Germany -- The Volga-Tatar Legion (Legion Idel-Ural) "musical platoon" performance during WWII, undated\nГилязов Искандер историн Iилманан доктор ву. Дуккха а хан ю иза ХIитлеран агIор ШолагIчу Дуьненан тIамехь дакъалаьцначу гIезалойн кхоллам толлуш волу. Юьйцург ю «Идель-Урал» олу гIезалон легион.\nГилязовс дийцарехь, Советан пачхьалкхаца тIом болош немцой дагахь цахилла кхечу къаьмнех лаьттачу ницкъех пайда эца. Вермахтан тIеман дакъош санна Малхбалера олу легионаш кхоллар цIеххьана хилла хIума дара шаьшна немцошна а аьлла долийра цо шен къамел.\nГилязов : - Цара вуно чIогIа лардийриг дара герз лелон бакъо немцойн бен хир яц бохург. Немцоша, немцойн герзаца, немцойн куьйгашца баккха безаш бара толам. Нацистийн антропологин расистийн теорица а догIуш, кхин долу къаьмнаш шайн иерархи, шайн классификаци йолуш хилла.\nГилязов : 1941-чу шеран Марсхьокху-бутт чекхболуш йийсаре лецначу эскархошна юкъахь болх бан юьйлаелла Розенберган Малхбалерчу министраллан леррина комиссеш. Цара литта болийна и нах, къаьмнашка бекъа а боькъуш, царан леррина четар-гIаланаш а кхуллуш. И четар-гIаланаш хилла йийсаре лецна нах латтон, амма цигахь гулбеш хилла цхьана къомах болу нах.\nЦу комиссешкахь болх беш хилла эмигранташ а, немцойн векалш а, немцойн Iилманчаш а, Советан пачхьалкхера схьабевлла Iилманчаш а.\nМалхбален легионаш кхолларан масийтта бахьана хилла.\nГилязов : -Кхузахь масийтта бахьана хилла хилар тидаме эца деза, малхбален легионаш кхолларна Iаткъам бина долу. Цара цхьаъ ду дагахь а доцуш дукха йийсаре лецна салтий а, эпсарш а хилла хилар.\nИштта хьал хIоттарна немцоша теша сацам бина тюркийн бусулба нахах. Туркойн мотт буьйцу нах даиман а хилла цхьаьнакхета лууш, уьш арийцаш санна цхьаьнакхетар бу аьлла ойла кхоллаелла немцойн бохуш кхин дIа а дуьйцу Гилязовс.\nГилязов : -Тюркаш, бусулбанаш, колонеш, цабеза оьрсий, большевикаш а аьлла чулацам хилла цу сацаман. Советан пачхьалкх поппурх бина когаш тIехь лаьттан колосс ю, жима тIетаIах, къаьсттина цу пачхьалкхара къаьмнийн ницкъаш Iаткъам бан долалахь юхур ю аьлла хеташ хилла немцошна. И идея кхоллаелла 1941-гIа шо чекхдолуш.\nОцу хенахь доладелла хьалхара легионаш кхоллар.\nГилязов : Дуьххьара кхоьллина хилла 4 легион – Туркестанан а, Кавказера бусулбанийн а, Гуьржийн а, Эрмалойн а. Кавказера бусулба нехан легион тIаьхьо шина декъе екъна Къилбаседа Кавказан а, Азербайджанан а легионашка. Цу кепара кхоьллина хилла 5 легион. Уьш цхьа дакъа а хилла дIахIиттина Германин тIеман ницкъийн структурехь.\nТкъа «Идель-Урал» муха кхоьллинера?\nГилязов : - ГIезалойн, я немцоша олуш ма-хиллара, «Идалан гIезалойн», я Идалца дехачу къаьмнаша олуш ма-хиллара «Идель-Урал» легионна юкъахь хилла гIезалой а, башкираш а, Идал хица а, Уралехь а дехачу къаьмнийн векалш а.