Аушев Руслан: ГIалатдаьлла мехкан куьйгаллера\nОлевский Тимур "Карара Хан" ("НастоящееВремя")\nДозанашна тIера Евкуровгарчу дарже кхаччалц\nГIалгIайчоьнан хьалхарчу президенто Аушев Руслана бакъбо Магасера гуламхой\nПротестхошна хьалха вистхила Магасе веъна Москох веха ГIалгIайчоьнан хьалхара президент Аушев Руслан.\nШа митингехь динчу къамелца цо хаитира шена муьлха агIо бакъ хета – Iедал я гуламхой.\n"Вайнехан Iедалехь а, Iадатехь а халкъца дагаволий тIеоьцу сацам, нагахь санна иза къоман коьртачу гIайгIанех хьакхалуш белахь. Вашас вешига латта дIалуш делахь, цо иза доьзалх дага а волий до. Тайпан бахам кхечу тайпе дIалуш белахь, иза а до дерриг а тайпе хоттий. Хьанна хаьа, и латта шайх цхьанна оьший а. Сихонца гул а лой, хьаькамаша шайлахь сацам бен хIума дац хIара. Ас хIинца ца юьйцу нохчийн агIо. Амма хьалхарчу президенто санна боху ас, гIалатдаьлла мехкан куьйгаллера. Халкъца къасто дезаш хиллера хIара гIуллакх", элира Аушевс.\nНохчийчоьнца мехкан лаьттан дакъош хийцарна резабоцуш, гуламе бевлла нах лаьттачу метте, парламентан цIенна хьалхха дира цо шен къамел.\nКIира кхочуш ду Магасехь протестан акци йолаелла. Нохчийчоьнанний, ГIалгIайчоьнанний доза нисдеш арахецна сацам юха а баккхина, лаьттах дерг референдумехула къастор тIедожадо Iедална гуламо. Оцу юкъанна гуламхойх цхьана декъо дарж дитаре кхойкху мехкан куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек. Ткъа вукху агIоно доьху гуламхошка лаьттах лаьцна доцу къамелаш цадийцар.\nШоьтан Iуьйранна дIакъовлаелира оппозицин акцеш йоьлхучу майданна гонахара кафеш, туьканаш. Болх шайга Евкуровс сацабайтина, дийцира журналисташка юуург юхкучу меттигийн дайша.\nЦкъа а ца хиллачу кепара вон болх бо махкахь кху деношкахь интернето а, телефонаша а, аьрзнаш хеза протестхошкара. Митинг йоьдучу майданна гергарчу хIусамийн дайша шайн цIера Wi-Fi йиллинчу раже йоккхий латтайо гуламхошна аьттонна.\nНохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а доза билгалдоккху барт буха куьйгаш яздарца тIечIагIбира Евкуров Юнус-Бека а, Кадыров Рамзана а байначу беттан 26-чу дийнахь. КIира даьлча (ГIадужу-беттан 4-чохь) цунна ратификаци йира гIалгIайн парламенто. Иза нисделира Магасехь, аьлча а, парламентан кораш кIел, митинг а лаьтташ. ТIахьо цхьаболчу депутаташа дIахьедира, шайн кхаьжнаш шаьш ма-тассара ца багарбина, лаьттах дерг парламенто юхалиста деза, аьлла.\nЕвкуров митинго айдинчух лаьцна вист а ца хилира хьалхарчу деношкахь. Хетарг цо элира гулам хIоьттина кхо де даьлча. Нах урамашка маьждигаша баьхна, аьлла хета цунна.\n"Ярташкара, 25 хиллал, имам ву маьждигашкахь нахе гуламе бовла бохуш. Шаьш бу уьш цигахь лаьтташ. Муха мега иза? Къаной ара а бохий. Делан цIарца, Элчан цIарца леладо иза а, леткъира Евкуров.\nМахкарчу хьаькамашна хетарехь, депутататашна хала ду кху деношкахь – динан лидерша ца буьту уьш шайн болх бан. Евкуровс оцу хьокъехь элира, депутаташ имамашна хьалха "диканаш хила гIерта", шаьш кхаьжнаш латта цахийцийта теснера, ткъа спикеран гоно уьш шайн лечкъийна бохуш лела, аьлла.\n" Ситиаци дин юкъа а озош естийна яцахьара, Iедална хуур дара ша хIун дан деза. Ткъа тахана, хьоланна тIехьа лаьтташ Iеламнах а болуш, ярташкара имамаш а болуш, ша муфти а, цуьнан го а болуш, шен гIулч яккха хала ду Iедална", элира Евкуровс.


Цхьа доIа — Зори Ислама\n-Воккха Дада, хьо цхьанхьа ваха гIерта?\n-Воккха Дада, мича гIур ву хьо?\n-Дала пурба лахь Макка а, Мединате а, хьаьж кхочушдан…\nЖимачу кIанта леррина тергалво воккха стаг…\n-Воккха Дада, хьо цига доIа дан воьдуш ву?…Ахь цигахь хIун доьхур ду Деле, Воккха Дада?…Воккха Дада. .. ХIан, Воккха Дада? Цигахь Деле хIун деха воьдуш ву хьо?… ХIан, Воккха Дада?\n-ХIунда хоьтту ахь, Дуду?\n-Цигахь дехнарг Дала ло бохура бабас… сан-ма дара хьуна цигахь чIогIа-чIогIа деха дезаш хIума… ХIан, Воккха Дада?\nЖимма соцунгIа а йина, кIанта юха а хаьттира: «Воккха Дада, дуй хьан цигахь деха дезаш хIумма а?» Воккхачу стага кIант мара воьллира: «ХIун дара, Дуду, хьан цигахь деха дезаш?» Шен Iаьржа боккха ши бIаьрг воккхачу стагана тIебугIуш, кIанта элира: «Цкъа ахь алахьа, хьайн цигахь деха дезаш хIума ду-дац». «Хьуна луург а, сайна луург а деха йиш ма ю сан, Дала мукъ лахь». Леррина воккхачу стаге хьоьжуш волу кIант цхьа чIогIа самукъадаьлла кIажвахана велавелира. ТIаккха, воккхачу стеган вортанах а хьаьрчина, цунна обанаш ехира, цул тIаьхьа дийцира шена луург.«Воккха Дада, хьо дIа ма-кхеччинехь, цхьа а гIовгIа йоцуче а валий, хьайна Дудус а, Тамаша а тIедиллинера алий Деле дIа а хоуьйтуш… вайн Деле… тхойшиннен дай, наний цхьана дахийта алий дехахьа…». КIентан хьажар – сатийсаман хIорд хилла воккхачу стеган кхетаме кхечира… Кхохкийна ладугIуш Iара иза кIанте… Ша нийсса бIаьргашчу ца хьаьжча, ша дуьйцург ца хазарна кхоьруш санна, хIокхунна тIера бIаьрг ца боккхуш кхидIа а дуьйцура Дудус: «Цхьа жимма бен дов ца даьлла цушиннен… дадас цIа яло мегар ма дара нана… ца ялайо-кх… нана а хуьлу езъеш, цIа ян ца лаьа бохуш… суний, Тамашний ма лаьа… Тамаш жима ма ю… цуьнан къа ма ду… ХьастагIа тхойша нана йолчуьра цIа догIуш иза йилхира хьуна…Воккха Дада… уггаре а дикачохь делахь… и цхьа доIа… виц ма лолахь, Воккха Дада»,- шадерриг дийца сихвеллера кIант. Шершшина воккхачу стеган карара охьа а воьссина, ведда дехьачу вахара, «Тамаш! Тамаш!» — бохуш йишига а кхойкхуш… Воккха стаг ойлане ваьллера. Цунна дагаеара шен нана. ЦIера дIадохор а, доьзал, да кхелхина, бисча, нанас биттина лол а, нана кхелхича, цуьнан гIевланга хиъна, ша воьлхуш яьккхина буьйса а… Дехьачохь Дудуй, Тамашший дара къамелаш деш. «Тамаш! Воккха Дадас ша дийр ду боху доIа… охI-вай, ма дика а ду… хIинца-м нана схьайогIур яра. Тамаш! Вайшимма нанас делла ахча Воккха Дадина лой?». ЙоIаца барт-м хала бан безаш бацара. ХIара шиъ кест-кеста Iара вовшех хьаьрчий, шабарш деш, нана схьаяло цхьанна дагадаре сатуьйсуш, гIенах делхаран къурдаш деш… Тамаша жимма ойла йира. «Кампеташ?»- аьлла хаьттира. ТIаккха сихха ша шена жоп делира: «ХIумма а дац. Кампеташ-м ца оьшура, нана схьаеачхьана. Дуду! Ва, Дела, ма дика ду… Сихха дIалохьа цунна ахча». Тамаш неIарехьа сецира, кIант ведда тIевахара ойлане ваьллачу воккхачу стагана. Цуьнан ойла юкъахъяьккхира кIентан озо. «Воккха Дада!» — коча хьаьрчира Дуду. Жимма Iийна, лохха, элира: «Воккха Дада, нанас кампеташ эца делла ахча ду… и хьуна ло…охашимма… хьажал…»- кIанта схьакховдийра хьерчийна беркъа даьлла пхеа туьманан кехат. Жима Дуду ца кхетара Воккха Дадас сихха ахча схьа стенна ца оьцу. Иза ша мел долчух воккха стаг кхето гIерташ воллура: «Ас Тамаше а хаьттина… тхойшинна шинна а делла ма дара иза… иза а реза ю… кампеташ-м ца йиъча а хIумма а дацара… хIинца кхин башха еза а ца еза… вайн Устазор, Воккха Дада, цкъа а кампеташ ца яа реза ма ву со… дIаэцахьа хIара…», — бохуш ахча кара дилла гIертара и…Воккхачу стага кIентан куьг дIатоьттура, ахча схьа ца оьцуш… Дуду эххар а цхьана хIуманах кхетча санна, сецира… ТIаккха цхьа гIийла-гIийла элира: «Цхьа доIа… бен ма дац и… цхьа доIа…». КIентан бIаьргех хиш дуьйладелира… даккхий къурдаш деш, велхар сацо гIерташ кегий буйнаш хьоькхура цо бIаьргех. Пхеа туьманан кехат а жимма дешнера.\n«Э, велла вала со! Ма Iовдал корта а бу»,- бохуш воьхна хьаьвзира воккха стаг. ДIанехьа лаьтташ Тамаш а яра, хIокхаьрга хьоьжуш, юьхьтIехула охьа уьдуш хаддаза бIаьрхиш а долуш. «Вай велла вала со… ма делхалаш… ВаллахI дийр ду… схьало ахча… кхин цхьа а доIа а дийр дац Дадас и хьан цхьаъ доцург… СагIа хуьлда ахча а… чIогIа оьшуш ма дара Дадина… ма велха… кхин ма велхалахь… хьо кIант ма ву… велха мегар дац…кхин шу делхахь, дада а воьлхур ву…доIа дийр ду… дера ду… ахча Дадина луш дарий ахь… схьало… ». КIант къежира, юха шен ахчане а хьаьжна, вуьйхира: «Даш… да-ший-на…». «ХIумма а дац, Дадас хIинцца итуца дакъор ду…». Шина берана ца гойтуш, куьйгаца бIаьргех даьлла хи дIадаьккхира воккхачу стага. Дуду ведда йишина тIевахана и хьоьстуш воллура: «Ма елха, Тамаш, Воккха Дадас доIа дича, нана схьайогIур ю… ма елха… ахча а дIаэцна…».\nВоккхачу стагана юххе хьийзира ши бер сарралц. ЙоIа-м шен кучан пхьош а хьокхуш Воккха Дадин мачаш а цIанйира. КIант а хьийзара ша муха там бийр бара ца хууш. ЭхI, ма самукъа даьллера цушиннан! Ма даггара доккхадера и шиъ! Иштта хIорш дасахьийзаш, буьйса тIееара. Пхьор диъна девлча а, кIант хиъна Iара, набарна бIаьргаш тIеоьххушехь, наб ца кхетийта гIерташ, ойлане ваьлла воккха стаг ларвеш. «Хьо дIа хIунда ца вуьжу, Дуду?»- аьлла шега хаьттича, жоп делира ,- хьоьца вуьжур ву, хьо ойла йина ваьлча». Иштта вогIавелла Iийра шена наб кхетталц. Наб кхетта кIант шен метта ваьккхина, охьа а виллина, воккха стаг лохха кхайкхира: «ХIей! Хезий хьуна?». Сехьа яьллачу йоккхачу стаге вистхилира: «Тахана цу шина беро лелийнарг гирий хьуна?» БIаьргех йовлакхан тIам а хьокхуш, «хIаъ» бахаран кепехь корта таIийра вукхо. «Нагахь санна, со могаш-маьрша ХьаьжцIера юхаверзахь, ас шина беран нана цIаялор ю… Амма… Хьанна хаьа Iожалло мичахь лоцу… Делан кхиэл хIоьттина сан цигахь кхалхар нислахь, и сан лаам кхочушбар — сан весет хиллийла хаийталахь сан верасе… Кхана новкъа вала ца везахьара… и цIа ца ерзош гIур вацара со.».\nВехха Iийра воккха стаг ойла еш. Ша шена реза вацара и шен синкхетам ца хиларна берийн дагахь долчунна тIекхиа, церан сингаттам ган. Юх-юха а хезара цо, доккха са доккхий «э-хIе-хIай, велла вала со делаI, Дудуйнчул хьекъал ца кхачар…» олуш…\n…Ша вижале тIевахана Дудуйга хьаьжира… набарха, Тамашна тIехула куьг даьккхина, иза маракъевлина, воьлуш, цхьа хабарш дуйцуш, воккхавеш вара кIант…\n← ЭЛЧАНАН АСХЬАБАШНА ТА1ЗАР ДАР (Аллах1ера къинхетам, маршо хуьлда цунна)\nНеожиданный ответ →\nШаIбан беттан марханаш\nБуоберан доладаран дозалла


