Ибрагимов Канта – В.Пикульн цIарахчу премин лауреат\nХIокху беттан 13-чу дийнахь Москварчу «Россия» киноконцертан залехь дIадаьхьира Россин бевзаш болчу культурин гIуллакххошна В.Пикульн цIарах йолчу дуьненаюкъарчу премица совгIаташ даран мероприяти. СовгIаташ дIадаларан церемонехь дакъалоцуш вара Россин Федерацин Яздархойн союзан председатель Иванов Николай а, Россин Федерацин ТIеман-хIордан флотан а, «Вече» издательствон а векалш а, иштта Пикуль Валентинан йисина йолу зуда Пикуль Антонина а. В.С.Пикулан цIарах йолу дуьненаюкъара преми кхоьллина оцу яздархочун иэс дагахь латторан а, цуьнан говзарийн ламасташ лардеш а, кхиош а, тIедузуш а къахьоьгуш болчу литераторийн гIолацаран а Iалашонца. СовгIаташ даран комиссин белхан жамIаш а, сацам а бовзуьйту и яздархо винчу дийнахь – хIора шарахь (2005-чу шарахь дуьйна) мангалан (июль) беттан 13-чу дийнахь. ХIокху шарахь а билгалваьккхира В.Пикулан цIарахчу премин масех лауреат. Царна юкъахь вара Россин Федерацин литературин а, искусствон а декъехула йолчу пачхьалкхан премин лауреат, Нохчийн Республикин Яздархойн союзан председатель, Нохчийн Республикин халкъан яздархо, экономикин Iилманийн доктор, профессор Ибрагимов Канта. «Академик Петр Захаров» книга язъярна дина цунна и совгIат. К.Ибрагимовс дийцарехь, и книга арахеца цуьнан аьтто баьлла Нохчийн Республикин Куьйгалхочо Кадыров Рамзана шегара массо а агIор гIо-накъосталла а, терго а яр бахьанехь. Оцу кхиаман хьокъехь масех хаттар дира ас оцу премин лауреате Ибрагимов Канте.\n– Канта, В.Пикульн цIарах йолчу дуьненаюкъарчу премих а, яздархочух В.Пикульх а лаций доцца довзийтахьа…\n– Валентин Пикуль оьрсийн советски гIараваьлла яздархо ву, 1992-чу шарахь дIакхалхар хилла цуьнан. 62 шарахь бен ваьхна а вац иза. ХIокху шеран мангалан (июль) беттан 13-чу дийнахь вина 90 шо кхаьчна юбилей ю цуьнан. В.Пикулан цIарах йолу преми юкъаяьккхина иттех сов шо хан ю. Дуьххьара ахчанца яра и преми, хIинца, цхьацца финансийн бахьанашца, ахчанца йоцу преми йина цунах. Делахь а, суна и совгIат сайна далар боккха кхаъ а, сийлалла а хета. Пикуль, тхо кегий долчу хенахь, СССР-н заманахь, ешархоша уггаре чIогIа воьшучу яздархойх цхьаъ вара. Историн теманашна лерина, чIогIа дика, башха книгаш язйора цо – «Битва железных канцлеров», «Крейсера», кхиерш. Яздархочун говзалла карайирзина, дуккха а жигара къахьогуш вара иза. Шен дахарехь ерриге а ткъе итт книга язйина цо. Цуьнан цIарах йолу и преми дуьххьара кхоьллина 2005-чу шарахь.\n– И преми хьуна «Академик Петр Захаров» цIе а йолуш, фундаментальни болх язбарна елла ю-кх. Муха, хьан хьалхатеттира хьо оцу совгIатана?\n– Преми дIакхайкхинарг Россин Яздархойн союз а, ТIеман-хIордан флот а (Пикуль ша хIордахо хилла), «Вече» цIе йолу издательство а ю. Сайн «Академик Петр Захаров» книга араяьлча, Россин Яздархойн союзан рогIера пленум йолчу хенахь, ас цига яхьа а яьхьна, царна совгIатана еллера и книгаш. Цара и книга еша а ешна, лаккхара мах хадийра оцу белхан. Ма-дарра аьлча, вайн махкахь и тайпа книга хьалха араяьлла хилла а яц. Ас шийтта шарахь къахьегна оцу книги тIехь.\n– «Академик Петр Захаров» книги тIехь айхьа бинчу балхах лаций мелла а шуьйра хьахадехьа.\n– Захаров Петр, и нохчийн кIант, Дади-Юрт ягийна, хIаллакйича, цхьа бахьана а хIоьттина, кIелхьараваьлла висина ву. Юрт йохийна кхоалгIачу дийнахь оцу тIемахошна кара а вина, цара шайца дIавигна ву иза. Кхузахь, хIинца Яздархойн союз йолчу меттехь Ермолов Алексейн (кIентан Iуналла дан шена тIелаьцначу) цIа хилла, цигахь Iийна иза (Захаров) шина шарахь. Кхузахь хIинца цунна лерина хIоттийна хIоллам а бу, иза цига хIоттабайта гIерташ дикка къахьегна ас. Ткъа и Захаров Петр ша да-нана а, йиша-ваша а доцуш, мотт а ца хууш, шен цIе а ца хууш хилла оцу хенахь. Иштта кхузара дIавигина ву иза. Мухха делахь а, шен юрт а, мохк а, шен къам а а ца дицдеш чекхваьлла иза, жима волуш дуьйна къонах хилла ву иза. Иза цуьнан кехаташ дешча а, цо дехкина долчу суьрташка хьаьжча а, цуьнан дахар теллича а, цуьнан чIогIа деша лаам хилла хиларе хьаьжча а хуур ду. Хаъане а йоза-дешар хууш ца хилла иза, я деша аьтто а ца хилла цуьнан. Ас архивехь болх бечу хенахь, М.Лермонтовн а, иштта кхиболчу, цуьнан заманахьлерчу, цунах гонах хиллачу нехан кехаташ, йозанаш дешча а го иза иштта хиллий. Цара массара а нийса яздо, ткъа цуьнан (Захаровн) дуккха а гIалаташ карадо. Делахь а, даима массо а Iилманна (экономика, хими, политэкономика, и.кх.дI.а) тIаьхьакхиа гIерташ, деша лууш, чIогIа яхь йолуш хилла иза. Цунах лаьцна долчу кехаташ тIехь а ду иза яздина. Шен кхин рицкъ доций хууш, ша диннарг бен кхин шен хIумма а доций хууш хилла цунна. Кхуза (Нохчийчу) ван а гIиртина иза оцу хенахь. ТIаккха шен цIа ван некъ хир боций хиъча, Итале дIаваха а гIиртина иза. Винчу хенахь дуьйна чIогIа цомгаш а хилла иза, дукха цамгарш лехьийна цо. Делахь а, и ерриге халонаш ша мел лайнехь а, дагца а, сица а, ойланца а, цIийца а нохчи а волуш, доьналлица чекхваьлла иза.\n– ТIаккха цунах лаьцна документаш, хаамаш, Нохчийчоьнал арахьа, мичахь карийра хьуна?\nНохчийчохь Захаровх лаьцна цхьа а тайпа документаш дан а дац ала мегар ду. Цунах лаьцна болу хаамаш, документаш ас вовшахтоьхна Россерчу гIаланашкарчу (Москва, Санкт-Петербург, Пятигорск) а, Беларусерчу а, Латверчу, Литварчу а, Гуьржийчуьрчу а музейшкахь, архивашкахь, библиотекашкахь, фондашкахь лаха а лехна (оцу музейн, архивийн, библиотекийн, фондийн юьззина цIерш книги хьалхарчу агIонашкахь а ю).\nИ книга зорбане яккха сан аьтто белира Нохчийн Республикин Куьйгалхочо Кадыров Рамзана шегара мел оьшу гIо-накъосталла а, терго а яр бахьана долуш.\n– Шуна совгIаташ далар мичахь дIадаьхьира, муха дIадахара и даздар?\nА.Пушкинан хIолламна уллехь йолчу «Россия» олучу киноконцертан залехь дIаяьхьира и мероприяти. СовгIаташ дIалуш Россин Яздархойн союзан председатель Иванов Николай а, Россин Федерацин ТIеман-хIордан флотан а, «Вече» издательствон а векалш а бара. Иштта оцу даздарехь дакъалоцуш Пикуль Валентинан йисина йолу зуда Пикуль Антонина а яра. Оцу премин кхо лауреат вара тхо хIокху шарахь. Тхуна дипломашца, мидалшца совгIаташ дира. Уггаре хьалха Россин Федерацин культурин министрана Мединский Владимирна елира преми, шолгIа – суна, кхоалгIа совгIат дира яздархочунна Лощиц Юрийна. Зал йоьттина адам а дара, чIогIа сийлаллица а, дика а кечйина а яра и мероприяти. ТIаккха цигахь нохчийн академик Захаров Петр вийцар а суна доккха хIума хета, дозалла хета. Оцу чохь мел хиллачу адамашна массарна а хиира иза нохчи хиллий а, ши бIе шо хьалха нохчех говза суртдиллархо а, академик а, къонаха а ваьллий а. Иштта дан а ду иза.\n– Канта, Дела реза хуьлда хаттаршна жоьпаш даларна.\n– Дала аьтто бойла.\nИнтервью дIаяьхьнарг –


Гайтукаева Банин кхоллараллах дош\n«Сан Нохчийчоь, мичхьа ду-те хьан лазамийн доза?»\nГайтукаева Бана Минуткерчу университетан студентийн юкъара1ойлехь нохчийн синкъерам вовшахтухуш яра, Джанаралиев 1имрана суна иза йовзийтича.\nДала гечдойла цу шина.\nДеавзачарна дезаш ши адам дара и шиъ.\n«Х1ара Бана ю – нохчийн йо1-поэт, къонах. Ешний ахь Банин стихаш? Зорбанехь ара ца евллехь а, цхьаболчийн зорбанехь арайийлинчийл шайгахь нохчалла долуш-м ю хьуна кхуьнан стихаш. Дала мукъалахь араевр ю, ма-дарра нохчашна Банин дог а довзуьйтуш», – элира 1имрана.\nИ синкъерам шен башхалла йолуш бара. Нохчийн хелхарш дарал, иллеш, эшарш лакхарал совнаха…стихаш йоьшура студенташа. Шайн стихаш. Банас а йийшира стихаш, уьш шен ю а ца олуш. Ладуг1учарна йо1а уьш язйина бохург дага а ца деара, стихийн мукъам, чулацам мехкарийнчух тера цахиларна. Т1аьхьо хаийтира цо уьш шен хилар.\nМасех шо д1адаьлча уьш зорбанехь ара а яьхна. Банас лазаме чов йина т1еийцира Нохч-Г1алг1айн республика шина декъе екъаялар, аьлча а цхьаболчу политикаша шайна иза екъар.\nТ1аьхьо Г1алг1айчохь ц1ий 1анийча репортаж ян а яхара Бана, хилларг а ма-дарра радиоладог1архошна довза а довзуьйтуш.\nИза политик яцара, дарж дезаш яцара, цуьнга кхийдаш, сатуьйсуш яцара.\nБакъду, шайн даржаш бахьнехь шина къоманна юккъехь доза деттачарна, зил хьоькхучарна реза-м яцара иза. Шен резацахилар дар-кха цо шеен передачашкахь, стихашкахь давлхош, дуьйцуш, гойтуш, кхайкхош а. Цкъа «Даймохк» газетан редакце еанчу цо, ша еана стихотворении стола т1е охьа а юьллуш, элира: «Х1ара стихотворении язйина ас… Вайн дахарх, вайх ю х1ара…Зорбане яккхийша х1ара…» «Б1аьргашна б1аьрзе хилла…» – дийшира ас.\nСтихотворени оьшуш а, дика а язйина яра. Долчух, бакъдолчух, Нохчийчуьрчу дахарх яра стихотворени. Иза дара оцу стихотворенин уггаре а коьрта «кхачамбацар». Харцо, къизалла а адамийн сингаттамашна, г1айг1анашна а т1ехь шовкъаца бохь бог1а йолаелла зама ю иза (1991-94-г1а шераш).\nИ стихотворени, и санна кхин а эзар стихотворени, зорбанехь араяккхарх хийцалур долуш (къинхетамечу, дикачу аг1ор) х1ума дацахь а, «Даймохк» газетан аг1он т1ехь араелира «Б1аьргашна б1аьрзе хилла…»\nЙоь1ан и стихотворени язъян къонахалла тоьъча, иза зорбанехь араяккха майралла тхан х1унда яц? Оцу хаттарна жоп дара Банин оха зорбатоьхна стихотворени.\nОцу стихотворенера бакъдерг къобалдийраш дукха бара, шайн дагахь дерг Банас аьлла дела. Цуьнан наггахь а стихотворени яц мерзачу мукъамаша дог а хьаьстина язйина. Дахаро дог дигийча, мерцича кхолладелла дешнаш ду цуьнан стихашкахь, цхьа шатайпана декар, чам болуш. Цундела цуьнан стихаш х1ораннан синна гергара хилла ца 1аш, х1ораммо а шеен лоруш ю. Ойланаш шайн йолу дела, пох1ма ца тоарна х1ораммо а шайн дегнашкахь къийларна.\nСица кхиъна, дагчохь къийлина, матто г1айг1анечу мукъаме ерзийна дахарх бакъ ойланаш хиларна ю-кх уьш Банин хилла ца 1аш, халкъах дог мел лозучийн а.\nГайтукаева Бана къонахчун амал, нохчолла шегахь йолу нохчийн йо1-поэтесса яра. Цуьнан стихашкахь х1ора а дош, даш санна деза, синхаамах дуьзна хилла ца 1аш, шен мукъамехь алсамо узам болуш дара.\nДайн орамех хьерчачу, дагца литтинчу б1аьрхишца дилинчу цуьнан стихийн мог1анаша шайца цхьаьна саддоь1уьйту, г1айг1анан, сингаттаман йийсар а веш. Къаьхьа, г1айг1ане, сингаттаме а ойланаш синна гергара хуьлийтий, хьайн йолуш сана т1еэцийта ницкъ бу цуьнан стихашкахь.\nХьайн мехкан, халкъан г1айг1а йоьшу ахь, и г1айг1а юкъара хиларх кхета а кхеташ, теша а тешаш. И г1айг1а Банига шен дайн ц1ийца кхаьчна ца 1аш, б1аьрсица, лерсица кхаьчна.\nЦунна шена гинчух, баккхийчара дуьйцуш хезначух дерг ду узамечу мукъамехь цо шен деган пхенаш т1е дуьйцинарг. Оцу пхенийн аз ду-кх поэтессин са парг1ат цадуьтург.\nДолийночохь диси-кх хьо,\nСан деган илли.\nСан деган мерз.\n1961-чу шеран февраль беттан 23-чу дийнахь дуьне девзинчу, нохчийн халкъ шен Даймахка ц1адирзича Валаргт1ехь бералла д1аяхначу Банин кхоллараллехь йоккха меттиг д1алоцу къоман г1айг1анах буьзначу кхолламо.\nШен йинчу дийнахь – февраль беттан 23-чу дийнахь боху цо:\nма г1айг1ане йоьжна хьо,\nСо-м кхета хьуна хьан г1айг1анех…\nНохчийчоь! Ас хьуна-м ца буьллу бехк,\nЦа г1ерта хьо тховса теян а со.\nЕлха хьо, мохь тоххий,\nСо хьалхара йоьлхур ю хьоьца.\nНохчийчоь! Кху буса бакъо яц,\nкхета со, сан ела,\nК1иллоша бен чаг1ар мер дац тховса.\nНохчийчоь! Ло оьгу… Дарц ц1ийза,\nКогаш а 1уьйра сийначу Сибреха\nХьан бераш д1ахьовсош,\nХьан кийрахь иккхинчу лазаран,\nМохь хезна, со тахана\nхьан къина йоьлху.\nБакъо яц сан тховса ела,\nДоттаг1ий, ма билла суна бехк.\nНохчийчоь! Мохь тоххий елха,\nСо хьалхара йоьлхур ю хьуна хьоьца.\nСо йинчу дийнахь…\nТега д1адолало 1алам.\nСо йинчу дийнахь\nДелха д1адолало тезетахь дахар.\nСо а йоьлху цуьнца\nСо йинчу дийнахь.\nМиэл бала барз боцуш\nбеллачу нехан къа\nСан синна т1е дуьжу.\nСо тойнехь шайца ца 1арна,\nСо йинчу дийно,\nДуьненчу а далаза\nХьийзинчу сан синан мохь\nСан лере кхоьхьу,\nЙина де сан дан а дац,\nСан са а д1адоьду.\nДуьненчу а далале лазийначу\nСан синан де хуьлу?\nСо йиначу дийнахь…\nТой дицдой, миска са\nД1адоьду Г1ум-Азе делха…\nЙина де-м сан дан а дац,\nАммма ду-дуьненчу далаза\nСа дийна де\nБанин дукха ю Даймахке, халкъе, доттаг1ашка болчу безамах стихаш.\nЦуьнан стихаш арайийлина газетийн, журналийн аг1онаш т1ехь, шакъаьстинчу гуларехь а. Цо а, РФ-н хьакъйолчу актрисо З.Бадаловас НР-н радиокомитетехь схьайиллинчу «Аз» студехь сих-сиха йоьшура (1992-94 шераш) тайп-тайпанчу тобанашка бекъабелчаьрга барте, масла1ате, машаре кхойкху стихаш, х1иттайора музыкально-литературни композицеш.\nНохчаша вовшийн ц1ий 1анорна кхоьруш, мохк т1еман ц1ергахь багарна кхоьруш доху орца дара и Аз:\nЕлхаран метта соьга,\nТахана ела боху,\nЕларан мета соьга,\nТахана елха боху,\nЛайн амалш йолчу нахах\nЭлий лара боху,\nДела воцу мунепикъаш\nСоьга къобалбе боху.\nБ1ешерийн мур бу боху\nИштта чолхе х1уттуш,\nКерла пачхьалкх кхуллу боху,\nМаьрша синош дойуш,\nК1ант шен дена дуьхьал х1оттар\nГ1иллакх ду боху,\nВашас ваша ц1ийла керчор,\nГ1азот хуьлу боху.\nЦуьнан орцане мохь-ц1ог1а, цуьнан елхар, цуьнан дехарш, иза ша а тидамза йитира, мел ч1ог1а цо бахарх:\nХ1ей, адамаш, хаьий шуна\nСо х1ун хилла йог1у?\nТ1ехлелха цхьа г1аларташ,\nВа нах, мича.\nСтенга кхача г1ерта шу?\nЦа го шуна сан лешдолчу\nкераюккъе и эцна со йог1у.\nШу т1ехлелха, бен ца хеташ,\nсуна б1аьрзе хилла,\nКху сан дагал деза Хилла-кх\nи шун г1уллакхаш?\nКхана-х дог1ур дай шу орцах,\nлахьти чу и дилла,\nИ бен доцчу хенахь\nсуна бан шайн хастамаш.\nЦунна гергара, хьомсара бара Нохчийчуьра х1ора а доьзал, кхерч.\nНохчочун кхерчо йохъеш, шен дашца бовха кхерч йохъеш, шен дашца бовха кхерч шел ца балийта г1ерташ, кешнийн керташкахь керла чарташ ца х1иттадайта г1ерташ кхойкхура цо к1ета, урам-новкъа, не1саг1е х1уьттуш, сингаттамах мохк ларбар шен до1анашкахь Деле доьхуш:\nЛозучу сан дагах деттало\nцхьа шийла узарш,\nСаде1ар лахдина лаьтта со.\nСел доккха х1ара дуьне\nсайн дагна т1ехьа д1алачкъош,\nАс Деле до1а до\nхьан синан маршонна т1ера.\nТкъа т1аккха, кор тухуш,\nх1ора а ц1ийнан,\nЧекхйолу: «Бутт лаьцна, самадовла,\nадамаш!» – бохуш.\nТкъа нах д1абийшина, шайн метан\nХьеший а хилла,\nСом лоьхуш г1елбелларш д1атийна,\nТкъа батто юха а орцане шийла мохь\n«Адамаш, шун къийнойн 1азап ду ас\nтховса токхуш дерг», – бохуш.\nИ дешнаш аьллачул т1аьхьа цхьана-шина баттахь а ца ехира Бана. Ц1еххьана кхетта цамгар бахьна а долуш, Делан 1ожалло д1аяьхьира иза вайна юкъара, шена дукхабезачу махках, халкъах х1ун хуьлу цахааран шийла хаттар шен сица, дагца а долуш, долийнначохь дахаран илли а дуьсуш: «сан дахар хиллий-ца лазамал к1езга…», – баьхна йолу.\nИза хьалххе йилхинера, хиндолчун, т1еман ирча юьхь шена хааелча.\nШина т1амо х1аллакбинчийн синоша, шен б1аьрхишца церан кешнийн батрзнаш т1ундеш, йоьлхуш, кхайкхира Бана. Иза хийла к1ентан нанна, йишина хьалхара йилхира, шен дагах схьакъаьстина х1ара дешнаш а дитина:\n...елха хьо мохь тоххий,\nсо хьалхара йоьлхур ю хьоьца…


