Бадуев СаIид. Олдам (дийцар) - 2 Июля 2020 - СОЮЗ ПИСАТЕЛЕЙ ЧЕЧЕНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ\nГлавная » 2020 » Июль » 2 » Бадуев СаIид. Олдам (дийцар)\nБадуев СаIид. Олдам (дийцар)\nИ дара буса ОлдагIеран гIеххьа сирлачу цIа чохь гIеххьа йогуш лампа а йолуш. Олдама, шен хьешаца нар тIехь жижиг-галнаш диина а ваьлла, шен гIайгIа хьеше ялхийча, цу хьешо, шен хебаршка ихина ши куьг шен йоцийчу маьхьсеш тIе а хьаькхна, элира:\n— Олдам! Ас цхьа хабар дийца хьуна?\n— Дийцахьа, Исраил, Олдама а аьлла, хьешо Олдамна хабар дийцира:\n— Мацах цхьа воккха стаг хилла боху хьаннашна ха а деш, хьуьна юккъехь шен гIеххьа цхьа цIа а долуш вехаш. Волу и воккха стаг цхьана сарахь, гIеххьа гуш са а долуш, хьуьна юккъе вала ша аьлла дIаволавелча, шен хIусмана дукха гена валале цунна хезнера сов Iаламат хазан, исбаьхьан озанца цхьа олхазар дека.\nЦу олхазаран хазачу мукъмах, иза хазачу эшаршца декарна, чIогIа сакъераделла, са а ца тохаделла, цу воккхачу стага и олхазар схьа а лаьцна, цунна цхьа бен а бина, цо и олхазар кхобуш хилла, иза шен воцуш ца тору накъост а хеташ.\nЦул тIаьхьа дукха зама ялале, цу воккхачу стеган сов хаза дехаш и олхазар дуйла хиинера цхьана доьзалхо ца хуьлуш, дуьненахь хIинца хьо санна, — аьлла, хьешо цкъа соцунгIа а хилла, юха а шен къамел дIадолийра, - дуьненчохь хьо санна, цхьана а хIуманах са ца кьералуш, цхьаьллиг цхьана хIуманах воккха ца веш волчу цхьана стагана.\nИ стаг ван а веана, боьхху мах а белла, и олхазар эцна цIа а даьхьна, цунна башха гур а бина, дийнахь а, буса а бохург санна, декачу цу олхазаре ладегIа хиънера. Цу стеган, олхазарх самукъа а даьлла, шен йоллу гIайгIа йицъеллера. Цу тайпана napгIaтваьлла даг тIера гIайгIа айаелла, коьртера бала бешна, и стаг цу олхазаран декарх чIогIа сапаргIатваьллачу меттехь, и олхазар кара кхаьчна кхо бутт кхаьчначу заманчохь, цхьана дийнахь учахь бIогIамах кхозучу олхазаре и стаггий, цуьнан зудий ладоьгIуш Iаш, цIаьххьана цу гурах тIам а хьакхалуш, чехкачу декарца и санна долу цхьа олхазар меллаша тIехъиккхича, гура чохь ца хаьддаш дека олхазар цу тIехъиккхинчу олхазарна тIаьхьа хьаьжжинчохь дисинера, иза цул тIаьхьа ца декаш сецнера.\nИ олхазар ца декаш ши кIира далале а, даьлча а, цу стага дехха дехнера цуьнга, декахьара, бохуш. Дехха хьистинера цо иза, массо а тайпана даарш хьалха дохкуш, вехха вилхинера из цунна:\n— Хьан декаро, хьан хазачу эшаро, хьан хазачу мукъамо сан кийрахь дукха хенахь дуьйна схьа лаьттина йолу гIайгIа яшийна дIаяьккхинера, цхьа кIеззиг бен буха ца юьтуш, и бухайнснарг а дIайолуш лаьттара сан, жима олхазар! Декахьа хьайн хазачу эшарца!.. ХIинца хьо ца декахь, хIинца ахь хьайн хазачу мукъамца хаза шок ца тохахь, бакъ ду-кх, сан кийрахь йисинчу цхьакIеззигчу гIайгIано, ахь дIаайина гIайгIа юха тIе а оьзна, со, тохара хьалха санна а, гIайгIанан хIорда юккьехь вуьтург хилар. Декахьа, олхазар! Toxaлохьа! ХIара дуьне дитар мел хала дуьйцу, иштта хала ду-кх гIайгIанашкахь хилар, - аьлла, и стаг холчухIоттарх, и стаг дукха велхарх, и олхазар, кхин ца декаш, цу стаге дистхиллера.\n— Суна ца хаьара, хьан сох сакъералойла, суна ца моьттура, хьуна сайх синкъерам баьллийла. Адамна хьалха суьлхьаналла бен доцу со, сох синкъерам баьлла хилла-кх хьуна. Сан гIайгIанах хьан кийрара гIайгIа ешна хилла-кх.\nХIа-хIан, со кхин хьуна декар дац, аса сайн гIайгIа хьуна кхин ялхор яц, тоьар ду масийтта баттахь сан 6Iаьргех ихна къаьхьа хин тIадамаш, хьан дегlax дулий, ч loгIачу мерзачу маларо санна, хьо вахийна кеп йина латтийча. Со хьан самукъадаккха гIерташ ца даьллинера хIинццалц, аса хьуна ялхориг сайн гIайгIа яра, хьоьгара орца доьхуш. Хьо цунах кхета воллуш а ца хилла. Суна и хуур дацара, тохара суна улло деанчу олхазаро сан гIайгIанах хьуна синкъерам баьллийла соьга ца хаийтинехьара. Цо соьга и хаа а хаийтира, со хьуна кхин ца декаш саца а сецна. Ца хаьара хьуна, со суьйранна, сайн кхаа кIopнина ижо а яхьаш, сайн бенчу деанчу заман чохь, бухахь сайн кIорнеш а ца карийна, шийлачу маьхьарца, цIеначу дагара дуткъачу озанца сайна орца доьхуш, декча, аса деттачу цIогIанах са а къераделла, со хьуна доьхкинчу хьуьнан хехочо со лаьцнийла? Ца хаьара хьуна, сайн кIорнеш куьйранан мара яхана теша, меца Iохку теша, чевнаш хилла Iохку теша бохуш, де-буьйса ца лоруш, сайна хуъучу маттаца, сайн долчу озанца и сайн доьзал лаха со маьрша дита бохуш, сан делхар дарийла?\nЦа хаьара хьуна, цу сайн доьзалшна со тIекхача маьрша дитахьара бохуш, хIинццалц доьлхуш аса хьуна ялхийначу сан гIайгIанах хьайн коьртера бала бешнийла? Кхин со хьуна декар дац! Кхин со хьуна доьлхур дац, кхин аса сайн гIайгIанах хьуна синкъерам ца боккху,— аьлла олхазар ца декаш сецча, цу стага и олхазар дIахецнера.— аьлла, Олдамна хабар дуьйцуш волу хьаша, цкъа соцунха а хилла, юха а вистхилира:\n— Цу тайппана, ахьа хьайн гIайгIа соьга санна, тIекхаьч-кхаьчначуьнга ялхаярх, хьуна цунах цхьажимма хилла а цхьана заманна синтем хилахь а, хьан цу гIайгIанах нахана синкъерам бер бу, нахана цунах белам хир бу... ХIунда? ...Хьуна хилла и гIайгIа, нохчийн Iадат бахьанехь, ахьа хаа а хууш, айхьа хьайна йина дела. ХIинца ахь и гIайгIа шайга ялхийча, нах кьайлах хьох боьйлур бу — «Хьенех, стаг хила дагахь Iадатехь догIург а дина, юха цунна дохко а ваьлла, хIинца тIекхаьч-кхаьчначу стагана воьлхуш лела, Делан дуьхьа мел хала ду-кх цунах стаг хила,— бохуш... Цкъа дийцинa ца Iаш, уьш, пхьоьханахь дух-духа иза дуьйцуш хьох боьлур 6у,— аьлла, шайга веанчу хьешо и къамел шега дичхьана, Олдам гуттар а гIелвеллера, иза гуттар а кIелвисна вогIура, и шега дийцар бахьанехь, шен гIайгIа муьлх-муьлхачу а стаге а ялхо а ца лууш, ялхийча, шена дикка синтем бер болуш санна а хеташ.\nОлдам кIоргерчу ойланаш чу вахана Iаш, цIаьххьана гIовгIа елира кху тогIи чухула когаш Iуьйра лакхара охьахьаьвдда догIучу берийн. XIapa цкъа меллаша и гIовгIа яьллачухьа дIахьаьжира, тIаккха охьахьаьвдда догIучу берех шен 6Iаьрг кхетча, доккха са а доккхуш, — да вала хьан дуьне, — аьлла, серийн кертах аркъал таьIира. И девдда догIу кхо бер шена тIехдолуш, леррина цаьрга хьаьжначу кхунна, шех хилларг дагаоьхура, кхуьнан даккхийчу Iаьржачу бIаьргех цхьабосса боккха шиъ хин тIадам буьйжира, xlapa ша Iаччохь бертаза вегавелира. Леррина берашка тIаьхьа хьоьжуш Iаш xlapa велхаран къурдаш дан велира.\nОлдамгIарна аьтту arlop гена доцуш лаьттачу жамIатан маьждиган кертахь — ОллохIу акбар! ОллохIу акбар! — аьлла, къена молла маьркIажан ламазана кхайкха волавелира, маьждиган кертал арахьа тIулгаш тIе а хевшина, нийсалла кхуьссуш санна, цхьабосса бIаьллаш тIе туьйнаш кхуьссуш Iан баккхий нах, кхойкхучу моллина тIаьхьа, дагахь ол-олург а олуш Iара. Дукха хан ялале молла а кхайкхина велира, баккхий нах а, вовшийн хьалхе а юьтуш, маьждиг чу буьйлира. Олдам а, уккал а таIийна, дIасхьа а ца хьожуш, веана царна тIаьххье маьждигчу тилира.\nЛамазера а ваьлла, шайн лохачу неIарехула шайн тишачу цIа чу ваьлла Олдам, — Сепият, мотт биллахьа суна, — аьлла, кора гIеххьа йогуш лаьттачу англин лампина улло а вахана, коратIера куьзганан бIаьрг схьа а эцна, цу чу хьежа велира.\n— ХIинца а могуш воцуш-х ца хиллий хьо? — олуш, хьалагIаьттина, тиша пазаташ тохкуш Iан Сепият хууш яра, сннгаттам бахьанехь Олдам хеназа къанвеллийла а, дено-дено бохург санна, и гIеллуш лаьттийла а.\nКуьзгана хьожуш лаьттачу Олдамна шен къежъеллачу ехачу юьхь тIера беха мара болчунна тIе а цIийбелла гора: юкъ-юкъа берцан буьртигаш даьхкича санна йолу шен шога юьхь а Олдамна кхохкийна гора, Олдам тховса дуьххьар хилла вацара могуш воцуш, xlapa шен гIайгIа дага а йогIий, цуьнан ойланаш а еш, шех леташ Iачу эаманчохь, цхьана муьлххачу а берах шен бIаьрг ма-кхийтти, Iадат бахьанехь ша-шена йина гIайгIа карла а йолий, хьере хуьлура, кхо шен айра доьллачу даккхийчу куьйгашца шен лекха хьаж къовлий схьа а лоций, хийла корта теIабора. Оцу меттехь кхуънан дегIax цкъа йовхо, тIаккха шело хьаьрчара, кхуьнан лекха дегI дикка маллора; дегIax ийзо долалучу пхенех могуш воцуш а хуьлий, кхо вужий де а, кIира а доккхура.\nИштта хиллера-кх тховса а Олдам могуш воцуш. Сепията, ехачу нар гIехь хьалабоьттина лаьттачу метта юкъара шайн цхьаъ бен йоцу йоккха гоь схьа а эцна, яржош нар тIе тесира. И тIетесча, цу гоьнах хилла делахь а, бухарчу кIайчу истангах хилла делахь a, гIеххьа ченан кIур кху чохь а гIаьттира.\nМотт биллина яьллачу Сепият а — Сискал схьа а яьлла лаьтташ-м ю, ца кхоллу ахь? — элира, охьавижа тIера хIуманаш дIа а яьхна, нара тIе волуш воллучу Олдама. — Ца кхоллу хIинца-ма,— аьлла, охьа а вижна, сийначу басмин юргIа шена тIеуьйзира цо.\nХIун гIайгIа яра техьа Олдам хеназа къанвинарг, цунна кест- кеста цамгар тухург?\nОлдам 25 шо кхаьчна жима стаг волчу заман чохь xlapa цхьаъ бен шен кхин доьзалхо цахиларна а, чохь кхин зударашха стаг цахиларна а, кхуьнан 60 шо кхаьчначу дас Элашбис кху Олдамна зуда ялийра, xlapa дегаза воллушехьа, кху юьртахь гIараяьлла йолу Забин Сепият. Шена и ялийча, шен дена дуьхьало а йина, нахала ца вала, Олдам, реза а хилла, IадIийра.\nСепият дог цIена стаг хиларх а, цуьнан хазаллех а воккхавеш, Олдама дикка хан дIаяьхьира. Сепият, юьртахь хаза ю а, дика йоI ю а бохуш, гIара ма-яллара карийра Олдамна а, цуьнан дена Элашбина а. Сепият, дехкийи цергаш а йина елаелча, беснеш тIе гIеххьа кIаьгнаш а хIуьттуш, йогуш горга юьхь а йолуш, хаза стаг ян а яра, цунна шен марда Элашби а вуно дукхавезара, Элашбина, шен кIант Олдам санна, Сепият а вуно дукхаезара.\nЭлашбис хIинццалц шен, цхьа Олдам воцург, кхин доьзалхо цахиларе терра, кхоаварна, эвла юккъе синкъерамашка марзвелла лелаш Олдам хиллехь а, хIинца Сепият ялийчахьана, иза чIогIа шен цIен тIе вирзинера. ХIинццалц шайн а шарахь цкъа бохург санна бен, дечиган ворда яхьаш воцу Олдам хIинца, xlopa денна бохург санна, дечиге а воьдара, дечиг ца дахьачу дийнахь, хьуьнах а воьдий, я коьчал яхьара, я мехах киране воьдура, шен яккхийра Iаьржа бугIанаш а южий.\nЭлашбис, Олдам шайн цIийнан дукъ схьалоцуш дIахIоттарх а, хIинцца ши шо хьалха еллачу шен зудчун меттана, шайн цIийнан нана хилла дIахIоьттинчу Сепиятах а чIогIа воккхавеш, дикка зама дIаехьира.\n...КIант вина дукха хан ялале Элашбис, уьстагI а бийна, молланашка чу а кхайкхина, цу кIантана цIе тиллийтира «Ваха» аьлла. Ца хаьа, молланаша и цIе жайни тIера эцар-цаэцар-м, делахь а и «Ваха» боху цIе Элашбиний, Олдамний, Сепиятаний йоккхуш хаза хетарал совнаха, и цIе, молланаша тиллар бахьана долуш, чIогIа сийлахь хеташ а бара, и цIе йолу шайн кIант дикка дукха вехар ву моьттуш а бара, «Ваха» бохучу цIеран маьIна «вахийта», «вехаверг» хеташ.\nЦхьана дийнахь, гуьйренан заман чохь, гуттар а ма-хиллара, кхехкачу гIабакхах цIа чохь гIотту Iаь санна, кху жимачу юьртан чохь къахь гIаьттинера. Xlopa цIийнах, тиша дарий, цIена дарий аьлла ца Iаш, юьрта юккьерчу доккхачу маьждигана уллорчу мокхачу хьуьжарх а тIехь, керчаш, хьийзаш, ирх оьхуш сийна, мокха а кIур бара. Маь-маьIIехь леташ хезаш жIаьлеш а дара. Накхаран тускарш санна, могIара лаьттачу цIенойн кегийчу корашкахула, Iаьржачу буса геннара хьаьжча гун ярмакан панаран серло санна, наггахь гуш йогучу лампанийн серлонаш а яра. Кху юьртан доккхачу хийистера пхиъ я ялх цIийнахь йогуш йолчу лампанашлахь цхьа лампа кьаьсттина сирла йогуш яра. И дара ОлдамгIеран цla, цу чохь товханахь хингалш дина а даьхна, дилина тIе гата а хьарчийна, Сепият уьш хIинцца цIa кхочу волчу Олдамна хьежош Iара, товхана хих буьззина боккха чуьйнан яй а оьллина. И яй оьллинера Сепията шен корта била а, кху чохь нар тIехь Iуьллуш волу Ваха лийчо а.\nОлдам цIa кхачаре хьоьжуш йолчу Сепията,— хье а велла,— Ваха лийчина яьлча тоьлу суна, и цIa кхачале. ТIаккха кхоно сайн корта а билина, охьайижа атта хир ду сунна, — аьлла, товхана чуьра чуьйнан яй цIенкъа юккъе хIоттийра, хи шел далар а хир, кхихкина кхачацадалар а хир аьлла. ТIаккха нар кIелхьара дечиган текх схьа а оьзна, хи шеллушехь, Вахина жимма коьртах хьожур ша, аьлла, Сепият, Ваха схьа а эцна, йогуш лампа лаьттачу кора кIел нар тIe а хина, Вахина коьртах хьажа юьйлира.\nОцу заман чохь дехьачуьра Элашби, сехьа Сепият йолчухула 6ен шен аравала йиш ца хиларе терра, гIумгIа а эцна, шен дагахь, Сепият Вахина юххехь хилахь, цунна эхь хетар ду-кх шех аьлла, Сепият йолчу агIop дIа а ца хьожуш, охьа а таьIна, чехка аравелира. Сепият, и шега схьа ца хьаьжнехь а, эхь хетта, шен карара Ваха охьа а вуьллуш, чехка хьала а иккхина, нар тIера охьайоьсира. Ваха велха озийра. Оцу заман чохь Олдам шен 6угIанийн ворданан гIовгIанца шайн уьйтIа кхечира, Сепиятна шайн ворданан кIезигчу гIовгIанех а хиира, цIа веанарг Олдам вуйла. Сепият цкъа Вахина тIехьаьдда. — Ма велхахьа, Ваха... ХIара-м сан дика бер дай, хIара-м сан хаза бер дай а, — аьлла, шен туьйдинчу кIархашца уьйтIа хьаьдира кIад а, гIел а велла цIа вогIучу Олдаман ворда дIахеца. Олдам а, ша хIинцалц шена дуьхьал Сепият мосазза ели чу ма-варра, хIинца а чу веаpа, шен эттIачу, белхан гIовтала тIоьхула дихкина гата дIа а достуш. Чуваьлча, ша схьа- даьстана гата нар тIе а кхуссуш, Элашби чохь волчу цIийнан жимачу коре а хьожуш,— Элашбина гой техьа? — аьлла, меллаша веана, воьлхуш Iуьллучу Вахина тIе а хIоьттина,— Стенна йоьлху хьо, тодакх?.. Стаг хир яц хьох….яц дера…— аьлла, меллаша Олдам вистхилча, Вахас шен велхар алсамдаьккхира. Олдам, юха а цкъа шайн юккъерчу коре а хьаьжна, меллаша Ваха схьа а эцна, Сепият йолчу вига дагахь аравала дIаволавелла, неIаре кхачале, уьйтIара чувогIу Элашби кху шайн лохчу неIарехула чехка чувелира, карахь Ваха а волуш Олдам гича, иза цIаьххьана юхаиккхира. Олдаман дегIах, стелахаьштиг кхетча санна, цIе елира, шен дена ша, кIант а керахь гича, цо, Iаьржа бIагор а хьаьвзаш, шен карара Ваха, ша кхуссу, ца кхуссу ца хууш, цхьана arlop охьакхоьсира. Ваха цIенкъа юккъехь тIера Iа а оьхуш лаьттачу чуьйнан е чу вуьйжира. Цуьнан шийла мохь белира. Олдам, кхоьссина хIума санна, араиккхира. УьйтIахь ворда дIа а хецна, божал чу йохка 6угIанаш лаьхкнна йоьду Сепият, цкъа а ца хезначу тайпана шена Вахас мохь хьоькху хезча, чуян дагахь схьахьаьдира, амма, ша санна, Вахин мохь а хезна, чухьаьдда волу Элашби а гина, Сепият юхаиккхира, Элашби цIа чу ваьлча, шайн чохь хилларг хIун ду ца хууш, кийра ша биллина Сепият, меллаша шайн уча а еана, корехуда чу хьаьжира, тIаккха Сепиятана гинарг ма гойла цхьана а беран нанна, цуьнан хилла дог ма хуьлда цхьана а беран ненан. Сапиятана шена тIаьххьара 6Iагор хьаьвзаш гира, чуваьллачу Элашбис, мас дIаяккха кечъян довхачу хи чу а Iоьттина, схьайоккху котам санна, чуьйнан е чохь довхачу хин кийрахь наггахь мохь болуш Iуьллу Ваха хьалавоккхуш. Сепияте и ца ладелира, иза, кIажийн пхенаш хадийча санна, дегI малделла, орам хадийна дечиг санна, чохь са доцуш, шайн учи тIе, дог а кIадделла, охьаюьйжира, гIеххьа тата а доккхуш. Чохь воьхна хьийза Элашби, шен карара Ваха цкьа юргIана юккъе вуьллуш, тIаккха, кор доьллий, цунна хIо кхоьтуьйтуш лелара¸ цунна дан догIург шена цахааре терра. ТIаьххьара а Элашбина дагадеара ягийнчу меженна нохчаша саба хьокхуш хилар. И шена дагадеача, Элашбис, ка тоьхна шайн саба схьа а эцна, Вахин цIийделлачу дегIах хьекха хиира. Вахина цунах хIумма а гIоле ца елира, иза дарба ца хиларе терра. Ваха цу тайпана вагавар бахьанехь шолгIачу дийнахь велира. Олдама, ша эхьан хIурда чу воьжча санна, дуьненан уггар а доккха эхь шен карара даьлча санна, шен кIант Ваха веллехь а, Элашбина гучу ца волуш цхьа бутт а, хийла хан а яьккхира.\nИштта, и Ваха валар бахьанехь яр-кх хIинца вай вуьйцуш волчу къеначу Оддаман гIайгIа, тховса могуш воцуш а хилла, хорша еача санна, шена къеначу Сепияте тIе хIумнаш а тохийтина, кIелвоьлла Олдам хеназа къанвинар, цуьнан нахах уьйр хадийнарг, цунна нахе — тилла вуй, жинашца тайна вуй, шайтIанашца уьйр йолуш вуй — бохуш, цIераш тахкийтинарг.\nДешархо! Кхин дIа долчух хьо-хьуо кхета веза. Хьуна хаа деза, Олдамна санна, Сепиятана а мел дагахьбаллам бу... ХIунда кхоьсиненера теша Олдама шен карара Ваха е чу? Цо иза шен карахь витинехь, я меллаша охьавиллинехь, Олдаман цхьа меже охьа-х южур яцарий, цул тIаьхьа Элашби Олдуман мостагIа-х хир вацарий, шен кIантана шех эхь ца хийти аьлла. Цул тIаьхьа кхеран цIа дуьйцуш хир дацарий — «эхь ди-кха Олдама» бохуш, я «стаг хир вац Олдам»,— бохуш. Эхь ишта-х ца хуьлий, эхь стаг вуьйш хила-х ца дезий, ладогIахьа, дешархо, цхьакIеззиг хIинца Олдамна ша къанвеллачу меттехь ша а, шен зуда Сепият а кхаба мел чIогIа оьшура доьзалхо? ХIинца ахь ладогIахьа, мел чIогIа дохковаьлла-кх Олдам, ша вайн нохчийн бодане Iадато хIаллакварна а, и Iадат ша кхочушдарна а. ТIаьхьа делахь а, хIинца-м хаьа хьуна Олдамна, «стаг» юхкуш-оьцуш йолу пхьегIа йоцийла. ХIинца-м хаьа хьуна Олдамна, «стаг» вийча волуш воцийла. Олдама и бала хIинца юха-м боккхур бацара шен коьртана.\nКхи дIа дерг айхьа даккха кху хабарх, кхин дIа кхуьнан кхел айхьа е, хIара дуьйцуш, сунна бIагор хьийза….\nБаду́ев, СаIид Сулейма́нович - нохчийн яздархо а, байтанча а, цул совнаха, нохчийн литературан бухбиллархо а ву. Бадуев СаIид вира 1903 шеран марсхьокъу-беттан 28-чу дийнахь, Соьлж-гIалахь. Цуьнан да махбархо вара. Жималлехь да-нана доцуш, байлахь висира иза. Иза Соьлж-ГӀалан реалан доьшийлахь (училищехь) доьшуш волчуьра дӀаваьккхира цуьнан дешарх дӀадала ахча ца хиларна. 1922-чу шарахь цо Буру-ГIалахь чекхъехира кооперацин курсаш . 1938-чу шарахь Совет Пачхьалкхахь яьржина хиллачу репрессийн таIзарна буха нисвелла, бехказа чувоьллира иза. Бадуев СаIидан дахаран некъ хедира Гулагехь, гIуран-беттан 20-чу дийнахь, 1938-чу шарахь. Ала догIу, Iедало репрессиш емалйиначул тIаьхьа, цуьнан цIе меттахIоттайира. Шен йоцачу оьмарехь ларийра иза иттанаш дийцарш а, байташ а язъян, цул совнаха, иза 15 пьесин автор ву.\nПросмотров: 27 | Добавил: kanta_ibr | Рейтинг: 0.0/0