Дешара книжкаш яздаь саг — Сердало\nВай школашкарча юххьанцарча классашка Iомадеча гIалгIай книжкашта юкъе да Тимиев Зовле Зархмата оттадаьраш. Эггара хьалха из тайпан цIи хьахезача хана, вай къаман саг вий-хьогI из, аьнна, хетаделар сона. Со цу хана дукха воккха вацар, цудухьа тайпаш кIоаргга довзацар. Ха дIа мел йода аз кхетадир, дукха даьржа деце а, из вай къаман юкъера тайпа хилар а цунца вошал долаш кхы а дукха тайпаш долга а. Дахкильгов Шукрес яздаьча «ГIалгIай тайпан цIераш» яхача книжка тIа цох лаьца иштта аьннад: «Тимиевш – даь даь-даь цIи язъяйташ ба – къаскимарбараш – Гуражев яхача тайпах хьабаьннаб, ГIалмистерча отарашкарбараш – ПхьогIойх хьабаьннаб, ГIулойх хьабаьнна а ба Тимиевш. 1882 шера Къаскима баьхаб 2 дезал Тимиевш – Гуражевш». ХIаьта Гуражевш бувцача моттиге, Элберда Шукрес яздаьд, цар вежарий хулаш ба Дзагиевш, Дзахкиевш, Тимиевш, Гамурзиевш, Дзаулиевш, Озиевш – Актолиевш (Эккажкъонгий-Юртара), Арапиевш – ТIой-Юртара, Цокиевш – Озиевш, Хасиевш – Гатиевш. Гуражевш хьабаьннаб Аьга-Кхаларча Озиев язбайтача нахах. 1866 шера Гуражевш язбайта нах ТIой-Юрта 4 цIа хиннад, Къаскима – 5. Лакхе доаладаьча йоазоно хьагойт Тимиевш гIалгIай къаьнара тайпа хилар а цун дукха вежарий хилар а.\nТимиев Зархматах лаьца сона дукха хезадар дувцаш, хIана аьлча Нохч-ГIалгIай республика йолча хана, книжни издательствон дешара книжкаш кийчдеча а арахецача а редакце болхло (редактор) волаш къахьийгад аз, шин къаман республика йоххалца. Цу хана воккхагIволча редактора Шадиев Султана а каст-каста хьоахавора Тимиев. ХIанз се вахача Магасера балха водаш вар со. Автобуса водитела юххе доаллача гIанда тIа вагIача сога, машен лоаллаш вагIачо хаьттар со фу болх беш ва. Со хьехархо волга хайча, ший фусам-нана а «Эллин» яхача школе болх беш я аьлар цо, хьехархо йолаш. Юххера, сона хайра Карца яхача юрта вахача Ханиев Мухьмада сесаг Мадина вай вувцача Тимиев Зовле Зархмата виIий-йоI йолга. Карарча хана из болх беш я шоай юртарча юхьанцарча школе. Ер йоазув мишта де йиш я, сурташ мичара да йиш я сона хьийхар а из я.\nТимиев Зовле Зархмат ваь хиннав 1891 шера, МагIалбика района Инаркъе яхача юрта. Из ваьча хана, хетаргахьа, цох Ачалукски район аьле цIи йоаккхаш хиннай. Тимиев Зовлеи Балкоева Напсатеи дезале ваь хиннав хургвола хьехархо а Iилманхо а. Боккхача дезале кхувш воагIа саг цу заман чухьа дукхагIа яа сискал мичара йоаккхаргьяр-те яха уйла еш хиннав, дешар дагадоагIача а воацаш. Цар дезале, Зархмат ше а волаш, пхи вошеи кхо йишеи – бархI бер хиннад. Зархмат, Къарше, ХьакIаьш, Iадрахьман, Захар яхаш хиннаб вежарий, хIаьта йижарий Размат, Банати, Сахар яхаш хиннаб. Зама хала яле а, дешарца чам болча сага ха а таронаш корайоагIаш хиннай дунен Iилмаш Iомаде а шийна аттагIа сискал юаргйола балха говзал караерзае а. Шийна деша ваха ха тIакхаьчача, Буро тIарча гимназе вода Тимиев, хIаьта цига из дIавеннараш а дешача хана эшаш дола гIо-новкъостал даьраш а да-нана хиннад. Цига ше дийша ваьлча, хьехархой техникуме отта а аьттув боал цун, кхыча мехка дIаваха ца везаш. 1924 шера Буро тIа хьайийлла хиннай вай къаман хьехархой техникум. Цига деша дIаайттача хьалхарча кагийча нахах цаI ва вай мехкахо Зовле Зархмат. Ховш ма хиллара, цу ханара вай эггара дикагIбола нах цига дийша а из чакхъяьккха а хиннаб. Царна хьехаш хиннараш шоай болх дика бовзаш, хьабеш бола нах хиннаб. Кхоачам ба шинне – Мальсагов Зоврбикеи Беков Темботеи – цIераш яьхача. Цар кхебаьча гIалгIай хьалхарча хьехархоех хиннав Тимиев. Цунна дика вовзаш хиннав аьнна хет сона, латински йоазув вай долча хана, хьалхара гIалгIай «Абат» оттадаь хинна Цокиев МурцаIал, Оздоев ИбрахIим, цига деша ваьгIа Муталиев Хьажбикар, хьехархой хила кийчлуш хинна Осмиев Хьамзат, Зязиков Бахьаудин, из техникум яьккхачул тIехьагIа Мужеча а Галашка а школай директор хинна Арчаков Берс, кхыбараш. Уж хиннаб хьалхарча хьехархой никъ боаккхаш хьабаьхка вай къаман дикагIбола викалаш. Царех цаI хиннав Зархмат ше а. Бакъда духхьал техникумах кхоачам баь ца Iеш, из деша отт Нохч-ГIалгIай хьехархой институте, болх бешше цига ший говзал лакхъю цо.\nВайна ховш ма хиллара, 1938 шера Мальсагов Зоврбика латински алапашца оттадаь алапат (алфавит) дIадаьккхад. Вай Россе дахаш доландаь, эрсий алапаш вайна аттагIа а мотт Iомабарга вуга никъ сихагIа а хургба аьнна хеташ, тIаийцад эрсий графика кIийленга улла кердадар. Из вайна массанена тахан довзаш да, хIана аьлча из да вай тахан шуца Iомадер. Цунна юкъе да 46 алап. Царех 12 мукъа да, 34 мукъаза да. Ала деза 33 эрсий алап долчча тайпара вай хьаийцалга. Юхедиса кхойтта (аь, гI, кх, къ, кI, пI, тI, хь, хI, цI, чI, яь, I) цIена гIалгIай алапаш да. Алапаш 46 дале а, бакъда оазаш 45 мара яц, хIана аьлча цхьа алап (ь) оаз белгалъеш дац. Дувцаш дола керда алапат тIаэцача хана, вIашагIъелла хиннай лаьрххIа йола Iилманхой комисси. Сона белггала хов цунна юкъе Оздоев Iабдаразкъий ИбрахIим хиннилга. Хетаргахьа, цунна юкъебаха хиннарех цаI Тимиев Зархмат а хила мег. Цу шера арадаьннад цо яздаь «Дешара книжкеи грамматикеи», из лаьрхIа хиннад юхьанцарча школанна. Вешта аьлча, вай алфавит хувцача хана, кийчча иллачох тара да из, арадаккха мара ца дезаш. Цудухьа вIаштIехьадаьннад из чехка арахеца. Иштта хьахиннад цун цIи тIайолаш дола эггара хьалхара, кердача алапатах пайда а эцаш, оттадаь «Абат».\nИз книжка вай хана цхьаькха автор тIатеха арадийннад. Шадиев Арсмака Султана цхьацца тоадараш деш къахьийгад цу тIа, цудухьа автор санна дIаязваьв из а. Цу книжка тIа хIара алапаца долалу дешаш кхийлад. Уж дешаш дикагIа кхеталургдолаш, аттагIа дешалургдолаш, дешдоакъошта дийкъад. ХIаьта уж а юххьанца царна аттагIа хургдараш хержа юкъедоаладаьд. Цу книжканна хетаяьча сай цхьан статья тIа аз аьннадар: «…ХIетта дешар Iомаде долалуча бера еша луш йола произведени ма хулла кхеталургдола дешаш юкъе долаш, сецара хьаракашца чоалхне ерзаянза хила еза. Масала, деепричасте корчам юкъебола стихотворени из ха йолча берашта ца елча бакъахьа я. Иштта лоравала веза кхыча чоалханеча моттигех а… Цул совгIа тематически оагIув а я книжка нийса вIаштIехьаяьккха. Берашта дайна а, кIеззига дайза а довзаш дола хIамаш да йоазошца хьехадераш. Масала, цхьаццадола дийнаташ, барзкъанца лелаю хIамаш, ловзоргаш, пхьегIаш, шера ханаш, сомаш, кхыдараш. Вешта аьлча, мотт Iомабе беза аттагIчунгара халагIчунга воалаш. Из гу вайна укх книжка тIа. Из ала мегаргда автораша хержача ховли-довзалеех, кицаех. Лоацца, маIан атта кхетадергдолча тайпара да уж а. Цхьаццадола цIайш довза, цар сий де Iомаду бераш. Книжка кийчдаь да бесаш долча сурташца. Цхьадараш-м кхы а хозагIа а дахка йиш яр царех…»\n«Абато» деша а язде е Iомаду бераш. Алапаш мугIар тIа нийса а хоза а мишта язде деза гойташ, хIара оагIон лохе хьокхам беннаб, алапел совгIа дешаш мишта язде деза а гойтад цу тIа. Цхьадола дешаш бераша шоаш дIаяздергдолаш дитад, цу балха царна гIо деш да дIакхоачашде дезача дешо белгалдеча хIаман сурт. Алапаши дешдоакъоши Iомадича бераш доал зIамигача дувцарашка. Iомаю стихотворенеш, йовз цхьаццаболча йоазонхой цIераш, масала, Хашагульгов Iаьлий, Плиев Махьмад-СаIида.\nМехка Iалами дийнатий дунеи довзийташ йола моттигаш нийслу цу тIа: ГIалми, гIалаш, готахьазилг, алкхашк, цогал, пхьид, кхыдараш. Иштта бераш Iомаду шера ханаш къестае. Уж шедар берий ханаш теркалъеш даьд. Вешта аьлча, книжка хоза, хьаькъале хилийта гIерташ къахьийгад из оттадаьча наха а, сурташ дехкаш, из тоадаьраша а. Хьалхара 29 оагIув духхьал сурташта хетаяь я, бакъда цар а цхьацца хIама Iомаду берашта: дагардар, школе кхухьа гIирс бовзар, шера ханаш къестаяр, ялаташ а сомаш а малагIа куцаш долаш хул, вай мехкара оакхарийи хьайбаши довзар, транспорт бе-бе лоархIам болаш хилар, кхача эргаш а бе-бе а хилар, кхыдараш. Берий ловзараш, къахьегам, хьайбашцара юкъамоттиг, доттагIал довзийташ а я цхьайола оагIош. Лоацца аьлча, иштта да тахан Зовле Зархматеи Арсмака Султанеи вай берашта яздаь книжка.\n1933 шера Тимиевс саг йоалаю, из яр Дзейтов Махьат-Мирза йоI Тайбат. Цо даь кхо воIи кхо йоIи хиннад Зархмата. БоккхагIалга хьежжа вай цар цIераш яьхача, иштта дIаязбе беза уж: Закре (1934), Либи (1936), Лейла (1938), Тамарий (1940), Закраил (1942), Назир (1944). Уж берригаш, духхьал цхьан Назирагара дIаийккхача, таханарча дийнахьа боацаш ба. Из, пенсе ваха, вахаш ва МагIалбика района 2-ча микрорайоне.\nТимиев Зархмата Iилман болх а гIулакха тIа лакхвалар а дика дIадодаш хиннад. Вай къамах болча хьаькъал долча наха сиха дIавайза а везавенна а хиннав из. «Абат» оттадаь ца Iеш, кхыча вай Iилманхошца а, йоазонхошца а, ше цхьаьккъа а бе-бе балхаш яздаьд, арадаьхад цо. 1973 шера Нохч-ГIалгIай книжни издательстве арадаьнна хиннад цо яздаь кечам беча классашта лаьрхIа дола «Абат». 1974 шера З.З. Тимиевс, А.У. Мальсаговс, Хь.С. Осмиевс арадаьккхад 1-ча класса лаьрхIа дола «Дешара книжкеи грамматикеи». Цу шера цун кхозлагIа арахецар хиннад. Иштта цо оттадаь хиннад алапат тIадола гойтама балхаш а.\nВай мохк бохабалехь, Зархмат Ачалкхен районе, тIаккха Пседахски районе райОНО кулгалхо хиннав. Цига ше волаш, вай школай хIама тоаде, дешархошта деша а, хьехархошта болх бе а моттигаш Iалашъе гIийртав из. Цо кулгал деш, хьалъяйта я кхыметтел тахан а Инаркъе болх беш йола №23 юкъера школа. Ше хьайича денз, цо мел дешархой кхебаьб, мел хьехархой кийчбаьб дийца а варгвац. 1938 шу хьатIакхаччалца вах из ювцаш йолча районе, цул тIехьагIа, цох боккха пайда баларга сатувсаш, из къахьега хьех дукха ха йоацаш хьаяьча Нохч-ГIалгIай Республикан сердалон министерстве. Цу шера ший дезалца ваха цига дIавахар нийслу цун. Беков ДордагIа Тембот а из вовза кхыбола нах а из доккхача дарже кхоачаргхиларах шеко йолаш хиннабац. Тембота кхыметтел цох министр ве а уйла хиннай. Бакъда цу уйлашта кхоачашхила дегIа хиннадац. Деррига дохаду, вай мехках даха дагадехача наха а цар гIожача гIулакхаша а.\nЗархмата нанас баьча вежарех Къаршеи Iадрахьмани вай Сибре дахале школашца бувзабенна болх беш хиннаб. Масала, Къарше хьехархо хиннав, хIаьта Iадрахьман хьехархо а цул тIехьагIа школан директор а хиннав. Вокхар тайп-тайпара къахьегама наькъаш хержа хиннад, царна юкъе хиннаб гIишлонхой, маха боаккхаш бола нах, сварщикаш, иштта кхы дIахо а. Сибре дихьачул тIехьагIа, цар дезал баьхаб Казахстане Темертау яхача моттиге. Укхаза шоай мехка мо сий долаш хиннабац вай дешар дIадоаржадеш къахьийга нах. Кхыдола, вIалла Iилманца дувзаденна доаца, балхаш де дийзад цар. ДукхагIа уж хиннад ахархочун къахьегамца дувзаденна. Кладовщикаш, складашта кулгал деш хила а бийзаб. МоллагIча балха тIа бале а, дешар, хьаькъал, Iилма яха дешаш царна дицде могаргдолаш низ хиннабац. ЦIадахка мукъа баьлча, Зархмат а цун вежарий а МагIалбика районе баха ховш. Цул тIехьагIа школаца бувзабенна болх бу цо. Из хиннав цигарча (МагIалбикерча) № 3 йолча юкъерча школан завуч, тIеххаьра цо баь болх из ба. Кхелхав Зовле Зархмат 1975 шера.\nТахан цу «Абата» шиъ ва автор. ШоллагIвар – Шадиев Арсмака Султан. Цунца къамаьл хилар са. Цо дийцар ше цу книжка тIа баьча балхах, тоаяьча моттигех, эргадаьхача хIамаех.\n-Дерригача книжка тIарча йоазошка хьажа а хьежа, цу тIарча йоазоний моттигаш хийцай аз, Iомадеш берашта аттагIа хургдолча тайпара дIаовттадаьд алапаш.Форзаца тIара массехк сурт мара ца дуташ, сурташ а кердадаьхад. ХIара алапа луш дола дешаш дукхагIдараш хийцад, дувцараш, стихотворенеш эргаяьхай. Иштта ши автор а волаш из книжка арадувл, 1996-ча шера денз. Тимиев Зархмат ше сона вовзацар, тха довза кхеле кхелхавар из. ХIаьта а хьалхара «Абат» оттадаьча сага сий а деш, цун цIи йитай аз, — йоах Шадиев Султана.\nФу хет-те цу книжках 35 шера Сурхо тIарча ийс шера дешача школе юхьанцарча классашка хьехаш йолча хьехархочоа Аушев Ахьмада Аьсета?\n— Книжка ше атта а да, бераша кхета а ду, деша а деш. Бакъда цхьацца гIалаташ да цунна юкъе. Цхьадола алап оаха Iомадалехь, из алап юкъе долаш дешаш хул укх тIа. Из гIалат ца хилча а бакъахьа хетар сона. ЦхьоалагIа класс ма йий ер. Укх тIа мел дола хIама берашта лерттIа Iомаде дезаш ма дий. Иштта яздаьд ер, бераш, аьле; царна дIахьеха дезаш хул. Сурташта а тексташта а со раьза йолаш да ер книжка. Керттердар да из бераша кхетадеш хилар. Хало йоацаш, атта Iомаду. Шолха алапаш долча хана, кIеззига хало хул, вешта, цхьалха алапаш долча хана, атта Iомаду бераша. Дешдоакъош, дешаш, темага хьежжа сурташ нийса хержад, йоазош чулоацам дика болаш да. Йоазоний автораш цхьа-шиъ мара белгалваьвац. Берригаш Iоязбаьбаларе дикагIа хургдар, бакъдар аьлча.\nАхьмада Аьсета аьннар тохкаш со хьежача, ф, я, п яха алапаш Iомадале, уж юкъе долаш дешаш нийслу. Из доккха гIалат дац, хIана аьлча юха арадоалача хана тоаде йиш йолаш хиларах.\nЮххера, берашта шоашта фу хет-те цу книжках, уж ма дий из деша дезараш а Iомаде дезараш а? Лакхе хьоахаяьча школерча Дакиев Руслана Хаде хьехача 1 «б» классе вагIа 7 шу даьнна Точиев Ювсап. Цунца къамаьл хилар са:\n— Ер книжка довзий хьона (дIахьокх аз)?\n— Довз. «Абат» да из.\n— Деша хой хьона?\n— Деррига алапаш хов хьона?\n— Дерригаш хов, Раянас, школе хьа а вале, Iомадаьдар сона уж.\nРаяна яхар хIанз 6-ча классе дешаш йола Ювсапа йиша я.\n— Кхы фу аргдар Iа укх книжках?\n— Дешаш хоза хет, чулоацам а хоза ба, хала дешаш дац цунна юкъе.\n— Iодешал хIаьта хьайна хозагIа хета йоазув, — ях аз кIаьнкага.\nВIалла хало йоацаш, шаьра Iойийшар Ювсапа стихотворени, из яр «Ахьмад» яхаш, язъяьр ва Плиев Махьмад-СаIид:\n«Ахьмад харцахьа лелаш вац,\nОапаш бувца цунна хац,\nВод из хи тIа – дахь цо хий,\nБоабашкашта хьалъюз ний.\nЮлл цо пхьегIаш, хьокх цо нув,\nМассе гIулакх де цун кхув,\nЦIенна дендаь дика доал:\n«Дика Ахьмад», — цунах оал.\nМалх хьалкхеташ, гIетте хул,\nКулг-юхь сапа техе дул.\nШий урокаш дика ю,\nДика мел дар цунгара гу».\nХьагучох, кхы а дуккхача шерашка дахаргда «Абат», вай берашта наьна мотт Iомабеш. Баркал хилда из оттадаьрашта.\nТимиев Зовле Зархмат;\nТимиев Зархмати (Iохайна вагIар) цун даь-веший воI Iадрахьмани.\nПРИЗЫВ К ДОБРОТЕ И ЛЮБВИ →


24 окт 2018 года\nЦигахь дакъалецира университетан ректора, философин Iилманийн кандидата Халадов Хож-Ахьмада, университетан хьалхарчу проректора, педагогикин Iилманийн кандидата Ажиев Ахьмада, философин Iилманийн доктора Сатцаев Эльбруса, психологин Iилманийн доктора Исаева Эльмирас, Цефрас Дениса (Луганскан къоман университет), вайн республикин лакхарчу дешаран учрежденешкарчу студенташа.\nКонференци дIайолош вистхилира Х-А.Халадов. Цо элира: - Таханлерчу конференцехь йийцаре еш йолу тема маьIне ю. Суна хетарехь, гуманитарни факультет хаьржина волчу студента ойла йо хир ю: «Керла хIун юкъадалор дара-те?!», олий. Вайна ма-хаъара, зама хийцалуш йоьдуш ю, цуьнца цхьаьна адамаш а. Iилма - йист йоцу хIорд бу. Цундела, даима а лехамашкахь хила беза къона Iилманчаш а, хьуьнар долу студенташ а.\n- Кегийрхошна дахарехь некъ карорна тIехь гIо дийриг дешар ду. Цундела, шаьш къона болччуьра деша а, керланиг довза а хьовса беза кегийрхой. Шайна пайдехь дерг довза а, Iама а лаам хила а беза церан. Iилма кхиор - иза цхьана адамана эшна ца Iа, вайн юкъараллина а оьшуш ду. Керланиг юкъадало а, Iилманехь кхиа а шу ца гIиртича, муха кхуьур ду Iилма?!, - бохура Ажиев Ахьмада.\nКонференцехь докладаш йира Исаева Эльмирас ("Профилактика тенденций маргинальности личности"), Сатцаев Эльбруса ("Народы Кавказа в эпическом произведении Х.Фирдоуси "ШахНаме"), иштта кхечара а.\nЦул тIаьхьа "Кхузаманан Iилманехь мехала проблемаш", "Кхузаманан дешаран системехь педагогика а, психологи а" секцешкахь дIабаьхьира болх.\nКоличество подписчиков: 19540


