Маре - дийна йисархьама. Маре - ядархьама\nЗазадоккху-бутт 12, 2019\nДаIишхойн карара яьлла Дагестанера яхархо Бибулаева Залина\nДаIишхойх еддачу зудчуьнца йина интервью\n"Настоящее время", Цинцаев Сайхан\n"Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхойх дIакхетархьама Оьрсийчуьра масийтта эзар вахархо дIавахара Шема. Дуккха а зударий а, бераш а дара цаьрца. "Настоящее время" хьостано къамелдира царех цхьахйолчу зудчуьнца.\nБибулаева Залина – Дагестанера схьаяьлла ю. Делан къинхетамца аьтто баьлла цуьнан даIишхойх яда. Карарчу заманчохь даймахкахь ю иза. 2014-гIа шо даллалц шен берашца Туркойчохь ехаш яра иза. Цо дийцарехь, вербовка ечара бечу кхайкхамех а тешна, Шема дIаяхара иза керла дахар доло дагахь.\n- Шема яха сацам муха хилира хьан? Цига кхача а муха кхечира хьо?\n- Юкъарчу схемаца: Оьрсийчоь- Туркойчоь – ДаIиш. Суна схьахетарехь, массеран а некъ болало-кх ишта дIа: Европа-Туркойчоь-ДаIиш, Казахстан- Туркойчоь - ДаIиш. Дозанаш диллина дара, дехьаволучу хенахь цхьа а проблемаш ца Iиттаелира. "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанан реклама яра интернетехь жигара яьккхина. Иштта дика нисйинчу схемаца кхечира со сайн берашца "Исламан пачхьалкхе".\n- Марехь ярий хьо, цига дIайоьдучу заманчохь?\n- ХIан-хIа, яцара со нехан цIартIехь. Оцу хенахь Туркойчохь ехаш яра со сайн берашца. Еххачу заманчохь терго латтайора ас Шемахь лаьттачунна тIехь. Цигахь "Исламан пачхьалкх" ю, Дела низамаш ду лелаш бохуш, доллу дуьненчуьра бусулба нах Шема дIагуллуш бара. Тхо бусулба ду, тхуна АллахIан шариIат деза, тхуна исламан дин а деза, и дерриге а цундела хазахетара тхуна. Тхуна а лиира, тхо а дара "Исламан пачхаьлкхехь" даха луучарех\n- Туркойчу хьо йоьдучу хенахь а, цигара Шема дехьаяла Iалашонца яханерий хьо?\n- ХIан-хIа, цхьана а кепара ойла яцара сан Шема кхача хIетахь. Туркойчохь дIатаръелла яха лууш яра со.\n- Ахь дийцарехь, Туркойчохь цIийнда а воцуш, хьайн берашца хьуо ехаш яра хьо, цул тIаьхьа Шема дIаяха хьесап дира ахь?\n- ХIаъ, майра вацара сан цу хенахь. Диъ бер дара сан: кхо кIант а, цхьа йоI а. Жимахволчун 3 шо дара, воккхахволчун – 12 шо. Сайн 4 бер а эцна яхара со Шема.\n- Шема дIакхаьчначул тIаьхьа, хIун халонаш Iиттаелира хьох? Цигара хьелаш а муха карийра хьуна?\n- Бакъдерг дийцича, юьхьанца халонийн а, динца бIостане долчу хIуманийн а тхайн ма-хуьллу терго ца ян гIертара тхо. Табку гIала а еана, сайна бевзачу нахана тIе йоьсира со дуьххьара. (Мадинат-эт-Таура, Эс-Саура, Эт-Табка, Эфрат хина уллора, Ракка гIалина 50 километар генара шахьар ю иза. 2013-чу шарахь дуьйна даIишхойн карахь яра иза, Шеман демократин ницкъийн альянсо а, курдойн ницкъаша а, Iамерко а, кхечу Малхбузерчу пачхьалкхаша а гIо деш, 2017-чу шарахь мукъаяьккхира и гIала).\nТхоьга ма-дийццара, оцу гIалахь бомбанаш ца еттара, тийналла лаьттара. Iер-дахаран хьелаш а дика дара: даIишхоша ахча хIоттийнера тхуна, дика кхачаме а хуьлура и гIо, хIуъа а эца аьтто а хуьлура тхан. Цхьа хан яьлча, чохь Iен сайна петар йийхира ас. ЦIийнда воцчу зудчунна шенна хIусам луш яц, хьо маре яха еза элира соьга.\nМар воцу зударий кхечу зударшца цхьана юкъарчу хIусамехь Iаш бара. Цхьана чоьна чохь шиъ-кхоъ зудий, церан мел лахара а, 3 бер, 4-5 долуш меттиг а хуьлура. Хьайна хаьа-кх хьуна, дийнахь а, буса гIовгIанехь ваха хала хилар. Цаьргара пурба доцуш, хьошалгIа яха а, я хьайна тIе хьаша вита а йиш яц хьан. Ишта дара цигахь хIиттийна низамаш.\nОцу хьолера бовлархьама дукхаболу зударий цхьанна цIартIе бовлура. Со а яхара маре, хIусам елира суна, цул тIаьхьа кхаа шарахь сайн петар чохь яра со. Нагахь цIийнда велла меттиг нислахь, оцу хIусамчуьра арайоккхура зуда. Хьалха ша Iийнначу юкъарчу Iойла юхайогIура иза. Ткъа сан кIентий баккхий хиларна: 14, 13, 10, 9 шераш долуш бара уьш - со чохь Iадйитира.\n- Хьан цIийнда тIамехь кхелхира?\n- ХIаъ, сан майра вийра. Шозза маре яхара со Шемахь. Сан дуьххьара хилла цIийнда велча, хIинций-хIинций петар чуьра арайоккху-кх со бохуш, кхоьруш хан ехьира ас. Дела къинхетамца, со чохь йитира цара. Оцу кхаа шерачохь цу чохь ехира со, яда Iалашо сайн коьрте хьовззалц.\n- Хьо яда еза аьлла, ойла маца хилира хьан?\n- Цигара яда сан ойла гIаьттина дикка хан а яра, амма со кхетара, уллохь борша стаг воцуш суна Iаламат хала хир дуйла. Некъ гойтуш хьуна хьалхаволучуьнца кхачо йоллуш ахь барт ца бахь, тарло цо хьо Iехо. Асад Башаран агIончашка дIало хьо, я Иракъе дIахьажайо. Нагахь барт бийриг борша стаг велахь, Туркойчу дехьавалар нисло хьан. Цундела со шолгIа маре яхара, цигара яда Iалашонца.\n- Къаьсттина тобанхоша лелочуьнца хьуна цатовриг хIун дара?\n- Дийцинарг цхьаьнацадар стенца дара хаьий хьуна? Исламан дино хьоьхург хIун ду? Дала тIедехкина декхарш бусуба наха кхачам боллуш кхочушдар. "Исламан пачхьалкх" шех олчу тобанхоша аьлларг, я суна хетарг, кхечо бохург дац, АллахIо тIедехкинарш кхочушдар ду.\nЮьхьанца цхьа кега-мерса хIуманаш дара бIостане дуьйлурш. Масала, исламан низамаш кхи тIе а чIагIдан сацамбира меттигерчу кхелахоша. Зуда маре йоьдучу заманчохь, цуьнан шен лаамехь ду урдо дехар а, ца дехар а. Я кхо финик дехар, я деших буьзна тIоьрмиг бехар. И зудчун шен бакъо ю. Дукхахболчу зударша хIуммаъ ца йоьхура. ХIун йоккхур ю ахь, даьса киса долчу кхечу пачхьалкхан вахархочуьнгара?\nЦундела зударий юхабевлира ахча доьхучуьра, ткъа цу кхелахоша сацамаш бора: ишта мегар дац, деха деза. Нагахь ахь цуьнга деши ца дехьа, хьо цунна атта хетар ю бохуш. Дала ма-боху, зудчо ша маре йоьдучуьнгара ахча доьхуш дацахь, иза шен лаамехь йита еза.\nТIаккха шолгIа – йийсаре лецначаьрца цара лелориг. КъурIанчохь къаьсташ яздина ду, ша йийсаре лаьцначу стагца бусулба муха хила веза: ша юург цунна хьалхахIотто а еза, ша дIавуьжжучу иза а вижон веза аьлла. Оцу тIехьа нийсо ца лелайора цара. И дерриге а гуш дара тхуна, амма тхуна хIун аьлла хетарий: куьйгаллехь лаьттачу Iарбошна дика хууш хир ду динехь дерг, тхо нийса кхеташ хир дац аьлла, ойла хуьлура.\nБакъду, дуккхаъчарна ца тара цара хIиттийна ламасташ, цара лелон къизаллаш, харцонаш. "Исламан пачхьалкхна" дуьхьал къамелаш дан волавелларг тIепаза вара, цара вуьйш вара иза. Кхетий хьо? Оцу пачхьалкхна дуьхьал хIуммаъ а ала йиш яцара хьан. Дуьхьал дош ала дихкина дара. Бакъдерг аьлча, оцу тобанах "Исламан пачхьалкх" ала а вон хета суна-м.\n- Хьан цIийнда кхечу пачхьалкхера вахархо вара?\n- Уйгур вара иза, гIазакхийн мотт буьйцуш. Китайра вацара иза, къилбаседанехь ваьхна вара иза. Суна схьахетарехь, Сургутехь ваьхна вара иза.\n- ДаIишхойн буйнара ялар муха нисделира хьан?\n- Кеп-кепара некъаш лоьхура оха. Хамера Идлибе а дахна, цигара Туркойчу дехьадовла гIоьртира тхо. Аьтто ца хилира тхан цу тIехь, хIунда аьлча, пачхьалкхан эскарша юкъаерзийна лаьттара 2016-чу шарахь Хама. Асад Башаран карадаха боккха кхерам бара тхуна.\nТIаккха, сан цIийнда шена бевзачу курдошца дагавелира. Цара дош делира цунна, шаьш дуьхьало йийр яц аьлла. Амма дуьххьара хаьттира цара, сан цIийнда тIом бина вуй аьлла. Нагахь тIемашкахь дакъалаьцна иза велахь, дехьаволуьйтийла дац бахара. Тхуна тIаьхьа машен а яийтина, курдаша накъост велира тхуна, некъ гайта. Цхьа дика аьтто а хилла, схьадогIура тхо. Курдойн дозан тIе тхо ма девлли, тхоьца машенчу хаийра цхьа тIемало, хIора постехь даIишхойн тобанера шайн лаамехь арабевлла хIорш олура цо. Курдаша дика гIо дира тхуна.\n- Кхи дIа хIун хилира?\n- Курдой болчу схьадалийра тхо. ХIора денна, хIинций-хIинций тхох таллам а бина, Туркойчу дIадохуьйтур ду хьуна тхо бохуш, сатуьйсура оха. Эххар а, сан цIийнда набахте дIавигира цара, со куьпахь йитира. Цигахь биъ бутт баьккхира ас.\n- Стенгахь дара шу?\n- Шемахь. Иракъехь куьпаш яц. Иракъехь набахтеш ю.\n- ТIаккха Оьрсийчу муха кхечира хьо?\n- Биъ бутт баьллачул тIаьхьа, сан пIелгийн таммагIаш а эцна, со Оьрсийчу дIайохуьйтуш ю элира соьга. Цул тIаьхьа, цхьа набахтех тера йолчу гIишло ялийра со. ГIазакхийн мотт буьйцучарех со цхьаъ бен яцара, иракъхой бара бисинарш. Оьрсийчуьрчу зударех йоьттина цхьа чоь а хиллера цигахь.\nСуна дуьйцуш хезира, цхьа программа ю, цуьнца а догIуш, Путина шен пачхьалкхан бахархой цIа берзабо аьлла. Оцу гIуллакхан инициатор Кадыров Рамзан ву бахара.\n- Хьуо даймахка юхаеана йоккхайоьй хьо?\n- Iаламат чIогIа!


Донбассера хьал марсадаккхар дита аьлла Оьрсийчоьне Евробертан пачхьалкхаша\nАхчанца а, тIеман гIирсца а сепаратисташна гIо а латтош, Украинан Малхбалехь тIеман конфликт марсаяккхар сацаде аьлла, Оьрсийчоьне кхайкхамбина Францино, Германино, Великобританино, Белгис, Полшано а. Оьрсийчоьно ГIирмана аннекси ярна хьалха санна дуьхьал ю Европан пачхьалкхаш.\nДуьненчуьрчу машарна кхерамаш латтош, Украинан суверенитет йохайо Москоха шен леларца аьлла ду юкъахь Евробертан пачхьалкхаша хIоттийначу дIахьедарехь. Украинерчу ситуацина леринчу ООН-ан Кхерамзаллан Кхеташонан цхьанакхетарехь бина цу кепара кхайкхам.\nДонбассера хьал дерзон Iалашонца бина Минскан барт а бохийна хиларна къера бу ООН-ехь.\n2014-чу шарера схьа дуьйнна Украинан Малхбалехь вийна 3 эзар сов маьрша вахархо, ткъа йоллу пачхьалкхехь вийнарг ву мел лахара а 9 эзар стаг. 1,5 миллион Луганскан а, Донецкан а кIоштийн бахархой мухIажирш бевлла. Гуманитаран хеттаршкахула йолчу ООН-н инарла секретаран гIоьнчас Мюллер Урсулас дина ишта дIахьедар.\nЦо бахарехь, Донбассан шина а агIор бехачу бахархошна гуманитаран гIо кхачо 2019-чу шарахь 162 миллион доллар ахча оьшу.


Оьрсийчоь –Москох, коррупцина духьало еш пикете яларна, лаьцна полицин чоьнаш чу ша къевлича, оьрсийн жигархочо гойту «Путин, коррупцино дIаэцийла хьо!» тIеяздина лозунг, 05Сти2012\nДуккха а шераш девлла Оьрсийчоьнан президенташа шайна пачхьалкхехь коррупци юйла а хаьа, иза шаьш хIаллак а йийр ю аьлла, халкъана дош делла.\nКъасттина бехира иза Медведевс ша цхьана ханна президентан дарже хиича.\nДуккха а низамаш а арахецна кхаьънаш оьцурш, халкъе хаттаза, цуьнан кисина боьлхучийн куьйгаш дацдо бохуш.\nАмма Оьрсийчохь къола динчун куьйгаш дохуш хилча, дуккха а дукха шаьш тоьлла хета кура нах хир бара кхидIа я ахча дагардан а, я кхаъ схьаэца а йиш йоьхна.\nОьрсийчуьрчу низамхоша, статисташа, тергамчаша тоьшаллаш а деш, ткъа шо, итт шо хьалха а санна, барамашкахь лакхадаьллеххьий бен, лах ца делла дечу къоланийн терахьаш а, барамаш а. Даима а санна, ког баькк-баьккхинчохь ву вахархо кхаъ бала декхаре а.\nСоьлжа-ГIаларчу банкан белхахочо Берсанукаева ПетIамата дийцира Маршо Радиога, коррупци ю Нохчийчохь, амма шена адамийн шайн бехк хета, шайгара ца догIу соьмаш Iедалан гIенташкахь Iечу нахана кхийдорна, аьлла.\n"Ког баькх-баьккхинчехь дала деза ахча"\nМуха эшор ю и цамгар? Я баккъал а доьзна ду-те и адамашна, Iедалан низаме диллича, шайн бакъонаш а, декхарш а кIеззиг хаарца? Коррупци яьржина массанхьа а: берийн бошмашкахь, школехь, больницашкахь, кIоштийн, яртийн урхаллашкахь, хьукматашкахь.\nУр-атталла, нехаш йохуш, урамашкахь къахьоьгучарна а хаьа шайн бакъонаш, девза низамаш, хаьа юкъарчу дахарехь хIун лелон мега, ца мега. Амма нах и дерриг а ца хуурш а хилла беха, шайн, «йогIург» дIа ца елча, хIумма а нислур доцийла а хууш, боху Шелахь ехачу боккхачу доьзалан нанас Батаева Заргана.\n"Тоьлур воцу тIом бу коррупцица къийсавалар"\nДуккха а зама ю Оьрсийчохь пачхьалкхан Думано коррупцина дуьхьалоеш тайп-тайпана низамаш доху, амма, тодлла хьелаш дац тахна а.\nКхуьуш ю коррупци, де дийне мел дели алссам зIидигаш а тосуш. Цуьнан орам, Маршо Радиоца къамел динчу Атабаев Мохьмдана хетарехь, хIаллакбан ницкъ а тоьар бац.\n"Дахар а къахьдо кхаьънаш леларо"\nНохчийчохь лелаш цхьа забар ю.\nЕвропе дIавахана веха цхьа кIант хилла, боху, цIаван сахьаьвзина, шен дега телефон етташ. Дас элира боху: варийлахь, варийлахь, сан кIант! Хьо вала а волуш, цIа ма волалахь! Вайн цIахь нах бууш адам даьржина. Могашверг – налогаша вууш, цомгашниг - льраша, велларг - молланаша!\nТкъа муха иэшор ю коррупци, пачхьалкхо арахоьцу конверташ а ахчанан барамехь деш хилча?!\nШайн гIаддарна, иштта шайн бегаш а беш, дIабеха нохчий коррупцин лоллехь, ерриг а Оьрсийчоьне эшалуш доцу и зулам эшон шайн ницкъ муххале а кхочурбоцийла а хууш.\nКоррупци лагIлуш яц