Хьинар дола саг -\nХьинар дола саг\nУкх йоазонца са вувца безам бола саг, вай республике дуккхача наха вовзаш ва. Мерешков Iалаудина Султан го йиш я телевидене передачашка, вайцига арадувлача газетий, журналий оагIонаш тIа. Хала а бIаьха а къахьегама никъ ба цо хьабенар. Аьлтий-Юртара юхьанцара школа яьккхачул техьагIа, цо дийшад Наьсарерча №2 йолча юкъерча школе. Эскарера цIавеча, къахьийгад «Назрановский» оалача совхоза мухь кхухьа машен лелаеш, трикотажни фабрика мастер-наладчик волаш, хIамаш тега машенаш тоаеш, радио корреспондент, телевидене болхло волаш. ЙIаьххача хана гимназе этнографи яха Iилма хьехаш хилар из.\nСултан сона вовза дукха ха я. Къаьстта а дика вайзар сона из «СелаIад» яхача берий журнале балха вахачул тIехьагIа. Тхо шиъ массехк шера цхьан кабинете къахьегаш хилар. Цхьан юкъа керттерча редактора заместитела декхараш кхоачашдеш а хинна, цул тIехьага воккхагIвола редактор хилар цох. Болх сиха а ма хулла гIалат доацаш а бе гIерташ, хьавера из ше цига яьккхача хана. Цул совгIа берашта сакъердаме хургдола, вай къаман дIадаха а таханара а вахар довзийташ дола йоазош дора цо. Журнала тIа кепа йийттай цун байташта, цо дIаязбаьча багахбувцама, увттаяьча кроссвордашта. «Даде, нане зама» яха корта а болаш, хьалха вай къаман вахар мишта хиннад дийцад цо берашта. Къаьстта а накъаваьннав из «ГIалгIай сийдола нах» яха йоазош деча даькъе. Цу тайпара нах леха а лехаш, цар вахара наькъаш тахка а тоахкаш, дукха денал дола нах бийцаб цо кхувш йолча тIехьеннна. Масала, тIехьара цо бийцарех бар Келамата Угуз, Буружнаькъан Сосаркъий Ама, Йовлой ГIайрбик-Хьажа, ТIангнаькъан БатIала ТIайп, Пхьилекъонгий Хьадиса Султан, Гойгнаькъан ГIалгIалга ГIоракх-Марза, Чопанаькъан Мухьмада Сергей, Салгхой Элжаркъий Билан, кхыбараш.\nIилма-тохкама институте а болх баьб Султана, цу хана цо кхелла а арадаьха а книжкаш да. 2007-ча шера цо арадаьккхар «ГIалгай этнографически лексика» цIи йола книжка. Цун чулоацам теркам тIаозаш а сакъердаме а ба, дуккха вахара доакъош довзийташ хиларах. Масала, Мерешковс цу тIа дувц гIалгIай Iадаташ, тIемца дувзаденна дешаш а герзаш а, пхьегIаш, тIабувха гIирс, гIишлонхоша шоай балха тIа леладу дешаш, хьехархочун, кхелахочун, юртбоахама болхлочун дешаш, кхачан а дегIа маьжений а цIераш. Хаьта а Султана керттера книжка да аьнна хет сона «ГIалгIай ловзараш» яхар. Ширача заман чухь денз вай хинна ловзараш дIаяздеш, кепа етташ, дуккхача наха, къаьстта берашта дIадовзийташ къахьийгад цо. Царна юкъе да тахан дицденна а дицлуш латта а ловзараш: кожолгаш тIа лелар, маркъилгах ловзар, лечкъаргах ловзар, гIолгех ловзар, таьлгах ловзар, кхера кхоссар, когсоалозаш хахкар, кхоссавалар, тIаршингах ловзар, кхыдараш. Из книжка шозза арадаьннад. ТIеххьара из арахийцар вай республикан культуран министерствос, хоза сурташ а дахкийта. Из, совгIата дала а мегаргдолаш, кийчдаь да.\nДикка лоархIаме а доккха а книжка да цо 2012-ча шера арадаьккхар а. «ГIалгIай багахбувцама цхьадола йоазонаш» аьнна цIи тиллай цох Мерешковс. Ши бIаь бархI оагIув йолча цунна юкъедахад фаьлгаш, анекдоташ, зоахалолаш, алараш, дагардергаш, ловцаш, хаттараш, беламе иллеш. Эггара тIехьа цо арадаьккхарех да «Судхойи прокурорийи дошлорг». ТIехьа тIайоагIача хана, кIеззига тоадаь, юха а арахийцача пайда баргба аьнна хет цох а.\nШе Россе журналистий цхьанкхетара доакъашхо хиларах тарра, бе-бе чулоацам бола йоазош ду цо «Сердало» газета лаьрхIа а. Уж дикача нахаца, вай къаман культураца, багахбувцамца дувзаденна хул. Цул совгIа, кулга говзал йолаш, моллагIа хIама ше хьадеш ва Султан. Тамаш еш хьийжав со цо дахчах хьаяьча хин хьайрага. Иштта накъавоал из барзкъаш тега машенаш ехача нахá. Каст-каста телефон тох цунга, тоае дIая мегаргйий машен аьле. Из болх цо цIагIа бу.\nБайтий книжкаш а да цо арадаьха. ЗIамига стихотворенеш дикагIа язъю поэта.Цудухьа царех лоацца шиъ еша лов тахан:\n«Син кхача ба оал,\nСатийна ю наб.\nСихало дуа са,\n«Илли дезац наьна деце,\nБезам безац цIена беце,\nДоттагIа везац эздий веце,\nРузкъа дезац хьаьнала деце,\nВахар дезац Даьхе еце».\nДика йоI, воI кхедаьд Султана. Марем яха цун йоI Наьсар-Кертерча Эсамарзнаькъанга маьре а йолаш, Магасерча реабилитационни Центре къахьегаш я. Эздел долаш, дика кхийнав воI Iаддал-Хьамид а. Да балха воалавеш, чувугаш; машенаца го йиш я из.\nСултан наха а чувенача хьаьшанна а чIоагIа тIера саг ва, ший хулачох гаргара нах лархIа, хьатIаоза гIерташ хул. Дукха ха йоацаш, ше волча делкъа хана лувш-оалаш вагIа а хIама даа а чубийхабар цо «СелаIад» журнала болхлой.\nУкх деношка 65 шу дуз, Мерешков вича денз. Вай къаманна а ший дезала а кхы дуккхаза из накъаваргва аьнна хет сона.\nСурта тIа: «СелаIад» журнала болхлой\nСултан волча хьоашалгIа.\n← «Россети Северный Кавказ» призывают родителей усилить контроль за поведением детей вблизи энергообъектов\nГIАЛГIАЙ РЕСПУБЛИКА ЗАKOH →


Министро Умаровс емалбина махкал арахьа беха "оппозицин векалш"\nМарсхьокху-бутт 19, 2018\nУмаров Джамбулат(аьрро) ву Кадыров Рамзанца.\nНохчийчуьрчу къоман политикехула а, арахьарчу уьйрашкахула а, зорбанан а, информацин а министро Умаров Джамбулата кхайкхам бина махкал арахьа бехачу "нохчийн халкъ кегаре кхойкхучу оппозицин ницкъийн векалшка", хаам бо "Грозный информ" сайто.\nЦунахлаьцна хаам бу Умаровс куьйгалла дечу министраллан инстаграмерчу агIона тIехь.\nУмаровс емалбина интернетехь (рунетехь) "нохчийн халкъ тIаме а, барт бохоре а кхуьйкхуш болу цхьаболу нах". "Мича кхача гIерта и нах, хIунда бу уьш кийча оццул атта "шайн" халкъан херамазалла дIаяла кийча", - бохуш эргIадвуьйлу министр.\n"…Тешна дуй шу, халкъана, Iасанаш Iуьттуш кеманаш чудаийта гIиртинчу сепаратисташа аьллачунна тIаьхьа а хIоттина, цхьана хенахь ша дина ирча гIалат юха а дан лаьа бохучух? -хоьтту министро цIершца буьйцуш боцчу нахе.


