– Вай маца хир ду-те нахах тарделла дехаш!? Буьйсана Iуьйренга довлахьара, Iуьйрана суьйренга довлахьара, кханалерчу дийно хIун дохьур-те бохуш, палтуьйсуш, дIадолуш ду-кх хIара дахар… хIа..!\nТишъелла машен ца леташ, глушитело «ахIи-ахI-ахI-ахI» деш, цунна чу са даийта гIерташ, шен ма-хуьллу хьийза шопар, резавоцуш, цуьнга хьаьжира.\n– Делан дуьхьа, ма йолалохьа хIинца, ишта а бу сан кийрахь бала! – дуькъа сирделла цкъоцкъамаш дусийра Iаламата.\n– И-и-и, сонта жималла, хIинца долу хьекъал хиллехьара! – къоьжа корта ластийра Дешис. – хIара сан бIаьрса-м жима йолуш дуьйна ца хиллий лартIехь… Iаламат цIе йолчу стаге йоьду хьера ца яьлларг?!\n– ХIа-а, хIинца сан цIарна коча еа! Цунах хIун Iоттадели-те!?\n– Оцу хьан цIаро цхьа Iаламаташ гойтур ду моьттуш Iехаеллера-кх!\n– Велла вала со дела-I, ахь дийцарехь, цIаро цхьаъ дан дезаш хилча, хьан цIаро-м, тIаккха, кху кертахь деши компани кхоьллина хила ма еза! «Iаламат дукха Деши» цIе а йолуш…\n– ХIай-хIай, «Къеллин Iаламаташ»! – бат саттийра зудчо. – Ма доккха хIума ду-кх хIара, суна хьакъ доллу дахар-кхоллам ца хили-кх сан! Ма хаза яра со, ма товш… хьалдолчу бух тIера… – ша-шех дукха къахетта, елхар а иккхира зудчун.\n– ТIаккха, хьо елха дезаш хьал дац, йоккхаеш хила еза, – велавелира хIусамда. – ЧIогIа «повезло» хилла хьуна!\n– Делехь боккха къинхетам хиларна, адамаша леточу къиношна царна хила ма-деззара шен хьакъ дIа ца кхочу бохург ду-кх.\n– ХIаъ, вела хьо… хьан воьлийла ма ду, – майрчун самукъадаларх ца кхийтира зуда. – Хьо ву бехкениг… сан дахар къахьдинарг!\n– Хьан декъазчу дахаран бехкечунна мийра бетта йиш хилча… хьо а гIатталур яцара-кх, – воьлучура юха ца верзалора Iаламат. – Хьан виран амал ма ю хьо дакъазаяьккхинарг!\nИштта дIайолаелира оцу дийнахь и хаза Iуьйре.\nХIара шиъ дуьххьара захалшка хьошалгIа даха новкъадаьллера – жимахволчу кIантана зуда ялийна, хIинца кхозлагIа марда-марнана а хилла, зудаялоран гIиллакхаш дерзош дара и шиъ.\n– Зуда, и хьайн ирачу меттан доладелахь тахана мукъа а…\n– Соьгара хIун даларна кхоьру хьо?\n– Дера кхоьру, вайн захалш хьох ца кхетарна… цхьа Iоттар ца йича хьо мегаш ма яц!\n– Вайна реза ца хилахь и шайн… йоI аьлча а… и шайн набаран тIоьрмиг цIахь сацор бен, кхин хIумма дийр дарий цара?!\nМашенаш некъа йистехьо гIоьртина севцира.\n– ХIун ду цу новкъахь хилларг? – машен чуьра корта арабаьккхира Iаламата.\n– «Пробка» ю.\n– Авари-м ца хилла?\n–ХIан-хIа, цхьана хьаькаман нус ю боху гучуйоккхуш… церан машенашна некъ мукъа бита боху…\n– Дависа хьо делаI, и аьттонаш болу нах кеманашца лелаш мукъа а белахьара, царна а атта хир дара, вай а маьрша…\nХалла дIатийна Деши юха а карзахъелира:\n– И сийна стигал ца тоьаш, къуьйсуш, авареш а еш, вайн коьрта тIе оьгур бара-кх уьш тIаккха а! Дала дIаэцарш!\nХIорш эххар а дIакхечира.\nЗахалша дукха лерина, сийдина , комаьршша охьадиллинчу шуьне ховшийра керлабевлла гергара нах. Божарий-м башха хабарна тIера а бацара, эцца хьал-де а хаьттина, шен декхар чекхдаьлла лерира.\nДешис шен кIант хестош, захалша шайн йоIах малик тардеш.\n– Милана жима йолуш дуьйна къастийна ю-кхи тхан, – дуьйцура несан нанас. – Шен йоккхахйолчу йишех, Моникех, чIогIа и тера хиларна… И яллалц дукха яхарг… тера ю аматашца, амалца… ша тап-тера…\n– ВаллахIа ю-кх , дIадаккха-тIетоха хIума доцуш-м, – тIетайра Деши а.\n– Ойн, хьуна евзара Моника? – цецбевлира зударий.\n– Ца евзара, амма и шен йиша санна елла хIума ю-кх и сан нус а!\nОххIай, цул тIаьхьа хилла къематде дийца а хуур дац.\nШа-ша ала гIерташ, хьоькху маьхьарий, зударийн цIогIа, чоь эккхал гIаьттина гIовгIа.\nЦхьадика, «ахIи-ахI-ахI» доцуш, машен сиха дIаэккхийта ларийра Iаламат.\nХIусамда оьгIазваханера зудчунна.\nГIам ша ма-дарра!\n– ХIахI, туьйлин хьо? Iебин?\n– Хьайн ши мекх тодехьа цул… – Деши шен коьртара йовлакх нисдеш йоллура.\nIаламат кхин а ирхъиккхира:\n– Ахь дукха юхьIаьржахIотторна, тIехь дика а лаьттина хIорш-м… охьа ца эгаш… со Iовдал, алахьа, хьо ца евзаш санна… хахкавелла схьавеана волу. Цкъа цIа кхачийта ахь… ас йийр ю хьуна хьан болх!\n– Хьо хIун дан воллу, хIай накъост, хIай? Хьан бIаьргаш мичахь бу… некъ ца го хьуна… сан машен…приора…селхана эцца йолу… теттина ахча делла… сан дозалла… сан сий дайа гIерта хьо!!! Со мила ву ца хаьа хьуна… ас хIинцца хIокху Делан сохьта милице… полице…ас хьан ворхIе де букъ тIехь къематде хIоттадо-кх! – мохь-орца делира хьалха нисъеллачу машен чуьра схьа.\n– ХIахI, хIинца цо йийр ю-кх вайшиннан болх, – неIарх тасаелира Деши.\nIаламата доккха садаьккхира.\nIуьйренца дуьйна дацара хIара де хIокхунна тайна.\nДа ма ватIарг, муха Iотталур вара оцу «Приорина» тIе. Цуьнан да ледара стаг волчух тера ду – собар дац, вохьа-хьем.\nХьераваьлларг санна шен машенна гуотуьйсуш, багара ара туйнаш кхиссалуш, маьхьарца Iоьхучу шопарна хьалха бехкалавахана, вистхила гIертара йиш йоьхна Iаламат:\n– Делан дуьхьа, ма ца хууш хили-кх хIара… хьайн Делан дуьхьа вала-кх суна къинтIера… хьажахьа …цхьадика…оццул дукха хIума ца хилла… Делан къинхетам…\n– «КIеззиг хIума бен ца хилла» –тов, – ша волччохь ирхъиккхира приоран да. – ХIара-м «с нуля» яй, ца го хьуна… и кIайн нускал санна!\n– ХIинца «юьззина зуда» хили-кх оцу хьан «кIайчу нускалх»! – хаьнтIе ши куьг а диллина, дIахIоьттира Деши. Дов даьллачохь, хи чохь чIара санна, хуьлура иза. – Ахь хIун до и цIогIа хьоькхуш, мера кIел ши мекх латийна?!\n– ХIахI, делахь, хIара «заьIап зуда» шайна а йитий, суна кхин керла «нускал» тардер аша, – машенан догIанаш схьакхиссира вукхо. – Сан цIе Турко яц-кх хьуна, шуьга иза охьа ца йиллийтахь! – некха тIе пIелг беттара цо.\n– ЧIичI ду иза а, – яша а ца ешира зуда. – Оха хьуна кхин «нускал» а тардина, ахь хенахь доьзал болабахь, ас тамаш бо-кх!\nДог доьхначу цIийндена кIордийра церан яппарш:\n– ДIасацае и хьайн бат! Хьада яло, машен чухаа, хьайн гIуллакх доцург дитий! – човхийра цо чхьагъяьлла хIусамнана.\nТIаккха Турко цIе йолчуьнга маслаIате вистхила гIоьртира:\n– Хьо сан кIентан хеннара ву, Турко, цкъа сих ца луш, вайна юкъахь барт хирриг дийр дара-кх вайшимма… хIара сан, машен аьлча а, аьчкан къечIалг, йоьхкича а хIара «селхана эцца…теттина ахча делла…кIайн нускал» суна такхалур дацара…\nIаламат ала гIертарг вукхо чехдаккха а ца витира:\n– И сан бала болуш хIума дац!\n– Оцу хьан машенна оццул хилла хIума а дац, хIара воккха стаг ахь хьийзаваллал. ДIавахийта иза, ас сайна тIелоцу ерриге а харж!\n– Суна иза а мегаш ду-кх! – паргIатвелира важа.\nIаламат ша хIун дийр ду ца хууш, дIасахьийзара.\n– Делан дуьхьа, жима къонаха, суна ма бегIийла доцуш нисдели-кх хIара гIуллакх… Хьуна иштта зен муха дийр ду? Хьо мила-хьенан ву мукъа а дийцахьа.\n– ХIун бен ду хьенан-мичара хилар, дада, нохчо хила гIерташ къахьоьгуш воллу-кх со!\nМоха кхуссуш, эццахь шен приора юхаерзош воллу Турко, галваьлла, вахана дIакхийтира «Мерседесах».\nТапъаьлла тийналла хIоьттира.\nТурко машен чуьра арахьажа а ца ваьхьаш, вахьийна, вогIавелла Iара, «кIайчу нускалан» руль мара а йоьллина.\n«Мерседесан» да, гIадвахана велавелира:\n– Турко, тахана пхиъ миллион дIаделла «эла» валош вогIура со… ХIинца и хьайн «кIайн нускал» цунна а дерзош, доккхачу тойна кечам бер-кх ахь!\nДеши ша йолччохь хелхарехь сеттира:– Ва-а-а, Турко, дIалаца хьайна, нускал маре доьду хьан!


Цетиевна компенсаци ялар тIедожийна оьрсийн Iедалхошна Европан кхело\nСтрасбургера Европан кхелан гIишло\nМоскохарчу орцан министраллан белхахошна тIелатар дина аьлла, лаьцна латтийначу Цетиев Хьусайна Европан кхеле чуделлачу арзна жоп делла, еххачу ханна чохь латтийна, цуьнан маьршо хьаьшна хилар тIе а чIагIдеш.\nМаршо Радионо яздира, Ражапов Хьамид а, вежарий ЦетиевгIар Сайд-Мохьмад а, Хьусайн а 2014-чу шарахь Гезгмашин-баттахь лацарх. Талламхоша дийцарехь, цара, травматикан тапча а кхуьссуш, тIелатар динера Москох кIоштарчу Внуково олучу меттехь орцан министраллан белхахошна. Лаьцначийн адвокаташа дIахьедора, церан массеран а алиби хиларх а, хIиттийначу видеокамераша дIа а яздина. Кхело масийттазза дIаяхйора уьш чохь буьтуш хенаш, ткъа Цетиев Сайд-Мохьмад шен цIахь латтош вара, дIасавалар а дихкина.\nСтохка аьхка кхело царна дуьхьал айдина гIуллакх прокуроре юха а хьажош, Ражапов Хьамид а, Цетиев Хьусайн а маьршаваьккхира.\nЕвропан кхеле Цетиев Хьусайна кховдийначу искна жоп делла аьлла, дийцина "Кавказан узел" агенталле адвокато Окушко Татьянас. Ша дIалацарх протокол 16 сахьт даьллачул тIаьхьа бен хIоттийна цахиларх, низамца доцуш ша лацарх, шина шарахь сов бехк боцуш ша чохь валлорах а дара Цетиевс далхийнарг. Кхело бакъдина цуьнан бакъонаш хьешна хилар. Мел компенсаци кхачийна Цетиевна, адвокато ца дийцина.\n"Европан кхелан сацаман бух тIехь Оьрсийчоьнан Iедалхошна компенсаци тIейожо лерина ду тхо", - аьлла адвокато.


Бакъо — Википеди\nБакъо — адамийн юкъараллехь, нехан лелар нисдан а, цера юкъаметтиг ларъян а, раж а хилита. Цаьрга вовшен ницкъ ца байта хьажар а, кхин дӀа а, цу тайпа Ӏалашонаш а йoлуш кхоьллан массо а бакъонаш. Цаьра гойту мегар дерг а, мегар доцург а. Уьш ларъян массо стеган тӀе диллан декxар ду.\nБакъонан ницкъ бакъбан, цуьнга мелла алсаме неха ларам а хилита оьшу:\nбакъонан бух бакъбин тӀелаьцна иза хилар.\nбакъо тӀелаьцначул тӀаьхьа. Махкахь бехаш болу бахархошна иза дӀакхайкха ян публикацишца. ХӀунд аьлча, хӀора вахархо шен Ӏедало тӀе диллан декъар доьвзаш а, тӀаккха и декъар кхочуш дан дезаш ву.\nпачхьалкхо тӀелаьцна йолу бакъо лар ян езаш ю. Масалла, и тӀелаьцна йoлу бакъо лар ца йина волу вахархочуна таIзар a деш.\n1 Бакъо, мораль, этика\n2 Бакъонан системийн классификаци\n3 Бакъонан кеп-кепара дакъош\n4 Тайп- тайпана бакъонах хоьттина-дихкина Ӏилманаш\nБакъо, мораль, этикаНисйе\nБакъо моралех а, гӀиллакхеx а, кхаьсташ ю. ХӀунда аьлча бакъонах хоьттан таӀзар ду(цхьаъ вукханах къастаза дозуш ду). Нагахь санна и бакъо тергал ца яхь Ӏаткъам бан.\nТкъа иштта бакъо къаьсташ ю этиках. Бакъона коьрта Ӏалашо ю — дӀа хоттийнa бакъонашан а, Ӏедал- низамийн а, маьӀан хӀу ду билгалдаккха. Цуьнан коьрта Ӏалашо яц: хӀуман моралех хьакхалуш агӀона мах хада бар: нийса ду йа харц ду аьлла. Цундела гӀиллакяхь а, этикехь а, ца догӀуш долу хӀумнаш бакъоно магийна дац аьлла билгалдаькхна ца хила тарло.\nДуьненан бакъонан системаш\nБакъонан системийн классификациНисйе\nРоманийн-германхойн бакъонан доьзал-цхьанатоьхна йoлу массо а континенталийн Европин пачхьалкхашан бакъонаш. Римера бакъо шей бух а болуш. Оцу бакъонан доьзаллийна юккъе йoху бакъонан системийн коьрта хьост -нормативан акт ю.\nИнгалс-саксонийн бакъонан доьзал- тобан юккъе йоьлху: Йоккха Британийн а (Шотланди йoцург), Канадийн а, Америкин Цхьанатоьхна Штаташийн а, Ямайкийн а, Австралийн а, бакъонан системаш. Оцу бакъонан системшан лардаш ю -принцип stare decisis (лат: хьалхе бина сацам тӀаьхь латтар)\nДинан бакъонан доьзал- бакъонан системийн коьрта хьост — Делан дош ду. Масалла, бусулб динехь — шарI ду.\nЛамастан бакъонан доьзал — оцу тобан юккъе йоьлху бакъонан системашна коьрта хьост ю — ламаст а, Ӏадат а, уьш шийра хенашкахь дуьндахь хьа догӀуш хилари тер наха юх-юха уьш лела деш, диц а ца деш лаьтта.\nБакъонан кеп-кепара дакъошНисйе\nТайп- тайпана бакъонах хоьттина-дихкина ӀилманашНисйе\nБакъо а, экономикаъ (йа бакъонан экономикин анализ)\nКеп:Пачхьалкхан а, бакъона а теори\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Бакъо&oldid=6086295»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 28 июнь 12:27\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 28 июнь, 12:27.


