Газет — Википеди\n(Боцца хаам тӀера хьажжина кхуза)\nКхуза хьажош ду дехар «Боцца хаам». ХӀокху темин оьшу ша агӀо.\nА. И. Герценан «Колокол» («Горгали»), 1857\nГазет — даиман йолу цӀарца баттахь цкъа мукъане арадолуш долу зорбанан муьран арахецар. Газетан васт лоруш ду шира, куьйга яздина керланаш дуьйцу йозанаш. Цезарь Юлий волавелира «Сенато динарш» а, тӀехьа «Халкъан юкъараллин хӀора дийнан гӀуллакхаш» зорбане даккха. Руман газеташ дара тӀехь хаамаш яздина поппаран уьнан цуьргаш. 911 шарахь герга Цийхь арахеца долира «Цзинь бао» («Коьрта шахьаран хаамаш») цӀе йолу газет. «Газет» цӀе схьаяьлла италийн газетта (итал. gazzetta) цӀе йолчу жимачу нахартийн цӀарах. XVI бӀешарахь хӀора дийнахь арахоьцу хаамаш (хаамаш бара паччахьан гуонахьарчеран дахарх, йохк-эцаран керлачех, кхечу гӀаланашкара керлачех) тӀехь болу кехат доьшург лора цхьа газетта. Оцу ахчан цӀе йогӀу цун тӀехь хилла къорза къиган суьртах (итал. gazza). Советан ГОСТашца, газет — «билгалчу форматан, цхьана я масийтта кехатах лаьтта зорбанан материал ю, арахецархоша цхьаьна муьран арахецаран спецификан кечйина йолу».\n1 Газетийн башхаллаш\n2.1 Дуьххьарлера американ газеташ\n2.2 XIX—XX бӀешераш\n2.3 XX—XXI бӀешераш\n3 Газетийн кепаш а, тайпанаш а\n4 Газетийн жанраш\n4.1 Хаамийн жанраш\n4.1.1 Боцца хаам\n4.2 Аналитикийн жанраш\n4.2.5 МХГӀ обзор\n4.2.6 БӀаьрг тохар\n4.3 Исбаьхьаллин-публицистикийн жанраш\n5 Газетийн терхьаш\nГазетийн башхаллаш[нисъе бӀаьра | нисъе]\nГазет эцало муьлххачу меттехь\nТаханлера газет къаьсташ ду кхечу зорбанан арахецарех деа хӀуманца:\nнахала даларца — чот йина хила тарло кхин а шуьйра бахархошна;\nуниверсалаллица — шуьйра спектр дешархошна хазахета тарлуш долчуна.\nОцу кепара арахецаран башхаллаш ю:\nМобилалла — газет мега деша цӀахь санна муьлххачу кхечу меттигехь;\nЮкъара тӀекхочийла — газет лерина дац цхьана кепарчу нахана, цуьнан дешархо хила тарло муьлхха стаг;\nМуьралла — газет юкъадогӀу арахоьцучо хӀоттийначу графикца арадолуш долу муьран арахецаршна. Оцу билгалонашца газеташ декъало хӀораденнаш, хӀоракӀираннаш, хӀорабеттанаш (наггахь). Газеташ кӀирнах шозза я кхузза, баттахь шозза, иштта кхин кепара а ду арадовлуш. Газеташ ду Ӏуьйренанаш а, суьйренанаш а;\nОфициалалла — массо а тӀегӀанера Ӏедалийн меженийн дукхаха болу тӀеэцамаш (омараш, законаш, кхин а) ницкъ болуш хуьлу уьш газетехь я кхечу зорбанан меженехь кхайкхиначул тӀехьа.\nШирачу Румехь газетел хьалха арахоьцуш гӀалахь хилла керла хаамаш баржош долу аннаш. Уьш вовшешна тӀиера куьйга яздеш хилла Acta diurna populi romani («Руман халкъан хӀора дийнан гӀуллакхаш») цӀе а йолуш, хьалаухкуш хилла майданашкахь, политикашна а, гӀарабевллачу гӀалахошна а цӀа хьуш хилла. Руман газеташдечиган аннаш кепара дара, царна тӀехь дӀаязбора хенан хаамаш. Керла хаамаш, официалан амал йолуш бацара, Цезарь Юлийс лаахь а, ца лаахь а чоьташ яржае сенатан гуламех, баьччанийн хаамех, луларчу пачхьалкхийн куьйгалхойн костех лаьцна аьлла омар даллалц.\nДуьненахь дуьххьарлера зорбанан газет «Коьрта шахьаран хаамаш» ду, иза арахеца долийна VIII б1ешарахь Цийхь. Цунна тӀетохара императоран омараш а, коьртачу хиламех хаамаш. Газеташна зорба тохара иероглифаш тӀеяьхна аннаш тӀиера, тӀе дуьллура шекъа, лар юьтура. И технологи яра чӀогӀа аьтту боцуш, хӀунда аьлчи у сих-сиха тӀе басар дилларо талхадора.\nТӀехьарчу бӀешерашкахь газетийн кӀезиг хӀума хийцаделира: 1450-гӀачу шарахь Германехь Гутенберг Иоганна зорбанан пресс яллалц, цуо таро йора текст а, сурт а даржадан, тӀиера юхаяздечеран гӀо а ца оьшуш, газеташ (куьйга юхаяздина коьрта керланаш тӀехь долу хьарчорийн кепаш) дисора дукха деза дахаран атрибут лакхарчу даржера хьаькамийн а, хьалдолчу совдегарийн а. Шен таханлера куц газеташ эца долийра XVI бIешарахь. Оцу хенахь юкъаяьлла ша «газет» цӀе — жимачу италийн газетта цӀе йолчу нахартах, и мах бара керлачеран кехатан агӀонан вен. La gazeta dele novità (ма-дарра «Керланаш газеттех») Венецехь. Нисса оцу гӀалахь кхоьллина хилар лору дуьххьарлера хаамаш гулбеш йолу бюро — хаамийн агенталлин шира кеп — кхоллаелла «керланаш яздархойн» говзалла.\n«Relation» газетан хьалхара кехат, 1609\nНорвегийн «Моргенбладет» газетан хьалхара агӀо, арахецна 1820 шеран 2 январехь\nДуьххьарлерачу чӀогӀа таханлера арахецарш дагадохкуьйтучу газетех лору 1631 шеран 30 майхь дуьйна Францехь арадолу «La Gazette» газет. Газетан тираж яра 1200 экземпляр гергга, ткъа иза арахецнарг вара 1630 шарахь Францехь керланаш даржо патент елла волу эла Ренодо Теофраст. «La Gazette» политикан маьӀна мел чӀогӀа дара аьлчи, цхьаболу хаамаш Францин паччахьо Людовика XIII а, ткъа иштта кардинала Ришельёс а язбора. "La Gazette"н оцу тайпана МХГI кхиоран маьӀна чӀогӀа доккха ду кхин а мехах реклама тухун дера. 1657 шарахь ингалсийн газеташ кхайкхийра дуьххьарлера рекламан кховдам, дукха хан ялале паччахьа Карл II хӀоттийра шен дайначу хьомечу жӀаьлех кхайкхам, ткъа ахбӀешо даьлча Дефо Даниэла хӀора кӀиранан «Пачхьалкхийн гӀуллакхаш гайтар» цӀе йолу газет кхоьллина йолийра политикан журналистикан юьхьиг.\nЕвропан газетан муьралла юкъаяьлла хан лору 1605 шо. Дуьххьарлера арахецар Страсбургехь делира. Иза долалора дешнашца «Relation: Aller Fürnemmen». Цуьнан редактором-арахоьцург хилира типограф Иоганн Каролус(нем.)нохч., хьалха куьйга газеташ хӀиттош хилла волу. 1609 шеран январехь Вольфенбюттель гӀалахь зорба туьйхира дуьххьарлера вайн деношка кхаьчна долу газет. Цуьнан цӀе «Aviso» яра. Цу тӀехь керланаш дара Кёльнера, Антверпенера, Румера, Венецера, Венера, Прагера.\nНемцойн зорбанан юкъадеана италихойн «avviso» дешо тешалла до генетикан уьйр хилар дуьххьарлера немцойн а, венецианхойн хӀора кӀиранан газеташна юкъахь. Немцойн арахецаран формато а, керланаш кховдоран кепо а дагатосу венецианхойн avvisi.\nКоьрта яззам: Германин XVII бIешеран газеташ\nДуьххьарлера зорбанан газетийн нийса билгалъяьккхина цӀе яцара. Арахецна меттиг а, арахоьцучу редакторан фамили а ца гойтура. Керлачеран материалан меттиг дуьйцу хиламийн ладамаллех дозуш дацара, хьалха кхаьчна хаам хьалхарчу меттиге туохура. Шеш керланаш комментари еш дацара, кховдора цхьа рубрика а йоцуш, политикан хиламаш ийна хуьлура дукха хьолахь эладиташца.\nXVII бӀешераш юккъе дахча дуьйладелира юкъадовла хӀора дийнан газеташ — «Лейпцигер цайтунг» («Leipziger Zeitung», кхоьллина 1661) Германехь, «Дейли курант» («Daily Courant», кхоьллина 1702) Ингалсахь, «Журналь де Пари» («Journal de Paris», кхоьллина 1777) Францехь.\nДуьххьарлера американ газеташ[нисъе бӀаьра | нисъе]\nИнгалсан колонисташна Америкехь бахархой лилха бехаш хиларна а, Ӏедал къиза хиларна а газеташ хилар дикка тӀехьа хиира. 1690 шеран 25 сентябрехь Бостонехь араелира хьалхара лоьмар «Паблик оккеренсиз» («Publick Occurrences, both Forreign and Domestick») газетан. Оцу Американ хьалхарчу газетан тӀийра хьалхара хаам дика нисбелира: «Плимутан цхьадолчу декъашкахь болу керста дине бирзина индихоша дукха хан йоццуш Делан а, Цуьнан Къинхетаман а баркаллин де хӀоттийра». Амма, нагахь газетан даха лаахь, кхин материалаш, ала деза, хаьржинера аьтту боцуш. «Паблик оккеренсиз» чулацамехь ингалсийн агӀора французашна дуьхьала тӀом бечу индхошна лер дара, французийн паччахьан оьзда доцу эладит а дуйцура. Оцу журналистико арахоьцучун Харрис Бенджаминан чам гойтура, цуо ша набахти чуволлале Ингалсехь арахоьцуш дара эладиташ а, нах цецбоху хӀуманаш тӀехь долу жима газет. Цуо питане хӀума, Ингалсан дуьхьал католикин кӀелонах лаьцна, зорба тоьхначул тӀехьа, цуьнан Америке вада вийзира. Массачусетсан Ӏедало оцу сахьта гайтира шеш «чӀогӀа реза ца хилар» «Паблик оккеренсиз» газетана, иштта хьалхар лоьмар американ газетан тӀеххьара хилира. РогӀера газет араделира колонешкахь 14 шо даьлчи.\nXIX—XX бӀешераш[нисъе бӀаьра | нисъе]\nБоккъал а дуьненахь газетийн гӀовгӀа елира XIX бIешарахь, оцу хенахь газеташ тӀехилира политикан а, юкъараллин а дахаран центр дукхаха йолчу Европин пачхьалкхийн. XX бӀешарахь газеташ аьттонца кхуьуш дара, тӀехь-тӀехьа кеп хуьйцуш электронан МХГI юкъабалар бахьнехь, масала радио (1920-гӀа шерашкахь) а, телевидени (1950-гӀа шерашкахь) а. Радиоца а, телевиденица а хаамаш сихаллица дӀакхачорца, суьрташ гайтарца а къийсадала таро йоцуш, газетийн коьрта тӀетовжам комментареш, хиламийн юьззина анализ хилира, ткъа иштта меттигера керланаш а, карабеъна кегийра кхайкхамаш бовзийтар а.\nXX—XXI бӀешераш[нисъе бӀаьра | нисъе]\nXX бӀешо чекхдолуш, Интернет юкъаяьллачул тӀехьа, цига дӀадахна рекламийн кхайкхамийн доккхуха долу дакъа, газеташна йолаелла билгала халонаш. Оцу халонашна жоп хилира дукхаха долу газеташ таблоидан формате довлар, кехат кхоадархьама, ткъа иштта тӀеозо йоцачу а, чарпен а статьяшца алсама къона динамикан дешархой, уьш хьалхалерачу консервативан газеташа дӀалоцуш бацара. ТӀаккха а, таблоидан формате дехьавалар таханлерачу газеташна ца хилира панацей, даиман а ца дахьа ларъен экономикан эффект. ХӀинца дуьненара дукхаха долу газеташ ду керла материалаш гайтаран кепаш лохуш а, дешархой, рекламаялархой тӀеберзош а. XXI бIешарахь арадолуш ду дуьненахь цхьаъ бен доцу куьйга яздина газет — Мусальман. Веа каллиграфо хӀора дийнахь дӀаязйо цуьнан текст урду маттахь, ткъа цул тӀехьа кеп яржайо мухаран прессаца.\nГазетийн кепаш а, тайпанаш а[нисъе бӀаьра | нисъе]\nметтиган а, аудитори лацаран а хьесапашца — къоман юкъара, регионан (республикан, областан, мехкан), меттигеран (гӀалийн, кӀоштийн), корпоративан чоьхьара (билгалчу кхолламан белхалошна лерина), йоккха тиражан, говзаллийн;\nтематикаца — белхан, юкъара политикин, меженийн, рекламан-хаамийн, самукъадаккхаран, забарен;\nхенан хьесапца — берийн, кегийрхойн газеташ, пенсионерийн газеташ;\nмуьраллин — хӀора дийнан (Ӏуьйренан я суьйренан), хӀора кӀиранан, хӀора беттан;\nтайпанца — кехатан а, интернет арахецарш а;\nформатаца — A4, Берлинер, A3, A2;\nкечдаран оьмарца — бесар, Ӏаьржа-кӀайн, Ӏаьржа-кӀайн басехь юкъадахкаршца;\nдикаллица: таменаш, гӀapaдевлларш, «можанаш»;\nмехаца — мехаца а, маьхаза а;\nГазетийн жанраш[нисъе бӀаьра | нисъе]\nМассин коммуникацин гӀирсийн коьрта функцеш — хаам, дешар, юкъара ойла кхоллар, гӀиллакхехь кхиор — карайо билгалчу жанран кепехь шен сипат гарехь.\nИза я важа жанраш лелор билгалдолу хьалхарчу рогӀехь юкъараллин-историн дахаран хьолашца. Масала, тӀом балале советийн журналистикехь чӀогӀа яьржина яра очеркан жанр. Оцу хенахь гӀараваьллачу журналистан Нариньяни Семенан тешаллица 1930-гӀа шерашкара «Комсомольски правда» газетехь очерк хьалхарчу меттигера жанром яра. «Наггахь цхьана лоьмарехь зорба тухура шиъ-кхоъ очерк цхьаьна. ШолгӀачу агӀонехь белхан очерк, кхоалгӀачу — гӀиллакх-оьздангаллин, тӀеххьарчу — спортан я Ӏилманан.» Аьлчи а оцу хенан газеташкахь алсама яра материалаш, шена чохь дешаран а, кхетош-кхиоран а функцеш яхьаш. Йоза Ӏамош, къоначу советийн республикан халкъан массаш гӀертара дешарна тӀе, ткъа газеташ гӀертара шайн хьалха лаьтта Ӏалашо кхочушъян — адамаш керлачу дахаран дикачу масалаш тӀехь Ӏамо а, кхио а.\nТахана вайна кхин сурт го: яккхийра жанраш хӀора дийнан газетийн асанаш тӀехь наггахь бен ца хуьлу, уьш кхелхина хӀора кӀиранан газеташка а, журналашка а. Хьалхарчу меттиге евлла хаамийн жанраш. Дахаран сиха боларо, хаамийн гӀовгӀано хьоьху арахецаршна материалаш кховдоран шен-шена йогӀу кепаш. Дукхаха долу газеташ, дешархошна хазахоьту дера, хьежабо журналисташ чулацам боккха боцучу — 100—120 могӀа — материалашка, хаамийн хилла ца Ӏаш аналитикан жанрера дуккха а факташ йолуш, йоца аргументаш йолуш, сов дешнаш доцуш.\nЛамасталлин жанрийн кепашца цхьаьна могӀанехь тахана газетийн а, журналийн а агӀонаш тӀехь гучаюьйлу керла, масала, Ӏилманан-кхетаме эссеш, социалан-политикан дийцарш, заманхойн социалан суьрташ, социалан-экономикан очеркаш, бален социалан критикан репортажаш, аналитикан интервьюш, кхин дӀа а.\nДуьненаюкъара журналистикехь дукхаха йолчу жанраш лерина ян езаш хуьлу. Газетийн материалаш билгалчу меттиге хьажийна хила еза — массо а спецификийн амалийн, и материал леринчу оцу я кхечу пачхьалкхийн я пачхьалкхийн тобанан аудиторина, меттигерчу газеташна йогӀуш йолу чот йина.\nХаамийн жанраш[нисъе бӀаьра | нисъе]\nХаамийн жанраш — боцца хаам, репортаж, чот, интервью — къаьста сихаллица, материалашкахь хаамийн бахьна хилар, ша факт я хилам къастор.\nОцу жанрашна ло доккхаха долу дакъа газетан майданан. Оццу жанраш кхачадо аудиторина массо а тӀехьара керланаш. Цхьадолчу газеташкахь уьш билгалдоху цхьаьна терминца «керланаш», дукха хьолахь оцу кхетам чу беккъа цхьаьна хӀумнах хаам ца буьллуш, ткъа фактах цецваккхар дуьллуш.\nЦецваккхьар — уггар мехала сурсат ду массин прессехь. Арахоьцучун цуо ойбу газетан тиражаш, са яхьа. Оцу арахецарийн репортёрийн ницкъаш хьовсийна бу, хӀора лоьмаре тамашийна, цецвоккху керланаш кхачо. ТӀаккха газетийн агӀонаш тӀе оьху байарх, бохамех, цӀе яларх, хи хьадарх лаьцна материалаш. Нагахь ца хууш а хӀумма а ца хиллехь, цецваккхархьама шегара хӀума яздо, хабарш гулдеш.\nИштта зорбанехь керланаш — коьрта жанр ю. Цара лоцу ах сов газетан (реклама йоцуш) майда. Дуьненан, девнан хиламаш, политикан, экономикан, спортан хаамаш дӀакъовлу дукха могӀнаш. Керланаш дукха хиларо, хаамийн коьрте бен ца хьовсаре я даккхийра элпашца яздина хьалхара могӀанаш бен ца дешаре балабо дукхаха болу дешархой. Материалан коьрте я юьхьиге язйо уггар пайдехь йолу, дукха хьолахь чолхе долу хӀуманаш. Ткъа дешархо, Ӏамийна ву, хаамийн материал иштта охьайиллина хиларе, иза хӀоттийна ю «тӀекӀелъяьлла пирамидан» (коьртаниг хоуйту юьхьанца, ткъа тӀехьа кӀезиг долу хӀумнаш, газетан кеп еш, зорба нисдеш материал тӀехьара хадо атта хилийтархьама) хьесапца, цуо уьш хаамехь уггар ладаме лору.\nМатериалан жанр журналисто хоржу цуьнан чулацаме хьаьжжина, хаьржина факташ мел ладаме, оьшуш, самукъане ю хьаьжжина.