Нах хьоьшу некъо\nГIуран-бутт 05, 2019\nГIалгIайн масийтта юрт йоьлху Iедало некъан компанина магочух. Несар-Коьртехула, Дошлакх-Юьртахула, Яндарехула, Буро-КIалехула, ГIази-Коахула чекхболу М-29 некъ шорбархьама йохош ю нехан керташ.\nШайн ков-керташ, бошмаш некъа буха яхийта ца лууш, аьрзнаш до бахархоша. ДIахьошу некъо йистошца лаьтта кафеш а, машенаш юьлу меттигаш а – напха даккха таро йоцуш буьту бахархой.\nЯ бахамаш а, я тIедогIуш рицкъ а доцуш\nГуламашкахь бу резабоцу бахархой. Некъ я ярташна юьстахбаккха беза, я, къастийначу сизца дIахьош белахь, нахера, церан лаамца, мехах схьаэца деза латтанаш – иштта боху низамо.\n"Кавказ.Реалиица" къамелаш динчу бахархоша дийцарехь, 7 шо ду некъ буьллур бу боху, амма ца хаьттина Iедало нахе цкъа а, духку цара латта, я кхечу меттехь цIенош дан лаьа.\nШи бутт бу некъ шорбан болийна, оццул хан ю нах протесташка буьйлу а. Резабоцчу наханна тIеэха буьйлабелла хIинца мехкан куьйгалхой а, ГIалгIайчуьра омбудсмен а.\nХьаькамаш къера бу – некъ билла болош низам талхийна, амма …хIинца дан хIума дац, боху цара. Прокуратуро делла жоп а ду беламе: белхан гIирс нехан керта ца баьллехь, ала дац «низам талхийна».\nГIаране бевллачу нахаца къамел дина мехкан вице-премьера Латыров Исрапила. Нахера церан некъа кIел доьлху латтанаш эца долор бу Iедало, аьлла цо, амма хууш дац, маца иза маца хир ду.\nНекъе шайн бахамаш ца хьашийта арабевллачийн хьалханча ву Тангиев Мохьмад. Цо дийцарехь, дуккха а хан ю жигархоша сагатдо, амма бац цаьрга хьаькамаша дуьйцучо бохьуш пайда.\nКIира хьалха девне делира хьал. Вовшахлиэта хIиттира бошмийн дай а, техника ара а яьккхина, Федералан некъийн урхалло лаьцначу «Неон» фирмин белхалойн а.\n"Еа асанах лаьтташ хир бу некъ, шина а агIор нехан кертех дIагIоьрта иза. Некъан йистошца цIенош лаьтта нах буьсу чу-ара бовла меттиг а йоцуш, ца буьту меттиг цIеношна улле лоьрийн машен я цIеяьлча кхочу гIо дIахIотта аса», - леткъа Тангиев.\n«Иза тхоьгара бакъо йоккхуш болийна болх бу. Некъайистошца туьканаш, офисаш, техникан станцеш лаьтта – уьш а ю дIахьокхуш. ДIабоьлхучу некъан белхаша дегадо тхан цIенош, цхьаболучийн пенаш а этIна. Тхо дац некъ билларна дуьхьал, иза низам а лардеш, тхоьца ларам а болуш билличхьана», - боху жигархочо.\nПятигорскехь, «Кавказ» цIе йолчу некъийн урхаллехь дийцаредина М-29 некъах дерг. Цигахь юха а аьлла: бакъо ю бахархойн компенсаци еха а, шайн цIенош Iалашхуьллучу кепара некъ дIабахьаре сатийса а, лаахь, Iедало шайна луш болу лаьттан мах дIабеха а. Амма ца хаьа хьал дийцаредечарна, хIун дан деза оцу некъо юрт дIахьокхучу метте шаьш кхаьчча.\nЮха а аьлла урхаллехь, ахча лур ду некъо бошмех бохучарна. Амма лур яц компенсаци нахана «некъо йинчу халонашна» а, «хила а тарлуш, цахиллачу пайданна» а дуьхьал. Оцу хьоло йохайо гражданан кодексан 281-гIа бакъо, боху ярташкарчу жигархоша.\nНекъан хьокъехь гIалгIаша кхехьийтина кехаташ\nМассех ву таханенна Iедало бошмех ахча лур долуш, кара кехат схьаэцна. Реза бац уьш хIоттийначу мехашна – лучу ахчанах шайга метта ца хIоттало хуьлу зен, боху цара. Iедало мах ло ша нахера дIахедочу бошмийн дакъойх, амма бухаюьсучу дакъойн кийсакаш тIехь шайна Iан маьIна дац, керташ ца юьсу чохь дIасахьовззал а, леткъа нах.\nГIалгIайн омбудсмено жоп а делла ярташкарчу протестхошна. Мехкан куьйгалхочо Калиматов Махьмуд-Iелас а, некъийн хьаькамо Лечхаджиев Руслана а кхеташо дIаяьхьина шорбечу некъан хьокъехь. Жоьп иштта ду: 455 объект ю некъо хьаеш, царех 332 ду бахархойн лаьттанаш, 123 ю Iедалан гIишло, царех дукхахъерш дакъошца бен ца йоьду некъа кIел, ткъа оцу кийсакех догIу ахча дIалур ду долахошна.\nШайгара шайн бошмийн кийсакаш бен оьцуш а йоцуш, шаьш хIусамех, ков-кертех даха доллу Iедал, шаьш цунна реза дац, бохучунна тIехь лаьтта ярташкара нах. Кхеле а бевлла уьш, амма дац цигара жоп, аьрзнаш чуделла кIиранаш девллехь а.


Саакашвили, Иванишвили, Кикабидзе я Бурджанадзе. Мила тола мегаш ву Гуьржийчуьрчу парламентан харжамашкахь\nКху беттан 31-чу дийнахь парламентан харжамаш хир бу Гуьржийчохь. Низамаш дохучу лаккхарчу органехь меттигаш къовсур ю 66 политикан партино. Коьрта интрига ю - юьсур ю я яц кхоазлагIа а Iедалехь "Гуьржийн сатийсам" парти бохург.\nГуьржийчохь парламентан урхаллан кеп ю, ткъа 41 процент кхаьжнаш гулдинчу партин бакъо ю министрийн кабинет кхолла. Цундела "Карара Хан" портало бечу хаамца, оцу пачхьалкхехь, цхьайолчу билгалонашца кхолладала мегаш ду цкъа а хилла доцу коалицин Iедал.\nХаржамаш тIекхочуш хьалхаяьлла ю "Гуьржийн сатийсам" парти. Иза Iедалехь ю Гуьржийчохь 2012-чу шеран ГIадужу-баттахь дуьйна. И парти кхоьллинарг а, карарчу хенахь а цунна куьйгалла деш а ву уггар хьал долу гуьржи Иванишвили Бидзина. Оьрсийчохь цо даьккхинчу хьолан барам лоруш бу 5 миллиард доллар. И ахча дукха ду 2020-чу шеран пачхьалкхан бюджетал а - $4,5 млрд.\n"Гуьржийн сатийсамо" деклараци еш ю малхбузехьа йолу курс: харжамашна кечлуш коьрта хьехош дерг ду 2024-чу шарахь Евробартана юкъаяхар Iалашонца дехар дар. Цуьнца цхьаьна дахаран хьелаш лахарчу тIегIантIехь дуьсуш ду Гуьржийчохь, ткъа Iедал бехке деш ду бахархоша махкахь коррупци хиларна.\nЮкъараллана хетарг толлуш кху аьхка IRI олучу Дуьненаюкъарчу республикан институто бинчу талламца, "Гуьржийн сатийсам" партехьа кхажтаса дагахь бу 36 гергга процент харжамхой. Гезгмашин-баттахь IPSOS олучу Францерчу талламан компанино бинчу талло гойту и терахь 25% хилар.\nШолгIачу меттехь ю, хьалха Iедалехь хилла "Цхьааллин къоман болам" парти коьртехь йолу, "Ницкъ бу бертахь хиларехь" цIе йолу коалици. Цуьнан лидер ву Гуьржийчоьнан экс-президент Саакашвили Михаил.\nБакъду, ша иза карарчу хенахь Украинехь ву, реформаш яран Кхеташонна урхалла деш, цIаваха бакъо йоцуш – даймахкахь экс-президент бехкевеш ву пачхьалкхан рицкъ дайарна а, шен даржах пайда оьцуш зуламаш лелорна а. Коалицино хIинцале а дIахьедина: толам баккхахь экс-президент хьалхатоттур ву премьер-министран дарже.\nПартин тептарехь хьалхарчу меттехь ву, хин волу фракцин куьйгалхо гуьржийн актер Кикабидзе Вахтанг. Политикана ша юкъаваха бинчу сацамна комментареш ца йо Кикабидзес. ТIаьххьара бинчу талламашца, "Цхьааллин къоман болам" партехьа кхажтаса дагахь бу 15-17 процент харжамхой.\nХин йолчу парламенте кхача мегаш ю кхин а масех оппозицин парти, шайна юкъахь "Европан Гуьржийчоь" а, "Агмашенебелин стратеги" а, "Гирчи" (Баганан баӀар) а йолуш.\nЦеран лидерш цхьанахенахь Саакашвиллин накъостий хилла бу. Цхьацца бахьанашца дIабевлла уьш Iедалехь хиллачу партера. И кхуьа парти Малхбузехьа курс йолуш ю. Цхьаьнатоьхча цара гулдан мегаш ду 10-12 процент кхаьжнаш.\n"Гирчи" (Баганан баӀар) партин логотип\nКхин а цу кеппара йолчу "Лело" цIе йолчу партино гулдан мега 2-4 процент кхаьжнаш. Стохка и парти кхоьллира банкир хиллачу, уггар хаьл долчу совдегарех волчу Хазарадзе Мамукас.\nГуьржийчохь Оьрсийчоьнехьа хетачу партех лаьцна аьлча, парламенте кхача мегаш ю цу кепара ши парти – Инашвили Ирмас куьйгалла дон "Патриотин альянс" а, Бурджанадзе Нино коьртехь йолу "Демократин Гуьржийчо" а. Цу шиммо цхьаьнатоьхча гулдан мегаш ду 3-6 процент кхаьжнаш. Ши а парти лаам болуш ю Оьрсийчоьнца гергарло чIагIдан. Ткъа "Патриотин альянс" партин декъашхоша лела йо Малхбузенна дуьхьал йолу а, наггахь мостагIаллин а риторика.\nЦкъачунна цхьана а политикан ницкъо Iедал кхолла оьшу 41 процент кхаьжнаш гулдийр ду аьлла хеташ цахиларна, Гуьржийчохь кхолла мегаш ю коалицин министрийн кабинет.\nГуьржийчоьнан парламентан харжамаш дIахьура бу ийначу 120/30 формулан кепехь. 120 меттиг йоькъур ю партийн тептаршкахула парламенте кхаьчначарна юкъахь, кхин 30 меттиг кочур ю цхьана мандатан мажоритаран харжаман каппашкахь тоьллачарна. Парламенте чекхъяла партино гулбан беза лаххара 1 процент кхаьжнаш.\nИ кеп тIечIагIйира кхушара Зазадоккху-баттахь Iедалн а, оппозицин а векалша дIадаьхьанчу дийцаршкахь. Оцу маслаIатан сацамо аьтто бира Гуьржийчохь иккхина ира политикан кризис дIаерзо.\nЦул тIаьхьа 2024-чу шарахь хин болу парламентан харжамаш дIахьура бу Гуьржийчохь керлачу кепехь: парламент хоржур ю пропорцин система буха йиллина, парти чекхйолу барьер хир ю 5 процент.


Шен сатийсаме кхаьчнарг\n3 сентября в 15:21 (2010 г.)\n1977-чу шарахь йина ю Магдиева 1айшат. Х1етахь Казахстанехь бехаш бара церан доьзал. Шен нийсархой санна, цигахь яхара иза хьалхарчу классе. – Казахийн къомах яра тхан хьехархо Ибрагимова Савле Ибергиевна яра, – дуьйцу 1айшата. – Дика хьехархо хиларал совнаха ч1ог1а г1иллакхе, оьзда, къинхетаме зуда яра иза. Цунна хаьара ша хьохург х1ора а дешархочун кхетаме дилла а, х1оранан а, нанас доьзалхочун санна, дог эца а. И бахьанехь кхоллабелира сан хьехархо хила лаам. 1985-чу шарахь Даймахка ц1а бирзира 1айшатг1еран доьзал. Грозненски районан Чурт-Тог1ехь севцира уьш баха, шьш бехачу юьртахь чкхъяьккхира ишкол. Шен лаам кхочушбан Соьлжа-Г1аларчу хьехархойн колледже деша яхара 1айшат. 1998-чу шарахь, колледж чекхъяккхина а ялале, ша ехачу юьртарчу ишколе юьхьанцарчу классан хьехархочун балха яхара.\n1айшат йоккхаера бераллехь сатийсина шен лаам кхочушхиларх. Цо доггах бора ша безаш т1елаьцна болх, цунна ч1ог1а лаьара шен дуьххьарлера хьехархо Савле Ибергиевна санна дика хьехархо хила. Х1етахь дуьйна, шен ницкъ ма-кхоччу, ша хьоьхург берийн кхетаме дилла г1ерташ схьайог1уш а ю 1айшат.\n– 1айшат дика хьехархо хилла ца 1аш, муьлххачу а х1уманна т1ехь дика накъост а ю, – боху ишколан директора Курбанова Хедас.. – Ша кху коллективе еъчахьана цо цкъа а ца гайтина г1иллакх дацар я ледардо, даима а дешархошца а, хьехархошца а к1еда-мерза, г1иллакхе ю иза, тхуна боккха юьхьк1ам бу х1ара санна болу белхан накъостий хилар. 1айшата шен дешархошка даима а олу:\n– Шаьш хьанах схьадевлла, муьлш ду а хууш, вайн къоман юьхь, сий лардеш, г1иллакх-оьздангаллех ца духуш хьанал дахалаш. Шух йоьзна ю шуна вайн къоман кхане.


Transparency International: КадыровгIеран бахам ларбийриг 98 миллион сом мах бу\n2004-чу шарахь терактехь вийначу Нохчийчоьнан хиллачу президентан Кадыров Ахьмадан цIа лардийриг дахначу шарахь дайина 42 миллион сом. Дуьненаюкъарчу коррупцица къийсам латточу Transparency International организацино бина цуьнан тидам.\nZnak.com гIирсан корреспонденто дийцарехь, 2017-чу шарахь мехкан куьйгалхочун администрацин объекташ Iалашъян чоьхьарчу гIуллакхийн министраллаца дина контракт зорбане даьккхина антикоррупцин организацино. Бертан мах 98 миллион 296 эзар сом бу.\nГаражаная урамера а, Кадыровн, Революцин проспекташкара а административан гIишлошца цхьаьна лерина мехкан куьйгалхочун резиденци а. Цхьалха язъйина ю президент лаьттинчу Кадыров Ахьмадан хIусам. Иза ларъйийриг 42 миллион 353 эзар сом даьлла.\n"ХIусам ларъян декхаревина 62 стаг. Хадархошна ахча мехкан бюджетера оьцуш хилар тергоне эцча, Кадыровн цIа цуьнан долара хуьлу, ткъа Оьрсийчоь декхаре яц шен бюджетера оцу хьашташна ахча хьажо", - аьлла, билгалдоккху Transparency International-а.\n2017-чу шеран гурахь организацино дехар динера Оьрсийчоьнан президенте талла аьлла, низамашкахь дуй-те Кадыровна говр ялар.\nКоррупцица къийсам латточара хаамбина, Дубайрчу элас Кадыровна совгIатна елла говр механа еза ю, низамаша хьаькамашна схьаэца магийначу совгIател а. 3 эзар соьман механ бен совгIат бен эца йиш яц куьйгалхочийн. "Мах боцуш ду" шен совгIат аьлла, Инстаграмехь яздинера Кадыровс.\nTransparency-н талалмашца, цу тайпа говраш, хууш ма хиллара, аукционехь юхкуш хуьлу юьхьанца бIеннаш эзарнаш тIера, цкъацкъа миллионашкахь долларш тIера мах а хIоттош.