Инфоурок › География ›Конспекты›Конспект урока на тему "Элпаш Б,б яздар", (1-ра класс).\nУрокан ц1е: « Йозанан жима а , доккха а элпаш б , Б яздар».\n1алашо: йозанан жима а , доккха а элпаш б , Б довзийтар. Уьш шаьш а , дешдакъошкахь а яздан 1амор.\n1 .Предметни: берашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш б ,Б . 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nРегулятивни: берашна 1емар ду шайн белхан план х1отто. Хуур ду шайн планаца болх бан. 1емар ду дешар т1ехь низам латто. Берашна 1емар ду шайн кхиамаш ган , царех пайдаэца. Кхачамбацарш довза , уьш д1адаха.\nКоммуникативни: берашна 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина , я дуьзаза жоьпаш дала. Берашна 1емар ду шайна оьшург хатта. Берашна хуур ду шайн кхиамех шайна хетарг д1аала.\nПознавательни: Берийн алсамдер ду тидаме хилар , ойлаяр. Берашна 1емар ду схеманашца болх бан.Берашна девзар ду керла дош була , Ц1ен Книга.\n3. Личностни: берийн алсамдер ду дешаре лаам. Шайн болх гуттара дика хилийта 1емар ду. Берийн алсам хир бу 1аламе безам . Лаам хир бу и довза , 1алашдан.\nБ элпах лаьцна байт 1амор.\nСтенах тера ду элп?\nКертахь крант ю хьаьвзина\nБухахь - лаьтта шелиг.\nБ - элп царах девзина,\nЦеце хьоьжу Ч1ирдиг.\n-Муьлха элп ду байт т1ехь далийнарх? (Элп Б).\n-Стенах тер аду элп Б? ( Кранта к1елла диллина шелигах тера ду).\n-Х1ун ю ШЕЛИГ? (Бочка ду ).\n-Даладе хьалхахь аз (Б) долу дешнаш. (Баба , бамба, буру , бел).\n-Муьлхачу элпаца билгалдо йозанехь аз (Б)? ( Б –элпаца).\n-Х1ун 1амор ду вай тахана? (Вай 1амор ду йозанан жима а , доккха а элпаш б , Б яздан).\n- Бераш вайна тахана гулдан деза ж1аьлин нускалш. Шуна хаза хетий уьш? Оцарна т1еяздина ду вай тахана кхочушдан деза т1едахкарш. Муьлханаш кхочуш далур ду шуьга х1оранга ? Шайн белхан план х1отта е. (Бераша билгалбоккхку шаьш бийр болу болх).\n-Вайна тахана девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш б , Б. 1емар ду и элпаш ша-ша , дешдакъошкахь кхечу элпех хуттуш а яздан.\n4. Йозанан жима а , доккха а элпаш б , Б довзийтар ,яздар.\n-Бераш, шайгара элпаш юкъара схьахаржа зорбанан жима а , доккха а элпаш б , Б . Мичахь хуьлу зорбанан элпаш? (Книгаш т1ехь).\n-Хьанна девза шуна йозанан доккха а ,жима а элпаш б , Б ? Схьагайта.\n-Х1ара йозанан жима элп б ду,х1ара йозанан доккха элп Б ду.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна девзи йозанан жима а , доккха а элпаш б , Б).\nЙозанан жима элп б яздар.\n(Хьехархочо уьн т1ехь гойту элп б яздан).\n-Т1адам буьллу белхан мог1анна кхоалг1а дакъа деш лакхахь. Цу т1ера хьала гу буьллуш аьрру аг1о охьавог1у . Лахарчу мог1анна т1е кхочуш хьаьвзаш аьтту аг1ор тасалуриг юьллуш лахкрчу белхан мог1анна , г1оьнан мог1анна юккъе кхаччалц. Кхузахь аьтту аг1о гола а тухуш д1авоьрзу.\n-Х1инца вай элп б х1аваэхь дуьллу.\nХьехархочо д1ааларца , бераша яздо йозанан жима элп шайн дагара.\n(Хьехархочо яздойту ша д1а а олуш ялх элп. Уггаре хазаниш билгал а дохий , уьш тидаме а оьцуш д1аяздо бераша).\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна 1еми йозанан жима элп б яздан).\nЙозанан доккха элп Б яздар.\n-Т1адам буьллу лакхарчу белхан мог1анна , г1оьнан мог1анна юккъе. Охьавог1у сиз хьокхуш лахарчу белхан мог1анна т1е кхаччалц , кхузахь ч1ара а буьллуш , хьаьвзина сизах дехьа а волу. Кхузахь хьаьвзаш охьавог1у лахарчу белхан мог1анна т1е. Лаха кхочуш и сиз чухьокху язйинчу меженна герга кхаччалц. Шолг1а меже юьллу лакхарчу белхан мог1анна , г1оьнан мог1анна юккъехула пурхнехьа сиз хьокхуш.\n-Д1аязбе и мог1а тептарш т1е.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна 1еми йозанан доккха элп Б яздан).\nДешан схема х1оттор.\n-Бераш , аса д1айоьшу йоца байташ. Аша т1етоха цхьа дош.\nЦ1ахь ца 1а со мало еш, -\nКхиош ву со 1ежийн.... (Беш)\nЛовза цхьа со воцуш лела:\nСагатлуш со ву цундела,\nТахана сан воккха ваша\nБажо вахна юьртан... . (Бажа)\nХьуьна уллехь бу цхьа барз,\nЦу т1ехь буса уг1у – (Борз).\n-Муьлха дешнаш т1етуьйхи аша ? Х1ун ду церан юкъара? (Юьххьехь хеза аз (Б)).\n-Маса дешдакъа ду БОРЗ дашехь? (Цхьаъ).\n-И дешдакъа диллина ду я къевлина ду? (Къевлина).\n-Муьлханаш ду аьзнийн цхьанаэдаларш? (БО).\n-Муха билгалдоху уьш схемехь? (Ши бос болчу еък1овца).\n-Маса аз ду БОРЗ дашехь? (Диъ).\n-Маса элп ду ? (Диъ).\n-Йилла массара и схема. (Бераша юьллу. Цул таьхьа массара а нисдо кхачамбацарш).\nБакъи озавели - цхьаъ,\nОхьатаь1и - ду и шиъ,\nХьалатаь1и - ду и кхоъ,\nД1анисвели - ду и диъ.\nКуьйгаш д1асадахийти - пхиъ,\nВовшахтуьйхи - ялх.\nБуьхьигаш т1е и х1оьтти - ворх1,\nДег1 нисдеш д1ах1оьтти - барх1.\n(Т1аьхьара а олуш, бераша Бакъис дийриг до.)\n6. Дешдакъошкахь йозанан доккха а , жима а элпаш яздар.\n(Уьн т1е е , тептарш т1е е д1аяздина хила деза дешдакъош).\n-Муха хутту йозанан доккха элп Б кхечу элпех ? (Лахара сиз хьакхарца).\n-Д1аязде и дешдакъош тептарш т1е.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна 1еми дешдакъошкахь йозанан докха а , жима а элпаш б , Б яздан).\nГрамматически арифметика яр.\nБ + бер тахкон г1ирс =? (Бага).\nБ + к1иранан кхоалг1а де=? (Була).\nБ + кха т1е йийна х1ума нилха а еш, буц д1а а йоккхуш бен болх =? (Басар).\n-Муьлха дешнаш карий шуна? (Бага , булла , басар).\n-Х1ун ду церан юкъара? (Царна массарна юьххьехь ду аз (Б)).\n-Муьлха дашах ца кхета шу? ( Була).\n-Була – иза акха дийнатийн цхьа тайпа ду (зубр). Буланаш дукха йисина яц дуьнен чохь. Цундела уьш Ц1ечу Книги т1е яхна. Вай декхарийлахь ду уьш ларъян.\n-Муьлха элп девзи шуна? (Тхуна девзи йозанан жима а , доккха аэлпаш б,Б).\n-Муьлха аз билгалдо Б элпо? (Аз (Б) билгалдо).\n-Аз (Б) мукъа ду я мукъаза ду? (Мукъаза ).\n-Даладе масалаш элп Х хьалхахь долуш. (Бел , болх , буру).\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? Хьан лахьийна уггаре дукха ж1аьлин нускалш?\n1алашо: йозанан жима а , доккха а элпаш б , Б кхин д1а а довзийтар. Уьш шаьш а , дешнашкахь а яздан 1амор.\n1 .Предметни: берашна кхин д1а а девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш б ,Б . 1емар ду уьш нийса а ,хаза а дешнашкахь яздан. Предложенеш язъян а 1емар ду берашна.\nПознавательни: Берийн алсамдер ду тидаме хилар , ойлаяр. Берашна 1емар ду схеманашца болх бан.Берашна девзар ду керла дош баркалла. Хуур ду оцу дешан мах хадо.\n3. Личностни: берийн алсамдер ду дешаре лаам. Шайн болх гуттара дика хилийта 1емар ду. Берийн алсам хир бу дика г1уллакхаш дан. Лаам хир бу шайн амалехь диканиг дан , вониг д1ататта.\nКагделла дош нисде.\n-Дош кегаделла бераш. Иза нисдан деза .\n-Муьлха дош ду иза? (Баркалла).\n-Маса олу и дош? (Дика г1уллакх дича).\n-Шуна аьллий иштта дош цкъа а ? (Аьлла).\n-Х1ун дика г1уллакх динера аша? (Берийн жоьпаш).\n-Муьлханиг ду цу дашехь хьалхара элп ? (Б).\n-Хьан далор дара элп Б хьалхахь долуш дешнаш? (Баба, буру).\n-Юккъехь долуш? (Абу , саба).\n-Х1ун 1амор ду вай тахана? (Вай 1амор ду йозанан доккха а , жима а элпаш б , Б дешнашкахь яздан).\n-Бераш , вай долчохь хьолг1ахь ю тарсал. Цунна г1о оьшу 1аьнна кечам бан. Цо 1ай дуу б1араш , ж1аьлин нускалаш. Вайгара г1о оьшу цунна. Шуна т1ахана даийтина т1едилларшца ж1аьлин нускалш. Дика г1уллакх дан лууш волчо цунна и ж1аьлин нускалш лахьо деза. Х1оранна мел лахьалур ду хьовсуш , белхан план х1отта е.\n(Бераша схьаоьцу шайна оьшачулла ж1аьлин нускалш).\n-Вай тахана 1амор ду йозанан жима а , доккха а элпаш б , Б дешнашкахь яздан. 1амор ду предложенеш язъян.\n4. Йозанан жима а , доккха а элпаш б , Б хоьттина яздар.\n-Ж1аьлин нускалш гуттара элпаш хаза яздиначунна бен лур дац . Цундела тидаме хила.\n(Уьн т1ехь гойту хьехархочо элпаш хуттуш).\n-Д1аязбе и мог1анаш тептарш т1е.\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Аса язди йозанан жима а , доккха а элпаш х , Х вовшах хоьттина).\nБАРЗ дешан схема х1оттор. Керла дош довзийтар.\nБ + ч1ера чуьра доккху даар б1ов (Б1ов).\nБ + реза вацаран хьокъехь кехат, хабар =? (Барз)\n-Муьлха дешнаш хили шун? (Б1ов , барз).\n-Х1ун ю Б1ОВ? (Берийн жоьпаш).\n-Б1ов –иза шира заманчохь нохчаша шайна т1е мостаг1 вог1уш хаийта дина лекха ц1енош ду.\n-Х1ун ю БАРЗ ? (Латта я ялта т1ек1елдиллича хуьлу барз).\n-Схема х1оттор вай БАРЗ дешан. Маса дешдакъа ду БАРЗ дешан? (Цхьаъ).\n- Аьзнийн цхьанаэдаларш дуй БАРЗ дашехь? (Ду БА).\n-Маса аз ду БАРЗ дашехь? (Диъ).\n-Маса элп ду? (Диъ).\n-Йилла цу дешан схема.\n-Хьан бина уггар дика болх? (Толлу бераша).\n-Х1ун кхиамш бехи аша? (Тхуна 1еми дашна схема йилла).\n-Хьан гулдина ж1аьлин нускалш?\n6. 1амийнарг т1ечг1агдар.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш б ,Б дешнашкахь яздар.\nУьн т1е д1аяздо.\n-Муьлха дош яздина доккхачу элпаца ? Х1унда?\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна 1еми дешнаш яздан).\n-Со х1инца хьожу , хьан дина тарсална г1о.\nУьн т1е д1аязйо.\n-Муьлхачу элпаца йола йо предложени? Х1ун юьллу чаккхенгахь?\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? (Суна 1еми предложени язъян).\n-Муьлха элпаш девзи шуна? (Йозанан жима а , доккха аэлпаш б , Б).\n-Х1ун хаьа шуна цу элпах лаьцна?\nБ –элпо билгалдо аз … (Б).\nАз (Б) ца лакхало , цундела из аду …(Мукъаза).\n-Х1ун кхиамаш бехи аша? Хьан лахьийна тарсална б1араш? Хьан дог1у дош БАРКАЛЛА?\nКонспект урока на тему "Элпаш М,м яздар", (1-ра класс).\nКонспект урока на тему "Элпаш Л,л яздар", (1-ра класс).\nКонспект урока на тему "Элпаш И,и яздар", (1-ра класс).\nКонспект урока на тему "Элпаш О,о яздар", (1-ра класс).\nDOCX 94.5 кбайт\nВсего просмотров: 374380