\nБоцца хаам[нисъе бӀаьра | нисъе]\nИза уггар яьржина хаамийн жанр ю. Цуо хаам бо ладаме фактах, юкъараллин дахаран хиламах. Цуьнан коьрта сипташ — доцца дийцар, йоккха сихалла. Дешархошна жоп ло хаттаршна: хӀун, мичхьа, маца? Хиламийн анализ ца йо, аьлчи а жоп ца ло хаттарна: хӀунда? Боцца хаамехь хила деза керланиг, юкъараллин дахарехь билгалчу фактехь гайтина — керла факт. ТӀаккха а деккъа факт хилла Ӏа ца деза, ткъа факт хила деза юкъараллин маьӀна долуш.\nЧот[нисъе бӀаьра | нисъе]\nКоьрта яззам: Чот\nЧот — биллина хаам бу гуонахьарчу сферан хиламех лаьцна (конференци, охьахийшарш, симпозиумаш, семинараш, гуламаш, кхин а), аьлчи а оцу хилам тӀехь до баккхийра хаамийн хийцарш.\nЧотехь гайтина хила еза дийцаршкахь дакъа лаьцначеран коьрта теманаш, хьолаш а, докладийн, къамелийн ойланаш а. Цуьнан меженаш ю цхьадолу юкъакхийсина дешнаш, динчу къамелан ладогӀархойн реакци (тӀараштохар, шакаршъеттар, дискусси). Чотаца догӀу йоккха документалалла а, дуьйцучеран дешнаш нийса яздар, ткъа иштта декъа дош. Чотан авторан коьрта бехкам — дуьйцучеран маьӀна нийса дӀадалар. Журналисто лело таро ю ма-дарра долу къамел, цитаташ, лач къамел, кхин а докладера баьккхинчу хаамийн бух тӀехь текст язъяр.\nНийса хаамийн чото хиламаш гойту хенан низамехь. Журналисто ма-дарра гойту хуьлуш дерг, комментари йоцуш. Амма иза латта тарло шен тидам тӀебахийтина билгалчу хӀуманна, масала, цхьаболчеран докладаш хила тарло тодина.\nАналитикан чот — хиламех лаьцна дуьйцучу хенахь, журналисто хаам бо кегийчу хӀуманех, цхьайолу комментареш а еш. Оцунна цуьнан бакъо ю юкъабало кхин тӀе а хаамаш, факташ, терхьаш, ойланаш, дуьйцучеран къамелера актуалан баланаш къастош.\nТематикан чот — дохадо хиламийн хенан низам, авторо хоржу докладаш, цхьана-шина теманашха, баланашха лаьцна, дӀатотту тӀетесна хӀуманаш, тергойо ша хаьржина йолу темехь адам дистхиларна.\nИнтервью[нисъе бӀаьра | нисъе]\nХӀара жанр журналистан къамел ду юкъараллин хьаштонан гӀуллакхехь болу цхьаьна я масех стегаца. Факташ йийцар, хиламех долу хӀума дийцар интервью луш волчу стеган цӀарах хуьлу. Оцу говзанчийн ойла, и болх бевзаш болчеран ойла ю дешархошна мехала.\nКхин йолу хаамийн жанраш санна, интервью хила еза тидамаллин, къаьсташ Ӏалашонца, гӀуллакх девзаш хиларца. Интервьюн хила тарло официалан политикан маьӀна долу документ, нагахь иза журналистан воккхачу политико, правительствон коьрто, президент олуш елахь.\nРепортаж[нисъе бӀаьра | нисъе]\nКхечу хаамийн жанрах къаьсташ репортажо еккъа факташ, хиламаш бийцина ца Ӏа, ткъа гойту уьш авторан ма-гарра, хуьлучун сурт хӀоттош санна. Репортажан бух тӀехь бу юкъараллин оьшу хилам, дешархойн меркӀеллахь кхуьуш болу. Иза ша кепара хиламан истори ю.\nЖанран башха амалаш — сихалла, кхуьуш хилар, хилам гуш хилар, жигара болх беш долу авторан «со», цуо «меттигехь хиларан эффект» кхолла гӀо до, дешархочун ша репортеран уллохь хетта, тӀаккха цунна хилам уллохь го.\nАналитикийн жанраш[нисъе бӀаьра | нисъе]\nАналитикийн жанрийн — корреспонденци, комментари, статья, рецензи, зорбане хьажар, кехат яздар, бӀаьрг тохар — ду шуьйра хенан дозанаш, царна чохь ду факташ, нисъелла меттигаш, жамӀ дар Ӏамор а, анализ яр а. Тахана журналистикан талламхоша аналитикийн жанрийн диапазон царна юкъа къамелаш, журналистикан талламаш, эксперименташ, версеш, консультацеш, социологин резюмеш, аналитикан пресс-релиз, рейтинг тухуш шорйо.\nКомментари[нисъе бӀаьра | нисъе]\nХӀара жанр лелайо юкъараллин дахаран ледамечу хиламах сихонца кхето. Хьалха иза лорура статьян цхьа тайпа, къаьсташ долу сиха а, хьовзо йиш а йолчу кепаца, лелайо кхайкхорхьама документ, политикан гӀуллакханчийн къамел, прессан къамелаш, кхин дӀа а. Амма и ши жанр дукха хьолахь цхьана могӀара хилар хьаьжна ца Ӏаш, царна юкъахь йоккха башхалла ю. Комментарина оьшу минимум барам, хӀоттайо цхьана фактан гуонаха (я тера фактийн зӀен). Статьях хила еза юьззина хиламан анализ, тайп-тайпана цуьнан агӀонаш дӀаеллар, тайп-тайпана планийн факташ ялор.\nПрактико ма-гайттара, комментарино тахана майрра шен позицеш лаьцна кхечу аналитикийн жанрийн могӀанашкара ша йолу жанр санна. Дика го иза дуьненаюкъара теманех лаьцна язъеш. Комментари актуалан публицистин къамел ду, цуо кхетайо факташ а, хиламаш а автор лаьттачу политикийн позицешкара. Оцу жанран коьрта тӀедиллар — авторо хиламан боца а, нийса а мах хадор.\nГазетан практико ло дукха масалаш, барамца мадаре а долуш, цхьаьна я масех вовшех терачу фактийн йоцачу комментарех лаьтташ долуш. Цуьнца цхьаьна, мегар дац дӀатетта комментареш яьржина бакъо хилар а, царна чохь автор тӀетевжа тайп-тайпанчу хьосташна, оцу я кхечу хиламан историн лар лоцу, дешархошна доьллу бакъдолу маьӀна.\nОцу жанран публикацеш, лелош болчу литературан-публицистийн гӀирсашца, тайп-тайпана ю, уьш билгала боху журналисто хӀоттийначу кхоллараллин а, политикан а Ӏалашонца. Комментарин хила тарло пропагандан, критикан, сатиран, полемикан басар билгалчу бахьне хьаьжжина.\nКорреспонденци[нисъе бӀаьра | нисъе]\nИза уггар яьржина, цхьа локалан хӀоттам Ӏамош йолу, фактийн билгалчу анализех лаьтташ йолу аналитикан газетан жанр ю. Корреспонденцин Ӏалашо — юкъараллин дахаран керла хиламаш гӀарабахар, долу сакхташ гучудахар.\nКорреспонденци йина цхьаьна юкъарчу темано вовшехтоьхна йолу цхьа могӀа фактех. Оцу чохь ойбу катоьхха дан деза тидамаллин гӀуллакхаш.\nКорреспонденцин коьрта сибаташ — сихалла, актуалалла, теман билгалалла, гойтучу хиламийн нийса адрес, хуьлуш долчуна нийса хенан дозанаш, тешийтар, бала аргументаш ялош бийцар, жамӀ дар, гӀуллакхаш тодархьама билгала долу магораш\nСтатья[нисъе бӀаьра | нисъе]\nИза газетийн жанрех уггар яьржинчех а, чолхийчех а цхьаъ ю. Цуьнца, кхечу жанрашца дуьстича, уггар алсама ю теоретикан а, практикан а жамӀан шоралла, фактийн а, хиламийн а кӀорга анализ, социалан нийса хьажоралла. Иза цхьаьна ладамечу билгалчу гӀуллакхна, хиламна лерина болу таллам бу, шена чохь лакхарчу тӀегӀанера жамӀ литературан говзаллица охьадиллар тарлуш долу. Статьян жанр хуьлу дукхах долчу муьран арахецаршна тӀехь, цундела алсамчу барамехь билгалйоху церан аналитикан тӀегӀа а, хьажор а.\nРецензи[нисъе бӀаьра | нисъе]\nКоьрта яззам: Рецензи\nХӀокху жанран гӀоьнца журналисто ойла а йой, мах хадабо Ӏилманан, юкъараллин-политикан, исбаьхьаллин кхолламийн. Рецензи кхечу жанрех къастош йолу коьрта башхалла ю, цуьнан объект хиламан факташ хилар, ткъа факташ а, хиламаш а, хӀеттале теллина йолу, маьӀна а даьккхина жайнашкахь, спектаклашкахь, кинофильмашкахь гайтина йолу. Рецензино мах хадабо Ӏилманчан я суртдиллархочун дика а, вон а агӀонийн, талламан жамӀаш дахарца дустуш, хӀоранна а жамӀ деш. Рецензи хьожу цхьаьна-шина кхолламе, церан мах хадабо, кхин чолхе Ӏалашо шен хьалха а ца хӀоттош.\nМуьран арахецарш терго йо аудиторин уггар хазахетначу белхийн. Газетан Ӏалашо — диканиг гар, иза гӀарадаккхар, иштта гайта гӀалате а, гӀийла а белхаш.\nРецензин коьрта Ӏалашо — дешархочун а, хьажархочун а политикан, экономикан, Ӏилманан, техникан, исбаьхьаллин хаттараш кӀоргуо охкуш гӀодар. Рецензи даиман а Ӏалашоне хьажийна ю, лерина ю билгалчу аудиторина, дешархойн тобана. Цунна чудогӀу хьовсуш долчу кхолламан, авторан ойланан терхьаш, йо анализ, гойту белхан юкъараллин иэшам.\nМХГӀ обзор[нисъе бӀаьра | нисъе]\nХӀара жанр чӀогӀа тера ю рецензин жанрех, хӀунда аьлчи ша рецензированин цхьа кеп йолун дела. Амма цуо Ӏамо объекташ чӀогӀа готта ю — уьш газеташ а, журналаш а ду. ХӀокху жанран йоккха истори ю. Иза даиман а яра кхечу зорбанан меженашца полемика лелочу газеташкахь, иза башха амалехь ду шайн ойланийн мостагӀашца полемика лелочу партийн прессан. К. Маркса а, Ф. Энгельса а, «Керла Рейнан газетан» редакци еш, даиман а лелайора зорбанан обзор буржуазин прессаца тӀом беш болу гӀирс санна. Цул сов, зорбанан обзор лелайора меттигерчу партин прессан куьйгалладархьама, башха чӀогӀа Советан Ӏедалан хьалхарчу шерашкахь. Дукхаха долу провинцийн газетийн оцу хенахь бацара тоьуш говза журналисташ, обзорийн Ӏалашо яра журналистийн говзалла дикачу арахецарийн дикачу масалаш тӀехь лакхарчу тӀегӀане айар, алсама хуьлуш долу гӀалаташ нисдар, меттигерчу прессан иэшамаш нисбар. Зорбанан обзораш меттана оцу хенахь яра журналистикан дешаран пособеш, цара ойура говзалла къоначу газетахойн. Оцуо билгалдира жанран къадар куьйгалла дийриг йина. ТӀаьхьарчу партин постановленешкахь зорбанан обзоран ролоь бахьана дира меттигерчу газетийн чулацам Ӏамор, церан анализе хьаьжжина.\nБӀаьрг тохар[нисъе бӀаьра | нисъе]\nИза уггар яьржинчех аналитикийн цхьа жанр ю, бух тӀехь лаьтта хиламийн а, фактийн а системан ойлаяр, доза тоьхна йолу билгалчу хенан а географин а гуранца. БӀаьрг тохаро дешархочун ло дуьззина, гонахьарчу бакъдолчун массо а агӀора сурт, дӀайоьллу юкъараллин дахаран хиламийн уьйранаш, гойту уьш кхиаран тенденци.\nЖурналистикан жанрийн талламхоша билгалдоху бӀаьрг тохаран хӀара башхаллаш:\nбӀаьрг тухучо деккъа цхьаьна фактаца а, цхьаьна хиламца а куьйгалла ца до, ткъа мелла а юкъараллин дахаран агӀонийн шуьйрачу фактийн, хиламийн, хӀоттамийн, процессийн зӀеца до. Иза вовшахтоьхна ца хууш а доцуш, ткъа леррина схьахаьржина фактех, шех кхоллалуш долу бакъ сурт цуьнан билгалчу аспектехь (политика, промышленность, юьрта бахам, оьздангалла, кхин а);\nхӀора ша яьккхина факт, хилам, авторан ша ца го, ткъа го дийначун дакъа санна.\nИсбаьхьаллин-публицистикийн жанраш[нисъе бӀаьра | нисъе]\nИсбаьхьаллин-публицистикийн жанраш — очерк, фельетон, памфлет — шайна чохь бу кхетамийн а, вастан-дагардийцаран а гӀирсаш, боккха эмоцин ницкъ, дӀайоьллу тайпаллийнарг доларчуьнца.\nФельетон[нисъе бӀаьра | нисъе]\nИза кхардамийн жанрех цхьаъ ю, цуьнан Ӏалашо — юкъараллин сакхташ, иэшамаш Ӏорадахар, уьш дӀадохуш гӀодар. Кхин исбаьхьаллин-публицистикийн жанраш санна, фельетонан шена чохь хуьлу кхетамийн а, вастан-дагардийцаран а гӀирсаш.\nФельетон, яьржина йолу кхардамийн газетийн жанр санна, лелайо журналисташ юкъараллин дахаран новкъарло еш долчу Ӏадаташца тӀом беш.\nПамфлет[нисъе бӀаьра | нисъе]\nХӀара жанр къаьста фельетонах ирачу кхардамин басарца, дукха хьолахь арахьара политике хьажийна йолуш. Цхьаьна я тобанах вовшех тера фактех, хиламех хӀоттийна йолу фельетонах къаьсташ, памфлетан шуьйро масштаб ю. Цуьнан Ӏалашо — хьажаран системан герз тохар, мостагӀчун политикехь, идеологин концепцехь, уьш даран кепашкахь коьртаниг дӀаделлар. ХӀара жанр къастало ойланийн мостагӀ «вуьйр волуш йолу» аьшнашца, Ӏовжаме Iиттаршца. Дукха памфлеташ зорба тохара советийн прессехь Сийлахь Даймехкан тIом болчу шерашкахь, царна чохь памфлетхоша къиза кхардам бора фашизманна а, церан кортошна а. Уьш къинхетам боцуш гучубахаро, беларо, кхардам баро, сийсаз бахаро дешархойн мостагӀашна цабезам бохуйтара.\nXX бIешеран тӀеххьарчу итт шарахь российн журналистикехь иштта зорба тоьхнера шортта памфлеташ. Оцу жанран гӀоьнца дуьхь-дуьхьал болчу демократин политикан ницкъаш а, оппозицино а бира къиза тӀом дешархой хье схьаэца гӀерташ.\nОчерк[нисъе бӀаьра | нисъе]\nХӀара коьрта исбаьхьаллин-публицистикан газетан жанр ю, шена чулоцу МКГӀ (массин коммуникацийн гӀирсаш) массо а функцеш, алсама кхетош-кхиоран функцеш а йолуш. ХӀокху жанро лоцу юккъера меттиг журналистикан а литературан а. Иза аьттонца лелайо газетахоша а, яздархоша а.\nИсбаьхьа яздарех къаьсташ авторо очеркан текстехь, шен турпалах лаьцна дийцар саца а дина, тпро ю дешархошка вистхила, гойтучух шена хетарг олуш, цуо ло цунна барам боцу таро ойла ян, вовшен йохаллехь а, ханна а гена лаьтта тайп-тайпана факташ а, хиламаш а хитта. Ткъа и авторийн ойланаш хуьлу бух беш очеркан элементаш, шена гуонаха гулйина материал хьийза коьрта композицин чӀу.\nДика очерк наггахь шен сюжет болуш хуьлу. Иза шадерг доьзна ду очекхочо дукха хьолахь хилам гойтун дела, дийца ца дуьйцу цунах корреспондецин, статьян авторо санна.\nОчеркан кхетош-кхиоран Ӏаткъаман ницкъ бу дешархошна везавелла турпал царна юкъахь вехаш хилар, цуьнан билгала адрес ду, цуьнга кехат яздан а, телефон тоха а мега, цхьана кхета а, ойланаш йовзийта а, синхаам бовзийта а мега. Очеркан турпална а, аудиторина а юкъахь хӀоттало дуккха а шерашкахь лаьтташ йолу нийсса зӀе. Масала хила тарло очерк Ю. Ростан «Вежарий» «Литературан газетера» (2 декабрь 1981). Оцу чохь авторо дийцина нанас тӀаме новкъа а баьхна массо а дийна а, цхьа чов а йоцуш толам баьккхинчул тӀехьа цӀа бирзинчу Лысенко итт вешех лаьцна. Ткъа уьш боцуш Лысенко Евдокиин кхин а пхиъ йоӀ хилла. Дийцар чекхдолуш, дуккха а бераш долчу ахархочун сий деш, авторо юьртахь цунна хӀоллам богӀар далийна, иза лоха а яра цунна борза дукха а гӀур дацара аьлла. ТӀехьа очекхочо яздарехь, газете дукха кехаташ даьхкира, дешархоша и хӀоллам бугӀуш шеш дакъа лоцур дара аьлла. Журналист кечвеллера кехатийн авторшна баркалла ала а, Нанна хӀоллам мацца а цкъа бугӀар хиларан дог дохийла хилар а хоуйтуш, оццахь цуьнга официалан бланк тӀехь кехат кхечира В. И. Ленинан цӀарах йолчу Днепропетровскан машенашъяран заводера, цуо хаам бора, заводан белхалоша дехар до и хӀоллам шайга маьхаза боттийтарна. Оцу кехатан зорба тохаро дахкийтира керла кехаташ. ТӀаккха газето а, меттигерчу Ӏедало а кхайкхийра къовсам Нанна хӀолламна проект ярехь. Цхьан а гонораран фонд а яцара газетехь, хӀетте а редакце яьхкира иттаннаш эскизаш. ЖамӀ иштта хилира, шиш о ах шо даьлчи украинан Бровахи юьртахь буьйгӀира Лысенко Евдокин хӀоллам, итт салтийчун нанна, массо а дуьнено хӀоттийна болу. («Литературан газет», 9 май 1984).\nГазетийн терхьаш[нисъе бӀаьра | нисъе]\nЗорбанан а, массин коммуникацийн а Федералан агентствон терхьашца, 2006 шеран сентябрь баттахь Россехт арахоьцу 49 201 газет. 46 632 газето шен цӀарехь кириллица алфавит лелайо, ткъа 2389 — латинин алфавит лелайо.[хьост?]\nГазетийн статьяшан летопись\nРоссийн имперера пресса\n↑ gazette. // word histories. (ингалс.)\n↑ Кто спасет утопающих?. Частный Корреспондент (8 января 2009). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 23 августехь.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Газет&oldid=5017742#Боцца_хаам»


