Дала леррина къобалвинчу Делан КІантах Іийсах лаьцна хаза кхаъ болабелла иштта.\nЕшаІ-ЯхІу-пайхамаро шен заманахь яздинера: «Хьажал! Хьуна хьалха Сайн геланча воуьйту Ас. Цо Хьуна некъ кечбийр бу.\nЯьссачу аренгахь кхойкхучун аз хезаш ду: „Везачу Элана некъ кечбе, нисде Цунна хьалха некъан тачанаш“».\nИза кхочушхуьлуш гучувелира Яхьъя. Цо, яьссачу арахь адамаш хих чекх а дохуш, кхайкхам бора: «Далла тІе а дерзий, шаьш хих чекхдахийта, Деле шайн къиношна гечдайтархьама».\nЯхІуд-махкара а, Ярушалаймера а дукха адам догІура цунна тІе. Далла хьалха шайх даьллачу къиношна дохко а бовлий, Йордан-хи чохь шаьш хих чекхбохуьйтура наха Яхьъяга.\nЦо эмкалан тІергІах дина духар леладора, шуьйра тІаьрсиган доьхка а доьхкура. ЦІоз а, акха моз а дуура Яхьъяс.\nАдамашна иштта хьехамаш бора цо: «Барам боцуш сол нуьцкъалниг вогІу суна тІаьххье. Цунна хьалха ур-атталла гора а хІоьттина, Цуьнан мачийн бахтарш дІадаста хьакъ вац со.\nАса шу хих чекхдоху, ткъа Цо Делан Синах дузор ду шу».\nОцу деношкахь Галилай-махкара Назарт-гІалара Іийса а веара цига. Цо Яхьъяга Йордан-хи чохь Ша хих чекхваккхийтира.\nІийса хи чуьра хьалаволлушехь, Цунна а гуш, стигалш дІаеллаелира. Кхокханан суьртехь Делан Са доьссира Цунна тІе. И Делан Са Іийсана чу дуьйлира.\nТкъа стигалара аз хезира: «Хьо ву Сан хьоме КІант! Хьоьца бу Сан лаам».\nЦу сохьта Делан Сино Иза яьссачу аренга вахийтира.\nЦигахь иблисо зуьйш, шовзткъа де даьккхира Іийсас. Акхарошна юкъахь Іаш вара Иза, маликаша Цунна гІуллакх а деш.\nЯхьъя, схьа а лаьцна, чувоьллинчул тІаьхьа, хаза кхаъ кхайкхош, Іийса Галилай-махка вахара.\nЦо олура: «Хан тІекхаьчна. Делан Олалла гергакхаьчна. Шайгара девллачу къиношна дохко а довлий, Далла тІе а дерзий, хазачу кхоах теша».\nГалилай-Іомана юххехула чекхволуш, ШамІа а, цуьнан ваша Іандар а гира Іийсана. Уьш чІерий лоцу бой хи чу тосуш бохкура, шаьш чІерийлецархой болу дела.\nІийсас элира цаьрга: «Суна тІаьхьахІитта, ткъа Аса хІинца дуьйна адамийн синош лецархой дийр ду шух».\nУьш, сихонца шайн бойнаш а йитина, Іийсана тІаьхьахІиттира.\nДехьо ваьлча, Цунна Зевадин кІант Якъуб а, цуьнан ваша Яхьъя а гира. Уьш хинкеман чохь чІерий лоцу бойнаш тоеш бара.\nІийсас цу сохьта уьш схьакхайкхира, ткъа вуьш, шайн да Зевади белхалошца хинкеман чохь а витина, Цунна тІаьхьа хІиттира.\nУьш Къапарнаме дІабуьйлабелира. Шоьтан де тІе ма деъана, Іийсас гуламан цІа чу а вахана, адамашна хьехамаш бира.\nНах цецбуьйлура Цуьнан хьехамех, хІунда аьлча Іеламчу наха санна а доцуш, олалла долчо санна хьоьхура Іийсас.\nЦІеххьана гуламан цІа чохь жино хьийзош волу стаг гучувелира, мохь а хьоькхуш:\n«Хьан хІун гІуллакх ду тхоьца Назартара Іийса? Тхо хІаллакдан веана Хьо? Суна хаьа Хьо мила ву – Делан Везаниг!»\nІийсас омра дира жине: «ДІасаца! Арадала цунна чуьра!» – аьлла.\nТІаккха, и стаг дІаса а виттина, чІогІа мохь а хьаькхна, цунна чуьра араделира жин.\nЧохь берш чІогІа цецбевлла, вовшашка хетта буьйлабелира: «И хІун керла хьехам бу? Ур-атталла жинашна тІехь а олалла до Цо, ткъа вукхара Цуьнан омре ладугІу».\nДукха хан ялале Іийсах лаьцна Галилай-махкахь массо а меттехь дуьйцуш дара.\nІийса Яхьъяца а, Якъубца а гуламан цІа чуьра ара ма велли, ШамІа а, Іандар а волчу цІа вахара.\nШамІин стуннана чІогІа дагар долуш меттахь яра, цара цунах лаьцна дийцира Іийсага.\nІийсас, тІе а вахана, куьг а лаьцна, хьалагІатта гІо дира зудчунна. Оцу сохьта дагар дІа а даьлла, царна хьошалла дан йолаелира цомгушниг.\nСарахь, малх чубуьзначу хенахь, цигара массо цомгушнаш а, жинаша хьийзош берш а балийра Іийсана тІе.\nДукха адам гулделла дІахІоьттинера неІаре.\nТайп-тайпана цамгарш йолу дукха нах тобира Цо. Дукха жинаш а нахана чуьра арадехира Іийсас, амма, Ша царна вевзий хууш, Іийсас ца магадора, Ша мила ву дийца.\nІуьйранна, сатасале, цІера ара а ваьлла, цхьа а адам доцучу метте вахара Іийса. Цигахь Цо доІа дира.\nТкъа ШамІагІар Иза лаха арабевллера.\nИ карийча, цара элира Іийсага: «Массо а Хьо лоьхуш ву».\nТкъа Іийсас элира цаьрга: «Дуьло, юххехь йолчу гІаланашка а, ярташка а гІо вай, цигахь хьехамаш бан, хІунда аьлча Со цунна веана ма ву».\nГалилай-махкахула жуьгтийн гуламан цІеношкахь нахана хьехамаш а беш, жинаша хьийзош болчарна чуьра жинаш ара а дохуш, вахара Іийса.\nДІа ца йоьрзу йолу чкъуран цамгар йолуш цхьа стаг веара Іийсана тІе. Іийсана хьалха гора а воьжна, шена гІо дар а доьхуш, цо элира: «Хьайна лиъча, со товийр вара-кх Ахьа».\nЦу стагах дукха къа а хетта, цунах куьг а Іоьттина, Іийсас элира: «Суна лаьа хьо товала! ЦІанло!»\nЦу сохьта, и цамгар дІа а яьлла, цу стеган дегІ цІанделира.\nІийсас, и стаг сихонца дІа а хьажош, чІогІа тІедилларца элира цуьнга:\n«Варелахь, хиллачух лаьцна цхьаьнгге а ма дийцалахь. Ткъа хІинца ваха а гІой, хьо динан дега а гайтий, Муса-пайхамаро тІе-ма-диллара, Далла лерина сагІанаш даха. Хьо товаларан тоьшаллина хир ду иза нахана хьалха».\nАмма вукхо вахана массанхьа дийцина хиллачух лаьцна, цундела, ма-бохху гІалахь гучувала йиш ца хиларна, адам кІеззиг долчу меттигашкахь соцура Іийса. ХІетте а массанхьара а адам догІура Цунна тІе.


Оздоева Милана: Байначу Кегий Зударех Цхьаъ\nНохчийчоь -- Наной шайн дIадигина бераш дIадоьхуш, 30-08-2010\n2006-чу шеран 7-чу октябрехь йийна йолу "Новая газетин" журналист Политковская Анна дуьненна а евзаш яра. Дукха хьолахь цо Нохчийчохь боьдучу къизачу тIамах лаьцна яздарца а, дийцарца а. Цхьаннен баланех лаьцна артикл язъйина IадIачарех яцара. Нохчийчура бахархойн йоккха накъост яра иза. Оцу нехан бала, шениг санна тIе а оьций, лелара. Цо иза даггара деш хиларх цхьаннан а шеко яцара. Ша ялале иза кхиира цхьаболчарна гIо дан. Вуьйш, цо долийна гIуллакхаш чекхдаха гIерташ, тахана а кхелашкахь къуьйсуш бу. Кхинберш, лар а йоцуш, тIепаза байна.\nДиъ шо дузуш лаьтта, Нохчийчоьнан Малхбузехьа Iуьллучу Котар-юрт йистехь, чу ладарш оьхучу хIусамехь деха Дубас Люба а, цуьнан цIийнда Магомадов Бислан а, туьтмIаьжгаш йоьхкинчу наха дIайигина шайн йоI цIа ца йогIу те бохуш, ладоьгIуш Iа. 2004-чу шеран 19-чу январехь буьйсанна юккъахь баьхкинчу, герзах боьттинчу наха кечло аьлла омар динера, набарха ялаза йолчу Миланина бохуш, дагалоьцу цуьнан нанас Дубас Любас.\nДубас Люба: "Чоьнаш стенгахь ю царна чIогIа дика хаьара. Чухула а, уьйтIахула а баьржина бара уьш. Сан цIийнда тоьпан мукъ тоьхна, охьа виллира. Лаьтта охьа а бийшина, сан кIант а, цIийнда а, тIе герзаш лецира. Миланега элира, хьайна тIе хIума юха аьлла. Иза елха йолаелира... ЧIогIа аса гIо даре сатуьйсуш яра иза... ХIинца а цуьнан бIаьргаш дуьхьала лаьтта суна... Сан карахь хIун дара? Аса хIун дийр дара? Цара соьга хьо меттахъялахь, юйьр ю элира... "\nИсс бутт кхаьчна, вакхош волу кIант шеца схьаэца йоьлча, тIе а чевхина, охьавиллийтира Миланега герзахоша. Iуьйранна цхьайтта даьлча иза цIайоуьйтур ю элира "туьтмаьжгаша", шаьш дIайоьлхуш. Амма, цул тIаьхьа кхо шой итт бутт баьлла. Амма, шен йоI йолу меттиг а ца хаьа шена боху Миланин нанас.\nДубас: "ХIора буса неIарш йиллина йитара аса, иза цIаяре сатуьйсуш. Цо неI тохахь, ца хазарна кхоьруш. Оцу хенахь дуьйна лозу дог туьйш дац сан. И кехаташ кхоьхьуйту аса, иза карорах догдохуш. ХIокху берийн дуьхьа мукъане а. ХIара ши бер дан кхиар бен, кхин хIумма дан а ма ца кхиина иза. ДIаюьгуш ткъе цхьа шо бен ма дацара цуьнан. ХIун дан кхуьур яра иза хIокху дуьненчохь?"\nОздоева Миланин шиъ бер дисина. Ненадас-ненанас кхобуш ю ворхIалгIа шо долу йоI Аминий, диъ шо кхаьчна кIант Мохьмаддий. Кхин долу иттаннаш эзарнаш бераш санна, Нохчийчохь бижа ца туьгучу тIамо чомахь дешарх ца кхетийтина Милана а. ЦхьайттолгIачу классехь цIахь сецна, дукха ца Iаш, Сипсо-гIалара гIалгIачуьнга Оздоев Батыре маре яхара.\nОцу шерашкахь къизаллица оьрсийн эскархоша республикехь тIетаьIIина дIахьуш яра "зачисткаш" олу леррина операцеш. Шайн чуьра схьа а луьйцуш, дIабигара кегий нах. Цул тIаьхьа эвла йистошкахь охьакхиссина карадора церан эрча даьхна я лелхийтина декъий. Лар йоцуш, тIепаза байначеран могIаре язбора, докъаза байнарш.\nИ шиъ цхьана даха доладелла дукха хан ялале, нохчийн тIемалойн тобанех кхийтира цуьнан цIийнда. Ши эзар кхоалгIачу шеран гурахь, иза вийна цIавалийра. Тезет чекх ма даьлла, карахь ши бер а долуш, Милана шен децIа йирзира. Иттех де а далале церан керта къайлахчу сервисан эскархой баьхкира.\nДубас: "Иза цIаеанчул тIаьхьа кIира даьлла хир дара, уьш паспорташ талла баьхкича. 2003-чу шеран декабр бутт бара иза. Царца веана и Евсеев Михаил а вара. УьйтIахула буьйла а белла, массанхьа бIаьрг туьйхира цара - стенгахь хIун ду хьоьжуш. Балхара чуйогIуш, сайна уьш гича, шун кхузахь хIун деш ду, аьлла, аса хаьттича, паспортан раж толлуш ду шаьш, элира цара. ТIаккха сайчуьнга а хIунда ца хьовсу шу аьлча, бист ца хилира. Суна оцу хенахь хиънехьара, уьш уьйтIенан план йоккхуш хиллийла."\nОцу хенахь дуьйна церан неIар тIе эха волавеллера Мартан-кIоштахь ФСБехь болх беш хилла волу Евсеев Михаила. Къайлах белхахочо яла а, йола а ца йитара жима зуда - тхуна хаьа, хьо майрачух бекхам беш, шахIид хила лууш юйла, бохуш. Кегий берашца лараяла гIертачу зудчуьн дагахь данне а дацара иза.\nДубас: "Иза дацара. Иштта ойланаш сан йоьIан яцара. Цо ша жима ю алара, шена кхин цкъа а маре яха лаьа. Со уллехь йолуш элира иза цуьнга сан йоьIа. Амма, хьуна иза дан лаьа, хьо иза дан гIерта бохуш, цуьнан коьрта чу дилла гIертара иза. "ХIа-хIа, аса цкъа а дийр дац ишттаниг. Со ненан цхьаъ бен яц. Цуьнан могашалла дика яц. Сан иштта ойланаш яц хьуна. Сан кегий бераш ду, со кхин а яха езаш ю. Оцу Евсеев Михаила юьтуш яцар-кха иза."\nШи эзар шолгIачу шарахь Бараев Мовсар куьйгаллехь хиллачу тIемалойн тобано Москох театр закъалтана лаьцначхьана дуьйна, Нохчийчохь цIеххьаша лакхаделира, зудабераш а, зударий а лечкъор а, байар а. Норд-осте яханчу тIемалойн тобанехь масех жима зуда а яра, шаьш тIемалойх дисина ду бохуш.\nУьш, хууш ма-хиллара, театр чу хецначу дIаьвшан газо кхетам чура баьххначехь, коьртах герз детташ, байина оьрсийн лерринчу ницкъаша. И зударий муьлаш бара? ХIун Iалашо яра церан? Оцу театре лааме я, лаамза кхаьчнера? Уьш а, кхин а дуккха хаттарш жоп доцуш дисина. Дийна шайн карабаьхкинчу тIемалошна а, оцу зударшна а тIехь йиллина кхел хIунда ца йира боху хаттар а чIогIа товш дац таханлерчу оьрсийн Iедалшна.\nИштта ФСБ-н лерринчу тидам кIел нисбелира, Оздоева Милана санна, бисина зударий. Арахьарчу пачхьалкхашка бовда ца кхиънарш, ФСБ-но вовшахтоьхначу дехха цIейозанца а дустуш, къайлах дIабахара. Стенна тIехь бара церан бехк? ХIун бехк бара Миланин а? Цунах лаьцна аьлча, шайн цIераш яха ца луучу наха дийцарехь, Ичкерин президент хиллачу Масхадов Асланан аудио а, видео а къамелаш дIасалелочу зударех ю иза. Дукха хьолахь дуьненца уьйр оцу кассеташкахула латтайора Масхадовс.\nМиланас уьш дIасакхехьарна догIуш таIзар делахь, кхел ей, цунна хан тоха боху цуьнан нанас. Ша цунна тIаьхьаоьхур ю, и йолу меттиг йийцахь. Берийн хIун бехк бу – ца кхета, Котар-юртан администрацера хьесапдархо Дубас Люба. Цунна догIучу алапех -- диъ эзар соьмех -- бехаш бу церан бархI стагах лаьтта доьзал. Божаршна Нохчийчохь бан белхаш бац. Дубаса дийцарехь, шайн долчух тоам бо цара.\nДубас: "Иштта Iаш-м ду тхо. ЯахIума юй тахана? Дика ду. Берашна тIеюха а ю. ЙоIа хьалхара класс чекхъяьккхина, шолгIачу классе яхана. ЧIогIа дика доьшуш ю. КIентан диъ шо кхаьчна – Милана йоцу кхо шой итт бутт бу - цунна шен нана дага ца йогIу. Со сайн ма-хуьллу цуьнан шен жима нана юйла хаьийта гIерта. Миланин сурташ гойту цунна."\nМилана шен жимачу берашна тIекхачийта дукха хIума лур долуш яра цуьнан нана. Оьрсийн президенте, оьрсийн инарлийн прокуроре, халкъан векалшка – Нохчийчура а, Оьрсийчура а -- тIеман прокуратурашка а, чоьхьарчу гIуллакхийн министре а кехаташ кхехьийтина цо, дехарш деш.\nДубас: "Оьрсийн Федерацехь цхьаъ лакхара Iедалан векал ца витина аса кехаташ ца яздеш. ХIоранга яздина аса, иза лаха а лахий, шен берашна юхаяийтахьара аьлла. Соьга доуьйтуш долу жоьпаш иштта ду - тхо болх беш ду, лохуш ду, ладоьгIуш Iие. Хьайн мел долу хаттарш, хьо ехачу меттигерчу, ТIехьа-Мартан кIоштан прокуратурехь хатта аьлла."\nIедалша хьажочу меттиге иза яхча гуттар хуьлург къорачуьнний, мотт ца хуучуьнний къамел ду. ФСБ-н векална Евсеев Михаилана шен йоIах хилларг хууш хиларх тешна ю иза. Евсеевс шина шарахь болх бина ТIехьа Мартан-тIехь. Оцу шина шарахь, "муьлха ю ца хуучу ницкъаллийн структураш" даиман кегий нах лечкъабора Котар-юртара, бохуш, дийцира цо Маршо радиога. Оцу цхьана юртара лар йоцуш вайна ткъе цхьа стаг. Иза дIаваханчул тIаьхьа, цхьа стаг бен ца вигина. Оцу стагана тIекхача шен ницкъ бац. Ткъа Iедалш хIумма а дийр долуш дац, бохуш, латкъамаш бо Любас.\nДубас: "И стаг кхуза белхан гIуллакхе веана вара. Хан чекх ма еллина, иза дIавахана. Аса иштта яздинера, ТIехьа-мартан кIоштан ФСБен декъан куьйгалхочух лаьцна хоьттуш - иза оцу даржехь волуш лачкъийна ю сан йоI аьлла. Оцу организацино суна даийтинчу жоьпан тIехь аьлла ду, и цIе йолу белхахо вац шайн аьлла. Ткъа, Евсеев Михаил хилла хилар цхьаммо а керста ца до. Тхан кIоштахь долчу сийлаллин у тIе тоьхна ву иза, дика белхахо санна. Цундела, иштта стаг волуш ву."\nОздоева Милана "туьтмIаьжгаша" дIайигарх лаьцна масех шо хьалха Политковская Аннас артикл зорбане яьккхинчул тIаьхьа, Миланин ден-ненан керта масех бакъонашларъяран а, гIо-накъосталлин а организацин векалш баьхкира. Шаьш гIо лоцур ду а аьллера иза лохуш. Амма, журналист йийначул тIаьхьа, церан неIар тIе цхьа а ца хIоьттина. Страсбургерчу адамийн бакъонийн кхеле яла дагахь-м яц хьо, аьлла, Маршо радионо хаьттича, хIинца ер ю ша, элира Дубас Любас.\n(ХIара программа дуьххьара эфирехь хазийтина 2007-чу шарахь ГIадужу беттан 7-чу дийнахь, Политковская Анна йийна шо кхачар билгалдоккхуш)