Оьрсийчоьнан омбудсмен тIехIоьттина Караулова Варварина\nОьрсийчоьнан омбудсмено Москалькова Татьянас кхайкхамбина Вологодск гIалин кхеле, Караулова Варвара хенал а хьалха араяккхарна тIетар доьхуш. 4,5 шо хан тоьхна цунна "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанах дIакхета гIортарна. "МБХ медиа" гIирсо бина цунах хаам. Вологодскан кхело луьстур ду тахана Караулова араяккхар доьхуш, цуьнан адвокато чуделла кехат. Ша йоI кхеле ялор яц, видеозIе латтор ю цуьнца суьдхоша.\nМоскварчу университетехь доьшуш хилла, "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхойх дIакхета йоьдучуьра лаьцна, набахтехь хан токхуш йолу Караулова Варвара хенал а хьалха араяккха дуьхьал хилла Вологодскан кIоштарчу набахтин администраци хьалхо. Колонин белхахойн леринчу тергонехь латтош ю Караулова адвокато дийцарехь.\nКху аьхка колонин "низамаш лардо" цо аьлла, дика цIе яьккхира цуьнан, ткъа иза хенал а хьалха арайоккхуш кехаташ чуделлачул тIаьхьа "низамаш талхадо" цо аьлла, билгалдаьккхира аьлла Бадамшин Сергейс.\nЗазадоккху-беттан 29-чохь шен йоIана гIуда тоьхнера, хан йоцчу хенахь охьайижинера аьлла, дийцина Караулова Варварин нанас. Цул хьалха белхан меттигехь нуьда дIатесна яцара аьлла, бехк а баьккхинера цуьнга.\nШинаридийнахь Вологодскан кхелехь луьстур ю Караулова хенал хьалха маьршаяккхаран гIуллакх. ТаIзар кхочушдаран урхалло (ФСИН) бохург тIех а тесна, низамашкахь, къинхетамалла а гойтуш, кхело жоп лур ду аьлла, тешна ву адвокат.\n"Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанах дIакхета йоьду Москвара яхархо Караулова Варвара 2015-чу шарахь Туркойчоьнан а, Шемин а дозанехь лаьцна, юхаялийнера. 2016-чу шарахь Москварчу кхело набахтехь даккха 4, 5 шо хан кхайкхийра цунна.


Магас: Берий беш – «Волшебная страна»\nБерий беш – «Волшебная страна»\n28.03.2017, 11:31 Новости Магаса\nДуккха тайп-тайпара керда берий бешамаш хьайийлай вай мехка. ХIара берий беш ше-ший цIи йолаш я. Цар цIераш хьагойт уж гIишлонаш берашта лаьрхIа йолга, сийрда а хоза я уж. «Волшебная страна» яхача цIеро хьахьокх цу берий беша тамашийна а хоза а хила дезалга. Керда берий беш хьайийлай февраль бетта 2015 шера Шолжа районе Сунжа гIале. Гаьннара хьавоагIаш бIарг тIаотт лакхача хозача гIишлон.\nКоа дIачуваьлча Iалаьмате хоза зизаш, фонтанчик цун юхе тайп-тайпара фаьлгашкара оакхарий, оалхазараш, бийдолгаш. КIезига дIагаьнаваьлча берий майдангаш, салаIа тайп-тайпара гIандаш латт. Доккха ков, хIара ковна миIинг безаме кулгашца хоза кийча яьй укхаза болх беча болхлоша. НиI хьа а йийла дIачуваьлча бIаргагу е гIишло кийча яьча наьха дегаш берашца долга, хIана аьлча, бераша дукха дезаш ца хилча вIаштIехьа даргдац иштта берашта чам болча тайпара е болх хьабе. Бокъонца фаьлгачу кхаьчача санна хетт укхаза нийсавелча. Берашта дукха дезача фаьлгашкара турпалхой ба пенаш тIара хьахьежаш. ЦIагIа леладу хоза зизаш да массанахьа латташ, цар хозъю хьачуваьнначура моттиг. Маьчи Iояьккхача дIайха ий, хIара берий ше-ший барзкъа хьалъолла моттиг я. Духьала баьхкар безаме воспитателаш. Цар дIачуйигар со берий беша заведующий йолча. Сона духьал ера безаме, елаенна, са хинна хьехархо Сайнаройнаькъан Махьмад-Гири Аьсет. Бераш дукха дезаш, ший болх дика ховш, царех дог лазаш саг я из.\nМахьмад-Гире Аьсета дийцар: «Халонаш йоацаш цхьаккха хIама хилац, хIаьта а, ерра мо хоза гIишло Iаьдало хьайича эхь да лоадам боаца хIамаш дувцар. Оаха ерригача коллективаца чIоагIа къахьийгар берий беша берашта хоза хетаргдолаш а цар укхаза чам хургболаш а. Тха из вIаштIехьа а даьлар. Хьона гуча тайпара сапаргIата я укхаза. ХIара группе берий салоIача моттигашка цIена а хоза я. Ловза моттигаш я, дукха тайп-тайпара интеллектуальни ловзаргаш да. Белгалдаккха деза вIашагIкхийтта коллектив чIоагIа дика я са. ХIара болхло ше – ший метте ва. Массавар дипломаш долаш ва. Керттердар да, бераш дукха а дезаш уж царга хьажар. Тха берий беш лаьрхIа я шин бIаь бера, хIаьта а укх моттигах кхоачам хилац, бераш дукха да.\nИз бахьан долаш тха дIаяьзде деза бераш дукхагIа хилар. ХIанз тха диъ бIаь бер да. Оаха хоастам бу тхоай уж бераш дIаязде а уж леладе таро хиларах. Йоккха я тха гIишло. Тха берий беша хьааха безам болаш дуккха а ба, уж бераш тха микрорайонера да, бакъда, электрони аргIа ший тайпара болх беш я. Цун йовзац микрорайонаш, из бахьан долаш тхо долча хьакхувла бераш тайп-тайпарча микрорайонашкара да. Аз дехаргдар тхоай берий беша тхой микрорайонера бераш дукхагIа дIаяьзде аьнна, иштта дикагIа хургдар».\nЧахкийнаькъан Умара Тамилайца къамаьл хилар са. Из я музыкальни кулгалхо а воспитатель а. Умара Тамила болх беш йола кхоалагIа шу да. Цо дувц: «Сай болх чIоагIа дукха беза сона. ХIара ди тхой план йолаш, цу планага хьажжа болх бу оаха. ХIара цIай берашца кийчо а еш, оахоша дакъа лоацаш дезду оаха. ЦунагIа берашта чIоагIа салоаIам хул, иштта тхона гIо де хьож берий дай-ноаной а. Оаха болх мишта бу а харцахь дара а бакъахь дар хьа ала ховш я тха кулгалхо Махьмада-Гири Аьсет, шийна моггача тайпара тхона новкъост хила хьож из. Иштта массане цхьан къахьийгача леладечох гIулакх хул. Тхо долча хьауха бераш хоза а хеташ, тхоца чам болаш ух».\nСо цига нийсаеннача дийнахьа цIай дез деш бар берий беша. Сай берал дагадехар сона. Воспитателеш фаьлгашкара турпалаш а хинна хоза спектакль оттайир берашта. Бокъонца бола артисташ санна ловзайир цар шоай ролеш. Берашта чIоагIа сакъердалора. Царга хьожаш берел зIамагIа а хинна со а яр. Са а берий а чIоагIа самукъадаьлар. Кийчадаь истолаш дар тайп-тайпара мерза даараш а долаш. Массане къахьегарах хоза вIаштIехьа даьндар цIай. Дега чура баркал аьнна, Iадика а йийца дIаяхар со, бакъда, дега йIовхал берий беша йисар са. Укх тайпара барта а болаш коллективаш массанахьа хилча ма дика хургдар!


xi - Synonyms of xi | Antonyms of xi | Definition of xi | Example of xi | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for xi\nTop 30 analogous words or synonyms for xi\nXI бӀешо 11 бӀешо — 100 шо еза заманан кийсиг, 1001 шеран 1 январь дуьйна 1100 шеран 31 декабрь кхаччалц. ШозлугӀа эзаршеран хьалхара бӀешо.\nXI бӀешо ДӀасадаьржина ду гӀалат, 11 бӀешо "1000" шеран 1 январехь доладелла а, "1099" шеран 31 декабрехь чекхдаьлла а бохуш.\nЛеонти Мровели Лео́нти Мрове́ли () — гуьржийн XI бӀешарахь хила историк, епископ, «Картлис цховреба» хӀоттиначарахь цхьаъ.\nМедицина Русехь монастыран медициница цхьаьна кхуьура халкъан медицина. XI—XII бӀешерашкахь Переяславлехь а, Киевехь, XIII бӀешерашкахь Львовехь кхоьллира дарбанан цӀенош. Дарбанан гӀуллакх Россехь дукха хенахь дуьйна леладора лоьраш-эмпирикаш («ликовци»), аптекарша («зелийникы»), даь1ахкашнисйийриш, цирюльникаш.\nСаракаев, Ибрагим-Бек Граждански тӀеман хенахь Сергей Кировн рекомендацица иза вара XI ЦӀен Эскирахь буьйранчан латторан когаметтаниг. Нохчичохь Совет Ӏедал тоьлча иза хилира Нохчийн автономни областан милицин хьаькиман когаметтаниг. Иза НКВДс хьийзавора, амма иза ша велира 1934 шарахь Веданахь.\nЭльдарханов, Таштемир Эльжуркаевич Эльдарханов вара VIII, X, XI, XII Ерригроссийски Советан гуламан делегат, Ерригроссийски Коьрта Исполнительны Комитетан 10, 11, 12 созыван дакъашхо, СССРн Коьрта Исполнительны Комитетан 1, 2, 3 созыван Нохчийн автономны областера дакъашхо.\nНохчийчоьнан истори XI бӀашо кхаччалц вайнах политеисташ бара, Ӏибадат дора меттигерачу деланашан. Царна юкъахь даьржинера гӀомалла, молханаш лелор, лаьмнашна, боьлакашна, дитташна, кхин дуккха хӀуманна Ӏибадат дар. XI—XII бӀешерашкахь Гуьржмйчуьра а, Византиера а православи еара. Гуьржийн паччахьаша кхуза дин хьеха мозгӀараш бахкийтора, жайнаш дахкийтора килсанаш йан гӀо а дора. XIII бӀешо герга кхаьчча керстаниг вайнехан коьрта дин хилира, ткъа вайнеха юкъараллаш Гуьржийн пачхьалкхан гӀоьнчаш хилира. Византи йохар а, Гуьржийчура гӀелъялар бахьана долуш вайнахана юкъахь керста дин гӀелделира; оцу хенахь дендеш дара шира дин — политеизм, XV—XVII бӀаьшерашкахь вайнаха леладора иэдина керста дин а, политеизм а.\nНохчийн мотт Нохчийн йоза заманан йохалла хийцалуш схьадеана. Исторически а, идеологически а хьелашка хьаьжжина йоза гӀеллуш а, довш а хенаш яьхкина. Амма кхечу графически бух тӀехь юха кхоллалуш хилла нохчийн йоза. Иштта Ӏилманчаша билгалдаьккхина цхьаьна хенахь ширачу нохчаша грекийн а, цул тӀаьхьа эрмалойн а графикица долу йоза лелийна хилла. Ткъа хӀинцачул XI-XII бӀешо хьалха Нохчийчохь гуьржийчуьнца догӀуш долу йоза лелла хилар а чӀагӀдо Ӏилманчаша. XV-XVI бӀешерашкахь Нохчийчу бусалбан динца цхьаьна Ӏаьрбийн йоза деъна. Нохчийчохь хьуьжарш яхка йолийна. Хьуьжаршкахь Ӏамош хилла Ӏаьрбийн йоза а, бусалбан дин а. ТӀаьхьо Ӏаьрбийн йозанах пайдаоьцуш нохчийн абат кхоьллина, нохчийн маттахь жайнаш а, кхиболу дешаран гӀирсаш а арахецна.


Умаров: "Цхьа а кхерам бац Тумсона а, йа цуьнан гергарчарна а"\nНохчийн оппозицин блогеро Абдурахманов Тумсос дIахьедина, Нохчийчохь бехачу шен гергарчара шайх дIахерварна, шен дахарна кхерам бу аьлла. Мехкан телевизионехь йоьдучу эфирехь цуьнан гергарчара блогер шайн долара дIа а воккхуш, иза цхьаммо вехь а, шаьш чIир кхайкхор яц аьлла, дIахьедира.\nНохчийчоьнан зорбан министро Умаров Джамбулата "Говорит Москва" радиостанцина еллачу интервьюхь дIахьедина, Тумсо кхера оьшуш хIуммаъ дац аьлла.\n"Суна ца лаьара, цхьа миска винчу, цхьа супер-мега оппозиционер хетачу, оцу тешам боцчу адамах лаьцна хIумма а дийца. Цунна шена а дика хаьа, йа цунна а, йа цуьнан гергарчу нахана а цхьана а кепара кхерам боций, и дерриге а бакъ дац. Волчу шен нахана а оьшуш вац иза, хIунда аьлча, дIахервина стаг ву иза. Цуьнан шен бехк бу. ДIо цхьана Малхбузерчу пачхьалкхехь охьа а хиъна, шен даймахках лаьцна аьшпаш буьттуш лелаш ву иза, кхи дан хIума ца хиларна, роликаш кечъеш. Шен республикех эладиттанаш а кхуллуш. Цхьа а бух боцу хIуманаш ду цо дуьйцурш", - аьлла Умаровс.\n2015-чу шарахь нохчийн Iедалхошца шен конфликт иккхича, Оьрсийчуьра вада дийзира Абдурахманов Тумсон. Даймахкахь бехкево иза Шемахь хилла ву бохуш. Масийттазза Гуьржийчоьне тховкIело йийхира цо, цара кхин жоп а ца делла, Полше дехьа а ваьлла, политикан тховкIело яларе сатуьйсуш Iа иза.