Сулейманов А. «Гермчигахь хилира пайден цхьаьнакхетар» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nГермчигарчу №1, №2 йолчу школийн дешархошца рог1ерчу цхьаьнакхетаре баьхкинера Шелан муниципальни к1оштан администрацин куьйгалхочун г1оьнча Неттиев Хож-Ахьмад, вовшахтохаран отделан куьйгалхо Исмаилова Ума, Дешаран урхаллин куьйгалхо Магомадов Абубакар, урхаллин коьрта говзанча Исраилов 1абдул-Хьамид.\nЦхьаьнакхетарехь дакъалоцуш бара Гермчигара администрацин куьйгалхо Абзатов Асламбек, №2 йолчу школан директор Яшуркаева Тамара. Дийцаре диллина дара хеназа динчу захалонех а, вайн кегийнах Шема пачхьалкхе бахарх а лаьцна. Цхьаьнакхетар д1ахьош волчу Исраилов 1абдул-Хьамида гулбеллачарна баьхкина хьеший бовза а бовзуьйтуш, Неттиев Хож-Ахьмаде дош делира.\nШен къамелехь Хож-Ахьмада дийцира: «Дала вай дуьненчу бегашийна кхоьллина дац. Х1оранга а Дала кхана т1едог1у долчу къематан дийнахь барт хоттур болуш бу. Нийса динарг а, цадинарг а къастор долуш ду. Дала Къуръана чохь боху: «Адам а, жин а кхоьллина ма дац ша шена 1ибадат дайтархьамий бен». Уггар хьалха берана хаа дезаш дерг, шен дай-наний шена деза дезаш дуй, лара дезаш дуй хаар ду. Дала боху: «Далла 1ибадат делаш, дена-нанна муьт1ахь хилалаш».\nМасала, дас, я нанас вониг ма де аьлла, дов дича, дуьхьал лер-м дийца а ца оьшура, «оффай», аьлла, реза воций а ма хаийта, хьай да-нана хьайн къинхетаме болчу т1омаца д1акъовлалахь, боху Къуръано. Хьайн да-нана делла делахь, ламаз т1ехь дечу до1анца, «Везан Дела, сан дех-ненах къинхетам бехьа, жима волуш, къа а хеташ, цара со кхиаваре терра», бохуш, уьш беха безаш ду-кх вай Деле. Дас-нанас шен доьзална вониг ца хьоьху, диканиг де боху. Муьлххачу нехан вовшашца хуьлуш йолу хьаг1, ден, ненан шен доьзалца хир яц. Да-нана санна хьох къахеташ дуьнен т1ехь цхьа а стаг хир вац, цхьа Аллах1 воцург.\nВай и х1унда дуьйцуш ду? Вайна юкъахь хуьлуш долу хеназа захалонаш массарна а хууш ду. Цунах пайда цабаларна, иза зиене хиларна, иза нийса цахиларна т1е вайн республикин Куьйгалхочо тидам а бахийтина, вайн махкахь беш болх бу. Хьалхе маре доьлхуш долу зудабераш 9-11-г1а классашкара хуьлу. Царех дукхахболчеран захалонаш духу, уьш д1асакъаьста, х1унда аьлча кегийчеран марехь лело деза г1иллаккхаш-г1уллакхаш цахилар бахьана долуш. Т1аккха йоь1ан «маре а яхана, ц1а еана ю» аьлла ц1е хуьлу. Цундела хаадезарг цхьаъ ду, зудабер делахь а, к1ант велахь а, школехь 11 класс чекх а яьккхина бен маре яхан а, зуда ялон а бакъо цахилар а, яхча, а ялийча могуьйтург цахилар а. Иза вайн 1едало боху. Ткъа шар1о х1ун боху? Хьекъалехь, хьуо ваха а, лела а лур волчу хенахь де боху захало. Шена рицкъ даккха аьтто а болуш, т1еюха а, кога юха а эца йиш а йолуш волчу хенахь зуда ялор дика ду боху шар1о.\nБусалбанаш ду вай, делахь а бусалбанаш дукха бу, ткъа вай нохчий ду. Нохчий ша кепара хаза г1иллакхаш долуш къам ду. Къематан дийнахь мизана-терза хир ду боху. Цу т1ехь ши кад хир бу бах. Цхьана кедачу диканиш а дохкуш, вукха кеда чу вониш а дохкуш узур ду и терза, муьлхарниш совдолу хьовсуш. Диканиш сов далахь, хьо ялсамане вохуьйтур ву, вониш сов довлахь, жоьжаг1ате вохуьйтур ву. Вайн Пайхамара /1.С.В./ боху: «Оцу мизана-терзан т1ехь диканиш чохь долчу кедахь кхин еза а йолуш 1амал хир ма яц, ахь лелийначу хазачу г1иллакхал а». Цундела вайна хаа деза, жима волуш дуьйна г1иллакх лело дезий.\nКхин цхьа тема а ю вай тахана йийцаре йиллина. Шема-пачхьалкхе вайн кегийраш т1ам т1е эхарх лаьцна. Цигахь болчу т1амехь къуьйсург 1едал ду. Вайн к1оштахь а хилла цига баха ойланаш йолуш кегийнах. Галбевлла баханарш а бу. Вайна хаа дезарг х1ун ду? Вайн Пайхамара аьлла: «Ши бусалба стаг летча – вийнарг а, велларг а – ший а жоьжаг1ате воьду». Т1аккха цхьамма хаьттина: «Х1ай дела Элча /1.С.В./, х1ара стаг вийнарг-м жоьжаг1ате водара. Велларг х1унда воьду?». «Иза а вара шен кадаьлча и вуьйр волуш». Шема вахар-м х1унда дуьйцу, аьттехьа а вай бала хила безаш меттиг яц иза. Харц наха цигахь дерг г1азот ду бохуш дийца тарло, и бакъ дац. Вайгахь дерг вешан до1а дар ду, т1ом д1абаккхар доьхуш. Цига ваханчунна хин болу дика болх х1ун бу? Я вуьйр ву и цигахь, ца леш ц1а ваг1ахь – 1едало чувуллур ву, лаххара а 10-15 шарна. Шен дений-нанний, гергарчарний сингаттам бу-кх иза. Цундела, варийлаш, гал ма довлалаш. Шари1ато 15 шо кхаьчча /бусалба ларарца 14 шой ах шой/ жимстаг /совершеннолетний/ шех жоп дала дезаш лоруш ву. Цундела шаьш 1еха ма дайта. Жоп дала дезар ду шун.\nКхид1а Хожа-Ахьмада зудаберашка дехар а деш, хьехам бира. Доккха йовлакх а, еха коч а лела яхьара аш, оьзда лелахьара шу, бохуш.\nЦул т1ехьа Исмаилова Умас шен къамелехь билгалдаьккхира зударий битар вайн республикехь ч1ог1а даьржина хилар.\n– Цуьнан бахьанех коьртачарех дерг, зудабераш хьалхе маре эхар ду,– элира цо. – Хьалха пхийттара яьлла йо1 чохь-кертахь, арахь лелон дезарг хууш хуьлура. Х1инцалерчу зудаберашна марзхошца лело деза г1иллакхаш а ца хаьа, цу т1оьхула девнаш хуьлу керла кхоьллинчу доьзалехь. Ткъа к1ентарий, цхьанхьа а балхахь а боцуш шайна а, шай х1усамнанна а рицкъ латто аьтто боцуш хуьлу, дех-ненах тешна, – и шозлаг1а бахьана ду. Цундела дехар ду массаьрга а, дешар школехь чекх а даккхий, лакхарчу, я цхьа корматалла 1амочу заведене деша а г1ой, балха а г1ой, кхоллахьара аш доьзал. Китай г1ой а, 1илма 1амаде, – аьлла ду. Цундела тахана шун коьрта 1алашо дика дешар ю.\nДешаран урхаллин куьйгалхочо Магомадов Абубакара шен лазам берг дийцира – лакхарчу классийн дешархойн школе эхар /посещаемость/ ч1ог1а ледара хилар. «Х1ора шарахь ЕГЭ-н – низам а, чолхалла а ч1аг1луш ду, – бохура цо, – ткъа аш урокаш юкъах йитича, цхьайолу теманаш ца хууш юьсур ю, экзаменехь иза шуна бале дер ду. Т1ерачу духарна а т1е тидам бахийта беза, къаьсттина зудабераша».\nЦхьаьнакхетар дерзош, Исраилов 1абдул-Хьамида довзийтира 11 класс яккхазчу кхиазхошна ялор-яхарх хаа дезарш. Масала, 17 шо кхаьчнехь а, школа яьккхина аттестат дацахь, школа яьккхинехь а, 17 шо кхаьчна дацахь а, доьзал кхолла мегарг цахилар а, иштта кхидерш а. Иза дешархошна кхета а беш, д1адийцира.\n«Доггах вилхинчунна б1аьргех ц1ий деана олу вайнаха. Цундела х1ара дийца дезаш ду, дийцинарг массеран а доьзалшка д1акхачо дезаш а ду», – бохура цо.\nБераша хаттаршна жоьпаш а луш, вовшахкхетар дерзийра.


Обновлено 16.11.2018 10:07 Автор: Administrator 16.11.2018 10:01\nМамакаев Iаьрби, шеко йоццуш, нохчийн литературехь сирла, цкъа а йоврйоцу лар йитинчу поэтех ву. Иза кхолараллин болх бан волавелла хан – дIадаханчу бIешеран 30-гIа шераш – вайн литература когаметтахIотта йолаелла зама ю. Дуьххьарлерачу вайн поэтийн – Бадуев СаьIидан, Дудаев Iабдин, Нажаев Ахьмадан, Айсханов Шамсуддин, Мамакаев Мохьмадан – зеделлачух пайда а оьцуш, язъян волалуш дуьйна, шен, керла поэзехь некъ лоьхуш хилла Iаьрби, оцу тIехь цуьнан аьтто а хилла. Хьехамийн, кхайкхамийн хилла вайн къона поэзи кIорггера адамийн синхаамаш гайта йолаялар Мамакаев Мохьмадан цIарца доьзна ду. Оцу новкъа – шен шатайпаналла даима лар а еш, схьавеъна Iаьрби а. И бахьна ду цунах бакъволу Поэт винарг а.\nНохчийн поэзин масех Лакхе ю, иштта ала мегар делахь: церан цIераш – Мамакаев Мохьмад, Мамакаев Iаьрби, Сулейманов Ахьмад, Арсанукаев Шайхи ю аьлла, тешна ву со. ХIораннан а – шен зама, цуьнца доьзна – хIораннан поэзин а шен-шен башхаллаш…\nМамакаев Мохьмад а, Мамакаев Iаьрби а вовшашна чIогIа герга хета суна шайн поэзин коьртачу билгалонашца. Хетарехь, нохчийн поэзехь и шиъ бен вац, шайн произведенешкахь шаьшшиннан кхолламах дуьйцуш, дерриге а вайн халкъан кхолламах дерг гайтина. Иза уьш бакъ Къонахий хиларца, шаьш баьхначу заманахьлерачу коьртачу хиламашна юкъахь а болуш, оцу хиламийн деза дукъ шайна тIе а эцна, мел хала киртиг тIехIоттарх, узарш ца деш, яхь дIа ца луш, шайн сий ца дойуш, дахарехула и ший а чекхваьлла хиларца доьзна ду. Иштта нисделла-кх, кхолламо зиэраш цушинна сов дукха тIехIиттор, уьш беха зама сел буьрса хилар…\nМамакаев Мохьмад а, Мамакаев Iаьрби а вовза луучарна хаа дезаш цхьа хIума бен дац-кха – оцу Iалашоне кхачархьама, церан произведенеш леррина еша езар бен.\n… Мамакаев Iаьрбин поэзи къаьсттина герга ю суна. Цуьнан масех бахьана ду. Цкъа – делахь, кхечарел хьалха евзина суна цуьнан произведенеш. Иттех шо кхаьчна вара со, «Теркан тогIи» цIе йолу поэтан книга сан каракхаьчча. ШолгIа-делахь, суна хIора дийнахь гуш долу Терк, цуьнан тогIенаш, Теркан рагI яра поэто юьйцуш ерш – поэтан хьоме Лаха-Невре Теркаца хьала иттех километр бен гена яц со кхиъначу Галненна. Накъосташца цхьаьна лийча я ловза, деций, вежаршций чIерий леца воьдура Терка тIе… РогIехь хилча, жа дажо а воьдура. Хетарехь, ког биллал меттиг ца йисна оцу тогIенашкахь, со кхачанза. Суна и дерриге Iалам Iаьрбин бIаьргашца гора хIетахь; хIинца а, наггахь бен цига кхочийла ца хуьлу дела, кхузахь, гIалахь я генарчу меттигашкахь – кхолламо кхоьс-кхоьссинчохь – хьоме юрт дагаеъча, цуьнан васт даима а тIедузу сан кхетамехь Iаьрбин стихаша:\nМа хаза ю-кха хьо, шера тогIи,\nМа хаза ю-кха хьо, Теркан гIайре,\nСуьйренца чудерза кечлуш…\n(«Сарахь Теркан тогIехь»)\nЧолхе хIумма а дац хIокху стихашкахь: цкъа бIаьргашна гина сурт, хаздархьама тIетоьхна цхьа дош а доцуш, ма-дарра гайтина цо. Поэт дуьнена тIе валале а, и вехачу заманахь а, хIинца а иштта ду и сурт. Амма Iаьрбис санна доггаха а, къеггина а хIоттийна дац и цхьаммо а…\nIаьрбис дукхахйолу шен поэтически произведенеш къоначу шерашкахь язйина – иштта нисделла-кх. I942-чу шарахь, поэтан 24 шо кхаьчначу хенахь, иза лаьцна. Деха дейтта шо даьлла, кхоллараллин болх бан цуьнан аьтто ца хуьлуш. Юха паргIато яьлча, цIа а вирзина, шен болх дIаболийнера цо. Амма ницкъ ца биснера – I958 шеран 26 августехь кхелхина иза – поэтан шовзткъа шо а ца кхаьчнера хIетахь. Амма стеган – къаьсттина, поэтан – дуьненахь яьккхинчу хенаца ца къастайо мехалла, ткъа и дан кхиъначу гIуллакхашца…\nКъоналла тайп-тайпанчу сирлачу синхаамийн, къаьсттина, безаман хан ю, ткъа кIорггерчу ойланийн хан тIаьхьо йогIу. ХIораммо а шен безамах, езаеллачуьнга сатийсарх ала тарлуш хета хIара поэтан дешнаш:\nБуьйса ю башха,\nЦхьана лаьтта вайша.\nТерк лепош, беттан\nИ сурт гой хьуна?\nИштта хьо, хазниг,\nСан даг чу хьаьжча,\nКуьзган чохь санна,\nХьуо гур яра хьуна!\n(«Буьйса ю башха…»)\nХIокху стихотворенехь безамах цхьа кIеда-мерза дуьйцу поэто. Безам цхьа сирла бу, ломах ша бухдолучохь шовда санна, хетарехь, хIеттахь кхоллабелла, зиэрашкахула чекхбаланза… безам цабезаме а боьрзу атта – дахарехь иштта а нисло-кх:\nНагахь сан амалца\nДог шийла хьо хилахь,\nЕзначу суна хьо\nЦа еза а хуур ду!\n… Шен безамах йолчу стихашкахь коьртачу декъехь дIасакъастарех дуьйцу Iаьрбис – иза го вайна «Баркалла хьуна», «ХIумма а дац, и цатам…», «ХIинццалц лечкъийнарг нахах…», «Майе» цIераш йолчу а, цхьацца кхечарна тIехь а. Чекхъяланза йисинчу «Лар ца дина ирс» поэмехь а ю изза тема. Лаамца а, лаамза а алсам хиллачух тера ду-кх уьш поэтан дахарехь…\nИштта ду адамийн дахар: вовшехкхетареххий, дIасакъастареххий лаьтта. Коьртаниг – тешам цабар, ирсах дог цадиллар ду-кх. I957 шарахь яздина ду поэто хIара могIанаш:\nСтаг кхолург – и стаг бакъ\nХилар ду хьуна,\nБакъ хила Iамалахь,\nСайга а харц цалер\nЛуур ду суна –\nШа-шех дог ца кхаьрдарг\nДаим ву тоьлаш.\nСайний бен, кхечунна\nХьо гарна кхоьруш,\nЛаьтта со тогIи чохь,\nТеркан хи йистехь,\nХьо йогIур ю моьттуш,\n… Нохчийн лирика Iаьрбин поэзи тIера йолалуш ю аьлла, тешна ву со даима а. Дуьххьара оцу тайпана произведенеш цо язйина я ца язйина – и бен-башха а дац. Юккъехь алархьама аьлла цхьа дош а доцуш, дуккхаза а хIораммо а дийцинчу дешнашца буьйцу цо безам. Хеталу атталла кхузахь поэтан кIорггера говзалла ю…\n…Ас хьалха, волалуш, къастийра Мамакаев Iаьрбин Iаламах йолу стихаш. Цу хенахь, тешна-а, даима хилла а, хир ду а моьттура цунна и исбаьхьа Iалам шен бIаьргашна хьалха. Амма кхолламо кхин кховдийра – махках валар, вайн дерриге а халкъал хьалха геналлехь хан такхар. Ткъа ишттачу хьолехь гуттар а ирло, чIагIло кхетаме хилча дуьйна даг чохь болу Даймахке безам:\nШера некъ нислуш,\nМоьнаш ду дегӀехь, –\nГӀамар тӀехь хӀоаш а\nЛелаш со, экханна\nДог дара, Кавказ, хьо\nГан даим сихлуш!\nСтаг шен Даймахкахь ваха веза, цхьаннен а бакъо яц иза цунах ваккха, хераллехь иза ирсе хуьлийла дац – и маьӀна ду оцу а, ткъа иштта «Кавказе маршалла» цIе йолчу а вай цӀадирзинчул тӀаьхьа язйинчу стихотворенийн. Оцу тайпана произведенеш Ӏаьрбин а, кхечу нохчийн поэтийн а (масала, Мамакаев Мохьмадан) хилла ца Iа – вайн халкъ санна, махках даьхна хиллачу кхечу къаьмнийн поэзехь а ю уьш – балкхархочун Кулиев Кайсынан, гӀалмакхочун Кугультинов Давидан, кхечеран а...\nЕрриге а нохчийн поэзехь дикачех цхьаъ хеташ ю суна I957 шарахь Ӏаьрбис язйина «Даге» стихотворени. Цу тӀехь поэтан кхоллам, цуьнан дахаран некъ бевза йоьшучунна – иза цхьа чкъор ду, ткъа шолгӀаниг – поэзех а, поэтан балхах а йолу авторан ойланаш. Шен дахаран а, кхоллараллин а жамӀ до поэто, шатайпа весет до тӀаьхьа буьсучаьрга. Хетарехь, хӀинццалц поэтан дахарх а, кхоллараллех а язбинчу массо Ӏилманан белхийн чулацам, уьш дерриге вовшахтоьхча а, хӀокху кӀоргалле ца кхочу:\nЯздан ницкъ боллушехь,\nЦа яздеш дисна,\nДагахь дерг дӀаяздан\nТаро ца хилла,\nНекъаш тIе дийлла.\nНицкъ боцуш нисдан,\nХьо кӀел ма дислахь!\nТкъа поэзех дерг аьлча, xlapa дешнаш ду-кх массо а поэт ву ша бохучо дагахь латто дезарш:\nЦкъа ца леш висна вац\nЦхьа а стаг лаьттахь,\nСохьтан сий ца лоьхуш,\nБеркат хьайн хьаьттахь –\nХи гӀур ду,\nХӀорш а ду, ткъа иштта Мамакаев Мохьмада вайн литература когахӀуттучу шерашкахь шен «Пондар» стихотворенехь яздинарш а ду...\n... Мамакаев Ӏаьрбин стихаш йоьшуш, таханлерчу дийнаца ца догӀуш, коммунистически идеологин цхьацца тӀечӀагӀдарш нисло, граждански лирикехь хьовха, безамах йолчарна а юкъахь. Шен цхьана стихотворенехь поэто ма-аллара, «зезагашна юккъе а баI болу аьлча, и бакъ ца моьттура – баккъа-м хиллера». Делахь а, цу хӀуманах нийса кхета веза, и зама мелла а йовза еза – тӀаккха дерриге а шен-шен меттиге дӀахӀутту.\nПоэт ваьхна зама – адмашна тӀехь дуьненан исторехь уггаре а доккха зиэр хӀоттош хилла зама ю. Керла юкъаралла, керла стаг кхолла, массо а ирсе ван Ӏалашо ю шайн бохучу коммунистийн идеологино бӀаьрзе вора стаг. Ӏаьрби санна, оцу идеологих тешна нах, шайна тӀехь таӀзарш дича а, юха ца бовлура. Царна шаьш билггала тиладелла олий а хеталора, парти бехкеян ойла а ца кхоллалора – цхьацца бехке хир ву, амма Бакъдерг, мацца кхаьчна а, тӀекхочур ду бохучу дегайовхонца бехара уьш.\nОцу хӀуманах кхета дуьххьара дас дира суна гIo – I939 шеран I-чу майхь Ростоверчу набахтин массо а камершкара схьахезаш «Интернационал» яра аьлла, дийцира цо. Иза ша а хиллера оцу хенахь цу чохь...\nДуккха а шерашкахь университетехь нохчийн литература хьоьхуш ву со. Деша дӀахӀуьттучу хенахь школашкара схьадаьхкинчу бераша Мамакаев Ӏаьрбин дахарх а, кхоллараллах а дуьйцуш, хӀинца дашна бохуш а доцуш, дог лаза долура, ма гена ду-кх кхарна хьехнарг а, бакъдерг а олий, ойла кхоллалора. Амма школашкахь Ӏамош дерг дахарехь долчунна гена хилар хьехархойн а, учебникийн авторийн а болх ледара хилар хилла ца Ӏара. Дийца мега долчуьнан барам Ӏедало къастош бара, ткъа Ӏедалца къийса ницкъ цхьаннен а бацара хӀетахь...\nХӀинца, и Ӏедал а, цуьнан идеологи а йоьхна итт шо а сов хан яьлла, ткъа керла Ӏилманан белхаш чӀогӀа кӀезиг бу, Мамакаев Ӏаьрбех хьовха, массо нохчийн яздархойх a. ХӀора яздархочун дахаран а, кхоллараллин а некъ талларна тӀера вайн литературин истори кхолларна тӀекхача дезаш ду вай...\nЛеррина юха талла езаш а дукхахйолу Мамакаев Ӏаьрбин произведенеш а, къаьсттина, «Нохчийн лаьмнашкахь» поэма. Паччахьан заманахьлерчу халчу дахарх, Ӏадаташна дуьхьал и язйина ю бохучунна тӀера дӀа а девлла, Шота Руставелин «ЦӀоькъалоьман цӀокалахь турпал»,\nНизамин «Хосров и Ширин», Навоин «Фархад и Ширин» поэмийн, Европан къаьмнийн литературашкахь йолчу Ромеон, Джульеттин, кхечу царех терачу безамах йолчу сюжеташца юстуш, талла хьакъ ю, аьлла хета суна, АслагӀин, Селехьатан безамах йолу сюжет...\nИштта, керлачу хьажарца талла езаш ю цуьнан «Винчу юьрта» повесть а.\nМамакаев Ӏаьрби, шеко йоццуш, доккха похӀма долуш, говза яздархо хилла, лакхахь ас къаста ма- дарра, бакъ Къонах а. Шех-м цо иштта деза а ца аьлла:\nХила ца деза.\nХьан Ӏин чохь кхиъна...\nМа сийлахь ву-кх иштта «юккъера стаг»!


