ЦКР-хь схьабиллина «Даймехкан косташ» - кхерч - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nЦКР-хь схьабиллина «Даймехкан косташ» - кхерч\n10.02.2017 16:13 Пятница\nТ1аьххьарчу иттаннаш шерашкахь, СССР пачхьалкх йоьхчахана, инзаре тамашеначу, къизачу г1уллакхийн, хиламийн тешаш хилла ца 1аш, уьш ловш схьадог1у халкъаш к1езиг дац. Даккхий а, кегий а ду и халкъаш. Россия пачхьалкхехь шен дукхаллийн барамехь доьалг1а долчу нохчийн къомо дуккха а тешнабехкаш, ямартлонаш, шиъ т1ом лайна т1аьххьарчу ткъе пхеа шарахь. Даймахкана, адамийн дог1машна йина чевнаш ерзочу муьрехь к1езиг бац къоман кхетамна, ойланна, иэсана, синкхетамна, синмехаллашна тохар дан, чевнаш ян 1алашо йолуш арабевлларш. Иштта тешнабехкаца арабевллачара мерцина, багийна вайн Даймохк юхаденбина, когах1оттийна, ирс-аьттонца вай даха дуьйладелча, юха а гучубуьйлу вайн махкахь ц1е кхарсто луурш, къам дохо, даржо, наной белхо лаам берш. Махкана а, халкъана а г1аролехь лаьттачийн само артъелча, уьш к1еззиг а малбелча, тешнабехк бан кийчча 1аш зуламхой хилар гуш а, хезаш а ду вайна. Дукха хьолахь царех 1ехабелларш кегийрхой хиларна, цара тилийнарш дайн къилбанах, мехаллех, некъах боьхнарш хиларна, НР-н Куьйгалхочо Р.А.Кадыровс боккха тидам т1ебохуьйту кегийрхой кхетош-кхиорна.\nШайн хьуьнаршкахь къовсабала луучарна спортзалаш, корматаллаш, кхоллараллаш гучуяха, кхио, деша, 1илма карадерзо лаам болчарна школаш, хьуьжарш, училищеш, техникумаш, университеташ, культуран кхерчаш схьабиллина. Оцу дерриге а хьелашна букъ тухий, уьш тергал ца деш, 1илманан, дайн некъан, орамийн бух боцучу хабарех 1ехабелла, юха а сингаттамаш баржо арабуьйлу вайн кегийрхойх цхьаберш. Дохкобевллачара телевиденехула дечу къамеле ладоьг1ча, цхьа ойла кхоллало: шайн деца-ненаца, доьзалца уьйр-марзо яц церан, кхетам аьрта бу, хаарш дан а дац, церан «хьекъал» деккъа зуламхоша дийцинчух кхолладелла, шайн къоман, дайн сийлахь-ц1ена дерг ца девзина царна, цундела уьш 1ехийна, 1ехабелла, тилабелла. Кхин цхьа бахьана ду кхузахь: терго йоцуш, тидамза, бен-башха а доцуш, царех цхьаберш школехь, юкъараллехь битина хилар цаьрца болх бан хьакъ долчара. Кегийрхой кхетош-кхиорехь, царна къоман синмехаллаш йовзийтарехула беш болу болх вайн республикехь к1езиг бацахь а, тхуна а лиира оцу декъехь тхайн ницкъ кхочург дан, цхьаьннан кхоллабалийтина а вайн Даймахке, г1иллакх-оьздангалле, сийлахь-дезачуьнга, ц1еначуьнга шовкъ-безам кхоллабалийта, «Даймехкан косташ» ц1е йолу кхерч ЦКР-хь схьабиллина. Оцу хьокъехь со дагавелира культуран урхаллин хьаькамах Р.Бабишевх, ЦКР-н директорах З.Бантаевх «Гумс» газетан коьртачу редакторах Х.Борхаджиевх а. Тхан лаам Гуьмсен муниципальни к1оштан куьйгалхочо 1.А.Оздамировс къобалбинчул т1аьхьа, «Даймехкан косташ» — кхерч схьабелла де билгалдира оха.\nДукха адам деанера Гуьмсерчу «Центр развития культуры» (директор З.Р.Бантаев) ц1ийнахь д1адахьа леринчу цхьаьнакхетаралле. Царалахь бара хьехархой, культуран хьаьрмийн белхалой, педколледжан, аьчканекъан техникуман, школийн дешархой, студенташ. «Даймехкан косташ» — кхерч схьабелларан 1алашо йовзуьйтуш вистхиллачу цхьаьнакхетар д1ахьочу журналиста Сумбулатов Денис элира: «Вайн махкахь дуккха а дика г1уллакхаш дина, деш а ду НР-н Куьйгалхочун Кадыров Рамзанан тергонца кегийрхой кхетош-кхиоран 1алашо йолуш. К1езиг дац вайн къоман г1иллакх-оьздангалла, ламасташ, 1адаташ, бусалба динан мехаллаш йовзийтарехула динарг. И болх хаддаза бан безаш хиларна, х1ора а дийно керла-керла хаттарш, г1уллакхаш х1иттадо дела, кегийрхойн ойланна, кхетамна т1едоьлху керла-керла некъаш а хуьлу леха а, каро а дезаш.\nТахана вай схьаелла леринчу клубехь (кхерчахь) вовшахтухур ду кегийрхойн цхьаьнакхетарш 1еламнахаца, кхоллараллин адамашца, прокуратуран, полицийн, МЧС-н векалшца, латталелорхошца, лоьрашца, хьехархошца. Доцца аьлча, шайх масал эца а, кегийрхошна дахаран некъ харжа а г1о-накъосталла дийр долчу адамашца. Вайн лаам бу: кегийрхойн дог-ойла, уьйр-марзо х1окху кхерчаца йоза. Х1ора кхеташо, цхьаьнакхетар д1адолор ду нохчийн халкъан поэтан Мамакаев Мохьмадан дешнаш т1ехь даьккхинчу, халкъан илланчо Дагаев Валида д1аолучу «Даймехкан косташ» иллица. И илли х1окху кхерчан (клубан) гимн хир ю».\nКхайкхаме, дехаре, хьехаме а дуьйлуш, зевне дека нохчийн халкъан илланчо Дагаев Валида д1аолу «Даймехкан косташ» илли:\nШуьга ду маршалла, хьомсара накъостий,\nДехийла, ирс хуьлда, 1адъ1елаш шу ховший,\nШун оьзда г1иллакхаш – Даймехкан безам бу,\nБарт болуш гулдалар – сан дагна хаза ду.\nЦ1еххьанчу орцано сихонца айвина,\nКхочучу ницкъаца накъосталла дан лиъна,\nДаймехкан декхаро г1аттийна вог1у со,\nШен дикчу к1енташка д1аала, боху цуо:\n…Массанхьа а 1у хилла, шаьш хала кхиийна\nИ къена шайн дада тергалве, боху цуо…\nДоьзалан хьашташа хеназа къежйина –\nХьомсара шайн нана йиц ма йиэ, боху цуо…\nСийлахьчу Даймехкан сий айде, боху цуо…\nБохамна, харцонна юьхь дуьхьал х1иттинчохь\nСобарах, стогаллах ма довла, боху цуо…\nХьомечу шайн ненан юьхь-сибат аша дицдахь,\nШа – Даймохк – къинт1ерабера бац, боху цуо.\nСцени т1е кхайкхинчу Гуьмсен муниципальни к1оштан куьйгалхочо Оздамиров 1усмана Ахмаровича шен къамелехь билгалдаьккхира: «Дуьненарчу яккхийчу пачхьалкхаша политикехь а, геополитикехь а шайн даккхий г1уллакхаш кхочушдан мекарчу х1илланех, харцонех пайдаоьцучу, цхьайолу пачхьалкхаш, халкъаш х1аллакдечу заманахь деха вай. Ткъех шо хьалха и тешнабехкаш, ямартлонаш лелочу пачхьалкхийн куьйгалхойн, церан векалийн буйнара, т1е1аткъамера вайн къам Кадыров Ахьмад-Хьаьжас (Дала г1азот къобалдойла цуьнан) даьккхина ца хиллехь, вайх къацахетачийн дегаза дагалецамаш бисина хир бара вайх. Къизачу шина т1амо шен орамах хадийначу, х1аллакдинчу, махкахдаьккхинчу нохчийн къоман верас а, 1у-да а хилла д1ах1оьттинчу Ахьмад-Хьаьжас дов д1ахьедира халкъан мостаг1ашка, дуьненахь а орца даьккхира: «Бехк-гуьнахь а доцу адамаш, халкъ, мохк бу х1аллакбеш!» — аьлла.\nХан-замано кхоьллинчу хьелаша шех политик винчу 1еламстага Ахьмад-Хьаьжас аьлла дош, пачхьалкхийн т1ег1анашкахь, адамашца цхьаьнакхеттачохь, гуламашкахь, конференцешкахь, съездашкахь цо доггаха дина къамелаш шайн 1алашоне кхечира. Цуьнан кхиамех, хуьлучу дикачу хийцамех кхерабеллачу зуламхоша тешнабехк бира Ахьмад-Хьаьжина. Дала декъалвойла иза. Шен ден некъ ца ходуьйтуш, мохк а, къам а зуламех лардеш, къахьоьгуш ву НР-н Куьйгалхо Рамзан Ахматович. Боккха тидам т1ебохуьйту цо кегийрхой кхетош-кхиорна. И болх массо а юьртахь, к1оштахь, доьзалехь бан безаш хилар массеран а декхар лору Рамзан Ахматовича. Оцу 1алашонца вайн к1оштахь «Даймехкан косташ» — кхерч (клуб) схьабеллар ас къобалдо, Дала беркате дойла вайн цхьаьнакхетар!» Цхьаьнакхетарехь дакъалоцучарна хьалха къамел динчу НР-н Парламента депутато Тагиев Мурата дийцира НР-н Куьйгалхочо Р.А.Кадыровс кегийрхой кхетош-кхиош бечу балхана т1ехь хаддаза тидам латтийна а ца 1аш, иза ша а оцу балхахь жигара дакъалоцуш хиларх.\n«Нохчийн къоман г1иллакх-оьздангаллехь, ц1енаниг къобалдайта, вониг емалдайта, сийлахьниг т1еэца, сийсазниг д1ататта, т1е ца дита 1амо беза кегийрхой. Аша х1ара кхерч (клуб) кхуллуш шайна билгалъяьхна 1алашонаш, аша шайна т1елаьцна декхарш, дан леринарг а къомана оьшуш ду, къаьсттана кегийрхошна. Церан ойла, са лаьтташ, са парг1атдолуш, самукъадолуш, уьш вовшехдагабовлуш, цахуург хоттуш, хаттаршна жоп карош кхерч хуьлийла «Даймехкан косташ»! Соьгара г1о-накъосталла хир ду шуна. Дала т1аьхье беркате йойла х1окху г1уллакхан!», — элира М.Тагиевс.\nКхерчан (клубан) хьалхарчу цхьаьнакхетаралле кхайкхина баьхкинчу хьешийн: «Гумс» газетан коьрта редактор, поэт, прозаик, гочдархо Х.Борхаджиев, поэт, журналист Р.Юсупов, РФ-н яздархойн а, журналистийн а Союзийн декъашхой; хьехархо, поэт, НР-н хьакъволу хьехархо, культуран белхахо 1-1.Асхабов – бовзийтра ЦКР-н белхалочо Бантаева Хьавас, х1ораннан а дахаран а, кхоллараллин а некъах а дуьйцуш. Хьешех х1ораннан а дахаран некъ кегийрхоша шайх масал эца хьакъ а болуш, ц1ена, хьанал бу. Школехь дешнабевллачул т1аьхьа г1уллакхдина Эскарехь, Даймахкана декхар д1алуш. Хьехархо, нефтяник, автомоляр, журналист – йоза ду Юсупов Русланан къинхьегаман книги т1ехь. Нефтяник, корреспондент, коьрта редактор – йоза ду Борхаджиев Хожбаудин къинхьегаман книги т1ехь, механизатор, хьехархо – йоза ду 1абдул-1азиз Асхабовн къинхьегаман книги т1ехь а. Дуккха а стихийн, дийцарийн, сценкийн, статьян, книгийн авторш хилла ца 1аш, иллийн, эшарийн, назманийн авторш, Нохчийчохь, Къилбаседа Кавказехь, Россияхь а д1абаьхьначу тайп-тайпанчу къовсамийн толамхой бу хьеший.\nПоэташа йоьшучу стихашка, цара адамийн юкъаметтигех, дахарх, шайна зеделлачух дечу къамелашка хазахеташ ладуг1ура кегийрхоша. Даймахках, доттаг1аллах, безамах, 1аламах, дахарх яра школашкара баьхкинчу дешархоша: Абубакарова Миланас, Хуржаев Мохьмада, Солтамурадов Мусас, Катаев Амирхана, Умаева Сафияс, Абзотова Джамиляс, Асхабова Мархас и.д1.кх. поэтийн ешна стихаш.\nИллиалархочо Израпов Хьусайна «Оьздачу ден-ненан дика йо1», Баталова Раянас «Сайн Даймохк», Парсанова Таисас «Случайная встреча», «Ансамбль Нохчо», Эльжуркаева Луизас «Мой край», «Даймахке безам» — поэтийн дешнаш т1ехь иллеш а, эшарш а д1алекхира.\n«Даймехкан косташ» — кхерчахь (клубехь) д1адаьхьна цхьаьнакхетар д1адерзийра Шарипов Супьяна 1-1.Асхабовн дешнаш т1ехь даьккхина «Нохчийчоь, Дала 1алашйойла хьо!» илли а олуш. Безамна хьешашца цхьаьна суьрташ дехира, совг1аташ дира, нохчийн кхачанан чомехь шун х1оттийра ЦКР-н дайша.