Сан меттан жовх1арш, х1орд хилий 1ана\n15-чу апреляхь Нохчийн Пачхьалкхан Хьехьархойн Университетехь актовый зал чохь д1аяьхьира къасторан конкурс «Сан меттан жовх1арш, х1орд хилий 1ана». Республикин кегийра дешархошна юккъехь. Дакъа лоцуш вара ткъе ялхийтта декъашхо. Яздархойн Союзан декъашхой а, Нохчийн Пачхьалкхан Университетан Хьехархой а, жюрехь болуш, бина тахан къастам, уггаре дика байташ язйинчеран. Дакъа лоцуш бара ерриге республикера: Ведан, Шелан, Мартан т1ера, кхи йолу районашкара кегирхой. Т1ейог1учу ханна цара т1ебузур бу нохчийн мотт. 24-чу Нохчийн меттан де т1екхочуш, юха а толамхошна юккъехь д1ахьура бу къовсамаш.\nДала аьтто бойла вай!!!


ДогIанаша лаьцна Европа\nГермани - Хи кIел бу Дрезденан урамийн некъаш, 04Ман2013\nМасех кIиранахь догIанаш делхар бахьана долуш дуккха даккхий хиш дистина цхьамогIа Европерчу пачхьалкхашкахь. Нагахь санна, Австри хIинца а цу хихьадаран кхераме ладоьгIуш Iаш елахь, Германи шена хиллачу зенийн мах хадош ю.\nТIаьхьарчу 150 шарахь ца хиллачу кепара догIане еана аьхкенан юхь Европехь, хенанхIоттамхоша чIагIдарехь. Стигалкъекъа-бутт а, Мангал-бутт а йочане бар бахьана долуш, дистиначу хиша вуно даккхий зенаш дина нахана а, церан бахамашна а, Iедалан экономикана а.\nЕккъа цхьана Германехь шозлагIчу кIиране яьллачу йочано кхоьллинчу хихьадарша 12 миллиард евроне кхочуш зе дина. Цу юккъе догIуш ду нехан дохийна цIенош, лахара гIатт дIалоцуш гIишлошна чубаьллачу хоттано пайденна йоцучу яьхна туьканаш а, цу чуьра сурсаташ а, Iедалан хьукматийн кхерчаш а, кхин а, кхин а.\nЮьхьанца Германин Малхбалехь алсам хилла болу хихьадаран бохам кху деношкахь цу мехкан Ккъилбаседане кхаьчна, хIинцалца схьа кхерамаза лоруш хиллачу.\nШлезвиг-ХIольштайн бундеслаьттахь Элба-хи уггаре а лекха ларалучу тIегIанна тIекхачар тергалдина хенанхIоттамхоша. Ткъа и бохург ду цу хин йистошкахь беха нах а, церан дийнаташ а, - бахамаш-м муххале а, - боккхачу кхерамехь бу бохург. Цундела сихонца цу лаьттарчу Лауенбург-гIалара 200 вахархо кIелхарвоккхуш, кхечу метте дIавигна Iедало.\nЦигарчу бахархойн шен балакхочийла гайтархьама кху кIиранахь, дела денна аьлча санна, резаьнки эткаш а йоьхна, хи хьаьд-хаьддачухула лелаш йолу немцойн канцлер Меркель Ангела а яхнера Германин къилбаседене. Хихьадарах зедаьллачарна массарна а компенсацеш лур ю, аьлла тоьшалла динчу Меркелас дийцира, меттигерчу Iедало лерина цу бохамах зулам даьллачарна гIодаран Iалашонца кхоьллина фонд ю, аьлла.\n„Хи сацон йина дамбанаш йоха а йоьхна, Элба тIедаларан кхерам хIинца вуно боккха бу“, - дийцира журналисташка Мекленбург-Хьалхара Померани лаьттахь кхоьллинчу кризисан штабан куьйгалхочо Лудвигслуст-Пархимс.\nЯхначу буса Саксони-лаьттахь хьаддачу хино вийна кхин цхьа стаг а, цу кепара Германехь бохамах беллачийн терахь 8 стаге кхачош. Йоллучу Европехула хихьадаро вийнарг хIинцалц схьа, мел кIезиг а, 15 стаг ву.\nСаксонехь а, Баварехь а, Мекленбург -Хьалхара Померанехь а кхаарий дийнахь дIахьош яра меттигерчу бахархойн эвакуаци.\nКхин тоьлла хьал дац Австрехь. Клостенойбург олучу Венина уллерчу жимчу гIалахь даккхий зенаш дина хихьадаро, дуккха нехан тховкIелонаш а йохош, масех стаг лаза а веш. Пачхьалкхан коьртачу шахьарехь Венехь дела денна Дунай-хи шен бердел тIехдаларе ладоьгIуш бу тергамчаш.\nДогIанийн йийсарехь ю Европа


"Вагнерх" лаьцна Conflict Intelligence Team (CIT) тобано бинчу хааман иллюстраци.\nКху тIаьхьарчу масийтта баттахь Шемарчу тIемашкахь вийна «Вагнер» Оьрсийчуьрчу тIеман компанин лаххара а 9 контрактхо. Цунах лаьцна хаам бина оршотдийнахь Conflict Intelligence Team (CIT) цIе йолчу йозуш йоцучу талламхойн тобано.\nБайинчарна юкъахь ву Троицк гIалара Беляев Виталий, Казанера Нуруллин Азат, Пермера Гладышев Алексей, Волжскера (Волгоградан кIошт) Ильчевский Иван, Лахарчу Новгородера Крижановский Игорь, Савелий Ухов, Ярошевич Алексей. Кхин масийтта «Вагнеран» декъашхочун цIераш муха ю ца хиина.\nConflict Intelligence Team тобано дийцарехь, Шема кхачале цу нахах дукхахберш дакъалоцуш хилла Украинин малхбалехь хиллачу тIемашкахь.\nЗорбанан гIирсаша дийцарехь, «Вагнер» цIе лелон тоба кхоьллина 2014-чу шарахь. Цунна Iуналла деш ю Оьрсийчоьнан армин Коьрта талламан урхалла (ГРУ). Цу компанехь тIом бечу нахана орденш а, мидалш а ло Оьрсийчоьнан президентан указашца.\n"Вагнер" цIе лелориг 46 шо долу Оьрсийчоьнан эскарехь гIуллакх дина подполковник Уткин Дмитрий ву.\nЦуьнан тIемалой бу тIаьхьарчу хенахь Шемахь а, Украинин малхбалехь а тIемаш беш. Зорбанан гIирсаша дийцарехь, цуьнан тоба хаьшташ кхочуш деш ю Оьрсийчоьнан президентан Путинан уллера доттагI волчу бизнесхочун Пригожин Евгенин.\nШемахь тIом беш бу «Вагнеран» ахчанах гIуллакх деш болу декъашхой 2015-чу шарахь дуьйна.


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Шина Iийдан ламазаш дуьйцу дакъа\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Шина Iийдан ламазаш дуьйцу дакъа\n138. IабдуллахI ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «АллахIан элчано а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), Абу Бакара а, Iумара а Iийдан ламазаш гуттар а Iийдан хутIба дале хьалха деш дара» (ал-Бухари: 963, Муслим: 888).\n139. Ал-Бараъ ибн Iазиба (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «Цкъа, цхьана гIурбанан дезчу дийнахь, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хутIба дийшира тхуна ламаз диначул тIаьхьа. ХIетахь цо элира: «Оха ма-дарра ламаз дечо, оха ма-дарра гIурба дечо – нийса дина лорур ду шен гIурба. Ткъа (Iийдан) ламаз дале хьалха гIурба дийначо динарг - данне а гIурба лорур дац». (И хезначу) ал-Бараан ненан вашас Абу Бурда бин Нийара аьлла: «ХIай, АллахIан элча! Ткъа аса сайн уьстагIна ламаз дале хьалха хьаькхна урс, хIунда аьлча суна хаьара таханалераниг (нехан) дуу а, молу а де дуйла. Цундела сан лаам хилира: сайн хIусамехь дуьххьара гIурбанна сайн уьстагI боьйла. (И бахьанехь) сайн уьстагIна урс хьаькхира аса. Ламазе схьавале хьалха мартанах (юучух) а кхийтира со». Оцу хьокъехь Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьда цунна) элира: «Хьан уьстагI цхьана жижигна а бен хьажо мегар бац». (Абу Бурдас) элира: «ХIай, АллахIан элча! Кхин цхьа жима буьхьиг ю тхан, суна шина уьстагIал хьоме а йолуш. Ткъа, и мегар ярий-те суна (гIурбанна)?». Цо жоп делира: «ХIаъ, амма хьол тIаьхьа цхьанненна а маггане мегар йолуш а яц иза (саннарг)» (ал-Бухари: 955, Муслим: 1961).\n140. Жундуб ибн IабдуллахI ал-Бажалис (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) гIурбанаш дойъучу дийнахь ламаз дира. Цул тIаьхьа, хутIба а дина, урс а хьаькхна, тIаккха элира цо: «Ламаз дале хьалха гIурба дийначо - цуьнан метта кхечу уьстагIна урс хьокхийла. Ткъа хIинца а гIурба денза волучо - АллахIан цIарца (шен гIурба) доьйла» (ал-Бухари: 985, Муслим:1-2/1960).\n141. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) (марханаш дастаран) Iийдан дийнахь ламаз дечу хенахь цаьрца нисвелла со. Моллалла а ца кхойкхуш, къамат а ца деш ламаз дарна тIера дIаволавелира иза, хутIба а дале хьалха. Цул тIаьхьа Билална тIетевжина, дIа а хIоьттина, (нахе) омра дира цо. Сийлахь-Везачу АллахIах кхерарца, Цунна муьтIахь хиларна тIе а хьийхира цо, хьехам а бира цо нахана, (АллахIан бакъонех царна оьшург) дага а даийтира цо. Цул тIаьхьа, зударшна тIе а вахана, цаьрга элира цо: «ХIай, зударийн тоба! СагIанаш дахалаш, хIунда аьлча жоьжагIати ягон долу дукхаха долу дечиг шу хир долуш ду». ХIетахь, зударшна юккъера хьала а гIаьттина, Iаьржочу басахь беснеш йолучу цхьана зудчо хаьттира: «ХIунда, хIай, АллахIан элча?». Цо жоп делира: «Аша латкъамаш дукха бар бахьанехь а, дахарехь майрачо (диначу диканна) баркалле цахилар бахьанехь а». (Жабира) дийцина: «СагIина дIаяла буьйлабелира уьш шайн хаздергаш (еза хIуманаш). Шайн (лергара) чIагарш а, (пIелгашкара) мухIарш а Билалан куча тийсира цара» (ал-Бухари: 978, Муслим: 885).\n142. Умм IатIыййа Нусайб ал-Ансарис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Тхоьга (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) дина омра дара: шина Iийдан дезачу деношкахь гIеметтахIитта гергабахана болу йоьIарий а, кирхьанна тIехьа къовлабелла болу йоьIарий а, цIано йоьхна болу зударий а арабаха аьлла. Амма цо омра дира цIано йоьхна болучу зударшка: бусалба наха ламаз дечу меттигна дехьа совца аьлла».\nКхечу хьадисехь хIокху кепара аьлла: «Iийдан дийнахь арадовла олий, омра дора тхоьга. Кирхьанна тIехьа (дIахьулбелла) болу йоIстегарий бовлура ара, цIано йоьхнарш а бовлура ара. Делахь а, уьш нахана тIеххьа совца безаш бара. (Наха) олучу хенахь «АллахIу акбар» эра ду цара, цара санна доIанаш а дийр ду цара, оцу дийнан беркате а, (оцу дийнахь къинойх) цIанбаларе а сатесна» (ал-Бухари: 351-971, Муслим: 890).