Аэродинамикин тормоз — Википеди\nПассажирийн BAe 146—300 кеман аэродинамикин тормоз\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Тормоз.\nАэродина́микин то́рмоз, хӀаваан тормоз — тӀомалела аппаратан урхалла данло тӀехуле, лерина ю дуьхьало тӀетохарца кеман сихалла лагӀъян. Иштта лелайо сиха цӀерпоштан а, автомобилийн а конструкцешкахь.\nАэродинамикин тормозан эффект йозу тӀехьоькхучу хӀаваан сихаллех, цундела, хӀаваан тормозан чоьтах дуьззина саца ца ло. Кхин а оьшу кхин болу тормозан гӀирсаш (массанхьа лелайо чӀулгийн тормоз а, дӀаозаран реверс).\nГражданийн а, спортан а авиацехь аэродинамикин тормозаш лелайо кема охьадуссучу хенахь глиссадан са тӀетохархьама. Цуо таро йо гӀуо тӀедогӀийла йолчохь охьахаа, масала ломан меттигашкахь йолчарна. ТӀеман кеманийн хӀаваан тормозаш лелайо могӀа латтош а, чухьаьддачу хенахь лагӀдеш а.\nДукха хьолахь хӀаваан тормозех олу интерцептораш, хӀунда аьлча уьш арахецча цуьнца цхьаьна тӀекхета аэродинамикин дуьхьало. Амма, муьлхха а хӀаваан тормоз интерцептор яц. Интерцептор — тӀоман айаран ницкъан урхаллин меже, хьажийна ю пурхаллин урхалла дан я айаран ницкъ лагӀбан охьадуссуш додучу хенахь, чкъургийн тормозаш чӀагӀъярхьама. Масала, тӀеман Ту-22М (М2, М3, МР) кеман пурх урхаллин меженан метта ю еккъа интерцептораш (элеронаш йоцуш), царна юкъахь болх беш йолу тӀома доьдуш а, охьадуссуш а хӀаваан тормозаш санна.\nМТКК Дискавери (тормозан парашютан тӀе «крокодил» тайпа хьажоран арх)\nПалубан Blackburn Buccaneer штурмовикин аэродинамикин тормоз\nFastech 360 электроцӀерпоштан аэродинамикин тормоз\nТормозан у Су-30 тӀаьхь\nТӀомалела аппаратан компоненташ (ТӀА)\nТӀА планеран конструкци\nБохаман авиацин турбина\nКоьрта мох дӀабохийтарг\nТӀоман тӀехьара йист\nТӀомалела аппаратан планер\nШен дуьхьала система\nЦӀе яйаран гӀирс\nХӀаваъ схьаоьцу система\nКондиционировани яран система\nТӀомалеларан урхаллин дакъош\nКеман урхаллин тӀам\nАрхан колонка тоттург\nтӀоман механизаци а\nАдаптиван урхаллин тӀам\nЖигара аэросетта тӀам\nВибраци йен тӀоман хьалхе\nӀадкепара хийцало тӀам\nЮханехьа Ӏадкепара тӀам\nРоторан тӀоман хьалхенаш\nДоплеран сихалла юстарг\nГергарчу навигацин радиотехникин система\nКъамелаца хаам бийриг\nКеман радиолокацин жоплург\nКеман дийцарш даран гӀирс\nЗӀенарш тохар гучудоккху станци\nАвиацин гӀирс (АГӀ)\nТӀелатаран сонийн а, ницкъ хиларан сигнализацин автомат\nТӀА бортан ЭЛС\nСенан сихаллин датчик\nЙорт еттаран демпфер\nКурс хийцаяларан индикатор\nПланан навигацин гӀирс\nХӀаваан Ӏаткъам тӀеоьцург\nХӀаваан сигналийн система\nБохам хилча кислород даларан система\nХӀаваъ эцаран урхаллин система\nНекъан урхаллин система\nКеман тӀомалеларан урхаллин система\nШа баран сигнализатор\nдерзар а, шаршар а гойтург\nАвиацехь цӀе яларан сигнализацин система\nНицкъан гӀирс а,\nдагорган система а (НГӀ а, ДС а)\nХӀаваъ оьцучун S-кепара харш\nХӀаваъ оьцучун конус\nNACA мох ца лоцуьйтург\nХьалауллу дагорган яй\nГуттарен хьийзаран привод\nОзал лакхара хӀаваъ оьцург\nТӀомалела аппаратан дагорган система\nОзадаран векторан урхалла\nГоуджан тӀоман тӀехье\nДозанан чкъор дожоран тӀоман тӀехье\nБохаман араваларан а,\nкӀелхьараваларан система (БАКӀС)\nАвиацин тӀеман а,\nдуьхьалонан а система\nГерз хьалауллу шад\nИнфрацӀиен дуьхьалонан гӀирс\nОбъективан тергонан гӀирсаш\nБортан ша яздийриг\nОбъективан тергонан бортан гӀирсаш\nБортан терхьаш лараран машен\nБортан дуьхьалонан комплекс\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Аэродинамикин_тормоз&oldid=6107786»\nТӀомалела аппаратан конструкци\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 6 июль, 09:41.


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ:Майрачо шен зуда, нахаца лелла аьлла, бехке йича - шен зуда бехке хиларна тоьшаллина\nМайрачо шен зуда, нахаца лелла аьлла, бехке йича - шен зуда бехке хиларна тоьшаллина майрачой, ша бехке цахиларна тоьшаллина зудчой дуйнаш даар дуьйцу дакъа\n324. IабдуллахI Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а), хьенехан кIанта минеха хаьттира аьлла, дийцина: «ХIай, АллахIан элча! Дийцахьа, нагахь тхоьх цхьаъ шен зуда зина деш (нахаца лелаш) йолуш тIенислахь, оха хIун дан деза? Нагахь иза цуьнах дерг дийцадаккха волахь - мел инзаре, ирча зулам ду-кха цо дуьйцун дерг. Нагахь иза оцу хьокъехь дерг хьул а дина, тийна Iахь - тIаккха а мел инзаре, ирча зулам хуьлу-кха цо къайлахьуриг!». Амма АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) жоп ца луш витира иза. Делахь а, цул тIаьхьа цхьа хан яьлча, юха а иза волучу а веана, оцу стага аьлла: «Суна тIехIоьттина хьал ду-кха - хьалха аса хьоьга хаьттинарг». ТIаккха АллахIа «ан-Нур» суратехь долу масех аят доссийра - «…шайн зударий нахаца леларна бехке беш берш». ТIаккха Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шега диссийна и аяташ оцу (стагана) дIадийшира. Цунна хьехам а бира цо. Цунна довза а довзийтира цо дуьненахь хиндолу таIзар эхартахь хиндолучу Iазапе диллича - (дукха) дайн Iазап хилар. Цо (шена биначу оцу хьехамна жоп луш), оцу стага аьлла: «ХIан-хIа! Бакъонца хьо ваийтиначух дуй ма буу аса: цунна тIехь доцург кхуллуш ма вац со». Цул тIаьхьа, (оцу стеган зуда) схьа а ялийна, цунна а (оцу стагана ма-барра) хьехам бина цо. (Оцу хьехамна) дуьхьал оцу (зудчо) аьлла: «ХIан-хIа! Бакъонца хьо ваийтиначух дуй ма буу аса: сан хьокъехь харцдерг дуьйцуш ма ву иза». ТIаккха (Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) стагана тIера дIаволавелира. Ткъа оцу (стага) доьазза АллахIах дуй биира: (шен зудчун хьокъехь ша дуьйцург) цIена бакъдерг ма ду аьлла. Цул тIаьхьа, ша-шена АллахIан неIалт а кхайкхош, сардам боьллира цо: нагахь ша харц луьйш велахь - (оцу неIалтах кIелхьара ма волийла-кха ша аьлла). Цул тIаьхьа АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цуьнан зудчуьнга а дийхира цо диннарг дар. (ТIаккха цо а биира доьазза АллахIах дуй: шен майра харц луьйш ма ву шен хьокъехь аьлла. Цул тIаьхьа (сардам боьллира цо): нагахь ша харцдерг дуьйцуш елахь, АллахIан оьгIазло гIойла шех аьлла. Ша-шена АллахIан оьгIазло йоьхуш, доIа а дира цо). Ткъа цул тIаьхьа гуттаренна а вовшахкъастийра и шиъ АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна). Цул тIаьхьа элира цо: «Боккъалаъ, АллахI хуш ву шуьшиннах цхьаъ харцлуьйш дуйла. Ткъа тоба дой шух цхьаммо а?». Юха-юха а олуш, кхузза элира цо и.\nКхечу хьадисехь аьлла: Ткъа (хIинца, и чIагIонаш йиначул тIаьхьа) хьан бакъо яц - хьайн зуда а йина, иза юхаялон (я цунна дуьхьал даккха хIумма а дац хьан кхин)». Цул тIаьхьа (оцу стага) хаьттина: «ХIай, АллахIан элча! Сан бахамах хIун нисло-те тIаккха?». Цо жоп делла: «(Хьан бахам юхакхочуш бац хьуна). Нагахь оцуьнан хьокъехь (айхьа дийциначуьнгахь) хьо бакъ лийна хиллехь а - цунна биса безаш бу и (бахам), хьан цуьнца (стеган а, зунчун а меттахь догIу) гIуллакх дар бахьана долуш. Нагахь (цуьнан хьокъехь долучунна) ахьа аьшпаш боьттинехь - тIаккха-м хьан оцу (зудчуьнга) йолучул а кIезиг ю оцу (бахаме) йолу бакъо» (ал-Бухари: 5316, Муслим: 1493).


"Ваша вийра, со закъалтана лецира". ГIалгIайчуьра бахархой терроризмна бехкебарх\nРостов-ГIаларчу тIеман кхелехь Галаев, Алиев, Беков, Цицкиев\n2018-чу шарахь дуьненан футболан чемпионат йоьдучу юкъанна терроран тохар кечдарна Ростов-ГIаларчу Къилбан тIеман кхеле хIоттийна ГIалгIайчуьра виъ вахархо. Царех цхьаннан ваша вийра къайлахчу сервисийн декъехь, дуьхьало ян гIоьртинера иза аьлла. Адвокаташа царна дохку бехкаш тIе ца дуьту, и доллу гIулакх бух боцуш ду, боху цара.\n"Гуш ду ницкъбина цунна"\nНаьсарехь ша вехачу хIусамехь Мангал-беттан 8-чохь лецира Алиев ИбрахIим. Етта а йиттина, стенга вуьгу а ца хоуьйтуш, дIавигира иза. Цуьнан жимахволу ваша Башир а лецира. Цуьнан хIусамех хьовсучу заманчохь граната а, куьйгайина оьккхуьйтург а карийнера. Алиев-воккхахверг волу меттиг гергарчарна ца юьйцуш, кхо де дIаделира. ТIаьхьо, хIетахь ГIалгIайчоьнан куьйгалхо хиллачу Евкуров Юнус-Бекца а, цIарца вуьйцуш воцчу ФСБ-н инарлаца а цхьаьнакхета аьлла, тIекхайкхира уьш.\nЦаьрга хаамбинера, шега хеттарш дечу хенахь ИбрахIим, тукарх ка а тухуш, "АллахIу акбар" олуш, къайлахчу сервисийн белхахочунна тIелеттера, тIаккха вен дийзира иза шайн аьлла. Кхаа баттахь вийначун дакъа дIа ца луш дуьхьало латтийра.\nЦуьнан гергарнаш ца тийшира официалехь кхайкхийначу версех, кхаа баттахь кеп-кепарчу инстанцешка лийлира уьш. Кавказ.Реалиига вийначун шичас Алиев Султана ма-дийццара, цхьа хан яьлча ФСБ-но барт бинера цаьрца: ИбрахIиман дакъа дIалур ду шаьш, амма иза дIаволлар нах а ца гулбеш, чоьхьара нах декъахь болуш, шаьш ха а деш, хила деза аьлла. Доьзал реза хилира. Оцу ситуацех хуучу кхин шина хьастано а тIечIагIйира и информаци Кавказ.Реалиина.\nЦуьнан дегIа тIехь дийна цхьа меттиг бацара. Гуш дара, ницкъбина вийнера иза\n"Цуьнан дегIа тIехь дийна цхьа меттиг бацара. Гуш дара, тIехь ницкъбина вийнера иза. Со цкъа а тешар вац цара дуьйцучух. Малх дIабузале иза чомахь дIаволла а ца дитира тхо, гонах хIоттийна ха дара. Иза лийчочу хенахь а цхьана", - дагалоьцу Алиев Султана.\nАлиев Баширан адвокато Зубенко Виталийс хаам бира, Алиев ИбрахIим ницкъбина верах кхелехь дIагайта гергарчу хенахь тоьшаллаш кечдеш ду шаьш аьлла.\nТеракт, герз, оьккхуьйтург\nТерроран тохар дан кечлуш хиллера аьлла, бехкевинера Алиев Башир. Талламхойн версица, цо а, кхин бархIаммо а ГIалгIайчохь террорхойн "Исламан пачхьалкх" шайх олчучу тобанхойн гара а кхоьллина, 2018-чу шарахь дуьненан чемпионат йоьдучу заманчохь дан леринчу терактана кечлуш хиллера. Иза вовшахтоьхнарг ву аьлла хета талламхошна 30 шо долу Наьсарера вахархо Беков Аслан.\nВовшахтоха леринчу гаран декъашхошна а санна, масех зуламан эпизодашкахь бехке во иза а. Ницкъхошна хетарехь, юьхьанца дуьйна а телеграм-чатехь терроризмана пропаганда еш хиллера цара. Масала, Бековн бехк бу, даIишхоша динчу терроран тохарх лаьцна реза волуш комментарий йитарна. ШолгIа эпизод йоьзна ю, "Исламан пачхьалкхах" дIакхетарца. Кхузахь Беков зулам вовшахтоьхнарг лору, ткъа бисинарш – декъашхой.\nТалламна хетарехь, Беков воцург а, гаранах дIакхетта хилла вежарий АлиевгIар а, Галаев Муслим а, Цицкиев Руслан а, АюповгIар Мохьмад а, Урусхан а, Картоев Ислам а, Богатырев Зеламха а. Оцу тобанан могIаршкахь ГIалгIачйчоьнан куьйгалхойн гIишлона уллохь теракт дан лерина бара уьш, дуьненан чемпионат йоьдучу 2018-чу шарахь, боху. Ишта Iалашо хилла бакъоларъяран органийн векалшна тIелата а. Оцу тIера схьа ду, талламан версица, царна бехкаш дахкар - 2018-чу шеран Мангал-беттан 8-чохь ФСБ-н белхахоша юкъахдаьккхина, цара кхочушдан лерина хилла теракт.\nХIетахь лийцира кхеле хIиттийнарш берриш а. Оцу юкъанна, таIзаре балийначарех эххар а Беков а, Алиев а воцург, Галаев а, Цицкиев а бен ца висира.\nТалламца берта вахара Картоев Ислам а, Богатырев Зеламха а, хаамбина Кавказ.Реалиига Бековн адвокато Лев Дорофеевс.\nМуьлш бу АюповгIар – хIинца а къаьстина дац. Кхелехь цхьаьннан а метта вистхуьлуш вацара и шиъ. Адвокаташ шек бу, бехкбуьллучарна а хууш дац аьлла, оцу гIуллакхца муха боьзна бу и нах.\nБекхебечаьргара даьккхинчу герзах дерг аьлча, Калашниковн автомат лелон бакъо яцара. Диссина герз – таллархойн тоьпаш лело бакъо йоккхуш, даьхна документаш дара цаьргахь.\nТалламна хетарехь, теракт дечу заманчохь тарлора цара пйдаэца церан цIахь латтош хиллачу уьрсашца а, дагаршца а. Оцу юкъанна, веанна а тIехь кхел еш ю, бакъо йоцуш герзаш лелорна а.\nСан вешина юьхьанца дуьйна тесна дара иза, иза вийначул тIаьхьа суна кхачийна\nОьккхуьйтург ярца йоьзна эпизод а ю дохкучу бехкашлахь. ГIуллакхна юкъа мел озийначийн хIусамашкахь карийнера куьйгайина лоьлхуьйтурш. Цара чIагIдо, къайлахчу сервисийн белхахоша шайна тийсина ю уьш бохуш. ХIуманашца долчу тоьшаллашлахь ю квадрокоптер а. Талламна хетарехь, шаьш тIелатар дан дагахь хиллачу ницкъаллин структурийн белхахошна тIехь терго латто Iалашо хиллера церан цуьнца.\n"Гранаташ суна тесна ю. Юьхьанца сан вешина теснера уьш, иза вийначул тIаьхь суна кхачийна. Веллачунна уьш оьшуш яц, дийначунна новкъа хир яц аьлла, сацамбина цара", - дIахьедина кхелехь Алиев Башира.\nХьалхо бинчу талламехь Беков Аслана динчу мукIарлонца, АюповгIеран вежаршца а, Богатырев Зеламхаца а "Ихва" олучу телеграм-чатехь вара иза, ткъа 2017-чу шарахь шаьш "Исламан пачхьалкхан" агIончаш ду, радикалан ислам лелош а ду аьлла, хьесап динера цара. Оццу чатехь хиллера долийначу гIуллакхан важа болу декъахой а.\nТалламан версица, уьш берриш а хиллера цхьаьна теракт дан лерина, герзаш, лоьлхуьйтурш, уьрсаш лелош, амма лецира.\n"Оьккхуьйтург муха ю аьлча, цхьа коьчалан кепехь ю иза. Кхеле хIиттийначара цIахь кечйина ю иза боху, - дуьйцу Лев Дорофеевс. – Кхузахь абсурде хIун ду аьлча, оцу коьчало реакци йо жимма а меттах хьаяхь, эккха там бу иза температура хийцалахь а. Эксперташа боху ишта. Тамашен дара, оцу тайпа гIирс шайн берашна а, зударшна а юкъахь цара латтош хиллехь. Церан цIахь карийна ма боху иза".\n1,6 шо а ду и гIуллакх Къилбан кхелехь талла долийна. Оцу хеначохь бехкашдохкучу агIоно шен тоьшаллаш ду далош.\nАдвокаташ тешна бу, и гIуллакх бух боцуш ду аьлла, эпизодаш шаьш кхоьллина ю, кхеле хIиттийначарех хьакхалуш а яц. Коьрта тоьшалла лору цара, хьалхо хиллачу талламехь цара бехкаш тIелацар.\nКхелан процессан юьххьехь бехкебечара юхаийцира хьалхо шаьш йина кийтарлонаш. Цара дIахьедира, ницкъхоша тIеIаткъам а бина, етташ, дегIана а, сина а ницкъбина, тIелецийтира шайга бехкаш аьлла. Массо а эпизодашкахь шайга кхийдо бехкаш тIе ца дуьту цара.