Регионерчу кхелан сацамца, Нохчийчуьрчу бахархошна тIера даккха кечдина 9 миллиард сом декхар муха гулделла ду аьлла хаттар хIутту. ТIеман 1990-чу а, 2000-гIа шерашкара схьа, Соьлжа-ГIала херцаршлахь Iуьллучу заманчуьра дуьйнна вовшахкхетта декхар ду иза аьлла, кхетийна Нохчийчоьнан цIарах оьрсийн пачхьалкхан Думан депутато Саралиев Шамсаила.\nКарладоккху, дукхахболчу Нохчийчуьрчу бахархоша бух боцуш а, Iедалхоша шайггара дIакхайкхийна а лору, шайна дитина боху 9 миллиард сом декхар. "Кавказ.Реалии" портало хаттам бинарш а, социалан машанашкахь дийцаредийраш а цецбевлла, дахначу шарахь бертаза, балхах дохор ду бохуш, кхерамаш а туьйсуш, нахера декхарш схьа ма лехьийра цара бохуш.\nСтохка Охан-баттахь республикехь Iедалан балхахь берш цхьабоса раьгIнаш йина лаьттира, шайна тIехь дисина коммуналан декхар дац аьлла, кехат-тоьшаллаш эца баьхкина. Белхан алапаш сецадора хIетахь коммуналан ял дIа ца елча.\nТелехьожийлехь даим гойтуш яьхна роликаш хуьлура, тоьках ахча хьединчеран серий дIахедош. Делахь а, кху шеран карарчу баттахь Iедалхоша дIахьедира, махкхаь 35% бахархошна тIехь декхар дуьсуш хиларх а, церан и такха чот цахиларх а.\nЦу тIера хила тарло, кхоллаелла верси: Нохчийчоьнан урхалло шайггара дIакхайкхина ду и терахь, ахча шайн кисана диллархьама.\n"Соьлжа-ГIала херцаршлахь яра, тIеетташ бомбанаш яра, амма хIетте а тIехьерчош ма дара ахча. Со гIалин вахархо хиларе терра, суна дика дагадогIу, йоллу гIала наха биргIанаш чу хIиттийначу факелшца серлаяьккхина хуьлура. Газ биргIанашкахула дIаоьхуш хуьлура, иза сацон таро яцара. Цундела бахархоша даим а ягайора газ.\nХьожанна садаккха йиш цахиларна, цхьайолу биргIанаш жгутца дIайоьхкура, амма вукхунхьашхула дIаоьхуш хуьлура",- бохуш, дийцинчу депутатан монолог зорбане яьккхина "Дума ТВ" канало.\nМасийтта шерашкахь йоллу Нохчийчохь аьлча санна лаьттара боху Саралиевс ишта хьал. Эххара газан белхалой а баьхкина, цара дIадуькъира Iуьргаш. Оцу бахьанашца бахархоша шерашкахь пайда ца эцна газах, цундела нохчийн Iедалхоша "Газпроме" миллиардашкахь декхар тIерадаккха аларан коьрта аргумент и ю, аьлла Саралиевс.\nШена долчунна, "Газпром межрегионгаз Грозный" компани дагахь яц кхелан хьесапна тIетан. РБК агенталло яздарехь, суьдхойн сацамна латкъамбан дагахь бу уьш.


"Исламан пачхьалкхана" тIера бехк дIабаьккхина Кадыровс\n"Исламан пачхьалкх" тобанна дуьхьал митинг, Соьлж-ГIала. 2017.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIахьедар дина, "Исламан пачхьалкх" тобанан декъашхой бу боху тIемалой республикехь бац аьлла. Соьлж-ГIаларчу килсана тIелетар дарна жоьпаллехь кхин нах бу аьлла хета цунна.\nКадыровс дийцарехь, "махкал арахьара цхьа ницкъаш бу" муьлхха а цу тайпа "тIелатар шаьш дина олуш". Цу кепара и ницкъаш ала гIерта дерриг дуьнене, "Исламан пачхьалкх" тобан ницкъ болу организаци ю, боху Кадыровс.\nХууш ма хиллара, Соьлж-ГIаларчу килсана тIелатар дарна жоьпалла шена тIелаьцна "Исламан пачхьалкх" олучу тобано. Цунах лаьцна кIиранан дийнахь хаам бина йозуш йоцучу SITE Intelligence Group мониторинган тобано.\nСоьлж-ГIаларчу килсана тIелатар динарш Нохчийчуьра бахархой Юнусов Iамир а, Юнусов Iела а, Элисултанов Микаил а, иштта ГIалгIайчуьра Цечоев Ахьмад а хилла аьлла, Iорадаьккхина махкарчу ницкъаллин структураша.\nМаршо Радионо хаам бина ма хиллара, шоьтан дийнахь килсана динчу тIелатарехь вийна Нохчийчу гIуллакх кхочушдан хьажийначу Саратоверчу полисхойх лакхара ши сержант Рахметов Кайрат а, Горсков Влаимир а.


ХIун мачаш лелайо Нохчийчохь?\nОхан-бутт 21, 2012\nМачашъярхо Мусаев Саламо шен балха тIехь, Соьлж-гIала, 20Оха2012\nШуьйра тIемаш дIабевллачул тIаьхьа Нохчийчу цIабирзинчу бахархойн, хууш ма-хиллара, халонаш ю балха дIанисбаларца. Амма цуьнга хьаьжна доцуш, шайн говзаллица доьзна а, я керла говзалла караерзийна а, цхьа гIуллакх долон хьовсу уьш. Иштта, мачаш еш цхьа фирма ю республикехь болх беш.\nСтага лелочу мачанехула цхьаболчу наха къастайо цуьнан дог-ойла. Масала, ира буьхьиг ерг лелош верг, нахаца башха тIекIаре ца хуьулу, сийна я цIе бос лелош верг, дуьненах самукъадолуш, ша гайта а, шена тIе тидам бахийта а лууш хуьлу, бохуш ду оцу жимачу Iилманехь.\nДукха хан йоцуш Соьлж-гIалахь болх бан йолаелла, мачаш еш йолу фабрика, цуьнах ишшта ала мегар далахь. Кхаа чоьнах хоьттинчу цIа чохь болх беш ву, Мусаев Саламу а, цуьнан деваш Мусаев Асланбек а. Дийнахь балха тIехь дукха нах хуьлу, цундела къамел паргIат дан сарахь аьтто хира бу элира цуо, цхьанакхетарах лаьцна охашиммо барт бечу хенахь. Белхан хан дIаяьллачулла тIаьхь, тIеийцира со, шен балха тIехь. Ира боьхьаг а болуш, бухахь айраш а доцуш, кечъечу мачанна тIехь валлаш вара Саламо жима жIов етташ. Болх юкъара а ца боккхуш хилира тхойшиннан къамел.\nСаламо:ПхиолгIа шо ду ас хIара болх беш болу. Ас Москвахь театралан мастерскойхь дешна. Театрехь спектакалшкахь лелош йолу мачаш еччохь Iаьмма со. Сан девежарий а бу хIара болх беш. Со компьютеран говзалла Iамош болх беш вара,Москвахь волчу сан девашас, Iамавайтира со хIара болх бан.Ишшта схьалаьцна бу ас хIара болх.Говзалла ю-кх хIара,мичча хенахь, наха куогахь мачаш мел лелайо.\nРадио Маршо: Ахь ечу мачех лаьцна алахь. ХIун мачаш еш ю ахь?\nСаламо: Куьйга беш болх бу хIара. Ша ерг цIокан мачаш ю, дукхачу хьолехь бежан цIокех еш ю. Езу мачаш езачарна,еза цIока а хуьлу,текхарган а, саьрмикан а. Амма, дукхачу хьолехь, бежан цIока ю-кх. Вай цIахь хIара тIемаш бахьанехь куьйга кху тайпа ечу хIумнех хаьддера вай. Наха базаршкахь теттина мах а лой италхойн ю олий, чу латий тIехь йоза долуш хIума хилчахьана бе ца хета. Цигахь а уьш, фабрикашкахь еш ю.Ткъа, куьйга еш йолу хIума, цхана стага шен куьйга еш ю.\nРадио Маршо: ЦIахь нохчаша хIун мачаш ю?\nСаламо: Тайп-тайпана мачаш лела йо наха. Хьалхалера мода йит ца луш, ира боьхьаг болуш берш а хуьлу, классика езарш а бу, «инспектор» олуш хуьлу-кх цхьа мачаш, цIокан тIехь цхьацца суьрташ а долуш. Уьш езарш а хуьлу. «Казачкиш» хоьттуш а хуьлу.\nКегийрхоша «мокасинаш» олуш йолу мачаш лелайо. Цхьанна а клиентана цхьатерра мачаш хуьлуш а яц. ХIар еш йолу мачаш суьрт тIера схьаэцна ю ас. Сайна, цкъачуьнна сурт дилла,эскиз яьккха а хууш дац.\nДукха хьолехь, веанчу стага аьллачу кепара йо оха мачаш, ког а бустий, барам а боккхий йо уьш. Оха ечу мачийн мехаш а бу 7 эзар соьман тIера 10 эзар соьманна тIекхаччалца, ша ерг цIоканах йина а хуьлу, айра а тIехь. Италхойн мачаш оха ечаьрца юьстича, хIумма а эшна хира яц-кх тхайниш, ша дика яцахь. Лела а лела и мачаш, Iуналла дахь, мел лаххара а 5 шарахь.\nТахана, Мусаев Саламос еш йолу мачаш, чухулла цхьа а латийна эмблема а йоцуш ю. Куьйга йина ю аьлча а, цхьаболчарна йоьвзучу фирмийн цIе ган лаьа. Гергарчу хенахь, хIора мачи чохь шаьш куьйга йинийла хоуьйтуш, могIар хира ду тухуш. Иза хIинца муха хира ду къасточу хьолехь ду, боху пхьеро. Гайтамшка а цхьаннахь хьажийна яц Саламос ша еш йолу мачаш, цундела, говзаллана лакхене кхача, меттиг шорта ю боху цуо.


Шайна дуьхьал айдина гIуллакх дIакъовлар доьху Нохчийчуьрчу бахархоша\nМоскохарчу орцан министраллан белхахошна тIелатар дина аьлла, бехкебинчу Нохчийчуьрчу бахархоша Ражапов Хьамида а, Цетиев Хьусейна а, Цетиев Сайд-Мохьмада а дийцина, бехкзуламан гIуллакх дIа ца къовларан бахьанца, мегачу балха хIитта аьтто боцуш дисина шьаш аьлла.\nДоьалгIа шо а ду и гIуллакх дIадахделла. Талламчашна тIе оцу хеначохь кегийрхой баьхкира, орцанхошна тIелатар шаьш дина хиларх даредеш, амма хIетте а Ражапов а, ЦетиевгIар а шеконашкахь латтош бу тахханалц.\nМаршо Радионо шен агIонашкахь дийцира, Ражапов а, вежарий ЦетиевгIар а 2014-чу шарахь дуьйнна бехк хьарчийна, латтош хиларх. Талламо чIагIдора, Москохарчу Внуково кIоштахь цара орцанхошна йиттина хилар а, иштта бехкебира 8 стаг вен Iалашонца кIело ярна а.\nАдвокаташа кхаане а алиби хилар чIагIдора, и инцидент хиллачу меттигехь видеокамераша дIа а яздина.\nСтохка аьхка кхело гIуллакх прокуроре юха а луш, маьрша баьхнера кегийрхой. Адвокаташ тIаьхьабевлла лела, оцу кхаанне а дуьхьал диллина гIуллакх дIакъовлийта.


Моргехь лаьттачу хьолах арздина Путине БуьритIерчу яхархочо\nКоронавирусан пандеми бахьанехь моргехь лаьттачу хьолана латкъам бина Оьрсийчоьнан президенте Къилбаседа ХIирийчуьрчу яхархочо Голошапова Юлияс, яздо "Кавказ.Реалиино". (Редакцехь кехатан копи йолуш ю). Цо чIагIдо, шен нана моргехь болх беш ю, ткъа цигара белхахой коронавирусан инфекци йолчу нахаца болх бечаьрца лоруш бац, цундела президенто дIало аьлла, ахча цунна кхочуш дац.\nЦул совнах, чIагIдо Голошаповас, стаг уьнах ларвен гIирсаш а патологоанатомашна тоаме бац бохуш. Иштта цо дуьйцу кехата тIехь, коронавирусах леш болчийн терахь а хьулдеш ду, бохуш.\n"Тахана цхьана дийнахь декъий этIийча къаьстина 9 стагаца коронавирус хиллийла, - боху зудчо шен дIахьедарехь. - Ткъа официалан терахьашца, тхо долчехь 10 ву велларг (Голошапован кехат карарчу беттан 14-чохь яздина ду, ткъа тахана, официалан дIахьедарца, 37 ву цигахь велларг ("Кавказ.Реалиин" билгалдаккхар). Коронавирус яцара цаьрца, бохуш, кехаташ тIе а летош, хIунда дезна цуьнан медицинан киншкаш юхаязъян? Ткъа дакъа этIийча кхин жамIаш ду гуш".\nМогушалла Iалашъяран министро Гогичаев Тамерлана тIедиллина кхелан-медицинан информацин бюрон куьйгалхочунна карара бутт бале, кехат тIехь юьйцучу фактех шена жоп далар.\nТIаьххьарчу информацица, Къилбаседа ХIирийчохь дарбан цIийнехь охьавиллина пневмоница а, коронавирусаца а 61 стаг. Регионехь ун даларца билгалваьлла 2 755 пациент: 1 570 дархочунна гIоле хилла, 1 009 цIахь дарба лелош ву, 139 стаг лазартнехь ву, кхелхина – 37.