Оалкама керда хьалдаьча культура цIагIа хиннача фестивалах — Сердало\nОалкама керда хьалдаьча культура цIагIа хиннача фестивалах\nГIалгIай Республике дIахьош я къаман эхь-эзделах йола фестиваль. Цун хьалхара аргIа юрташкара бахархошта юкъе дIахьош я, цига котало яьккхараш дакъа лоацаш ба районни боарам болча яхьашка. ХIаьта цу къовсамашка хьалхале яккха тарденнараш республикански боараме яхье баргба. Ала деза цигара доакъашхой мугIарера бахархой болга, культура болхлой а боацаш. Цу дешо а гIо дергда вай хоза гIулакхаш, оамалаш къаманна йовзийтара. ХIаьта фестивала керттера декхар да, шира, карарча хана лела ца деш дола вай Iадаташ, эздела хоза куцаш довзараш белгалбахар, наха дицденнараш дагадохийтар, вай кагирхой эздел леладе тIахьехар. Ховш ма хиллара укх тIеххьарча 10-15 шера гIалгIай къаман сакхетама керттера чулоацам белгалбу эхь-эздела, гIалгIай гIулакх оалача белгалон доакъош, наха юкъе леладар лаьгIденнад.\nФестиваль вIашагI а теха цунна кулгалдер я ГIалгIай Республика культураи архивни гIулакхии министерство. ЛоархIам болаш да цу фестивала Шолжа районни дакъа, лоам йисте уллача вай Оалкам цIи йолча юрта керда Культура цIа хьадийлача дийнахьа дIаяхьар. ХIаьта Наьсарен, МагIалбика, ДжIайраха районни фестивалаш май-июнь бетташка хургъя. Белгалде деза цига 24 апреле, Российски Федераце культура министр Мединский Владимир, ГИТИС ректор Заславский Григорий, ГIалгIай Республика Мехкда Евкурнаькъан Юнус-Бек баьхка хилар. Цар дакъа лаьцар цу юрта керда хьалбаь культура кхуврч хьалсогача. Из гIишло хьалъяро гIо дергда, Оалкамарча кагирхой мукъа ха пайдане дIаяхьара. «Цига шо-шоай говзалга хьежжа халхараш де, иллеш алар Iомаде, декоративно-прикладной говзалца къахьега торо хургъя цар укхаза» аьлар, ГIалгIай Республика Мехкдас Евкурнаькъан Юнус-Бека.\nДIахо къамаьл деш, Российски Федераце культура министра Мединский Владимира аьлар: «Гаргача хана чухь йиззача форматах художественни фильмаш гойта кхаоачам цхьана оттабергба оаха… Иштта оаха лаьрхIад республике бархI культура цIа тоаде а кердадараш хьалде а»,-аьнна. Белгалданза далац, ер шу доладелча денз из культура цIа кхоалагIа долга вай республике керда хьадийларех.\nВIашагIкхетар дерзадеш Российски Федераце культура министра Мединский Владимира, ГИТИС ректора Заславский Григоре, ГIалгIай Республика Мехкдас Евкурнаькъан Юнус-Бека дакъа лаьцар экологически акци дIахьоча. Цар цIераш тIатеха кIайча дакха гаьнаш дIаегIар Культура цIен коа.\n← «ТОМА РИ» яха цхьанкхетар йовзар\nМашар латталба массаза →\nВоккха саги, моллеи\nСохранение башенных комплексов\nСВЯЩЕННАЯ ГОРА ИНГУШЕЙ\n30.11.2018 serdalo@yandex.ru 0


Юьхьанцара, Нохчийчохь беш болу болх сацон тарло Мемориал организацино аьлла даьржира хаамийн гIирсашкахь. Амма, Мемориалан куьйгалла ала гIиртинарг и дацара. Маршо радиога вистхуьлуш организацин куьйгалхочо Орлов Олега дийцира, цхьана хаамийн агенталлин журналисто хаттар деллера, шайна баккхий кхерамаш туьйссуш хиларх лаьцна дуьйцу аша, Нохчийчохь беш болу болх сацоран хьокъехь ойла-м ца йина аша, аьлла. Цунна жоп луш, оха хаттар иштта ца хIоттийна аьлла ша жоп делча, журналисто кхин цкъа а хаьттина хилла, и хаттар хоттор ду ала йиш юй? ХIинца хьоьга санна цуьнга, "йиш ю" элира ша бохуш вара Орлов. Делахь а, цкъачунна, Нохчийчийчура Мемориалан офис дIакъовла дагахь дац организацин куьйгалла. Кхин дIа йоху гIулчаш а, оцу республикехь болх бечу векалийн кхерамазалле хьаьжжина хир ю, элира Орловс.\nХьастагIа телевизионехь къамел деш, Мемориал а, цуьнан векалш а бехке бинера Нохчийчоьнан куьйгалхочо, уьш Малхбузера даккхий алапаш оьцуш бу аьлла. Шайн белхан жамIаш деш, Кадыровс бахарехь, цара интернетехь вуон мел дерг а, пайда мел боцург а яздо. Иштта, уьш къоман мостагIий а, низаман мостагIий а, Iедалан мостагIий а бу аьллера Кадыровс. Телевизионехь цо дина и къамел дIаяздина Мемориало.\nКадырован дешнех цуьнан муьтIахь болу цуьнан белхахой муха кхетар бу бохург ма ду коьртаниг. Боккха бохам боккхур болу зулам дайта, мемориалхошца дан дезачун хьокъехь нийсса дIа омар дан оьшуш ма дац Кадыровс\nШаьш сагатдийриг, Кадыровс дина дIахьедар цуьнан муьтIахь волчу белхахоша муха туьдур ду ца хаар ду боху, Мемориалан куьйгалхочо:\nОрлов: Кадырован дешнех цуьнан муьтIахь болу цуьнан белхахой муха кхетар бу бохург ма ду коьртаниг. Боккха бохам боккхур болу зулам дайта, мемориалхошца дан дезачун хьокъехь нийсса дIа омар дан оьшуш ма дац Кадыровс. Цуьнан ницкъаллийн структураша а, цуьнан векалша а Кадыровас къобалдина, магийна хIума санна тIеэца тарло. Нохчийчура Чоьхьарчу ГIуллакхийн Министраллин векалийн низамца догIу а, ца догIу а хIума башха билгалдаьлла ца хиларе терра, шайна тIедиллина гIуллакх санна кхета тарло уьш, Мемориалан белхахой низамехь боцуш лАра. Шаьш хIинццалц ма-дарра, мемориалхой а, царна тIе бехкаш а дохкуш, жоьпе озо тарло. Ишттаниг хила а ма тарло. Билггал цундела ду тхо оцу гIуллакхана, Кадыровс аьллачу дешнашна тIе тидам озош.\nМаршо радио: Цул сов, Оьрсийчоьнан куьйгалхошка а, шайн арахьарчу накъосташка а кхайкхам бина Мемориало, Кадыровин дешний мах а хадабей, цуьнга низамаш ларийта, аьлла.\nХIун дара Кадыров сел эргIад вахийтинарг аьлла хаьттичи, шен билггал ца хаьа а аьлла, амма, хила тарлург дийцира Орловс.\nОрлов: Цо хьехийнарг цхьа хIума дара. Телевизионехь гайтинера иза. Тхоьгахь видео а ю цуьнан. Соьлжа-гIалин мэр Хучиев а, гIалин цхьа префект а вара къамел деш. Цхьа гулам бара иза. Суна билгалдаккха лаьа, цигахь нохчийн омбудсмен Нухажев Нурди а хилла хилар. Цара оцу гуламе кхайкхинарш бара, тIемалой хиларан шеконаш йолчу нехан гергарнаш - аса кхин цкъа а билгалдоккху, оцу хьокъехь шеконаш бен хилла ца хилар. Оцу цхьанакхетаре кхайкхинчарах цхьа а официала кепара цхьана а хIуманехь бехке вина вацара. Церан хьокъехь долийна бехк-такхаман гIуллакхаш а дацара. Амма, Нохчийчохь догIуш ма-хиллара, уьш зуламхой а лерина деш дара къамел. Царна кхерамаш тийссира, тIаьхье вуон хир ю бохуш. Масала, гIалин мэра Хучиевс элира, "шун бераша маьршачу нахана дийрриг дийр ду оха шуьца а".\nНохчийчохь догIуш ма-хиллара, уьш зуламхой а лерина деш дара къамел. Царна кхерамаш тийссира, тIаьхье вуон хир ю бохуш\nНагахь санна, цунна оцу нехан бераш террорахой хетахь делахь, вайна хууш ма дай, террорахоша маьршачу нахана хIун до. Ша ма-барра болу кхерам тийссар ду иза. Аса билгалдоккху, оцу нехан хьокъехь шеконаш а бен яц Iедалийн, церан гергарнаш тIемалой хила тарло аьлла. Тхоьга хаьттича, низаман дуьхьала долу хIума ду иза. Вуно дика гуш ду, кхузахь стаг шен белхан декхарел а тIехваьлла хилар. ТIедита аьттехьа а йиш йоцу хIума ду, оцу цхьанакхетарехь хиллачу Нохчийчура адамийн бакъонашна тIехьожучу Нухажиевс дуьхьала цхьа дош ца алар. Оцу вист ца хиларца и ша-дерриг а къобалдина цо. Телевизионехула гойтуш дара иза, оха иза дIа а яздина. Иза ютюбехь а ю, цуьнга хьажа а, еша а йиш ю интернетехь.\nМаршо радио: Бакъонашларъярхочо дийцарехь, гуш-лаьтташехь, низамаш талхоран хьокъехь кехаташ яздина цара мехкан президенте а, инарла прокуратуре.\nОрлов: Оцу кепара дохочу низамех лаьцна оха кехат яздина дера. Кехат президенте а яздина, инарла прокуратуре а яздина. Цкъачунна, дIахьедаран жоп луш кхеат ца деана тхоьга. Шаьш и кехат Нохчийчоьнан прокуратуре дIахьажийна алар бен. И Кадыровга дIакхаьчна. Аьлчи а, цуьнга дIахаийтина. Цунна оьгIазвахана иза. Кхин хIун бахьана ду суна ца хаьа.\nМаршо радио: Оцу юкъанна, Нохчийчоьнан куьйгалхочуо кхин цхьа дIахьедар дина кIиран дийнахь, ша цецваьлла ву, цхьаболчу бакъонашларъярхоша шайн кхерамаш туьйссу бохучу дIахьедарех. Нохчийчохь царна цхьа кхерам а бац, царца диллина къамел дан кийча ду республикин Iедалш, аьлла Кадыровс. Нохчийчоьнан куьйгалхочо хIинцца нийсса пурханехьа динчу керла дIахедарх кхин а чIогIа цецъяьлла Мемориал. Цуьнан мах хадон шаьш гIертар дац, кийча шаьш а ду къамел дан аьлла, Орлов Олега.\nОццу хенахь, къаьстина, Кадыровс Орлов Олег кхеле валарца доьзна гIуллакх а. Аьлчи а, шо долалуш цунна бина хилла латкъам ша схьаэцна, керла латкъам ца бина аьлла Кадыровс.\nИ хаттар къастон дагахь Маршо радио зIене елира Кадырован зорбан-сервисца. Цуьнан куьйгалхочунна Керимов Iаьлвина ца лиира оцу хьокъехь хIумма а дийца.


Керлачу шеран нохчийн шун хаздийр ду жижиг-галнаша а, чIепалгаша а\nЦхьана дийнахь, цхьана теркйистхочо хьошалгIа кхайкхина хилла, боху, шена вевза шайн юьртара гIалагIазакхий. Чоьхьаваьлча хIусамнана ц1ахь ца карийна кху шинна, ткъа стоьла тIехь хилла шаршу юкъахьарчийна шийла сискал а, муьста бераман кад а.\nХьешанна оцу сискалан ах а, муста бераман кад а хьалха а теттина хIумакхалла охьахиъна х1ара шиъ. Хьешо, хаьттина хIусамдега хIокху кхачанан цIе хIун ю аьлла. ГIайракх тIулган го санна гуш йолу сискал "точило" ю, ткъа чекх са гуш болу муьста берам "мочило" ю аьлла, жоп делла забаре нохчочо.\nСискал а, тIо тоьхна берам а\nСискалан дакъа, муьста берамала а Iоьттина, иза кхаьллина чичкъашка вахна воллучу хьеше хаьттина, боху хIусамдас, муха хета хьуна тIаккха х1ара кхача аьлла.\n-ХIара точило-м мегар йолуш яра, амма мочила бохий ахь, ой йо йой - иза нана йолуьйтур йолуш а ю-кх,- жоп делла, боху са ца даккхалуш воллучу гIалгIазакхийчо.\nАмма сискал а, муьста берам а нохчашна тайна шира кхача бу, къатстина дика хета царна иза, нагахь сискал мохьтоьхна елахь. Ширчу занахь нохчаша бепига метта юхуш хилла сискал.\nХIинцца бина хIокхум а, йовхха сискал а, тIо тоьхна берам а, къалдаьтта а, шура тоьхна чай а - ламастан кхача бу, нохчаша Iуьйранна бууш болу.\nАмма уггар коьрта кхача кхин бу вайн неха. Цунах лаьцна лахохьа дуьйцур ду вай.\nКерла шо даздар мехала гIуллакх хеташ хилла нохчашна. Иза тIекхочуш хилла Ӏай малх цӀа кхачарца. Вуьшта аьлча, дуьненан къилбаседера эхигехь Iа доьлча, ткъа дуьненан къилбера эхигехь аьхке тIекхаьчча. Керлач шо даздарна кечмаш болош хилла нохчаша иза тIекхачале масех де хьалха. Токхо йоллуш кечдеш хилла даарш: доттуш хилла тайп-тайпана баьпкаш, хьокхамаш, деш хилла доьттина чIепалгаш, дуьйш хилла лахьа.\nКерлачу шеран суьйре лоруш хилла уггар коьрта дакъа. Кхача ца кхоош кечдеш хилла Керлачу шеран шун. Iилманчаш дийцарехь, адамаш тешаш хилла тIедогIу шо токхо йолуш хилар цуьнах доьзна ду бохучух. Цундела Керлачу шеран кхача а хилла, аьттоне хьажжина, вуно токхе а, тайп-тайпана а. Комарша шун хиларо токхо ян езаш хилла тIедогIучу шарахь.\nКерла шо даздеш маьIна долуш хилла Ӏадатан баьпкаш. Уггар коьртаниг хилла царах керла шо тIекхочуш деш долу, юккъера дIасаоьху зIаьнарш ехкина горга бепиг. Цул сов, еш хилла атарш а, кIалд а, хIоаш а, кхин долу кхачанан сурсаташ а юкъадоьхкина далланаш.\nБусалба дин чIагIдаларца и Iадаташ довла-довлууш дIадовлуш ду нохчийн дахарера. Делахь а, Керла шо даздар терго йоцуш ца дуьту вайн наха. Мел лаххара а шун кечдо царах дукхаха болчара керла шо тIедогIучу сарахь.\nХууш ма хиллара, нохчийн ламастан даарш кечдан дIоггара хала доцуш а, дан дукха хан ца оьшуш а ду. Нохчийн Iер-дахар дика девзачу наха дуьйцу, цуьнан бахьана нохчийн ша-тайпа дахаран кеп ю бохуш. ТIехула тIе саццаза тIемаш боьлхучу Нохчийчохь неха йиш ца хилла исбаьхьа даарш до, бохуш "кхачанан сурсаташ ловзош лела". Коьртачу декъана лаьмнашца бехачу нохчашна мехала хилла шайн куьйга кхиийначух пайда эцар а, кхачанан сурсаташ токхе хилар а.\nЦу кепара нохчийн кхачанан сурсаташ хилла жижаг (бежанан а, уьстагIан а, котаман а), кIалд, шура, даьтта, Iахьар, дама, гIабакх, хьонка, нитташ. И сурсаташ доттуш, кхорзуш, кхехкош кечбеш хилла нохчаша шайн кхача. Кхача кечбеш лелош жижиг а, хьонка а, нитташ а белахь а, нохчийн кхача кIеда бу, чам беш тIейиттина тIехсов бурчаш а, бецаш а йоцуш. И бахьана долуш бу аьлла хета Iилманчашна нохчий куц долуш а, дика могашалла йолуш а.\nТкъа муьлха даарш ду нохчаша дезаш тIеэцнарш? Оцу хаттарна жоп луш уггар хьалха вайн наха хьахадо жижиг-галнаш. Цундела, ала мегар ду, нохчийн Керлачу шеран шун и кхача боцуш хуьлийла дац, амма хилахь иза кхачаме лорийла дац аьлла.\nЖижиг-галнаш дан хала дац. И кхача кечбан ца хууш наггахь а хIусамнана хир яц ала мегар ду нохчашна юкъахь. Ткъа жижиг-гала дуьххьара дечун гIоьнна хIоттор ю вай хIара видео.\nУрдунерчу Анваран жижиг-галнаш\nТхан лулахочо галнаш хьахийча олура, уьш "мецалгаш" ю олий. Мел дукха уьш ша яъарх сиха мацло ша, бохуш хилара иза. Иштта хьал хьоьттича къаьсттина мехала хуьлу атта а, сиха а бон нохчашна дукхабеза кхача - чIепалгаш.\nЧIепалгаш дан оьшу:\nЕтта шура — 800 мл\nСода — 1 жима Iаьг\nТуьха - 1 жима Iаьг\nКIалд - 800 г\nХьелийн даьтта - 400 г\nЖижиг-галнаш а санна, чIепалгаш дан а дац хала. Туьха а, сода а тоьхна сихха хьакхийна бод масийтта декъе а бекъна (8-10 дакъа), хIораннах горгалг а йина, хIора а жимма чIапйина, юккъе кIалд а йиллина юха а чIапйина ятта еза экъанан чохь.\nДеттина девла чIепалгаш, довхачу хи чохь лийчош, шуьнна чу дахка деза, даьтта а хьокхуш. Дакъош а дина, кечдан деза даа.\n"Вайдахар" сайто Маршо Радионна пайда эца бакъо еллачу хIокху видео т1ехь чIепалгаш муха до дуьйцу Эдисултанова Мадинас.\nЧепалгашца цхьана хингалш а деш Iедал ду нохчийн. Уьш а до чIепалгаш санна, амма кIалдан метта юкъаюьллу, хьоьжу йогIур буц а, жимма шекар а тоьхна, жима Iаьг туьха а тесна кхаьрзичу хохаца кечйина мерза гIабакх.\nХингалш муха до а дуьйцу "Вайдахар" сайтан авторо Эдисултанова Мадинас.\nЧай, Iежийн а, кхорийн а, кемсийн а муттанаш доцург, ширачу хенахь дуьйна нохчаша вуно лоруш хилла морза. Иза тахана а дакъа ду нохчийн шуьнан. Жимма муьста чам кхетталц латтийна а, шел дина а хилча гуттар а чоме хуьлу иза. Морза нохчашна чомехь хетарш хилар а, церан кхачанан иза дакъа хилар а гоутйш ду хIара нохчийн шира илли. (Текст грамматикица нисйина яц, олуш ма хиллара ялийна ю)\nКилс тилла месал куй бIаьштиг тIе таIийна,\nЧамагар бос болу и куьйса шен ши мекх\nЦхьаъ хьали важа охьахьи ша куро хьовзийна,\nТхьум буьххьехь ва йолу тешаме и шаьлта шен юкъах йихкина,\nКердагийн ва кетар шен белшах ва тесна,\nИдалар ва Моша бIаьрга ган сатесна,\nШа ваха велир бах дог-майра Чамзаркъа.\nДелах дуй биир бах дог-майра Чамзаркъас,\nИдалар ва Моша ша ца гуш цIавагIахь.\nИ динна худар яй шен кийра чубилла,\nТIе бога морза ва мелла, дуьненах къаьстина, лахьти чу дIавижа.\nМа лолда вай, кIенти, вовшех тешам ва байна!\nМа лолда вай, кIентий, вовшех безам ва байна!\nНанас дена ма волда тешам боцу ва кIанат!\nИ вичахь ма кхиа хIара дуьне ва даъа.\nВаланза ца ваьлла дуьненчу и валахь,\nВаханза ца ваьлла и ваха ва волахь,\nЦуьнан валар хуьлда-кха куьг хьокхуш шарйинчу,\nШерачу цIенкъи тIехь гайх кIохцул ва дахна.\nЦуьнан валар хуьлда-кха зударшца бал къуьйсуш,\nХьерахь коьртах гали ва кхетта.\nМа хуьлда вай, кIентий, ирс дайна коьртеш,\nИрс дайна каш деца чохь боьха цIеннана.\nМа хIитта вай, кIентий, кадоцчу цу тIаме.\nКа доцу тIом беца барт боцу ва доьзал.\nСуьйренан гIайгIа ю чохь вон цIеннана.\nIуьйренан бала бу шун йоьхна ши мача…