с§д§о §б§в§а§г§д§н§з §в§Ц§и§Ц§б§д§а§У §Ь§а§Ь§д§Ц§Ы§Э§Ц§Ы §г §У§а§Х§Ь§а§Ы\nс§д§о §б§в§а§г§д§н§з §в§Ц§и§Ц§б§д§а§У §Ь§а§Ь§д§Ц§Ы§Э§Ц§Ы §г §У§а§Х§Ь§а§Ы\n1. «§§в§а§У§С§У§С§с §®§п§в§Ъ»СЄРИВкАцЈЁBloddy MaryЈ©\n· §У§а§Х§Ь§С – 50 §Ю§Э;\n· §д§а§Ю§С§д§Я§н§Ы §г§а§Ь – 25 §Ю§Э;\n· §Э§Ъ§Ю§а§Я§Я§н§Ы §г§а§Ь – 5 §Ю§Э;\n· §г§а§Э§о §Ъ §б§Ц§в§Ц§и – §б§а §У§Ь§е§г§е.\n§±§в§Ъ§Ф§а§д§а§У§Э§Ц§Я§Ъ§Ц: §Ї§С§Э§Ъ§д§о §У §Т§а§Ь§С§Э §д§а§Ю§С§д§Я§н§Ы §г§а§Ь, §Х§С§Э§Ц§Ц §У§а§Х§Ь§е §Ъ §Э§Ъ§Ю§а§Я§Я§н§Ы §г§а§Ь. §і§У§Ц§в§з§е §б§а§г§н§б§С§д§о §г§а§Э§о§р §Ъ §б§Ц§в§и§Ц§Ю. §Ї§С§б§Ъ§д§а§Ь §Я§Ц §б§Ц§в§Ц§Ю§Ц§к§Ъ§У§С§Ц§д§г§с. §ї§д§а§д §Ь§а§Ь§д§Ц§Ы§Э§о §б§о§р§д §Я§Ц§Т§а§Э§о§к§Ъ§Ю§Ъ §Ф§Э§а§д§Ь§С§Ю§Ъ.\n§Є§г§д§а§в§Ъ§с: «§§в§а§У§С§У§С§с §®§п§в§Ъ» §б§а§с§У§Ъ§Э§С§г§о §У 1920 §Ф§а§Х§е. §І§Ц§и§Ц§б§д §б§в§Ъ§Х§е§Ю§С§Э §б§С§в§Ъ§Ш§г§Ь§Ъ§Ы §Т§С§в§Ю§Ц§Я , §і§У§а§Ъ§Ю §Я§С§Щ§У§С§Я§Ъ§Ц§Ю §Ь§а§Ь§д§Ц§Ы§Э§о §а§Т§с§Щ§С§Я §С§Я§Ф§Э§Ъ§Ы§г§Ь§а§Ы §Ь§а§в§а§Э§Ц§У§Ц §®§С§в§Ъ§Ъ I §ґ§р§Х§а§в, §Я§а§г§Ъ§У§к§Ц§Ы §б§в§а§Щ§У§Ъ§л§Ц «§§в§а§У§С§У§С§с §®§п§в§Ъ». §°§Т§н§й§Я§а §Ц§Ф§а §б§о§р§д §У§а §У§в§Ц§Ю§с §Щ§С§У§д§в§С§Ь§С §Ъ §а§Т§Ц§Х§С.\n2. «§Ј§а§Х§Ь§С §Ъ Red Bull» (§І§Ц§Х §ў§е§Э§Э)ємЕЈ·ьМШјУ\n§У§а§Х§Ь§С §г §в§Ц§Х §Т§е§Э§Э§а§Ю\n· §У§а§Х§Ь§С – 40 §Ю§Э;\n· Red Bull – 120 §Ю§Э;\n· §Э§Ц§Х §У §Ь§е§Т§Ъ§Ь§С§з – 4-8 §к§д§е§Ь.\n§Ј §Ь§Э§С§г§г§Ъ§й§Ц§г§Ь§а§Ю §У§С§в§Ъ§С§Я§д§Ц §Ь§а§Ь§д§Ц§Ы§Э§о §Ф§а§д§а§У§Ъ§д§г§с §У §б§в§а§б§а§в§и§Ъ§Ъ 1:3 (§а§Х§Я§С §й§С§г§д§о §У§а§Х§Ь§Ъ §Ь §д§в§Ц§Ю §й§С§г§д§с§Ю §І§Ц§Х §ў§е§Э§Э§С).\n§±§в§Ъ§Ф§а§д§а§У§Э§Ц§Я§Ъ§Ц: §б§а§Э§а§Ш§Ъ§д§о §У §г§д§С§Ь§С§Я §Э§Ц§Х, §Щ§С§д§Ц§Ю §Х§а§Т§С§У§Ъ§д§о §У§а§Х§Ь§е §Ъ §І§Ц§Х §ў§е§Э§Э (§б§а§г§Э§Ц§Х§а§У§С§д§Ц§Э§о§Я§а§г§д§о §Я§Ц§У§С§Ш§Я§С).\n§Є§г§д§а§в§Ъ§с: §п§д§а §а§Х§Ъ§Я §Ъ§Щ §г§С§Ю§н§з «§У§Щ§в§н§У§Я§н§з» §Ь§а§Ь§д§Ц§Ы§Э§Ц§Ы §г §Ю§а§Х§Я§н§Ю §п§Я§Ц§в§Ф§Ц§д§Ъ§й§Ц§г§Ь§Ъ§Ю §Я§С§б§Ъ§д§Ь§а§Ю Red Bull. §Ј§б§Ц§в§У§н§Ц §б§а§с§У§Ъ§Э§г§с §Я§Ц§г§Ь§а§Э§о§Ь§а §Э§Ц§д §Я§С§Щ§С§Х §У §Т§С§в§С§з §©§С§б§С§Х§Я§а§Ы §¦§У§в§а§б§н.\n§Ј§а§Х§Ь§С §г §в§Ц§Х§Т§е§Э§а§Ю §У §е§Ь§С§Щ§С§Я§Я§н§з §б§в§а§б§а§в§и§Ъ§с§з §Т§а§Х§в§Ъ§д §Ъ §У§н§Щ§н§У§С§Ц§д §б§в§Ъ§Э§Ъ§У §п§Я§Ц§в§Ф§Ъ§Ъ. §Ї§а §г §п§д§Ъ§Ю §Ь§а§Ь§д§Ц§Ы§Э§Ц§Ю §Я§е§Ш§Я§а §Т§н§д§о §а§й§Ц§Я§о §а§г§д§а§в§а§Ш§Я§н§Ю§Ъ, §д§С§Ь §Ь§С§Ь §а§Я §г§а§Щ§Х§С§Ц§д §Т§а§Э§о§к§е§р §Я§С§Ф§в§е§Щ§Ь§е §Я§С §г§Ц§в§Х§и§Ц. §Ј§н§б§Ъ§У§С§д§о §Т§а§Э§о§к§Ц §Х§У§е§з §б§а§в§и§Ъ§Ы §Щ§С §У§Ц§й§Ц§в §У§в§Ц§Х§Я§а.\n3. «§Ї§С§Ф§Э§С§с §а§Т§Ц§Щ§о§с§Я§С» µчЖ¤єп\n· §д§Ц§Ю§Я§н§Ы §в§а§Ю – 20 §Ю§Э;\n· §У§а§Х§Ь§С – 20 §Ю§Э;\n· §г§У§Ц§Ш§Ъ§Ы §С§б§Ц§Э§о§г§Ъ§Я§а§У§н§Ы §г§а§Ь – 75 §Ю§Э.\n§±§в§Ъ§Ф§а§д§а§У§Э§Ц§Я§Ъ§Ц: §У §г§д§С§Ь§С§Я §г§а §Э§о§Х§а§Ю §Х§а§Т§С§У§Ъ§д§о §У§г§Ц §Ь§а§Ю§б§а§Я§Ц§Я§д§н §Ъ §б§Ц§в§Ц§Ю§Ц§к§С§д§о.\n§Є§г§д§а§в§Ъ§с: §Я§С§б§Ъ§д§а§Ь §Ъ§Ю§Ц§Ц§д §д§Ц§в§б§Ь§Ъ§Ы §У§Ь§е§г, §а§Я §Т§а§Э§о§к§Ц §Я§в§С§У§Ъ§д§г§с §Ю§е§Ш§й§Ъ§Я§С§Ю. § §г§а§Ш§С§Э§Ц§Я§Ъ§р, §Ц§Ф§а §С§У§д§а§в §Ъ §г§е§д§о §Я§С§Щ§У§С§Я§Ъ§с §а§г§д§С§Э§Ъ§г§о §Я§Ц§Ъ§Щ§У§Ц§г§д§Я§н§Ю§Ъ.\n4. «§®§а§в§г§Ь§С§с §б§Ц§Я§С» єЈЕЭД\n· §У§а§Х§Ь§С – 60 §Ю§Э;\n· §Э§Ъ§Ю§а§Я§Я§н§Ы §г§а§Ь – 20 §Ю§Э;\n· §г§С§з§С§в§Я§н§Ы §г§Ъ§в§а§б – 10 §Ю§Э;\n· §с§Ъ§й§Я§н§Ы §Т§Ц§Э§а§Ь – §Ъ§Щ 10-§Ф§а §с§Ы§и§С;\n· §Э§Ц§Х – 3-4 §Ь§е§Т§Ъ§Ь§С.\n§±§в§Ъ§Ф§а§д§а§У§Э§Ц§Я§Ъ§Ц: §У§г§Ц §г§а§г§д§С§У§Э§с§р§л§Ъ§Ц §У§Щ§Т§Ъ§д§о §У §к§Ц§Ы§Ь§Ц§в§Ц §Х§а §б§Ц§Я§а§а§Т§в§С§Щ§Я§а§Ф§а §г§а§г§д§а§с§Я§Ъ§с. §¤§а§д§а§У§н§Ы §Я§С§б§Ъ§д§а§Ь §б§Ц§в§Ц§Э§Ъ§д§о §У §У§н§г§а§Ь§Ъ§Ц §ж§е§Ш§Ц§в§н.\n§Є§г§д§а§в§Ъ§с: §г§У§а§Ъ§Ю §Я§С§Щ§У§С§Я§Ъ§Ц§Ю §Я§С§б§Ъ§д§а§Ь §а§Т§с§Щ§С§Я §а§Т§Ъ§Э§о§Я§а§Ы §б§Ц§Я§Ц, §Ь§а§д§а§в§С§с §б§а§с§У§Э§с§Ц§д§г§с §б§в§Ъ §г§Ю§Ц§к§Ъ§У§С§Я§Ъ§Ъ §У§г§Ц§з §Ь§а§Ю§б§а§Я§Ц§Я§д§а§У. §ї§д§а §а§Х§Ъ§Я §Ъ§Щ §г§С§Ю§н§з §б§в§а§г§д§н§з §Ь§а§Ь§д§Ц§Ы§Э§Ц§Ы §г §У§а§Х§Ь§а§Ы §Х§а§Ю§С§к§Я§Ц§Ф§а §б§в§Ъ§Ф§а§д§а§У§Э§Ц§Я§Ъ§с §І§а§г§г§Ъ§Ъ.\n5.«§Ј§а§Х§Ь§С §г§а §і§б§в§С§Ы§д§а§Ю»С©±М·ьМШјУ\n§У§а§Х§Ь§С §г§а §г§б§в§С§Ы§д§а§Ю\n· §г§б§в§С§Ы§д (Sprite) – 150 §Ю§Э;\n· §Э§Ц§Х – 100 §Ф§в§С§Ю§Ю.\n§±§в§Ъ§Ф§а§д§а§У§Э§Ц§Я§Ъ§Ц: §Я§Ц§г§Ь§а§Э§о§Ь§а §Ь§е§г§а§й§Ь§а§У §Э§С§Ы§Ю§С §У§Ю§Ц§г§д§Ц §г §Ь§а§Ш§е§в§а§Ы §б§а§Э§а§Ш§Ъ§д§о §Я§С §Х§Я§а §г§д§С§Ь§С§Я§С, §Х§С§Э§Ц§Ц §У§Ц§г§о §г§д§С§Ь§С§Я §Щ§С§б§а§Э§Я§Ъ§д§о §Ь§е§Т§Ъ§Ь§С§Ю§Ъ §Э§о§Х§С. §і§Ю§Ц§к§С§д§о §У§а§Х§Ь§е §г§а §г§б§в§С§Ы§д§а§Ю §Ъ §б§Ц§в§Ц§Э§Ъ§д§о §У §г§д§С§Ь§С§Я. §±§Ъ§д§о §й§Ц§в§Ц§Щ §д§в§е§Т§а§й§Ь§е.\n§Є§г§д§а§в§Ъ§с: §в§Ц§и§Ц§б§д §У§а§Х§Ь§Ъ §г§а §г§б§в§С§Ы§д§а§Ю §б§а§с§У§Ъ§Э§г§с §Я§Ц§г§Ь§а§Э§о§Ь§а §Э§Ц§д §Я§С§Щ§С§Х §У §Є§Я§д§Ц§в§Я§Ц§д§Ц. §ї§д§а «§Я§С§в§а§Х§Я§н§Ы» §г§Э§С§Т§а§С§Э§Ь§а§Ф§а§Э§о§Я§н§Ы §Ь§а§Ь§д§Ц§Ы§Э§о §Х§Э§с §Ю§а§Э§а§Х§Ц§Ш§Ъ.


Жимчохь дуьцна тайп – тайпана халонаш 1итталуш, болало Бауддин дахаран некъ. Цхьацца цамгарш а 1иттало, морзгалин цамгар бахьанехь б1аьрса дов. Делахь а дахарх чам ца бов к1ентан. Мелхо а цунах хьерчаш, цуьнан к1оргене кхийдаш, халкъан синхьашт лаха г1ерта. Бауддих нохчийн халкъан илланча хуьлу. Дечиг пондар лакха шайн эвларчу Асхьабех 1емира Бауддина.\nОцу хенахь дика пондар локхуш вара кхуьнан ден доттаг1а, Галнера Дубин Т1ака. Шена хууш долчаре тоьлла иллеш 1амийра цо а къоначу пондарчашна: «Таймин Бийболат», «Адин Сурхо», «Эвтархойн Ахьмад», иштта д1а кхин а.\nБоккха хийцам беара Бауддин дахаре. Советан 1едал т1едог1уш кхерстинчу ц1аро, нохчийн шира юрт Дойкур –Эвла к1айчу эскарийн арданго йохийна, ягийна д1аяьккхира 1918 – чу шарахь. Цу т1амехь кхелхира Бауддин воккхах волу ши ваша Юсуп а, Дауд а.\nКерла 1едал т1едог1уш халкъан доьхьа шеен дахар д1аделла волчу нохчийн к1антана Шерипов Асламбекана боккхачу безамца илли даьккхира Бауддис, « Дог майра Асламбек». Х1ара илли, оцу заманан историн масал хилла д1ах1оьттира.\nТкъа 1941 – чу шарахь, ямартлонца вайн махкана Германии т1елетча, б1аьхойн дог - ойла г1иттош долу иллеш олура цо радиочухула. Т1аьхьа оцу буьрсачу т1амехь б1аьхаллийн хьуьнаршца г1араваьллачу нохчийн к1антана Нурадилов Ханпашина лерина «Къонахех къонах» ц1е йолу илли а даьккхина.\nСулейманов Бауддин репертуарехь йоккха меттиг д1алоцура лирически иллеша, эшарша. Цо х1ора д1аолу байт а атта кхеташ, ладуг1учунна дагахь соцуш а хуьлура.\n« Ламанца лан доцуш\nдин мегаш бацар-кха.\nБезамца кхаъ боцуш\nдог мегаш дацар-кха».\nДукха нисло Бауддин шеен накъосташца ваха – ван дезаш меттигаш. Цаьрца араволуш даиман шеен пондар а хуьлура цуьнгахь. Вовшашца самукъа долура, цхьаъ хьовзош, цуьнца забарш еш хуьлура церан эвлара Юсупан Юнус.Юнусца волура дукхахьолахь сакъера ара. Буса шаьшшиъ араваьлча, забарш еш, татол т1е а кхачале кхоссаволуьйтий, 1ам чу оьккхуьйтуш хилла цо Баудди.Юнусца кхин дов дан йиш а ца хилла, цо цунна илли олу: дерриге а беламе дешнаш а лахьадой, хазачу маттахь, зевнечу мукъамехь.\nОцу иллех шина доттаг1чунна кхаъ хилла ца1аш, юьртана а, берриге а махкана а хазахетар хуьлу. «Дог майра юнус» ц1е йолу и илли, сатирически деъехь юьззина цхьа аг1о д1алаьцна, х1инца вайца дехаш а ду.\nИштта вара цкъа а вицлур воцу поэт, пондарча, халкъан илланча Самин Сулимин Бауддин. Иза даима а халкъан дагчохь вехарг хиларан шеко яц.\nСалам 1алейкум Бауди ч1ог1а хаз эшарш илеш ду шун хаз мукъам болш. ца хезчо ладог1 . Кхи цхьа х1ума ду суна ишт хеза дуьцш. Бауди б1аьрса доцш ма хиллай . Бауддис ша ара вига аьлч эц юнусас вига виг нах лелче новкъ вахьхаина бох и эц т1ехул оьг1аз вахана даькхан бох цо и илли. Сун и дицар ишт дуьцш хеза , амма ас и бакъ ду ле дац ца бох шун.


ХАСБУЛАТОВ Ямлихан. Ламанца, аренца... - ГАУ «Издательский дом»\nЛаманца, аренца –\nДуьнен чохь маьлхан,\nВоккха а веш,\nЯ сихчу некъаша\nХьайх тешна мел долчо\nХаттар до: «Нах буй-те\nВай гӀуллакх дой церан,\nВицвелла, идарх хьо,\nЛедарло ма ю и, –\nХьан яцахь цIе!\n«Хьо хьанал, тешаме\nВу!» – аьлла, йоккхуш\nЦIе яцахь, наха хьо\nОьцур вац тIе!\n…Цу сенчу аренца\nШен гӀийла, цӀена хи\nЛатта а деш,\nКхиийна xlapa кан,\nСан хьоме доттагӀ,\nЛо хьуна совгӀатна,\nХьанал а беш.\nХьажал хьо кху кенан\nБуьртигаш – хӀорш.\nИ цӀена буьртигаш –\nОйла ма-ярра, –\nДешел а, детел а\nДу вайна товш.\nКхин хӀун дарж оьшура\nДай хьахош, мохк хастош\nКхин боккха там эшац, –\nВай ма дац къиэн.\nЛеллий хьо махкана\nДика кӀентий безаш?..\nКъиэн вац хьо, кхиийнехь\nБиний ахь реза,\nЯьккхиний цаьрца ахь\nХьайн мерза хан?..\nВаха ДОКАЕВ. Семь минут без солнца\nДИКАЕВА Янина. Пхьагалан ца хилла некъ