Зазадоккху-бутт 31, 2013\nКъилбаседа Кавказ -- Iедалан ницкъаша нах байъарна дуьхьал хIоттийна гулам, Дагестан, ХIинжа-ГIала, Гуьйре 2012.\nКеп-кепарчу зорбано а, Ιедалан хьостанаша а хIора денна бен хаамаш вовшах а тухуш, жамIе дерзийча тIаьххьарчу шерахь Къилбаседа Кавказан бахархошна хилла зенаш иштта ду: Ιедалх а, гΙаттамхойх а вийна 700 стаг, лазийна 530. Дина 100 гергга эккхийтар. И тайпа Iожаллаш кхин а дIаяхлахь, шаьш-шайн кхачон а сахьт дац кавказхоша.\nЗенаш шаьш-шаьш дохуш аьлча, 400 вийна гΙаттамхойх, 200 – Ιедалхойх. Оцу шина агΙонан гамонашна юкъа а нисвелла, кхелхина лорало 100 гергга маьрша вахархо.\nЛурчахлерчу хьолаца дуьстича, хилла бац цхьа а хийцам. Оццул бара 2011-чу шарахь вовшахлеташ эгнарш а.\nТкъа Ιедалан статистика вуно беркъа ю. Чекхдаьллачу шеран дохалла, официало бахарехь, пачхьалкхан ницкъех 200 сов стаг кхелхина Кавказерчу тΙематийсадаларшкахь, лазийна 400 гергга.\nКавказехь, хьалха а санна, нах алссам лешберг Дагестан ю. Цул тΙаьхьа йогΙу Оьрсийчоьнан пропагандано тахана маьрша хиларца ялсаманенна герга озайойой юьйцу Нохчийчоь – стохка цигахь вовшийн карах велла 80 сов Ιедалхой, гΙаттамхой, 90 - лазийна.\nКхозлагΙчу меттехь ГΙалгΙайчоь ю – Нохчийчохьчул беллачийн, лазийначийн терахь кIеззиг лахара ду цигахь.\nГΙебартойх, балкхаройх 100 сов кхелхина, ах-бΙе лазийна стохка. Кегмерса дараш бен доцуш шо чекхдаьлла хΙирийн, чергазийн, кхарачойн, Ставропол-махкарчу ногΙийн.\nБилгалдаккха догΙу, «Кавказан Узел» цΙе йолчу интернет-газето динчу зерийн терахьаш ду уьш. Ткъа Ιедало кепа а тоьхна, статистике а далош, хоуьйтуш дац Кавказна хуьлу зенаш - Кремло тоххара дитина шегахьа боцчийн декъий дагардар. ХΙинца ца буьйцу официало лаьттачу къовсаман цхьана а декъахь а боцуш лен могΙара бахархой а. Цу тIехь а дуьненах хьулдан гΙерта Кремль Кавказера тΙом сецна а, я саца дагахь а боцийла.\nКъаьмнаш декъа а доькъуш, царна тΙехь олалла латтор – хууш ма-хиллара, халкъ къардина кхаба диктатурашна уггаре а эвсаре, боккха аьтто бохьу политика ю. Ткъа шаьш Iалашбеш кавказхоша янне а яц оцу мекарлонна еш дуьхьало.\nТаханлерчу Кавказан мехкийн хьаькамашка, Ιедалерчу а, Ιедалх боцчу а политикашка, бакъоларъярхошка ладоьгΙча хаало хIора а къомо, ша-ша луларчу къаьмнел кхетаме а, пачхьалкхана тешаме а ду бохуш хестош. ДIониг а, дIониг а Кавказан цIе, репутаци тадлхош къам ду, иза иштта дацахьара вайн Оьрсийчоьно бен ларам болучул а лакхара хир бара боху ойла хеза массаьргара а.\nГена дΙаса а ца хьоьжуш, нохчех дерг аьлча, царалахь дуккха а цкъачунна баланза беха хΙара цΙерш йолу нах – ТуркогΙар, СуьйлигΙар, ΙаьндигΙар, ХΙиригΙар, ГуьржигΙар, ЧерсигΙар, ГΙумкигΙар. Шайн кΙенташна церан цΙерш тахккал дукха дезаш а , лоруш а хилла нохчаша, масала, лулара къаьмнаш. Ткъа тахана тохкий берашна иштта цΙерш? ХΙан-хΙа, ца тохку – кхачийна Кавказан къаьмнийн бΙешерашкахь вовшашка лаьттина безам. ТΙемаша доьза байъина вайн дайша заманашкахь шайлахь кхиийна хилла кхетам, ларам.\nЦул совнаха, хΙора Кавказан къам а ду шен могΙаршлахь гарадаьлла. Массеран а бу шайн «тΙемалой», «гΙаттамхой», «муджахΙидаш». Царех Кремлана муьтΙахь болчу Ιедалан дайша а, церан верасаша а олу «шайтΙарчий», «мостагΙий». Вукхара кхарех олу «муртадаш», «мунафикъаш», «кафирна бохкабелларш».\nТкъа хΙун лоьху шайна а, халкъашна а гарабевллачу наха?\nΙедална резаболучийн агIонан лехамаш гуш а, хезаш а бу – цара бахарехь, стаг Оьрсийчоьнан низамашна, уьш вон-дика хилар а ца къестош, муьтΙахь хила веза, хΙора а шена кхочучу аьттонца рицкъа а лохуш, хьаькамаллехь волчун цига кхачанза висинчо лерам а беш, ваха веза.\nШийлачу, боданечу, мецачу лаьмнийн чΙажашкахь, герз мара а къуьйлуш, аьтто баьлча, шайн баннашкара мостагΙех цетоха ара а буьйлуш, хан токхуш бехачу тΙемалойн дегнаш чохь а ю хьунаш.\nΙедало цаьрга, дуккха-кΙезга а доцуш, герз охьа а тасий, шен карадуьйла, ша, нийсонца кхелашкахула а даьхна, набахтешка хьийсор ду олу юкъ-кара. Амма аьттехьа а ца дуьту оцу нахана хетарг, ца дугΙу цаьрга ла, ца хозуьйту дуьненна церан аьзнаш.\nТкъа ладоьгΙча, ца кхеттал аьрха я оьздангаллах хаьдда ойланаш а яц муджахΙидаша къадораш. Оцу ойланийн хатΙ довзуьйтуш дара, масала, байначу беттан юххьехь ЭгΙашбетана гергахь ша а, шен ши накъост Хушалаев Адам а, Мутушев Зелимха а Кадыровн тΙеман дакъоша гоне лаьцча, летта вала кечлучу муьрехь Маршо Радионе зΙе тоьхначу Элимхажиев Аюба дина къамел.\nМаршо Радиоца зIенехь а Iаш кхелхинчу тIемалочун къамел\nХIокху къамелал тIахьа дукха миноташ юкъа ца юлуш кхелхина Элимхажиев Аюб а, цуьнан накъост а. Уьш шаьш хIаллакбарх лаьцна доккхачу дозаллица дийцира телегойтийлашкахула Iедалан ницкъаша. Амма ца хаийтира Элимхажиевс Маршо Радионехула ша дина негат кхочушдинийла – ца вийра я иза а, я цуьнца висина Мутушев Зеламха а Кадыровн нохчийн даьндарго, эскарша яьккхинчу видеоно гойту и шиъ шайгарчу гранатех пайда а оьцуш иккхинийла.\nИштта гранаташца шаьш-шайн лелхийтира хьалхо оццу Веданан къоштарчу хьаннашкахь МахкатIерачу айкханчо Демишев Ислама шайн тоьланашна тIе Iедалан бIо балийча тIемалойн баьччанаш ГакаевгIар – Муслима а, Хьусайна а. Цара санна тIеийцира Iожалла церан иссе а накъосто а.\nЭлимхажиев Аюба ма-аллара, муджахIидийн коьрта Iалашо ю дийна а болуш кара цабахар, шаьш лазийча, кхетамца тилбелла а, шайн накхосташна тешнабехке цахилар, мотт цатохар. Ткъа ца леш висар шена кхин а эшна дуйла дика хаьа царех хIоранна а.\nЦаязаран новкъахь Нохчийчоь йолуш, махкана тIегIерта оьрсийн эскарш юхадаха арабевлларш нохчаша сийлахь лоручу заманахь, герз охьатесна я чов хиларца, Кремлан охIланийн карабаханарш а бу цхьана декъана дийна тахана. Цара шаьш хIинца хенаш токхучу набахтешкахь цхьа а дозалла ца до шаьш оцу кепехь дийна бисарх. И царна дела денна а мархдоху Iедалша.\nМаршо Радиоца юкъ-кара зIене буьйлучу тутмакхех ву шийлачу махкарчу цхьана набахтехь шена тоьхначу 21-на шарах 8 шо бен текхна ваьлла а воцу бумматхо Успанов Iимран. Ша чуволларцана долийра цо адамийн бакъонаш ларъечу нехан гIоьнца ша бехке вац бохуш аьрзнаш яздан.\nОьрсийчохь нийсо а ца карийна, кхачийна арз Европан кхеле а. Бакъду, цигахь цуьнан дов талла чуэцнехь а, Iуьллуш ду рогIехь. Успановнс дина боху зулан, Нохчийчоьнан лакхарчу кхеле ладоьгIча, цо Соьлж-ГIалахь дина 2003-чу шеран аьхка. Ткъа и деш цуьнгахь хилла герз, кхелан сацамо бахарехь, каракхаьчна цунна зулам иза дина ваьлла бутт баьллачул тIаьхьа.\nСобардайша, боху кху барххIе а шарахь Оьрсийчоьнан суьдхошка бакъоларъярхоша, стага зулам муха до, и дан цунна оьшу гIирс бутт баьлча бен цуьнан каракхаьчна а ца хилча. Ткъа аьтто бац суьдхойн нийсоне ладогIа. Бехказа а вина Успанов дIахецча, цунна тIелейтина нах, и сийсазвина нохчий – уьш а хьебан дезар ду Iедалан. Успанов Iимранан къамело хоуьйту набахте кхаьчначу нохчочунна тIехь хIун Iазап латтадо Кремло.\nНабахтерчу Успанов Iимранан къамел\nИтт шо ах шо текхна набахтехь Соьлжарчу Садыков Рамзана. Ялх бутт гергга ю цуьнан цигахь яккха йисина хан. Амма иза хIинца чохь латточу Архангельскана гена йоцчу набахтин хьаькамаша дерриг а леладо Рамзан шаьш долчуьра адамаш терра дIа цавахийта.\nДуккха а беттанаш баьхна цо таIзар токхуш тутмакхаш чубухкучу готтачу изолятор чохь. Амма шен аравала йисинарг дукха хан яцара аьлла, харцонашца къийсалучуьра а ца соцу иза. Шена Iеткъарг хIун ду, муха хила тарло шен дахар, ша нагахь санна набахтех паргIат а ваьлла, Нохчийчу дIаводахь, цо иштта дийцира Маршо Радионе ша наахтера къайлаха тоьхначу зIенехула.\nНабахтерчу Садыков Рамзанан къамел\nКавказерчу тΙемашкахь дуьхьаллаьттачу шина а агΙонера вийна, юкъараваьккхина ларало кху тΙаьххьарчу кхаа шера чохь 2200 стаг, оццул ду чевнаш йинчу нехан терахь а. Ткъа хала ду ала, Ιедалша масса кавказхо йийсаре вина, дΙахьажийна набахтешка цхьана ханна я валлалц чохь валлон.\nАх шо хьалха набахтешкахь бохку нохчий 12 эзар бу бохура омбудсмена Нухажиев Нурдис. Амма бахархой таΙзаре берзочу Оьрсийчоьнан урхалло и терахь дац боху 1000 сов оьккхуш бен. Иштта къайленехь дуьсу Оьрсийчоьнан статисташна масса тутмакх ву набахтешкахь кавказхойх боху хаттар а. Вайна хуург цхьаъ ду – вуно дукха бу иштанаш.\nКавказерчу тΙеман дараш талла воьллачу муьлххачу а стагна кхеташ ду – баларш а санна, нах лецна набахтешка хьежор а ду оццу тΙеман жамΙаш. Вай терахьаш кегон доьлча го стохка белларш тΙех къезиг а боцийла лурчаха кхелхинчел.\nЦул совнаха, хаало Кавказерчу тΙемашкахь беллачу дайн метта а хΙиттина, хΙинца эгаш церан кΙентий а буйла. Уьш герзе буьгу пачхьалкхан политика ю селханалерраниг, ала дац кхана а хьал иштта а лаьтташ берийн бераш а лелар дац тΙаме.\nНагахь санна Кавказан исторехь уггаре беха тΙом 25 шарахь Шемалан имамато оьрсашца бинарг ларалуш белахь, таханалера Кавказан тΙом лаьтта а ма даьлла 19 шо. Кхин 6 шо бен а ца дисина таханлера кавказхой оцу къаьхьачу рекорде бовла.\nБохур ду вай вовшех «муртадаш», «мунафикъаш», бохур ду «шайтΙарчий» а, эгар ду вовшийн карах. Ткъа хьанна хуьлу зе, хьенан толам бу къаьмнашна ирс кхачош?\nЦуьнан ойла а йина, кавказхоша шаьш тΙамана дуьхьало ца яхь, и сацон кхеташ йоцу агΙонаш кхетон ара ца бовлахь, тоьаррий те къаьмнашна кхайкхонза бахбелла лаьттачу, Кремло цим а тесна, шайна юкъаберзийначу тΙемашкахь кхин дΙа а Ιенон цΙий?\nАдамаш кхачадаллалц лаьттарий те Кавказера тIом?


"ТIамах чекхдевлла вай, ткъа кхузахь, дIаяккхахь, чохь Iар бен дуй хIара"\nКъилбаседа Кавказерчу субъекташна юкъахь, схьахетарехь, уггар луьра гIулчаш яьхна Нохчийчохь коронавирусца къийсам латтош. Иштта Кадыров Рамзана дIахьедар динера республикан дозанаш дIакъовларх лаьцна. Делахь а Оьрсичоьнан премьер-министро Мишустин Михаила цу хьокъехь цунна а, кхечу регонийн куьйгалхошна а критика йинчул тIаьхьа, Кадыровс дIахьедар дира, Мишустине беш харц хаамаш бу, цхьа а вацара дозанаш дIакъовлар хьехош, уьш дIа а ца къевлинера транзитан транспортана аьлла.\nДелахь а, Нохчийчохь официалан кепара юкъадаьккхина ду комендантан сахьт, ткъа иза дохийнарш, Iедалша сацам барца, юкъаийзош бу юьртабахаман белхаш барна. Цул сов, Кадыровс къамел дира шадIакъастаран раж йохийначу меттигерчу вахархочун йиттина ницкъаллин структурийн белхахой бакъбеш.\n"Кавказ.Реалиин" корреспонденто хаьттира Нохчийчуьрчу бахархошка, муха лов цара ша дIакъастаран раж а, пандеми яьржаш а йолуш Iедалша кхерамаша тийсар а.\n– Илана, совдегар, Соьлж-ГIала:\n– Со Соьлж-ГIалан юккъехь ехаш ю. Кхачан сурсасаташ духку туька тхан цIийнан тIехьа ю. Шинарин дийнахь яъахIума эца йоьдeчу соьга мохь туьйхира полисхоша, стенга йоьдуш ю аьлла. ГIиллакхе лелар дара церан. Туьканахь берш масканаш йоьхна бу. Ларлуш бу. Со коьртачу декъана чохь Iаш ю. Чоьнаш цIанйо ас. Сан йиша болх беш ю полицехь, иза балха лелаш ю. Суна хетарехь, цу кепара луьра гIулчаш яхар дан дезаш ду. Ун кхеттарш вайн кIезиг бу. Амма дIакъастаран раж лан хала ду. ХьошалгIа ца йоьду со, вирусан кхерам – забар яц.\nАхча цкъачунна тоьаш ду. Иза кхоорах йоьлла ю со. ХIусамда кхелхина йисина ю со. Дукха дацахь а, пособи ду суна луш, и бахьана долуш. Жимо бизнес ю сан луларчу регионехь. Иза кхачан сурсташца йоьзна ю, цундела цкъачунна гIуллакх сецна дац сан.\n– Милана, махбархо, Пионерски-эвла, Шуьйтан кIошта:\n– ЦIахь дан хIума дац. Карантин йолаялале ГIалахь ехаш яра со, амма балхах яьлча (сан белхан меттиг дIаяьккхина) петарх дала ахча дацара. Цкъачунна сайн доттагI йолчехь эвлахь ехаш ю со. ХIара сайгахь долу хаьл дахдала мега аьлла а хета суна.\nIуьранна чай мала охьаховша тхо, телевизоре хьовсу, тIаккха видеороликашка хьовсу инстаграмехь, цхьацца хаамаш боьшу, маса стаг велла а, маса стаг цомгуш хилла а.\nТхайна уллерчу туькана лела тхо, гена довлахь проблемаш хила мега. Полици ю ха деш, еха гIожмаш а карахь. Бакъдериг дийцича, [царах] цара пайда оьцуш ца гина суна.\nПроблема ю ахча ца хилар. Цхьана баттахь баха аьтто хила а мега нехан, ткъа цул тIаьхьа, нагахь шадIакъастаран раж яхъяхь, зуламаш дар алсам дала мега. Цхьаболчеран яъахIума а яц, ткъа мехаш хьаладевлла.\n– Мадина, пенсионер, Хьалха-Марта:\n– Дика ду Путина хьехархошна ахча ло аьлла омра дина. Тхан несана баттахь 10 эзар сом алапа ло, сан пенси ду 8 эзар сом, ткъа кIант болх боцуш висина. Иштта дIа Iаш ду тхо.\nБерийн сагатло. Тхо кIордийна царна, ткъа тхуна уьш кIордийна! Ловзо хIуманаш ца ловза йо цара, телефонаш царна кIордийна, комьютер тхан яц. Доьлху уьш, арадовла лаьа царна, амма оха ков къевлина латтош ду. УьйтIахь ловзу бераш, тхо бешахь болх беш долуш. Иштта дIайоьдуш ю-кх карантин. Iедалша нахе бошмаш дIаен аьлла, хьаьжкIаш а, кхоьш а дIаен аьлла. Дала лардойла вай мацалла хIоттарх!\n– Максуд, экономист, дуьненаюкъарчу компанин белхахо, Соьлж-ГIала:\n– Генара болх беш ду тхо. Чохь Iаш ду, амма наггахь офисе кхойкху. Ткъа еарин дийнахь дуьйна къаьхьа къурс эккхийтина кхузахь: Жимачу АтагIахь тезет даьллера воккха стаг велла. Цигахь бIаьннаш адамаш дара, тIаьхьо гучуделира цу доьзалехь коронавирус кхетта 4 стаг хилла хилар. Дийцарехь, цунах велла хиллера воккха стаг.\nТхан финсийн хьал цхьанаэшшара ду, коьрта болх боцург кафе а ю тхан болх беш дарбан цIийнан уллехь, иза дIакъевлина яц, медикаш оьцу тхоьгара кхача. Онлайн рожехь куьйгалла деш ву со сайн бизнесна. Сан лулахь кхо доьзал бу карантинехь. Ара ца вала хьожу со, вешийн кIант а ца вуьту ас со волчу. Уьш берш а хьошалгIа бахка лууш бу, дегабаамаш беш бу суна.\n– Анжела, визажист, Соьлж-ГIала:\n– Салон дIачIагIа дезна кхо кIира хьалха. ЦIахь хевшина Iаш ду тхо. Бераш-дешархой смартфонех а, компьютерех а пайда а оьцуш, доьшуш бу цIахь а Iаш, цул тIаьхьа ловза уьйтIа довла бераш.\nСо чоьнаш цIанйеш ю. Сан йиша тегархо ю. Кху деношкахь аптекашна бамбийн ши чIор долу масканаш тоьгуш ду тхо. Цо жимма ахча дохьу тхуна, кхачанан сурсаташ эца тоьа иза. ДIа дохкуш ду тхо, тIамах чекхдевлла ма дай вай, мехий а, тайш а итош а карахь, тIе етташ бомбанаш а йолуш, ткъа кхузахь, дIаяккхахь, чохь Iар бен дуй хIара.\nХIара кхераме дац. Бакъдерг дийцича, карантин йохийначарна таIзар до. Тхан лулахочуьнгара машен дIаяьккхина полисхоша – магийначул а гено вахана хиллера иза. КIоршаме ца хилла, оьзда лелла, дIайига маца ван мегар ду дуьйцуш телефон тухур ю аьлла.\n– Беслан, Соьлж-ГIала-Краснодар автобус лелорхо:\n– Зазадоккху-беттан 25-хь дуьйна болх боцуш цIахь хевшина Iаш ду тхо. Автобусаш ара ца йовлуьйту. Оханан-беттан 5-чу кхачалц бен хир дац аьллера иза, амма тахана 10-гIа ду, цхьа а вац телефон тухуш.\nГарехь, хIара бутт чекхбаллалц цIахь Iан мега тхо. Чохь чIогIа сагатло, со рейсашка леларх воьлла ву, петарна чохь дийнахь-бусий Iан хала ду. Бераш а ду соьца. Нехаш арайохуш я бепиг эца сой воьду со, церан могушалла ларъяр Iалашонца.\nСуна хетарехь нийса дон вайн пачхьалкхо, иштта ца дича, бахархой цомгуш хила мега Китайхь санна. Зазадоккху-беттан алапа ца делла суна, делахь а цкъачунна тоьар долуш гIуллакх ду. Суна хетарехь, карантин чекхяьллалц ларор ду тхо.\n– Алина, секретар, Соьлж-ГIала:\n– "Беркат" базар цхьана декъана схьайиллина. Цу гIуллакхо сатийсам кхоьллина сан лортIехь дахар юхадоьрзур хиларе! ЯъахIума эца яханера со. 6 эзар сом доьхкира ас. Мехаш хьаладевлла. Юха сихха цIа яхара со, комендантан сахь тIекхачала чукхачархьамма.\nКхо кIира ду тхо чохь Iаш долу, амма хIумма а ца деш ца Iан тхо. Чоьнаш цIанйеш ю со а, сан йоI а, цхьа кега-мерза ремонт а йо оха. КIант ара ца воьлуту тIеман базера. Сагатло сан цунна. Ахчанах дерг аьлча, цхьа тема до оха. Ца тешча ца довлу хIара карантин вайна диканна ю бохучух.


