Интернетехула дахарх ловзу Кадыров Рамзан\nЗазадоккху-бутт 18, 2013\nКадыров Рамзанан Instagram сайта тIера агIо\nНохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан белхан гIирс бу интернет. Цо нахаца социалан машанехула леладечу гергарлонех дара «Кавказан узел» цΙе йолчу интернет-газетан корреспондентца Кириленко Анстасияца Маршо Радионо дина къамел.\nХIокху цхьана баттахь Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан дукхаъчу цхьанакхетаршкахь шен карарчу смартфон чу хьоьжуш, иза пIелагшца дIа-схьа тоьттуш го меттигерчу хаамийн арахецаршкахь. Сбербанкан куьйгалхо Греф Герман веана, цуьнан зорбан-конференци йоьдучу хенахь а собар тоьучух тера дацара Нохчийочьнан куьйгалхочунна, ша дукха хан йоцуш схьайиллинчу Инстаграм чу а ца хьожуш ах сахьт даккха.\nОцу сервисехула махкахошца уьйранаш а латтош, жигара болх бан волавелла иза. Инстарамехула масех де хьалха керла министр а хIоттийна цо. Ханна жима волу Тамаев Iарби хIинцачул тIахьа жоьпаллехь ву Iедаланний, юккъаралланний уьйранаш латторца.\nЦхьа киIра хьалха, Нохчийчу кхайкхина бара Оьрсийчуьра а, дозанал арахьара а журналисташ. Оцу тобанца яра "Кавказский узел" сайтан корреспондент Кириленко Анастасия а. Цо тидаме диллира, шена оцу цхьанакхетарехь гира, Кадыров Рамзан мел воьлла шена марзделлачух, аьлла.\nКириленко: «Хаамийн гIирсийн форум йоьдучу хенахь Кадыровс шен смартфон тIера бIаьрг ца боккхура. Гуш дара, иза социалан машанехь Iаш вуй. Гарехь, иза Инстаграм яра. Наггахь цо шен гIоьнча кхойкхура, цхьаъ хоттуш. Оцу "Инстаграм" сайта чохь наха дукха дехарш деш хиларна, цо леррина стаг билгалваьккхина и болх бан. Оцу сайтехь цо шен телефонан ноьмер а гIаръяьккхина шега дехарш дечараьргара хаамаш схьаэца. Амма, верриг а аьлча санна, цуьнга Инстаграмм чу яздеш ву».\nНахаца Инстаграммехула тIекIаре хилар а, царна белхан меттигаш нисъяр а дика ду, амма интернетах болх а бина вахар дика дац, боху журналиста Кириленко Анастасияс.\nКириленко: «Цуьнга дукха дехарш кхаьчна нахера, шаьш балха хIиттор доьхуш. Журналистийн форум йоьдучу хенахь арахьарчу зIенийн департаментан куьйгалхочо Хаджимурадов Iисас белхан меттигаш ца хиларх лаьцна жоп луш, вела а велла, элира, и бала дIабоккхуш гIо дийр ду Инстаграмо, аьлла. Маситта минотехь дийцира цо, кегийчу наха республикан куьйгалхочуьнга дехар дича, цо уьш балха хIиттийна, аьлла. Гуш ду, къомах Кадыров Рамзанан дог лозуш хилар, амма и баланаш иштта листар хIокху 21-чу бIешера чохь беламе ду».\nЖурналиста Кириленко Анастасияс билгалдоккху кавказхоша шуьйра пайда оьцуш хилар социалан машанех. МогIарерчу шен махкахойх оцу тIехь къаьсташ вац Нохчийчоьнан куьйгалхо а, боху цо.\nКириленко: « Кадыровгахь ша-шех вокхавар а ду къаьсташ. Иза гуш ду цо Инстаграмме дохкучу суьрташца - говрашца а, котам кIорнешца а тIехь. Иза даима а ву ньюсмейкер. Иза хууш ду. Цуьнан Инстаграм Оьрсийчоьнан хаамийн гIирсаша тидаме эцна ца Iаш, кхечу пачхьалкхашкарчу наха а эцна. Кавказхошна марзделла оцу социалан машанехь шайн суьрташ дахка, машенашна хьалха, жовхаршца, дешица, герзашца шаьш гайта.Кадыровна дозанал арахьара реза боцуш комментареш язъйо. Мухха а елахь а, диалог йолуш ю. Иза дика ду ала мегар ду, вон ду олучул».\nКъилбаседа Кавказ тергонехь латтайо, масала, Livejournal сервисо. Цигара, куьйгалхой кесста-кесста богIу Къилбаседа Кавказе хьошалгIа. Шина-кхаа дийнахь лаьмнашкахь детина а, кхаьрзина а жижигаш а дуий, къоьжачу лаьмнийн баххьаш букъ тIехьа долуш, суьрташ а дохий, дIабоьлху.\nМеттигерчу блоггершлахь дукха бу Кадыровх лоций яздийраш, амма хIара ю ала, Iедалан агIор цхьанна а тайпа критика яц еш, хьаькамаш хестабо массара.\nIедалан куьйгалхойх лаьцна аьлча, Кадыровна мел луьйш волчо а, даре деш хIума ду могIарерчу нахаца иза уьйр йолуш хилар, амма, изза олийла дац, боху Кириленко Анастасияс, Оьрсийчоьнан куьйгалхочух Путин Владимирх. Цо хIокху 15 шарахь, ша президент мел ву а, лачкъош ду шен доьзалх а, шех а лаьцна дерг.\nКириленко: Путинан берийн юьхь-сибат а дац девзаш. Цуьнан зорбан-секретара Песков Дмитрийс, дуккхаза дийцина, иза цуьнан бакъо ю, бохуш. Цхьа хаам баьржинера, Путинан йоIа блог йолийна, аьлла. Иза дукха сиха дIакъевлира. Иза маре яхана аьлла хаам баьржича, Къилба Кореяхь меттигера журналисташ Iедалша хьийзийра. Иза къаьмнийн менталитетан башхаллаш ю.\nКавказера куьйгалхой шайн къаьмнашна мелла а герга бу. Иза а уьйр ма ю. Ткъа Путинах ас оппозицийн амалехь эр ду: иза а, цуьнан го а ханна Iедалехь бу, цундела царна шайн кхерамазалла Iалашъян лаьа, архаш шайгара дIайовлахь, шайгара бахам гучубалахь нахехь оьгIазло кхиарна кхоьру. Цундела Путинна шен дахарх ца дийцар гIолехьа хила а мега».\nЦхьана Нохчийочоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана пайда эцна а ца Iа социалан машанех. Лулара гIалгIайн куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек а ву ма хуьллу шен болх интернетехула бовзийта гIерташ. Цу тIехь болх беш массийта белхахо ву цуьнан.\nНохчийчу хьошалгIа а веана, ХIинжа-ГIала ша дIа ма вахханехь, Инстаграм схьайиллина Дагестанан куьйгалхочо Абдулатипов Рамазана а. Цу чу диллина цо ша Кадыров Рамзан волчохь даьккхина сурт.\nИнтернетах ловзу Кадыров


Каляпин Игорь: Нохчийн юкъаралла дийна ю бохучух шеко ю сан\nГIуран-бутт 05, 2013\nФранци -- Адамийн бакъонаш ларъярна ПАСЕН совгIат делла Каляпин Игорьна, 23Деч2011\nНохчийчохь тахана хоьттинчу хьолах лаьцна дуьйцуш ву Оьрсийчура «Адамашна ницкъ барна дуьхьал йолчу комитетан» куьйгалхо Каляпин Игорь.\n«Адамашна ницкъ барна дуьхьал йолчу комитет» Оьрсийчура Iедалшца йоьзна йоцу вовшахтохаралла ю, адамийн бакъонаш ларйечу сферехь болх беш йолу. Карарчу хенахь цуьнан статус ю регионийн юкъара юкъараллан вовшахтохаралла аьлла. Цуьнан штаб-хусам ю Лахарчу Новгородехь, ткъа цуьнан векалаллаш ю Марий-Эл Hеспубликехь а, Башкортостанехь а, дакъа ду Оренбургехь.\n2009-чу шарахь дуьйна Нохчийчохь болх беш ю адамийн бакъонашларъярхойн мобилан тоба. Цу юкъахь жигара дакъалоцуш бу Адамашна ницкъ барна дуьхьал йолчу комитетан белхахой. Церан куьйгалхо Каляпин Игор баханчу баттахь хилла Нохчийчохь. Цигарчу хьолах лаьцна дийцира цо, Маршо Радионна ша еллачу интервьюхь.\nКху деношкахь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира даржах мукъаваьккхира 8 бутт хьалха Оьрсийчоьнан Талламан комитетан Нохчийчухула йолчу урхаллан куьйгалхо хIоттийна волу Бобров Сергей. И тема яра оха дуьххьара хьахийнарг.\nКаляпин Игорь: «Со къоьруш ву, кху 8 баттахь Бобров кхиира, хьалха иза деш ма хиллара, цхьадолу гIуллакхаш хIул а дина Iийр волу талламан комитетан куьйгалхо ша хир воций хаийта. Цо гайтира, халха иза хуьлуш ма хиллара, шена тIе куьг дахьа мегаш доцу нах хир боций. Тхан юристаш гIо а деш толлуш долу, адамаш дар бахьана долу схьадиллина долу масийтта бехк-такхаман гIуллакх схьаэцча, уьш эвсара талла долийра Бобров веача.\nЦарах цхьа гIуллакх толлуш дIалаьцнера хьа ван мегар дац бохуш Нохчийчохь лелош волу цхьа стаг. Иза вара «кадыровцы» олучу нехах стаг... Кхин цкъа а боху аса. Суна ца хаьа Бобров даржера дIаваккхаран бахьана. Амма со кхоьруш ву иза доьзна хила мега аьлла, иза цу кепара маьрша лелар долуш хъиларца.\n2010-чу шарахь Оьрсийчурча безаш болчу адамийн бакъонашларъяръоша леррина кехат яздинера цу хенахь Оьрсийчоьнан президент волчу Медведев дмитрийга. Цу тIехь дуьйцуш дара Нохчийчохь адамаш хьизош берш коьртачу декъана чоьхьарчу гIуллакхийн министерствон белхахой бу аьлла.\nЦу кехатан авторшна юкъахь вара Каляпин Игор а. Амма цу хенахь дуьйна хийцаделла хIумма а дац. Оьрсийчоьнан Талламан комитето Нохчийчхь беш болу болх хьалха а бацара дIоггара эвсара, хIинца иза кхоччуш саца мегаш бу аьлла хета Каляпин Игорна.\nКаляпин Игорь: «Цигахь цара деш дерг хьалха а дацадIоггара эвсара, нисса дIа аьлча. Делахь а Талламан комитет Леденев волуш, къаьсттина Бобров куьйгалхо волуш, ша цхьаъ бен федералан орган яцара, эр вай, Кадыровн доттагIий ду шаьш бохучу ницкъаллийн структурашкахь лаккхарчу даржашкахь болчу нахана новкъарло еш йолу.\nТкъа цу нахаца къамелаш динчул тIаьхьа довш дара адамаш, иштта эр адара аса. Дуккха а истореш ю цхьатерра йолалуш йолу. Цу масийтта полицин дакъойн белхахоша стаг дIалоца, цуьнца къамелаш до, цул тIаьхьа стаг вов.\nЦу тайпа историш вуно дукха ю. И гIуллакхаш талла хьажира Талламан комитет. Къьсттина жига иза дан долийра инарла Бобров волуш. Цундела и полицин хьакамаш даиман а Талламан комитетах ларбала безаш хилара. ТIаьхьарчу хенахь бехк-такхаман гIуллакхш дара цигахь схьадоьллуш.\nТкъа цу гIуллакхийн фигуранташ хуьлуш бара оцу полицин тобанийн белхахой. Бакъ ду! ХIинца, гарехь, Талламан комитет цигахь хIинца ша хиллачу кепехь йолчура дIаер ю".\nХьо Нохчийчохь болх беш волу масийтта шо ду. Муьлхачу агIор хийцаделла аьлла хета хьуна цигарчу бахархойн дахар? Дахар тоделла ала мегар дуй цигахь?\nКаляпин Игорь: 5 Хаий шуна, цу хаттарна цхьаьна маьIанца жоп далалур дац. ХIунда аьлча, карарчу хенахь Нохчийчохь долчу Iедало I0 хьалха адамаш эзарнашкахь, лаххара а бIеннашкахь, дойуш дара аьлча, иза бакъду - бомбанаш кIеллахь а, эскархоша барам боцуш къизаллаш лилийна а, иштта да кхин а.\nИза бакъду. ХIинца иза, дац дера. ХIинца цхьа а тIемаш республикан территори техь дIахьош дац. Ткъа, Далла хастам бу, маьрша бахархой цу тIемашкахь бойуш бац. Иза бакъду! Республика коьртачу декъана юхаметтахIоттийна хилар иза а бакъду.\nБакъдерг дийцича, акцент гIаланаш санна цIенош дарна йина ю, бахархойн хIусамаш а, экономика а а меттахIитторна йина яц. Иза-м дитахь, доьхна хIума дацара. Мухха далахь а республика юхаметтаIхоттош ю. Ткъа цхьана агIор иза дика ду берриг а Нохчийн Республикан бахархошна.\nАмма, 10 шо хьалха, журналист санна болх беш хьо волуш, хьан аьтто бара... эвла вахча бахархой кхоьруш бацара хьоьга муьлхха а проблемах лаьцна дийца. Масала, Оьрсийчоьнан эскархоша шайна луъург лелорах лаьцна а, шайн хIусамаш эскарша йохийна хиларх лаьцна а, зачистка дIахьош бехк боцу нах лeцна хиларх лаьцна а иштта да кхин а.\nХIинца хьоьца къамел цхьаммо а дийр дац. Цуьнан бахьана проблемаш ца хилар дац, адамаш массо а агIор кхерийна ду. Нохчийчохь лаьтташ массо а агIор кхерам хиларан атмосфера ю. Массо а кхеташ ву, нагахь ахьа тахана карарчу хенахь йолчу нохчийн администрацех, я, Дала ларвойла, Кадыров Рамзан Ахмадовичах вониг алахь, кхана буса уьш дабуьгур бу, цул тIаьхьа цIа богIур боцу къамел дан».\nХьо цIавирзича Нохчийчоь хьахош меттиг нислой хьан Оьрсийчурча бахархошца?ХIун ойла ю церан тахана цигахь лаьттачу хьолах лаьцна?\nКаляпин Игорь: «Хаий шуна, цигара нах Нохчийчоьнах лаьцна цхьана а кепара хьажар доцуш хила гIерташ бу. Цу тайпа проблеман регион хилар дицдан гIерташ бу уьш. И проблемаш, ма дарра аьлча, нохчийн проблемаш ца хилар, и проблемаш Оьрсийчоьнан хилар, оха и режим кхоьллина хилар, тхан Iедало цигахь Кадыровн администраци хIоттийна хилар, терроризмаца къийсам дахьош иза ца хилча йолуш яц бохуш.\nНах къадбелла оцу темах. Царна ца лаьа Нохчийчоьнах лаьцна кхин хIумма а хаза. Царах дукъахберш вочу агIор ойла йолуш бу нохчех, кхечу агIор йолчул а. Цуьнца цхьаmна цхьа а безам бац церан нохчийн темехь. Массо а къадвелла цуьнах. Цуьнах лаьцна кхин хаза ца лаьа царна».\nНохчийчохь тIемаш доьлхуш къасттина шолгIа кIиза тIом боьдуш адамаша сатийсамца хоьттург дара маца девр ду шаьш паргIата бохург. Муьлхха а хьал мацца хийцалой а, хийцало. Сатуьйсийла ю цигахь дахар дIанислур ду аьлла. Хун дан деза наха? Маца хир ду иза?\nКаляпин Игорь: "Суна ца хаьа хIун дан деза. Ца хаьа. ХIунда аьлча, суна хетарехь, тохар дина нохчийн юкъараллана, цуьнан дилханна. Нохчийн стаг кхетар ву аса дуьйцучух. Иза ламастан юкъаралла яра, ша тайпа юкъаралла яра. Цуьнан дилханна, цуьнан гIиллакхашна, ламасташна, отуш тохар дина. Цу юкъараллан дегIан дIаьахкаш аьтта ю тахана. Уьш хIаллак йина ала а мегар ду.\nИ юкъаралла тахана екъайелла ю, хер елла ю. Цигахь хIаллак дина ду, я харцхьа даьхна ду цу юкъараллан чулацам кхуллуш долу дерриг а нохчийн ламасташ.\nСуна ца хаьа мегар ду-дац нохчийн юкъаралла, цхьацца адамаш дац аса дуьйцурш, аса юьйцург доккхачу элпаца хьахош йолу Юкъаралла ю, иза яц ала. Суна ца хаьа иштта дийца мегар ду, я дац. Амма цу хьокъехь шеко ю сан. Гой шуна, нохчочунна ницкъ беш воллу нохчо 15 шо хьалха ирча гIенахь а хала дара суна дуьхьал хIотто.\nСуна дагадогIу шолгIа Нохчийчура тIом боьдуш\nдукхха а нохчаша дийцина. Оьрсийчура эскарш кху чура арадевлча, Оьрсийчоьнан Федерацина юкъахь Нохчийчоь хилахь а, нохчийн низамаш лардон органаш гучуйовлахь, дерриг а дIадоьрзур ду, цхьа а харцонаш хир яц. Нохчочо цкъа а ницкъ беш хьийзор вац нохчо, нохчийчо цкъа а хьийзор вац нохчо, дина доцу зулам дина хиларна къера хила бохуш, дийцара цара.\nНохчочо цкъа а харц тоьшаллаш вовшахдеттар дац нохчочунна дуьхьал иза, террорхо ву аьлла, дукха дика иза террорхой воций а хууш бохуш, дийцара цара.\nТкъа хIинца вайна гуш ду и дерриг а хуьлуш. Иза хуьлуш ду Оьрсийчоьнан леррина сервисийн белхахоша цхьа а лоцуш дакъа а доцуш. Кхин да и дерриг а кхиамца деш берш шаьш нохчий бу шайн махкахошна тIехь. Цара иза до медалкийн дуьхьа, алапан дуьхьа, чинан дуьхьа а, даржийн дуьхьа а. Цара иза жимма а ледар ца до тIом боьдуш уггаре а вочу Оьрсийчоьнан эскаран векалша деш хиллачул а».\nЦара иза до, эр дара аса, кхин а къиза а, кхин а ямартлоца а кхин а башха, нохчийн менталитет шайна хууш хиларх пайда а оьцуш, мила хьена гергара ву а хууш, муха Iаткъам бан беза а хууш. Иза, баккъалла а боьха а ду, баккъалла а ирча а ду тахана Нохчийчохь хуьлург».\nАса сих-сиха ойла йора. Нохчашна тIехIоьттинарг кхечу луларчу къаьмнашна техIоьттинехь, цара хIун лелор дара те олий?\nКаляпин Игорь: «Хаий шуна, суна хетарехь, чогIа хиларан доза ду муьлххачу а стеган а, муьлххачу а юкъараллан а, муьлххачу а юкъараллан чархан а. Нохчийн юкъаралла дуьхьал тийсаелла. Иза дуьхьал тийсаелла цхьана хенахь Оьрсийчоьнан империна. Цул таьхьа дуьхьал тийсаелла Советан Iедалшна. Иза хиллехь а, хьалха санна йиса аьтто баьллера цуьнан.\nСо кхоьруш ву, цу хиллачу шина тiамах а, карарчу хенахь цигахь йолчу режимах а нохчийн юкъаралла хьалха ер яц аьлла. И юкъаралла кхоччуш вовшахъяьлла ю. Иза атомаш санна дIасаяьлла ю. Иза тахана ша-ша лаьттачу адамашна тIеяьккхина ю. ТIехула тIе нах вовшен коча тесна а бу.\nСо ца ваьхна 30-чу шерашкахь, со цу хенахь дуьненчу валанза вара Москох. Суна ца гина Сталинан террор. Амма аса цу хенахь лаьцна книжкашкахь дешнарг иза гIийла IиндагI ду, тахана Нохчийчохь хуьлучуьнан.\nЦхьа а цхьаннех а тешаш вац. Массо а, массерах а кхоьруш бу. Нохчийн къомехь хилла долу тоьлла долу гIиллакхаш болх беш дац. Болх беш дерш ду харцхьаха даьхна долу церан метт лелош долу хIуманаш.\nМасала, полисхоша дIалоцу 7 шо долу кхиазхо. Цара цунна бехке дуьллург ду тIемалошна мотт ца тохар. И бахьана долуш полицин белхахо вийна, ткъа полицин белхахой цхьа доьзал хиларна, шаьш цунна чIир кхайкхайо олу. 17 шо долу и жима стаг шаьш вуьйр ву олу чIир оьцуш, шайн полисхо вийна дела. Цул таьхьа и 17 шо долу кхиазхо тIепаза вов. Ткъа цу полисхоша сийсазаллица дIахьедар до шаьш, къамел а дина, иза дIахецна олий.\nИза ду-кх нохчийн Iадатах хилларг, хIара хьахийнарг схьаэцча. Кхин а оцу наха адамашна ницкъ а беш, адамаш а дойуш дуьйцуш дерг цкъа Оьрсийчоьнан бехк-такхаман кодекс хуьлу, юха шарIан низам хуьлу, я нохчийн Iадаташ хуьлу. Царна башхалла а дац хIуъа а дийцича а, шаьш деш долу луьра зуламаш бакъдан аьтто баьлчхьана, ца Iебаш долу шайна ахча а, хьаькамалла а дезар бакъдан аьтто баьлчхьана.\nКхин цигахь, баккъалла а аьлча, хIумма а дац. Цигахь цхьа а терроризмаца къийсам дабахьар дац, баккъалла а аьлча. Цигахь цхьа а гIайгIа яц Оьрсийчоьнан Федерацин кхерамазалла хилахьара аьлла еш. Иза дац цигахь. Цигахь ца Iебаш ахча а, хьакамалла а дезар ду».\nОццул декъаза хьал хилча цхьа а вац те цигахь Оьрсийчоьнан политикан куьйгаллина иза гайта аьтто болуш а, лаам болуш а, нохчашца хуьлчуьнан бала бацахь а, Оьрсийчоьнан пачхьалкхан бала болуш пачхьалкхан нах шаьш хеташ нах ма хуьлий?\nКаляпин Игорь: «Суна цу тайпа нах цигахь гина. Суна билггала хаьа цигара хьал довзуьйтуш хилар. Со цхьа а шеко а йоцуш тешаш ву инарлин-прокурор а, Талламан комитетан куьйгалхо а, Путин а, Володин а баккъалла а йолу информаци шайга кхочуш ву бохучух.\nСуна иза хила мега аьлла ца хета, суна иза билггала хууш ду. Нохчийчоьнан прокуратурехь а, Талламан комитетехь а, чоьхьарчу гуллакхийн министраллехь а, ФСБ-хь а нах бу куьйгалхошка баккъалла а йолу информаци луш.\nОцу ирча хiуманех, харцонех, шайна луъург лелорах лаьцна а цара дуьйцуш хир ду шайн рапорташкахь. Аьлча а, Суна хаа цара иза дой. Суна гина и рапорташ. Халахеташ делахь а, гарехь, вайн куьйгаллана, аса буьйцурш пачхьалкхан политикан куьйгалхой бу, хета иштта бен кхин хIума леладойла дац аьлла.\nЦарна хета иза 3-гIчу нохчийн тIеман метта, я Къилбаседа Кавказехь терроризм латтийтаран метта хIума ду. Цхьанна, гарехь, хетачух тера ду, цу кепарxe терроризмаца цу тайпачу кепашца къийсам латто оьшуш а, мегар а ду аьлла. Сун иза иштта ца хета».