Свобода Радион президент: "Оьрсийчоьно новкъарло йо тхан коллегашна"\nСвобода Радион медиакорпорацин президенто Флай Джеймис дIахьедар дина, пачхьалкхан чоьхьарчу гIуллакхашна юкъагIертар толлу бохуш, Оьрсийчоьнан пачхьалкхан Думан комиссино шен леларца бахархойн йозуш йоцчу хаамийн хьостех пайдаэцарна дозанаш детта аьлла. Iедалша хIотто бакъо ца еллачу Москварчу митингехь дакъалаца аьлла, халкъе кхайкхамбина, Германин Deutsche Welle медиакорпорацино низам дохийна аьлла, пачхьалкхан Думас бинчу сацамех вистхилла Флай.\n"Бахархошна интересе болчу хиламех дуьйцуш, шайн болх кхачам боллуш бечу тхан кхечу пачхьалкхашкарчу журналисташна Оьрсийчоьнан Iедалша диллина тIелатарш до. Оьрсийчоьнан бахархойн бакъо ю йозуш йоцчу хьосташа шайн махках лаьцна дIакхачочу информацех пайдаэца, ткъа Думас церан бакъонашна дозанаш детта", - аьлла Флай Джеймис.\nТАСС агенталло пIераскандийнахь хаамбира, пачхьалкхан Думас бинчу сацамех. Цу тIехь чIагIдо, Deutsche Welle газетан Къилбаседа Кавказех публикацешкахь экстремизмех долу низам хьаьшна аьлла. Комиссин куьйгалхочо Пискарев Василийс дехар дийр ду арахьарчу гIуллакхийн министралле, Deutsche Welle хьост аккредитацех даккха аьлла, хаамбина Новости агенталло.\nИшта дагахь бу уьш корпораци "арахьарчу агентийн" могIаре яккхар доьхуш, юридикан министралле дехар дан а. Deutsche Welle газетан оьрсийн сервисо хаамбина, Москвахь хиллачу протестхойн акцех твиттерехь язйина артикл экспертизе яхьийтина аьлла, хаамбина "Интерфаксо".\nПачхьалкхан чоьхьарчу гIуллакхашна юкъагIертарна бехкедина Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло Deutsche Welle хьост. Байначу убеттан 19-чохь комисси вовшахтуьйхира Думехь инцидент талла. Шайн рогIерчу кхеташоне газетан векалш кхайкхийнера депутаташа, амма бехкаш тIе ца дуьту Deutsche Welle дуьхьал хилира цигахь дакъалаца.\nПIераскандийнахь пачхьалкхан Думан комиссино сацамбина, низамаш талхиний хьожуш, кхин а масех хаамийн гIирсийн материалаш луьстур ю шаьш аьлла. Юьйцурш ю оьрсийн Би-би-си, "МБХ медиа", "Голос Америки", Радио Свобода, телеканал "Настоящее Время", "Медуза".


Нохчийчоь -- 17-чу школера "бурчан" газах цомгуш хилла дешархой бехкина дарбан цIийне, Соьлж-ГIала, 20Заз2013\nОьрсийчохь, масала, 1000 берах хьалхарчу ялх дийнахь леш дерг 8-9 бер бен дацахь, Нохчийчохь изза гайтам 20 кхоччуш бу. Оццул башхаллаш йолуш терахьаш далийна дукха хан йоццуш Москох дIабаьхьначу лоьрийн гуламехь.\nБерашлахь баларш оццул дукха хилар цхьабосса кхеталуш дац махкахь. Iедалша бохург а, могIарерчу бахархошна а, лоьрашна а хетарг а, стигаллий, латтий санна, морзахдуьйлуш ду.\nНохчийн могашаллин министаралло, бераш далар бахьанаш далош, гIардаьхна терахьаш. Цо хеназа бер даларан коьрта бахьана ду, шен хен-хенахь лоьрашна тIе а оьхуш, наной царех дагацабийлар, лоьраша мел хьоьхург тидам-тергоне цаэцар.\nШолгIа бахьана лору министараллехь мехкарий, кийра чIагIбелла а балале, хенал хьалха маре эхар. Цу тIехь Iедало цхьалхо яьккхина, 18 шо кхачаза йолчу йоIана маре яхар доьхкуш сацам тIе а эцна.\nБераш даларан кхоалгIа бахьана дузу лоьрийн урхаллехь шайн белхойн говзалла ледар хиларца.\nКхеташ долчу бахьаненна, официалан тIегIанахь Нохчийчохь баларш а, цомгашнаш а дукха хиларан бахьана ду аьлла хьахош дац тIамо бина тIеIаткъам. Делахь а къамеле баьхча, бахархоша а, лоьраша шаьш а коьртачу бахьанех цхьаъ ду олу тIемаша нахана бина тIеIаткъам.\nТIемаша экологи бехъярца кхеточех ву махкахь берашлахь а, кхиазхошлахь а дархой дукха хилар ас цIарца ца вуьйцу лор, невропотолог. ХIора а бер даларан бахьанех кхиа махкахь тIетаьIIина дIахьош болх бу. Цо кхеторехь цхьана а беран Iожалла зерах хьалха юьтуш яц. Амма тIамо йина хьунаш, бехйина экологи лору цо махкахь цамгарш яржаран коьрта бахьана.\nТкъа Iедало-м, Iорадохуш цхьа бахьанаш а долуш, хеназа бераш кхалхаран цхьадолу бахьанаш цкъачунна хьуламехь дуьтуш ду. Наха бечу леткъамашка ладоьгIча, хеза, лоьраш дуьхе а ца кхуьуш, кху бахьаненна делла аьлла хадам боллуш чIагIдан йиш а йоцуш, леш ду бераш, бохуш.\nХIинца хIун ун даьржина Нохчийчохь?


Шема багах мел яьккхинарг лоцуш ву...\nКху тIаьхьарчу хенахь къардайна хьийзачу ницкъаллин структураша лоьцуш берш Шема пачхьалкхе кхачар стенна дуьйцу, дукхахдолчу декъана цкъа цкъа а доза хадийна махках бевлла нах а бац. Вуьшта аьлча лоьцуш берш бу цига цу хийрачу тIаме мацца а цкъа кховча лаам хилларш.\nМогIарерчу бахархоша а даре дарца, Шемахь Iаьрбоша шайлахь бечу тIаме хIитта кечамаш беш хилла кегийрхой лецна Шелковск кIоштехь. Цунах хаам Iорабаьккхина меттигерчу телевизионехь а. Оьрсийчохь талорхойн лоручу ДаIишах дIакхета Iалашо хиллечеран тоба 7 ворхI стагах лаьтташ хилла,коьртехь Умалатов Шамал а волуш боху официалан хьостано. МогIарерчу бахархошна хетарехь лецнарш мел бу а ца хууш бу. Дуьйцуш ю Щелковскера яхархо Луиза.\nЛуиза: «Билггал мел бу а ца хаьа, леца-м лецна кегий нах. Болх цахилар ду а хаа, дан хIума доцуш бIарзбелла лела а хаац,къарра-м ца ло уьш. Дукха нах сингаттамехь бу-кх».\nЦхьаболчарна хетарехь Шелковск,Теркйист кхечу а кIошташкахь дIадехьна лецарш бух болуш дац. Вуьшта аьлча кегийрхой шайлахь и Шемара тIом хьехабар доцург цига кховча ойла кхобуш хилла а бац. Шайн белхан жамIаш бIаьрла гайта доцург кхолла гIерташ бу низамхой бохурш а бу нахалахь. Кхечарна моттарехь кегийрхой лоьцуш «яьккхинчу» тулгIенан бух-орам бозабелла бу жимма хьалхо мехкдас терроран хьокъехь динчу дIахьедарх.\n«Дуьненан юкъара терроризм вайн къарйина… Баланаш,сингаттамаш дебош болу зуламхой вайн хIаллакбина дIабаьхна,лецна я эхье бевдда дIабахна. ХIинца уьш юха а кхузахь кегаре IалгIож ян гIерта,амма цунах гIуллакх хир дац,церан аьллар тIедер дац.Нохчийчоь-машаре,токхе,кхуьуш мохк бу. Ишта хир ду даима а.\nКху тIаьхьарчу хенахь тергаллучу хиламаш ма-гайттара самонан ,зерийн болх марсабаккха беза. Кегийрхой харц новкъа ийзо гIерташ беш болу болх орамехь дуьйна сацо беза. Вайн зуламхошна жима а дегайовхо йита ца еза». Герггарчу барамехь ишта дIахьедар дина мехка куьйгалхочо. Цуьнан и къамел нисса дIа,шайн лаамехь кхета а дина, кегийрхой лецарехькарзахбевлла лору бахархоша полицин белхой.\nМухха делахь а, Шелахь герзаца юкъаметтиг къестош, вер-ваккхарш нисделчахьана лехамаш а,лецарш а жигара даьккхина ницкъаллин структурийн декъашхоша. Цу лецаршна нацкъар ца йисна Теркйист кIошт а. Цигахь совцийна кегийрхой а хилла Шемарчу тIаме кховча хьага а хьаьгга Iаш. Цу хьокъехь дуьйцуш ву Сайди цIе йолу вахархо.\nСайди: «ТIамтIе баха дагахь хилла аьлла лецца-кх. Мартана тIера цхьа кIант лаьцна хилла боху,цо дIабийцина боху кхузарнаш. Бакълена а цига баха гIерташ хилла а боху уьш. ХIун хир ду ала хаац. Цкъачунна схьабахкийтина бац,лебеш бу боху».\nЮххерчу Малхбалера а,Украинера а тIемаш хьахаделча а, бусалбан дин я махкара хьал дийца даьккхича а,тахана нохчашлахь,ши-кхо стаг бен воцчу пхьоьгIанахь а, шуьйра яьржина, «дIасаца,дош ма хазаде» бохучу маьIнехь,сих-сиха пайдаоьцург цхьа уьшар ю- бетт тIе пIелг биллар.\nВуьшта аьлча, нохчашлахь,вуно дика кхета а луш,карарчу хенахь хаза неха санна карладевлла хIара кицанаш: «Кхийринчун нана йилхина яц», «ТIаьхьа хьаьжний бен дош ма ала,хьалха хьаьжний бен ког ма баккха», «Алале хьо дешан эла ву,аьллачул тIаьхьа -лай». ГIадал гIаддайча вайнехан фольклоран цхьайолу жанраш дагаяр а,уьш карлайовлар а лору цхьаболчар,боккха бацахьа цхьа пайда.


"Нохчийн мафино" сагатдойту Германига. …Ткъа муха?\nУггаре къиза а, шаьш санна йолу тобанаш шайх кхерош а ю махкара "нохчийн мафи", аьлла хета Германин ницкъаллин урхаллашна, Spiegel Online хьостано бахарехь.\n"Уьш кест-кеста хаало адам хьийзорах, дерах йолчу хроникехь", боху нохчийн диаспорин хьокъехь Шпигело.\nПолицино дийцарехь, нохчаша доладо наркотикаш юхкучу бизнесехь, хьалха бу къола дарца, "коллекторш а хуьлуй", нехан чуьра бахам лачкъорца, адамаш кхерийна, церан хьал доладерзорца.\nШайн корматаллица италахойн мафех таръелла нохчийн зуламхойн тобанаш - цара къайлах информаци оьцу полицера, оцу тобанаша, безачу бахамашна хадечу фирманашка балха а хIуьттий, Iедалан ницкъан дехарца пачхьалкхан гIишлош ларъеш а хааделла, чIагIдо Шпигелан эксперташа.\nНохчех лаьтта гIеранаш хала ду леца, атта дац царан дина зулам листа – нохчий "вуно бертахь, вовшех доладеш" нах бу, хьостанашна хетарехь. Цундела атта дац низамхошна нохчашлахь информаторш каро а, зуламхойн тобанашна юкъахеца церан къоман нах кечбан а, боху Шпигело.\nОцу хьостано дийцарехь, мел боккха бехк Iорабаьккхича а ца ваккхало Германига нохчо махках - "нохчийн мафи" тергалъечу ханна пачхьалкхе депортаци янъелла яц цуьнан цхьана а декъашхочунна.\nШарахь Германерчу криминалан полицин даккхийчу зуламашца къийсам латточу декъо а, къайлахчу сервисаша а, мигрантех жоп лучу урхалло а, зуьйш, тергонехь кхаьбна нохчийн криминалитет.\nЦара динчу жамIо гайтарехь, Европерчу мехкашлахь уггаре дукха нохчийн мухIажирш тIежцначу пачхьалкхех ю Германи – 50 эзарне кхоччуш волчу кавказхойх 80% бу нохчий.\nЮьйцучу немцойн хьукматаша юкъахь "Маж" операци дIаяьхьина дукха хан йоццуш, яздо, Spiegel Online тIе а тевжаш, Deutsche Welle.\nОццу гIирсаша жамIех лаьцна бечу хаамашкахь ца хоуьйту стенгахь бу "мафиозеш" билггал, ца хоуьйту, муьлш бу уьш, шаьш "нохчийн мафина" буьрса сурт кхоьллинехь а. ца карийна операци дIахьош буьйцучу ницкъхошна, тергамчашна, хьовсархошна цхьа а автомат, я ур-атталла тапча а, ца яьхна "мафигара" наркотикаш, евро-ахчан миллионаш. И операци аьттонза ерзар туьду юха а "нохчий сов къовлабелла" беха нах хиларца.\nДелахь а, "ю" Германехь "нохчийн мафи", Шпигеле, Дойче Велле ладоьгIча , иза цуьнан эксперташна-ницкъхошна шайна гина яцахь а – коьртаниг, теша веза дешархо, хьажархо шайна газеташа яздечух: "ю " Германехь къар ца луш дийна дисинчу къоман мафи. Оццу хьостанашкара караэцна, цунах лаьцна Оьрсийчуьрчу газеташа а, телевизионаша а даржош хилча-м муххале а...