Ссылка на мой канал Дешархоша белхаш бо бешахь. Аг1онаш дагахь 1амо Презентаци 15 Ж. Халкъан турпалхой,церан хьуьнарш девзаш ,холкъахь , махках дозалла деш амалаш кхиор. Дешархошна хуур ду йозанан болх кхочушбан. Нийса а,шера а дийцаран тексташ еша 1амор. Берашна хуур ду аьзнаш , элпаш вовшах къасто, берашна хуур ду цхьана элпо я озо дешан динна маь1на хийцар, берашна хуур ду аьзнаш йозанехь элпашца билгалдохуш хилар.\nРешебник нохчийн мотт 2 класс Я Цхьана адамана шех яккха тиллинчу ц1ерах долара ц1е олу б Берашка шайга болх байтар. Берашна 1емар ду учебника т1ехь болхбан,оьшур гкаро, цунах пайдаэца. Жоьпаш учебника т1ехь лаха 1емар ду.\nУчите Чеченский язык и названия Нийса а,шера а стихотворенин тексташ мото 1амор. Хуур ду текст ,предложенеш къасто. Данные методические разработки можно использовать во время проведения предметной недели географии в классах. Берашна хуур ду йозанехь а, аь, уь,элпех пайдаэца, берашна хуур ду нохчийн маттахь мукъазачу элпашна т1ехьа а, аь, уь,элпаш ца яздар.\nКъинхьегаме долу х1ума хастор дешнаш карор ду. Главная Группы Мой мини-сайт Ответы на часто задаваемые вопросы Поиск по сайту Сайты классов, групп, кружков Грамматически а, орфографически а материал программи юкъа ялийна уласс т1ейог1учу классехь т1етт1а шоръяран, Солтаханов Чу мел деана экха кхаьллина делира лом.\nХ1ораннан хазалла,башхаллаш, схьадовлу меттигаш евзар ю. Нохчийн метан башхаллаш евзашмотт дика 1амо лаам болуш хир бу дешархой.\nВидео помогает, развить память. Нохчийн мотт 4 класс солтаханов решебник Форум — Нохчийн мотт 4 класс солтаханов решебник упражнения аг1о Аг1о дагахь 1амо. Девзар ду кицанаш,х1етал-металш, чехкааларш. Ешеран чехкалла кхуьур ю. Нийса а ,шера а дийцаран тексташ еша 1амор.\nВсе поля Автор Заглавие Содержание. Церан легар а,суффиксийн нийсаяздар.\nМашаран беркат х1ун ю хуур ду. Чуебник make this website work, we log user data and share it with processors. Уроки чеченского языка онлайн — Зарета published: Авторан дог-ойла гойтуш еша.\nАг1онаш 5 кица 1амо. Аг1онаш 1амо Презентаци 57 Темина т1едахкарш атхаттарш.\nНапример, нужно составить учебнак Ц1ена язъяр Юсуп мачаш тоьгуш ву, Ю яйина, лоьхуш ву, Юнадис ю д1алачкъийна, Юрг1анна к1ел и д1авижна. Генетическое родство чеченского языка с хуррито-урартским.\nУрок чеченского языка в Сержень-Юрте Мика Дадаева 1 years ago. Дешархошна 1емар ду хезаш, шайн дагахь, з1енаца еша.\nМичахь цIена буьйцу нохчийн мотт Радио Маршо 1 years ago. Евзар ю дешнаш сехьадахаран бакъонаш.


Мишта, малагIча хьал тIа ба вай мотт карарча хана?\nГIалгIай йоазув хьахинна 100 шу дизад\nАгIой бетта 14 ди 2022 шу\nМалсаганаькъан Кураза Зоврбик\nМассайтта шу хьалха журналиста В. Познера дIахьоча передачага ладувгIаш вагIар со, цунца къамаьл деш вар эрмалой паччахь Серж Саркисян. Юххера журналиста хаьттар:\n-Хьай аьттув баьлча, хьанца вIашагIкхета, къамаьл де ловргдар хьона?\nСона цу сахьате дагавехар эрмалой йоазув кхелла вола Месроп Маштоц. Сакъердам бар цунца къамаьл делга. Бакъда са уйлеи эрмалой паччахьа уйлеи вIаший тара хиланзар, цо кхыча сага цIи яьккхар. Иштта хоза вIашагIкхетар хургдар аьнна хет сона, гIалгIай йоазув кхеллача Малсаганаькъан Кураза Зоврбикаца къамаьл де вIаштIехьадаьлча а. Дуккхача хаттарашта жоп дала, тахан Iилманхошта гучаяха ца мога къайленаш гучаяха таро хургьяр тIаккха. Масала, ховргдар, гIалгIашта юкъе кIезига хулаш, лелаш хиннача Зоврбикá къаман мотт иштта дика мичара бовзаш хиннаб; малагIа дакъа лаьцад цунна из Iомабеш дас, нанас; сево сомабаьккхаб цун дег чу алфавит кхолларцара безам; малагIа халонаш нийслуш хиннай къаман йоазув кхоллача новкъа; малаш хиннаб из болх беш цунна гIо-новкъостал даьраш, иштта кхы дIахо а.\nВай йоазув арадаьннар 1923 шу дале а, бакъда цун проект бокъонца кийчъяь, чакхъяьккха хиннай 1922-ча шера. Цудухьа майрра ала йиш я, укх шера вай каьхата метта нийсса 100 шу дуз аьнна. Нагахьа санна цунна эггара хьалха кепа теха ха ювце, тIаккха хьоахаде мегаргда 1923 шу.\nЛитературни критик хиннача Малсаганаькъан Увайса Абос ший «Дицлургдац цун гIулакхаш» яхача статья тIа аьннад: «1922 шера цо оттаяьча проектах 1923 шера Лоаман республикан Наркомпросо тIаийцар латински ларда тIа дола гIалгIай алфавит...» Иштта искусстваш тахкара Iилмай кандидата Iалбакханаькъан Ф. «ГIалгIай театр кхоллара юхьигаш» яхача статья тIа белагладаьккхад: «1922 шера Малсаганаькъан З. кийчъяьй латински кIийлен тIа йола алфавита проект, цхьацца хувцамаш даьчул тIехьагIа, тIаийца хиннай...»\nМалагIаш, масса алап хиннад цунна юкъе. Зоврбика ше яздаьчунга ладийгIача, цхьалха алапаш дерригаш 27 хиннад. Царел совгIа, лакхе хьаракаш детташ (ö, ä, š, č, ẋ, ž), кхы а ялх алап хиннад.\nИтт алап хиннад шолха, шоашца кхоъ дифтонг а долаш. Вешта аьлча, къаьнарча алфавитаи таханарчоаи юкъе цхьацца башхалонаш хиннай. Карарча хана вай йоазонца дерригаш 46 алап да, царех 12 шолха да, вIалла дифтонг доацаш. Дифтонгаш алфавита юкъера арадаьхад.\nДерригаш 9 дифтонг да вай меттаца тахан. Ишколе царех цаI мара (оа) Iомадац, вожаш лакхара дешар дешача хьех. Уж да: иэ, уо, оа, ий, ой, эй, оа, ув, уй. КхойттлагIдола «I» яха гIалгIай алап вIалла леладеш хиннадац хьалха, алапаш шолхадоахаш цунна когаметта леладаьд «h» яха алап. Из бахьан долаш, шолха алапаш иштта яздаьд: сh (цI), кh (кI), ph (пI), th (тI), сh (чI), qh (кI), ɡh (гI).\nДувцаш дола алфавит леладаьд 1938-гIа шу хьатIакхаччалца. Пхийтта шу хул уж. Вай йоазув кхоллаш, доаржадеш эггара чIоагIагIа къахьийга ши саг (Малсаганаькъан Зоврбики Беканаькъан Темботи)цу хана воацаш хиннав. ТIеххьарвар кхелхав дувцача 1938 шера. Цудухьа дукха хало а духьале а йоацаш, хийцачох тара хет сона къаьнара алфавит кердачунца. Из оттадаь хиннад эрсийчун ларда тIа. Цхьабола нах ба, моцагIара латински йоазув меттаоттаде гIерташ. Царга ала цаI мара хIама корадац сона: «Поезд дIабахаб». Тахан из юхаметтаоттадича, доккха зе даргдар аьнна хет сона вай къаманна. Дезткъа шу совгIа ха я вай эрсий графикаца дола йоазув Iомаде ца могаш хьадоагIа. Къаьнадар дийндича, из Iомаде ца могаш кхы а бIаь шу доаккхаргда. Цо юхадеттаргда, тIехьадутаргда вай дешар, йоазонхой, журналистий болх, иштта кхы дIахо а. ДIадаьннар, хургдоацар ца а дувцаш; долаш дола йоазув дукхагIча наха Iомадергдола, мотт дийнлургбола хIама дийцача пайданегIа хургдар.\nВайчул аттагIа Iомалургболаш, мотт дунен тIа бий-те аьле хеталу. Цунна юкъера 33 алап эрсий да, уж ховча сага Iомаде дусараш 13 гIалгIай алап мара дац.\nТаханара вай йоазув эргадаьккхача бакъахьа хеташ дуккха нах хиннаб, царех нонагIбараш филологаш а бац. Уж е историкаш, е гIишлонхой, е кхыйола балха говзалаш йолаш ба. Мотт, цкъа хьалхагIа еррига йохаяь, тIаккха кердаяр хьалъе йиш йола гIишло яц. Цунна «ремонт» е йиш я, нагахьа санна цох из бувцача наха пайда хьабаргбале. Нагахьа санна цунах зе даргдале, из а ца йича бакъахьа я.\nЙоазув хьахилар бахьан долаш, дукха хIама эргадаьннад, тоаденнад вай къаман вахаре. Цкъа-дале, дешар дIадаьржад, шозлагIа-дале, хьахиннаб йоазонхой, къаман кепайоазув. Цунга гIолла халкъа боахама гIулакхаш дувцаш а тоадеш а хиннад. КхозлагIа-дале, деша моттигаш (ишколаш, лекпункташ, хьехархой училище) хьаяьй. Къаьстта хьоахаде деза, йоазонхой гучабувла болабенна хилар. Каьхата мотт цахиларо юхабетташ, теIа баьхка деша говзал йола нах къаман литература кхолла болабеннаб. Царна юкъе лакхара говзал йола нах а хиннаб. Масала, цу заман чухьа кхелла Беканаькъан Тембота «Сердало», Малсаганаькъан Фатимай «Котдаьлар вай» яха байташ шоаш моргаш кхы йоацаш я тахан а тIехьа. ТкъоалагIча шерашка ший йоазош де волвеннав Озанаькъан Салман. Эггара хьалхара ший йоазув «Сердало» газета 3-ча номер тIа кепа теха хиннад цо.\nУкх тIехьарча хана, ишколе Iомаду метта книжкаш, цар ювца бокъонаш (правилаш) хувца еза яхарша дукха ба. Нагахьа иштта дале, Iо а хайя, Iоязде дикагIдараш, аз яздаьд ераш аьле дIадовзийта къамá. Цига дIатIакхаьчача, из хьадергдола саг коравоагIаш хилац. Укхаза дагайох циска гургал олла дага хинна дехкий ординг. Гургал хьан олларгба яхача дешага кхаьчача, ехай цар ваIад а. Цул совгIа, цхьаькха цхьа хIама а да укхаза хьоахаде дезаш. Мел дика Iа из яздойя а, пIелгаш Iетта нах корабоагIа вайна юкъера. Из арадаккха ахча дала безам болаш е паччахьлкхе а е книжаш арадоаха издательство а хилац. Иштта хилча, зехьа къа сенна хьегаш да? Университета филологически факультета деканага Къубужанаькъан Мухьмадага аьнна хиннад цхьан хьакима, ший предприяте счёта тIа уллаш 12 миллион ахча да, аьнна. «Цхьа-ши миллион дIа а деле, дешара книжкаш оттадара яхь дIакхайкае», — аьннад филолога. Бакъда вож цу гIулакха раьза хиланзар, йоах. Киса шай доацаш, хьадеш хилац уж мо дола хIамаш. БIарчча шераш а доахаш, мах боацаш, из болх бе мукъа бола нах вай заман чухьа корабоагIе тамаш хет сона.\nЦхьаькха цхьа моттиг а яр, са укхаза хьоахе безам болаш. Малсаганаькъан Абос яздаьд: «... 1925 шера, Малсаганаькъан Кураза Зоврбика гIалгIай алфавита проектах тара шоай алфавита проект а оттаеш, пайда ийцар нохчаша а». Эрсий инарала, дуккхача лоамарой къамий йоазув кхеллача Усларах дувцача статья тIа интерната чу аьннад: «Автора кепа теха «Абзой мотт», «Нохчий мотт» яха монографеш дIадахьийтад академикага А. А. Шифнерга. Цо уж Iилмай Академе яхье дакъа лаца дIаденнад, 1863 шера Усларá, уж йоазош бахьан долаш, Демидовски преми (аханега кхоачаш) елар». Абос дувцари интернето дувцари вIашагIкхеташ дац. Царех бакъвар Iилманхоша шоаш къоаставе веза аьнна хет сона.\nВай къаман алфавита керда проекташ увттаеш нах Зоврбикал хьалха а тIехьа а хиннаб. ХIанз а ба уж. Сай йоазув чакхдоалаш, ала ловра сона, вай йоазув хоза а мотт бIаьхий а ба. Из кхы тIа хозагIа хургбар деш, долашдар дохаде ца гIерташ, вай дIахо дIадахача бакъахьа хетар сона. ХIама дохаде-м хала дац, хьаде да хала.\nЛоаца ха хиннай кхело цунна хьожаяьр\nОзанаькъан Илеза Ахьмада 120 шу дуз укх бетта\nАгIой бетта 26 ди 2022 шу\nЙоагаш латта сигле\nМагIалбик мукъайоаккхаш байнача советски летчикий цIераш йицлургьяц\nАгIой бетта 15 ди 2022 шу\nПрокуратура тохкам беш я, лаьтта тIахаьрца, лозаваьча сага гIулакха\nДраматически театро, «Къонгаш бовча хана» яхача, спектаклега хьажа бех бахархой\nАра лелача цискашта, цIалгаш оттадергда Илдарха-ГIалий тIа\nАвареш хилар бахьан — машенаш сиха лехкар да\nБалайнаькъан Iумара хетаяь шахматни турнир дIайихьар Магасе


