Наггахь я хазахетаро, я балано хьаьшна (хазахетар а ма ду лан хала, и баккъалла хазахетар делахь), хьайн синкхетамца ша висча, цхьацца, х1иццалц дага ца яьхкина, ойланаш коьрте хьийза. Хьо кху дуьнена вар х1ун бахьана ду те, х1у дохьуш я х1у д1адахьа веъна... Дуьненара д1авоьдуш х1ун лар йитина г1ур ву... Дерриг Делера хилча, Цо азаллехь синош кхуллуш яздинарг бен хила йиш ца хилча, хьан карахь, хьан ницкъ кхочуш х1ун ду те? 1илмаца дерг дуккха гена даьллехь а, дукха къайле Дала адмана йовзинехь а, ца хууш, ца кхеташ, хьайн хьекъалца т1аьхьа ца кхуьуш ма 1аламат дисна-кх.\nЕкхначу буса стиглара седаршка хьоьжуш, дуьненан ойла йича ма инзаре сурт х1утту. Вай латта ца дуьйцу – Дала кхоьллина дерриг Ана-дуьне дуьйцу. Хьанна ца гина стиглахь «Ча такхийна тача»? Билггала, шалгуца схьаецна, охьа1енош дехьначу чах йисина мегар и лар олий хета. 1илмано теллича гучудаьлла, и «лар» малхал даккхийчу седарчех хилар. Мел генахь ду уьш вайна? Уггаре дуьненахь сиха х1ума з1аьнар ю. Серлонан з1аьнар. Цхьана секундехь кхо б1е эзар километр йоду иза. Кхо б1е эзар километр цхьана секундехь. Инзаре чехкал. Ткъа вайна гуш долу седарчийн з1аьнар вайна схьакхача эзарнаш шераш деза. Эзар шераш хьалха схьакхетта серло ю иза. И седарчий д1адайчи а хуур дац вайна оццул хан яллац, х1унда аьлча т1аьххьарлера з1аьнар схьакхача а оццул шо деза дела. Айса цунах лаьцна х1унда яздо ма ца хаьа суна, цуьна ойла йираш тахана к1еззиг буй хуъушшехь. Делахь а, цкъацкъа буьйсанна, дашца бийца йишйоцчу балано хьаьшна ведвина хьовзича, сай дукха садиънарг ду-кх со кехат т1е дилла г1ертарг. Сай к1езга кхетаммий, хьекъаллий ца тоар хила мега-кх суна х1ара яздан лаар.\nСуна санна х1оранна а хаа луу хир ду-кх, х1ара дуьне мел доккха ду, шена дуьненахь елларг х1ун меттиг ю. Цу хаттар к1оргаллехь воллуш дагатосу цхьа хилларг. Сайца хилларг . Мел хан яларх диц ца луш, со т1аьхьа ца кхуьуш диснарг. Г1ан-набар б1арлаг1а хилла хьалха лаьтта и. Дуьйцийла йоццуш хала ду йозанца ма-дарра цуьнан сурт х1отто а, дийца а, х1етахь хилла дог-ойла гайта а. Маь1на дар, дешархо, хьоьгахь а дуьтуш, тодар доцуш, дагахь ма латтара со иза д1аяздан а хьожур ву. Иза дара 1968-г1а шеран ноябрь чекхболуш. Сан докъазалла паспорт дац аьлла со юкъар1ойле ца вуьтура, ткъа военкоматехь учетера ваьлла бохуш ц1ахь иза ца лора. Хьалха ваьлла и г1уллакх чекхдаккха к1орггера бала болуш воккханиг вацара сан. Цу лачдаьллачу хьолехь со чуваха меттаг йоцуш висира дешар шо долалуш. Эххара, вокзалеххьий, леч1къаш юкъахь1ойлеххьий лела к1орда а дина, мелла йорах карийна, чохь газ а, хи а доцуш цхьа чоь лецира ас. Яккхий х1усмашкахь вацара цхьа а. Паспорт схьа а эцна юкъара1ойле ваххалц 1ен волавелира цу кертахь. Аьлча а, суьйранна 8 даллац института йоьшийлачохь 1ай, 2-г1а автобус т1ехь Калинин поселке воьдура буьйса яккха.\nДерза доьлхуш, дохк лаьтташ шийла гуьйре яра т1екхаьчнарг. Суна т1ехь, когахь дацара. Петарх дерг д1аделча юучух ца тоьара. Доьшу хан чекхйяьлча ара волийла дацара, т1ехь плаш-пальто йоцу дела. Кхин т1едоьлхуш дог1а доцуш, дохк йолуш, доьлхий ца хаалуш лешачу дерзо, жимма хьевелча вериг т1адавора. Наггахь хуьлу-кх иштта хена х1оттам вай долчохь. Цундела дара йоьшийлачохь массо д1аваххалц со 1аш хилар. Дукха хьолахь пхьор доцуш вуьсура. Цунахха-м со воьллера. Делкъана цхьа мерза борщ хуьлура, муьста а йолуш. Цунах тоам бора. Иштта, цхьана суьйрана институтера Дзержински олучу (Лермонтовн ц1арах театр яра цигахь) социйле веъна, верг т1ада а вина, мачаш т1унъелла автобусе хьоьжуш латта вийзи сан дуккха а. Сих-сиха лелаш яцара автобус. Т1аьхьо-м микрорайоне трамвай лела йолаелира. Х1етахь изий бен кхин ваха х1ума яцара. Хорш яра дег1ехь, шеллора. Дависа, и муьста борщ елхьара ма толур вара со бохуш ойла еш д1акхечира поселке. Туькана вахана бепиг эцча кисанахь дисинчуьнга хьаьжча, дукха ледара дара хьал. Стипенди лун хан яцара герга. Леррина д1асахьаьжча банк ги, даккхий элпашца т1ехь яздина «Борш» а долуш. Мах дукха лакхара боцуш, со ларор волуш бара. Борщ ян дагахь иза а эцна чу ваха со. Дечиг ду даккха дезаш, пеш ю лато езаш. Чохь яй, кад-1айг дара, ас йоккхучу хена юкъахь лелийна дацахь а. Уьш ца эшнера суна, латтош сурсат доцу дела. Ас дан дезарг дерриг дира. Яй т1е а биллина юрг1ана к1ел воьлла хорша сацо г1ертара. Амма вегочуьра ца сацалора. Цхьа тамашийна суна чуьра схьайог1ура шело. Яй кхихкира, чохь малйелира. Эцна банка йоцург кхин рицкъах х1умма яцара со волчохь. Хьалаг1аьттина банка яьстича иза борш ца хиллера, иза кегий элпашца яздина «борш чам бийриг» хиллера. Кхихкина хи чу тесна ши кхо къурд бича со кхийтира, цунах пхьор хир доций. Со лампа д1а ца йойуш, т1ера бедар ца йоккхуш юрг1ана к1ела вуьйлира.\nХорша яра шен г1уллакх деш. Суна сайх къахийтира. Бож-1елас ма-аллара, со цу буса веллехьара цхьанний ца хууш дикка 1уьллура вара. Цомгаш хила сан йиш яцара. Сан больнице ваха паспорт дацара, кхин дерг ца дийцича а. Ас ойла йора: ванах иштта нийсо йоцуш х1унда кхоьллина те Дала х1ара дуьне. Ас цхьа къа ца латинера, со вон ца леллера, дика доьшуш вара. Тхуна хьоьху оьрсийн хьерархой цец бохура цхьацца хаттар луш я сихха задача йой. Воллу студент юкъара1ойлехь вара, суна халчу даьллехь а цигахь 1ер. Цкъа а сайн да вац-кх аьлла сайх къа хетийта меттиг ца балийтина. Мелхо а, иза воций хаарна кхоьруш сайн болу а, боцу а ницкъ, хьекъал т1едахийтина лаьлла. Уггаре боккха кхаъ яссо вагон нисьелча хуьлура. И деза де наггахь бен ца дог1ура (7-г1а ноябр буса ши вагон яссйира оха). Х1унда нисло те иштта. Делахь а, со-м реза вара сайн хьолана. Цомгуш ца хилчхьана кхин д1а дерг ловр дара. Соьга хаьттича, дукха х1ума ца оьшура со тован. Цхьа чорпийн кад… деккъа цхьа хедар чорпа. Бепиг-м долуш дара.\nЮрг1ана к1елахь воллучу суна дуьхьал тосу... Нана чу йог1у. «Ой, ахь х1ун до, Х1абал. Хьо шелвелла. Собар делахь, ас кху сохьта хьокхам беттина, хьуна дукха еза чорпа йо хьуна. Даца-уьстаг1 жижиг ма ду ас хьо ц1а ваг1ахь аьлла эцна». Ванах б1арлаг1аш ю-кх суна дуьхьал туьйсуш. Лен г1ан дар-те иза. Г1ан дара моьтту суна. Юха а Сесана интернат столовехь сайн накъост го, соьга схьавола, Махьми чорпа юур ю вай бохуш (Дала гечдойла цунна, Сесанара интернат бахаман доладархо вара Махьма. Дика стаг вара. Тхан забар яра: «Махьми чорпеш дукха йиьна ас», – олуш). 1аь г1уьттуш боккха чорпи яй хуьлу гуш. Шайт1анаша кхетамах тило мегара со олий, сама вала г1урту. Вала ца ло. Айса иштта мел хан яьккхина хаац суна – сахьт, шиъ, кхоъ. Г1аьххьа хан яьлла хир яра. Ц1аьххьана не1 тухуш санна хийти суна. Юха а. Хьажахь, билггал телхаш ма лаьтта со аьлла хьала айавелла ладоьг1чи, кхин цкъа а туьйхи не1. Иза адам я шайт1а делахь а ца хезачухух 1ойла дацара. Ас г1аьттина вахна не1 йилличи, цхьа инзаре хаза, безамехь жима стаг яра не1арехь лаьтташ, карахь хедар долуш. Со гича, сох а сан сорсаллех цецъяьлла:\n– Бехк ма биллалахь, тховса марха лоцу буьйса яра, хьо хьуо волу дела саг1ийна кхин ян х1ума ца хилла, хьуна х1ара чорпа еънера аса.\nСо инзар ваьлла лаьттара. Цо юха а:\n– Х1ара хедар ахь ара охьадилличхьана ас схьайоьцур ду хьуна. Тхо селхана кху лула даьхкина ду, – элира.\nАс охьа хиьна вуззалц чорпа йиира. Цул хьалха я т1аьхьа оццул мерза, чомехь юург ца нисьелла суна. 1уьйрана сама ваьлчи цамгарах хьу йоцуш могаш вара.\nЦул т1аьхьа суна и жима стаг кхин яйна яц. Бакъду, ас леха ца лийхира. Х1етахь дуьйна, со висча сан коьрте хьийзаш, суна со реза волуш жоп ца карош хаттарш ду-кх: «Х1ун ду иза? Муха нисделла иза? Дала со зийначул т1аьхьа даийтина малик хилла те иза...» Айса волалуш х1иттийна хеттарийн мог1арера ду-кх сан уьш а.\nЦа хууш нисделлера и г1уллакх аьлча атта хир дара, азаллехь яздинера аьлча-м муххале а. Сан кхетамо-м цу жоьпах тоам ца бо. Суна-м адам т1екхиа йишйоцу Делан къайле хета иза.


Эзарнаш нах бу Нохчийчохь лар йоцуш гергарнаш байна лазамца бехаш\nНохчийчоь -- Нохчийн зударий бу Соьлж-гIалахь шайн байна болу кIентий схьалаха, бохуш, Iедалшка дехарш деш, 30Марс2010\nНохчийчохь лагI ца луш лаьтташ бу ларйоцуш байначу нахаца боьзна болу лазам. Iедалша далочу терахьашца 5 эзар сов стаг ву республикехь гергарчара лоьхуш. Церах дукхах берш байна бу ницкъаллийн структурийн белхахоша дIабигинчул тIаьхьа. Амма шай стаг вайна, аьлла, Iедале латкъам бан ца хIуьттуш дуккха а нах бу Нохчийчохь.\nНохчийчохь байначу эзарнийн гергарчеран сатийсам кхоьллина хIокху деношкахь, юккъаралле уггаре а чIогIа сагатдойтучу гIуллакхан хьокъехь цхьацца гIулчаш йохуш ю, аьлла.\nБоккха болх болийна, аьлла, гIардаьккхина байначу нехан цIий эцар доладар а, иза Москох Iахьажор а. Цунах лаьцна хаам бинарг ю «Лар йоцуш байна нах лахар» цIе йолчу цхьанакхетараланн куьйгалхочо Кагирова Тамара.\nКагирова Тамара:I00 стаг чекх а ваьлла, царах лаьцна хаамаш дIабахьийтина Москох. Цигахь бийра болуш бу талламаш. Иза Лебедь инарлан цIарах йолчу машаран миссино деш ду.\nЦуьнца уьйраш ю тхан. Цара ишшта ахча лаборатори дIа а делла еш ю иза. Таханлерачу дийнахь кхин а 70 стаг чекхаваьлла. Нана а, да а, уьш дацахь, йишаc а вашас а, бераша а, луш ду и цIий»\nЛар йоцуш байначу нехан проблема йийцаре еш йолу дукха хан ю. Амма иза кехаташ тIехь йолчу Iалашонелла а кхин гена долуш дац. Республикера Iедалша дукха хан ю махкахь лаборатори кхолла бохуш, федералан Iедалшка доьхуш долу. Амма вукхара и сацам тIе ца эцарал сов иза маца хира ду, аьлла, сатийсам а ца ло.\nДукхаох болчу тергамхоша иза туьду маьрша нах барна бехке болу оьрсийн эскархой а, милцой а гучубовларх уьш кхерарца.\nНохчийчура адамийн бакъонашкахула йолчу векалаллийн белхахочо Бадилаев Асланбека бахарехь, Нохчийчохь адамаш дIадоьхкина йолу меттигаш билгал а яьхна латтош ю, ахка а ца охкуш, и болх цхьана некъа тIе баларе сатуьйсуш.\nБадилаев Асланбек: И меттигаш юйла хууш ду. Уьш-м кIезг а яц. Цкъачунна Нохчийчохь и лаборатори ца хилар бахьана долуш лаьттах долу и декъий хьаладохийла яц.\nВозуш воцу бакъонашларярхо Апаев Асланбек реза вац байначу нехан Iедалша далочу терахьанна.\nАпаев Асланбек: Наной а, дай а ца баьхьа арабовла. Ахьа арз дича юха а дIа вигина меттигаш хааелла дукха ма-яй Нохчийчохь. Цигара оццула дакъа даьккхина, кхечанхьа оццула даьккхина, бохуш, къайлахь схаьдуьйцу, амма гIардаккха ца баьхьа нах.\nЦхьана 2003 шарахь I8 эзар стаг вара. Вайна хууш дук-х Нохчийчохь дIа мел нах бигина. Цхьана дийнахь бигнарш лаьрча а хуур ма-дуй уьш мел бу.\nЛабораторех лаьцна къамелаш дечу хенахь байначеран цхьаболчу гергарчеран сатийсам ца байна уьш дийна хиларх. Масала, Батаев Висит I994 шарахь Дечкен-беттан 3I дийнахь оьрсийн эскархоша Соьлж-гIалин йистехь дIалаьцначулла тIаьхьа вайна ву.\nИза билггала церан каравахана хилла хилар хууш ду гергарчаьрна. Тахана цуьнан йиша ПетIимат ю йист йоцу цуьнан лехарш дIахьуш.\nБатаева ПетIамат: Сурташ тIера ксерокопиш а йохуш, уьш дIасахьежийна оха массаьрга а Ростохахь а, Ставрополехь а йолчу набахтешка. Спиcкаш ю олу. Амма тIе ца вуьту цара набахте.\nНохчийчохь дакъаза байначу нехан гIуллакх, гарехь ишшта шерашка дахдар бахьан, ларамаза хуьлуш дац. Нийсо а, бакъо а ма дийцара туолаяхь, дуккха а эскархой а, царна зуламе омраш делла болу лаккхара даржхой а, жоьпе уозо мега, амма, таIзар царна мацца а хирг хиларх тешаш нохчий дукха бац.