Поарчонеи Маркаи юкъера хоадаргдоаца доттагIал\nБекарга бетта 31 ди 2021 шу\nГIалгIа Iумо Поарчо Гитлераца тIом эттача хана ага уллаш бер хиннад. Бакъда, цун да цу тIема тIа хиларал совгIа, из тIом чаккхен тIа кхаччалца, цу тIема тIа чакхваьннав. ХIаьта а, цун юхьига тIа кхалхар хиннад моастагIчунна карах, немций мехка латаш — Берлин а, кхыйола цар шахьараш а, моттигаш а фашистех Iоценъеш.\nПоарчо ше, агара ваьнна когалла ваха дукха ха ялалехьа, Сталина амарца Даймехкаха ваьккха, гаьннарча, наьха, хийрача, шийлача мехкарча бураний аренашка Iаьдало вихьа Iокхессав ший цIагIарча нахаца цхьана — «къаман моастагI» ва хьо, аьнна. ХIаьта, даьх дола бакъдар ха аьттув баьннабац Совета Iаьдал дехачул тIехьагIа мара. Цу хана ер ханчу этта къонах хиннав.\nЦигга, ший турпала валар нийсденнача Берлине дIавеллав укхун да, цигденна, велла моттиги каши боккъонца ховш дац аьнна хоам бар акхарга бухсоццаш хьакхаьчар.\nЦунах дух тIа вала Поарчона гIo даьр ва хIанз Германе вахаш вола Марк Гольден.\nМарк ше къамах немце ва. Из а ший нахаца, ер Поарчо санна, иштта «къаман моастагI» ваь, мехкаха ваьккха, акхарел хьалха Поволжера Казахстане бахьийтарех хиннав, духхьал къамах немце хилар мара кхы бахьан доацаш. Ераш а ма хиннабий къамах гIалгIай хилар мара, кхы бехк боацаш Кавказах баьха.\nЦигга, Казахстане, шоаш баха дIанийсбаьча цхьана зIамигача юрта байза, вошал хетта, доттагIий болаш чакхбаьннаб Поарчои Маркеи, цу мехкара шоаш дIа-хьай къастталца. Поарчо ший нахаца Кавказе хьалцIавенав, къаман аьттув а, бокъо а яьлча, кхы дукха ца говш. ХIаьта, Марк? Поарчо ший мехка цIавена тоъъала ха яьлча, совета паччахьалкхе ехачул тIехьагIа, Казахстанера Германе дIавахав ший дезалца, шоаш немций хиларах аьттув а баьнна. Хьалха СССРе вахача хана Гольденев яхаш тайпана цIи лелаеш хиннавале а, хIанз, Германе дIавахачул тIехьагIа Гольден аьнна лоацъяьй цо из, немцашта ма варра тара хила лаьрхIа — цудухьа, хIанз боккъонца вола немце, Германа паччахьалкхена гражданин Марк Гольден ва из. Вахаш Гамбург оалача немций городе а ва.\nИззал шоаш вахаро дIа-хьай кхайсабале а, шоайла бола бувзам хоада ца беш, из хьалкхоабаш хьавенав ши доттагI.\nБакъда, цхьа ха ера акхара дIа-хьай бувзам боацаш. Дукха ца говш, юха хоттабалар. ХIанз каст-каста телефонаца дIа-хьай къамаьлаш ду. Иштта цкъара къамаьл деш, шоайцига, Германе, хьоашалха вийхар Маркас Поарчо, кIеззига ха яккха аьнна. Поарчочо из юххьанца хьатIаийцанзар, ший яхача ханах а, дегIа могашалах а, цулла совленах, меттацарча халонах а шек волаш. ХIаьта а, Марк кхы ца соцаш, хьатIаийцар цо ше хьоашалха дIавехар.\nВаха лаьрхIар Поарчочо доттагI волча хьоашал де.\nМаркас «приглашени» хьаяйтар, «виза» яккха укхунна атта хургдолаш. Дезал дIаоарцагIа баьнна, вIаштIехьа яьлар «виза» а. Кийчвир наькъа, керда дувхар а кхы дIахо эшар а ийца. СовгIаташ а Iалашдир немцашта ГIалгIайченера. Бакъда, цхьана хIаман тIехьа барт кхийтанцар Поарчочун ший дезалца — цар шийна наькъа ийца модж йоаша бритва юха а даьккха, ший къаьнара, масса хана ше боча долаш леладер мара наькъа дIахьа раьза хиланзар. Из дар «Вraun» яха токацара бритва, укхунна Маркас совгIата денна, шоай доттагIалла тIагIолла, ераш Казахстане къасташ, Поарчо Кавказе хьалцIавоагIача хана. Цу хана денз цунцара къасташ хиннавац, масса хана ца йоаше а, из кходеш, каст-каста хьаийце, цунца модж йоашаш — цунцарча чама. Кхы шоайчох хIама хургдоацалгах кхийтта, юхабаьлар дезал а.\nХанна воккха а, арахьа дукха лийна а ца хиларах, ер накъавоккхаш ший шоллагIа вола воI, Iумар, вахар укхунца Москве кхаччалца. Цигга, аэропорте Гамбурге додача фе-кема тIа ер дIатIахоаваь юхавезаргволаш.\nНикъ атта хилар акхара. Гамбурге дIакхаччалца хургдолаш «транзитах» ийцар укхунна билет. ВиIий дар Москве кхаччалца мара дацар.\nГIалгIайченерча аэропорте Гамбурге кхаччалца хургйолаш регистраци яйтар Поарчочун билета. Иштта «багаже» дIачуялар укхун чемодан а, цу Гамбурге дIакхаьчача мара хьаэца ца езаш.\nАкхара фе-кема Москверча «Шереметьево» оалача аэропорте Iоховш дар. Цигара дIадар воккха саг дIахо вахавезар а.\nМоскве «транзитни» аэропорте дукха га везанзар. Да тIавола фе-кема гIатта айделча, цига кхы ца Iеш, Москве хьачувера Iумар, шоай тайпаха саг волча Iергволаш, да юхакхаччалца, тIаккха цунца цхьана Кавказе хьалцIагIоргболаш. Поарчочо хьоашалха доккхаргдар а дацар кхо ди мара.\nУкха фе-кемача дIачу а ваьнна ший моттиге Iохайча-гIоне, ше цIагIара хьавоагIаш мо, сагаца йист хилар доацаш, духхьал шийна хьалхашка дIахьежар е Iочухьежар мара, ваьгIар Поарчо, цIаккха ца хадаш Даьла цIи йоахаш, дагахьа айяташ дешаш.\nЦу чу хьатела даар даа а раьза хиланзар.\nГамбурге Iокхаьчар воккха саг буса цхьайттлагIча сахьата. Аэропортера ер хьаараваьлча, цига укхунна духьалвена вар Марк ший воIаца Альбертаца. Шоай машенаца бар уж.\nЧIоагIа безаме вIашагIкхетар хилар акхара.\nГорода юкъе боацаш, юстара уллача Треппенвиртель Бланкенезе яхача моттиге бар Маркара бахаш, цига шоай къаьстта коттедж а йолаш. Из городаха хоттаенна айеннача моттиге уллаш пхье яр, «пригород» лоархIаш. Айенначара хьо дIахьажача, Эльба яха доккха хий да гуш. Из хий акхара кот¬теджа шоллагIча гIата тIара дIахьажача а гора кIезиг-дукха бIарга. Поарчо а из гуча оагIорахьарча цIагIа вар Iохоаваь.\nМаркий дезалле хьачукхаьчача а тоъъал баьгIар ераш шоашта юкъерча чамах Iоцабувшаш, дукха къамаьлаш деш. Maccaг1a дар уж акхарна дагаухараш, акхарна хьеде, дувца чам бараш?..\nКхоалагIа сахьат доладелча Iобийшар. Миччахьа бале а, вожаш — немций ма бий, шоай оамалаш а йолаш, массадолчунна шоай лостам а болаш.\nПоарчочунна дIатовса кхензар. Ер дагаухача уйлаша дIаозаваь уллаше а, бусулба наха Iуйранара ламаз де деза ха хьатIаэттар. Из укхун хайр ше менгена уллув гIанда тIа IотIадиллача сахьата тIа хьажача.\nФусам-даьна довзаш дар бусулба наьха г1улакхаши хьашташи, хьалха акхарца шоаш Казахстане бахаш бIаргадайна. Шоаш къаьстача цIагIа Iобувша дIачубахалехьа хьахьекхар Маркас ламаз эцара а, хьадира а укхунна хьакаштаха а, аттагIа а дар. Цигденна, къулбехье малагIча оагIорахьа я-м укхо ше хьалахар шийна, цу гIулакха, ше миччахьа ваха а наькъа аравоалаш хилча шийца леладу къулба укхаза а шийга хиларах. Марко ше а хьахьекхадар укхунга мичахьа я шоашкагахьара хьажача къулбехье, шийна ховргда укхо яххаше а.\nIуйранара ламаз даь ваьлча, дIахаьнара ваьлар шийна биллача метта. ТIаккха кастта набаро дIаозаваь дIатайсар, Iyppa ворхI сахьат даллалца наб еш иллар. Хьасомваьлча, дегIа тоъъала салаIар хинналга хоалуш дар.\nФусам-нанас фаттал кийчдеча юкъа кIеззига дегIамаш мукъдаха вай аьнна, арабайна цхьа сахьат даьккхар ара лелаш, ераш баха гонахье тохкаш. Юхачубаьхка, ераш цIанабенна боаллаше а, даар акхарга хьежаш кийча дар. Iохайша шоашта дика хIама а кхаьлла, городага хьажа вигар хьаьша фусам — даьша шоай машенаца.\nГорода юкъе дIакхаьчача, «центр» оалача, шоай машен оттае бокъо йолча дIа а оттаяь, дIахо гIаш лийлар ераш. Города юкъера дукха доккхий цIенош хозахийтар Поарчочоа. Цецвувлар из цигарча лостамах, улицашкарча цIаналах, цигарча наьха оамалаш а хозахийтар. Немций оамал а, цар лостамацара гIулакх а хьалха-денз довзаш-м ше а вар ер, Казахстане Iодахьийтача хана царца цхьана дахаш байза а, дувцаш хеза а. Бакъда, укхаз дайначо цецваьккхар.\nГеттара хоза хийтар укхунна Гамбург города Iаьдал чудола «ратуша» оала доккха, арахьара дуненахьа хозача говзалца дега даь цар керттера цIа. Вешта мэрия а оал цунах. Тоъъал ха яьккхар укхо дехьа-сехьа воалаш цунга хьожаш. ЧIоагIа бIарг ловзабора укхун цIенна юкъе урагIъяха латтача «гIало» — из шоай лоамашкарча гIалгIай вIовна тарахийтар.\nМаркаси цун сесаго Мартаси дукха дийцар укхунна Гамбургаха лаьца, цун истори а. Вахара хьалаха аьлча, ерригача Германе а маьхашта езагIа я аьлар цар из шоай город. Яле а, ваха хьашт долаш я, шоаш раьза ба аьлар ци¬гарча вахара, хIама эшаш бац, массадолчун кхоачам ба. Шоашта дагдехача, шоай догъэттача, Германа паччахьалкхена моллагIча а кхыча моттигашка, е, хьашт дале, Европерча кхыча мехкашка а дIадахий, массехк ди доаккхаш, салаIий, сакъийрдий юха доагIа цхьаккхача хIаманца новкъарле а, хало а ца хулаш.\nХIаьта, Гамбург — геттара къаьна город я, кIоарга истори долаш, цул совленаха — Германа паччахьалкхенчухь «ше къаьсста паччахьалкхе я» оалаш а я, селла боккха лерхIам болаш.\nЦигара баьлча, хи-кемаш долча порте хилар ераш. Цигга Гамбург — ерригача Европе а йоккхагIчарех порт йолга хайра Поарчочоа. Эзар шу гаргга да из порт йола. Керда хьадаь а, къаьна а кемаш дукха дар цига. Хаьшо дукха ха яьккхар эгIа-магIа воалаш, царга хьожаш. Ер цецвоаккхаш дар города гоннахьа дукха хий хиларал совгIа, кхы а цу города юкъе дукха хьарсамаш хи¬лар, хиха диза, тIалелаш гилкемаш да. «Ер-м шоллагIа йола Венеци ма йий!» — оал юкъ-юкъе Поарчочо, из ше хьееча Венеце ше хиннавеце а — ювцаш хазаи, сурташеи, телевизорача-гIоллеи мара бIаргаяйна воацаш.\nМузеешка аха дукха раьза хиланзар хьаьша. Вешта, аха укхун чам хиннабале а, уж дукха яр, укхунга хьадийцачох, йоккхий а йолаш, царчу массанахьа а чакхвийна ер варг а воацаш, укхо цу мехка йоаккхача хана. ВIалла из деце а, хьатIаэттар делкъелла тIехье дIайолалу ха яр, ах ди дIадаьннадар. ТIаккха, шоллагIа дале, кIаьдбалар а дар акхара хоалуш. Дуача хIамах-м ераш шоаш леллаше а кхийттабар, цхьацца эцаш, кхоаллаш — меца бацар.\nХIаьта а, шина музее ваха раьза хилар хьаьша из ди чакхдалалехьа. Ужаш яр Кунстхалле яха суртанчий музейи, Паноктикум оала, наьха хьисапе боалазагIа яь теникаш йола музейи. Цу шинна музеешка шийна дайначох чIоагIа цецваьлар Поарчо. Дукха гайр хьалха сурташка а, тIаккха теникашка а хьожаш. «Ва, ма доаккха хIама, ма йоккха говзал я-кх ер иштта сурташ дахка а, иззал наха тара сибаташ долаш теникаш хьае вIаштIехьдалар а. Боккъонца дийна болаш санна ма хьежий хьа а. Тамаш еций? Астофируллах! Дала наха тела говзал!..» — оал Поарчочо юкъ-юкъе, ше царга хьежаш лелаш.\nСадайча мара цIенах кхетац ераш. ТIаккха, пхьера тIехьа шоашта тахан дайнар дувцаш кIеззига ха а яьккхий, дIабувша лоархI акхара, сецца гIайтта шоаш наькъа баха безандаь. Из шоллагIа ди Берлине баха даккха лаьрхIад. Поарчо ше ва из Маркайгара дийхар, цигарча Трептов-паркеи Рейхстагеи хьажа вига ше аьнна.\nИз ди деррига а дIалоац Берлино, дIа-хьа наькъа яьккха ха а йолаш. Цигга духхьал цу Трептов-паркеи Рейхстага гонахьа хиллеи мара кхычахьа дIа-хьай лела кхувц акхара. ТIаккха, буса салаIа кхувргдолаш Гамбурге юхакхача безаш а ма бий ераш.\nКхоалагIа ди а Гамбурге арабаьле дIахьо. Цу дийнахьа «Ботанически садеи» Чкъаьрий базар тIеи мара кхыча моттигашка хила аьттув хилац — буса юхадодача фе-кемаца цIаваха везаш билет долаш хьаьша хиларах.\nХоза хийтар Поарчочунна «Ботанически сад» а, бакъда, ер цецваьккхарийи укхун сакъердам айбаьрийи-м дукхагIа Чкъаьрий базар яр. Из ер цIагIа цхьаннахьа а го Iама базар яцар. Ма дарра аьлча, цига чкъаьрашца мах барал дукхагIа салоIар, сакъердар наха. Чкъаьрий дохкача чухьа къаьстта белгалъяь моттигаш яр наха салоIаш, цига шоаш хьаийдеча чкъаьрашца йий мелаш. Йий цу чу ма эшша хьадохкаш дар, кхал-маIа аьнна доацаш, шеввар из молаш а вар.\nЦигара баьлча, цхьана-шина йоккхийча тикаш чу вигар хьаьша Маркаса, укхо дехарах: цIагIарча берашта-мукъне цхьацца совгIаташ эца безам болаш. Берашта йоккха дог-гIозле ма хулий цунах — дадас кхыча паччахьалкхера цIавоагIаш денача совгIатах, фуннах из дале а.\nЦу массанахьа а чакхбайна, ераш чукхаьчача, Мартас кийчдаь даар дар акхарга хьежаш. Хьаьша цIаваха везаш воландаь, къаьстта шу кийчдаьдар фусам-нанас.\nШун тIа баьгIа, даарах, къамаьлах биза баьлча, Поарчо ший хIамаш кийчъе отт, наькъа кийчо еш. Цигга Мартас хьадай хьалу укхунна а, цIагIарча укхун дезалла а ше кийчдаь совгIаташ. Цкъара духьалвоал хьаьша цхьаккха дича а хьаэцаргдац, хьоргдац ше аьле, хIаьта а, кхы вожаш юхабаргбоацалга хайча, хьаэц, доккха баркал а аьле. Къаьстта ше укхунна аьнна кийчдаь совгIат хьакховдаду юххера а Маркас — «Ер аз лаьрххIа хьона луш совгIат да, къаьстта, сайгара!» — аьле. ТIахьоарчадаь каьхат хьадийлача, хов из «Вraun» яхача фирма хьадеш дола электробритва долга.\nФусам-даьга юха хIама ца оалаш, хьа а вийрзе, ший чемоданачура хьа а даьккхе хьагойт Поарчочо цхьана хана Казахстане шоаш къасташ укхо ший¬на совгIата данна, из цIи йола, цу фирмо хьадаь, хIанз хано къадаь, «Вгаип» яха ший электробритва.\nИз бIаргадайча цецвоал Марк:\n— Это она та самая? Что я тогда подарил? — хоат цакхеташ, шекваьнна.\n— Да, Марк. Берегу, как дорогую реликвию! — жоп лу доттагIчо-гIалгIачо.\n— Danke sean, main freund! — Оал Марко ший метта, дог чIахкий, бIаргашка хий отташ, тIаккха тIатох гIалгIай а, эрсий метташца. — Баркал! Спасибо, друг! Я так тронут. А ведь это не просто старый предмет своей эпохи. Сколько всякого, связанного с тем временем, всплывает с ним, что мы сами и наши народы пережили. Это не просто устаревший подарок, а насто¬ящий раритет! Спасибо, что столько времени и так хранишь мой этот скром¬ный, небольшой подарок и верность нашей дружбе.\nТIаккха, юхь тIа велавалар а даьле, бегаш бара тара тIатох: — «Теперь у тебя будут две бритвы «Braun» от немца».\n— Я обещаю тебе, эта бритва, как настоящий раритет той эпохи и нашей дружбы, обязательно ляжет в наш музей! — дIачIоагIду Поарчочо шоай, доттагIий, къамаьл.\nЦиггача ший кулгахара хьа а даьккхе, — А ну, дай сюда руку! — аьле, дIадолла отт Маркий пхьарсагIа сахьат. Из да укхунна воIо совгIата ийца, гIалгIай мехка герби байракхи тIа а латташ.\n— Ты что? Что делаешь? — духьалвала гIорт Марк, сахьат дIа ца эца. Цунах хIама хилац. Цу тIа, ший доттагIчун оамал дика йовзаш а ва немец. — Ты и так столько подарков нашей семье привез, что нам с Мартой очень не по себе стало. Хватит с тебя, не надо. — Йоах даггара фусам-дас. Из цо яххаше а сахьат дIачоагIду Поарчочо доттагIчунна пхьарсагIа.\nАэропорте кхаччалца ер накъавоаккхаш ба Марки, Мартаи, цар воI Альберти. Хьаша таможне дIачакхваллалца цига сабар а дий, цIенгахьа болх Маркара а. ХIаьта, Поарчо сатасса гарга йолча хана, кхо сахьат Iyppa доалаш, фе-кемаца Iовос Москве.\nХьалха, дIаводаш, хоза кIаьда ваха вале а, юхавоагIаш иштта сатийна, кIаьда вар хиланзар воккхача сага. Тоъъал дукха ха яьккхар фе-кемо юкъ-юкъе детталуш — «турбулентноста коридоре» нийсденна. Чу багIарех цхьаццабараш унзара бувлаш, Iимадаш еш бар, цхьабараш шоай меттаха Даьлага кхайкар. Поарчо а вар ше-шийца Даьла цIи йоахаш, дагахьа шийна хов айяташ дешаш, Даьлагара маьрша дIакхачийтар дехаш.\nКхы хьовзам, зе-зулам доацаш дIа а кхаьча Iобессар ераш шоаш кхача безача «Шереметьево» аэропорте.\nУкхуза укхунна духьалбаьхка бар воI Iумари, из ха яьккха дIачуваха хинна акхара тайпана зIамсаги.\nБерригаш цхьана дIачуболх ераш из волча юха а.\nЦига из ди а даьккхе, саррахьа Назране йоагIача цIер-машенаца хьацIабоагIа даи воIи. Цул тIехьагIа тоъъал ха йоакх Поарчочо ше Германе бихьа хиннача наькъах а цига шийна дайначох а дувцаш.\nЦхьаькха шу даьлча, ахкана хана Поарчо волча хьоашал де воагIа Германера Марк ший сесагаца Мартаца цхьана, укхазара шоай гIалгIай доттагIчунна дезал бовза а, лоамашка баха, цигарча моттигашка хьажа а.