\nИза кхоьллина хилла 1942-гIчу шарахь Товбеца-бутт чекхболуш. Цунна байракх дIаелла Гезгмашин-беттан 6-чу дийнахь. И де лоруш ду легион кхоьллина де.\nГилязовс дийцарехь, батальонехь 900 стаг хила бакъо елла хилла. Уьш дIатарйина хилла Польшин территори тIехь. Ерриг а хилла 8 Идалан гIезалойн батальон. ХIора батальонехь немцойн эскархой а хилла 50 -80 стаг. Верриг а цу легионех чекхваьлла 20-25 эзар стаг.\nГIезалойх дерг аьлча, немцоша шаьш цаьрга йозуш йоцу пачхьалкх кхоллуьйтр ю аьлла цахилла бохуш дууьйцу историн Iилманчо Гилязов Искандера. Идель-Урал олу йозуш йоцу пачхьалкх кхолла езара аьлла йолу идея меттах яьккхинера Советан пачхьалкх йоьхча, амма таханлерчу дийнахь коьртачу декъана хьехош ерг Татарстан ю, хIунда аьлча цу юкаозийна хуьлу кхин кхьмнаш а.\nЦхьайолчу малхбалерчу легионаш кхочуш дира шайна хьалха диллина декхар аьлла хета Гилязовна.\nГилязов : - Цхьайолчу Туркестанан батальонаша а, кавказерчу къаьмнийн батальонаша а тIемаш бира. Къаьсттина юкъайозийнера уьш Малхбалерчу фронтехь тIеман операцеш дIахьош а, 1942-чу шарахь Сталинградана тIелеташ а. Амма уьш цхьа ша лаьтта эпизодаш яра, шуьйра хиламаш бацара.\nКоьртачу декъана цу легионех пайда оьцуш хилла цхьацца меттигаш а, тIайш а лардеш а, цхьацца гIишлонаш еш а. Кхин гена даьлла тIемаш цабина цу наха.\nТкъа муьлуш хилла цу легионерашна юкахь берш? Гилязов Искандер.\nГилязов : - 95 процент, я кхин а алсам цу легионерех ларамаза цига кхаьчна нах хилла. Уьш баккъалла а мостагIий цахилла. Дукхах берш реза хилла цига баха цхьана Iалашонца: дийна биса, тIом чекхбаллалц. Дера гIалат даьлла царгара. Мегар дац уьш фашисташ я ямартлой хилла аьлла бехке бан. Муьлхха а зулам дина бохург суьдехь къасто дезаш ду.\nТкъа муха хилла цу нехан кхоллам?\nГилязов : - Церан кхоллам дукхах боллчера ма моьтта дика цанисбелла. Дийна виснарг Даймахка юхавирзина, цхьана лагерера кхечу лагере чубоьхкина уьш. Ас эр дац царна сихха тоьпаш еттар, амма уьш берш аьлча санна чекхбевлла филтрацин лагершкахула.\nХала хеташ далахь а, Оьрсийчохь юха тIом турпала хIума ду бохуш базбан болийна, амма тIом уггаре а хьалха бохам бу аьлла дерза до шен къамелисторин Iилманчо Гилязов Искандера.\nГилязов : -Хала хеташ далахь а, тIом хесто дуьйладелла вайю ха а. Иза цатов суна. ТIом уггаре а хьалха бохам бу. Стигалкъекъа-баттахь машенашна тIелетийна йозанаш го суна «Берлине кхаьчна, Вашингтоне а кхочур ду» бохуш. Иса исторех нийса цакхетар ду. Халахеташ далахь а, вайн юкъараллана тIамах гуш дерг турпаллалла ю, бохам бац. Ткъа суна хетарехь, тIом хьахийча уггаре а вайна дагадан дезарг бохам а, цу бохамо Iадор а ду.