Опубликовано: 18:08 Автор: Редакция & Категория: Туьйранаш.\nАвтор проекта: Адам Мусаев\nИсполнитель: Рамил Ибрагимов\nОпубликовано: 22:27 Автор: Редакция & Категория: Туьйранаш.\nОпубликовано: 22:08 Автор: Редакция & Категория: Туьйранаш.\nОпубликовано: 21:49 Автор: Редакция & Категория: Туьйранаш.\nИз-за женщин в семье разлад\nОпубликовано: 20:57 Автор: Редакция & Категория: Туьйранаш.\nОпубликовано: 18:16 Автор: Редакция & Категория: Туьйранаш.\nОпубликовано: 19:45 Автор: Иман А. & Категория: Туьйранаш.\n«Цхьа сту хилла бежаш. Bopxl ломал дехьа кхоьвдий, буц кхоллуш, вукха ворхI ломал дехьа кхоьвдий, Iам чуьра хи молуш, лаьтташ хилла иза.\nМичара ели а ца хууш, мархашкара, лакхара цхьа йоккха аьрзу еана. Катоьхна мIарашца и сту схьа а лаьцна, мархашка дIаяхана аьрзу. Лелаш, лелаш охьа а хиъна, сту баа меттиг лоьхуш хилла цо..»\nТекст на чеченском языке\n[toggle hide=»yes» border=»yes» style=»white»]Муьлха хилла йоккха?\nЦхьа сту хилла бежаш. Bopxl ломал дехьа кхоьвдий, буц кхоллуш, вукха ворхI ломал дехьа кхоьвдий, Iам чуьра хи молуш, лаьтташ хилла иза.\nМичара ели а ца хууш, мархашкара, лакхара цхьа йоккха аьрзу еана. Катоьхна мIарашца и сту схьа а лаьцна, мархашка дIаяхана аьрзу. Лелаш, лелаш охьа а хиъна, сту баа меттиг лоьхуш хилла цо..\nТIаккха цхьа йоккха бож яйна цунна лаьтташ. Оцу божан маIаш тIе а хиъна, сту биъна аьрзуно. Оцу божан можан IиндагIехь вижна жаIу хилла наб еш. Сту биъна а яьлла, шен зIок оцу стеран пханаран даьIахках хьаькхна цIан а йина, и даьIахк охьакхоьссина аьрзуно. Пханар доьжна наб еш Iуьллучу жаIуьнан бIаьрга. Цунах сама а ца ваьлла жаIу.\nАьрзу дIаяхана. Кхано сарахь, ша жа а лаьхкина цIа воьдуш, жаIуна шен бIаьрга яхана хIума хааелла. Хьекхийна бIаьрг, хIума схьа ца яьлла.\nЦIа веача, шен нене аьлла цо:\n— Баба, хIокху сан бIаьрга цхьа хIума яхана, и схьаяккхахьа! Нанас схьаозийна хIума, схьа ца яьлла.\n— Вай, xlapa-м дер ю пханаран даьIахк,— аьлла нанас. ТIаккха лулахочуьнга кхайкхина нана. Шиммо а озийна, схьа ца яьлла. Гондахьара нах а балийна, озийна даьIахк, тIаккха а схьа ца яккхаелла.\nИсс эзар кIур болуш, йоккха юрт хилла иза. Паж такхол, мел болу баккхийнаш а, бераш а гулбина, зIенаш а тесна, жаIуьнан бIаьргара пханар схьадаьккхина. Шайн жаIу оцу балех хьалхаваларна баккхийбеш, оцу юьртахь болчу массо а наха сацам бина, исс эзар кIур болу ерриг а юрт цу пханар тIехь йилла. Чехка шайн юрт пханари тIе а йиллина, баха хоьвшина нах.\nЦул тIаьхьа цхьа тамашийна хIума хааделла юьртахошна. Буьйсанна хьеран тIулг санна, хьийзаш хилла церан юрт. XIapa хIун ду-те, аьлла, кегий нах юьртара арабахана буьйсанна, и хIума ларъян. Хьоьвсича, гина царна, буьйсанна, цу пханари тIера церг етташ, жижигаш даха оьхуш, цхьа доккха цхьогал хилар.\nШолгIачу буса оцу юьртахь топ йолуш мел волу бIе ткъе пхи стаг ара а ваьлла, тоьпаш а йиттина, цхьогал дийна.\nIуьйранна арабоьвллачу наха цхьогалан цхьана агIон тIера цIока яьккхина. Оцу исс эзар кIур болучу цIийнах мел волчунна цхьогалан цIоканах цхьацца кетар хилла.\nВукха aгlop цхьогал даккха а ца делла, цIока тIехь йисна.\nIуьйренан заман чохь хи тIе йогIуш хилла цхьа къена Жоьра-Баба.\n— XIapa яра хIокху юьрте а тIекIел ца яккхаелла цхьогалан кIорни? — аьлла, Жоьра-Бабас, чамий а Iоьттина, цхьогал вукха arlop даьккхина.\n— Сан кхо шо кхаьчначу кIентан кIантана кетар хир ю кхунах, — аьлла, бабас цхьогалан йисина цIока схьаяьккхина.\nШен кIентан кIантана кетар йина бабас, амма пхьуьйшашний, кетаран кочаний цIока ца тоьъна.\nХаал, оцу йийцинчех, муьлха йоккха хилла:\nсту, аьрзу, бож, жаIу, цхьогал, Жоьра-Баба я кIентан-кIант?[/toggle]\n[toggle hide=»yes» border=»yes» style=»white»]Кто был самый большой?\nОгромный вол бродил по ущелью. Потянувшись через семь гор, траву ел он, потянувшись через другие семь гор, из озера воду пил он.\nОткуда ни возьмись, из туч, сверху появился орел. Схватил он вола когтями, поднялся и скрылся в тучах. Летал-летал орел, все высматривал, куда бы опуститься со своей добычей.\nНаконец увидел внизу большого козла. Опустился он козлу на рога, съел вола, а хребет его отбросил в сторону. И угодил он этим хребтом прямо в глаз чабану, который лежал в тени от бороды козла. Но чабан только поморгал немного глазами и продолжал спать.\nВечером, возвращаясь с отарой домой, чабан почувствовал, что в глаз ему что-то попало. Пришел он домой и говорит матери:\n— Мне что-то в глаз попало. Будь добра, вытащи.\nМать увидела в глазу хребет вола. Взялась за него обеими руками, но вытащить не смогла.\n— Это кость большая, одной мне ее не вытащить,— сказала она и пошла звать на помощь соседа.\nПришел сосед. Принялись они тянуть вдвоем, но все равно вытащить не смогли. Позвали еще людей, стали все вместе тянуть — и тоже не смогли вытащить.\nАул, где жил чабан, был большой, в нем было девять тысяч дымов. Сбежалось к чабану много народу, даже старики и дети. Привязали к хребту цепи и потянули. Тянули, тянули и вытянули. Обрадовались жители аула, что спасли чабана и на хребте вола решили перенести весь аул в девять тысяч дымов. Быстро построили село на хребте и стали жить. После этого стали они вдруг замечать что-то удивительное. Ночью как мельничный жернов крутилось их село. Джигиты посмелее решили узнать, что же происходит ночью, вышли и стали сторожить. Ждали они и видят, что большая лиса с хребта вола отгрызает остатки мяса.\nНа вторую ночь все, кто в этом селе имел ружье, сто двадцать пять джигитов вышли, подкараулили лису и застрелили. Утром вышедшие люди сняли с одного ее бока шкуру. В селе из девяти тысяч дымов каждому жителю из этой шкуры лисы сшили по одной шубе. Хотели перевернуть лису, чтобы снять и вторую половину шкуры, но не смогли ее сдвинуть с места и шкура осталась.\nУтром пошла одна старуха за водой.\n— Это и есть тот самый лисенок, которого не смог перевернуть целый аул? — удивилась старуха, поддела лису черпаком и перевернула на другой бок.\n— Из этой половины выйдет шубка для моего трехлетнего внука, — сказала старушка и сняла с лисы остаток шкуры.\nВернулась домой и принялась шить внуку шубу, но на рукава и на воротник меха ей так и не хватило.\nУзнайте, кто был больше всех: вол, орел, козел, чабан, лиса, старушка или ее трехлетний внук?[/toggle]\nОпубликовано: 21:04 Автор: Иман А. & Категория: Туьйранаш.\n«Цхьана юьртахь вехаш вара миска стаг. Цуьнан цIийнан нана а, кIант а кхелхина хилла. Цу къехочун чIогIа тидаме а, гIиллакхе а, къахьега хьуьнаре а, оьзда а йоI яра. ХIусам а, керт-аре а, чуьра йийбар а, кога юхург-тIеюхург а, пхьегIаш а, массо а хIума цIена латтайора йоIа. ЧIогIа хьекъал долуш яра иза…»\n[toggle hide=»yes» border=»yes» style=»white»]Цхьана юьртахь вехаш вара миска стаг. Цуьнан цIийнан нана а, кIант а кхелхина хилла. Цу къехочун чIогIа тидаме а, гIиллакхе а, къахьега хьуьнаре а, оьзда а йоI яра. ХIусам а, керт-аре а, чуьра йийбар а, кога юхург-тIеюхург а, пхьегIаш а, массо а хIума цIена латтайора йоIа. ЧIогIа хьекъал долуш яра иза.\nМискачу стеган бахам жима бара. Цуьнан даьхни а, бажа а, рема а, жа а дацара. Бакъ ду, къехочун ворда а, цхьа говр а яра. Цхьана дийнахь генарчу юьрта ваха везаш гIуллакх хилла цуьнан. Иза шен цхъаъ бен йоцчу говрана нуьйр а тиллина, тIе а хиъна, новкъа велира. Иза гурахь дара. Къечу стага сарралц некъ бира. МаьркIажа бода хIоытина хан яра. Къехо а, цуьнан говр а ший кIадделлера. Некъана нацIкъар а яькхкхина, ворда а сацийна, буьйса якхкха сецча, стаг гира цунна. Иза хиллера совдегар. Мискачу стага, тIе а вахана, салам делира. Иза йохка хIумнаш яхьаш вогIуш хиллера. Цо мискачу стаге аьлла, арахь Iарж а елла, буьйса яккха новкъхь сецна ша. Къехо а резахилла, буьйса йокхкхуш, цигахь саца. И шиъ, буьйсанна хан яллалц, къамелаш деш а Iийна, шайна хIума а кхаьллина, дIавижира. Мискачу стеган кхел, совдегаран ворданна юххе а яхана, дIайижина хиллера. Оцу кхело сахилале бекъа йина.\nМиска стаг Iуьйранна самавелира. Цунна гира шен кхело йина жима бекъа. Хазахеттачу къехочо, совдегар сама а ваькхкхина, цунна бекъа дIа а гойтуш, элира:\nСовдегара, шен йуьхьа тIе куьг а хьокхуш, мекх схьа а лоцуш, мискачу стаге аьлла:\n— Вордано еш хуьлу бекъа?! — аьлла, миска стаг цецваьлча, совдегаро, шек в воцуш, хIумма а бехк а ца хеташ, элира:\n— Хуьлу дера, вордано бекъа еш ма хуьлуI И а ца хаьара хьуна?! Хьо ас бохучух ца тешахь, вайшиъ кхелахочун тIе гlyp ву. Цо хоуьйтур ду хьуна, со бакъ вуйла.\nУьш кхелахо волчу бахара. Цо цу шинга ла а дуьйгIира, тIаккха шен маж а шарйина, вела а къежна, элира:\n— Шух бакъ мила ву къасто атта дац. ХIун дан деза аьлча, хIинца шуьшиъ цIа гlo. Кхана Iуьйранна со волчу схьавола. Уггаре а ерстинарг а, уггаре а хазаниг а, уггаре а масаниг а ялош, ван веза. И ас бохург кхочушдинчуьнан хир ю бекъа.\nКъехо кхелахо волчуьра кхоьлина дIавахара. Уып шена мичара карор ю, и ша муха кхочушдийр ду, бохуш, сагатдора мискачу стага. Цундела иза сингаттаме цIа кхечира.\nХьекъал долчу йоIа шен дена хьалха юрг йиллира. ХIума а кхаьллина, иза паргIатваьлча, йоIа цуьнга хаьттира:\n— Дада, хьо гIайгIIане хIунда ву? ХIун хилла вайна, соьга хIун гlo далур дара хьуна? Схьадийца, ас сайга далу накъосталла дийр ду хьуна.\nДас йоIе дерриге а ма-дарра дIадийцира. ЙоI, ойла а йина, елакъежира:\n— Дада, ахь цига хIумма а яхьа ца еза. Суна хаьа, хьуна муха гlo дан деза. Цо цунна, иза дика кхета а веш, дан дезарг а, ала дезарг а дерриге а\nдIадийцира. Iуьйранна миска стаг а, совдегар а кхелахо волчу дIакхечира. Къехо хIумма а йоцуш вахара, ткъа вукхо берстина Iaxap а, хаза йоI а, маса дин а бигира. Iaxap, «бIаь» бохуш, Iоьхура, говро, ког а уьйуш, лаьттах берг еттара, йоI, ела и къежаш, самукъане лаьттара. И дерриге а гуш, самукъадаьлла волу совдегар, шен толам хир бу, бохуш, вела а къежаш, самукъане а, векхавелла а вара. Совдерагна резахиллачу кхелахочо цуьнга а хьожий, корта таIабора. Мискачу стагехьа а воьрзий, цо хотту:\n— Къен стаг, ахь хIун еана? Къехочо аьлла:\n— Кхелахо, ас хIумма а ца еъна. Уггаре а ерстинарг ас муха яхьар яра, иза массо а тайпа стом а, ялта а, рицкъа а луш, йогIуш йолу токхе гуьйре хилча. Гуьйре хIинца йолуш ю-кх хьуна. Ахь цунах тоам бан а беза-кх. Уггаре а хазаниг ас муха яхьар яра, иза массо a aгlop тоелла, хазъелла йогIу бIаьсте хилча! Уггаре а масаниг ас муха яхьар яра, шина бIаьрго схьалоьцучу аренна шина бIаьргал маса а, кхин якхкхий аренаш юкъалоцуш хилча, ойланал маса а хIума ца хилча! ХIума ган бIаьргаш а, хIуманах кхета ян ойла йолуш, хьо-хьо а ву. Цунах кхачам бан а беза.\nКхелахо кхоьлина дIахIоьттира. Шен можах ка етташ, цо, къехочуьнга а хьоьжуш, ойла йора: «Мискачу стага говза эли. Цо аьлла хьекъале дош къобал ца дича-м, суна Iовдал ву ала а тарло». Резавоцуш, дагна цатам а болуш, кхелахочо элира:\nДагахь йилбазалла доцчу къехочо, шена и йоIа хьехна, аьлла.\n— Ахь вай дийцинарг дохийна. Ахь арахьара гlo лехна, цундела и хир дац. Ахь бекъа дIаоьцур яц, кхин а цхьа гIуллакх кхочуш ца дича. Хьайн йоIе ала, ша волчу йола: новкъа а ма йола, нацкъар а ма йола, карахь хIума йолуш а ма йола, йоцуш а ма йола, — аьлла совдегаро.\nМиска стаг, гIайгIане воьжна, дIавахара. Цо ойла йора: «ХIун дан деза? Новкъа а, нацIкъар а йоцуш, карахь хIума йолуш а, йоцуш а, муха яха еза иза?». Къехо цIа кхечира. ЙоIа дега хаытира:\n— Дада, хьо хIинца а гIайгIане хIунда ву? Бекъа схьа ца ели хьуна?\nДас йоIе кхелахочо бохург ма-дарра дIадийцира. ЙоIа цу гIуллакхан дика ойла йира. Цул тIаьхьа йоIа дега хаза, эсала элира:\n— Дада, суна хаьа дан дезарг. Со яха ма-еззара цига а гГур ю, ала дезарг бакъонца дIа а эр ду, вайн бекъа схьа а ялор ю. ХIинца цига дахьа хьоза лацахьа суна.\nЦу кеппара, дега шена хьоза а лацийтина, и йоI кхелахо волчу яха кечъелла. ШолгIачу Iуьйранна йоI новкъа яьлла. Новкъара нацкъар йолуш, некъан йистаца йолалуш, новкъа йолуш, юха а нацкъар йолуш, меттиг хуьйцуш, карахь хьоза а долуш, яхана иза кхелахо волчу. Цу кепара, иза новкъа а ца яхана я нацкъар а ца яхана.\nЯхана дIакхаьчна иза кхелахо волчу. Чуяхара, карахь хьоза а долуш. Шен карара хьоза кхелахочунна дIагайтина, дIахецна йоIа, Цо аьлла:\n— Со схьакхечи. Кхелахочо йоIе хаьттира:\n— ЙоI, ас аьлларг, нийса кхочушдиний ахь? Муха еара хьо?\n— Кхелахо, ахь аьлларг ас нийса кхочушдина. ХIинца суна хезаш а алал. ахь муха йола аьллера. ЙоIа и хаьттира кхелахочуьнга хIилланца, тайп-тайпана хабарш дийцийта.\nЙоIе вукхо элира:\n— Ас хьоьга хабар даийтира, новкъа а ма йола, нацкъара а ма йола, йогIуш карахь хIума хила а, ца хила а мегар дац, аьлла.\n— Ас иза дерриге а нийса кхочушдина: со еъна новкъара нацкъар йолуш, некъан йистаца йолалуш, юха а новкъа йолуш, массо а ханна меттиг хуьйцуш. Со новкъа а ца еъна я нацкъар а ца еъна. Цхьаъ и ду. ШолгIа, со йогIуш сан карахь хьоза дара. Иза хьуна а гуш, сан карара дедда дIадахара. Цу кеппара, со йогIуш, сан карахь хIума йолуш а, йоцуш а хили. Ас иза дуьззина нийса кхочушдина. Ахьа-м изий бен ца аьллера. Нагахь ахь, ян ма йола, ца йогIуш а ма Iе аьллехь а, хуур дара суна дан дезарг.\nКхелахочо хаьттина йоIе, ша и аьлча, тIаккха хIун дийр дара ахь аьлла. ЙоIа аьлла, хьуна бIаьргана гучу кхаччалц, схьайогIур яра ша, хьуна со а, сайна хьо а гайтина, хьуна тIе а ца йогIуш, дIагIур яра ша. ТIаккха еънарг а, цаеънарг а хуьлура ша.\nЦецваьллачу кхелахочо йоIе хаьттира:\n— Оццул хьекъал долу хьо, доьзалехь хIун яош кхаьбна?\n— Юьртарчу бахархоша цIе ягийна йисна овкъарш, эвла йисте дIакхуьссура. Цу овкъаршна юкъахь мIерий в доьгIуш, чIерий а лоьцуш, и чIерий а даош, кхаьбна со доьзалехь, аьлла йоIа.\n— Цунах хIунда ца теша? Вордано бекъа йина аьлча, хьо а тешний и! ХIилла дага а ца лоьцуш, тхан кхело йина бекъа схьало, — аьлла, йоIа шайн бекъа схьаяьккхира.[/toggle]\nОпубликовано: 17:17 Автор: Иман А. & Категория: Туьйранаш.\n«Цхьа да-нана хилла Iаш. Церан цхьа кIант хилла. Юха и нана яла а елла, дас даьсте ялайна. Оцу даьстечунна и кIант везаш ца хилла. Хала гIуллакхаш дойтуш, хьийзош хилла цо и. Юха даьстечо аьлла цIийндаьга, ахьа и кIант дIа ца ваккхахь, ша хьоьгара дIагIур ю аьлла..»\n[toggle hide=»yes» border=»yes» style=»white»]Цхьа да-нана хилла Iаш. Церан цхьа кIант хилла. Юха и нана яла а елла, дас даьсте ялайна. Оцу даьстечунна и кIант везаш ца хилла. Хала гIуллакхаш дойтуш, хьийзош хилла цо и. Юха даьстечо аьлла цIийндаьга, ахьа и кIант дIа ца ваккхахь, ша хьоьгара дIагIур ю аьлла. ТIаккха дас ваха а вахна, хьеший балайна шайга.\nТIаккха и хьеший а балайна, кIанте аьлла:\n— Ахьа суна цхьа хIоъ ца дахьахь, баьI стагана кхарзал, ша хьо вуьйр ву аьлла.\nКIант, кхера а велла, чу а вахана, воьлхуш Iаш хилла. И шен чу а вахана, воьлхуш Iаш, буьйса юккъе яьлла. Буьйса юккъе яьлчхенахь, цуьнан коре цхьа хIума еана. КIант чIогIа кхеравелла тIаккха. Оцу хIумано аьлла:\n— Кхера ма ло, аса гIо дийр ду хьуна. Хьо дIавоьдуш хьун йолчохь цхьа цIа гур ду хьуна, цу чохь цхьа зуда хир ю хьунаI Iаш, чу а ца воьдуш, ниIарх кхузза пIелг тоха, и ара ера ю хьуна. Амма новкъа дIавоьдуш, цхьа тIай гур ду хьуна, юха очу тIай тIехула волуш, цо узурш дийр ду хьуна, кхера ма лолахь.\nЮха и кIант вахна цига. ТIай тIехула волуш цец ца ваьлла иза, цо узурш деш. Юха оцу зудчо, хIоа а делла, цIа вахайтана иза. Дега дIаделла цо иза. Юха и хIоъ дега дIаделча, баьI стагана и тоьъна.\nДаьстечун чIогIа догдаьттIа хилла, цо иза деана. Юха оцу дас аьлла кIанте:\n— ХIоа-м деар ахь, хIинца суна сан шад хьаян еза ахь, нагахь санна ахь нехан шад яхьахь, суна хуур ду, сайчун тIехь тоьхна муьжалг ю.\nЮха кIант чIогIа кхеравелла хилла. ТIаккха буьйсана юккъехь юха а и хIума еана:\n— И хала гIуллакх ду хьан дас хьуна тIедиллинарг, и шад хьан еллачу ненехь ю. Кхана хьайн нана йолчу ваха дезар ду хьан. Новкъа дIавоьдуш, говраш гур ю хьуна ерстина, амма уллохь буц гур яц. Царех цец ма ваьллахь. ДIавоьдуш цхьа доккха хаза цIа долчу кхочур ву хьо. ТIе ма кхаьччинехь, кхузза хьайн нене кхайкха. Цо эр ду хьоьга дан дезарг.\nТIаккха и кIант вахна, говрех цец ца ваьлла иза. Юха доккха хаза цIа гина цунна, тIаккха цIа улле а вахана:\n— Нана! — аьлла, мохь тоьхна цо.\nНана ара ца яьлла, шолгIа тоьхна цо мохь, тIаккха а ца яьлла нана ара. Юха кхо кхоалгIа мохь тоьхча а нана схьа ца ягIахь, хIара лийр волуш хилла. Юха чIоггIа кхоалгIа мохь тоьхна цо «Нана» — аьлла. Юха нана хьаеъна.\n— ХIун еза хьуна? — аьлла.\n— Дадас шад я аьллера соьга, и хьоьхь ю боху.\nНанас тIаккха шад дIа а елла, кIанте аьлла:\n— Хьо цIавеъча, хьуна да а, даьсте а доьхьал хьодар ду хьуна, и шад дIа а ца луш, хьайна хьалха тоха ахь. Кхин дерг хьайна хуур ду хьуна.\nКIант, шад эцна, цIа вахана. Да, даьсте дуьхьал хьаьда.\nДас аьлла: — Хьало сан шад!\nКIанта и дIа а ца луш, хьалха тоьхна. ТIаккха латта дIаса а декъаделла, и да а, даьсте а лаьтта чу дахна.[/toggle]\nОпубликовано: 18:31 Автор: Иман А. & Категория: Туьйранаш.\n«Вехаш вара воккха стаг. Ша санна къена цIийн нана а яра цуьнан. Тайна бертахь дехара и шиъ. Воккхачу стага денна гехь хуьнхара дечиг кхоьхьура. Ткъа йоккхачу стага лулахошна иза дIа а духкуш, цунах шайна юург латтайора. Иштта дIанисйора цара шай къелла. Цкъа цхьана дийнахь хуьнхара белша тIе диллина дечиган мор бахьаш цIа вогIуш, новкъахь Iуьллуш ког бойна жима, цIие хьуьнан олхазаран кIорни карийра воккхачу стагана..»