«За права человека» болам юьхьарлаьцна Iедалша\nНТВ-телеканалан журналисташ а балош, Москох-гIалин юккъехь туп тоьхна йолчу «За права человека» олучу юкъараллан боламан офисе баьхкинера ПIераскана дийнахь Iедалан белхахой а, полисхой а. Маршо Радион корреспонденто бинчу хаамца, цfрах цхьамма хаийтина ша мила ву. Иза хилла латтанан ресурсийн департаментан белхахо.\nБакънашларъярхойн боламан декъашхочо Букварев Александр дийцарехь, царна дихкиана офис чубахар, цаьрца аренда яран барт чекхбаьлла аьлла. Букваревс чIагIдарехь, иза бакъ дац. Iедалш шайна тIеIаткъам бан гIерташ ду аьлла хета цунна.\nХьалхо Мемориало а, «Москохара ХIельсинкин тобано" а "За права человека" боламо а латкъам бинера Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле, Оьрсийчохь тIеэцна долу Iедалех йоьзна йоцучу вовшахтохараллех лаьwна долу низам бахьана долуш. Цу низамца а догIуш коммерцица йоьзна йоцу махкал арахьара ахча оьцуш йолу организацеш регистраци ян дезаш ю, шаьш кхечу пачхьалкхийн агенташ ду аьлла.


Суьдхочун Къуръан а хьедан йиш хилча...\nКъилба-Сахалинскан гIалин кхело цигарчу прокуроран Перченко Натальин арз толлуш, экстремизмалле ду Фатихьа а, кхидолу Къуръанан аяташ а аьлла тIеэцначу сацамо карзахбаьхначу Оьрсийчуьрчу бусулбанийн аьрзнаш ца дуьйшу хIинца а.\nОьрсийчохь бехачу бусалба динехь мел болчу наха тахана шуьйра дийцаре беш бу Къилба-Сахалинск гIалин суьдо бина сацам. Iедалан балхахь болучара а, боцучара а хаамийн гIирсашкахула а, шайлахь а, лартIа а ца хеташ, цхьа йоккха ледарлонах тера, йийцаре еш ю низамхоша, бусалбашна Къуръан къахьдан Iалашо лаьцча санна шайна магийтина «маршо».\nБусалба нахха-м стенна буьйцу цу сацамо иза челакха, Iовдал хIума лоруш а холча хIиттийна ур-аттал кхечу динан векалш а. Масала юкъараллин дахаран а,динан а хIайттархочунна, лахарчу тIегIан мозгIарна Кураев Андрейна инзаре акхалла ларрал новкъадеъна Къилба-Сахалинск суьдо динарг.\n«Иза лартIа кхел яц, иза инзаре цIарматалла ю. И кхел йинарш я Iовдал бу, я бакълена а ямартхой а, питанчаш а бу. Кхечу агIор олийла дац».\nИшта дIахьедар дина мозгIаро Кураевс . Цунна хетарехь Оьрсийчоьнан низамаш хийца дезаш ду.\n«… гIалин а, кIоштийн а суьдхойн бакъо хила ца еза динан хьокъехь йолчу литературан мах хадо. И болх бан охIла болуш,шуьйра хаарш а долуш говзанчаша хила беза. Цхьана суьдхочун я прокуроран дераллин а, аьрталлин а закъалтхо хила ца йогIу ерриг пачхьалкх». Герггарчу барамехь цу кепара дIахьедар дина Кураев Андрейс.\nНохчашлахь а дукха нах бу цуьнчух тера дог-ойла йолуш. Цара кхеторехь миллионаш бахархошна доза а доцуш деза а,перза а долчу къурIанах я кхечух хьакхалуш дерг «нисдан а,литта а» бакъо хила ца еза могIарерчу суьдхойн. И хьажам болчех ву, пхийттара ваьлчахьана а цхьа ламаз ,марха ца дуьтуш схьавогIуш волу суьпа стаг соьлжагIалахо Намурзаев Хьасан а.\nХьасан: «ХIуьттаренна бина бацахь кхин бахьана ца го суна оццул Iовдал сацам бан. Массо кхетар волчу маттахь аьлча Къилба-Сахалинск суьдо къурIан доьшуш берш а экстремисташ бу боху.\nЦара Аль-Фатихьат сура юкъара аят зуламе ларар бисмалла а деша бохург санна нисло. Вуьшта аьлча цу суьдо бусалбан нахана ламаз дар а доьхкуш ду, Деле гечдар доьхуш доIанаш дар а нажжаз до оцу сацамо.\nСайн аьллар хилча ас цу суьдхочунна, цигахь хиллачу прокурорана а кхел йойтур яра. Цул сов цу суьдхошкахь цу кепара сацам бан бакъо йита а ца езара массо меттах ваьлла а.\nКху Оьрсийчохь волчу 20 миллион сов бусалба стаге шайн дин дита бохург санна хIума ма ду иза. Соьга хаьттича бакълена а йилбазан амале вирзинчо бен бийр бац и тайпа сацам. И гIуллакх кIорггера талла а дезара соьга хаьттича,стенна аьлча оцу цхьана зудчунна-суьдхочунна дагадеъна Iай те и аьлла шеек ву-кх со».\nКъилба-Сахалинск гIалин суьдо къурIан тIера масех аят зуламе лоруш бинчу сацамах дийцина соьлжагIалахо Хьасан санна хьажам берш чот йоцуш дукха бу.\nЦарна даггара теша лаьа пачхьалкхан кеуьйгалхоша кхиндIа йолчу ханна и саннарг ца хилийта,эшахь низамаш хийцар биста кхаччалц, леррина гIулчаш йохур ю аьлла. Бакъду шеконца и тайпа хьажам тIеоьцурш а бу ба-м.\nХьасан: «ХIуьттаренна бина бацахь кхин бахьана ца го суна оццул Iовдал сацам бан..."


Ши дуьне: телехьожийлехь - цхьаъ, бакъдерг - кхин\nНохчийчуьрчу хаамийн гIирсех мел теша бехархой?\nДеношкахь Нохчийчоьнан пачхьалкхан «Грозный» телерадиокомпанин директора Дудаев Ахьмада бовзийтина Кадыров Рамзанна, цо дина омра кхочушдеш, мехкан пресса хийцамашка ялорах лаьцна.\nТкъа теший бахархой и болх пайде хиларх, меттигерчу хаамаша гойтург, дуьйцург, яздийриг нийса а бакъ а ду бохучух?\n«Зуламна» дуьхьаллаттар Кадыровн кхетамехь\nКхушеран бIаьста медиа-хьостанийн болх тобар тIедиллира Кадыровс ша цунна къастийначу Дудаев Ахьмадна. Iалашо яра «Нохчийчоьнна дуьхьал ца соццуш ден идеологин тIелетарш» юхатоха.\nТкъа ма-дарра аьлча, Кадыров лерина вара шегахь мел йолу пресса, телегойтийлаш ша аьлларг, лелийнарг, динарг емалдеш хьийзачу блогерна Абдурахманов Тумсона дуьхьалбаккха. Иза ир-кара хIоттийра махкахь дестийна кхобу Кадыров Ахьмадан васта оппозиционеро IиндагIа буха кхехьа долийча.\nДудаевс бутт сов хьалха хаийтира Кадыровна, ша цуьнан буьйр кхочушдинийла – «Нохчийчоь тахана» («Чечня сегодня») агенталлин когакIел дерзийна кхо газета: "Молодёжная смена" («Кегийрхойн чкъор»), "Столица Плюс","Ан-Нур". Тумсох беркат даьлла оцу хийцамашкахь Ахмадов Чингизна – иза хIоттийна журналистийн керлачу корпорацех жоп луш волу хьаькам.\nДудаевца дехха динчу къамелехь мехкан куьйгалхочо бохура, массо а агIор, массо а кепара ницкъаш бу нохчашкара церан шатайпаналла дIаяккха арабевлла. И зулам эвсардоккхуш, буьйцучу ницкъаша пайдаоьцу геннарчу мехкашка дIабахначу нохчех, элира Кадыровс.\nНохчийчоьнна лоьш хуьлу пресса шина декъе йийкъира цо. «Цхьаболучара деккъа дIа шайна реклама еш яздо «Нохчийчоь, Кадыров, Соьлж-ГIала». …Ткъа вукхара информацеш чукхуьйсу, кхузахь хила йиш йоцург а хилла даьлларг ду, бохуш, нах хан мел ели а тешаша хилийта», - бохура Кадыровс.\n«Шу бакъдерг дуьйцуш дуьхьалхIитта деза оцу зуламна», - аьлла, кхидIа бан безачу балханна некъ гайтира цо Дудаевна.\n"Цхьаъ дешшехь, юьхьIаьржа хIоттаво ерриг а пачхьалкханна хьалха»\nМел теша Нохчийчуьра бахархой мехкан прессех, теллира «Кавказ.Реалиино».\n29 шо долчу Соьлж-ГIалин вахархочунна Адамна хетарехь, тоьшийла дац цхьана а газетах, телевизионах – «мехкан рейтинг даима а лаккхара ю», цаьрга ладоьгIча. «Ас ца доьшу и газеташ. Наха дуьйцург ишта а ду хезаш. Политика а, телевизор а йитина ас. Ца теша со царех цхьаннах а. Адамашна пайда хилахьара аьлла арадолуш дац цхьа а газета. Оьшург интернетехь карадо», - элира цо.\n«Телевизорехула гойтурггий, хьуна хьайн бIаьргашца гушдерггий тайп-тайпана ду. ЧГТРК-но, масала, махкахь юккъера алапа хIоккхул ду, боху, суна гушдерг кхин ду. Ца дуьйцу цара Iедалан белхалошкара ясакх лахьош ю, олий [Кадыров Ахьмадан фонде], амма лахьош-м ю иза», - бохура 24 шо долчу мехкан коьртачу шахьаран вахархочо Мансура.\nЧурт-ТогIера Мадина а ца теша меттигерчу хаамийн гIирсаша яздечух, гойтучух, амма иза яц кхеташ, стенна эшна телегойтийле, прессе полицин декхарш дIадала. «Вайн прессо дерриг а гойту. Хьоьгара цхьаъ доллушехь, юьхьIаьржа хIоттаво ерриг а пачхьалкханна хьалха», - реза яц иза.\n19 шо долу Гуьмсера Фатима а ца хьожу я «Грозный» телеканале а, я кхечу каналашка а. «Хьаьжча а, цхьа аьшпаш хуьлу буьттуш, дийнахь а, буса а цхьа Рамзан вуьйцу. Ца хаьа, цара дуьйцучух муха теша еза», - аьлла, хадийра къамел Фатимас.\nКадыров цахьевар бен молха дац, даций?\nНохчийчуьрчу хаамийн гIирсех теша мегар ду, юьйцург политика яцахь, элира махкарчу дешаран центрехь болх бинчу Залинас.\n"Iедалера юьйлу харцонаш цкъа а ца хьахайо. Ца теша со церан политиках. Делахь а, политика йоцуш кечйинчу программех-м теша мелла а», - элира йоIа «Кавказ.Реалиига».\nХьавас – иза а ю Соьлж-ГIалара – «пропагандин гIирс» бу элира Нохчийчуьра газеташ а, кхиболу хаамийн гIирсаш а. «Со ца хьожу цаьрга, ца теша. Интренетехь карадо суна дахарх дерг ма-дарра», - аьлла бовзийтира цо шен хьажам.


Москох къевлинчу неIаршкахь яхъеш ю Украинан хIордахой чохь буьтуш хан\nЛахьан - баттахь Iаьржачу хIордан тIехь оьрсийн дозанхоша дIалецна Украинан хIордахой кхи дIа а чохь буьтуш сацамбан гIерта Москохара Лефортовн кхел шинаридийнахь. Охан-беттан 26-чу дийне кхаччалц украинхойн кеманийн экипажаш лецна битар доьху талламчаша.\nКхелан кхеташонехь хила дагахь хиллера Лакхарчу Радан цIарах адамийн бакъонаш ларъян векал йина Денисова Людмила а, лецначийн гергарнаш а. Амма Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша ладегIарш къевлинчу неIаршкахь дIадахьар дехна.\nЗуламан-процессуалан кодекс ФСБ-но шен дехарца шога дохийна лору адвокаташа.\nМаршо Радионо яздира, Лахьан-беттан 25-чохь Украинан кхо тIеман хIорда кема лацарх Оьрсийчоьнан ницкъаша Керчан гечонехь. Лазийра ялх украинан хIордхо. Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисан (ФСБ) куьйгалло а бакъбира и хилам: доза дохорна Iаьржачу хIорда тIехь лаьцна Украинан кеманаш, аьллера цо.


A’Studio группан концерт юкъахъяьккхина Батумехь\nТбилисера протестера сурт\nТбилисехь Iедална дуьхьал йолийна протесташ бахьана долуш Казахстанера схьабевллачу декъашхоша вовшахтоьхна оьрсийн А’Studio поп-группан концерт юкъахъяьккхина Гуьржийчохь аьлла, хаамбина "Аджарин телевизионе" концерт вовшахтоьхначара. Батумерчу UP2U клубехь концерт яла дезаш бара, шайлахь гуьржийн орамаш долу Топурия Кети а йолуш, тобан декъашхой. Церан концерте билеташ байначу баттахь дуьйна дохка долийнера.\nГуьржийчуьра схьаяьлла ю Топурия Кети. Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран агIонча лоруш ю иза. 2018-чу шарахь президентан харжамаш буьйлалучу юкъанна йиш дIаязйинера цо, клип а йоккхуш, Путинна пропаганда еш.\nUP2U клубан долахочо Пиранишвили Ираклийс хаамбина журналисташка, "махкахь хIоьттина хьал бахьана долуш, концерт юкъахъяккха дийзира" шайн аьлла. Ишта цо билгалдаьккхина, эзар сов билет дохка а шаьш кхиина хилар.\nБайначу беттан 20-чохь юьйлаелла Тбилисехь бахархойн протесташ. Оьрсийн депутат цига варца а, Гуьржийчоьнан спикеран гIант цо дIалацарца а доьзна меттахдаьллера адам. 200 сов стаг лазийра байначу беттан 21-чу дийнахь протестехь хиллачу тасадаларшкахь. Иттанашкахь дIалецира нах, амма тIаьхьо дIахийцира уьш а.\nIедалхоша кхочушбира гулбеллачийн лаамаш: дарж охьадиллира праламентан спикеро, харжамийн реформа а тIечIагIйира. Амма шен даржехь висира пачхьалкхан чоьхьарчу гIуллакхийн министр, цунна а дарж охьадиллар тIедожийна протестхоша.