Лахьан-бутт 28, 2021\nОьрсийчоьнан Федерацин Кхеташонан декъашхошка а, Пачхьалкхан думан депутаташка а кхайкхамбина Дагестанерчу юристаша, Саратовн кIоштарчу ФСИН-н лоьмар 1 йолчу туберкулезан лазартнехь ницкъбарх парламентан талламбаран хьокъехь долу хаттар юха а листахьара аьлла. Цигахь сий дойъуш, ницкъбинчарлахь бу Къилбаседа Кавказера хантоьхнарш а.\n"Бакъонан пачхьалкхехь цхьана стагана тIехь ницкъбан йиш яц. Иштта дацахь, Оьрсийчоь бакъонан пачхьалкх санна лара мегар дац, 20-чу бIешерийн 30-чу шерашкахь пачхьалкхан режимо бахархошна тIехь лелийна зуламаш емалдан вайн массеран а бакъо дIайолуш ю. Оцу хьелашкахь, политикан хьежамаш а, дин а, къам а муьлхха делахь а, муьлхха а лартIахь волу стаг, нагахь санна, цунна ша хетахь, вайн пачхьалкхан парламентехь къоман векал велахь, ницкъбарна дуьхьал вистхила веза иза", - аьлла ду Дагестанерчу юристаша Оьрсийчоьнан парламентхошка дахьийтинчу диллинчу кехата тIехь.\nЮристаша дехар до депутаташка а, сенаторшка а бехкзуламан гIуллакх деллийтий, кхачам боллуш талламбар а, къизаллаш лелийнарш билгалбаьхна ца Iаш, царна уьш магийтинарш а, церан ФСИН-ера лаккхара белхахой а цхьаьна гучубаха аьлла.\nКхайкхаман авторш бу адвокат Абрамов Игорь а, юрист Муртузалиев Зубайр а. Кехатна куьйгъяздинчех цхьаъ - Дагестанан Юкъарчу палатан декъашхо ву, "ГородНаш" болам вовшахтоьхначех волу, "Магомедов а, партнераш а" юридикан фирман куьйгалхо волу Магомедов Арсен.\nСаратовн кIоштахь йинчу гIелонца доьзна талламбар доьхуш, хьалхо дехар дира КПРФ фракцино. Инициативана тIетайра "Справедливая Россия - За правду", "ЛДПР, "Новые люди" фракцеш.\nПарламентхойх дукхахболчара - "Единая Россия" фракцино хаттар юхатеттира ГIадужу-беттан 14-чохь. Единороссашна хетарехь, парламентхойн талламбаро тIеIаткъамбан тарло, шайгарчу бакъонел а тIехбовларна долийначу бехкзуламан гIуллакхехула бечу талламна.\nПачхьалкхан дума болх бан йолаелчхьана ши парламентхойн таллам бина - 2004-чу шеран Гезгамашин-баттахь Бесланера номер 1 йолчу школехь хилла теракт а, 2009-чу шарахьлера Саяно-Шушенскан ГЭС-хь хилла бохам а.\nДагестанан цIарах Пачхьалкхан думе хаьржинчу депутаташа Умаханов Сайгидпашас а, Гаджиев Iабдулхьаькима а кехаташ дахьийтира Оьрсийчоьнан юридикан министралле а, ФСИН-е а, Саратовн кIоштарчу туберкулезан лазартнехь тутмакхашна тIехь гIело ярх Gulagu.net проекто зорбане яьхна материалаш бахьана долуш.\nМасийтта шерашкахь, Саратовн кIоштарчу ФСИН-н туберкулезан дарбан цIийне хьийсийначу тутмакхаша латкъамаш бора шаьш хьийзорна а, гIело латторна а. Цига балха хIиттийначу санитараша а, завхозаша а, ФСИН-н белхахойн тIедахкаршца, тутмакхашна тIехь Iазапаш лелийна ца Iаш, и дерриге а камерашца дIаяздеш а хиллера.\nГIадужу-батта Gulagu.net бакъоларъяран проекто зорбане яьккхира дийнна архив, Саратоврчу кIоштахь лелочух. Оцу материалийн буха тIехь масех бехктакхаман гIуллакх ду долийна.\nВидеоматериалаш дIакхачийна проекте Беларусин вахархочо Савельев Сергейс.\nОТБ-1 дарбан цIийнехь цхьана юкъанна видеотергаман камерийн администратор хилла, наркотикаш лелийна аьлла, шена тоьхна 9 шо токхучу хенахь. Цул хьалха Краснодар-махкарчу талламан изоляторехь Iийна иза. Набахтех мукъаваьлча, видеоархив Iора а яьккхина, Оьрсийчуьра вада аьтто баьлла цуьнан, политикан тховкIело яларе хьоьжуш Iа хIинца Францехь.\nСавельевна дуьхьал бехктакхам гIуллакх гIаттийна Оьрсийчохь, бакъо а йоцуш компьютеран информаци долаэцарна, къайкхийна лаца. Ткъа тIаьхьо прокуратуро сацам арахийцира оцу барамна дуьхьал – низамехь дац иза лаца гIертар боху.


ТIаьххьара карладаккхар Марсхьокху-бутт 14, 2012\nМарха даста кечлуш бу бусалба нах.\nХIара кIира чехкдолуш дIабоьрзуш бу мархийн бутт. Къилбаседа Кавказера бахархой а, массо а кху дуьнентIера бусалба нах санна, кечлуш бу марха даста. Нохчийчохь хIинцале а дIакхайкхина, полици чагIйинчу рожехь болх беш хир ю аьлла. Луларчу Дагестанехь кху тIаьхьарчу шерашкахь дуьххьара хир ду цхьана дийнахь массо а кIоштIашкахь марха дастар. ГIалгIайчохь марха досту кхо де мукъаденош кхайкхийна Евкуров Юнус-Бека.\nРамазан-бутт я, нохчаша ма-аллара, мархийн бутт – уьссалгIа бутт бу бусулба рузманахь. Иза уггар бусалба наха лоруш а, сий деш а болу бутт бу. Мархийн бутт кхабар Ислам-динан баккхийчу бIогIамех цхьаъ бу. Марханаш кхабар нахана тIехь парз дина, бусулбанаша Мединате хIижрат динчул тIаьхьа шолгIачу шарахь.\nМарха дастарх лаьцна дийцар дийхира оха Нохчийчурча Iелам стаге Аюбов Ясраил-Хьаьже.\nАюбов Ясраил-Хьаьжа: «Марха достучу дийнахь Iуьйринна, Iийд денна хьурматана шен дегIах хи а кхорзий, шен беллачеран кешнашка а воьдий, шариIато ма-бохху, малх хьала баьлча, 8 даьллачул тIаьхьа, Iийд-ламазе а воьдий, цигахь Iийд а дой, тIаккха шайн гергарчаьрга оцу Iийдан кхаа дийнахь марха къобул деш лела, иза даздеш».\nМарханаш кхабар дIадерзош саьхьаш даха деза бохуш, кхин дIа а дуьйцу Аюбов Ясраил-Хьаьжас.\nАюбов Ясраил-Хьаьжа: «Мархийн беттан 30 де дузуш, тIаьххьара марха долуш маьркъижал тIаьхьа, адам Iийд дан дахале, саьхьаш даха деза. Оцу мархийн саьхьо хьоьгара йийлина йолу ледарлонаш дIаойу аьлла, ду. Хьан марха стигалахь а доцуш, лаьттахь а доцуш, юккъехь хуьлу, ткъа сахь даьккхича цуьнан ял, ша яха езаче дIайоьду боху».\nДийцинарг вара Нохчийчурча Iелам стаг Аюбов Ясраил-Хьаьжа.\nIийд-ал-Фитр олу мархадастар тIекхочуш шайн балхахь чIагIйинчу роже яьхна Нохчийчура полици а, кхин йолу ницкъаллин структураш а. Цу кепара раж латтор ю республикехь, тIедогIу кIира чекхдаллалц.\nКавказский Узел интернет хаамийн агенталло дийцарехь, республикехь полици меттах яьккхина латторан кхин цхьа бахьана а ду. Кху Марсхьокху-беттан 23-чу дийнахь меттигера Iедалан дай даздан дагахь бу Кадыров Ахьмад-Хьажа вина де (61). Цу гIуллакхана хьажийна Соьлж-гIалахь дIахьур ю Оьрсийчоьнан парашютан спортан чемпионат.\nЛуларчу ГIалгIайчохь марха досту кхо де мукъаденош хир ду. Цу хьокъехь омра дина цу республикан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека. Цигахь марха достур ду кху беттан 19-чу а, 20-чу а, 21-чу а деношкахь. Амма иза дац мехкан урхаллаш тесна ютур ю бохург. Евкуровс тIедожийна кIоштийн а, гIалийн а, яртийн а, министраллийн а куйьгалхошна, де-буьйса ца лоруш, белхан меттигашкахь само яр.\nМарха достур ду ГIалгIайчохь Нохчийчохь а ма-хиллара. Амма цигахь цхьаболчу доьзалшкахь лелаш шайн ламасташ а ду. Иштта марха даста баьхкинчу божаршна ло цара мерах хьокху йовлакхаш.\nДагестанехь а ду изза гIиллакх. Амма цигахь, йовлакх делла ца Iаш, цхьайолчу ярташкахь кога юху пазаташ а ло марха даста баьхкинчу божаршна. Кхин цхьа гIиллакх ду суьйлашна юкъахь дисина. Цуьнах лаьцна дуьйцу журналисто Дугричил Муртаза-Iелас.\nДугричил Муртаза-Iела: «Ду, цу тайпа шира гIиллакх долуш ду суьйлашна юкъахь. Марха достучу дийнахь басар дина хIоаш ло цара вовшен. Схьагарехь, бусалба дин тIеэцале Гуьржийчура тхан махка деанчу керстанан динца доьзна хир ду иза».\nЧергазоша а ло марха достуш вовше совгIаташ бохуш, дуьйцу журналисто Шхалахова Марията.\nШхалахова Марият: «ДIоггара башха хийца делла хIума ца хуьлу тхо долчехь. Цхьаъ хIума ду цигахь даьржина. Зударша совгIаташ ло шайн гергарчарна, мархийн бутт беза хиларна сагIа доккхуш. Амма иза тIехь дац нахана. Коьртачу декъана луш ерш ю пхьегIа ерг а, коч ерг а, цхьацца кега-мерса совгIаташ а».\nБусулбанийн рузманца а догIуш, мархийн бутт дIабоьрзуш бу кху беттан 18-чу дийнахь. 19-де хир ду Iийд ал-Фитр олуш долу марха досту де. Амма кхоччуш иза билгалдера ду 18-чу буса кетна болчу батте хьажжина.


Нохчийн доттагI Cтупник вазвира Венин ратушехь\nБакъонашларъярхо Ступник Зигфрид.\nИтт шарахь сов нохчийн мухIажаршна Iуналла деш волчу адамийн бакъонашларъярхочунна Ступник Зигфридна мехала совгIат делла Венехь.\nВенин ратушехь, дуккхаъ бевзаш болу политикш а, адамийн бакъонашларйархой а, юкъараллин жигархой а болуш вазвеш вара Австрера профессор, нохчийн къоман доттагIа Ступник Зигфрид. Дуккхаъ нохчи а бара цу кхерчаш шайна кху иттех шарах вевзаш волу Ступник декъалван баьхкина.\nШена тIе тидам бохуьйтуш дара цу суьйрене гулбеллачарех цхьана нохчийн зудчо аьлла дешнаш: „Масийта шо дара-кх со кхечу къомах болчу наха иштта вайн къам хаза дуьйцучу меттехь хиланза. Ма дика ду со кхуза еана а, кхузахь вайх лаьцна дийцинарг суна хезна а“ - аьлла.\nЯн а яра Венин уггаре а хазчу гIишлойх йолчу гIалин куьйгаллин кхерчахь шинари суьйранна йийцаре йинарг нохчийн тема. Амма яцара хаамийн гIирсашкахь а, цхьаццаболчу популизм лелочу политикийн багахь а санна вуочу агIор йийцаре еш, массо а зулам а, массо а талор а нохчийн куьйга деш санна гайта гIерташ.\nНохчийн хаза Iадаташ, церан гIиллакхаш, церан догцIеналла, хьаша-да тIеэцар, шайн дина дика диц ца деш уьш хилар, ткъа уггаре а хьалха Австрина, кхечу Европерчу пачхьалкхашна а, - шаьш бех-бехачохь нохчи вуно йоккха таронехь совдалар а, совгIат а хилар дара.\nИза дерриге 2003-чу шарахь шена дуьххьара нохчийн мухIажарийн доьзал бевзича дуьйна схьа вайн къомаца гергарло а лаьцна, гIел ца луш Австрехь бехачу вайнеха хьашташна къахьоьгучу Ступник Зигфридах даьлла беркат дара. Австречу „СОС-Митменш“ цIе йолчу адамийн бакъонашлайаран юкъараллин совгIат делира цунна, цуьнан болх къобалбар билгалдоккхуш.\nШа суьйренан коьртачу турпалхочуо, совгIат схьаоьцучу къамелехь билгалдаьккхира, и совгIат шена делла дац, Австрехь мел бехачу нохчашна делла ду, аьлла.\nСовгIат даларан церемони дIайирзинчул тIаьхьа Маршо радионе Ступник Зигфрида дийцира, ша нохчашца болх бан, воллане а Нохчийчоьнца бала хила а муха волавелира бохучух лаьцна.\nСтупник Зигфрид: „Дерриге а дIадолалучу хенахь со психологин студент санна практика еш вара мухIажаршца. И хан уггаре а дукхах нохчийн доьзалш Австре мухIажарш санна схьаэха болабеллачу ханца цхьаьнаеара. 2003-шо долалун хан яра иза. ХIетахь суна дукха нохчи бевзара, иштта цхьа тIехула бевзина а Iаш, вуно гергара бевзира суна уьш. Хьуна хьайна ма хаий, нохчаша хьаша-да тIе муха лоцу.\nЦу нахах мухIажарийн пансионашкахь бехачара, нагахь санна шайн цигахь тIевеанарг чуваийтар Iедалша магийна делахь, оцу сохьта хьошалгIа кхойкхура со. Иштта дIадоладелира сан цаьца доттIагIалла. Суна лууш хилларг хIун дара аьлча, церан култура кIоргера йовзархьама цу културах ка ма доллу дIаиэн лаьара суна.\nЦу къомана юккъехь лелаш долу низамаш а, бакъонаш а. Вуно хаза а хан яра иза. Суна сайна вуно пайдехь а, беркате а болх бара иза, сан дахар хIетахь дуьйна дуккхаъчу керлачу доттагIаллашца хаздина болу“.\nШа вевзаш болчу массо а вайн махкахошна дика евзачу сонталлех хьаса боцучу амалца Ступник Зигфрида билгалдаьккхира, нагахь санна цара шеца цхьаьна болх бина ца хиллехь, шеца нийса цу доллучу шерашкахь къахьегна ца хиллехь, шен кадер дацара хIуммаъ дан, я ша лелочуьн мах а хир бацара, аьлла.\nСтупник Зигфрид: „Сайна дагахь а доцуш нисделла ду тахана цу совгIатца сан болх иштта къобалбар. Я цкъа суна моьттина а дацара, и болх иштта билгалбоккхур бу аьлла. ХIунда аьлча суо вехачу Кернтен лаьттахь, мелхо а, хIинцалца схьа и болх тIецаэцар а, иза къобал ца бар а сайна девза дена. ХIинца-м башха иштта а шога а дац цигара хьал, амма хьалха, цигахь Маршонан парти Iедалехь йолчу хенахь, хIетаъ-ветаъ гамонца тIеоьцуш бара ас беш болу болх. Бакъду, цхьа тешам белла суна хIокху совгIато: нагахь санна ас нохчех лаьцна олуш долуш дош хIинцачул тIаьхьа цхьажимма алсамох а юкъараллехь дIахьезаш хилахь, тIаккха и совгIат далар эрна хир дац. Цул совнаха хIара совгIат ас Австрехь мел бехачу сайн нохчийн доттагIийн цIарах схьаэцна ду. Царех шиъ тахана доллучу дийнахь соьца ду, и шиъ ца хиллехь, сайн Вена евзаш воцучу суна хIара кхерч карор яцара, тIаккха соьга хIара совгIат а схьаэцалур дацара“.\nНохчийн мукъамаш, нохчийн Iадаташ, Австрехь бехачу нохчийн кхиамаш - дуккха а диканиг а, хазниг а дара ког ловза меттиг боцуш юьзина хиллачу Венерчу ратушин кхерчахь шинарий сарахь хезаш. Ткъа цу даздарийн коьртачу турпалхочунна совгIат даларан дакъа чекхдаьлча гулбеллачерна хьалха нохчийн безаман эшар лекхира Венехь вехачу иллиалархочуо Абзотов Аслана.\nВенехь нохчийн доттагI Ступник Зигфрид иллица декъалвира иллиалархочо Абзотов Аслана