Полицино лаьцна дIавигина, 15 шо набахтехь а даьккхина, кху деношкахь араваьлла Масхадовн накъост\n15 шо а даьккхина, набахтера араваьлла Нохчийчоьнан президентан Масхадов Асланан накъост хилла Мурдашев ВахIид лаьццна полицино. 4 де ду иза Гуьмсан-кIоштарчу полицин декъехь чувоьллина латто. Цунах лаьцна Кавказ.Реалиига хаам бина республикерчу хьастано.\nЦо дийцарехь, полисхоша гергарчаьрга аьлла иза "къамел дан" дIавуьгу шаьш аьлла: "Иза полицехь латтош волу 4-гIа де ду. Гергарчаьрга дуьйцу цара цунна етташ а яц, хьийзош а вац, къамелаш а деш вуьтуш ву, бохуш. ХIун дуьйцур ду стагца оццул ехачу хенахь? Гергарнаш вуно кхерабелла бу".\nКавказ.Реалиин корреспонденте Гуьмсан-кIоштан полицин декъехь телефонехула Мурдашевн кхолламах лаьцна хаьттича, собарде аьлла, амма цул тIахьа цхьа телафон схьа ца эцна полисхоша.\nХьалхо зорбан гIирсаша хаам бина ма хиллара, президент Масхадов вуьйш цуьнца цхьаьна Девкар-Эвлахь бункерна чохь хилла Мурдашев маьршаваьккхинера Зазадоккху-беттан 9-чу дийнахь, 15 шо колонехь даьккхинчул тIаьхьа.


Корруцин рейтингехь хаьлха яьлла йоьдуш ю Нохчийчоь\nНохчийчоь а, Оьрсийчоьнан чоьххьарчу гIуллакхийн министралла а, билгалъяьлла «Кхерамазаллийн Даймохк» цIе йолчу юккъараллийн цхьанатохаралло хIоттийначу коррупцийн антирейтингехь. Дуьххьара дIа иза хьаклуш ду, Iедалан цIарах, йокхар-эцаран интернетан аукционех.\n«Кхерамазаллийн Даймохк» цIе йолчу оцу цхьанатохаралло бина таллам, доьххьара дIа хьакхалуш бу, паччхаьлкхан махбар, олучу хIумнех. Иза, массийта шо юккъе даьккхина дара, Iедалан, масалла, цхьа болх бан, я цхьаъ эца оьшуш хилча, цаьрга шалхенаш а ца лелайойтуш, Интернетехь, лерринчу сайт тIехь, кхайкхам байтархьам.\nАмма, гарехь, шай-шай болчарна дIалуш хилла даржхоша, миллиардашкахь мах болу белхаш. Оцу антирейтинган коьртехь ю Нохчийчоь а, чоьххьарчу гIуллакхийн министралла а. Цигахь гучдоьвла шайна, дуккха а кхачамбацарш, аьлла Маршо радиога дийцира «Кхерамазаллийн Даймохк» цIе йолчу оцу цхьантохараллийн куьйгалхочо Жирков Дмитрийс.\nЖирков Дмитрий: « Оцу рейтинган лидерш схьаэцча, цигахь тидам бан оьшуш дац цхьан регионан леррина. Ма дара аьлча, Москоха, 11 меттехь ю, амма, цигахь баккхий барамашкахь йокхар-эцарш хуьлу Iедалан цIарах. Ткъа, эцарший, цаьрца доьзна кхачамбацарший дуьстича, хьалхарчу меттехь Нохчийчоь елира. Дуьххьара тIе тидам боьдург хIун ду?\nМахбарш цхьаъ бен декъашхо воцуш хуьлу. 24 миллиард соьман бина мах бу иза. Вуьшта аьлча, оцу Iедалан йокхар-эцаран маьIанна, бухе диллиина ду, шортта декъашхой хилийтар. Иза бохуш ду пачхьалкхан 44 низамехь. 2013 шарахь цхьаъ бен декъашхо а воцуш 24 миллиардан соьман белхаш тIеэцна.\nСуна хетарехь, иштта хъилча, хIунда оьшуш ю и Iедалан эцаран сайт, и болх къовсуш стаг а ца хилча? Цхьа декъашхо хуьлу цигахь, цуо толам а боккху! Кхечарна, иза оьшучух тера дац. Амма, иза иштта ма дац. Бизнес кхуьуш ма ю массанхьа. Оцу хьолан, суна хетарехь, терго ян еза республикан куьйгалхоша а, ницкъаллийн структураша а».\nШаьш и бина талламаш, башха инзаре боккха болх бац аьлла хета «Кхерамазаллийн Даймохк» цIе йолчу цхьанатохараллийн куьйгалхочуьнна Жирков Дмитрийн. Шай сайт тIехь а ду боху цуо и мел долу жамI. Шаьш иза муха дина, дийцира цуо кхин дIа а.\nЖирков Дмитрий: «Тхан рейтинг хIоттина ю, оцу Iедалан эцаран сайташ тIехь талламш а бина. Оха, теллина, ерриге а Оьрсийчохь хилла долу шиъ ах миллиард махбар. И мах беш, 5 процент вахьбаккха безар а тергонехь дара тхан. Цхьа декъашхо цу юккъе вахийтар а дара. Дина аьрзанаш а дара тергоне эцна».\nНохчийчоь дIаяьлча, оцу антирейтингехь хьалхарчу меттигашкахь ю Чукотка а, Дагестан а. Нохчийчохь-74 процент цхьацца министралша цхьаъ оьцуш-юьхкуш бина болу мах шеконехь бу. Чукоткехь - 55, Дагестанехь - 52. Билгалдаккха деза, Iедалан цIарах махбаран аукционехь, къайленаш ян йиша яц, амма, гарехь, иза, массо а тIегIан тIехь лелийначух тера ду: цхьанахь -кIезга, вукхунах- алсам.\nИза, регионийн коьртехь болчеран бехке хIума дац, бохуш тидам бо Жирков Дмитрийс. И зуламаш лелош берш бу цхьацца министраллийн а, Iедалан урхаллийн а куьйгалхой. Шаьш беш болу болх, Iедалшна, чIогIа пайдехь хила беза элира цуо.\nЖирков Дмитрий: « Хьал кхечу агIора ду кхузахь. Iедалшна лууш дац, коррупции яьржийта. Гарехь, кхузахь бийца беза, цхьацца министраллийн коьртехь берш. Цара кхийо и коррупцийн зIенаш. Пачхьалкхан а, республикийн а куьйгаллна коррупции оьшуш яц. Церан кхин Iалашонаш ю. Царна, цу тайпа кхачамбацарш новкъа ду, цара ца кхуьуьту регионаш а, республикаш а.\nТхан рейтинг, мелхо а царна гIонна хила еза. ХIунда аьлча, тхуна, шалхе а йоцуш, арахьара гуш ду иза. Оха анализ еш ю Iедалан эцаран сайтан. Тхайгара хIума дац оха цу тIе тоьхна. Анализ а йина, леррина программа а кхоьллина, теллина эцаран барамаш».\nЦу тайпа,Iедалан миллиардашкахь зенаш а деш, зуламаш, цхьацца лаккхарчу даржхоша коррупци яьржорна тIе тидам ницкъаллийн структураша а кхоччучу барамехь бохуьйтуш ца хилар а билгалдоккху «Кхерамазаллийн Даймохк» цIе йочлу цханатохараллийн куьйгалхочо Жирков Дмитрийс.\nЖирков Дмитрий: «Ша мел болу бала, дIагIурту ницкъаллийн структурех. Цара талла долийча а , шен чакхене дIа ца хьо и гIуллакхаш. Материалаш цаьрга дукха кхочу, юккъараллийн цхьанатохаралшкара а, бахархошкара а. Коррупцийца болу къийсам, чоьххьарчу гIуллакхийн министраллан агIорара, кхоччуш беш бу аьлла ца хета суна.\nДукха хуьлуш ду, масалла, цхьа гIовгIа а йоккхуш гIуллакх доладича, иза, я кхеле а, я шен хила дезачу Iалашонца, зуламхочуьнна таIзар а деш, чекх ца долу. Иштта эра дара ас».\n«Кхерамазаллийн Даймохк» цIе йолчу оцу цхьанатохаралло бинчу талламийн жамIашца, Iедалан цIарах йохкар-эцарашкахь, цу тайпа зуламашца пачхьалкхан хилла зен барам бу 290 миллиард сом.\nМоскох мэр хаьржина Собянин, амма Навальный реза вац\nЕвропера пачхьалкхашкахь яьржинчу коррупцино Европан Бертан экономикана деш долу зе 120 миллиард евро барамехь ду\nКоронавирус а, "дашо" уьстагIий а: Дагестанехь гIурба дер\nГIурбан Де. Нохчийчоь\nПутинна вониг аларна - гIуда, пачхьалкхан къайле ястарна - набахти