Дега-миай система — Википеди\nДега-миай система (я) (эрс: сердéчно-сосу́дистая систéма) — дийнатий а сага а организма чу цӀий кхестар Ӏалашдеш йола маьжений система. Дега-миай системай керттерча балхех да маьженашкеи кӀадашкеи кислород а, вешта органикай хӀамаш а кхухьаш уж кхабари, цунца цхьана кӀор-миста гази метаболизма кхыдола сурсаташи дӀаийцари.\nСага дегӀа чу эггара доккхагӀа дола миаш мишта доахка гойта схема. Артереш цӀеча бесаца хьекхай, пхаьнаш — сийначунца\nДега-миай система къайлаи къовланзеи хул. Сага дега-миай система дерригача БукъатӀехк йолча дийнатий санна къайла я.\nДега-миай система тӀа, цӀий кхестарал совнагӀа, кхы а маьженашкареи кӀадашкареи лимфа хьаялар а ӀотӀакхет. Лимфа лимфан миашкеи, оъашкеи лимфан системай протокашкеи гӀолла йо́д, тӀаккха пхаьний системах кхет динбехка пхаьнаш хотталуча метте.\nДега-миай система юкъе керттера ши да́къа белгалдаккха йиш я: миаши доги. Дего цӀий цхьан метте ца латтийташ, из хьа чу а озаш миашка арадетт, тӀаккха миашка гӀолла из цӀий маьженашкеи кӀадашкеи дӀа а кхоач, дог долча юха а доагӀ.\n3 ЦӀий лелара гомаш\nКерттера статья: миаш\nКерттера статья: Дог\nЦӀий лелара гомашТоаде\nКерттера статья: ЦӀий лелалара гомаш\nЛо:Дега-миай система Ло:Маьжений системаш\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Дега-миай_система&oldid=49583»\nПоследний раз редактировалась 10 Муттхьал 2022 в 12:54\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 10 Муттхьал 2022, 12:54.


Оьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан эскаран тобанаш ю Серноводскерчу полигонехь тIеман Iаморашкахь. Зазадоккху-бутт 19, 2015\nОфициалан гIардаьккхина хIумма а цахиларна, юьхьанца дуьхе кхуьуш бахархой а боцуш, кху беттан 23-24-чу деношкахь тайп-тайпанчу кIошташкахь эскархойх сийсош карийна нахана бIаьрго ма лоццу хIума ган йиш йолу лакхенашкахь а, регIан даккъашкахь а. Цул тIаьхьа цхьадолу тIеман дакъош ярташна герга а оьзна,дIатардина гатанан четарш чохь. Ишта меттиг-Iойлеш кечйина дуккха а кIошташкахь.\nЦхьаболчу тергамхоша дийцарехь мехкан жималле хьаьжча, кхузахь чот йоцуш дукха ду тIеман дакъош. Лаьмнашкахь, ШуьйтIан кIоштан Борзойхь а, Ножай юьртан кIоштан Бенахь а, Веданан кIоштехь а гуттаренна а дIатарбина тIеман ницкъаш боцуш, аренца йолу кIошташ схьаэцча а, наггахь кIошт а яц салтий боцуш.\n«Церан,маьршачу белхошка хьаьжча, могIарерчу салтичуьнан а инзаре даккхий алапаш ду, эпсарш-м бийца а ца оьшу. Массо кепара Iедало царна еш гIоленаш ю. Биллина оцу шайн тIеман декъан тушехь Iаш болу уьш шарахь цкъа арабоху болх бийраш хилийтархьама. Оцул харж а еш, уьш кхузахь стенна латтабо а хаац».\nИ къамел динарг ву пенсе ваххалц Новр кIоштан омранатехь шийтта шарахь гергга омранатехь болх бина вахархо Iимран. Цунна моттарехь ах Европел йоккха йолчу ерриге Красноярск кIоштехь а бац кхузахь санна тIеман ницкъаш.\nБен-бечу кIошташкахь, аренан хьелашкахь де-буьйсанаш а ларьеш, хан токхуш болчу салташна тIедехкинчу декхарех мелла а дуьззина дийцира,и дахар чуьра девзачу, кху сохьта а Ханкалахь тIеман декъехь гIуллакх деш волчу, ша цхьа йоккха тIеман къайле гучуйоккхуш санна ийзалуш хиларна, со цIарца вийца ца хIуттучу эскархочо.\nЭскархо: «ТIеман дакъош ярташна юххехь дIатардар бахархошна кхераме хIумма а дац. Дера дац дер-кха зуламе. Цхьа хIума нисделча меттигаш йовза а ма езий. Уьш йовзийта а, говзалла лакхаяккхуш, Iамораш дIадахьа а арабаьхна эскархой. Керла дешаран шо аьлла кхетам бу-кх лелаш тIеман дакъошкахь.\nАрахь буьйсанаш яха а еза, вехьана цхьанхьа чукхоьссича кIелхьарвала Iама а деза, массо хIуманах а вола ма веза салти. Нохчийчохь мел долу дакъош меттах а даьхна, дIахьуш Iамораш ма дуй уьш. Герзаш кхуьссур дац кхузахь. Уьш зуьйш йолу меттиг Шелковск кIоштан гIамаршкахь ю».\nКорр: Оццул эскарш тIе а оьзна, хIума лелош хилча адам кхера ца ло агIо ян йиш яц те, кIоштан хьаькамашка хьалххехь хаам а бина?\nЭскархо: «Хаийта йиш-м ю, делахь а эскарца долу гIуллакх а шайн къайленаш йолуш ма дуй. Цхьа цIеххьана омра а дина, кара карта а делла, цхьана билггалчу метте дIахIитта, хIара хан а ю шуна аьлла арабаьхна ма бу уьш! Хьалххехь нахала а даьккхина лелош ма дац. Шина кIирнахха-м дахлур ду церан говзалла лакхаяккхар».\nДерзош аьлча, шина тIамах бевллачу вайнахана гергахь, уьш мел дикачу балхана арабевллехь а, нохчашлахь олуш ма-хиллара» генахь кхабарш» бу эскархой. Кху ткъех шарахь луьрчу, къизачу хиламаша бахчийначу нахана цуьрриг а синтем ца бохьу цхьацца ярташкахь туп тоьхна латточу тIеман дакъоша. Кхузара цара хIумма а юьхькIаме дешнаш ца хазадо боьдуш, богIуш эскархойн четар-ярташна а, гIагIдиллинчу машенашна а тIехбовлуш.\nНохчийчохь - тIеман Iамораш


Шинари-де 21 Гезгмашин-бутт 2021\nОьрсийчоьнан президента Путин Владимира Нохчийчоьнан куьйгалхочун хIусамнене Кадырова Меднега даийтина баркаллин кехат дIаделла Кадыров Рамзана. Шен цIийнаннана декъал а еш, гулбеллачара куьйгаш а детташ, барам хIоттийнера цо\nГезгмашин-бутт 08, 2021\nНохчийчуьрчу экс-полисхочун Арсанукаев Ахьмадан гергарчара чIир кхайкхийна ХалитовгIеран а, НаурбаевгIаран а цIийнах болчу нахана. Истанбулехь вехаш хиллачу шена а, шен доьзална а, кхерамаш туьйсуш, тIелеттера, боху Арсанукаевс махкахой.\nРеспубликан Де, я Нохчийчоь йозуш йоцуш хилла де?\nНохчийн Республика йозуш йоцуш пачхьалкх хилар дIакхайкхийна 30 шо кхаьчна тахана. 1991-чу шеран Гезгмашин-беттан 6-чохь Нохч-ГIалгIайн Республикан Лаккхарчу Кхеташоно шен декхарш охьадехкира, цул а шо хьаха ша тIеэцначу декларацина тIе а тевжина


Путинан пресс-секретарь Песков коронавирусан инфекцица дарбан цIийне кхачийна\nПресс-секретарь Песков Дмитрий\nОьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран пресс-секретарь Песков Дмитрий коронавирусан инфекцица дарбан хIусаме охьавиллина. "Новости" агенталле бина цо и хаам. Цкъачунна хоуьйтуш дац цуьнгарчу хьолах.\nПрезидентана уггар а уллора хьаькам лоруш ву Песков. Цо денна журналисташка дуьйцу,Путинна а, Кремлан урхаллан декъашхошна а хетачух.\nТАСС агенталле дIахьедина Песковс, тIаьххьара бутт хьалха гина ву шена президент аьлла. Хууш ма-хиллара, пачхьалкхан президент Ново-Огареверчу шен резиденцехь вехаш ву дукха хьолехь, цигара схьа дистанцехь цхьанакхетарш дIа а хьош.\nПесковн хIусамнана Навка Татьяна а дарбан хIусамехь ю инфекцица. Daily Storm хьостане дийцина цо, хетарехь, ун балхара деанчух тера ду шен цIийндас аьлла.\n"Боллу доьзал шогачу изоляцехь хан йоккхуш бара тхан. Сан майра балхахь вара. Дуьххьара иза цомгуш хиларна, суна хета, цуьнгара ун даьлла хир ду."\nОхан-беттан юьххьехь публикана гучувелира Песков, инфекцийн лазарех ларвен "вирусан блокиратор" ю аьлла, цхьа гIирс а боьхна.\nЗазадоккху-беттан тIаьххьарчу деношкахь COVID-19 вирус яьлла нах охьабахка схьайиллинчу, Коммунарка кIоштарчу дарбан хIусаме воьдучу Путинна улло ваьлла а вара Песков. ХIетахь комментаторша тидам бинера, лаккхарчу даржхошлахь иза цхьаъ вара дистанци а ларъеш, бетах йоьллина маска а йолуш бохуш.\nИштта коронавирусан инфекцица ву Оьрсийчоьнан премьер-министр Мишустин Михаил а, синбахамаллин министр Любимова Ольга а, гIишлошъяран министр Якушев Владимир а.


Шема -- Димашкъехь дуьненаюкъараллан инспекторшна тIегуллуш бу меттигера бахархой, Марс26,2013.\nХаамийн гIирсаша дийцарехь, гергарчу хенахь Малхбузера эскарш тIамца чугIорта сахьт дац Шема, цигарчу Iедалша дIаьвше герзашца меттигера бахархой бойъуш бу бохучу бахьанийца. Амма Германера лаккхара куьйгалхой дуьхьал бу цу кепарчу Iалашонашна.\nЕвроперчу пачхьалкхашна юкъахь цу кепарчу тIелатарна тIера ю Франци. Ткъа Германин Iедалша чIагIдо, шаьш Шемахь Малхузено бан тарлучу тIамана дакъа хир дац, бохуш.\nНемцойн массо а коьртачу политикан партийн векалша шаьш Малхбузенан эскарш Шема чугIортарна дуьхьал хилар дIакхайкхийна. Ткъа немцойн тIеман министро де Мезьер Томаса дIахьедар дина Оршотан дийнахь, Шемара бохам Малхбузенан тIеман ницкъашца сацалур бац аьлла.\nЦуо билгалдаьккхира, цу кепарчу хийрачу ницкъийн Шема тIамаца чугIортаро цигара хьал, мелхуо а, эрчачу доккхур ду, аьлла. Машаречу политикан бертан гIоьнца бен толур долуш хьал дац Шемахь кхолладелларг, аьлла, тешна ву немцойн тIеман министр.\n„Оцу инзаречу, кхерамечу тIамана арахьара юккъагIорта цхьа а некъ ца го суна“, - элира цуо немцойн журналисташца ша цу хьокъехь диначу къамелехь. Цуо билгалдаьккхира, ша буьйцуш болу политикан барт Шемарчу гIаттаамхошна а, Асад Башарна а юкъахь бан гIортар - иза Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Кхерамазаллин Кхеташонехь йолчу ницкъ болчу пачхьалкхашна юкъахь цу тIаме тайп-тайпана хьежамаш хилар бахьана долуш хIинцалц схьа гIорийна, цхьа а пайдехьа гIулчаш ца йохуш лаьтташ белахь а, амма хIетте а и бохург дац, цкъачунна машаран некъ ца карочехь тIеман некъаца цхьа а хIума тодалур ду бохург, аьлла.\nАла догIу, немцойн тIеман министр де Мезьер карарчу хенахь Германехь Iедалехь йолчу Меркель Ангелас куьйгалла деш йолчу Керстанан демократин партин декъашхо хилар.\nАмма иштта карарчу хенахь оппозицехь йолу немцойн партеш а ю цу тайпанчу тIеман чугIортарна дуьхьал. Кху гурахь Германехь дIабахьа леринчу харжамашкахь немцойн керла канцлер хила Iалашонаш йолуш волу Социал-демократийн векал Штайнбрюк Пьер а дуьхьал вистхилира Шемана Малхбузера эскарш тIелатарна дуьхьал.\nЦуо кхайкхам бира Евробертан куьйгалхошка а, цу цхьаьнакхетараллийна юкъайогIучу пачхьалкхийн Iедалшка а цу хьокъехь тIеман тIелатарна дуьхьал йолу цхьатерра позици билгалъякккхахьара, аьлла.\nКху деношкахь иштта немцойн куьйгалло меттигерачу бахархошка тоьшаллаш до, нагахь санна Цхьаьнатоьхна Штаташ, я кхин йолу Малхбузера пачхьалкхаш Шемана тIамца тIелеташ хилахь а, немцойн эскаро – Бундесверо -- цу тIамехь дакъалоцр дац бохуш.\nАрахьара ницкъаш тIамца Шема чугIортарна дуьхьал ю Германи\nШемара тIом, нохчийн... керла тIом\nШемара тIаме Европера кегийрхой хьовсош йолу тоба лаьцна Францехь


Европан Кхерамзаллехула а, Юкъарлонашкахула а йолчу Кхеташонан (OSCE) 16 пачхьалкхан векалша Оьрсийчоьне кхайкхамбина, Нохчийчохь адамийн бакъонаш хьоьшуш хилар талла аьлла. "Москох кхоьллинчу механизмо" юкъахь вовшахтоьхначу рапортехь яздо, Оьрсийчоьно терго латто еза Нохчийчоьнан Iедалша а, ницкъаллийн структураша а адамийн бакъонаш Iалашъярехь аьлла.\nОБСЕ-но бинчу талламаша тIечIагIдина, Нохчийчохь кест-кеста бакъо йоцуш нах лоьцуш хилар а, ишта царна тIехь Iазапаш латтош хилар а, ишта республикехь "къайлах набахтеш" хилар а, кхел йоцуш нах байар а. Доккхачу декъанна, яздо бакъонашларъярхоша, ницкъбо ЛГБТ-н векалшна а, юристашна а, йозуш йоцчу хаамийн гIирсашна а, могIарерчу бахархошна а. Цул сов, боху рапорто, Нохчийчохь дина зуламаш толлуш а дац, хIунда аьлча, республика "къепе ца талхийтархьама, ша-тайпа, хьееш йоцу режим санна латтош ю Iедало".\nДIахьедар динчара кхойкху Оьрсийчоь "Нохчийчоьнан Iедалхоша ЛГБТ-н векалшна дуьхьал лелочу харцонна тIехь а, стохка Дечкен-баттахь кхел йоцуш вийначу 27 стагах а талламбаре". Иштта тIедожийна, наркотикаш яьхна цуьнгара аьлла, бехкевина, чохь латтон Соьлжа-ГIаларчу "Мемориалан" офисан куьйгалхо Титиев Аюб закъалтах схьахецар а.\nМаршо Радионо яздира, Европехь кхерамзаллан а, цхьаьнакъахьегаран а вовшахтохаралло толлур долуш ду, Нохчийчохь кIоршаме адамийн бакъонаш талхош хиларх аьлла. Цунах лаьцна дIахьедар динера журналисташна хьалха брифинг дIахьош Москох волчу Iамеркан Пачхьалкхан департаментан векалан гIавса Палладино Роберта.\nЦо билгалдаьккхинера, Iамерка а, кхин йолу ОБСЕ-на юкъайогIу пачхьалкхаш а масийттоза гIоьртина хилар Оьрсийчоьнан Федерацина Iаткъам бан "Нохчийчохь, йина кхел а йоцуш, адамаш дайарх а, царна тIехь Iазап латторах а, цхьа а бахьана а доцуш, адамаш лецарх а, кхин долу а зуламаш дарх а, низамаш дохорах а лаьцна болу хаамаш таллийта гIерташ".\nЮьхьанца дуьйна емалйира ОБСЕ-н инициатива Москоха. "Коммерсант" газетано яздарехь, еаридийнахь ОБСЕ-н къевлинчу кхеташонехь Оьрсийчоьнан векало Лукашевич Александра дIахьедира, документ тешамазчу хьостийн бух тIехь хIоттийна ду аьлла. Ткъа Титиев Аюбах лаьцна дина дIахьедар, дипломато бахарехь, "оьрсийн кхелан органашна тIеIаткъам бан гIортар ду".