Сочи гIалин коьрта архитектор лаьцна 20 миллион сом кхаъ оьцуш\nКоррупци лелорах йолчу шеконца лаьцна Сочи гIаларчу архитектурин а, гIалахIотторан а департаментан директор. Краснодар-мехкан Талламан комитетан урхалло бечу хаамца, гIалин Адлеран кIоштахь хьешан цIа дар сихдойтург 75 миллион сом доьхуш хилла цо.\nАхчан дакъа – 4 миллион сом гергга – Сочин коьртачу архитектора схьаэцна ах шо хьалха. Охан-беттан 30-чу дийнан сарахь дIаделла цуьнга кхин а 20 миллион. Оцу муьрехь иза лаьцна, сов боккхачу барамехь кхаъ эцарх болу бехк тIе а хьош. Оцу бехканна низамо набахтехь такха кхачадо 15 шо.\nКоррупцица къийсам латточу полицин декъан куьйгалхо набахте хьажийна Ставропол-махкахь\nАйдинчу девнехь жоьпе озийна архитектора хьешан цIа хIотто аьтто беш хилла лаьттан декъан да а. Иза бехкево кхаъ луш юкъарло лелорна. Оцу бехканна Оьрсийчоьнан низамо кхачадо набахтин 12 шо.\nЛецначийн цIерш ца йоху талламо. Карарчу хенахь Сочи гIалин архитектурин а, гIалахIотторан а департаментан директоран декхарш ханна кхочушдо Петухов Михаила, боху хьукматан сайто. Амма Google хостинган архивехь йисинчу информацица, дукха хан йоццуш департаментан куьйгалхо хилла Добромыслов Сергей.


Къаьмнашна юкъа цим таса санна\nИтт шо ду Дагестанан Казбековский кIоштарчу наха хьаькамашка аьрзнаш кхоьхьуьйту. Советан Iедало 1962-чу шарахь шайга делла лаьттанаш лело ца дуьту шаьш луларчу Бабаюртан кIоштарчу Львовское-1 эвларчу бахархоша, бохуш, леткъа уьш. Шайна юкъара къовсам цхьалхабаккха, аьлла, рогIерчу гуламе бевлира нах кху деношкахь.\n"Сан цхьа дехар ду хьоьга, Путин Владимир: Дагестане юха ма даийтахьара ахь сан арз", бохура гуламехь, президентна дIахезар долуш санна, 93 шо долчу Дуьненан шолгIачу тIеман декъашхочо.\n"Сан кехат, хьалха а санна, Бабаюьртан кIоштарчу милцочуьнга охьахьажор ду. Мехкан дай а, министраш а гIорасиз болучохь цуьнга хIун далур ду?" – цецвуьйлура воккха стаг.\n"Дагестане Москвара векалш а бахкийтий, нийсо яхьара ахь, Путин!" – дийхира цо.\n57 шо хьалха шайга делла хилла латта ду Дылым, Ленин-аул, Калинин-аул ярташкарчу бахархоша далхориг.\nСоветан заманахь Дагестанан шерачу аренийн кIошташна тIеяздора лаьмнашкахь маьрша лаьтта лаьттанаш – царна тIехь шайн даьхний дажадора наха. Хенан йохалла шоръелла оцу дажорашна гонах хилла ярташ – цара къуьйсу "шайн латта" Казбековский кIоштарчу нахаца.\nОцу лаьттанийн хьокъехь дехха дуьйцу гуламхоша: эрзах яьхна, ишалшлахь яра 100 чаккхарма генахь цаьрга 1962-чу шарахь елла меттигаш, нах дагарш, метигаш, белаш, мангалш оьций боьлхура цига, цомгуш хуьлура, пехаш а шелдой, лара.\nЗаманца тоделира и лаьттанаш: тIехь цIенош дира, дежийлаш дебийра, жоьлаш хIиттийра, хьелийн ферманаш ехкира, тIе дуга дийра.\n2010-чу шарахь оцу лаьттанийн долалла листира Iедало. Дагестанан бахаман а, лаьттанийн а министралло 49 шарна оццу Казбековский кIоштанна тIечIагIйира доккхачу декъанна суьйлий беха и меттигаш.\nАмма къовсаме баьккхира мохк цунна герга бехачу бухарчу гIумкаша, уггаре хьалха Бабаюьртан кIоштарчу Львовское-1 юьртарчу наха. Дар-дацарш лаьтта тахханалц. Суьйлаша дийцарехь, уьш "ца буьту цанашна мангал тоха, къоланаш до, божалш дагадо бевзаш боцчу зуламхоша".\nЦарна а, кхарна а юкъахь герзаш а дийлина. Ленин-аулерчу цхьана кIантах заьIапхо вира цкъа лилхинчу кхийсарша. Къонаша динчарна, цIерш летийначарна, герзаш диттинчарна духьал айдира кхо дов, амма къастоза ду хIинца а.\n"Дружба" ("ДоттагIалла") цIе лелочу юьртабахаман кооперативан куьйгалхочун гIовсо Битимирзаев Давлетмирзас дийцарехь, иза а, цуьнца болхбен нах а дукха гIиртина меттигерчу бахархошца барт каро, амма аьтто ца баьлла. Къовсаме даьлла латта шаьш дуьтур ду, нагахь санна Iедало Бабаюьртан кIоште цхьа зама хьалха дIаделла шайн латтанаш юхалахь, боху казбековхоша.\nФермерша дийцарехь, массех шо хьалха дов листа йоьлла хилла Дагестанан бахаман а, лаьттанийн а министр Iийна Толстикова Екатерина. Цо айдинчу цхьаьнакхетаршкахь хиллачу бахархоша дагалоьцу хIетахьлера къамелаш, уьш тешна бу, Iедалерчу наха ца дуьту дов дижа. Политика ю бехке, спикеро Шихсаидов Хизрис а, премьер-министр лаьттинчу Алиев Атайн а "болх" буи за, чIагIдора гуламхоша.\nЛьвовское-1 юьртан куьйгалхочо Ибавов Гусейна дийцира "Кавказ.Реалиина" шена гуш долу хьал. 2010-чу шарахь ша латта казбековхошна тIеяздеш хIоттийна документ Львовское-1 юьртарчу бахархошна ца довзийтина Дагестанан бахаман а, лаьттанийн а министралло, иза цатайна бухарчу наханна.\n"Тхан юьртахь 1500 вахархо ву. ТIекхуьучаьрга хIусамаш яйта, царна дала лаьттанаш дац, тхан долахь ши эзар гектар бен ца йисина", элира юьртдас Ибавовс.\nЦо дийцарехь, къовсам листа массийттаза гулъелла кхеташонаш. Масала, сан наха шаьш реза ду боху казбековхошка юьртан кхечу агIор лаьтта хотеш дIаяла. Амма Iедало вовшахтухучу хIора а кхеташоно гIуллакх листар дуьллу "тIейогIунйолчу бIаьстене", амма ца бо къастам – цундела "кхехкаш хуьлу адам бIаьсте тIе моссаза кхочу".


Соьлж-ГIалахь полисхочун тIелеттачу Барзаев Ахьмадах дIакъаьстина цуьнан да\nМанагалан-беттан 23-чохь Соьлж-ГIалахь полисхочунна тIелетар динчу 21 шо хиллачу Барзаев Ахьмадан да а, гергара нах а нахана гуш-хезаш дIакъаьстина цунах. Цу хьокъехь сюжет гайтина меттигерчу телевизионехула, хаам бо "Кавказ.Реалиино".\nЦу тIехь Кадыров Ахьмад-Хьаьжин администрацехь низамашкахула декъан куьйгалхо хиллачу Барзаев Алхазура неIалт аьлла шен кIантана. Цо баркалла аьлла низамаш лардочу органийн белхахошна иза верна. Барзаевс шена кIинтIера бовлар дехна шен кIанта зулам деанчу нахе.\nМаршо Радионо яздина ма хиллара, кIиранан сарахь урс а карахь Барзаев Ахьмад тIелетта некъан полицин белхахочунна. Официалан болчу хаамца, цо чов йина Сафиулаев Рамилана. Оццу хенахь цигахь тIехволуш хилла Росгвардин эскархо Джабраилов Зелимха. Цо герз тоьхна вийна тIелетардинарг. Цул хьалха Барзаев кхиъна эскархочун урс тоха.


Соьлж-ГIалахь килсана тIелатар дина тIемалой уьйр йолуш хилла "Исламан пачхьалкх" тобанца уьйраш латточу Гетагажев Артура куьйгалла деш хиллачу ГIалгIайчуьрчу тобанца - Малгобекерчу джамаIатца. Иштта верси ялийна "Коммерсант" газето, Соьлж-ГIалахь хиллачух яздеш.\nГазето чIагIдарехь, Гетагажев тобано 2012-чу шарахь эккхийтар динера Малгобекехь полисхо дIавуллуш. Цу тобанарчу наха вийна 2013-чу шарахь ГIалгIайчоьнан кхерамазаллан кхеташонан секретар Котиев Ахьмад.\n"Коммерсанто" бинчу хаамца, 2014-чу шарахь "Исламан пачхьалкхаца" уьйр хилла Гетагажев вийра. Муха латтийна хилла цо и уьйр газето дуьйцуш дац.\n"Коммерсантан" хьстано чIагIдарехь, килсана тIелатар динчерах цхьаъ – Цечоев Ахьмад - Малгобекан кIоштан вахархо ву, школа яккха а кхиале, исламан радикалех дIакхетта волу.\n"Коммерсант" газето, хьалхо бинчу хаамашца, мукъаденошкахь Соьлжа-ГIалин юккъехь гIаттамхойн тIелатар дан Iалашо хиллийла хууш хилла. Юьхьанца Нохчийчоьнан администрацин резиденцина тIелатар дийцаредеш хилла цара, и гIишло леррина ларъеш хиларна, ойла хийцина. "Цундела гIалин массо а маьIIехь полисхой бара дIасабаьржина", - аьлла, хаамбина газете церан хьостано. Архангел Михаилан килсана гена йоццучу зезагийн паркехь тидам бинера шеконца дIасахьийзачу кегийрхойн. Циггахь лаьцна уьш полисхоша.\nЦхьайолчу хьосташа дийцарехь, килс чохь лачкъа гIоьртинчух тера ду гIаттамхой, шаьш лаца тIаьхьабевллачу поисхойх.\n"Килс чохь бен кхи царна къайлабовла меттиг бацара", - билгалдоккху газетанца къамел динчара


ЭрдогIанна бекхам беш, эрмалойн геноцид къобалйина Шемахь\nОсманан имперехь 1915-чу шарахь эрмалой хIаллакбар геноцид ю аьлла, резолюци тIеэцна еаридийнахь Шеман парламенто. Хонкаран а, Димаьшкъан а юкъаметтигаш йоьхначу тIе а кхи а карзахъевллачу юкъанна бина сацам бу иза. ТIаьххьарчу деношкахь Шеман а, туркойн а эскарш масийттазза вовшашна чуччадахна хилла Шеман къилба-малхбузерчу Идлиб провинцехь.\nПачхьалкхан парламент президентна Асад Башарна Iаламат муьтIахь ю. Ткъа иза легитиме хилар къобал ца до Шемарчу герз эцна, гIаьттинчу оппозицино.\nПарламентан спикеро еаридийнахь бехкейина Туркойчоь, Шемана дуьхьал "агресси" йолорна. "ДоттагIаллин эрмалойн къомана" дуьхьал "ЭрдогIанан дайша зуламаш лелийнера" аьлла, дIа а хьедеш. Туркойчоьно Димаьшкъана бехкбиллина, шалхонаш лелорна.\nДе хьалха ЭрдогIана критика йира Оьрсийчоьнна, Идлиберчу маьршачу нахана тохарш дарна. Нагахь санна, кхул тIаьхьа шайн цхьа эскархо вехь, шаьш Асадан эскаршна тIелетар ду аьлла, дIакхайкхийра ЭрдогIана.\nИдлибехь Асадан ницкъаша шемахойн оппозицина тIаьххьарчу деношкахь динчу тIелатарехь иттех туркойн тIемало вийра. Туркойчоьно шайн эскарш а, тIеман техника а тIеоьзна Идлибе. Дийцарехь, дуьхьалойинчу Туркойчоьно а вийна Шеман иттех эскархо. Шаьш Хонкарехьа хилар дIахаийтина Iамеркан Цхьанатоьхначу Штататаша а, НАТО-с а. 800 сов эзар маьрша нах тIаьххьарчу беттанашкахь бомбанех уьдуш, хIусамаш дIатуьйсуш бу, ООН-ан зерашца.