Беларуси -- Маркава Инна, ГIад29, 2013.\nМаршо Радио: Муха стаг вара Освалд Ли ХIарви? ХIун ойла кхоллаелира хьан цуьнца юкъаметтигаш лелош?\nМаркава Инна: Хаий шуна, иза вайн кIентех тера вацара. Со даиман а цецъялара. Цуьнан кхузара доттагI Эрик нисса бIостанехьара стаг вара. Эрик хьекъал долуш а, сатохар долуш а, вуно кхетам болуш а стаг вара, цуьнца вуьстича. Ткъа иза цхьа тамашийна стаг вара, шен леларехула.\nИза кхечу културан стом хилар хила а мега иза. Цу хенахь тхо цунах цакхетара. ХIинца хаа вайна Iамеркахой муьлш бу а, дерриг дуьне муха ду а вайна гонаха. Цу хенахь тхо цакхетара, ткъа аса иза цхьана а кепара цатидара. Цу хенахь суна гуш дара иза тхо санна ца хилар а, массо санна ца хилар а.\nМаршо Радио: Шу цхьана хенара дара, иза жима хетара, я воккха хетара хьол?\nМаркава Инна: Суна иза сайл воккха хетара. Цхьаъ дуьйцуш хилара иза. Юха, цIеххьана дIа а соций, вуно ладаме стаг а хуьлий, шечуьнан ойла а еш дIахIоттар иза. Иза хаалора суна цунах. Ойла кхоллалора, хIунда дIасецна иза цIеххьана олий.\nМаршо Радио: Iамеркица йолу шен уьйраш дIахедо гIерташ вара иза?\nМаркава Инна: Цунна моттара, шен кIоргенза хиларца, шега кхин дахар юха долалур ду аьлла, массо а хIума дIа а хадийна. Иштта дIадолош хиллачух тера ду цо шен дахар юха.\nМаршо Радио: КГБ-но Iаткъам беш меттигаш яьхкирий хьуна Освалд вевзаш хилар бахьана долуш, къаьсттина иза Кеннеди верне бехке винчул тIаьхьа?\nМаркава Инна: Цу хенахь тхан да политикехь болх беш вуй хаара суна. Суна хаара тхайн дас хIун ойланаш йо. Суна хаара тхайн дас со дахарехь муха новкъа йоккхуш ю. Цундела суна моьттара айса деш дерг дерриг а нийса ду. Суна ца моттара айса ца оьшург, гIалат деш ду, кхечу пачхьалкхарчу стагана улле а яхана. Цундела суна тIе и хаттар айина цхьа а ца веара.\nМаршо Радио: Спортаца йолу юкъаметтигаш муха яра цуьнан?\nМаркава Инна: Суна хетарехь, Цу хьокъехь инзаре ирча ойланаш яра моьтту суна цуьнан. Цо цкъа а ца хьахийра спорт.\nМаршо Радио: Ша эскарехь гIуллакх дарх хIумма а дийцарий цо?\nМаркава Инна: Цо элира эскаран гIуллакх къордийна шена, шена и гIуллакх ца деза. Ша эскархо вац. Аса тхайн да эскарехь гIуллакх деш ву аьлча, цо элира ша цкъа а лууш вацара эскарехь гIуллакх дан аьлла.\nМаршо Радио: ББС-на еллачу интервьюхь шега юьхьдуьххьала хьо КГБ-н белхахо ярий аьлла, хаьттича Прусакова Маринас элира «Дала тIе ма даийтийла иза, яцар дера» аьлла. Хьуна хIун аьлла хета иза КГБ-н агент ярий Марина?\nМаркава Инна: Марина шеко а йоцуш, нисса яцахь а, КГБ-ца йоьзна яра. Иза иштта ца хилча хьа йолуьйтур яра иза махкара ара? Иза суна хетарг ду. Iамерке дIаяхар цуьнан дахар кхоччуш хийцар дара. Цу хенахь махкара дIаваха вуно хала дара.\nМаршо Радио: Хьуна муха хийтира Освалд Ли ХIарви Iамеркан президент верна бехке веш ву аьлча?\nМаркава Инна: Ирча хьал дара соьгахь. Суна дика дагадогIу и де. Иза тхан институтехь дара, ширчу корпусехь. Пенах тоьхна доккха кIайн кехат дара, газеташна тIера схьахедийна Освалдан сурташ а долуш. ХIора а тIе а воьдий, инзаре цецволий юххера дIавалара, цхьа а комментари а ца еш.