Оьрсийчоь огуш ю нацизмо\nМарсхьокху-бутт 19, 2012\nОьрсийчоь -- Юкъарчу гуламехь дакъалоцуш бу нацисташ, Москох, Дечкен-бутт, 2010\nОьрсийчохь, Iедало доьхкуш а доцуш, ламаст хилла дуьсуш лаьтта оьрсашна кхечу къаьмнашна тIе нехаш хьекха магар. "Воккха вешин" меттиг къовса кийча ю оьрсех лаьтта дуккха а националан партеш, юкъараллаш. Оцу агIор ГIубанан губернатора Ткачев Александра а яьккхина шен рогIера гIулч - цо кавказхошна доьхкур ду ша куьйгалла дечу мехкан кевнаш.\nЕарий дийнахь ша Кремле кхайкхинчу маьΙ-маьΙнерчу мехкашкахь шен цΙарах адамийн бакъонаш ларъян декхаре болчу шен векалшца къамел деш президента Путина Владимира иштта элира: «Ас шу дуьххьал дΙа сайн уьйраш лору нехан лаамаш а, низамо елла бакъонаш а ларъярехь, ткъа уьш ларъяр сан белхан коьрта дакъа а, маьΙна а, ас мел дечун Ιалашо а ю».\n...Вуно тамаше ю таханлера Оьрсийчоь. Дика дийца а, хазачу дешнашца бахархойн дегнаш хьаста а хаьа цуьнан коьрте мел хΙуттучу президентна. Ткъа багахь кхаьрзинчу хΙоэх вузуш-м вац стагга а.\nТергамхойх бIеннаша Оьрсийчоьнан баланех уггаре хьалха балхабен бала бу оцу чуьрчу къаьмнашна вовшийн цадезар, вовшех цадашар. Амма пхиъ тΙехилчхьана, 200 долчу Оьрсийчоьнан къаьмнех муьлххачо а кхетадо, шена шен сибатехь даха а, бахамаллехь токхе хила а массо а хьелел хьалха цатоьарг пачхьалкхахь къестамаш лелаш хилар дуйла.\nКъестамаш лела могΙарчу бахархошлахь. Къестамаш лела хьаькамашлахь. Схьаоьцур вай, сурт хΙоттош, Дагестан. 40 къам деха цунна чохь, шайлахь массарел дукха - доьалгΙа дакъа - суьйлий а болуш. ХΙун хьал хΙуттур дара оцу махкахь, суьйлаша, «Дагестан - суьйлашна», аьлла, питана даржийча? Цу тΙе, хьан могуьйтур дара царна иза даржон а? Могуьйтур дацара цхьаммо а.\nОьрсийчохь 80 процент болчу оьрсашлахь лела и къестамаш уггаре а хьалха. Ткъа цунна бехке ца хила а тарло дерриг къам. Амма муха мега цунна шен векалша, бΙеннаш эзарнашкахь, фашизман букъ тΙехь лаьтта юкъараллаш кхоллар – «Славянийн вовшахкхетаралла», «Оьрсийн националан цхьаалла», «Оьрсийн империн болам», «Оьрсийн къоман бакъйолу цхьаалла», «Ιаьржа бΙо»... ахбΙе гергга ю и тайпа партеш, юкъара боламаш. Царех дуккхаъчийн лидерш бу пачхьалкхан коьртехь.\nОьрсех болчу дуккха а бахархошлахь кавказхошна дуьхьал лелачу цабезамашна гΙортор еш дара, и саннарш шегара дийларца хьалха дуьйна а, масала, махкара лаьхкина, месхетан туркой Канаде дΙакхачорца билгалваьлла волчу ГΙубанан губернатора Ткачев Александра деношкахь дийцинарг.\nЦо хаийтина, махка кавказхой ца баржийта а, чуьранаш аралахка а йолчу Ιалашонца тΙебогΙучу баттахь дуьйна гΙаланашкахь, ярташкахь болх беш «гΙалгΙазакхийн полици» хир юйла. Ткъа урамашкахула, нехан цΙеношкахула лелачу гΙалагΙазакхаша муха къестон беза кхайкханза баьхкина хьеший-м Ткачевс дуккха а хьалха дийцира Абинск-ГΙалахь ша мехкан куьйгалхошца кхеташо дΙахьош. «Мигрант чохь вита мегаш ву я вац цуьнан тайпан цΙарца хоийла ду, «ян», «дзе», «швили», «оглы», аьлла и чекхйолуш елахь, хьашт воцу хьаша ву». – бохура хΙетахь Ткачевс, хΙинцачул 10 хьалха.\nТкачевн къамел лораза ца дайна. Дуккха а бу и цатайна нах кавказхошлахь. ХΙинжа-ГΙалахь, Соьлж-ГΙалахь, Нальчикехь, кхечу шахьарашкахь мехкийн куьйгалхоша довзийтина шайн резадацар.\nТкачевс догдохийначех ву Пачхьалкхан думин депутат а, президента Путина масех кΙира хьалха кхоьллинчу къаьмнийн юкъаметтигийн кхеташонан декъашхо а волу Абдулатипов Рамазан. Маршо Радиога халахетарца дийцира цо, ша санна «Цхьааллин Оьрсийчоь» партин декъашхо а, шеца дикачу уьйрехь а волчу ГΙубанан губернаторх лаьцна. Абдулатипов Рамазана кехат а дахьийтина Ткачев Александре, цо кавказхошна дуьхьал йоху гΙулчаш мел зулам ю хоуьйтуш.\nОьрсийчоь -- Абдулатипов Рамазан, Пачхьалкхан думин депутат\nАбдулатипов: «Призедентан къаьмнийн юкъаметтигашкахула йолчу комитетан хьалхарчу кхеташонехь со хьожур ву и тайпа кхайкхамаш бар муьлххачу а куьйгалхочунна, муьлххачу а тΙегΙан тΙехь, доьхку низам я президентан сацам тΙеэцарх долу хаттар хΙоттон.\nТкачев зеделларг долуш стаг ву. Цхьана заманахь ас хьийхира Пачхьалкхан думанна къаьмнийн гΙуллакхашкахула йолчу комитетан коьрте и хΙоттор а. Сан цуьнца адамашца хила йоггΙу юкъаметтигаш а ю. Политикан хьажар... суна ца хета иза цуьнан хьажар ду, аьлла, иза коньюнктура ю, гонан хьашташ, и тайпа гар зуламе ду Оьрсийчоьнна, Оьрсийчуьрчу къаьмнашна. ГΙеххьа аьлча, иза ду-кх ас сайн кехатехь яздинарг».\nАбдулатипов Рамазан тешна ву, ГΙубанан губернатора массо а маьΙанашкахь а кхуьуш схьайогIучу Оьрсийчоьнан болар талхаден къамелаш до бохучух. Амма иза иштта тешна ву президентан Путинан къаьмнанийн юкъаметтигаш муха хила еза, уьш цабезамийн хьунах муха мукъаяха еза хаьа, аьлла.\nАбдулатипов: «Оьрсийчоь кхиа новкъа яьлла юкъаралла ю. Кхузахь чΙогΙа ларлуш хила веза хΙуман мах хадош. ХΙунда аьлча, кΙезиг хIума ду дуьззина кхиина даьлла. ТΙаьххьарчу хенахь, керлачу новкъахь Путина дукха а шен тидам тΙехьажийна къаьмнех долчу хΙуманашна.\nБутт хьалха ас айсса дина Путинца къамел. Цо баккъала а, керлачу мехаллин тΙегΙантΙехь, керлачу кхетаман тΙегΙантΙехь кхетайо къаьмнийн юкъаметтигаш. Кхеташ ду, Ткачев оцу командера стаг ву. Ас со а лору оццу командера. Цундела со, накъост а хилла, ала гΙерта Ткачевга: иштта мегар дац, вайн цхьана даймехкан нах ду, вай Оьрсийчоьнан дахархой ду, иштта дΙа кхин а».\nОьрсийчохь 200 гергга къам дехаш хилар пачхьалкхан хазна ю, болх бан луучу муьлххачу а хьакамна новкъа хила ца догΙу шен махка ваха а, хьанал къахьега а кхечу маьΙΙера, кхечу къоман стаг варах, боху Абдулатипов Рамазана.\nАбдулатипов: «ХΙан, хΙинца суна хийра нах новкъа бу..., хΙан-хΙа, новкъа бац, мелхо а къаьмнийн дукхалло цкъа а ца йина новкъарло. Иза ниΙмат ду, тайна башхалла ю, синкхачан башхалла, дахаран кепийн башхалла. Вайн генетикан тΙегΙан тΙехь дозу оцу къаьмнийн дукхаллица. Цундела ца оьшу и агΙо хьеян, амма болх бан-м беза, массо а къаьмнийн бахам дебош, экономика кхиош.\n«Мигранташ» бохуш дуьйцуш делахь, уьш мигранташ бац. Стаг Дагестанера Краснодарск-махка ваханехь, иза мигрант ма вац, иза Оьрсийчоьнан вахархо ма ву. Оьрсийчоьнан конституцино пачхьалкхарчу вахархочунна луш яц и бакъо – шена луъучу ваха-ван а, балха хΙотта а, бахам кхион а, бизнес лелон а? Оьрсийчоьнан муьлххачу а меттехь мегаш ма ду иза, цигахь губернатор милла а велахь а, муьхха а къам цигахь дехаш делахь а».\nЛезги ву къомах Ткачев Александра а, кхечу оьрсийн хьаькамаша а къаьмнашна юкъа туьйсу цим хьайна волу Москохара политик Курбанов Руслан. «Кавказан къаьмнийн Оьрсийчуьрчу конгрессан» куьйгалхойх ву иза. Оьрсийчоьно кху муьрехь нахана гуламашка бийла буьту некъ гаттабеш тΙеэцначу низамца дуьйзира цо шен юкъаралла Ткачевс дийцинчунна реза яцахь а, цуьнца трибуна къовса кийча яцар а, и къийсар шена пайде цахеташ хилар а.\nКурбанов: "Конгресс, легалан рожехь ша болх беш хиларе терра, буьззина бехкбохку дΙахьедарш бен ца деш, ΙадΙа цкъачунна. Гуламийн хьокъехь арадаьлла керла низам хиларна, вуно чΙогΙа ларлуш хила тΙедоьжна. Наггахь а бен яц нах пикете я гуламе арабаха хΙуттунйолу юкъаралла. Цундела официалан дΙахьедарш а деш Ιийна хΙинццалц. Дуккха а юкъараллаш гΙиртира Ткачевна дуьхьало ян. Ткъа хΙинца регионашкахь хΙоьттинчу хьоле ладоьгΙча, и тайпа дΙахьедарш дечарна лакхара охьа бийр бац бекхам. Цундела губернаторша шайна мага а до ишттаниг дийца".\nКурбанов Русланна хетарехь, ГΙубанан губернатора шеггара а ца дуьйцу, ца леладо къаьмнаш къестаден хΙуманаш – иза Кремло къайллаха магабе некъ бу шена а, оццу оьрсийн губернаторшна а. Кремлан кхераме хетарг иза дац. Цунна меттигерчу хьаькамаша ша ца хьейичхьана дерриг а мега.\nКурбанов: «И нисделла вайн Кремлана безаш болу а, безаш боцу а губернаторш болундела. Ткачев безаш болчех ву. Цунна хаьа, шена Кремло ишттаниг магадойла. Цунна Кущевка а магийтина, цунна Крымске хихьадар а магийна. Цунна и тайпа национализман дΙахьедарш а магош ду дан. ХΙунда аьлча, Краснодар-мохк оьрсийн хазна ду, Оьрсийчоьнан президентана товш мохк бу.\nВуьшта, и тайпа дΙахьедар дича, дац деш таΙзар, таΙзар до цхьаъ Кремлана, цуьнан хьаькамна дуьхьал ваьлча. И ду магош доцург. Ткъа меттигашкахь национализман, ксенофобин буха тΙехь дийриг магадо, хΙунда аьлча, Кремлана иза доккха хΙума ца хета. Ша ладогΙа а оьшуш ницкъ бу халкъ, аьлла ца хета Кремлана. Кремлана уггаре коьртаниг – регионашкара хьаькамаш шена муьтΙахьбар ду.\nТкъа, хΙун дог-ойла лаьтта бахархошлахь, мел чΙогΙа човхийна церан къоман дозалла-башхалла, синкхетам, ламасташ – цуьнан бала банне а бац. Цундела, Ткачевс миллионашкахь болчу кавказхойн дегнаш мустдинера, аьлла, шек ер а яц Москох».\nТкачев Алексадра хΙинца дечу а, и санначу а къамелашна дуьхьал йист ца хуьлуш стенна Ιа Кремль, Путина ша белаха тΙехь пачхьалкхарчу бахархойн бакъонаш Ιалашъяр коьрта лоруш хилча? Оцу хьокъехь хьуна хΙун хета, аьлла, хаьттира Маршо Радионо зΙенехула шен хиллачу къамелехь Оьрсийчохь яьржинчу национализман, ксенофобин ша мостагΙ лоручу политике-совдегархочуьнга Москохарчу Боровой Константине.\nОьрсийчоь -- Новодворская Валерия а (аьр.), Боровой Константин а Москохарчу гуламехь, 10Деч2009\nБоровой: « Суна-м ца хета Москох тийнна Ιа, аьлла. Москохахь жигара къобалйо и национализман кампани. Ткачевс цхьа а дΙахьедарш а дийр дацара, Путина, ерриг а Кремло ша къобалвойла шена хууш ца хилча. Иза Кремлан политика ю, иза изоляционизман политика ю, иза нацизмана, фашизмана уллехь лаьттачу радикалан национализман политика ю. И политика яьржина еха дукха хенахь дуьйна. И политика бахьан долуш Ιедалехь лаьтта Путин а, цуьнан го а. Иза конфронтацин политика ю, шаьшΙалашбаран политика ю.\nНационализм шорйо хаамийн гΙирсашкахула, пропагандехула, нехан кхетамехула – ницкъахой иштта бен латта а ма лур бац Ιедалехь. Цара юхаденъеш ю Кремль, Советан Ιедалан кеп юхаденъеш ю, оьрсийчух «воккха ваша» вен кеп, национализман кеп. Демократина герга а йоцу кеп ю иза - пачхьалкх кхуллуш титулан къам ду, тΙаккха бухадисина къаьмнаш а ду, бохуш йолу. И кеп мел къена елахь а, иза тахана денйина-кх. Хιунда аьлча, иза оьшу Ιедална, иза оьшу Кремлна».\nТкъа Оьрсийчохь дуккха а ма бу къаьмнаш къестор ца деза нах. Уьш стенна Ιа пачхьалкха фашизман бода буссуш лаьттийла шайна гушшехь, бист дΙа ца хуьлуш, аьлла а хаьттира оха Боровой Константине. Цунна иштта го и проблема.\nБоровой: «Европано иза тидамза дуьту, шена иза пайде доцундела дуьту. Оьрсийчоьнан халкъана иза мегаш хилча. Ткъа Нохчийчоьно йина хилла и жима дуьхьало, кхечу меттигашкахь йинарг, ГΙезалочоьно йинарг а – иза тIех ницкъала а яцара. Оьрсийчу революци ялон лерина цхьа а вац, иза Оьрсийчоьнан бахархошна мегаш хилча, Европано хIумма а хуьйцур дац. Ткъа Оьрсийчоьнан бахархошна иза мега, уьш вуно йоккхачу ниционализман, империн гура чохь бу. Оцу гуро царна дуьтург цхьаъ бен а дац – и тахана лаьтташ долу хьал».\nПачхьалкх нацизман хьуно лаьцна еха аьлла хета дуккхаъчу кавказхошна. Оцу хьоло са а гатдойту цаьрга. Амма цунна а, и санначунна а дуьхьало ян, хетарг маьршша дΙаала йиш йолчу хьелашкахь ца беха уьш шаьш а – оьрсийн мехкашкахь, гΙаланашкахь цкъачунна магош йолу теманаш ураме, гуламе яхар къаьсттина кхераме ду Кавказехь – цигахь муьлхха а резадацар дΙакхайкхийнарг «экстремист» во Ιедало.\nДелахь а, хетарг ала баьхьарш а карабо кавказхошлахь. Ерриг а Советан пачхьалкхан кинематографо а лоруш, мехкашкарчу студеша тайп-тайпан къаьмнийн векалан киноваст кхолла а кхойкхуш ваьхна лаккхара похΙма долу нохчийн киноактер Амаев Дагун. Цуьнан хΙинца а бу иттаннаш къаьмнашна юкъахь доттагΙий, беза-бевзарш. Дагунна иштта го къаьмнийн юкаъметтигашца долу хьал. Дагахьбалламца дуьйцу цо а шена Ιеткъарг.\nАмаев: "Оьрсаша шаьш хестийча, шайгахьа оьзча, цунах "патриотизм" олу, ткъа кхечу къаьмнаша изза дича - " национализм" олу. Харцонаш гобаьккхина лела. Амма уьш дIаяххалц, кхунах пачхьалкх-м хир яц".\nЮха а дагадахкийта догΙу Путин Владимира адамийн бакъонашкахула болчу шен векалшна хьалха еарий дийнахь доккхачу хабарахь аьлларг: «Ас шу дуьххьал дΙа сайн уьйраш лору нехан лаамаш а, низамо елла бакъонаш а ларъярехь, ткъа уьш ларъяр сан белхан коьрта дакъа а, маьΙна а, ас мел дечун Ιалашо а ю».\nЮй-те, боху хаттар лаьтта миллионийн бахархойн ойланашкахь жоп доцуш.\nГарехь, хьекъале къамелаш дарх ца тоьа президента, хила деза бохучунна бухахь а, тΙаьхьадазош а гΙуллакхаш. Хила деза, нагахь санна дагахь кхобу ойла дуьйцучуьнца къайлахчу девнехь яцахь.