ТIаьххьара 12 сахьт - цхьаболу хиламаш\nГIуран-бутт 14, 2020\nБританина дуьхьал таIзар дийр ду Оьрсийчоьно\nАрахьарчу гIуллакхийн министраллан векал Захарова Мария\nБританино кхайкхийначу санкцешна дуьхьал жоп лур ду шаьш аьлла, дIахьедина чоьхьарчу гIуллакхийн министралло. Урхаллан официалан векало Захарова Марияс динчу дIахьедарехь, бух боцуш ду Лондоно Оьрсийчоьнна керла санкцеш дуьхьал яхар.\n"Пачхьалкхийн юкъаметтигашна тIехь негативе йоьрзур ю ойла йоцуш кхайкхийна демарш аьлла, хета тхуна. Оьрсийчоьнан Iедалхоша бакъо шайгахь юьту жоп луш адеквате берамаш дуьхьал тоха", - аьлла Захаровас.\nКарладоккху, еарин дийнахь Британино санкцеш кхайкхийна Нохчийчоьнан парламентан куьйгалхочунна Даудов Мохьмадна а, Аргунан хиллачу полицин хьаькамна Катаев Аюбна а, республикерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министран хьалхарчу когаметтана Алаудинов Аптина а дуьхьал. Оцу кепара дехкарш юкъадаьхна "Терек" лерринчу полицин декъана а, Нохчийчохь ЛГБТ олучу нехан бакъонаш талхорна.\nТIаьххьарчу дийнахь-буса Нохчийчохь 6-зза мохк бегийна\nКIирандийнахь юха а рогIера мохк бегийна Нохчийчохь. ТIаьххьарчу дийнахь-буса ялхолгIа бегина лоруш бу аьлла, яздо ТАСС агенталло мехкан орцан министраллан информацина тIетевжина.\nОцу кепарчу мохкбегоро кхин дIоггара зенаш ца дина, доллу дуьненчохь а денна бохург санна хуьлуш хIума ду иза аьлла орцан министраллан пресс-гIуллакххоша.\nБуьйса юккъе яхначу хенахь дуьххьара 5,6 магнитуда йолу мохкбегор хааделла Хьалха-Мартанан кIоштахь. Цул тIаьхьа ницкъаллин гайтам 3,7 болуш бегийна мохк Соьлж-ГIалин Къилба-Малхбалехь. Орцан министралан хаамца, дина зенаш дац, лазийна, велла стаг а вац.\nАвстрехь школехь хьиджаб лелон магийна\nЮьхьанцарчу классашкахь хьиджаб йехкар конституцица догIуш дац аьлла, хьалхо бина сацам юхабаьккхина Австрин Конституцин кхело. ТАСС агенталло бина цунах хаам. Дехкар кхочуш ца динчу дайшна-наношна 440 евро гIуда дара тIедожийна. Австрин Iедалхоша билгалдаьккхира, и барам хьажийнера шаьш бусулбачийн зудабераш дискриминацех Iалашдархьама аьлла.\nКарарчу шеран Дечкен-баттахь Австрерчу бусулбачийн юкъаралло латкъам бинера пачхьалкхан Конституцин кхеле юхьанцарчу классашкахь хьиджаб лелор ца магорна дуьхьал.\nДагадоуьйту, стохка Стигалкъекъа-баттахь школехь дихкира хьиджабаш лелор. 2017-чу шарахь дуьйна магош дац Австрехь нахана юкъахь юьхь хьулъяр.


Вологдерчу колонера араяьлла Караулова\nОхан-бутт 27, 2019\n"Исламан пачхьалкх" тобано Iуналла дечу территорина тIекхача дагахь цIераяьлла аьлла чуйоьллина Москох пачхьалкхан университетан студент хилла Караулова Варвара араяьлла Вологдерчу колонера Оханан-беттан 27-чу Iуьйранна.\nЦунах лаьцна хаам бо "МБХ медиа" зорбанан гIирсо. ХIара бутт юккъе болуш, колонин администраци дуьхьал йоллушехь, кхел реза хилира иза хенал хьалха маьршаялийта.\nМоскварчу пачхьалкхан университетан философин факультетан хилла студент Караулова Варвара лецира 2015-чу шарахь Туркойчохь, Шема дехьаяла гIертачу заманчохь.\n"Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхочуьнга безам бахна хиларца дIаяха гIерташ хиллера иза аьллера йоьIан нанас. Изза тоьшалла дира кхелехь ша Варварас а. ЦIера ядар - шегара даьлла доккха гIалат ду аьлла, дарединера цо.\nКараулова Варвара набахтехь яккха тоьхначу хенал а хьалха маьршаяккхар доьхуш, цуьнан адвокато чуделлачу дехарна жоп делла Вологодск гIалин кхело шоьтадийнахь аьлла, хаамбира адвокато Бадамшин Сергейс.\nКхело тIедожийна цунна, баттахь цкъа тIе а йогIуш, ша ехачу меттигера дIаса а ца йолуш хан яккха. Нагахь низамаш дохадахь, юха а декхаре йийр ю иза йисина хан набахтехь яккха, яздо ТАСС агенталло.


Нохчийн фольклор - Вайнахская библиотека - Govzalla.com\nМифологис адаман уггаре а ширачу заманан синкхетам бовзуьйту. Цуьнца доьзна дийцарш 1аламат дукха хилла вайнехан. Амма уьш д1аяздина охьадехкина вуно к1езга ду, ткъа зорбане ара кхин к1езгох девлла. Халкъан культурана боккха иэшам бу и. Иллеш д1аяздаран г1уллакх вуно чолхе а, жоьпаллин а болх бу. И мехала хазна гулъеш а, 1илманца толлуш а г1уллакх дина волчу Вагапов Якъуба а, Эльмурзаев Сираждис а, Джамалханов Зайндис а, Мунаев Исмаь1ила а диначунна т1е шайн хазна йиллина къоначу филологаша Кадиев Руслана а, Цуцаев 1алавдис а, кхечара а. Царна баркалла ала лаьа тхуна.\n• Инзаре тамашийначу х1умнех лаьцна туьйранаш\n• Дийнатех лаьцна туьйранаш\n• 1ep-дахаран хьокъехь долу туьйранаш\nШира дийцарш (преданеш)\n• Чечанарчу Мадин Жаьммирзин илли\n• Г1ебартойн Курсолтин илли\n• Къеначу Дадин илли\n• Ваша воцчу Сайлахин илли\n• Эла Монцин, Жерочун к1ентан илли\n• Ненан К1ентан, Дадин Йоь1ан илли\n• Бос хазчу Мусан илли\n• Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли\n• Къеначу Адин илли\n• Жерочун К1ентан, Гуьржийн К1ентан илли\n• Таркхойн К1ентан, Жерочун К1ентан, Жумин Акхтулин илли\n• Таркхочун К1ентан, Жерочун К1ентан илли\n• Анзоран Зазин илли\n• Таймин Биболатан, дог майрачу Ч1егин илли\n• Гуьржийн Анзоран, Х1ирийн Йоь1ан илли\n• Исмайлин Дудин илли\n• Эла Къахьармин илли\n• Зайтан Шихмирзин илли\n• Таймин Биболатан илли\n• Эвтархойн Ахьмадан илли\n• Несархойн Малсакан, Бетакан Са1дуллин илли\n• Обарг Варин илли\n• Дади-юрт яккхаран илли\n• Девлатгирин-эвла йоккхуш даьккхина илли\n• Зеламха Г1изларехь латаран илли\n• Дестечун илли\n• Бос хазчу Тахун илли\n• Бежун илли\n• Бектамаран Зайнапан илли\n• Социале-политикан чулацам болу эшарш\n• 1ep-дахаран хьокъехь эшарш\n• Безаман эшарш\n• Забаре эшарш\n• Сатиран эшарш\n• Хелхаран эшарш\n• Лирикан тийжамаш