Iилманча Кудрявцев Виктор\nПачхьалкхна ямартхилла аьлла, Москварчу "Лефортово" олучу талламан изолятор чохь латтош волу Iилманча Кудрявцев Виктор катоххий могIарерчу бахархойн дарбан цIийне охьавилла аьлла, сацамбина Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело (ЕСПЧ). Товбеца-баттахь дуьйна лаьцна ву 75 шо долу "Роскосмос" структуран белхахо.\nКудрявцевн интересаш Страсбургерчу кхелехь Iалашъечу адвокато Москаленко Каринас "МБХ-медиа" хьостане дийцарца, хьалхо цо бинчу латкъамна пIераскандийнахь жоп делла кхелахоша, Европан кхелан Регламентан 39-чу бакъонех пайда а эцна.\nЕСПЧ-н сацамца а догIуш, Оьрсийчоьнан Iедалша Кудрявцевна цунна оьшшу медицинан гIо кхачо деза: молханашца а, дарбан цIийне охьавилларца а, могушалла талларца а аьлла. КарабогIучу беттан 6-гIа де тIекхачале и дерриг а кхочушдина хила дезаш ду аьлла, билгалдаьккхина Страсбурган кхело шайн сацамна тIехь.\nОьрсийчоьнан омбудсмено Москаленко Татьянас дийцарехь, Европан кхело цхьа наггахь бен юкъаялош яц 39-гIа бакъо. Нагахь тутмакх валаран кхерамехь велахь а, кхерам лаьтташ хиларх кхачо йоллуш тоьшаллаш делахь а аьлла бакъонашларъярхочо. Зазадоккху-бутт бовш чуделлера ЕСПЧ-н кхеле Кузнецовн адвокато арз.\nТIера ца довлу лазарш токхуш ву 75 шо долу Iилманча, иштта бала хьоьгуш ву иза диабетца а. Цул совнах, инфаркт хилла а ву иза. Цуьнан адвокаташа масийттазза дIахьедира, бехкевечу Кузнецовна оьшу медикаменташ ца кхачайо, йа лоьраш цунна тIебуьтуш а бац бохуш.\nМашенаш ен Юккъерчу Iилман, талламан институтан (ЦНИИ) белхахо Кудрявцев Виктор лаьцна стохка Товбеца-беттан 20-чохь. Iилманча бехкево, "Авангард", "Кинжал" олучу комплексийн гиперзвукан технологех къайлах информаци Бельгин институте дIакхачорна. Кудрявцевн адвокаташа чIагIдо, оьрсийн институт официалехь юкъарлонаш лелош хилла Бельгин доьшийлаца, юкъаметтигийн программа Оьрсийчоьнан Iедалхошца йийцарейина а яра, оцу агIор мел бен белхаш биллина дIахьош а бара бохуш.\nИшта бехк шена тIе ца лоцу Iилманчас а. Талламчашца цхьана болх бан дуьхьал хилира Кудрявцев дахначу шеран Лахьан-баттахь. Цо бахарехь, бехк тIе а лаций, белхан накъостий юкъаозабе аьллера цуьнга, реза хилахь изоляторчуьра ара а ваьккхина, цIахь дIасавалар а дихкина, вуьтур ву аьлла.\nСтигалкъекъа-беттан 20-чу кхаччалц Iилманча чохь вуьтуш хан дIаяхъйина кхелахоша.


ГIалгIайчохь 17 полисхо балхара дIаваьккхина митинг бахьана долуш. ХIун даьлла цаьргара?\nЖурналиста Шевченко Максима шен YouTube блогехь довзуьйту ша ГIалгIайчуьрчу полисхочуьнца, лакхарчу лейтенантца, хадаран батальонехь взводан буьйранча лаьттинчу Хамчиев Тимурца дина къамел. Деношкахь, Магасера митинг дIасалаьллинчул тIаьхьа, балхах йохийна ерриг батальон. ДIаваьккхинчу 17-ннах виъ эпсар ву.\nХамчиевс дийцарехь, бахначу беттан 26-27 денойн буса, 3 сахьт долуш, батальон гIаттийна, сихха гуламхой болчу дIахьажийна. Омра динарг вара, боху эпсаро, мехкан полицин куьйгалхочун гIовс Полещук Михаил. 50 гергга полисхо кхаьчна мехкан телевизионан майдана (цигахь бара гулам).\nШаьш гуламхошка дистхилара, церан хьалханчашка Погоров Ахьмаде а, Барахоев Ахьмаде а, низам кхидIа талха а ца деш, дIасадовла элира, боху Хамчиевс.\nЛидерша полисхошка аьлла, сих ма лахьара, кегийрхой берта а балийна, дIагIур дара шаьш майданара.\nАмма оцу юкъанна гулам дIасабаккха чухьаьдда Росгварди (арахьара тIебалийначу белхахойх лаьтта ГIалгIайчоьнан Iедалх дозуш а доцу Росгвардин дакъош). Ницкъаша гIоьртина иза нах лехка, амма аьтто ца баьлла – гIенташ тIелестош, тIулгаш детташ, дуьхьаллиэта буьйлабелла гуламхой.\nШаьш, гIалгIайн полисхой, оцу муьрехь Росгвардина гIодеш дара, шаьш нехан карара бехира охьаэгна ницкъхой, боху Хамчиевс.\nНаха лайна Росгвардин хьалхара штурм – бисина шаьш лаьттачохь. Ткъа гIалгIайн полисхоша доьхуш хилла, Хамчиевс дийцарехь, шайн хьаькамашка гуламхошца барт лахар, нах шайн лаамехь дIасабовлийтар.\nШолгIа штурм йолаялале Хамчиев ша тIевахана лидерна Барахоевна, "гуламхой харц бу", "митинг низаме яккха аьтто бун шун", дIасагIо, "кхузахь шу дуьтур дац латта", баьхна цо.\nОцу миноташкахь кхарна тIевеъначу Полещука Хамчиевга шен взводца цхьаьна майда йита, мукъаяккха, аьлла буьйрдина.\n"Цо ишта аьлча, тхо, ерриг а хадаран батальон, сихха дIаяхара оцу меттера", чIагIдо Хамчиевс.\nЦо бахарехь, рогIехь Росгварди гуламхошна тIегIоьртича, иза а, цуьнан взводера массех накъост а, тIе а вахана, дIахIоьттина Барахоевна хьалха. Гуламхошца къамел а дина, дIабахана уьш. Шаьш дацара майданахь Росгварди тIелетачу минотехь, чIагдо эпсаро.\nМитинг йохийначул тIаьхьа, лелларг-хилларг луьстуш, Хамчиев а, цуьнан взвод а бехкейина, цара Росгвардина новкъарло йина гулам дIасабоккхуш, пен хIоттийна, протестхошкахьа яьлла, аьлла.\n"Тхо данне а дацара гуламна гергахь, иза бохочу сахьтехь", дуьйцу Хамчиевс. Амма Iедал ца тешна – йохийна ерриг а батальон, балхара дIаваьккхина 17 стаг.\n"Полисхочун сийлахь цIе бахъярна" аьлла ду арахецна омра.\nШайна доцург тIекхоьллина, шаьш цIий ца Iанийта гIоьртинера, амма дацара Росгвардина духьалдевлла, дIабаьхначех цхьаберш-м балхахь а бацара оцу буса а, митинг йохочу шолгIачу дийнан Iуьйранна а, боху Хамчиевс.\n"Балхахь хилла боцучех" ву, масала, полицехь 19 шарахь къахьегна Тумгоев Рашид.\n"Омранехь боху, тхоьгара куьйгаш лахьийна, тхоьгара даьллачух тхо кхетийна". Иза бакъ дац", дуьйцу эпсар лаьттинчо.\n"Шу митинг шайн баккъашца дIа а къевлина, Росгвардина дуьхьалдевлира", боху тхоьга, дацара тхо ишта лаьтташ, баьхна оха дуккхаза а, амма тхоьга ладугIуш стагга а вац хIинца", - дагахьбалламе ду Хамчиевн дийцар.\nЦунна хетарехь, харц къамел даьхьина хьаькамаша Евкуров Юнус-Бекна тIе, тешна ву Хамчиев. ХIинца иза сатесна ву шенна мехкан куьйгалхо гаре, цо ша тIевитаре, цуьнга хьал ма-дарра дийца.\nДIасалаьллинчу гуламан лидерех цхьаьнца, Погорв Ахьмадца, къамелдира "Кавказ.Реалиино". Цунна хетарехь, Хамчиевс а, цуьнан декъо а гуламхой ларбеш санна сурт хIоттарна бехке бу майдана баьхкина хилла полицин хьаькамаш – цара ма-аллара дIахIиттина хилла ницкъхой, цундела нисделла церан гуламхошна букъ тоьхна латтар, Росгвардина духьалбирзина дIахIиттар.\n"ГIурт бара. Хьолан доладойла дацара церан. Буьйранчас аьрру агIор берза элира полисхошка, юха, аьтту агIор, тIаккха – "Готоха". Ас дуккха а бина полицехь болх, суна девза и бераш, вайн гIалгIайн полисхой, дукхахберш доьналлица гоьбевлла бу, цхьаболучийн да-нана а дац… Уьш шайга аьлларг кхочушдийр долуш баьхкина гуламна тIе, амма хьаькамийн харц омранаша тилийна. Полещука пайдаэцна хиллачух. Белхан чоьнашкахь беха мукхадахк, яц цуьнан полицехь хила бакъо! "- боху Погоровс.\nЦунна хетарехь, митинг лалла веъначу Полещука шегара девлла гIалаташ гIалгIайн полисхошна тIететтина. "Ламаз деш лаьттарш дIасалахка, аьлла цо цаьрга, хIинца масо а хили бехке, иза ша воцург", - элира Погоровс гIалгIайн полицин агIо лоцуш.\nШи кIира гергга хьалха баьржира хаам, митинг дIасалалла цалиина полисхой бохийна балхара, аьлла. Амма ГIалгIайчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллерчу пресс-гIоьнчашна ца лиира хиллачун хьокъехь "Кавказ.Реалиица" къамеле бовла.


Ламаза ханаш башха хилара хьаькъе — Сердало\nЛамаза ханаш башха хилара хьаькъе\nВайна ховш ма хиллара укх деношка НТРК «ГIалгIайче» гIолла хьа а хьокхаш «халкъанцара къамаьл» яха вIашагIкхетар дIадихьар ГIалгIайчен Мехкдас Евкуранаькъан Баматгире Юнус-Бека мехка бахархошца. Ала деза, наьха хаттараш, дагадоахкаш хIамаш дукха хинналга. Дале а дукхагIа мел долча хаттарашта жоп луш чакхваьлар Мехкда. ДIахо жоп ца луш диса хаттараш дукха ца говш доашхаргдолаш да.\nКхыдола хаттараш санна хьоа ца деш, ай ца деш дисанзар бусалба динца дувзаденна хаттараш а. ГIалгIай мехка ламаза кхайкаш бола моллаш, (азан дар) тайп-тайпарча ханашкахьа хIана нийслу, зIамига мохк а ма бий ер, цхьа ха Iооттае мегаций вай мехка бахархошта ламаза, аьнна дар хаттарех цаI.\nАла деза вай мехка цхьан юрта шин-кхаь тайпара бекъабенна моллаш кхайкалга а, царех цхьаболчар мехка бахархой кегабелга а. Из дувзаденна да, ламаза ха ялар белгалдеш овттаяь ханаш шоайла хувцам болаш, эргаш хилар.\nМехкадас Евкуранаькъан Юнус-Бека хьаллаьцар вай мехка ламаза моллаш кхайкара гIулакх цхьан хана чухьа хиладезаш хилар а, из ха дIачIоагIъе езаш хилар а. «Из хаттар цкъа айдаь Iийна дац. Оаха дукха дийцад из бусалба дина хьаьке долча хаттарашкахьа волча са дагвалархочунца. Цхьан хана Бусалбай дина юкъарчено цу тайпара ха оттаяьяр, цул тIхьагIа нах башхабайна гIулакх нийсденнад цига», — аьнна белгалдир Баматгире Юнус-Бека.\nЦу тайпарча къоастамаша наьха барт хилар кIалдут аьнна хеташ ва Мехкда. «Вайцига кхычахьара тIабаьхкача хьаьшашта хьалхашка а тоам ца хеташ хул, мимараш тIара 5-10 минот башхало йолаш азан хьахезача. Ишта хила йиш йолаш дац», — аьнна къоагадир Мехкдас.\nСелхан тахан этта гIулакх дац из. Массехк шу да ишта башхало йолаш моллаш вай мехка кхайкаш бола. Марха кхоабача хана — цхьабараш хьалха кхайкача моллаца шоай марха а даьсте паргIатбовл, хIаьта тIехьа кхайкача моллашца мара марха доасташ боацараш, кхы а 10-15 миноташка хьежа безаш хул. Цига цхьаболчар шоайла къовсамаш дала нийслу, Iа хьалха хIана доаста марха, хIаьта Iа тIехьагIа хIана доаста, яхаш. Цхьа да оарцагIваьнна дIанийсде дезаш гIулакх да из.\n← КхувшбоагIарий йоакхо яр\nШи дезал →


