГ\nШАЙТ1АНАН РИЦКЪА А, Х1УСАМ А\nПХЬИДАХ 1ОТТАБЕЛЛА БОХАМ\n- Оффай, - аьлла зингато. - ма паччахьалла а ду-кх хьайниг, ши б1аьрг д1ахьаббича, д1а а дер долуш.\nСулайма-пайхамарна 1ожалла яхъяр деха кечделла хилла дерриг адам а, акхарой а. Ша массо акхарой а, дуьнент1ехь мел йолу х1ума схьагулъелла, цхьа зу йоцург. Зуна т1аьхьа говр яхийтина цара. Говраца схьа ца еана иза. Т1аккха ж1аьла дахийтина, цуьнца схьаеана.\nЗу схьакхаьчча. Сулайма-пайхамара хаьттина цуьнга: "Говраца схьа ца яр х1ун дара хьан?" - аьлла. Зуно жоп делла: "Говр шен да вен а вийна, шена т1е мостаг1а хиъча а, д1айоьду, ткъа ж1аьло шен да массо а х1уманах ларво". Цул т1аьхьа зуно хаттар дина: х1инца ша х1унда ялийна аша? - аьлла.\nЦуьнга шаьш лелош дерг дийцина цара. Ойла а йина, зуно аьлла:\n- Деллахь Сулайма-пайхамар, къоналла лур йолуш юн хьуна везачу дала? Мацах хилла Сулайма-пайхамар ву х1ара бохуш, массара а т1е п1елгаш а хьийзош, къанвелла 1уьллур ву-кх хьо, цулла а нахана везачу хенахь валар тоьлу хьуна.\n- Дера лоь зу бакъ, - аьлла, валар т1елаьцна Сулайма-пайхамара.\nЦхьа кхо жимстаг хилла лома йол хьакха вахана. Сарралц шайн цигахь йол а хьаькхна, ц1а бог1уш юьртахь д1ах1оттина ловзар гина царна. Шайн тишачу х1уманашца оцу ловзаре хьовса д1ах1иттина уьш, т1е а бахана. Царах уггаре а ирчох верг д1ах1оьттина а валале массара а хьовзийна, хелхаваккха боху хьо мехкарша, аьлла. Массо а кхуьнга хьаьжжинчохь висина хилла.\n- Д1адовла, тиша х1уманаш а йоьхна, хелха волучохь вац со-м, - аьлла ц1а вахана к1ант. Ц1ахь шена т1ера тиша х1уманаш д1а а яьхна, кеч а велла вуха веача, к1ант цхьамма а тергал ца вина. И х1ун дара-техьа бохуш, к1ант ч1ог1а цецваьлла хилла. Юха ц1а вахача, шен эткаш чохь карийна нунна чом-буц*.\nТ1аккха хиъна цунна ша мехкаршна х1унда везавелла хилла.\n* Чом-буц ламанца хуьлуш ю боху. И дег1аца хилча, массеран а безам боьду боху. Цу т1е, дуьнен т1ехь массо а дуьхьало йохало боху, и буц карахь йолчу стаге.\nМуса-пайхамаран зуда цомгуш хилла боху. Х1ун дича толур яра хьо, аьлла, хаьттина боху пайхамара.\n- Уггар а хазачу экханан жижиг диъча, толур яра ша, - аьл-ла боху зудчо.\nМассо а экха схьагулдина боху, пайхамаро. Цхьа зу еана ца хилла, шега йола аьлчи а. Говр яхийтина боху, пайхамара зуне схьайола ала.\n- Цхьана кхаа х1умана ойла еш ю ша, и ойла йина яьлча, д1айог1у алахь цуьнга, - аьлла боху зуно.\nКхин зу схьа а ца еана, шозлаг1а а говр яхийтина пайхамара цунна т1аьхьа.\nОйла йина ялаза ю ша, яьлча д1айог1а аьллахь цуьнга, - аьлла боху эуно юха а.\nТ1аккха а зу схьа а ца еана, юха а яхийтина пайхамара говр.\nОйла йина ялаза-м яра ша, делахь а д1айог1ур ю ша-м, - аь1ла, д1аяхана боху зу.\nПайхамара бехк баьккхина боху, зунах, ша пайхамар а вара, оццул ч1ог1а ша аларх, кхозлаг1а говр яхийтича бен схьа ца еа-кх хьо, аьлла.