\nКхера а ца кхоьруш цхьа комментари ян майра хилира тхо, хIинца иза вевзаш хилар кхераме дуй хууш. Иза дара, ванах, ма верстина иза алар. Кхузахь, Минскехь волуш иза оза вара, чукхетта беснеш а йолуш.\nМаршо Радио: Ткъа Освалд вийча цунах къахийтирий хьуна?\nМаркава Инна: Суна къахийтира цунах. ХIунда далахь а, халахийтира тхуна, ма Iовдал ву иза, мича гIоьртина, хIунда дина цо иза аьлла.\nМаршо Радио: Цо иза дина бохучух теший хьо?\nМаркава Инна: ХIа -хIа.\nОсвалд Ли ХIарви вевзаш хилла Яхлиел Инесса ца теша цо Кеннеди вийна бохучух


Нохчийчуьра Украине тIаме хьийсийначарлахь – шогачу зуламашна таIзарш динарш бу\nНохчийн эскархой бу Мариуполехь, Украина\nУкраинана дуьхьал Оьрсийчоьнан тIамехь дакъалоцуш бу кеп-кепарчу зуламашна таIзарш дина, царех цхьаболчийн хIинца а тоьхна хан чекхъяланза ю. ТIамехь дакъалаца хьажийна Нохчийчуьра 2,5 эзар кадыровхо а, "лаамхой" олурш а тIехь болуш, украинхойн талламхоша зорбане даьккхина тептар зийначу журналисташна къаьстина царна юкъахь рецидивисташ а, иштта набахтехь яккха тоьхна хан чекхъяланза а нах хилар.\n"Можем объяснить" телеграм-каналан лараршца, Нохчийчуьра Украине вахначу 953 "лаамхочух" тептарера мел лахара а 101 стаг "бехкзуламе хьалхалера а, тахане а" йолуш ву. Талламан авторша динчу зерашца, кхелийн сайтийн хаамашца, уггар а гIарадевллачу бехкзуламан Iедалан къепашна юккъехь ду къоланаш, талораш дар, курхаллаш лелор, бакъо йоцуш наркотикаш а, герз а лелор, некъан низамаш талхор. Ишшта бу царлахь кхиазхойн хенехь болчу нахаца гIуллакх деанарш а, бакъо йоцуш дIаьвше хIуманаш лелийнарш а, балха тIехь харцонаш лелийнарш а.\nИштта, Украине хьийсийначарлахь нисвелла масийттазза кхеле хIоттийна Тайсумов Бекхан – 2022-гIа шо дерззалц юкъарчу рожехь йолчу колонехь курхаллаш лелорна хан такха везаш вара иза. Иштта материалехь хьахийна, Зазадокху-баттахь ца ваьлла белхаш бан таIзар кхайкхийна, амма хан токхучу метта Украине вахана тутмакх Магамерзуев Тамерлан а.\nСтигалкъекъа-беттан юьххьехь чоьхьарчу гIуллакхийн министран гIовс волчу Ирасханов Аслана Украине новкъайоккхучу рогIерчу, лаамхойх лаьттачу тобане кхайкхамбира, талораш ма леладе аьлла.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министран гIовсо Ирасханов Аслана дIаязйина хила мегаш йолу аудио арахийцира бакъоларъярхоша. Шен куьйгкIелболчарна цо тIедуьллу, Украинера цIабаьхкинчу лаамхойн а, Европера цIабирзинчу нохчийн а хьокъехь "процесс йолор" – жимма а Iедална дуьхьал билгалонаш гучуйовлахь, "шога дIалеца" бохуш, дуьйцу аудио тIерчу стага.\nСтигалкъекъа-бутт юкъабаьлча Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана республикера Украине маса эскархо вахийтина дуьххьара официалехь дIахаийтира. Цо билгалдаккхарца, вуьйцург кхо эзар гергга стаг хилар. Кхул а масех де хьалха Украинан тIеман министралло зорбане даьккхира, Зазадокху-баттера Стигалкъекъа-батте кхаччалц Украинерчу тIаме хьийсийначу кадыровхойн а, лаамхой олучийн а тептар - цу тIехь 2 425 цIе ю.