"Лечкъийна дIа а бигина, тIехь ницкъ а бина, байина уьш"\nДжемал Орхан, Расторгуев Александр, Радченко Кирилл\nЮккъерчу Африкан Республикехь журналист Джемал Орхан а, режиссер Расторгуев Александр а, оператор Радченко Кирилл а байарх кеп-кепара версеш гучуюьйлу - дукхахболу хаамаш вовшашца бIостане бу, я цхьа а верси бакъ ю аьлла къаьстина а дац.\nДийцарехь, Ходорковский Михаилан проектана Юккъерчу Африкерчу оьрсийн эскархойх а, "Вагнеран ЧВК" тIемалойх а документалан филм яккха бахначу журналистийн декъий тIедогIучу шоьтадийнахь Оьрсийчу кхачор долуш ду. И хаамбина талламашна тIехь урхалла латточу Центран (ЦУР) хьалханчас Коняхин Андрейс.\nЮккъерчу Африкехь а, Африкан кхечу пачхьалкхашкахь а Оьрсийчуьра йолахой хиларх шуьйрра деша таро ю Маршо Радион оьрсийн сервисан материалашкахь.\nКхаарин суьйранна дуккхаъчу зорбанаша Африкан Palmarescentrafrique.com хьостанна тIе а тевжаш, Iорадаьккхира меттигерчу Iедалхоша мухха дийцахь а, Джемал а, Расторгуев а, Радченко а кIелойина байина бац, цкъа совца а бина, лачкъийна дIа а бигина, тIехь Iазапаш лелийна, цул тIаьхьа дагах герзаш детташ, байина аьлла.\nPalmarescentrafrique.com сайто чIагIдарца, "Селекан" тобанхоша дина зулам ду и, шайн лидеран Махамат ал-Хатим Нуредин Адаман омраца. Официалан Iедалхоша а, Юккъерчу Африкехь болх бечу кхечу пачхьалкхашкарчу бахархоша а хьалхо и кIошт маьрша, паргIат ю баьхнехь а, и зулам дина меттиг шайн карахь латтош ю "Селека" тобано.\nPalmarescentrafrique.com сайто зорбане даьккхина вийначу шиннан: Джемал Орханан а, Расторгуев Александран а декъийн суьрташ. ЦУР-ан куьйгалхочо Коняхин Андрейс бакъдина, суьрташ тIехь верг и шиъ хилар.\nКиногруппана динчу тIелатарехь талораш а динчух тера ду, хIунда аьлча, байинчийн белхан накъосташа дийцарехь, цаьргахь некъана аьлла 8, 5 эзар доллар гергга ахча а, езачух шиъ видеокамераш а яра. Делахь а, цкъачунна муьлш бу цахуучу зуламхоша тIелатар даран цхьа кхин бахьанаш хила а тарло. ООН-о тIеэцначу Юккъерчу Африкан Республикан Бангерчу Iедалан векалша юьхьанца дуьйнна элира, шайн коьрта дуьхьалончаша, бусулба "Селека" боламан гIаттамхоша дина и зулам аьлла, шеконаш ю шайн.\nЖурналисташ баинчу меттигна 23 километар генарчу Сибю гIалин цхьана хьаькамо а дIахьедора, кIело а йина, шайн машенчохь ца байина уьш, цкъа цхьан йоццачу ханна йийсаре лецира уьш "Iарбойн мотт буьйцучу, тюрбанаш техкинчу иттех стага" аьлла.\nХиллачу зуламан цхьа теш ву, киногруппан воьалгIа декъашхо, машенлелош хилла меттигера вахархо. Хууш дац, муха аьтто баьлла цуьнан дийна виса, - дийцарехь, ведда ваьллачу цо хаамбина полицига журналисташ байарх.\nНекъан йистехь карийна журналистийн декъий Iедалан салташа меттигерчу ООН-ан миссин дарбан цIийне кхачийнера.\nДжемал а, Расторгуев а, Радченко а меттигерчу Iедалхоша чIагIдарехь, байначу беттан 30-чохь суьйранна 7 сахьт долучу хенахь, садайначул тIаьхьа Сибю гIалара дIабаханера, шайца къамелаш динчу цигарчу бахархоша а, Iедалхоша а кхераме ду бохуш, дIахьединнашехь.\nЦУР-ан хьалханчас Коняхин Андрейс бахарехь, бахьана хууш дац, амма вийначу кхааммо а ах некъ дIабинчул тIаьхьа шайн маршрут хийцина хилла. "Цхьана постах бевллачул тIаьхьа, 20 километар Малхбалехьа дIагIоьртина хилла уьш", - аьлла Коняхина.\nБайначу беттан 28-чохь кхаьчнера Юккъерчу Африке Джемал, Расторгуев, Радченко а. Цаьргахь цхьанггехь а ца хилла журналистан аккредитаци, Оьрсийчоьнан векалтна царех хууш кIад а ца хилла, туристийн визаца бахана хилла уьш цу пачхьалкхе. ТIаьххьара журналисташ цуьнца зIене бевлла хилла, Коняхина бахарехь, кIирандийнахь.\nЮккъерчу Африкехь диктатор лаьттинчу Бокасса Жан- Беделян резиденци, Бангана Къилбехьа йолчу Беренгон дIатесначу хIусаме баха гIоьртинера уьш юьхьанца. Цигахь куп тоьхна хилла оьрсийн йолахоша. Амма хууш дац, хьан дуьхьало йина хилла царна цига кхача.\nКху карти тIехь цIечу тIадамца билгало йина Беренго олучу цIийнан а, байинчара юьхьарлаьцначу маршрутийн а, Оьрсийчоьнан тIеман объекташ лаьтта меттигийн а.\nТIаьхьо "Дождь" телеканална ЦУР-ан куьйгалхочун гIовсо Горшкова Анастасияс дийцарехь, Джемал а, Расторгуев а, Радченко а шайн консультантца Мартинца Бамбарехь цхьанакхета боьлхуш хилла.\nМартина лехна хилла царна, дийна висина, машенца уьш дIасалелош хилла шофер а. Меттигерчу ООН-ан миссин белхахоша машенлелорхо тешаме хилар тIечIагIдина а хиллера.\nТкъа ООН-ан Москохарчу Информцентран куьйгалхочо Кузнецов Владимира, ООН-ан миссин пресс-секретаран хаамна тIе а тевжина, дIахьедира кхааридийнахь, "шаьш оьрсийн журналисташна я машен а, я шофер а велла цахиларх".\nЦУР-ан хаамашца, Бангехь меттигерчу полисхоша ахча дехна хиллера кино йоккхучу тобанера, бакъо йоцуш видеоаппаратура лелорна. 120 долларшкахь ахча делла а хиллера цара полисхошна. Делахь а, шоферан лелар тамашен хеттера царна - юьхьанца дуьйнна коррупцица йоьзначу полицица къамел цхьана дарна аьлла Маршо Радионе ЦУР-ан куьйгалхочо Коняхин Андрейс:\nОфициалехь Iедало а, "Селекос" а, кхечу тобанхоша а контрол тIехь латто зонаш ю Юккъерчу Африкан Республикан карти тIехь билгалъяьхна.\nИштта къаьстина, дийна висинчу машенлелорхочо дийцарехь, Бангера Бамбарехь волчу Мартинна тIекхача йисинарг 400 километар хилла. Ткъа шина дийнахь гергга некъ бан безаш хилла цига догIанаш бахьанехь некъаш ледара хиларна а, кеп-кепарчу блокпостех, талорхойх чекхбийла дезарна а.\nОцу юкъанна цхьаболчу говзанчаша а, дуьненаюкъарчу организацеша а, Юккъерчу Африкехь болхбечара а билгалдоккхура, цара юьхьарлаьцна некъ хIоьттинчу хьолехь уггар кхерамзачех а, сихачех а бара аьлла.\nАфрикан Къилбаседа Малхбузе стенна боьлхуш хилла журналисташ, хIун Iалашо яра церан? Йозуш йоцчу талламан Conflict Intelligence Team (CIT) группано шен верси йовзийтина цу хьокъехь. Царна хетарехь, Iедална дуьхьал лаьттачу тобанашца Оьрсийчуьра цига бахначу йолахойн зIенаш талла лаам хилла церан.\n"Вагнер ЧВК-н" гIуллакх Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллаца бIостане ду бохург ду и", - аьлла CIT тобан аналитико Михайлов Кирилла.\nЮккъерчу Африкан Республикехь болчу Оьрсийчоьнан эскархойн мисси а, Москохан Iалашо а – Африкан Iедалхошна агIо латтор, йоллу пачхьалкхна тIехь контрол латтор юхаметтахIоттор а ду.\n- Джемал, Расторгуев, Радченко верах хьан масех верси ю. Царех цхьаъ - церан болх "Вагнеран ЧВК-н" база лаьттачу Бокассан хиллачу резиденцера болор. Циггахь гучу а бевлла, хилларг хилла аьлла. Журналистан балхаца йоьзна йоцу кхи версеш а ю?\n- Журналистикаца йоьзна йоцу версеш бакъйийраш Iедал а, Юккъерчу Африкан кер-кепара хьостанаш а ю, къоладархьама дина тIелатар ду бохуш. Делахь а и бахьана а юкъарадоккхийла яц, хIунда аьлча, бандитизм а, рэкет а Юккъерчу Африкехь – даим лаьтташ йолу проблема ю.\nООН-ан рапортехь яздина ду, оцу проблемано пачхьалкхан экономикан садукъош ду аьлла.\nОьрсийчоьнан "Вагнеран ЧВК-ца" бартбан гIертачу "Сенекоца" дузу дина тIелатар цхьаболучара.\nДагадаийта догIу, пачхьалкхан оцу декъахь бусулбачийн "Селекас" дукха хан йоццуш кеп-кепара къизаллаш лелийна хилар. Цундела "Селекана" бехк тIетаттар меттигерчу Iедалшна – Шемас а, Иракъо а даIишхой бехкебар санна хIума ду. Массо а тешар бу!\nЮккъерчу Африкан Республикера Iедалхошна дуьхьал лаьтта тобанхой\nЮккъерчу Африкан Corbeau News Centrafrique хьосто билгалдаккхара, журналисташ байинчу Сибю гIалана гена йоццучу Дамар гIалахь дукха хан йоццуш цхьана жIугано оьрсийн эскархо вийнера, шайн цо вийначу вахархочунна дуьхьал бекхам беш. Бутт бовш Дамарехь Iедалхошка оьрсийн эскархой пачхьалкхера арабахар тIедожош арабевллера меттигера бахархой.\nДжемал, Расторгуев, Радченко веран хьокъехь вистхилла Ходорковский Михаил: "Сан проектца юкъахь болх беш бара и журналисташ. Майра кIентий бара уьш. Со тIаьххьалц догдохуш Iийра, уьш закъалте эцна хир бу, кIелхьарабаха аьтто хир бу-кх бохуш. Сий дойла церан! Ас кадамбо церан гергарчаьрга. Бехкенаш къайла ца бовлийта сайга даларг дийр ду ас".\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министан официалан векало Захарова Марияс иштта дIахьедина, журналисташ байарх шена хетарг олуш:


Шайна Iедало компесацеш яларе хьоьжуш Iа стохка хихьадча зен хилла кубанхой\nЙоьлхуш дагалоьцу Краснодар-махкарчу Кривенское юьртахь яьхначу, алссам бераш долчу нанас стохкалерчу ГIадужу-беттан 24-гIа де. ВорхI стагах лаьтта доьзал белира шен мел хиллачух – цIийнах, йийбарх, гIирсах, пхьегIех , машенах.\nБалхахь яра Наталья Iалам карзахдаьлла аьлла хезча. "Ирча хьал дара иза, бераш а, майра а цигахь бара, со гIалахь балхахь яра, доьзална дан гIо дацара", дагалоьцу цо.\nАндрей, Натальян майра, халла кхиира доьзалан кехаташ схьагулдан – цIеххьана хьаддера хи керта, цIенна чуделира. Корехула бераш ара а даьхна, уьш а эцна, тхов тIе велира Андрей. ХIинца-тIаккха чудужу поппарх дина цIа, бохуш Iийра тхов тIехь. Оцу дийно цхьа тамаше сиха къежвира доьзалан да, дуьйцу Коротина Натальяс.\nКривенковское юьртахь ши къано велира хихьаьдча, къелхьара ца бовлабеллера уьш. Ерриг а Кубанехь велира хихьаьдча ялх стаг, 7 эзар адам чохь даьхна 2500 сов хIусам йохийра хьовзамо.\nIедало 176 доьзална ахча лур ду элира. 17 доьзална бен ца елира хIусам кхачош йолу сертификат. Кхиболучаьрга санна, КоротингIаьрга а бохура Iедало, "кхеле довла, лаахь". ЦIенна хIиттийна хилла кехаташ нийса дац аьлла, компенсаци ца луш битира кхеран доьзал. Бахамех тоьшалла дечу Росреестро долуш ду КоротингIеран долахь цIа хилла тоьшалла бахарх а ца хилла гIуллакх.\n"Советан Iедал доха ма доьхнна, тхо гIиртира хIусамах дерг тхешан караэца, амма "шун цIа балансехь дац" олура массанхьа а. Цундела ца лараделира хеннахь тхешан бахам ма-оьшшу долабаккха", - дуьйцу Коротинас.\nХи дуьххьара хьодуш а дацара Кривенское а, цунна гонахарчу а ярташка. 2010-чу шарахь а хилира и тайпа бохам, амма тIех сов ца делира хилла зен, наха шаьш тодира шайн цIенош.\n"КоротингIар кхерамечу меттехь беха, царна 2018-гIа шо дерзале хIусам яла еза", бохура хьакамаша хIиттийначу кехаташа. Амма бохам ца Iийра оцу хене хьоьжуш, хьалхо тIебеара!\n"Эхь хета-кх кху пачхьалкхехь еха ала а"\nХIинца аппеляцин кхелехь, шаьш бакъду бохуш, къийсабала деза КоротингIеран а, уьш санначийн а. 100 сов ду и тайпа дов Краснодар-мехкан кхелашка чуделла.\n"Стеган долахь кхин цIа а делахь, я иза кхечу меттигна тIеязвелла велахь, кхелаша вуьту компенсаци ца луш", - дийцира "Кавказ.Реалиига" меттигерчу жигархочо Витишко Евгенийс.\nИштта ду меттигера низам, Iаламан хьовзамо дохийна цIа доцуш, кхин цIа а хьан делахь, Iедало метта ца хIоттадо хьуна хилла зен.\nАмма КоротингIаьргарчу хьолаца дуьстича, харцонна накъосталла деш го оцу низамо. Ненанана ехачу жимачу цIеннна тIеяздина ду Натальян а, Андрейн а бераш, Iедало да-нана деххачу гIишлоне яздеш дацарна.\nБагахь къамелдеш хьаькамаш кхета КоротингIарех, амма … йиш яц церан низамо бохург ца дан. Краснодар-мехкан парламентехь ю и низам хийцарх йолу проект, амма тIаьххьарчу гуламехь йийцаре ца йоккхуш йитина иза депутаташа юха а.\n"КхидIа а низамехь лелар ду тхо, эшахь, дедоьхнарш тхайн-тхайн хIусамашка дIа а буьгур бу, арахь буьтур бац!" – аьлла дара Туапсе кIоштан куьйгалхочо Русин Анатолийс "Новая газета Кубани" газетехь дина къамел.\n"Южный" пансионатехь беха КортингIар – хихьадча Iедало тарбина уьш цига. Амма эха шарна бен яц цигахь Iан елла бакъо. ХIинца, хIара йоза "Кавказ.Реалино" дечу сахьташкахь кхочу и ах шо, тахана цигара лаьхкина хила а тарло уьш.\n"Харцо ю хIара, ахь бераш дуьнентIе доху, цара къематде лов… Пачхьалкхо къоьллехь дитина тхо, цунна бен-башха а дац хьо мила ву, хуьлда заьIапхо я боккхачу доьзалан нана. Иза стенна ду ишта? Пачхьалкх сагIаден касса яц, боху тхоьга. Ткъа хьанна луш ю вай ваьш къахьоьгуш доккхучу рицкъанах ял, иза соьгара стенна йоккху тIаккха? Эхь хета-кх кху пачхьалкхехь еха ала а", - озе елхар а лелхаш, шен бала балхабо Коротина Натальяс.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Зуда доьзалхочух хилча, йоI ю йа кIант ву хьажийта мегий?\nАссаламу Iалайкум ва рохьматуллахIи ва баракатухI! Зуда доьзалхочух хилча, йоI ю йа кIант ву хьажийта мегий Ислам-динехь? Иза АЛЛАХIАН къайле ю аьлла хезна суна, цундела хоьттара аса.\nМега. Иза ца мага бахьана дац Бусалба динехь.\nАмма иза АллахIан къайле ю алар – иза хIокху айатера схьаэцна долчух тера ду: [Бакъдолуш, АллахIехь ду (къемат де хIоттаран) сахьт (хан) довзар; догIа а доссадо Цо; берацIа чохь дерг а хаьа Цунна; синна (адамана) ца хаьа ша кхана дийр дерг; синна (адамана) ца хаьа ша муьлха меттехь лийр ду а].\nИмам Ал-КъуртIубийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Цу айатах лууш дерг – хиндерг хаьа бохурш а, седарчашца къайлах дерг хаьа бохурш (седажайна хьовсурш) а, седарчашкара гIо лоьхурш а харцбар ду». Цигара схьа девза вайна, оцу айато харц дийриг – къайлах дерг хаьа алар ду. Ткъа, ненан кийрара бера кIант ву йа йоI ю хаар – иза къайлах дерг хаар дац. Иза – Iилманчашна а, лоьрашна а гуш дерг ду. Къайлах дерг – гуш доцуш, хууш доцуш долу хIума ду ду. Иза АллахI воцучунна цхьанна а ца хаьа, Шена лиъча Шен пайхамаршна а хоуьйту Цо цунах цхьадерг. Ткъа, гай тIе аппарат а йиллина, монитор чохь кIант ву йа йоI ю гуш хилар, йа цу белхан цхьа билгало гуш хилар – иза къайлах дац, гуш доцу хIума а дац, мелхо а гуш долу хIума ду, хаа йиш йолу хIума а ду.\nТIаккха, оцу айатехь лууш дерг къаьсттина и хилла ца Iа, кIант ву йа йоI ю хаар доцург а кхин дуккха а хIуманаш ду цу юкъадогIуш: рицкъа мел хир ду а, ирсе хир ву йа дакъаза вер ву а, оьмар мел ю а, Iамал хIун хир ю а, иштта кхидIа. Шейх ВахIбат аз-Зухьайлийс (Дала Iалашвойла иза) аьлла цуьнан маьIна деш: «[берацIа чохь дерг а хаьа Цунна] - и бохург: АллахI воцучунна ца хаьа берацIа чохь долчу беран хир долу хьелаш а, цуьнан амалш а, цуьнан куьцаш а, иза кIант хирг хилар а, йа йоI хирг хилар а, цуьнан кхоллар кхачаме хирг хилар а, йа кхачамаза хирг хилар а. Ткъа лоьрашна химин бахьанашца и бер кIант ву йа йоI ю хаалуш хилар – царна къайлах дерг хаьа бохург дац иза, хIума зерца хиина ду царна иза, ткъа иза доцург кхин дуккха а хIуманаш ду дуьссуш Iилманчашна хаа йиш йоцуш, и бер дуьненчу даьлча бен хуийла доцуш. Ал-КъуртIубийс аьлла: «Дуккха а зедаларца хаа тарлуш ду и бер кIант хир ву йа йоI хир ю, иштта кхидолу хIума а».\n2010-08-05 = 24/08/1431\n Сурат «Лукъман», 31 айат.\n «Ал-джамиI лиахькамил-Къуръан», 14/81.