Маьждигаш а, коронавирус а: дIакъовлур я ца къовлур?\nМахачкалара цхьахдолу маьждиг\nМатериалан автор ю Гафурова Марият\nМахачкалара уггар а даккхийчех "Тангим" а, "Ихлас" а цIерш йолу ши маьждиг карантинна дIакъевлина. Хьалха санна неIарш йиллина юьсу вукху маьждигийн. Байначу беттан 29-чохь болх бечуьра сацийра салафитийн "Тангим" маьждиг.\nМаьждиган пресс-секретаро Мухаммадов Мухьаммада билгалдоккху, къайлахчу сервисаша я республикан муфтиятан тIедилларца къевлина дац уьш аьлла. Цо бахарехь, доллу дуьненахь а коронавирусна тIехула иккхина паника бахьана долуш маьждиге оьхучара хоьттура, Делан цIа цхьана ханна дIакъовлур долуш дуй-те бохуш.\nМехкан Iедалхоша гул ма ло нах лелачу меттигашкахь бохуш, дIахьедеш хилар чоьте эца Iалашо хилла маьждиган куьйгаллан.\nБюджетан организацешкахь а карантин кхайкхийна карарчу беттан 5-8-чу деношка кхаччалц. Мухаммадов кхеташ вац, пачхьалкхан йоллу урхаллаш болх бечуьра совцош хилча, динан организацеш муха дIакъовлур яц бохуш.\n"ШарIан а, хьадисийн а барамашкахь маьждигашка лелачу нахах жоп дала дезарш тхо ма ду. Цундела, цхьана ханна карантинехь совца дохку тхо а, кхиндолчу маьждигийн неIарш йиллина латтош елахь а", - боху Мухаммадовс.\n"Тангим" дIакъовларца, цунна тIаьххье Заздоккху-беттан тIаьххьарчу дийнахь шаьш карантинна дIакъовлалуш ду аьлла, дIахьеди Махачкаларчу Колышкинан урамерчу "Ихлас" маьждиго а.\nМаьждиган имаман гIоьнчас Исаев Элмурзас бахарехь, Iаламат хала дара царна и сацам тIеэца, хIунда аьлча, дIакъовла резабоцурш а хиларна.\nДелахь а, дерриг а маьждиг дIакъовлур ду бохург дац иза. Шен-шен заманчохь муаззина ламазан хенаш кхайкхор ю, маьждиган гIуллакхдархойн йиш хир ю джумIа ламаз дан а. Бакъду, меттигера бахархой чубуьтур бац. "Карантин" аьлла, кехат хир ду неIарехь дIатоьхна.\n"Маьждигехь вовшашца хьакхало. Дукха нах оьху тхан маьждиге, къаьсттина адам гулло пIераскандийнахь Рузбане, кхо эзар стаг хуьлу уьш. ХIара доцург а, кхин а кхо маьждиг ма ду кхунна чу догIуш", - дуьйцу Исаевс.\n"Бусулба динехь уггар а коьртаниг - адаман могушалла ю, цул тIаьхьа-кхиндерг" бохуш, билгалдоккху цо ишта. Цу тIе боху Исаевс, мехкан Iедалхоша омра ду арахецна, нах гуллучу меттигашкахь дозанаш тоха аьлла. Делахь а, Махачкалара, Къилбаседа Кавказехь уггар а доккхачех лоруш долу, юккъера маьждиг хIинццалц хиллачу рожехь болх беш ду.\nМаьждигаш дIакъовла аьлла, сацамбина бац Хасав-Юьртахь аьлла, дийцина гIалин администрацерчу къаьмнийн юкъаметтигашкахула йолчу чоьхьарчу политикан декъан куьйгалхочо Генжаев Раджаба. Цо бахарехь, гIаларчу даккхийчу маьждигашкахь микрофончухула дIакхийкхош ду, чохь а совца, гигиена а ларъе бохуш. Маьждигашка оьху адам лахделла дац аьлла хета Генжаевна, цхьаберш масканаш йоьхна хилар доцург, кхин башха хийцам а бац.\nДелахь а, дуьйцу Генжаевс, гIалин имамаш юкъа а балийна, WhattsApp-ан месенджерехь кхоьллинчу тобан администратор ша хиларе терра, ша тIедахкарш до, маьждигашкахь дезинфекци ян езаш хиларх, чубаьхкаинчу нехан куьйгаш кхеттачу меттигашкахь: киншкаш, неIарийн тIемаш, ламаз оьцу меттигаш а, ишта кхин дIа а.\n"Мел хIуъа дийцарх а, доллу маьждиг дIакъовлар хир дац, хIунда аьлча, кхечу гIаланашкара а, ярташкара а богIу-боьлху нах ламаз ца дича ца бовлу", - аьлла Махачкаларчу администрацин векало Генжаев Раджаба.


«Тхаьш а хIиттина, мохк а хIоттийна оха юьхьIаьржа». РогIера «теле-мохк-къинтIерабаккхар»\nНохчийчуьрчу Iедалан герзахоша "Грозный" телеканалехула шайна нах къинтIерабахийтина Яхъяев Адаме а, цуьнца кхин цхьаьнга а. Уьш бехкала бахана машен вон лелорна, яздо "Кавказский узел" газето.\nОршоьтан сарахь араяьлла кегийнах емалбен эфир. Сюжетехь гойту Инстаграмехь арахецна видео – ша йоллучохь ондда гIо а хьокхий, дIаоьккху Куьрчалой-Эвларчу Яхъяевн машен. Эфиро дийцарехь, массех некъан бакъо талхийна кегийнаха – амма хоуьйтуш дац, муьлхарш ю уьш.\nРепортажехь Яхъяевна а, цуьнан накъостна а некъа тIехь кхераме хьал эккхийтарна довдеш ву Нохчийчоьнан некъан инспекцин коьртачу буьйранчин гIовс Шатаев Адам.\nДагалаца догIу, шо хьалха некъа тIехь ЯхъяевгIара динарг, нохчаша ма-аллара, гIан а долуш, ирча хьал хIоттийначу мехкан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан шичина Ибрагимов Турпал- Iелина («Быстрый») низамо кхачочу таIзарх хьалхавала аьтто баьлла хилар.\n«Кавказ.Реалиис» хаийтина ма-хиллара, стохка, нийсса шо хьалха, Ибрагимовс нах а бойуш, йохийра некъан бакъо. Цо шен Мерседесца хьаьшначу Жигули чохь делира нана а, бер а, дарбан цIийнехь дIавелира оцу къоначу доьзалан да.\n"Кавказ.Реалиин" хаамца, хиллачунна тIаьхьакхиа таро луш видео яьхначу нахера дIалехьийра телефонаш.


Шайх Мухьаммад ибн Салихь ал-lусаймийн « islamanserlo.net\nМайрачуьн дага тIе боьду некъ\nАхьмад Хьамза: Ан-Нахьвул вáдихь — Шардарш 5,6-гIа дакъа\nШайх Мухьаммад ибн Салихь ал-lусаймийнас (АллахIа къинхетам бойла цунах), аьлла:\n1. Шен вешийна ца хоуьйтуш, цунна букъ тIехьашхула деш долу доIано къеггина гойту иза бакъ ийман долуш хилар, хIунда аьлча пайхамара (саллаллох1у Iалайх1и ва саллам) ала ма аьлла: «Шух цхьа а (дуьззина) ийман диллина ма вац, шена дезарг шен (бусалба) вешийна деззалц».\nХьайн бусалба вешийна ца хоуьйтуш ахь цунна доIа дахь, цо шена и де аьлла хьоьга весет дина а доцуш. Иза тоьшалла ду-кх, хьуна иза везаш хиларан а, хьо цунна хьайна дезаш доллу дика дезаш хиларан а.\n2. «Бусалба умматан цхьа барт хир бац диканиг де, вониг ма де олуш хилчий бен. Бусалба уммат диканиг де, вониг ма де олуш, Къуръанца а, суннатаца а хьукма деш а хилахьарий, цкъа а декъалур дацара».\n3. Ахь «АСТАГIФИРУЛЛАХI» олучу хенахь АллахIе доьхуш ши хIума ду:\nХьалхара; къа хьулдар ду.\nШозлугIа; къинтIеравалар дехар ду, АллахIа и къа бахьана долуш хьуна таIзар дийра доцуш. «ал-Фатава, 16-87».\n4. «Ламазехь хьуна хало хаалахь, суннат ламаз бен и дацахь а, хьуна хаийла хьан дагчохь мунепикъалла дуйла. ХIунда аьлча, ламаз хала дар мунепикъийн гIиллакхах ду. АллахIа церан хьокъехь ала ма аьлла: «Ламазе хIуьттучу хенахь мало еш хIуьтту уьш». Нагахь санна, хьан дагна и ламаз атта хилар а, самукъадалар а хаалахь, ткъа хьуна хаийла иза хьан ийман чIогIа хилар дуйла».\n5. «Адаман бакъ долу дахар — иза деллачул тIаьхьа дерг ду».\n6. «Дарба деш верг сийлахь волу АллахI ву. Лор вац хьуна дарба деш верг, я молха а дац. Ткъа лор иза бахьан ду, иштта молха а бахьан ду. Дарба деш верг цхьа АллахI бен вац». Шархь риядус-салихьийн, дакъа 4, агIо 480.\n7. «ХIинца яржош цхьацца информациш хуьлу, бух боцу хьадисаш а, иштта бух боцу дийцарш а хуьлу царна юкъахь. Юха, иза нахана юкъахь даржадо. Иштта уьш даржош болчарга бах ас: «Къа латош ду шу, нах АллахIан динах галбохуш а ду шу»». Фатава нур Iалад-дарб.\n8. Шайх ибн Iусайминас (АллахIа къинхетам бойла цунах), аьлла:\n«Адам (шега кхочуш долу) баланашха шена мел хиларе са а ца туьйсуш собарца чекхдалахь, цунна тIера къинош дIадохура ду цара. Ткъа мел хиларе са а туьйсуш собаре хилахь, деккъа къинош дIадовларал сов, мел а хира бу цунна.\n«Мел хиларе сатийсар» бохучуьн маьIна — иза тешна хилар ду, цу собурна дуьхьал шена мел хир бу аьлла. АллахIах йолу ойла цIанйийра ю цо, тIаккха АллахIа, Сийлахь-Веза ву И, Шех лаьцна хилла йолу (лайн) ойлане хьаьжжина лур ду цунна». ат-ТаIликъ Iала сахьихь Муслим, агIо 342.\n9. «Нагахь санна, ахь Iилма хIокху умматан тIера жохIлалла дIаайбар дуьхьа Iамадахь, АллахIан некъахь, АллахIан дин даржош болчу мужахIидашха хира ву хьо». МажмуI фатава ва расаиль аш-Шайх ал-Iусаймин, дакъа 26, агIо 75.\n10. «Стеган Iамалийн тептар тIехь долу цхьа «СубхьáналлáхI» гIолехь ма ду дуьненалла а, цу чохь мел долчулла а. ХIунда аьлча, дуьне а, цу чохь мел дерг а пана хуьлий дIадолу, ткъа «СубхьáналлáхI» алар а, дика Iамал а бухадуьсуш ду». Шархь Риядус-салихьийн, 3/578.\n11. «Шен дена-нанна дика хиллачуьнан бераш а хира ду цуьнца дика. Шен дена-нанна вон хиллачуьнан бераш а хира ду цуьнца вон».\n12. «Адамо шен бусалба вешин цхьа сакхт тIехтохахь, АллахIа шеца и сакхт долчунах къинхетам а бина, дарба а дина, цунах дIацIанван мега. Цул тIаьхьа, и тIехбеттам бинарг вукхуьнгахь хилла долу сакхтаца зен а там бу». Шархь риядус-салихьийн, 6/263.\n13. «Бакъдерг — шена бало бух берг ду. Бакъдерг — наха дóра аьлла динарг дац». ал-Фатава, 7-367.\n14. «Цхьа а шеко йоцуш Къуръанан аяташка а, суннате а, ян ма-езза ойла еш нийса хьаьжначунна билгалдер ма ду, сигаьрка хьарам хилар». аш-Шархьул-мумтиI Iала задил-мустакъниI, 8/15.\n15. «АллахIа шена Iилма даларца дика дина волчунна, АллахIа цунна даьхнел а, тIаьхьенел а, хIусам-нанойл а, гIаланел а, машенашал а, массо хIуманал а тIех деза-доккха хIума делла хьуна». Шархь Риядус-салихьийн, 5/229.\n16. «Юкъа мостагIалла долла Iалашо йолуш цхьаьнан къамел кхечуьнга дийцар, уггаре а даккхийчу къинойх къа ду». ал-Къовлул-муфид Iала китабит-тавхьид 2/278.\n17. «Нагахь Къуръанах (и дешча я хезча) хьан дагна асар хуьлуш дацахь, айхьа-хьайга бехк баккхалахь. ХIунда аьлча, АллахIа аьлла: ХIара Къуръан лома тIе доссийнехьара (дукха хьастабаларна) áтабелла дIабера ма бар иза». Шархьул-Iакъидатил-вáситIия, 440.\n18. «Шен бIаьрса зударшка хьежош волу стаг, шега цхьа бала банза вуьсур вац. Бакъдолуш, зударшка хьежар иблисан дIовшечу пхерчех цхьа пха бу. АллахIа лардойла вай цунах» Фатáвá ал-Iусаймийн, дáкъа 19, агIо 237.\n19. «Дукхах болу нахана таIзар гуш долчу хIуманашкахь бен ца хуьлу моьтту – догIмашкахь, даьхнешкахь я доьзалашкахь хуьлийла и. Ма-дарра аьлча-м, деганаш цомгуш а, телхина а хиларна долу таIзар, цу гуш долчу хIуманашкахьчул чIогIох а, доккхох а ду». Ахькаму минал-Къуръанил-карийм, 1/87.\n20. «Хьо Къуръан доьшуш а волуш,хьайна молла кхойкхуш хазахь, Къуръан саца а дай, моллакхойкхучунна тIаьхьара ала». Ибн Iусаймийн — Фатава нур Iалад-дарб, 4/171.\n21. «Новкъара хIума дIаяккхар сагIа хилча, новкъарло йийра йолу хIума новкъа кхоссар а (жима) къа ду». Шархь риядус-салихьийн, 3/37.\n22. «Хьайн мотт ларбе. Бакъдолуш, ахь мел олург, тептар тIе дIаяздеш ду хьуна. Юха, къемат-дийнахь, хьуна хьалха дуьллур долуш а ду хьуна и». Тафсир жуз Iамма, 73.\n23. «Хьуна хаийла, хьайн бусалба вешин сакхташ ахь даржийча, хьан сакхташ даржошверг АллахIа хьуна а тIетосур вуйла, хьуна хьакъболу бекхам беш». Тафсир сурат ал-Хьужурат, 52.