\n- Деллахь, цхьана кхаа х1умана ойла ян а хиъна, и ойла йина ца йолуш, хьеели-кх ша, бехк ма биллалахь, - аьлла, боху зуно.\nКхузза говр яийтича бен схьа ца йог1уш, айхьа йина ойла шега я йийцахь, - аьлла боху пайхамара.\nДика ду, аьлла зуно, - хьалхара аса ойла йина х1ума х1ара ду: хи ду-те дукхох я латта ду-те? Латта цхьана меттехь лаьтташ хиларан а, хи даима оьхуш хиларан а ойла йича, хи ду-кхох карийра суна. Шоллаг1а сан ойла т1ехь сецна х1ума х1ара ду: белла нах бу-те дукхох я дийна нах бу-те дукхох? Х1ара дуьне кхоьлличхьана схьа белла нах а дага лаьцча, белларш дукхох карийра суна. Кхоалг1а: божарин бу-те дукхох я зударий бу-те дукхох бохуш, ойланаш йира аса. Шайн зударша бохург деш болу боьрша нах а д1ат1елерича, зударий дукхох карийра суна.\nТ1аккха пайхамара т1е куьг хьаькхна боху, зуна, кхин хаза ю аьлла, цхьамма а ен ма йойла-кх хьо аьлла. Пайхамаран куьг т1ех даьл-даьллачу з1уй долуш, уггаре а хаза хилла зу - уггар ирча йирзина боху, цул т1аьхьа.\nМуса-пайхамар хилла боху, новкъа д1авоьдуш. Ченашлахь д1а-са хьекхалуш йоллуш котам гина, боху цунна. "Ирс я1-кх хьан, кхин х1уманна а бала боцучу", - аьлла боху пайхамара шен дагахь.\nЕдда т1аьхьа еаначу котамо:\n- Деллахь, пайхамар, кхаа к1ирнахь х1оаш луьйсуш, царна т1е хьоькхий накха ч1ора а болий, юха и к1орнеш схьа а дохий, т1аккха уьш кхион г1ерташ, чуьркашна т1аьхьа а уьдий, т1аккха царех котам хилларг эмгар хуьлуш, 6орг1ал хилларг мар хуьлуш, ма хала лелара-кх со, ма вон эли ахь суна иза, аьлла, бехк баьккхина боху пайхамарх.\nТ1аккха аьлла боху пайхамара, котамана дуьхьал а вирзина, цхьацца бала боцуш цхьа а ца хил-хилла-кх кху дуьченчу, бехк ма биллалахь суна.\nМоцах-моцах, тоххура цхьана д1аяханчу хенахь бух1а хилла шен доттаг1ашна-олхазаршна гергахь дозаллаш деш, дерриге а дуьне серладоккхуш, къагош берг шен ши б1аьрг бу бохуш. И хааделла малхана. Цо бух1ане аьлла:\n- Ма г1ерта сан сий хьайна дерзо.\nБух1а яша а ца яьшна цо бохучух:\n- Хьо бу и сан сий хьайна дерзо г1ертарг, аьлла цо.\nИштта церан къовсам баьлча, схьагулделла дерриге а дийнаташ, цу шиннах бакъ муьлха лоь хьовса. Цхьадолу акхарой, олхазарш бух1ано бохучух тешаш, вуьйш малхехьа хилла.\n- Дика ду, - аьлла малхо, со цхьана ханна д1алечкъар бу, ткъа шу бух1ано дуьне серла муха доккху хьовсуш хила.\nД1алечкъина малх. Т1ебеана бода, кьерзош хилла бух1ано б1аьргаш, амма дуьне серладолуш ца хилла. Юха схьакхетта малх, серладаьлла дуьне. Хаьттина малхо:\n- Х1ун олу аша?\nМассара а хьовзийна бух1а, кхин ала х1ума а ца хилла, т1ема а яьлла, д1аяхана, лечкъина, х1етахь дуьйна дийнахь гучу ца йолу бух1а, бусий бен.\nИштта хуьлу харцо лелочунна.\nПайхамаран цхьа куз хилла бах, ламаз деш болу. Цо и куз, хина т1е а тосий, деш хилла ламаз. Цкъа шайт1анна и хаа а хиъна, цо пайхамарана наб кхеттачохь 1уьрг даьккхина боху, цунна.