ВГТРК-н операторан хьехам: "Телевизор ца латор бен молха дац"\nВолчек Дмитрий, Маршо Радио, оьрсийн сервис\nОьрсийчуьра телегойтийла: хьовсархой Iехабо, шен белхахой юьхьIаьржа хIиттабо\n"Оьрсийчоь шен долаерзийначу режиман идеологица со цкъа а ца хилла реза, амма "аьшпаш кхуллучу тобанна" юкъавола а, иза чуьра хьаьжча муха ю ган а-м лиина суна", дуьйцу Кривенков Леонида.\nЦуьнан говзалла ю химик, ткъа Iаьмна видео яккха. ДоттагIчо-телеоператоро дийхира цуьнга ша Петарбухарчу шахьарех лаьцна документалан филм йоккхуш шен ассинтент хилар.\nДукха хан ялале телегойтийле балха вахара Леонид – юьхьанца "Iуьйре дика хуьлда, Оьрсийчоь!" программехь йоккхура цо шай-кай. Ткъа 2006-чу шарахь, "Россия-24" телеканал схьадиллича, оьшу корматалла йоццушехь, официалехь балха ийцира иза.\nКривенков Леонида чIагIдо, балха оьцург ша шен беттан алапа делира хьаькамашна, бохуш. 10 шарахь бина цо операторан болх – бевзаш болу политикаш эфире бохучу 7-чу студехь, дика девзина ВГТРК-н чоьхьара дахар.\n2016-чу шарахь пенсе вахийтина иза. Болх бита ца лууш, кхелехула телекомпаница къовсавелира иза, амма массо а кхелаша лецира ВГТРК-н агIо.\nШена "Россия-24" телеканалан студешкахь дайнарг дийицира Кривенков Леонида Маршо Радиога.\n- Хьан политикан хьажам тахана берриг бара хьо балха хIуттучу шерашкахь, я дайначуьнга хьажжина хийцабелира\n"ХIинца хьан рагI ю аьшпаш битта", олуш Iедал дара режиссерийн а, эфирлелорхойн а\n– Со ларлуш лелла Iедалехь йолчу режимах даима а, кхеташ ваьхна цо шен хьашташ чекхдохий а, нах Iехабой а, тIеоьцу низамаш массарна оьшу бохуш, кепаш лелайой а.\nБакъду, цигахь волуш политика тергалъян волавелира со – хIунда аьлча, деладенна хиина Iаш, гора керланаш, эфирлелорхошца уьш дийцаредора. Наггахь, сарахь, болх бирзича, оха, охьаховший, кIезиг-мезиг коньяк молура.\nКамерашна хьалха цара дуьйцурггий, тхан гонехь дуьйцурггий цхьаъ ца хуьлура. Оцу хьелаша суна гайтира муха ю Оьрсийчоь. "России-24" каналехь юьхьанцарчу шерашкахь болх беш со чIогIа цецвохура белхахоша лелочу шалхенаша. Массарна а хьаьара шаьш телехьовсархой Iехабойла.\nПачхьалкхера керла хаам цкъа нахала баккхале, бийцаребора, иза муха бовзийта беза, аьттехьа а йогIуш йоцчу кепе берзабой бовзуьйтуш нислора дукха хьолехь.\n"ХIинца хьан рагI ю аьшпаш битта", олуш Iедал дара режиссерийн а, эфирлелорхойн а. Иштта бегашбора корреспонденташца, церан болх эфире лучу муьрехь.\n- Кхечу дешнашца аьлча, "къорза къиг", диссидент вацара-кх хьо? Иштта ойла йолуш дукха буй цигахь?\nБеламе алапаш ду ВГТРК-хь\n- Дера бу. Суна хетарехь, дукхахберш кхета доллучух а. Мелхо а, Iедалехьа ойла ерш бу вуно кIезиг. Путинан патриоташ ду шаьш аьлла гайта гIерта цхьаберш. Хаац: нахана хьалха лелош кеп а хила тарло церан иза, я баккъал а оцу ойланца хила а тарло. Дукхаберш лартIахь нах бу, оцу гонашка а нисбелла, ца бевлла, напха даккхархьама, ишта лела-кх.\n- Суна дуккха а телевизионхошкара хезна, Iедал хийцалушшехь, Путин тахана вазвина, хестош хьийзарш, кхин шек а боцуш, цунна лен хIуьттур бу, олуш…\n- Суна а хета изза. Цара, Iедал хийцадаларцана дуьйцур ду кхин. Маьрша бац и нах, шайна дина буьйр ду цара кхочушдеш. ВГТРК-хь мел беламе ду алапаш, хаьий хьуна! Стаг, цхьана бахьанийца, "нийса лелачуьра" ваьлча, цуьнан алапа иза балха хIуттуш язбинчу барам тIе охьадоккху. ТIаккха чекхдолу дерриг а. Цунна дуьсу я дIаваха, я къIурд ала. Дукхахболучарна тIехь кредиташ ду, тIебаьхкина, Москох петарш эцна, ипотека дIадала деза – цундела Iа балхах тасабелла, хьакамаша аьлларг а деш.\n- Цхьаболучийн алапаш беламе кегий ду, ткъа кхечийн – тIех даккхий. Масала, Брилев Сергейс бIе эзарнашкахь фунташ делла эцна петар Лондонехь…\nКремло омра дира "Россия-24" канална керланашкахь гойтуш "Цхьааллин Оьрсийчоьно" баьхна кхаьжнаш совбаха\n– Хьал дерш а, доцурш а бекъабелла чIогIа. Цхьаболу телегайтархой езачу машенашкахь, шаьш лецначу машенлелорхошца богIу балха. Алапах доцург а кхочу церан кара – мехах цхьацца корпоративаш дIакхехьа кхойкху. Телеоператорна 45 эзар сом лора балхахь, каркхочург дара 42. Хала бара болх, кIадвора. Кхин а кIезиг оьцу белхахой а бара.\nОцу юкъанна, гойтуш долу алапа чIогIа лахара ду ВГТРК-хь, Оьрсийчоьнан кхечу меттигашкахьчул а. Официалехь операторан алапа 6860 дара, масала, 2015-чу шарахь. Дийнан алапа, ца боху ас – беттан! Оцу алапах цхьаммо а бийр бац болх, цундела ВГТРК-но шен хIилла леладо, ахча тIетухуш, амма иза юхадаккха а тарло, белхахо "нийса лелаш" вацахь. Суна массийттаза делира и ахча – 6860 сом. Со кхеле велира, цо иза нийса ду аьлла къастийра.\n- Телеэфирехь кест-кеста нисло беламе хIуманаш. Иштачех массех дагалоцур дарий ахь?\nТелеэфир дIахьочуьнга мохь эккхийтира шеф-редакторо: "Ца хеза хьуна цо дуьйцург! Сихха дIаюкъа цуьнан муцIар"\n– Шуьйра даьржинчех ду – 2011-чу шарахь Пачхьалкхан Думано харжамашкахь "146% кхаьжнаш дахар". И хаам эфирехь баржийначу Кудрявцев Иванца а, Шнайдер Анница а цхьана студехь ас масийтта шарахь бина болх. Ас цаьрца а, шеф-редакторца Щедринская Натальица а къамел дира оцу хьокъехь.\nХилларг иштта дара: Кремлера терахьаш дахкийтина, "Цхьааллин Оьрийчоьно" 146% кхаьжнаш даьхна ала керланашкахь", аьлла. "Ткъа кхечу партешца хIун до вай?", хаьттина хилла шеф-редакторо. "Кхечу партеша даьхна доллу терахьаш дIахазаде", жоп делла Кремлера. Къийса ца хIоьттина шеф-редактор, Кремлна дика хаьа-кх, аьлла, 146% кхайкхийна эфирехь.\n– Дукха хьолехь ток-шоу а хуьлу-кх хьалххе кечйина спектакл. Цигахь а нисло дагалаьцна доццург…\nШеф-редаторо сихха телефон туьйхира Кремле, омра а дина, кема сацийра эха сахьтана\n– ХIаъ, нислора программе баьхкинчу хьешашлахь, юьхьанца шаьш "дийца доггIург" дуьйцур ду а олий, эфире "хьашт доццург" дуьйцурш. Цкъа скандал иккхинера эфирехь Асад Башара химин герз арахоьцуш хилар хьехочохь. Хьаша бакъдерг дийца хIоьттира, и герз арахоьцуш а ду, лелош а ду Шемарчу Iедалан эскарша, аьлла.\nКривенков Леонидан пресс-карта\nТелеэфир дIахьочуьнга мохь эккхийтира шеф-редакторо Казаков Алексейс: "Ца хеза хьуна цо дуьйцург! Сихха дIаюкъа цуьнан муцIар". ТIаккха дIакъевлира эфир: "Халахеташ делахь а, эфиран хан чекхъели. Баркалла хьуна мехала интервью яларна", аьлла. ТIаьхьо Кремлера телефон а тоьхна, бурч йоьхкира. Кхин цкъа а ца кхийкхира и эксперт эфире.\n– Путинан администрацера, я кхечу урхаллашкара телефон тухуш меттигаш дукха йогIий, цара дов до, я парггIат олу, хьан хIун муха дан деза?\n– Шеф-редакторшка Кремлера даима а еттара телефонаш, керланаш ишта я вуьшта дийца, олий. Къамелан маьIна кхеташ хуьлура, техникан каналехула хезаш ма дуй шеф-редакторша луш долу жоьпаш. Телефон тоьхначул тIаьхьа шеф-редакторша телеэфир дIахьочаьрга олура, керланийн маьIна хийца, дукха хьолехь и керланаш сахьт хьалха дийцинчарна нийсса бIостанехьа нисдора.\n–Европерчу декъанна эфир кеп-кепарчу сахьташца нисъеш хиларна, сюжеташ хуьйцийла ма дуй. Дукха нислой сюжеташ хуьйцуш?\nКоьрта режиссеро дийцарехь, телехьовсархойн кхетам долаберзорхьама, студи психологашка кечйойтура\n– ХIаъ, куьйгалхой резабоцу материалаш дIайойъура, кепаерзайора. ХIинцца йоьдучу эфирехь хийца аьтто хилла боцу "товшдоцург" юхагойтуш, хедадой, "тодора". Суна дагадогIу цкъа айса Жириновский а, Зюганов а студи чохь дIаязвина. Эфир йолаялале маьршша къамел деш Iара и шиъ, ткъа камера латошшехь, хьалаоьккхий, лата санна къийсалора, маьттаза къамелаш а деш вовшашка.\nЮха а камера дIаяйъинча, самукъане, шайн-шайн берийн бераш вовшашна дица хIуьттура. Камера хьалалатошшехь, девне, кхечу амалехь ши адам а хуьлий, къийса дIахIоттара. Театр ю дерриг а, дегабаам бан мегар дац актерна, цо гайта деза васт ду ишта.\nЦкъа Михалков Сергейс телефонехула дечу хеттаршна жоьпаш луш дIаяздан дезаш вара со. Iуьрре дара иза. Оха дIатуьйхи цуьнга телефон, ткъа иза хIинцца гIатта дезачу кеманчохь нисло. Шеф-редакторо сихха телефон туьйхи Кремле, кема эха сахьтана саций. "Россия-24" канална цхьаммо интервью яла еза аьлла, нахах дуьззина лаьтта кема сацорах чIогIа цецваьллера со.\n– Операторах доьзна дукха хIума ду. Цхьаверг дика гайта, кхиверг вон гайта аьтто буй цуьнан? "Россия-24" каналехь олий, мила муха гайта веза?\n"Оьрсийчуьрчу Телегойтийлан дуьнентIе кхаьчна хьо, ткъа оцу дуьнентIехь доллучух а мах боккху, балха хIуттуш а тIехь"\n– Оператор шега режиссеро аьлларг дан декхаре ву. Бакъонаш хьаькамаша къастийна лаьтташ ю. ВГТРК-н 7-чу студехь пенаца 20-30 сурт кхозура – "планаш" - масалш дара уьш, муха гайта беза хьеший хоуьйтуш. Оцу масалшца бен йиш яцара болх бан. Олу хьоьга : "БорхIалгIаниг схьало!"\nСо юьхьанца ца кхетара, стенна оьшу иза я кхин план, суна гарехь, иза кхузахь йогIуш ца хилча, адам цо ирчадоккхуш хилча. Цкъа цхьана белхахочо декораци меттахъяккхинера, схьаиккхина веара режиссер. "Кхузахь серло иштта кечъе, IиндагI дIога нисде, шайга хазахета олу моьтту шуна? (Тхуна хIун хаьара?!).\nГучуделира, режиссеро дуьцург эрна доцийла. Цо бахарехь, телехьовсархойн кхетам долаберзорхьама, студи психологашка кечйойтура. Телехьажархочун хье дIаоьцуш хиллера бинчу кечамаша, бен-башха а дац, хIун ю эфирехь йоьдуш, иза телевизорна хьалха охьахиичхьана тоьаш ду, бохура.\n– Белхахошна Iедал мел деза я ца деза, цуьнан терго йой? Хьан-м ца хилла цкъа а и тайпа проблема?\n– Цкъа со ша волчу кхайкхира коьрта операторан гIоьнчас, Фейсбукерчу агIонтIе ас хIиттийна материалаш дIаяха, аьлла. Ас Украинерчу хьолах льацна сайна хетарг яздинера. ДIаехира ас, конфликт оцу тIехь дIайирзира.\n– Хьайгара ахча дохура, элира-кх ахь, и муха нислора?\nСуна къордийна хIора дийнахь Путинан лешка хьежа, церан аьшпашка ладегIа\nКривенков Леонид балха оьцуш хIоттийна контракт\n- Со "Россия-24" каналt балха хIуттуш, соьга элира цхьана белхахочо: "Оьрсийчуьрчу Телегойтийлан дуьнентIе кхаьчна хьо, ткъа оцу дуьнентIехь доллучух а мах боккху, балха хIуттуш а тIехь". Элира, со балха оьцур ву, нагахь санна ас ахча лахь. Белхан хьалхара алапа – иза 23 эзар сом дара – хьакамашна дIадала дехкаре хилира со. Цхьана баттана дIаийцира со.\nБутт чекхбаьлча, алапа схьаийцира, иза дерриг а дIаделира ас. Цул тIаьхьа соьца контракт хIоттийра. Дуккха а шерашкахь "Вести" программехь болх бира ас. Керла веъначу коьрта операторо балхах долу контракт соьца хIоттош боьху мах шозза лакхабаккхалц. Пенсе ваха везаш вара со со кеста. "Мах охьа ца биллахь, оха хьо дIавоккхур ву, цул тIаьхьа хьуна цхьаьнхьа а карор бац болх", элира.\nДIадала торуш ахча дара иза, дукха дацара, амма суна къордийна хIора дийнахь Путинан лешка хьежа, церан аьшпашка ладегIа. Белхахой боьлура эфир дIахьочу накъостех: "Иза муха нисло, айхьа сахьт хьалха дийцинарг хIинца кхечу кепехь ма дуьйцу ахь?!, олура. Жоп хуьлура: "ХIинца иштта дийца дийзи. ХIун дер ткъа – иштта бу-кх вайн болх!"\n– Дукха хан йоццуш эфирлелорхочо Андреева Екатеринас элира, ша шен корта ларбо, телевизоре хьажжане а ца хьожу. Пенсе вахначул тIаьхьа хьо хьожий телевизоре?\n– Бакъдерг ала ас шуьга?! Сан ши телевизор яра, ас и ший а совгIатйина. ХIинца сан ян а яц телевизор, со интернетехула бен ца хьожу керланашка. Со ца теша Оьрсийчуьрчу телевгойтийлех. Телевизор ца латор бен молха дац.


Ярлыкапов Ахьмад: "Интернетехула шен могIарш дузу "Исламан пачхьалкх" олучу тобано\nОхан-бутт 13, 2015\nОьрсийчоь -- Ярлыкапов Ахьмад.\nЛурчаха Шемахь Асад Башарна дуьхьал тIемаш бечу меттигерчу а, тIебаьхкинчу а тIемалоша "Исламан пачхьалкх" кхуллу, шаьш Шемин а, Иракъан а дакъош тIехь, цигара дIадолор ду дуьне а Исламна муьтIахьдар, аьлла. АхбIе сов мохк бу тахана «Исламан Пачхьалкх» олучу тобанна дуьхьаллаьтташ. Амма хIетте а кхуьуш бу цуьнан могIарш.\nIаьрба мехкашкара хилла ца Iаш, вуно дукха бу «Исламан Пачхьалкх» шех олучу тIеман тобанехь Советан Iедал лаьттинчу мехкашкара кегийрхой: Юккъерчу Азин къаьмнийн векалш, Оьрсийчуьра кхаьчна гIезалой, нохчий, гIебартой, балкхараш, кхарачой, Дагестанан къаьмнашкара кегийрхой.\nОьрсийчоьнан къайлахчу сервисан, ФСБ-н куьйгалхочун гIовса Смирнов Сергейс дIахьедира дукха хан йоццуш, «Исламан Пачхьалкх» олучу тобан агенташ лела Къилбаседа Кавказера жима чкъор Шема а, Иракъе а гIазот даккха гIо бохуш, дIаийзош, аьлла.\nОццу маьIнехь дара ши кIира хьалха Къилба федералан гонан гIантдас Меликов Сергейс аьлларг а. Къилбаседа Кавказерчу студенташа юзу «Исламан Пачхьалкх» олу джихIадхойн тобанаш, бохура цо.\nХууш ду, Европера а, Азера а, ша аьлча, Оьрсийчуьра а Шемин, Иракъан агIор боьлху некъаш ма-хуьллу къуьйлу пачхьалкхашкарчу Iедалша. Йоккхачу тергонца лоьху «Исламан Пачхьалкх» олучу кхоллараллин агенташ. Амма мухха а карабой а, тобанашна тIе некъаш а карош, церан могIарш бузу кавказхоша а, уьш боцчара а.\nИ стенна нисло ишта, боху хаттар лела шайн мехкашкара нах Шема а, Иракъе а кхаьчна бохуш, сагатдечу Iедалийн.\nХаттарна мелла а герга жоп луш бу Москох дуьненца юкъаметтигаш йозаран институтан, МГИМО-н, Кавказан проблемийн, регионан кхерамзаллин Центрехь болх бечу Iилманчас Ярлыкапов Ахьмада бина таллам.\nЦо бахарехь, уггаре боккха болх «Исламан Пачхьалкх» олу тобанаш юзуш бо цуьнан агенташа интернетехула. «Вестник Кавказа» телевизионехь динчу къамелехь 1илманчас боху, воьдург д1авахана д1акхетта ваьлла «Исламан пачхьалкх» тобанех.\nЯрлыкапов: «Кхачийна лимит, дIабаха луурш дIабахана, дIакхетта царех. Тамаше ду, цига баханчарана юхабахка ца лаьа, уьш цигахь дIатарбелла. Дашна ала, шатайпа ю Дагестанан Iедалан белхан кепаш а, цо, масала, дIахьийсабо цига, тIаккха тIаьхьа нах бохуьйту, цIа ма дахкахьара шу, бахийта. Иза пайде некъ хила а тарло, хIунда аьлча, «Исламан Пачхьалкх» олчучу тобанех дIа а кхетта, цIаоьхучара боккха кхерам бохьу Оьрсийчоьнна. Уггаре боккха кхерам бу цаьргара, цара терораш дарна».\n«Исламан Пачхьалкх» кхоллаялале мелла а ницкъалахь бара Кавказан Имарат шех олу болам. Иза кхоллаелчхьана дуьйна, лурчаха гурахь Умаров Докка, Имаратан коьрта амир, кхалхале а дIаэха буьйлабелира Каказера гIаттамхой Шемарчу тIаме.\nТкъа тIаьхьо Кавказан Имаратерчу дакъоша, къаьсттина, Дагестанерчу жамаIаташа, байIат дан долийра «Исламан Пахьалкх» олучу боламна.\nОцу бахьанийца Имарат Кавказах хилларг иштта го шена аьлла дийцира Москох дуьненца юкъаметтигаш йозаран институтан, Кавказан проблемийн, регионан кхерамзаллин Центран белхахочо Ярлыкапов Ахьмада кхиндIа къамелехь..\nЯрлыкапов: «Бакъду, Кавказ Имарат, масала, лилхаяьлла. Шаьш, Имарат лидерша а до цунах даре. Оцу бахьанийца шайн проблемаш кIаргъелла, боху. ХIунда аьлча, берраш а санна дIабахана Шема а, Иракъе а. Ткъа Кавказ Имарат, хьовсал, терроран тобанан могIара яьлла. «Исламан пачхьалкх» олучу тобанца юьстича, цуьнан-м яц цо доладеш меттигаш. Аьлча а, Къилбаседа Кавказехь джихIад бохург тIе ца оьцу-кх наха».\nИштта бу Кавказан Имаратна «Исламан Пачхьалкх» олу болам кхоллабелча хилла эшам. Шема а, Иракъ а, аьлча а, цигара тобанаш ю дуьнетIерачу массо а джихIадхошна гергахь, сийлахь.\nХIоттаделлачу суьрто гойту, «Исламан Пачхьалкхо» дуьнентIера радикалан хьежамаш болу бусулбанаш шена гонаха а, герга а узуш буйла.\nТкъа оцу новкъахь, тергамчаша даре а деш, уггаре дика аьтто бо «Исламан Пачхьалкхьхошна» агитаци яржош а, Iехабелла кегийрхой шена гергабалош а интернето.\nШема оьхучийн лимит кхачийна\nФранцерчу Лавалехь балконах тасавелла воллу меттигера вахархо кIелхьарваьккхина нохчочо\nВенера Анзор вер: нохчийн диаспоро митинг хIоттош ю Оьрсийчоьнан векалаллина хьалха\nКадыровна критика йинарг вер толлуш ду Австрехь\nНах байъа бина барт Iорабаьллачул тIаьхьа. ХIун ду хууш Венехь вийначу блогерх, Кадыровн критиках лаьцна?\nАвстрехь вийначун хьокъехь ши стаг лаьцна. Ший а Нохчийчуьра веана хилла\n"Венера Анзор" цIарца вевза Умаров Мамихан вийна Австрехь. Бахьанаш хIун хета шуна?\nОкуева Амина ер толлуш, коьрта теш хиларна 0 %\nКадыровна а, цуьнан гонна а критика ярна 100 %\nСуна ца хаьа 0 %