ТIай - керла, моттаргIанаш - шира\nНохчийчоь - Гуьмсан а, Шелковски а кIошташ цхьаьнаюзу керал тIай, 06Dec12\nНохчийчохь керла тΙай тиллина Теркал дехьа-сехьа лаьтта ши кΙошт вовшахъюзуш. Иза баккъал а дика совгΙат ду. Амма и тайпа гΙишлошна гонаха а еза-йоккха политика озар нисло мехкан Ιедалан. Ткъа цунах кхаьрда бахархой.\nШелковски-Гуьмс - ши кIошт цхьаьнайоьзна Терка тIехула керла тIай схьаделларо. Эзарнашкахь бахархой теш а болуш, и хилам нисбина кху гIуран беттан 6-чу дийнахь. Дийриг мехала гIуллакх а лерина, меттигера Iедалдай боцуш, цига веъна ур-аттала Оьрсийчоьнан президентан Къилбаседа Кавказехь векал волу Хлопонин Александр а.\nБарамехь хиллачара тоьшалла а деш, цхьа доккха хашле-даздар санна дIадаьхьна керла тIай схьаделлар: и тIай мадду дохала, 264 метр беха адамийн могIанаш хилла дIахIиттина лаьтташ шина агIор, каралецна Путина а, Кадыров - Воккхачун а, Жимачун а сарташ а долуш, лестош Оьрсийчоьнан а, Нохчийчоьнан а байракхаш а йолуш.\nКадыров Ахьмад–Хьаьжин цIарх и тIай хиларе терра, циггахь муфтиятан коьртехь волчу Мирзаев Султана доIа деш, схьабиллина Кадыров-Воккхачуьнан сий-ларамна хIоттийна хIоллам а.\n"ХIара де историн дезде санна дагахь дуьсур долуш ду. Стенна аьлча, вайн хьалхара президент вара хIара тIай дагалаьцна. Цундела бахархойн дехарца кхунна цуьнан цIе а тиллина». Ишта къамел дина и тIай схьадоьллуш машенийн некъийн министр волчу Тумхаджиев Олхазара.\nКерла йинчу гIишлонан а, махкахь хуьлчу кхечу дикачу хийцамийн а лакхара мах хадош, вистхилла цигахь Хлопонин Александр а. "ХIара тIай догIар - шатайпа, инзаре хIума лара кхин цхьа бахьана а ду, - аьлла шен дашехь, Хлопонина, стенна аьлча, « 1800 метр дохаллехь, гола етташ доьду Терк нисдина кхузахь,бердаш чIагI а деш».\nГерггарчу барамехь цу кепара, меттигерчу Iедалдайшна юьхькIаме, царна хастамаш беш, цхьамогIа совгIаташ доькъуш, дIадирзина керла тIай схьаделлар. Бакъду, цигахь хиллачу цхьаболчара даре а деш, кIезиг ца хилла цу хиламах даллане а самукъа ца долурш а. Масала, дешархой а, хьехархой а, кхиболу бертахь а, бертаза цига дIаоьзна бахархой а.\nКерла тIай схьадоьллучохь мехкан а, махкара боцу а куьйгалхой хир бу аьлла, Шелковский кIоштана бIе чакхарма генара а тIехь нах дIаоьзна цига Iедалхоша. Уггаре генарчех цхьаъ ю Теркйист. Цигара ву соьца къамел деш волу хьехархо.\nЦо дийцарехь, Iуьйранна ворхI сахьт даьлча, лартIахь са а тасале, шеца итт дешархо а волуш, автобус тIехь ву иза. Итт сахьт долуш дIакхевчча уьш йиллинчу метте. ТIаккха, делкъал тIаьхьа кхо сахьт даллалц, цигахь кхаьбна, хьаькамаш схьа а баьхкина, тIай схьаделларе хьоьжуш. Миллий, мацаллий даладохку бераш а далош, хьехархо цIа веъна маьркIажа хан хиллачул тIаьхьа.\n«Иза-м новкъа а дацара, - боху сан цIе йоккхийла доцчу хьехархочо, - суна а, берашна а халонга даьлларг дара, тIай тIе дIакхача 12 чакхарма генахь, автобусаш тIера охьа а диссийна, догIмашца оьккхург а, герз а ду-дац хьовсуш, зераш а дина, гIаш дIадигар».\nИшта къамел дира цигахь дешархошца 6-7 сахьт хан текхначу хьехархочо. Цо дийцарехь, тIай тIе дIакхачале кхин а кхузза догIмех хьаьвсина нахана. "Къаьсттина ницкъ бийриг дара, герзах боттабеллачу, Iаьржа духар дуьйхинчу гIаролхоша, юьхь а, хам-пусар а доцуш, ден эвхьаза къамелаш, "гезарий", "бараны" бохуш, хьоькху маьхьарий… Берех а, со-сайх а эхь хеташ Iий-кх со. НеIалт цу базарна. ХIинцачул тIехь со цига водахь, сан ворхIе дена а хуьлда изза..» Ша лан дезначух иштта дийцира цу хьехархочо.\nТIай - керла, дестийна хабарш - шира


Германи -- 17 жима зарратан электростанци ю немцойн, кхераме хиларна, уьш ерраш а кестта дIакъовла сацам бина церан Iедалша.\nМахка энергин токхе йоссо ойла йолуш, керла проект йийцаре ян йолийна Нохчийчоьнан Ιедалша Белгера баьхкинчу бизнесхошца. Юьллур ю боху мехкан маьI-маьΙехь ток йоккху 10 зарратан станци. Оцу хаамо шина декъе бекъна нах, цхьаберш кхоьру Нохчийчоь зарратан кхерама кΙел яхарна, вукхара сатуьйсу и станцеш ехкича къомана тоькан кхачо а хуьлуш, и гΙуллакх санехьа дерзаре.\nМасех де хьалха Нохчийчу веъначу СаIуда Iаьрбийн паччахьан кIанта шайха Абдулазиз бин Турки бин Талал Ал-СаIудис кховдийначу оцу проекто гIеххьачул цецбаьхна Нохчийчуьра куьйгалхой. Kriva-Rochem компанин коьртехь волчу цо а, фирмин говзанчаша а йинчу презентацига хьовса баьхкинера дуккха а министрш а, кхинболу даржхой а.\nЗарратан итт станцино 400 мегаватт электроэнергии йоккхур ю боху говзанаша. ХIора станцехь шишша реактор хир ю. Уьш кху дуьненахь уггаре а эвсара, керлачу технологица йина ю. Цундела кхерамазалла цхьаьнхьа а йоцучу кепара лекха ю, боху цара.\nЦкъачунна Iедал ойланашкахь ду. Iаьрбаша шайга схьакховдийнчуьна дала жоп дац церан. Амма гIуллакх чIогIа ойла йойтуш а, пайде хила тарлуш а ду. Делахь а зарратца бегаш бойла доцийла кхета уьш - сацамбар говзанчийн караделла цара.\nМогIарерчу наха уьш ян мегар ду боху, нагахь санна къомана а, Iаламна а зене хир яцахь. Ишшта элира,масала, Соьлж-ГIалин кIоштарчу вахархочо Адама.\nАдам: «Вайн халкъана пайденна хир ялахь, кхечанхьара ток оьцучул, вайн цIа иза йоккхуш хилча дика ду. Иза йорах а хир елахь. Цхьана агIор дика ду иза. Нахана белхаш а хир бу. Нагахь санна цуьнан кхерамазалла лаккхара яцахь, мегар дац иза дан. Массане хуьлу, эккхахь? ТIаккха вайна ца оьшу аьлла а хета суна».\nНагахь санна, зарратан энергех ток а йоккхуш, нахана цуьнан мах ша ма-барра а болуш, иза дозанал ара дIаюхкуш хилахь, дуьхьал ву Адам и электростанцеш яхкарна.\nХьалха-Мартан кIоштарчу Русланна а хета и электростанцеш Нохчийчохь яхка мегар ду аьлла, амма цунах йолу са къомана хила еза, боху цо. Коммуналан хьаштех, тоьках, газах ахчанаш дIа а ца далалуш, хийла доьзал махкара баьлла, боху цо.\nРуслан: «400 мегаватт зарратан электростанцеш вай махкахь схьаелла вайн латта а дац я хьал а дац. Бакъдерг дийцича, вайн цIахь мохк а ца бегабо, хи тIе а ца долу. И тайпа бохамаш Нохчийчохь хуьлуш бац. Зарратан станцеш ян ма еззара еш ялахь, уьш новкъа-м хир яц. 400 мегаватт энерги йоьхкича боккха пайда хир бара-кх. Газах а ,тоьках а дIадала ахча дац аьлла, дозаналла ара а бевлла, доьзалш дIабахана дукха меттигаш ю».\nРуслана дуьйцуьнна тIетов Веданан кIоштахь веха Супьян а. Амма, массара а санна, цо а билгалдоккху, нагахь санна зе хир долуш ялахь, и станцеш оьшуш яц Нохчийчохь.\nСупьян: « Итт станции Нохчийочхь оьшуш ма яц. Цара Iалам бехдаррий бен кхин хIума хир ма дац. Ши-кхоъ йича мегар дара. Цхьаъ йича а тоьар дара. Шайна бизнес ян гIерташ хир бу-кх. Экологина зене елахь, аьттехьа а ца оьшу. Йолчу тоьках тоам а болуш Iаш дац вай, цара цхьа жимма мах охабаьккхичхьана...».\nСупьян вехачу ЧIебарлойн махкаца дIадоьдуш доккха Iин ду, цхьа бIе а, ши бIе а метр кIорга. Даима мох а хуьлу цигахь. Оцу Iинан бухе йоккха биргIа а яхийтина, лакхахь мохо хьовзабен бера хIоттийча, цо а йоккхур яра ток, я хино а йоккхур яра, бохура Супьяна.\nСупьян: «Ламчохь вехаш ву со. Ток тIеялон гена ду кхузахь. Цига цхьа мотор хIоттийча, цхьана юьртана тоъал ток йоккхур ю цо. Цхьа а зарратан станцеш а ца оьшу цигахь».\nШен керта баьлла лулахойн етт арабоккхучо, цо хIумма а ма ца дина, хIунда етта ахь цунна, аьлла, хаьттича, жоп делла, боху, кертахь асар деш далахь а оьшуш бац-кх иза шена, аьлла. Иштта жоп лурш а кIезиг бац махкахь. Амма и заррат электростанцеш яхкар - ца яхкар могIарерчу бахархойх доьзна дац. Iедалшна лаахь, уьш хир ю, нахе иза хоьттур а дац.\nЗарратан станцеш яра вайна кхачаза!


ТӀемлойн декхар — Википеди\nТӀеман ницкъаш дац (Гаити, Гренланди, Исланди, Коста-Рика, Панама) ТӀемлойн кхайкхам бац Кхайкхаман жигара система, амма кхойкху 20% кӀезиг хан кхаьчна тобанех ТӀемлойн кхайкхар гергарчу хенахь сацор ду (Турци, Украина, Тайвань, Кхазакхстан) Юкъара тӀемлойн декхар Хаам бац\nТӀемлойн декхар — тӀеман я къоман (альтернативан, гражданийн) гӀуллакх дӀакхехьа боьршачу нехан декхар (цхьацца пачхьалкхашкахь зударийн а).\nИштта цуо кхетадо тӀеман ницкъийн могӀарехь тӀом бан декхар (тӀеман гӀуллакхаш хилахь). ТӀеман декхараллех ца ваьлла схьадолу тӀеман гӀуллакх тӀеман заманахь. Амма дукха пачхьалкхашкахь ду тӀемалойн декхар, цуо тардолуьйту гӀуллакх дӀакхехьар тӀеман, иштта маьрша а хенахь.\nХӀора мехкан таро ю билгалъяккха кхайкхаран хан, ткъа иштта кхин хьолаш, билгалдоккху гӀуллакхан дикалла а, дохалла а.\nТӀемалойн декхар хьаладоьду ширачу замане, дӀахьуш ду цхьацца пачхьалкхаша хӀинца а, тайп-тайпана цӀераш техкина. ХӀинцалера система берриг аьлча санна къоман кегийрхойн гӀуллакхе кхайкхар, юкъадаьлла Французийн революцил тӀаьхьа 1790-гӀа шерашкахь, цигахь иза хилира чӀогӀа йоккхачу, ницкъалчу эскаран бух. Дуккхаха долу европин мехкаша тӀаьхьа копи яьккхира оцу системан машаран ханна, иштта наха гӀуллакх дӀахьо билгалчу хенахь 1-8 шарахь боккъалчу гӀуллакхе, ткъа тӀаьхьа дехьабовлу запасе.\n↑ Конституция Союза Советских Социалистических Республик. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 9 февралехь. Теллина 2009 шеран 29 сентябрехь.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ТӀемлойн_декхар&oldid=6084780»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 27 июнь, 18:13.


Кадыровна критика еш хуьлу шайн стаг хьекъалх тилла ву, боху Нохчийчуьрчу гергарчара\nГIадужу-бутт 11, 2020\nАвстрехь вехачу блогеран, YouTube каналехула Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна критика еш хуьлучу Магомагомадов Сайд-Хьусайнан гергарчара видеохабар хьажийна цуьнга, иза емалвеш. Видео гойла ду IADAT телеграм-каналехь.\nВидео чохь гуш ю МагомадовгIеран тоба, цара, рагI вовшашка дIаса а луш, ирча къамел до шайн стаге, тIедожадо цунна Нохчийчуьрчу хьаькамашна "лер дитар".\n"Тхо тахана гулделла тхешан гергара стаг, дIаяхна йолу боьха хIума, бахьанехь. Стаг хилча, цо лелор дацара ша лелориг, юьйцур яцара и хIуманаш я зударех а, я кхечарех а лаьцна. Иза дIавахна, цигахь дIатарвелла, ткъа тхуна цо бала беана", - боху нахах цхьамма, шен цIе «Магомадов Хьоза» хилар а хоуьйтуш.\n"ЛадогIа тхоьга. Тхо маьрша деха хьуна кху республикехь, тхан паччахь оьзда паччахь а ву хьуна", - чIагIдо МагомадовгIара.\nШа Магомадов Сайд-Хьусайнан ваша ву, боху цхьамма, дIахьедо Австрера блогер хьекъална эцна хиларх лаьцна, доьху "цунна тIекхача аьтто бар". Сайд-Хьусайн Нохчийчохь кхиъна вац, "цунна ца девза республикера хьал", цундела "цуьнан бакъо яц паччахьна лен", чIагдо вистхуьлучо.\nШена шайн гергарчо бинчу цатоманна къинтIеравалар доьху МагомадовгIара Кадыровга.\nНохчийчуьрчу Iедалхошна цатовчу нехан гергарчара Кадыров а, цуьнан го а къинтIерабахар могIара сурт хилла лаьтта. Маршо Радиоца и хьал дийцаредечу эксперташна хетарехь, махкахь къиза Iедал хилар гойту оцо. Кадыров Рамзана бахарехь, "дерриг дина а, совцо беза эладитанаш даржаде нах".\nШи кIира бен дац Нохчийчуьрчу куьйгалхошна критика ен канал Магомадов Сайд-Хьусайна шен цIарца YouTube машанехь схьадиллина.


20 октября, 01:05\n22 декабря в 10:13 (2009 г.)\nБохам цахилийтаран Iалашонца. ХIара бутт болалуш Пермь гIалахь 150 стаг гергга хIаллак а хуьлуш, боккха бохам хиллачул тIаьхьа Россин чоьхьарчу гIуллакхийн министра Нургалиев Рашида дина тIедиллар кхочуш а деш, хьаштахойн рынкан декъехь бакъонаш талхорца къийсам латторан центран белхахоша «Пиротехника» операцин дозанашкахь дIадолийна махлелоран предприятешкахь талламаш бар, хаам бира Нохчийн Республикехула йолчу МВД-н пресс-службехь. И болх дIаболийна дикалла йоцу пиротехнически хIумнаш гучуяхаран а, ца йохкийтаран а Iалашонца, хIунда аьлча Керлачу шеран деношкахь дIадаханчу шерашкахь кIезиг ца нисделла уьш бахьанехь дуккха а бахамашкахь цIерш йовлуш а, адамаш лазош а меттигаш. Хьаштахойн рынкан а, административни законодательство кхочушдаран а декъехь бакъонаш талхорца къийсам латторан Нохчийн Республикехула йолчу МВД-хь йолчу центран куьйгалхочо Ясулов Идриса бечу хаамца хьалхара талхораш гучудаьхна церан белхахоша. Ша аьлча, Соьлжа-ГIалин В.Путинан цIарахчу проспектехь йолчу цхьана туьканахь бинчу талламо гучудаьккхира цу чохь Китайхь кечйина сертификаци яза йолу ялхитта эзар сов пиротехнически хIума хилар, герггарчу хьесапехь шайн юкъара мах 400 эзар соьмал сов а болуш. Уьш ерриг схьаяха дийзира.\n– Муьлххачу а пиротехникан инструкци хила декхар ду, – боху И.Ясуловс, – шена тIехь хIума кечйина муьлха завод, Iалашъяран хенаш гойтуш а, уггар коьртаниг – оьрсийн маттахь язйина шайх пайдаэцаран бакъенаш билгалъяьхна а йолуш. Оха таллам бинчу туьканахь иза яцара. Цундела схьаяха дийзира пиротехнически хIумнаш.\nЦо иштта хаам бира пиротехнически хIумнаш йохкаран меттигаш хьалхахIиттош болчу лехамашна жоп луш хилар толлуш оцу кепара йолу рейдаш ерриг республикехь карадогIучу шеран 15-гIа январь кхаччалц дIахьуриг хиларан хьокъехь. Профилактика яран Iалашонца дIахьош болчу оцу балхахь бакъонаш ларъяран органийн векалша коьрта тидам тIебохуьйтур бу юхкуш йолчу продукцин дикаллина, пиротехнически хIумнаш йохка махлелоран предприятешкахь хилар. Ма-дарра аьлча, дерриг дийр ду вайн республикан бахархой хила тарлучу бохамах кIелхьарабахархьама.