Баиев Хьасан: "ТIеман хенахь адам къинхетаме дара таханчул а..."\nБаиев Хьасан уггаре а къинхетаме лор ву аьлла, билгалвьаккхина.\nБаиев: "ТIеман хенахь адам къинхетаме дара таханчул а..."\nНохчийн лоьрана-хирургна Баиев Хьасанна рогIера мидал совгIат дина "Къинхетаман а, могушаллан а Оьрсийчоьнан фондо". Церемони дIаяьхьна Москох.\nБаиевца цхьана совгIаташ делларш Оьрсийчохь къинхетаман акцешкахь билгалбевлла юкъаралхой а, артисташ а бара.\nМахкахь тIом боьдучу, уггаре а кхерамечу хенахь, шен са а, дегI а ца кхоош нохчийн лоьро вижар-гIаттар а доцуш къахьегна хиларх дийцира совгIат лучу хенахь. Баиевна и мидал а, цул а лаккхара совгIаташ а хьакъ хилар билгалдаьккхира и гулам дIабаьхьанчара.\nШа Баиев Хьасана иштта мах хадийра шен деллачу совгIатана а, оцу цхьанакхетаран а: "Цигахь вовшахкхеттарш лоьраш а, артисташ а, кхоллараллехь къахьоьгурш а бара. Берашна а, нахана а гIо-накъосталла деш берш бара. Царна совгIаташ дала вовшахкхетар дара-кх иза".\nНах шайн са а, дегI а дадийна лелачу хенахь, лазийначарна, цхьа а агIо а ца къестош операцеш еш къахьегна Баиев Хьасана.\nКъинхетамца билгалваьллачу хьуна хIинца муха го, изза къиинхетам адамехь алсамбаьлла, я хьалхачул а лахбелла аьлла хета аьлла, шега хаьттича, иштта дийциар Баиевс: "ТIом болчу заманчохь, цхьа хало тIехIоьттича, кхинхетам алсам бара аьлла хета суна. ГIодан а, дакъалаца а лаьара. Ткъа, хIинца-м, бакъдерг дийцича, кIезгIа ду аьлла хета суна и гIодар а, дакъалацар а.\nВовшех дог лаза дезаш дара вай, гIодан дезаш а дара.ТIаьхьа-тIаьхьа схьагучу суьртаца ледара ду-кх иза».\nБаиев Хьасанан совгIаташлахь дуьххьара дуьххьара номинаци яц дIакхайкхийнарг.\nИштта, иза шозза Нобелан преми яла хьакъ ву аьлла, хьалхатеттина хилла а ву.


Обновлено 26.02.2019 10:05 Автор: Administrator 26.02.2019 10:04\nВоккха стаг Къаьхьир, туька ларъеш, хехь вара, цу балхана динчу жимачу цIалга1 чохь буьйсанаш йохуш.\nЦIалг туькана уллохь дара, геннара гуш, котамийн куьрк2 санна, жима а хиэташ, мелла а букар ца таьIча, дегI ма-дду хьаланисвала аьтто а боцуш: Къаьхьир ша лекха стаг а вара, ши метар гергга гIоьрташ.\nАьчкан пеш а лаьттара чохь, хих дуьзна ведар а дара, наштаран тас а долуш; вижа-гIатта аннех йина цхьа готто терхи а гуора.\nЦу буса – аьхкенан буса, – маьркIаж-ламазана тIаьхьа, жимма дIатаьIна а Iиллина, кхин стогар ца латош, пхьуьйра ламазана корта а тоьхна, пеша мехкадаьттан тIадам Iанош, цIе хьалаоьзна, пеша тIе чайник а хIоттийна, пхьаьрсан аьрру гуола кIела гIортош, агIорваьлла, суьлхьа даккха волавеллачу Къаьхьирна, шен кора хьалхахула чекхволучу цхьана стагах бIаьрг кхийтира.\nСтаг вехха – когел хьалха корта гучу а болуш, – меллаша чоьхьавелира, салам дала а вицлуш.\nКъаьхьир ша Iуьллучуьра хьалахиира, Iабдул-ВахIаб а вевзина.\n– Ахь хIун леладо, ва къонах, къу санна, тиэбаш, дуй, салам-Iалам а ма дац хьан?! – бегаш бира Къаьхьира, юха, Iабдул-ВахIаба шега делла салам схьаоьцуш, иза мара а воьллина.\n– Жимма луьйш-олуш, хьоьца хан йойур яр-кх, аьлла, сехьавели-кх со, Къаьхьир, хIокху аьхкенан заманахь, дIатаьIна а валале, Iуьйра-ламазана гIатта везаш ма-хуьлий, – элира Iабдул-ВахIаба, – чохь кхин хIума-м дац, йоккха стаг юй ирахь? – олуш, хьакха-хьакхалуш, хьалаваьлла, Къаьхьирна уллохь, терхи йисте охьа а лахвелла.\n– ДIаIаш ю, дуй, йоккха стаг а, Алхьамдулиллахь, дика лела кху сохьта, – элира Къаьхьира, «цхазз»деш, кIежъяккха йолаелла чайник цIенкъа охьа а хIоттийна.\n– Иза дика ду, иза дика ду, – сацавелира Iабдул-ВахIаб, ша хIун дийца деза вицвелча санна, шина куьйган пIелгаш вовшахтосуш, цхьанаэшшара корта а ластийна.\n– ТIаккха, хIун ду хьо лелачухула, наха хIун боху? – иштта цхьа, хабаран зIе ца хадо санна, генаро хаьттира Къаьхьира, Iабдул-ВахIабехьа букъ а берзийна, пеша тIехь цхьаъ-м деш воллучу.\n– ХIума дац... хIума ца боху... кIантера кхин хабара-м ца кхаьчна? – элира Iабдул-ВахIаба юккъехула, ша иза хIунда элира ца хууш, воха а воьхна.\n– ХIара ду, ала, хIума дац кхин... бутт хьалха цхьа кехат-м деънера цаьргара, даьхнийн ферма еш ду шаьш, беа-пхеа баттахь довла там бу, бохуш, – жимачу чайник чу чай а тесна, басар доккхуш хьийзачохь вистхилира Къаьхьир.\nКъаьхьирна товш стаг вара хIара Iабдул-ВахIаб, шена Дала деллачух тоам а беш, нехан воне-дикане а хIуттуш, элирий-бахарий, боху, цхьаболчу нехан долу и хабарш а доцуш, юьртарчу почтехь шен хьанала къахьоьгуш воллуш. Баккхайчу нахаца хаза гIиллакх лелош стаг а вара ша: Дела хьан, аьлла, цкъа а и пенци схьаэца почте ваха ца дезнера кхуьнан а, цу йоккхачу стеган а... Iабдул-ВахIаба шен белхало йоуьйтура кхеран пенци схьадохьуш, белхало дIасаяьлла хилча, ша а вогIуш, кхара куьг таIо деза кехат а хуьлуш шеца.\nМел воккха, къена я бохь тIе бохь баьлла тIеман баьчча хьо хиларх, хьайца лелочу гIиллакхо хьайл жимачуьн а жимха во-кх хьох – Iабдул-ВахIаб кхулла итт-пхийтта шо жима а вара.\n– ХIун боху шун газеташа, Iедало хIун дуьйцу? – хаьттира Къаьхьира, шега доттийта чай, бохуш, Iабдул-ВахIаб дуьхьалтийсалушшехь, шаьшшинна чай дотта а волалуш.\n– Хьан доьшу уьш, и газеташ... гуттар а партина хестамаш, кхочушйина паланаш бен, цу тIехь дуьйцуш кхин хIума а ца хилча, – Iабдул-ВахIаба халла, велааьшна даран кеп йира, бIаьргийн хьажар цхьанаметта лацаделла а гуш.\n– Иза а бу-кх цхьа болх тIаккха, шайн белхаш бийцар а, – хазийра Къаьхьира.\n– Болх-м бара иза, нах хьийзабо-кх, дуьйцург цхьаъ а долуш, лелош дерг кхин а хуьлуш, – Iабдул-ВахIаба аьлча:\n– ХIан-хIа, хIета, хьо Iедале бакъдерг дийцита-м ца воллу, кIант! ТIаккха-м, хьо ваха, дийнахь сарралц цхьа а Iедал лаьттар ма дац хьуна, шен бакъдерг цо дуьйцуш хилча...\n– Цундела хаддаза Афганистанера схьакхоьхьуш декъий ду-кх нехан керташка, кхара бакъдерг ца дуьйцу дела! – дуьххьара шена дийца луучунна тIе велира Iабдул-ВахIаб, ша беъна некъ – берза-берзо-о-ш, – цхьана хорша берзо дагахь, – беа бехк боцуш, таттабелла, цу халкъана коча а бахана, – олуш.\n– Бехк боцчохь, дийна хилар а бехк ма бу, ва кIант... хьо хьераваьлла, дуй, дахка бехке хиллалц Iийча, цициг мацалла лийр ма ду! – велавелира Къаьхьир, бIаьлг болу шекар кераюкъе дуьллуш, цу тIе бIостанехьа Iайг бетта а волавелла.\n– Схьагайтал, со хьажа цуьнга, – Iабдул-ВахIаба шен киснара мокха хьаладаьккхира, – кхуьнца дикох кагбала там бара и бIелиг... вуьшта, бакъдерг аьлча, атта-м и песок олу шекар хир дара вайшинна, – аьлла.\n– Ахь хIун дуьйцу, ва кIант, хи малар санна, хIума ма дац хIара чай малар, дуй, хIара боккха болх а, боккха синкъерам а ма бу хуучунна, дера бу... хьалха, хаза, чайник чу хи дуттуш, хине кIеж а йоккхуьйтий, тIаккха басар а кечдой – цу юккъехула хьайн ойланаш а еш, – юха, этоне, дуй хьуна, дуй, и чай схьа а дуттуш, «тIоххехь» шекаран бIелигах кескаш а йохуш, уьш матта тIехь а ловзош, юха чайнах бехха къурд беш, дуй, иштта цхьа болх бу-кхи хIара, мискачу стеган синкъерам санна, дуй... виро, хи санна, «хир-тIур», аьлла, дIамолуш а доцуш.\n– Эйт, маржа яI-кх, Къаьхьир, и Афганистан хьахаеллачуьра, аьлча, боху ас, ма доьналле лайра-кх Шалажерачу оцу цхьана галачо шен кIант цигара – Афганистанера – вийна цIавалор ...кIант цхьаъ бен а ца хиллера хьуна цуьнан... докъе дIа-м ца хьаьжира:\n– ХIоьттинарг Делан кхел ю, кхин хIумма а дац, – олуш, кадам схьа а эцна, нахе хаза хьал-де а хаьттина, дуьненан къамел дан волавелир-кх, – Хьенеха аьллера, Минеха дуьйцура, бохуш, –Iабдул-ВахIаба аьлча, Къаьхьир жимма сацавелира, вист ца хуьлуш, ойланашка воьдуш санна, юха, метта а веъна:\n– Нахехь доьналлаш ма ду, Iабдул-ВахIаб, вай санна, кIезга хIумнаш ма яц нах, дуй, – олуш, корта а ластийна.\n– Дера, Къаьхьир, берд хаьрцина, ши кIант а вийна – Органа чIожаца некъ боккхуш хиллера уьш, – кешнашка дIадахьа кечдина Iуьллучу оцу шен шина кIентан декъишна тIехь лаьттина да гина ма ву хьуна со, дера ву! БIаьргех охьа хинтIадам тешна а ца богIура цу ден, дийна волуш санна, цу шинца хаза къамел а дина:\n– ДIаэца ший а! – аьлла, декъий дIа а эцийтина, сехьа а ваьлла, охьахиир-кх, эхартехь пайдехь хиндолу цхьацца хIума хьахадайша вайна, шайна хуучо, – олуш.\n– ХIай-хIай! – элира Къаьхьира, «хIаъ-хIаъ» бохуш санна, корта хьала-охьа ластийна, кхин вист ца хуьлуш, саца а сецна\n– Цу дийнахь, Къаьхьир, цу дийнахь ца хиллачу доьналлах, цул тIаьхьа дан хIума а-м дац хьуна, дешначу наха дийцарехь... хьуьлла лакхахь Iийначу Сулайман Денин кIант, Iай, лам чохь, шен карах топ яьлла, вала а велла, буса- Iуьйкъахь дакъа цIа а кхаьчча, кхано – зударийн гIар а, нехан белхар а жимма лах а далийтина, – дакъа долчу чоьхьаваьллачу Денас, дIаэцал тIера шаршо, аьлла, шаршо дIа а айяйтина, шен кIентан ерзинчу белшах а, пхьаьрсах а бIаьрг кхетча:\n– Дай-ваший вала хьан, ондаваьлла а ма хилла хьо-м! – элир-кх цо, Къаьхьир, кхин вист а ма ца хилира, дIа аравелир-кх, хаза хьала а нисвелла.\n– ЭхI маржа, дукха хилла-кх уьш, Iабдул-ВахIаб, дукха гина-кх вайна, дуй, Казахстан а тоьар яра хIара дуьне ца лера, кху наха вуьтуш хилча, кхара вита-м ца вуьту, бала баьхкина боцуш санна, дуьненах каеттачу... цхьа кхиниг дийцахь вайна, Iабдул-ВахIаб, дуй, валанза-м, Дела воцург, вер вацара, – элира Къаьхьира, чайнах къурд беш, стака буйнахь а сацийна.\n– Дуьсур долуш ду-кх хIара, Къаьхьир, хIуъа дийцича а, жима вара, аьлла, хьо тIаьхьа а вуьтур воцуш, воккха вара, аьлла, хьалха а ца воккхуш... Дала шен-шена елла раж ю-кх хIора а стагна... жима вара хьуна Довтагирин Ахьмадан кIант, кхечу махкахь, Урал олучу хи чу а вахна, велла цIа валийна волу. Цу дийнахь, и дакъа цIа кхаьчча, Ахьмадца дакъа долчу чувелира со... Ахьмада, докъана уллохь саца а сецна:\n– Маржа, кIант яI-кх, дегаондо дIаяьккхи-кх ахь вайшинна, дегаондо йий-кх ахь хьайца! – элира-кх цу дийнахь, кхин багара дош а ца долуш, – Iабдул-ВахIаба аьлча, Къаьхьир жимма хьакхавелира, цхьаъ-м дагадеъча санна, кIелдIашхула ВахIабехьа хьажар а кхоьссина.\nБуьйса, юкъал тIех а яьлла, дикка Iуьйренга лестинера, хIара шиъ цхьацца дуьйцуш Iашшехь, седарчий гIеххьа аз а луш.\nБеттан серло а даьллера гена, гергахь хилла бутт а жимлуш.\nIабдул-ВахIаб хIета а цхьацца дуьйцуш вара, дукхахьолахь, белла нах а буьйцуш, Къаьхьира – ца ваьлла – наггахь юкъе дош а хIоттош.\nМасехазза чай а мелира, Къаьхьира дуьненан къамел долошшехь, Iабдул-ВахIаб,– волу-волу-у-ш – юха а шечунна тIе а волуш:\n– Элистанжарчу Буолин воI кхелхинчу тезета, кху вайн юьртара Хожа-Ахьмад, БайIелий, читода Халид а эцна, вахнера со, Къаьхьир, цхьа иттех шо хьалха. Суна хIетталц гина стаг вацара и Буола. ГIерачу3 дегIахь, воьлано4, цIен бос а болуш, хаза тамехь стаг хиллера Буола ша.\nДIагIуо, аьлла, тхо дIа а хьедина, тхоьца машена тIе схьавеара Буола. Сан накъостий юха а кадаме дешнаш а аьлла, шайна халахетар дийца хIоьттича:\n– Кхин кIант, аьлла, хIума-м дера дацара иза, делахь а, жимма вай аьллачунна тIехь-м вара, – элира Буолас, юьхь тIе велар дадош, юха, цул тIаьхьа...\n– Ва, Iабдул-ВахIаб, собар дехьа цкъа, хьо белла нах буьйцуш ма ву суна тховса хаддаза... кхин хIума-м дац цигахула?! – Къаьхьир цIеххьана шеквелира, Iабдул-ВахIаба ша – вуьгу-вуьгу-у-уш – цхьана хIуманна тIе вуьгуш вуйла хиъна, садеIа а соцуш.\n– ВоI воцуш ву-кх, Къаьхьир... воI велла-кх хьан! – мохь иккхира Iабдул-ВахIабе, бIаьргех хиш хьовдале, аьлла, Къаьхьир схьа мара а вуллуш.\nМIаьргонаш яхъелира, шераш санна, озалуш.\n– Наха-м ца..., – Къаьхьиран аз дегийра.\n– ХIан-хIан, дог иккхина...\nТийналла лацаелира, дуьненах экха санна, ден иэсехь хан а хьаьвзаш: цкъа бер гуш, юха жима стаг, тIаккха гIеметта волу къонах а...\n– Ваша хилахь суна тахана, вошалла дехьа, Iабдул-ВахIаб... йоккхачу стагана дуьхьал хIоттахь! – Къаьхьира аьлча, Iабдул-ВахIабан бIаьргех охьа хинтIадамаш керчира, цхьа-цхьацца керчаш, меллаша охьа, юха «жож», аьлла, ерриг юьхь а тIадош.\n– Петар-Бухера, малх бузале, новкъа бевлла уьш, Къаьхьир... телеграмма кхечира сарахь, – Iабдул-ВахIаба, киснара схьадоккхуш, дуткъа-деха кехатцуьрг къевлира шен буйнахь.\nНIаьна кхайкхира, орца даккха санна, буьйсанах дакъош деш.\nМоллин аз а иккхира: «АллахIу Акбар – хезаш, – АллахIу Акбар»\nIуьйра-ламазе хIоьттина ши къонах а лаьттара, – маржа! – ден кийрахь цхьанхьа жоьжахати а кхехкаш, ден даг чохь – хастам а Далла, кху ирчачу Iуьйранна собар шена деллачу!