Ишкол — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Ишкол (маьӀнаш).\nИшко́л (схьадаьлла желт.-шира. σχολή, σχολά — садаӀар, дешарна хан яйар, ишкол) — юкъара дешар Ӏамо дешаран кхоллам. Шуьйрачу маьӀнехь дош лело мега муьлххачу а дешаран кхолламан (музыкин ишкол, исбаьхьаллин ишкол, спортан ишкол — ДЮСШ, латаран говзаллин ишкол, кхин дӀа а).\nСыктывкарера №18 йолу юккъера ишкол (Республика Коми). ГӀишло йина ишкол тайпана проектца\n1 Термин схьаялар\n2 Ишколан тайпанаш\n3 Ӏаморан процесс\n3.1 Ишколан хан екъар\n3.2 Мах хадор\n3.3 Керла хӀумнаш\n3.3.1 Электронан жайнаш юкъадахаран проект\n3.3.2 «Технологи» Ӏамолехь хьалхара технологеш Ӏамор\n4 ССРС ишколаш\n5 ХӀинцалера ишкол тайп-тайпанчу мехкашкахь\n5.1.1 Дешаран реформа\nДуьххьарлера грекийн σχολή дешан маьӀна «садаӀар, паргӀата хан яйар» дара, тӀаккха лело долийра «мукъа хан яйар» (масала Платона, мукъачу хенахь нах гулбой, хьоьхура шен зиеделларг а, хаарш а), цул тӀаьхьа — «дешарна хан яйар», «философийн къамел» (масала Плутархан). Нохчийн матте дош деина полякийн а пол. szkoła, оьрсийн а оьрс. школа меттанашкара.\nИшколаш лерина ю:\nдуьхьанцара дешар (дуьхьанцара ишкол) (Россехь 1 - 4 классаш)\nКоьрта юкъара дешар (юккъера ишкол) (Россехь 5 - 9 классаш)\nюккъера юкъара дешаран (юккъера ишкол) (Россехь 10 - 11 классаш)\nговзаллин дешаран (ГТУ, техникумаш, училищеш, кхин дӀа а)\nлерина дешаран, цунна юкъахь лакхара (техникин, экономикин, юрисдикцин, динан, кхин а)\nИшколан хан екъарНисйе\nИшколан хан йоькъу кхаа декъе: хьехола, хийцар, «дахдар». Хьехола а, хийцар а тӀаьхьий-хьалхий йогуш хийцало масийттаза, ткъа «дахдаро» чекхдоккху дешаран де.\nХьехола — дешархойн Ӏамолашна декъна дешар.\nХийцар — шина хьехолашна юкъара садаӀар.\n«Дахдар» (дуьззина дахдинчу дийнан тоба, ДДТ) — хьехолаш чекхъевллча дешархо ишколехь Ӏар (юург юу, хьехолаш кечъян таро а ю), нагахь бер цӀахь дита таро яцахь.\nЭлективаш (элективан курсаш), факультативаш (хуьлу коьрта дешарал тӀаьхьа).\nКоьрта йаззам: Хаарийн мах хадоран система\nРоссийн ишколашкахь мах хадабо пхеабаллан системица (1 тӀиера 5 тӀекхаччалц).\nКхачамбацаран мах «1» а, «2» а (официалан цӀе — кхачамбацаран).\nМах «3» (официалан цӀе — кхачаме я юккъера) бу минимум кхачаме мах, ца лору кхачам боллуш лакхара.\nМах «4» (официалан цӀе — дика) лору «юккъерчул лакхара».\nМах «5» (официалан цӀе — тӀех дика) лору баккхабала таро ерг.\nХаарийн тӀегӀа 3 балл а, кхин лакхара а елахь кхиам олу, цу юкъахь 4 балл а, кхин лакхара а елахь — хаарийн дикалла олу (масала, официалан документашкахь: «классера кхиам — 80 %, хаарийн дикалла — 70 %» — тӀаккха 80 % дешархойн мах хадийна 3 балл а, лакхара а, царех 70 % — 4 балл а, лакхара а).\nНаггахь хадийначу механ тӀетуху плюс я минус. Масала, мах 4+ (4 плюсаца) лакхара бу 4, амма лахара бу 5− (5 минусца), ткъа 5− лахара бу 5. ТӀаьхьа плюсаш, минусаш ца лору. Шеран доьалгӀачу декъан а, шеран а мах хадорехь плюсаш я минусаш ца хӀиттадо. Кхачамбацаран механ (1 я 2) плюсаш а, минусаш а практикехь цкъа а тӀе ца туху. Мах 1 хӀоттабо наггахь. Ахофициалан «бакъонаш» ю, официалан документашкахь (масала, классан журналаш тӀехь) плюсаш а, минусаш а ца лелош.\nЦул сов кхетайо билгала яьккхина «дозанан мах хадоран» механика (шеран доьалгӀачу декъан а, эха шеран а, семестран а, триместран а) хӀиттийна болчу мехах. Дукха хьолахь и механизм чӀогӀа тера ю юккъера арифметикан бараман чоьтах тӀаьххьарчаьргахьа узуш. Дерриг цхьаьна тоьхчи дери дан деза, мах хадоран механизмаш формалан хилар а, мах хадорца хьехархочо дешархочун дешаран низам хилийтархьама Ӏаткъаман леладо.\nЮ дифференцин мах хадоран система а (10-баллан, 12-баллан, 20-баллан). 20-баллан система коьрта ю Францин ишколашкахь, 12-баллан — Украинан ишколашкахь, ткъа 10-баллан — Белоруссин, Молдавин, Латвин, Литван, Гуьржийчоьнан, Эрмалойчоьнан ишколашкахь. Иштта ю элпийн а, кхин а дешаран мах хадоран системаш.\nЭлектронан жайнаш юкъадахаран проектНисйе\n2013 шеран бӀаьста 75 ишколехь 60 денна эксперимент йира, цуьнца хьехархоша жамӀ дира, дешаран процессехь электронан жайнаш лелоран аьтту динамика ю аьлла. Амма билгалдаьккхира, проект тоян езар.\n2015 шо кхачале йира масех мур тесташ, цуьнан жамӀашца закон тӀеийцира 2015 шеран 1 январь кхачале ерриг российн ишколаш декхарийлахь ю электронан верси йолу дешаран жайнаш тӀе дехьабовла безаш.\nЭлектронан жайна Морскохан мэро Собянин Сергейс юкъаяьккхина «Электронан Дешаран Гуо» проектан дакъа ду. И проект — тӀехь тайп-тайпана ойланаш йехкина, цхьааллин дешаран аре ю:\nхааман система «Хилар а, даар а».\nТахана проект пилотан ю — 2015 шеран хаамашца оцу юкъахь дакъа лоцу 2500 дешархочо а, 60 хьехархочо а.\nЭлектронан жайна «Электронан Дешаран Гуон» дакъа санна — конструктор ю, цуьнца хьехархочо цхьаьнатуху жайнин чулацам, интерактиван чулацам, тӀетоьхна материалаш. Кехатниг санна, иза бу шен долара гӀирс хӀора дешархочун. Интермашан гӀоьнца, электронан жайна автоматаца карладолу, ткъа сервер тӀехьажало тестийн а, контролан а белхийн жамӀаш.\n«Технологи» Ӏамолехь хьалхара технологеш ӀаморНисйе\nРФ ДешӀилмино 2017 ш. план ю ишколашкахь «технологи» Ӏамола хьехаран концепци кечъян, иза хьажийна хир ю хаамийн технологешца болчу балхе, оцу декъахь ю 3D-принтерш а. РФ ДешӀилминан юкъарчу дешаран декъан пачхьалкхан политикин департаментан директоро Зырянова Анастасияс ма-хаийттара, тахненна чӀагӀйина коьрта юкъара дешаран гергара дешаран программа — дешаран чулацам билгалбоккху документ.\nБархӀ шеран дешаран тешалла а, юккъерачу дешаран аттестат а, 1970-гӀа шераш чекхдовлуш.\nССРС яра ведомствин ССРС серлонан министраллан куьйга кӀела а йоцуш ССРС некъийн хаамийн министраллин ишколаш. Дешаран программа башхала йолуш яцара\nВ.М.Казаковн (1923—2001), бокситан Красная шапочка рудникан слесаран кхиина валаран аттестат, делла 1945 ш. Свердловскан областан Североуральскан № 1 йолчу белхалойн кегийрхойн юккъерачу ишколо\n1918 шарахь Килс пачхьалкхех а, ишкол килсах а къасторан декретца юкъадаьккхина дуьненан дешаран хьесап. 1930 шарахь, Российн исторехь дуьххьара юкъадаьккхира массеран декхараллин маьхаза дешаран хьесап. Бахархойн доккхаха долчу декъан грамота ца хилар (1897 шарахь 2/3 дакъа грамота йоцурш пачхьалкхехь) дайархьама 1930-гӀа шо кхаччалц ССРС халкъан дешаран системехь болхбира грамота ца хилар дӀадаккхаран ишколаш.\nССРСхь кхоьллира, бахархойн дерриг чкъоьраш схьалоцу, юкъарадешаран ишколийн система. Яра юккъера юкъарадешаран ишколаш, болх бечу кегийрхойн ишколаш (суьйренан ишколаш, белхан кегийрхойн ишколаш).\n1943 шарахь ССР Союзехь Москохан, Ленинградан, союзан республикийн коьрта шахьрийн, областан а, мехкан а центрийн, цхьа могӀа яккхий промышленностан яккъийн ворхӀ шеран, юккъера ишколашкахь юкъадаьккхира кӀентий а, йоӀрий а къаьстина Ӏамор, иза дӀадаьхьира 1954 шо кхаччалц.\nИшколашкахь хуьлура Ленинан комната, берийн а, кегийрхойн а кхолламийн хьалхара дакъош: лахарчу классашкахь октябрятийн седарчий, 4-гӀа классера 7-гӀа классе кхаччалц пионерийн тобанаш, лакхарчу классашкахь — комсомолийн кхолламаш. Дара стандартан ишколан духар, цуьнан куц шерашца хийцало.\nСоветийн шерашкахь а, хӀинцалера советийн хилла аренашкахь а шуьйра яьржина советийн ишкол уггаре дика ишкол ю дуьненахь аьлла.\nХӀинцалера ишкол тайп-тайпанчу мехкашкахьНисйе\nХене хьаьжжина Россехь ишкол лаьттина 10—12 классах, уьш екъалора 4 тӀегӀане:\nИшкол чекхъяьккхина, экзаменаш дӀаелчи дешархошна «Кхиаран аттестат» ло.\nИшкол лаьтта пачхьалкхан (регионан я муниципалан бюджетан), нехан, юкъараллин цхьаьнакхетараллин, ткъа иштта динан конфессий чоьтах.\nдешаран тӀегӀанашца —\nюьззина йоцу юккъера (коьртанаш),\nдешархой сте-боьршаллийца —\nдин агӀора —\nЮкъара юккъера дешаран кхолламашна юкъайогӀу:\nДукха хьолахь юкъарадешаран кхолламе дӀаоьцу 6 я 7 шо долуш; чекхйоккху 17 я 18 шо долуш. Юкъара дешаран стандартан ишколан программа лерина ю 10—12 классан а, оццул шерашна а.\nДешаран шо долало 1 сентябрехь, чекхдолу май чекхболуш. Дешаран шеран дохалла 35 кӀира хуьлу 5-8 а, 10 а классашкахь, 34 кӀира хуьлу 1-4, 9, 11 классашкахь. Дешаран шо доькъу шина кепара:\n4 декъе. ХӀора декъана юкъахь каникулаш ю («аьхкенан», «гуьйренан», «Ӏаьнан», «бӀаьстенан»).\n3 декъе. Дакъош декъна 5 блокан юкъахь цхьацца кӀиран каникулаш йолуш, III а, I а декъашна юкъахь аьхкенан каникулаш а йолуш.\nЯ ишколан программа екъало кхаа декъе, амма ца хуьлу 7 дийнан каникулаш, ткъа хуьлу каникулаш Пачхьалкхан стандартаца. Вариант ю, 5-6 кӀиран дешаран модулаш (мураш) хийцалуш кӀиран каникулашца. 2 иштта болу мур (модуль) кхаа декъах цхьа дакъа хуьлу.\n10-11 классашкахь шо доькъу 2 декъе.\nХӀора дакъа чекхдолуш жамӀан мах хадабо массо а Ӏамош йолчу Ӏамолийна, ткъа хӀора шо чекхдолуш — шеран мах хадабо. Наггахь цхьаьна декъан мах хадош, эхашеран мах а хадабо. ТӀаьхьа ца кхуьу дешархо, аьлчи а шеран гӀуо мах хадийнарг, вита таро ю шолгӀачу шеран я цхьа класс охьаваккха.\nТӀаьххьара класс чекхйолуш, ткъа иштта 9 класс чекхйолуш (я 8-гӀа 10 шеран дешарехь), дешархоша дӀало экзаменаш Ӏамолийн цхьаьна декъана. Оцу экзаменийн жамӀашца а, шеран хадийна мах а кхиаран аттестат тӀехӀоттабо. Экзаменаш йоцучу Ӏамолийн мах аттестат тӀехӀоттабо шеран жамӀашца.\nДекхар ду 9 класс чекхъяккхалца дешар. 10 а, 11 а классехь дешар массо а берийн декхар дац. 11-гӀа класс чекхъяьккхича дешархочун дуьззина юккъера дешар чекхдаккхаран тешалла ло (Российн Федерацехь — дуьззина юкъара дешаран аттестат). Аьттонца 9-гӀа класс чекхъяьккхина дешархочуш коьрта юкъара дешаран аттестат ло. 9-гӀа классан арахецархочо деша таро ю говзаллин дешаран меттигехь (ГТУ, ЮГТУ), цигахь, кхин а, таро ю деша юьззина юкъара дешаран программица, я юкъара лерина дешаран меттигехь (техникум, колледж, цхьа могӀа училищеш: медицинан, хьехархойн), цигахь чекхдаккха таро ю юкъара лерина дешар а, квалификаци а, дукхах дерг, техник я лахара инженер, воллушехь болх бан а бакъо ю. Иза доцуш цхьацца ЮГД а, ЛГД а кхолламаша схьаоьцу 8 а, 9 а классера дешархой говзаллин кечаман программашка. 9 класс чекхъяьккхича колледже, техникуме я училище дӀахӀоьттича хьалхарчу шарахь (ГТУ — цхьа шо ах шо) дешар кхочуш до 10-11 классан программица (юкъара йоккху цхьацца лерина ЮГД а, ЛГД говзаллаш, юьртан а, хьуьнан а бахамех хьакхалуш йолу). Цул сов, тидам бан беза, ЛГД говзалле «Хелхаран говзалла» дӀаоьцу 7 классан базица, говзалле «Балетан говзалла» 4 классан базица, ткъа «Пондар лакха Ӏамор» — 1 классехь дуьйна (Ӏаморан хенаш хуьлу 4 шо 10 бутт тӀиера 10 шо 10 бутт кхаччалц, цу тӀе кхочуш йо юкъара а, юккъера а говзаллин дешаран программа). Лакхара дешаран меттиге дӀахӀотта оьшу юккъера дешар: юккъера (дуьззина) юкъара дешаран аттестат, я говзаллин-техникин училищен диплом, я техникуман диплом, ткъа иштта ЮПЭ жамӀаш.\nДукхах йолчу ишколашкахь тӀеэцна 5 дийнан белхан кӀира (мукъа денош — шот де, кӀиран де) я 6 дийнан (мукъа де — кӀиран де), хӀора дийнахь 4-8 Ӏамола (керлачу СанПиНаца, 5 сов хила йиш яц 1-4 классашкахь, 6 сов йиш яц 5-6 классашкахь, 7 сов хила йиш яц 7-11 классашкахь). Ишттачу системехь Ӏамолийн йохалла 45 минот хуьлу (йоца а хуьлу, амма, 35 минотал йоца хила йиш яц). Ӏамолаш йоькъу мукъа хенаш 5-20 минотехь хӀора а лаьтта. Классашкахь Ӏамор доцуш дешархоша цӀахь болх бо (уггаре кегийчу дешархошна цӀахь бан болх, хьехархочун лаамца, ца хила а тарло).\nЮкъара дешаран системехь хила тарло иштта лерина юккъера ишколаш я шеш классаш (профилан хьалхара а, профилан а): цхьа могӀа Ӏамолаш кӀорггера Ӏамош — кхечу мехкан мотт, физикин-математикин, химин, инженерийн, биологин, иштта кхин а. Массеран хуьлучех къаьста говзаллин Ӏамолашна сов дешаран ницкъ тӀебахийтарца. ТӀаьххьарчу хенахь кхуьу дуьззинчу дийнан ишколийн маша, цигахь бераша деккъа юкъара дешар дешна ца Ӏа, цаьрца бо боккха чухоам болу урокера боцу белхаш, болх бо кружокаш, секцеш, кхин берийн сов тӀе дешаран цхьаьнакхетараллаш.\nЮкъара дешаран ишколаш йоцуш, Россехь бу берийн сов тӀе дешаран кхолламаш — музыкин, исбаьхьаллин, спортан, иштта кхин а, церан Ӏалашо юкъара дешар дац, уьш хьажийна бу берийн кхолламаллин потенциал кхиоран Ӏалашонна, цаьрга харжийта дахаран некъ, говзалла.\n2005—2010 шерашкахь РФ ишколийн барам охьабаьлла 12377 ишколан.\n2010 шеран 8 майхь Россехь президента куьг яздина № 83 йолу Федералан законан, цуьнца 2011 шеран 1 январехь дуьйна, ишколийн доккхаха долчу декъана пачхьалкхан ахча далар сацийна. 2012 шеран 29 декабрехь тӀеэцна «РФ дешарех» цӀе йолу Федералан закон, леладаьлла долу 2013 шеран 1 сентябрехь дуьйна. Оцу законаца ишколаша шешша чӀагӀйо штаташ, йоькъу белхан алапан фонд, дешархошна мехах дешар Ӏамадо. Цуьнан тӀаьхье, Москохахь тӀекхетта хьехархочун алапан юккъера барам. 2010 шарахь иза дара баттахь 39,2 эз. сом, ткъа 2013 – 64,1. 2014 шо чекхдолуш иза кхечира 70,2 эзар соьме. Москохара хьехархочун юккъера алапа 2010 шерера дуьйна тӀекхетта 79 %.\n2014 шеран 1 октябрехь дуьйна российн ишколаш дехьаевлла мехах «дахдина дийнан» хьехаре. Дешарех долчу Федералан Законаца, бюджетан кхолламаша механ роже дехьабовларх шеш барт бо, ткъа иштта берийн дай-наношкара кхин тӀебинчу белхан мах а хӀоттабо.\nХаарийн мах хадоран система Германин нисса дуьхьала ю российчун. Лакхара бал бу «цхьаъ», уггаре гӀуо бал «ялх» бу. Германин ишколаш кхийдош долу хаарийн чухоамца чӀогӀа къаьста. Хьалхарчу меттигехь ю гимнази, тӀаьххьарчу — коьрта ишкол. Дешархо цхьаьна тайпана ишколера кхечу лакхара жоьпаллин ишколе дехьаваккхаран чӀогӀа хала ду.\nШвейцарин ерриг ишколаш екъало шина тайпана: пачхьалкхан а, долара а. Ерриг пачхьалкхан дешаран меттигаш маьхаза ю, цигахь доьшуш хуьлу дукхаха долу меттигера бераш. Ерриг пачхьалкхан ишколаш болх бо къоман дешаран системица — Matura, иза лору дуьненахь уггаре чӀогӀачарех. Цуьнан коьрта башхалла ю 3 мотт Ӏамо декхарийлахь хилар — хьайна луъу шиъ пачхьалкхан мотт, цхьаъ кхечу мехкан мотт. Швейцари лаьтта кхаа декъех — немцойн, французийн, италихойн. Цаьрца цхьаьна хӀоранхьа а, дешаран меттигаш болх бо тайп-тайпанчу къоман программийн варианташца — франкойн меттан Matura, немцойн меттан а, италихойн меттан а, хӀора а царех максимум герга ялийна ишколан стандарташна луларчу Германин, Францин, Италин. Цундела, и программаш лору вовшешна эквивалентан.\nДолара ишколаш Швейцарехь 250 сов ю, цигахь доьшу коьртаниг кхечу мехкашкара баьхкинчара. Швейцарин долара ишколаш евза дерриг дуьнен тӀехь: Forbes хаамашца уьш алсама ю дуьненан уггаре сийлахь а, еза а меттигийн дешаран испискехь. И ишколаш кхоьллина гӀарабевллачу хьехархойн а, психологийн а Иоганн Песталоццин, Жан Пиажен, Жирар ден, Мария Монтессорин, Рудольф Штайнеран ойланийн Ӏаткъамца. Швейцарин ишколийн чӀогӀа агӀо лору стаг гармонехь (син-мехаллин, интеллектуалан, физикин) кхиар, дешарехь шеш шайна мукъам кхиоре хьажийна церан программаш.\nДолара ишколаш лерина ю кхечу махкахошна, цундела цара болх бо массо а дуьненаюкъара къобал йина къоман ишколан дешаран стандарташца. Ду керла хӀуманаш: уьш нисса Швейцарехь юкъаяьхна лерина ишколан программаш ю:\nДуьненаюкъара программа IB (International Baccalaureate), лерина ю 3-4 шарахь дешархо кечван уггаре дикачу дуьненан университеташка дӀахӀотто.\nFinishing School — зудаберийн ишкол, цигахь дикачу дешарал сов, Ӏамадо дипломатин гӀиллакх а, хаза лела а.\nШвейцарин ерриг ишколийн юккъера дешаран аттестаташ, муьлхха программица делахь а, лору ерриг Европехь, ткъа иштта Америкехь, Австралехь, кхечу мехкашкахь а. Муьлххачу лакхара дешаран меттиге дӀахӀотто оьшу чекхваларан балл хила, хьоьху мотт хааран тешалла а.\nШвейцарин ишколийн исписка\nАшхабадера юккъера Бейик Сердар Несиллери ишкол\n1998—2000 шерашкахь Ниязов Сапармуратан омарашца мехкара дерриг дешаран хийцамаш бира, уьш бахьнехь юккъера дешар дацделира 9 шере кхаччалц. ДӀаехира хьехархойн квалификаци айаран институташ, ца магийра керла дешаран хьесапаш юкъадало. Ишколашкахь сацийра физкультуран а, болх Ӏаморан а бух хьехар, церан меттана юкъаехира говзалла Ӏамор.\nТуркменистанан керла президентан Бердымухамедов Гурбангулын дуьххьара омарца тӀеийцира ишколиера дешаран хан 9 шеран тӀиера 10 шере айар, ткъа 2013 шарахь юкъадаьккхира 12 шеран дешар. Иштта юкъаехира керла дисциплинаш — экономикин бух, экологи, Туркменистанан оьздангаллин тӀаьхье, дуьненан оьздангалла, этика, хаамийн-коммуникацин а, инновацин а технологи, моделашъяр а, графика а. Иштта, юкъарадешаран ишколе воьду 6 шо долуш; чекхйоккху 18 шо долуш. Дешар ду тӀедиллина массо а беран.\nХӀинца юкъара дешар луш болу дешаран кхолламашна юкъайогӀу юкъарадешаран ишколаш, лицейш, гимназеш.\nДешаран шо долало 1 сентябрехь, чекхдолу май чекхболуш, декъало деа чийрикан. ХӀора чийрикан юкъахь ю каникулаш («аьхкенан», «гуьйренан», «Ӏаьнан», «бӀаьстенан»). ХӀора чийрикан чеккхенгахь жамӀ до массо а Ӏамош йолчу Ӏамолийн а, ткъа хӀора шо чекхдолуш — шеран жамӀ до. Наггахь чийрикан маххадош еха шеран жамӀ а до. Шеран гӀуо мах хадийна меттиг хилча дешархо шолгӀачу шарахь а оцу классехь вуьту.\nДукхаха йолу ишколашкахь тӀеэцна 6 дийнан белхан кӀира (мукъа де — кӀиранде), хӀора дийнахь 4-7 Ӏамола ю. Ишттачу системехь тӀеэцна 45 минот еха Ӏамолаш. Классашкахь Ӏаморал сов дешархоша цӀахь бан белла болх бо (кегийчу дешархошна цӀахь бан болх хьехархочун лаамца ца бала а тарло).\nЮккъера юкъара дешар хуьлу 11-12 класс чекхъяьккхича. Лакхара дешаран меттиге дӀахӀотта оьшу дуьзина юкъара дешар: юккъера ишколан аттестат, я юккъера говзтехӀамола чекхъяккхаран документ, я техникуман диплом.\nГардез эвланан (Пактия, ОвхӀанчоь) гена йоцучу Бамозай ишколера лахара класс. Эвлан ишколан гӀишло яц, Ӏамолаш дӀахьо хӀаваэхь — стоьман диттан ӀиндагӀехь\nЮкъара дешаран системехь хила тарло башха юккъера ишколаш я ша-кепара классаш (профилал хьалхара а, профилан а): цигахь цхьа могӀа Ӏамолаш кӀоргера Ӏамайо — кхечу мехкан мотт, физика-математика, хими, инженери, биологи, кхин а. Кхечу ишколех къаьста говзаллин Ӏамолашна тӀехь сов дешаран къинхьегамца.\nЮкъарадешаран ишколаш йоцуш Туркменехь бу берийн сов дешаран кхолламаш — музыкин, исбаьхьаллин, спортан, кхин а. Цара юкъара дешаран Ӏалашонаш кхочуш ца йо, уьш берийн кхоллараллин потенциал кхиоре хьажийна ю, цаьрга дахаран говзалла харжийта.\nТуркменистанехь болх беш ю Пушкинан цӀарах йолу туркменийн-российн юкъара ишкол. Цуьнан гӀишлоно гойту тахана Туркменистанехь а, Ашхабадехь а долу архитектурин хатӀ. Ишкол йина таханлера технологин чоьтаца, царна юкъахь мультимедийн а, максимум ориентаци ю дешархошна керлачу кепашца эффектан Ӏилма даларе.\nИшколера арахецначарна ло российн аттестат. Дукхаха болчеран бакъо ю российн лакхара дешаран меттигашка льготийн хьолашца дӀахӀитта.\nXXI бӀешеран ишколо болх бо коьртан хье чу Ӏилма дуьллуш дуттуш. Карточка «Франци XXI бӀешарахь», 1901\n↑ Российская ишкол - по-прежнему лучшая в мире?. tass-ural.ru. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 21 августехь. Теллина 2011 шеран 10 мартехь.\n↑ За пять лет в России закрыли 10 тысяч сельских школ. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 14 октябрехь.\n↑ Андрей Ольштынский Реформа общего образования — «социальная бомба» замедленного действия. Эхо Москвы (2 декабря 2013).\n↑ Елена Слободян Сколько сейчас стоит продлёнка в ишколх и станет ли она вновь бесплатной?. Аргументы и Факты (4 октября 2014).\n↑ Евгений Балабас Большинство школ с 1 сентября переходит на платную «продленку». Московский комсомолец (28 августа 2014).\n↑ Сергей Жуков Урок закончился? Плати!. Российская газета (10 сентября 2015).\n↑ Vidya Ram Наиболее привилегированные школы Европы ( Europe’s Most Expensive Boarding Schools). forbes.com. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 21 августехь. Теллина 2011 шеран 10 мартехь.\n↑ С нового учебного года в средних ишколх Туркменистана введено 12-летнее обучение\n↑ Средние школы переходят на 12-летнюю систему обучения Архивацийина 12 октябрехь 2017 шеран.\n↑ Церемония открытия школы имени А. С. Пушкина. news.kremlin.ru. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 21 августехь. Теллина 2011 шеран 10 мартехь.\nКов «ишколан дешар»\nИшкол Викидошам чохь\nИшкол Викиларма чохь\nИшкол Викикерланаш чохь\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ишкол&oldid=6420248»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 21 июль 19:42\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 21 июль, 19:42.