ГКЧП - нохчийн дахар къахьдина путч\nОьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан Федерацин президент Ельцин Борис къамел деш ву КIайн ЦIийнан хьалха, 19Марс1991\n22 шо кхачна Советан пачхьалкхехь ГКЧП олу путч хилла. Iедалан лаккхарчу даржахоша махкахь чолхе хьал кхайкхийра цу дийнахь, ГIирмерчу Форос олучу меттехь садоIуш волу президент Горбачев Михаилан зIенах дIа а хадийна.\nКхаа дийнахь хиллачу путчо йохийра Советан пачхьалкх, цу махкахь дехачу къаьмнийн дахар а хуьйцуш. Къаьсттина вочу агIор кхоллам нисбелира тIаьхьо шина тIамах чекхбовла дезначу нохчийн.\n1991-чу шарахь Марсхьокху-беттан 19-чу дийнахь Iуьйранна телевизир латийначу нахана гуш яра саццаза гойтуш йолу «ГIургIезийн Iам» цIе йолу Рахманиновн мукъам тIехь хIоттийна йолу балет. Иза билгало яра махкахь цхьаъ хилла хиларан. И мукъам хIоттабора Советан пачхьалкхехь эфирехь я Коммунистийн партин Инарлан секретар, я цуьнга гIоьртташ волу политбюрон декъашхо кхелхича.\nАмма ма доллу дерг хIора стагах хьакхалуш а, церан дахарна вуно онда Iаткъам бийра болуш а хиллера. Iуьйранна 6 сахьт даьлча массо а телевизионан каналашкахула а, радиочухула а сингаттамечу озаца махкахь Iедал хийцадалар дIакхайкхийра леррина дикторо.\nДиктор: «СССР-ан вице-президентан указ. Горбачев Михаиле, цуьнан могашалла во хилар бахьана долуш шен СССР президентан декахрш кхочуш ца далон дела, СССР-н Конституцин 127 - 7 статьяна тIе а тувжаш, 1991-чу шеран 19-чу Августехь дуьйна, СССР-а президентан декхарш кхочаш дан волавелла со. СССР-ан вице президент Янаев. 18-гIа Август 1991 шо".\nСССР -- КIайн ЦIийнан хьалха гуллуш бу бахархой, Москох 21Марс1991\nМарсхьокху-беттан 19-чу дийнахь ГIирмехь садоIуш волу Горбачев Михаилах тутмакх вира ГЧПН декъашхоша. ДIайолайелира кхаа дийнахь яхйелла йолу ГКЧП олуш путч.\nГКЧП-н декъашхой Советан пачхьалкхан чоьхьарчу министр Пуго Борис а (аьр-аьттоагIорхьа), вице-президент Янаев Геннадий а, пачхьалкх ларйон кхеташонан гIаьнтден хьалхара когаметта Бакланов Олег а зорбан конференци луш бу Москох, 19Марс1991\nЦуьнан куьйгаллехь вара 8 стаг. Вай хьалхо хьахийна волу Советан пачхьалкхан вице-президент Янаев Геннадий а, тIеман министр Язов Дмитрий а, КГБ-н гIантда Крючков Владимир а, премьер-министр Павлов Валентин а, Чоьхьарчу гIуллакхийн министр Пуго Борис а, Юртабахаман белхахойн кхеташонан куьйгалхо Стародубцев Василий а, Пачхьалкхан индустрин объектийн а, Iедалан заводийн а ассоциацин куьйгалхо Тизяков Александар а, пачхьалкх ларйон кхеташонан гIаьнтден хьалхара когаметта Бакланов Олег а.\nХууш ма хиллара, цу деношкахь коьрта турпалхо а хилла дIахIоьттира вайн махкахо цу хенахь Оьсрийчоьнан Федерацин (РСФСР) Лаккхарчу Кхеташонан гIантден декхарш кхочуш деш волу Хасбулатов Руслан.\nОьрсийчоь -- Хасбулатов Руслан Маршо Радион Москох студехь, 2008\nЦо меттах ваьккхина ГКЧП-н декъашхошна дуьхьал велира Ельцин Борис. Хасбулутов Русланна хетарехь, истори кхечу агIор гIура йолу хIуманаш дуккха а дара цу деношкахь. Дукха хан ялале путчхой эшна хилар шена гуш дара бохуш дуьйцу Хасбудатов Руслана.\nХасабулатов Руслан: «30 шо ду со Москох вехаш волу. Суна дуккха а нах бевзаш бара цигахь. Цундела дерриг а къайлах дерг хаара суна. Соьца юристийн факультетехь деш болу сан накъостий тIеман контрталламан сервисехь а, КГБ-хь а балхахь бара. Уьш сан накъостий бара.\nЦара хаийтара суна шайн хьакамаш дийр дерг. Цундела уьш боьхна буй хууш вара со. Тхуна тIаьхьахIоьттина дуккха адамаш, халкъ дара. ТIаккха кхийтира со. Кхера гIуллакх дIадели, хIара де дIадаьлчхьна шолгIачу дийнахь чекхдер ду аьлла кхийтира со. Чекх а делира иза».\nФоросера Москох кхачийна Горбачев Михаил, 22Марс1991\nТкъа муха тIеийцира Москох Iедал карчо гIортар Къилбаседа Кавказерчу республикийн куьйгалхоша. Масала, Завгаев Докку цу дийнахь Москох вара. Амма цIа веача а билггал цхьа агоI ца лоцуш висира иза. Даголоьцу Хасбулатов Руслана.\nХасабулатов Руслан: «Оьрсийчоьнан Федерацин 4 куьйгалхо ГКЧП-на тIаьхьахIоьттинера. Завагаеввий, Къилбаседа ХIирийчура Галазоввий, ГIезалойчура Шаймиеввий, Якутера Николаеввий. Царна чIогIа оьгIаз вахана вара Ельцин.\nАса элира цхьа чIогIа таIзар дича дика хир дац, вай юкъараллехь цхьа маслаIат деш хIума дан деза. Цундела цаьрга ла а доьгIна, цхьа къеда таIзар де вай аьлла. Ахьа аьлларг дийр ду ша аьлла, реза хилира иза.\nВуьйсуг хIилла долуш ма бара. Галазов а схьавеара, велха а воьлхуш. Шаймиев а схьавеа, велха а воьлхуш. ДIо Николаев а веара, шегара гIалат даьллера, ша нийса ца леллийра аьлла. ТIаккха оха битира уьш.\nНохчийчоь -- Оьрсийчоьнан эскарш Соьлж-ГIаларчу Ханкала кеманпортехь, 15Лахь1991\nТкъа Завгаев мичахь ву?! Ельцина а телефонна етта, шен гIоьнчашка схьакараве иза бохуш. Аса а телефон етта. Соьлж-ГIала телефон етта... Цу тIе, ала а аьллера аса хIумма а дийр дац, жимма дов а дина, вуьтур ву, дIавоккхур вац аьлла. ТIе ца веа-кх хIуъа а дича а».\nНохчийчохь а, кхечу республикашкахь санна адам араделира ГКЧП оьшаш хилар гинчул тIаьхьа. И нах кхин чу ца бирзира меттигера Iедал хийццалц\nХасбулатов Русланна хетарехь, нагахь путчан декъашхой жимма тIах аьллча хиллехь, уьш тола а мегар. Амма тIаьхьарчу хенахь Оьрсийчоьнан куьйгалхоша гайтина йолу кIизалла гайта цу хенахь Iедалехь хилла нах кийча бацара. Уьш кхеча заманан нах бара бохаш дуьйца цо.\nХасабулатов Руслан: «Цара тIом бинехьара тхо хIаллак дан хала дацара царна. Амма цIий Iано ца лиира царна. Нахана хууш дац иза. Мангал бут чекх бала гергабахча (1993-чу шарахь) Дудаев а дог даьлла вара. Суна а, депутаташна а иза дуьхьал валаран бахьана дара цунна Полторанина а, Бурбулиса а, Шахрайс а кхечара а къайлах гIортор еш хилар.\nНохчийчоь-- Нохчийчоьнан президент Дудаев ЖовхIар къамел деш ву нохчийн парламентан декъашхошна хьалха, Соьлж-ГIала, 13Лахь1991\nМангал-беттан 20-чу дийнахь доккха кехат даийтинера соьга цо, Дудаевс. Шега оцу Кремлера наха бохург дош доций хии шена, ахьа делегаци яийтахьара, оха аша аьлларг а дийр дара, федерацин барт беш дакъа а лоцур дара аьлла. Кхин цхьа а дов ша оьшуш а вацара аьлла, кехат даийтинера цо.\nСо чIогIа хазахетта вара. Барт хили тхан аьлла. Сан когаметта вара Яров Юрий. Аса цуьнга элира Дудаевга телефон тохий барт бе, Гезгмашин-баттахь Сочехь кхетта а цхьаьнакхетар ду вай, и хаттар луьсур ду вай аьлла.\nСуна хетарехь и конфликт йицелла а хира-кх вайна, дерриг а нийсачу агIор дIагIур дара. Нагахь санна цо (Ельцина) герзаш ца диттинерахьара КIайн ЦIанна цхьа а тIом хир бацара. Республика кхуьуш а хир яра. Дала геч дойла царна массерна а (чIогIа дукха вай хIаллак хили) и нах бехаш а хир бара-кх».\nОьрсийчоь -- ГКЧП-н декъашхой латтийна набахта.\nМарсхьокху-беттан 21-чу дийнахь ГКЧП-н декъашхой дIалецира, ша шена тоьхна велла волу чохьарчу гIуллакхийн минситар Пуго Борис воцург. Кхин а жимма хан яьлча Iедалша амнисти йира царна. Амма ГКЧП-но йохийра Советан пачхьалкх.\nХIинца болчу Къилбаседа Кавказерчу республикийн куьйгалхойх аьлча, Москох путч иккхича царах вевзаш волу политик цхьа Абдулатипов Рамазан бен цхьа а вацара. Ткъа иза тIе ца тайра путч айинчу нахана.\nКхин цхьа хIума а ду. Левада-центро тIаьххьара бинчу талламашца, ГКЧП хиллачул тIаьхьа пачхьалкх нийсачу агIор яхана аьлла хеташ бу 26 процент Оьрсийчура бахархой. 46 процент бахархошна Оьрсийчоьно харц некъ юьхьарлаьцна аьлла хета.\nХIара программа кечйеш пайда эцна Маршо Радион эфирехь хиллачу материалех.\nОьрсийчоьнан парламент хIаллак ца йинехь, хир бацара Нохчийчохь тIом\nМича лакхенашка кхача гIерта Кадыров?..\nБелялов Рамзан чохь сецаво\nКавказхочун васт а, оьрсийн кинематограф а\nДевкар-Эвларчу доьзало орца доху\nНохчийчоьнан куьйгалхо бахархоша харжарна дуьхьал вац ша боху Кадыров Рамзана\nДзержинскийн хIоллам Iалаш бан харжаш еш ду Iедалш


Роскомосан куьйгалхочо мемашца жоп делла Штатийн дуьне толлу аппарат Марс тIе йоьссича\nОьрсийчоьнан Роскосмосан куьйгалхочо Рогозин Дмитрийс твиттерехь ши сурт арахецна Американ "Персеверанс" аппарат толамца Марс тIе йоьссича.\nЦхьанна тIехь Рогозинан сурт ду Марс толлу машен гойтуш даьржинчу суьрта тIе латийна, йоза хIоттийна: "Марса тIехь америкахошна дуьххьара гинарг", аьлла.\nШолгIачу твит тIехь сурт хIоттийна, карахь лозунг йолу Марс тIера бахархой гойтуш, ингалсан маттахь ду тIера йозанаш: "Янкаш, шайн цIа гIо", "Марс – Марс тIерачу бахархошна".\nТIаьхьо дIадаьхна и суьрташ. ХIинццалц хьаькаман твиттер яра цо куьйгалдечу Роскосмосан официалера твиттер. Ткъа оццу хьукматан куьйгалхочун Рогозинан гIовса Савельев Сергейс пачхьалкхан корпорацин официалерчу телеграм-каналехула декъалйира Америкера космосан НАСА агенталла толамца дуьне толлу аппарат Iалашоне кхачорца.\n"Персеверанс" Марса тIе йоьссина Чиллан-беттан 19-чохь. Дахаран ларш лахар а, оцу планета тIера латта юхакхачор а ю аппаратан Iалашо.\nЦул совнаха, аппарато зуьйр ю Марс тIе адам кхачош йолу технологи, дуьххьара цигахь стигала дрон хоьцур ю Марс толлуш.\nВуно хала мисси ю Марс таллар, ша "Персеверанс" а ю хIинццалц кхоьллина хиллачу дуьне толлучу аппараташлахь уггаре чолхениг. Аьтто балахь, аьхка цунах дIакхетар ю китайхоша Марса тIе хьажийна йолу "Тяньвэнь-1" аппарат.\nДуьххьара а, тIаьххьара а Оьрсийчоь гIоьртира Марса тIе кхача 1996-чу шарахь. ХIетахь дуьне толлу "Марс-96" станци ца яккхаелира новкъа, Лаьттанна гергахь, Байконур космодромера стигала хецна 5 сахьт даьлча, иккхира иза. Советан пачхьалкхо йоссийра Марса тIе шен аппарат 1971-чу шарахь.