Кутаев Русланна тIекхаьчна цуьнан адвокаташ а, бакъонашларъярхой а\nОьрсийчоь -- Нохчийн политик Кутаев Руслан, 11ГIу2013.\nМасех де хьалха дIалаьцначу Кутаев Руслан тIекхаьчна цьунана белхан накъосташ а , адвокат а. Полисхоша а, цуо ша а даре дина боху цара, тIехь ницкъ беш бац аьлла. Амма, кутаев воьвзучу дуккхачу а нехан шеконаш ю, иза наркотикашца уьйранаш йолуш ву бахарх.\n«Кавказерачу къаьмнийн ассамблеийн» президент волчу Кутаев Русланан тIекхача аьтто баьлла, аьлча а, иза белла, мехка полицийн куьйгалло. Нохчийн бакъонашларъярхой Саратова Хеда а, Эжиев Минкаил а, иштта «Къизалшна доьхьала комитет» цIе йолчу цхьанатохараллийн куьйгалхо Каляпин Игорь а, шеца адвокаташ а болуш, Кутаев Русланаца цхьанкхета бахнера.\nХьалха-Мартан кIоштан полицийн куьйгалхочуьнна кабинет чувалийна хилла дIалаьцна волу юккъаралхо. Шайна гинарг а, хилла долу къамел а, Маршо радиога дийцира Саратова Хедас.\nСаратова Хеда: «Лаьцна волу стаг-лаьцна ву. ГIийла вара иза. Оха хаьттича, ницкъ беш хIума дац шена тIехь элира цуо. Алаудинов Аптис, ша цхьанна а тайпа цуьнца харцо юьйцура йолуш а вац бохура. Ша хьалха а волуш иза вистхила ийзалуш валахь а, ша араваьлла а дистхила мегар ду элира. Иштта къамел хилира тхан Русланца. Каляпинца схьабаьхкина адвокаташ а бара, уьш цуьнан дегIа тIехь тоьхна а хIума дуй хьоьвсира. Минкаил а вара цаьрца. Иза хьийзина аьлла, тхуна гучдаьлла хIума дац, хIокху сахьта».\nАла догIу, 57 шо долу Кутаев Руслан, Нохчийчохь а, дозаналла арахь а воьвзуш политик ву. Я узуш, я маларх кхеташ а цхьаннахь а тусавелла вац иза хIинцалца. Иза, боху, масла, ша «Новая газетехь» арахецначу артиклехь, журналиста Измайлов Вячеслава. «Шена Руслан воьвзу 20 шо сов хан ю, со волчохь цIахь а хилла иза хийлуза, амма, иза узуш а, ур-аттала молуш а ца гина суна», -аьлла яздина цуо.\nКутаев Руслан наркотикашца бала болуш хилла боху хIума, иштта тамашийна хеташ ву, масала Каляпин Игорь а. Ткъа, цуьнца шеца хиллачу цхьанакхетарехь, цуо хьахийри и гIуллакх, аьлла деллачу хаттарна, иштта жоп делира Саратова Хедас.\nСаратова Хеда: «Цу хьокъехь, ша адвокаташций бен хIума дуьйцура дац элира. Дехьа чу а вахана, цаьрца къамел дира цуо. Тхоьга а дийцахьара ахь баха а, бIегIийла ца хийтира тхуна. Адвокат Нижний Новгородера веана цхьаъ ву, юха-кхузара вовшахтоьхна мобилан тобанера а ву кхин цхьаъ. Каляпин ша а вара цигахь.\nЦхьа а тайпа цьунца юьйцура йолуш харцо яц бохура полисхоша. Шаьш боккъулийна и наркотик а йолуш лаьцна ву боху иза. Уллера накъост лаьцна а волуш, иза дийца а, хал ма дай, цхьа хала хIума дара иза. Делахь а, схьадийцарехь, оцу стагана цхьанна а тайпана тIехь новкъарло а, харцо а йийра яц боху цара. Шена иза кIела кхоьссина ю бахахь, цуьнан адвокаташкахула бакъо ю, иза емал дан а».\nКутаев Русланан белхан накъост волу Шуаепов ИбраьхIима а, тоьшалла до Кутаев Руслан наркотикех цIена хиларна. Цуо беш болу болх новкъ болуш, дина хIума ду иза аьлла хета шена, аьлла тидам бира цуо.\nШуаепов ИбраьхIим: «Кхин бахьан данне а дац цигахь. Иза муха дина а , хьовсура ду вай. И бехк цунна тIетаттарх, хIинцалца а цкъа а хезна дац, Кутаев Руслан, оцу балхаца иза хьаквелла ву аьлла. Иза а, суна хетарехь, цунна кIела кхоьссина ю, цуьнга политикан шен некъ ца лелабайта, аьлла дина хира ду иза».\nКъилбаседа Кавказехь, къаьстина Нохчийчохь а, ГIалгIайн махкахь а, Iедалах бозуш боцуш, юккъаралхойн болх дIабахь, хала хIума ду. Къар а ца луш и болх бина, цхьаберш белла дIабоьвла, кхиберш, Кутаев Руслан санна, набахтехь чу вуллу, цIеххьана цуьнгара дийлина долу цхьацца зуламаш гучу а довлий.\nГIалгIайн махкахь, масла, Абадиев Муса цIе йолу блогер ву кхело жоьпе уозо гIерташ хьийзош. Цунна бехке дуьллуш ду, цуо, къаьмнашна юккъахь питан а тосуш, вовшах ца безам баржош, хIума шен блог чохь язйина аьлла.