Оппозицин ютуб-блогеран Абдурахманов Тумсон вешина, Абдурахманов Мухьаммадна кIело яр вовшахтохарна бехкевечу Д.Валид цIе йолчу Нохчийчуьра вахархочунна дуьхьал даьккхина бехкзуламан гIуллакх тахана Мюнхенерчу Лакхарчу латтанан кхело листа долош ду. Цунах лаьцна хаамбина Кавказ.Реалиино.\nФРГ-н прокуратин хаамашца, режиман критик ве аьлла, бехкевечунна тIедиллинера 2020-чу шарахь Нохчийчуьрчу къайлахчу сервисаша. Германин дозана тIехь вехачу Абдурахмановн адрес Д.Валидна хаийтина ФРГ-н конституци Iалашъечу Урхаллин цхьахволчу белхахочо бохура – къайлаха болу хаамаш нахалабахарна бакъоларъяран органаша таллам болийра оцу хьокъехь.\nDeutsche Welle гIирсо хаамбо, кIелоярх гIуллакх вовшаххоьттина иштта, иза вен дезаш хиллачу коьртачу тешо – нохчочо А.Тамерлана динчу мукIарлонна тIехь. 2020-чу шеран ГIуран-баттахь тешо ша дийцина хиллера цунах лаьцна шегга Абдурахмановга.\nБехкевечун цIа чохь талламаш бира – цуьнгахь карийра, тата ца долуьйту гIирс тIебоьллина тапча. Д.Валидна кхел йийр ю шога зулам вовшахтохарна а, герзах долу низам дохорна а.\nДов хатта буьйлабалале хьалха Абдурахманов Мухьаммад кхеле вистхиллера кехата тIехь динчу дIахьедарца, цу тIехь цо хаийтира аьтто ца баьлла кIелояр политикан бух болуш хиларх.\n"Со вен гIортаран бахьана дара, Оьрсийчоьнна муьтIахь долчу Iедалан Нохчийчуьра ражна дуьхьал сан вешин Тумсон йолу жигара позици. Со тешна ву, со вен омра Нохчийчоьнан урхалло делла, Кадыровс къобалдина дара аьлла. Оьрсийчоьнехьа йолу Нохчийчуьра режим со Германехь вен гIоьртинийла сайна хиъначул тIаьхьа, суо кхерамзаллехь ца хета суна, амма цо цец ца ваьлла. Сайна а, сан вешина а кхин дIа а кIелонаш ярна кхоьру со. Амма тхойшиъ кхеравойтур вац охашиммо. Со тешна ву, йоьдучу процессехь оцу гIуллакхан политикан бух хилар кхело тергоне оьцур ду аьлла", - далийна Абдурахмановн дешнаш Deutsche Welle ресурсо.\nХьалхо Абдурахманов Мухьаммада ма-дийццара, цунна вен Iалашонца кIело вовшахтохар тIедиллина хиллера Нохчийчоьнан куьйгалхочун шичина Эдильгириев Пахруддина. Германехь веха юкъалеларг карийра Эдильгиревна – Дадакаев Валид – цуьнга ахча а дIаделлера. Вен Макаровн тапча Дадакаевс эцнера шен гергарчу стагера, Цакаев Романера. Иза вевзаш ву, 2019-чу шарахь Абдурахманов Тумсо сийсазвеш, видео дIаязъярца. Герз къайлах Германи кхачийнера Дадакаевс.\nСтохка Германин Iедалхой реза хилира, Абдурахманов Мухьаммадна тховкIело яла дуьхьалояр юхалиста. Хьалхо кхел тIетевжинера, цуьнан дехарехь "керла бух" бац статус луш сацам тIеэца аьлла.\nАбдурахманов Тумсона тIелатар дира 2020-чу шеран Чиллан-баттахь. Шен хIусамехь хиллера иза, цуьнан коьртах жIов тухучу хенахь. ТIелеттачуьнгара гIирс схьа а баьккхина, полици кхайкха ларийра блогер. Цуьнан гIуллакхна тIехула кхело сацамбира 2021-чу шеран Дечкен-баттахь. ТаIзар динарш – Оьрсийчоьнан бахархой бу.\nКавказ.Реалиина еллачу интервьюхь Абдурахманов Тумсос дийцира, шена дина тIелатар талларх лаьцна а, кIелойинчул тIаьхьа шен дахарх хетачух.\n2019-чу шеран Марсхьокху-баттахь Берлинехь вийра Масхадов Асланан а, Басаев Шемалан а тIемало Хангошвили Зеламха. 2017-чу шарахь Киевехь йийра Окуева Амина. 2017-чу шеран Гезгамашин-баттахь эккхийтира Киевехь Гуьржийчоьнан вахархо, нохчо Махаури Тимур.


Нохчийчуьрчу лоьрийн говзалла а, цаьргара адамалла а талла декхаре йина махкара кхерамазаллин кхеташо. И болх муха бийр бу цкъачунна хууш дац, амма бакъду, дукха аьрзнаш хеза Iедална нахера, лоьраш шайца дика бац, бохуш. Цундела айдинчух тера ду зераш а.\nМахкахь мел йолчу дарбанан хIусамашкахь, къайлаха талламаш бинера Нохчийчохь. Уьш чекхбоьвлча, гучудаьлла, да воккхавийр воцу сурт. Кехатийн тоьшаллаш доцуш, муьлхха а справка лоьраша луш хилар а, ахча оьцуш хиларал сов, иза доьхуш хилар а, дуккхаъчу меттигашкахь цомгушчу наха молханаш шаьш оьцуш хилар а.\nОцу хIуманна лерина яра Нохчийчьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIаяхьна кхеташо. Лоьрашкара йолу харцонаш а, цхьацца долу зуламаш а, билгалдехира цигахь. ХIинца, кхерамазаллин кхеташонна тIедиллина цигахь къепе хIотто.\nНохчийчохь даиманна деш дара лоьрашна аьрзанаш. Цундела, дукхачу нехан шортта дара цуьнах дийца хIума.\nМахкахь Маршо Радиоца къамеле бовла, кхечу хаттаршна нах каро атта ца хуьлу, амма, могашалла ларъяран системийн хьокъехь, уьш леха а ца безара. Ша верриг аьлча санна, тIетайра царна буьллучу бехканна.\nДуьйцу Аргун-гIалара вахархочо Идрисов Лечас.\nИдрисов: «Нохчийчохь лоьраша ахча оьций аьлла, хаттар дича, чIогIа цецволу со. Ахча ца оьцу аьлла хаттар дича-м, гуттара а цецволу. Дера оьцу-кх. Ахь мел лу-м оьцу. Гергарчу цхьана зудчуьн кIант, лата Iемачочохь, яIне лазийнера цуьнан. Дарбанан хIусамехь травматологна тIевигча, цо иза кIнат чу а вигина, 2-3 минот а яьккхина аравалийтира. ТIаккха, нана а кIант сехьадаьлча, оцу лоьро шен гIоьнча йолчуьнга элира, тIе а гIой, цаьргара 200 сом схьало ала аьлла. Вукхо тIе а яхна, цаьргара иза схьаийцира».\nНохчийчохь, тахана иттанашкахь ю, кегий а, яьккхий а дарбанан хIусамаш. Тоьлла гIирс а бу, диагностика еш болу лаьтташ. Хийлазза гина сурт ду: дарбана хIусаман кертахь шерашкахь лаьтта, инзаре дукха мах а белла аппаратура,цу тIехь болх бан говзанчаш боцу дела. Оцу хьолех а цецваьлла Идрисов Леча.\nИдрисов: «Суна кхечанхьа муха ду ца хаа. Цомгуш болу нах, цхьаццанхьа дIасабоьлху Оьрсийчоь мел ю. Амма, цхьа хIума хаьа суна вай Нохчийчохь, кхечанхьа боцуш болу лоьрийн гIирс бу, таронаш ю. Амма, говзанчаш бац вай. Лоьро хьан церг дIаяьккхича, лоьран молхех сом кховдор-ша ду. Амма, хьо поликлинике вахча, хIара справка я, важа я, бохуш дуьйцу. Ткъа, и справкаш, ахча ца делча, цхьа а луш яц».\nЛоьрашна аьлча а, царна ахча дукха дезарна арз деш ю Соьлжа-гIалара яхархо Иналова Iайнаъ а. Бераш дуьнечу довлучу дарбанан хIусамашна, леррина терго ян езара, элира цуо.\nИналова: «Оцу бераш даран хIусамашкахь, ахчанаш оьцуш дуйла хаьа суна, кхечанхьа дерг ца хаахь а. Ас айса а делла, сайн лулахо а эцна йига яхча. Чуйижош, 400 сом схьадийхира, паргIат яьлча 5 эзар сом схьало элира. Стохка сан йоIан марда дарбанан хIусамехь волчу хенахь, баьццарниг, лейкопластырь, йод, кхи мел йолу хIума оьцуш яра оха. Ас могашаллаIалашъяран министралле телефон туьйхира».\nЛоьрийн дарбанех дийцар кхоччуш хир дацара, церан дог-ойла ца йоьвзича. ИссолгIачу дарбан хIусамера лоьро Батаева Iалета, шайна тIера бехк дIа ца боккху, амма, шех жоп дала лур ду шега, боху.\nЦхьана куьйга тIехь мел долу пIелгаш а дац цхьатерра, элира цуо.\nБатаева: «Суна цхьа хIума ала луур дара. Ас айса болх бечу хенахь, цхьанна стаге ахча дехна дац. Ас иза дича, суна со лор хетара а ма яцара. ХIара базар ма яц. Цомгучу стагера ахча дехар, иза цхьанна а агIор догIуш хIума дац».\nМуьлххачу лаккхарчу доьшийлехь, уггаре а йоккха конкурс йолу факультет ю лоьраш Iамош берг. Цига деша боьлхурш, дикка таро йолчу доьзалера нах бу. Лоьраш соьмана тIаьхьабоьвлла хилар, цигара дуьйна схьадогIуш хIума ду.\nАмма, цхьана лоьрийн тIагIанехь къепе хIотторах толур яц я медицина а, я цомгушчийн могашалла а. Коррупци кхетта ю кху пачхьалкхехь мел йолу агIо.\nИза ша дерриг вовшах хIоттаелла зIе ю. Цу юккъера цхьа дакъа дIадаьлча, оцу системо ловр долуш дац иза. Цуьнан меттан, сихонца кхидолу дакъа дIахIоттадо. Ткъа, шуьйрачу барамехь, коррупцийца къийсам дIабахьа, хIуттуш цхьа а вац.\nМах боцуш ца до Нохчийчохь дарба