Нохчийн депортаци австрихойн дегнех кхеттера\nЧиллан-бутт 26, 2018\nЕвроперчу пачхьалкхашкахь тIаьххьарчу ткъех шарахь чул а шуьйра дагалецира нохчий а, гIалгIай а дIабохийна де. Малхбузера пачхьалкхийн коьртачу шахьарех цхьа а ца йисира ала мегар ду, бIеннашкахь нах декъа а болуш, къам дохоран де дагалацарш дIадахьанза.\nЦхьаццаболчу мехкашкахь коьртачу гIалахь бохаман де билгалдаьккхина ца Iаш, цхьа могIа кхечу шахьаршкахь а вовшахкхийтира нохчий. Иштта, масала, еккъа цхьана Францехь Чиллан-беттан 23-чу дийнахь нохчий цхьаьнакхийтира масех гIалахь - Парижехь а, Страсбургехь а, Нантехь а, Ниццехь а, Тулузехь а. Юкъарчу хьесапехь эзар сов стаг вара цу цхьаьнакхетаршкахь дакъалаьцнарш.\nПарижехь Республикан майданахь хIора шарахь санна митинг дIаяхьира нохчаша. Ниццехь – митинг а, цул тIаьхьа цхьана меттигерчу кхерчахь дагалецамийн суьйре а дIаяхьира "Нохчийн, гIалIайн ассоциацин" куьйгалхочо Магамадов Рамзана а, цуьнан накъосташа а.\nСибреха депортаци еш а, цу депортацин тIаьхьалонех цига дIакхаьччачул тIаьхьа а кхелхинчарна тIера доIа дарца дIайолаелира и суьйре.\nИштта Австрин коьртачу шахьарехь Венехь хилла ца Iаш, цу махкарчу масех яккхийчу гIаланашкахь дагалецира нохчий, гIалгIай бохийна де. Клагенфуртехь, Брегенцехь, Грацехь цхьаьнакхийтира уьш белларш дагалаца а, дийнаболчарна хилларг карладаккха а.\nКоьрта цхьаьнакхетар Венехь хилира. Цигахь дуьххьара пачхьалкхан хьукматан гIишлонна чохь – гIалин кIоштан урхаллин кхерчахь - дIаяхьира нохчаша шайн бохаман де дагалоцу суьйре.\n200 стагана леринчу цу кхерчан йоккхачу залахь охьаховша меттиг а боцуш, пеношца лаьтташ бара дуккхаъ нах. Ткъа пеношца а меттиг гаттаелча луларчу чоьнан неIарш схьа а йиллина, цу чуьра схьа ладогIа аьтто бира охьаховша меттигаш ца кхаьчначарна.\nЦхьаьнакхетар вовшахтоьхнарг Венера шиъ нохчийн цхьаьнакхетаралла яр – "Австрерчу нохчийн наной цхьаьнакхетараллий", "Ичкерия" юкъараллий.\nСуьйренна кечам беш гIодеш масех австрихойн юкъараллин жигархой а бара. Суьйре вовшахтухуш къахьегначарех цхьаъ йолчу Исханова Айзана дуьйцу: "Цигахь дукха австрихой бара. Генара схьабаьхкина студенташ а бара. Цу вайн бераша шайн дийцарш дуьйцучу хенахь и массо а студенташ боьлхуш бара. Суна уллехь Iаш яра цхьа йоккхо австрихо. И суьйре чекхъяллалца йилхира иза. ЧIогIа тIеIаткъам болуш а, дика тIаьхье хир йолуш а суьйре хийтира суна иза. Кхиаме болх бина аьлла а хийтира иза вовшахтухуш".\nДепортаци дагалоцуш, цхьаьнакхетар хилира Норвегин коьртачу шахьарахь Ослохь а. Цигахь Оьрсийчоьнан векалтана хьалха митинг дIаяхьира нохчаша. Иштта Берлинерчу оьрсийн векалтана хьалха а, Бранденбурган кевнашна хьалха а гулбелира Германехь беха нохчий а.\nВуно мехала гIулч яьккхира Нидерландашкарчу ХIаагехь вовшахкхеттачу Нохчийн дозанал арахьарчу урхаллин векалша. Ичкерин урхаллин хьалханча Закаев Ахьмад а, цуьнан гIоьнча, адамийн бакъонашларъярхо Ибрагимов Сайд-Эмин а, Европерчу нохчийн диаспорин векалш а бара цигахь гулбелла.\nДуьххьара ХIаагерчу зуламийн кхеле Оьрсийчоьнан куьйгалхошна а, шена цу пачхьалкхан президентана Путинна а дуьхьал бехкталламан гIуллакх схьаделла бух буьллуш долу документаш чуделира цара. Дуьненаюкъарчу Трибунало цу кепара официале шайга кховдийна а, шаьш дIаэцна а долу арз толлур долуш ду тIейогIучу хенахь.\nВайнах бохийначу денна хьажийна цхьаьнакхетарш хилир Чиллан-беттан 23-чуьра 25-чу кхаччалца, цул совнаха, СтокхIолмехь , Хелсинкехь, Тбилисехь, Истанбулехь, ткъа иштта Нью-Йоркехь.


Телехьожийлашка шеконца хьоьжу Нохчийчура бахархой\nЛахьан-бутт 24, 2012\nТелехьожийлаша дуьйцучух ца теша Нохчийчура бахархой\n1998-чу шарахь Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан Инарла Ассамблеяно дIакхайкхийра 1996-чу шарахь Дуьненан Телевизионан форум хилла Лахьан-беттан 21-ра де, Дуьненан Телевизионан Де хир ду аьлла.\nПахьалкхашна хьехам бира Ассамблейно и де дазде машарна а, кхерамазаллина а, экономикана а, социалан дахар кхиарна а, вовшен култура йовзарна а хьажийна йолу телепрограммаш дIаса а йохьуьйтуш аьлла.\nИ де даздан долийна дукха хан яцахь а, телевизионан истори йолаелла 100 шо гергга хьалха. Электронан зIенарех пайда а оьцуш, сурташ дIасадаларан хьалхара зераш дIадуьйладелира 1920-гIа шераш долалуш Iамеркехь а, Японехь а, Советан Союзехь а.\n1933 Оьрсийчура схьаваьллачу Iамеркерчу инженеран Зворыкин Владимиран аьтто белира катодан биргIа ян. Иза тIаьххьалц коьрта дакъа дара массо а телевизионан.\nИ бахьана долуш 1936-чу шарахь Британехь а, Германехь а, ткъа 1941-чу шарахь Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь а гайта йолийра телепрограммаш.\nАмма Европехь телевизион шуьйра яьржира 20-чу бIешаран 50-чу шерашкахь. Ткъа дукхачу куьуш йолчу пачхьалкхашкахь шайн телевизионаш юкъаевлира 60-чу а, 70-чу а шерашкахь.\nТахана кху дуьнентIехь цхьа а пачхьалкх а хир яц шен телевизион йоцуш.\nОьрсийчоьнан телевизионан истори йолаелла 20-чу бIешарахь, 30-чу шерашкахь хьалхара передача ярца. Иза хилира 1932-чу шарахь. Ткъа кхин а 5 шо даьлча 1937-чу шарахь Москох Шаболовка олучу меттехь схьайиллира цу махкара хьалхара телецентр.\n1939-чу шарахь телевизион буьззинчу барамехь болх бан йолалуш гайтинарг яра коммунистийн партин (ВКП (б)-н 18-гIа гулам схьабоьллуш яккхина филм.\nКхин дIа телевизион шуьйра яржо новкъарло йинарг бара 1941-чу шарахь Германица баьлла тIом. Иза дIаберза ши де дисча Стигалкъекъа-беттан 7-чу дийнахь Шаболовкерчу телецентро дIаболийра шен болх. Ткъа ГIура-бетан 15-чу дийнахь Европехь уггара хаьлха, кIирнах шозза программаш а гойтуш, болх бан йолаелира Советан пачхьалкхан телевизион.\nХилам а хилла дIахIоьттира телевизион нохчийн дахарехь а. 40 шарал тIех бевллачу нахана дика дагадогIу хир ду нохчийн маттахь йолчу передачашка хьажа шаьш дийнна доьзалца охьаховшуш хилар а, телевизионехула нохчийн концерт, я спектакл гайтаре шаьш сатийсар а.\nЦу дуьххьар Нохч-ГIалгIайн телевизионо гойтуш хиллачу спектаклшкахь коьрта турпалхо хуьлуш яра нохчийн халкъан актриса Багалова Зулай.\nБагалова Зулай: «Театран спектаклш дIаязйора телевиденехь. Вайнехан дуьххьарлера режиссер вара Насреддинов Ваха. Цул хьалха, дешна вацахь а, дика похIма долуш кхин цхьа режиссер вара. Руслан яра цуьнан цIе. Цуьнан фамили дага ца йогIу суна. Цара, Бадуев СаьIидан дийцарийн шаьш инсцинировкаш а йой, спектаклш яхара телевизионехь.\nЦу хенахь декъаза техника яра, таханлерчуьнга хьаьжча. Делахь а, цу хенахь цара цу декъазчу техникаца яьхна йолу киношка а, спектаклшка а хIинца а хьоьжу нах. Уьш дагалуьйцуш бехаш бу нах».\nНохчашна къаьсттина дика дага а йогIуш а, безамца хьожуш а ерг ю Багалова Зулайс коьрта рол ловзийна йолу Бож-Iела-спектакл. Ткъа цу чура «Хаза ю ломанца бIаьсте» йиш гуттара безамца ладоьгIучех ю вайнаха.\n«Хаза ю ламанца буьйса,\nБатто стиглахь нека до,\nОйла ю тоелла тховса,\nБезам кийрахь ийало.\nСобар дехьа, дIа ма гIохьа,\nСайн даггар дийцитахьа,\nШи дош ала бакъолохьа,\n"Еза, йола" алийтахьа.\nНаб озийначу хин йистехь\n"Веза, йогIу" ахьа аьлча.\nЦу лекхачу толлан IиндагIехь\nБехк буй ас илли аьлча?».\nТахана Нохчийчохь йолчу телевизионах лаьцна а ю Багалова Зулайн шен ойла, тIаьхьарчу хенахь иза цуьнга баш хьожуш яцахь а.\nБагалова Зулай: «Со тахана вайнехан телевидене хьожуш яц. Аса радионе ладугIу, айса а цу чохь цхьацца хIума йоьшун дела. Со телевидене хьожуш яц, суна ца лаьа цуьнга хьажа. Цунах лаьцна хIумма а ала а ца лаьа суна. Цигахь цхьа а спектаклш а яц, хIумма а яц. Заводерчу самодеятелностан тIегIа ду иза».\nЖурналист Султанов Ахьмад студент вара Нохчийчоь йозуш йоцу пачхьалкх ю аьлла, дIакхайкхийначу хенахь. Маьрша Нохчийчохь гучуевлира дуккха а нехан долахь йолу телекомпанеш бохуш, дагалоьцу цо.\nСултанов Ахьмад: «Дуьххьар суна кхоьллина аьлла, хезнарг «Борз» цIе йолу телевидени яра. Юха «Малх-ТВ» олура цунах. Дуккха а рицкъ а дайинера иза юьллуш цуьнан долахочо. И санна йолчу телевизионаш гойтуш ерш клипаш а яра, сарралц кинош а гайтара цара.\nТIаьхьо Нохчийчохь шайх бIобулуш болу нах шай-шайн телекомпанеш схьаелла буьйлабелира. Бакъдерг дийцича, хIун бахьана долуш йохкуш яра уьш хууш дац. ТIом а ца болуш, дахар нисделлехь, цхьа политикан Iалашо йолуш хилла хила а мега уьш».\nТахана а ю Нохчийчохь Iедалша латтош йоцу меттигера телекомпанеш. Церан балхах лаьцна иштта дуьйцу Султанов Ахьмада.\nСултанов Ахьмад: «Цхьацца кIошташкахь тахана а цхьацца телевизионаш йолуш ю. Цара гойтуш ерш а ю изза клипаш а, эшарш а, кинош а. Амма цара керланаш а гойту шайн кIоштийн куьйгалхоша лелочух лаьцна.\nДинах лаьцна программаш мелла а кIезиг хуьлу. И хаттар мехала долун дела Iедалша шайн тергоне эцна ду иза. Цхьацца хаамаш а бо цу каналашкахь. Политикана гена лаьтташ ю уьш».\nЗама хийцаелла. Нохчийчохь деха адам шина тIеман бала Iевшина ду. Цундела далахь а, телевизионе хьажар мелла а кIезиг ду республикерчу бахархойн. Амма хьожуш берш а тешаш бац цу чухула дуьйцучух.\nНохчийн халкъан актрисе Багалова Зулайга хаьттира оха, дикачу агIор хьал хийцалур ду аьлла хетий хьуна аьлла.\nБагалова Зулай: «ЧIогIа дегайовхо ю сан... Со цунах тешна а ю. Кестта чекхдер ду вониг, дерриг а диканиг а бен хир дац, Дала мукъалахь! Со теша-кх цунах»!\nThe Hollywood Reporte олучу Iамеркерчу журнало бинчу талламца, кху тIаьхьарчу цхьана шарахь Оьрсийчохь, хаа а луш, лахделла телевизионе хьожуш болчу нехан терахь. Дечкен-баттахь дуьйна Марсхьокху-батте кхаччалц лаьрча 4 шарел тIехбевллачу бахархойх телевизионе хьожуш вара 67,8 %. Цул хьалхарчу шарахь и терахь дара 69 %.\nТкъа кху деношкахь интернетехь бинчу цхьамогIа талламашца а догIуш, карарчу хенахь Оьрсийчохь хIора денна телевизионе хьожуш болчу нехан терахь ду 22 %. 45 % цу талламехь дакъалаьцна болу нах хьовсуш бац телевизионе. Ткъа 22 % наггахь хьовсуш бу цуьнга.\nИ терахьаш дIоггара кхоччуш дацахь а, цара гойтуш дерг ду телевизионе хьожуш болчу нехан терахь Оьрсийчохь лахлуш хилар. Ткъа иза сингаттаме гайтам бу телевизионехула махкана урхалла дан марзделлачу Оьрсийчурча Iедалшна.


Сулейманов А. «Ялсамани ненан когаш к1елахь ю...» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nХ1ора адамна нана дуьненчохь уггаре а коьрта адам ду. Хьо самукъадолуш велахь – ирсе хир ю иза, хьо дог доьхна велахь – баланехь хир ю. Ахь муьлхха халахетар дича а, хьуна къинт1ера яла кийча ю иза. Шен бере болу къинхетам ненан даг чу Аллах1а биллина. Нана хилла д1ах1оьттича, адамехь уггаре дика йолу амалш гучуйовлу зудчуьнгахь – къинхетам, безам, к1еда-мерза хилар, собар, шен са ца кхоадар.\nХьо милла велахь а,\nахь диц ма делахь,\nХьуо нанас вина хилар.\nБераллехь бовхачу некхе а лоьцуш,\nШурийца вузийна хилар.\nХьуна т1е цхьа бохам\nя бала х1оттахь,\nТ1екхача йиш йоцуш\nша йисна елахь,\nХи доцуш бисина\nХин ч1ара санна,\nСа лоьцуш, са уьйзуш\nхалчохь и хилар.\n«Ненан де» Россин махкахь билгалдаккха долийна 1998-чу шарахь дуьйна. Х1ора шарахь ноябран т1аьххьарчу к1иран дийнахь даздеш ду и. Кху шарахь, гуттар а санна, вайн республикин дешаран массо учрежденешкахь даздарш д1адаьхьира.\nШелан к1оштан Жимчу Атаг1арчу Керимова Зулиханан ц1арах йолу №2 йолчу юкъардешаран школе даьхкира тхо. 1970-чу шарахь дуьйна цу школехь хьехархочун болх бина, дуккха а шерашкахь директор лаьттина ву Керимов 1ела а, цул т1аьхьа цуьнан йо1, хеназа кхелхина йолу Зулихан а (цуьнан ц1арах ю школа). Тахана директор йолу Керимова Зарган а 1елин йо1 ю.\n«Сан шадолу дахар д1адахана кху школехь, – дуьйцу 1елас, – ас дозалла а до цунах. Кхузахь тахана доьшуш сан 12 берийн бераш а ду. Сайга далун г1о дан а г1ерта со кхарна…»\nМероприяти кечъеш а доккха дакъалаьцна 1елас. Уггар коьртаниг: хьеший т1еэцар, церан хьашташка хьажар дара цунна т1ехь. Хьеший дуккха а бара: к1оштан дешаран урхаллин векалш, хьалхаяьлла коьрта говзанча Исаева Нура а йолуш, к1оштан дуккха а школашкара хьеший, берийн наной.\nЮьзна йолу зал, пенаш т1е летийначу берийн суьрташца, аппликацешца, кехатах динчу суьрташца кечйина яра. Даздар д1адолош лахарчу классера к1антий, йо1ий нохчийн хелхар гайтира. Т1аккха дешархоша д1адолийра байташца нанойн дикалла, оьздангалла хестор. Бераша даггара а уьш йийцарна цхьаболчеран б1аьргех хиш довлуш хаалора.\nЦхьана къонахчо вайн Пайхамера (Д.С.М.) хаьттина боху:\n«Х1ай Дала ваийтинарг, адамех уггар ч1ог1а лара везаш верг мила ву?» «Нана», – жоп делла Пайхамара (Д.С.М.). «Цул т1аьхьа?» «Нана», – жоп делла Цо юха а. «Ткъа цул т1аьхьа?» «Нана, – кхозлаг1а а жоп делла Пайхамара (Д.С.М.). «Ткъа цул т1аьхьа?» «Да» – аьлла Пайхамара (Д.С.М.) т1аккха.\nШен дахаран масалца гойтуш а хилла цо нана лерар мел деза ду. Дийцарехь, ша вакхийна йолу нана Хьалимат йолчу вахча, шена т1ера оба схьа а йоккхий, к1ел а тосий, цу т1е охьахаош хиллера цо иза. Нана чу еъча, даим хьалаг1оттуш а хилла.\nЦхьана хьадиса т1ехь боху:\n«Ялсамани ненан когаш к1елахь ю».\nОцо гойту бусалба динехь нана мел лакхарчу даржехь ю.\nИштта дийцира бераша.\nСамукъане сценкаш а гайтира бераша, массеран т1е тидам бохуьйтуш яра ненах лаьцна хеттарш т1ехь долу анкеташ а. Чохь болчу наношна совг1аташ а дира бераша.\nХьешийн ц1арах йистхилира Шеларчу №4 йолчу юкъардешаран школан завуч Демильханова Сарет:\n«Бераш, аш дуккха а хаза дешнаш эли тхоьх – нанойх – лаьцна, баркалла шуна. Хаа ду шуна, шун нана дийна мел ю, шу цхьаннан бераш дуй. Дийна йолччуьра ларалаш иза. Мел воккха хьаькам и хиларх, мел вехаш стаг хиларх, нана ца хиллехь, хир вацара шуна иза».\nВуно чулацаме, дика нисделира кхузахь «Ненан де» даздар. Цуьнан бахьана дара д1ахьош йолчу директоран заместитела Хаджимурадова Бирланта кечам дика бар. Эшаршца, хелхаршца корматалла гайтира школан исбаьхьаллин самодеятельностан декъашхоша а. Цу т1ехь къаьсттина билгалъелира 9-чу классан дешархо Джамбулатова Хеди.\nШен дерзоран дашехь школан директора Керимова Заргана элира:\n«Ненан денца массо а наной декъал а беш, ала лаьа: «Дала шун бераш, аш ма-бохху, оьзда а, хьекъале а, ялсамани ненан когаш к1елахь юй хууш а кхуьийтийла!»\nДаздар чекхдаьлча, х1усамдайша шаьш комаьрша х1оттийначу шуьне кхайкхира хьеший.