ДаIишан логотип бахьана долуш айфонах яьлла дагестанхо\nДагестанерчу Кизилюьртан кIоштан кхело бехк кховдийна меттигерчу яхархочуьнга Джамалудинова Усхияте, террорхойн организацин символика гайтарна социалан машанашкахь, ши эзар сом гIуда тIе а дожош.\nКхело билгалдаккхарца, шен телеграм-каналерчу ustina_est_istinna аккаунтехь сурт хIоттийна хилла цо, Оьрсийчохь йихкинчу "Исламан пачхьалкх" шех олучу экстремистийн организацин эмблема тIехь йолуш. Дагестанерчу экстремизмана дуьхьало латточу Центран белхахочунна карийнера и сурт.\nАдминистративан жоьпалла тIедожийначо хаам бина, шен агIоне язвелла 24 стаг бен а вац, динх лаьцна материалаш зорбане яхархьама и аккаунт ша йиллина хиларх а. Бехкана къера хилла иза, ИГИЛ-ан сурт "хьекъал ца тоарна а, жима хиларна а" хIоттийнера аьлла, кхета а деш. Джамалудинован жима ши бер хилар чоьте а эцна, кIеда таIзар дина цунна кхело, яздо кхелан сацамехь.\nДагестанерчу яхархочух ши эзар сом гIуда хьарчийна кхело, цуьнгара гаджет схьа а йоккхуш, айфон 6 телефонехула зорбане даьккхина хиллера цо и сурт.\nГезгамашин-баттахь Ростов гIаларчу кхело колонехь даккха пхи шо хан туьйхира Дагестанерчу вахархочунна Аликберов Салимханна. Иза бехкевира, Оьрсийчохь йихкинчу даIишхойн тобанна 1 105 сом дехьадаккхарна.\n2014-чу шарахь шен юьртахочуьнга ши эзар сом делла хилла цо, Шемахь тIемаш бечу шайна юкъахь вевзачунна дехьадккха аьлла, Ростов-ГIаларчу Къилбан тIеман кхело колонехь даккха 5,5 шой хан кхайкхийра Нохчийчуьрчу Дакаев Мохьмадна.


Черкасов: "Титиевн гIуллакх Нохчийчохь таллахь, даха дог а дац."\nТитиев Аюбан гIуллакх нохчийн полисхошкара кхечу регионе талламбан хьажор доьхуш, кхайкхам бина Оьрсийчоьнан бакъонашларъярхоша а, политикаша а, юкъаралхоша а.\nИза цара хьажийна Оьрсийчоьнан инарла прокуроре а, чоьхьарчу гIуллакхийн министре а, талламан комитетан куьйгалхочуьнга а. Оцу спискан юкъахь 49 стаг ву. Царах 9 стаг Оьрсийчоьнан бакъонашларъярхойн кхеташонан декъашхой бу, 40 стаг пачхьалкхехь бевза журналисташ а, политикаш а, юкъаралхой а.\nЦарна юкъахь иллиалархо Макаревич Андрей а, журналист Познер Владимир а, актриса Ахеджакова Лия а.\nОцу дIахьедарехь цара билгалдоккху Титиев Аюбан гIуллакхехь низамаш дохош дуккха а хIуманаш хилар, иза кхечу регионехь талла дIа ца лахь, харцо тулург хиларна.\nОцу кхайкхаман кIелахь куьйг язйинчарах ву "Мемориалан" куьйгалхо Черкасов Александр. Шен белхан накъост волчу Титиевн тIехь яллош ерг харцо хиларна шеко яц цуьнан, нагахь санна иза иштта дац аьлла хетахь, и гIуллакх кхечу талламхошка дIаделча дика хира ду, элира цо Маршо Радиога цуьнах вистхуьлуш: "Iедалан ирхо цхьанхьа ялахь, иза Нохчийчохь ю. Цхьа а шеко яц Нохчийчуьра чоьххьарчу гIуллакхийн структурашна Iедалшна шайгара хIун оьшу.\nЧохьарчу гIулалкхийн министралийн а, Росгвардин а куьйгаллица шен хиллачу цхьанакхетарехь Кадыров Рамзана тIаьххьара, шеко йоцу дош элира Титиевн гIуллакхах а, цунна тIебуьллучу бехках а.\nТамаш бу цул тIаьхьа нийсонца таллам цуьнан хьокъехь барх. Иштта бечу талламе хаьжча, нийсо хиларе сатийса оьшуш дац. Амма аьтто бу и гIуллакх МВД-н коьрта аппарате, я федералан гонан тIегIане дIалахь".\nТкъа, кхечу регионера талламхошка Титиевн гIуллакх дIаделча, цигахь иза кхачам болуш толлур ду аьлла, билгала жоп дац "Мемориалан" куьйгалхочун Черкасов Александран. Иза дичий бен хуур дац аьлла хета цунна.\nАдвокаташ боцуш висина Титиев\nТитиев суьдо валор дехна цуьнан адвокато\nТитиев набахтехь витина Нохчийчоьнан Лаккхарчу суьдо\nТитиев дIахецар доьхуш Соьлж-ГIалахь пикет дIаяьхьна Собчака (видео)


Кузаев М. «Эдисултанов Шит1ин 75 шеран юбилейна т1екхочуш» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nКузаев М. «Эдисултанов Шит1ин 75 шеран юбилейна т1екхочуш»\nНохчийн Республикан халкъан артист Эдисултанов Шит1а ца вевзаш стаг каро хала ду вайн махкахь. Цо ша вовзийтина хьалха хиллачу Советийн Союзан дуккха а г1аланашкахь санна, Чехословакехь, Венгрехь, Данехь, Норвегехь, Финляндехь, Швецехь, кхечу пачхьалкхашкахь а. Оцу мехкашка концерташка вахча, хьовсархоша везаш т1еоьцура доккха пох1ма долу артист.\nШит1а дукха везара нахана. Цуьнан забарша самукъадоккхура адамийн. Хелхарш ч1ог1а беламе дара цуьнан, хьовсархойн дог-ойла г1аттош.\nШит1а артист хила дагахь вацара. Советийн эскарехь г1уллакх деш вара лакхара сержант. Цигарчу эпсарша ч1ог1а лорура самукъане б1аьхо, цунах тешаш, тапча а лора, нийса тоха къийсалуш. Шит1а отпуске ц1авеара ша вехачу Алма-Атан областан Каскеленски к1оштарчу «Путь Ильича» колхозе. Оццу хенахь нисделира Алма-Атан операн театре Нохч-Г1алг1айн хелхарийн, эшарийн ансамблана корматалла йолу кегийрхой къасто Татаев Вахий, Хамидов Iабдул-Хьамиддий вар.\nДоттаг1аша цига вигира т1емалойн духарца волу Шит1а. Жюрин председатель волу Хамидов Iабдулле халхийтира шайн накъост искусстван декъехь корматалла йолуш хилар. Конкурсехь чекхвелира Шит1а. Т1аккха Хамидов Iабдул-Хьамида кехат яздира Эдисултанов г1уллакх деш волчу эскаран декъан хьаькаме, шайн б1аьхо мукъаваккхар доьхуш. Иштта д1аболийра цо шен кхоллараллин болх.\nХелхар хала ду. Мел къона велахь а, 20 шарахь болх бича пенсе вохуьйту оцу корматаллица къахьоьгушверг. 1977-чу шарахь сада1а ваха бакъо йолуш вара Шит1а. Амма х1етахь Нохч-Г1алг1айн Республикан культуран министр хиллачу Сайханов Руслана дехар дарца Къилбаседа Кавказехь дуьххьарлера «Илли» ц1е йолу фольклоран ансамбль вовшахтуьйхира цо. Цуьнан репертуарехь халкъан иллеш, назманийн мукъамаш бара.\nХ1етахь марсаяьллера динна дуьхьал йолу комунистийн пропаганда. Кегийрхой «талхабо» аьлла д1аяьккхира ансамбль. Х1инцалц адамаш делхийнехь, делахь х1ета церан самукъадоккхур вай аьлла, Эдисултановс вовшахтуьйхира «Синкъераме сахьт» забаре эшарш, дийцарш юкъадог1у концертийн программа.\nШайн самукъадаккха даьхкинчу адамех юьззина хуьлура х1етахь зал. Цкъа накъосташца концерте хьажа вахча, билеташ д1адевлла хиллера. Контролере удостоверени гайтина, суна Эдисултановна т1еваха лаара, юха араверву со, элира ас. Шит1ига соьца накъостий бу, билеташ хуьлийла хир дарий, хаьттира ас.\n«Билеташ ца оьшу, схьачубалабе», – аьлла хьалхха г1енташ х1иттийна охьаховшийра тхо.\n90-чу шерашкахь массанхьа а тезеташ лаьтташ, адамаш сингаттаме хиларна «Синкъераме сахьт» программа д1атесира халкъан доглозуш волчу артиста, цо юкъаялийра дагна 1аьткъаш йолу драматически сценкаш. Амма халкъана йовзоза йисира 90-чу шерийн т1амах лаьцна цо язйинарш.\nАртист бохучу дешан маь1на муха дийр ахь аьлла, ас цкъа хаьттича:\n«Шен къоман хазаниг, диканиг, оьзданиг кхечарна д1агойтург ву-кх и», – жоп делира Шит1ас.\nХала мур бара аьлла ца 1аш, шайн уьйт1арчу раг1у к1ел музей схьайиллира цо. 1алашйинчу экспонаташна юкъахь артистийн костюмаш, дечиг-пондарш, 1адхьокху пондарш, шедагаш, кхиболу г1ирсаш бара. Гуччу меттехь хьалатоьхнера Эсамбаев Махьмудан, Айдамирова Мареман, киноактерийн даккхий суьрташ.\nЭдисултанов Шит1а тешара юха а «Синкъераме сахьташ» дог1ург хиларх. Адамашна сингаттам латтош болу х1ора инзаре мур д1абаьлча, юха а карладаккха дагахь а вара и ша, х1етахь долийнарг. Амма халахеташ делахь а, цунна доьг1на ца хилла машаре зама ган, юха балха вала.\n2002-чу шеран 7-чу августехь дахарера д1авахара искусствон массо а дакъошкахь доккха пох1ма долу оьзда стаг. Дала гечдойла цунна.\nШеран к1еззиг цахиллехь а, цуьнан оццул вара артист. Кхоллараллин балхахь къахьега хьуьнаре вара. Адамашна везаш, царна хазахетар дохьуш хила волу иза вицван хала ду. Х1окху шеран 30-чу августехь 75 шо кхочур дара Шит1ин.


Freedom House: демократи хьешар генадолуш лаьтта\nЧиллан-бутт 05, 2019\nПетарбухара гулам дIасалоллуш, декъашхой лоьцуш ю полици, 5Сти2018\nМаршонаш лекъаш ю дуьнентIехь\nIамеркарчу бакъоларъярхойн Freedom House юкъаралло хаамбарехь, Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь шорлуш ду демократин институташ хьешар. Ткъа оцо дерриг а дуьнентIехь эшон тарло политикан бакъонаш а, адамийн маршонаш а, боху хьукмато.\nФридом ХIаусо адамийн бакъоннех лаьцна ша шарахь цкъа арахоьцучу артиклехь билгалдоккху 68 пачхьалкхехь демократи лахъелла хилар а, ткъа 50 пачхьалкхо шаьш демократехьа дIагIертийла гойтуш хилар а.\nШинарийдийнахь арахецначу оцу документо маршонаш эшначийн могIарахь гойту Оьрсийчоь, ГIажарийчоь, Азербайджан, Черногори, Серби, Венгри, Советан пачхьалкх йоьхча Юккъерчу Азехь кхоллаелла республикаш. Фридом ХIаусо чIагIдарехь, 13 шо ду оцу мехкашкахь хьалхо лелла маршонаш лакъош лаьтта.\nОьрсийчоьнан а, ГIажарийчоьнан а Iедалш ду шайн мехкийн дозанашкара арабевлла, дIабахана мухIажирш, политикан эмигранташ, диаспораш схьа а лоьхуш, царна тIеIаткъам бечийн могIарахь. Иштачу наханна кIелонаш йо, уьш лечкъабо, бойу, леца кхайкхабо цIеяьхначу пачхьалкхаша, боху бакъоларъярхойн артикло.\nДокументан мужалта тIе тоьхна сурт иштта ду: дуьненна вевза массех политик-куьйгалхо ву "маршо" дош дагош латийначу цIарна гонах, хаьштиг а карахь лаьтта Оьрсийчоьнан а, Туркойчоьнан а президенташ - Путин а, ЭрдогIан а.\nБоккха меттиг дIалоцу артиклехь Iамеркан низамаш эшор далхочу агIонаша. Оцу маьIнехь авторша Цхьанатоьхна Штаташ нисйо демократех туьлуш лаьттачу Желтойчоьнан, Хорватин, Монголин могIара. Штаташкахьчул алсам ю демократи, Фридом ХIаусо бинчу талламо гайтарехь, Германехь а, Британехь а.