\nЮха ламаз дан х1оьттича, иза хин буха ваха воьлла. Т1ехула д1айоьдуш хилла боху, къиг. Пайхамара шена г1о дехна цуьнга. Амма къиго, ша цхьа яла йоллуш йолчу говрана хьалха т1екхачча езаш ю, шен накъостий кхачале аьлла, д1аяхана.\nТ1аккха пайхамара аьлла:\n- Къиэн елла х1ума йоцург, кхин дак1а ма кхочийла хьуна. Цул т1аьхьа дуьйна елла х1ума бен ца кхочу къийгана.\nТ1ехйолуш хилла боху, буг1а. Ц1уьнга г1о дехна боху, цо, амма буг1ано аьлла боху, буьйса йолале ц1а кхача езаш ю ша, кхузахь 1айла дац шен аьлла, д1аяхна иза. Т1аккха аьлла боху, пайхамара:\n- Буьйсанна бен кхин арайолийла ма хуьлийла хьан. Цул т1аьхьа буса бен араялийла доцуш, дийнахь яцош лелаш ю боху, и.\nКхокха хилла боху, т1ехболуш, цо шега г1о дехале сихха г1о дина бах, пайхамарна. Т1аккха пайхамара:\n- Даимана нахана дукха безаш бехийла хьо, аьлла, лаг т1е цо куьг хьаькхна боху, цунна. Цул т1аьхьа дуьйна цуьнан лаг къегаш ду боху, наха лоруш олхазар а ду иза.\nХьалха, хьалха заманчохь цхьа хаза йо1 кхиъна къеначу дадин. Уллох1отта йиша йоцуш, дола дан ваша а воцуш хилла и йо1. И езаелла цу юьртарчу цхьана оьздачу к1антана. Церан безам де-дийне мел дели алсамболуш хилла. Шайн йо1ах, цуьнан безамах, цунна улло х1отта карийначу оьздачу к1антах йоккхаеш хилла баба, воккхавеш хилла дада. Амма... Амма ирсана т1аьххье схьагулъелира бохаман тевне мархаш.\nИ йо1 юьйцу хезна имама нах бахкийтина йо1 еха. Дог эшна дадин: "Хьаьнга орца доьхур ду?.. Йо1ана везаш верг а ц1ахь вац, иза имама г1азот даккха хьажийна. Х1ун дийр ду?" - г1айг1ане воьжна иза.\nАмма дика адамаш дукха ду дуьненчохь. К1анте д1акхиадо хьомечуьнгара кост. Орцах кхуьу к1ант, шовданехь вовшахкхетий, барт бо чу шиммо. Оцу сохьта и хабар д1ахезна, имаман орца дог1у шовдане бог1учу новкъахула.\nЙо11ий, к1анттий кхуьу к1елхьарадала, говра а хуий дода и шиъ. Кху шинна динан бергийн лар йойуш дин бергаш евлла, бах. Цигара схьадаьлла олу цу бецах динберг алар.\nЦхьа йо1 хилла, нана а елла, г1ийла дуьне дууш. Дас зуда ялийча, кхин а телхина цуьнан г1уллакх, десте вон хиларна. Даима говр яжо йохуьйтуш хилла иза дестечо.\nЦхьана дийнахь ц1ечу уьйригах шена пасаташ а еш, ойлане а яьалла, иза 1аш йолуш кхуьнан говр б1аьрг хьалхара т1апъаьлла, яйна. Шега леха ма-ллу лехна цо говр, иза шена карране а кара ца йича, тегна яьлла цхьа пазат кога а йоьхна, лаьтташ хилла иза, кхин дан амал доцуш, елха а йоьлхуш: дестечо ша хьийзор юйла хууш, ц1а яха ца йоьхьаш.\n- Везин дела, воккхун дела, олхазар хилийтахьара ахьа сох, - аьлла, дехна цо деле.\nХила а хилла, боху, цунах олхазар: цхьа ког ц1ен болуш, массо а хенахь синтем байна: "говр яц", "говр яц" бохуш, хьуьнан хотеш а екош, шен ц1а доцуш, цуьнга гуттар са а туьйсуш, лелаш долу. Цунах халкъо оттйокх аьлла, ц1е тиллина боху.