Адамаша адамаш диина гIайре\nНарыман мохк. Тутмакхаш, 1930-гIа шераш.\nНазино юьртара трагеди. Оьрсийчоьнан XX бIешарера къиза сурт. Паччхьалкхо шен набахтешкахь латтийначу Iазапах тоьшалла. 1933-чу шеран бIаьста Обь хица лаьттачу гIайри тIехь мацалла велла пхи эзар гергга тутмакх. Царех цхьа дакъа диина вукху декъо. Наха гулдинчу ахчанах тутмакхийн хьомара хIинца килс ю юьллуш Назинохь.\nРеволюци тоьлча йоьхна хилла паспортан система меттахIоттийра Советан Iедало 1930-гIачу шерийн юххьехь. Иза юкъайоккхушехь леца болийра гIаланашкахь "паспортан раж" йохийна нах. Кампани йолийнарг яра Пачхьалкхан Цхьаьнатоьхна Политикан Урхалла (ОГПУ). Сибрех кхин а 3 миллион бахархойх юза Iалашо яра Компартин.\nЯгода Генриха хIоттийна, Сталина къобалйина, Политикан Бюроно низаме ерзийна, кхочуш ян йолийра Сибрех, Казахстане, Геранчу Малхбале нах хьийсабе план. Болх дIабахьар шена тIедиллинчу милицино кисинахь паспорт мел доцург вуьгура урамера лоций. Лецнарш, хьелий дIасалелочу вагонаш чу а буттий, кхачабора Новосибирске, цигара – хинкеманашца Обь хица хьала, охьа.\nНазино юьрта боьду хин-некъ\n1933-чу шеран бIаьста Назинорчу бахархошна гира шайн юьрта йистехула доьдучу Обь тIерачу гIайри тIе дIагулбина нах. Тиша дара царна тIера духар.\n"Шу стенна далийна кхуза? – Хаьттира оха цхьана кIанте. Цо жоп делира: "ХIуманна а ца далийна. Со Москох студент вара. Мукъаденошкахь цигахь еха дейиша йолчу воьдуш. ДIа а кхаьчна, дейишин неI етта со волалушшехь, еъначу милицино дIавигира. Сайца паспорт дац аьлла лецира". (Назино юьртарчу Былина Феофилин дагалецам)\nЦкъа иза Новосибирске ваханера, базара кхечира. ЦIеххьана гобира милицино, карахь документаш доцучаьрца дIавигира\n"Новокузнецкера Сальников Кузьма Антонович (вина 1911-чу шарахь) шахтехь болх беш вара, ши бер а, зуда а дисира цIахь. Базара ваханера иза. Гобира, лийцира паспорташ шайца доцурш. Берраш а – зударий, бераш, божарий – бурамца Назинорчу гIайри тIе охьабехкира. Юуург ца лора. Мацалло балелецира нах. ГIайренна уллехула шаьш тIехбовлуш, гIаролхоша бепиг кхоссар доцург, юуург яцара луш. Катоьхна бепиг схьалаьцнарг тоьлура, цалаьцнарг – меца вуьсура. Вада воьллачунна тоьпаш тухура. Сальниковн аьтто белира гIайри тIера вада. Хих а ваьлла, нахана тIекхечира иза. Веддачул тIаьхьа белхаш бира цо колхозашкахь". (Усть-Тым юьртарчу Панова Верин дагалецам)\n"Тайп-тайпана нах бара цигахь. Паспортизаци йоьдучу заманахь милицино Томскехь лецна, балийра уьш. Томскера прокурор а веанера. Цуьнан ши кIант а хиллера лаьцна, кхуза валийна. Нах шайца паспорташ а доцуш арабовлура, катухий, лоцура милицино. Оцу прокуроро-м дIавигира шен ши кIант". (Алексея Вогулькинан, Назинорчу вахархочун дагалецам)\nНазино а, гонахарчу ярташка а яхара 1980-чу шерашкахь "Мемориал" юкъараллан Томскерчу декъера экспедици - Кандыба Николай, Шахтарин Георгий, Фаст Вильгельм. Бахархоша дийцира шайна дайшкара, наношкара хезнарг.\n– 1989 шеран аьхка дара иза. Томскехь хинкема а лаьцна, къилбаседанехьа некъ болийра оха, - дуьйцу Шахтерин Георгийс. – Назино юьртанна дуьхьаларчу гIайри тIе тхо диссича, лекхачу бацалахь схьагуш дацара хIумма а. Делахь а, лелларг хууш долчу тхох хорша юьйлира. Тхуна хезнера кхузахь 1933-чу шарахь льттинчу Iазапах лаьцна. Иза хууш воцчунна-м ю хIара Сибрехан хаза маьIиг, тайна Iалам.\n- Назинорчу бахархошка хиттинчаралахь шу дуьххьара ду. Оцу хенахь дийна хилла цхьаболу тешаш. Атта дарий цаьрга мотт бастийта?\n- Хала дацара. Цара лаа а лууш дуьйцура. Советан заманахь Александровский кIоштахь лелла Iаламат инзаре хIума ма ду иза. ГIайрех "Людоед" ("Адамаш дуург"), "Смерть-Остров" ("Iожалла-ГIайре") олу цигахь массара а.\nНазинохь 1933-чу шарахь мацалла беллачу тутмакхийн хьомара хIоттийна жIар\n"Тхан хIусамехь веана стаг тIеоьцу чоьнаш яра. Колхозо декхаредора тхо вогIург тIелаца. Цигонаш баьхкича – уьш а тIеоьцура. Ас квитанцеш яздора, маца, мила веана, колхозо тхуна ахча охьадуьллура. Лецна балийнарш а нислора оцу нахалахь. Цкъа Iожалла-ГIари тIера цхьа йоккха стаг а кхечира тхоьга. Иза тутмакх йина ялийнера. Зудчун когаш пхьидарчий а йоцуш бара. Ас хаьттича, цо элира: "Iожалла-ГIайри тIехь дIахедийна сан уьш, дIа а хедийна, еттина йиина". Дерриг а дилх дIадаьккхинера. Цундела когаш шеллуш яра йоккха стаг, царех горгамаш а хьерчийна лелара. Йолалуш яра. Хеталахь а, къена яцара иза-м – 40 шарал сов хир дацара". (Назино юьртарчу Былина Феофилин дагалецам)\n– Уллехь лела и къизалла муха тIеоьцура шун юьрто?\n– Шек а йоцуш. Наха мангалш беттара, юьртан бажа, хих болий, цига бажа боьдура. Массарна а хааьра цигахь хIун ду. Массара а дуьйцура, цигахь адамаш дуу бохуш. Тхан юьртахошна иза цхьана заманахь лелларг бен а дац.\nЭкспедицига юьртарчу Панова Марияс динчу къамелера.\n– ГIайри тIехь адамаша адамаш диина бохуш ма дуьйцу?\n– Дера диина. Зударий диттах а боьхкий, накхош дIахедош хилла, пхьидарчий дIахедош хилла.\n– Когий пхьидарчий?\n– ХIара, хIара кIеда меттигаш?\n– Цигара жижигаш дуура?\n– Цара, цIергахь а кхорзуш, дуура. Мацалла яра, кхетий хьо, мацалла.\n"Уьш хьан ларбора, ца хаьа суна, цхьаьнхьа а ца бохуьйтура, болх ца бойтура, яа хIума а ца лора. Тхан керт яра, доккха ков а долуш. Ков къовла стенна оьшура? Кхо доьзал бехара кертахь, бежана дацара, хIумма а яцара тхан… Цундела ков а ца къовлура. Iуьйранна араваьлча, кертан йистонца Iохкуш шортта декъий хуьлура, ког баккха меттиг йоцуш. ГIуркхаш санна, Iохкура. Тхо бераш, чохь хевшина Iа, уьш корах чугIерта: леш ву, гIо дайша, охьавужу – дIавели". (Усть-Тым юьртарчу Наумов Александран дагалецам)\nПаспорташ шайца цахиларна лецнарш боцуш, рецидивисташ-зуламхой а бара тутмакхашлахь. Царех мелла а гIорадерш бара дуьххьара адаман жижигах чам баьккха буьйлабелларш.\nАлександровск-Ваховон комендатуран белхахочуьнгара, гIаролхочуьнгара Карагодин Андрейгара даьккхина даре ду Томскерчу "НКВД-н талламан набахти" олучу музейн фондашлахь. ГIайри тIехь ша болх бина 50 шо даьлча дийцина цо шена цхьа тутмакх левечу меттехь хезнарг:\n"Уллерчу чоьнаш чохь Сибрехан лагеран (Сиблаг) комисси яра. Шогга аз делира: "Охьаховша!", лебан болийра нах. Со кхийтира, гIайри тIехь хилларш буйла лебеш.\n–Дийцал, Гвоздев, бакъ дуй ахь цомгушчийн, лешболучийн цергаш яьхна бохург?\n– Бакъ ду.\n– Стенна яьхна?\n– Деши беттанаш гулъеш.\n– Томканах хийца. Цигаьрка оза ма лаьий. Вахтераша хIора дашо цергах синаркийн бетта чохь томка лора, цигаьрка ян дийнна газета а лора.\n–Кхетта… Дукха ехарий ахь цергаш?\n– Оьшшучул ехира-кх. Гулъеш-х вацарий со. Томканах хуьйцура ас, айса а узура, накъосташна а лора.\n– Дика ду. Кхетта. ХIинца ахь дийцал, Углов. Бакъ дуй ахь адаман жижиг диина бохург?\n– Бакъ дац. Ас доIаххий, дегнашший бен ца дуура.\n– Муха дуура, ма-дарра дагалацал.\n– Ас хIун дуьйцур ду? Шашлык санна, дуура-кх. Диттах сара боккхура, шампур йора, цунна тIе а дузий, цIергахь кхорзура-кх.\n– Хьенан жижиг дара ахь дуург? Беллачийн я дийначийн?\n– Стенна дууш ду беллачийн. Къеелла хIума яц иза? Ас я белла а, я дийна а боцурш хоржура. Ши-кхо де далале дIакхочур вуйла гуш хуьлура. Цунна вала атта хир дара-кх. Хан токхучул, кхин а шина-кхаа дийнахь бала ловчул".\nНазинера Iазап гIарадалаза дуьсур дара – мила тешар ву боданечу бахархойх? – нагахь санна шен лаамца хилларг талла Величко Василий ца волавеллехь. Нарымехь партин комитетехь инструктор хилла иза. 1933 шарахь цо Назино юьртанна гергахь лаьттинчу Iожаллин набахтех лаьцна, меттигерчу бахархошкара тоьшаллаш а дохуш, яздина, кехат дахьийтира Сталине, Новосиберскерчу куьйгалхочуьнга Эйхе Роберте, Нарымерчу хьаькамашка. Ткъа ша хьаннашкахь эха шарна къайлавелира.\nВеличко Василийн кехат. 1933-гIа шо.\nЦо цхьайтта агIонтехь яздина и кехат, Iорадаьлла 1994-чу шарахь. ("Спецпереселенцы в Западной Сибири" (Новосибирск. 1994)\nВелочкон кехато йоккха гIовгIа эккхийтина хилла Москох, Компартин куьйгаллехь. 1933-чу шеран гурахь Назино Сиблагера комисси еъна талла. Бакъ дуйла хиина Величкос яздинарг. Кехатан автор партин инструктор волчуьра дIаваьккхина. Цунах тIаьхьа журналист хилла, тIом бина Берлине кхаччалц. Къахьегна журналистикехь, арахецна массех книга, амма Назинорчу Iожалла-ГIайренах дош яздан а ца ваьхна.\nДаьржина догIу Обь. Хина буха яхана Iожалла-ГIайре.\n- 1933-чу шарахь лаьттина Iазап иэсехь дисийта лаьа тхуна. Оха нахера ахча а лахьийна, килс ян йолийна стохка. Бехк а боцуш хIаллакбинчийн хьомара. ГIайри тIехь йоьгIначу жIар хьалха зезагаш дохку оха хIора шарахь. Амма кхушара аьтто ца белира – хи дистина, гIайри бухахь ю цкъачунна, - дийцира журналисташка дукха хан йоццуш Назино юьртан администрацин куьйгалхочо Штатолкин Валерийс.