Кадыровс а, Евкуровс а вайнехан барт бохош бу, наха бахарехь\nМарсхьокху-бутт 29, 2012\nГIалгIайчоьнан а, Нохчийчоьнан а куьйгалхой Евкуров Юнус-Бек а, Кадыров Рамзан а, 2012\nКадыров Рамзанан а, Евкуров Юнус-Бекан а даьллачу девнан тΙаьхье къомана зуламе яла тарло, аьлла, хета вайнахана. Маршо Радиоца къамел динчу гΙалгΙаша а, нохчаша а билгалдоккху, хΙинццалц санна, лаьттанаш юкъа дозанаш а ца детташ, ΙадΙийча бакъахьа хир дара шина мехкан куьйгалхой, бохуш.\nОьрсийчохь а, хьалха Советан пачхьалкхехь а, амал санна схьадогIуш хIума ду, къомана мел мехала хилча а, цуьнца дийцаре доккхуш дацар. Хийлаза, юккъаралле хаттар дуьллу, олий, кеп хIоттайо, амма, дукха хьелашкахь, оцу хаттаран жамI тоххарехь билгалдаьккхина хуьлу Iедалшна луучу агIор.\nХIинца Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а куьйгалхошна юкъахь иккхинчу девнан тIаьхьало кхин ца хилал экамчу агIонех хьакхалуш ю - шина а махкахь бехачу нохчех а, гIалгIайх а.\nНохчийчохь вовшахтухуш ю доза къастон лерина комисси, ткъа ГIалгIайн махкахь а цунна селханалц тIетайнера, амма, кхаарийн дийнахь шен Интернет-блогехь юхавелира Евкуров Юнус-Бек. Цо дIахьедар дина, хIинца доза къасто гIортахь, зулам дала мега, аьлла. Дукхахйолу урхаллаш а, пачхьалкхан хьукматаш а, ярташ а йоьлла ю долчу дозанех, церан болх хийцар бохаме дерза мега, боху Евкуровс.\nМуха тIеоьцу шинна а республикерчу бахархоша бан беза бохуш буьйцу хийцамаш?\nМассарна а хетарг цхьана дашца билгаладаккха хала ду. Халахетарца, сингаттамца, наггахь, кхерамца тIеоьцу наха иза. Массара а бохург цхьаъ ду: орамашца дозуш долчу шина къомо, сел кIоршаме къамелаш а деш, хадо ца деза доза.\nНохчийн а, гIалгIайн а къаьмнийн мостагIашна луург далийта гIерташ санна лела, дозанийн хаттар юьхьарлаьцнарш, аьлла хета гIалгIайн юккъархочунна Манкиев Баматгирина. Иза чекхдаккха гIортахь, зулам дер ду, боху цо.\nМанкиев Баматгири: "Тийна лаьтташ ма дара хIара гIуллакх. Цхьа доза билгадаьккхина ма дара. Шинна а агIор дуьйцуш дукхха а хIуманаш ду. ХIора заманахь тайпа-тайпана доза хилла. Советан Iедалехь дуьйна а дукха хIума хийцаделла. Со болх бан вуолалучу 1976 шарахь дуйьна МаьлгIбекан кIоштера доза а дукха хийцаделла. Ишшта Соьлжан кIоштахь а хийцамаш хилла. Со суо а оцу хIуманех зулам даларна кхоьруш ву хьуна. Иза дан лууш берш массо а заманахь хилла бу".\nДолаллин зил хадоран гIуллакх, къамелаш тIера дIа а даьлла, баккъал а чекхадаккха гIортахь, шортта халонаш кхуллур ю нахана, аьлла хета СемаьIашкарчу вахархочунна Муслимна. Ткъа чекх Москохна луург бен дер дац, аьлла хета цунна.\nМуслим: "Ца оьшуш долийна къамелаш ду уьш. Доза вай дийцахь а, ца дийцахь а, 1944 шарахь, вай дохийначу хенахь дуьйна, ша патарма санна, дула а дуьлийна, кечдина ду хIара гIуллакх. Ша алу санна, лата а ца леташ я дIа а ца соцуш долу хаттар ду хIара".\nГIалгIайн оппозицин лидерах цхьаъ волу Абадиев Идрис реза ву, нагахь санна, илла а, билла а, доза билгалдаккха деза бахахь, иза кхочуш дан. Амма цхьана агIонан бакъонаш йоха а еш иза дан мегарг цахилар билгалдоккху цо.\nАбадиев Идрис: "Нагахь санна вайн къаьмнийн мостагIаша цхьана питанна и хIума юкъадаьккхинехь, зулам дера ду. Амма вайна лаан а лууш, деза а дезаш доза къастадахь, иза кхочушдан аьтто болуш хIума ду, цхьа а стаг юкъа а ца вулуьйтуш.\nНохчашна озабезам а бина, сацам бича, гIалгIашкахь оьгIазло хир ю. ТIаккха цуьнах вошалла ца хуьлу. Нагахь санна гIалгIашна озабезам бича, нохчашна а халахетар ду. ТIаккха юкъахь мостагIалла лаьттар ду. Вай вежарий ду, амма нанас дена винчу шина вешина юкъахь а керт хуьлу. Цундела, бертахь охьа а хевшина, и гIуллакх къастон йиш ю-кх вайн".\nХьалха-Мартан кIоштарачу вахархочунна Абуезидна нохчаша а, гIалгIаша а доза къасторах лаьцна хIума дийцар томехь ца хета. ТIекхуьучу чкъуран дуьхьа Iад Iан дезара вай, бохуш вара иза.\nАбуезид: "Вай, нохчий а, гIалгIай а, цхьа вежарий санна Iийна ду кху цIахь а, Казастанехь а. Хьалха санна хилча, марзо а, барт а алсам хир бара. ХIинца и гIуллаках къийса а ца къуьйсуш, дIакъевлича, цхьа бала а боцуш Iийр дара".\nНохчийочьнан куьйгалхо Кадыров Рамзанву гIалгIашца доза къастон лаам гойтинарг.Цо шен сацам, гарехь, юхбоккхур болчух тера а дац. Ткъа, мел гена вала дагахь ву иза, гойтур ду гергарчу замано.\nЦхьаболчу, шай цIе яьккха ца луучу нохчийн политологаша дозанна гонаха яьлла гIовгIа юзу йоккхачу политикаца. Тамашена делахь а, оцу хаттарехь Кремлерчу Iедало гIалгIайн агIо лаца мега, аьлла хета царна.\nКадыров а, Евкуров а зулам кхиош ву, боху наха


ТIеман бала ловчу нахах баккъал а доглозура цуьнан\nНохчийчохь хьалхарчу тIамехь хилларг дуьненна довзийтарехь доккха дакъа лаьцна стаг вара Iамеркахо Грин Стенли.\nПрофессионалечу сарташдахархошна юккъехь дийна волшехь классик хилла дIахIоьттина стаг вара иза – пхеазза деллера цунна цу говзаллехь уггаре лакхара совгIат, World Press Photo шех олуш долу. Цу пхеанах шиъ Нохчийчохь цо даьхначу сарташна делла дара.\nХьалхара тIом болуш Нохчийчу дуьххьара веанчу Грин Стенлин дахар цул тIаьхьа даиманна а Нохчийчоьнца доьзна дисира. Малхбузерчу а, Оьрсийчуьрчу а хаамийн гIирсашна ша лучу интервьюшкахь а, дуьненан тоьллачу гайтамийн кхерчашкахь хиллачу шен терахь доцучу сартийн гайтамашкахь цо юх-юха а юьйцура Нохчийчоь, цигахь шена гинарг, цигарчу тIеман къизаллех, амма коьртаниг – Стенлис юх-юха а дуьйцура Нохчийчуьра адамаш.\nФоторепортера гергарлонаш лелдора шена Нохчийчохь бевзинчу нахаца. ТIаьхьарчу шерашкахь Парижехь Iаш хиллачу цо цу гIалахь бехачу нохчашца доттагIаллин уьйраш латтайора, уьш шена хьалха, Нохчийчохь, бевзина хилча-м муххале а.\nЖурналист Бакаева Хазман а, цуьнан доьзал а бара Грин Стенлица гергарло лелийначарах. Ткъо шо сов хан яра уьш вовшашна бевзаш болу, Стенли дуьххьара Нохчийчуьрчу тIамах лаьцна сарташ даха веъчахьана. Хазман дагалоьцу Грин Стенли.\nБакаева: „Грин Стенли суна тIамехь вевзина ву, I995-чу шарахь. Оьрсашца дагдовларш дIахьочу хенахь дар моьттуш ю со иза кхечу журналисташца цхьаьна тхуна тIевеъча. ДоттагIалла тасделира тхан, Стенли юха а, юха а Нохчийчу оьхуш хиларна.\nКоллегаш санна хилла а ца Iаш, йижарий, вежарий санна юкъаметтигаш кхоллаелира тхан. Тхо кхуза Париже схьадаьхкинчул тIаьхьа а дукха хан цхьаьнайоккхура оха, иза тхо долчу хIусамехь хуьлура дуккхаъ.\nСуна дагдогIу, тIом болчу хенахь даима а проблема хуьлура тхан кассеташца, хIинца санна телефонаш яцара сурт я видео яккха, цундела тхаьш лелийначу кассеташна тIера видеош дIа а йойъуш, юх-юха а лелон езаш хуьлура уьш. Ткъа Стенлис ша Нохчийчу массаза вогIу итт кассета чохь йолу гIутакх дахьара суна. ЧIогIа кхаъ хуьлура суна цо уьш еъча“.\nМалхбузерчу тIеIаткъамечу хаамийн гIирсех цхьа а бисина хир бацара Грин Стенлин Нохчийчуьра сарташ ганза. Германера, Францера, Британера, Цхьаьнатоьхначу Штаташкара коьрта телевизионаша а, даккхийчу газеташа а тIедеттачу цуьнан сарташкахула Нохчийчохь лаьттачух дуьххьара гира дуккхаъчу нахана.\nЦу нахах цхьаболчара цу сарташа тIеIаткъам а бина даиманна а шайн дахар Нохчийчоьнца дуьзира, я цигахь гуманитаран проекташ ян бахарца, я цигара мухIажарш шаьш долчехь тIеэцарца, я цигарчу тIамех язйан а, цу тIамна дуьхьал акцеш ян а буьйлабаларца. Ишттачех ю Германера Мюллер Беатрис. Цо дуьйцу, ша дуьххьара Нохчийчу Грин Стенлин сарташа тIеIаткъам бина яхара, бохуш.\nМюллер: „Къаьстина чIогIа тIеIаткъам бира суна Муталипова Марха цIе йолчу йоьIан суьрто. Бомбеш тухучу хенахь ши ког баьккхинера цуьнан. Стенли Гринс цуьнан сурт а даьккхина, цу бухахь цу йоIаца хиллачух яздинера. Меттахь Iаш гуш ю Марха, шена дукхе дукха яккхий протезаш а йолуш. ЧIогIа Iаткъам бира суна Стенлин сарташ, хIунда аьлча, цхьа башха похIма дар цуьнгахь, тIеман инзаралла гайтина ца Iаш, и тIом ловш долу синош гайта а, и синош шаьш хабаре даха а.\nЛарамза ма дацара цуьнан сарташ иштта нахана Iаткъам бан а, со санна берш цхьана агIор жигаралла лелон меттахбаха а ницкъ болуш хилар. Цул тIаьхьа хье ца луш суо а яхара со Нохчийчу. ХIорш аьлла башха дукха гIодаран цхьаьнакхетараллаш цигахь йоцучу хенахь тIамо чевнаш йинчу берашна а, кхиазхошна а проекташ йира ас“.\nЦу муьрехь ГIалгIайчуьрчу цхьаьна мухIажарийн лагере ша яхначохь Грин Стенлин киншки тIехь шена сурт гина йолу Муталипова Марха карйинера Мюллер Беатрисна. Хьалхарчу тIамехь Стенлис сурт доккхучу хенахь 2 хилла йолчу цу йоьIан ший а ког баьккхинера бомбано. Цуьнан нана, шен йоI ларйеш цунна тIейижина йолу, цу бомбано йийнера.\nХIинца, шозлагIчу тIамехь Беатрисна ларамаза ГIалгIайчуьрчу лагерехь ша гучу хенахь II шо хиллера цу йоьIан. Мюллер Беатриса дуьйцу, ша Марха дийна ю хьуна, аьлла Стенлига цул тIаьхьа аьлча, цунна цунах кхаъ хиларх.\nМюллер: „Суо юха ма кхаьчча имайл язйира ас Стенлига, хьо цецвер ву, амма суна хьоьга кхаъ баккха лаьа, суна Марха гир хьуна, иза дийна ю хьуна, аьлла. „Ма боккха тамаша бу иза! Ма боккха тамаша бу иза!“ бохуш зIене велира иза соьца. Иза вуно дагна хазхетар хилла, гIадвахнера и йоI дийна юйла хиъча, гуш дара цу беран кхоллам а, дахар а цунна чIогIа дагах кхетта хилар“.\nТIаьхьарчу шерашкахь Парижехь вехаш хилла волу исбаьхьалхо цуьнан тIаьхьарчу лаамца цу гIаларчу Пер Лашес кешнашкахь дIавоьллира пIераскан дийнахь. Францехь бехаш болу нохчи а бара Грин Стенлин дIаволларшкахь дакъалоцуш.


Демократи, Дарвин, Маршо...\nБаккхийчу хьаькамашна - бIоба, могIархошна - хьогам\nЦхьана бан ца тору ши кхетам беха Оьрсийчохь\n“Суна аллерги хуьлу оцу “демократи” дашах"\nIер-дахар, цуьнан мехаллаш моссаза хьахало а хеза терминаш «демократи», «либерализм».\nШина маьIнехь лела уьш юкъараллашкахь: цхьана декъо сий до, язйо, дуьне дикалле дуьгу институташ лору, кхечара пайда оьцу оцу терминех стаг бехван дош лохучохь.\nХIун ю демократи? Муха кхетайо либерализм шайн-шайн кхетам болчу политикаша, могIарчу наха?\nБлиц-жоп иштта ду интернетерчу хьостанашкара схьалахьийна, ладоьгIча, масала, Оьрсийчоьнан премьерна Медведевна, Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыровна я президентна Путинна хетарехь.\nМедведев: “Демократин юкъаралла иза дика кечбинчу, дешначу, лаккхара синкхетам болчу нехан юкъаралла ю. Оьрсийчохь, шеко яц, демократи ю".\nКадыров: "Со, тахана, халкъ вайца ду, халкъ, вай халкъаца ду, дуй хьуна, вай цхьаьна ду. Иза демократи ю, дац, кхетий хьо. Демократи - иза халкъо куьйгалла леладо до бохург дац, кхетий хьо. Демократи – иза Iедал а, халкъа цхьана хилар ду".\nПутин: "Ткъа демократи хIун ю? Вайна дика хаьа. «Демос» - иза хIун ю? – Халкъ. … "Демократи" – иза «халкъан бакъо".\nШен кара шегара дарж деллачу лакхарчу хьаькамаша санна, дош лохуш къа а ца хьоьгу, ма-хеттара боху Кадыровс, хIун ю демократи шен кхетамехь.\nКадыров: “Суна аллерги хуьлу оцу “демократи” дашах".\nИза лакхарчу тIегIанерчу политикашна хетарг ду. Ткъа муха кхетайо демократи, либерализм политикан могIарчу тIегIан декъахь белахь а, Оьрсийчохь бевзаш болчу цхьаболчу политикаша?\n"Хатта муьлххачу а либерале..."\nШевченко Максим – дуккха а наха, къаьсттина кавказхоша, лоруш а, дош лелаш а журналист-политик ву. Цунна демократи, либерализм шена уггаре хьалха дин доцчу нехан мехаллаш ю,. Маймалх шаьш схьабевлла боху нах ша дийнатан могIара хIиттабо, боху.\nШевченко: «Цхьатерра хIуманаш ду, Малхбаленна делахь а, Малхбузенна делахь а. Вай ша адамах дийцахь, Европаца вайн кхетам шалха болуш бу. Маршо адамна коьрта ю аьлла къастийна, борша-сте бохург а тIехь тIекъал а доккхуш, гомосексуализм, масала. Адам маьрша ду шена ма-луъу хила, боху Европан вахархочо.\nХатта муьлххачу а либерале, цо эр ду шуьга, вай маймалх схьадевлла, эволюци а еш. Вайна иштта ца го. Вай ваьш Дала кхоьллина лору, Везачу Дала. Вай яц дийнаташ.\nЕвропахой кхетар боцуш ду вай бохург. Вай тайп-тайпана ду. Адам дуьнентIе далар а го вайна кхечу кепара.\nМаршонах, адаман муьлха бакъонаш ларъян еза бохург къастош, ду юкъара цхьадерг. Амма ю вешан башхаллаш а.\nАдамах болу кхетам вай стенна тIеэца беза цераниг? Суна хетарехь, вай цхьаьнакхета деза, оцу лаккхара кхетам болчу дийнатийн дуьненна дуьхьал латтархьама, вай лолле лаца богIучарна дуьхьал. Вайга, вай кхуллуш дуьйна елла маршо дIаяккха богIучарна дуьхьал.\nХилийта вайгара маршо вайна бале а, Достоевскийс ма-аллара, низамах хаьдда, шен къайле йолу маршо, амма ю иза вайн маршо".\nДарвинизм демократица, либералан мехаллашца иэбечу Шевченкон кхетам цуьнаниг бу. Алссам бу оцу кепехь кхетамашца иэбелла нах а. Ерриг а Оьрсийчоь хьожучу телевизионашкахула а тIехь хеза либералах «либераст» олуш а, оьрсийн боьхачу дашах «демократ» термин таръеш а.\n"Набахте хийшабо конституци ларъе аьлла гIевттинарш а"\nНохчийчохь гуманитаран талламийн центран директор ву Эльсункаев Надирсолта. Цо дийцира Маршо Радиога, ша муха кхетайо демократи, либерализм, царна стенна бисина Оьрсийчохь боберан меттиг.\nЭльсункаев: " Демократин къилба вайна коьрта хила деза, хIунда аьлча, вайн къоман ламасташца догIуш ду иза, нохчаша шаьш-шайн дахар дIалело кхоьллинчу демократин ламасташца.\nСо кхета, 1991-чу шарал тIаьхьа демократех болу кхетам, либерализмах болу кхетам эшна, Оьрсийчоьно а Iаьвшина бала демократин институт юкъаяьлча. "Демократи", "либерализм" терминаш оцу эшамаша къел йитина, хетарехь.\nТIаьххьарчу 30 шарахь Оьрсийчоьно ловш болу и баланаш лаьттина бац, суна хетарехь, кху 100-150 шарахь а.\nДелахь а, вай демократе кхийдар дуьтийла дац. Суна хетарехь, иза вайна пайде а ю, ца хилча а ца йолу. Иштта, суна хетарехь, цунах дийца догIу, компромисс карон еза Оьрсийчуьрчу политиканний, динанний элиташна. Ерриг а пачхьалкхна юкъара мехаллаш, кхетам оьшу, иза товш хила беза массо а къаьмнашна.\nОьрсийчоьнан конституци хила а тарлора иза-м. Ткъа таханлерчу хьолехь набахте хийшабо конституци ларъе аьлла гIевттинарш а. Империн кхетамо къаддо адам, нехан синош, экономика. Империн экспериментийн цхьа тIаьхьало бен ца хуьлу - цара баккхий бохамаш бохьу".\n"Суна бевза нах-м бу оцу маршоне сатуьйсуш"\nУкраинехь веха Гелисханов Муса, иза могIара вахархо ву. Цо ша иштта кхетадо элира Маршо Радиога Оьрсийчохь стенна бу «демократи», «либерализм» боху дешнаш, цунна бухахь дерг бIостанехьа кхетадеш нах.\nГелисханов: «Коьртаниг вайна гуш ду, оьрсийн карахь цхьа хIума а дац. Суна гонах оьрсий а бу, царна лаьа-кх демократехь баха. Амма оцу къоманна хьалхабевллачарна ца лаьа.\nСуна бевза нах-м бу оцу маршоне сатуьйсуш, цунах кхеташ. Телевизорехула гойту-кх «Путинехьа», «Оьрсийчоьнан цхьааллехьа» бохуш, ткъа дахарехь кхин сурт ду.\nВай, нохчий, цкъачунна нахана некъаш гойтучохь дац. Вешан къастам а бина, цхьалха баьлла бац вайн некъ тахана. Нахана хьехамаш бан жимма тIаьхьа дуьсуш ду вай».\n“Либерал”– къинхетам, оьздангалла, адамалла бохург ду"\nЛондонерчу Баталов Аптина а ца го "демократи", "либерализм" бохучу терминашца цхьа а вон.\nБаталов: “Сан кхетамехь, “либерал”– къинхетам, оьздангалла, адамалла бохург ду. "Демократи" - халкъо, махко Iедал хоржуш, и Iедал дIакхоьхьуш хилар ду.\nПачхьалкхан баххаш демократин, либералан мехаллашца дозар, Iилмано кхеторехь, ду халкъо шена, шех хIора адам, цуьнан бакъонийн, маршонийн ларам а беш, паргIат дахар кхоллар. Liberalis – «маьрша», латинийн маттахь, δημοκρατία – «халкъан карахь Iедал», желтойн маттахь.\nТахана модехь ду и ши ниIмат емалдар. Делахь а, Iедална а, алссам бахархошна а герга волчу Шевченко Максиман кхетамца ца богIу могIарчу наха вайна хазийна кхетамаш. Демократи, либерализм тухуш-Iуттуш лаьллина а, лалла еза дахарера, аьлла хета цхьаболучарна. Оцу контрасто дакъаза доккху шайн а, ерриг а Оьрсийчуьрчу нехан а дахар, боху кхечара.