\nЦхьана юьртахь дехаш-1аш хилла цхьа йо11ий, к1анттий. Ч1ог1а вовшийн дезаш хилла и шиъ. Цу юьртахь 1аш хилла цхьа г1ам-зуда. Хийла нехан барт бохийна хилла оцу зудчо, хийла вовшен дезаш долу йо11ий, к1анттий, бертахь долу зудий-майрий вовшахдаьккхина хилла цо, эладитанаш а лелош.\nИштта, цхьана дийнахь шовдана йистехь лаьтташ хилла х1ара йо11ий, к1анттий. И зуда йог1уш гича, шаьшшиъ ца довзийта, дедда и шиъ. И зуда т1аьхьаяьлла хилла боху, цу шинна.\nДала а, дола а меттиг юьтуш ца хилла цо цу шинна. Эххар а, кхин дан х1ума а ца хилла, кешнийн керта иккхина х1ара шиъ. Шаьшшиъ цуьнан кара г1ур дуй а хиъна, к1анта и йо1 къевллина марайоьллина. И г1ам-зуда шайна т1аьхьакхиар лан ца лой, хала а хетий, к1анттий, йо11ий вовшаххьаьрчиччохь, дог а иккхина, делла.\nИ шиъ вовшийн марахь гича, ла а ца делла, делла г1ам а.\nЙо11ий, к1анттий цхьана каш чу д1адоьллина наха. Юха б1аьстенан юьххьехь каш т1е боккачу безамах дуьзна исбаьхьа, ц1ен лепаш зезаг даьлла. Цуьнан ц1е пет1амат тиллина боху. Иштта кхолладелла олу халкъалахь пет1амат зезаг.\nТкьа и г1ам-зуда д1айоьллинчохь ба1 баьлла олу.\nАн хилла доладелла лелаш. Цхьанце а 1ен-даха меттиг ца карош. Аттана т1едахана иза, цо ц1ога ластийна эккхийна. Цхьагална т1едахана - цо лергаш ластийна. Говрана т1едахана - цо кац тоьхна* эккхийна. Котамана т1едахана, цо т1емаш тоьхна эккхийна.\nВижана 1уьллуш стаг хилла. "Цо ша т1е муха оьцур дара-те?" - аьлла, цунна т1едахана ан. Стага хьала ма г1аьттинехь, куьг хьаькхна цунна. "Шена дера тоьлу куьг хьоькхучохь" - аьлла, кхин стагах д1а ца къаьсташ, таханалц, цуьнца лелаш ду ан.\n* Це тохьна.\nЦхьана стага, ша дуьненчохь йоккхачу хенахь, кхузткъа стаг вийна хилла. Ша воккха хилча ойла йина боху цо: "Делахь дукха адамна зен-зулам дина-кха ас, оцу везчу дала ас х1ун дича гечдийр дара-техьа суна?" Т1аккха маликаш дахийтина боху цо далла т1е изза хаттар дан.\nДала жоп даийтина боху:\n- Биъ некъ кьаьстича 1ежан дитт а дог1ий, иза доккха хилча, цунна т1ера 1аж ца кхаллийтуш оцу некъа т1ехула цхьа а д1а ца вохуьйтуш, уьш д1адовллалц 1ен веза ала цуьнга, оццул цо шен т1ера саг1адаккхахь, геч дийр ду ша аьлла.\nИза шена схьахезча, цу стага дала ма-аллара, биъ некь къаьстачига, 1аж а бийна, цхьа стаг д1аса ца вохуьйтуш хилла 1аж ца кхоллуш.\nЦхьана дийнахь цхьа стаг хилла чехка говр хаьхкина новкьахула схьавог1уш. Дуьхьалваьллачу воккхачу стага мохь тоьхна:\n- 1аж ца кхоллуш ма г1охьара хьо, - аьлла. Х1ан-х1а, йиш яц сан, дукха чехка г1уллакк эцна воьдуш ву со, - аьлла цу стаге.\nВоккхачу стага, дог а даьтт1а, топ а тоьхна, вийна и стаг. Т1аккха гуттар а йиш йоьхна, маликаш юха а далла т1е дахийтина цо, ишта а, ишта а стаг вий ша, х1инца х1ун дийр дара-те ша аьлла.\nТ1аккха дала жоп делла боху, цу стагана. Захало юккъе мотт эцна воьдуш вара и стаг, иза ахь верна ша дерриге а гечдо хьуна аьлла.