Оьрсийчоь - 150-чу могIарехь. Къилбаседа Кавказ а, хаамийн гIирсийн маршонан рейтинг а\n"Черновик" газетан хилла коьрта редактор Камалов Гаджимурад\nДуьненаюкъарчу "Доза доцу репортераш" организацино хIоттийначу 180 могIарх лаьттачу зорбанан маршонан рейтингехь 150-гIа меттиг дIалоцу Оьрсийчоьно. Тептарехь Мьянмел а, Венесуэлел а лахахь нисъелла пачхьалкх. Кавказ.Реалиин материалехь дуьйцу, Къилбаседа Кавказехь журналисташна бечу Iаткъамех.\nТалламчаша бахарехь, журналистикан маршонна "шога дозанаш детташ", Оьрсийчуьрчу медиаца долу хьал "ледара" ду. Иштта эксперташа мах хадийна Казахстанерчу а, Узбекистанерчу а, Беларусерчу а, кхин а 47 пачхьалкхерчу хьолан а.\nУггар а гIад дайна гайтарш дац уьш: 21 пачхьалкхехь "уггар а ледара" ду хьал, ткъа пресса "ерриг а къевлина ю". Оцу тобанехь ю Таджикистан а, Азербайджан а, Туркменистан а, иштта кхин дIа ерш а.\nТептаран юккъехь нисъелла Эрмалойчоь а, Гуьржийчоь а, ГIиргIазойчоь а, Молдова а, церан группехь ю, хаамийн гIирсийн балхана дозанаш детта, кхин а 55 пачхьалкх.\n"Маьрша" а, "маьрша" ю ала бIегIийла долчу пачхьалкхашлахь ю Советан пачхьалкхна юкъахь хилла цхьа Прибалтика.\nШо хьалха "Доза доцчу репортераша" хIоттийначу рейтингехь Оьрсийчоь 149-чу меттигехь яра.\nКхин дIа а зорбанан Iа лакъорхьама Iедалхоша юьхьарлецира коронавирусан уьнах лаьцна "дезинформаци" яржочаьрца къийсам латтор, билгалдоккху Охан-беттан 20-чохь зорбане яьккхинчу рапортехь.\n"Навальныйца йоьзначу акцешкахь санна, журналисташна тIеIаткъам барехь оццул гена ца яьллера хIинццалц полици\n"Шайна тIеIаткъам бешшехь, Оьрсийчуьра бозуш боцчу хаамийн гIирсаша дуккхаъчу беттанашкахь дуьхьало латтийра, COVID-19 пандемих долу хьал ма-дарра ца дуьйцуш, шеконаш яржош, Iедалхоша Iорайоккхучу информацина. Дечкен-бутт бовш эххар а Москвано мукIарло дира, коронавирусах белларш 3-зза сов хиларх, официалехь дIахьединчу терахьел а", - аьлла ду публикацехь.\nЖурналисташна Iедалхоша тIеIаткъам баран бакъ долу бахьанаш лору рейтинган авторша, карара шо долалучу хенахь хиллачу протестех лаьцна ца даржадайтар.\n"Цхьацца дозанаш детташ низамаш дахар доцург, журналисташна бечу тIеIаткъамехь хIинццалц схьа оццул гена ца яьллера полици, тахана оппозиционерца Навальный Алексейца йоьзначу демонстрацешкахь санна. Цунах лаьцна гIара ца даккхийта гIертара уьш", - аьлла "Доза доцчу репортераша".\nТалламаш бинчу авторшна хетарехь, коронавирусан кризисан мур чекх ма-баллара, зорбанан маршо пачхьалкхехь кхин а эшна гур ю социалан а политикан а боламийн жигаралла бахьана долуш а, иштта, Iедалхоша царна дуьхьал бохучу барамашна тIехула а.