Исламан лом, дуьненан чемпион, лараме паччахь\nМуха хеставо Нохчийчуьрчу хьаькамаша а, депутаташа а Кадыров\n"Коммерсант-Власть" журнало хIора шарахь рейтинг хIоттайора Оьрсийчоьнан президентна а, премьер-министрна а хьесталучеран аларех. "Лизость к телу" аьлла, тиллина цIе а яра цу рубрикан.\n2007-чу шарахь уггар а исбаьхьа хесторхо ву аьлла, тептарехь нисвеллера Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан.\n"Нохчийн къомана шолгIа дахар делла Путина. Дала хIоттийна ву иза оцу дарже…Путин - Делан совгIат ду, цо вайна маршо елла. Оьрсийчоьнна - доккха ирс ду иза. Цуьнан могушалла мел лаьтта, вай дехарш дан деза цуьнга, гора а хIиттина, дIа а ца волуш, пачхьалкхан куьйгаллехь латтахьара хьо бохуш" аьллера Кадыровс.\nТахана Кадыров, хесторхо хилла ца Iаш, цунах шех а хилла объект. Бахьана долуш а, доцуш а, цуьнан гоно денна хеставо иза. Шеф хасто шайн лаам хьадисашкахь балхабо цара.\nМасала, "Терек" СОБР-ан куьйгалхо Висмурадов Абузайд тIетовжу шен хастамашкахь Мухьаммад Пайхамарна.\n"Нагахь цхьана адаман кхечу адаме безам, кIорггера ларам хилахь, цо дIахаийта деза шен синхаамах. Шина адамна юкъара доттагIалла а, ларам а кхи тIе а чIагIлур бу цул тIаьхьа" аьллачу Пайхамаран дешнаш далийна Висмурадовс.\n"Кавказ.Реалии" портало йовзуьйту, Кадыров хестош, цунна мотт хьоькхучеран аларех шаьш хIоттийна рейтинг.\nЗорбан министр Умаров Джамбулат:\n"Рамзан, хьан хьекъало лучу нуьрехь веха со".\nШелан кIоштан куьйгалхо, Кадыров Рамзанан шича Ибрагимов Турпал-Iела:\n"Даим а со нийсачу новкъа воккху цо, цуьнца къамел динчул тIаьхьа дог-ойла иракарахIутту сан, ницкъ ло цо суна. Ас Далла хастам бо, шен дахар къомана ваца дIаделлачу цунна уллохь хила сайн аьтто барна. Оха дозалла до, тхайн кIоштара хазна - коьрта маьждиг, Нохчийчоьнан дозалла а сан хьомсарчу вешин, Нохчийчоьнан куьйгалхочун, Оьрсийчоьнан турпалхочун Кадыров Рамзанан цIарах хир долуш!"\n"Кадыров Рамзан гIараваьлла стаг ву, Даймехкан бакъволу патриот, шен къоман сийлахь кIант"\nПачхьалкхан Думан депутат Делимханов Адам:\n"Далла бу хастам, тхуна масал эца а, тхо тIаьхьахIитта а, Кадыров Рамзан санна хьекъале, ницкъе, хьакъволу куьйгалхо тхуна валарна!"\n"Кадыров Рамзан – дуьненан чемпион ву".\nПарламентан спикер Даудов Мохьмад ("Лорд"):\n"Суна билгалдаккха лаьа, Рамзан, даим а уггар коьрта Iалашо хилла хьо суна, масал эца а ву-кх хьо".\n"Тхан дозалла ду хьо, Рамзан Ахматович! Ткъа тхо, оха дIалецна даржаш мухха делахь а, хьан тIемалой ду!"\n"Ас хастам бо Далла, сайн кхоллам ишта нисбаларна! Шен халкъана тешаме, нийсонца вацар бен, кхи сий дан а дац. Доллу дахар шен халкъана дIаделлачу стагах шен хьомсара ваша ала йиш хиларал доккха сий дан а дац! Рамзан Ахматович! Хьомсара ваша! Дала Iалашвойла хьо!"\n"Терек" СОБР-ан командир Висмурадов Абузайд ("Патриот"):\n"Хьалхарчу президентан, Оьрсийчоьнан турпалхочун Кадыров Ахьмадан командехь а, сийлахьчу Кадыров Рамзанна уллохь со нисварна ас хастам бо Далла".\n"Иштта, Кадыров Рамзан санна лидер хилча, цунна тIаьхьа хIотта хIу хала ду!? Дала Iалашве хьо, хьомсара ваша!"\n"Къоман куьйгаллехь хьекъал долуш, идейш йолуш, хиндерг хууш стаг хилча, юкъараллехь позитиве хийцамаш хуьлу. Къегина масал ду цунна – сан хьомсара ваша Рамзан Ахматович Кадыров".\nПачхьалкхан Думан депутат Саралиев Шамсаил:\n"Ницкъ болчу АллахIа Кадыров Рамзанна белла ницкъ, сийн, нийсонан, дикаллин, оьздангаллин, патриотизман бух тIехь кхоллабелла бу. Дуьненна а девзачу цуьнан дикаллин гIуллакхийн жамIаша цхьа а шеко а ца юьту, тахана тхан мостагIий хилла дIахIиттинарш а, цхьана дийнахь тхуна улло хIуттур бац аьлла".\nДинан гIуллакхашкахула волу Кадыров Рамзанан хьехамча Шахидов Адам:\n"Кадыров Рамзан - Исламан лом ду".\nНохчийчоьнан парламентан депутат, Ичкерин тIеман экс - министр Ханбиев Мохьмад:\n"Декъала хила хьан некъ, лараме паччахь!!!"


ЦIердешнийн чаккхенаш нийса ала а, нийса язъян а мелла а атта дагахь латтийта некъ а лехна, хIоранга шен тайпа легадойтуш йолчу хьехархочо рогIерчу йоьIан тайпа хатта а йоьлла:\n– Танзила, хьо муьлхачу дожарехь ю? – аьлла хаьттича, шен хьехархо галъяьллий кхетта, цуьнан хаттарх терра жоп дели бохура вукхо.\n– ЦIерниг, Малижа Махмудовна!\nКласс чохь цаьпцалг хааеллачу йоIа: «Iале-е-е-лай, цаьпцалг! Ва-а-а, дIаяккха!!!» – бохуш, цхьа вон цIогIа хьекха долийча, хьехархочо эли бохура:\n– ДIахьажа цуьнга, ма хаза хIума а ю-кх и!.. Дала хьо санна кхоьллина а ю. Цуьнан бIаьргашца хьо муха го а ма ца хаьа хьуна... И нана йоккха а йолуш, ирча хьо ган а ма тарло цунна! Аьлча а – вай. Мел даккхий ду вай цунна хьалха...\nДуьненан эрчалла ша хетча санна, тап-аьлла дIатийра бохура важа…\n– Зарема Махмудовна, суна сайн йозанан хатI (почерк) чIогIа хаза хила лаара, ас хIун дан деза?\n– Цкъа хьалха прописаш тIехь болх бан беза. ХIора элп айхьа дуьллуш, цуьнан шораллин, локхаллин барам нисбеш, йозанан белхаш алссам бан беза... Хьайн куьг оцу барамна марздаллалц къахьега деза.., – бохуш, дикка генаяьлла йоI кхетон гIерташ йоллуш хилла хьехархо.\nКхуьнан къамел дахдала доьлча, 6-чу классан дешархо йолчу Мадинас эли бохура:\n– ТIаккха а дохкоели со!.. Ас хIун до цунах? ХIинцца дала а делла дуьсур долу дуьне!..\nШардар кхочушдеш бохкучу сан дешархойн тидамза ца дисира «хIургон» боху дош. Иза фургон хилар а, «ф» элп долу дешнаш нохчийн цахилар а, цундела тIеэцначу дешнашкахь цуьнан метта я «п» (панар, ишкап), я «хI», «х» диллар (хIургон, хураьшка) дийцина а ялийтина, уггар аьрханиг Iийр варий шениг ца дийцича?\n– Лайлаъ Халидовна, шун машен а ю-кх тIаккха «Порд Покус»!\nДIаяздинарг – Исраилова Луиза, нохчийн меттан хьехархо


ШолгIа мур бирзича. Шегара "лечкъийна харжамаш" юхаберзо гIерта гуьржийн оппозици\nГуьржийчоь - Парламентан хьалхара оппозицин митинг.\nГуржийчуьрчу кIоштийн харжамийн шолгIачу декъо ца белла бахархойн политикан сатийсамна синтем – шегара "лечкъийна харжамаш" юхаберзо лерина ю оппозици, яздо "Эхо Кавказа" сайта. Iедал карахь латточу партино кхерам туьйсу оппонеташна, дIабохур бу, боху, цаьргара оппозицино цхьацца муниципалитеташкахь баьхна толамаш.\nБеха а, хала а хинболчу къийсамашна кечлуш ю гуьржийн оппозици – Тбилисин центрехь Лахьан-беттан 6-чохь хир ю протестхойн шуьйрра акци. Юхьанца барам карарчу беттан 7-чу денна кечбеш бара, амма оппозицин дукхахйолчу партийн векалша къобал ца дира и де. Масала, "Хан тIекхаьчна" цIе йолчу боламан лидера Хоштария Эленина ца лаьа Лахьан-беттан 7-чохь гулам хилийта.\n"Кхузахь къесто оьшуш хIума дац, маггане а мегар дац акци Лахьан-бетта 7-чохь хIотто. Кхеташ ду, со суо яц и де билгалдоккхург, "Къоман боламо" къасто деза иза. Соьга хаьттича, шеко а яц, барам Лахьан-беттан 7-чохь хила ца беза. Хила тарло 6-чохь я 8-чохь", – дIахьедина Хоштарияс.\nБилгалдаккха догIу, Лахьан-беттан 7-гIа де таханлерчу Гуьржийчоьно кIезиг дузу большевикаша 1917-чу шарахь яьккхинчу революцица, 2007-чу шеран оцу дийнахь лелла хиламаш бу бахархойн иэсехь. ХIетахь президент волчу Саакашвили Михаилан Iедало сацам бира Тбилисера маьрша гуламаш ницкъаша бохо. Ткъа оппозицин "Имеди" телеканалан цIенна чулилхира Iедалан ницкъхой. Доцца аьлча, "Къоман боламо" оцу бахьаница протестан гулам де хьалха дIабахьа къастийна.\nБакъду, оппозицин векалех массо а вац "Къоман боламо" политикан къовсам урамашка баккхар бIегIийла лоруш а, оцо толам бохьур бу аьлла хеташ а. "Бахархой" партин цIарах парламентехь спикер лаьттинчу Иоселиани Леванна хетарехь, оппозицин коьртачу партина ницкъ тоьар бац урамашкахь "Гуьржийн сатийсаман" агIончашна дуьхьаллатта.\n"Гуламашкахула протест латто бакъо массо а партийн ю, амма вайна хаа деза ваьш билггал стенна хIуьтту гуламе. Адам тайп-тайпана долчу Тбилисехь хала хир ду харжамашкарчу харцонех льацна дийца, хала хир ду чекхбевлла харжамаш стенна бац низамехь бохучух нах кхето. Вайна дуьззина жоп хууш хила деза оцу хаттарна. "Къоман боламо" тахана долийначо харжамийн жамIаш хийца аьтто лур бу аьлла ца хета суна. Соьга хаьттича, харжамашкахь тоьллачара вовшийн декъал а беш, эшнарг къера а хуьлуш дерзийта дезара хIара. Юкъаралла вуно чIогIа кIадъелла харжамашкахь харцонаш лелла баха. Оцу гуламо хуьйцур дац хьал. Иза хийццал дукха бац "Къоман боламан" агIончаш", - боху Иоселианис.\nДелахь а тешна бу "Къоман болам" урамашкарчу протесташа жамI дохьург хиларх а, ша хьал керлачу харжамашка кхачориг хиларх а. Муниципалан харжамийн шолгIа мур боьрзушшехь масех депутато дIахьедина, шаьш мандаташ охьадохку аьлла. Царалахь бу "Лело Гуьржийчоьнна" а, "Гирчи – алсам маршо" а партийн лидераш Хазарадзе Мамука а, Джапаридзе Зураб а. Царна тIаьххье парламенташкара дIавахна масех политик – легитимехь яц низамаш кхуллу керла хьукматаш, дIахьедо цара.\nIедалан партино доккха зен ца лору оппозици шена хетарг ала урамашка ялар. "Гуьржийн сатийсаман" инарла секретарь, керла хаьржина Тбилисин мэр Каладзе Каха, цо ша бахарехь, хьалха хьоьжуш веха, оппозици дIадахначух тийсалахь а:\n"Боламаш – иза церан гIуллакх ду. Бакъо ю церан гуламашка бовла. Коьртаниг низаман гураш ца бохор ду. Сох дерг аьлча, со гIуллакхаш дан кийча ву, шахьарарчу проекташна ас берриг сайн ницкъ дIалур бу, тIетIаьIIина къахоьгур ду тIедогIучу деа шарахь".\nОппозицига дIахьедарш дина Iедал шен карахь латточу партино. Нагахь санна резабоцурш мунипалитетийн болх юкъахбаккха дагахь белахь, иза чекхдер дац, шаьш низамах пайда а оьцуш, тIеоьшу депутаташ кхин а цхьана харжамашкахула къастор бу, боху "Гуьржийн сатийсаман" векалша. Иштта аьлла, масала, оцу партерчу Кадагишвили Ираклийс:\n"Дукхахболу депутаташ "Гуьржийн сатийсамера" боцчу масех сакребулохь тхуна ши некъ буьсу – оха меэрашний, сакребулоний юкъара уьйр чIагIйийр ю, цхьацца гIуллакхашца а юзуш. Нагахь санна барт ца карабахь, масала, бюджет тIе ца эцалахь, низамо бакъо ло керла мэр а, гIалин кхеташо а харжа. Цундела оха тергамехь латтор ду оцу масех муниципалитетера хьал".\nТидам шена тIеберзош бу дуьненаюкъарчу тергамчаша харжамийн хадийна мах. Европан Кхеташонан Гуьржийчуьрчу векалто халахетарца дIахьедина, харжамийн шолгIа муьран халкъан аьттонашна новкъарло еш чекхъяьлла, аьлла:\n"Хьалхара мур бирзича оха элира, Гуьржийчоьнан зеделларг дозадала йиш яц ирчачу гIулчашца. Тхуна халахета харжамаш, оцу маьIнехь аьлча, пайданца цабирзина".\nЕвропан Кхеташонан векалтерчу тергамхойн тобано билгалдоккху гуьржийн юкъараллехь негативан риторика чIагIъялар, харжамхошна тIеIаткъамаш бар, кхерамаш тийсар, Iедалан партино низамехь а доцуш карарчу Iедалан ницкъах шена аьтто бар. Оццу маьIнехь ду Американ Цхьанатоьхначу Штатийн векалто дина дIахьедар а:\n" ОБСЕ/БДИПЧ хьукмато къастийна мах тхуна а хета нийса, харжамаш гIеххьачул паргIат дIабахара, дика вовшахтоьхна а бара. Амма аьрзнаш ду нах кхерош, царна тIеIаткъамаш беш меттигаш яра аьлла. Оцу хьоло негатив а йиллина харжамашна юкъа. Таронаш цхьабосса яцаро, Iедалехь болчу нехан аьттонаш низамца ца догIучу кепехь совбовларо къастийна жамIаш".\nТбилисин дуьненаюкъарчу партнераша хадийна мах иштта бу: харжамаша гайтина демократи юкъ-кара бен лелаш боцу гIирс хилар. Амма демократино декхарево массо а дуьненаюкъарчу стандарташца лела, адамийн бакъонаш цахеддаш, сема ларъян. Гуьржийчоьнан политикан лидерша харжамийн жамIаш цIенна гучудоху гIулчаш ехира кху шеран юьххьехь – кхаьжнаш лакхарчу технологийн, компьютерийн гIоьнца багарбар. Оцо хила тарлуш йолу шеконаш дIаехира. Амма и прогресс талхош хааделла кху харжамашкахь – низамаш хьошуш, адмашна парггIат кхаьжнаш тийса новкъарлонаш еш гина харжамашна кечлучу а, дIахьочу а деношкахь.\nМуниципалитеташка депутаташ хоржуш яра Гуьржийчоь ГIадужу-беттан 30-чу дийнахь. 20 мэр вара къастош – Тбилиси, Батуми, Кутаиси, Поти, Рустави гIаланашкахь, кIошташкахь хоржуш бара низамийн кхеташонашка (сакребуло) депутаташ. Харжамийн Коьртачу Комиссино бахарехь, Iедалехь йолу "Гуьржийн сатийсам" парти тоьлла 19 гIалахь. Оппозицино толам баьккхина Цаленджиха гIалахь.\nХIара материал зорбане яьлла "Эхо Кавказа" сайта тIехь.