Ма хьегабайша ненан марзонах доьзал » Нийсо-Дагестан\n18.09.2019 201 0 niyso\nНожай-Юьртан к1оштара дуьйна, сайн мукъа де долчура, Соьлжа-Г1ала экскурсе веанера со. Массо меттехула гуо а баьккхина, цкъа ца даьллачу тайпанара самукъадаьлла, Соьлжа-Г1алах б1аьрг буьзна ц1а ван Минутке веара со. Сихха Хасавюрта ван такси лехира ас. Цхьа меттиг оьшуш такси карийра суна. Цу чу хиъна схьадог1уш, Устрада-Г1али чу дулуш дара тхо. Шопаро элира, шу дукха сиха а, дегаза а дацахь цхьа-ши бер дара Устрада-Г1алара схьаэца дезаш. И ши бер да, нана вовшех къаьстина ду. Нана йолчу мукъа денош долуш далийна дара и ши бер. Дера дац тхунам дегаза, шун г1уллакх хилча, тхуна ял хир ю. - Стенга бига безаш бу уьш?\n- Хасавюрта бига безаш бу. Да Хасавюртахь 1аш ву.\nКхочууш Устрада -Г1алара церан х1усаме кхечира тхо.\nОцу Везачу Аллах1 Дала ма гойтийла суна кхин и ирча сурт!\nШайн мерзачу ненах ца къасталуш мохь- орцанца яра ши йо1, беснеш т1ера татолах тера оьху б1аьрхиш цхьана меттехь соцуш хилча, х1орд хир болуш 1енара. Шина йо1аца, пекъар, миска ненанана яра, къурдаш деш, шен г1ийла доьлхуш 1ийжа жима дог сецош. Масех т1оьрмиг бара нанас, ненананас кечбина. Нана шина йо1ана т1аьхьа ца яьллера, шина йо1ана а, шена а хала хир долу дела. Пекъар, нана коре яьлла, корехула къайлах б1аьрг бетташ, шен г1ийла узамца, йоьлхура. Ненан оьгучу б1аьрхиша х1ара дуьне дузур дар-кх. Машен чу ца хууш ненаненан мара етталуш, мохь-орцанца халла машен чу хаийра ши йо1 ненананас. Машен корах етталуш, куьйгаш лестош сахаддал йоьлхура ши йо1. Цаьрца такси чохь йолу зуда йоьлхура, сан дог доьлхура, са деттарх б1аьрхиш охьахьаьвдира, хьулдан г1ертара со сайн б1аьрхиш.\nДависа х1окху дуьненан, оццул мерза йолу нана, доьзал вовшах ца хьегийча ца магара-те? Жимчохь сайн да, нана вовшех къаьстачу хенахь мохь - орца ала да воцуш висина волу, сой дага веара суна. Дерриге карладаьллера. Б1аьрхиш 1енош йоьлху сайн нана, со мара воьллина барташ бохуш, сох къаста ца луш, со мара къийлира цо. Юха сайн ненан марара цхьаммо д1аийзавора со. Доьлхучу дагна, оьхучу б1аьрхишна, цхьа гуш вацара, сайн мерза нана бен. Ненан коч схьалаьцна д1а ца хоьцуш, и ийзайора ас, мохь - орцанца, «Нанааа»,- бохуш, юха цхьаммо д1аийзавора, сох къа ца хеташ, мерзачу ненан карара ваьккхира со. Мохь - орца доьхура ас, са хаддаза воьлхура. Нанна т1аьхьа вада карара вала г1ертара со, ницкъ эшнера, карара вала ца лора. Юх-юха хьоьжуш, шен жимачу к1орних къаста ца луш, латтах х1орд беш, гучура д1атилира нана. Кхин ца соцуш са ийзош буьйса хилира суна. Сайн ненан марзо, ненан йовхо, ненан кхача безаш, кхин кхачанах батт ца туьйхира ас. Т1орказ т1ехь карийна сайн ненан коч мара йоьллина, д1а ца хоьцуш, суна наб кхийтира. Г1енах нана еара суна. «Наниниг», «хазаниг», - бохуш барташ бохуш, суна юххе д1айижина со мара воьллина, цхьа хаза сумукъа даьлла со воллуш, ц1еххьана сама велира со. Юххехь сайн мерза нана ца гича, сан хилла дог ма хила цхьана доьзалхочун. Маьнги т1ера воьлхуш хьалаиккхира со, массо меттехула нана лоьхура ас, дуьрачу б1аьрхишца, амма яцара карош мерза нана. Юха сайн ненан коч схьаэцна, са хаддаза, нана д1аяханчу некъа хьоьжура со, иза юха схьаяре сатуьйсуш ладег1ара ас. Сан хьомечу, дикачу, оьздачу, ненадас, ша нана, бер вовшех хьегор дац аьлла, со ц1ахь кхаба сацам бира. Со вало тхан ненайиша яийтина, тхан ненадас схьавалавайтира со. Нана йолчу со кхаьчча дерриг дуьне серла даьлла, ненан мара кхетта, сайн ненан карара охьа ца вуссуш, со охьавоьссича сой д1авигарна кхоьруш, дикка денош даьхьира ас, сих-сиха буьйсанна набарха волура со, уллохь сайн мерза нана ца хиларна кхоьруш. Ткъа ненан юьхь яра х1инцалц боданехь лаьттина, сирла, екхна, малх кхетта.\nЦхьацца болчу наха хабарш дуьйцура, куралла йинчу нехан к1ант шаьш ц1ахь кхобур вацара, ма кхаба и бохуш. Ткъа тхан ненадас алара: «Х1ан-х1ан ша нана, бер вовшех хьегор дац». Дуьненахь, Эхартахь шен ял яьккхина тхан ненадас. Баркалла цунна, со, сан нана вовшех ца хьегош, марзонах ца къастийтина.\nТ1аккха т1ехьа вирзина шина йо1е элира ас: «Ма елха ший а, шушиъ санна жима волчу хенахь, мерзачу ненах со ма хьегна! Дукха ца 1аш шушиъ, шу нана, шу цхьана хир ма ду».\n- Ваша, баккъал хир дуй тхо цхьана?\n- Дера хир ду.\nЕкхаелла, серла елира шина йо1ан яххьаш, юха елхара ши йо1, Хасавюрт кхаччалц йоьлхуш еара и шиъ. Со чуьра охьавуссуш, шопар юьстах ваьккхира ас: «Оцу берийн да вевзий хьуна?» - аьлла.\n- Дер вевза.\n- Цо х1ара бераш, нана цхьана х1унда ца туху, къа ца хета цунна кху доьзалх?\n- Валлах1и хаац суна-м, цуьнан кхин х1усамнана, доьзал ма бу.\n- Хилча х1ун ду? Цхьанхьа кхин х1усам йина нана, бераш вовшах тоха ца мега цо, ваша, хьо дика вара, вистхилахьара хьо, и нана, бераш вовшахтоха але, къа ма ду церан, ненах къаьстинчарна бен хуур дац, ненан марзонах къаста мел хала ду. Оцу берийн де лоьмар юй хьоьгахь, елахь со виста хир вара?.\n- Дала мукъ лахь, вист хир ву со. Лоьмар яц соьгахь.\nШопаре сайн лоьмар елира ас, хаам бер ахь соьга аьлла, з1ене ца вели, цхьа хаам бац. Иштта дикка денош д1адевли, и шопар лаха аравелира со, амма Хасавюртахь, я Соьлжа-Г1алахь кара-м ца вира.\nСил къиза муха хир ву, х1унда хьегабо доьзал ненах, шен а, шен ненан а марзонах х1унда ца дусту. Хилларш, лайнарш, хьаг1, гамонаш д1а х1унда ца йоху?! Доьзал стен бехке бу? Дуьненахь нана йоллушехь, нана елла хан яккха боху те? Х1унда ца йо вай доьзалан ойла? Иштта масане бу уьш, нана, бераш вовший ца гойтуш, шаьш х1уттаре йо бохуш, 1аьржа дегнаш шен кийрахь латториш. Дикка ойла е! Тахана ду вай, кхана доцуш хуьлу вай.


Ιедална «антитеррор» хиллехь а, халкъана къиза тΙом бара иза...\nНохчийчоь - Лаьмнаш "охуш" ю оьрсийн яккхий тоьпаш, Мармур Максиман сурт, даьккхина хан хууш яц.\nКхузахь адамийн бакъонаш ларьечу урхаллин коьртерчу Нухажиев Нурдина хетарехь, Оьрсийчоххьам-м и тIеман операци кхин а, ца сацош, дIаяхьа лууш ницкъаш а, агIончаш а хилла. Церан Iалашо хилла, боху цо, герзаца а, цхьацца тIеман гIирсаца а хьарамлонаш лелор.\nТкъа дукхахболчу бахархоша а, тергамхоша а тидарца, ша и тIеман операци сацор дерриг къомана а беркате, дика тIеIаткъам бина бакъдерг ду. Делахь а, боху цхьаболчара, кху шолгIачу тIеман цхьа-ши шо дIадаьллачул тIаьхьа, цхьана а кепара хьашто яцара и операци оццул еха латто а, Нохчийчохь массо декъан эскархошка нахана тIехь дабагIа дойтуш, и къематде хIоттадайта а. Цара и хьакъдоцуш яхъярца дузу махкахь эзарнашкахь вер-ваккхарш нисдалар а, ларйоцуш доьза байнарш хилар а.\nТахана Нохчийчохь тергаллучу хьолана тIе а доьгIна, дустарца мах хадош берш а бац кIезиг. И санначара кхеторца, тIеман операци дIа а йирзина, меттигерчу Iедало урхаллин мукъ шен караберзийчахьана, кхин дIоггара синтемечу хорша дирзина дац бахархойн Iар-дахар.\n"Олучу дашца а, йоккхучу гIулчаца а ларбала безаш, ладегIамехь бехаш бу нах. Оьрсийчоьнан низамашца мел тарлуш дацахь а, дозанаш ду ког баькх-баьккхинчохь детташ, бехкамаш кхийдош. Хетарг хьулдина, дог-ойла а къевлина Iар бен кхин харжам бац бахархошна бисина». Герггарчу барамехь иштта кхетадо кхузара хьал ас цIе яккхаза вуьтучу цхьана тергамхочо.\nАла догIу, хетарехь, тIеман операци дIаерзийна кхо шо кхаьчнехь а, кхузахь кхин дIоггара маьрша, синтеме цахиларх. Чоьхьарчу гIуллакхийн министаралло а, кхечу хьостанаша а далочу бен-бечу терахьийн чот яро гойту, герзаца юкъаметтигаш къестор бахьнехь Нохчийчохь вер-ваккхарийн къоьлла цахилар.\nДеккъа кху карарчу шеран хьалхарчу кхаа баттахь махкахь шина а агIор вийнарг ву шовзкъа гергга стаг, ткъа лазийнарш 42. Царалахь полицин белхахо 23 ву, герзаца дуьхьало ечех - 13. И тIаьххьара терахь бакъдеш, хааме даьккхина чоьхьарчу гIуллакхийн министро Алханов Руслана а тIехь.\nIедална "антитеррор" хиллехь а, халкъана тIом бара иза...


Адама Султана Олхазаран сайт "Динул-Ислам" - Хаттаршна жоьпаш - Шен цIа чохь да мегий таравихь ламазаш, я маьждигехь дан дезаш ду уьш? Коьрта агIо\nЛераме бусалба ваш Олхазар, АллахIа диканца бекхам бойла хьуна, АллахIа аьтто а бойла ахь хьалаьцначу некъа тIехь.\nВайна кеста тIебогIуш мархин бутт бу, Дала и кхаба могшалла а ийман лойла вайна, сан хаттар дара таравихь ламазех лаьцна: Шен цIа чохь да мегий таравихь ламазаш, я маьждигехь дан дезаш ду уьш?\nАмин, Дала Рамадан батте кхачадойла вай!\nТаравихь ламаз жамаIатца дар гIолий а, мелехь а, деза а ду, ша цхьамма дечул а, хIунда аьлча Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – цхьайолчу хенахь иза жамаIатца дина долу дела, цул тIаьхьа, Iумара – Дела реза хуьлда цунна – ша халиф волчу заманахь асхьабашка иза жамаIатца дайтина дела, массо асхьабаша хIетахь иза жамаIатца дина а долу дела.\nШен цIахь дича а нийса хуьлуш ду таравихь ламаз, делахь а маьждигехь ламаз даран мел ца хуьлу иза цIахь динчунна. Шен цIахь деш хилча жамаIатца дар гIолий а, мелехь а ду иза. ЖамаIатца а ца деш, ша цхьамма дIахIоьттина дича а мегаш ду иза, делахь а жамаIатца дича санна мел хир бац цунна.\nТкъа иза цIахь дан а мегаш хиларна тоьшалла ду хIара хьадис: Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – мархин баттахь масех буьйсанна асхьабашца жамаIатехь таравихь ламаз дина хилла, тIаккха цхьана буьйсанна иза маьждиг чу ца веъча, иза вижина виссина моьттуш йовхарш тухуш санна аьзнаш дохуш хилла асхьабаша, тIаккха Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла цаьрга:\n«Суна хиира аш динарг. Со шу долчу (маьждиге) ара ца валаран бахьана – иза шуна тIехь парз (важиб) дарх кхоьруш хилар дара, ткъа иза парз дича шуьга иза дIа а кхехьалур дацара. ХIай адамаш, шайн хIусамашкахь ламаз де аш, бакъдолуш стеган уггар деза ламаз – цо шен цIахь динарг ду, парз ламаз доцург». Цул тIаьхьа дуьйна шен цIахь дина хилла Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – таравихь ламазаш, уьш важиб ца хилийтархьама, ткъа и кхерам Пайхамар – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – кхалхарца дIаьбаьлла.\nТкъа цхьаболчу Iелам-наха, жимма хьалха вай дийцинчу хьадис юкъара хIокху дешнашна тIе а тевжина: - «бакъдолуш стеган уггар деза ламаз цо шен цIахь динарг ду, парз ламаз доцург» - таравихь ламазаш хIораммо шен-шен цIахь дар дезох ду аьлла. Делахь а, дукхах болчу Iелам-наха аьлларг цул гIолий ду, хIунда аьлча асхьабаша а, церал тIаьхьа хиллачу бусалба наха а уьш маьждигехь деш хилла дела.\nТIаьххьара... Цхьаболчу Iелам-наха аьлла: рамадан баттахь маьждиг чохь таравихь ламазаш данне а ца деш дита мегар дац. И бохург – массара а шайн-шайн чохь ламазаш дарца маьждигаш даьсса дита мегар дац, цхьаболчара бен ца дахь а маьждигехь таравихь ламаз деш хила деза бохург ду.\n Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – масех буьйсанна таравихь ламазаш дар дийцина Бухарийс а, Муслима а, Абу Давуда а, Насаийс а, кхечара а.\nIумара – Дела реза хуьлда цунна – асхьабашка таравихь ламазаш жамаIатца маьждигехь дайтина хилар дийцина Бухарийс а, Муслима а, кхиболчара а.  Шейх Iабдур-Рахьман Ал-Джази́рий, «Ал-фикъхIу Iалал-мазахIибил-арбаIахI», 1/523.\n И хьадис тайп-тайпана дешнашца дийцина Бухарийс а, Муслима а, Абу Давуда а, Насаийс а, кхечара а.\n Шейх ВахIбат Аз-Зухьайлий, «Ал-фикъхIул-исламийй ва адиллатухI», 2/238.


Мацалла кхайкхийна, хьаькамийн дог лозуш санна...\nГIалгIайчоь --Нохчийн а, гIалгIайн а мухIажирш мацалла лаьцна Iа Карабулакехь, 01Тов2013\nГIалгIайн махкарчу нохчийн мухIажирша, шаьш хьалхо и дийр дуйла хаийтина ма-хиллара, мацалла кхайкхийна, меттигерчу Iедалша шайн бакъонаш хьоьшу аьлла. Несарарчу Iедалшна ца тов и акци, царна тIеΙаткъам бо протестхошна.Ткъа орцах вала вац цхьа а да.\nШи де дели Карабулакерчу «Промжилбазехь» мухIажирша мацалла кхайхкийна. Итт сов стаг ву оцу дуьхьалонан акцехь дакъалоцуш, шайх дукхахберш нохчий а болуш. Федералан Iедалша шайна къастийна хилла хIусаман сертификаташ ю цара мехкан Iедале йоьхурш. Цхьанне а ца довзуьйтучу бахьанашца Iедало шен долакхаьчна сертификаташ екъна беккъа цхьана гIалгIайн мухIажиршна.\nБакъо а, нийсо а лоьхуш, нохчийн тоба Москох а яхнера, амма цунах а ца хилла пайда. Шаьш цIа ма дирззинехь, цара дIахьединера шаьш мацалла кхайкхо дагахь ду, аьлла. ХIинца делла дош кхочуш деш бу Iедалшна дегабаам бина нах.\nМаршо Радионе дийцира "Промжилбазерчу" мухIажира Джабраилова Маликас шаьш мацалла лацаран хьокъехь.\nДжабраилова: « Кху меттахь, цIийнах а, цIарах а бевла нах шайн бакъо яьккха гIерташ бу. Шайна догIург доьху цара. Акцехь дакъалоцуш гIалгIай а, нохчий а бу. Цара низамехь доцу хIума а дац деш. Ши кIира хьалха цара хаийтинера, Iедало делларг шайна схьа ца кхачийтахь, и акци шаьш хIоттор ю аьлла. Селхана делкъехь 12 сахьт долуш дIайолийна оха мацаллин акци. Кхерамазалийн кхеташонан куьйгалхо Котиев Ахьмад и бахьанехь веъна, зударех а летта».\nГIалгIайн Iедалшна тамехь ца хета мухIажирша, шаьш юхьIаьржа а хIоттош, и акци йолаярна. Цундела шаьш долчу ца вогIуш наггахь даржхо а ца висина боху мухIажира.\nДжабраилова: «Схьавеъ-веънарг кхерамаш туьйсуш ву. Шайн нохчий махка а гIой, цигахь дIахьо боху акци. Церан цхьа а гIуллакх дац тхо цига хьежо. Оха низамехь доцург ца доьху. Цаьрга доьхуш а дац сертификаташ, уьш тхуна лерина дара, уьш доьху-кх оха. Котиев Ахьмада, шуна 15 минот хан ю, я шу дIадовлу, я оха ОМОН а яийтина, Нохчийчоьнан дозане дехьакхуьйсу шу, аьлла. Боьха а, цIена а, ца дуьйцуш хIума ца дитина».\nШа телефончухулла къамел дечу хенахь а кертахь шортта Iедалхой бу бохура Джабраилова Маликас. Амма, шаьш кхайкхийна мацалла сацо дагахь дац, элира цо.\nДжабраилова: « И зударий шайн акци дIаяхьа лерина бу. Церан гIора а дац бистхила. Церан векал йолчу суна селхана гIалин дас а, цуьнан гIовсо а массо а агIор Iаткъам бан болийна, оха хьан доьзал лоцуьйтур бу, бохуш.\nКарабулакерчу «Промжилбазин» кертахь хIоьттинчу суьртан терго еш бу бакъоналаръярхой. МухIажиршца кхолладеллачу хьолана Iедал бехкедо царех дукхахболучара. «Нохчийн къам кIелхьардаккхаран комитет» цIе йолчу цхьанакхетараллин куьйгалхочочо Бадалов Руслана ишшта туьду лелаш дерг.\nБадалов: «ХIара гIулалкх гена а ца доккхуш, дан йиш йоллушехь, латтош ду Iедалша. Луш долчу ахчанна тIехь деш Iуналла а деш, догIург тоххарехь мисканашна дIадала дезаш дара. Уьш чеха а ца беш, йюьхьIаьржа а ца хIиттош хIума дан дезара. Церан гIуллакх кхочуш дича, хIора шарахь дуьйцуш долу хIара къамелаш хир дацара».\nМацалла кхайкхийна нохчийн мухIажирша