Матенаькъан Ӏаббаса Ильяс — Википеди\nМатенаькъан Ӏаббаса Ильяс\nВикипеде кхы а статьяш я иззамо тайпанцIи йолча нахах лаьца: Матенаькъан.\nМатиев Ильяс Аббасович\n5 Саькур 1985(1985-02-05) (36 шу)\nСурхотӀе, Наьсарен шахьар, ГӀалгӀайче, Эрсече\nпрозаик, оазархо, хоамбоаржабархо\nКхолламаш даь шераш\n2008-ча шера денз\nпублицистика, исбахьален литература\nстатьяш, дувцараш, фаьлгаш, оазараш\n2008, «Сердало» газета, оазараш\nМатенаькъан Ӏаббаса Ильяс (эрс: Матиев Ильяс Аббасович) — гӀалгӀай хоамбоаржабархо, йоазонхо, оазархо, иштта радиоболхло, диктор, тӀоговзанча.\nМатенаькъан Ильяс ваьв 1985-ча шера Саькур 5-ча дийнахьа СурхотIа. Цигарча школе дийшад (1991-2002 шш). Цхьацца йоазонаш 8-гӀча класса хана денз деш хиннав. Школе деша вагӀаш гIалгIай моттеи литературеи даькъе ГIалгIай мехка хиннача школай яхьашка да́къалоацаш толамаш даьхад цо.\nШкола яьккхача ГӀалгӀай паччахьалкхен университете химе-биологен факультете деша отт, «Хими» яхача даькъе. ЦхьоалагӀа курс ма яьккхинге цигара хьа а ваьнна технологе-педагогикай факультете заочно отт («Технология и предпринимательство» яхача). 2009-ча шера из йоаккх цо. 2010-ча шера лакхерча дешарче шозлагӀа вода: филологен факультете «Эрсий мотти, эрсий литератураи. ГӀалгӀай мотти гӀалгӀай литератураи» Ӏомадеш деша отт. 2016-ча шера из чакхдоаккх цо.\n2004-2010 шерашка цхьан гӀишлонхой организаце тӀоговзанчалла болх баьб. 2006-2010 шерашка СурхотӀарча кхоалагӀча школе лакхерча классашка багӀачарна эзделах лаьца хьехараш деш болх лелабаьб. 2013-ча дешара шера Магаса цхьоалагӀча лицее гӀалгӀай мотти литературеи хьехаш хул.\n2010-2015 шерашка «Ангушт» радио тӀа «Наьна мотт» яха хьокхаче хьош, вешта диктор а, тоадерхо-корреспондент а хиннав. ГӀалгӀай мехка бахархошта Ильяса цӀи эггара хьалхагӀа хаза йолаенна ха я радио тӀа яьккха́р. 2010 Лайчилла бетта денз 2012 шера Этингага кхаччалца «Маьл» яхача дикача Ӏамала фонде лаьрххӀа вола корреспонденталла лел, карарча хана «Маьл» яхача фонда попечительски совете да́къа лоац.\n2012-ча шера денз вай ханнолца «Эздел» яхача культурно-просветительски юкъарче доакъашхо ва, цига цхьацца проекташ дӀахьош е новкъостал деш ва.\n2014-ча шера Села 10-ча дийнахьа денз АьрхӀий цхьоалагӀча денга кхаччалца йола ха Оахарганькъан ЧхьагӀа цӀерагӀа йолча Ӏилман-тохкама института болхло волаш яьккхай фольклореи этнографени ралса чу.\n2014-ча шера денз 2016-га кхаччалца КъТРК «ГӀалгӀайче» ши хьокхаче дӀахьош хиннав. 2012-2013 шерашка «Ингушетия» (ГӀалгӀайче) яхача газете контракта статьяш язъеш ва, 2013-2015 шерашка — иззамо гӀулакх «Сердало» леладаьд, вешта-м цун йоазонаш 2008-ча шера денз арадувл цига. 2015-ча шерагара денз газета бехктокхаме волча секретара дарже ва.\nЦул совгӀа, «Эздел» яхача юкъарче берий кинош чура турпалашта оаз юлаш болх бу. Ишта, 2018-ча шера «Лом паччахь» яхача фаьлга Тимона а́мал ловздаьд, хӀаьта 2020-ча шера «Мадагаскара» Джулион-паччахьа оаз еннай.\nДезал[тоаде | тоаде чура]\nСаг йоалаяь ва. Цхьа воӀ кхеву.\nКхолламаш[тоаде | тоаде чура]\n«Коа тӀара хьайбаши олхазараши»\n«ГӀалгӀай ага иллеш»\nЕвлоева Зарема. Къаман библиотека болхло // «Сердало», № 33\n«Сердало» газета коллективах лаьца.\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Матенаькъан_Ӏаббаса_Ильяс&oldid=41964»\nБаьб Саькур 5\nБаьб 1985 шера\nЭрсечен йоазонхой алапатах\nXXI бӀаьшера йоазонхой алапатах\nЭрсечен оазархой алапатах\nXXI бӀаьшера оазархой алапатах\nXXI бӀаьшера хоамбоаржабархой\nВикипеди:Йоазонхоех лаьца сурт доаца статьяш\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 10 Саькур 2021, 21:36.


Цацаев а, Каутаров а дагавогIу харцо хьахийча...\nЕвропан кхело листа тарло церан дов\nНийсоне дог дахар ца дуьтуш...\nЛурчах Маршо Радионо а, цунна тIаьххье «Дождь» телеканало а, «Новая газето» а дуккхаза а дийцира Москох меттигера полисхо балхара ца вохавайтархьама …ши нохчийн кIант – Цацаев Тимирлан а, Каутаров Аслан а – пхиппа шераш а тоьхна, кхело набахте хьажорах лаьцна.\nФабула ишта яра. Цхьана аьхкенан буса, йоI а евзина, цуьнца кафешкахула ваьлла лелаш ву полисхо Пешков Алексей. Къоьруш лелачу юкъанна цо шен белхан мужалт-документ дожадо (я доккху цуьнгара ницкъаша – кхелан верси) паркехь. Иштта йойу (я йоккху цуьнгара – талламо дийцарехь) телефон а.\nШи кIира гергга хан яьлча, бехкевой, лоцу Москох доьшуш а, вехаш а волу ши жимха – Цацаев а, Каутаров а. Талламо а, цул тIахьа хиллачу кхело а чIагIдо, и шиъ ву тIелеттарг, полисхочунна талор динарг.\nАдвокаташа шеко йоцу тоьшаллаш гулдо и ши студент хIуманна а бехке вацарх. Уьш машенца цамегачухула чекхбовла гIортарна лецна хилла вехна лелачу полисхочунна «талор» дечу буса, иза дале ах сахьт хьалха. Сахьт хан яккхийтина полицехь. Алиби тIечIагIъеш ду шина кIанта накъосташца шайн телефонашкахула дина къамелаш а, йозанаш а.\n…Амма я алиби а, я шина кIентан дов зен шен караэцна талламча Пешкова Пешков Алексейн нана хилар а, я вехна леллачу полисхочун телефон а, чуьра сим карта а тIаьхьо кхечу нахехь карийна хилар а, полицехь берашна, дареш дохуш, гIибабовллалц еттар а – хIумма а чоьте ца ийцира кхело.\nНийсонан зIаьнар къедира хIетахь кхел ерззале. Шина кIентан къа-бала балхо аьтто баьллера церан массех накъостан Москохарчу полицин буьйранчига Якунин Алексейга. Инарлас нохчийн кегийрхойн бIаьра а хьоьжуш, шен белхахоша йинчу харцонах «цец а вуьйлуш», дош деллера, дерг ша зуьйр а ма ду, нийсо толор а ма ю, аьлла.\nАмма Якунина ша къамел дина массех кIира даьлча хийцира дарж, аьлча а, министралле лакхавелира, ца дира дош кхочуш.\nИштта, хенаш а тоьхна, набахте хьажийра Цацаев Тимирлан а, Каутаров Аслан а.\nДог ца дуьллуш, бакъо тIеяларе сатийса висина дов тергалдинчу эзарнех массех стаг – берийн уллера гергарнаш а, хьал дижийта ца туьгу массех адвокат а.\nИсаева Асет – Цацаевн нана – шинарийдийнахь яхна еана воI чохь кхобучу Чувашерчу набахтера. «Со яц къаръелла. Къийсалур ю кхидIа а», - элира дикане сатийса ца кIадлучу цо Маршо Радиоца къамел деш. Iеткъа цунна, цхьа а «кхоъ», «диъ» доцуш, ши институт цхьаьна чекхйоккхуш воллу кIант харцоно дахаран некъах вохор.\nИсаева: «Со тешар яцара бехк боцург иштта чувулла аьлча, …оццул чIогIа тешаш яра со. Цхьана вочу хIуманна юкъахь хилла иза ца хилча, цо иза дина ца хилча, мичахь хилла, хIун деш хилла, цунах кехат карахь хилча, иза цхьана баттахь а чохь Iийр ву аьлча, со тешаш яцара.\n2014-чу шарахь, иза чувоьллина ши кIира далале аравер ву аьлча, со мича Iалур ю оццул, олий, хетара, цул тIаьхьа ши шо а дели. Тхайгара хIун даьлла а ца хууш, хьийзош-м ду тхо. Бела а боьлуш, тхох баша а ца бешаш, судьхочо пхи шо туьйхира-кх тхуна…»\nШинарийдийнахь кхаъ беъна Исаева Асете а, набахтехь бохкучаьрга а – Страсбургерчу Европан адамийн бакъонийн кхело жоп делла дехарна дуьхьал – зен, листа юьхьаръэцна Цацаев Тимирланан а, Каутаров Асланан а дов.\nНабахтин неIарех ненан дог деттало


Нохчий кийча бу оьрсийн боберех адамаш дан\nТовбеца-бутт 12, 2013\nОьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан президентан цIарх берийн бакъонаш тергонехь латтош волу Астахов Павел, Москох,17Деч2013\nОьрсийчоьнан президентан цΙарх берийн бакъонаш Ιалашъечу адвоката Астахов Павела хаам бина, ша Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца Петарбухара бобераш нохчашка кхаба далар дийцаре деш ву, аьлла. Стенца дозу цунна, Оьрсийчохь дехачу бΙе сов къаьмнашна юкъара нохчийн къам а къасттийна, цуьнга де эшначу оьрсийн берашна тΙехь верасалла леладайта лаар?\nЕвропе а, Ιамерка а бобераш дΙадалар товш Оьрсийчоьнна дацахь, уьш массанхьачул а дика лелондерг, иза реза хилахь, Нохчийчоь ю, боху Астаховс. Оцунна некъ Ιедало ахча-бохчанца баккхахь, бераш цΙахь а дуьсуш, царех хила ма-доггΙа нах а хуьлуш доьрзур ду, аьлла хета берийн омбудсменна Астахов Павелна.\n«Хьовсал шу, боху цо, ша «Росбалт»-агенталлица къамел деш, оьрсашлахьчул шозза дукха ду нохчашлахь, заьΙапа а долуш, дуьнентΙе довлу бераш. Амма цкъа а хезар дац шуна нохчаша и санначех цхьа бер а дΙатесна олуш. Цул совнаха шуна хезар дац нохчашкара, бераш Ιамерка дΙадала ца магадо хΙинца, ткъа оха хΙун дан деза боху оьрсийнчех долу хΙара чΙеΙар».\nШен ойла чекхъяккха дагахь веъна, Нохчийчуьра боберашца долу хьал а зийра Астаховс ши бут хьалха. ДΙавахча, Кадыров Рамзанна мидал а яийтира, «Берийн дуьхьа жигара къахьегарна» цΙе а йолуш.\n«Нохчийн бераша цигаьрка ца узу, къаьркъа ца молу, нехаш ца яржайо, боьха мотт ца буьйцу, дена-нанна дуьхьал ца лоь, спорте гΙерташ а ду» - боху Астаховс.\nАмма Астаховс дуьйцучунна чекх хьоьжучу «Росбалт»-агенталло шеконе юьллу нохчашлахь берашка йолу йовхо. Цигахь могуш долу бер, заьΙап ду олий, дΙа а яздойтий, лаккхара ахчанаш оьцу Ιедалера дай-наноша, аьлла хета «Росбалтна».\nАстаховс арабаьккхина некъ мел бух болуш лара беза, мел бакъ ю нохчаша шайн могуш долу бераш, кехаташ тΙехь заьΙап а деш, ахчанаш оьцу бохург а довзийтина, Маршо Радионо хеттарш дира Нохчийчохь берашца болх беш а, демографин хьал девзаш а болчу говзанчашца.\nТΙехьа-Мартанарчу ЗАГСехь, аьлча а, доьзал кхоллабалар, стаг вар, валар чоьте оьцучу хьукматехь дуккха а шераш болх беш ю Лариса. Хьал цо иштта довзуьйту.\nНохчийчохь тесна дитина бераш дац\nШен балха тΙехь алссам зеделларг а долуш, шаьш тахана кхиочу 67 беран хьовха, кху ткъеха шарахь хьалакхиийначу 1100 берах муьлххачун а пΙелг лезча, белха а хууш бу Теркйистерчу Ιелин-Юьртарчу берийн цΙийнан белхахой. Уьш санна догкΙеда а, къинхетаме а ву церан хьакам Юсупов Руслан а. Цуьнца тхан иштта къамел хилира.\nБерашна керла дай-наной карабо махкахь\nБераш нехан долуш санна а ца кхиадо Ιелин-Юьртарчу Юсуповн берийн цΙийнехь. Иза-м ша а ву цига кхаьчна хиллачу массех оьрсийн, аьлча а, хΙинца нохчий лара догΙучу, кегийрхойн да. Цо а, цуьнан зудчо Марема а кху муьрехь маре елла шайн йоΙ, аьлча а, Туманова Юлия, аьлча а, шен нана цо лоручу оцу зудчунан цΙа а езаелла, изза шена а тиллийтина йолу Марем, Эльмурзаева Марем. Руслана а, цуьнан цΙийннанас а вехха зийра шайн нуц хила гΙертарг а.\nЮсуповх шех а хилла оьрсийн берийн да\nЮсупов Руслан воккхаве пачхьалкхан бераллах жоп лучу омбудсмена Астахов Павела нохчийн Ιадаташ, церан да-наналла хестош. Цо шеко а йоцуш элира, ша а, кхиболу нохчийн а реза бу Астаховна дагадеанарг юьхьаръэца, оьрсийн бобераш доладерзон, аьлла.\n"Схьадаладе бераш, оха царех нохчий бийр бу-кх!"\nАстахов Павела бух а болуш гΙиттайойла Оьрсийчуьрчу боберийн проблема кхеташ ду. Цигахь да-нана дийна долуш а, доцуш а дΙатесна, дΙакхийсина бераш вуно дукха ду.\nТкъа нохчийн къам шен заманашкахь Ιаьмна шех демократин кхетамаш шен Ιадаташца долу къам ду дуьнене а бахийта. Наггахь юьрт а яц Нохчийчохь суьйлийн, чергазийн, хΙирийн, гуьржийн, я оццу оьрсийн орамах дΙа а хаьдда, нохчалле бевлла нах боцуш. Ларадала мега нохчий къам тахана шех кхечу цΙийнах схьадевлла адамаш дΙаэдала лууш хиларца а.


Романа ах бIаь шу дизад — Сердало\nРомана ах бIаь шу дизад\n05.02.2019 11.04.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nВай къаман литературанна юкъе дикагIчарех цаI да Чахкиев СаIида яздаь «Бертий бийсаш» яха роман. Укх шера нийсса ах бIаь шу дуз цун. Эггара хьалха из арадаьннад 1969 шера Шолжа-ГIалий тIа. Дуккхача наха довзаш а дийша а да дувцаш дола книжка, хIана аьлча духхьала гIалгIай меттала арадаьнна ца Iеш, цунна таржам даь хиннад, эрсий меттала доаккхаш. Цул совгIа, из наха дезаш а дешаш а хилара тешал деш да, дувцаш дола роман диазза арадаьнна хилар.\nСенна хетадаь хиннад йоазонхочо ший кхоалагIа, тIеххьара роман? ГIалгIай литературанна юкъе дикка яьржа а йоазонхошта дукхагIа езача а темаех цаI хиннай вай мехка лаьттача Граждански тIемца ювзаеннар. Масала, цох язъяь я\nБ. Зязикова «Турпала вахарцара ийс ди» яха повесть, «Беке къонгаш» яха А. Бокова, «Хала урхе» яха М-С. Плиева романаш, царех тарра кхыяраш. Из тема дIахо а йоашхаш, даь йоазув да Чахкиев СаIида даьр.\nМехка хьалхашка, кердача Iаьдала хьалхашка этта кхерам юхатоха, инарала Антон Деникина бIуна духьала гIовтт гIалгIай. Цу тIем тIа котбоал уж, бакъда цу коталонах боккха «мах» бала бийзаб вай зIамигача къаман. Дик-дикагIбола, яхь а денал а дола дукха къонахий боабаьб цу тIем тIа. Укх шера нийсса бIаь шу дуз, из тIом вай мехка хилча денз. Дукха юрташ йохаяь, йоагаяь хиннай, бIаьш бола нах фусамаш, кхуврчашкара цIи йоацаш биса хиннаб. Чахкиев СаIида вахара а кхоллама а хетадаьча ший йоазон тIа Танкиева Лидас аьннад: « …Романа тIа дувцар деррига кхаь дийнахьа БIарий-Юрта этта унзара туржаI да. ХIаьта, цу кхаь дийнахьа лаьтта тIом бувцаш, автора дIайовзийт Къилбаседа Кавказе тайп-тайпарча къамех болча наха Деникина духьала лоаттабаьча тIема керда оагIонаш. Цу ханарча гIалгIай вахар гойт: лелабаь ди, Iадаташ, гIалгIашта юкъе хинна хоза гIулакхаш, эздел, дувхар, кхача, социальни нийсхо цахилар, иштта кхы а».\nДукхача Iилманхой а критикий а теркам тIаозаш хиннад йоазонхочун керда роман. Из тохкаш а цох яздеш а хиннав нохчий къаман «Ленина никъ» яхача газета керттера редактор хинна Айдаев ЮшаI, филологически Iилмай доктор Василенко Александр, йоазонхо Ракша Ирина, вайна массанена вовзаш вола Дахкильгов ИбрахIим, кхыбараш. ТIеххьарчо ший «Са лазар а курал а – хьамсара ГIалгIайче» яхача книжка тIа геттара лакха мах баьб дувцача романа. «…Йоазонхочун денгара-денга дегIабоагIаш латтача кхоллама юкъе керда а йоккха а котало хилар «Бертий бийсаш» яха роман. Из хетаяь я Граждански тIем тIа революце духьа майра латаш хиннача вай даьшта. Къоначарна а пайда хул романах. Царна гу даь-дай денал, уж тIахьех цIий Iоухийташ даьккхача кердачун хам бара, царна дIайовзийт революционни тIемаш хинна хала ха. Вайна гу цу чоалханеча исторически юкъа халкъ кийча хиннилга кердачун духьа эггара йоккхагIйола халонаш ла, Iоажала духьалъотта. Ший чулоацамга, идейно-эстетически оагIонга диллача, «Бертий бийсаш» яхача романо дегIадоаладу гIалгIай историко-революционни роман».\nХа дIайоде а, уж лира шераш гаьнна тIехьа дусе а, Чахкиев СаIида йоазув дахаш да. Кхы а дуккхача ноахалашта цо дувцаргда вай къамо хьабенача халача а сий долча а наькъах. Къаьстта а белгалдаккха лов сона, романа 50 шу дизари цу тIа бувцача Граждански тIема 100 шу дизари цхьана нийсденна хилар. Уж шаккхе таьрахь шоайла айхха бувзам болаш да.\n№ 16 (12151), шинара, 5 февраль, 2019 шу / вторник, 5 февраля 2019 года\n← Хин Iалашо е лаьрхIа\nЛамаза цIенах лаьца →\nОб оружии ингушей в исторической ретроспективе\n08.10.2019 serdalo@yandex.ru 0\nКъам лоаттадеча овлаех\n17.04.2019 serdalo@yandex.ru 0\nНовая книга о глубокой древности ингушей