"Ичкерия" бохучу ц1арах лаьцна - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Политика » «Ичкерия» бохучу ц1арах лаьцна\nКест-кеста, нохчийн сайташкахь, цхьацца хабараш хеза, вайн паччахьалкхан «Ичкерия» бохучу ц1арах лаьцна. Цхьаболчу «1илманчаша» оцу ц1ердашах этимологеш йо – «Исс латта», «И ча кхера е», «Эчиг каранаш» ишта д1а кхин а. Ткъа боккъалла а аьлча, вай оцу дашах мел «муьрг» еттахь а, цхьа а шеца нохчийн кхетам болу дош дац иза.\nАмма г1уьмкийн, г1ажарийн, г1езалойн, г1азг1умкийн кхин д1адолчу а туьркийн меттанашкахь шен чулацам даьхнашца боьзна болуш карабо цуьнан. Масала: «даьхнийн чоь-коь», «не1аран мачаш», «даьхнийн дежийлаш» иштта д1а кхин а.\nЦу дашца доьзна кхин долу дешнаш а ду, нохчаша туьркашкара схьаэцна леладеш, масала: «ичча (талла) вахана», «ичиг мачаш» цу тайпа кхин д1а а.\nБ1аьста (дара моьтту суна иза), 1998-чу шарахь Парламентехь нисвеллачу нохчийн къоман президент хиллачу Яндарбиев Зелемхе дийцира оха «Ичкерия» бохучу ц1арах тхайна зеделларг. Ткъа Зелемхас, оха шега дуьйцучох цецваьлла аьлларг ишта дара:\n— Боккъалий? Вайн Делора суна хууш х1ума ма дацара иза.\nИ къамаьл шеца хиллачул т1аьхьа Яндарбиев З. ч1ог1а реза хилира, вайн паччахьалкхана ц1е хийца езаш хиларна. Билгалладаккха деза, х1етахь «Ичкерия» ц1е Парламенте хийцита оха бина болу талламан болх, Зелемха президент хиллачу, 1996-чу шарахь «нохчийн мехкан ц1арах лаьцна» аьлла, цо биначу сацамна т1ехь, шен бух болуш бара. Ткъа Яндарбиевн З. цу х1окъехь хилла сацам вай боцца бийцича ишта бара:\n— …» Оьрсийн маттахь долу, «Чеченская республика-Ичкерия», нохчийн маттахь; —\n«Нохчийн республика-Нохчийчоь» ала дог1у. Оьрсийн маттара, «Чеченская республика» цхьанадог1у — «Нохчийн республика» бохучуьнца. Оьрсийн маттара «Ичкерия», нохчийн маттахь — «Нохчийчоь» ала дог1у.\nЦу шинна а маттахь йолу вайн мехкан ц1ераш, шайн юридически, политически, идеологически аг1ора цхьатерра ницкъ болуш ю», бохачу кепара.\nЯндарбиев Зелемхан оцу сацамах пайда а оьцуш, вайн паччахьалкхан т1ера ц1е хийца аьлла долу хаттар, оха Парламентехь дийцаре даьккхийра гурахь, 1998-чу шарахь. И ц1е хуьйцуш оьшуш долу депутатан «аьзнаш» а, оха хьалхе цаьрца барт а бина тхан долуш дара, цара куьйгаш хьалаайдар бен кхин дисна х1ума а доцуш.\n— …сан доккха дехар дара-кх шуьга, цхьана шарахь мукъане а, и » Ичкерия» бохуш йолу ц1е йитахьара аша, аьлла.\n— …ахь х1ун дей Шамиль, кху чу а оьхуш нахана т1ехь «давленеш» ма елахь а олуш.\n— …шу сох нийса цакхетта а, бохуш (Дала г1азот къобал дойла цу шинна а.)\nДелахь а, «Ичкерия» ц1е, дукха хан ялале кхечу аг1ора хийцаелира. Нохчийн Парламенто т1еэцна, «Нохчийн маттахь долу закон» бахьна долуш. Цу законан цхьадолучу ва1даша билгаладоккхуш дара, Нохчийчуьрачу массо а меттиган оьрсийн маттахь йолу ц1ераш, нохчийн маттахь яха а, ала а езаш хилар. И керла закон уггаре а хьалха хьакхалуш дара, вайн мехкан ц1арах лаьцна Яндарбиевс З. шен хенахь бина хиллачу сацамах а. Цунна юккъера, оьрсийн маттахь ала аьлла йолу, «ЧРИ», «Чеченская республика», «Ичкерия» ц1ераш д1а а йохуш, ткъа «Нохчийн республика», «Нохчийн республика-Нохчийчоь», «Нохчийчоь» аьлла ерш т1аьхьа а юьтуш.\nИ хийцамаш шайна т1ехь хиллачул т1аьхьа дуьйна, вайн паччахьалкхан ц1ераш ишта яха езаш а яра вай. Кхечу къаьмнаша шайн мехкан ц1ераш, шайн маттахь йохуш ма-хиллара. Масала: «Германия – Дойчланд», «Япония – Иппон», «Китай – Чина», «Якутия – Саха», «Осетия – Алания» и.д1.кх.а.\nИшта, «Нохчийчоь» аьлла йолу ц1е а ю, ша вайн маттахь а йолуш, вайн халкъо б1ешерашкахь дуьйна вайн махкахь йоккхуш лелаш. Цул а совнаха, цуьнан схьаялар Нохь-пайхамарца (а.с.) доьзна ду бохуш, вайн халкъана ч1ог1а еза хеташ ц1е а ю иза.\n«Израиль» аьлла, иза пайхамаран ц1арца билгалабаьккхина. И «Израиль» ц1е шайн махкана тилларца цара гайтина, шайн исторйин болам а, шайн схьадовлар а цу пайхамарах дуьйла. Вай цхьанна 1оттар еш дац, я иза иштачохь ян цхьа а бакъо йолуш а дац, делахь а, мел хьалха ваьхна Нохь-пайхамар (а.с.), Израиль-пайхамарал а (а.с.) вай хьоьвсича, эзара шераш хьалха дуьйна гучайолу, нохчийн къоман историн «йохь».\nВай х1ара къамаьл дечохь цхьацца цакхетамаш а хила тарло, ткъа х1унда тиллина хилла вайн махкана и «Ичкерия» бохуш йолу ц1е аьлла? Тохара вай йициначу парламентан тобанна цу хьокъехь гучадаьлларг доцца дийцича ишта дара.\n«Чеченская республика» аьлла, Нохчийчоь а язъйина хиллера. Цундела и конституци цара т1еэцале, Дж.Дудаевс цхьанна ханна аьлла сихонца тиллина хиллера вай паччахьалкхана и ц1е. Вуьшта Дж.Дудаевна шена дагаеъна а цахиллера и. Тхуна х1етахь хезначу тоьшаллаша дийцарехь, Дж.Дудаевс вайн махкана тилла тайп-тайпаначу ц1ерийн харжамаш бечохь, цхьана адаман хьехамца тиллина яра цо иза.\nХ1инца х1ара къамаьл чекхдолуш вайн махкахошка ала луур дара,вайн паччахьалкхан сацамашца ша яккха ма-еззара якххахьара аша, вайн мехкан ц1ераш аьлла. Ткъа уьш ишта ю: «Нохчийчоь», » Нохчийн республика,» «Нохчийн республика-Нохчийчоь», бохучу кепара. Къаьсттина, иза уггаре а хьалха дан дог1у Нохчийн паччахьалкхан 1эдалан векалша. Хьанна хаьа, т1аккха, цу ц1ерашца, Делан лаамца, юха дан а тарлуш дара-кх, вайн махкара д1адахна има-беркат, машар-ирс, барт-лерам.\nДехар ду, ша соьца къовсаме вала луучо «керстан» маттахь ца яздар. Кхин к1оргера дешна а вац со.


Шляпа-Жимахверг дIахецна Красноярскерчу колонера\nЗазадоккху-бутт 29, 2018\nКрасноярскерчу ИК-31 колонин керт.\nКрасноярскерчу ИК-31 колонера дIахецна Гегечкори Руслан (Шляпа-Жимахверг). Цунах лаьцна боцца хаам бина криминалаца боьзначу нахах лаьцна яздечу primecrime интернетан портало.\nШляпа-Жимахволчуьнан цIе гIараелира цо Тыва-махкарчу набахтехь динарг бахьана долуш. Шен цуьхIаршца цхьана и тIелеттера набахтерчу маьждигна. Цу чохь ламаз дечу вайнахана а, дагестанхошна а йиттинера цуьнан тобано. И бахьаана долуш вен кхачийна ву иза «цIе лелачу» нохчаша а, дагестанхоша а.\nБекхамна арабевлларш кхераме а лоруш, Шляпа-Жимахниг кхечу набахте а ваьккхинера, верах хьалхавалийта гIерта Оьрсийчоьнан набахтийн системан урхалло. Цунах лаьцна хаам бинера, масала, Росбалт-агенталло.\nДов дерзаза ду цкъачунна. Я доьрзур а дац Шляпа-Жимахчо ша эшамбина нах къинтIера баххалц, аьлла хета Росбалтца къамел хиллачу криминалан авторитеташна.\nКарарчу хенахь "низамехь къу" лоруш волу и стаг мичахь ву хууш дац.\nСтохка гурахь Шляпа-Жимахверг Оьрсийчоьнан ницкъаллин структурийн векалша варе вира, колонера араваьлча Оьрсийчуьра дIа ца водахь, иза нуьцкъала махках воккхур ву аьлла. Гегечкорис бинчу хаамца, цуьнан ду Украинин паспорт.


YouTube-о дIакъовларо нехан тидам тIебахийтина «Доьзал» филмана\n"Открытая Россия" сайтан агIон скриншот.\nВевзачу Оьрсийчура хьоладас Ходорковский Михаила латточу «Открытая Россия» фондо яккхина Кадыров Рамзанах лаьцна «Доьзал» цIе йолу филм дIакъевлина YouTube-хь, авторан бакъонаш йохийна аьлла. Латкъам бинарг ву ООО "Т&К Продакшн" олучу юкъараллан долахо Сынбулатов Ильяс. Мичахь карийна цунна билггала шен бакъонаш йохийна меттигаш дуьйцуш дац цо бинчу латкъамехь.\n«Открытая Россия» фондо яьккхина «Доьзал» филм» гучуелира Стигалкъекъа-беттан 25-чу дийнахь. Цу филмех, масала, дуьйцуш ду Нохчийчохь долчу Iедалан кепах а, Оьрсийчоьнан федералан Iедалехь республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIалоцучу меттигах а, Кадыровс кхоьллинчу ницкъаллин структурех а, ткъа иштта адамаш лечкъорах а, уьш хьийзорах а лаьцна.\nХууш дара цу филмана Нохчийчура Iедал реза хир доций. Иза цхьа жоп цалуш Iийр цахилар а кхеташ дара. Амма цхьаболчарна хетарехь, Оьрсийчоьнан федералан Iедалша цхьа а тидам а боцуш и филм юьтур хилар а хила мегаш дара.\nХIунда аьлча и филм яккхийтина волу хьолада Ходорковский Михаил зуламда лоруш ву, 10 шо набахтехь а даьккхина иза Путин Владимиран омрица аравалийтинехь а. Цундела, Кадыров Рамзана иза тергам а ца беш йитинехь, кхин дIоггара тидам а боцуш йиса мегаш а яра иза. Ма-дарра аьлча, хIун ду Оьрсийчурча бахахошна, я махкал арахьа бехачу нахана Нохчийчохь хуьлуш долчух цахууш?\nАмма Шинарин сарахь YouTube олучу видеон портало дIакъевлира иза. ХIинца Кадыровх лаьцна филм хаьжа лууш волчунна и видео лаьттинчу меттехь хаам карабо авторан бакъонаш йохийна аьлла цхьана ханна дIакъевлина ю иза олий.\n«Доьзал» филм дIакъовларо мелхо а, цу филмана реклама йина аьлла хета цуьнан авторехь цхьаъ волчу Давлетгильдеев Ренатана:\nДавлетгильдеев Ренат: “Иза керла тидам тIебахийтар а бен цу филмана кхин хIумма а дац. Цуьнга хаьжна боцу нах, хIинца, баккъалла а бакъдолуш, цуьнга хьовсур бу”.\nДелахь а массанхьа а иза дIакъовла аьтто бац цхьанне а, иштта ю интернет. Доьзал филм ю дIахIоттийна «Открытая Россия» сайт тIехь.\nЦуьнан белхахоша бинчу хаамца, Кадыровх лаьцначу филме иза дIакъовлале хьажнера 900 сов эзар стаг.\n"Открытая Россия" юкъаралло латкъам бина, шайн филм дIачIагIар нийса дац аьлла. Цуьнан белхахоша дийцарехь, цара пайда эцна материалаш низам а лардеш, церан долахошкара бакъо а йоккхуш лелийна ю.\nКхин цхьа хIума а ду - Нохчийчура хьал дуьйцуш цу филмехь дакъалаьцначу нехан кхоллам. Интернетехь хаамаш баьржина церах цхьанна Ахмедов Алиханан нана балхара дIаяьккхина аьлла. Нагахь цу тайпаниг нислахь царан гIо дан дагахь ду шаьш аэлира «Доьзал» филман авторех цхьаъ волчу Давлетгильдеев Рената.\nДавлетгильдеев Ренат: «Суна хета оха тидамехь латто а беза, гIа дан а деза цу нахана аьлла. Кхузахь хало ю, мел кийча бу и нах тхоьга гIо дайта бохучуьнца йоьзна. ХIунда аьлча, шу кхеташ хир ду, уьш Соьлж-ГIалахь а болуш, цара тхьоца кхин дIа а юкъаметтигаш латтаяхь, царна Iаткъам бийр бу.\nНагахь царна юкъахь шайн доьзалшца, оццу Алиханан масала, Соьлж-гIалара дIабаха лууш нах хилахь, цхьа а шеко а йоцуш, оха гIо дийр ду царна».\nНохчийчура бахархой реза хиларца тIараш детташ бу шайна орцах бовла баьхкинчу оьрсийн бакъонашларъярхойн офис хIаллак еш бохкучу зуламхошна\nЦу хеннахь кхин а сингаттаме видеош ю яьржаш интернетехь. Нохчийчура бахархой реза хиларца тIараш детташ бу шайна орцах бовла баьхкинчу оьрсийн бакъонашларъярхойн офис хIаллак еш бохкучу зуламхошна.\nYouTub-бо дIакъовларо нехан тидам тIебахийтина «Доьзал» филмана