Дуьненаюкъарачу Спортан Дийнахь Маршо Радионо карлайоху нохчийн къам спортехь сийлаллин дарже кхачийна цIерш\nМассарел лекха спортхо\nАхтаев Увайс, баскетболхо, вина 1930 шарахь Шуьйтан кIоштарчу Вашандарахь.\nЮьхьанца Увайса ша зийра 1946-чу шарахь Львовехь хиллачу институтийн, техникумийн спартакиадехь диск кхуссуш. Амма рогIерчу шарахь иза вахара ша доьшучу Алма-Атара Ленинградерчу спартакиаде баскетболхо санна.\nШен заманахь Советан пачхьалкхехь уггаре лекха спортхо вара Увайс - 2 метр 36 сантиметр. Цуьнан мачаш а яра 58-гIачу барамехь. Иза декъахь хиларо баскетбол массарна а езачу спортан могIара яьккхира Казахстанехь. "Гулливере" хьовса богIучу нахах йоккхий хуьлура даима а баскетболах ловзу чоьнаш.\nДепортаце хьажийначу къомах хиларна пачхьалкхан лакхарчу спорте ца кхачийтира Ахтаев. 1952-чу шарахь ХIелсинкерчу олимпиаде вохуьйтуш вара иза пачхьалкхан дайх ларалучу Берия Лаврентийс, амма цо шена, нохчо а воцуш, кхечу къомах ву аьлла яздина паспорт схьа ца эцча, юхаяьккхира цуьнан кандидатура. 1954 шарахь баскетболан лаккхарчу тобане язвина иза – ца ловзийтина цкъа а.\nКазахстанера даймахка юхавирзича божарийн а, зударийн а баскетболан тобанаш Iамош вара Ахтаев. Нохчийчоьнан оцу шина а тобано хьалхара меттигаш бохура ерриг а Кавказехь, зударийн тоба къийсалора пачхьалкхан лакхарчу лигехь.\nКхелхина 1978 шарахь. Ша валале Увайса дехнера бохуш дуьйцу, дийна волуш шега хьовса хьаьгначу наха хьийзавора ша, тIаьхьабовлий, велча, беха ца хIоттош, массарна а санна хIоттабахьара аш шена кошан барз, аьлла.\nТIаьхье яц. Бер ца хилла Ахтаев Увайсан.\nХьалхара дуьненан чемпион\nБисултанов Асламбек вина 1956 шарахь. ЦIера Ширачу Соьлжара вара. Охьатохарх паргIатчу кепехь леташ 1977 шарахь велира дуьненан чемпион. И дарж цо караийцира финалан латар доладеллачу 16-чу секундехь немцо Бюттнер Харальд эшорца. Нохчех дуьххьара дуьненан чемпион ву Бисултанов.\nШен тIаьххьарчу шерашкахь охьатохархойн къона чкъор Iамош ваьхна Асламбек. 1992-чу шеран массех баттахь Нохчийчоьнан йохк-эцаран министр Iийра Бисултанов, амма, шена догIуш дацаре терра, дитира и дарж. дагалоьцу\nЧемпионатехь эшначу Бюттнера шен книги тIехь къонах санна дагалоьцу Бисултанов. Лерг кагдина, дихкина а долуш кхечира шафинале, амма леташ шен чов цкъа а ца хьайира Бисултановс, ца ийцира атта эцалунболу пайда, боху немцочо.\nДуьххьарлера Советан пачхьалкхан спортан мастер\nЭсембаев Вахина кхочу и цIе. Иза итт шарахь лаьттина Казахстанан йозалла айечу спортан тобан капитан. Хилла пачхьалкхан коьртачу тобан декъехь а.\nВина Эсембаев 1932 шарахь Соьлж-ГIалахь. Да хилла адвокат, нана – лор, Нохчийчоьнан могашаллин урхаллан куьйгалхо.\n1954 шарахь ваьлла Казахстанан а, Юккъерчу Азин а чемпион. Айъечу йозаллин терахьаш лаккхара нислушшехь, къайладохуш хилла цуьнан. Советан пачхьалкхан коьртачу тобане а язвина, 1956 шарахь Мельбурнерчу олимпиаде хьажош хилла Эсембаев, амма махкахдаьккхинчу къомах хиларна ца вахийтина.\n1956 шарахь кхочушйина цо Советан пачхьалкхан спортан мастеран норматив.\nКазахстанера цIавеъча белхаш бина Нохчийчоьнан спортехь. Даймахкахь Хьалхара тIом боьдуш, доллучух а ваьлла, ваьхна Москох. Могашалла мел тоьа къахьегна кегий спортхой Iамош. Шераш даьхна кIелвисина, меттахь. Кхелхина 2014-чу шарахь.\nДепортацера цIабаьхкинчаралахь хьалхарниг\nЮккъерчу Азера цIадоуьйтучу къоманна даймахкахь дIатардала хьелаш ца кхачийнера Iедало. Тхов-кIело, даар-духар массара а лоьхучу юкъанна спортехь къахьоьгура Мадаев Супена.\n1961 шарахь кхочушйира цо Советан пачхьалкхан спортан мастеран норматив. Депортацера цIабирзинчу вайнахалахь оцу дарже дуьххьара кхаьчнарг ву иза. 1941 шарахь вина Мадаев Супен.\nХьалхара дуьненаюкъарчу спортан мастер\nКлассикан кепехь охьатохархлаттархо Абдулаев Сайд-Ахьмад "дуьненаюкъарчу спортан мастер" цIе яьккхинчу нохчех духхьара ву – 1989-гIа шо.\n10-за ваьлла иза Ленинградан чемпион. Хьалхара меттигаш баьхна Советан пачхьалкхан а, дуьненаюкъарчу а къовсадаларшкахь. 1965-72 шерашкахь лаьттина Советан пачхьалкхан охьатохархойн коьртачу тобанехь.\nТренеран белхашкахь а Iийна иза лаккхарчу даржашкахь. Охьатохархой Iамийна Оьрсийчохь, Йеменехь, Либанехь, Шемахь, Германехь.\nДуьненаюкъарчу спортехь хьалхара арбитр\nХIолландехь веха вевзаш волчу спортхочун-охьатохархлатархочун Абдулаев Сайд-Ахьмадан воI Абдулаев Айдамар. Классикан кепехь ша вехачу махкахь чемпион хиларал а совнах, дзюдохь, паргIатчу а, желтойн-риман кепехь охьатохарехь а баьхна цо дукха толамаш.\nХIолландин латаран спортан арбитрийн комиссин куьйгалхо ву иза. 2009-чу шарахь хьажийна дуьненаюкъарчу арбитрийн тобане. Иза арбитр а волуш летта спортхой Данехь, Германехь, Чехехь, Францехь, Белгехь, кхин а дуккха а мехкашкахь.\n2010-чу шарахь Сингапурерчу а, 2012-чу шарахь Лондонерчу а дуьненан олимпиадашкахь арбитр вара Абдулаев Айдамар. Олимпан категорин арбитр а ву иза.\nДоьазза дуьненан чемпион\nШирачу Соьлжара Хасимиков Салман вина 1953-чу шарахь. ПаргIат кепехь охьатохарехь лата Iама волийна Багаев Дэгис. 17 шо шен долуш кегийрхошлахь ваьлла дуьненан чемпион.\nСоветан пачхьалкхан чемпион вийлина дуьнеанюкъарчу еа чемпионатехь: Сан-Диегохь (1979), Скопьехь (1981), Эдмонтонехь (1983), Киевехь (1983).\n1993-чу шарахь Японерчу профессионалан спортан федерацица хIоттийначу контрактца бушидо кепехь летира Хасмиков, яьккхира дуьненан чемпионан титул.\n1992-чу шарахь Нохчийчоьнан Ичкерин президентан омрица Хасимиков хIоьттира къоман кхерамзаллин урхаллан куьйгалхо. Шарахь сов болх бира оцу даржехь.\nЙозалла айарехь - уггаре дукха дуьненан рекордаш\nАьрга-Хишкара Сайдулаев Адам дуьххьара 1974-чу шарахь ваьлла дуьненан кегийрхойн къовсадаларшкахь чемпион 1976-чу шарахь. И дарж даьккхира цо рогIерчу 1977-чу шарахь а.\n1981-чу шеран Iай цхьана сарахь Донецкехь йоьдучу Советан пачхьалкхан Кубкехь дуьненан рекорд доьазза хийцира Адама. Ерриг а шен спортан дахарехь цхьайтта дуьненан рекорд яьккхина цо.\nСоветан пачхьалкхан Эскарийн йохалла айъечу командин тренер а Iийра Сайдулаев массех шарахь.\nЙозалла айарехь хьалхара дуьненан чемпион\nСамадов ИбрахIим ву нохчех йозалла айарехь дуьненан чемпион ваьлларг – 1991-гIа шо, Донаушинген, Германи.\nКхаа спортхочо цхьатерра йозалла айира Барселонерчу Олимпан ловзаршкахь (1992-гIа шо), царех шен дегIан йозалла уггаре а еза нисъеллачу Самадовна ца елира 3-гIа меттиг бен.\nДогдоьхначу ИбрахIима схьа ца ийцира шена кхачийна йоьза мидал. ТаIзардеш олимпан комитето даиманенна дисквалификаци кхайкхийра цунна. Амма ши шо даьлча магийра дуьненан спортехь дакъалаца, делахь а аьтто ца белира боьхна аьтто меттахIоттон.\n1997-чу шарахь йитира цо спортан карьера, тренер ву карарчу заманахь.\nДуьненан олимпиадийн кхузза чемпион\nХасу-Юьртарчу паргIат кепехь охьатохархлатархочо Сайтиев Бувайсара шен хьалхара Олимпан мидал яьккхира 1996-чу шарахь. ШолгIаниг – 2004-чохь. КхоалгIаниг – 2008-чохь.\nПаргIат кепехь летачаралахь дуьненан уггаре дикачу спортхочун цIе пхоьазза елла цунна Дуьненаюкъарчу охьатохархлатархойн федерацино (FILA).\n2005-чу шарахь йитира Бувайсара шен спортан карьера. Дагестанан думин депутат ву ву иза.\nЖелтойн-риман кепан олимпахошлахь уггаре къона чемпион\nАльбиев Исламбек 19 шо долуш ваьлла Олипмпан чемпион – иза воцург дуьненахь цхьа а ца кхаьчна оцу дарже желтойн-риман кеперчу охьатохарх\nПекинехь 2008-чу шеран Олипиадехь дегIан йозалла 60 кийла йолуш летачаралахь туьйлира Исламбек.\nМаршо радионо цIеяхаза буьсу вуно дукха гоьбевлла бевза нохчийн спортхой. Ткъа Спортан Денна лерина карлаяьхнарш яц шатайпа рекордаш хIиттийначу къонахийн цIерш бен.


Оьрсийчоьнна бехк буьллу кхечу пачхьалкхаша\nОьрсийчоьна бехк буьллуш дIахьедарш даржийна дуккха а пачхьалкхийн векалша. Иза бехкейо кхаарийдийнахь цо Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин Кхерамзаллин кхеташонехь кечйинчу резолюцино вето кхайкхорна. Шо хьалха Малайзе доьдуш чохь 300 гергга маьрша нах болу пассажирийн кема Донбассехь чудожорна бехке болучарна трибунал кхайкхор сацош яра резолюцин проект.\nНидерландийн премьер-министра Рютте Марка, «Оьрсийчоь яц дуьнентIехь нийсо лелийта реза», оцу хьоло шен догдохийна, амма ша «цец ца ваьккхина», - аьлла. Бохам толлучу мехкашана кхин некъ карор бу, цара шаьшлахь лоьхур ю нийсо бехкенаш таIзарх хьалха ца бовлийта, аьлла Рюттес.\n«Оьрсийчоьно оцу шен ветоца гайтина ша беллачийн гергарнаш синтеме хилийта лууш йоцийла. Украина бехке еш иза хьийзахь а, ветоно кхетаво, стохка кема чудоьжча, Донбассерчу сепаратисташа дуьненаюкъара талламчаш стенна ца битира бохам хиллачу метте,» - аьлла Австралин премьер-министра Эббот Тоннис. Голландино цкъачунна шуьйра даржонза ду ша бинчу талламан жамIаш, амма уьш цхьана декъанна хууш ду юкъараллашна. Оцу жамIаша гойту кема оьрсийн ракетано сепаратисташа лаьцна латточу меттера тоьхна чудожинийла. Талламан жамIаш даржор ду Голландино гурахь.


Стигалкъекъа-бутт 30, 2016\nГаврилова: "Ксенофоби янне а яц Оьрсийчохь!"\n«Афиша Daily» журнало зорбане арахецна HomeApp компанино деношкахь бина талламаш.\nМуьлххачу а стага ханна ваха петар лоьхуш хиларца, я долахочо шен хIусам ханна пайдаэцийта кийча хилар дIакхайкхош Интернете боху хаамаш HomeApp компанино схьаоьцу шен тергоне.\nКху деношкахь цу компанин Iалашо хилира талла, долахоша тахана шайн хIусамаш къаьсттина хьенах тешайо.\nХIунда аьлча, дукха хьолахь, Москохарчу бахархоша билгалдоккху, шайн хIусамаш ханна оьрсашна бен шаьш лург цахилар.\n60 зорбанехь бинчу 400 000 кхайкхамна тIе а тевжаш HomeApp компанино Москох толеранталле гIала цахиларан тоьшаллаш Iорадаьхна.\nМоскохарчу бахархоша шайн долара хIусамаш ханна шаьш луш хилар дIахоуьйтуш кхайкхамаштIехь къоламца билгалонаш йо «оьрсашна я славянашна», «Кавказхошна а, Юккъерчу Азин бахархошна а луш яц», олий.\nМоскох доттагIаллин гIала яц. ХIора 3-чу хIусаман долахочо къайла а ца хьош дIаолу, оьрсашна бен шен хIусам тешон шена цалаар.\nHomeApp компанино бинчу талламашца, масала, Москохарчу Садовое кольцо олучу кIоштан бахархой мел а хьешашна тIера бу. Цара ца бо къестамаш къаьмнашна юккъехь.\nИштта Замоскворечье кIошт а лору доттагIалле. Кавказхошна хIусам ханна яла ца хIуттурш 10 процент бен хаабелла бац царлахь.\nЛенинан проспектехь 10 процент бахархоша хаийтина, шайн хIусамаш кхечу къаьмнашкарчу бахархошка яла цалаар.\nАдам уггар кавказхошца шога хиларца къаьстина Москохан Малхбалехь а, Къилба-Малхбузехь а.\nЦигахь дехачу 26-27 процент адамийн тешам байна кавказхойх.\nОьрсийчоьнан коьртачу шахьарахь атта карор вац шен хIусам ханна кавказхошна тешон йолу х1усаман да. ХIораннан а церан шен-шен кхетам а, хьажам а, бахьанаш а ду.\nУггар цара билгадохучу бахьанех ду цатешам, шайн кхерамзаллана сагатдар.\nШи миллимон сов кхечу къаьмнинй бахархой беха тахана Москох. Амма царлахь уггара а тешам байнарш, бакъойоцурш, гIодоцурш кавказхой лору.\nДукха хьолахь ханна хIусам лохуш кавказхоша гIо доьху риэлторшка. Шаьш довла а довлуш царна гIодар тIе ца лоцу шаьш бохуш яздо цхьаболчу риэлторша социалан машанехь.\nДукха хан йойъу шаьш боху Кавказерчу къаьмнашна хIусамаш нисъеш, петарийн долахоша дуьхьалонаш ен дела.\nЛазарь Еленас риэлторан болх бен дуккха а шераш ду. Цо а яздо шена зеделларг кху шерашкахь.\nКъаьсттина оьрсийн шеконехь бу боху цо дагестанхой а, нохчий а. Масала, боху цо, нохчаша а, дагестанхоша а шайх нах теша а бой, цул тIаьхьа шен хенна мах дIа ца луш хIусаман долахочунна, масех бутт болуьйту, декхарш хьерчадой.\nТIаккха боьлху-буьту а доцуш, дIабов.\nТешам цхьаннех а бац царех, я жаIуьнах, я интеллигентах, бохуш шордо риэлторо, цIий цхьаъ ду церан. Цундела, шайн ца лозу корта ца бехкархьама, тIе ца лоцу оьрсаша совнаха проблемаш.\nМаршо Радионо жоп дийхира Москохарчу ара-чу цабаккхалун бахаман агентствон риэлторе Гаврилова Викторига, хIун бахьанаш ду тахана Оьрсийчоьнан коьртачу шахьарахь кавказхочунна шен хIусамехь оьрсийчо меттиг цабалар, кхерам, цатешам я ксенофоби ю-те иза аьлла.\nЦо дийцарехь муьлххачу стеган, мичча къомах иза велахь а, бакъонаш цъхьатерра ю, ткъа ксенофоби Оьрсийчохь янне а яц.\nГаврилова: «Оьрсийчохь цхьа а ксенофоби яц! Со кхузахь ехаш йолундела, кхоьруш ца боху ас и. ХIораммо а шена товриг, луург, дезарг къастадо. ХIусам лоцучо а, и ханна пайдаэцийта лучо а, бохург ду сан и. ХIунда аьлча, йоккхачу ханна луш ма ю и.\nЦундела, хуьлийла и кавказхо, милла а, къестамаш ца бо цигахь. Пачхьалхк йоккха ю, къаьмнаш а ду цу чохь дехаш дуккха а. Хуьлийла хьо жуьгтий, бусулба, керста, биэн а дац».\nНохчийчуьрчу гIишлошъярхочуьнга Цадаев Рамзане а хаьттира оха, хIунда тIе ца оьцу аьлла хета хьуна оьрсаша кавказхой. Иштта бу цуьнан хьажам.\nЦадаев: «Цкъа делахь, кхерам а бу, вайх хIинца кхоьруш ма бу уьш. Ксенофоби а ю. Нохчо ву ма хиъи, хIан-хIан, луш яц, я кхечуьнга дIаелла оха, олий, ца луш меттигаш нисло. Цхьана агIор, бух боцуш ду олий а хета суна, вукху агIор ладоьгIча бехк а бу вайн. ХIора къоман бу-кх и диканиш а, вуониш а.\nВай ма-гайттара ду-кх, дукха хьолехь. Цхьангара гIалатло, ледарло ялахь, массарна а дакъа кхочу».\nКалугерчу прокуратурано «оьрсашка я славянашка бен лур яц хIусам» аьлла кхайкхамтIехь билгалояр экстремизамалле лору.\nКарелин Бусуба Динан Урхалло дахначу шарахь оьрсаша шайн хIусамаш ханна пайдаэца луш къестамаш бар юьхьар а лаьцна, меттигерчу прокуратуране дехар динера, къаьмнашна юкъахь къестамаш бар дехкар доьхуш.\nАмма Iедало терго йоцуш дитира церан и дехар.