Нехан махкахь шениг вийна нохчочо\nРогIерачу нохчийн кIантана хеназа Iожалла карийна Франци пачхьалкхехь.\nВелларг 27 шо долуш жима стаг Теркйист кIоштера Галтаков Расул. Мел лазаме делахь а куьг бехке лоруш верг а циггара нохчо ву, вийначун гергара а ларалуш Галтаков Хьайбулла.\nБилггал и зулам муха нисделла, цунна бухехь хIун ду хууш дац. Цхьаболчара шозза –кхузза урс тоьхна вийна боху ,кхечара герз диттина хуьлуьйту.\nМухха делахь а зуламда караваллалц, гергарчара дийцарехь, Iедало дакъа схьалуш дац. ЦIийндеца къаьстинчу ненаца дIавахана Расул Европехь веха иттех шо а хилла. ХIуъчара чIагIдарца стохка зуда ялийна дIавахна а хилла хеназа кхелхинарг.\nБен-бен дуьйцу вийначух а, веддачух а. Цхьаболчара боху уьшшиъ машенаш оьцуш,юхкуш бизнес еш хилла. Расулах а, цуьнан ненах дуьйцуш бу юьртахой.\nЮьртахо: «Машенаш юхкуш хилла боху. Нана-м-йист хиллуш а яц боху. Стохка зуда а ялийна дIавахна иза кху цIера. Нанас кхаьбна ву ша, да Оьрсийчохь вехаш ву. И кIант шен дас несана дашо мухIар эцна хазахеташ а вара иза…»\nГалтаковгIеран геннарчу гергарчо бахарехь ши-кхо де бен хан ца хилла куьг бехкениг набахтера араваьлла. Оццул хан тоьъна цунна шен гергарчун стагна тIе бохаме куьг айа. Цо дийцарехь Iедална тIеваха цкъа гучу а ваьлла юха а ведда къайлаваьлла и зулам динарг. Шен цIе йоккхийла ца лиъна цуьнан юьртахо ву Францехь нисделлачух дуьйцуш.\nГергарниг: «Урс вийна ца боху соьга-м. ХIинцца зIе етташ бар-кх соьга. Iедална тIеваха волу ша аьлла цкъа гучу а ваьлла, юха а веди боху. Набахтера иза араваьлла а ца хилла цхьа ши—кхо де бен. Машенаш а, матциклш лечкъош гIучу лелош хилла иза хьалха а».\nФранцехь рогIера нохчо верах а,жима хьалхо шеен юьртахочунна герз тохарх а дуьйцуш ву Францехь 15 шаре а ваьлла вехаш волу Теркйист кIоштан Ломаз юьртара Хатаев Муслим.\nМуслим: «И меттиг ниселлий-м хиъна суна. Со цIахь волу бутт сов хан ма юй. Новкъа а деъна. Валлай лартIахь боцурш наггахь нисса-м ло. Делахь а дукхахберш ийманехь бу дала мукъалахь! Хийла Iедале ца долуьйтуш оха тхаьшша ма луьсту цигахь дов. ДIадуьйцург кхетош верг а нисло, шайн лаамехь а берш а нисло. ХIинцца мархин баттахь а ма нисделлерий цигахь вер –ваккхар.\nШега бехк баккхар лан а ца дела Iаьбочо топ а тохна вийнера нохчо. Цхьаболчара дийцарехь кхеро дагахь лаьттахь тоьхнера а боху цо герз. Ларамаза чаьччамаш еттаелла а боху. Хаац. Вьшта кхечаьрга хьажча кхин коьртах а баьхна бийцаре беш бац хьуна цигахь вайнахь. Совца. ХIара мегар ду, иза мегар дац аьлча кхеташ берш алсам ма бу…»\nСоьца къамел динчара а, цадинчара а-цхьабосса эхье, кхечу къаьмнашана а хьалха а юьхькIаме доцу зулам лору нохчаша шайлахь нисдина вер-ваккхар.\nГалтаков Расул вен а вийна ведда леларг гучу ца ваьлча дакъа схьалуш цахилар тидаме а эцна, гIеметта хIоьттинчу вахархочо, Теркйист кIоштерчу Магомадов ГIапурас элира:\n«Валлай Iазмора иза хаза нехан санна эхье хIума а ма ду, цу геналлехь нохчочо нохчо вер. И цхьаъ ду. ШолгIа, и зулам динарг нохчо вуй те аьлла шекваьлла а ву со вуно чIогIа. Стенна аьлча ша сихаллехь ишта челакха гIулч яьккхинехь а, цIена, бакъволчу нохчочун ша бахьнехь лаьтте ца дерзадойтуш дакъа латтадойтур дац».\nИшта хьажам берг ву Магомадов ГIапур.\nИшта шатайпа ойла кхобурш а бу барам а, чот йоцуш дукха: вайнехан векалш оццул цIармата, сонта лела декхар дацара шайна тхов кIело а елла, массо тайпа хене довла а, деша а, даха а хьелаш кхоьллинчу пачхьалкхашкахь.


Оьрсийчоьнан "ГIирма а, Севастополь а мукъаяккхарна" мидал\nРогIера мидал арахецна Оьрсийчоьно – «ГIирма а, Севастополь а мукъаяккхарна». Иза елла президентна Путин Владимирна а, тIеман министрна Шойгу Сергейна а. Мидалца сийлалле ваьккхинчу 200 сов стеган могIарахь ву, масала, кинорежиссер Говорухин а, журналист Проханов а, эшарлакхархо Газманов а.\n«ТIулгаша а дуьйцу». Нохчийн классика Мамакаев Мохьмада язйинчу поэмин цIе дагаоьккху Оьрсийчоьнан орденш, мидалш луьстуш. Ткъа кхузахь ала тарло: «Аьчкаша а дуьйцу»!\nПаччахьийн заманара доьналлин тоьшаллаш-мидалш: «ГIебартойх леташ билгалваьллачунна» 1805-гIа шо, «Кавказ – 1837-гIа шо», «ТIамца Ахульго яккхарна, 1839 –гIа шо», «Нохчийчоь а, Дагестан а яккхарна 1857, 1858, 1859-гIа шераш», «Малхбузе Кавказ къаръярна, 1859-1864-гIа шераш»... .\nЦул тIаьхьа бехха мур лаьттина оьрсийн империн, цо шен йолчу мидалех тоам а беш, керланаш кIезиг юкъахоьцуш.\nОрденийн, мидалийн догIа чухьаьдда Оьрсийчохь Iедал коммунисташа шайн караэцча. 1940-чу шерашкара схьа, ша и Iедал доххалц йолчу хенаша, кхоьллина тIеман хьуьнарш гайтарна луш хилла ягарйина а ца валлал дукха йоьза билгалонаш. Царалахь ю Чехословаки, Венгри къаръярна, Китайхь, Корейхь, Кубехь, Вьетнамехь, Комбоджехь, Суданехь, Эфиопехь, Алжирехь, Мозамбикехь, кхечунхьа а, ур-атталла Бангладешехь тIемаш барна а луш хилла мидалш.\nСоветан Iедал доьхначу кху 20 сов шарахь Оьрсийчоьно тIемаш бина мехкаш бовзуьйтуш ю кхузаманан мидалш, орденш: «Сомалехь тIеман гIуллакх дарна», «Абхазина гIодарна», «ХIирийчоьнна гIодарна», «Кодори мукъаяккхарна», «Гуьржийчоь машарна декхаре ярна»... .\nШа ала ду Оьрсийчоьно нохчашца рогIехь бинчу тIаьххьарчу тIемаша кхоьллинчу мидалех. Дехха ду церан кочар: «Нохчийчохь тIемаш барна», «Къилбаседа Кавказехь гIуллакх дарна», жIар «Къилбаседа Кавказ, 1999-2009-гIа шераш», «Соьлж-ГIала яккхарна», «Дуьненаюкъарчу терроризмаца къовсам латторна», иштта дIа кхин а.\nНохчийчохь Масхадов Аслан президент лаьттачу шерашкахь, цуьнан администрацин куьйгалхо ша хиларе терра, Iедалан протоколан декъах а жоп луш хилла ву хIинца Ингалсехь веха Баталов Апти. Цуьнга дийхира Маршо Радионо таханлерчу Оьрсийчоьнан мидалех, орденех лаьцна хетарг алар. Баталовна иштта го хьал.\nБаталов Апти: Ямарлонан билгалонаш ю и мидалш\nБаталов Аптис хьаха ма-дарра, кху деношкахь «ГIирма а, Севастополь а мукъаяккхарна» цIе йолу мидал а арахецна Оьрсийчоьно. Иза елла президентна Путин Владимирна а, тIеман министрна Шойгу Сергейна а, Украинера мохк боккхуш когашца а, куьйгашца а, дашца а къахьегначу кхечу нахана а.\nОцу мидало, масала, Iорадоккху Кремло къайладаьхьина латтийнарг. ГIирма оьрсийн эскарш кхаьчна а ца хилча, хIун динчунна елла мидал Шойгуна а, кхечу эскархошна а, ФСБ-н дакъошкарчу нахана а? Хаттарна жоп гуш ду мидалш схьаэцначийн могIаршка хьаьжча. Агрессоран къайле гучуйоккху ша мидало.\nБакъду, ямартло гучуяьллера аьлла, юьхь-марш, амал хийцалур йолуш хIума-м дац Оьрсийчоьнца. Дуьне кхардахь а, оьрсаша цкъа а ца динчу кепара дозалла до шаьш а, шайн президента а кхечу мехкийн Iойла йохорах.


НАТО-н мехала саммит\nПолша -- НАТО-н арахьарчу гIуллакхийн министрш, Варшава Товб. 08.2016.\nВаршаверчу НАТО тIеман альянсан саммито Путинна а, Кремлана а бан йиш йолу тIеIаткъам бийцаре бо Европерчу хаамийн гIирсаша.\nДуьненаюкъара терроризм, ОвхIанера хьал, Малхбалерчу Европин пачхьалкхаша шаьшна Оьрсийчуьра болчу кхерамах шаьш лардаре кхайкхар, Оьрсийчоьнан, Украинин дов – шорта а, чолхе а дара Варшавехь шина дийнахь дIаяьхьанчу НАТО тIеман альянсан саммитехь 28 пачхьалкхан куьйгалхоша дийцаре дан дезна хаттарш.\nЦундела а ларалуш яра и саммит тIаьхьарчу шерашкахь хиллачарел мехалох а, историкаллин маьIна схьаэцча, дуьненаюкъарчу хьолана тIеIаткъамех а.\nКхин цхьа символикан маьIна а дара Полшин коьртачу шарахьарехь дуьххьара НАТОн саммит дIаяхьаран – цу гIалин цIарах тиллина ма яра цхьана хенахь оццу НАТОн дуьхьало ярхьама Советаша шайн агIончашца цхьаьна кхоьллинчу „Варшавера барт“ цIе йолу тIеман блок, хIинцачул нийса 25 шо хьалха кхин цунах бала пайда а, я цуьнан карахь хIума а ца дисарна, цуьнан шен декъашхоша дIаяьккхина хилла йолу.\nХIинца Варшавехь цу Советийн тIаьхьалонча ша лоручу Оьрсийчоьнера болу кхерамаш юхатоха гIо доьхуш ю НАТОн саммитехь мацах Варшаверчу блокан декъашхой хилла йолу Малхбалерчу Европера пачхьалкхаш.\nОьрсийчоьнна и хIума мел лазаме ду бохург дийцаре до Европерчу хаамийн гIирсаша. Къаьстина Украинин, Оьрсийчоьнан девнехь Малхбузе Кремлан леламаш дера емал беш хилар а, саммитехь Украинина а, Гуьржийчоьнна а шаьш кхин дIа а белшаш гIортор хилар альянсан куьйгалхоша дIахьедина хилар а тидаме а оьцуш.\n„НАТО юккъерчу пачхьалкхийн куьйгалхоша шаьш Оьрсийчоьнца юха а диалоге довла кийча хилар билгалдаьккхина, амма бакъду шайн мехаллаш ларйарна тIехь шаьш цхьа гIулч а юхабевр ца хилар гайтина цара“, - иштта яздо Австрерчу Стандард газетано.\nГерманерчу Ди Велт газетан авторша билгадоккху, НАТО тIеман альянсо шен хIинцалерчу цхьаьнакхетарехь 4 Малхбалерчу Европин пачхьалкхехь цхьа-цхьацца батальон эскарш латтон тIеэцна болу сацам Оьрсийчоьнна кхеташ йолу месседж хьажон Iалашонца тIеэцна бу, бохуш.\n„Нагахь санна Оьрсийчоь цу пачхьалкхашна тIелатахь, цуьнан во ког таслур болу керт хир ю цу эскарех“, бохуш яздо газетано шен „Иштта дуьхьало йийр ю НАТОс Оьрсийчоьнна а, ДаIишна а“ аьлла цIе тиллинчу артиклехь.\nСаммит тергалйечу Венерчу университетан Малхбалерчу Европин институтан Iилман белхахо волчу политологна Чапханов Русланна а хета, саммитан коьрта Iалашо Оьрсийчоьнна шен могIаршлахь цхьаалла а, хила там болчу агрессина дуьхьало ян ницкъ хилар а гайтар ю аьлла. Ткъа НАТОн тIеман эскарш хIинцачул тIаьхьа Малхьалерчу Европин 4 пачхьалкхехь хирг хилар цунна доккхачу декъехь Оьрчийчоьнан леламаш тIедожийна хIума хета.\nЧапханов Руслан: „Хьалха Латви а, Литва а , кхин йолу цу лулара пачхьалкхаш а оцу НАТО юккъехь хилар бен кхин цигахь цхьа а НАТОн салтеш я эскарш а дацара, амма оцу Оьрсийчоьно Украинина агресси йича дуьйна схьа уьш кхоьруш бу, изза хIума цо шайца дарх. Цундела цигахь эскарш хIиттор ду хIинца. Малхбузе дуьненчохь кхоллаелла йолу статус-ква иштта латтон лууш яра, амма Оьрсийчоь дозанаш хийца лууш хиларо кхоьллина хьал ду иза“.\nНАТО альянсан эскарш Полшехьий, Балтикан хIурдаца Iоьхкучу кхаа пачхьалкхехьий дIанисдарал совнаха, саммитехь гулбеллачара дийцаре дира, Шемахь а, ОвхIанехь а, Иракъехь а долу хьал а, ткъа иштта ша шех Исламан пачхьалкхе олучу ДаIиш тобанца къийсам латтор а.\nЦу Iалашонца гулбеллчара сацам бина, Иракъехь эскаршна тIеман говзалла Iаморан керла кхерчаш схьабелла. Шемахь НАТОн гIоьнца стигал тергал йийр ю модернечу радарийн системашца. Иштта ОвхIанан урхаллина тIалибашца къийсам латторехь а, коррупци эшорехь а, мехкан экономика айъарехь а алсамох гIо дан сацам бина саммитан декъашхоша.\nЦул совнаха, Оьрсийчоьнна лазаме а, Гуьржийчоьнний, Украининий томехь тема а яра саммитан декъашхоша йийцаре еш – и ши пачхьалкхе альянсан декъа яхаран перспективаш.\nЦу хьокъехь Малхбузерчу хаамийн гIирсаша билгалдоккху, гуьржаша а, украинхоша а са ма тийсар сиха НАТОн декъашхой цу шиннах хир яцахь а, амма хIинцалерчу цхьаьнакхетарехь цу шиннан а куьйгалхой тешна хила мегар бу, шайна альянсо дуккхаъчу хIумнашна тIехь алсамох белшашгIортор хиларх, бохуш.\nПорошенкон гIоьнча хилла Расмуссен\nОьрсийчоьнца цхьаьнакхета Iалашо ю НАТО-н\nФалуджи йоккхуш ду Иракъан эскарш\nНАТО-с дIатосур яц Украина а, кхинболу шен бартхой а\nОьрсийчоьнца цхьатерра политикан курс лелор ю НАТО-он декъашхоша