Маж бале яьлла маж-дадошна а\nОьрсийчоь -- Маж йолчу Путинан совгIатан коч.\nМажош лелочийн цхьаьнакхетараллера хипстерийн тобанера божарий исламхойх тарбелла лаца кечбелла хилла Швецера полисхой.\nБусулбачийн социалан машанашкара жигаралла тергалйича а, церан духарийн, хотIмийн кеп тидаме эцча а хетало умматан уггаре а коьртачу хаттарех дерг зудчуьн духаран, божарийн мажойн хаттар ду аьлла. Нагахь санна, и хьалхарниг хала а, атта а массо а - къаьстина вайнехачу- боьршачу нехан юкъара ойланца сацийна даьлла ларалуш делахь, „зуда дIахьулйала еза, цу тIехь тIадам“ аьлла, шозлагIчу хаттарехь, божарийн мажошца долчуьнца, шайна мелла а сацамийн маршо юьту махкахоша.\nЦхьаболчара, олуш ма-хиллара, пурах урс хьокхуш йошу юхь, вукхара сонтачу кепара гуо а тобойтуш, хаза „кхаа денера маж“ шех олуш ерг лелайо, цхьана агIор динан бехкам кхочуш беш верг а хуьлуш, вукху агIор дуьненан кечвалар а лардеш. Бу иштта кхечу, кхозлагIчу, тобан векалш а - маж еха а, маьттаза а мел хуьлу дикох хеташ, боьршачу стеган иман юхь яьлла хиларан барамца дустуш берш. Цара ца магадо маж яшар я ур-атталла ларгар.\nЯгарйина ца валлалчу интернет-аренашкахь юх-юха а умматан сихонца ца къастийча, ца нисдича ца долу хаттар санна дийцаре доккху мажа мел еха хила еза суннатехь боху хаттар а, иман галдаларан зил тIе кхачаран кхерам а боцуш маца ларга мегар ю иза боху хаттар а, ткъа иштта дозаллийца и мажош бахьана долуш шаьш Делан некъатIехь – „фисабилиллахI“- ловш йолу халонаш а.\nМасала, социалан гIоьнна шайна сагIийна Iедало луш долу ахча схьаэца ваханчехь Iедалан цхьа белхахо шен маж гича кхераелла шега хьажар а джихадан гIулч лору ишттачара, ткъа метро чохь воьду-вогIуш шех кхин болу некъахой къехкар ша бусулба дин дуьненчохь даржоран кеп лору.\nБакъду, вайнехан кегирхошна юккъехь мажош лелор сел даржар церан иманаш лакхадовларца доьзна дац, бусулбачу атрибутикана мода совйаларца доьзна ду аьлла хета цхьаццаболчу тергамхошна. Австрерчу мухIажарийн лагершна Iуналла дечу цхьана фирмехь болх беш волчу Тарамов Адама дукхахена дуьйна схьа тергал еш ю вайнахалахь арахьара кеп-куц динан бехкамашца нисдахь а, амма Iадаташ, леламаш кегирхошна юккъехь хенаца ледарохчу кепе дерзар. Эхартан я хипстерийн мода ларйеш маж охьахецначарна а, я суннат ду бохуш иза лелош, амма оццул дукха долчу Элчанан, Дела салам хуьйла цунна, хазчу суннатех и цхьаъ бен доцург тергал а ца деш лелачарна а цхьатерра пайда хир бац аьлла хета цунна.\nТарамов Адам: „Пхийтта-ткъо шо хьалха, хьалхара тIом балале, кертахь цхьа сингаттам баьлча юьтур кегийчу наха маж. ТIаккха цхьа хан яьлча баккхихчара олура, хьайн юхь дIацIанйе, олий. Жимстаг шен дена а, нанна а, воккхаволчу вешина а хьалха ца хIуттура, юхь яьлла а йолуш. Ткъа хIинца пхийттара а валале маж охьахоьций лела кегийрнаш, къемата а ламаз деш ша вацахь а, иза суннат ду бохуш. Цхьа мода хета суна иза. И маж бахьана долуш цунна цхьа а къинош къематдийнахь дуьтур ду аьлла ца хета суна.\nКху Европерчу божарша а лелайо и маж, мода йолун дена. Вайнехан кегийчу наха а дукхахьолехь оццу модина лелош ю иза, цара иза бусулба динца бакъдахь а. Пайхамаран суннат ду боьрша стаг зудчух къаьсташ хилийтархьама, цуьнан юхь тIехь чо хила безар, амма иза доцург кхин а вуно дукха ду суннаташ а, бехкамаш а бусулба динехь. Уьш кхочуш а ца деш, маж охьахецар эхартана пайденна ду аьлла ца хета суна“.\nЦхьаццаболчу бусулбачу кегирхойн, къаьстина вайнанах болчеран, вуно самукъадолу, церан дешнашца аьлча, „копаршна“ бусулбачийн мажойх долуш долчу куьйланах лаьцна дуьйцуш. Амма хьастагIа Швецехь хиллачуо гойту, Европехь куьйла бусулбачийн мажойх даьлла ца Iаш, хипстерийнчарех дала йиш юйла, ткъа маж охьахецар иманан ша-башха „барометр“ хилла ца Iаш, иштта модин тIаьххьарлерачу маьхьарех цIогIа дуйла а.\nШвецерчу Йончепинг гIалахь шайн рогIерачу цхьаьнакхетаре гулбеллера меттигерачу „Мажлелочийн клубан“ декъашхой. И нохчийн матте гергарчу хьесапехь „Зуламе Маждадаш“ санна гочдан йиш йолчу клубан декъашхой нохчийн кегирхошна юккъехь мажтлелорна мода яржале дуккха а хьалхехь дуьйна мажош лелор култе а дерзийна, иза ца лелориг шайна юккъе а ца вуьтуш, ткъа маж лелийна ца Iаш, цунна Iуналла дар а исбаьхьалле а дерзийна лелаш болу Малхбузера божарий бу. Баттахь цкъа рогIерчу цхьаьна Европин пачхьалкхахь вовшахкхеташ болчу церан кху шарахь Швецехь гулбала кхаж баьллера.\nТIаккха хаза тийна-таьIна Iаламе а бевлла, цигахь шайн кIайн йозанашца кхелина болу Iаьржа байракх дIа а тоьхна, дахнарг-деанарг дуьйцуш, йий а молуш, Iачу маждадашна цIеххьана гуо бинера шина полисхойн машено. Кхин дIа хилларг меттигерчу журналисташка дийцира маждадийн клубан декъашхочуо Франссон Андреаса. „Байракх хьалха сарташ даха дагахь дIахIиттинера тхо, 30 стаг вара тхо.\nЦIеххьана дIахьежча полисхойн бу-кх тхун тIебогIуш. ДIаладоьгIча, тхо Iачу меттехула тIехволуш хилла мотоциклехь цхьа стаг, цуо оццул дукха мажош йолу кегий нах цхьаьнагулбелла гича, „Исламан пачхьалкхе“ олучу тобанера радикалхой бу моьттуш, полисхошка телефон тоьхна хиллера...“ Кхеташ ма-хиллара, оцу сохьта Iедалхой „харцисламхой“ болчу кхаьчнера, ткъа цигахь царна гинарг исламхошца юкъара хIума доцу сурт дара.\nБакъдерг аьлча, цхьа а хIума полисхоша гуобинчу зуламечу маждадийн суьпачу бусулбачаьрца цхьаьнадогIуш дацара олийла-м дац, хIунда аьлча цу божарийн категореша мажошца дусту шайн-шайна угарре а мехалох хетарг: цхьаболчара иман, вукхара боьршалла.\nМаж-мекх нохчийн муфтиято хьедар - харцо\nМаж – «зулам», ...ткъа иза ницкъаша яшар?\n"ШайтIанаш" лоьху Кадыров Рамзана


КIирандийнахь Серноводскан кIоштахь дIаяьхьначу контртерроран операцехь вийначу шиннан цIераш билгалъяха аьтто баьлла аьлла, хаамбина ТАСС агенталле Оьрсийчоьнан Къилбаседа Кавказерчу Талламан комитетан пресс-гIуллакххоша.\n"Леринчу операцехь вийна ши зуламхо мила ву хиъна, царна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх а долийна, ницкъаллийн структурийн белхахошна тIелатарца доьзна", - аьлла зорбанчаша. Хьалхо бинчу хаамца, вийначух цхьаъ федералан лехамашкахь хилла.\nIедалан ницкъаша талорхошна дуьхьал барам дIахьош ши стаг вийна Нохчийчохь аьлла, хаам бира Оьрсийчоьнан антитерроран комитетан информацин центро.\nМехкан Серноводскан кIоштарчу Аьхкинчу-Борзенна (Ассиновская) гергарчу меттехь Iедалан леринчу ницкъийн декъо гоне лаьцна хилла герзахой. Карабахкар тIедожийна царна, ткъа цара герзаш детта долийна, боху Антитерроран комитето. Герзахой байъина. Шиъ ву уьш, цкъачунна хоуьйтуш дац стенгара, муьлш бу.\nНицкъхойн урхалло бахарехь, Серноводскан кIоштахь герз карахь тоба гарх йолу информаци кхаьчна хилла ФСБ-н белхахошка.


Нохчийчоьнан Iедалхоша шена кхерамаш тийсарх дIахьедина гIалгIайн оппозиционера\nНохчийчоьнан парламентан спикера Даудов Мохьмада а, пачхьалкхан Думан депутата Делимханов Адама а шена чIир кхайкхийна аьлла, дIахьедина гIалгIайн оппозиционера Хазбиев Мохьмада. Шен инстаграм-агIонехь дина цу цунах лаьцна дIахьедар.\nХазбиев Мохьмадан инстаграм-аккаунтерчу агIонан скриншот\nПолитика бахарехь, чIир хьеяран бахьана ду ши де хьалха цо видеохула бина кхайкхам. Цу тIехь Хазбиев вистхилла Нохчийчоьнан куьйгалле, емал бина, цунна хетарехь, гIалгIайн къам сийсаздийраш. Цул тIаьхьа Хазбиевн ватсапе хаам кхаьчна, хьуна чIир йогIу, тIейогIучу заманчохь хьо кхерамзаллехь ву алий ма хеталахь аьлла.\n"Тхо хьехош болу нах оха дийна ца буьту, хьо а вуьтур вац", - аьлла соьга Даудов Мохьмада,- дуьйцу политикан жигархочо. - Цул а пхи минот хьалха соьга телефон туьйхира Делимханов Адама, сан къамелна ша реза вац аьлла, цо а чIир хьейира соьга".\nИштта Хазбиевс хааме даьккхина, Сунжерчу маьждиган имама Цечоев Мохьмад-Салис а шена кхерамаш тийсарх.\nШен видеокхайкхамехь оппозиционеро дIахьедо, "кхин дIа а бакъдерг дийца", шена кхерамаш туьйсур белахь а.\nКху деношкахь кхечу видео тIехь Хазбиев Мохьмада критика йира, къаьмнашна юкъа цим туьйсучарна. Даудов Мохьмаде вистхуьлуш, билгалдаьккхира цо, Нохчийчохь тIемаш боьлхучу заманчохь гIалгIай шайн интересашна ямартбевлира Нохчийчуьрчу мухIажарийн интересаш хьала а айбина, аьлла.