\nЦхьана гарманан арахь Сулайман-паччахь хьостанна т1е кхаьчча. Цуьнан хи мелларг цкъа вала ца леш, дийна вуьсуш хилла. Ойлане воьжна, доллучу дийнатан мотт хууш волу Сулайман. Массо а са долу х1ума схьа а гулдина, хаттар дан кечвелла иза. Цхьа зу йисина цига ца йог1уш. И схьакхайкха дикачу къонахчух йисина зуда яхийтина, амма зу ца еана. Дикачу к1ентан дин бахийтича а, ца еана иза.\nОьг1аза вазанчу паччахьа цунна т1ехьа ж1аьла дахийтина, цуьнца зу еана. Цкъа хьалха, хьо дикачу къонахчух йисина зуда еача а, дикачу к1антан дин беача а ца йог1уш, ж1алеца яр х1ун ду хьан? - аьлла Сулаймас.\nДикачу к1ентан дин, ша кхечу дега ма кхаьчнехь, и виц а вой, кхечунна т1ебоьрзу. Дика къонаха а вицво зудчо, шена кхиниг ма везавеллехь. Шелъелча, шийла ю а ца олуш, йохъелча, йовха ю а ца олуш, шен дена муьт1ахь долу, и виц а ца вен волу ж1аьла сайна царел дош хетадела еана со цуьнца. Х1инца де хьайн хаттар, - аьлла йистхилла зу.\n- Х1ара хи мала, я ма мала ас? - аьлла хаттар дина Сулайман-паччахьа.\n- И хи ма мала ахь, цо хьайна дахарца жималла а ца лахь. Къанвелча, ахь баьхна толамаш бицлур бу, хьан хазалла кьанлур ю. "Х1ара Сулайма-юьхьиг ю" - бохуш, тускара а виллина, валаре са а туьйсуш, кхуьйсуш лелор ву хьо т1аьхьенаша. Соьга хаьттича, хьо х1инца, жима волуш, лийр вара. Х1инца велча, нахана хала а хетар ду. Сулайман-паччахь лийр ву, ахь баьхна толамаш нахана дагахь хир бу, хьан кхалхар дегнашна 1аьткъар ду. Ма мала ахь и хи, - аьлла чекхдаьккхина зуьно шен къамел.\nДег1астанахь долу адам х1аллакдан балла ша бохуш, дукха генара дуьйна керчаш бог1уш цхьа лам санна боккха 1екъа* хилла. Сескан Солсас хаьттина бах, цуьнга:\n- Ахь х1ун до? Хьо мича боьда? - аьлла.\n- Со адам х1аллакдаи боьду, - аьлла бах 1екъано.\n- Ма г1о! Кхин д1а меттах ма хьалахь! - аьлла бах Сеска Солсас.\nБахаза 1ийр бац ша аьлла, керча а керчаш, ша ма-балла нохчашна зуламе бала бог1уш хилла и лам-1екъа.\nЭцца оьг1азвахначу Сескан Солсас тур тоьхна ши дакъа а дина, лам буьххье лаьтташ бу бах иза х1инца а. Эцца но саца ца бинехь, адамашна зуламе бер болуш а хилла и 1екъа.\nДелкъан хан хуьлуш говран коьртах тарло бах и лам-1екьа.\n* Боккха т1улг, чхар (диал.).\nЦхьа воккха стаг хилла ламчуьра охьавог1уш. Хит1а еаначу йо1е, говр д1алацахь шен ламазана корта тоьхна валлалц, аьлла бах цо. Стаг ламазана д1ах1оьттича, д1атохаелла говр, карах а иккхина, едда. Говр лар ца яларна йоьхь1аьржа х1оьттинчу йо1а, деле дехна бах, шийла т1улг хилийтах1 шех аьлла. Дала жоп делла боху, оцу йоь1ан дехарна.\nЦиггахь охьаоьхуш хи хилла Датас хьоста олуш. Иза кхечахула д1адирзина боху, х1етахь дуьйна. Тусойн аьхк хилла боху оцу Датас хьостанах.\nИштта хилла бу олуш ду, Нихлахь цхьана кха юккхехь лаьтта т1улг.\nХьалха заманахь дин лелош болу нах лоьцуш, хьийзош хилла керастанаша. Т1аккха цхьана пайхамарна т1аьхьабевлла хилла уьш, и лаца дагахь. Хьалхара ведда воьду иза цхьана харичу а ваьлла, хьулвелла боху. Иза д1атийна воллушехь, гезгаша маша тийсина боху, дуьхьала.