Самурайн амалш ю нохчийн аьлла хета Японерчу журналистана\nЖурналист Цунеока Шамил. Вена, 31.05.2016\nЖурналист Цунеока Шамил (Коцуке) Японерчу Нагасаки гIалахь вина а, вехаш а ву. Нохчийчохь 1999-чу шарахь ша лаьцна доттагI Венехь а карийна, цига кхаьчна иза кху деношкахь. Маршо Радион корреспонденто Эрсно Казбека къамел дира цуьнца, видекамера а латийна.\nЦунеока Шамил Нохчийчохь шолгIа тIом марсаболуш Соьлж-ГIалахь хилла ву. Японин зорбанан гIирсаша а дуьйцура нохчий террорхой бу бохуш оьрсийша дуьйцург. Цундела бакъдолу сурт ган дагахь кхаьчна хилла журналист Цунеока тIеман кIуьрехь йоллучу Соьлж-ГIала.\nЦунеока: «1999-чу шарахь Японехь дуккха а гойтура Нохчийчура хиламаш. Оьрсйчоьнан пропаганда яра цигахь дIахьош. ХIора хаам беш дуьйцура Оьрсийчоь ю терроризмана дуьхьал лаьтташ бохуш. Цо террорхошна дуьхьал дIахьош операци ю аьлла.\nХаамашкахь дуьйцура оьрсийша шаьш герз деттарш террорхой бен бац бохуш. Маьрша бахархой бойуш бац бохура цара. Иза тера дара тахана цара Шемахь дечух. ТIаккха со Соьлж-ГIала вахара. Соьлж-ГIалахь болх беш ши-кхо жима дарбанан хIусам бен яцара. Со вахара цига. Цигахь суна хиира 80 процент чевнаш йина нах маьрша бахархой хилар. 20 процент бен бацара тIемалой».\n20 шо ду ша журналист волу, амма Оьрсийчу кхаччалц ша террорхо вуй хиина дацара шена бохуш кхин дIа а дуьйцу Цунеокас.\nЦунеока: "Ткъа шо ду со журналист болх беш волу. 2003-чу шарахь Оьрсийчура Интерфаксо сох лаьцна яздинера, Цунеока Шамил, Цунеока Коцуке журналист вац, иза дуьненаюкъарчу террорхойн тобанан декъашхо ву аьлла. Со журналист ву. Амма Путинна ца тов со журналист хилар".\nЦунеокас дийцарехь, иза ОвхIанистанехь а, Палестинехь а кхечу конфликташ йоьлхучу меттигашкахь а хилла. Амма Нохчийчохь санна къиза тIом гина бацара шена боху цо.\nЦунеока: "Со ОвхIанистанехь хилла ву, Палестинехь а хилла со. Кхин а тIемаш боьлхучу меттигашкахь а хилла со. Амма дуьххьара гинера суна оццул чолхе меттиг, инзаре вон меттиг. Со инзаре цецваьлла вара. Юха хан яьлча, юха а гIоьртира со Нохчийчу ваха. Амма Нохчийчура лаьмнашкахь оьрсийн десант яра. Церан база яра цигахь. Сан аьтто ца белира цига кхача".\nНохчийн тIемалой Шема бахана аьлла хезна ша цига кхаьчча шена гина сурт а дуьйцу Цунеокас.\nЦунеока: "Шемахь хилла со. Цигахь дуккха тIемалой бу. Цара шаьш салафиташ ду олура, нагахь уллохь Iаьрбой хилча. Амма Iаьрбой уллохь цахилча нохчий вовше луьш хуьлура, хьо ву вахабит, со вац вахабит бохуш".\nНохчий а, шен махкахой а цхьана тера нах бу боху Цунеока Шамила.\nЦунеока: «Суна хетарехь, нохчийн менталитет чIогIа тера ю тхан менталитетах. Японехь хьалха самурайш хилла. Самурайн низам чIогIа тера ду нохчийн Iадатах. Нохчашна хета баккхий нах лара беза, зударий лара беза, уьш ларбан беза аьлла, гIийла нах ларбан беза аьлла. Бусулба шарIа санна ду иза, амма жимма кхин ду. Тхо долчохь а бу гIурт. Якудзаш бу тхан. Нохчашна юкъахь дукха йоккха мафи ю».\nЕрриг а Цунеока Шамилан видеоинтервью шун ган аьтто бу кхун интернет сайт тIехь.


Мелла а ладоьгIаш Iан лаам кхуллу дешан говзанча ву суртдиллархо Пашаев Абу\nСурдиллархо Пашаев Абу.\nКегийрхой, кхиазхой кхетош-кхиорехь, кхайкхича мичхьа дIа а воьдуш, жигара дIакъалоцу суртдиллархочо Пашаев Абус.\nМахкахь дика вевзаш суртдиллархо, хьехархо, дешан говзанча ву Пашаев Абу. Чечанахь вина а,кхиъна а волчу Абу кхолларалла евзаш ю дозанал арахьа а. Цуьнан цхьадолу суьрташ, «Цивилизин гериг» масала, дакъалаьцна ду Парижехь дIабехьначу гайтамехь. Дуьненна а вевзачу суртдиллархочо Шемякин Михаила Майкопехь дIаехьначу конкурсехь дакъалаьцначу 400 суьртах Пашаевн ши сурт «Бала», «Зов» финале кхаьчна.\nЦуьнан шен суьртийн гайтам хилла мосуьйттаза а Соьлжа-гIалахь. Пашаев Абу авангардизм, сюрреализм, экспрессионизм олучу хатI –жанрехь болх беш ву. Хьолах ца кхуьург, ойланехь кIаргвала ца гIоьртича, атта дуьхе а кхуьур воцуш, цуьнан суьрташ цкъадолчунна кхета хала ду, стенна аьлчи кхоллархочуьнан васташ , кIорге а йолуш, вуно маьIне ду. Цара, мах а хадош, хьажархо ойлане а воккхуш, гойту зама а, цу замана шатайпаналла а.\nПашаев Абу мел вевзачара даре а деш, цуьнан дуккха а дикачу агIонех цхьаъ ю иза даима а «куьг кхочех» хилар, каро атта хилар, кхайкхинчу метте, шен суьрташ «пхьарс кIел а духкий», ваз а ца луш, леррина машен яхийта а ца оьшуш, дIакхочуш хилар. Иза кураллин хьаса боцуш, кхето атта могIарера стаг а, дог дика адам а ду.\nНохчийн а, дуьненан а исбаьхьаллин литература дика евзаш, ненан мотт тIех дика хууш кхоллархо а ву Абу. ТIамо Iовжийна, цуьнан кIуьрлахь «вахчавелла» хиларе терра, (Абун шен чуьра вийна эскархоша воккхах волу ваша а, вешин кIант а), цуьнан суьрташлахь кIезиг васташ дац тIеман лазам гойтуш.\nХIинцца аьлла ма хиллара, «Абу хьо оьшура, ван йиш елахь, кхача хьажахьара хьо» аьлчи, кIадо йоцуш дIакхочуш ву иза, мичча а, гена хиларх, бIо ца къажош. Цу декъехь, кегийрхой а, кхиазхой а кхетош кхиорехь, нохчийн мотт царна хазбарехь, дукха кхоллархой хир бац махкахь Пашаев санна шовкъе къахьоьгуш.\nМукъа хан елахь а и вогIу аьлчи дуккха а дешархой-кхиазхой а, хьехархой а дIа а гулбелла цхьаьнакхетар дIадехьна Теркйист кIоштан Iелин юьртан 2-чу ишколехь. Шен суьртех дуьйцуш, ша кхоьллина васташ довзуьйтуш, авторо йийсаре бинера ладогIархойн тидам, амма къаьсттина лерса хьоьстуш, цуьнан шорталла а гойтуш, бекабора цо ненан мотт. Пашаев Абу ву шен кхолларалла а йовзуьйтуш, дахарх а, заманах а, вайнаха лайначух а дуьйцуш.\nПашаев Абу: « ХIоккхеххьа вайн дайн бахар а, вай лайнарг а гайта гIоьртина-кх со. Ас хIара цхьаъ билгалдоккху ас. Куьйра ду ас гайтинарг. ХIара чурт ду, хIара кIудал ю. ХIара оцу куьйранан ког бу. Кху меттехь вай хIинцца аьллачунна тIедогIуш ду. Куьйра санна чохь дахар долуш волу стагга цуьнан чаккхе чIогIа дакъазьялла…Шен чохь машар лаха беза…Кхокха. КIудал. Хи. Нана. Йиша…ХIара шаьлта, лаьттах тоьхна… И хьалатоьхна хи санна.. Мехкадаьтта.\nХIара-м мехкадаьта дара бохуш вай кхехкира… Кху агIор хIун дара-м ца хаьа. Цигахь цкъа сендаллалц кхехкира, юха Iарждаллалц, юха кIелдиссалц. Цундела грипп санна, кхо элп долу лазар дара даьржина. Лаьмнийн раьгIнаш йохийна, яржийна. Iалам а цецдаьлла…ХIаваъ кIуьрехь шадерг. Ша кIур боьллуш гайтий хьуна бах соьга цхьана суртдиллархочо. КIур суна дукха гина,-элира ас,ас санна дика кIур ахь буьллур бац. Стенна аьлчи сан дахар дерриге а кIур бара.\nХIара диттан юьхк ю. Хьулла дехьа цхьа шиъ а ду хелха дуьйлуш. Кху меттехь сингаттам а бу хьийзаш. Аре а ю. Аьрзой бала бу… Зезаг а ду «ас сайн лазам сайна чохь хьулбира» аьлла. Заза, зезаг. Хелха мел вийлахь а, мел самукъане делахь а. Цхьанхьа боху-кх. «Вочунна кечло хьо, диканиг деъча хаалур дац хьуна». И бохург дац шуна даима а гIайгIане хила…\nТIам цхьаъ бен стенна бац, куьг а цхьаъ?.. Ницкъ цакхачар ду-кх. Ишта нисбелла-кх билламаш… Суна гина сурт ду-кх, тIама юкъахь со висча. Лазийна кхокха а, ишта вочу хьолехь узарш деш цициг а. ТIаккха а цу кхокханах къахеташ санна, цу цициго доладора цуьнан, ларбора кхокха. Акхарошкахь гора-кх къинхетам… Къинхетам боцуш хьалакхуьуш волчу стеган дахар ирсе хуьлийла а дац.


Бакъоларъярхочун вешина а, Нохчийчохь лаьцна латточу цуьнан нанна а дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш даьхна\nДечкен-бутт 31, 2022\nНуьцкъаша Нохчийчу дIайигина, цул тIаьхьа 15 дей-буьйсий тоьхна латточу бакъоларъярхочун Янгулбаев Абубакаран нанна Мусаева Заремина а, вешина ИбрахIимна а дуьхьал бехктакхаман гIуллакхаш даьхна.\nТеррораш дан кхайкхамаш барна бехкево Янгулбаев ИбрахIим, хаамбина Baza телеграм-канало. Каналан хаамашца, гIуллакх хьакхаделла IАДАТ телеграм-каналан ширачу постех. Экспертизано чIагIдарца, Янгулбаев администратор волчу IАДАТ-н тексташкахь Умаровс, Басаевс, Масхадовс, кхинболчу террорхоша а лелийнарг къобалдеш билгалонаш ю.\nИштта, Baza телеграм-каналан информацица, Мусаева Заремина дуьхьал айдина бехкзуламан гIуллакх "Iедалан векална дуьхьал ницкъбаккхарна" аьллачу артиклехь. Лахара Новгородера бертаза, молханаш а, когахь мачаш а йоцуш Соьлжа-ГIаларчу полисхойн декъе ялийначу зудчо, полицин версица, цигахь хилла ницкъхой сийсазбина, мохь хьоькхуш.\nОцу заманчохь, ТIехьа-Мартанарчу меттигерчу декъан полисхочо цунна протокол хIотточу заманчохь, цо дийцарехь, аьтту куьйгаца цуьнан аьрру беснех ка тоьхнера, ткъа ша юхайоккхуш бетах мIараш тийсира. Цо лелийнарг полисхочун дахарна йа могушаллина кхераме ницкъбар лерина. Оцу артикло итт шаре гергга хан кхачайо.\nЯнгулбаев Абубакаран гергарчарна дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш дахарх тIечIагIйина информаци яц Кавказ.Реалиин. "Iазапашна дуьхьалояран Комитетан" а аьтто ца хилира хаам зорбане боккхучу заманчохь информаци бакъян.\nНохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан белхахой ду шаьш аьлла, бовзийтина нах Лахарчу Новгородера ЯнгулбаевгIеран хIусамчу лилхинера Дечкен-беттан 20-чохь. Курхалла лелорца доьзначу гIуллакхехь тешаш санна ледан нуьцкъаша суьдхо лаьттина Янгулбаев Сайди а, цуьнан хIусамнана Мусаева Зарема а дIадига бакъо лун кехаташ дара церан карахь. Янгулбаев Сайди суьдхочун статусехь хиларо иза хьаван бакъо ца ло, цундела цхьа Мусаева лецира цара.\nТIаьхьо мехкан информацин а, зорбанан а министро Дудаев Ахьмада хаамбира, Мусаевана чохь яккха 15 дей-буьйсий хан тоьхна полисхочунна тIелатарна а, иза аьшнашварна а бехкейина аьлла.\nЛачкъийна йигичхьана бакъйолу информаци яц хоуьйтуш инсулинах йоьзна диабет цамгарца йолчу Мусаева Заремех лаьцна. Цунна тIе буьтуш бац адвокаташ.\nЕвроберто Оьрсийчоьне кхайкхамбина, Мусаева Зарема дIахеца аьлла. Европан Кхеташонан Парламентан ассамблейн гуламехь а тIедожийна иза маьршаяккхар.