Гуьржийчоь: Цхьана куьйго вукху куьйгана гуш дерг до\nГуьржийчоь -- Керла Гуьржийчоьнан lедалан симбол, Тбилиси. 1Сти2013\nГуьржийчоьнан премьер-министр Иванишвили Бидзина Iедална коьрте хIоьттичхьана дуьйна, Тбилисин Оьрсийчоьнца йолу политика кхоччуш хийцалуш ю. Критикаша бахарехь, шен позици хуьйцуш йолчу Тбилисино пачхьалкхан кхерамазалла малъйо. Амма керлачу Iедалера официала Iедалша бахарехь, царна иза пайдехь го. Гуьржийчоьнан къилбаседехьара нуьцкъала лулахочуьнца долу гIуллакхаш эвсардохур ду цо. Оцу хьокъехь яздина, Гуьржийчу ваханчу Маршо радион корреспондента Витмор Брайана.\nГуьржийн премьер-министро Иванишвили Бидзинас бахарехь, Оьрсийчоьнца долу шайн пачхьалкхан дов дерзор «цуьнан боккха лаам» бара. Амма оцу лаамо иза дешнйин тIамехь латтаво гуьржийн президентца Саакашвили Михаилца а, цуьнан белхан накъосташца а.\nДаханчу кIирнахь Саакашвилис ондда критика йира Иванишвилина, цо Европан Кхеташонан Парламентан Ассамблейхь Гуьржийчоьно «дукха гIалаташ» дина, Москохана муьтIахь хиллачу сепаратистийн Абхазица а, Къилба ХIирийчоьнца а йолчу юкъаметтигашкахь, аларна.\n«Хьенан дегнаш эца гIерташ ву иза?» аьлла хаьттира Саакашвилис. «Цо вуо тIеIаткъам бийр бу Гуьржийчоьнан йозуш ца хиларна а, маьршонна, кханенна, латтанийн цхьааллина а», элира гуьржийн президенто.\nИ критика, тIаьххьара масала ду, Саакашвилина, Иванишвилина юкъахь Тбилисин, Москох юкъаметтигашна тIехула ца хуьлчу бертан.\nДаханчу шарахь конституцехь бинчу хийцамашца а догIуш, президентан коьрта архаш, царна юкъахь арахьара гIуллакхаш а цхьаьна, премьер-министре а, парламенте а дIаделла.\nАналистийн хьесапехь, Оьрсийчоьнца йоьзначу политикина тIехула Иванишвили Iедалан а, Саакашвилин администрацин а иръеллачу юкъаметтигаша Гуьржийчоьнна хьалха лаьтта доккха хаттар гойту – хьалха хиллачу советан республикашка шен виртуала колонешка санна хьоьжучу, воккха а, нуьцкъала а лулахочуьнца гIуллакхаш муха дIакхехьа деза, бохуш долу.\nСаакашвилис санна, шога позици лацахь, цунна дуьхьал шога реакци йоккхур ю. Амма Москох дукха улле ялоро а, тIекIаяро а цунна гуттар а Гуьржийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхашна юкъагIерта, шуьйра неIарш схьаеллар санна хIума ду.\nДжонс Стивен, Маунт Холиок колледжере дуьненан юкъаметтигийн профессор а, «Гуьржийчоь: Йозуш йоцуш хилчхьана дуьйна политикан истори» цIе йолчу жайнин автор а ву. Цо элира цу хьокъехь.\nДжонс: Гуьржийчоьнан Iаламат чолхе лулахо ю Оьрсийчоь. Гiуллакхаш лелон чIогIа хила ду цуьнца. Оьрсийчоь хIинца а ю Советан пачхьакхана юкъайогIуш хилла республикаш шен колониш хеташ. Амма Гуьржийчоьно къасто тарлуш некъаш ду. Цара ерзор яц гуьржийн-оьрсийн юкъаметтигашца йоьзна проблемаш. Я Абхазин а, Къилба ХIирийчоьнан а политикан статус а хуьйцур яц. Амма цара цхьа гIирс кхолла тарло, юкъаметтигаш къастон йолор мукъа а йолуш.\nИванишвилис а, цуьнан арахьарчу политикан коьрта министрша а бахарехь, Гуьйржийчоьнан малхбузенехьа гIертар хуьйцуш а, я НАТОна а, Европан Бертана а юкъаяха гIертарна а новкъарло еш а бац уьш. Саакашвили санна, цара а боху, Гуьржийчоьнах дIакъаьстина Абхази а, Къилба ХIирийчоь а, Гуьржийчоьнан дакъа ду. Цул сов, Оьрсийчоьно и ши республика йозуш ца хилар къобалдар юха а эцна, цигара 10, 000 хиллар шайн эскарш ара ца дахахь, Москохца дипломатийн юкъаметтигаш нисъян дуьхьал а бу.\nАмма оццу хенахь, керлачу Iедало боху, Москохца йолу юьйлина юкъаметтигаш жимма мал а йина, йохка-эцар тайпа гIуллакхашкахь Оьрсийчоьнца цхьа Iалашо лаха гIерта уьш.\nГуьйржийчоьнан тIеман министро Аласания Ираклийс билгалдоккху дуьллу, «140 миллион стагах а лаьтташ, заррат герз долу пачхьалкх» церан къилбаседерчу дозанера тIеза йовр яц. «Хаза хетахь я ца хетахь, Тбилисино «гIуллакхаш лелон» а, «хIилланца эшо» а еза Москох.\nАласания: «Тхуна ца хета Оьрсийчоьно шен Гуьржийчоьнца йолу политика хуьйцур ю, латтийн цхьаалла къобалъйийр ю, я НАТОна юкъадаха гIертар къобалдийр ду аьлла а. Амма тхуна садаккха таро еза, кхиа Iалашонца, вовше деш даккхий дIахьедарш Iад а дитина. И аьрха къамелаш Iад а дитина, йохка-эцарехь юкъаметтигаш нисъян лаьа тхуна. Оцу кепара, тхайн институташ а, экономика а кхион. Абхазашца а, хIирашца а гIуллакхаш лелон меттиг а юьтуш. И ю ойла. Оха цунах Оьрсийчоьнца тарлун агIо олу.»\nОцу юкъанна, и ойла къобалъеш ю юкъаралла. Цхьанатоьхначу Штатийн Къоман Демократан Институто дIадаьхначу хеттарша гайтина 68 процент гуьржий, Гуьржийчоьнан Гiан олучу партина Оьрсийчоьнца тоьллачу кепара юкъаметтигаш дIанисъйийр ю аьлла хеташ. 54 процент теша, цо пачхьалкх НАТОна юкъаюьгур ю, аьлла.\nГуьржийчура сурсаташ Оьрсийчохь дохкаран хькоъехь барт бина Iедало. Цу юкъахь чагIар а, мела хи а ду. Официала дипломатан юкъаметтигаш ца хиларе терра, Москохца йолу юкъаметтигашна дола дан леррина векал Абашидзе Зураб хIоттийна Иванишвилис.\nСаакашвилин къоман кхерамазаллин хьехамча волчу Бокерия Гигас бахарехь, урхалла дечу коалицино Гуьржийчоьнан хьашташна зе дан тарло.\nБокерия: "Йохка-эцар, тIеверза йиш йолу хаттар ду. Амма, йохка-эцар – Оьрсийчоь Гуьржийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхашна юкъагIертар делахь – оккупаци йина ца Iаш, Гуьржийчоьнан Евро-Атлантикан новкъахь зе дан хьажар – суна хетарехь, гIалат хир дара. И хIума доза доцуш а, цхьана ца дараш долуш а ду, сингаттам кхуллуш а ду.»\nКерлачу Iедало бахарехь, Гуьржийчоьнан Iалашо Абхазица а, Къилба ХIирийчоьнца а юхакхетар хиларе терра, иза дан некъ а болуш бу. Цу латтанашна тIехь урхалла дарах Саакашвили къехкачу хенахь, Иванишвили мелхо а, абхазхойн а, хIирийн а юкъараллашца алсам уьйраш таса лууш ву. Гуьржийчоь цкъа мацах Европан дакъа хирг хиларх, и дIакъаьстина ши мохк тIекIабан бахьана хIоттор ду.\nОцу хьокъехь Гуьржийчоь юхавовшахтохаран министр волчу Закареишвили Паатас элира.\nЗакареишвили: Оьрсийчоьнна а, керлачу, демократан, Европан дакъа хир долчу Гуьржийчоьнна а юкъахь къастон аьтто бала дезаш ду тхо.\nШайна ечу критика дуьхьал, Iедалан декъашхоша тидаме дуьллу, Саакашвилис Оьрсийчоьнна дуьхьал дIахьедарш дахь а, цо Гуьржийчоьнна куьйгалла дечу юкъанна пачхьалкхан инфраструтктурин инзаре доккха дакъа оьрсийн компанишна доьхкина. Цара иштта, дагадоуьйту, Оьрсийчоь Дуьненаюкъарчу Йохка-эцаран организацина юкъахарна дуьхьало ян, Саакашвилис ветон бакъонах пайда эцна ца хилар.\nГуьржийн парламентан спикер волчу Усупашвили Давида бахарехь, Тбилисин керла политикина ондда гIортор йо НАТОно а, Европан Барто а, Цхьанатоьхначу Штаташа а.\nУсупашвили: "Европахоша а, Iамеркахоша, НАТОн векалша а Гуьржийчоьне де бохуш, хьехна хIуманаш ду оха деш дерш. Цхьана агIра, тхо теша, оха и хIуманаш дан дезаш хиларх. Вукху агIора, (Малхбузено) тхуна хьехна хIума ду иза.»


Дагалацаме, шатайпа дIадирзина Нохчийчохь мехкадай а, депутаташ а харжар. БIеннашкахь багарло цу дийнахь зударий балийнарш а, маре ихнарш а. Цунна бахьана хилла, официалан а доцуш, цхьа къайлах-къулах санна, керла кхоллабеллачу доьзална Iедало цхьацца миллион ахча лур ду аьлла, юкъараллехь даржийна хабар.\nГуттар санна тийна-таьIIа, цхьа наг-наггахь, кегий а, яккхий а тобанашкахь Iедалан белхой тIе а узуш, оцу минотехь сихдинна суьрташ а дохуш, кхиамца дIайирзина махкахь рогIера политикан кампани.\nБакъду цига, харжамийн таппашка, кхача саготта цахилларш чот йоцуш дукха бу.\nЦаралахь цхьаъ ву Новр кIоштера 59 шарера Мусбек.\nКху гезгамашин 18-чу дийнахь ша харжамашка цавахар цо ишта кхетийра.\nЦунна моттарехь хьалххе дуьйна а хууш ду Оьрсийчохь дIахьучу харжамийн чаккхенан жамI. Мусбек ву шен ойла йовзуьйтуш\nМусбек: «Вахча а, ца вахча а нисдала хIума доцу дела ца вахна-кх со харжамашка. ДIа Малхбалера дуьйна схьа дIахьуш болу харжамаш харцонна бух тIехь бу. Церан чаккхе муха хир ю тоххара дуьйна адамашна хууш ду.\nОьрсийчохь 47% харжамхой баьхкина кхаж таса бохург бакъ мА дац. Уггар тIех 10% бахархой баханехь кхин ца бахна харжамашка. Iедалехь йоллу партеш чекхъевлла.Суна а, нахана а хетарехь, и харжамаш цIена хиллехь Думе Яблоко парти кхочур яра уггар хьалха".\nЧекхбевллачу харжамашца бозабелла баккхий хиламаш тергалбелла Нохчийчохь. Кхузахь кар-кара а оьцуш, вуно шуьйра дийцаре деш дара, мехкада а, парламент а хоржучу дийнахь зуда ялийначунна 500 эзар лой, миллион лой боху хабарш.\nДийцарал сов молланаша а, юртдайша а зуда ялош берш, кIира хьалха дуьйна дIаязбина масалш а ду дуккха а.\nМасала, Теркйист кIоштан Лаха-Неврехь кхаьжнаш туьйсучу дийнахь, халкъалахь олуш ма-хиллара гучуяьккхина 12-13 зуда.\nЯлийнарш, наха дийцарехь, кхин а дукха бу, амма юьртахойн аьттонна уьш гучубахар тIаьхьатеттина. Цу хьокъехь, новрхошна хиллачу тешнабехках дуьйцуш ву цигара къано Мовсар.\nМовсар: «Тхан юьртахь къаьхьде дара. Суна хууш 12-13 ю зуда ялийна меттигаш. Ахча лур ду бохург а хIинца дIадаьлла, бакъ дац боху. Испискаш а хIиттинера. Адам теша а тешнера, бакълена ахча делла даьлла моьттуш. Зударий стенна балабойту ахча лур ца хилча? Ловзарш ду-кх! Политика ю-кх! Тхан юьртахь ткъех стаг вар-кх зуда ялийна и цхьаъ ду моьттуш…»\nБегашена а доцуш ахча ло бохучу хабарх Iехабелларш дукха бу. Ламанца йолчу ярташкахь долчух ала хаац, охьарчу эвланашкахь наггахь юрт а яцара шиъ а, кхоъ а, диъ а барамаш листаза.\nИшта цхьа нускал луьстучохь дина хIара къамелаш.\nВахархо: «Ахча ло бохуш зуда ялийнарг 1000 стаг бен ца хилча а 500 миллион ахча мА ду иза.Цара мичара лур ду оццул ахча.Лур дац дера!»\nIедалехь болчара ахчанан хьокъехь долийна и хабарш бахьнехь дукха нахана хьовзам баьлла лоручех ю Теркйист кIоштан цхьана юьртара Маруса.\nМаруса: «Миллионаш лур ду бохуш нах дIа а язбеш, лелаш цхьа мор бехьна. Нускалш далош арабевлла лелачарна тешнабехк хилла. Цхьаболчеран чам чIогIа байна. Зударий царех хир бу бацца-м ца хаьа ,нускалш-м далийна шортта.»\nЛур ду боху ахча бахьнехь, кхочуш динчу захалойн къоьлла хиллачу тера дац Соьлж-ГIалин кIоштехь а.\nДойкар эвлара Хьава ю дуьйцуш.\nХьава: «Хийла зуда яло дагахь ца хилларг а араваьлла дукха зударий балийна жармаш болчу дийнахь. Селхана некъаца чот йоцуш дукха машенаш яра бохуш дуьйцу,цхьанхьа бахана баьхкинчара. Наха шайггара доккхийла а ма яц и саннарг. Стенна аьлча молланаш а мА лелла нах дIаязбеш».\nДерзош аьлча чеккхдаьллачу кIирандийнахь санна, комаьршша зударий кхийлина де тIейогIучу ханна Нохчийчохь догIур ду ала а хала ду.\nДукхахболчара шаьш Iедалхоша Iехийна лору. Цхьаболчу тергамхоша кхеторехь кхаьжнаш тосучу дийнахь харжамхойн жигаралла лакхар яра алархьама юкъадаьккхина ду, цу дийнахь кхоллабеллачу доьзална ахча лур ду бохург.\nКхечара цу хабарх теша а тешна, сихаллехь захалонаш дIа а хьедеш,бIеннашкахь нускалш далор, гIаддайна, миска бохку нах дукха хиларца, ма-дарра аьлча, цу нехан къоьллица дузу.\nКхузара Iедалехь болчара испискаш хIиттош бахархошлахь зуда яло лаам берш дIа а язбеш, баккъал а нах тешош яьхна гIулчаш, тIаьхьенан ойла ца еш, цхьа челакха дина хIума\nКадыровс Нохчийчу кхойкху шен доттагIий а, мостагIий а


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - ХIара хьадисаш нийса (бакъ) дуй?\nСан цIе Мадина ю. Шух (сайтан администрацих) хIокха кехаташна жоп луш верг мила ву ца хааре терра, цIе яккхар доцуш эра ду аса.\nЦхьацца хаттарш хир дара сан шуьга, царна кхочуш жоп дала йиш йолуш шу далахь,\nи жоп аш делча-а хаза хетар дара.\nЦхьа хьадис гинера суна, Пайхамара (СаллаллахIу IалайхIи ва саллам) дийцина аьлла:\n1. Амма доьххьаралера хьадис – оцу кепара дешнаш долуш хьадис ца карийра суна.\nНийсо еш хилла волу паччахь (ахь «Iедале болу имамаш» элира церах хьайн хаттар юкъахь) Бухарийс а, Муслима а дийцинчу гIарадаьлла девзаш долчу хьадисехь хьахийна ву, Къемат дийнахь АллахIан Iаршан IиндагIехь хир волчу ворхIаннах цхьаъ ву аьлла.


Украинан арахьарчу гIуллакхийн министраллин куьйгалхочо Климкин Павела австрийхойн Der Standart газете дIахоуьйту, шаьш Оьрсийчоьнца дипломатин юкъаметтигаш хадо дагахь дац аьлла. «Кремлан агресси тидаме ца оьцуш,оха латтайо дипломатин уьйраш. Оьрсийчохь миллионашкахь украинхой беха, тхо декхаре ду церан гIайгIа бан.\nНагахь санна Кремло мостагIалла кхайкхадахь, цул тIаьхьа Оьрсийчьнна тIехь ду и жоьпалла», аьлла Климкина шен интераьюхь. Кху беттан 10-чу дийнахь ФСБ-но шаьш Украинан къайлахчу сервисаша ГIирмехь лелхийтарш дан бинчу кечамна дуьхьало йина аьлла дIахьедар динчул тIаьхьа, Украинан, Оьрсийчоьнан юкъаметтигаш иръелла ю.\nКиевс бехк тIе ца лаьцна, Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисийн питана лору цара и дIахьедар. Кремло аннекси йинчу ГIирмин дозанашкахь гIарол чIагIдар тIедиллина эскарна Украинан президенто Порошенко Петрос.


Украинехь совцуш яц дуьхьалонан акцеш\nУкранинехь дIайоьлхуш ю евроинтеграци яр доьхуш йолу акцеш. Кхаарин дийнахь Киевехь, Незалежности майдане 5 эзар студент веана бохуш хаамаш бо хаамийн агенталлаш. Европан майданахь йолчу Министрийн кабинетан хьалха дIайоьдуш ю пикет.\nКхаарин дийнахь Украини хилла волчу президенто Ющенко Виктора дIахьедар дина Евроберто Украиница дийцарш дIахьош гIалат далийтина набахтехь хан токхуш йолчу Тимошенко Юлиях доьзна хаттар ультиматуман кепехь а хIоттийна аьлла.\nГерманерчу Die Welt газетан инетевью луш Ющенкос аьлла и бахьана долуш Евробертан некI шайна баккъалла а дIайиллина ю бохучух дог даьлла Киеван аьлла. Украине Таможнин бертана юкъайола аьлла, Оьрсийчоьно дина дIахьедар, Ющенкона хетарехь, цу махке ша колони хилар даре де алар ду.