\nКъилбаседа Кавказера журналистика: ницкъбар, лецарш, искаш\nМитингех лаьцна дийцаршна а, "фейкан" материалашна а дозанаш диттина ца Iаш, хаамийн гIирсашна тIехь ницкъбеш хилар а Iорадаьлла. Стохка, 2020-чу шарахь 103 тIелатар дина журналисташна а, блогершна а аьлла, билгалдаьккхина "Агора" тобано, царех 40 зулам дина Нохчийчохь.\n"ЦIечу зоне" яьккхина ишта Краснодар-мохк а, Адыгей а, Дагестан а, Къилбаседа ХIирийчоь а, ГIалгIайчоь а.\nШайн бакъонаш хьоьшуш хиларх Iиттало журналисташ, масала, административан тIеIаткъам барца, бехкзуламан гIуллакхаш айдарца, интернет-цензурехь, билгалдоккху "Агорас".\nМасийттазза полицица гIуллакх деана, Дагестанерчу дозуш доцчу "Новое дело" газетан журналистан Юсупов Идрисан.\nЮридикехь иза лацарх лаьцна протоколаш ца хIиттадора, цундела царна латкъам бан аьтто ца хуьлура.\n"Ахь тема хоржучу хенахь, хьо кхеташ хила веза, муха реакци хила тарло церан, - кхетадо Юсуповс махкарчу хьолах лаьцна Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь. - Iедалхошна, бакъоларъяран органашна критика еш хилахь, журналистна тIеIаткъам бийр бу. Оцу цхьана журналистан коча бахна ца Iаш, йоллу реадкцина а тIетасало уьш. Тема къасточу заманчохь бозуш боцу журналисташ маьрша хуьлу, пачхьалкхан гIирсашкахь болх бечу шайн накъостел а - цигахь церан шайн редакцин политика ю, шога хьал ду цигахь. Регионалан медиах хьакхаделла ца Iаш, и бехкамаш федералан гIирсех а цхьана хьакхало".\nЮсуповс дийцарехь, Дагестане богIучу дукхахболчу эксперташа, шайлахь дуьненаюкъарнаш а болуш, билгалдоккху, республикехь прессан маршонан тIегIа лакхара хилар, Оьрсийчоьнан кхечу регионашкара хьал зийча. Делахь а, оцу кепара маршо а "Iаламат безачу мехах кхочуш ю", чIагIдо къамел дечо.\n2011-чу шарахь вийра "Черновик" газетан коьрта редактор Камалов Хьаьжа-Мурд. Динчу зуламах цхьаммо а таIзар ца текхира, ткъа оцу гIуллакхна тIехула кхеле хIиттийнарш - цунна гунахь а бац, вийначун коллегаша дийцарехь.\nКхелан процесс ю дIайоьдуш хIинца а, терроризмна ахча латтийна аьлла, бехкевинчу "Черновикан" редакторна Гаджиев Iабдулмуминна тIехь. Иза уллора вевзаш хилларш тешна бу, цунна дуьхьал айдина гIуллакх бух боцуш хиларх.\n2021-чу шеран Дечкен-баттахь ХIинжа-ГIалахь, Навальный Алексейн агIончаш митинг хIоттон кечлучу хенахь, полицино кехат делира журналистан Бутаева Маликин кара, акцехь дакъалаца цунна доьхкуш хиларх.\n"Шаьш журналисташа болх бан беза шайн бакъонаш Iалашъеш. Шайн балхана новкъарло еш хиларх журналисташа арз деш меттигаш кIезиг бу Дагестанехь. Цхьа наггахь верг бен ца волу полицига. Делахь а, билгалдаккха догIу, тIаьххьарчу заманчохь ницкъахоша шайн ма-хуьллу кIезиг дуьхьалонаш латтайо журналистийн балхана. Царна хаьа тIаьхье йоцуш гIуллакх доьрзур доцийла, хIунда аьлча, масийттазза аьрзнаш дина меттигаш бу", - дуьйцу Юсуповс.