Сел дукха ха яц вай мехка ноябрь бетта Сийлахь-йоккхача революцен цIай дездеш хинна. Цунна когаметта кхыдола деза денош дIаэттадале а, исторен чухь даим яха йисай из яьккхарий цIераш, цар турпала гIулакхаш. Укх шера 100 шу дизад Россе уж доккха хувцамаш хинна. Дукха беце а, революционерий мугIарашка лаьттаб вай къаман викалаш а. Царех хиннав Ахриев СаIида ГIапур. 1890 шера ваь хинна из, 30 шера мара ваьхавац. Историкаша ма аллара, «революцен цIер тIа ваьгав из». Россе болхлошта юкъе волаш, шерра революционни болх вайцига боаржабаь хиннарех ва Албогачиев ТIоха Ювсап. Ше леладу гIулакхаш, боккхача большевикашца С. Кировца, С. Орджоникидзеца айхха бувзам лоаттабеш, леладеш хиннад цо. 1908 шера денз цар парте волаш хьа а венав. ХIаьта а укх лоаццача йоазонца са дагалаца безам ба кхывола, лакхе хьоахабаьрий новкъост волаш, чакхваьнна саг. Из ва Нальгиев Дотмарзий Мандре.\n«Турпала вахарцара ийс ди» яхача ший повеста тIа йоазонхочо Зязиков Бахьаудина керттера турпал ваь дIаоттаваьв Сурхо тIара революционер Нальгиев Мандре. Повесть дIайолалуш, цунна дага дац кастта ший герз бедолла, Iаьдал хувца боахкарашта тIехьаотта везаргва аьнна. Из, миска воаллаш, хьаьнала саг ва. Бакъда латтача халача замано, меца борз хинна тIатеIача къело, паччахьа харцахьарча политико, къе нах теIабаро цун уйлаш эргайоах. ХIанз нийсхо йоацача хIаманца барт бе тигац дего, цо духьале ю. Эггара хьалха цу тайпара цо яь духьале яр базар тIа Элжаркъа-моллан юхь йоагаеш даь къамаьл. Духхьал ший цхьанне га дацар Мандречо цига даьккхар, ше санна болча берригача мискача наьха га дар.\nШий повеста из моттиг юкъейоалаярца йоазонхочо хьахьокх Мандречун а цунца цхьана дерригача къаман а сакхетам дегIабоагIаш латтилга. Цу сакхетамо сомабоах нах шоай бокъо, шоашта товргдола Iаьдал даккха аьле. Вешта аьлча, революцен хьалха йоагIа талгIе яр ала мегаргда цох. Цу хана дег чу йийшача уйлашта кхы хийра ца воалаш, ерригача повестах чакхвоал Нальгиев.\nДенгара денга чIоагIагIа хьовш латтача къовсамо юкъеоз из. Каста Туле вода. Сенна вода? Цигарча революце уйла йолча эрсий болхлошца хьоашал тессе, кердача болама моастагIашта тоха герз да вода. Набахта воаллаш ха йоаккх. Фу бахьан долаш? Юха а революцен гIулакх бахьане. Кхыча дешашца аьлча, хIанз цун вахара кертера гIулакх хинна дIаэттадар сийрдача кхоаненга, ираз долча вахарга бода никъ боаккхилга. Албогачиевца, Орджоникидзеца вIаший уллув нийслу Мандре. Вала везе, вала кийча ва из, мискай бокъо йоаккхаш. Цудухьа ший вахар вIалла дагадохац, ка аьга юхавалац казакий ГIизлаьрски полк?, Буро тIа хьайнача контрреволюценна, Долакха-Юрт? тIабенача А. Деникина бIуна духьала тIом беш. ХIанз хьалха мо шийх, ший дезалах, ший цIенах хинна Iацар цун уйлаш. Ерригача юртах, берригача мехках, къамах яр уж. Цох хов вайна, Мандречох визза революционер хиннилга.\nЗязиковс, ший кертерча турпала сурт кхоллаш, цун оамалаш белгалъяьхай майрал, денал, къонахчал, турпалал яхача дешашца. Къаьстта а из дика гу моастагIа цун дега боча а хьамсара а йолча Сурхо тIа кхаьчача. Деникинций къизала, маькарлонна, зовзала, наьха саготонах, бдалах ца Iабача цар наькъа духьала теха сунт хиле дIаотт лоамаро. Ийс дийнахьа пIелг миссел болча кIайчарна духьале а еш, ший юрт лораю цо; болхлоша, ахархоша цIийца, хьоцарца яьккхача революце гIортор хиле дIаотт. Из кот а воал, хIана аьлча цунна ховра ше фу къувс, шийлача Iоажала уллув сендухьа лел. ДукхагIболча, шийх тара болча, наха дезаш дола гIулакх дар цо леладаьр. Цудухьа валарах а дош хетацар цунна. Мандре дийна вус, амма нана Гагиева Мии йоацаш вус из цу деношка. Коа цо из дIаеллача моттиге хIанз болаш ба йоккхача сага боарз. Мандречо а цун новкъосташа а вохаву моастагIа, эккхаву шоай мехкара. Нальгиев вала йиш йолаш вацар, цунга а из санна болча къахьегамхошка а хьежаш кхы а доккха, дукха гIулакхаш дар.\nДуххьал цхьан сага сурт-сибат хинна Iац Зязиков Бахьаудина цун сибате кхеллар. Цу халача заман чухь хинна дерригача вай къаман денале гIулакхаш да цу цхьан сага юхьага гIолла цо хьахьекхараш. Кхыча беса аьлча, Мандре а цунна уллув кхувш воагIаш хинна цун воI БорагIан а шоаш баьхача заман дикагIбола викалаш ба. Цудухьа цар суртех цу ханарча гIалгIай къаман сурт да ала мегаргда.\nЮвцаш йола повесть юкъейихьай школе ийслагIча классе Iомадеча хрестоматена. Дешархоша из йоазув дешаш хилча, уж экскурсе кхувлаш нийслу. Из тIом цу тIа бувцача тайпара духьалъотт, тахан а Мандречун коа нийсвеннача сага. Юрта къулбехьарча оагIорахьа да дувцаш дола ков. Тиша цIа дагIа меттаза теш мо. Шерш къаьнарча Iажий гIа. Доккха Iи деш да БорагIана дIадегIа бIар. Цу гаьнашта кIалха ба Миэ боарз. Мандре вай Сибре дигачул тIехьагIа веннав. Бакъда цигара цIавена БорагIан йIаьххача хана ваьхав дас тIемца лорадаьча коа а юрта а.\nСурта тIа: Нальгиев Мандре ваьхача коа цун воIа БорагIана дIадегIача бIара кIалха экскурсе баьхкача дешархоша даьккха сурт


"Динехьа а, пайхамарехьа а тIом" бу аьлла Нохчийчоьнан муфтийс Украине гIортар\nЧиллан-бутт 28, 2022\nНохчийчоьнан муфтий Межиев Салахь\nБусулбанаш декъал бийр болуш бу Украинера тIом, цигахь кхелхинарш "шеко йоцуш шахIидаш бу", дIахьедина Нохчийчоьнан муфтийс Межиев Салахьа.\nЛуларчу махка гIортаран пайден тоьшаллаш далош, Межиевс бусту нохчийн эскархой, "Эфиопин армин могIарехь керстано урхалла дечу мостагIашна дуьхьал тIемаш бинчу Мухьаммад пайхамаран асхьабашца".\n"Тахана цигахь тIемаш беш болу бусулбанаш – КъорIанехьа а, пайхамарехьа а бу, шайна и боьхалла коча ца яийта, иштта, шаьш а Мухьаммад пайхамаран асхьабийн некъа тIехь хиларна", - дIахьедина мехкан муфтийс.\nУкраине гIоьртинчу бусулбачийн "декхарх" кхетийна Межиевс, Оьрсийчохь динан маршо хиларца а, иштта "Лута пайхамаран къоман къа" (гомосексуале хилар.-Редакцин билгалдаккхар.) дихкина хиларца а. Ткъа чугIортаран маьIна, цуьнан дешнашца, "низамашкахь чIагIйина и институташ ларъяр а, Iалашъяр а" ду.\nТIеман жихIад – исламан терминологехь Делан некъа тIехь дин къовсуш тIом бар ду. КъорIанца а догIуш, кхерамна бухехь нисвеллачу хIора бусулбачо дин лардарехь къа хьега деза, цунна ца кхоош шен рицкъ а, ницкъ а. Кхерам белахь джихIадо динан мостагIашна дуьхьал тIаме гIатта декхаре во.\nДахначу кIиранах Нохчийчоьнан муфтийс Межиев Салахьа дIахьедира, махкарчу КъурIан Iамочу школашкахь таллам бийр бу шаьш, дезачу йозанех кхетор экстремистийн кхетамехь туьдуш дуй хьовсуш. Шайн болх кхин дIа а бархьама Iарбойн меттан хьехархой декхаре хир бу, бусулбачийн Динан урхаллан цхьа могIа барамашца богIуш хила, дIахьедира Межиевс пачхьалкхан "Грозный" телеканалан репортажехь.\nОьрсийчоь Iаьржачу тептаре яьккхина Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа, делах тешачий бакъонаш йохорна. Цуьнца доьзна дуьненаюкъарчу динан маршонан Комиссино кхайкхамбина Вашингтоне жоьпалла тIехь долчу нахана, царлахь хьахийна ву Дудаев Ахьмад а, Краснодаран кIоштан кхелахо Холошин Алесандр а, дуьхьал санкцеш яха аьлла.\nНохчийчуьрчу муфтиято бехкейира Пачхьалкхан департамент "террорхойн организацешна гIо латторна". Царна хетарехь, "и санкцеш дуьхьалъяьхна исламна а, доллу нохчийн къомана а".\nЧиллан-беттан 24-чохь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира дIакхайкхийра, Донбассехь тIеман леррина операци йолорах, "регионан бахархой геноцидах кIелхьарбохуш". Цо кхайкхамбира украинхойн эскархошка герз охьадилла аьлла. Цуьнца цхьана лелхийтарш девлира Киевехь а, Харьковехь а, Одессехь а, Краматорскехь а, Бердянскехь а, кхечу гIаланашкахь а. И сурт гинчара иштта хаамбо, Оьрсийчоьнна муьтIахь болчу Донбассерчу сепаратисташкахьара даккхий герзаш деттарх а, йоллу Украинан дозанаштIера тIеман гIишлошна тIелетта хиларх а.


"Эхо Москвы" Радио а Хьаьшна Хьесап ду...\nОьрсийчоь -- премьер-министр Путин Владимир а, "Эхо Москвы" радион коьрта редактор Венедиктов Aлексей а, Moскох, 12Деч2012\nЕрриг а Оьрсийчоьно ладугIуш йолчу «Эхо Москвы» радион куьйгалхочо Венедиктов Алексейс хаам бина шинарий дийнахь, радион директорийн кхеташо дΙасахецна цуьнан акционерех алсам долахо йолчу Газпром-Медиано, аьлла. Оцу хаамо саготте бина Оьрсийчуьра бахархой. Уьш кхоьру, силайолчу пачхьалкхехь цхьаъ бен йисина а йоцу бакъдерг дуьйцу хьоста а дΙакъовларна.\nМуьлххачу а хаамийн хьостан хатΙ, хуьлда иза газета я радио, хьолахошка хьаьжжина, царна ма-гарра дуьне гуш, церан бΙаьргашца довзуьйтуш хилахь а, дукхахйолу шен акцеш, 66 процент, пачхьалкхан карахь йолу «Эхо Москвы» радио дешан маршонан тΙаьххьара гΙайре а хилла юьсуш яра кху массийтта шарахь.\nИза феномен а яра пачхьалкхан таханлера дай бевзачу Оьрсийчоьнан а, цул арахьарчу а тидамхошна. Ткъа хΙинца дерриг а шен метта дΙахΙуттуш долчух тера ду. Директорийн кхеташо Путин Владимиран а, цуьнан гонан а бага хьажжина йолчу Газпром-Медиано дΙасахецар, формалехь тидича, низамах духуш хΙума дац. Шен «Эхо Москвы» белхахойн долахь радион акцех кхоалгΙа дакъа бен а дацарна.\nШа а, шен хьалхара гΙовс Варфоломеев Владимир а дΙавоьду директорийн гонера, иза дезде ду шена, ша кхин стаг магийна шен меттиге, хΙинца цо дΙакхоьхьур-кха хΙара бале дукъ, яздина Венедиктов Алексейс хиллачун комментари еш интернетехь.\nХΙун бахьана ду «Эхо» кегаре яккхар? Хьанна ца тайна цуьнан паргΙато, мила ву радионо дуьйцу бакъдерг дΙалакъо хьаьгна? И хеттарш хеза тахана Москохахь а, юьстахара а.\nУггаре хьалха карош долу жоп дузу наха юха а, даима иштаниг нисделча дузуш ма-хиллара, Путин Владимиран цΙарца.\nБутт хьалха официалехь доцчу хьелашкахь Путина ша волчу чайне кхайкхинера Москохарчу хаамийн гΙирсийн коьрта редакторш. Царалахь вара «Эхо Москвы» радиора Венедиктов Алексей а. Дууш-молуш Ιеш, доцца, амма товш йоцчу кепехь, къамел иккхинера цунний, премьер-министрний юкъахь. Венедиктовн радиона шен резавацар довзийтира Путина.\nШа ала Ιаьмна ма-варра, маьттазчу дешнашца дара пачхьалкхан бакъволчу дас аьлларг. Иза цо ма-аллара гочдан, бехк ма буьллийла вайнаха, тхо хΙитта а ца хΙуьтту. Хьо оьгΙаз-м ца вахана ша бохучунна, хаьттира Путина Венедиктовга. Ца вахана, бохура вукхо. Ша а ца воьдий хьуна оьгΙаз, хьан радионо де-буьйса а доцуш шена тΙе нехаш хьоькхуш, бохучу маьΙнехь, хΙара эвхьазло яра Путинера дерриг дуьненна а рогΙехь дΙахезнарг.\nПутин: « Со...со-х ца воьдий шуна оьгΙаз, аш дийнахь а, буса а сайна тΙе боьхаллаш етташехь, ткъа хьо оьгΙазвахана, ас ши дош бен аьлла а дац, хьо хΙинцале оьгΙазвахана».\nИ ду я дац Газпром-Медиан дайша, «Эхо Москвы» радион директорийн кхеташо а хийцина, оцу радион политикан хьажар кхечу кепе даккха гΙертар, къестош бу хΙинца нах интернетехь а, чохь-арахь а.\nИштаниг иккхича даима а Путинна хьалхара жоп луш хуьлучу цуьнан пресс-секретара Песков Дмитрийс дацаре дина шен хьаькаман Венедиктовца хилла къамел ду хΙинца хиллачун бухехь боху къамелаш. И хаттар шега, радион дега Газпром-Медиане, дала догΙу, аьлла Песковс.\nКъайле а йоцуш, хуьлура и радио Путинан белхан кепаш, хатΙ, цо дуьйцурш даима а критика кΙел хьош а, оза ца луш, емал деш, массо а агΙор луьстуш а. Гарехь, хΙинца хиллачо, йозуш йоцуш санна яьхна НТВ-телевизион иттех шо хьалха Ιедалан кога кΙел ма-нисъярра, дΙатарйийр ю Ιедална герга «Эхо Москвы» радио а.\nНТВ-нера оццу Газпромо маршо дΙайоккхуш, Москохахь журналисташна тΙетевжина лаьттина нах, майданахь а Ιийна, дΙасабахара. Ιедало араяьккхинчу ницкъаллин тобано телевизион журналистех мукъаяьккхира. Иштта юьйжира Оьрсийчохь йозуш йоцу тΙаьххьара телевизион.\nЮжуш ю хΙинца бозуш боцчу хаамийн тΙаьххьара охΙла а хилла лаьттина «Эхо Москвы» радио а. Дуккхаъчара шайн резадацар, майданашка а бевлла, шаьш дΙахазор ду, боху интернетехула. Амма кΙезиг теша, леринарг охьадуьллур ду пачхьалкхан гΙортораша бохучух а.\nЭхо Москвы Хьаьшна Хьесап ду


Ингалсан спиритуалистийн литературин классика Майерс Фредерика яздина, «чӀогӀа даьржина дин гайтар шовкъ ю».Субъектийн динан сингаттамах шовкъ ю массарна а ян йиш йолуш а, психологехь уггар бакъерг а. Шовкъах лаьцна муьлххачу динехь а хьехадо. «Акхачу нехан шаманера Будде кхаччалц, бусулба динехь а, керста динехь а — гуш ду шовкъах тера психологин тоьшаллаш, мел яккхий ялахь а оцу адамийн психологин, интеллектан, оьздангаллин башхаллаш». Динан хьежамца Делаца шовкъехь къамел даран хоттам бало, цу чохь «са деле дирзина», амма, хьежам бац тӀеххьара тӀегӀа. Дукхах болу баккхий хьежамхоша къастийна а буьйцу, Деле вирзина дуӀанал лакхара а лору, билгал шовкъен хоттаман тоба. Башхалла йоцучу хьежамехь адамо терго ца йо арахьара дуьненан, амма абстракции а ца йо юьззана. Шовкъехь адам арахьара дуьненах ца кхета. ХӀокху дуьненан цхьан а ницкъаш ца кхочу цуьнга, уггар чӀогӀамернаш а.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Шовкъ&oldid=6646066»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 27 сентябрь, 11:26.