Кхаддафица къамел диначул тIаьхьа лецнарш. Муха хоьржу Оьрсийчоьно нехан пачхьалкхашна лидерш?\nРождественский Илья, Карара Хан\nСовдегарца Пригожин Евгенийца юзучу РИА ФАН-о (Оьрсийчоьнан федерацин хаамийн агенталла) шен тIеман корреспонденташ бахийтина Либе, Триполехь лаьцначу Оьрсийчуьрчу бахархойх хилларг талла. Политтехнолог Шугалей Максим а (иза вевза Пригожинан структурашкахь белхаш барца), цуьнан гочдархо Суэйфан Самер а ву лаьцнарг. Стенна лецна уьш?\nБуса баьхкинчу Либин низамхоша Шугалей а, цуьнан гочдархо Суэйфан Самер Хьасан Iела а вигина бу биъ бутт. Царна бехкедо Либерчу харжамашна юкъагIортар. ХIетахь дуьйна Триполина гена йоцчу набахтехь латтош бу уьш.\nШугалей Максим – зеделларг долуш говзанча ву Пригожина кхоьллинчу структурашкахь. 2018-чу шарахь Мадагаскарехь хилла президентан харжамаш кечбеш хьийзина иза а, Оьрсийчуьра цунна вевза кхин а ши стаг а.\nФормалехь йоцчу политтехнологийн штабехь лаккхара меттиг дIалоцура Шугалейс – цул лакхахь вацара оцу структурехь куьйгалхо Захарияш Олег бен (иза гойту Керлачу Хенехь долчу документаша). Мадагаскарехь баттахь бинчу балханна 450 эзар сом алапа эцна Шугалейс. Ткъа Оьрсийчохь цо бинчу балхах хууш дерг хIара ду: Петарбухарчу парламентан харжамашкахь цхьана кандидатна депутат вала гIодеш хьийзина иза 2002-чу шарахь. Цкъа, харжамийн комиссин кхеташо йоьдуш а йолуш, массех документ диина цо – уьш кхеле ца кхачийта.\nЛиби-- Пригожинан политтехнологаш Шугалей а, Прокофьев Александр а Либехь\nЭксперт Либе вахана кхушеран бIаьстенан юьххьехь. Документаша дийцарехь, Пригожинца юзучу организацера политтехнологаш Либе лела буьйлабелла 2017-чу шарахь. Хаам баьржира хIетахь, "Вагнеран тобанера" 300 стаг вахана цига, аьлла. Ткъа 2018-гIа шо дерззале тIеман министр Шойгу Сергей либахойн маршалца Хьафтар Халифаца къамеле хууш, стоьла гонах болучаьрца вара Пригожин. Керлачу Хено зерца, Ливин агIор уггар а кIезиг 15-за тIемадаьлла Пригожина пайдаоьцуш хуьлу кеманаш.\nЛиби йоькъуш хьийзарш\n2011-чу шарахь вохийра Либехь ал-Кхаддафи МуIаммар. Цуьнан шолгIа воI ал-Ислам Саиф дуьхьалвелира махкахь Iедал хIотталц йолчу ханна къастийначу халкъан кхеташонна. Амма Нигере вада кечвеллачохь лецира иза, набахте хьажийра, вен кхачийра 2015-чохь. Делахь а, маьршаваьккхира Кхаддафи лурчах. Цул тIаьхьа, къинхетамбеш, витира парггIат ваха.\nАл-Ислам Саиф адамаллина дуьхьал зуламаш дарна Гаагерчу дуьненаюкъарчу трибуло дIавоьхуш ву тахана а. Иза даржашкахь хилла вацахь а, боху трибулан векалша, ву шен дас динчу зуламийн декъахь.\nКхаддафи вохийначул тIаьхьа юкъара Iедал хIоттон кхин аьтто боцуш еха Либи. 2011-2014 шерашкахь тIемаш лаьттина керлачу Iедалний, вийначу лидеран агIончашний юкъахь. И тIематийсадаларш чоьхьарчу тIаме дирзира 2014-чу шарахь. Iедал шайн карахь кхобу массех политикан партеший, инарлаший.\nТахана мехкан малхбале шен карахь латтайо Халкъан Цхьааллин Iедало. 2015-чу шарахь Саррадж Файзахь премьер-министр а веш, цуьнга делира пачхьалкхан урхалла. Иза къобалво Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацино а, Малхбалено а, Туркойчоьно а, Къатаро а.\nТкъа мехкан шолгIа дакъа ду Либин векалийн палатин карахь – "Тобрукера Iедал" олу цунах. Оцу декъаца ду Либин халкъан эскар, ткъа цуьнан коьртехь ву лакхахь хьахийна маршал Хьафтар Халифа. Цуьнгахьа ю Эмираташ а, Мисара а. И ши дакъа доцуш, кхин а кег-мерса территореш ю Либехь шаьш-шайна къастаелла ехаш.\nЛиби -- Сеиф Кхаддафи а, цуьнан агIончаш а\nСарраджа а, Хьафтара а хIара шо долалуш бартбира Либин дакъош цхьаьнатоха, шо дерзале президентан харжамаш дIабахьа, амма Хьафтаран эскарш цIеххьана тIелетира Сарраджа доладечу декъанна цуьнца бина барт бешшехь.\nДийцаршка хевшира агIонаш юха а. Хьафтаре тIеман министран дарж лур ду бохура. Амма иза тоаме ца хета маршална, гарехь. Тахана а ду лаьтташ тIематийсадаларш Либин халкъан эскарний, Халкъан Цхьааллин Iедалний юкъахь.\nХьафтара аьлларг ца до\nШойгуна Либера хьал довзуьйтуш, информаци кечъечийн декъахь бу, кхиболу говзанчаш боцуш, Пригожинан экспарташ а. Царех цхьаъ ву Африкехь Оьрсийчоьно бечу балханна тIехьожучу Петарбухарчу "коьрта офисан" куьйгалхойх волу Бычков Петр. Цо кхушеран бIаьста хIоттийна Шойгуна Либерчу политикан ницкъех долу довзийтар-документ.\nОцо (копи ю Керлачу Хенехь) бахарехь, Бычковн белхахоша къамелаш дина Либерчу массо а агIонийн лидершца. Оьрсийчоьнца бартбан охьа ца хууш висина Халкъан Цхьааллин Iедалан премьер-министр Саррадж Фаиз: "иза реза ца хилла къамеле вала, кхоьру Европерчу пачхьалкхаша а, Цхьаьнатоьхначу Штаташа а шена бехк билларна".\nШа кечдинчу документехь Бычковс бечу хаамца, жигара социологин болх бу дIахьош Либехь, тIеоьзна цунна медиа-кампанеш а, социалан машанаш а.\nЛиби -- Урдунан паччахь IабдаллахI ШолгIаниг а, Либера инарла Хьафтар Халифа а\n"Либера массо а политикан тобанаш Хьафтарна тIелеткъа, иза кийча вац боху бартбан, цара доьху Оьрсийчоьне шайна юкъа барт биллар а, оцу гIуллакхна гаранти ялар а. Амма Оьрсийчоьнан агIонна хала ду тIаьххьарчу хенахь Либин Халкъан эскаран буьйранчица Хьафтар Халифаца мотт карон. Хьафтар дагахь вац шегарчу Цхьаьнатоьхначу Штатийн паспортах вала", - боху документан авторо.\nЦул сов, яздо Бычковс, маршало " жигара пайдаоьцу Францино а, Эмираташа а дечу тIеман, финансийн гIоьнах", ткъа "Оьрсийчуьрчу говзанчийн кIезиг бу цуьнца болхбан аьтто".\nДелахь а Хьафтара схьаоьцу Оьрсийчоьно шега кховдориг – цунна Кремль оьшу шен мах бестон а, шен политикан йохк-эцарш эвсаръяха а. "Бух бу ала, ша тоьлла меттиг ягIахь, иза хир вац Оьрсийчоьнна муьтIахь. Цундела оха хьоьху Либин махбалерчу декъехь болу массо а ницкъаш Кхаддафи Сеифан я кхечу стеган кара дIабалар", - боху Бычковс шен документехь.\n2019-чу шеран бIаьста кечдина Бычковс документ. Иза кечдина даларца хьажийна Либе Шугалей а, Суэйфан а – Стамбулехула вахана иза шиъ цига. Гочдархочун Суэйфанан шина пачхьалкхан паспорташ ду – Оьрсийчоьнан а, Урдунан а, вехаш вара иза тIаьххьарчу заманахь Москвана уллерчу Люберцехь (ша вехачу гIаларчу кхеле бехк-къасторхой хоржуш дIабаьхьначу барамехь кандидат хилла иза, интернетерчу ифноформацино тоьшалла дарехь).\nЦарех дIакхетта Либехь бухахь хилла социолог Прокофьев Александр а. "Къоман хазанаш Iалашъен фонд" кампанин белхахой бу боху уьш официало. Оццу фонде язвина ву Бычков Петр а, ткъа фонд кхоьллина, кехаташа дийцарехь, Малькевич Александра (Пригожинан "троллийн фабрикаца" йозалуш а ю и цIе).\nЛиби -- Хьалифан эскаро бинчу тIеман сурт\nМалькевича чIагIдарехь, социологин хеттарш нахе дар доцург, цхьана а гIуллакхашна юкъа ца гIиртина Либехь лецна кхобурш – Шугалей а, Суэйфан а.\nМалькевичан тобано документ кечдина шаьш Либе бахьинчу некъах лаьцна.\n"Мохк политикан кегареша а, кхерамзалла яцаро а вуно халачу кризисе кхачийна. Ма-дарра аьлча, массех декъе екъаелла ю Либи, шайн-шайн бу церан лидерш а, Iедалш а, къанойн кхеташонаш а, тIеман баьччанаш а", - боху документо.\nЦо гойту Либехь талламаш ша-тайпа кепехь бина буйла: политтехнологаш цхьанабеттабелла инарлашца а, баккхийчу хьаькамашца а, ларамечу къаношца а. Контактах къехкаш лелла Сарраджца а тIехь дина къамелаш. Либин цхьана декъан Iедалан да волчу цо сатийсам къадийна Оьрсийчоьнан-Либин юкъаметтигаш тояларехьа, дIахьедина, шен лаам бу Москох визит ян, аьлла", - яздо Бычковс ша бина болх бовзуьйтуш.\nКхаддафи МуIаммаран воIах а беттабелла оьрсийн политтехнологаш. Документо бахарехь, "Кхаддафи Сеифа элира, социалан а, гуманитаран а Iазап иккхина 2011-чу шарахь. "Либехь хIинца бац беш политикан болх, цуьнан меттиг дIалаьцна криминало. Берриг а гIурт айбинарг Малхбале ю – Цхьанатоьхна Штаташ, Британи, Франци, Итали – уьш кхоьрура Либи ницкъ болу пачхьалкх хилла дIахIоттарх", элира Кхаддафис, дуьйцу документо.\nКарарчу Хене Шугалей вевзачу стага хаийтира, хIун дисина документо ца довзуьйтуш. Кхаддафига Либера ницкъаш шена тIаьхьахIиттор дехна Оьрсийчоьнан векалша, аьлла хета цунна.\nКхаддафица, уггаре кIезиг, ши цхьаьнакхетар хилла Оьрсийчуьрчу тобан – цуьнан хIусамехь, Зинтанехь. Уьш бахьанехь лецна Шугалей а, Суэйфан а, аьлла "РИА Новости" агенталле Либин инарла прокуратурерчу бехкталламийн декъан куьйгалхочо ас-Сур Сиддекъа. Шугалей а, цуьнан гочдархо а лаца массех де дуьсуш Либера дIавахар нисделла Прокофьев Александран.\nШугалей вевзачу Петарбухарчу полика Пивоваров Андрейс дийцарехь, цхьа а вац Шугалей къелхьарваккха араваьлла, цуьнан шен накъостий боцурш. Малькевича а, Пригожинан гоно а тесна витина политтехнолог.\nАла деза, Шугалейн тоба цхьаъ яц Либе бахана лелачу Оьрсийчоьнан векалех. Пригожинан структураша кхушара 1200 Либин вахархочуьнга хеттарш дина церан пачхьалкхах хиндолчух лаьцна. И болх бан махка хьажон дезна 40 интервьюер а, царна тIехIоттийна волу 6 супервайзер а. Тобано бинчу къастамца, цхьа Хьафтар Халифа хилла ца Iа либихоша лору стаг – Кхаддафи Сеифан а ю лакхара рейтинг.


Нохчийчуьрчу Хьалха-Мартанан кIоштарчу Шалажера схьавалла 32 шо долу Мамуев Нурмохьмад вайна, Германин Iедало депорт а йина, цIахьажийначул тIаьхьа. Оцу хьокъехь хаам баржийна адамийн бакъонаш ларъечу "Мемориал" центро (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентийн могIара язйина "Мемориал", амма цо и статус тIе ца эцна шена – редакцин билгалдаккхар).\nМамуев Берлинехь ваьхна шен зудчуьнца, деа бераца 9 шарахь. 2009-чу шарахь дуьйна вара иза Европехь.\nЗазадоккху-беттан 24-чохь, буса, полицин белхахоша неIарш а йохош, чубевлла, дIавигина Мамуев, аьлла бакъоларъярхошка цуьнан зудчо Матас. Мачашший, тIехула кхолла хIумий бен схьа ца эцийтина цуьнга.\nБерлинерчу полицехь лехна Мамас шен майра Iуьйранна, амма ца хаийтина цунна Нурмохьмад волу меттиг, я иза стенна лаьцна а. ТIаьхьо полицино дIаэцна цуьнгара мухIажир Германера дIахьажор вац аьлла ханна делла документ, хаийтина цуьнан майра Оьрсийчу дIакхачийна вуйла. Муьлхачу бахьаница депорт йина ца аьлла зудчунна.\nМосквахь Мамуев Нохчийчоьнан Iедалшка дIавелла. Зазадоккху-беттан 25-чохь Хьалха-Мартанарчу полицино шен ненан Шалажерчу хIусамах дIакхетийна иза. ШолгIачу Iуьранна могIарчу нехан духарахь баьхкинчу наха, шаьш муьлш ду ца дуьйцуш я документаш а ца гойтуш, дIавигина Мамуев.\nОьрсийчоьнан паспорт даккхийтарна Францино депорт йина мухIажирна\nНурмохьамадан гергарчара тIаьххье телефон тоьхна Хьалха-Мартанарчу полицин декъе, хаийтина иза дIавигинийла. Делла жоп ду: уьш ницкъаллин декъан белхахой бу, Мамуевн цаьрца къамел дан деза.\nШалаже баьхкинчу наха ца хаийтина шаьш стенга вуьгуш ву Нурмохьмад. ШозлагIа гергарчара шаьш хаьлха тоьхнначу полицин декъе телефон тоьхча, Мамуев вац шайгахь, аьлла. Цул тIаьхьа цунах хилларг хууш дац.\nГерманино 2019-чу шеран Зазадоккху-баттахь депорт йира ГIалчуьра схьаваьллачу Орханов Тимурна а, цуьнан кхиаза долчу кхаа беранна а. Даймахка кхоччушехь лецира иза ФСБ-но. Талламо чIагIдарехь, "Кавказ Имаратан" Несарарчу жамаIатан амир ву иза.\n2020-чу шеран аьхка Германера тховкIело йоьхучу Абдурахманов Мухьаммада дIакъовлийтира ша экстремистийн "Исламан пачхьалкхехьа" ву аьлла айдина бехктакхаман дов. И дов гIаттадайтинарш Оьрсийчуьра къайлах сервисаш хила тарло аьлла хета цунна.\nАвстрерчу нохчийн диаспоро Холакостах тардо нохчийн мухIажиршна депорт яр – даймахка дIахьовсийча, тIехь Iазап латтадо царна, хIаллакбо.


Осмаев Адам Оьрсийчоьне дIалур вац Украино\nОьрсийчоь-- Хьалхарчу телеканалан вебсайтан тIера схьаэцна долу экрантIера даьккхина долу сур, 27Чил2012\nПутин Владимирна тIелатар кечдарна бехке вечу шина стаге теракт а кечйина, терроран тоба а кхоллина, аьлла, бехк кховдийна Украинан кхерамазаллан сервисо.\nКазахстанера Пьянзин Илья а, Нохчийчура вахархо Осмаев Адам а дIалецира Украинан кхерамазаллан сервисан белхахоша кху шеран Чиллан-бутт болалуш. Цкъа дуьххьара царшинна бехке дуьллург дара, бакъо а йоцуш, герз а, саьмгар а лелор.\nЧиллан-беттан 27-чу дийнахь Оьрсийчоьнан Хьалхарчу телеканало сюжет гайтира Украинехь дIалаьцна волу и ши стаг Оьрсийчоьнан куьйгалхошна тIелатар кечдеш хилла, ткъа коьрта церан Iалашо хилла цу деношкахь Оьрсийчоьнан президентан харжамашкахь кандидат санна дакъа лоцуш волу Путин Владимир, аьлла.\nОьрсийн пачхьалкхан телевизионо чIагIдарехь, эккхийтар кечдеш хилла зуламдайша Москох Iедалхойн ковраш дIасалелачу Кутузовн проспектехь.\nОццу дийнахь Украинан кхерамазаллан сервисан официалан векал йолчу Остапенко Маринас бакъдира хаамийн гIирсашна, ша аьлча Би Би Сина, шаьш Оьрсийчоьнан лерринчу сервисашца цхьана Украинан территори тIехь леррина операци дIаяьхьна хилар.\nАмма цо комментари а ца еш дитира Путинна тIелатар деш хилла цхьа нах, бохуш, баьршина болу хаам.\nЦу деношкахь Коммерсант-газето хаам бира Пьянзина а, Осмаевс а Оьрсийчоьнан Хьалхарчу каналана шаьшшиъ бехке хиларх лаьцна дийцинехь а, цхьа а тоьшалла дац и шиъ Путинна тIелатар кечдеш хилла хиларан, аьлла.\nТIаьхьо дийца даьккхира Осмаев а, цуьнан накъостий а дагахь хилла Кадыров Рамзан ве, аьлла.\nЦхьаболчара дийцара иза леррина даржош ду Нохчийчоьнан куьйгалхо Осмаев къелхьара ваккха дагахь цу юкъа ца гIортийта Iалашо йолуш, аьлла.\nАмма тIахьо Украинерачу талламхоша дIахьедар дира шайгахь тоьшаллаш ду тIемалой Путин Владимир вен дагахь хиларан, аьлла.\nУкраинан кхерамазаллин сервисан пресс-центро бинчу хаамца, Пьянзинна а, Осмаевна а дуьхьала бехк-такхман гIуллакх схьадиллина шина артиклехула: «терроран вовшахтохаралла кхоллар» ткъа иштта «теракт кечъяр».\nТкъа муха тIеоьцу Нохчийчохь Iедалшна муьтIахь хиларца бевзаш болчу ОсмаевгIеран стаг, цу кепара бехк а кховдийна, дIалаьцна хилар? Цунах лаьцна дуьйцу Соьлжа-гIалара Султанов Ахьмада.\nСулатнов Ахьмад: ОсмаевгIера доьзал Нохчийчохь дика бевзаш бу. Цуьнан деда, масала, Советан Iедал долчу хенахь Шелахь кIоштан партин коьрта секретар хилла ву.\nОцу Асмаев Адаман деваша Осмаев Амин, масала, хьалхара тIом чекхболучу хенахь Госсовет олучу кхеташонан куьйгалхо хилла ву. Иза хIинца Москох ву. Интелегенцина юкъахь лоруш стаг ву иза.\nМуьлхха а Iедал тIедеача а, цунна гIортор а йеш лаьттина болчу оцу доьзала юкъара иштта и кIант валар тамашийна хета нахана. Дукха наха иза дузу президентан харжамашца.\nОсмаев Адамна дуьхьала бехк-такхаман гIуллакх схьаделлар бахьана долуш, иза дIалур вац Оьрсийчоьне. Цуьнах лаьцна дIахьедар дина Украинан инарла-прокуратуро.\nТкъа террорахо ву бохуш цуьнца вуьйцуш волу важа стаг Пьянзин Илья дIавоьхуш а вац Оьрсийчоьно.