ХІара дешнаш Хьахли-ЯхІун кІант волчу Нахьми-ЯхІун ду: Артахь-Шашта паччахьаллехь волчу ткъолгІачу шеран Кислав-баттахь со Шушан-гІалин гІопахь нисвеллера.\nЦу хенахь сан вежарех цхьаъ волу Хьанани а, цуьнца кхин масех стаг а ЯхІуд-махкара схьавеана вара. Йийсарера кІелхьара а баьхна, юхабирзинчу яхІудхойх лаьцна а, Ярушалаймах лаьцна а цаьрга хаттарш дира Аса.\nХьананис а, цуьнца болчара а суна жоп делира: «Йийсарех кІелхьарбаьхна болу яхІудхой шайн махкахь бехаш, чІогІа яккхий халонаш а, сийсаздахар а токхуш Іаш бу. И массо а хІума Ярушалайман пенаш дохийна дІадаьхна хилар а, цуьнан кевнаш дагийна хилар а бахьана долуш ду».\nИ хІума сайна хезча, со, охьа а хиъна, вилхира. Масийтта дийнахь тийжа а тийжаш, марха а кхобуш, стигаларчу Далла хьалха доІанаш дора аса.\nТІаккха сайн доІанехь аса дийхира: «Ва Веза Эла, стигалийн Дела, сийлахь а, нах ларамах бузуьйтуш а волу Дела. Хьайн весеташ кхочушдеш болчаьрца Айхьа бина барт ларбо Ахь! Хьо везаш волчарна Хьайн хедар боцу безам а ма гойту Ахь!\nХьан лергаш ладугІуш хуьлийла, Хьан бІаьргаш схьабиллина хуьлийла дийнахь а, буса а, Хьайна хьалха Хьан лай долу Исраилан халкъ доьхуш доІа деш волчу Хьайн лай волчу сан доІа дІахазахьа. Исраилхой долчу оха, со а, сан ден доьзал а цу чу а богІуш, Хьуна дуьхьал летийначу къинойх лаьцна мукІарло до аса.\nХьуна дуьхьал зуламениг леладора оха. Ахь Хьайн ялхо волчу Муса-пайхамарехула дІаделла долу весеташ а, тІедехкинарш а, парзаш а лар ца дора оха.\nХьайн ялхочуьнга Муса-пайхамаре Айхьа аьлларг дагадаийтахьара Ахьа Хьайна. Цуьнга Ахьа аьллера: „Нагахь санна шу тешаме ца хилахь, Аса шу кхечу къаьмнашна юкъахь дІасадаржор ду.\nАмма шу, Суна тІе а дирзина, Сан весеташ тІе а эцна, Аса бохург лардеш хилахь, шу дуьненан йисте дІаэккхийна хилча а, Аса, цигара а схьа а гулдина, Сайна Іибадат дайта а, Со шуьца Іан а Айса схьахаьржинчу метте схьадалор ду“.\nИсраилан халкъ – Хьан лай а, Хьан халкъ а ду, Ахьа Хьайн боккхачу ницкъаца а, ондачу куьйгаца а мах баккхарца паргІатдаьккхина долу.\nВа Хьалдолу Эла, Хьан цІеран сийдар хазахеташ волчу Хьан лай волчу сан а, Хьан леш болчу нехан а доІанашка дикка ладогІахьара Ахьа! Тахана аьтто бехьа сан, паччахь соьца къинхетаме а хуьлуьйтуш». Со паччахьан чагІардуттург вара.


Салахь — Википеди\nДеланаш бу бохуш тӀулгашна а, жӀарашна а, цӀарна а, хинна а, малхана а, баттана а ламазаш деш, цӀенчу тешарах тилла и къам, духа нийсачу новкъа даккхийта, Дала шен цӀе Салахь а йолуш, пайхамар ваийтина хилла оцу къомана, амма Салахь-пайхамар бакъвеш ца хилла цара. Цхьа билгало гайта шайна хьо Делера пайхамар хиларан, бохуш хилла оцу наха. ХӀун билгало езара шуна аьлла хаьттича, — лома юккъера эмкал схьаялийта, шен кийрахь кӀорни а йолуш, аьлла вукхара. Салахь-пайхамара Деле доӀа дина.\nЛам бетӀаш дӀа-схьа а хербелла эмкал гучуяьлла, ехка хан генахь йоцу билгалонаш а йолуш. Цо кӀорни а йина дукха хан ялале. ТӀаккха цхьаболчара Салахь бакъвина, цунна тӀаьхьа хӀиттина. Амма дукхах берш тӀе боьрзуш ца хилла.\nЭмкална зулам дахь Дала могуьйтур дац, аьлла, дӀа аьлла оцу нахе. Ӏуьйранна яжа ара а йолуш, суьйранна чу а йогӀуш, дукха нахана кхачо ялла шура а латтош, лелаш хилла и еза эмкал. Кхинйолу эмкалаш цунах кхоьруш, къехкаш лела яьлла, урс а хьаькхна йийна цара и эмкал. Цуьнан са даларца цӀеххьана стиглара инзаре мох беана, стигал къевкъина. Ткъа Ӏуьйранна эмкална лазам мел бинарг а, ца тешнарш а, садаьлла Ӏуьллуш хилла, лаьтта бертал а тоьхна. Цу кепара лаьтта тӀера дайна и къам. Ткъа церан мохк нажжаз хилла бисина.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Салахь&oldid=1039445»\nТӀаьххьара хийцам бина 2016, 22 февраль 20:55\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2016, 22 февраль, 20:55.


Клинтон - Трамп: дебаташкахь юьхь-дуьххьал\nГезгмашин-бутт 27, 2016\nIаьмеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президентан дарже харжалучу Клинтон Хилларис а, Трамп Доналда а шайн экономикан а, арахьарчу политикан а хьежамаш бовзийтина махкахошна техелевизинехула шайн хиллачу дискуссехь оьршоьтан буса.\nЛахьан-беттан 8-чу дийнахь хуьлучу харжамашна кечлуш, вовшашка бехкаш дехира цушимма 100 миллион гергга телехьажархочунна хьалха. Клинтона шеца къийсалучуьнга элира деккъа дIа «Доналд», вукхо цуьнга – «пачхьалкхан секретар Клинтон».\nДебаташка хьовсучара къасточу мехаца а догIуш, CNN телевизионо хаамбарехь, Клинтонехьа бара 68 процент хьовсархой. Клинтона Трамп вийцира, харжамхошкара кхаьжнаш бахархьама муьлхха а аьшпаш буьттур болу адам ду иза, аьлла. Иштта, цо бехкедиллира республиканхойн кандидатна Iамерканна кибер-атакаш еш хьийзачу Оьрсийчоьнан президентца Путинца гергарлонаш лоьхуш иза лелар а.\nТрампа Клинтонна а, демократашна а бехкедиллира цара «Iаьмеркан Штаташ малъяр, деморализаце кхачор». «Сенатор Iийначу, могIарчу политико» къамелаш даррий бен, кхин деш хIума а дац, хаза хеза, амма болх ца бо, - элира Трампа Клинтонна.


«Дукха хан яра со берийн библиотекехь хилаза. Ма тамашийна дуьне дара хьо сан бераллин хенахь, хьо гуттар а шена тIевоьхуш, инзаречу туьйране кхойкхуш санна…», – иштта ойла кхоллаелира сан, Шеларчу к1оштан берийн библиотеки чуволуш.\nКху чохь чIогIа хаза ду: терхеш тIехь шортта книгаш, суьрташ, гайтаман гIирсаш. Библиотекин белхахоша тIекараллица тIеоьцу со. Тхан довзар хуьлу: кху библиотекин заведующи Зангаева Зиний, коьрта библиотекарь Муслиева Раисий ю суна хьошалла дийриг.\nБиблиотекин балхах лаьцна къамел хуьлу тхан. Заведующис дийцарехь, Шелахь берийн библиотека 1955-чу шарахь схьайиллина. Дуккха а шерашкахь кхуьуш, киншканийн фонд алсамйолуш, ешархой тIекхеташ, схьаеана ю библиотека.\nВайн республикехь тIеман хьал хIоттале 31 эзар киншка яра шайн фондехь, дуьйцу Зинас. Амма тIеман цIаро доккха зен дира библиотекина: дукха книгаш, яьгна, дIасакхехьна, хIаллакьхилира. Йиснарш вовшахтоьхна, чудаха хIусам нисйина, юха а болх дIаболийра берийн библиотекин белхахоша.\n«Тахана тхан фондехь 10 эзар сов киншка ю, 1050 ешархо а ву, библиотеке дIа а язвелла, литературах пайда оьцуш. Гайтамаш вон бац, амма кхин а киншканаш тIехилча, дика хир дара», – боху Зинас.\nАс хотту, муьлхачу авторийн говзарш йоьшу хIинца бераша. Дукха хьолахь, хьалха санна, Чуковский Корнейн, Барто Агниян, Носов Николайн, Маршак Самуилан киншканаш йоьшу кегийчара, 10-14 шо долчара Купер Фениморан, Рид Майнан, Конон-Дойль Артуран, Грин Александран говзарш йоьшу.\n«Ткъа нохчийн авторшца муха ду гIуллакх?» – олий, хотту ас.\n«Нохчийн литература къаьсттина дукха йоьшу тхан ешархоша. Цу тIехь цхьа а латкъамаш бац тхан. Айдамиров Абузаран, Махмаев Жамалдин, Гайсултанов Iумаран, дуккха а кхечеран киншканаш хотту бераша», – дуьйцу Зинас.\nЦо суна цхьа терхи гойту, цу тIехь ерриш а нохчийн авторийн киншканаш ю. Берашна къаьсттина дукхадеза «СтелаIад» журнал, иза массара а хоттуш ду. Амма и журнал а, берашна лерина кхин литература а библиотекашка кхачаран гIуллакх чIогIа ледара ду. Сел оьшуш долчу журналашна а, газеташна а подписка ян таро ца хуьлу библиотекарийн.\nКест-кеста киншканийн гайтамаш вовшахтухуш, авторш кхойкхий, ешархошца конференцеш еш, гIуллакхаш до кху библиотекин белхахоша. Берашца леррина болх беш ю коьрта библиотекарь Муслиева Раиса. Ша ешархочуьнгара хийца еана киншка схьаоьцуш, къамелдо цо киншкин чулацамах а, авторх а лоций, керла киншка харжа гIо до.\nШаьш долчохь бераша шайн куьйга цхьацца хIуманаш еш кружок ю, бохуш дуьйцу Зинас. Цара хьехархойн гIоьнца дина гIургIезан сурт, Республикански керла библиотека схьайоьллуш, гIала даьхьнера. Цига баьхкина Iедалера нах а, хьеший а баккхийбеш бара берийн говзаллах.\nИштта хьанал къахьоьгуш, шайн декхарш цIена кхочушдеш бу Шеларчу берийн библиотекин белхахой. Оьшуш а, мехала а гIуллакх ду цара дийриг: киншкане марзо кхоллар. Ткъа киншкано, хьекъал даларал сов, Даймахке, халкъе болу безам чIагIбо, дахарехь шен некъ харжа Iамаво.\nКоличество подписчиков: 18275


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Набахти (тюрьма) чу йоьллина йолу зуда араяккха мегар дуй, къаьркъа духкучо луш долчу ахчанца?\nАссаламу Iалайкум! Зуда набахти (тюрьма) чу йоьллинехь, цу чохь царна тIехь латтор йолу сийсазалла хууш, иза цу чура араяккха цхьана стага ахча лур долуш ду, амма и стаг къаьркъа духкуш, цуьнца бизнес еш ву. Оцу ахчанца иза араяккха мегий? Кхин цхьанна агIор агIор аьтту бац.\nНагахь санна иза чуйоллар харцонца делахь, цу харцонал совнаха цунна хуьлуш сийсазло а хилча, къаьркъа духкуш волчу стага цу балхана луш долчу ахчанца иза араяккха мегар ду, Дала мукъа лахь, оцу кепара бен иза араяккха кхин аьтту бацахь. ХIунда аьлча, кхузахь галморзах де́риг ши зен ду, ши вон хIума ду: цхьа вон хIума хьарам долу даьхни схьаэцар ду, важа вон хIума зудчуьнан маршо ехкар а, цунна тIехь сийсазалла латтор а, цуьнан сий дайъар а ду. ШолгIаниг цхьаъа шеко йоцуш доьххьаралерачул доккха а ду, чIогIа а ду. Ткъа, жимчу вочу хIуманца доккха вон хIума духатоха дезаш хилахь, иза шариIато магош ду. ХIокхунах тера долчу кхечу хаттаршкахь Iеламнаха аьллачуьнца дуьстича а мегаш хила догIуш хуьлу хIара (масала, хьажа: «Керистах бусулба стаг кIелхьара воккхуш къаьркъа эца мегар дуй?»).\nАмма нагахь санна иза чуйоллар бакъонца делахь, масала цхьана нехан ахча лачкъор бахьана долуш, йа наркотикаш йохкар бахьана долуш, йа цхьанна зен дар, йа кхийолу харцонаш лелор бахьана долуш, тIаккха иза араяккха гIертар нийса дац. Бакъду, иза чуйоллар бакъонца хилла а долуш, делахь а цунна цунна тIехь набахти (тюрьма) чохь сийсазалла латтош елахь, йа иза хьийзош елахь, йа цунна зулам деш делахь, йа цуьнан бакъонаш ларйеш яцахь, тIаккха цунна тIера и сийсазалла дIаяккха гIортар а, цунна хуьлуш долу зулам сацо гIортар а, цуьнан бакъонаш ларйийр йолу бахьанаш лело гIортар а дика хIума ду. Нагахь санна сийсазло сацалур йолуш яцахь, зулам сацалур долуш дацахь, и зуда ша лелийначунна дохкоялар билгал а делахь, цо шегара кхин вониг долуьйтур ца хилар билгал а делахь, тIаккха иза араяккха гIорта а мегар ду. Цу шинне гIуллакхана схьаэца мегар ду, Дала мукъа лахь, къаьркъа духкучо цу балхана луш долу ахча.