Адама Султана Олхазаран сайт "Динул-Ислам" - Хаттаршна жоьпаш - Азан дича деш долу доIа\nАссаламу Iалайкум! Cа ваш Азан дича деш долу доIа (тасбихь) дезара-кх.\nДела реза хуьла хьуна.. Дала Шен хаза хинболу къинхетам бойла вайх!\n«Бусалба стеган гIап» цIе йолчу жимчу жайни тIехь деана ду азан дечу хенахь аьлча дика долу зикр а, доIа а. Цигара схьа дуьйцур ду вай уьш, хIора доIанца хьадис а хьахош:\n«15. Азан деш (молла кхойкхуш) хезча деш долу зикр.\n1. (22) Азан деш хезча, и деш волчо ма-аллара цунна тIаьхьара ала деза, «Хьаййа Iалассолáт, хьаййа Iалалфалáхь» аьлча: «Лá хьавла ва лá къуввата иллá биллáхI» ала деза хIоразза. Цуьнан маьIна: «Ницкъ а бац, гIора а дац АллахIера бен» бохург ду.\nИза иштта алар деана Имам Муслима дийцина долчу масийтта хьадисехь.\n2. (23) Азан деш волчо : «АшхIаду ан лáилáхIа иллаллáхI» олуш хезча, иза цуьнца ала а аьлла, хIара кхин а тIе аьлча дика хир ду:\n"Ва ана ашхIаду ан лá илáхIа иллллóхIу вахьдахIý лá шарúка лахI, ва анна Мухьаммадан IабдухIý ва расýлухI. Роди́ту биллáхIи роббан, ва бимухьаммадин росýлан, ва бил-ислáми дúнан".\nИмам Муслима дийцинчу хьадисехь деана ду, азан деш хезча и дешнаш аьллачунна цуьнан къиношна гечдийр ду аьлла.\n3. (24) Азан деш волчунна ша тIаьхьара аьлла ма-ваьлла, Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – салават дуьллур ду.\nИмам Муслима дийцина цу хьокъехь иштта хьадис: «Шайна азан деш хезча аш олийла азан дечо ма-аллара долу дешнаш. ТIаккха суна салават дуьллийла аш, бакъдолуш суна цхьа салават диллинчунна АллахIа итт салават дуьллур ду. ТIаккха суна «васи́лат» доьхийла аш, бакъдолуш иза АллахIан лайшна юкъара Цуьнан цхьана лайна бен хила йогIуш йоцуш меттиг ю, и лай со хиларна дог а доху ас. Ткъа суна и «василат» дехначунна (къемат дийнахь сан) шафаIат хир ду».\nТкъа уггар деза салават «ИбрахIиман салават» аьлла девзаш дерг ду, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – шен умматана хьехна долу салават ду: «АллóхIумма солли Iалá Мухьаммад, ва Iалá áли Мухьаммад, камá соллайта Iалá ИбрóхIúма ва Iалá áли ИбрóхIúма, иннака хьамúдун мажúд. АллóхIумма бáрик Iалá Мухьаммад, ва Iалá áли Мухьаммад, камá баракта Iалá ИбрóхIúма ва Iалá áли ИбрóхIúма, иннака хьамúдун мажúд».\n«Йа АллахI! Мухьаммадах Хьайн къинхетам бе Ахь, хазчу хасторца хаставе Ахь иза, цуьнан охIлунах а Хьайн къинхетам бе Ахь, Айхьа ИбрахIим хесторе терра, цунах а, цуьнан охIлунах а Айхьа къинхетам баре терра, баккъалла а, Хьо хастам бан хьакъ долуш а, Веза а ву. Йа АллахI! Мухьаммадна а, цуьнан охIлунна а Хьайн беркат а, ниIмат а ло Ахь, Айхьа ИбрахIимна а, цуьнан охIлунна а даларе терра, баккъалла а, Хьо хастам бан хьакъ долуш а, Веза а ву».\n4. (25) ТIаккха хIара доIа дийр ду:\n"АллóхIумма робба хIáзихIид-даIватит-тáммахI, вассолáтил-къóимахI, áти Мухьаммаданил-васúлата валфадúлахI, вабIасхIу макъóман махьмýданиллазú ваIадтахI, иннака лá тухлифул-мúIáд".\n«Йа АллахI! ХIокху кхачаме долчу кхайкхаран Дела, дечу ламазан Дела, Мухьаммадна “василат” а, “фадилат” а луо Ахь, Айхьа цунна лур ю аьлла ваIда йина йолчу хастамечу меттехь гIаттаве Ахь иза. Баккъалла а, Ахь Айхьа йина ваIд йоха ца йо-кх».\nИмам Бухарийс дийцинчу хьадисехь деана ду, азан динчул тIаьхьа иштта и доIа динчунна къемат дийнахь Пайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – шафаIат хир ду аьлла.\nЧекхдевли «Бусалба стеган гIап» тIера доIанаш.\nИ доIанаш дийцинчул тIаьхьа Имам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла: «ТIаккха (цу доIанал тIаьхьа), эхартан а, дуьненан а шена луъу хIума доьхуш доIа дийр ду цо».\nИштта и доIа дар дуьйцуш долу хьадисаш далийна цул тIаьхьа Имам Нававийс, «Азан динчул тIаьхьа доIа дар» аьлла цIе а хIоттийна:\nАллахIан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Азанна а, къаматна а юкъахь дина долу доIа юхатухуш дац». ХIара хьадис дийцина Абу Давуда а, Тирмизийс а, Насаийс а, Ибнус-Суннийс а, кхиболчара а. Тирмизийс аьлла: «Дика, нийса хьадис ду иза». Тирмизийс шен «Джа́миI» цIе йолчу жайни тIехь «ДоIанийн жайна» аьлла хIоттийначу цIарца оцу хьадисан хIара совнаха долу дешнаш дийцина: «Асхьабаша аьлла: «ХIун ала оха тIаккха, хIай АллахIан Элча?». Цо аьлла: «Дуьненахь а, эхартахь а шаьш массо вонах лардар деха АллахIе».\nЦхьана стага аьлла хилла: «ХIай АллахIан Элча! Азан дийриш дозаллехь тхоьл лакхара хуьлу-кх!». ТIаккха АллахIан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Ца эрриг ала ахь а, тIаккха хьой ваьллачул тIаьхьа (хьайна луъург) деха (Деле), ахь дехнарг лур ду хьуна». Абу Давуда дийцина иза, гIийла ду а ца аьлла цо иза.\n«Сунан Аби Давуд» тIехь «ДжихIадан жайна» цIе йолчу дакъана юкъахь дийцина ду нийсачу иснадаца, СахIл ибн СаIдера схьа – Дела реза хуьлда цунна – АллахIан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла: «Ши (доIа) ду духатухуш доцуш: (ламазе) кхайкхам бечу хенахь дина доIа а, тIом чIагIбелла эскарш вовшах хьаьрчачу хенахь динарг а».\n АллахIана герга вуьгуш йолу Iамал а, ялсаманехь йолу еза меттиг а ю иза.\n Массо адамел веза хиларан дарж ду иза.\n Имам Ан-Нававий, «Ал-Азка́р», 32.


Соьлжа-ГIаларчу СИЗО-но Мусава Заремина молханаш ца оьцу\nМангал-бутт 20, 2022\nДиабет а, кхиндолу лазарш бахьана долуш массочу ханна молханаш мийла дезаш йолу Мусаева Заремина оьшуш долу молханаш дIакхачадо, амма уьш оьцург лоьрийн санитаран дакъа дац, арахьара нах бу.\nМусаеван кIентий Янгулбаев ИбрахIим а, бакъоларъярхо Янгулбаев Абубакар а воьзна йолчу нохчийн оппозицин 1ADAT телеграмерчу канало дIахьедина цунах лаьцна.\n"Ненера кехаташкара цуьнан лач тоьшаллаш кхочура соьга, амма хIинццалц билггала иза хууш дацара цунна", - билгалдаьккхина Янгулбаев Абубакара.\n1ADAT-а тидам бо, СИЗО-хь цунна молханаш латтон оьшучул ахча дац, цундела "официалан акташкахь СИЗО-н белхахоша молханаш шайша оьцу, бохуш яздо, амма баккъала а цара уьш кхечу маьршачу нахе оьцуьйту".\nХьалхо Кавказ.Реалиина еллачу комментарехь Янгулбаев Абубакара шен ненан хьолана тоьар долуш санна мах хадийра, амма билгалдаьккхира, СИЗО чохь латторо цуьнан лазарш чолхечу хьоле доху. Масала, цо бахарехь, кхелан кхеташонашкахь дакъа ца лоцу Мусаевас, шена дIасалела хала хиларна.\nДечкен беттан 20-хь Нохчийчоьнан Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин (МВД) белхалой Мусаева Заремин а, кхелахо лаьттина хиллe Янгулбаев Сайдин а Нижний Новгородерчу петар чу а лилхина нуьцкъаха Мусаева Соьлжа-ГIала дIийигира, теше санна хеттарш дан. Цкъа дуьххара Мусаевана кхело 15 дей-буьйсий туьйхира чохь даккха, полисхочунна тIелатарна а, иза сийсазварна а аьлла, цул тIехьа цунна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх диллира - протокол хIотточу юкъанна полисхочунна тIекхетта ницкъ бина аьлла, бехке а еш.\nЛачкъийна ши кIира даьлча бен дуьххьара Мусаева Заремана тIекхача аьтто ца белира адвокатан. Чохьлаттон сацамбеш кхел йоьдучу юкъанна Мусаева кхетамчуьра яьлла яра.\nКадыровхой ЯнгулбаевгIарна тIаьхьбовлар 1ADAT телеграмера канал лелорца доьзна ду.


Соьлж-ГIалахь штурм йоьдучу хенахь яьккхинчу видеон турпалхо схьакарийна Нохчийчохь (+видео)\nГоьяллачу видео тIехь 1994-чу шеран ГIуран-беттан 31-чохь Соьлж-ГIалахь йоьдучу штурмах бегашца комментареш йинарг схьакарийна Нохчийчохь журналисташна. Иза ву, оцу заманчохь 20 шо хилла Алиев Эдгар.\n"Кхо сахьт дисна Керла шо тIекхача. ГIала яккха гIерта, цкъа схьайоккху гIала, юха ца йоккху, карайогIу, юхало- кхетар а вац. ХIара дерриг а ма кIордийна", - боху видео тIехь жимчу стага. Лелхийтарш "Керлачу шеран салюташ" ю боху цо.\n"Чечня Сегодня" агенталле видеон турпалхочо дийцарехь, нохчийн телехьожийлан операторо Межидов Рамзана дIаязйина видео ю иза Люксембурган урамерчу (карарчу хенахь Орзамиевн) цIа чохь. ШолгIа тIом боьдучу 1999-чу шарахь вийна Межидов.\n"Уггар а хьалха сайн ненан ойла йора ас, - дагалоьцу Алиевс. - Тхан цIийнан бухарчу ларми чохь яра иза, со цунна тIекхача везаш вара. 1994-чу шеран ГIуран-беттан 31-чохь делкъал тIаьхьа жигара тIемаш болийра Соьлж-ГIалахь. Жимма уьш дIателлалц Iара со, сайн нанна тIекхача. Ткъа Рамзан шен дейиша йолчу воьдуш вара.\n1995-чу шеран Дечкен-беттан 1-чу дийнахь тхан уьйтIа кхечира, уьдуш со а, Рамзан а. ХIоьттина юькъа дохк а яра. ТIом а мел а лахбеллера. Танкан гIовгIа яра схьахезаш Люксембурган урам болалуччохь. Дохк латтарна ца хаьара цхьанна а, танкаца муьлхачу агIор тохарш долор ду".\nСоьлж-ГIалахь вехаш ву Алиев Эдгар карарчу хенахь. Цуьнан йижарий а, ваша а дозанал а арахьа беха.\nМежидовс яьккхина видеоматериал, иштта, Алиев юкъахь волуш гIалахь штурм йоьдучу дийнахь йина видео а цхьана дIаяккха гIортира эскархой. Шаьш тоьпаш тухур ю бохуш, кхерамаш а тийсира цара, дуьйцу Алиевс. Амма, эххар а юхаелира видеокамера.\nAssociated Press агенталло Нохчийчохь тIом боьдуш яьккхина 4 видео бахархошна хьажа дихкина Нальчикерчу гIалин кхело кху деношкахь. Журналистийн материалаш "къизалла яржош" ю боху сацамо, хаамбира "МБХ медиа" ресурсо.\nХьажа доьхкучу видеорепортажашлахь ю 1995-чу шарахь федералан эскархой йийсаре беш гойту материал а. Нохчийн тIемалоша лаьцна волчу ГРУ-н майора Морозов Игора шеца а, ша санна йисарехь болчаьрца а "цецваллал дика бу" шаьш лецнарш боху. Оцу видеоне Ютубехула хьажна ши миллион гергга стаг.\nКхелан сацамо бахарехь, оцу видеоша "нах низамна дуьхьал зуламаш даре кхойкху", уьш бахьанехь хила тарло "социалан, экономикан зенаш", цара талхайо "Конституцино низамечу пачхьакхехь адамашна луш йолу бакъонаш".


Со, ПахІал, Дала леррина къобалвинчу Іийсан векал ву. Векал хила бакъо суна елла вайн КІелхьардохург волчу Дала а, вайн дегайовхо волчу Дала леррина къобалвинчу Іийсас а.\nХІара кехат ас яздо хьоьга, Тимапига. Делах а тешна, хьо сан бакъволу кІант санна хилла. Вайн Да волчу Делера а, вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Іийсагара а долу дика а, къинхетам а, синпаргІато а хуьлда хьуна.\nДоьху хьоьга, со Македон-махка воьдуш, аса хьайга ма-деххара, Эпасехь сацар. Цигарчу цхьаболчу нахана харц хьехамаш бар дехка деза ахь.\nКъийсаршна тІе бен далош доцу хьалха хиллачех лаьцна туьйранаш дийцар а, хаддаза шайн хьалхалера тайпанаш хьехор а дехка царна. Оцу къийсарша тешарца евзина йолчу Делан Іалашонна тІе ца балабо уьш.\nЦІеначу даггара, эхь-бехках буьззина, шалхо йоцучу тешаро хуьлуьйту безам бу уьш дІабехкаран Іалашо.\nОцу хьехамашна тІера дІа а бевлла, цхьаберш, даьссачу хабаршкахьа а бирзина, галбевлла.\nТоврат-хьехаман Іелам-хьехамчаш хила лаьа царна. Делахь а уьш шаьш а ца кхета я шаьш дуьйцучух я шаьш тешарца хьоьхучух.\nТкъа вайна-м хаьа, товрат-хьехамаш дика буйла, нагахь санна уьш лело ма-беззара лелош белахь.\nИ товрат-хьехамаш Делан лаамехь волчунна бина бац. Уьш зуламхошна, Іедална муьтІахь боцучарна, Іесачарна, къинош летийначарна, дин доцучарна, Далла гергахь бехбеллачарна, сийсазчарна, шайн да а, нана а, кхидолу адамаш а дойучарна бина бу.\nИштта кхин а нахаца лелачарна а, вовшашца хьарам дерг лелочу божаршна а, дохкархьама адамаш лечкъочарна а, харц луьйчарна а, дуй къарбочарна а, нийсачу хьехамашца ца догІуш лелочу массо а хІуманна бина бу и товрат-хьехамаш.\nСийлахь а, декъала а волчу Дала тешарца соьга схьабеллачу хазачу кхоаца бу и хьехамаш.\nСуна ницкъ беллачу вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Іийсана баркаллаш боху ас. Со тешаме а хетта, Шена гІуллакх дан со билгалваьккхина Цо.\nІийса сийсазвеш, Цунах тешарш хьийзош, царна ницкъ беш лелла волчу сох къинхетам бина Дала, хьалха со ца кхеташ а, Іийсах ца тешаш а хилла дела.\nВайн Везачу Эло маьхза луш долу дика суна алссам тІеІаьнна Дала леррина къобалвинчу Іийсаца болчу безамца а, тешамца а цхьаьна.\n«Дала леррина къобалвина Іийса кху дуьнен чу веана къинош летийнарш кІелхьарбахархьама». И дош бакъ а ду, цунах цхьа а тайпана шеко йоцуш теша а деза вай. Къинош летийначарна юкъахь со массарал а хьалхара ву.\nЦундела ма гечдина суна Дала леррина къобалвинчу Іийсас, Шегахь мел долу доккха собар суна тІехь гайтархьама. Цунах а тешна, хедар доцу дахар тІеоьцун болчарна массарна а масална дина ду иза.\nХастам а, сийлалла а хуьлда массо а заманашкахь хир волчу а, цкъа а лийр воцу паччахь волчу а, гуш воцучу а, цхьаъ бен воцучу а Далла. Амин.\nХьехам бо ас хьуна, сан кІант Тимапи! Хьох лаьцна Делера хиллачу хаамашца а доьзна, иштта весет до ас. Ахьа оцу весеташца, дикачу тІемалочо санна, къовсам латтабойла,\nхьайн тешар а, сий а лардеш. Цхьаболчара уьш юхатеттинера, цундела церан тешар хІаллакьхилла, бохам баьлча доьхна хинкема санна.\nИшттачех бу ХІуьманай а, Искандар а. Іеса къамелаш дан ца дезийла уьш кхетийтархьама, аса уьш иблисан кара дІабелла.


Ахчанаш ца делла шайна аьлла, латкъамаш бинчу Украинера юхабирзинчу йолахошкара бехкбаьккхина\nЛур ду аьлла ахча а ца делла шайна, лазийначарна дарба а ца до аьлла, латкъамаш бинчу Украинера баьхкинчу лаамхой бу бохучаьрца цхьанакхетта парламентан спикер Даудов Мохьмад. Сюжет гайтина нохчийн пачхьалкхан «Грозный» телеканало – цу тIехь чIагIдо, новкъабовлале хьалха лур ду аьллачул а сов ахча бIахошна дIаделла хиллера, реза ца хилар хаийтина хиллера цара «ца хаарна» аьлла, яздо Кавказ.Реалиино.\n"Лаамхой" бохурш кечбеш, тIаме хьийсош бечу балхана тIехь терго латточу Даудовца цхьанакхетар хилира урхалхойн цхьахйолчу гIишло чохь. Видео йоккхуш хилла СайфуллахI кабинет чохь корта оллийна хиъна Iаш ву, биссина бIахой а бист ца хилира. Хезаш ду Даудовс тIе а чийхаш, ден къамел. Цхьанакхетаран юьххьехь хьаькамо дагадаийтира, юьхьанца дуьйна «лаамхошна» хIиттор ду аьллачу хьелех.\n"Цхьаммо а ца дийцина цаьрга контарктех лаьцна – лаамхой санна баьхкина уьш, 300 эзар сом кара дIаделла царна. 28-чохь, аьлча а, 40 де даьллачул тIаьхьа, уьш юхабаьхкина, шина баттана аьлла, бахнашшехь", - боху Даудовс.\nИштта сюжетехь чIагIдо, "массо а агIор таллам бинчул тIаьхьа" олийла ду, "пачхьалкхан органашкара тергамза цхьа а висина вац" аьлла. Юьххьехь дуьйна ахчанца долу хаттар дирзина дара – баккхийчу барамашкахь ахча кхаьчна лаамхошна, лур ду аьллачул а сов, дIахьедира Нохчийчоьнан куьйгалло.\nКарладоккху, веа "ламмахочо" хьалхо хаамбира, шаьш Мариуполерчу тIамехь Зазадокху-беттан 18-чуьра 28-чу дийне кхаччалц тIемашкахь хиларх. Цара латкъамбира, чевнаш йина хиларх тоьшаллин кехаташ ца ло шайна, йа дарбанан цIийнехь тIе а ца лоцу аьлла. Цхьахволчу бIахочунна, цо бахарехь, заьIапхочун пенси сацийна кхо бутт а бу, видео тIехь "Москвара Коля" ву бохучо дIахьедира, шена лур ду аьлла 100 эзар сом схьа ца даларх а, хьаьнгара схьадеха деза а цахаарх. Кхайкхамбечара доьху "цхьанхьа гулдай, дистхилийта" шаьш.\nБоьалгIа бутт а бу Оьрсийчоьно Украинана дуьхьал тIом бен. Эскаран терахь дузархьама, пачхьалкхехь къайлах мобилизаци кхайкхийна. Хьалхо хаам барца, Оьрсийчоьнан президентанан Путин Вадимирна хьалха Кадыров Рамзанан декхарш хилар ду, Украинерчу тIамехь дакъалаца Нохчийчуьра денна мел кIезиг а 200 "лаамхо" хьажо везаш хилар.