Страсбурго гучуйоху харцонаш ахчанца «дIаюкъу» Кремло\nЕвроперчу адамийн бакъонийн кхело шена детта гIуданаш охьадахка къастийна бюджет совъяккха йоллу Оьрсийчоь.\nОьрсийчоьнан министрийн кабинето кхушаренна и ахча хьаладузур ду, 1 млрд соьме а кхачош. Цунах хаам баржийнарг ю «Ведомости».\nХьостано бахарехь, кхушара Еврокхелехь эшарна охьадилла догIу ахча ду хьалха бюджето къастийначул 600 млн. соьмал шозза дукха.\n"Коммерсант" газето дийцарехь, стохка Оьрсийчоьнна Страсбурго ах миллиард сом бен ца тоьхна шен сацамашкахь гIуданаш. Ткъа дерраш а Европан кхело оцу пачхьалкханна диттина гIуданаш кхочуш лаьтта 5 млн евроне.\nЕвропан адамийн бакъонийн кхелаца болхбар сих-сиха нислучу адвокато Москаленко Кариннас дийцира Кавказ.Реалига, бюджет совъяккхаро гойту Оьрсийчоь, «пессимисташна кхин хеттехь а», Европан Кхеташонах дIакъаста дагахь йоцийла, аьлла.\nДелахь а, Оьрсийчоьнан делегацино Европан Кхеташонан Парламентан ассамблея дIатасаро хоьтуьйтура пачхьалкх йита гIерта Европан Кхеташо, аьлла. Цу тIе, стохка дуьйна ассамблеяхь шен аккредитаци яхъяза йисина Оьрсийчоьнан делегаци. Бахьана ГIирма яккхар дара - ассамблеяно буьззина, декъашхочуьнга санна, болх ца бойтуш, бакъо хадийра Оьрсийчоьнан.\nТкъа кхушара аьхка Кремлан дипломатин лидеро Лавров Сергейс дIахаийтира Европан Кхеташонан инарла секретаре шаьш Европан лакхарчу хьукмате массо декъашхоша охьадуьллучу ахчанах шайгара догIу дакъа кхин дала лерина доцийла.\nДелахь а, хIинца гучудаьлла Кремл Старсбургерчу кхелехь эшча шегара дала догIучу гIуданийн бюджет юзуш юйла.\nИштта хаалуш ду кхин цхьа бакъдерг а – Оьрсийчохь есташ ю протестхойн хьунаш – жигарала 60 проценте кхаьчна, цунна кIера хилира зорбанехь Путинан пресс-гIоьнча Песков а тIехь. Кремл кхета, президентан харжамаш тIекхочучу муьрехь шен тан торучух доцийла протестан хьал.\n- Кремль ша хьийзор болчу протестхоша дендолчу аьрзнашна а, Европан кхело шена дуьхьал бенболчу сацамашна а кечлуш юй-те? – хаьттира Москаленко Кариннига Кавказ.Реалиино.\n- Бахьана и хилла а ца Iа. Цунна тIехь Страсбурго кхушара бинчу сацамех а ду охьадилла дезаш дукха ахча, - элира юристо.\nОьрсийчоь лидер ю Страсбурган сацамех гIуданаш охьадохкучаралахь. Стохка, масала, Европан кхелан 47 декъашхошлахь-пачхьалкхашлахь еанна кхочу тоьхначу гIуданийн ах барам (Оьрсийчоьнна – 25%).


БIеннаш кегийрхой лецна Нохчийчохь\nСтигалкъекъа-бутт 31, 2016\nКху карахь болчу беттан 20-21 –чу деношкахь, бIеннашкахь аьлча а тIех хир доцуш, кегийрхой сецийна махкахь. Девзиг хьаькхча санна, ницкъаллин структураша кегий нах дIагулбарх хьалха ца йитина цхьа гIала а, я кIошт а.\nАдамаш лецаран бахьанаш ма-дарра хууш дац. Дукха хьолехь низамхоша гергарчаьрга баьхнарг цхьаъ ду, "зен-зуламна дигна дац бераш дIа, вочух лардан, кхетош-кхио (профлактикана) дигна."\nМогIарерчу бахархойн доьзалхой мел диканна бигнехь а, белхар хьалха даьллий бен дош а ца алалуш, цу хиламо вуно чIогIа садиъна дай-нанойн а, гергарчийн а. Меллаша, цхьа шабар-шибар дечух тера, аз лахдиний бен цу хьокъехь дийца хIуьттуш бац нах шайлахь. Ницкъаллин структураша бечу тIеIаткъамца доьзна, оццул кхерамехь хан токхуш бу кхузахь махкахой.\nБилггал хаа а хууш, аренца Iохкучу Новр ,Теркйист, Шелковск кIошташкара сецийна, мажош лелон кегийрхой цхьана-шина дийнахь мукъабаьхна. Гергарчара чIагIдарехь, царна ницкъ бина бац, барта лебар доцург. Бакъду ши кIира дузуш долу ломанца йолчу кIошташкара кегийрхой дIа а бигна чохь бахкош болу. Хуучара дийцарехь къаьсттина дукха бу царлахь Ножай-юьрта кIоштернаш. Бена а, Бена –Веданан а ярташкарчу бахархоша бакъ ца дира лецначарна юкъахь бено тайпана кегийрхой бац бохург, уьш лоьцуш цхьаболчаьрга озабезамаш бина бохург.\nДелахь а, дукхахболчарна хууш дац шайн бераш стенна, мича бехкенна дигна а, уьш маьрша маца дохур ду а. Нахана хьаам бийриг ду уьш дийна буй хаар. Лецначу кегийрхошкарчу хьолах шена хуург зIенехула дуьйцуш ву Ножай юьрта кIоштера вахархо, тутмакх вина латточу цхьана кIентан деваша.\nМогIарерчу нехан къамелашкахь хьаам бийриг дара, лецна кхобучу кIентийн гергарнаш шайн доьзалхой могуш-маьрша, гIело ца яллош юхаберзор бу аьлла чIогIа тешна хилар.\nДIабигна латточаьрца а, церан цIерачаьрца а дозаделла кхин хIума а ду тергамза дита амал доцуш – рогIера бераш лецаро дуккха а дай-наной сацаме балийна, дагахь а доцуш эккха тарлучу бохамах ларбан, шайн-шайн кIентий Iан а, баха а кхечу пачхьалкхе дIабахийтарехь сихо ян еза аьлла.\nХьажа комменташка (6)\nМахко сатуьйсу Хьусейн шен цIаверзаре\nБовдийначийн могIа буьзи хIинца кхин а цхьана къонахчо\nНохчийчохь вайна Бетелгериев Хьусайн


Гиннесан тептарерчу университетехь\nМарокко --Фес гIалахь зудчо 859-чу шарахь йиллина университет, 2016\nДуьненчохь дуьххьарлера университет, хIинца а болх беш йолу, Мароккерчу Фес гIалахь ю.\nУниверситето арахецначаралахь бу дуьненна а бевза Iилманчаш\nДуьненчохь хIинца а болх бечех уггаре а шира унирвеситет Гиннесан рекордийн тептар юккъехь хилар цецвала хIуммаъ дац. Амма тамашийнарг ду, и университет я Кембриджерниг, я Сорбоннера ерг, я дуьненчохь уггаре а алсамох политикаш я урхаллин куьйгалхой а арахецна лоруш йолу Итон а йоцуш, Марокко пачхьалкхарчу Фес гIалара ДжамиIат ал Къарауин университет хилар.\n859-чу шарахь схьайиллина йолу иза бусулба дуьненан уггаре а мехалчех а, яккхийчех а дешаран кхерч ю, хийла бусулбачарна хилла ца Iаш, доллучу дуьненан а културина мехала тIеIаткъам бина болу Iилманчаш а, философш а, Iелимнах а арахецна йолу.\nФес гIалин юккъехь Iуьллучу Фес ал Бали урамехь ю и ша-башха дешаран кхерч. Бакъду, цига кхача арабевллачеран ехха леха еза иза, хIунда аьлча гуобаьккхина базаро къайлаяьккхина иза хиларна.\nБазарара йохкархойн маьхьарш, церан къорза баргалш а, духарш а, тIера кIур хьала гIуьтту бес-бесара даарш а, нехийн барзаш, цкъунаш, цу цкъунаша тIундина университетан гуонахьара пенош, мерах чекхйолу боьха хьожа – хала хеташ делахь а, иштта томехь доцу сурт го Ал Къарауин джамиIатан тIекхача луучунна.\nMorocco -- University in Fez, founded by Fatima al-Fihri in 859\nОйла кхоллало, цу кепара мехала хазна – дуьненан уггаре а шира лакхарчу дешаран тушпхь муьлхачу а Европерчу пачхьалкхехь хилча, ма тера хьал хир дацара цунна гуонахьа, ма безамца а, Iуналлийца а цIанонехь латтор дара цунна тIедоьлху некъаш, ма аьхна таронаш йина хир яра Iедало, доллучу дуьнентIера туристашна цунна тIекхача, аьлла.\nШа ал Къарауин университет, шен тховкIелахь вайн заманахь джамиIат хилла ца Iаш, кхин Африкехь уггаре а доккхаха долу маьждиг а, бусулба Iилманаш Iамош йолу медресе а йолу, вуно ша-башха хатI а, архитектура а йолуш ю. Цу чуьра маьждиг 22 эзар стаг ламазна чуховхуш ду, цуьнан момсар 30 метар лекха ду.\nМаьждиган уьйтIахь цIеххьана дIасоца арахьарчу базарара сел гIовгIане детта маьхьарш, цу уьйтIарчу фонтанаш чохь ловзучу хин гIовгIий, ламазна гулбеллачу бусулбачийн гIовгIа бен ца хезаш.\nХIунда аьлча, туристаш Ал Къарауинан кхерча бовлушехь къастабо, университете хьовса баьхкинарш цхьана агIор, ламазна баьхкина бусулбанарш маьждиган агIор.\nКъаьстина, Истамбулера сийна маьждиг а, ГIажарийчуьрчу Исфаханера цIарна цIеяхна маьждигаш а гинчул тIаьхьа, ал Къарауин маьждигна чохь хетало, бусулбачийн Далла Iамол йон кхерчаш иштта хуьлуш хилла хир ю-кх дин кхолладеллачу заманчохь, совтIеха сонталла а йоцуш, и дIогара дIаса къорза дезна кузнаш а доцуш лаьтта дехкина, тхевнех ихкина инзаре еза люстарш а йоцуш.\nКIайн горга бIогамаш, лаьттахь бамбуках бина шога палсанаш, тхевнех а, пенош а дIадиттна меттигера магIрибийн Iадатехь стогарш- Делаца къамеле вала новкъа хIумма а доцуш, дуьненан Iаламаташ суьпа ойланашна Iаткъам а ца беш.\nДелахь а, ал Къарауиняхь коьртаниг – иза джамиIат ду, латинхойн маттахь аьлча алма матер я вайна Iеминчу цIарца - университет. Цу университетан башхалла ю иза 9-чу бIешарахь зудчо- бусулба зудчо, аль Фахрие ПетIамат цIе йолчу, йиллина хилар. Венерчу университетан профессоро Ел Абдауи Халида Маршо радиога дийцира цунах лаьцна.\nЕл Абдауи Халид: „Ал Къарауин университет а, цу чуьра маьждигца цхьаьна, дуьненчохь уггаре а ширчух университетех ларалуш ю. ЧIогIа интересе ю иза кхоллаяларан истори. ХIунда аьлча, цкъа хьалха медресе а, маьждиг а санна иза схьайиллинарг цхьана зудчуьн Фахрие ПетIаматс кхоьллина йолу фонд ю.\nВайназаманахь Тунис ларалучу пачхьалкхера хилла иза ша. Цуьнан дас, ша леш, дуккхаъ ахча дитина хилла цу зудчуьн. Ткъа цуо цу ахчанах фонд а кхоьллина, цунах хIара университетера маьждиг а, тIаьхьо мадраса а схьайиллина“\nВуно тамашийна синхьаамаш кхуллу, дуьнентIера уггаре а шира университет бусулба зудчо цу заманчохь йилла йиш хилла бохучун ойла йича. Тамашийна южу ойла, и зуда Фахрие ПетIамат тахана бусулба дуьненна йовзанне а евзаш а яц, цхьа-цхьаццачу Iилманчашна бен, я цуьнан деш сий а дац, и цунах дагалецамаш кхобуш, цуьнан цIе яржош беш болх а бац бусулбачу пачхьалкхашкахь бохург дагадеъча.\nХетало, и зуда муьлхачу а Малхбузерчу махкахь йина а, цо цигахь ша динарг – дуьненчохь университет а, лакхарчу Iилманийн тушпхьанаш а хIун ю а ца хуучу заманчохь дуьххьарлера цу тIегIанера дешаран тушпхьа цхьаеллар – дина хиллехь, цуьнан цIе тиллина хир яра иттанаш кхечу университеташна, цунах лаьцна кишнкаш а, Iилман белхаш а язбеш хира бара Iилманчаш, цуьнан цIе а маркетологаш яржийна хир яра, хIора а туристана йовзуьйтуш, аьлла.\nЕл Абдауи Халид: „ Суна хетарехь, цо гойту, хьалха заманчуьра бусулбанаш дешарца-Iилманца долчу хIуманна тIехь кхиаме хилла хилар, хIинца вайн заманахь юкъараллин кхетамехь а, дискуссешкахь а моьттучул а дуккхаъ а кхиамех. Хетарехь, хьалха цхьа а цец ца волуш хIума хиллачух тера ду, бусулба мехкашкахь зударш меценатш санна а, фондаш кхоллархой санна, дешаран кхерчаш схьабеллархой санна а жигара хилар.\nАмма и дерриг а бусулба дуьнено Фахрие ПетIамат хила а ца хилча санна терго ца еш дуьтуш ю. Стенца доьзна ду-те иза, бусулбачара шайн мехалчу цIерийн сел сий ца дар? Дуьххьара университет йиллинарг зуда хиларца доьзна-м дац -те иза? Ел Абдауи Халида дуьйцу.\nВайнзаманахьлерчу бусулбчарна – зударшна а, божаршна а- дика масала хила йиш ю цунах, цаьрга цуьнан дахаран некъана тIе а тевжаш, алсамох дешарна гIортор ян а, дешарна а, Iилманашна а инвестицеш ян а“.\nАл Къарауинехь иза Iиллича дуьйна бусулба динан Iилма Iамийна ца Iаш, иштта грамматика а, математика а, риторика а, медицина а, астрономи а, хими а, мукъамаш а, доцца аьлча цигахь ца Iамош хилла Iилма карон хала ду. Ткъа цуо арахецначу Iилманчашна юккъехь бу тахана а доллучу дуьнентIехь шуьйра бевзаш болу Iилманчаш Ибн Халдун а, Маймонид а, Ибн Iараби а.