Кацаев Сайд-Хьасан. Бодашкахь\nНохчийчоь -- Чири-юрт, охан-беттан 29-гIа, 2013\nАьхке. Тийна, эсала буьйса. Сан – берхIитта шо.ТIаьххьара трамвай а, рельсех еттало чIургаш а цIийзаш, парке чуйоьрзу. Буьйса юкъал тIехъяьлла. Кхи лаьттича а эрна ду. Социйлехь, некъо гола тухучохь, школана дуьххьал, соьца скамейки тIехь хиъна Iаш кхо йоI ю. Юххерчу бедарш тегаран фабрикера балхара богIучух тера ду уьш. Наггахь, трамвай микрорайоне охьайоьрзуш, кхузахь сацар нисделла сан. Сарахь, бенара арахецна олхазарш санна, тIаьхьий-хьалхий фабрикера арадуьйлу къона зудабераш. Чучча а бахана, вовшашна тIе а теIаш, жимма лаьттинчул тIаьхьа, гIала мел ю, массо а агIор дIасабаьржа.\nСо тIевеана дукха хан яц, вовшашка дистхилла а дац тхо. Накъоста ша волчохь буьйса яккха боххушехь, юкъараIойле схьагIерташ ву со. Сайн маьнги тIехь бие наб кхеташ вац со.\n–Шу ма тIаьхьа арадевлла? – олу ас.\nУьш бист ца хуьлу соьга. Со а кхи хабаре вала а ца гIерта. Соьга а хьоьжуш, вовшашка шабарш до цара. Цхьамма, халла хезаш:\n–ХIахIа, хIахIа, – олу, юххерниг сацо а гIерташ. Вукхо соь-гахьа а йоьрзий:\n–Хьажахь, – олу. – Хьан цIе хIу ю?\nАс сайн цIе йоккху.\n–Студент-м вац хьо?\n–Тхо балхара догIуш дара. Кхул тIаьхьа, мел Iийча а, трам-вай йогIур яц. Тхойшиъ-м микрорайоне йоьдуш ю. ХIара шаца йита Iаш яра. ДIакхетор ярий ахь хIара? Хьоьх теша мегардуй? «Минуткехь» Iаш вуй хьо?\n–Со гIур яц. Собар дийр ду ас. Шуьшиъ дIагIойша, – олу йоIа.\n–ДIакхетор юй ахь хIара?\n–Дера кхетор ю-кх, – олу ас. – Кхана хIара балха ца ягIахь,тхан юьрта догIур ду-кх шу, сту баккха.\nИ шиъ сапаргIат дIайоьду. Жимма Iийна:\n–Вайшимма хIу до? – хотту ас.\n–Хьо дIагIо,– соьга хьожу иза.– Трамвай ларйийр ю ас.\n–Кхул тIаьхьа Iийча а эрна ду.\nИза йист ца хуьлу. «Орца дала!» – аьлла, мохь тоьхча а, хе-зачохь адам доцуш, иза соьх ийзалуш Iа.\n–Хьуна лаахь, сахиллалц а хиъна-м Iийр ду вайшиъ. Iуьйрана со занятешка ваха а веза. Хьо кхузахь а йитина дIавахар а нийса дац. Хьан накъосташна гергахь соьца ма ю хьо. Со дIавахча мила вогIур ву хьанна хаа?\nИ кхеро гIерташ вац со, кхолладеллачу хьолах кхето лаьа. Иза сайх цатешар новкъа ду суна. ЙоIан лаамца, цуьнан соьца самукъа а долуш, со йоIана тIехьовза тарлахь а (сайн романтик волу, хьалхарчу миноташкахь суна и дага а догIу), амма йоIан гIелонах, сайх тешна йисарх а пайдаоьцур болуш вац со. Кхи цкъа а гур яцахь а, иза сайх тешийла лаьа суна. Цунна вешалладан кийча ву со.\n–Хьан ваша вуй? – хотту ас, йист ца хуьлуш, токан сера тIехь хьоза санна, хебна Iачу йоIе.\n–Вац, – олу цо.\n–Сан ю хьуна йиша, – олу ас.\nИза кхи йист ца хуьлуш, хьала а гIоттий, суна тIаьхьа хIутту.\nЮьртара уггар а хаза йоI хьалха а яьккхина, буьрсачу хьаннашкахула вогIучу Калойн санна, йоIе безам а бахана, хьере ойланаш къахко ирачу шаьлтанца кераюкъ хадо ца деза сан. (Бусалба дин тIе эцале хиллачу гIиллакхашца, къонахийн къовсамехь тоьлла кIант, массарал а хазачу йоIаца, генарчу ломан хьехахь буьйса яккха дезаш ву, цIена юкъаметтиг а ларъеш. Хьалха ваьлла воьдучу Калойга кхойкху Зорас. «ХIу боху ахь?» – юхавоьрзу хIара. «Со хьалха ялийта, сайна тIехьахула цхьа хIума тIекхетарна кхоьру-кх со». Исбаьхьчу цуьнан дегIах хьакхадала лаьа шен куьг шаьлтанца хада а дой, и ойла генна эккхо, тIе туьха духку Калойс. ЦIий оьхуш, Iийжаш долу куьг къуьйлуш вогIучу Калойс хотту йоIе: «ХIинца хетий хьуна, тIехьахула цхьамма лоцур йолуш санна?» – «ХIинца ца хета суна», – олу Зорас.)\nКъегина дуккха а сирла седарчий ду стиглахь. БогIамашна тIерачу чиркхашна герга кхаьчча, гучура довлу уьш, дехьа ваьлча юха а лепа. ГIалин урамаш деса ду. Кху агIор цIенош а дац башха. Аьчка некъана тIехула тесначу тIай тIе кхочу тхойшиъ. ЙоIе цIе хIу ю а ца хаьттина ас, я юха ган йиш хир ярий а. Эвхьазавала а ца гIерташ, ша схьакхетаярна, декхар хеташ, цо шен цIе юьйцийла я вола олийла а ца лаьа суна. Нагахь кхуьнан деган кIоргехь жимма шеко, кхерам биснехь а, и тIаьххьара кхерам а дIаболийла лаьа. Цуьнга эрна ойланаш ца яйта, некъ бацбан а, цхьана а кепара шалха тида йишйоцу, къамелдо ас йоIе. Цуьнан юьхьдуьхьал хьажа а ца гIерта со. Кхана дийнахь гича, иза евзар а яцара суна. Амма иза къона, хаза а хилар хаало. ЮкъараIойлана хьалха кхаьчча:\n–Хьо схьакхаьчна. КхидIа яха яьхьар ю со, – олу цо.\n–Со схьакхетош дара вайшиъ? – велало со.\nШайн цIийна тIе кхаччалц дIаюьгу ас иза. Чуяхале жимма соцунгIа хуьлу иза, ас хIумма олий-те, бохург санна.\nБерхIитта шо! ЙоIан, кIентан а синош уггар а вовшашна тIекхийда, безам уггар а мерза хуьлу хан. Ярташкахь – хий-истехь, белхешкахь, синкъерамашкахь, ловзаргахь; гIалахь – кинотеатрашкахь, кафеш чохь, доьшучохь, Iачохь, подъездехь, скверехь, дитташ кIеларчу скамейки тIехь… ВерхIитта, берхIитта, ткъа шо долчу хенахь – маьлхан серлонал а, беттансерло лоьху. Куьйго куьг къуьйлу… «Хьан ваша вуй?» – «Вац».\n– «Сан ю хьуна йиша», – аьлча, тIаьхьа хIоьттина ю хIара суна.\n–Iодика йойла хьан, – олу ас.\n–Дела реза хийла хьуна, – олу цо, лохачу кевнал чоьхьа а йолуш.…\nОцу буса, шаьшшиъ доьдучу дIакхаьчча, кIелдилла ча а тодой, тIера чоа схьадоккху Калойс. Цо лелочух шен агIор кхеттачу Зорас, цунна и дагадеънехь ша хIаллакьхиларх а кхетта: «Калой, хьайн Делан дуьхьа», – олу. «Со-м хIара мотт тобеш вара», – олу Калойс.\nКалойга ша маре яхана гIан го йоIана. И самаха (халкъан тидам!) кхочуш а хуьлу. Боьха меттанаш долчу наха дуьйцу: « Лаа дац хьуна иза цуьнга яхар. Цу буса хилларг къайладаккха яхана».\nТкъа шо хилла Iийр дац, Базоркин Идрисан «БIешерийнбоданера» цIе йолу и роман ас ешна. Вайнехан яздархойн сунатоьллачех хеташ произведени ю и.\nТрамвайн социйлехь со кхаа йоIана тIе а Iоттавелла, царах цхьаъ ас дIакхетийначу буьйсанал тIаьхьа, пхийтта шо даьлла. ХIетахь цкъа-шозза соьга маршалла а даийтира цо. Со кхи и йолчу а ца вахара. Я кхи гина а дац тхойшиъ. Нагахь гинехь а, вовший ца девзаш, тIехдаьлла хила а мега…\nКацаев Сайд-Хьасан. Брэдбери Рэй\nКацаев Сайд-Хьасан - нохчийн яздархо ву. Иза вина 1966 шеран товбеца-беттан 11-чу дийнахь Курчалой-Эвлахь, Нохч-ГIалгIайн АССР-ехь. 1983-чу шарахь юкъара ишкола чекхъяьккхира, ткъа 1988-чу шарахь Нохч-ГIалгIайн университетан оьрсийн-вайнехан филологин факултет чекхъяьккхира. Оьрсийн мотт хьехна ишколехь, ткъа Нохчийн пачхьалкхан университетехь нохчийн литература а хьехна. 2002-чу шо дуьйна болхбира "Вайнах" журналан коьртачу зорбанчан хьалхара гIовс санна. 2004-чу шо дуьйна Курчалойн кIоштан "Машар" газетан коьрта зорбанча болхбеш ву. Оьрсийчоьнан яздархойн Бертан а, Оьрсийчоьнан журналистийн Бертан а декъашхо ву Кацаев Сайд-Хьасан.


Асад Башаран Iедалера бовдуш бу лаккхара даржхой\nМарсхьокху-бутт 14, 2012\nШема -- (аьрро агlора аьтто агlор) Асад Джамил, инарла Шавкат Асеф, тlеман талламан урхаллин куьйгалхо Асад Махlер, президент Асад Башар а тlаьххьара президент Асад Хlафезан тезетахь, Димашкъ, 13Ман2012\nДелан денна алсам долуш ду, Шемарчу режимо бойучу шен махкахойн терахь. Асадан Iедалера бовдуш бу, лаккхарчу Iедалера даржхой. Малхбалерчу махкашкахь хилла гIаттамаш, мелла а сиха дIабирзинехь, Шемахь сийса тIом кеста буьжур болчух тера дац.\n2011 шеран Чиллан баттахь Шемахь доладелла хьал дено-дено карзах долуш ду. Сихбелла, Iедалан нах бу Асад Башаран Iедалх дIакъаьсташ, гIаттамхойх дIакхеташ. ХIетте къарлуш дац Шемара Iедал. Ярташ, гIаланаш даккхийра герзашца а, тIеман кеманашца тIеетташ, отуш ю Шемахь.\nХIора денна Iедалах дIакъаьсташ лекхара даржера нах, цхьаберш Урдунан махка къайлах чоьхьа бовлу, цхьаберш Туркойчу уьдуш бу. Мел лекхара даржехь берш дIакъаьсташ балахь, Шемарчу Iедалан башхалла яц, цара сихха кхин хIоттош ву дIакъаьстинчуьнан метта.\nТIаьхьара дIакъаьстина, и дIакъаьстича, нахана чIогIа зен хир ду Шемарчу Iедалан моьттуш хилларг. Шеман коьрта министр Хьиджаб Рийад кхечира Урдунан махка Марсхьокху 7-чу дийнахь шен йижарий а, вежарий а, церан доьзалш а балош. ГIаттамхош къайлах гIо деш сехьа а воккхуш. Шина дийнахь и лоьхуш лийлира Шемара Iедал, иза цIеххьаша вайча, дIакъаста воллий кхетта, верхьамма. Амма тIаьххьара маьрша сехьавелира и.\nМарсхьокху 11-чохь Асад Башаран гIоьнча хилла волу ШараI Фарукъ дIакъаьстина бохуш дуьйцу зорбан хьостанаш. Цуьнца 50 хиллал инарла дIакъаьстина боху. И хIинца билгалдаьлла дац я церан план а, раж гучъелла вийний ца хаьа Асад Башаро шайн гIоьнча. Инарлаш, цхьаберш цу чохь Iийна хила тарло маьрша эскаран гIодеш.\nIаьрбийн мехкашкахь хилла гIаттам санна, Шемара хьал атта чекхдер долуш дац. Шеман мохк бекъабелла, дакъошка ихна оццу чохь гуттаренна тIом лаьттина кхоьру тидамхош. Уггар коьртан бахьана, цхьаьнакхетта къаьмнийн организацехь сацам ца бойтуш, Оьрсийчоь а, Китай а ю. Оьрсийчоьнан а, Шемана юкъахь йоккха бизнес ю, ахча ду, цаьргара оьцуш дукха герз а ду. Политикан агIор, Шемара Iедал хийцалахь, Iамеркан муьтIахь долу Iедал хIоттахь, оьрсийн ког гIортон меттиг дIайолу хIокху юккъера малхбалера. Китайхошна хIун кхаъ белла шемахоша, шайна дуьхьал сацам ца байта аьлча, зорбан хьосташ бохург, китайхошна маьхкадаьтта духкуш ду боху Шемано, мах 100 тIера 30 процент охьаоьзна.\nАмма хIуъу бахьана хилла, Шемахошна дуьхьал кхечу мехкаш тIом болабахь, Урдун, ца яьлча денна, цу тIамна юкъаяха езаш ю. Цунах доккха зен Урдунна хир ду, дозанехь йолу дела а, ГIажарийнчоьно сих-сиха кхерамаш туьйсу дела а. Шемана дуьхьал тIом бахь, шаьш Урдунна тухур ю, бохуш. Иштта а, вуьшта а Урдунан доьзнахь сих-сиха тIеман тийсадаларш хуьлу Урдунан эскарна а Шеман эскарна юкъахь.\nТховкIело лоьхуш уьдуш, Урдунан дозана чоьхьа бовла гIерташ болчу бахархошна Шемарчу эскаро тIе герз детта. Ткъа, Урдунан эскаро юханехьа царна тIе герз детта. ТIаьххьара тасдаларш, Марсхьокху беттан 10-чу дийнахь, сехьа бовлуш болчу шемахошна герз диттича, Урдунан эскаро, хьалха санна кIез-мезиг герз тоьхна ца Iаш, чIогIа герз диттира Шемарчу эскаршна. И тIеман тийсдаларш бахьанехь боккха тIом баларна кхоьруш маIар боьгIна дозане эскарш оьзна Шемара гIаттам болабелча дина гIаролехь лаьтташ долу Урдунан эскар.\nШемарчу вайнехан хьал а дац дика. Дукха бацахь, тховкIело йоьхуш цхьа масех вайнехан доьзал Урдуне кхаьчна. Амма Iедале ца кхочуьйтуш, гергарчу нах тIелаьцна уьш. Къамеле бовлу ца баьхьа уьш. Шеман Iедало нахана тIехь лелон харцонаш юьйцуш, дукха ирча сурт хIутту. Шемарчу ницкъаллин структурашв нахе Асад Башар Дела ву ала бохуш, иза ца аьлча, уьш херхашца цостуш гина бохуш дуьйцу, цигарчу вайнаха.\nЦхьаболчу тидамхошна хетарехь, Iамерке шайн эскаршца Шемана чубахна а гIаттамхошна гIо дан деза, оппозицин а, маьрша эскаран герз кара ца луш, ХIунда, и герз далар, цаьргахь дуккха Iамеркан герз хилара, кхано и гIуллакх дIалиста делла, Асад Башар Iедал дохчул тIаьхьа, и оппозици цхьа барт болуш яц, оппозици екъа а елла вовшашна юкъахь герз детташ, меттигера тIом баларна кхерам бу цаьргахь герзаш хилча.\nЦул вониг, и гIаттам болабелча дина Шеман махка чуихна Ал-Кхайда тIемалошна карадахар ду. Ткъа и дIалиста хала хир ду Iамеркахошна ОвхIанехь хилча санна. ХIинца тIаьххьара хилларг, Iамеркахь Iаш болу Шемахоша цхьа организаци кхоьллина Iамеркан коьрта гIалахь, Вошинтонехь, ахчанаш гулдеш, хIора баттахь 7 миллион долар хиллал ахча чукхоьхьуьйтуш маьршачу эскарна а, бахархошна а. Цу ахчах герз дахьийта бакъо яц церан Iамеркан Iедалера, амма цу ахчанах маьршачу эскаро шайна герз а, шайн дархошна дарба а, яахIума а оьцу.\nШемара тlаьххьара хаамаш