Украина -- Герз долу стаг ву Белбек кеманийн портана тIе боьдучу новкъахь лаьтташ, ГIирма, Чиллан 28, 2014\nПIераскана Iуьйранна дуьйна вуно чолхе хьал ду ГIирман коьртачу шахьарехь Симферополехь лаьтташ дерг. Цхьана агIор, гIалин юкъ дIалаьцна лаьтта Оьрсийчоьнгахьа болу меттигера жигархой. Вукху агIор, Украинехь Оьрсийчоьнан олалла ца дезаш болу меттигера бахархой, ГIирманера гIезалой, бу митинг еш. Ткъа меттигера кеманийн порт шаьш Оьрсийчоьнан эскархой хилар лачкъадеш а боцучу, герзах боьттинчу наха дIалаьцна.\nСимферополерчу ATR телеканалан хаамийн декъан куьйгалхо йолчу Мавиле Халилас дийцарехь, вуно боккхачу сингаттамехь бу цу гIалин а, йоллучу ах-гIайренан а бахархой, цIий Iанар кхоьруш а, Оьрсийчоьнан тIеман ницкъаш шайн Даймохк дIалацар кхоьруш а.\nМавиле Халил: „ГIирмано, доккхачу декъехь, къобалдеш дац, кху ах-гIайренан Лакхарчу Радано, дийцарехь, „лаг тIе хIоттийна“ тапча а йолуш, тIеэцна болу стигалкъекъа беттан 25-чохь референдум дIаяхьарех болу сацам, ГIирма Автономан республикин бакъонаш шорйарах лаьцна. Карарчу хенахь кхузахь долчу хьолах аьлча, Iуьйранна Симферополера ший а кеманийн порт дIалаьцна яра.\n„Белбек“ кеманийн портий, дуьненаюкъара Симферопол кеманийн портий. Иштта цигахь машенаш дIахIиттон меттиг а ю шайн тIехь схьагуш схьа бовзаран хьаьркаш а йоцучу, я шайн идентификаци ян а йиш йоцучу, муьлш бу а ца хуучу эскархоша дIалаьцна“.\n„Хуьлуш лаьттарг тIамца чугIортар а, оккупаци а лору ас. Массо а дуьненаюкъара берташ а, нормаш а йохош. ХIара ша ма-йоллу йолу провокаци ю, йозуш йоцучу пачхьалкхан дозанна тIехь цIий Iанадайта лерина йолу“, - иштта яздина Украинин чоьхьарчу гIуллакхийн министран хьашташ кхочушдеш волчу Аваков Арсена шен Facebook агIонна тIехь, Оьрсийчоьнан IаьржачухIурдан флото Украинин дозанна тIехь алсамйаьккхина йолу жигарло юьйцучохь.\nЖимма хьалха Оьрсийчоь Украинина чугIортарх лаьцна дIахьедар керла харжамаш дIабаххьалца цу пачхьалкхан президентан даржехь волчу Турчинов Александра а динера, цхьана ца бевзаш болчу, схьахетарехь, Оьрсийчоьнца боьзна болчу наха герзашца Симферополера парламентан а, урхаллин а гIишло дIалаьцначул тIаьхьа. Меттигерчу ATR телеканалан хаамийн декъан куьйгалхо йолчу Мавиле Халилс дуьйцу.\nМавиле Халил: „Украинин чоьхьарчу гIуллакхийн министро Аваков Арсена тахана дIахьедар дина, и хIума ша ма-дарра долу Оьрсийчоь Украинин чугIортар а ду, Украинин территорин екъаяла йиш ца хилар дохор а ду, аьлла. Цундела, цуо дийцарехь, и гIуллакх цунан куьйгакIеларчу полисхойн а, Украинин чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин а долара дIадаьлла“.\nГергарчу хьесапехь мас стаг ву Симферополера кеманий порт дIалаьцнаверг? Украинин чоьхьарчу гIуллакхийн министралла а, полисхой а, лерина сервисаш а хIун деш ю кхолладелчу хьолахь, шайн дозанна тIехь хийрачу пачхьалкхан тIеман ницкъаш сел паргIат лелаш хилча бохучу хаттарна жоп луш, ишшта дийцира Мавиле Халилс.\nМавиле Халил: „Симферополан кеманийн портехь цкъа хьалха цхьа бIе гIалгIазкхий ву, аьлла, хаам баьржира. Амма уьш меттигерачу полисхоша дIасалаьхкира, шаьш схьабаьхкина болчу КАМАЗ яккхий машенаш йолчу уьш дIа юха а тоттуш. Цул тIахьа баьржинчу хаамаца, буьйсана шиъ долучу хенахь кеманийн порта чу лилхина II9 стаг - герзах боьттина тIемлой.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министро Аваковс дийцарехь, халахеташ делахь а, полисхойн ницкъ бац цу тIемлошна дуьхьал латта. И болх шайн тIеэца ницкъ болу структураш Украинехь карарчу хенахь йоцуш ю, хIунда аьлча Мехкан Лакхарчу Радано бинчу сацамца, „Беркут“ лерина тоба дIасахецна . Ткъа полисхой шайн таронашца кху ГIирмахь долчу хьолаца ларор бац“.\nКарарчу хенахь Симферопол-гIалин юккъехь Оьрчийчоьнгахь болу жигархой кечамаш беш бу, бохуш дуьйцу меттигерачу журналиста Мавиле Халилс, тахана-кхана схьакхача безаш болчу оьрсийн артисташна йиш лакха кирхьа кечдеш. Ткъа могIарерчу бахархошлахь баьржаш кхерам а, сингаттам а бу.\nМавиле Халил: „Оьрсийчоьнгахьа йолчу юкъараллийн декъашхой, масала, „Оьрсийн цхьааллин“ декъашхой гIалин юккъехь ГIирман Лаккхарчу Радина хьалха митинг еш бу. КесталгIа схьакхача безачу оьрсий эшаршлакхархошна кирхьанаш хIиттош бу уьш. Кхин дIа болчу могIарерчу ГIирман бахархойх лаьцна аьлча, нах вуно кхерабелла бу.\nХIунда аьлча, цу герзах боьттинчу муьлш бу ца хуучу наха Симферополан Украинин Iедалшца зIе латтош йолу массо а аьлча санна коьрта кхерчаш дIалаьцна ю. Йоккхачу гIайгIанехь бу нах, хIун хир ду ца хууш. ГIирман урхаллин куьйгаллхо хилла волчу Могилев Анатолийс а, ГIирмерачу ГIезалойн маджлисан куьйгалхочуо Чебаров Рифата а массаьрга а кхайкхамаш бина, собаре хила, кхера а ма кхера, аьлла, иштта цкъачунна, шайн ка а долуш, чуьра ара ца довлуш совца, цкъа хIара хьал стабиле дерзаллалца, аьлла цара“.\nЦу юкъана Оьрсийчоьнгахьа долу ГIирман Iедалш шайн леламаш критике бечу журналистийн а, хаамийн гIирсийн а некъаш хедо гIерта. Иштта Маршо радиоца къамел динчу Мавиле Халилс болх беш йолу меттигера ATR телеканал еари дийнахь дIакъовла гIоьртинера уьш, цунна эфир ехкарца.\nОфициала бахьана техникан проблемаш ю аьлла дIакхайкхинехь а, амма журналисташ тешна бу, цу тайпанчу гIулчашца Iедал шайн батт ехка а, дешан маршо хьаша а гIерташ хиларх.


Норд-Ост Бахьанехь Набахтехь Латтийна Талхигов Заурбек ЦIавирзина\nСтигалкъекъа-бутт 25, 2011\nНохчийчоь - Норд-Ост бахьанехь набахтехь 8,5 шо а даьккхина цIавирзина Талхигов Заурбек, 20Сти2011.\nШена тоьхна хилла бархI шо ах шо, буьззинчу барамехь, набахтехь а даьккхина, 2011 шеран Охан-беттан 22-чу дийнахь Нохчийчу вирзина Талхигов Заурбек. Оьрсийн Къайлаха Ницкъаш тIе а хьовсуш, театр чуьра террорхошца къамел дина волу Талхигов чувоьллинера, царна гIо дан лаам болуш хиллера аьлла.\n2002-чу шарахь Москох, Бараев Мовсара куьйгалли кIел хиллачу тIемалоша "Норд-Ост" мюзикле хьовса баьхкина болу нах закъалтана лаьцначу хенахь, Нохчийчоьнан цIарах Оьрсийчоьнан пачхьалкхан Думин депутат хиллачу Аслаханов Асламбека нохчашка кхайкхам бинера, закъалтехь болчеран меттана театр чудаха схьагулло, аьлла. Депутато бинчу кхайкхамна гIортор а йина, театрана улле вахана хиллачу Талхигов Заурбекна цунах зулам делира. ХIинца а ма-дарра талланза ду оцу деношкахь Норд-Ост цIарца дуьненна евзинчу кризисехь хилларг. Хеттарш алсамо ду цу гIуллакхехь жоьпел.\nЗаурбекан кхолламна тIехьовсуш а, гIо-накъосталла деш а хиллачу бакъонашларъярхойн хьесапехь, закъалтана гонах яьлла гIар-гIовгIа дIайижжалц, ФСБ-н а, террорхойн а уьйраш цуьнга цхьаьнга а ца йийцийта, дуьненах хадийнера цу хенахь 25 шо хилла жима стаг. Ша динчунна дохко ца ваьлла Заурбек. Тахана а гIур вара ша, шен къомана оьшу аьлча, бохуш дийцира цо Маршо Радиога:\n"Кхин Асламбекан дуьхьа вахана ма ваций со цига. Со суо а ву аренца лелла а, лелаш, аренца хIинца а лелар волуш а. Хала ма дуй, хьуна букъа тIехьа пIелг хьежош хилча, хьо иштта ву бохуш. Хьоьца адамо болх ца бо, хьох ца теша.\nАс цигахь хIун дийр дара аьлча, телевизионан камераш букъ тIехьа а ца ерзайойтуш, юьхь-дуьхьал ерзайойтур яр-кха. ХIунда аьлча, схьалаца бух хир бара, со хIара ву, аьлла. Со Норд-Ост бахьанехь чувоьллина олу. Я телевизион чохь гайтина а вац, я хIун ду а ца хаьа нахана. Схьалаца тIам болуш, цхьа бух болуш хIума а дац", бохуш вара Талхигов Заурбек.\nЭзарнашкахь нохчийн кегий нах бу Оьрсийчоьн уггар а генарчу кIошташкарчу набахтешкахь хенаш токхуш. Нохчийчохь "зачисткаш" олу тIеман операцеш дIахьош, новкъара дIабаха, уьш бIеннашкахь чубухкура, доцу зуламаш тIе а кхуллуш. Уггар лахара -- итт-пхийтта шераш, уггар лакхара -- белла дIабовллалц хенаш а етташ.\nДукха нисделла нохчий бойъуш. Челябинск-махкахь карантинна чу а воьллина, йиттина виъ нохчо вийра\nНохчийчура Iедалша церан дола дан дезара. Нохчийн тутмакхаш шайн гергарчарах а, юристийн гIоьнах а хедийна бу, бохуш вара Заурбек. Цул сов, цо бахарехь, дин лелон цхьа а аьтто бац церан:\n"Нохчашна, цхьа керла хIума низамашкахь юкъадаьлча, юристийн гIо ма оьший. Оьрсашна гIо до, ткъа нохчашна хала ду, генахь хиларе терра. ЦIера адвокат лаца а, тIеваийта а, дIавахийта а аьтто бац. И гIо дара-кх нахана чIогIа цигахь оьшуш. Ян ма яй цхьацца регионашкахь, юьстахарчу республикийн векалаллаш. Цара болх бича дика хир дара, мелла а цаьргара гIо хилча.\nЦигахь долчу Iедална муха моьтту? Чу а воьллина, оццул хан а тоьхна, схьаваийтина ма вуй хIара. Шен цIахь а оьшуш воцчу кхунна - бан ма буй 20 шо, 24 шо хенаш а тоьхна --оха стенна сагатдеш ду цунна, оха хIунда ларвеш ву хIара, олий. Тергал ца во иштта стаг", тидам бира Талхиговс.\n"Марха лоцуш делахь а, доьрзуш делахь а, Керлачу Шарца делахь а, цхьацца кехат дохьуьйтуш хилча, сурт хIоттийча, цIахь и нах оьшу, аьлла хетар дара царна.\nДукха нисделла нохчий бойъуш. Масала, Челябинск-махкахь карантинна чу а воьллина, йиттина, виъ нохчо вийра. шу цIахь а оьшуш дац бохуш.\nДукха кехаташ яздо нохчаша. Массара а яздо, шаьш цIадига бохуш. Ткъа цIахь меттигаш яц, резинкин ма яций кхузара набахти а. ТIе ца оьцу, олий, цIера кехат деъча, хьаькамашна моьтту, хIорш цIахь оьшуш а бац, оццул дукха хенаш а йиттина болу, олий.\nТIаккха, кхин тIех дешна а ма баций вайн нах. Юристийн гIо оьшу, керла юкъадевллачу низамех пайда эца. ЦIера, мелла а, оцу нехан тидам беш хилча дика дара. Со хиллачу лагерехь маьждиг ца дойтуш тхо кIелдитинера. Цу тIехула ворхI шарахь дIабоьдуш тIом бу-кх цигахь.\nМаьждиг дайта-м бохур а дацара. Цхьа чоь мукъане а къастае аьлча, иза а ца ло. Я оха вагон керта тоттур яра, новкъа а хир йоцуш, арахьарчу накъостийн гIоьнца аьлча а, гIуллакх ца хуьлу.\nДуккха а къаьмнаш ду, олу, вайн Оьрсийчохь дехаш. Коьрта динаш ду, олу, керстаниггий, бусулбаниггий. Амма иза а дац тидаме оьцуш. ЦIера оцу нехан терго еш хилча, вайна ваьшна юьхькъам хир бара-кх", тешна ву Оьрсийн набахтехь хан текхна волу жима стаг.\nХьо кхин дIа хIун дагахь ву, аьлла, Маршо Радионо деллачу хаттарна жоп луш, шега ур-аттала кехаташ а ца даккхало, элира Талхигов Заурбека:\n"Кхузахь цхьанненна а тIе ца кхачало. Соьга ур-атталла паспорт а доккхуьйтуш дац. И схьаэца, ахча дала деза аьлла. Шозза банке вахча, контртерроран тептарш тIехь ву бохуш, счет-справкехула ахча дIа а ца хьажадойту соьга. Тахана-кхана бохуш, дIалаьтташ ду-кх иза , со оцу спискаш тIехь ву бохуш", латкъам бира Заурбека.\nНабахтехь Заурбекан могашалла талхийна. Цуьнан гергарчарна хетарехь, лерринчу Iалашонца маждаран цамгар кхетийтина цунна. Маршо Радиоца Нохчийчуьра телефонехула къамел динчу Талхигова Тамарас дийцира цунах лаьцна:\nГучуделира, хьаькамаш тоьхначу хенах даккха дисина кхо шо кхуьнга уггар луьрачу рожехь даккхийта гIерташ хиллийла\n"Ша, дуьненна а гуш, бехк боццушехь, дIавигарна реза воцуш, чIогIа оьгIазвахана вара хIара. ДIакхаьчча, цара аьлларг ца деш, ша хIета а вета а аьлларг дийр дац шуна бохуш, духьалваьллера. Лаахь, ша цхьаъ а къаставей, луьрачу хьолехь а кхаба, аш аьлларг ша дийр дац шуна. Бехк боцуш чу а воьллина ша, и бархI шо ах шо, къар ца луш, таIзарехь даккха реза ву бохуш, Iийна", бохуш дийцира Заурбекан нанас.\n"Цигахь, цкъа цхьаьнхьа воккхуш, тIаккха кхеченхьа воккхуш, зонашкахула лелийна. Сыктывкарехь, Ухтахь Iийра. ТIаккха 25-чу зонехь, 19-чу зонехь. Иштта, хуьйцуш, хуьйцуш лелийна. ТIаьхьуо, куьйгалле чуделла хилла кхунна, хIара ладугIуш вац аьлла, хьаькамаша яздина арз.\nДелахь а Москохара бакъонашларъярхой орцах бевлира. Церан гIоьнца адвокат вахийтира хIара волчу. Гучуделира, хьаькамаш тоьхначу хенах даккха дисина кхо шо хIокхуьнга уггар луьрачу рожехь даккхийта гIерташ хиллийла. И адвокат бахьана долуш, цхьа шо бен хан ца тухуш, Ульяновскана гена йоцучу Димитровград олучу гIала дIавахийтира, аьлларг деш воцу зуламхо ву аьлла, чIагIйинчу рожан набахте.\nЦкъа, Iуьйранна самаваьлча, барула-можа хилла хIара. Чохь болчара аьлла, "хьо ма можа ву, хIун хилла хьуна", аьлла. Кхунна шена хIун хилла а хууш ца хилла. Диагноз хIоттийна, гепатит С ю аьлла. Цхьа а тIекхочийла а ца хилла", чекхдаьккхира шен къамел Талхигова Тамарас.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Ахьмадан орден елла культуран министр йолчу шен йоIана Iайшатана\nДуккха а Нохчийчоьнан бахархой байарна шеконашкахь волчу Ирасхановна инарла-майоран чин делла


Прививкаш ца яйтахь шога дозанаш деттар ду аьлла нохчийн Iедалхоша\nРегионехь вакцинаци яр лахара хилахь коронавирусаца доьзна шога дозанаш детта декхаре хир бу Нохчийчоьнан Iедалхой. Уьнна дуьхьал къийсам латточу Оперативан штабан кхеташонехь дина ишта дIахьедар мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. "ВКонтактерчу" аккаунтехь зорбане яьккхинчу шен публикацехь а яздина цу цунах лаьцна.\n"Вайна юкъара цхьаберш бендоцуш лела шайца а, нахаца а. Прививкаш ца яйтахь ледара хир ма ю тIаьхьало. Цундела, сайн аьтто баьллачуьра, ас кхайкхамбина бахархошка, вакцинацех чекхдовла аьлла. Нагахь санна, прививкаш цара ца яхь, вай декхаре ду шога дозанаш детта", - яздина Кадыровс.\nПарламентан спикеро Даудов Мохьмада а, кхечу Нохчийчуьрчу лаккхарчу даржхоша а масийттазза кхерамаш туьйсура, масканаш цалелочарна даккхий гIуданаш деттар ду шаьш бохуш. Оцу юкъанна меттигерчу бахархоша социалан машанашкахь бехкаш дохура Iедалхошкара, цара шаьш санитаран барамаш ларбеш цахиларна. Хаамийн гIирсашкахь шуьйра яздора, Кадыров Рамзана а, цуьнан гоно а нахана юкъахь масканаш цалелорах а, социалан дистанци ларъеш яцарх а.\nКоронавирусна дуьхьал вакцинаци яйта реза берш а, боцурш а билгалбоху комисси кхолла еза, аьлла, дийцира Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. И къамел цо дира Соьлжа-ГIалахь COVID-19 цамгарна дуьхьаллаьттачу оперативан штабан кхеташонехь. Вакцинаци яйта резабоцчарна лоьрашкара гIо тIаьххьарчу рогIехь бен кхачо ца деза, дIахьедира Кадыровс Стигалкъекъа-беттан 25-чохь.\nКху шеран Чиллан-беттан 10-чохь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана хаамбира, масканаш лелор махкахь юкъарадаьккхина ша аьлла.\n"Нах гуллучу меттигашкахь масканаш лелор юкъарадоккху оха. Делахь а, COVID-19 вирусан кхерам болчу баккхийчара а, цомгашчу наха а, оцу уьнах чекхвалазчо а лелийча бакъахьа хир ду", - яздинера Кадыровс шен Телеграмехь.\n"Регионера хьал дукха лерина зийначул тIаьхьа" бина шаьш оцу кепара сацам бохура нохчийн урхалхочо.\nАмма оцу юкъанна Росстато довзийтинчу терахьаша гойтура, Оьрсийчоьнан мехкашна юкъахь адамаш хьалхачул дукха даларца Нохчийчоь лидер хилар.