Британино гIортор йо Украинин суверенитетана\nБританин премьер-министро Джонсон Бориса дIахьедина оршотан дийнахь, гергарчу хенахь харжам бан дезар ду аьлла: Оьрсийчоьнан углеводородех кхин а алсам пайде эца я гIортор ян Украинина, машарна а, къепена а. Иштта дIахьедар дина британхойн премьер-министро Москвана а, Малхбузенна а юкъахь гIоьртина хилар марсадолуш а долуш.\n"Украинин суверенитет а, территорин цхьаалла а хиларна гIортор йо ца олу вай , Оьрсийчоьнна дуьхьал латта лаам хиларна, я цхьана стратегин кепехь го бан, я талхо и йоккха пачхьалкх", - аьлла Джонсон Бориса.\n"Тхо теша тхайн доттагIий тешар бу бохучух, кестта харжам безар бу керлачу кхин а Iаламат йоккхачу биргIанчуьра Оьрсийчоьнан углеводородех кхин а алсам пайде эцарна а, Украина ларъярна, машаран а, къепе а хилийтар гIуллакх лардарна а юкъахь", - тIетоьхна цо.\nФранцино а, Германино а оршотан дийнахь варе йина Оьрсийчоь Украинин территорин цхьаалла йохо гIортарх, вуно дукха а, башха а оьрсийн эскарш дозанашкахь гулдина а долуш.


НАЬНА КЪАХЕТАМ — Сердало\nШовзткъа шу хьалха хинна хIама дагаух сона. Цу хана хIанз санна дукха машинаш яцар, наькъаш геттара ладара дар. Дале а, сага вахара кхерамаш тувсаш моттигаш хилацар. Цудухьа Грознера (цига деша вагIар со) цIавоагIаш бийса яхарах кхера везацар. Сайранна пхи сахьат даьлча, цIаьхха дагадехар сона Инаркъе ваха. Чехка кийчвенна автовокзале кхаьчар со. МагIалбике йода тIеххьара автобус яхаяр.\n— Ши минот хьалха хьо укхаза кхаьчаваларе, хIанз водаш хургвар хьо, — аьнна, елаелар кассир. — ХIанз мукъа ва хьо.\nСе Iеш волча юхаваха аьнна со тохавелча, цхьаьккъа автовокзала хьалхашка латта автобус зийра аз. Хайра нах бацар цу тIа. Со дIахьежача, трафарета тIара «Знаменское» яха дош дийшар аз. Ай, ер-м Гарагорске а яха, тIаккха мара Надтеречни районе мича йода. Ах никъ укханца а баь, юхебисар йодачунца-йоагIачунца бергба-кх аз, — аьнна, уйла чуессар сона. — ФуннагIа дале а, цIакхача веза. Сийсара гIанахьа нана бIаргаяйнача хана денз, цхьаккха сакхетам боацаш хьувзар со.\nЦу автобуса тIа а хайна, со Гарагорске хьалкхаьчача баьде бийса хиннаяр. Лакхача дукъа тIара IокIал а ваьнна, цхьа тикилг йолча со дIакхаьчача, гуш саг вацар. Сахьата гаррга лаьттар со, машен кхетарга хьежаш. ТIадувхача барзкъа чIоагIа биркъа вар со. Уж барзкъаш тиша хиларах дувцац аз, уж кIезига хиларах дувц. Шийлача, цIайзача бус сона тIаювхаш яр йиткъа кофта, готта хачилг, каьхата лист миссел сома айраш дола маьчаш. Цул совгIа керта тIа кий а яцар.\nЮххера а машен нийсъелар. Цо кхоачавир со Буро тIара Моздака а Грозне-гIалийтIара МагIалбике а бодача перекрёстке. Машен лоаллаш волча сага чIоагIа баркал а аьнна, Iоваьлар со. ДIаэттав со цига — йоагIаш цхьаккха машен яц. Яьсса аре я-кх, гуш цхьаккха сердалг а йоацаш. Латт со, латт. ДIахьеж со, дIахьеж. Дунен тIа адамаш хилара цхьаккха белгало яц йоалаш. ТIеххьара, бийса гаьна яьннача хана, дегI шелалах дувладала доладеннача хана, са кхоачалуш латт аьнна хийттача хана, гаьннара, Махьмадхи тIара боагIача новкъа сердилг яьлар. Йоагаш цхьа фара мара яцар. Долче, шоллагIъяр яьга хила еза-кх цун.\nДукха ха яьккхар сердалоно гарга ца гIорташ. Юххера из хьакхаьчача, дог Iодожаш санна хIама хилар сона. Ена хьагарга а гIерта, тIаккха дехьа а яьнна дIаяхар ши чарх йола мотоцикл.\nТоъала гаьна а яьнна, цIаьхха юха а хьайза тIаера сона мотоцикл. Из лоаллаш вар эрсе вар, кIаьнк мо дегIа зIамига а волаш.\n— ХьатIаха тIехьашка, — аьлар цо. — ГIоравергва хьо укхаза ара вусе.\nЦкъарчоа ак ала венавар со, тIаккха ваха а ваха, дIатIахайра. Адама тIа ма кхоачалда сона тIакхаьчар. ДегIа юкъегIолла чакхбувлар мух, шелало йист хила витацар, бIаргаш хьаделла низ бацар. Иштта къемата ди тIакхоачадаь Инаркъе вигар со мала ва ца ховча эрсечо. Сов чIоагIа дегI дувладенна, дIаволавала ца могаш цхьа юкъ яьккхар аз. Юххера а, шорттига ког ловзаш, чукхаьчар со.\nЦIаккха дицлургдац сона наьна бIарахьажар. Доккхий хи тIадамаш Iодоладелар цун бIаргех. Къурдаш а деш елхар из.\n— Ай, шелало тоIа ма ваьвий хьо, — йоахар цо. — Фу леладу Iа? Кхоана цIавеча мегацарий? Бийсанга хIана вахав хьо?\nПишках букъ а гIортабаь, Iохоавир со цо. Ше юххе Iохайра. Кастта йIовхал еттаяла йолаелар са дегIах, цIий дедар пхаьнашка гIолла, дегIа маьженаш болх бе йолаелар. Дийнвелар со. Цу хана ца леш виса хIанз а вахаш ва. Нана бакъдунен чу дIаяхай. Сона из дага мел йохача хана, цу бус хиннача бесса елхаш гу сона из. Сона йIовхал енна са нана, гIораяь са дегIа маьженаш мукъаяьха нана. Фуд хьол дезагIа!\n← Хьога хаьттача доттагIал фуд?\nНаркотикаша къам хIалакдергдоацаш


Кадыровхоша дIавигнарг. Францино депорт йинарг адвокатна Нохчийчохь карорах\nОьрсийчу юха воьдучул а Францехь валар гIоле хийтира 37 шо долчу нохчийн мухIажарна, юкъаралхочунна Гадаев Мохьмадна. Нохчийн ницкъахоша къизаллаш лелийна хиларх толлучу гIуллакхан коьрта теш хиларе терра, иза кхоьрура даймахкахь ша лацарна а, шена бекхам бан арабевллачу полисхойн карах валарна а.\nЦуьнан дахарна кхерам лаьтта Оьрсийчохь аьлла, сацам бира францхойн кхелахоша а, делахь а, Охан-беттан 9-чохь Iуьйранна Москва доьдучу кеманца дIахьажийра иза, шен чевнашца. Де хьалха депопртацин набахтехь ша цIа хьажош хиларна протесте а ваьлла, шен гай цистира цо.\nШереметьево аэропортехь Гадаев ларвеш бацара лоьраш, цуьнга сатуьйсуш хиллера къайлахчу сервисийн белхахой. 12 сахьтехь лаьцна латтийнера цара иза, "Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллаца бина ишта барт бу" аьлла.\nГадаев церан карара ваккха аьтто белира "Мемориалан" (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентийн статусе яьккхина "Мемориал", амма "Мемориало" тIе ца иза - ред.), "Iазапашна дуьхьал йолчу Комитетан" а бакъоларъярхойн. Керла Уренгойхь вехачу ваша волчу дехьаваьккхира цара Гадаев, бакъду, оцу тIехь а ца дирзира цуьнан гIуллакх: меттигерчу полицино Нохчийчуьра иза лаца бахкинчу ницкъахошка дIавелира Гадаев.\nШина дийнахь хууш дацара иза латточу меттигах а, цуьнан кхолламах а. Охан-беттан 13-чохь хааме даьккхира, нохчийн полисхоша ТIехьа-Мартанарчу Закан-Юьртахь ехачу нанна гайта а гайтина, ала дашна, де хьалха цуьнан цIийнах хьоьвсинчу полисхошна "автомат карийра". Нанна дош деллера, цуьнан кIантана зуламе хIуммаъ дийр дац шаьш аьлла, аамма цул тIаьхьа Хьалха-Мартанарчу полицин декъе дIавигинера иза.\nШолгIачу дийнахь социалан машанашкахь ролик яржийра, шаьш хIоттийначу "спектаклан". Ламеш тIехула хьалаволучу Гадаевна дуьхьалкхетта иза вевзарг, цецвуьйлу, "цунна йиттина а, тIехь ницкъ бина а ца хиларна".\nБакъду, цуьнан гергарнаш ца тийшира оцу суьртах. Бельгехь цунна сагатдечу хIусамнанас ПIетамата бахарехь, "бIаьргаша дуьйцу дерриг а".\nАдвокат Цветков Семен\nГадаевн интересаш Iалашъеш вара Оьрсийчохь адвокат Цветков Семен.\nКерлачу Уренгойхь полисхойн буйнара иза ваккха хьийзира иза, цул тIаьхьа Нохчийчохь лийхира цо иза. Ша Гадаев лехарх а, муьлхачу бахьанашца ша адвокат волчуьра цо дIатеттина а дийцира Цветковс Кавказ.Реалиин корреспонденте.\n- Нохчийчоьнан бакъоларъяран органашкахь лийхира ас Гадаев. Юьхьанца Соьлжа-ГIалахь, цул тIаьхьа Хьалха-Мартанан кIоштахь. ТIаьхьо къаьстира суна, иза ТIехьа-Мартанахь хиларх. Соьгара гIо ца оьшу шена аьлла, суна а гуш, кехатна куьйг яздира цо. Доцца хилира тхошинна цхьанакхетар, цхьа маса хилира дерриг а. Оцу мIаьргонера схьа дуьйна юридикехь сан бакъо яц иза Iалашван.\n- Гадаевна етта, йа цунна тIехь къизаллаш лелайо аьлла хетта шеконаш бакъ хилирий?\n"Соьца къамел дан а дуьхьал хилира иза. Бахьанаш ца дийцира цо. Цундела сан бакъо яцара цуьнан материалаш йовза\n– Цхьана а кепара цунна йиттина аьлла, тIехула гуш хIума дацара. Полицин белхахой а гIиллакхехь бара соьца. Ша Мохьмадца къамел дан пурба делира цара суна, кхечу кабинет чу дехьа а ваьлла.\nАмма соьца къамел дан а реза вацара иза. Бахьанаш ца дийцира цо. Цундела сан бакъо яцара цуьнан материалийн документаш листа. Йа цунна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх делларх буьйр а ца гира суна, йа цо дина тоьшаллаш а ца гира.\n- Гадаевна Iаткъам а бина, цо хьо дIатеттина олийла дуй? ХIинццалц шуьшинна юкъахь цакхетамаш хилла ма бацара.\n- Гадаевс суна дуьхьало еш куьг яздина сайга аьллехь - шеконаш хила тарлора сан, амма суна ган а гуш ма яздира Мохьмада кехат. Нагахь санна, цхьа бахьана цо дийцинехь, масала, шена Iаткъам бина цо аьллехь, тIехьожучу органе вер ма вара со. Амма цо ша куьйг таIийра. Низамашкахь декхаре вац иза, мича бахьанашна дIатеттина дийца. Цул тIаьхьа полицин декъехь висса суна цхьа а бух бацара. Гадаевн адвокат хIинца мила ву, суна хууш дац.\nГадаев Мохьмад, депортаци яле хьалха\n- Гадаевн гергарнаш хьоьца зIенехь буй?\n- Шинарин а, кхаарин а деношкахь (Охан-беттан 13-чохь а, 14-чохь а) хаамаш гулбеш вара со, цуьнан доьзалца къамел дан аьтто ца белира сан.\n- Юхадоьрзур вай Керла Уренгойн хиламашка. Муха дIавигира иза нохчийн полисхоша?\n- Суна а, Керла Уренгойн полисхошна а хьалха хилира и дерриг а цхьана секундашкахь. Цхьа ши стаг гучувелира урамехь, полисхойн барзакъ дацара царна тIехь, амма меттигерчу полицин белхахошна хууш дара, уьш муьлш бу. Хьалхо Керла Уренгойн полицин белхахочо урхалла деш хиллачу машенчу Гадаев хиъначул тIаьахьа, цхьана вевзаш воцчу стага нуьцкъаша дIатеттира со машенна уллора. Цул тIаьхьа дIабахара уьш Гадаев а эцна. Оцу нахе ас кехаташ хаьттира, шаьш довзийта а элира, Гадаев лаца бахьанаш тIеяздина кехаташ гайта а элира. Цара шаьш муьлш ду а ца хаийтира, йа церан машенна тIехь цхьана а кепара къастаман билгалонаш а яцара. Цул тIаьхьа Керла Уренгойн полицин декъе а, Талламан комитете а, прокуратуре а вахара со. Оцу хиллачух талламабар тIедожийра ас Керла Уренгойн чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан декъана а, Талламан комитетна а, амма хIинца а жоп деана дац цаьргара.\n- Оцу гIуллакх тIехь кхин дIа а болх бан дагахь вуй хьо?\n- Со кийча ву, амма юридикехь бакъо яц сан Гадаевн интересаш Iалашъян, халахеташ делахь а, йиш яц сан.\nТIехьа-Мартанарчу полицин декъехь Гадаевн дегIа тIехь ницкъбина ларраш адвокатна ца гинехь а, цунна тIехь Iазап ца лелийна олийла дац. Бакъоларъярхойн терго хилла, Оьрсийчохь полисхоша лецнарш хьийзош цхьа методаш хиларх, тIехь гуш чов а ца юьтуш. Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто Зазадокху-баттахь арахецначу рапортехь билгалдаккхарехь, уггар а Оьрсийчуьрчу ницкъахошна дезаделлачу Iазапашлахь ду - электрошок, садукъор, дIасаийзор, кӀозйохургашна а, хоттаргашна а ницкъ бар.