\nТ1аккха т1аьхьабог1у керастанаш, харин йисте а бахана, гезган машанаш а гина, цу чохь хир вац иза аьлла, д1абахана боху.\nТ1аккха дуьйна олуш ду боху, гезиг ен мегаш дац олий.\nЗуда ялоза к1ентан а, маре яхаза йолчу йо1ан а синош шайн дег1машцаний цхьана кхочу боху, зхарте. Иштта цхьа хаза куц долуш волу к1ант кхаьчна хилла цига хеназа.\nСтиглахула лелачу оцу к1антана охьахьаьжча, лаьттахь лелаш цхьа хаза йо1 гина. Яккхий, вуно хазачу куьцен к1ажарш хилла оцу йоь1ан. Цара хазйина хилла и йо1. Охьа а воьссина хьаьжча хир ярий-техьа иза иштта хаза, дагадеана к1антана. Деле дехна цо лаьтта воссийта ша аьлла. Дала пурба делла цунна лаьтта восса.\nСтиглара охьахьаьжча цунна гиначул а эзарза хазох карийна к1антана йо1. Иза цецвоккхуш хаза хилла йо1 а, цуьнан к1ажарш а.\nДалла т1евеана к1ант стигала хьалаяккхийтахьара ахьа иза, аьлла дехар дахьаш. И муха йоккхур ю кхуза хьала? Дийна адам ма ду иза. Хан а кхачале эхарте муха ялор ю вай иза? - аьлла дала.\nОьг1азвахана к1ант шена дехар ца даларна. Иза к1антана восий даьллий хиъча, дала аьлла:\n- Вало хьайна йог1ахь хьалаялае и йо1.\nЛаьтта а воьссина, шеца стигла хьалайог1ахьара хьо аьлла, дехар дина оцу к1анта. Йо1 реза ца хилла.\nТ1аккха к1анта, ша стигала хьалаволуш, киснара схьадаьккхина йовлакх тесина йоь1ан коьрта т1е.\n- Хьо шена ца кхачахь хьан хазалла кхечарна гойтур ма яц аса, - аьлла.\nБакъ ду-дац хьанна хаьа. Шаройн лаьмнашкахь вехаш-1аш хилла цхьа воккха стаг, къаналло б1аьрса а дайина. Хазалла юьйцуш йо1 хилла цуьнан, цунна 1уналла деш. Дуккха а кегий нах хилла йо1е безам болуш. Амма йо1 дагайоьхна, цунна везаш, цхьа к1ант бен ца хилла. Хьал долчийн дай-наной г1ерташ хилла и йо1 шайн к1енташна яло. Амма йо1 реза хуьлуш ца хилла.\nЦарах цхьамма йо1 шега ца еъча, цунна бекхам бан, лаьмнашкахь 1аш долчу г1еме дийцина цу йо1ах лаьцна.\nДеана г1ам хаза йо1 ехачу х1усаме. Шена б1аьрга гушшехь безам бахна цуьнан йо1е. Дийнахь а, буса а йо1 тергалъеш хилла г1емо, иза ялон дог хилла. Мел т1аьхье а ка яьлла цуьнан ямартло ян. Хи т1е йог1уш лар а йина, ядийна г1емо йо1.\nЙо1 ядор ма хиънехь, т1аьхьаваьлла и езаш, цунна а везаш волу к1ант. Лаьмнашка ирах хьодуш хилла г1ам. Т1аьхьа дин хоьхкуш хилла к1анта. Хиъна г1емана к1ант шена т1аьхьа кхиа воллий-ла. Шен боллу ницкь гулбина Шаройн Лома буьххье даьлла г1ам. Т1аьхьакхиъна вог1уш хилла к1ант. Лекхачу борза йисто х1оьттина г1ам. К1ант шена т1екхочуш, йо1 бердах чухецна цо. Мохь баьлла к1анте. Йо1ана т1аьххье бердах иккхина иза. Мел лазийнехь а, вовшашна т1екхача ницкъ тоьъна цу шиннан. Мар-мара хьаьрчинчохь цхьаний са даьлла йоь1ан, к1ентан.