НРӀА ПАЙДЕ СЕМИОТИКИН ОТДЕЛ - Page 3 of 5 -\nАпрель беттан 23-чу дийнахь Нохчийн меттан денна лерина конференци дІаяьхьира Нохчийн Республикин Іилманийн Академехь. Цхьаьнакхетарехь дакъалоцуш Академера, вузашкара, зорбанан цІийнера белхахой, иштта Соьлжа-ГӀилин вузашкара студенташ а бара. Конференцехь меттан а, литературин а декъера лахара Ӏилманан белхахочун Абдулкадыров Адаман араяьлла йолу дошамийн презентаци а хилира. Ӏилманан белхахоша иза декъалвира Ӏилманан новкъахь цо яьккхинчу йоккхачу гӀулчаца. Пайде семиотикин декъера белхахоша кхо доклад йира: Асхабов Хаважис – «Нохчийн текстан редактор «CheRiter»; Израилова Элисас – «Разаработка программ синтеза речи для чеченского языка»; Бадаева Ӏайшата – «Нохчийн маттахь нийсаяздар компьютер чохь таллар». Шайн докладашкахь белхахоша дийцира тӀаьхьарчу шерашкахь отделехь шаьш бечу балхах, нохчийн мотт компьютер чу баккхарехьа яьхначу гӀулчех а АСХАБОВ ХАВАЖИ ИСМАИЛОВИЧ Нохчийн…\nМарт беттан 24-чохь пайде семиотикин отделе хьошалгӀа еънера вайн махкахь а, махкал арахьа а евзаш йолу нохчийн меттаӀилманча Хамидова Зулай. Зулайс, Ӏилманехь болх бина ца Ӏаш, нохчийн мотт баржорехь, марзбарехь къахьоьгу. Иштта цуьнан араевлла нохчийн мотт цахуучарна пайдехь хир йолуш дуккха а книгаш: берашна лерина «Нохчийн мотт Ӏамабе вай» сери, нохчийн-оьрсийн къамелдарг, «Къамел де вай» книга, транскрипци а ялош, вовшахтоьхна нохчийн-оьрсийн дошам, кхиерш а. Зулайс шен араевллачу книгех, царна тӀехь ша бечу балхах дийцира отделан белхахошка. Цо дийцарехь, Москвара тайп-тайпана учрежденешкахь а лаккхара мах хадийна цуьнан белхийн. Иштта З. Хамидовас нохчийн орфографин, графикин хьокъехь шена хетарг элира, цо цу декъехь йолу проблемаш а, уьш дӀаяхаран некъаш а билгалдехира. Отделехь бечу балхах…\nДӀадаханчу кхаарин дийнахь отделехь рогӀера цхьанакхетар дӀадаьхьира. Бийцаре беш, коьртачу декъана, отделан белхахоша компьютерийн программийн нохчийн локализацехьа бен карара болх бара. Меттан а, литературин а декъан Ӏилман белхахочо Абдулкадыров Адама ша лексикографехь бечу балхах дийцира. Карарчу ханна нохчийн меттан тезауруссий, синонимийн дошаммий чекхъяьккхина цо. И ший а болх 2018 шарахь арахеца безаш бу. ХӀинца ша керла болх дӀаболийна хилар хаийтира цо – нохчийн меттан ранган кестталлин дошам. Абдулкадыров Адама бен белхаш нохчийн мотт хаамийн декъехь баржарехь йоккха мехала йолуш бу. Оцу белхийн материалах программаш чохь пайдаэца таро хилийта агӀонаш лохуш ву пайде семиотикин отделера Ӏилман белхахо Султанов Зелим. Уггар хьалха и информаци редакторш чу йилла еза, хӀунда аьлча, дукхахьолахь текстаца…\n2-чу нойабрехь пайде семиотикин отделан, меттан а, литературин а отделан цхьаьнатоьхна семинар дӀайаьхьира. Доклад йеш пайде семиотикин отделан лакхара Ӏилманан белхахо Асхабов Хаважий, меттан а, литературин а отделан лахара Ӏилманан белхахо Абдулкадыров Адаммий вара. Церан доклад нохчийн меттан тезаурус йаран, цунах информацин технологийн декъехь пайдаэца гӀирсаш кхолларан хьокъехь йара. Абдулкадыров Адам нохчийн меттан тезаурусна тӀехь болх беш ву, ткъа Асхабов Хаважи цунна хьаьркийн чкъуьйриг (цифровая оболочка) кхуллуш ву. Чкъуьйриган хила йеза цхьацца бешхаллаш билгалйаьхнера Абдулкадыровс. Семинарехь гайтира Адаман лехамашка хьаьжжина Хаважис йина йолу программа. Иза цкъачунна, коьртачу декъана, Адама тезаурусна тӀехь бен болх цунна мелла а аттачу баккха Ӏалашонца йина йу, амма кхидӀа цу тӀехь бен…


Оппозицин журналисташ набахтера арабаьхна Туркойчоьно\nКарарчу хенахь болх бечуьра сацийначу оппозицин Taraf газетан хилла коьрта редактор Алтан Ахьмад а, журналист Ылыджак Назлы а махкара арадалар а дихкина, маьрша дитина Туркойчуьрчу кхело. Пачхьалкхан Anadolu хаамийн гIирсо яздина цунах лаьцна оршотдийнахь.\n2018-чу шеран Чиллан-баттахь Алтан Ахьмадна а, цуьнан вешина - экономикан профессорна Алтан Мехметна а, Ылыджак Назлына а белла дIабовллалц набахтехь яккха хенаш йиттинера, Туркойчохь йихкинчу Гюлен Фетхуллан боламца уьйраш хилла аьлла, бехкебина. 2016-чу шарахь Туркойчохь Iедал карчон гIортарна бехкево Гюлен.\nКху аьхка журналисташна хьалхо "Iедал хийца гIортарна" аьлла, биллина бехк хийцира туркойн Лакхарчу кассацин кхело "террорхойн тобанна гIо латторца" аьллачу артиклца. Хьалхарчу инстанцин кхело гIуллакх теллинчул тIаьхьа хенаш лахйира церан. Лецначара набахтехь кхо шо даьккхина хиларна, кхело сацамбина оршотдийнахь, махкара бовлар доьхкуш, набахтера арабаха уьш. Ткъа стохка набахтера араваьккхина хилла Алтан Мехмет бехказвоккхуш хьесапдина кхело.\nТуркойчохь карчам бан гIортинчул тIаьхьа 80 эзар сов стаг дIалецира Iедалхоша, кхин а 150 эзар пачхьалкхан белхахо балхара дIаваьккхира.


Оьрсийчоьнан банкашна дихкина бахархойн кара валюта йохка\nКерла низамаш юкъадаьхна Оьрсийчоьнан Центробанко карахь долчу валютаца – Оьрсийчоь Украинана тIелатарца доьзна малхбузен пачхьалкхаша цкъа а ца хиллачу кепара санкцеш царна дуьхьалъяьхначу хьелашкахь. Банкашна доьхкур ду бахархойн кара валюта йохка, ткъа валютан чоьташ тIера 10 эзар гергга долларшкахь бен ахча схьаэца магор дац, дисинарг – ахча дIалучу дийнахь йолчу курсаца соьмашкахь лур ду.\nОьрсийчоьнан банко цIе яьккхина низамаш цхьана ханна ду, чIагIдарехь, цара болх бийр бу эхашарахь - Зазадокху-беттан 6-чу дийнера Гезгамашин-беттан 9-чу дийне кхаччалц.\nЦентробанкан хаамехь боху, клиентийн чоьташ тIера йоллу валюта латтор ю, амма 10 эазр соьме кхаччалц бен цхьа ца оьцуьйтуш, доза тухур ду, нагахь санна, банке делла ахча кхечу валютехь делахь а, хIетте а долларшкахь юхалур долуш ду. "Оцу билгалъяьккхинчу хеначохь хIоттийначу къепехь банко духкур дац бахархошна кара а луш, валюта", - аьлла ду хаамехь. Карара валюта хийца таро хир ю мичча хенехь а, муьлххачу барамехь а.\nШинарин дийнахь Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа Оьрсийчоьнна дуьхьал керла санкцеш ехира, доккхачу декъанна, дихкира мехкадаьтта чудар. Оцу дийннехь цхьа могIа яккхийчу корпорацеша дIахьедира, Оьрсийчохь болх сацорах.


Дашо Ордан карта.\nКху деношкахь Оьрсийчоьне Украинера тIом сацабайта гIерташ ю кхиина демократи йолу,нийсо лела пачхьалкхаш. Ма-даррра аьлча, цара дехарш деш верг, санкцешца Iаткъам бан гIертош верг цхьа стаг ву – Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир.\nIамеркин президент Обама Барак а, Германин канцлер Меркел Ангела а, Британин премьер-министр Кэмерон Дэвид а, кхин болу а малхбузера лидерш дика кхеташ бу цу стага цхьа дош аьлча Украинера тIом дIабоьрзур хиларх.\nИза тамашийна Iедалан кеп ю. Цунна тIаьхьакхиа гIерташ бу малхбузера политикаш а, Iедалехь болу нах а.\nМуха нисделла иза, ша демократин, вуьшта аьлча халкъан Iедал долу пачхьалкх ю аьлла дIакхайкхийна йолчу Оьрсийчохь дерриг а Iедал а, муьлхха а сацам цхьана стагах бозуш хилар.\nЦу гIуллакхан дукха къоргера орамаш ду аьлла хета Оьрсийчура историкана, профессорна, Оьрсийчоьнан Iилманан академин декъашхочунна Пивоваров Юрийна. Цо дийцарехь, Оьрсийчоь монголийн а, гIезалойн а Дашо Ордан тIаьхье ю.\nЦунах лаьцна Пивоваров Юрис дIахьедар дира Москох пачхьалкхан университетан студенташна хьалха вистхуьлуш.\nЦу историкан лекци гайтира Оьрсийчоьнан «Культура» телеканало. Пивоваровн къамелан боцца чулацам шен Facebook-чу агIонна тIехь зорбане яьккхина журналисто Пасховер Александра.\nЛадугIур вай историке Пивоваров Юрийга.\nПивоваров Юрий: «Масала, таханлерчу Украинера историкаша шу, москалеш, Киевера Русь олучу пачхьалкхан тIаьхьенех дац, шаьш ду, ткъа шу Дашо Ордан тIаьхьанех ду аьлча, ас олу, дика ду. Тхо Дашо Ордан тIаьхье ю.\nБакъду, дуккха а хIуманашца таханлера Русь - Москох, тIаккха Петарбухера а, Советийн а, таханлера а ю Дашон Ордан тIаьхье, Киеван Русь олучу пачхьалкхан тIаьхье иза, шеко а йоцуш, ялахь а.\nШи бIаь ах бIаь шарахь монголашна къеллахь болуш, оьрсйин эланашна Дашо Ордан коьртачу гIала Сарай баьхкича гуш хилла царна цхьанха а, Европехь а, я шайн цIахь-Оьрсийн махкахь а гина йоцу Iедалан кеп. Иза хилла цхьана стагехь инзаре доккха Iедал хилар. Монголийн Iедалан кепаца цхьа стаг верриг а ву, вуьйсуш хIумма а йоцу хIуманаш ю.\nМонголийн Iедало аьттехьа а тIе ца дуьту муьлхха а барт бар, муьлхха а конвенци, муьлхха а цхьаьнакъехьегар а, барт хилар шина агIонна юкъахь. Монголийн Iедал иза цIена ницкъ баран Iедал ду.\nТIаккха и кеп тIеоьцу оьрсаша. Оьрсийн лекхара эланаша а, оьрсийн паччахьаша а тIеоьцу цу тайпачу Iедалан кепан куьлтура, цу тайпа Iелдалан кеп, цу тайпа политикан юкъаметтигаш.\nИза чIагIлуш схьадогIу цул тIаьхьа еанчу хенашкахь а. Павел Хьалхара цIе йолу император хилла Оьрсийчохь. Екатеринин кIант хилла иза. Цхьана дийнахь французийн векалца къамел деш цо аьлла "Оьрсийчохь жимма а стаг ву ала мегар дерг ву ас къамел деш верг, иза а ас къамел дечу хенахь бен вац цу тайпа".\nИза оьрсийн Iедалан вуно нийса чулацам бийцар ду. Федотов Гергий бохуш философ хилла Оьрсийчохь. Революци хиллачул тIаьхьа махках ваьлла вехаш хилла иза. Цигахь валар а нисделла цуьнан. Цо комментари йина монголийн а, гIезалойн а Иго йохарна. ХIун хилла 1480 чу шарахь, вай школашкахь Iамийна ма-хиллара, цу шарахь Иго йоьхна бохуш?\nМа-дарра аьлча, иза кхин дIа а хилла. Иза дац коьртаниг. Муьлхачу фразица жамI дина цо? Ханан четар дIахIоттина Кремлехь. Вуьшта аьлча, хан Кремлехь ваха хиина. Москохах гIезалой хилла, монголаш хилла, ткъа оьрсийн паччахьах, оьрсийн лаккхарчу эланах хан хилла".\nАкадемико Пивоваровс дуьйцучух кхета дукха гена кхийда ца оьшу. Тахана вайна гуш долу сурт догIуш ду цо дуьйцучуьнца аьлла хеташ ву историк Вачагаев Майрбек.\nЦул сов. 1859-чу шарахь Нохчийчоь схьаяьккхина шаьш аьлла Оьрсийчоьнан императоро дIахьедар дича, вайнахана гинарг Iедалан керла кеп яра. Цул хьалха имам Шемил волчу заманахь а цхьаьна нохчашна юкъахь лелаш ерг ша-тайпа Iедалан кеп хилла бохуш дьуйцу цо.\n1991-чу шарахь Гезгмашин-беттан 6-чу дийнахь Нохчийчоь йозуш йоцу пачхьалкх ю аьлла дIакхайкхийначул тIаьхьа республикехь бухе эцна йолу Iедалан кеп а яра изза Оьрсийчохь лелаш ерг. Цу кепо болх ца бора нохчашна юкъахь.\nЦундела тIейогIучу заманахь, нагахь хьал цу тIе далахь, нохчийн шайн пачхьалкх кхолла аьтто балахь Iедалан кеп а хила еза вайнехан менталитете хьаьжжина аьлла хета историкана Абумуслимов Сайд-Хьасанна.\nАмма тахана Оьрсийчура кхин долу къаьмнаш санна цуьнан низамашца, оьрсийн Iедалан амалшца бехаш бу нохчий а. Оьрсийчохь а бу Дашо Ордан амал йолу Iедалан кеп хийца еза аьлла хетарш. Цунах цакхетахь хIумма а нислур дац Оьрсийчохь аьлла тешна ву историк Пивоваров Юрий.\nПивоваров Юрий: «Суна хетарехь, кхузаманхьлерчу Оьрсийчоьно иза кхетадаллалц, цкъа дуьххьара цуьнан культуран декъо а, тIаккха Iедалехь йолчу элиташа иза кхета цадахь, цхьа а хIума нислур дац вайн".


Серло эшахь а, Iалам хIаллакдарна дуьхьал ду адам\nОхан-бутт 02, 2018\nДагестан,Чиркей. Ток йоккху станци. Физикехь дуьйцучу "Iаьржачу Iуьргах" тера ду циагара сурт. Маршо Радион архив.\nГуьржийчоьнан цхьайолчу регионашкахь бахархой дуьхьалбевлла шайн меттигашкахь гидроэлектростанцеш ца йойтуш. Iедало цигахь къепе хIотто полицин тобанаш а яхийтинера. Иштта, ПIаьнказехь нохчий бехачу меттигехь а ян лерина ю ши ГЭС. Цунна дуьхьалбевллера бахархой. Шайн митингехь реза цахилар дIахаийтинера цара\nЦигахь долчу хьолах дийцира кистойн журналиста Бордзгор Сулхана: «Оцу Панкисехь а, Сванетехь а лаьтта хьал и ГЭСаш ца яйта ду. Цигахь хилла а ца Iа иза. Цул сов, Рача олучу меттехьа дерриге а адам дуьхьалдаьлла ду. Ерриге Гуьржийчохь а ю и дуьхьалонан акцеш. Панкисехь и ГЭС йойтур яц аьлла сацам хилла. Иштта цунна дуьхьалбевлла болх беш бу-кх».\nМасийтта шо хьалха Нохчийчохь а жигара дуьйцуш дара ламанца гидроэлектростанцеш яхка еза бохуш. Къаьсттина дуьйцуш дерг дара Органан чIож. Цигахь цхьамогIа вовшашна гена а йоцуш хи тIехь ток йоккху станцеш ян Iалашо яра.\nАмма иза а кхочуш ца дира.Нохчийчуьрчу Iедало уьш цаяйтар ша къобалдеш хIума ду аьлла дийцира махкахь вевзачу бакъонашларъярхочо Байсаев Iусама. Шен говзаллица иза гидротехник ву.\nШена хаьа боху цо, оцу ГЭС-ех болу пайда, хуьлучу зенел кIезиг буй: «Нохчийчуьра Органан чIожехь гидростанцеш ян Iалашо ю аьлла къамелаш дуьйладелира-кх цхьана хенахь. ЧIогIа сагатдеш, терго еш вара со цунна. Далла бу хастам, Нохчийчуьрчу Iедало и Iалашонаш дIатеттина. Кхетта моьтту суна, цуьнах хуьлуш болу пайда, хинболчу эшаме хьаьжча, пайда боцийла».\nГЭС-ш ца яхь, кхечу агIор ток йоккхург ян лерина дара меттигера Iедал. СаIудийн Iаьрбичуьра веанчу Iабдул-Iазиз бин Турки бин Талала аль СаIуди шейха, шен долахь йолчу Белгерчу компанино йийр ю аьллера 10 сов атоман электростанци.\nИза а тIе ца дитира Нохчийчуьрчу Iедало. ГЭC-ан а, атоман а станцешна метта Соьлж-ГIалиy йистехь еш ю йовхонах ток йоккху станци. Цуьнан ницкъ мел лаххара а 440 Мвт хир бу аьлла дIакхайкхийна. Кху шарахь аьхка йина яла езаш ю иза.\nГуьржийчуьрчу Сванетехь некъ къевлина меттигерчу масийтта эвлан бахархоша\nШайн Iалам лардан гIерта пIаьнгазой\nИттаннаш эзарнаш бахархой бисина Нохчийчохь ток йоцуш\nСаакашвилин а, цул тIаьхьа еанчу а заманан башхаллаш