Израилан тIеман ницкъаша хIаваэхула тохар дина радикалан тобанна Хьамасна Газа секторехь. Израило бечу хаамца, исламан радикалех вийна лаххара а кхо стаг. Царех цхьаъ ву, Iаьрбийн Asharq Al-Awsat газето бахарехь, Газа секторехь Хьамас боламна урхалла деш хиллачех волу Фаяд Мухьаммад. Палестинан могашаллин министралло дIахьедина, Израило хIаваэхула динчу тохарша 20 стаг вийна, шайлахь бераш а долуш, аьлла.\nШена дуьхьал ракеташ тохарна делла жоп ду ша дина тохарш, чIагIдо Израило. Тохаршна кIел нисъелла парламентан цIенна гонахара территори. Чохь хилла нах кхерамзалла йолчу метте дехьабаьхна.\nШи де дара Израилан а, палестинахойн а юкъаметтигаш телхина йогIу. Хьамасан Газа секторерчу дакъойн лидерша дIахьедарш дора, оршотдийнахь полицина дуьхьаллаьтта бIеннаш палестинахой лазорна шаьш бекхам бийр бу, бохуш.\nИзраилан тIеман буьйранчаша билгалдоккху, Газа секторна хIинца дина тохарш – иза ден долчу таIзаран юьхьиг бен яцар. Израилан премьер-министра Нетаньяху Биньамина ша динчу дIахьедарехь аьлла, "цIечу сизал дехьаяьлла" Хьамас.


Даима а «Вайнахаца» хьерча цуьнан дог-ойла\n26 ноября в 16:36 (2009 г.)\nТхан доьзалехь артисташ ца хилла цкъа а. Цкъа цхьана ловзаргахь тхайн да хелхаволуш гира суна. ЧIогIа хаза волура иза... Суна а лиира хелхавала Iама, – дагалоьцу тахана Нохчийчохь хьовха, Россерчу искусствон адамашна а, дозанал арахьа а вевзаш волчу Ахмадов Рамзана.\nХелхавала Iама болчу лаамо валийра иза ша Iаш хиллачу Хьалха-Мартан Культуран цIийне. ХIетахь бархIолгIачу классехь доьшуш вара кIант. Культуран цIийнехь яра хелхарчийн ансамбль, куьйгалла деш Тагиров Докка а волуш. Оцу ансамблехь Iемира цунна хелхарш дан. Евзира сцена. Эскаре ваххалц исбаьхьаллин самодеятельностехь дакъалецира Рамзана. Амма, эскаре воьду хан тIекхаьчча, Даймахкана хьалха долу шен декхар дIадала вахара, цуьрриг юха а ца гIерташ. ХIетахь хала, амма деза а, сийлахь а лоруш дара эскарехь гIуллакхдар.


ГIажарошца хиллачу бертах ца теша Нетаньяху\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентна Обама Баракний, Израилан премьер-министрна Нетаньяху Беньаминний юкъахь цакхетам лаьтта ГIажарийчоьнца зарратан хьокъехь дIахьош хилла бертан дийцарийн хьокъехь.\nТехIеране зарратан герз ца кхуллуьйту некъ карор, бертан хьалхара гIулч толамца ерзар «дахарехь цкъа бен болуш боцу аьтто» бу, цо чIагIбо Малхбалехь машар, боху Обамас ша Нью-Йорк Таймсна кIирандийнахь еллачу интервьюхь.\nГIажарийчоьнан векалшца зарратан герзан да йолчу 6 пачхьалкхан дипломаташа бинчу бертаца а догIуш, гIажарой лерина бу кхераме герз кхоллар дита, ткъа дуьнено юхаоьцур ю царна тоьхна латтаен экономикан эмбарго. Барт буьззина тIечIагIбийр бу Мангал-беттан 30-чу дийнахь.\nИзраилан бакъо ю ГIажарийчоьно шен зарратан программа хуьйцур ю я яц тергонехь латтон, Вашингтонна а коьрта ду оцу программин тIаьхьало «Израилна кхераме ца хуьулуьйтучу» кепе яккхар, аьлла Обама Барака. Ткъа Нетаньяхус дIахьедина, Лозаннехь гIажарошца бинарг ледара барт бу, аьлла.


Ницкъаца бераш ца кхиадойту Европехь - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Ницкъаца бераш ца кхиадойту Европехь\nНицкъаца бераш ца кхиадойту Европехь\nЕвропера нохчийн дахар цара шаьш цIерабовлучу хенахь са ма -тийсара атта а, аьхна а доцийла гойту тхан Малхбузерачу Европера корреспондента Азимова Сийлахас кечйинчу рогIерачу материало. Цхьацца бахьанашца Iедало бераш дIа а даьхна, меттигерачу доьзалшка дIасадекъначу вайнехан доьзалех лаьцна ю иза. Хала хеташ делахь а, хенаца алсам долуш ду иштта дIадаьхначу вайнехан берийн терахь.\nВенерчу ткъолгIачу кIоштанахь ю „ХIинца – массарна а хиндерг Iалашдар“ цIе йолу цхьаьнакхетаралла. Мигранташца, къаьстина бусулба дин лелочаьрца, болх беш ю иза. Цу кхерчан хIусмехь гулбеллачу зударшна юккъехь ю цхьа къона нохчи зуда а. Бусулба Iедалехь дIахьулъелла ю иза, хаза унахцIена сибат а долуш, товш адам ду.\nЦуьнца Iоттаделларг шена хууш ца хилча, цхьанна а дага а догIур дац и къона зуда кху тIаьхьарчу масех баттахь боккха бала бадийна лелаш ю аьлла. Цуьнгара меттигерачу берийн гIуллакхий хьукмато, — цунах немцойн маттахь Югендамт олу, — диъ бер дIадаьккхина, доьзалехь царна етта аьлла йолчу шеконаца.\nТайп-тайпанчу австрихойн доьзалшка дIасадеккъна, дIатардина ду цуьнан и кхиаза долу бераш, цхьаъ царех ур-аттала иштта дай-наношкара Iедало схьадаьхначу берашна лерина йолчу юкъараIойлахь Iаш ду. ХIинца и шен доьзал юха цIаберзон гIерташ къахоьгуш ю и зуда.\nИза цхьаъ хилла а ца Iа. Еккъа цхьана Венехь иттанашкахь бу и тайпа доьзалш, Iедало бераш дIа а даьхна, меттигерачу бахархойн доьзалшка дIабелла болу. Ткъа цу берийн терахь, хIора доьзалера уьш кхоккха, деъ-деа дIадохуш хиларна, бIе тIех хила там бу, нийсадолу терахьаш цхьанна а хууш дацахь а.\n„ХIинца – массарна а хиндерг Iалашдан“ цхьаьнакхетаралла Венехь цу кепара — бух болчу я боцучу бахьанашца, — доьзалшкара дIадаьхна бераш юхадерзорехь къахоьгуш ю. Цуьнан куьйгалхо Кандил Силвияс дийцарехь, къаьстина бусулбачу доьзалшкара Iедало схьадохуш долу берашна а, церан дай-наношна вуно боккха ницкъ а, бала а хуьлу, и тайпа хIума шайна тIеIоттаделча, хIунда аьлча и бераш кхаьчна болу керла доьзалш, массо а аьлча санна, кериста хуьлу, ткъа берашна хенаца шайн дин а, мотт а, Iадаташ а дицло.\nШа и болх бан йолаялар ларамаза иштта цхьана туркойн доьзалца хиларг шена хазар дара бохуш дуьйцу цуо. Цу доьзалера дIа а даьккхина, австрихойн доьзале дIаделла долу цхьа диъ шо кхаьчна бер шен ден-ненаца цхьаьнакхета далийча, цуьнан кочахь кхозуш кериста жIар гучудаьллера царна. ТIаккха и бахьана долуш цигахь даьлла дов бахаьана долуш и бер кхин шен дена-нанна ца гойтуш хIинца кхо шо а даьлла бохуш дуьйцу цуо.\nКандил Силвия: „Даханчу шарахь цхьа хьал девзинера тхуна. Бусулбачу туркойн доьзалера дIадаьккхина долу цхьа бер кериста доьзалехь дара. ТIаккха цу беран дена-нанна цуьнан кочахь кериста жIар гучудаьллера, царна иза чIогIа новкъа деанера. ХIетахь дуьйна бераш дIадаьхначу бусулба доьзалшца болх беш ду тхо. Цу доьзалехь, масала, тхан каделира доккхах долу кхо бер цIадерзон, ткъа жимох долу кхоъ кеста цIадерза мегаш а ду. ХIетахь дуьйна иштта долу масалаш дукха кхаьчна тхоьга“\nВенехь бехачу нохчийн доьзалшкара бераш дIадахар тIаьхь-тIаьхьа алсам долуш хиларна, меттигерачу вайнахалахь шуьйра дийцаре деш ду и хIума. Дуккха а эладиттанаш а, шеконаш а, ур-аталла къайлахчу сервисаша а, мафино нохчашна дуьхьал къайлах лелочу питанех лаьцна дийцарш а ду цу юккъехь. Даханчу шарахь цкъа-шозза Венехь митинг а йира вайнаха цу хIуманна дуьхьало еш. Доккхачу декъехь вуно йишйохар а, гIелонехь шаьш хетар а ду меттигерачу вайнахалахь и хIума бахьана долуш даьржина.\nКандил Силвияс, боккъал а нохчийн доьзалшкара бераш алсамох доху бохург бакъ дуй аьлла Маршо радионо шега хаьттича, шегахь а, я цхьангехь а бакъйолу статистика яц, амма тIаьхьарчу хенахь нохчийн бераш массарна а багадахана хилар а, нохчийн доьзалшна тIехь алсамох терго Iедало еш хилар а бакъ ду, элира.\nКандил Силвия: „Шена тидам тIебохуьйтуш дерг ду, дукхахьолехь я гIийла бохкучу австрихойн доьзалшкара, я мигрантийн доьзалшкара бераш дIадохуш хилар. Меттигерачу лоьрийн, я хьехархойн, я кхечу цу кепарчу тIегIанашкарчу нехан бераш дIадохуш меттигаш суна ца гина. Нохчех дерг аьлча, цхьаъ ду тидам тIе бохуьйтуш — нохчий вуно хазаъ, европахойх тера а бусулба къам ду. Меттигерачу бераш тIеэца кийча болу доьзалш бусулба бераш башха ца оьцу, уьш тIеэцна дуйла нахана гушхиларна.\nТкъа нохчийн доьзалшкара бераш, уьш бусулба делахь а, схьаэца резахуьлу меттигера австрихой, хIунда аьлча и бер шайн долуш санна кеп ян йиш хир ю церан. И цхьа бахьана хила там бу. Кхин цхьа проблема а ю: Венерчу ишколашкахь нохчийн бераш вуно багадахана ду хьехархошна, цара де аьлларг ца до, церан дисциплина яц, бохуш. ТIаккха цу хьехархоша Югендамте аьрзнаш яздо. Иштта гIарадевлла долу бераш тIаккха дIадохуш нисло. Ас бинчу тидамашца ала йиш ю, Венерчу нохчийн доьзалшна тIехь Iедало беш кIирбелла тидам бу, аьлла“.\nДукхахьолехь и бераш дIадахаран бахьана царна доьзалехь ницкъ бина хилар я йиттина хилар хуьлу, Кандил Силвияс дийцарехь. Цхьа а бахьана доцуш Югендамто бераш дIадаьхна бохург шена шеконе хета, бохуш дуьйцу цуо, хIунда аьлча, ма-дарра дийцича, цу хьукматера белхахой берана дикох йолу агIо лохуш хуьлу. Цара беш болчу балхехь наг-нагахь кхачамбацарш а, харцахьа кхел яр а, дукха сов -тIеха чIагIалла а хилахь а.\nШена зеделлачу бераш дIадахарехь царна доьзалехь тоьхна я уьш Iалашдар ледарчу хьолехь хуьлуш карийна шена, бохуш, дуьйцу цуо. Амма и бохург дац, боху адамийн бакъонаш ларйархочуо, и бераш катоьхна цу доьзалера дIа а даьхна, хийрачу нахе дIадала деза бохург.\nДукха хьолехь „берашна йиттина“ бохуш долу инзаре дош, дIа ла доьгIча, цхьа тIара тохар санна гучудолуш хилар тидаме эцча-м муххале а. Цул совнаха, шайн австрихойн доьзалшкахь, 70 процент берашна шайн дай-наноша тухуш хилар официала тIечIагIдина хилар тидаме эцча – хIетте а.\nМаршо радионца къамел динчу шегара бераш дIадаьхначу цхьаьна Зарема цIе йолчу нохчийн зудчуо дацаре до, шегара дIадаьхначу берашна ша йиттинера бохург.\nЗарема: „КIантана берийн бешахь мерах цIий деанера сан. Сан кхин а чохь ши бер а дара жима, со суо а, доьзалхочух а йолуш, кесталгIа лоьрийн цIийна яха езаш яра. Ткъа хIусамда цIахь вацара сан.\nЦундела ас чехкачу орцан машен схьа а кхайкхина, и кIант лоьрийн цIийна вигитира. Цигахь лоьро хаьттина хиллера, кхуьнан нана мичахь ю аьлла, ткъа иза дIавигинчу чехкачу орцан машен тIерачу белхахоша цуьнга аьллера, нана схьа ца еъна, аьлла. Сан чохь долу важа бераш шаьш дита йиш йоцун дела, со ца йогIуш йисина хилар ца хьахийнера.\nТIаккха цу лоьро ас кIантана коьртах йитина хиларна оьхуш ду цунна цIий, аьлла, сацам а бина, Iедал даийтинера суна. Чу а лилхина, озийна карара II бутт кхаьчна кIант а, ши шо къаьчна йоI а дIадаьккхира соьгара. Юха цул тIаьхьа больницехь операци а йина, дуьненчу ваьлла волу жимох волу сан кIант а, соьга шина кIирнахь больницехь лела бен ца войтуш, дIа а ваьккхина, цIа хьажийра со“.\nКарарчу хенахь Заремин воккхах волу доьзалхо хала а, атта а цIаверзийна, амма кхаа тайп-тайпанчу доьзалшкахь дIасакхийсина ду цуьнан кхин а кхоъ бер. Хийрачу нахаца кхууьш долчу шен берашна нохчийн мотт а, Iадаташ а дицделла ца Iаш, ур-аттала ша шайн нана хилар а дицлуш лаьтта, бохуш, дуьйцу къоначу зудчо. Къаьстина ялх шо кхаьчна йолу шен йоI шена дуьхьал йолуш лаьтта, боху цуо.\nЗаремехь санна долу хьал кхин а дукхаъчу нохчийн доьзалшкахь ду. Цхьа а бахьана а доцуш, бераш Iедало дIадоху бохург мелла а тIедетташ дуьйцуш хила там белахь а, амма шен дех-ненах а даьккхина, хийрачу доьзале дIаделлачу берана бен а дац, шена хилларг муьлхачу бахьанийца я хьенан гIалатаца хилла ду бохург.\nЦунна хьалха ши некъ бу: иза я ша юха шен доьзале цIадерзаллца сингаттамехь а, баланехь хуьлу. Я цхьа хан-зама яьлча, шен бакъдолу да-нана а, шен мотт а, дин а, Iадаташ а диц а лой, керлачу доьзалех а дIа а оьй, цигахь даха а, кхиа дуьсу. Цу шина некъах цхьа а бац гIоленарг.\nПамяти героя свободной Ичкерии Мусы Завгаева\nРОССИЙСКИЕ ТЕРРОРИСТЫ УЧАТ АМЕРИКАНЦЕВ ДЕМОКРАТИИ