Дикачу накъостах дош\n28 октября в 14:08 (2009 г.)\nСо вуно чIогIа цецвелира журналистан, прозаикан, актеран тухашев Хьамзатан кхузткъа шо кхаьчна аьлча. Цуьнан тIахъаьллачу боларе хьаьжча, юьхь-сибат гича, самукъане-чу амалан тидам бича, цуьнан даима зевне, сирла, цIена велавалар хезча – ткъа суна иштта даима а къона волу иза гина бутт а бац, – со цкъа а тешар вацара цуьнан кхузткъа шо ду, аьлча. Суна вевзичхьана цуьнан амалш хийцаелла цахиларна хила мега иштта. я суна и къанлойла ца лаьа, хаац. Бакъдерг аьлча, кхузткъа шо къанвалар дац, стаг гIеметтахIоттар ду. Ткъа суна тухашев вевза шовзткъа шо гергга хан ю. Дуьххьара суна иза вевзира Советски Союзан турпалхочун Нурадилов Ханпашин цIарахчу. Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан драматически театран актер волуш. Нохч-ГIалгIайн АССР-н Министрийн Кабинетан пачхьалкхан телерадиокомитетан телестудин исбаьхьаллин программийн куьйгалхо хиларе терра, со кест-кеста хуьлура театран коллективан репетицешкахь, премьерашкахь, кхоллараллин суьйренашкахь, актерех передачаш кечъеш, спектаклаш телевиденехула гайтар дуьйцуш. Цундела суна уллера бевзара берриг а артисташ, зубайраев ярагIина, Дениев Iальвина, Исаева Асетана тIера хIетахь керла баьхкинчу Джамаев Iимранна, Вахидов Бай-Iелина кхечарна тIекхаччалц. Царна юкъахь тухашев Хьамзат. тIаьхьуо, 1980-чу шарахь иза телевиденин Грозненски студи дикторан балха веача, суна Хьамзат кхин а уллера вевзира. Нохчийчоьнан дахаран уггар а халчу муьрехь – 1984–1990-чуй шерашкахь – цхьаьний тележурналистан болх а бира охашимма, олуш махиллара, белшах белш а тоьхна. Бакъдерг аьлча цул тIаьхьа шен телестудии кхоьллира Х. Тухашевс, «5-гIа канал» цIе а йолуш. Цхьацца болчу Нохчийчоьнан бахархошна хIинца а дагаян там бу иза: цуо болхбира 1995-чу шарахь хьалхара\nтIом болабаллалц. Тухашев Хьамзат вина нохчий, Даймахках баьхна, Казахстанан аренашкаххьий, ГIиргIазойн мехкан тогIешкаххьий бала хьоьгуш болу диъ шо кхочуш.\n– 1949-чу шеран 29-чу сентябрехь Казахийн республикан коьртачу шахьарахь – Алма-Атахь. Цигахь ишколан хьалхарчу классехь деша кхиира иза, амма кхидIа дешар дIадаьхьира дайн лаьтта тIехь – Веданахь. ИссалгIачу классе ваьлча Веданан районни «Колхозан дахар» цIе йолчу газетан редакци балха а вахана, Хьамзата, иштта шайх хIетахь, 1965-чу шарахь, олуш хилла, «къинхьегаман кегийрхойн ишкол» чекхъяьккхира. Кхечу дешнашца аьлча – суьйренца дешаран ишкол.Редакцин гIуллакхана, я шен цхьана хIуманна делахь а, цкъа Соьлжа-ГIала веъча, шен накъостаца драмтеатрана хьалхахула чекхволуш, цIеххьана хаам гира Хьамзатана Москва институте деша бахийта кегийрхой бу схьакъастош, аьлла. забаренна санна, «хIун ду хьажа вайша», аьлла, чувахара и шиъ. ТIаккха сцени тIехь дерг а гина, «и-м соьга а далур дара», аьлла, юкъавелира жима стаг. ша а ца тешаш, конкурсах чекх а ваьлла, Москва театральни искусствон Пачхьалкхан институте кхечира. Хьамзат, актераш хила лууш болчу къонахийн тобанехь.Чекхъяьккхира институт, артистан болх бира Нохч-ГIалгайн пачхьалкхан драматически театрехь. Цуьнца цхьаьна Х.тухашевс дIабаьхьира журналистан болх. «Суна керла бацара иза, – дуьйцу цуо. – ХIунда аьлча, актер хиларе терра, ас дуккхаза дакъалецира телевизионни передачашкахь. Цу тIе, ас айса а кечйора, дIахьора театран актерех – сайн накъостех .\n– Дудаев Мусах, идаев юсупах, кхечарах а телепередачаш. Цу тIехь суна доккха гIо дора исбаьхьаллин программийн куьйгалхочо журналиста Кусаев Iадиза а, телевиденин коьртачу режиссера Насардинов Вахас, оцу редакцин режиссера\nша Мусаев Петра а, Шамилева Иринас а, кхечара а».ХIетте а, ларамаза хилира Х.Тухашевн телевидене дикторан балха вар а. Цуо ша мадийццара: «1980-чу шарахь, театрехь актеран болх беш волчу суна цхьана сарахь телевизорчухула хезира, цигахь\nдикторийн конкурс дIакхайкхош ю, аьлла, хаам. Цуо со меттах хьавира. «ХIун хуьлу хьажа со, аьлла», со вахара конкурсехь дакъалаца. Атта толам а баьккхина, балха дIахIоьттира со», – дуьйцу тухашев Хьамзата. «Шина шарахь гергга бен ца бира ас дикторан болх, – кхидIа а дагалоьцу Хьамзата. – Кестта юкъараллин-политически программийн редакце ваьккхира со журналистан болх бан. Иза караберзош суна доккха гIо-накъосталла хилира оцу редакцин куьйгалхочуьнгара Джабиров ибрахIимера а, белхахочуьнгара Булуева Зулайгара а. Цаьршинна баркалла а боху ас даггара.\nХIетахь – ткъолгIачу бIешеран девзткъе итталгIачу шерашкахь – дукха бара шайх Iама похIма а, зеделларг а долу журналисташ: Кусаев Iадиз, Богданов Виктор, Хатуев Iаднан, Караев Руслан, цхьамогIа кхиберш а. Со царах Iама а Iемира», – дуьйцу Тухашев Хьамзата.ДIайолаелира М.С.Горбачевс дIакхайкхийна перестройка: баккъал а йолу зорбанан а, дешан а маршо, хIуъа, хьанна а дийца магийна зама. ХIетахь телевиденехь дуьххьара гучуевлира хьалха цкъа а хила йиш хилла йоцу передачаш «Хьажаран са» (т.юнусова), «Синпха» (Р.Караев), «Даймехкан еза меттигаш», «Эвлияэх дийцарш» (I.Кусаев, М.заурбеков), «шуна хIун хета?» (Х.тухашев), кхиерш а.Хьамзатан хьалхарчу передачехь дакъалоцуш вара Нохчийчоьнан хьалхара муфти\nГазабаев шахIид-Хьаьжа, дуьх-хьара телевиденехь йийкира назманаш. Цул тIаьхьа передачашкахь дакъалецира тайп-тайпанчу боламийн а, партийн а, юкъараллийн а куьйгалхоша. Церан вовшийн девнаш довлура, цаьрца майра къийсалора Х.Тухашев а. Ала деза, шечунна тIера вуха вер воцуш, кхералур воцуш, шена дуьхьал дерриг дуьне даьлча а, къарлур воцуш, ша бакъвелахь, ша журналист хилар гайтира цуо оцу переда-\nчашкахь.Кестта цо схьайиллира «5-гIа канал» аьлла йолу телестуди. Ала деза, дика а, чулацаме а, самукъане а хуьлура цигахь кечъен передачаш. Нохчийчохь кхихкинчу хьалхарчу тIамо, ерриг а хаамийн гIирсаш санна, хIаллакьйира Х.тухашевн телевидени а. Цул тIаьхьа тахханалц кхин меттахIотта аьтто ца хилира цуьнан. Кхузткъа шо стеган кхолларалла а, похIмалла а гIеметта хIутту хан ю. Цундела шерашка ша къар ца войтуш, тахана а могIарехь ву тухашев Хьамзат. Тележурналистикехь болх бина ца Iаш, дийцарш яздеш а, зорбане дохуш а ву. Везчу Дала, аьтто бойла цуьнан цу тIехь, кхин а цхьана кхузткъа шарахь вехийла иза доьзалан ирсана а, доттагIийн\nНохч-ГIалгIайн АССР-н культуран хьакъволу белхахо, Нохчийн Республикан хьакъволу журналист.


Асаев Абубакар – журналистийн Ерригроссин конкурсан толамхо\n22 марта в 12:23 (2010 г.)\nКорматаллин журналистийн «Золотой гонг» цIе йолчу Ерригроссин конкурсан толамхошна совгIаташ дIадаларна лерина даздарш дIадаьхьира 12-чу мартехь Москварчу Президент-отелан ЦIечу залехь. «Золотой гонг» конкурс кху шарахь ялхиттазлагIа дIахьош яра. Таханлерчу денна шуьйрачу хаамийн гIирсийн редакцийн коллективашна а, зорбанан журналисташна а юккъехь уггар боккха сий-ларам болчарех цхьаъ ю и конкурс. Кху шарахь оцу конкурехь дакъалоцуш вара Нохчийн Республикан «Вести республики» газетан корреспондент Асаев Абубакар. Цунна шена а, вайна массарна а юьхькIам болуш хилира цо цигахь дакъалацар. А.Асаевс толам баьккхира «Мужество и принципиальность в отстаивании позиции» номинацехь. Конкурс вовшахтоьхначара билгалдаьккхина ма-хиллара, кху шарахь дуьххьара Нохчийчу дIахьош ду конкурсан толамхочунна луш долу совгIат – Иридан статуэтка. Кху конкурсан башхалла яра жюрис цхьана материалан мах а ца хадош, цхьана темина язйинчу дуккха а материалийн мах хадош хилар. Ас яхьийтинарг пхи статья яра. Цу статьяш тIехь ас яздинарг сайн дагна, синна Iаьткъина хилларш ду. Ас дуьйцу тIеман муьрехь хиллачу хьолах, Къилбаседа Кавказехь долчун Россехь шина кепара мах хадош хиларх, харцпатриоташа Нохчийчоьнан а, Россин а юкъаметтигийн хьокъехь дерг галдаьккхина дийцарх, кхечунах лаьцна. Сайн статьяшца Нохчийчоьнан селханлерчу а, таханлерчу а дийнах бакъдерг дийца хьаьжна со, бакъволу нохчий бовзийта а гIиртина. Вайн халкъийн кхолламийн оьмарийн бохаме агIонаш хиллехь а, Росси вайн юкъара цIа ду. Цуьнан сий-ларам айбинарг деккъа цхьа оьрсийн халкъ хилла Iаш дац, Кавказан мехкашкара бевллачу кIенташа, цу юккъехь нохчаша а 1812-чу шеран Даймехкан тIамехь а, цул тIаьхьарчу тIемашкахь а жигара дакъалаьцна мостагIех Росси ларъеш. Нагахь санна оцу цIийнан пен эккхахь, иза дIатолур бу, тховх ладар чуэха долалахь, тхов то а бина, дIасацалур ду чуоьхуш долу ладар. Амма цуьнан лард йохаяхь массо а цIенна бухахь вуьсур ву. Иза дIахезийла лууш вара со. Сий-ларамечу жюрис (шена юккъехь цIе яххана журналисташ, Россин Президентан Администрацин, Пачхьалкхан Думин векалш юккъехь болуш хилла йолчу) сан белхийн иштта лакхара мах хадийна хиларо тешаво сан аз юкъараллина хезна хиларх, – бохура А.Асаевс.\n«Золотой гонг» конкурсан сий-ларам шо-шаре даларца лакхаболуш бу. Алсамбовлуш бу конкурсехь дакъалоцуш берш а, Иридан йоьза статуэтка яккха лууш берш а. Карарчу шарахь конкурсехь толам баккхарехьа къуьйсуш вара эзар сов журналист, бIеннаш редакцеш, Интернет изданеш, издательски цIенош. Царна юккъехь хьалхара меттиг а, коьрта совгIат – Иридан статуэтка – даккхар боккъал а боккха кхиам бу. Даггара лаьа Асаев Абубакаран тIейогIучу хенахь кхолараллехь кхин а бIаьрла толамаш хуьлийла.\n«Золотой гонг» конкурс йиллинарг а, вовшахтоьхнарг а Россин регионийн СМИ-н куьйгалхойн Альянс ю (АРС–ПРЕСС). Конкурс дIахьо зорбанан а, шуьйрачу коммуникацийн а Федеральни Агентствон гIоьнца. Конкурс доккхачу маьIне а, сий-лараме а хилар гойту жюрин декъашхой махкахь а, цул генна арахь а бевзаш болу нах хиларо. Царна юккъехь ву (жюрин председатель) Россин журналистийн ишколан легенда, МГУ-н журналистийн факультетан президент Засурский Ясен, Россин регионийн СМИ-н куьйгалхойн Альянсан кхочушдаран директор Дубинская Софья, Россин Президентан чоьхьарчу политикин урхаллин коьрта хьехамча Воробьева Надежда, кхиберш.\nСуьрта тIехь: Асаев Абубакар.


www.islamannur.org - Дакъа 23: ХIокху умматах цхьа дакъа цIунашна лолла деш хилар\nДакъа 23: ХIокху умматах цхьа дакъа цIунашна лолла деш хилар\n«Жайнех цхьа дакъа шайга делларш ца гина хьуна? Джибтах а, тIагIутах а теша уьш, гаурийн дуьхьа ала а олу цара: «ХIорш нийсачу новкъахь бу Делах тешначарел а»» («Нисаъ»: 51).\n«Ала: «Аса дийций шуна АллахIана гергахь шайна кхин а вон бекхам хинберш муьлш бу? Уьш бу - АллахIа шайна неIалт аьлларш, И шайна оьгIазваханарш, Цо шайх маймалш а, хьакхарчий а йинарш, тIагIутана корта беттарш (Iибадат дийриш)»» («ал-МаидахI»: 60).\n«Ткъа шайна хетарг тIедаьккхиначара элира: «Оха билггал маьждиг дугIур ду царна тIехула»» («ал-КахIф»: 21).\nАбу СаIийда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дийцира аьлла:\n«Боккъалаъ, шайл хьалха хиллачеран Iадаташна тIахьахIуьттур долуш ма ду шу, массо хIума нисса цара санна а лелош. Нагахь уьш моьлкъанан Iуьрга болхахь – шу а гIур ма ду царех терра оцу чу». Наха хаьттира: «ХIай АллахIан элча, уьш (ахьа буьйцурш) жуьгтий, керстанаш буй?». Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) жоп делира: «Кхин муьлш хир бара уьш?» (Бухари, Муслим).\nМуслима далийна Совбанан (АллахI реза хуьлда цунна) хьадис, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла:\n«АллахIа суна хьалха дIасадаржийра дерриге латта, суна ган а гира и малхбалехьара малхбузехьа кхаччалц. Боккъалаъ, суна гайтиначу махка тIехь Iедал сан умматан карахь хир ду. Ши хазна а елла суна: цIениг а, кIайниг а. Аса сайн Деле дийхира - Цо сан уммат хIаллакцадар, массарна боссош болу бохам а баийтина, цунна тIе церан шайн могIарера воцу арахьара мостагI цатасар а, церан мехкан дийналла а йохош. Сан Дала жоп делла: «ХIай Мухьаммад, Аса муьлхха а цхьа сацам бича, иза кхочуш хилаза ца болу. Делахь, Аса хьан умматана дели - Айса иза хIаллакцадар, массарна боссош болу бохам а баийтина, Аса цунна тIе церан шайн могIарера воцу арахьара мостагI а тосур вац, шайн мехкан дийналла а ларйийр ю цара, луларчу мехкашкара бахархой царна дуьхьал бовлахь а, нагахь уьш вовшийн хIаллакбан а, йийсар бан а ца болахь» (Муслим: 2889).\nАл-Баркъанийс «ас-Сахьихь» жайнахь уьзза хьадис далийна, тIаьхьадогIург кхин а оцу тIе а тухуш:\n«Бакъдолуш, со кхоьру сайн умматехь (нах) тилош болу имамаш бовларна. Нагахь царна юккъехь тур латахь - и хьалаайдийр дац къематде кхаччалц. Къематде а хIуттур дац - сан умматах дийна биссинарш мушрикех дIакхетталц, цуьнах цхьа дакъа цIунашна лолла дан доладаллалц а. Сан умматехь ткъе итт харцлуьйриг гучувер волуш ву, царех хIорамммо а ша-ша пайхамар дIакхайкхор ву - со воллушехь пайхамарех тIаьххьараниг, сол тIаьхьа кхин пайхамар хир вац. ХIетте а, сан умматехь массо хенахь а цхьа тоба хир ю - бакъонна тIехь а, толамехь а хир бу уьш, царна зен а дийр дац уьш гIоьнза теснабитиначо - Сийлахь-Везачу а, Беркатечу а АллахIан омра даллалц» (Абу Дауд, ибн Мажат, Ахьмад).


Махках даьхна де дицде бахахь а...\nЧиллан-бутт 17, 2013\nНохчийчоь -- Къам махках доккхуш, 1944\nСибреха хьажийначу къоман бала мохь аьлла балхорца гIарабевлла нах бара уьш - могIара йоI, пондарча Чугуева Малика а, гоьваьлла политолог, профессор Авторханов Iадрахьман а. Цара а, и санначара а даьхначу орцано 13 шо даьлча меттахIоттийра нийсо - Кавказе юхабаьхкира вайнах. Ткъа иза-м хьехор а ца тов Соьлж-ГIаларчу хьаькамашна...\nЧугуева Маликин эшарийн дешнаш ду хIорш. Халкъийн ден, сийлахьчу баьччин суьртан агIор гома хьаьжча а стаг доьза вовш зама яра йоIа цунна къадоьхуш пондар лекхнарг.\nИшттачийн хьалханча хилла лелла къам цIера даьккхинчу кхойтте а шарахь дуьнентIерачу массо а политикашна вевзина а, цара лоруш а хилла волу историк, политолог профессор Авторханов Iадрахьман.\nНохчашна бен-башха яц цуьнан цIе, цунах дисина иэс. Цундела гочдарца дукъ ца деш, хозуьйту оха шуна Iадрахьманан аз. Маршо Радионехула Советан Iедалан юхь-марш ма-ярра йовзуьйтуш цо дуккха а динчу къамелийн кийсаг ю хIара. Шо - 1962-гIа.\nМила ву шуна тахана Авторханов Ιадрахьман, цо Ιилманехь, шайн хΙинцалерчу кхетамехь шу хьалакхуьуш хIун делла шуна, аьлла, Маршо Радионо хаттар дира, Авторхановна а санна, нохчийн къам Оьрсийчоьнах дозаш хуьлийла дац аьлла хетачу политикашка.\nАвторханов: Хрущев - Брежнев