Кутаев реза вац боцу бехк тIелаца\nChechnya - Trial of Ruslan Kutaev\nКутаев Руслана кхелан доьххьарлерачу кхеташонехь, шен бехк тIе ца лаьцна Кхелан доьххьарлера кхеташо, йолаелла дукха хан ялле дIайирзира. Дийцаре даьккхина дара, кхелехь дакъалоцучу шинна агIонан лаамаш а, церан дехарш а.\nАдвокаташ оцу хьалхалерачу кхеташонах кечам баран болх олу. Кутаев Русланан тIекхойкхучу агIонера цхьаболу тешш а ца баьхкира кхеле, цундела Iалашонехь хиллачулла сиха чекхъелира и кхеташо, бохуш Маршо радиога дийцира цуьнан адвоката Заикин Петро.\nЗаикин Петр: «Тахана кечаман коьрта болх дIабаьхьара. Оцу гIуллакхах лаьцна оха кхин башха ца листира. Де дIаделира оха кхеле боьху цхьацца аьттонаш толлуш. ТIекхойкхучу агIонан теш болу нах лебан хан тIекхаьчча, билгалделира уьш, садаIа арабоьвлчуьра кхин юх ца баьхкнийла. Цундела цаьрга хеттарш дан тхан аьтто ца белира».\nКутаев Русланан агIоно, дехар дира, низамашца догIуш ма хиллара, процессехь видео яьккхийта аьлла. Амма, иза, ма лаъара ца магийна кхелхочо. Тамашийна хета шена боху адвоката Заикин Петро, и кхел йиллина лоруш йоллушехь и сацам бар.\nЗаикин Петр: «Ши дехар дара тхан. Хьалхарниг- оцу кхелехь видео яькхийта аьлла. Тхоьга элира, цхьа жимма бен бакъо ца ло аьлла. Ма дарра дийцича, тIе ца дитира иза. Аудио дIаяздича а тоам бу элира. ШозлогIа дехар дара- цига хаамийн гIирсаш бахкийтар. Иза магийра, амма, видео а йоккхуш дIаяздан бакъо ца елира, теш болу нах а, бехке лоруш верг а левечу хенахь».\nШа Кутаев Русланан дог-ойлан мах лаккхара хадабо цуьнан адвоката. Ша чохь валлашехь, цуо ша санна чохь бахкачу нахана, бакъонаш ларъярхьам гIо деш ду. Иза къонах стаг ву, ша чIогIа вокхве бохура Заикин Петра, цуьнан адвокат ша волуш.\nЗаикин Петр: «Руслан, ша адам ду, муьлхачу а хьелашкахь, дан хIума кардийра долуш. Талламан изолятор чохь воллушехь, цуо шен бакъонашларъярхойн болх сацийна бац. Тамашийна далахь а, цуо иза мелхо а, жигар баьккхина цу чохь.\nЦуьнан аьтто бу цу чохь бахкачаьрца къамел дан а, цаьргара хаамаш схьаэца а. Бакъонашларъярхочо санна цуьнан аьтто бу царна гIо дан, цаьрга шайга ца даллучу агIора. Ша маьрша волчу хенахь леллийнарг деш ву иза. Иза латархо ву. Суна хазахета, ишштачу стагца со Iоттавелла а, цуьнгхьа ас хIара болх дIахьош хилар а».\nИ кхел яхъяла там болуш ю аьлла хета адвокатан Заикин Петран. Амма, коьртаниг, цуо бахарехь, Кутаев Руслана шен бехк тIе ца лацар бу элира цуо.\nЗаикин Петр: «Хала ду, хIун хира ду ала. Оха хIинца а лебина бац теш болу нах а, кехатан документаш а дац хIинца а теллина. Цундела, хIун хира ду ала хала ду. Амма, цхьа хаам бу сан ала-Руслана шен бехк тIе ца лоцу.\nТIекхойкхучу агIонна иза чIогIа цецъяьллала хIума дара. Царна моьтту хира дара иза кагвелла. Суна прокуроран йохь гира. Иза хийцаеллера. Руслана куьйгаш вахь ца дахийтина. Иза кийча ву кхин дIалатта. ТIекхойкхучу агIонна иза атта процесс хира йоцийла хаа суна. Руслан ша а ву зеделла, цундела доьхьало ян цунна шена а хаа».\nКутаев Руслан дIалаьцнера Хьалха-Мартан кIоштерачу Гихтахь, шай гергарчу нахехь. Иза дIалоцуш, полисхоша, шайна цуьнан киснахь карийна боху 3 грамм наркотик. Цкъа а узуш а , молуш а хилла воцчу бакъонашларъярхочо иза шен ю аьлла даре дира, амма, дукха хан ялле иза, шена тIеIаткъам а бина, аьлла дара аьлла, емал дира. Кхелан рогIера кхеташо дIахьура ю тIебогIучу баттахь ялхолгIачу дийнахь.\n«Кавказан Къаьмнийн Ассамблейн» президент Кутаев Руслан дIахецар тIедиллина Оьрсийчоьнна Human Rights Watch организацино\nКутаев Русланан кхел


Билгалдеш ду нефтах гIуллакх ден завод йиллар\n22 декабря в 10:48 (2009 г.)\nНохчийн Республикехь юьллур ю шарахь 1 миллион тонна продукци яла нуьцкъалалла йолу нефтах гIуллакх ден завод. Нохчийн Республикан Президентаца Кадыров Рамзанца цхьаьнакхетар долчу хенахь цунах лаьцна хаам бира «Грознефтегаз» ОАО-н генеральни директора Эскерханов Мусас. Цо дийцарехь, оцу гIуллакхах лаьцна тIаьхьара сацам тIеоьцур бу декабрь бутт чекхболуш хинйолчу «Роснефтан» директорийн Советан рогIерчу кхеташонехь.\n– Тхо тешна ду Нохчийн Республикехь нефтах гIуллакх ден завод йилларан хьокъехь долу гIуллакх иза йилларан хьокъехь сацам тIеэцарца къаьстарг хиларх, – элира М.Эскерхановс. Цо дийцарехь, арахоьцуш йолу ерриг а продукци – бензин, мазут, ягориг – вайн республикехь доьхкина ца Iаш, амма Дагестанехь а, ГIалгIайчохь а, ХIирийчохь а, ГIебартойн-Балкхаройчохь а духкур ду.\n– 2010-гIа шо долалуш проектно-сметни документаш хIитто долор ду. Завод йилларна дIагIур ду диъ шо. Иза юьллучу ханна хир ю ханна йолу белхан ши эзар гергга меттиг. Ткъа иза йина яьлча, хаддаза болх бан 800–1000 меттиг хир ю, – элира М.Эскерхановс.\n«Грознефтегазан» генеральни директора иштта билгалдаьккхира заводан балхо меттигерчу бюджете шарахь герггарчу хьесапехь 1,5 мллиард сом ахча дуьллург хилар.\nНохчийн Республикан Президента акционерни юкъараллин куьйгаллина баркалла элира бинчу балхана.\n– Нефтах гIуллакх ден завод йиллар республикан экономика кхиорна дика таро хир ю. Республикехь белхазаллин барам лаккхара хилар хьесапе эцча, иза мехала ду кхитIе белхан меттигаш хилийтарехь а. Ас доьху завод йилларан гIуллакх кхочушдарна шайх дозуш дерг дерриг а дар, – элира Р.Кадыровс.\nПрезидентана иштта бовза лиира нефть долу керла меттигаш талларехь «Грознефтегазо» беш болу болх.\nМ.Эскерхановс Р.Кадыровга дийцира карарчу шарахь кхайкхина говзанчаш-сейсмологаш балийна а, цара шайца французски пхиъ установка еана а хиларх лаьцна.\n– Цара Андреевски тогIе олучу меттехь нефть лохуш болх бина. 2010-гIа шо долалуш оцу майданахь скважинашна буру тохарна хьакъ боллу болх бийр бу оха. И программа пхеа шарна лерина ю. Оха билгалдо кхидIа белхаш Джалкхехь, Гуьмсехь, Iаларахь, ЦIоьнтрахь, БIачи-Юьртахь, ткъа иштта Теркан районехь а дIабахьар, – элира М.Эскерхановс.\nНохчийн Республикан Президента иштта билгалдаьккхира республикехь газах гIуллакх ден завод йилла езар. Цо элира республикан бахархойн хIусамашка нефть доккхуш цуьнца цхьаьна йолу газ кхочуш хиларх лаьцна. Иза ягоро хIаваэхь баккхийчу барамехь сероводород а, углекислый газ а яржорца экологически дикка доккха зен до.\n– Республикан инвестицийн планашкахь йолуш ю газах гIуллакх ден завод йилларан проект. Иза кхочушъяро таро хуьлуьйтур яра газ ягорца йолу проблема дIаяккха. Шо сов хан ю вай бюджетан кредит шех олучуьнга хьуьйсуш долу. Амма вай кхин цкъа а хьовсур ду республикехь и завод оьшуш хилар чIагIдан, цуьнан ерриг а экономически а, экологически а дикачу агIонийн бух а хIоттош. Федеральни центре кхин цкъа а деха деза и завод йилларехь гIо дар.\nНохчийн Республикан Президентан, Правительствон пресс-служба.


Гезгмашин-бутт 07, 2021\nНохчийчуьрчу ТIехьа-Мартанан кIоштарчу полисхоша да а, ваша а вигина Туркойчохь вехачу Халитов Хьасанан. Хецна емалвора цо мехкан куьйгалхо Кадыров Рамзан.\nДе хьалха шайн цIера дIавигина ницкъхоша 75 шо долу Халитов ГIани а, 46 шаре ваьлла Халитов Рамзан а. Цул совнах, лачкъийнера Москвахь веха цуьнан жимахволу ваша, Халитов Хьусайн а. Кавказ.Реалин корреспонденте дийцина цунах лаьцна ша Халитов Хьасана.\nЦо бахарехь, цуьнан оппозицин юкъараллин гIуллакх а, социалан машанехь Кадыровна дуьхьал сих-сиха вистхуьлуш хиларна а цуьнан нах кхуьнца уьйраш латтош бацара. Цунела шен нах бигарх лаьцна хиина цунна юьртахошкара а, анонимехь болчу блогершкара а.\nДахначу кIирандийнахь бевзаш боцчу наха Стамбулехь Кадыровн агIончана еттарна тIехула бигина цуьнан гергарнаш аьлла, чIагIдо Халитовс.\n" Телеграмерчу Security Turkey тобане, сайгарчу информацица, сайн кIоштахь гинчу масех кадыровхочун сурт дахьийтинера ас. Диканна баьхкина ца хиллера уьш. Кхузахь дуккха а бу, гергарнаш дIабигина, тIехь ницкъбина, церан зударий хьийзина Нохчийчуьра нах. Суна а кIело ян гIоьртинера уьш. Вийна дIа ца ваьккхича совцур болуш бац уьш. Сан публикаци дIакхаьчначул тIаьхьа кара а вина, кадыровхочуьнца къамел дина хиллера цара. Цхьана а хIуманна дохко ца ваьлла ша аьлла хиллера цо, ницкъаллин структурашкахь болх барх лаьцна дуьйцуш. ТIаккха йиттина цунна", - дийцина Халитовс.\nЦо чIагIдо, телеграм-каналца шен юкъарлонаш дац, йа цуьнан авторш а ца бевза шена бохуш. Де-буьйса а ду Халитовн гергарнаш ТIехьа-Мартанан кIоштарчу полицин декъехь болу.\n"Цаьрга кхийдош бехкаш дац, массарех а дIахадийна латтош бу уьш. Цаьргахула суна тIеIаткъм бан хьийза, со кхеро. Амма ас сайн дешнаш юхаоьцур дац. Нохчийчоьнан Республикехь Кадыров – уггар а доккха шайтIа ду. Стенна оьшу царна сан нах? Соьга хIара къамелаш ца дайта, хаза а хеташ сацор ма вара со цара. Соьца къастаде полисхоша, йа со вен хьовса, йа лачкъаве. Суна тIаьхьадовлийша, сан нах Iад а битий. Царна ца тов ас лелориг. Нагахь санна, хIинца а со тапъаьлла Iахь, сайн нах байъинарг со хуьлу-кх", - боху Халитовс.\n"Iазапашна дуьхьалояран комитете" ваьлла Халитов, шен гергарнаш дIабигича. Шен юьртара цхьаболу нах юкъара бу аьлла хета цунна уьш бигарна.\nИштта, шен Нохчийчуьрчу СемаIашкахь веха да а, кхо ваша а лачкъийна вигина аьлла, Кавказ.Реалиига дIахьедина Европехь вехачу Мамакаев Iилмана. Шоьтан сарахь цIа ваийтина цуьнан 73 шо долу да, амма маьршаваккхале, иза сийсазвеш, цуьнан мекхаш дIадаьшна. Бисинарш хIинца а латтош бу полицехь.\n"Йиттинчун гергарнаш тхан цIа баьхкина хиллера. ЧГТРК-с камераш латийна, Хьамзат а, Iимран а, кегийболу вежарий а, да а дIа а хIоттийна, Iелех дIахаьдда шаьш бахийтина. Туркойчохь вехаш ву тхан кхин а цхьа ваша - Iела. Оцу стага динчу тIелатарехь ша хилла вац боху цо", - дийцина Мамакаевс.\nМаршо Радионо яздира оршотан дийнахь, муьлш бу цахуучу наха йиттина Истанбулехь Нохчийчуьрчу ницкъаллин структурашкахь еххачу заманчохь болх бинчу мехкан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан агIончана. Хетарехь цуьнан цIе ю Iабдурахьман. Security Turkey телеграм-канало бина цунах лаьцна хаам.\nХьалхо хаамашкахь яздора, шаьш а, шайн махкахой а кхерамаш туьйсучу кадыровцех а, Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисийн белхахойх а Iалашбархьама Нохчийчуьра масех вахархо вовшахкхетта бохуш. Нохчийчуьра Туркойчу оьхучу полисхойх а, уьш бахкаран Iалашонех а, хьенан лар лаца уьш хьийза хаа Iалашонца Security Turkey аьлла, цIе тиллина телеграм-канал кхоьллинера диаспоран векалша.


Коьрта мотт - оьрсийниг, нохчийниг - десертна\nКхарачой-Чергазийчоь -- Архызах Кавказан юкъаралла вовшахкхета шахьар ян гIерта Кремл, 29Мар2011\nДахначу кIиранах «Архыз –ХХI» цIе а тиллина, кегийрхойн гулам дIаьбахьна Къилбаседа Кавказан федералан гоно Кхарачой-Чергазийчохь. Гуламхошлахь хьахаделира, мел чIагIбелла Оьрсийчуьрчу къаьмнашлахь оьрсийн мотт. 19 процент нохчаша шайна коьрта лору и мотт, бохура цигахь...\nАрхыз-ломан когашкарчу Романтик-юьрта гулбина Кавказан кегийрхой шаьш а бара романтикийн могIаршкара схьалахьийна, шайн къаьмнех а, пачхьалкхах а дог лозуш лоручу декъера къона бахархой.\nГуламе веъна, миноташ а яьхна, вахначу Къилбаседа Кавказан керлачу инарла-губернатора Меликов Сергейс а, чоьхьарчу политиках жоп луш волчу цуьнан гIовса Ведерников Михаила а элира кегийрхошка, царех дозу Кавказан хиндерг а, пачхьалкхан кханенан дикалла а. Иза а аьлла, уьш сихха дIабахара, ткъа кегийрхой баккъал а шайга аьллачух а тешна, бисира политикан философин кIаръян.\n«Архыз-ХХI» форумехь шуьйрра йийцаре йира къилбаседа кавказхойн проблемаш, мехкашкара пачхьалкхалла, Кремлан некъашна муьтIахьалла.\nХьалха Оьрсийчоьнан къоман политикан министр Iийначу, хIинца Оьрсийчоьнан Iилманийн академин этнологин а, антропологин а институтан директор волчу Зорин Владимира алссам хан яьхьира къоначу кавказхошца. Цо бохура, Оьрсийчохь хIора итталгIа кегийрхо ву кавказхо. Цунна хетарехь, цундела мехала ду бахархойн и дакъа Оьрсийчоьнан пачхьалкхаллах доьлла а, пачхьалкх езаш а, лоруш а хилар.\nЗорин Владимирна хетарехь, Оьрсийчоь, тахана дуьненан политикехь, кхетамаллехь, шен докккха дакъа дIа а лаьцна, Малхбаленца а, Малхбузенца а дахаран хьелаш къовсучохь чIагIлуш ю. Оцу шатайпанчу тIамехь Оьрсийчоь охьатаIош, Малхбузено ларамза ца гIаттийна цхьацца дуьхьалонан акцеш. Зорина бахарехь, Кремль деши санна цIена ю оцу къовсамехь, ткъа дастаме ду Европано а, Iьмерко а цунна дуьхьал даьккхина мел лелориг.\nЗоринан къамел товш ца хуьлийла дац тахана кхечу мехкех къовлалуш, хьуллуш йоллучу, изоляционизман новкъа яьллачу Кремлна.\nАмма мел товш ду, масала, цуьнан хIара къамел оьрсех доцчу къаьмнашна? Оьрсийчоьнан бахархошка тIаьххьара бинчу хаттамашкахь гучудаьлла, боху, Зорин Владимира, 99,5 процент нахана оьрсийн мотт уггаре герга буйла, иза цара ненан метта хIоттабойла. Цо бахарехь, 19 процент нохчаша а аьлла шайна оьрсийн мотт ненан маттал лакхара бу, шаьш беккъа иза лелабо шайн дахарехь.\nЗорина иза дика симптом лору, цо Оьрсийчохь цхьаалла чIагIъеш хиларна.\nТкъа мел бакъ, аьлча а, нийса ду Зоринна хетарг? Баккъал а дуй-те дика, масала, нохчаша шайна шайн маттал а хьалхара оьрсийн мотт ларар.\nМаршо Радионо и хьал толлуш, иштта къамел дира статистикан барамашка диллича юккъера хьесапехь, хотIехь, кхетамехь лара тарлучу шен цхьана ладогIархочуьнца.\nВеданхо ю Исаева Лиза. Еха Соьлж-ГIалахь. Болх беш ю мехкан берийн кхоллараллан центрехь. Шерра хаьа цунна оьрсийн мотт. Вон ца хаьа ненан мотт а. Цуьнан белхан мотт а бу, массеран а санна, оьрсийн мотт. Амма иза реза яц шеца Маршо Радионо леррина айбечу къовсамна.\nИсаева Лиза: Нохчийн маттах къаста суна-м ца лаьа\nМел, мухха а делахь а, Зорин Владимир харц ву олийла дац. Цкъа а ца хиллачу кепара баьржина, дуккхаъчу нохчашна юкъараа хилла лела оьрсийн мотт Нохчийчохь.\nБу оьрсийн мотт пачхьалкхан мотт, бу массарна а хаа тIебоьжна а, хаа безаш а. Амма ненан меттанаш дIа а теттина, иза баржар а дац дика ду ала. Дац, нагахь санна къаьмнийн шайн меттанех дог лазахь, уьш шайца къийсалучу оьрсийн матто хьаьшна дIабаха беза аьлла хеташ дацахь.\nДелахь а, Архызе Кавказан кегийрхой дIагулбинчийн дацара гуш къаьмнийн меттанех, халкъийн гIиллакхаш, ламасташ довш хиларх доглазар. Мелхо а, уьш бан а бовш, оьрсийн мотт кавказхойн багабоьрзуш хилар тоьлла хьал а ду, цо кавказхой пачхьалкхана хиллачул а алсам муьтIахь а бо боху хазахетар дара даржош, кегийрхойн кхетамехь чIагIдеш.\nОьрсийн матте хьошийтийла дуй ненан меттанаш?