\nКъилбаседа-Кавказера ши журналист а, блогер а политикан тутмакх ву аьлла, дIакхайкхийна бакъоларъяран "Мемориал" центро (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентийн тептара язйина "Мемориал", амма и статус шена тIе ца эцна "Мемориало" – редакцин билгалдаккхар). Лакхахь вийцина Дагестанера Гаджиев Iабдулмумин а, наркотикаш лелош хилла аьлла, кхел йина "Фортанга" гIалгIайн сайтан хилла редактор Майсигов Рашид а, иштта, ницкъахоша лачкъийначул тIаьхьа тIепаза вайна IАДАТ оппозицин телеграм-каналан хилла модератор Тепсуркаев Салман а.\nКху шеран Дечкен-баттахь Къилбаседа-ХIирийчоьнан шахьарахь тIелатар дира меттигерчу "ОсНова" сайтан политикан редакторна Тотров Русланна. Талламчийн версица, журналистна йиттинера Къилба ХIирийчоь ю аьлла, ша дIакхайкхийначу республикан тIеман министран гIовса Кабисов Сергейс. Цул тIаьхьа дукха ца Iаш БуьритIера дIавахара иза.\nГIуллакх толлучу юкъанна пачхьалкхо Iалашвеш вара Тотров.\nТотровс билгалдаккхарехь, ша Оьрсийчоьнан журналист хиларе терра, детта дозанаш хаа ца ло цунна, ша репортаж кечъечу я материал язъечу хенахь. Кхераме теманех лаьцна ша ца язйо бохург дац иза, пхи шо гергга хан ю, полицехь ницкъбинчул тIаьхьа веллачу Цкаев Владмиран гIуллакхах лаьцна цо язден.\n"Суна хаьа, Iаламат кхераме тема иза юйла, хIетте а Къилбаседа ХIирийчохь Iедалхоша суна беш тIеIаткъам бац. Хила тарло иза, цхьана тIегIанехь хьо дикка вевзаш велахь, хьуна тIеIаткъам бан хало хиларца. Ас ца боху Къилбаседа-ХIирийчуьра хьал идеале ду, суна го сайн коллегаш, эр ду-кх вай, пачхьалкхна гергара хаамийн гIирсаш, царна хала ду шайниг чекхдаккха, царна ца могуьйту шаьш бохучунна тIехдийла. Амма журналистан шен харжам бу и: иштачу зорбанашкахь болх бан висар я кхин некъаш лахар", - дуьйцу "ОсНовы" сайтан редакторо.\nКъилбаседа- ХIирийчуьрчу куьйгаллана критика ярна масех кхелан иск яьккхира йозуш йоцчу журналистна Сагеева Мадинина дуьхьал. Республикан куьйгалхо лаьттинчу Битаров Вячеслава а, цуьнан "Рестораны Бавария" компанино а, БуьритIерчу префекто Фарниев Тамерлана а цуьнагра цхьацца миллион сом даккхар тIедожийна кхелахошна хIора динчу арзах.\nКъилбаседа Кавказан социалан машанийн сегментехь ечу цензурана юккъехула прессехь гоьбовлуш бу де дийне блогерш а, информацин ресурсаш а. Делахь а, и альтернатива а кхераме ю цуьнан авторшна а, церан аудиторина а: 2020-чу шарахь тIелатар дира Швецехь нохчийн оппозицин блогерна Абдурахманов Тумсона а, Германехь вехачу цуьнан вешина Абдурахманов Мухьаммадна а.\nБаъйира нохчийн блогерш: Францехь Алиев Iимран (Мансур Старый), Австрехь Умаров Мамихан (Австрера Анзор).\nЦул совнах, карарчу шеран Чиллан-баттахь муьлш бу цахуучу наха Iораехира IАДАТ нохчийн телеграм-канале язбеллачийн цIераш. Цул тIаьхьа церан агIоне язбелла цхьаберш полици бигина хилларе "профилактикан къамелаш" дан.