Оршот-де 1 Чиллан-бутт 2021\nБасаевн тIемало а, "дохковаьлла Джумаев" а, Путинан йоцу шахьар а\nНохчийчохь Псковерчу десантхошна тIелатар дарна бехкевина Ганиев Рустам. Ларамаза нисвелла, боху, Джумаев Навальныйн акцехь. Путинан ю боху шахьар, совдегарийн ю аьлла Кремло\nНохчийчохь тIемалойн тIаьххьара бисна бен бохийна ша аьлла, кху деношкахь дIахьедира мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Цо чIагIдарехь, тIаьххьарчу леринчу операцехь ницкъахоша вийна тIаьххьара бухависна хилла ялх тIемало, шайлахь эмир Бютукаев Аслан а волуш.\nБританига Закаев схьавехар, ФСБ-на тIелата Iалашо кхабар, Делимхановн кхайкхам\nОьрсийчоьнан Iедалхошка дехар дина нохчийн цIарах Думерчу депутато, Британига Закаев схьавеха аьлла; Бютукаевн гIаттамхой ФСБ-на тIелата дагахь хилла, боху; Москварчу акцехь омонхошна дуьхьал летта жима стаг лоьху Делимхановс


Ниццехь 80 сов стаг вийна, кхин а бIе сов лазийна\nТовбеца-бутт 15, 2016\nНицца - рогIера лазам\nКIайн гата тоьхна йоккха кир лелон машен Ниццерчу Ингалхойн бердйисте олучу цу гIалахь уггаре а меттигерчу бахархошна а, туристашна а дукхабезачех урамехь гулделла адамаш хьеша йолаелча, цкъа хьалха, дукхахберш и ларамаза доцийла кхета а ца кхеттера, цу бохаман тешаша дийцарехь.\nАмма и машен саца а ца соцуш, ши километр сов нахана тIехула а юьйлуш, цул совнаха, шопаро иза адамаш дол-долче тIе а хьийзош, лелаш хиларо кхетийра, хуьлуш лаьттарг цхьаьна ямартчу Iалашонца деш дуйла.\nЦу мIаьргонашкахь Променад-дез-Англе урамехь Францин къоман дезде, Бастили яккхарна сийна кхосса кечйинчу фейерверке хьовсуш эзарнаш адамаш дара. Урамаш цигахь къевлла долшехь, цул совнаха, Францехь даханчу шарахь терорхойн тIелатарш хилча дуьйна вуно алсам Iедалхой урамашкахь а болшехь, и нана-йоккха кир лелон машен цу метте дехьа муха аьлла цкъачунна кхеташ дац.\nКхеташ дерг кхин ду – нагахь санна Францин президенто Олланд Франсуас пIераска Iуьйранна ша къоме вистхиларехь ма-аллара, боккъал а терроран акт елахь, тIаккха Франци хилла ца Iаш, йоллу Европа а, Малхбузе а террорхойн керлачу дименсица а, керлачу хотIаца а Iоттаелла хилар.\nЦу керлачу террорхошна ца оьшу шайна тIехьа лаьтташ цхьа а онда, нуьцкъала цхьаьнакхетаралла а ца оьшу, я царна даккхий ахчанаш а ца оьшу, дуккхаъ нах бойъуш, тIелатарш дан, я дукха накъостий а ца оьшу и тIелатарш кхочушдан.\nУьш шаьш Iачехь шайн каракхача йиш йолчу гIирсаца ка ма-доллу алсам нах лазон я байъа а гIорта йиш ю. Аналисташа а, террорах болчу эксперташа а шайх „цхье берзалой“ олучу цу кепарчу нахах хила мегаш ву хIинца Ниццехь машенаца нах баъйина волу стаг. Цу стагах лаьцна цкъачунна хууш дукха хIума дац.\nТунисера орамаш долуш, амма дуккхаъ шерашкахь Ниццехь вехаш волу цуьнан цIе Бухлель Мухаммед Лахвайедж ю аьлла дIахьедина Францин чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин векало. Полицина цхьацца пайдабоцу къепедацарш, къоланаш, куталш дарна вевзаш хилла иза, амма цкъа а эскремизмаца я террорхошца цуьнан бала хилар бохург гучудаьлла ца хилла. Ткъа хIинца и стаг, нагахь санна иза билгал Бухлель хиллехь а, мича бахьанца я Iалашонца сел къиза зулам дан араваьлла хилла бохург хууш дац.\nНиццехь бехаш хазнесанна дукха нохчи а хиларна, цу бохамах лаьцна яьхна йолчу видеогайтамех дуьххьарчарех цхьаъ вайнехан жимчу стаго шен телефон тIехь яьккхина а, цу гайтамехь нохчийн мотт буьйцуш, шайн гергара цхьа йоI лоьхуш нах хиларна вуно дукха вайнах бу, зулам нохчех-м ца хьакхаделла-теша, вайн махкахойх цхьа а-м ца нисвелла-те лазийначарна я баъйинчарна юккъехь, бохуш, сагатдеш. Эладиттанаш лела ватсапехула а, социалан машанашкахула а, цигахь нохчийн зуда а йина бохуш.\nИ хаамаш толлуш Маршо радион зIе хилира Ниццерчу коьрта маьждиган имам а, цигахь ехачу Нохчийн, ГIалгIайн Ассамблеян куьйгалхо а волчу Магамадов Рамзанца. Еари буса и бохам хилча дуьйна схьа хьал шайн тергонехь латтош ду шаьш, аьлла дийцира дешначу стаго.\nМагамадов: „Сийсара и хIума хиллачул тIаьхьа цу гонахь а, цу йистехь а бехаш болчу вайнахаца тхо зIене а девлла, цаьрга массаьрга а оха хеттамаш бина. Цигахь вийна я дера чевнаш йина вайнах бац. Цхьа бер ду цигахь лахийна, лоьрийн цIийнахь, цуьнан деца-ненаца сан къамел хилла, кхераме лазийна дац боху цара иза, тахана цуьнга хьажа лоьрийн цIийна ваха везаш ву со, амма цкъачунна Iедалхой бу цигахь шайн белхаш беш“.\nЦу юкъана еари дийнахь, Ниццехь бохам хилале жимма хьалха, ша къоман даздарийн хьокъехь телевизионехула вистхуьлуш махкахь тIаьхьарчу эха шарахь сов латтош долу лерина хьал юхадоккхур ду, аьлла,дIахьедар дина хиллачу Францин президенто Олланд Франсуас пIераскан дийнахь терроран тIелатар хиллачул тIаьхьа ша динчу къамелехь хаийтира, и хьал кхин а кхаа баттана дахдийриг хилар.\nБакъду, и лерина хьал махкахь долу масех бутт а болшехь, урамашкахь къепе ларйеш совтIеха полисхой а болшехь, и бохам ца хилийта ницкъ цу леринчу хьолан ца кхачар ца хьахийра рогIера бохам ловчу Францин президенто.


Заман сурт -\nЦхьа зама яр вайна, юрта вахача саго коатIара хьайбаш ца леладой, из саг къе лоархIаш. Из цу хана нийса а лоархIар, хIана аьлча, вай даьшта дика ховр царех хьабоала пайда малагIа ба.\nХеталу, из ха тахан юха хьатIаений аьнна. Тахан ший доалахьа лаьттан чIегилг а йолаш, коатIара хьайбаш оалхазараш леладе таро йола саг вIаьхий ва ала йиш я аьнна хет сона. ХIана аьлча, цкъа дале, хьаэцарг мел дар маьха деза да, цул совгIа, даараш унахцIенонна Iаткъаш а да. Кхыметтел молхаш етташ ду дукха даараш. Тахан ханаш а хувцаенний, балха-така болчар уж леладе вIаштIехь а даргдац яхараш нийслу. Дале а, ала ловра сона, хьалхагIа лелаяьй вай даьша бIарчча гектараш ялат а дIадувш, цул совгIа, цIа дизза дезал а болаш къахьегаш хиннад. Хьайбаш а леладаьд, царех шортта пайда а эцаш. Вай мелла дувце а, хIара хIаман ши-ший ха я. КIезиг-кIезига доагIаш вай цу тIа юха доагIаш латташ санна хет сона.\nМасала, республика Юрт-боахама министерство цу деша вIалла цалоаттаяь терко лоаттаю карарча хана. Цунна тешалдеш дола къамаьл хилар тха Юртбоахама министерства хьайбаш леладара отдела говзанча волча Долгиев Мовлат-Гиреца. Цо яхачох, вай мехка 15 эзар гектарага кхоаччаш йол хьокхаш дола доазув да. Из доацаш 40-45 эзар гектар Iана кIала дув ялат а дIадувш да хIара шера. Укх цхьан шера 320 бежан иштта 5000 устагI арахьара вай мехка хьачудоаладаьд Юртбоахама министерствос. Карантийнацара эшаш бола болх а йистебаьккха,уж доагӏ-доаггIача дIа-юха хьожадаьд.\nШоай болх цу тIа соцабе лаьрхIа бац министерства говзанчаш. Долгиев Мовлат-Гире яхачох, кхы а цу тайпарча породах дола хьайбаш вай мехка хьачудоаладе а, царех юртбоахама пайда совбаккха лаьрхIад цар.\n← Госархив Ингушетии подвел итоги минувшего года и определился с задачами на текущий\nЛоаман кхалсагах дола дагалоацамаш →


Кавказхойн муьлххачу а махкахь а санна, баккхий доьзалш хилар амалехь ду нохчийн. ХIокху итт баттахь, махкахь дина 27 923 бер, ткъа, кхелхина 5555 стаг. Хьалхарчарний, тIаьхьарчарний юкъахь йолу башхалла 24-25 эзар стаг ю, аьлла, хаам бира Маршо Радиога пачхьалкхан статистикан урхаллехь.\nНохчийчохь даима а алссам лаьтта баларш. Мел, масса стаг велла а, церан хенаш мел ю толлуш башха баккхий талламаш бан а ца оьшу. Оцу тIехь хьаьнгга а хIоттало шенначул сурт. Лечех дукхахберш кегийрхой я гIеметтахIиттина бахархой бу.\nБаларийн бахьанаш а ду тайп-тайпана. ТIамах леш бацахь а, некъан хьовзамашкахь а, дарбан хIусамашкахь а, ша тIеман майданахь санна, кхелхаш бу къоман тIум лоруш нах.\nШайн юьртахь тезеташ дукха хуьлу, дуьйцу Султан цIе йолчу кху стага.\nСултан: «ТIьаххьарчу хенахь баларш дукха ма хуьлу. Тхан юьртахь хIинца 4 тезет ду. Цхьаъ дIадалале кхиниг тIедогIу. Лаларш, дукха ду хIинца. Хьо массо а дийнахь лела волавелча, ваха тезет хир дара-кх хьуна. Баккхийнаш биссане а ца бисина. Кегийберш а бу-кх, машенаш дIаетташ , оцу бохамашкахь леш».\nТезеташка лела а ца кхуьу нах тахана Нохчийчохь. Хьалха санна, цхьана доьзалан бохамехь баьрче хевшина Iаш еха кIайн мажош йолу къаной ца хуьлу. Уьш боцуш бу ала мегар ду. Нах Iожаллийца дIаэхарх цец а ца волу цхьа а, боху Соьлж-ГIалин кIоштарчу вахархочо Сулеймана.\nСулейман: « Хьалха тезет даьлча, воккха стаг велча, луларчу урамехь хьов, юьртахь стаг велча а, чохь телехьожийла ца латайора. Иза тIе хIума а тосий, къайлайоккхура. ХIинца кегий нах бу леш берш. Юьртахь даима а 2-3 тезет доцуш ца хуьлу. Тхан юьртахь некъан бохам а хилла, цхьа кIант вийна, юха шозлагIчу дийнахь оццу меттехь, ишттачу бохамехь кхин цхьа кIант а вийна».\nКерта тезет а хIоьттина, вон деъначу стагера бала эца а, иза байбан а, хьалха санна, ца гIерта нах. И хIума хIинца хийцадала доладелла, боху Сулеймана.\nСулейман: «ХIора дийнахь и тезеташ дукха долуш, нах цец а ца бовлу цхьанна а хIуманах. Тезетахь нах охкабелла а ца хуьлу. Шайн дуьненан къамелаш а деш Iа. Балха воьдуш санна лела хьо тезеташка. Хьалха кIиранна а, шина кIиранна а, лулахь тезет даьлча, чохь стаг кхелхича санна, масийтта баттахь хьал латтадора. ХIинца ишшта дац иза».\nНохчийн тезетахь амалехь ду, кIетIа зударий а бохий, веллачун верасе кадам беш. Дийнахь, мел лаххара а 50-за, иштта зударшна тIеваха веза иза, кадам схьаоьцуш.\nСо кхаьчначу цхьана тезетахь айдира и хIума, ишшта бала беъна волу стаг кертара ара воьхуш, цунна марабетталуш, боьлхуш леладен Iадат юкъарадаккха дезара, бохуш. Цхьана воккхачу стага элира, кхечара дуьйцучуьнга ла а доьгIна, оцу хIуманна шен маьIна ду, аьлла. Къаночо бахарехь, бала беъна стаг шен сингаттамца ша цхьалха ца вита лелош ду и мелдерг а, аьлла. ТIеоьхучу адамаша шен къаьхьачу ойланийн йийсаре ца вохуьйту иза. Къаночо дуьйцург бакъ хилар даре деш, кхин цхьа а вист ца хилира, массеран а бIаьрга хьалха нисбеллера шайн белларш а, шаьш лайна бала а...\nНохчийчуьра балар-бисарийн статистика


Элдин Микаил. Гуьйренан мукъам\nБуьйса…Беттаса… Гуьйре…Беттасин даточу боданехь техкаш, набаро Iехийна Латта ирсечу гIенаша хьоьсту. КIайчу тIулгийн пиллигаш тIехь тулгIенаш-пIелгаш ловзадеш жимчу шовдано балочу гIайгIанечу мукъаме ладоьгIуш лаьмнаша шайн ойланаш йо. Ткъа гуьйре… Гуьйрено Iаламах болчу шен хьегамах лаьцна, шийлачу Iаьнан кIайчу марчонах лаьцна, шен йист йоцчу лазамах, сингаттамах лаьцна дагардуьйцу ойланечу Батте.\nЦуьнан дашо чIабанаш шен даточу пIелгашца кхалош, ловзош, Батто леррина ладоьгIу гуьйренан шабаршка. Ша-шена тIаьххьара Iожаллин узам беш угIучу цхьалхачу гила-берзан аз хезаш санна хетало. Амма и сингаттаме узам сан иэсехь, сан даьIахкийн тIамаран иэсехь бека, хIара эвхье тийналла къахка ца еш. Цу суьртан теш хилла волу со, – «Буьйсанна, стигалан кораш дIаделлалой, Делан къинхетам лаьтта Iена», – бохучух кхета.\nКху инзаре-исбаьхьчу, эзарнаш шерашкара санначу буьйсанан цхьаъ бен воцу мурд хуьлу сох. Сан дахаран бодане а, сирла а мIаьргонаш, шайн устазан тезетахь камил-муридаш санна, чехкачу зуькаран горгачу чIагарехь хьийза. Сан къинош, Iазапан къизаллин бахьана шайх дина бохуш, къаьхьачу балхамца тийжа. Сан тамашийначу синна къахета сан къинойх.\nСо… Со ойланаш еш ву. Дуьненан йистте кхаьчнарг вухавирзина боху, иштта сан ойланаш а, сан дахаран йистте а кхочий, юхайоьрзу. Ткъа ахьа-м хьайн бIаьргийн серло сан даг чу Iенайо. Ас хьоьга дагардуьйцу сайн цхьаллех лаьцна, сайн цхьалла лазаме ечу хьан бIаьргех лаьцна… Iуьйранна тоьпаш тоха кхиэл хиллачу зуламхочо санна, кхин ца дийца бахьана а ца карийна, дагардуьйцу ас хьоьга.\nАхь соьга леррина, дуьненахь тIаьххьара санна, сан бIаьргаш чу хьоьжуш, хьайн хазчу бIаьргех Iанаоьху ирс а, лазам а сецош, сема ладоьгIу. Ткъа со-м кхузара, хьо а эцна, генна дIавахана… Дагалецамашка… Цкъа мацах вайшиннан хиллачу дашочу дуьнен тIе… Ас юьйцу цу дуьненахь лаьттина гуьйре. Вайшиннан дуьненахь вайшиннан гуьйре цкъа а ма ца йоьлхура суна дашочу бIаьрхишца. Вайн лараш дуьненах дIаловчкъо гIерташ, цо кузаш туьссура-кх дерриге а лаьтта. Ткъа догIа-м… Адамийн къинойх дуьне цIандан гIерташ санна тIедоьлхура и сирла догIа.\nЙийсарехь кхиъна лечарчий стигланан маршонах санна, къиношлахь дехаш долу адамаш цу цIеналлех уьдура. Детица кхелина гIабали юьйхича санна, цу мелчу догIано йолчул а хазйина, суна йоьлура хьо. Хьой, хьан дато догIий бен кхин хIумма а доцчу дуьненахь сайн ирсах со ца Iебара. Амма и гуьйре-м ца хиллера цхьа мIаьрго бен, эзар шарахь лаьттича а цхьа йоцца мIаьрго бен хир яцар-кха иза. Со-м вайшиннан ирсечу дуьненчуьра Iожаллин тIемаш тIехь дожалийн ловзарга бал баккха вигира сайн къизчу кхолламо.\nСоьца дисира хьох лаьцна ирсе а, лазаме а гIенаш. Цу гIенаша валийна со хIинца а хьо йолчу. Хьан ойланна муьтIахь боцуш айкх буьйлучу бIаьргаша дуьйцу суна хьан дагара. Ткъа ас ойла йо: «Ирсечу нехан дагалецамаш наггахь бен ца богIу хьеший бу-кх, кхин а ирсечу, хиндолчун дуьненахь уьш беха дела», – олий.\nАйса сайга хаттар до ас: – «Дагалецамаша лаьцна волу со ирсе вуй-техьа кху даточу буса хьоьца?» – олий. Цхьалхачу берзан угIар сайн иэсехь чIагIлуш хаало… Лерина хьан бIаьргаш чу хьажча Iаьпказ чохь гIайре санна, лазам чохь дуьне Iаббол болу безам го. Со ца кхета… Берзан угIар, чIагIлой, сан лерехь дека… ТIаккха ас ладугIу. Махьшаран-майданахь кхиэл кхайкхочу Малике, шен цIе яьккхинчу сино санна ладоьгIу ас хьан даге. Сатийсамо гIелдина доьлху хьан дог.\nСтигланийн шело санна, йист йоцуш, бух боцуш, хьан IиндагI хиллачу сатийсамо гIелдина доьлху хьан дог. Хьан даго дуьйцу соьга ша ловчу Iазапах лаьцна. Со ца кхета… Сан даьIахкийн тIамаран иэсера йогIуш, шен алунах богучу сецначу бIаьргашца сан бIаьра хьоьжуш, сан лерса Iадош, Iожаллин узам беш угIа хIутту цхьалха гила-борз. Со кхийти…\nКху даточу буьйсанан йоьхна аьнгалин тийналла йоьху ас Деле. Тийналла… Тийналлин цхьа мIаьрго лойша суна!.. Со кхийти… Хьо ирсе… Маьрша… Со кхийти…