Маьждигийн архитектурах цецбуьйлу немцой\nЛахьан-бутт 23, 2012\nТаж-Махал, ХIиндойчуьрчу Агра-гIалара маьждиг, паччахьа Шах-ЖахIана доьзалх а йолуш кхелхинчу шен зудчун Мумтаз-Махалан хьомара дайтина иза 1630—1652 -чу шерашкахь.\nЕвропехь маьждигаш дар цхьаццаболчу политикаша а, расистийн хьежамаш болчу юкъараллин жигархоша а гамонца дийцаре дахь а, кху деношкахь Берлинехь схьабиллинчу гайтамо довзуьйту немцойн коьртачу шахьаран бахархошна маьждигаш – уьш шайн исбаьхьаллица милла а цецвоккхуш йолчу арихитектуран тоьшаллаш хилар.\nГерманехь карарчу хенахь 2600 ламазан чоь а, 200 сов бакъдолу маьждиг а ду, шайн момсараш а йолуш, моллала кхойкхуш имамаш а болуш. 11 миллион сов вахархо волчу Москох 3 бен маьждиг ца хиларца а, цигара Iедалш керла маьждигаш дан сихлуш ца хиларца а дуьстича, и терахь вуно лакхара хетало. Амма меттигерчу бусулбанийн Германерчу маьждигийн терахь кхин а алсам даккха Iалашо ю.\nМаьждигаш меттигерчу юкъараллехь цхьабосса резахиларца тIеоьцуш дацахь а, уьш вуно исбаьхьа, хаза дуйла хоуьйтуш гайтам схьабиллина кху деношкахь Берлинехь.\nЦу гайтамехь дан а доцуш маьждиг дац, Азера Европе кхаччалц, цхьанатоьхначу Штаташкара СаIудийн махка кхаччалц. Географин шоралле хьаьжжина йоккха тайп-тайпаналла ю маьждигийн кепашкахь а, церан архитектуран хотIашкахь а, башхаллашкахь а.\nМасала, дуьненчохь уггаре а даккхийчех ларалуш ду Пакистанерчу Исламабадера "Фейсал" маьждиг. Туркойн архитекторо Далокай Ведатас дина ду иза. Цо ша дийцарехь, маьждиг дан луучарна юккъехь Пакистанан Iедалша конкурс кхайкхичйа, цо уггаре а хьалха КъурIан юх-юха а доьшуш, цу чохь маьждигех лаьцна муха яздо теллира.\n„30-азза хьахийна ду КъурIанчохь маьждигаш, амма билгал уьш муха хила деза я ца деза бохург къастийна дац“, дуьйцура Долакайс, шен проекто хьалхара меттиг яьккхинчул тIаьхьа. Цундела цо модерн хьесапехь инзаре доккхачу бедуинийн четарх терра дира шен маьждиг. Таханналц схьа доллучу дуьнентIера туристаш цецбохуш лаьтта иза.\nБерлинерчу Схьайиллинчу университетан архитектуран факультетан студенташ, шайна юккъехь Нохчийчуьра мухIажир Завгаева Малика а йолуш, бигира университетан куьйгалхоша цу гайтаме, маьждигийн архитектуран башхаллаш мел яккхий ю хинболчу гIишлошкхоллархошна гайта.\nШена цу гайтамо бина тIеIаткъамаш иштта бийцира Маршо Радионе нохчийн йоIа.\nЗавгаева: „Суна цига кхаччалц ца хаьара, маьждигаш иштта тайп-тайпана хуьлий, суна-м массо а маьждиг цхьатерра хуьлу моьттура, горга тхевнаш а долуш, лекха момсараш а йолуш. Церан архитектуран башхаллаш талла дигинера тхо цига. Iаламат хаза дара уьш, дагахь а доцу кепаш а йолуш. Цхьаъ туьканчохь дина дара, важа цхьана четаран вастехь дина дара“.\nМаликас хьахийна долу туьканчура маьждиг – иза Нидерландашкахь масех шо хьалха схьадиллина хилларг ду. ХIетахь Садум ТIарик цIе йолчу бусулбачу архитекторна дагадеанера иза, цхьана меттигерчу Albert Heijn туьканийн машанан логотипехь масех элп яздаран кеп Iарбийн маттахь „АллахI“ дош яздарх тера шена хетаделча. Дукха хан ялале цо кхоьллира хIинца Берлинерчу гайтамехь тидаме диллинчех цхьаъ долу и башха маьждиг.\nЗавгаева Маликас дуьйцу, Соьлжа-гIалара маьждиг хир дацара теша цу гайтаман эскпонаташна юкъахь аьлла, сатесинера ша, бохуш. Амма иза, къоначу архитекторна халахеташ делахь а, цунна цигахь ца карийра.\nЗавгаева: „Макеташца йина а, сурташца я видеошца гойтуш а дара цигара маьждигаш. Вайн гIаларниг хир дацара теша царна юккъехь бохуш, безам хеташ, юха кхин а сайца баьхкинчу немцойн студенташна хьалха дозалла дан лууш а лехнера ас иза, амма иза цигахь дацара. Ткъа цигахь хиллачарна юккъехь уггаре а хазаниг Кёльнехь деш долу маьждиг дара. И маьждигаш гичахьана сайн дипломан болх маьждигийн архитектурах лаьцна язбинехь хIун дара теша, бохуш, ойла еш ю со“.\nГайтаме баханчарна ган йиш ю Iарбийн маьждигаш даран башхаллаш, аьр вай, туркойн махкахь дечарех хазанесанна къаьсташ хилар а, ткъа и ший а кеп Азера пачхьалкхашкахь дечу маьждигех цхьа хьаса а тер ца хилар а.\nДуьненан массо а маьIIехь деш долу маьждигаш бен-бен ду, кху лаьттахь бехаш болу бусулбанаш шаьш а тайп-тайпана ма-хиллара. Амма церан цхьа юкъара амат ду - уьш дерраш а Далла Iамал ян кхуллуш долу Делан цIенош ду, исбаьхьаллийца „хьол со тоьлу“ аьлла хоьтуьйтуш долу.


Мигранташ Нохчийчу, нохчий - Европе\nОьрсийчоьо -- Федералан Миграцин сервисана хьалха рагI лаьцна мигранташа, болх бан бакъо схьаэца дагахь, Москох, ГIадужу-беттан 25, 2013\nНохчийчохь белхан мигранташ тIех дукха баьржаш хилар билгалдоккху, махкахь бехачу бахархоша а, шаьш белхалоша а, тергамхоша а. КIезигчу ахчанех белхаш беш болу вьетнамхой, азербайдханхой, кхиберш а , цхьана хенахь, гIо хеташ хиллехь а, хIинца и гIуллакх бIостнехьа доьрзуш ду махкана.\nМаршо радио: «Ассаламу Iалайкум! Муъмин, алахь соьга, жогIанна ши «Камаз» яссоран хIун мах бу шун? ЦIа чохь дасабаржо безаш бу иза. Хьалхарчу гIат тIехь. Мел ахча оьшу и болх барна?\nМигрант Муъмин: «Цхьан «Камазах» кхо эзар сом ду, сан ваша.\nМаршо радио: «Бух ботта йоккхучу саьнгаран хIун мах бу?»\nМигрант Муъмин: «Цхьан метарх 100 сом. КIоргалла а, шоралла а ах метар елахь».\nМаршо радио: «Маса стаг ву шу?\nМигрант Муъмин: « Ворх-бархI стаг ву тхо!».\nМаршо радио: «Оьшуш хилахь, ткъех стаг карор вуй вайна?»\nМигрант Муъмин: «Со хIинца гIу йоккхуш болх беш ву, сан ваша, сарахь ваьлча, телефон тухура ю».\nМаршо радио: Ишшта телефонца къамел а дой, каравогIу, Нохчийчохь, болх бан, муьлхачу а къомах волу мигрант. Ткъа церан и телефонаш, наха кар-кара а луш, вовшах дIаса кхийдайо. Ас къамел динарг узбек ву. Иза шен йоккхачу тобанца ву, дукхачу хьолехь, Iаьржа белхаш беш: оьрнаш догIуш, кертара нехаш дIайохуш, бух бота саьнгарш йоккхуш.\nОццул дукха шераш кхузахь даьххнашехь, кхин говзалла кара ца ийци царах цхьаммо а. Амма, бечу балхана, мах тIетоха дукха дика хаа. Уьш нагахь сана, керта болх бан буьгуш хилча, царна, хIора стаган, дийнахь итт-итт туьма дала деза, юурган олий, ян дийнах цкъа мукъне а, йовха яа хIума яла еза. Мах буьйцучу хенахь, цхьана соьман вахь а ца бовлу уьш.\nАзербайджанхой а, бу Нохчийчохь шорта. Цара коьртачу декъана, бетонца белхаш бо. Монолит а, бух а, бетонан, муьлхачу хала проекта тIера мел хала ламеш а до цара. 10-15 шо хьалха, цаьргахь и говзалла яцара. Бакухь, оцу хена юкъан, инзаре яьккхий гIишлонаш ян йолаелчу дуьйна, церан говзалла лакхаяьлла. Туркойх Iаьмма уьш.\nАмма, и азербайджанхой а, узбекаш а бицбо, Нохчийчу схьататтабеллачу вьетнамхоша. Уьш массанхьа бу. Де дине мел долу, ша жIалийн нускалш санна алсам долуш а ду церан терахь.\nМиграци а, къаьмнийн юкъаметтигаш а, Левада Центран таллам, Лахьанан-бутт 5, 2013.\nХIора юьртахь, аьлча санна, и вьетнамхой, чохь кхобуш а, царна тховкIело а луш, царна белхаш а нисбеш, цаьргара ахчанаш а оьцуш бу, шаьш нохчий. Беш болу белхаш, тайп-тайпана бу. Масла, вьетнамхошна карбирзинарг бу, пенашна штукатурка яр.\nИштта, лаьтта бетон а юьллу цара. И говзалла бен цаьргахь яцахь а, уьш дика Iемаш бу, цара мел болу болх шайна дика Iамабо, бохуш дийцира ша а гIишлошъярхо волчу Iумара.\nIумар: «Плитка а латйо цара, чохь паркет а туху, пластик а туху. Шайна карбеънарг бо цара. Дикаллах дергр ца хаа сунна, амма, наха бойтуш-м бу цаьрга иза. Блокаш а йота буьйлабелла уьш. Туьмнахь а, барх соьмах а ютту цара. Болх байбеш бу цара».\nIумар шен бригадица, махкахула, кибарчиг юттуш, тхоьвнаш тоьхкуш белхаш беш ву. Дукха зама ца йисина аьлла хета шена боху цо, оцу вьетнамхойн а, кхечу мигрантийн карбах. Ша дерг цу тIе доьдуш ду, элира цо.\nIумар: «Тхан болха-м кибарчиг юьллучеран, цкъачуьнна ца лаьцна цара дIа, амма, ишшта дIадоьдахь, тхо болх а боцуш диса мега. Шиш о даьлча боьдахь а. иза церан карагIура бу. Цхьана соьман эха соьман цара кибарчиг юьллуш хилча, церан хира бац и болх? Сунна-м ца хаа царна хIун дан деза. Арабьахча гIоле бара уьш. Байъа йиша ма яций уьш. Ша доьзал кхаба баьхкина мА бу уьш. Шай цхьа тхов а болуш лелаш ма бу уьш. Цигахь белхаш а бац, кхузахъь уьш долун дела чубаьхкина ма бу уьш».\nТахана Нохчийчохь, низамехь боцучу белхан мигранташна доьхьала болх беш бу Iедалша. Амма, миграцийн урхаллехь, Маршо радиога дийцарехь, ша саьрмаканна санна, цхьа корт дIабаьккхича, массийта тIеболучу кепехь терахь алсам долу церан. Итта махкалла араваккхахь, ткъа стаг чувогIу, боху цигарчу хьостано.\nТкъа официала болчу хаамашца, цхьа вьетнамхо вац Iедалан ял а луш, махкахь болх беш. ХIара шо доладелчу дуьйна, кхузахь гучу а ваьлла, пачхьалкхера араваьккхина ву 60 сов вьетманхо. Амма, хIора кIирнахь аьлча санна, Москохара автобусаш ю, беккъа вьетнамхой чохь а болуш схьаоьгIуш.


Марха — бусалбан марха кхабар ду. Рамазан бутт марха кхабар парз дина хилла хӀиджратан шолгӀачу шеран шаIбан баттахь. Вайн умматал хьалха долчу къаьмнашна а, умматашна а девзаш хилла марха кхабар. Рамадан баттахь марха кхабар вуно чIогIа деза а ду, мелехь а ду, хIунда аьлча ша и бутт чIогIа беза бутт а бу, цу баттахь марха кхабар парз Iибадат дар а ду. Цуьнан дозалла дуьйцуш дуккха а хьадисаш ду. Церах ду Делан Элчано Мухьаммада аьлларг: «Рамадан баттахь, иза бакъ хиларх а, парз хиларх а теша а тешаш, шена мел хиларга дог а дохуш марханаш кхаьбначунна гечдийр ду цуьнан дӀадаханчу къиношна».\nРамадан баттахь марха кхаба дезаран далил Къуръан а, суннат а, массо бусалба нехан барт а бу. Нагахь санна и стаг цу баттахь марха кхабар парз дац бохуш доьхьал ваьлла велахь – иза керста ву, шен динах дIакъаьстина стаг ву, цундела иза тоба даре кхайкха веза. Нагахь санна цо тоба дахь къобал дийр ду иза, тоба ца дахь – Дала тӀедиллина долу декхар чекхдоккхуш вуьйр ву и стаг. Иштта доьхьало еш волу стаг шен динах араваьлла ларар хIокху билламца доьзна ду: нагахь санна и стаг бусалба дин керла тIелаьцна велахь, я Ӏеламнахана генахь велахь, Рамадан баттахь марха парз хилар девзар доцучу агIор, ишттачу хьолехь и стаг керста лоруш вац марха парз дац аьлла цо тIе ца лацахь.\nНагахь санна и стаг марха парз хиларна доьхьал ваьлла а воцуш, делахь а цхьа а бахьана доцуш цо марха кхабар Iадда дитахь – масала, цо алахь: " марха кхабар парз ду суна тIехь, делахь а ас ца кхобу иза" – и санна волу стаг Iеса стаг ву, керста вац. Бусалба нехан паччахьна а, куьйгалхочунна а тIехь ду и стаг сацор, марха кхобучу юкъана иза юучух-молучух вуха тохар.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Марха&oldid=7976899»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 1 май, 18:58.