Веддачу "Басаевн тобанхочух" лаьцна 20 стага "мехала хаамаш" бина\nВидеокамераша туьканахь даьккхина Алхановн сурт\nАстраханехь хIинца а лоьхуш ву, Басаевн а, Хаттабан а тобанхошлахь зуламаш лелийна ву аьлла, шеконе эцна, психиатрин лазартнера ведда Алханов Мохьмад. "Цхьаццайолчу Астрахань гIалин кIошташкахь болх беш бу бакъоларъяран органийн белхахой. Меттигерчу бахархошца деш къамелаш ду, цаьрга кхайкхам бо сема а хила, лоьхучуьнца боьзна муьлхха а хаам шайга схьа а хаийта бохуш. 20 сов стаг ваьлла зIене, мехала хаамаш кхачийна цара", - дIахьедина регионерчу чоьхьарчу гIуллакхийн пресс-гIуллакххоша.\nЦара тIечIагIдина, лехамашна юкъаозийна хиларх полицин а, регионерчу таIзар кхочушдаран федералан урхаллан (ФСИН)а, Астрахань-кIоштарчу Росгвардин а, Талламан комитетан урхаллин а белхахой.\nОцу заманчохь, Астраханерчу Трусовскан кIоштахула шаьш бинчу талламах мессенджерашкахула меттигерчу бахархоша видеош кхохьуьйту, тобанаш вовшах а тоьхна, Алханов лоьхуш. Ишта видео ю, бIеннашкахь ницкъахойн барзакъ доьхначу наха кIошт мел ю веддарг лоьхуш гойту.\n84 стаг а вуьйш, Басаевс а, Хаттаба а герзашца вовшахтоьхначу тобанашца динчу тIелатарна тIехула, шеконаш кхоллаелла лаьцна вара Алханов. Дуьйцург ду 2000-чу шарахь Нохчийчуьрчу Шуьйтан-кIоштарчу Улус-Кертахь Псковерчу десантхошна дина тIелатар.\nДахначу шинарин дийнахь Астраханерчу кхетамна галбевллачу нехан дарбан хIусамера ведда Нохчийчуьра Алханов Мохьмад. Медицинан экспертизех чекхвоккхуш хиллера Алханов оцу психиатрин дарбан цIийнехь.\n"Кавказский узел" (Оьрсийчоьнан Iедалша арахьарчу агентийн тептаре язйина- Редакцин билгалдаккхар.) интернет-ресурсо хаам барехь, Псковрчу десантхошна тIелатарна ша бехке ву бохуш, шена дохку бехкаш тIе ца лоцу Алхановс. Цуьнан адвокато чIагIдарехь, иза бехкехиларх цхьана а кепара тоьшаллаш талламо далийна дацара.


Минскехь бина барт ларбеш бац\nУкраина -- Кириллан а, Мефодин а хIоллам, Киев\nОьрсийчоьнан, Украинан, Францин, Германин дипломатийн дай Парижехь вовшахкхийтира еарийдийнахь. Йийцаршкахь яра Оьрсийчоьнан, Украинан юкъаметтигаш, цара а, цаьрца цхьана Донбассерчу сепаратисташа а стохка Iай Минскехь кхайкхийна машар муха ларбо боху тема.\nКиево чIагIдо, Оьрсийчоь бина барт бохош схьайогIу, шен эскарш а, герзаш а Донбассе хьийсочуьра ца соцу бохуш. Амма Киеве а ю европахойн претезеш: цо ца кечдина хIинца а Донбассна шуьйрра автономи кховдо а, цигахь маьрша харжамаш халкъе дIабахьийта а таро луш низамаш.\nЦул совнаха, Германин арахьарчу гIуллакхийн министра Штайнмайер Франк-Вальтера ма-аллара, политикан партешна юкъахь къийсамаш латтар бахьана долуш, кIелдуьсуш ду Украина демократин а, экономикан а реформийн новкъаяккхар.


Ламаз эцар - Ламаз оьцуш мачаш тIе хи хьакхар - Олхазар\nЛамаз оьцучо мачаш тIе хи хьакхар\nЛамаз оьцуш мачаш тIе хи хьакхар муха ду?\nКогаш биларан меттана Дала магийна ду иза, божаршна а, зударшна а, муьлхха хьолехь хилча а; аьхка а, Iай а, новкъахь волуш а, новкъахь воцуш а, цомгаш волуш а, могаш волуш а.\nШина мачи тIе хи хьакха мегаш хиларан тешалла (далил) хIун ду?\nИза мегаш хиларан тешалла Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) иза деш хилла хилар ду. Цо иза деш хилла хилар дуьйцуш дуккха хьадисаш бу, иза дийцина болу асхьабаш иттаннашкахь бу. Оцу хьадисех ду, масала, Джари́р ибн IабдуллахI ал-Баджалийс (Дела реза хуьлда цунна) дийцинарг: «Суна гира, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хьаткъа гIулкх а дина, тIаккха ламаз оьцуш, шен шина мачана тIе хи а хьокхуш».\nЙама́нан кIанта Хьузайфас (Дела реза хуьлда цаьршинна) аьлла: «Пайхамарца (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цхьаьна вара со цкъа, тIаккха цо хьаткъа гIулкх дира, тIаккха ламаз ийцира цо, шен шина мачана тIе хи а хьаькхира цо».\nШуIбатан кIанта МугIи́рата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамарца (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цхьаьна цхьана воьдуш новкъахь вара со. ТIаккха, (цо ламаз оьцуш цунна гIо деш вара со, цундела) цуьнан ши мача дIаяккха охьатаьIира со, тIаккха цо элира соьга: «Iадйита и шиъ, бакъдолуш ас сайн ши ког (ламаз эцначул тIаьхьа) цIена а болуш тIеюьйхина и шиъ». ТIаккха цаьршинна тIе хи хьаькхира цо».\nМачаш тIе хи хьакха магаран билламаш хIун бу?\nШина мачи тIе хи хьакха магаран кхо биллам бу:\n1. Ши мача ламаз эцна даьллачул тIаьхьа, ши ког билина баьллачул тIаьхьа тIеюхар. нагахь санна цхьа ког билинчул тIаьхьа цхьа мача тIе а йоьхна, тIаккха шолгIа ког а билина шолгIаниг тIейохахь, оцу шина мачийна тIе хи хьакха мегар дац, хIунда аьлча доьххьара мача дерриге ламаз эцна даьллачул тIаьхьа тIейоьхна йоцу дела. Ткъа иштта и хIума дар нисделлехь, цаьршинна тIехула хи хьакха шена мегаш хилийтархьама и ша́ доьххьара тIейоьхна йолу мача когара дIа а яьккхина, юха тIеюха мегар ду цо, цул тIаьхьа хи хьакха а мегар ду цо, хIунда аьлча шолгIа мача ламаз эцна даьллачул тIаьхьа тIейоьхна хуьлу цуьнан, ткъа доьххьарниг цо дIа а яьккхина юха тIейоьхча – иза а хуьлу тIаккха ламаз эцна даьллачул тIаьхьа тIейоьхна.\n2. Мачаш, била безачу коган барам берриге дIахьулбеш хила еза, хьорканаш дIахьулйеш йолуш, цундела нагахь санна мачаш хьорканаш тIе хьалакхочуш яцахь, царна тIе хи хьакхар нийса хир дац.\n3. Мачаш йоцуш, кхийолу хIума елахь, иза тIехь волавелла дIаваха йиш йолуш хила а еза, хи чекх ца долуьйтуш хила а еза, масала маьхьсеш санна. Цхьаболчу Iеламнаха пазаташ тIе хи хьакхар магадо, нагахь санна уьш стаммий елахь, масала тIергIа пазаташ санна. Ткъа юткъа пазаташ тIе хи хьакхар нийса ца лору дукхах болчу Iеламнаха.\nМачаш тIе хи хьакха мегар долу хан мел ю?\nМачаш тIе хи хьакха мегар долу хан некъахо воцучунна цхьа де а, цхьа буьйса а ю (24 сахьт); некъахочунна – кхо де а, кхо буьйса а ю. Муслима дийцинчу хьадисехь деана ду, Iелас (Дела реза хуьлда цунна) элира аьлла: «Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кхо де а, церан буьйсанаш а хIиттийра некъахочунна, мачаш тIе хи хьакха мегар долуш; цхьа де а, цьа буьйса а хIоттийра, некъахо воцучунна».\nМачаш тIе хи хьакха мегар долу хан дIа маца йолало?\nЛамаз керахь долуш мачаш тIейоьхначул тIаьхьа ламаз карара даьлча дIайолало иза. Масала, некъахо воцучо Iуьйранна 6 даьлча ламаз а эцна, мачаш, йа маьхьсеш тIейоьхна, тIаккха цул тIаьхь ши сахьт даьлча, 8 даьлча ламаз карара даьлла цуьнан. Цо хи хьакха мега хан 8 даьлча дIайолалуш ю, цундела кхана Iуьйранна 8 даллалц йолчу хенахь чохь хи хьакха мегаш ду цунна.\nНовкъахь воцуш хи хьакха вола а велла, тIаккха новкъа ваьлча хIун дан деза? Йа новкъахь волуш хи хьакха волавеллачул тIаьхьа ша́ воьдуче дIаькхаьчча хIун дан деза?\nНовкъахь воцуш хи хьакха вола а велла, тIаккха новкъа валахь, цхьана дийнахь, цхьана буса а хи хьакха мегар ду цо, кхин сов ца волуш.\nНовкъахь волуш хи хьакха вола а велла, тIаккха ша воьдуче дIакхаьчначо а некъахо воцучо санна хи хьакха мегар ду, цхьана дийнахь, цхьана буса а, кхин сов ца волуш.\nХIунда аьлча, бух ларалуш дерг некъахо ца хилар ду, ткъа хи хьакхар ши ког биларан метта магийна хIума ду, цундела бухехь долчуьнца догIуш дерг схьаоьцур ду оцу хьолехь, кIезга дерг схьаоьцур ду.\nМачаш тIе хи хьакхаран куц-кеп муха ду?\nМачаш тIе а, уьш санна йолчу кхечу хIуманна тIе а хи хьокхучу хенахь важиб дерг а, коьрта дерг а когийн баккъаш тIе хи хьакхар ду, тIехула хи хьакхар ду, кога тIехула муьлхха метте хьаькхна а цхьанхьа хи хьакхар ду. Когашна тIехула хи а ца хьокхуш, буха хи а хьаькхна Iаддитахь, йа йистошка а хьаькхна дитахь, йа кIажана тIе хьаькхна дитахь, иза нийса лорур дац, ламаз эцар кхочуш хилла лорур дац. Буха хи а ца хьокхуш, тIехула а хьаькхна дитича, важиб дерг кхочуш хилла лорур ду, ламаз эцар нийса хир ду.\nТкъа, важиб дерг кога тIехула хи хьакхар хилча, цуьнца цхьаьна кога буха хи хьакхар суннат дерг ду, дича дика дерг ду, бахаллехьа кога тIехула а, аьтту белахь буха а хи хьакхар дика лоруш ду.\nМачаш тIе хи хьакхар доха хIун дича духу?\nМачаш тIе йа уьш санна йолчу кхечу хIуманна тIе хьакхар духу хIокху кхаа хIуманах цхьана хIуманца:\n1. Хи хьакхарна хIоттийна йолу хан дIаяьлча. И хан дIаяьллачул тIаьхьа шена кхидIа а хи хьакха лууш хилахь, нагахь санна шен ламаз керахь делахь шен когара ши мача дIа а яьккхина, шен ши ког била а билина, юха и ши мача тIейоха мегар ду цо, ерриге меженаш юха йила а ца юьлуш. ТIаккха, цул тIаьхьа доьххьара ламаз карара даьллачул тIаьхьа дуьйна керла хан дIайолалур ю цуьнан. Амма нагахь санна и хан чекхйолучу хенахь, йа цул тIаьхьа, ламаз карара даьлла хиллехь, тIаккха ерриге меженаш йила а юьлуш, ши ког била а буьлуш ламаз эца дезара ду.\n2. Когара ши мача йа цхьа мача дIаяьккхича, йа ша-шах дIаяьлча.\n3. Лийчар тIедожош долчу хIуманех цхьа хIума хилча, масала зуда ламазах йохар дIадоладелча, йа эвхьаза гIуллакх хилча, йа борша стеган хи даьлча, и.кх.дI. Лийчар тIедожош долчу бахьанех цхьахадерг хиллехь, луьйчучу хенахь ши ког била безаш хуьлу.


Нохчийчоь -- дарбанан цIа чохь. 2015\nНабахтехь даккха кхо шо кхайкхина Григорьев Олеган, цхьана долахь йолчу клиникехь, меран операци йинчул тIаьхьа, жима стаг велла аьлла. Талламо къастина, цуьнга лалур юй-яций а ца хьожуш, сихонца иза уьрсана кIела вижийна хилла аьлла. Операци чекхяьлчулла тIаьхьа, дог малделла велла иза. Набахтехь 3 шо а даьккхина араваьлча, кхиъ 3 шарахь лоьрийн болх бар а дихкина дарбхочунна.\nБолчу хаамашца, меран операци: иза табар а, юккъера ога нисдар а Кавказехь даьржина хIума ду. Нохчийчу, хуучу бахьанашца и мода хIинций бен ца кхаьчна. Зударий, зудбераш а, рагIанаш а йой дIахуьтту, догIа деанчулла тIаьхь, жIаьлийн нускалш санна яьржачу оцу клиникашка.ТIаьхьарчу хенахь, божарий а боьлху цаьрга гIодеха, дукхачу хьелашкахь мера нога, садеаран новкъа долуш, нисдайтархьама. Доккха ун санна даьржина хIума ду и пластикан операцеш, аьлла Маршо Радиога дийцира Елаева Iайнаъ цIе йолчу Соьлж-ГIалара яхархочо. Мерахула садеIар дика дацахь а, ша кхоьру и операци яйта, элира цо.\nЕлаева: «1996 шарахь дуьйна, мера чу молха а детташ, лелаш ю-кх со, и операци яйта ца яхьаш. ХIинца, кегийрхой эшахь а, ца эшахь а, операци яйта боьлху. Дайша-наноша а магадо царна иза. Мар, чIогIа экаме меже ю боху адамийн дегIанца. Иза, муха хуьйцуьту? Оцу лоьрах а, оцу кIентах а къахета суна-м».\nЛоьрийн, коьртачу декъана, бехк хета Елаев Iайнаан, и нах рагIанаш а йина мерош а, балдаш а тодайта лууш хиларна. Дала делла куц хийца лаар, нийса хIума ца хилар сов, эшахь а, ца эшахь, ахча делчхьана, сихло уьш операцеш ян, аьлла кхин дIа а дийцира цо.\nЕлаева: «ТIе вахча, кханнехь операция н еза олу лоьраш. Йинчул тIаьхьа, шолгIачу дийнахь цIа вохуьйту. Ун санна ду-кх кхузахь марошна операци яр. Лоьрийн бехк хета суна. Хьалха, ца бовлий бен ца йора цара операци. ХIинца, котаман урс хьокхуш санна, сихонца йо иза».\nХамзаев Iийса а, вара дукха жима волчу хенахь дуьйна, мерца садеIар дика доцуш. Вехха лийлира ша и бала хьоьгуш, операци яйта ца хIуттуш. Нахана хуьлуш дерг гора шена, цундела, ша мехкан дозаналла ара а ваьлла яйтира иза, элира цо.\nХамзаев: «Ехха хенахь лийлирасо, мерхола садеIа ца луш. Наха, соьга цIахь ма яйта олура. Москоха а вахана ейтира ас. ЦIахь яш-м ю и операцеш. Амма итт стаган юккъера иссане хьал хилчул телха».\nДолахь йолу клиникаш дукха йоьллуш ю Нохчийчохь. Дукхачу хьолехь, пластикан операцеш ю цара еш. Стохка, йина операцеш юхахь яьлла массийта хIума хилча, царна талламаш бан болийра Iедалша. И гIуллакх, республикан куьйгалле а даьллера. Схьахетарехь, оцу клиникийн терахь жима деллехь а, церан дикалла, ша ма ярра йисина.