Шед а карахь, кеп йина стаг? Таханлерчу гIалгIазакхех лаьцна дуьйцу атаманан хьехамчо\nОьрсийчуьра гIалгIазакхий, зорбан гIирсаша вочу агIор бен хьехош бац тIаьхьарчу шерашкахь, прогрессан а, культуран а, Ӏилманан а мостагӀий (мракобесаш) а, оппозицица къийсам латточу ницкъаллин структурийн белхахойн бекхам боцуш буьсу гIончий санна.\n2012-чу шарахь буьрса хатI долчу суркуйнаш техкинчу божарша Краснодарехь юкъахдаьккхира галерейхочун Гельман Маратан гайтам схьабеллар а, Москвахь Pussy Riot тоба дакъалоцуш йолу "актулан иконийн" гайтам а.\n2013-чу шарахь Анапан аэропортехь Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн байракхца садукъо гIоьртира гIалгIазакхий Америкерчу Bloodhound Gang рок-тобан басистан, амма полицина ци гира хиллар зулам хилар. ТIелетира гIалгIазакхий оппозиционерана Нвальный Алексейна а, "Гринпис" юкъараллин жигархойн лагерна а.\nТаханлерчу гIалгIазакхаша хIинца а жоп делла дац шайна, шаьш муьлш ду бохучунна: этнокультуран юкъарло, шен мотт а, дахаран кеп а йолуш я "гIуллакх деш вац пачхьалкхана – гIалгIазакхи вац" принцип йолу юкъараллин тоба? Кубанка а, чоъа а тIедохало хIоранга а, лууш волчуьнга, амма гIалагIазакхий ву и стаг я вац билгалдоккху градаци йоцуш ю.\nОьрсийчуьрчу гIалгIазакхех а, церан проблемех а, церан дан дезачу гIуллакхех а лаьцна Кавказ.Реалиин корреспонденто къамел дира "Союз казаков-воинов России и Зарубежья" юкъараллин вовшахтохаран Лаккхарчу атаманан хьехамчица, "Архонт" журналан редакторца, историн Iилманийн кандидатца Бредихин Антонца.\n– 30 шо хьалха тIеийцира "Репрессеш лайна къаьмнашна реабилитаци ярах" низам (О реабилитации репрессированных народов). Сталинан репрессеш лайначу ГIирмера а, Кавказера а къаьмнашна, цхьацца билламаш бахкарца а цестийна кеп йолуш хиллехь а гIортор йир ю аьлла зира оцу низамехь, культуран ламаз дендарехь а, ненан меттанаш Iаморехь а, къоман идентичность кхиорехь а. Оцу агIор муха хьал лаьтта "культуран-этникан юкъарло" аьлла хьахийна болчу гIалгIазакхашкахь?\n– Лаккхарчу кхелан "ГIалгIазакхашна реабилитаци ярх" сацам а, президентан "Репрессеш лайначу къаьмнашна реабилитаци ярх" низам кхочушдан оьшучу гIуллакхех" гIалгIазакхашца доьзна" (О мерах по реализации Закона Российской Федерации "О реабилитации репрессированных народов" в отношении казачества) указ а тIеийцира тIаьхьо, 1992-чу шарахь.\nГIалгIазакхий къам ларахь а ца ларахь а цо Iаткъам бийр бац уьш хьокъехь лелочу пачхьалкхан политикана\nИ акташ ду гIалгIазакхий хьокехь пачхьалкхан политика кхочуш еш бухе дехкинарш. Оцу указехь де-факто олу низаман база кхоьллина, гIалакъазакхийн юкъараллин дахаран кеп билгалйоккхуш йолу.\nИ документаш карарчу хенахь мехала лоруш хиларх лаьцна гойту кхушара ГIуран-беттан 4-хь указна тIехь бинчу хийцамаша. Царна тIехь емал еш ю Советан Iедалша "гIалгIазакхий бохош" (расказачивание) дIахьуш хилла политика. Билгалбаьхна гIалгIазакхалла юхаметтахIотторан а, кхиаран а аьттонаш.\nНормативан а, бакъонан а оцу актийн цхьатерра мах хадор дац гIалгIазакхашна юкъахь. Цхьаберш тоам беш бу, вуьйсуш – бац. Амма кхето дезаш ду 1917-шарал хьалха юкъаметтигийн а, бакъонийн а система кхин хилла хилар. Иза юхаметтахIотталур долуш дац, хIунда аьлча хийцайелла пачхьалкхан кеп, хийцайелла эпоха.\nИ хаттар дийцаре деш, тидамехь латто еза карарчу хенахь йолу реалеш, тидаме эца деза СССР йоьхначул тIахьа юкхаметтахIуьттучу заманахь гIалгIазакхийн хIун дан аьтто баьлла бохург.\n– Тахана реестран гIалгIазакхашна юкъаоьцу муьлхха а лаамберг. Ур-аттал эскаран атаманаш а бу гIалкхазакхийн тайпанах боцурш. Нийса дуй иза?\n– Дац, со ванне а реза вац оцу позицица. Бовш бу культуран бух, довш ду дукха хенахь дуьйна схьадогIу васт. Ткъа жамI гуш ду. ГIалагIазакхалла юхаметтахIотторах лаьцна хIун дуьйцур ду? Таханлераниг 15-гIа бIешо ма дац, гIалгIазакхех схьаваьлла воцу стаг "гIалгIазакхийн тIамарх" воьлла, ша гIалгIазакхий хилар хааделла цунна бахар гIалгIазакхийн боламна дискридитаци яр ду.\nГIалгIазакхийн гIуллакхашкахула презиндентан Iуналлехь йолчу Кхеташонан хиллачу гIандас Беглов Александара далочу терахьца, тахана Оьрсийчохь вехаш ву 7 миллион гергга гIалгIазакхийн тIаьхьенех схьаваьлла стаг. Реестрехь дIаязвина вац 180 эзар стаг а бен, и терахь а ду тIаьхьарчу хенахь вуно сиха лахлуш. Мелхо а, гуш ду реестран гIалгIазакхийн юкъарлонаш дIайовлуш хилар, иза дийца аьтто бу масаллина Ростов схьаэцча. Цигахь гIалгIазакхийн юкъараллин цхьаьнакхетараллех (реестран йоцу юкъарлонаш) дIакхетта уггар жигара хиллачу станицех а, кIотарех а доккхах долу дакъа.\nТкъа мичахь бу бисна болу гIалгIазакхехь схьабевлла нах? Терахьаш инзаре цхьаьнадогIуш дац. Ткъа вай хьехош а бац арахьара гIалгIазакхий.\nГIалгIазакхий Москвахь тIеман парадехь. 9 Стиг. 2021 шо\n– Цхьаболчарна хета пачхьалкхо гIалгIазакхий ца къастийна къам санна, шаьш шайга Iедал а кхоллийта, латтанаш а ло, бакъонаш а ло аьлла уьш дехарш дан буьйлалур бу аьлла кхерам хиларна. Тахана хила мегаш дуй гIалгIазакхийн къам ду аьлла даре дар, тахана оьшуш дуй иза гIалгIазакхашна?\n– 2020-чу а, 2010-чу а шерашкахь дIадаьхьначу бахархой ларарийн жамIаш ду вайна девзаш. Оцу терахьашца а догIуш, къомах "гIалгIазакхий" бу аьлла билгалбевлачу нахан терахь лахлуш ду. 2015-чу шарахь дIадаьхьначу микро-ларарехь, 2,2 миллион стагах къомах гIалгIазакхий ша хилар гайтина 219 стага. И гайтам берриг махкарчу бахархошца буьстича нисло ша гIалгIазакхий хеташ 14 эзар стаг хилар.\nГIалгIазакхийн юкъараллин хьалханчаша дуьйцурш кхин терахьаш ду, бахархой лаларехь далош дерш а цхьаьна. Амма билггал ала мегар ду цхьаъ: гIалгIазакхий къам ларахь а ца ларахь а цо Iаткъам бийр бац уьш хьокъехь лелочу пачхьалкхан политикана.\n1990-чу шерашкахь дуьйна кхолла ца белла, гIалгIазакхийн бакъонаш ларъярехь къахьоьгу цхьааллин политикан гIалгIазкахийн болам\n– Кавказан а, ГIирман а къаьмнаш, гIалгIазакхий санна репресеш лайна ду Советан заманахь. Амма церан шайн къоман кхетам а, ламасташ а, этикан Iедалш а дисна. ГIалгIазакхийн хIунда ца йисна шайн дайшца хилла уьйр?\n– Советан Iедалш вуно дика кхеташ дара гIалгIазакхийн ницкъах. Билггал и бахьана долуш тIеэцна яра гIалгIазакхий бохор хьокъехь директива, репрессеш йора изза бахьана долуш. Амма со реза вац хаттарна. Нагахь тIаьхьенашна юкъара зIе хаьдда хиллехьара, церан юхаметтахIоттар а хир дацара, гIалгIазакхий хир бацара тахана.\n– ГIалгIазкхийчун зорбан гIирсашкахь дукхачу хьолехь васт ду, хьалха мидалш а оьхкина, кеп йина кара лаьцна шад йолу стаг. Иштта хIунда го гIалгIазакхи?\n– И проблема тахана я 30 шо хьалха гучуяьлла яц. ГIалгIазакхийн вон васт, там боцуш лелар гайтар дIахьора иттаннаш шерашкахь советан Iедалша, ткъа юхаметтахIоттор дIадолочу ханна иштта жамI дара вайга кхаьчнарг. Шеко йоцуш, хIоранна а карахь гаджет хилча, гIалгIазакхийн имиджна тIехь болх бан беза, дикачу агIор васташ кхуллуш.\nМасленица даздеш Москвахь бу гIалгIазакхий. 2021 шо\n– ХIун ду Оьрсийчуьрчу гIалгIазакхашна цхьаьнакхета новкъарло йийриг?\n– Амбицеш йитча, цхьа а хIума дац. Президентан указ оьшу, Ерригоьрсийчоьнан гIалгIазакхийн юкъараллица иза ма хиллара. Цхьаьнакхетаран план оьшу, иза меттигашкахь кхочуш ярна Iуналла дар а оьшу.\n– Таханлерчу гIалгIазакхийн политикан хьежамех лаьцна хIун эр дара ахь?\n– Къаьсттина дукхахберш гIортор еш бу Оьрсийчоьнан Федерацин президентана Путин Владимирна. Церан идеологи ю - патриотизм. Цуьнца цхьана гIалгIазакхаша кхаж тосу ерриг а политикан партешкахьара. Бахьана цхьаъ ду: 1990-чу шерашкахь дуьйна ца кхоллабелла, гIалгIазакхийн бакъонаш ларъярехь къахьоьгу цхьааллин политикан гIалгIазкахийн болам.\n– ГIалгIазкахий дIахада йиш йоцу дакъа дуй Кавказан?\n– ГIалгIазакхий дукъ ду Оьрсийчоьнан къоман. Шаьш хьалхабелла боьлхуш хиларна, гIалгIазакхий хьуьнар долуш бу Кавказерчу къаьмнашца баланс йолу юкъаметтигийн система кхолла. Ламанхойн къаьмнашца ОЬрсийчоьнан хала а, наггахь цхьаьна ца йогӀу а юкъаметтигийн системехь цхьаалла хилийта "российскость" а, "совместничество" кхуллуш тIай ду гIалгIазакхий.\nКубанерчу гIалгIазакхийн эскаран парад, Краснодар, 2018 шо\nСтавропол мехкан администрацино 2020-чу шарахь 4 гергга миллион сом дайина гIалгIазакхийн хьашташна. Иза масийттаза дукха ду бахархой могашаллан кеп йолу дахаре марзбарна, вочу хьолехь болу хIолламаш меттахIитторна я муниципалан гIишлош цIарах ларъян дайинчу ахчанал а.\nСтигалкъекъа-беттан 9-хь Краснодар махкахь гIалгIазакхаша полисхошца цхьаьна йиттина меттигерчу жигархочунна Русин Григорина, плакат а карахь, Назаров Дмитрийн байт йоьшуш волчу. Махкахь бахархойн дахаран хьелаш телхаш а долуш, Сийлахь даймехкан тIамехь толам баьккхина 76 шо кхачарна хьажийна тIех сов даздарш оьуш хилар шеконе дуьллуш дара оцу байтехь.


ФСБ-но тIе ца оьцу Богатыревана Соьлж-ГIаларчу аэропортехь шаьш кхерамаш тийсар\nОьрсийчоьнан Федералан кхерамазаллин сервисан (ФСБ) белхахоша харц до ГIалгIайчоьнан яхархо Богатырева Эсет 2019-чу шарахь Мангалан-беттан 30-хь Соьлж-ГIаларчу аэропотехь лееш шаьш цунна кхерамаш туьйсуш Iаткъам бина бохург. Цунах лаьцна дуьйцуш ду Кавказ.Реалиин портале ФСБ-ра деанчу жоьпехь.\nЭсет йиша ю 2011-чу шарахь Домодедово аэропортехь ша эккхийтинчу Iожалхочунна гIо дина, бохуш лоьхуш волчу Богатырев Микаилан. Цо харц до, 37 стаг а вуьйш, Домодедовохь динчу эккхийтарна ша декъах ву бохург. Iедалша цуьнга бехккховдийна зуламан юкъараллан а, бандитийн тобанан а декъашхо а ву, терактехь дакъалаьцна а ву аьлла.\nОьрсийчоьно лоьхуш ву Богатырев Интерполехула. Цундела ша волу меттиг хьулйина хан токхуш ву иза. Микаила дийцарехь, иза бехке хиларан тоьшаллаш дац Оьрсийчоьнан Iедалхошкахь. Цу бахьанца иза вехачу пачхьалкхо дIа ца велла иза Оьрсийчоьне. Йишас Эсета чIагIдо, Микаил шена ганза а, ша цуьнца зIене яланза а 8 шо ду бохуш.\nМарсхьокху-беттан 30-хь Богатырева Эсет шен хIусамдеца Истанбулера Соьлж-ГIала лелачу кеманца цIайогIуш дозанхоша сацийна хиллера, вешех лаьцна хаамаш къастош.\nЗудчо дийцарехь, цIершца ца бевзачу эпсарша кIоршаме багалейинера цуьнга, ваша террорист ву бохуш. Цул сов, цу наха чIагIдеш хиллера, Микаилна экстрадици кечйеш ю, иза кестта Оьрсийчу цIахьажор ву бохуш.\nАмма ФСБ-н белхахоша тIе ца дуьту шаьш цунна кхерамаш тийсар. Хаттарш дар бен кхин шаьш дина хIума дац, кехаташ а ца хIиттийра шаьш, боху цара.


1974 шеран 10 декабрь\nЕвропин Кхеташо Викилармехь\nХӀокху яззамехь къамел ду пачхьалкхийн коьртийн а, Европин бертан декъахойн — мехкийн правительствийн а цхьаьнакхетарех. ЕБ Декъахойн — мехкийн правительствийн министрийн кхеташонах хьажа Европин бертан кхеташо. Дуьненаюкъара кхолламех, лаьтташ болчу 47 европин мехках, хьажа Европин Кхеташо.\nКеп:Европин бертан политика Европин Кхеташо (инг. European Council) — Европин бертан лакхара политикин меже, лаьтта ЕБ пачхьалкхийн — декъахойн коьртех а, правительствех а. Европин кхеташонан декъахо иштта ву цуьнан председатель, иза хоржу 2,5 шеран, кхин а Европин комиссин председатель.\nКхолларан истори[нисъе бӀаьра | нисъе]\nЕвропин кхеташо кхолларан бух хилира францин президентан Де Голль Шарлан, Европин бертан пачхьалкхин формалан доцу цхьаьнакхетарш дӀадахьаран ойла, цуо дуьхьало ян езара, интеграцин кхоллам бечу хенахь, къоман пачхьалкхийн роль охьа ца ялийтарехь. Формалан доцу цхьаьнакхетарш лакхарчу тӀегӀанехь дӀадаьхьира 1961 шарахь. 1974 шарахь ишттачу цхьаьнакхетарехь Парижехь и практика тӀеийцира Жискар д’Эстен Валерис кховдорца, иза оцу хенахь Францин президентан даржехь вара.\nФункцеш[нисъе бӀаьра | нисъе]\nКхеташоно билгалайоху ЕБ кхиаран коьрта стратегин агӀонаш. Политикин интеграцин инарлин аса кечъяр — Европин бертан коьрта Ӏалашо. Кхеташоно импульсаш ло ЕБ ерриг кхиарехь. Министрийн кхеташонца цхьаьна могӀарехь Европин кхеташонан елла политикин функцеш («политикин арбитраж» олуш йолу), цуьнан бакъо ю европин интеграцин коьрта бертийн хийцамаш бан. Цуьнан гуламаш хуьлу эха шарахь шозза сов я Брюсселехь, я председатель йолчу пачхьалкхехь, председатель хуьлу, оцу хенахь Европин бертан кхеташонан коьртехь йолу, пачхьалкхан-декъахочун векал. Гуламаш лаьтта шина дийнахь.\nЦара кечбеш болу а, тӀеоьцу а сацамийн хуьлу политикин директивин амал, кхин тӀе ло царна юридически тӀедилларан ницкъ. Кхеташоно тӀеоьцу сацамаш — ша кепара гӀуллакхийн план ю, царна чохь гайтина кхин дӀа кхиаран Ӏалашонаш. Масала, Лиссабонан стратеги (ЕБ уггаре конкуренци йолу дуьненан экономика яран стратеги) кечйина Кхеташоно. Цуьнан сацамаш хьажийна институташ, меженаш, кхолламаш, ткъа цаьрга терра пачхьалкхаш-декъахой, юридически декхарийлахь бу уьш кхочушбан а, дахаре баха а.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Европин_Кхеташо&oldid=5022084»\nКоммерцин боцу кхолламаш абатца\nЕвропин бертан институташ\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 10 июнь, 05:25.