\nТкъес тоьхна лаьмнашкахь. Стигал къевкъина. Дог1а дилхина. Вовшашна т1е а беана, д1атийна берд. Царна бухара ног етта доладелла хин татол. И ца ладелла г1еме. Охкуш хилла г1емо берд. Амма иза к1орге мел дели, кхин а чехка оьхуш хилла шовда. Безамал ша ца тоьллий а, 1алам а безамехьа х1оьттиний а хиъна г1емана. Дог иккхина делла г1ам.\nЙо1ана цхьа тешнабехк хиллийла хиъна воккхачу стагана. Иза лаха араваьлла, йо1е кхойкхуш, вог1учу цунна татолан тата хезна. "Маржа, сан йо1, мича яха-техьа хьо?" - аьлла, г1елвелла хийисте охьалахвелла воккха стаг. Йоь1ан узар хезна воккхачу стагана хин г1овг1анехь. Цо шега эсала хи малар доьхуш санна а хетта, канашца хи мелла воккхачу стага. Къона волуш санна дег1е ницкъ беана. Т1аккха цхьамма йо1е мохь бетташ санна хетта воккхачу стагана. "И мила ву техьа?" аьлла, шена аз хезначу аг1ор д1ахьажа ойла йолуш, б1аьрзе хилар диц а делла, б1аьргех хиэ дашийна куьйгаш хьаькхна цо. Хьалха санна, б1аьрса юха хилла.\nХиэ ног еттачохь вовшийн мар-мара а хьаьрчина, 1уьллуш йо11ий, к1анттий карийна дена. Гена доцуш 1уьллуш хилла г1еман дакъа. Хиъна дена хилларг. Цхьана коша д1адоьллнна цо и шиъ. Х1етахь дуьйна ю боху Шаройн-Органан г1овг1анехь ши эшар: йоь1ан эсала аззий, к1ентан г1орг1а моххьий.\nШа ца тешачо ладог1а-кх Органан татане.\nДалла т1е дахана хилла боху, цхьа шайт1а. Цо аьлла боху, деле:\n- Массо а адамана, акхарошна яа х1ума а, чохь 1ан х1усам а елла ахь, шена я ц1а, я яа х1ума а ма ца елла ахь.\nТ1аккха дала аьлла боху:\n- Наха бисмилла а даккхаза зайл д1абоьллина х1усам а хьан ю хьуна, наха бисмилла а ца доккхуш, еана яа х1ума а хьан ю хьуна.\nХьалха заманахь стаг веллачу белхарехь цхьа а велалуш а ца хилла, хабар дуьйцуш а ца хилла.\nДела салам хиларг, вайн пайхамар д1акхелхиначу хенахь массо а са долу х1ума када йог1уш хилла. Т1аккха пхьид а хилла йоьлуш йог1уш када, не1саг1и т1оьхула оьккхуш, аркъала охьакхетта иза. Цунах массеран а белар иккхина, х1етахь дуьйна тезетехь, кадмехь вела а ло, хабар а дуьйцу.\nЦхьана наха нус ялийна хилла. Юха х1орш шайн сакъоьруш 1аш хилла. Сахуьлуш араваьлла марда, цунна шайн кет1ара д1айоьдуш лар гина. Юха оцу лар т1ехула х1ара д1авоьдуш, цхьа адамах сурт хилла х1окхунна хьалхара д1аоьхуш. Воккхачу стага дехар дина, собар дахьара аьлла. Цо ч1ог1а аларна, важа сецна. Юха сецначуьнга хаьттина воккхачу стага:\n- Хьо мила ву? - аьлла.\nШа ирс ду шун кертара д1адоьдуш.\nЮха стага ч1ог1а дехар дина, юхадаг1ахьара хьо аьлла.\nХ1ан-х1а, - аьлла, - со оьшуш стагга а вац шун кертахь. Со парг1ат дита. Ахьа бохху цхьа дика дийр ду хьуна аса.\nВоккхачу стага собарде, ша х1инца массарах а дагаволу аьлла.\nЦ1а а вахана, воккхачу стага шен зудчуьнга аьлла, хьуна х1ун хуьлийла лаьа аьлла, вукхо хаза 1аш хуьлийла лаьа аьлла; йо1е хаьттина, хьуна х1ун лаьа аьлла, цо хаза х1уманаш хуьлийла лаьа шена т1ейоха аьлла.\nТ1аьххьара шен керла ялийнчу несе хаьттина, хьуна х1ун лаьа аьлла. Несо шена дера лаьа вайн ирс, барт, имий-беркаттий долуш дехийла.