ХIун юкъарло ду Бухаройн эмиранний, Нохчийчоьнан «паччахьанний»?\nЗазадоккху-бутт 15, 2017\nБухаройн эмир Алим-хан.\nМоскох дуьненаюкъарчу меттигашкахула йолчу пачхьалкхан институтехь (МГИМО) дукха хан йоцуш ладогIарш хилира «Кавказ а, Юккъера Ази а: империн а, Советан а хенахь колониализман фактор» цIе а йолуш.\nХIун юкъарло ду Бухаройн эмиранний, Нохчийчуьрча «паччахьанний»?\nЦу конференцехь къамел динчарах цхьаъ вара Петарбухера историк, этнолог, антрополог Абашин Сергей. Цо историн цхьаьнадогIурш далийра, карарчу хенахь Нохчийчоьнан куьйгалхо волу Кадыров Рамзан, метрополех возуш а волуш, ша урхалла дечу территори тIехь буьззинчу барамехь ницкъ болуш хилар гойтуш.\nТIаьхьара цу тайпа схема лелийна Оьрсийчоьно ша Iуналла дечу Юккъерчу Азера территорешца юкъаметтигаш дIанисйеш. Оьрсийчоь импери йолу хан ю иза.\n«Кавказский узел» интернетан портало яздарехь, таханлерчу Нохчийчоьнан куьйгалхочо Бухаройн эмир дагавоуьйту аьлла хета Абашинна: "Юккъерчу Азехь Бухаройн эмират хилла. Петарбухах возуш волчу меттигерчу куьйгалхочо чоьхьара политика лелош хилла, ша юкъадаьхначу меттигерчу низамашна тIе а тевжаш. Метрополех возуш хиллехь а, ша Iуналла дечу территорина тIехь буьззинчу барамехь хилла цуьнан карахь Iедалан мукъ».\nВуьйцург ву шуьйра вевзаш волу Бухаройн эмир Алим-хан Сейид. 1920 шарахь болшевикаш вохийна Мангыт династера тIеххьара эмир ву иза. Гарехь, эксперташ Iехогш дерг хила мега, Кадыровх Нохчийчохь цхьаболчара «паччахь» олуш хилар. Иза падишах бохург ду. Изза паччахь олуш хилла нохчаша Оьрсийчоьнан императорх а.\nКадыровна а, Алим-ханна а юкъахь цхьатера хIуманаш ду бохург эксперташ тIечIагIдина дац. Церах ву Кавказехула говзанча МГИМО-н кертарчу Кавказан проблемаш а, регионийн кхерамазаллица йоьзна проблемаш а толлучу центран куьйгалхо Ярлыкапов Ахьмад.\n"Бухаройн эмирана а, Кадыровна а юкъахь юкъарлонаш гойту сийзаш хьоькхур дацара ас. Дуккха а цхьана ца догIу хIуманаш ду царшинна юкъахь, историн а, статусан а чулацаман кепашкахь», - хета Ярлыкаповна.\nНохчийчоьнан куьйгалхо Бухаройн эмирах тера ву бохучунна дуьхьал ву оццу центран эксперт Муханов Вадим. "Кавказ.Реалиина" ша еллачу интервьюхь цо элира, и шиъ вустар дукха озийна даьккхина хIума ду аьлла. Иза Iедалан векалшна оьшуш ду аьлла хета Мухановна шаьш дуьйцучунна тIе тидам бахийта.\nВоккхучу Петарбухерчу мехкадех Бухаройн хан возуш хилар яздина дара 1873-чу шарахь Петарбухо а, Бухарано а бинчу бартан тIехь. Кадыровна мандат елларг цхьа стаг ву: Оьрсийчоьнан Федерацин президент. Цундела таханлерчу Москохана муьтIахь волчу Нохчийчоьнан куьйгалхочо лелош дерг билгалдаьккхина дац я указашца а, я сацамашца а, я Оьрсийчоьнан низамашца а.\nНагахь Бухаройн эмирийн Iедал цуьнан тIаьхьенашка дIалуш хиллехь, Нохчийчоьнан куьйгалхо харжар доьзна ду президентах Путин Владимирах. Кадыровн политикан кхоллам бозуш бу цхьана стагах.\nМГИМО-хь хиллачу дискуссино гайтира, цхьаболу эксперташ исторехь хиллачуьнга кхийдаш хилар, Кремло Соьлж-ГIалаца лелочу политикана тIаьхьакхиа гIерташ.\nМассо а кхеташ ву, кхечу регионашкарчу губернаторшна ца магош дерг Кадыровна магийна хиларх, амма «Соьлж-ГIалахь эмир хиларх лаьцна сацам бийриг ю Кремл.


Кадыровн кIентан латарна ша къастийна мах "лачбаккхарна" реза вац Нальчикерчу боксан куьйгалхо\nГIебарта-Балкхаройчуьрчу боксан федерацин президента Бербеков Нажмуддина хаамийн гIирсаш бехкебина Нохчийчоьнан куьйгалхочун кIантана "толам дIабаларх" лаьцна ша аьлла бохуш доцург яздарна.\n"Со цец-акъ ваьлла оцу аьшпех, ас аьлла бохуш дуьйцучух. Ас цхьаьнхьа а, цкъа а ца аьлла, латар, хьалххе дуьйна хиндолу жам а хууш, дIадаьхьна, я цхьанна тIеIаткъам бина. Иза берийн спорт ю, спортсменна цхьа доккха зен ца хилча а сацадо латар, иза лазийна гора ца вожарх а, гал ца вийларх а", - яздина Бербековс инстаграмехь Охан-беттан 26-чохь.\nХьехориг ду Соьлжа-ГIалахь Охан-беттан 8-чохь "Туьйранийн Зама 6: Леррина операци" це йолу халкъашна юкъара боксан къовсадаларш доьлхуш 13 шо долчу Кадыровна а, ГIебарта-Балкхаройчуьрчу цуьнан нийсархочунна Биттаров Асланна а юкъахь хилла латар. Толам Нохчийчоьнан куьйгалхочун кIантана дIабелира, цунна важа етта волалушшехь. Биттаровс, Кадыровна дуьхьало а еш, цунна коьртах масийттазза тоьхча, реферис цIеххьана сацийра латар, ХIоьттира парггIат ирахьлаьттачу Биттаровна, иза нокдауне вахча санна, терахьаш дагардан. Цул таьхьа боксеран вераса гата ластийра ринга юкъа, эшарна къера хуьлуш. Хиламан хьокъехь "Грозный-информ" портало яздира, Кадыров Адама шеца летачунна "цхьа а шанс ца йитира", аьлла.\nЛатарна комментари еш, Бербековс журналисташка элира, спортхо "эшна" хилар Биттаровн тренерша шайггара ца къастийра, ца бевлла тесира юкъа гата, аьлла. "Тренерш цхьаьннан карахь хуьлу, хаа ду шуна, цара шайггара ца бина и сацам [гата юкъатасар]. Ас иза луьстур ду", - аьллера юьхьанца Бербековс.\nЛеташ "толам дIабелла" Бербековс аьлла дацахь а, массех хаамийн гIирсо тренераш бозуш хиларх лаьцна цо аьлларг тидира иштта. Яьржина резонанс Соьлжа-Галахь комментарешка яьккхинчара нийсонца дIадаьхьна латар, чIагдо. Нохчийчоьнан парламентан куьйгалхочо Даудов Мохьмада хаамийн гирсаш бехкебира харцдерг даржорна, латарна тIехь шайна "пиар ян" гIеута уьш, аьлла. Цуьнан дешнашца аьлча, рефери "Биттаровн баьргаш чу а хьажна, кхийтира иза галъиккхина вуйла".


Шоьта-де 16 Дечкен-бутт 2021\nЦIе яьлла мухIажираш-рохинджи бехачу Бангладешерчу лагерехь. 3500 стаг висна, кхерч а боцуш.\n"ХIинца тхойша гIеххьачул тера ву вовшех", аьлла Кадыровс Трампан хьокъехь; набахтера хьелаш ца тайначу Царнаевс арз хьажийна кхеле. $250 доьху цо; ТимурзиевгIар бертабахана шайга чIир кхайкхийначу нохчийн тайпанца\nРиман империн луьйчийлийн бух карийна Урдунан шахьарахь Iамманехь лаьттах доьлла хи дIадоккху белхаш беш. Оцу бахьаница дезна, археологаш а кхайкхина, лаьттан белхаш кхечу урамашкахула дIабахьа.


Дуьхьал долчу декъан студенташа доьшу лакхарчу дешаран меттигехь лекцешка ладугӀуш, семинарашкахь дакъа лоцуш, цул тӀаьхьа дӀало зачёташ а, экзаменаш а, бо курсан белхаш, дакъа лоцу практикехь шен говзаллийца, ткъа дешаран оьшу тӀегӀа чекхъдаьккхича бо дипломан болх. Массо мехкийн а, заманан а студентийн дахаран ца къаьста дакъа ду цуьнца новкъахо долу ша кхетар, шен дахарах а, юкъараллин а дахарах а ша кхетар, царна юкъахь дакъа лацар исбаьхьаллехь, белхашкахь, юкъараллин-политикин дахарехь.\nХӀара дешарах чекхбаккханза йаззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.\nNKC: ph127281, ph914697\nКвалификацеш, тӀегӀанаш, цӀераш, даржаш Ӏилманехь а, дешарехь а\nЛакхара дешаран меттигера арахецнарш\nФилософин доктор (PhD)\nХабилитацин доктор (Dr. habil.)\nӀилман белхало (лахара, лакхара)\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Студент&oldid=6085828»\nДешарах бовланза йаззамаш


Хаьштиг кховдо стаг хилча, балхахь а вуьсу\nМоскохарчу дарбан хIусамера лоьраш,2017\nКхо шо долу бер шен бехках айпе дарна бехкелерина лор таIзарх ялийтина махкарчу Iедало.\nБайначу баттахь WhatsApp-ан зIенехула Соьлж-ГIаларчу яхархочун Такалаева Кулсуман Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга дина дехар сихха дIасадаржийра.\nКхо шо хьалха гIалин берийн лоьмар 2 йолчу дарбан цIийне могуш йоцуш хилла ялийначу шен 3 шо долчу йоIах, лоьрийн биэндацаро а, шогалло а заьIапхо ярх дуьйцура къоначу нанас.\nМаршо Радио зIене елира хIеттахь Такалаева Кулсумца. Цо тIечIагIдира шен дийцарца, билгалъяьккхинчу дарбан хIусамехь шен йоI айпе муха йира оцу буса белхан рожехь хиллачу лоьро Халухоева Оксанас.\nКхелан-медицинан экспертизано а бакъдира, лоьро кхоччуш беран могушалла зийна цахиларх а, цунна дан ца догIу дарба лелийна хиларх а.\nНанас кхеле арз динера лоьрийн ледарло бахьанехь шен йоI меттахь йисина хиларх. Ца дехна Кулсума лор чуйолла аьлла, цуьнан лаам цхьаъ бара, къемата шен йоIана гIоле хир яцахь а, и лор балхах йохор, кхана-лама шена санна цхьанна бале яларна кхоьруш.\nПрокуратурано гIуллакх листинчул тIаьхьа, зуламан бехктакхаман гIуллакх даьккхира берийн дарбан цIийнерчу лоьрана дуьхьал.\nТкъа кхело дерриг теллинчул тIаьхьа шен сацамца тIечIагIдира, лор Халухоева Оксана бехкехилар, жимачу йоьIан могушаллина доккха зен дина хиларна, иза инвалид а еш.\nОктябрск кIоштан кхело таIзар кхайкхийра лоьрана, набахтехь даккха ши шо хан а, иштта цхьана шарна болх бар а доьхкуш.\nШарахь шен чоьтах Германехь йоIана дарба а лелийна, даймахка юхайирзина Кулсам тIекхуьу, лор Халухоева Оксана берийн хирургин декъан куьйгалхочун дарж дIа а лаьцна, оццу дарбан хIусамехь болх беш хиларна.\nЗуламхо жоьпе озо магийна хан тIехтилла аьлла, бехкех цIан а йина, могушаллан министралло гIуллакх дIа а дерзийна, кхи дIа болх бан йитина хиллера кхуьнан йоIах заьIапхо йина лор.\nКъаръяла дагахь яцара Кулсам. Юха а дов карладоккху цо.\n«Кавказ.Реалии» портало а, Маршо Радионо дийцира шайн агIонаш тIехь оцу хиламах. Нохчийчуьрчу прокуратурано шаьш гIуллакх толлур ду, хаамийн гIирсашкахь дийца даьккхина долу аьлла, яздира шайн сайтехь байначу беттан 19-чохь.\nТахана, кхааридийнахь, Маршо Радионо хаьттира Такалаева Кулсуме, цхьалха даьллий-те цо арадаьккхина гIуллакх, аьлла.\nСтомара, оршотдийнахь, Нохчийчоьнан коьрта прокурор Абдул-Кадыров Шарпуддина тIе ваханера тхан да, иза ма ву сан йоьIан кехаташ лелорийг. Балхара дIайоккхур ю, лоьраш тхуна оьшу, амма и тайпанаш ца оьшу аьлла бахара прокурора. ДIаяьккхина хир ю аьлла-м хета суна", - тешна яра Кулсам.\nПрокуроратурехь ТакалаевгIаьрга альлларг мел бакъ ду зиэрхьама Соьлжа-ГIаларчу 2-чу берийн клиникин цIийне дистхилар а нисделира тхан. Регистратуран белхахочо деллачу жоьпаца, Халухоева Оксана, хьалха санна, дархой тIе а оьцуш, болх беш карийра тхуна.\nОксанин телефонан лоьмар яц соьгахь, ша куьйгалла дечу отделенехь ю-кх иза хIинцца а, шен кабинет чохь элира медрегистратора.\nБилггал иза юй-те хаархьама, фамили хаьттира оха цуьнан.\n"Халухоева Оксана ю", - жоп хазийра белхахочо. Амма цуьнца шеца, мел дукха горгали беттарх а, зIе ца тасаелира тхан.\nИштта телефон схьаоьцуш стаг вацара могушаллан министраллехь а. Ша министр белхан хьокъехь дIасаваьлла аьлла жоп хазийра цуьнан секретара.\nПрократуран Iалашо йовза лууш, Кулсама динчу арзан хьокъехь церан талламаш аттачу бевллий а хоттуш, Маршо Радионо тоьхна телефон схьаийцира белхан рожерчу прокурора Егоровс.\n"Сан цхьа а бакъо яц комментареш яла, сан декхаршца догIуш дац. Нагахь санна, цхьанхьа дина зулам ду аьлла, хаам беш хьо елахь, ас дIаяздийр ду. Нагахь хьайна цхьа информаци эшахь, тхан электронан адрес тIе кехат даийта, хьем ца беш жоп лур ду хьуна",- аьлла, хадийра цо шен къамел.\nИштта доцца нисделира тхан прокурорца къамел. Кху баттахь шен цомгуш йоI Петарбуха йига дезачу, амма цхьана а агIор таро йоцчу Такалаева Кулсамна-м моьттура, лор Халухоева Оксана «и санна лоьраш оьшуш бац» аьлла, балхара дIаяьккхина хир ю.\nАмма, гуш ма- хиллара, даржехь кхи а лакха а яьккхина, ша хиллачу берийн дарбан цIийнехь карийра Маршо Радиона лор.\nКхузахь, шен метта ю аьлла хета дайн цхьа беламе забар. ТIахъаьллачу, кадечу стагах дозалла деш, дера ву хIара жоьжагIати чуьра хаьштиг а дахьар долуш цхьаммо аьлча, вукхо жоп делла хилла-кх, тамаша а дера бац, цуьнан санна и схьакховдо бухахь нах хилча, муьлххачо а дахьар дара.