Ткъес, цIе, чамданаш. ХIун бахьана ду оццул дукха нах кеман чохь баларан?\nСтигалкъекъа-бутт 07, 2019\nМоскварчу Шереметьевон аэропортехь хиллачу бохамах дуьйцу эксперташа а, журналисташа а\nМосквара Мурманске доьдучу кеман трагеди. 41 стаг ву велларг. Мурманскехь тезет ду. Хиллачу катастрофех коьрта версеш йовзийтина талламо: экипажан а, техникан гIуллакхдархойн а компетенте цахилар, кеман кхачамбацарш хилар, хенан хIоттам йочане хилар а.\nШайн чамданаш схьаэца гIертачу пассажираша дехьаволийла дIакъовларна, дукхахболчийн ка ца елира кеманчуьра арабовла аьлла тешаша.\nИшта хила тарлучу бахьанех дуьйцу авиацин эксперто Лукашевич Вадима а, Flight International газетан журналисто Карнозов Владимира а, "Новая газетан" Мурманскерчу корреспонденто Брицкая Татьянас а, 1-чу классан летчико Литвинов Андрейс а, кхиболучара а.\nРыковцева Елена: Нормативашца 90 секунд ю, ткъа оцу 55 секундах дуьйцу цхьа тIехдоккху хIуманах санна. 55 секундехь кхочушйина цара операци?\nЛукашевич Вадим: Сийсазалла ю иза, хIунда аьлча, хIокху ситуацехь Аэрофлот тапъаьлла Iен езаш ю. Эвакуацин ситуацехь авиацин норматив 90 секунд ю, боллу кеман чохь болчу нахах хьакхалуш ю и. И бохург хIун ду, нагахь цу чохь 78 стаг хиллехь, царна массарна а яйа езарг ю 90 секунд. Операци 55 секундехь дIаяьхьна бохуш, кхийкхош делахь а, дийна боллушехь баьгна хьан ах сов пассажираш. Ала тарлора, дуьххьарлера 5 пассажир 15 секундехь кIелхьарваьккхира, 6-зза совдоьвлла тхо нормативашкахь. Норматив айхьа тIехсов кхочушйина алахьа хIинца баьгначу 41 стеган гергарчаьрга, церан дог эца иза а алий. Йа 90 секундехь а, йа 9 сахьтехь а 78 стаг кIелхьарваккха ницкъ ца тоьъна хьан. Цундела и дина дIахьедар суна, жоьпалла доцуш, эхь ца хетарца, сийдоцуш ду аьлла хета.\nРыковцева Елена: "Аэрофлотан" хилла стюардесса Магурина Евгения ю тхоьца зIенехь.\nМагурина Евгения: Сайн коллегашна тIехIуттуш ала луур дара суна, и луш йолу 90 секунд – массо а неI болх беш а йолуш, пассажираш арабаха луш хан ю. Ткъа вайна гуш ду, 4 неIарх шиъ бен еллалуш яц. Делан къинхетам бу, и ши неI мукъна а схьаеллаелла. Асанех кема дIакхеттачул тIаьхьа тарлора цу шинан неIаран а зайл дIакхета, тIаккха йа 90 секундо а, йа цхьана сахьто а, йа шина сахьто ситуаци хуьйцур яцара. Делан къинхетам бу, и ши неI мукъна а схьаелла оцу зудаберийн ка яьлла.\nАла догIу, хаамийн гIирсашкахь дуьйцу, велла стюард шен ма-хуьллу тIехьара неI елла гIиртира тIаьххьалц бохуш, и бакъ дац. ХIунда аьлча, ботргIуллакххочун инструкцица а догIуш, ишта хьал тIехIоьттича, уггар а хьалха цо дан дезарг - иллюминаторна тIе а вахана, арахьара хьал таллар. Нагахь цигахь цхьа кхераме хIума делахь, цо елла ца еза и неI, мелхо а оцу неIарна блок а тоьхна, пассажираш кхечу араволийла йолчу хьовсо беза цо. Цо ишта дан а дина. Цундела журналисташна хаа еза и специфика. Со тешна ю, шайн ницкъ берриг дина борта тIерачу зудабераша. Максима а тIаьххьалц кхочушдина шен профессионалан декхар, шега далург дерриг а дина цо. Цхьана хIуманах кхетийша, адам робот ма яц.\nРыковцева Елена: Хьо нийса ца кхеттачух тера ду, стюардашна цхьана а кепара бехкаш дохкуш дац тхо. Салон чуьра кадраш гина тхуна: пассажираша шайн багаж схьаоьцуш оцу готтачу дIасаволийлехь дуьхьало а йина. Централан каналан цхьана корреспонденто тидам бинера, трап тIехула чухехкалучу нехан. Пхи стаг катоьхна чувогIу, 6-ниг аравалале дикка хан юкъа юлу, юха иза гучуволу шен чамда а карахь. Юха а, юха а изза хуьлура. Беллачеран, массеран а ца боху ас, дуккхаъчийн секундаш ю уьш оцу пассажираша лечкъийна, шайн чамданаш схьаэца гIертачу хенахь, хан а яйина. Ахь ма-дарра ала лаьара суна, бортгIуллакхдархоша олий цаьрга, лакхара багаж чохь йолу неIарш схьа ма елла. Шун декхар дуй, ишта ситуаци хIоттахь, багаж ма хьеелаш дIаолуш пассажирашка?\nМагурина Евгения: Кхузахь гушдерг, кема охьадоссо меттиг кийча цахилар ду. ХIоьттинчу хьолехь, стюардаш декхарийла бара "хIара де", "важа де" аьлла, цаьрга дIакхайкхо. Нагахь наха дикка цаьрга ладоьгIнехь, хезаш ду: "Доьхканаш дIадаста. Мачаш когара дIаяха. Йоллу хIума Iадйита. Арадовла" бохуш. Хала хеташ делахь а, массарна а ца лаьа и информаци хаза. Кхеташ ду, паникехь хьалхара инстинкт муха хуьла - хьайн хIуманаш схьа а эцна, вада веза олий. Ткъа кху ситуацехь, бортгIуллакхдархой декхарийла бацара салон мел ю дIаса а уьдуш, багаж чохь йолчу яьшканийн неIарш чIогIуш хьйиза.\nЦеран Iалашо яра - хьал зен а зийна, неI схьа а йиллина, нахана эвакуаци яр.\nРыковцева Елена: Ас даим а къуьйсур ду, инстинктах дерг. Документаш чохь а долуш, хьан голаш тIехь Iуьллу тIоьрмиг. Цунах ка а тухий, йоду хьо. Амма дийнависа лааран инстинкт ю, вадар а, хьайна тIаьхьа нах буйла хаар а.\nМагурина Евгения: Нийса ду, ирча хIума ду, кеман хьалха хевшинчара тIехьа хиллачийн дийна биса бакъо дIаяккхар. Муха латтор бу ахь цуьнца къийсам? Стюардан статус вай долчахь чIогIа лахара ю, пассажираша ла а ца дугIу цуьнга, царна хетарехь, стюардесса борт тIехь хи, йа кофе латто бен яц.\nРыковцева Елена: Iаламат догIийжаме ситуаци ю хIара.Масех шарахь цу кепара аварин хьелашкахь догу кема охьадосоран истореш зийна ас, нах кIелхьарбаьхначул а тIаьхьа кема эккха а эккхий, догуш. ТIехдика аьттонца операцеш дIаяьхьна. Операцин аьтто хилар наха шайна стюардаша тIедиллинарг маса кхочушдарна дара.\nЛукашевич Вадим: "Зимняя вишня" центрехь а адамашна эвакуаци ечу меттана бахам бара кIелхьарбоккхуш. Ишта ду-кх вай, халахеташ делахь а. БортгIуллакхдархочо дукха нийса элира, 90 секунд норматив луш ю, маса неI ю а, дIасалеларан юкъ муьлхачу шораллехь ю а хьаьжна. Хьала а гIаьттина, хьуна дIаваххал бен кхи меттиг ма бац цигахь, ткъа ахьа массо а хIума дIатекхайо хьайца. Со тешна ву, оцу чуьра схьа мел эцначу чамданца цхьана стеган дахар хадийна аьлла. Вайн чIагIдан йиш яц, нагахь оцу наха шайн бедарех ка ца йиттинехь, массо а дийна вуьсур вара аьлла. Бакъду, оцу чамданаша кхечарна йогIу секундаш дIаэцна, хIунда аьлча кеман цIоганех цIе яьллера. ОхьаIаьнна мехкадаьтта делахь, кемано сихо йо догучу хенахь. Хьо дийна ву, амма са дукъло хьан. Цундела юьйцу 90 секунд муьлххачу а кеманна луш ю, хуьлийла хьан борт тIехь 300 стаг, йа 30, бен- башха дац. ЦIийца язйина инструкцеш ю. Шайца бераш а долуш, 41 стаг ву ваьгнарг. Цу тIехь велла стюард Моисеев баккъал а турпалхо ву.\nРыковцева Елена: Аренашкахула чамданаш текхош богIучу пассажираша дуьне Iадийна, бакъдерг дийцича. Иштта хиламаш хуьлу. Ас дешна, Паччахьаллин авиацин юкъаралло билгалдаккхарца, авари хуьлучу хенахь баларш дукха хиларан цхьа бахьана ду, цхьаболу пассажираш шайн чамданаш схьаэца гIертарна. Къастийна цара - оцу секундаша цхьаьннан дахар дIаэца тарло аьлла. Боккха къинхетам бу, аренашкахула чамданаш текхош боьлхурш санна сурт цхьа наггахь бен ца нислуш.\nЛукашевич Вадим: Шен белхан низамашца а догIуш, люка герггахь латта безаш ма бу бортгIуллакхдархой, пассажирашна аралелха гIо а деш. Нагахь церан карахь чамданаш елахь, цаьрга тIаьхьарниш сеца ца байта, уьш кхуьйсуш, дIаяхийта декхаре бу уьш. Амма бакъду, пассажиро шеца бедарш схьаэцар - и оцу стеган лаам бу, хIинца кхечу нахана цо дуьхьалбаьккхина кхоллам а хуьлу-кх и.\nРыковцева Елена: Евгения, оха кадам бо хьоьга, хьан белхан накъост ву велларг. Массара а тергоне лаьцна хIинца хьан коллегаш. Со догйовха ю, цаьрга цхьана а кепара претензеш хир яц аьлла.\nМагурина Евгения: Комментареш йоьшуш Iаш ю со, ма-дарра аьлча, информаци галморзахалле ю. Суна хаьа бортгIуллакхдархой муха кечбо, евза церан инструкцеш а. Царна бехкаш дохкуш, комментареш йоьшучу хенахь, дог лозу царех. Уггар коьртаниг, со теша, нах хIинца мукъна а кхетар хир бу-кх, тхо кеман чохь официанташ доцийла.\nРыковцева Елена: Со сайчунна тIера ера яц, адам кIелхьардаккхаран инстинктца догIуш дац, оцу адамо багаж чохь йолу неI схьа а йиллина, шен чамданах каеттар. Рефлекс ю иза цхьа кхечу кепехь. Мурманск гIале кадам бан лууш дара тхо. Татьяна, оцу хьолах хIун боху шу долчахь, инцидент кхачам боллуш толлур ю аьлла, дегайовхо юй?\nБрицкая Татьяна: Карарчу хенахь гIали чохь шок ю массаргахь а. Иштта баларш хиланза дукха зама яра тхо долчахь. Авиацица дерг дика дара тхан, цхьа наггахь бен нислуш дацара цу тайпаниг. Тхан йоллу кIоштахь кхайкхийна тезет ду, кхаа дийнахь лаьттар ду и. Зезагаш кхоьхьу наха аэропорте, чIурамаш хIиттадо. Аэропорт къевлина яра йоллу буьйсанна, гергарнаш бен чу ца буьтура. Психологаш, лоьраш бара цаьрца болх беш, хIунда аьлча, цу кепара трагеди дуьххьара Iоттаеллера тхох, иштачу хьолехь хIун дан деза а ца хаьара.\nРыковцева Елена: Шереметьевохь а ю, Мурманскехь санна хIоттийна мемориал. Тахана Москван Iедалхоша деш долу гIо адеквате хетий хьуна? Губернаторо Воробьевс хьехош дара компенсацеш а.\nБрицкая Татьяна: ХIинца мукъна а нийсонца, кхачам боллуш толлур ду аьлла хета. Даккхий ахчанаш лур ду аьлла, дIахьедина тхо долчахь, болх беш орцан министралла а ю. Наггахь бен ца хуьлу иштаниг. ХIокху яхначу буса ца тоьънарг хIун дара - кхачо йоллу информаци цахилар. Федералан каналашка хьоьжуш, официалан хьосташка ладоьгIучарна хезнера, берш кIелхьарбаха аьтто хилла аьлла. ТIаьхьо пассажираша яьхначу видеон кадрашка хьоьжучу заман чохь кхетара, кеман цIоганехь хиина цхьа а дийна хир вац аьлла. Со кхета, беллачийн тептар Талламан комитето Iора ца доккхуш хан яллийтарна, хIунда аьлча, кхузахь галвала йиш ма яцара. Амма массо а дийна ву, массо а кIелхьарваьккхина, йа 20 стаг велла, юха 41 ву эли. Доллу терахь хIинца а дIакхайкхонза ду. ХIунда аьлча, министро Скворцовас далон терахь 40 ду, тхан Мурманскан кIошто 41 ду аьлла. Дош дац иза. Кхи совнах информаци ца кхачайо гергарчаьрга.\nЛукашевич Вадим: Кеманаш кхечу пачхьалкхашкахь бен охьаоьгуш дац, вай долчахь дерриг а кхачаме ду, цундела цу кепара негатив дика яц. Толаман де ду вайна герга кхочуш. Хаттар хIоттало: дийна воллушехь ваьгна 41 стаг, ткъа вай дахначу бIешерийн юккъехь хилла кхиамаш базбийр бу. Малхбузехь, хIара хиллачу хенахь, оцу меттигера еш трансляци яра, ткъа вай долчахь – Венесуэла. Хала хетахь а, адам цхьана а хIуман меха ца хета вайн пачхьалкхехь. Оцо кхерам тосу хьуна, жамIаш дан ма деззара хир дац-кх аьлла. Муьлхха а авиакатастрофан талламаш бечу хенахь бехкенаш ца лоьху, тIаккхахула цу тайпаниг ца хилийта барамаш лоьху. Цундела со кхеташ вац, хIунда боху транспортан министралло кеманаш совцо бух бац. Дийна воллушехь ваьгна 41 стаг – тоаме бух бац и? Даьгначу кеман чохь 18-чу меттиге хиънарг шен йоI яра аьлла, дагатаса транспортан министралло, тIаккха нийсо лелор ю, коьрто дика болх а бийр бу.\nМатериалан автор Рыковцева Елена


Имам Шемалан сий дина спортхо латаршна юкъараваьккхина\nГIуран-бутт 01, 2019\nИмам Шемалан сурт тIаьхь долу майка йоьхна, совгIаташ дIасадоькъучу церемони юкъаваларна 4 баттана дисквалификаци йина дагестанхойн латархочунна Садулаев Iабдулрашидна, яздо "АиФ Дагестан" хьостано. Нур-Султанехь ши бутт хьалха дIаяьхьначу дуьненан чемпионатехь 4-гIа дашо мидал яьккхина Садулавес.\nЧемпионатан регламентца а догIуш, шен къоман латархойн духарца бен нахана юкъавала бакъо ца хиллера спортхочун. "Объединенный мир борьбы" (United World Wrestling UWW) Дуьненаюкъарчу федерацино латархочо къепе йохорна беа баттана латаршна юкъара ваьккхина иза.\nКарладоккху, кху аьхка "Чечня Сегодня" агенталлана еллачу интервьюхь, Нохчийчоьнан куьйгалхочо емалвира имам Шемал, нохчийн къомана репрессеш йина цо аьлла. Цуьнан дешнаша эргIадбахийтинера кавказхой, къаьсттина Дагестанан бахархой.\nИмам Шемалан сурт тIехь долу майка йоьхначу Садулаевн Iалашо хилла шен позици билгалъяккха.