Шайн бараш къуьйсучу нохчийн а, гIалгIайн а наноша толамаш боху Европан адамийн бакъонашкахула кхелехь\nБераш дуьненчу девллачул тIаьхьа, уьш дехойн лоруш ду Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а. Цундела, дукха хьолахь, да а, нана а къаьстинчул тIаьхьа доьзал марзхошкахь буьсуш бу, иштта нанна бераш ган бакъо ца яла а тарло. Цу кепарчу ситуацехь тIаьххьара инстанци хилла дIахIуттуш ю Францерчу Страсбургера Европера адамийн бакъонашкахула кхел (ЕСПЧ), бохуш, яздина "Настоящее Время" телеканало.\nХIара шиъ къаьстинчул тIаьхьа, хиллачу цIийндас йоI ца гойтучу ГIалгIайчуьрчу Губашева Асетехьа сацам бина Страсбурган кхело Стигалкъекъа-беттан 5-чохь. Асета латкъамбинера ЕСПЧ-н кхелахошка, шен йоI шега юхаяларехь меттигерчу кхелахойн пурстоьпаша болх эвсара ца бина аьлла.\nКхеле ца яла гIертачу ша, ца деш хIума а ца дитина, боху жимачу зудчо: шайн а, хиллачу марзхойн а цIийнах болчу къаношка а елира ша, муфтияте а яхара, шен марзхой лаьттинчаьрца бертахь йист яккха а хьийзира ша боху Асета.\n"Сайн йоI ган аьтто баларе хьоьжуш, дегайовхонца еха со. Хиллачу хIусамдеца зIене яла а гIиртира. Шега йистхуьллушехь, дуьхьала со сийсазйохуш, шога къамелаш до цо. Соьца уьйр хила лууш вац иза. Шен дененах мама олу, дедех папа олу сан йоIа. Ас ца деш хIума ца дитина", - дийцина "Кавказ.Реалии" портале Асета.\n2014-чу шарахь, йоьIан ши шо долчу заманчохь къаьстина Губашева Асет шен майрчух. Дас дIаяьккхинера цуьнгара йоI, тIейогIучу хенахь цуьнца уьйр латтор а доьхкуш. Карарчу заманчохь йоI дехошца ГIалгIайчохь ю, ткъа цуьнан да Соьлж-ГIалахь ву.\nГIалгIачуьрчу кхелахоша 2015-чу шарахь сацам бира, йоI нене дIаялар тIе а дожош. Амма хIинца а кхелан пурстоьпаша суьдан сацам кхочушбина бац.\n2016-чу шарахь Асета пурстоьпашна арз деш, чуделла кехат а къобалдира. Суьдо тIечIагIдира, "кхелахойн сацам кхочушбарехь пурстоьпаша дIабаьхьна барамаш тоаме бац" аьлла. Делахь а, цул тIаьхьа а ца дира кIад а.\n"Ца гойту цо цунна бер. Кхелан пурстоьпаш цига боьлху, амма кхочушдан ма - деззара шайн декхарш чекх ца доху. Да цIахь ца хуьлу, ГIалгIайчохь вехаш вац иза, Соьлж-ГIалахь ву бохуш, бахьанаш а лелош. Иштта 3-зза а, 4-зза а оцу гIуллакхан материалаш дIай-схьай кхехьийтина. Ткъа хан дIайоьду. Мел лахара а, цхьа ах шо бен хан ма ца оьшу и гIуллакх къасто, ГIалгIайчуьра Нохчийчу дIахьажо", - бохуш, дийцина Губашева Асетан адвокато,"Правовая инициатива" проектан юристо Абубакарова Маликас.\nОцу гIуллакхан хьоккъехь адвокаташ ГIалгIайчуьрчу прокуроре а цхьана бевлира, амма хIетте а гIуллакх меттахдаьлла дац.\n"Цхьа таллам бира-кх цара. ЙоI дикачу хьолехь а яра, доьзалехь дукха езаш лелош а ю, иза кхион дукха аьхна хьелаш а дара цигахь аьлла", - кхин дIа дийцина Абубакаровас.\nСтохка Стигалкъекъа-баттахь Губашева Асет Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле елира. Оьрсийчоьнан Iедалхоша Европан конвенцин 8-гIа артикл йохийна аьлла, хьесап дира кхелахоша. Ишта суьдхоша билгалдаьккхина, йоI нене дIаялийта - кхелан пурстоьпаша дина хIума цахилар. ХIинца, Страстбурган кхело ненехьа сацам бича, адвокаташ лерина бу кхелахойн пурстоьпийн урхалле дIахьедан.\nБерашца а яц, веллачу цIийндех догIу ахча а дац\nСтохка ГIадужу-баттахь Европан адамийн бакъонашкалхула кхелехь толам баьккхира ненан бакъонех яьккхинчу нохчийн зудчо Магомадова Зелихас а.\nНохчийчуьра Магомадова Зелиха\nНохчийчохь доьзалера дов дерзош, цу кхеле дуьххьара кховдийна гIуллакх дара иза. ВорхI шарахь листира иза. Кхело харц лерира, оьрсийн суьдо, Зелихера ненан бакъонаш дIа а яьхна, дехошкахьа озар.\nЯлх беран нана ю Магомадова Зелиха. Милицехь болх беш хилла цуьнан хIусамда Болатханов Махьсуд вийра белхан декхарш кхочушдечу заманчохь, 2006-чу шарахь.\nИза велла 4 шо даьллачул тIаьхьа марвежарша Нажин-Юьртан кIоштарчу Бети-Мохкарчу шен хIусамера араяьккхира 30 шо долу Зелиха.\nБераш дика ца леладо цо аьлла, иза бехке а йина, цунна дихкира доьзална гергаяр. ХIетахь 13 шо дара воккхахволчу кIентан, жимахдолчу беран дара 4 шо.\nМагомадован цIийнда велча Iедало елла компенсаци (2,5 миллион гергга сом) дIаяьккхира цуьнгара марвежарша, тIейогIучу хенахь берашна догIу ахча шайга схьаэцийта документашна тIе бертаза куьг а таIадайтина. ХIора баттахь 10 эзар сом дара и хIора берана кхача дезарг.\nМагомадовас боху, хене яла карахь ахча а доцуш, йитира ша марзхоша, цунна дуьхьал шаьш оьций, кхачан сурсаташ латтайора шайна. Шен бераш юхадерзо лаамца Ноьвран кIоштан кхеле а яьллера иза. Мукъаденошкахь берашца цхьанакхета бакъо йитира цунна.\nХIетте а, зудчо дийцарехь, цхьана шерачохь цкъа а аьтто ца бира цуьнан бераш гойтуш. Мелхо а, шех "бераш лечкъа а деш, кхерамаш туьйсура шена", боху цо.\n2013-чу шарахь хиллачу марвешо Болатханов Эласолтас кхелехула ненан бакъонех яьккхира Зелиха. Церан Iуналла дан ша билгалваьккхира.\n"Правовая инициатива" проектан а, нохчийн "Нанойн бакъонаш" вовшахтохараллан а гIоьнца, массо а оьрсийн инстанцешкахула чекхъяьлла жима зуда, амма нисделла хIумма а дац.\nНенера арз чуийцира Европан адамийн бакъонашкахула кхело. Бух болуш дац ненера бакъонаш яхар аьлла, хьесап дира кхелахоша.\nИштта суьдо сацийра, ненан шен берашца цхьаьнакхетарш хилийтар пурстоьпаша тергал дина цахилар. Ткъа Магомадовгара бакъонаш дIайохуш, "дех-ненах тIаьххьара дийна дисинчуьнца уьйр хадийна" хиларна бехкбаьккхира. Цул тIаьхьа адвокаташа керла дIахьедар дира Оьрсийчьурчу кхеле, Зелихера ненан бакъонаш дIайохуш бина сацам юхабаккхар тIе а дожош.\nПхи йоI а, цхьа кIант а ву Зелихин. Ши йоI марехь ю, церан шайн а бу доьзалш. Делахь а, хIинца таро яц ненан цаьрца уьйр латто.\nЦо дийцарехь, шайн дехойх кхоьруш болу уьш, ца хIуьтту нана тIейита.\nЦомгаш бер лачкъийра\nНохчийчуьрчу яхархочунна Магомадова Элитина пайдехьа Европан кхелехь дов къастор хилира 2018-чу шеран Охан-баттахь. Шен кIант деца виса веза аьлла, Соьлж-ГIаларчу кхело бинчу сацамна латкъамбинера цо. Сацам бовзийтале ши шо хьалха аьтто баьллера цуьнан шен кIант схьаверзо.\n2010-чу шарахь къаьстинера Магомадова Элита шен майрчуьнца. ХIетахь шо кхаьчна вара церан доьзалхо. КIантана дарба эшарна, Соьлж-ГIалара Москва дIаяхара Элита. Шен кIанте хьажа вогIура да, ткъа 2013-чу шарахь берийн бешара лачкъийна, Соьлж-ГIала дIавигинера цо 3 шо кхаьчна волу кIант.\n2014-чу шеран бIаьста кхеле елира нана, беран Iер-дахаран меттиг билгалбаккхийта Iалашонца. Элитина бакъо ца йитира, шен кIантана тIеян а. Ленинан кIоштан суьдхоша дегахьа уьйзира.\n2014-чу шарахь некъан бохамехь велира Элитин хилла цIийнда, ткъа кIант дIавигира дехоша. Юха а кхелахошка яьллачу Элитина пурба делира, кIант шеца вита. Ткъа пурстоьпашна ца каравора я кIант а, я цуьнан гергара нах а.\n2014-чу шарахь Европан адамийн бакъонашкахула кхеле яла дийзира ненан, ткъа 2016-чу шарахь Шеларчу кхелан полисхоша кIант юхавелира Магомадова Элитина.\nIадаташ низамел а лакхара ду\nБакъонашларъярхоша билгалдоккху, Къилбаседа-Кавказехь зударий ца бевллачу денна бен дIа ца боьлху доьзалера аьлла. Цара садетта халонашна, шайн берех ца бовла. Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а Iадат ду, зудий, майрий къаьстича, бераш дехошкахь дуьсуш. Берийн Iуналла деш хуьлу денана, я маре бахаза, цIахь болу дейижарий, я девежарийн хIусамнаной.\nОцу юкъанна, къастадо бакъонашларъярхоша, цу регионашкахь бераш дIадаьхна дукха зударий ца хIуьтту кхеле бовла бохуш. Ткъа пурстоьпаша, дукха хьолахь, кхелан сацам кхочуш ца бо, нагахь санна, кхело ненехьа оьзнехь. ТIаккха тIаьххьара инстанци юьсу царна - Европера адамийн бакъонашкахула кхел.\nЕСПЧ-н кхеле чуделла ду, "Правовая инициатива" проектан гIоьнца кечдина 2011-чу шарера схьа дуьйна 58 латкъамбеш кехат. Хьелаш тодархьама бакъонашларъярхоша хьоьху, бер лачкъийначу дена а, нанна а бехктакхаман жоьпалла тIедожор юкъадаккхар.\n(Карарчу хенахь оцу бехкана Оьрсийчохь административан жоьпалла иштта ду: я 5 эзар гергга сом гIуда такхийтар, я пхи де-буьйса набахти чохь лецна даккхийтар).\nЦул совнах, бакъонашларъярхошна гIоле хир ду аьлла хета, нагахь санна, кхелийн сацамаш кхочушбеш меттигера пурстоьпаш а боцуш, кхечу регионашкара хьакъболу белхахой хилча. Меттигерчу "Iадаташна" тIетийжар бац уьш, аьлла ду церан хьесап.\nЕвропан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело харцо лору ГIалгIайчуьрчу ненера йоI даяккхар


Дугазаев Тимур ву Кадыров Рамзанна уллехь.\nДаймахкахь шаьш хьийзош хиларан тоьшалла дало гIорасиз хилла нохчий цIахьовсор бу Германера. Цунах лаьцна дIахьедар дина Нохчичоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан Германехь официалан векал волчу Дугазаев Тимура, хаам бо "Нохчийчоь тахана" агенталло.\nЦу стага дийцарехь, Европерчу пачхьалкхехь шайна тховкIело йоьхуш "цхьаболчу наха доцург дуьйцу, Нохчийчоьнан куьйгалло я низамаш лардо органаша нах хьийзош хиларх лаьцна".\n"Миграцин сервис кхузахь вуно дика болх беш ю. Тоьаш дац, схьа а веана, со хьийзош ву аларх. Иза тIечIагIдан деза, ткъа иза цкъа а бакъ ца хуьлуш хилар тидаме эцча, дуккха нехан ладоьгIийла ю шайна экстрадици яре. Цу юкъахь вац цомгаш волу дарба дар оьшуш волу стаг", - дуьйцу Дугазаевс.\nЦо билгалдаккхарехь, мигранташ Нохчийчуьра дIаэхар соцуш дац. Карарчу хенахь Германехь вехаш ву Нохчийчуьра схьаваьлла 37 эзар стаг, боху цо.\nДугазаевс дийцарехь, нохчий Малхбале дIаэхаран бахьана ду цигахь дахаран дикаллан тIегIа лакхара хилар. "МухIажаршна чохь баха хIусамаш а, хIора баттахь ахчанца пособи а ло, лоьрийн гIо а, дешар а мехаза ду," – бохуш дуьйцу Кадыровн Герменерчу векало.\n"Нохчийчоь тахана" агенталло дийцарехь, Дугазаев махкахваьлла 2002-чу шарахь. 2014-чу шарахь дуьйна иза ву Кадыровн официалан Германехь волу векал.\nЦу статусехь ша Германехь хиларо гойту, Кадыров шен къомах доглозуш а, иза Iалаш деш а хилар, нохчий мичахь беха аьлла ца Iаш, аьлла хета Дугазаевна.