Берлинера цхьаьнакхетаран жамIаш\nУкраинин а, Оьрсийчоьнан а, Германин а, Францин а арахьарчу гIуллакхийн министрш реза хилла гергарчу хенахь малхбалерчу Украинехь конфликт йоьдучу меттера деза герзаш юхадаха гIорта. Цунах лаьцна хаам бина Германин арахьарчу гIуллакхийн министро Штайнмайер Франк-Вальтера.\nЦо дийцарехь, цу регионехь лахделла адамашна тIехь ницкъ бар, дIадирзина ала мегар ду дайн герзаш цигара дIадахар. Штайнмайер бинчу хаамца, хIара бутт чекхбалале конфликт лаьттина меттиг дIацIанъян езаш ю минех. Цо билгалдаьккхира Украино а, Оьрсийчоьнехьа болчу сепаратисташа а политикан хаттаршна тIехь болх бан безаш хилар.\nЦарах коьртаниг ду цу регионехь харжамаш дIабахьар. Цул сов, шина агIоно барт бан беза хьан тергам бийр бу цу харжамашна бохучу хаттарехь. Украинин арахьарчу гIуллакхийн министрна Климкин Павелна хетарехь, дика хир дара харжамаш вовшахтохар а, уьш дIабахьар а цигахь йолчу ОБСЕ-н миссино шена тIелаьцча.


Саралиева Т. «Муха еха хьо?...» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nСаралиева Т. «Муха еха хьо?...»\n2012-чу шеран 29-чу декабрехь дахаре даьлла дешаран хьокъехь долу Федеративни керла закон. 2011-чу шарахь юьхьанцарчу классашкахь юкъаялийна дешаран керла стандарташ. Царал ши шо хьалха ЕГЭ а. Мелла а хьалха, вайн махкахь лаьттина хьал бахьана долуш, дешаран дахарехь юкъадалочу керлачунна хенашца тIаьхьадисина хиллехь а, тахана Россин школашца нисса дIадоьду вайн школашкара дешар. Муха еха к1оштера цхьа школа, хIун хиламаш, хийцамаш, керланаш ду цуьнан дахарехь хьаьвсира тхо.\nКъона тIаьхье кхиорехь дика ларабо ТIехьа-Мартанан №4 йолчу юкъардешаран школин хьехархой. Уьш кхузахь 48 ву.\n– 519 бер долчу тхан школехь болх беш лаккхара дешар дешна ткъе бархI а, юкъара корматаллин дешар дешна шийтта а хьехархо ву, масех хьехархо лаккхара дешар доьшуш а ву, – дийцира директора Хатуева Зинас.\n– Тхешан коьрта декхарш дика девза тхуна. Цундела къона тIаьхье йоза-дешарна а, школехь Iамочу Iилманех кIорггерчу хааршна Iамийна а ца Iа тхо. Уьш шайн Даймохк а, къам а, мотт а безаш, къоман гIиллакх-оьздангаллин буха тIехь гражданаш кхион йолчу Iалашонца болх беш ду тхо.\nИшттачу белхан аьттонна кечйина 15 белхан кабинет ю школехь. Керла дешаран шо долалуш кхин шиъ а – медицинин а, кхачанан а кабинеташ тIееъна, берийн хьашташ кхочушдарехь болх бан дIаюьйлаелла а ю.\n1978-чу шарахь схьайиллина хIара школа шен цхьа билггала ламасташ долуш ю. Кхузахь дешна бу к1оштахь лоруш болу нах, масала: к1оштан администрацин куьйгалхо Хаджаев Беслан, дешаран декъан хьаькам Бедригов Бадрудди, Чоьхьарчу гIуллакхийн министерствон белхахо, майор Берзигов Ахьмад, к1оштарчу 3-чу школан директор Сатуева Луиза, иштта кхиберш а.\n– Дешаран шеран хьалхарчу декъехь динчу жам1 – иза дика жамI ду бохург дац тхан, – дуьйцу Хатуевас, – амма цунна тIера дIадуьйладелла, кхин а лаккхарчу жамIашка тхаьш кхочург хиларх теша тхо. Хууш ма-хиллара, 2012-чу шеран декабрехь тIеийцира дешаран керла Федеральни закон. Цу тIехь билгалдаьккхина ма-хиллара, 5-гIа классаш керлачу стандарташца деша дIаюьйлаелла. Оцу гIуллакхна стохка дуьйна а кечам бина хьехархоша, чекхъяьхна лерина курсаш, цхьа билггала болх бина дай-наношца. Юьхьанцарчу классашкахь оцу белхан мелла а зиеделларг делахь а, пхоьалгIачу классийн дуьххьарлера шо ду. Делахь а тхан хьехархоша ледарло йийриг цахиларх а, дешаран керлачу некъа тIехь церан цхьа билггала кхиамаш хирг хиларх а тешна ю со.\nМуьлххачу а школехь санна, кхеран а хилла ЕГЭ-х йоьзна халонаш. ХIинца оцу гIуллакхах дIабоьлла а, 1-чу октябрехь дуьйна шина 11-чу классашкахь пачхьалкхан юкъарчу экзаменашна кечам бан буьйлабелла а бохку хIорш. Оьрсийн маттана а, математикана а лерина урокел тIаьхьара сахьташкахь болх бар экзаменаш дIаяларан декхарах делахь а, бераша хаьржинчу биологи а, хими а, информатика а, физика а, истори а, обществознани а предметашна а кечамбар дика дIадоьдуш ду школехь.\nЗинас цIерш ца ехира шайн балхаца дика ларалуш болчу хьехархойн, цо дийцарехь, уьш берриш а, 48 шайх дика дош ала хьакъ ву. Дала аьтто бойла церан. Амма тхайн хьежамехь баккъал а шайх дика масал эца хьакъ болу хьехархой – Туганов Абуезид а, Эстамирова Серижа а йовзуьйту оха шуна.


Мини-футбол — Википеди\nХӀара йаззам FIFA эгидехь ловзу футзалех лаьцна бу; AMF эгидехь ловзу футзалех лаьцна бу, хьаьжа: Футбол залаш чохь.\nМи́ни-футбо́л — оьрсийн мотт буьйцучу мехкашкахь ФИФАн Футза́лан шуьйра яьржина цӀе — къийсамаш ФИФАн эгидехь дӀахьо футболан тайпанех цхьа командин спортан тайпа.\nИштта цӀе йолу спортан тайпа, къийсамаш дӀахьо AMF эгидехь, оьрсийн мотт буьйцучу мехкашкахь, дукха хьолехь олу футбол залашкахь я футзал. Оцу спортан тайпанийн юкъара башхаллаш ялийна дустаран таблицехь.\n2 Ловзаран бакъонаш а башхаллаш а\n3 Мини-футболера къийсамаш\nФутзалах тера ловзарх дуьххьара ловза буьйлабелла 1920-гӀа шерашкахь бразилихой. На 1958 шеран футболех ловзаран дуьненан чемпионатехь Швецехь Австрин гулйина командин куьйгалхойх цхьаъ волчу Аргауэр Йозеф терго еш вара бразилихой зал чуьра тренировкан. Австрихочун чӀогӀа хазахийтира оцу хенахь гина залан футбол, дукха хан ялале цуо йира цхьа-шиъ футзалан матч шен даймахкахь. Сихха керла спортан тайпа кхечира Голланде, Испане, Итале. Голландхоша уггаре хьалха дӀаяьхьира шайн къоман чемпионат: иза дара 1968-69 шарахь, толам баьккхира «Cага’66» («Scagha’66») клубо.\n70-гӀа шерашна юккъехь йолало футзал ша долу спортан тайпа санна кхиа. 1974 шеран 19 июлехь Румехь хилира къоман гулйина командашна юкъара дуьххьарлера матч: италихой туьйлира ливихойл 9:2 чоьтаца. Дуьххьарлера дуьненан чемпионатан прототип-турнир хилира Будапештехь 1986 шарахь. 8 командин юкъахь уггаре чӀогӀаниг хилира Мажарчоьнан гулйина команда, цуо финалехь иэшийра Нидерландийн гулйина команда. 1989 шарахь Голландехь хилира дуьххьарлера официалан дуьненан хьалхеяккхар ФИФАн эгидица, чемпионаш хилира бразилихой.\nЛовзаран бакъонаш а башхаллаш а[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЛовзу 25 – 42 м еха а, 16 – 25 м шуьйра а майданехь. Дуьненаюкъара матчаш ловзо майданан барам: йохалла 38—42 м, шшоралла 20—25 м. Матч лаьтта — «цӀена» хенан 20 минотах лаьтта 2 таймах (2009/2010 шеран российн чемпионатехь ФИФАца бертахь дӀахьуш эксперимент ю, цуьнца матч лаьтта 25 минотехь йолу шина таймах). Йоккха футболехьчулла жимо буьрка лелайо. Цул сов, буьркан масех кхин физикин амалаш ю: масала, буьркан кхоссаялар гуттаре кӀезиг ю йоккха футболехьчул. Ловзу 2 команда 4, командехь виъ ловзархо а, кевнахо а хуьлу. Матч йоьдуш а йолуш ловзархой хийца йиш ю, футболехь санна доза тоьхна яц. Офсайдаш яц. Ловзархошна куьйгаш доцург, ерриг дегӀан меженашца ловза бакъо ю.\nӀалашо ю дуьхьаларчу командин кевнашна чу гол тохар. Кевнийн барам – 3 м Х 2 м.\nУггаре чӀогӀа къаьста футболах шен тактикица. Майданан жима барамо а, ловзархой кӀезиг хиларо а ловзаран тактика кхечу залан тайпанан спортах тера йо (масала, баскетбол а, гандбол а). Дукха хьолехь командаш ловзу «цхьаъ цхьанна дуьхьала», аьлча а хӀора аренан ловзархочо дуьхьаларчу командин хӀора ловзархо ларво. Кхин тӀе, ловзархой кӀезиг хилар бахьнехь, хӀора ловзархо ловзу тӀелатарехь а, дуьхьалонехь а. ТӀаьххьара фактор, йоккхачу футболехь хилла бевлла ловзархой, футзалехь ловза ца баларан бахьна ду.\nАьлча а, тӀелатархой юха ца богӀу дуьхьалоне, дуьхьалара командин тӀелатархой сов бовлу, ткъа турслой шен хенна тӀе ца лета. ХӀетте а кхечу агӀонан масалаш а ду: масала, Степанов Алексейх футболех ловзаран ССРС чемпион ленинградера «Зенит» юкъахь а, ЛПД чемпион Российн футзалехь «Динин» юкъахь а.\nМини-футболера къийсамаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nАргентинин а, Бразилин а гулйина командашна юкъара ловзар\nКъаьмнийн[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЕвропин кегийрхойн командашна юкъара чемпионат\nУЕФА чемпионийн лига (2018 шо кхачале — УЕФА Кад)\nЕвропин чемпионийн турнир (2001 шо кхачале)\nКедаш даьхнчеран кад (2012 шо кхачале)\nЛибертадоресан кад (2015 шо кхачале — Къилба Америкин клубийн чемпионат)\nПравила мини-футбола на сайте FIFA(ингалс.)\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Мини-футбол&oldid=6170779»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 9 июль, 22:41.


Оьрсийчуьра уггар а тишачу хьолехь йолчу школийн кхозлагIа дакъа Дагестанехь ду, ткъа цигарчу дукхахйолчу доьшийлашкахь канализаци янне а яц. 2019-чу шеран Чиллан-баттахь Федералан гуламе ша дечу рогIерчу дIахьедарехь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира элира, Оьрсийчуьра 200 гергга бер лелачу школашкахь "лартIахь йовхо, йа хи а, йа канализаци а яц" аьлла. Шина шерачохь и проблемаш "ерриш а ерзае" аьлла, тIедиллинера цо. Ткъа ерзиний уьш?\n"Доьшийлашкарчу хьоле ладоьгIча, Оьрсийчохь уггар а чолхе регион ю Дагестан. Пачхьалкхерчу гIад дайначу школийн гIишлойн кхозлагIа дакъа цигахь ду олийла ду. ХIора Дагестарнера 14-гIа дешаран гIишло дIайохон езачу хьолехь ю, ткъа кхечу школашкара хьал кхин дала делла дац. 35 процент гIишлош коьртера дуьйнна тоян езаш ю, чохь хи а, канализаци а йоцуш ю церан цхьа дакъа", - яздора "Важные истории" гIирсо Зазадокху-беттан юккъехь.\n2019-чу шеран зерашца, Дагестанехь 144 ледарчу хьолехь школа яра. БIеннал сов яра шира ю аьлла, билгалъяьккхина школа, ткъа 650 коьртера дуьйнна тоян езаш яра.\nОцу юкъанна, 2018-чу шарера схьа дуьйна дешаран хьукматийн бахаман-техникан хьал тодан Iалашонца юкъаяьккхина "БIе школа" проект ю. Меценатийн а, муницапалитетийн а, Iедалхойн а чоьтах тоеш ю оцу программина юкъаэцна школаш.\nМехкан дешаран министраллан зерашца, 2018-чу шарахь оцу программин гурашкахь тойина 117 школа, ткъа 2019-чу шарахь кхин а алсам, 217, амма дахначу шарахь юха а болар лахделира - 136 школа бен тоян ницкъ ца кхечира.\nЕрриг Оьрсийчоьнан Халкъан фронтехь (ОНФ) Кавказ. Реалиига дийцарехь, къаьсттина хала ду кIеззиг дешархой болчу кегийчу школашкахь гIирсаш нисбар. Кегийчу эвлашкахь, ярташкахь ю уьш, цигахь школаш ян, йа уьш меттахIиттон лерина ахчанаш хьежо мегарг хиларан буха тIе бало хало хуьлу.\n"УьйтIарчу рагIу бухарчу яьшканаш чохь латтош ю берашна яош йолу кексаш\n"Тхан жигархоша видео яийтинера Цунтинскан кIоштарчу Эльбок эвлара. Доларчу цхьана хIусам чохь ю цигара юьхьанцара школа. Цу чохь лаьтташ берийн маьнга а, шиъ охьавуьжу маьнга а, парташ а, телехьожийла а, пеш а ю.\nЙовха яахIума ян а яц цигахь. РагIу кIелахь латточу яьшканаш чуьра кексаш яайо берашна", - дуьйцу ОНФ-н пресс-секретаро Адамова Рагимата.\nШа вехачу Хебатли юьртарчу тишачу хьолерчу школана тидам тIеозон Iалашонца Цунтинскан кIоштан юкъараллан палатан куьйгалхочун гIовс волчу Абдулкаримов Магомедрамазана пикет хIоттийнера ХIинжа-ГIалахь. Шайн дахарна кхерам лаьттачу школехь деша декхаре бу дешархой аьлла, дийцинера цо президентан администрацица йоьдучу видео пресс-конференцехь.\n"Дагестанехь ас орца дехаза цхьа меттиг ца бисина. "Москвано ахча ца ло", - олу соьга массара а", - хаам бинера цо Кремле.\nЦеран проблема тидаме а эцна, оцу эвлахь керла школа ян еза аьлла, дешар кхиоран федералан программи юкъа яхийтира.\nБакъду, хиллачу бертаца а догIуш, стохка йина яьлла хила езара школа, Абдулкаримовн дешнашца, хIеттахь бен белхаш болийна бацара цигахь.\nТахана а охьахарца кийчча йолчу школан гIишло чохь доьшуш ду бераш. Керла еш йолу школа, цо дийцарехь, барамаш а ца лоьруш хьалаеш хиларна, бух иккхина гуш бу.\n"ТIаьхьий-хьалхий проблемаш ю цигахь. Масийттазза тIехьажа нах кхайкхинера ас. Ладам боллуш еш яц, гIишлошъяран технологи йохайо. Юьхьанца дуьйна а оцу нахаца болх беш вара со, цхьацца хеттарш суна тIехь дара, ткъа церан болх сайна гинчул тIаьхьа, юхавелира со. Ас шайга хеттарш дича: хьуна стенна оьшу и олу. Ас боху, бархI шо ма дара хIара болх болабайта со хьийза", - дуьйцу Абдулкаримовс.\nОфициалехь дечу дIахьедаршца терахьаш дуккха а лахара делахь а, иза тешна ву, Цунтинскан кIоштахь 80 процент школаш гIад дайна хиларх. Масала, Хутрах эвлара школа (103 дешархо ву цигахь), Абдулкаримовс дийцарехь, "доьшучу хьолехь яц". Стохка оцу школехь хиллачу цо видео дIаязйинера.\n"КIоштан администрацина пайден дац и проблемаш йийцареян, хIунда аьлча, церан уккалх хIума кхетар ю\n"Оцу школехь тухуш болу горгали муха бу аьлча- чкъурган диск а, аьчкан сара а бу", - дийцина Адбулкаримовс.\nШколан гIишло чохь летош пешаш ю, хIора класса чуьра аракъедаш туьнкалгаш ю, пенаш лилхина ду, тховх чу Iийдалуш ладарш ду.\n"КIоштан администрацина пайден дац шайн проблемаш ялхор, хIунда аьлча, церан уккалх хIума тухур ю", - тешна ву Абдулкаримов.\nШколан директора Закарьяев Раджаба Кавказ.Реалиига дийцарехь, бIе шо гергга зама ю школан гIишло лаьтташ йолу. ХIетте а, цо бахарехь, гIад дайначу хьелашкахь ю школа аьлла, лоруш яц.\n"Дукха хан йоццуш ХIинжа-ГIалара комисси яийта аьлла, дехар динера оха. ЛадоьгIуш Iаш ду цкъачунна Цара акт хIоттор ду", - боху директора.\nОНФ-н белхахоша дийцарехь, кху заманан нормативашца йогIуш яц йоллу шира школаш.\n"Нормативашца, хIора берана шена-шена меттиг кхачон беза классаш чохь, йовха туалеташ хила еза, берашна юург яа меттиг а, пищеблок а хила еза. Пищеблокан а бу шен барамаш: кеп-кепара ялх-ворхI куьйгаш дуьлийла хила еза, гатанаш а. ГIаларчу школашкахь тхуна гуш хила оьшург, ткъа ярташкахь - цхьа наггахь", - дерзийра шен къамел Адамовас.