\nАра а ваьлла, воькхачу стага д1адийцина шадерг, т1аккха ирсо ша духа дерза дезар ду аьлла.\nЦхьана нехан цхьаъ бен йоцуш йо1 хилла бах. Ч1ог1а хаза хил-ла бах иза, оцу юьртахь а шел хазаниг йоцуш. Боьдуш мархан бутт хилла.\nЦхьаьна буьйсанна, бутт юккъе бахханчу хенахь, хьеший баьхкина кхаьрга. Т1аккха яа х1ума ян хьаьвзинчу х1усамнанна хи чекхдаьлла карийна. Цо аьлла шен йо1е:\n- Сиха шовдан т1е а г1ой, хи дахьаш йола, - аьлла.\nЙо1 хит1а яхана. Ткъа шен хьешашна юург ян хи доцуш, са б1арзделла лелачу нанас аьлла бах:\n- Ша т1улг хила-кх хьох, дукха схьайог1ий, - аьлла.\nТкъа и буьйса лайкъедаран буьйса хилла бах.\nШен хи схьайоцуш йоллучу йо1ах ша-т1улг хилла бах.\nХ1инца а бу бах шовдан йистехь оцу хазчу йо1ах хилла т1улг.\nЦхьана к1антана ч1ог1а езаш цхьа йо1 хилла. Х1ора суьйранна йо1ана хит1а оьхуш хилла и. Йо1ана ца везаш хилла и къант. И хьовзорхьама йо1а аьлла цуьнга, ша хьоьга йог1ур ю, нагахь санна ахьа хьайн ненан дог схьа а даьккхина, схьадахьахь. Ц1а веъча, ч1ог1а ойлане воьжна, цуьнан ойлаеш 1аш хилла и к1ант. Х1ара иштта гича, нанас хаьттина, хьуна х1ун дина, хьоьгахь х1ун бала бу дийца шега аьлла.\nТ1аккха к1анта дийцина шен нене шадерг.\nНанас к1анте аьлла:\n- Шен яккха езаш йиснарг дукха хан а яц, ша дукха ехий а ца хаьа. Шен к1ант ирсехь ваьхчахьана шена х1ума а ца оьшу.\nНанас даьккхина шен дог делла к1анте.\nДог карахь а долуш, йо1 йоьлчу ведда воьдаш хилла к1ант. Таса а велла вахьакхетта иза, керара дог керчана д1адахна. Т1аккха ненан 1аьнарца даго аьлла к1анте:\n- К1ант, ма вон вахьакхийти хьо, лаза-м ца ви хьо? - аьлла.\nЮрт а ягийна, луьстачу хьуьнан йисте кхаьчначу наьрто:\n- Дадалург дада, т1ема дала ницкъ 6ерг т1ема дала! Со кху хьуьнах сийна ц1е лато доллу! - аьлла, мохь тоьхна дийнаташка, сагалметташка.\nКхин хьем ца хуьлуьйтуш, ша ма-аллара, хьуьнан цхьана маь11ера дуьйна ц1е тесна наьрто. К1елхьаравала ницкъ кхаьчнарг к1елхьараволуш, ц1еран г1овг1а бен йоцуш тийналла х1оьттина хьуьнахь.\nЯьгна ялла хуьн. Хилларг х1ун ду-те аьлла, хьуьн чухула доладелла наьрт. Хьуьнан цхьана маь11ехь алу т1ехь бетталуш 1еш текхарг гина наьртана.\n- Дакъаза ма бала хьо, текхарг, х1ара ц1е йиллале ас тоьхна мохь ца хезар-те хьуна? Х1унда 1ий-те хьо кху ц1еран юккъехь? - хаьттина наьрто гуш долчу суртех цецваьлла.\n- Хаза-м дера хезира суна, наьрт, ахь аьлларг, ца хезира ала бакъо яц сан. Бакъду, наьрт, кху хьуьнхахь бина а, кху лаьттахь кхиъна а бара со. Ахь бохург дина, бовзазчу хийрачу махка а бахана, кхечарна несалехь хуьлучул, кху сайн махкахь балар нийса хийтира суна. Х1окху лаьттан экъан т1ехь суна массо а х1ума дара гергара, х1ара бара сан дайх бисина кхерч. Кхузахь сайн лаамехь 1ожалла т1еэцар вуно нийса хета суна, - аьлла бала бетталучу текхарго, цец а даьлла, шега хьоьжучу наьрте.