Газетехь кхаа шарахь болх бинчул тIаьхьа, хьехархойн ялх беттан курсаш чекх а яьхна, БердакIеларчу ворхIшеран школин юьхьанцарчу классин хьехархо вахна. Амма цхьана шарахь школехь болх бинчул тIаьхьа юха а дIавигна «Заветы Ильича» газета редакци. Оцу газетан редакторан заместителан дарже хIоттийна Жамалди. 1962 шарахь Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан педагогически институтан заочни отделени деша хIоьттина, амма цхьа шо даьлча юкъах вала дезна эскаре гIуллакхдан а кхайкхина. Эскарера цIа веанчул тIаьхьа, «Ленинан некъ» газетан редакцехь болх а беш, юха а заочно деша а хIоьттина, 1971 шарахь чекхяьккхина институтан историко-филологически факультетан оьрсийн меттан, литературин, нохчийн меттан, литературин отделени. Институт чекхъяьккхина воллушехь БердакIеларчу школе хьехорхочун балха вахна, хаддаза цигахь болх беш а хилла.\nМахмаев Жамалдина сиха карайирзина шена езаш йолу хьехархочун корматалла. Балха вахна кхо-диъ шо далале, дика хьехархо ву аьлла, цуьнан цIе ерриг республикехь а евзина.\nХьехархочо шен ерриг урокаш схьайиллина ю аьлла, дIа а кхайкхийна, шайн районера хьовха, ерриг республикера муьлхха а хьехархо мичча хенахь а цуьнан муьлххачу а уроке ван йиш йолуш вара. Зеделлачух кхуьнгара пайдаэца хьехархойн бахка а богIура. Цул совнаха Махмаев Жамалдина кест-кеста газетийн, журналийн агIонаш тIехь нохчийн мотт а, литература а хьехарехь шена зеделларг дуьйцуш статьяш тохара, хьехархойн курсашкахь лекцеш йоьшура, семинарш дIахьора.\nХьехархочун хьанал болх ца гуш ца бисна. Цунна елла «Знак почета» орден, А.-Хь. Кадыровн цIарах орден, «За заслуги перед Чеченской Республикой» медаль; «Хьехархо-методист» цIе тиллина, «Нох-ГIалгIайн АССР-н хьакъволу хьехархо», «РСФСР-н халкъан серлонан отличник», «Россин Федерацин юкъарчу дешаран сийлахь белхахо» – пачхьалкхан совгIаташ дина. Махмаев Жамалдина РФ-н хьехархойн конкурсехь толам баккхарна 2006 шарахь Российски Федерацин Президентан преми елла.\nМахмаев Жамалдин хьехархо а, яздархо а ву. Хьехархочун болх барца цхьаьна цо къахьоьгу исбаьхьаллин литературехь а. Иза коьрта долчунна берашна произведенеш язъеш ву. Берашца, дешархошца йолчу уьйраша гIо дина цунна исбаьхьаллин литературехь шен некъ а карийна, кхиамца язъян.\nМахмаев Жамалдина хьалххе дезаделла исбаьхьаллин дош: «Исбаьхьаллин даше безам со кхуллуш дуьйна а Дала сан дагчу бижийна аьлла хета, со стихаш язъян волавелла литература хIун ю а хаале…, ткъа нохчийн къоман литературе безам сан даг чохь гIаьттира со нохчийн вуйла хиъначу дийнахь дуьйна», – боху яздархочо.\n«Берийн литературе вар муха нисделира хьан?», бохачу хаттарна иштта жоп делла Махмаев Жамалдина: «Суна ма-дарра аьлча, кхин некъ гина а бац. ДIаволалушшехьа берийн байташ тIера волавелла со. Бакъдерг аьлча, ас уьш казахийн маттахь язйина. Ткъа цул а хаьлха, сайна байт юй а ца хууш, школе а вахале байташ язйина ас. Школе со тIаьхьо бен ца вахна, цига вахале а казахийн мотт а, йоза а карадирзина, библиотекера книжкаш йоьшуш вара со. Иза сан 8 – 9 шо долу зама ю. Школе дIа 2-чу классе ийцира со, сихха чекхвелира 3-чу классах а, царна тIейогIучарах а. Классехь лелочун дешаран белхан гIирсех лаьцна хуьлура сан байташ. Уьш суна цхьа шаьш схьайогIура. Пенан газет сан могIанех дуьзна хуьлура. Дуьххьарлера байташ-м берийн яцара сан. Ши колхоз вовшахтохарна язйинера ас уьш. Хьехархошна дIаешна, цара уьш байташ ю аьлча, цхьаъ хирду-кх бохуш, ойла яра сан. Йоккхачу собранехь ешийтира цара соьга уьш, районан газета тIе а туьйхира. Джамбульски областан Новотроицкин казахийн юккъерчу школе деша вахара со 6-чу классе, оццу хенахь «Казахстанан пионер» газета тIе тоьхна байт, сан берийн литературе болчу некъан юьхь ю ала мегар ду».\nЦу тайпана, Махмаев Жамалдин дуьххьара зорбане яьлла произведени казахийн маттахь язйина «Тхан колхоз башха ю» стихотворени хилла, цунна зорба тоьхна 1954 шарахь, автора ма-аллара, «Казахстанан пионер» цIе йолчу газета тIехь.\nНохчийн маттахь дуьххьара араяьлларг ю «Полла» цIе йолу берашна язйина стихотворени 1963 шарахь «Орга» альманахан кхоалгIачу номерехь зорбатоьхна. И стихотворени поэта шен дикачу произведенех лоруш ю.\nЙиш а локхий,\n– Полла, полла!\nАс хьо кара\nБист ца хуьлу:\nТIам а тухий,\nТкъа со, хийла,\nХьухь а вулий,\nБерийн дахарца, берийн ловзаршца йогIуш ю стихотворени. Хаза мотт бу, стих яй ю. Шера ритм йолуш, атта ешало. Берийн еша дог догIур долуш, царна езалур йолуш, исбаьхьа ю стихотворени.\nМахмаев Жамалдин дуьххьарлера книга араяьлла 1969 шарахь. «Маликат» цIе а йолуш, берашна леринчу стихийн книга яра иза. Иза дика тIеэцна литературин критикехь а, кегийчу книгашъешархоша а. Ара ма еллинехь оьрсийн матте а яьккхина, юха арахецна йоккха тираж а йолуш. Хьалхарчу книгин иштта кхиам а хилла, дог айаделлачу автора сихха шолгIа книга а кечйина зорбане, «Маликат школехь» цIе а тиллина. Иза 1970 шарахь араяьлла. «Маликат школехь» книгин а, хьалхарчуьнан санна, боккха кхиам хилла. Иза а оьрсийн а, гIалгIайн а меттанашка а яьккхина 1972 шарахь юха арахецна. Оцу хенахь масех хастаме рецензи араяьлла «Маликат», «Маликат школехь» книгех лаьцна. Литературни критика Айдаев ЮшаIа яздина: «Махмаев Жамалдин стихашкара бераш дика ду, кхетаме ду, ловза лууш, тIахъаьлла ду, хаттарш деш, керланиг довза гIерташ, доцца аьлча, дахарехь бераш ма-хиллара ду. Уьш шайн амалшца вовшех къаьсташ ду, амма вовшех тера а ду, шаьш долчулла а дика хила лаарца, адамна диканиг деш, пайдехьа хила лаарца. Церан Iалашо гонахара хазаниг эрчадаккхар яц, ирчаниг хаздар ю».\nМаликатан вастаца яздархочо кхоьллина берийн ойланаш, берийн ловзарш, берийн амалш. Царна шайна гонахара дуьне довза лаар, церан вовшашца а, баккхийчаьрца йолу уьйраш\nМахмаев Жамалдин берийн яздархо аьлла, цIе дIаяхара. И цIе цо бакъ а йира кхидIа йолчу шен кхоллараллехь. Поэтан алссам язйина берийн произведенеш. Берашна леринчу исбаьхьаллин произведенех лаьтташ 17 книга зорбанехь араяьлла цуьнан: «Маликат» (1969), «Маликат» оьрсийн маттахь (1969), «Маликат школехь (1970), «Маликат в школе» оьрсийн маттахь (1972), «Маликат школе» гIалгIайн маттахь (1972), «Со Соскин Солса ву (1975), «Самукъане абат» (1980), «Мамин сурт» (1981), «Сан кегий доттагIий» (1986), «Самукъане абат»,тойина тIеюьзна (1992), «Некъан абат» (2008), «Аьттан бер» (2008), «Нохчийн берийн ловзарш» (2008), «Маьлхан бIаьсте йогIу» (2013), «Сан кегий доттагIий» (2011), «Хьекъале абаташ» (2013), «Хьуьнан йийсарш» (2014).\nМахмаев Жамалдина стихашкахь а, прозехь а язйина берашна произведенеш. «Сан кегий доттагIий» цIе йолу книга забаре дийцарех лаьтташ ю. Оцу книгех лаьцна литерутрни критика Бурчаев Хьалима яздо: «1986-чу шарахь араелира Махмаев Жамалдин «Сан кегий доттагIий» цIе йолу забаре дийцарийн гулар. Цу юкъадаханчу дийцарийн турпалхой а ду бераш. Церан ира аларш баккхийчарна дага а догIур дацара. Берийн дуьнене хьежамаш цхьана а кепара шалхонаш, йилбазаллаш доцуш, даггара ма бу, муьлхха а хиламех лаьцна шайн кепара кхетам а бу церан. Берашна Iаламат дика го баккхийчийн амалш, гIиллакхаш, церан дар-леларехь шалхонаш, аьшпаш лазамца тIе а оьцу цара. Вовшашца дов даьлла меттиг хилча а, бераш вовшашна къинтIера довла кийча хуьлу, баккхийчеран санна, мекха я вас ца лаьтта церан кегийчу дегнаш чохь. Масала, вовшашца дов даьлла Раисий, Ирсий:\n– Со тахана хьоьца ловзур яц! – боху Ирсас.\n– Со хьоьца кхана а ловзур яц! – жоп ло Раисас.\n– Делахь хIета, лама ловзур ю-кх вайша, дика дуй? – олу Ирсас, Раисин лере а яхана.\nКхузахь гушъерг берийн дегнийн цIеналла ю, вайна-баккхийчарна дахаран карзахаллехь тоххара йицъелла йолу.\nБераша, дагахь доццу хаттарш хIиттош, цкъацкъа царна дала жоп доцуш дуьсу вай. Вай-м, кхин ала дош доцуш ваьш дисча, «хаац», я «ма кIордийна-кх хьо, дитал хьайн хаттарш» олий, дIа а хададо цаьрца къамел. Амма вайна хаа деза, и хIинцца шен кхетам кхиа болабелла жима адам хIокху дуьненах мел цецдолу. Психологаша бахарехь, ши-кхо шо кхаьчна бер цхьана дийнахь мел лаххара а эзарза цецдолу шена гучух а, хезачух а. Цунна дерриг хIума керла ма ду, ткъа баккхийнаш, хIокху дуьненан гIайгIанаш, дезарш бахьанехь, Iаламан хазаллах, башхаллах «цецбийла» а ма ца ларабо. Мегар дац беро лушдолу хаттарш кIоршаме дIахедо, цуьнан кхетаме хьаьжжина кхетам бала хьажа веза цунна цо хоьттучух лаьцна. Масала, малх дуьненна а цхьаъ бен бац шега аьлча, цуьнан хьесап ша до йоIа:\n– ХIаъ дера, – ца теша йоI, – тохара со мамас гIалитIа йигча, цигахь а малх бара. Вай лам чу дахана долуш, оццул генахь долушшехь, цигахь а малх бара. Ткъа цхьаъ муха хуьлу иза?»\nХаддаза школехь хьехархочун болх беш волчу Махмаев Жамалдин хиъна берийн дог-ойланца йогIуш, царна дукха езаш, уьш кхетош-кхиорехь гIо деш йолу произведенеш язъян. Цо кхоьллинчу исбаьхьаллин васташкахь берийн ловзарш ду, берийн цIена дог- ойланаш, берийн амалш ю, церан вовшашца а, баккхийчаьрца а йолу уьйраш ю, царна шайна гонаха долу дерриг довза лаар, хуьлуш долчух кхета лаар ду. Хила дезаш ма-хиллара, берийн дуьне ду-кх яздархочо берашна язйинчу произведенешкахь.\nМахмаев Жамалдин шен дахаран, кхоллараллин новкъахь ненан маттах марзо оьцуш, нохчийн мотт, къоман гIиллакх-оьздангалла кхиорехьа къийсам латтош схьавеана. Иза гуш ду цуьнан стихашкахь а:\nДуьнен чу со вогIуш,\nДуьххьара бIаьрг боьллуш,\nСайн ненан маттахь со\nСайн нанна вилхина.\nДахарна со кечлуш,\nСайн нене цу маттахь\nКъайн кхача ас бехна.\nКхолламо сан къам зуьйш,\nВайн Деле кхайкхина.\nМацалло со гIелварх,\nДозалла ас дина.\nШколехь нохчийн мотт а, нохчийн литература а хьехарна гIоьнна язбина методически белхаш а бу Махмаев Жамалдин. Иза соавтор вара 5, 6, 7 класашшна язйинчу нохчийн меттан учебникин, иштта иза соавтор вара Санкт-Петербургехь арахоьцучу оьрсийн литературин дешаран книгийн: «Литература – учебник-хрестоматия для 5 класса национальной школы; «Книга для внеклассного чтения учащихся 5 класса национальной школы»; «Методическое руководство к учебнику-хрестоматии «Литература для 5-го класса национальной школы». Яздархо шен дахаран тIаьххьара денош тIекхаччалц\nнохчийн меттан учебникаш язъярехь дакъалоцуш а, хьехархошна методически гIоьналлаш яздеш вара.\nЦунна шен дахарехь коьрта хетара школехь хьехархо хилар а, берашна яздар а.\nМахмаев Джамалдин кхелхина 2014 шеран 29 ноябрехь.\nМаликат. Берашна стихаш. Грозный, 1969. Маликат школехь. Берашна стихаш. Грозный, 1970. Маликат школе (гIалгIайн маттахь). Грозный, 1972. Со Соскин Солса ву. Дийцарш. Грозный, 1975. Самукъане абат. Стихаш. Грозный, 1980. Мамин сурт. Стихаш. Грозный, 1981. Сан кегий доттагIий. Забаре дийцарш. Грозный, 1986. Самукъане абат (тойина тIеюьзна). Грозный, 1992. Некъан абат. Стихаш. Грозный, 2008. Аьттан бер. Стихаш. Грозный, 2008. Нохчийн берийн ловзарш. Сьолжа-ГIала, 2008. Хьекъале абаташ. Берашна лерина стихаш, шарадаш, хIетал-металш. Соьлжа-ГIала, 2013. Сан кегий доттагIий. Забаре дийцарш. ТIеюьзна. КхозлагIа арахоьцу. Грозный, 2013.


"ХIинца а тоххарлера йоI езаш ву со". Дас шен доттагIчун йоI ялаяйтинчу 62 шо долчу Шахриеран дийцар\nЮккъерчу Азин мехкашкахь тахана а кест-кеста хаало бартбина зуда ялийна меттигаш. Настоящее Время телеканало къамел дина, яло зуда, я маре яха жимстаг а дас-нанас лехначу Таджикистанерчу бахархошца\nШахриеран 62 шо ду. Дас зуда ялийра цунна. Кхо бер ду церан. Шен дахар талхорна да бехкево цо.\n"Уьш вайца богIуш бац"\nДуккха а шераш девлла, амма суна хIинца а и йоI еза, сайн да а, нана а бахьанехь айса йитина йолу. Тхан доьзал таро йолуш бара, ткъа иза къечу доьзалера яра. Тхан дас ша реза вац аьлла дIахьедира хиинчул тIаьхьа, шен доттагIчун йоI ялор тIедиллира цо. Сайн ма-хуьллу дуьхьал тийсавелира со, цIера а идира. Масийттаза сан езаран да-нана долчу вахара тхан да, шу тхоьца догIуш дац, шун йоI цкъа а хьийзар яц нус хилла тхан кертахь, бохуш. Сан дас тIеIаткъам барна, оцу йоьIан дас а, нанас а генарчу эвла маре дIаелира иза. Новкъарло ян гIиртира со, амма суна дихкира цо юкъагIертар.\nЦул тIаьхьа мала волавелира со, доьзалца йолу юкъаметтигаш а телхира, дас ахчанах дIахадийра со. Ас шен доттагIчун йоI ца ялаяхь, ша паргIат со ваха вуьтур вац аьлла, дIахьедира сан дас. Сан да вара хьуна и къамел динарг! Суна кхин некъ ца бисира, со реза хилира.\nСайн зуда ган а ца гира суна, ловзар хIотталц. ЧIогIа товш йоI яра иза, цхьа корта сол лекха а йолуш. Бакъдерг дийцича, дуьххьара со гича, цуьнан даго со а ца хиллера тIеэцна.\nДан хIума дацара, хан-зама дIаяьлча, безам а гIоттур бу аьлла, хетара суна, амма и ца хилира. Ас моьлура, депресси яра соьца.\nЦхьана догIуш дацара тхойша. Хена йохалла дерриг а шен хорша нисло бахар – бакъ дац. Деза ца делира тхойша вовшашна. КхозлагIчу доьзалхочух йолчу хенахь цо со араваьккхира.\nБераш ца гора суна, иза дуьхьал яра, кхин дIоггара лууш со а вацара. Дас кхин хIуммаъ ца элира. ХIусам цунна йитира ас, ткъа со да вехачу керта юхавеара. Сайн деца дов мосазза долу, ас бехкаш дохура цуьнгара. Иза юкъа ца гIоьртинехь – со ирс долуш хир вара. Цул тIаьхьа юха а зуда ялийра ас, доьзалхочух хилира иза, амма остаелира. Тхойшиъ дIасакъаьстира.\n"Сонта Ӏалашо юьхьарлацар"\nХIоразза а сайна дош лора ас, къаьркъа дуьтур ду, керла дахар долор ду, берашца уьйраш а тосур ю олий, амма сайчух гIуллакх ца хуьлура. Дахарх самукъа ца долура сан. Цхьанхьа сайн берех бIаьрг кхетахь, уьш бовдура сох. Сан дог этIара цунна, амма хIуммаъ ца дора.\nДуьххьара сайн кIант вовзар хилира сан, цуьнан 17 шо долуш. Башха дика дага а ца йогIу суна и мIаьрго. Сан доттагIчун вина де даздан вовшахкхеташ дара тхо. Мелла волчу сан ойла хилира волавала. Жимма дIавахара со, ас тидам ца бира татолан, охьакхийтира со. ГIатталуш вацара. Кхин хIуммаъ а дага ца догIу суна. Самаваьлча сайн дуьххьарлера зудчун хIусамехь вара со.\nЖимма дехьо хиина Iаш яра иза, со меттаваре хьоьжуш. ТIаьхьо цо дийцира суна, шен доттагIашца вогIучу сан воккхахволчу кIантана гина хиллера со, цо цIа валийна а хиллера. Со кхеташ вацара: воккхавен веза со, цкъа а къамел деъна а воцчу сайн кIанта тесна ца витарна, я тхойшиннан вовзар иштачу меттигехь нисдаларна холчу хIотта веза те со аьлла. Сан хиллачу хIусамнанас дIагIо элира соьга, кхин цкъа шайн дахарехь гучу ма вала аьлла. ТIаккха кхийтира со, бераш сайна довза лууш хиларх а, уьш сайна тIе цатоарх а.\nАс дехар дира цуьнга, берех кхета а, цаьрца къамел дан а бакъо лахьара сайна аьлла. Ехха дуьхьало латтийра цо, амма эххар а дош делира, ша берийн дагара а хиъна, жоп лур ду аьлла. Со дIавахара, ладоьгIуш а Iийра. Цо суна кхин жоп даллане а ца делира, тIаккха иза йолчу балха тIе ваха сацам бира ас. Жимахдолчу шинна со ган ца лаьа элира цо, воккхаверг ойла еш ву аьлла. Кхин хан эрна а ца йойуш, айса йист яккха гIоьртира со.\nЖимахдолу кIант а, йоI а лардира ас школана уллохь, амма сох бIаьрг ма кхийтти, и шиъ дедира. ХIуъа дина а, цаьрца берта ваха хьесап дира ас. Эххар а сан хиллачу цIийнананас аьтто баьккхира сан доьзалца цхьанакхета. Цхьана шарахь гIиртира со уьш берта балон. Сайчух гIуллакх хилира тIаьххьара а. Бакъду тахана а дада ца олу цара сох, цIе йоккху.\nТаханалерачу дийнахь сан берийн шайн а доьзалш бу, берийн бераш а ду сан, хаза юкъаметтигаш а ю тхан. Сайн хиллачу зудчуьнца а доттагIаллин уьйр ю сан. Дика зуда ю иза. Кхечуьнца шен дахар дIанисдан аьтто хилла цуьнан. Тхан дайша-наноша сонта Ӏалашо юьхьарлацарна боккъал а долчу доьзалан ирсах чам ца эцна оха.