Тергамхойн Тоьшаллаш: Харжамашкахь Харцонаш Лийлира\nЗазадоккху-бутт 05, 2012\nОьрсийчоь --Президент Медведев Дмитрий а, президентан харжамашкахь тоьлла Путин Владимир а Манежан майданахь толам базбеш, 04Заз2012\nОьрсийчоьнан куьйгалхоша пачхьалкхехь президентан харжамаш цIена чекхбевлла бахахь а, тергамхоша ден тоьшаллаш кхин ду – харжамашна кечам бечу муьрехь а, кхаьжнаш тосучу дийнахь а харцонаш лелийна Путин Владимирехьа йолчу агIоно. Харцонийн башхаллех, керла юкъаяьхначу хIиллане технологех а лаьцна артикл араяьккхина Маршо Радион Москохарчу корреспондента Балмфорт Тома. Цуьнан боцца чулацам иштта бу.\nХаржамаш веб-камерашна кIел бигаро, уьш чекх са гуш, цIена дIабахьа таро лора.\nАмма цара аьтто бина цхьаццайолу харцонаш Iораяха а. Иштта нисделла, масала, Дагестанехь, массийтта кхаж харжамийн гIутакха тосучу стаге Оьрсийчоьнан маьI-маьIнера хьаьвсина веб-камерехула дуккха а нах. Камераша аьтто бар бахьана долуш, харцо Iора а яьлла, юхадаьхна бараман жамIаш цигарчу Тарумовка-юьртахь.\nАмма харжамашна тIехьоьжуш болчу хьаькамаша ишттаниг наггахь бен хилла доцу хIума ду боху. Путин Владимиран харжамийн штабехь куьйгалхо Iийначу актера Говорухин Сергейс, шен амалехь, беламе даьккхира харцонаша дарбинчара дуьйцург.\nГоворухин: «Харцонаш цхьана процентан дакъа бен а яц. Муьлххачу а цивилан пачхьалкхехь торуш ду ишттаниг».\nАмма Оьрсийчоь ерриг а схьаэцча, Дагестанехь санна, вуно дукха шайн-шайн харцонан «тарумовкаш» чугуевлла тергамхошна хIора а махкахь. Уггаре даьржинарг – совнаха, хьарамлонца кхаьжнаш гIутакхашна чутийсар делахь а, цул тIаьхьа ца юьсуш лелла кхин цхьа харцо а – нах автобусашкахь цхьана каппашкара кхечу каппашка а кхачош, цаьрга массийттаза кхаьжнаш тийсийтар, цунах, гонашкахь хьийзачу хьазарх тардеш, «карусель» цIе тоьхна оьрсаша.\nДуккха наха дакъалаьцна тергамхойн могIаршкахь. Вевзаш волчу блоггера Навальный Алексейс вовшахтоьхна массийтта эзар харцонийн тоьшалла. Царалахь ю изза «каруселаш».\nХарцонаш Iораяха оппозицино, ерриг а Оьрсийчохь а дIасаяржош, кхоьллинчу «Аз» тобан куьйгалхочо Шибанова Лилияс чIагIдо, харжамашка ца ваххал шен хьаькамна хьалха паргIат вац Оьрсийчуьра белхало, бохуш. Массанхьа а хьакамаша тIеIаткъамаш бина къинхьегамхошна, уьш Путинехьа кхаьжнаш тийса кечбеш, чIагIдо Шибановас. Харжамашкахь лелла харцонаш юьйцуш наха яздина 5000 арз вовшахтоьхна «Аз» боламо. Шибанова Лилияс дийцира шайн боламо Москохана гена йоцчу Железнодорожный гIалахь зийнарг, лайнарг.\nШибанова: «Цхьана куьпахь тхан тергамхошна дихкинера харжамашна тIехь парггIат тидам бан. Резадацар дIахазийча, комиссино харжамийн цIачуьра арабаьхнера уьш. Ткъа Железнодорожный гIалин лакхарчу комиссе арз дан уьш бахча, цигахь, цхьана тобано тIе а летта, йиттинера тергамхошна».\nПрезидентан харжамашкахь яйначу харцонаша хIинца меттахдоккхуш ду, хьалха парламентан харжамийн жамIаша иштта а дардина хилла адам. Церан могIарш а бу, Путинан агIончаш а санна, миллионашкахь. Оппозицино дош делла, ша оршот дийнахь дуьйна араер ю протесташка, тIаьхьа хIиттор бу шен агIончаш, майданашка доккхур ду резадацахь а, хIинца а цIахь-чохь Iен халкъ, аьлла.\nОцу хьоло гойту, Оьрсийчоь цкъа а ца яьллачу кепара гара йолуш, шина декъе екъалуш хилар – дерриг а хьалха санна лаьттийла луу Оьрсийчоьййий, хийцамех, демократин паргIатонех хьаьгна Оьрсийчоьййий.\nИштта бара Маршо Радион Москохарчу декъан корреспондентан Балмфорт Томан артиклан боцца чулацам.\nХаржамашкахь Харцонаш Лийлира


Инфоурок › Другое ›Конспекты›Урок по чеченскому языку на тему "Предложенин коьртаза меженаш" (5 класс)\nНохчийн меттан йозанан урокехь х1инцалера керла технологеш (некъаш ,кепаш юкъаялор).\nТема: Предложенин коьртаза меженаш.\n1алашо: 1амийнарг карла а доккхуш,1амийначун т1едоьзна урокан тема т1еч1аг1ъяр. Предложенин коьртаза\nмеженаш карлаяхар. 1аламан исбаьхьалла йовзийтар,и лардан дезар хаийтар.\nД1аяханчу урокехь бинчу белхан жам1аш таллар.\nа) Аг1о 38 шардар №62 текст ешар,маь1ница дог1уш долу юкъадилийна дешнаш билгал\nб) Билгалдешнаш схьакъастор ,барта хеттарш а луш.\nТекст. Б1аьстенан довха де суьйренга лестинера.Йилча санна ,ц1ена яра ламанна\nт1ехула яьржина сийна стигал.Беша гуонах йинчу аннийн керта хьалха. Ло г1антахь хиъна 1аш, шовзткъе иттара ваьлла воккха стаг вара. Ирачу уьрсаца дечигах сих ца луш 1аса еш воллура иза.Новкъа вог1уш воккха стаг а гина, хьалаг1аьттира.\nШирчу юьртахь, Шелахь, малхбалехьа лакха маь11ехь, къилбехьа дерзийна лохо\nц1енош а долуш, вехаш-1аш вара Ладин к1ант Шаба.\nКарладаккхар: предложенин коьрта меженаш-подлежащи,сказуеми.\nа) карладаккхар д1ахьо, уьн т1е хьалххе сацаран хьаьркаш а ца дохкуш,язйину предложенеш т1ехь берашка болх а бойтуш.\n-Стенна ха деш бу хьо ,лам ( ? )\n-Ас ларбеш бу Къоьзан-1ам ( . )\n-Х1унда 1алашбо ахь иза ( ? )\n-Т1аьхьенна лууш бу и биса ( . )\n-Муха ду цу чуьра хи ( ? )\n-Цунах хьоьгуш хиллал тхи ( ! )\n( И.Демеев )\nТ1едиллар :- интонацица д1аеша предложении муьлха сацаран хьаьркаш оьшу церан чаккхенгахь?\nб) шолг1ачу предложенина бе синтаксически къастам (таллам)\nАс ларбеш бу Къоьза-1ам.\nСтен кхуллу предложенин грамматически бух ?\nХ1окху предложенех грамматически бух муьлхарг бу ?\nПодлежащи муьлхачу дожарехь ду?кхи муьлхачу дожарехь хила тарло подлежащи?\nМуьлха къамелан дакъа ду иза ?\nв) кхетош кхиоран болх. 1алам. 1аламан исбаьхьалла.\n1алам адам санна дийна хилар.\nхи, хи ца хилча а дахар дац.\nхиш 1алашдан деза!\nуьш бехдан йиш яц!(уьш Далла 1амал еш ду).\nАдаман 1аламца юкъаметтиг дика хила еза,иза цуьнан декхар ду.\n3. Урокан тема йовзитаран (хьехаран) болх.\nа) Хьехархочун довзийтаран къамел (монолог).\nб) Хьехархочун куьйгаллийца модуль х1оттор.\nв) Модульца т1еч1аг1дара болх кхочушбар.\nПодлежаши а, нийса кхачам вовшах муха къастор бара церан хаттар цхьаъ, цхьатерра хилча ? (мила?х1ун?)\nПодлежашин а, нийсачу кхачаман а хаттарш цхьатерра хиларо вовшийн новкъарло йой цара?\nКъастаман а, латтаман а ду цхьатерра хаттар. муха ? Къастам бу, я латтам бу и муха хуур ду?\nСхьадийца схемин т1ехь гайта а гойтуш муха кхета шу цунах? (маса ю предложенин коьртаза меженаш, муьлхарш ю уьш, муха къастайо уьш предложенех?)\nШина дешархочун диалог. Предложенин коьрта меженаш йовзарехь цхьана дешархочо хеттарш далар, вукхо дуьхьал жоьпаш далар.\nКхачам – (дополнени)\nЦ1. мила?х1ун? – нийса дожар\nДр. хьан?стен? лач дожарш\n4. Хьехархочун куьйгалийца практически белхашца модулех пайда а оьцуш болх бар.\n1. Предложенин таллам бар – предложенин меженаш билгалъяхар. Т1екхечира 1а.\nДашо малх т1ахь-т1аьхьа кхоьлина хьоьжура.\n2. Дешархоша шаьш болх бар.\nа) классан берашна талла предложени .\nАлкханчаш, ч1ег1ардигаш гуьйрана йовхачу меттигашка д1адоьлху.\nб) Шина дешархочо уьш т1ехь талла предложении. Тхан бешахула чехка доьдура шийла татол. Юьртахь а г1араваьлла дика хелхарча а, пелхьо а вара иза.\n3.Дешархоша бинчу белхан жалу дар, маххадор.\n5. Къамел кхиор (развитие речи)\nа) Хьехархочо Айдамиров А.А стих «Гуьйре ешар»\nб) Хенан зама билгалъяккхар, цуьнан аматаш йийцар.\nв) «Гуьйре» - бохучу дешнашца эпитеташ даладар. «Можа гуьйре» ; «Дашо гуьйре» ; «Исбаьхьа гуьйре» ;\nг) Стих юкъара схьакъастадар дешнаш, церан лексически маь1на дийцар.\nАмбараш-амбар (склад) – шира дош- архаизм.\nд) Олхазарийн дахарх лаьцна боцца хаамбалар, кхетам балар:\nОлхазарша боху пайда, 1а даккха севцинчу олхазарша ловш йолу хало, адамаша 1ай царна г1о дан дезар.\n6. Ц1еран болх къастор. (определение домашнего задания)\n№ 10,11, 12 карлаяха, схемех пайда а оьцуш.\nшардар № 64 аг1о 39 классехь таллар, латтам билгалбахар.\nЦ1ахь ш № 64 кхочушъяр, латтамашна буха сиз а хьокхуш.\n7.Урокан жам1 дар. (поведение итогов занятия)\nурокан коьрта 1алашо х1ун яра вайн?\nмуьлха белхаш кхочушбина вайн? Х1у болх би вай?\n8. Лерина долу карладаккхар. (фронтальный опрос)\nмасех урокехь 1амийначунна лерина.\nСтенах олу предложени?\nПредложенин меженаш муьхачу шина тобане йоькъу?\nПредложенин коьрта меженаш муьлхарш ю?\nНохчийн маттахь подлежащи муьлхачу дожаршкахь хила тарло?(Ц1.Дл.Л.Др.М)\nПодлежащи, сказуеми предложенин х1ун лору? (гр.бух)\nСтен х1оттош бу предложенин грамматически бух?\nКоьртаза меж предложенин маса ю, муьлхарш ю уьш?\nОьрсийн маттахь ло царах кхетам.\n9. Дерзор. Дешархоша биначу белхан мах хадор. (дешархоша урокехь болх беш дика дакъа лацарний, къахьегарний, хаарш схьаоьцарний баркалла кхайкхор, оценкаш дахкар).\n1.Д1аяханчу урокехь бинчу белхан жам1аш таллар.\n2.Карладаккхар: предложенин коьрта меженаш-подлежащи,сказуеми.\n1.Стен кхуллу предложенин грамматически бух ?\n2.Х1окху предложенех грамматически бух муьлхарг бу ?\n3.Подлежащи муьлхачу дожарехь ду?кхи муьлхачу дожарехь хила тарло подлежащи?\n4.Муьлха къамелан дакъа ду иза ?\n1.Подлежаши а, нийса кхачам вовшах муха къастор бара церан хаттар цхьаъ, цхьатерра хилча ? (мила?х1ун?)\n2.Подлежашин а, нийсачу кхачаман а хаттарш цхьатерра хиларо вовшийн новкъарло йой цара?\n3.Къастаман а, латтаман а ду цхьатерра хаттар. муха ? Къастам бу, я латтам бу и муха хуур ду?\n4.Схьадийца схемин т1ехь гайта а гойтуш муха кхета шу цунах? (маса ю предложенин коьртаза меженаш, муьлхарш ю уьш, муха къастайо уьш предложенех?)\n5.Шина дешархочун диалог. Предложенин коьрта меженаш йовзарехь цхьана дешархочо хеттарш далар, вукхо дуьхьал жоьпаш далар.\n1)№ 10,11, 12 карлаяха, схемех пайда а оьцуш.\n2)шардар № 64 аг1о 39 классехь таллар, латтам билгалбахар.\n3)Ц1ахь ш № 64 кхочушъяр, латтамашна буха сиз а хьокхуш.\n1)урокан коьрта 1алашо х1ун яра вайн?\n2)муьлха белхаш кхочушбина вайн? Х1у болх би вай?\n1)Стенах олу предложени?\n2)Предложенин меженаш муьхачу шина тобане йоькъу?\n3)Предложенин коьрта меженаш муьлхарш ю?\n4)Нохчийн маттахь подлежащи муьлхачу дожаршкахь хила тарло?(Ц1.Дл.Л.Др.М)\n5)Подлежащи, сказуеми предложенин х1ун лору? (гр.бух)\n6)Стен х1оттош бу предложенин грамматически бух?\n7)Коьртаза меж предложенин маса ю, муьлхарш ю уьш?\n8)Оьрсийн маттахь ло царах кхетам.\nНомер материала: ДA-005573


Гуьржийчоь: Хьехархойн хаарш талларан экзаменах чекх ца бовлабелла дукхах болу хьехархой\nМарсхьокху-бутт 05, 2013\nГайтаран маьIнехь, дешаран чоь\nХьехархойн хаарш талларан хIокху шеран жамIийн цхьа дакъа арахецна гуьржийн Дешаран министралло. Дукхах болчу хьехархойн хаарш дукха лахара хиларо сингаттам кхоьллина дешаран системица боьзна.\nДика кхаъ муьлханиг бу аьлча, вай буьззинчу барамехь тешна ду, хьехархоша шайн хаарш толлучу хенахь, шпаргалка олу, гIоьнан гIирсаш лелийна ца хиларх. Вуон кхаъ бу, Дешаран Министраллин хьалхарчу жамIашца а догIуш, Гуьржийчура дукхах болу хьехархой чекх ца бовлабелла хаарийн экзаменех.\nМинистралло дечу хьесапца, 86% хьехархошка математикан экзаменехь 100 процентах 60 процент ца яккахелла. 91% химин экзамен дIа ца ялаелла. Физика дика ца хаьа 96% хьехархошна. Юкъараллин Iилма дика ца девза 83%, биологин экзамен дIа ялалелла 77% хьехархошка.\nЕккъа географи дIаялаелла дукхах болчарга. Эхал сов – 51% дIаялаелла цу Iилманехула йолу экзамен. ХIокху шарахь хиллачу экзаменашкахь дакъа лецира 26, 000 хьехархочо.\nИнзаречу жамIаша вуно сиха бехкениг лахаран ловзар долийна. Гуьржийн президентан Саакашвили Михаилан Цхьааллин Къоман Боламан декъашхочо Ратиони Сергос элира Маршо радионан гуьржийн сервисе, 2012-чу шарахь Гуьржийчохь харжамаш хиллачул тIаьхьа Iедал дIаьлаьцначу гуьржийн премьер-министран Иванишвили Бидзинин Гуьржийн гIан коалицин политикан жамI ду гуш дерг.\nРатиани: «ХIокху тIаьхьарчу масех шарахь хьехархошка доьшуьйтуш, методика Iамош а гIиллакх дара. ХIокху шарахь иза ца дира. Гуьржийн гIан партино дукха къа хьийгира, харжамийн кампани йолчу хенахь цуьнан мах байбан гIерташ. Цундела цо кхоьллинера, экзамен хьалхарчу шерашкахь санна кхушара хала хир яц боху ойла.»\nАмма дешаран системерчу говзанчаша бахарехь, и тайпа жамIаш хIумма керла дац.\nМосиашвили Тамар, Тбилисера Юкъараллин Кхиаман Институтера говзанча ю. ХIокху шарахь хьехархоша гайтинчу жамIашна гонаха оццул йоккха гIовгIа якхарна цецъяьлла ю иза. 2011-чу шарахь и тайпа экзаменаш юкъаяьхчхьана дуьйна дара цу тайппа жамIаш, элира цо.\nМосиашвили: «Со чIогIа цецъяьлла ю хIокху шарахь цу хаттарна сел дукха тIе тидам бахийтарна. ХIунда аьлча, изза жамIаш хIокху тIаьхьарчу кхаа шарахь хилла ду. Оцу кхаа шарахь 9895 хьехарочуьн бен аьтто ца баьлла сертификат схьаэца. Вайна ма тов и жамIаш дезар дац вайна. Амма иза цIена бакъдерг ду.»\nОцу экзаменан Iалашо ю хьехархочуьн хьеха кийча хиларан мах хадор а, хаарш лакхадахаран программина гIо дар а. Нагахь санна и экзамен дIа ца ялаеллехь, хьехархочуьнга кхин дIа хьоьхуьйтур дац бохург дац. Эххар а, цунна тIе а тевжина, хьехархойн сертификаташ даларан программа тIедилларан кепехь юкъаяккха дагахь ду Iедалш.\nСхьагарехь, Дешаран Министраллин Экзаменийн Центр а ю ледарчу жамIаша саготта йина. Центран директоран когаметто Миндадзе Ивас бахарехь, хьехархошка экзаменаш ялийтарна тIе кIезиг тидам а бахийтина, хьехархойн хаарш лакхадахаран программа кхолла Iалашонца, еххачу ханна лерина гIулч яккха еза Iедалша.\nМиндадзе: «Хьехархошна тIехьовсон деза Iедало шен ахчанаш. Хаарш лакхадохучу хенахь хьехархойн цхьана декъана гIо дина Iа дезаш дац Iедалш. Мелхуо а, хьехархочуьн болх лакхабаккхарна тIехьовсон деза уьш. Суна хетарехь, хир болу хьехархой Iамон Iалашонца дуккха а харжаш ян еза.»\nМосиашвили тIетов, хьехархойн хаарш лакхадахар, цхьана буса далур долу хIума дац бохучунна.\nМосиашвили: «Вай ойла ян еза, масала, и ахчанаш 60 шо кхаьчначу хьехархочуьн хаарш лакхадахарна тIехьовсон я, мелхуо а, вайн университетан программа тоярна а, хьехархой хилийта къона, хIайт-аьлла болу кегий нах тIеийзоран программина дайъа деза? Тахана вай оцу хаттаршна жоп лахь, 10 шо даьлча вайна жамIаш карор ду.»\nКхеташ ма-хиллара, карабогIучу Гезгмашин-баттахь бераш школе дахийта кечлучу дай-наношна хаза луу жоп дац хIара.