Дикаева Я. «Дадашев Райком: «Сан дог лозу нохчийн маттах…» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nДикаева Я. «Дадашев Райком: «Сан дог лозу нохчийн маттах…»\nОьрсийн г1араваьллачу яздархочо Чехов Антона аьлла: “1илма – уггар коьрта, хаза, исбахьа х1ума ду х1ора стеган дахарехь. 1илма – дахаре болчу безаман лаккхара хаам бу, цуьнца бен баккхалур бац адаме шена т1ехь а, 1аламна т1ехь а толам».\nКест-кестта нохчийн къомана т1ех1уттуш хилла йолу халонаш, бохамаш бахьана долуш вайн республикехь дешар а, 1илма а, кхечанхьа санна, шуьйра кхиа, даржа таро ца хилла. Бакъду, вайн тоьллачу 1илманчаша, хьехархоша дукха къахьегна вайн махкахь 1илма а, дешар а кхиорехь а, шайн хаарш т1екхуьучу чкъурана юкъахь даржорехь а.\nЦарах цхьаъ ву вевзаш волу 1илманча, Нохчийн Республикан 1илманан академин вице-президент, Нохчийн Республикан 1илманан хьакъ волу г1уллакххо, физикин-математикин 1илманан доктор, Нохчийн пачхьалкхан университетан теоретически физикин кафедран куьйгалхо Дадашев Райком. Иза вина 1950-чу шеран 17 декабрехь Г1ирг1азойн Республикан Ошски областехь. 1968-чу шарахь чекхъяьккхина Ножай-Юьртан к1оштахь йолчу Сесанара юккъера школа.\nЦул т1аьхьа Дадашевс дешна Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан хьехархойн институтехь а, аспирантурехь а. 1987-чу шарахь ша дешначу физикин факультетан декан хаьржина Дадашев Райком. 1990-чу шарахь цуо Уральски Политехнически институтехь кхиамца ларйина докторски диссертаци. 1995-чу шарахь, вайн республикана уггар чолхе а, къиза а денош даьхкинчу хенахь, Нохчийн пачхьалкхан университетан ректоран дарже х1оттийна Райком. Шен белхан декхарашца дика ларош масех шарахь болх а бина цо.\nДадашев Райком вайн къоман дозалла ду ала мегар долуш стаг ву. Райкома 1илманехь динчу мехалчу г1уллакхех пайда оьцу Францин а, Россин а 1илманан лабораторишкахь. Дадашев Райком автор а волуш зорбане яьлла 170 сов 1илманан публикаци, цуьнан биографи дуьненюкъара «Кто есть кто в мире?» ц1е йолчу книги юкъа яхана.\nДукха хан йоцуш Дадашев Райком рог1ера редакцин хьаша хилира. Цуьнца хилла тхан къамел газетан дешархоша хазахетарца т1еоьцур ду аьлла тешна ду тхо.\n– Райком, хьо таханлерачу дийнахь вайн республикехь вевзина а ца 1аш, дозанал арахьа а вевзаш 1илманча ву. Дийцахьа айхьа доккхачу 1илмане вог1уш бинчу некъах лаьцна.\n– Сан а, сан нийсархойн а школе дуьладалар 1957 шарахь нисделла, ткъа и хан, вайна ма-хаъара, вайн къам ц1а дирзина хан ю. Цундела тхан, юкъах ца довлуш, деша аьтто хилла. Оцу шерашкахь, эксперимент йийр ю аьлла, хьалхарчу классашкахь цхьана-шина шарахь математика нохчийн маттахь хьоьхура тхуна. Оцу г1уллакхо цхьа жимма аьтто бина, аьлла хета суна, т1аьхьа нохчийн мотт к1оргера бовза а, 1амо а. Жима волуш суна физика а, математика а кхечу предметел дукха а езара, атта кхета а кхетара. И хан вайн къомана ч1ог1а хала хан хиллехь а, дукха х1умнаш дара х1етахь вай тахана масала эца мегар долуш, къаьсттина дешаран декъехь.\nАс ялх класс Нажи-Юьртан к1оштехь йолчу тхайн жимчу юьртахь Хьочи-Арахь яьккхина. Х1етахь цига оьрсийн хьехархой бара болх бан бахкийтина. Царах лаьцна цхьа к1еззиг ала луур ду суна. Х1инца а дагахь ю суна церан ц1ераш а – Церех Людмила Ивановна, Макаренко Татьяна Васильевна. Оьрсийн хьехархоша дина дика, мехала г1уллакхаш дицдина аьлла хета суна вай тахана. Дахаран хьелаш уггар хала долчу вайн нохчийн ярташкахь белхаш бина цара. Къаьсттина оцу хьехархоша кхиийра вайн х1етахьлерачу кегийрхойн дешаре а, 1илмане а болу безам. Дег1астанахь-м х1оллам бу аьлла хезна суна церан сийна х1оттийна. Вайн республикехь а и санна дерг дича, ч1ог1а бакъахьа хир дара аьлла хета суна. Оцу ас ц1е яьккхинчу шина хьехархочо йоккха меттиг д1алецира сан дахарехь. Цара г1о дира суна дешарна т1ехь, цхьацца йолчу предметашкахула сан пох1ма хиллехь, и кхиадора цара.\nШкола ас Сесанахь чекхъяьккхина. Ала деза, х1етахьлера и Сесанара школа, х1инцалерчу муьлхха а г1аларчу школаца юьстича, дуккха а тоьлла хир яра. Ас дуьйцург дешар а ду, дешаран база а ю. Физически, химически кабинетийн оборудовани а яра, кружокаш яра т1етаь11ина болх беш. Оцу хенахь тхуна физика хьоьхуш Халадов Султан Муцуевич бохуш вуно дика хьехархо вара. Боккъалла а шен корматалла езаш а, к1оргера шен г1уллакх девзаш а стаг вара иза. Султан Муцуевич бахьана долуш, сайн математикехь пох1ма сов долушехь, ас кхид1а а к1оргера 1амо физика хаьржира. Суна жима воллушехь билгалделира сайн коьрта корматалла физика хир юй. Цундела со хьехархойн институте деша а вахара. Иштта кхечира-кх со х1окху доккхачу 1илмане а.\n– Дуьххьара д1аладоьг1ча физика а, нохчийн мотт а цхьа а уьйр йоцуш, цхьана ца бог1уш ши кхетам хета. Ткъа хьо таханлерачу дийнахь физикин говзанча санна вевзина а ца 1аш, нохчийн мотт кхиорехь къахьоьгуш волу 1илманча санна а вевза. Муха кхоллабелира хьан нохчийн матте безам?\n– Дала стаг дуьнент1е воккхушшехь цхьана къомах воккхуш ву. Ткъа вай нохчий ду, ткъа х1окху доккхачу дуьнент1ехь нохчийн мотт 1алашбан кхин цхьа а къам дац, нохчийн къам доцург. Вай 1алаш ца бахь, вай дола ца дахь, вай пусар ца дахь, и мотт барна кхерам бу. Цхьацболчарна-м ишта хаам пайда боцуш а хета тарло, вай буьйцуш ма бу и мотт аьлла. Амма дуьненюкъарчу ЮНЕСКО ц1е йолчу организацис вайн мотт бовш болчу меттанашна юкъа бахийтина. Церан оцу хьокъехь шайн билгалонаш, гайтамаш бу, цу гайтамашка хьаьжжина хоржу цара довш долу меттанаш.\nТаханлерачу дийнахь, вайна мел халахеташ делахь а, шайна бийца и ца хуъушехь, оьрсийн мотт бийца г1ерта вайн кегийрхой. Ишта ирча хьал ду вайн телевиденехь дерг а. Соьга хаьттича, тардалийта йиш йоцург ду меттанаш иэдар. Вай цхьана маттахь дан деза къамел – я оьрсийн, я нохчийн. Мотт бийцарх хуьлуш дац цуьнан кхиар. Язъян еза цу маттахь, еша еза. Со х1окху шовзткъа шарахь сайн ма-хуьллу нохчийн маттахь арадолу газет, керла арахецна киншка йоьшуш схьавог1уш ву. Сан даима а цхьа ойла кхоллало – со Дала нохчо а вина х1окху дуьненчу воссийча, сан декхар ма ду к1орггера сайн мотт бовза а, иза киорехь дакъалаца. Ишта веана-кх со нохчийн маттах йолчу ойланашка.\n– Ахь физикин терминийн нохчийн маттахь х1оттина бохуш хезнера суна. И муха дагадеара? Хала дарий оцу т1ехь къахьега?\n– Хала дацара. Ас дуьххьара и болх д1аболочу хенахь физика а, хими а нохчийн матте яккха еза бохучу кхайкхамца долийна а дацара, цхьацаболчарна ишта моттахь а. Ас х1етахь бохург дара, юьхьанцара школа оьрсийн маттахь а йитина, берашна жимма и мотт 1аммалц, шайга х1ун боху царна кхетталц оьрсийн мотт т1етаь11ина царна 1амор. Уьш пхоьалг1ачу классашка девлча, мегар дара математика а, кхин йолу предметаш а нохчийн матте яха. Х1инца цхьа эксперимент ю д1айоьдуш билингвальное обучение олуш, школехь д1айоьлху урокаш шина маттахь хилар ду и. Суна хетарехь, иза ч1ог1а дика г1уллакх ду. Х1унда аьлча, берашна иштачу хьолехь оьрсийн а, нохчийн а мотт цхьатерра дика хуур бу. Иза а нохчийн мотт 1аморехь а, кхиорехь йоккха г1улч ю. Со тешна ву оцу эксперименто берашна дика кхетам лург хиларх а, цара иза дика д1алоцур хиларх а.\n– Райком, ахь Нохчийн пачхьалкхан университетехь ректоран даржехь болх бина вуно халачу муьрехь. Цуьнах лаьцна цхьажимма дийцахьа.\n– Ахь ма-аллара, ч1ог1а чолхе хьал дара х1етахь хилларг. Со цига кхачар а Дала яздина хилла хир ду-кх. 1994-чу шарахь со проректор вара. Цу шеран декабрь баттахь Россин пачхьалкхан танкаш вайн махка цхьа вуно буьрса чухахкаеллачу заманахь тхан ректор Москвахь вара. Х1етахь соьга д1а а кхайкхина, хьо ректор хила веза элира. Т1аккха, делахь къоман хьалха а, Далла хьалха а, суо декхарийлахь хийтира-кх оцу ирчачу дийнахь сайга кховдийна долу и дарж т1елаца.\nБакъдерг дийцича, юьхьанца иштта инзаре хьал х1уттур ду аьлла а ца хетара, х1унда аьлча вай Россин пачхьалкхан юкъахь къам а дара, нохчий хьалха дуьйна а цаьрца хийра 1ийна а бацара. Цундела цара вайна т1ехь иштта къизалла йийр ю а ца моьттура, оцу кепара вайн Соьлжа-г1ала йохор ю а ца моьттура. Суна хиира х1етахь сайна хила цхьана а кепара цхьаьнггара а г1о доций. Гуо баьккхина беш т1ом бара, массо аг1ор отуш г1ала яра.\nСайн ницкъ кхочург со дан а г1иртира. Шех лаьцна ша дуьйцуш товш а ца хуьлу, х1етте а хаттарна жоп ца делча ца волу. Ч1ог1а хала зама яра и. Схьалуш алапа дацара. Ткъа ректор ву аьлла д1ах1оьттина хилча, царна миччара и лахар, карор сайн декхар а хетара. Университетан кхоалг1ачу корпусехь йоккха библиотека яра х1етахь, ворх1 б1е эзар сов книга яра цигахь, царна юкъахь ч1ог1а мехала 1илманан изданиш а яра. Т1едуьллуш ло а долуш, 1охкуш яра уьш арахь. Уьш цхьана аг1ор лай бухара мукъне а д1аяха езара вай аьлла, ас кхайкхам бича, ткъех хьехархо ара а велира, тхоьга цхьацца йолу книгаш к1елхьара а яхаелира.\nТ1аьхьа, оха болх д1аболош, лулара лаккхара дешаран заведениша а дира тхуна г1о. Масала, Г1ебарта-Балкхаройн республикан университето физически прибораш елира, иштта МГУ-ра а хилира г1о… 1илманан интеллигенцис тхо тесна ца дитира. Суна х1инца а даггара баркалла аларца дагаоьху цара дина вошалла. Ишта д1аоьхура денош. Т1аккха, 1996-чу шарахь университетан хьехархойн коллективо юха хаьржира со. Сан рицкъа хилар хир дара и. 2000 шарралц ректор лаьттина со цигахь. 1аламат хала зама яра и.\n– Ма ч1ог1а къаьсташ хилла хир ду х1етахьлерачу студентийн дахар а, х1инцалерчерниг а…\n– Дера йоккха башхалла ма ю. Таханлерачу дийнахь вайн лаккхарчу дешаран заведенишкахь долу хьал 1аламат таделла. Ц1ена, сирла чоьнаш, ткъа цуьнца цхьана г1иллакх-оьздангалла а кхиийна цигахь – университетан кертахь цигаьрка узуш стаг карор вац, ткъа и мел доккха х1ума ду. Ийманехь кхетош-кхиорехь беш болу болх лаккхарчу т1ег1ант1ехь бу цигахь. Масала, бедаран форма. Дуьххьара-м суна сайна а ца хетара и башха оьшуш, амма цу г1уллакхо к1оргера эстетически кхетам белла кегийрхошна. Д1адаханчу ткъа шарахь яккхий т1еман къизаллаш лайна вай, ткъа т1амо нах дика ца бо, церан уггар лахара кхетам, ойланаш гучуйоху цуо. Х1инца университет кхиъна йог1уш ю, оьшуш йолу 1илманан лабораториш а, техника а ю.\n– Райком, тхан газетдешархой коьртачу хьолехь хьехархой бу, ткъа хьо а ву оцу корматаллин векал. Муха хета хьуна таханлерачу дийнахь хьехархошкахь долу хьал.\n– Суна тахана хьехархошкахь долу хьал ледара хета. Вай бакъдерг дийца деза, алапа ч1ог1а к1еззиг ду, хьехархочун хила ма дезарра сий-пусар дац. Соьга хаьттича, массо х1ума а д1а а теттина, оцу хьехархойн хьелаш тада дезар-кх вай, материальни аг1онийн ойла цуьнга ца яйта. Вайн школашкахь ч1ог1а пох1ма долуш, хьекъале хьехархой бу. Церан вай сий а дан дезара, царна г1о дан а дезара.\n– Райком, т1аьхьарчу хенахь 1илманан академис динчу мехала г1уллакхех лаьцна дийцахьа.\n– Х1окху т1аьхьарчу пхеа-ялха шарахь массарна а хууш дуккха а мехала белхаш бина академис. Оцу т1ехь тхуна республикан куьйгалло а ч1ог1а г1о дина. Член-корреспонденташ а, академикаш а г1аьххьачул алсам бу х1инца. Ткъа суна уггар мехала хета 1илманан академис нохчийн грамматикина т1ехь бина болх. «Академическая грамматика чеченского языка» олуш издани ю, цуьнан хьалхара том чекхъяьлла, шолг1ачу томана т1ехь беш болх бу. Т1аккха, кхин цхьа мехала г1уллакх а ду. Вайн язйина истори яц бохуш, дуьйцуш дара даима а. 1илманан академис йиъ том йолу книга арахецна.\nСуна ч1ог1а мехала а хеташ, со воккхавийриг 1илманан академис йолийна «Синмехаллаш» ц1е йолу проект а ю. Оцу юкъахь Гадаев Мохьмадан произведенийн ши том зорбане яьлла. Х1окху республикан дуккха яздархоша ч1ог1а къахьегна оцу балха т1ехь, цуьнан произведениш гулъеш. Суна ч1ог1а хазахета и хилам. Оцу серехь х1инца арахеца кечйина ю Мамакаев Мохьмадан, Дикаев Мохьмадан, Сулейманов Ахьмадан произведенийн гуламаш.\nПроектан 1алашо ю дуьненюкъара культурах нохчийн литературо лаьцна дакъа гайтар. Кхиамаш бохуш археологи а ю. Кестта вай долчохь раскопкаш а йийр ю. Къаьсттина суна билгал даккха луург ду х1окху т1аьхьарчу заманахь 1илманан академис нохчийн мотт кхиорехь дина мехала г1уллакх а. «Нохчийн меттан антомически атлас» а, «Юкъараллин-политикин терминийн дошам» а (Общественно-политический словарь), географически, физически терминийн дошамаш а арахецна. Оха вовшахтоьхна программистийн, филологийн тоба а ю. Уьш къахьоьгуш бу нохчийн меттан электронни дошам кечъярна т1ехь. Иза ч1ог1а онда болх бу. И болх бина баьлча, компьютерчохь муьлхха а нохчийн дош яздича, цуьнан маь1на, нийсаяздар а гур ду, цул совнах диктора иза ц1ена схьа а эр ду. Шина-кхаа шеран болх бу и.\n– Ткъа хьан-хьайн планаш муха ю? Дукха дуй даза дисинарг?\n– Кхузткъа шарал т1ехваьлча физика а, математика а санна долчу 1илманашкахь стага бакхий кхиамаш ца боху. Цундела сан 1алашо ю кегийрхой кхиор, со д1аваьлча а ас деш дерг ца дайта, цаьрга и болх кхид1а а байта. Сайн дег1ехь ницкъ болчуьра иштта къоначийн тоба сайна юххехь кхолла. Тахана и кхоллаелла ала а мегар ду. Со цунах воккха а ве. Стаг Дала цхьа декхар т1е а диллина воуьйтуш ву х1окху дуьненчу, цундела и декхар кхочушдан деза.\nКоличество подписчиков: 1 937