Гуламера хьала а гIаьттина, шен къамелхойх я къамелхочух а къаьстина дIавоьдучо салам далар суннат хилар\n869. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шух муьлхха а цхьаъ гуламе веъча - (гуламехь болучаьрга) салам лойла цо, шена цигара дIаваха лиъча - (тIаккха а) салам лойла цо цаьрга, хIунда аьлча шолгIаниг хьалхарачул а кIезиг хьакъ хилла дац» (хIара хьадис дийцина Абу Давуда а: 5208, Тирмизис а: 2707, тIаьххьарчо аьлла «хьасан» даржехь хьадис ду хIара).\nХIокху декъехь кхетадо: нагахь чуван бакъо йоьхуш волучуьнга хаттахь: «Мила ву хьо?» - суннатехь догIуш ма хиллара цо жоп дала дезаш хилар: «Хьенех ву» аьлла, яьккхича (нахана) ша вевзаш йолу шен цIе а йоккхуш, я кунья а олуш, иштта деккъа цхьа «Со ву» алар а, цуьнах тера дерг алар а дика цахилар\n874. Исраъ буьйсанах лаьцна долучу гIарадаьллачу хьадисехь Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ТIаккха цо со лахарачу (дуьненан) стигала кхаччалц хьалаваьккхира. Ткъа цо (цуьнан неIарш) схьаеллар дехча, (цуьнга) хаьттира: «Мила ву?». Цо жоп делира: «Жабраил». (Цуьнга) хаьттира: «Ткъа хьоьца верг мила ву?». Цо жоп делира: «Мухьаммад». Цул тIаьхьа цо со шолгIачу а, кхоалгIачу а, йоьалгIачу а, кхинйолучу а стигаланашка кхаччалц хьалаваьккхира. ХIора стигалан неIаршкахь (цуьнга) хоттура: «Мила ву?». Ткъа цо жоп лора: «Жабраил»» (Бухари: 3887, Муслим: 162).\n875. Абу Заррас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа цхьана буса (цIера) араваьллера со. Лапъаьлла ша цхьаъ (цхьанхьа) воьдуш волу АллахIан элча а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) гина, цунна тIаьхьаволавелира со, беттан (серлонах дIа а лечкъаш. (Лапъаьлла) вухахьаьжначу цунна, со ган а гина, цо хаьттира: «Мила ву иза?». Ткъа аса жоп делира: «Абу Зарр»» (Бухари: 6443, Муслим: 94).\n876. Умму ХIаниа (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волуча еара со, иза луьйчуш волучу хенахь, (дуьхьал хIума а лаьцна) иза дIахьулвина лаьтташ ПетIамат а йолуш. Цо хаьттира: «Мила ю и (зуда)?». Аса жоп делира: «Со Умму ХIаниъ ю»» (Бухари: 280, Муслим: 336).\n877. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а веана, неI туьйхира аса. Цо хаьттира: «Мила ву иза?». Аса жоп делира: «Со». Юх-юха а олуш, баха хIоьттира: «Со, со!» - (суна цунна сайн жоп) цадезаделча санна (а хеталуш). (Бухари: 6250, Муслим: 2155).\n Исраъ буьйса - Мухьаммад пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Маккара ал-Къудсе (Иерусалиме) вигиначу буьйсанах олуш ду.\n Абу Зарр (АллахI реза хуьлда цунна) пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIаьхьавахана - цунна цхьаъ хиларна кхоьруш. ДIаличкъина иза – пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ша цхьаъ вуьссийла лаьий гуш хилар бахьана долуш.\nХьоршам тоьхначунна дика лаар дешнаш алар (ташмит) суннат хилар - нагахь цо Сийлахь-Везачу АллахIана хастам бинехь. Нагахь цо Сийлахь-Везачу АллахIана хастам ца бахь - и (дешнаш алар) дика цахилар. Иштта дика лаар дешнаш аларан а, хьоршам тохаран а, бага гIетторан а гIиллакхаш кхетор\n878. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, АллахIана дукха деза хьоршам тохар, бага гIеттор ца деза. Нагахь шух муьлххачу а цхьамма хьоршам а тоьхна, Сийлахь-Везачу АллахIана хастам бахь, - и хезначу хIора бусалбанна тIехь хьакъ ду (хьоршам тоьхначуьнга) алар: «АллахIа къинхетам бойла хьоьх!» («ЙархьамукаллахI!»). Бага гIетторах дерг аьлча - ткъа иза, боккъалаъ, шайтIанера ду. Нагахь шух муьлххачу а цхьаьннан бага гIаттон лаам хилахь - шен ницкъ мел кхочу (бага гIиттор) эшон (гIоьртийла) иза, хIунда аьлча шух муьлххачу а цхьамма бага гIаттийча шайтIа доьлу цуьнах» (Бухари: 6223).\n879. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь шух муьлххачу а цхьамма хьоршам тохахь, цо олийла: «Хастам бу АллахIана!» («Алхьамду лиллахI!»). Цуьнан вашас (я цуьнан накъосто) эра ду цуьнга: «АллахIа къинхетам бойла хьоьх!» («ЙархьамукаллахI!»). Ткъа цо цуьнга аьлча: «АллахIа къинхетам бойла хьоьх!» - (оцунна дуьхьал хьоршам тоьхначо) олийла цуьнга: «АллахIа нийсачу новкъа нисдойла шу, хьал а тодойла Цо шун!» («ЙахIдикумуллахIу ва йуслихь балукум!») (Бухари: 6224).\n880. Абу Мусас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «Нагахь шух муьлххачу а цхьамма хьоршам тоьхча, Сийлахь-Везачу АллахIана хастам а бахь - АллахIе доIа дойла аша цунна. Нагахь цо АллахIана хастам ца бахь - ма дойла аша цунна (доIа)» (Муслим: 2992).\n881. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучохь шина стага хьоршам туьйхира. Цаьршиннах цхьаьнга элира цо: «АллахIа къинхетам бойла хьоьх!» («ЙархьамукаллахI!»), ткъа вукхуьнга ца элира цо иза. Шега и ца аьллачо хаьттира: «Хьенеха хьоршам тоьхча (хIунда) эли ахьа: «АллахIа къинхетам бойла хьоьх!», ткъа аса хьоршам тоьхча, соьга хIунда ца эли ахьа и?». (Цунна дуьхьал пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) аьлла: «Оцо АллахIана хастам бира, ткъа ахьа АллахIана хастам ца бира»» (Бухари: 6225, Муслим: 299I).\n882. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), ша хьоршам тухучу хенахь, дуьхьал куьг я бедар лоцура, цуьнца шен аз лахдеш» (хIара хьадис дийцина Абу Дауда а: 5029, Тирмизис а: 2746, тIаьххьарчо аьлла «хьасан, сахьихь» даржехь хьадаис ду хIара).\n883. Абу Мусас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Жуьгташа кест-кеста моттуьйтура АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучохь шаьш хьоршамаш етташ ду, цо шайга аларе сатуьйсуш: «АллахIа къинхетам бойла шух!». Ва амма (цо цаьрга хIара дешнаш бен ца) олура: «АллахIа нийсачу новкъа нисдойла шу, хьал а тодойла Цо шун»» (хIара хьадис дийцина Абу Дауда а: 5038, Тирмизис а: 2740, тIаьххьарчо аьлла «хьасан, сахьихь» даржехь хьадис ду хIара).\n884. Абу СаIид ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «Нагахь шайх цхьаьннан бага гIетто (лаам хилахь) - шен куьйга бага дIакъовла, (хIунда аьлча и ца дахь) билггал, шайтIа чудер ду цига» (Муслим: 2995).\n ХIунда аьлча бага гIеттор - дукхачу хьолехь хIума тIех яар а, варстар сов далар а бахьанехь ду.\n Вуьшта аьлча: куьйга бага дIа а ца къовлуш, бага гIаттийча.\n Кхечу дешнашца аьлча, ала: «АллахIа къинхетам бойла хьоьх!» («ЙархьамукаллахI!»).\nЦомгашчуьнан доьзале цуьнгара хьал муха ду хаттар суннат хилар\n910. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «Шех велла йолучу цамгарехь волу АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучуьра Iела (АллахI реза хуьлда цунна) араваьллачу хенахь наха хаьттира: «ХIай, Абу Хьасан, АллахIан элчанехь (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) муха хьал ду хIокху Iуьйранна?». (Оцунна) жоп делира цо: «Хастам бу АллахIана, тахана Iуьйранна товелла вогIу иза» (Бухари: 2266).\n Абу Хьасан (Хьасанан да) - Абу ТIалибан кIантана Iелина (АллахI реза хуьлда цунна) тиллина цIе ю и (кунйат).\n Iелас (АллахI реза хуьлда цунна) оцу кепара жоп делла хилла тарло, пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) могашаллин хьал толуш хилар гойтуш йолучу цхьацца билгалонашца куьйгалла а дина.\nДийна виса сатуьйсийла яйначо ала дезарг\n911. Iайшата (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), сайна тIетевжина а волуш, олуш хезна суна: «Я, АллахI, гечдехьа суна, къинхетам бехьа сох, лакхарачу накъостех (юкъараллех) дIа а тохахьа со!» («АллахIуммагIфирли, вархьамни, ва алхьикъни биррафикъил аIла!») (Бухари: 5674, Муслим: 2444).\n912. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Валарчу вирзина АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) гира суна, уллохь хи чохь кад а болуш, шен куьг оцу кеда а дохуьйтий, тIаккха (и тIеда куьг) шен юьхьа тIе а хьокхуш. Циггахь олура цо: «Я, АллахI, валаран хало (Iовша) а, леш ийзош долу синош (лан) а гIо де Ахьа суна!» («АллахIумма аIинни Iала гIамаратил мовти ва сакаратил мовти!») (Тирмизи: 978).\n Кхузахь «аррафикъул аIла» бохучух лууш дерг - я АллахIана уллохь хилар ду, хIунда аьлча Цуьнан цIерех цхьаъ ю Рафикъ, я Далла герга долу малекаш, пайхамараш, шахIидаш, дика нах а бу. Юсупа (Делера маршо хуьлда цунна) ма-аллара: «Дикачу нахах дIатоха Ахьа со».\nЦомгашчунна ала мегаш хилар: «Со лазаво!», я «Со чIогIа лазаво!», я «Сан дегI дика дац!», я «АхI, сан корта!», иштта царех тера долу (дешнаш) а. Цуьнан кхетам иштта луш бу: цуьнгахь (иштта аларехь) цхьа а ца магош хIума дац - нагахь и дешнаш эргIадвахана олуш а, собарх воьхна олуш а ца хилчахьана\n914. (IабдуллахI) ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу чуваханера со, (чIогIа хорша еана) бала хьоьгуш иза а волуш. Цуьнах сайн куьг а тоьхна, аса элира: «ХIай, АллахIан элча! Ма чIогIа дегI дика доцуш (хорша йолуш) ву-кха хьо!». Цо элира: «ХIаъ, боккъалаъ, (цхьана хеннахь) шух шиъ санна цомгаш хуьлу со» (Бухари: 5647, Муслим: 2751).\n915. СаIд бин Абу Ваккъаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Со цамгар чIогIа чIагIъелла, вочу хьолехь волуш, АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) веара со волучу хьажа-хIотта. Аса элира: «Боккъалаъ, хьуна ма-гарра, цамгар генаяьлла сан! Ткъа со хьал долуш (стаг) ву, цхьа йоI йоцург кхин цхьа а верас а вац сан…». КхиндIа (СаIда (АллахI реза хуьлда цунна)) чекхдаллалц дийцира хIара хьадис (Бухари: 5668, Муслим: 1628).\n916. Ал-Къасим бин Мухьаммада дийцина: «(Цкъа корта лозуш хиллачу) Iайшате (АллахI реза хуьлда цунна) мохь белира: «АхI, сан корта!». Ткъа пайхамарах (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дерг аьлча, цо элира: «ХIан-хIа, аса эра ду иза: «АхI, сан корта!»». Цул тIаьхьа (ал-Къасима) чекхдаллалц дийцира хIара хьадис (Бухари: 5666).\nЛеш волучунна «Кхин дела вац, АллахI воцург» («Ла илахIа иллаллахI») ала дезар дагадаийтар\n917. МуIаза (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шен тIаьххьара дешнаш «Кхин дела вац, АллахI воцург» («Ла илахIа иллаллахI») хилла (волу стаг) ялсамане гIур ву» (Абу Дауд: 3116, Хьаким: 1/351, цо аьлла «сахьихь» иснад йолуш хьадис ду хIара).\n918. Абу СаIид ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шайн леш болучарна дагадаийта «Кхин дела вац, АллахI воцург» («Ла илахIа иллаллахI») (дешнаш) алар» (Муслим: 916).\nВеллачуьнан бIаьргаш дIакъевлиначул тIаьхьа ала дезарг\n919. Умму Салама (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), ша Абу Саламан бIаьрахьажар дIадайначу хенахь иза волучу чуваьлча, цуьнан бIаьргаш дIа а къевлина, тIаккха элира цо: «Боккъалаъ, са эцначу хенахь бIаьрахьажар тIаьхьадоьду цунна». (И аьлча, веллачуьнан) гергаранаш чIогIа белха хIиттира, ткъа (пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира: «Диканиг бен ма дехалаш шайна, хIунда аьлча шун хIора дошана тIаьхьа малекаша «Амин» ду шуна олуш». Цул тIаьхьа элира цо: «Я, АллахI, Абу Саламна гечдехьа! Нийсачу новкъа леллачарна юккъехь дарж а айдехьа цуьнан! Цунна тIаьхьа буьсуш болучарна тIаьхье а хила Хьо! Тхуна а, цунна а гечде Ахьа, хIай, Iаламийн Дела! Цуьнан каш паргIат а де Ахьа цунна, серла а даккха Ахьа и!» (Муслим: 920).\n Вуьшта аьлча: «Цуьнан доьзалан гIайгIаярехь цуьнан метта хила Хьо».


Зазадокху-беттан юьххьехь видео яьржира, Нохчийчохь цавевзачу стага туьканашкахь нехан гулделла декхарш дIатекхна аьлла. Нохчийчуьрчу хаамийн гIирсаша яздарехь, иза хилла Бельгехь хиллачу кхийсаршкахь вийна Диресов Асламбек.\n"Даим а орцах волура иза гIо оьшучарна. Девне воцуш, бакъахьа кIант вара иза. Ша вуьйчу дийнахь а нахана юкъахь маслаIат дан вахана хиллера иза", - аьлла «Give Good» гIоьналлин фондан векало.\nМаршо Радионо яздира дахначу кIиранан дийнахь Бельгерчу Льеж гIала нохчашний, курдошний юкъадоьлла дов шордаларна болчу кхерамца полици оьзна аьлла. Охан-беттан 16-чохь туьтмIаьжигашкахь хиллачу бевзаш боцчара вийнера Нохчийчуьра схьаваьлла мухIажар.\nИнцидент иккхинчохь нисбеллачара яьккхина видео яьржира социалан машанашкахь. Цу чохь го Iаьржачу машенна тIехьаьвдда боьлху нах. Иза соццушехь, тIелеттачара го бо цунна. Хеза доьазза герз долуш.


Нохчех доглозуш яздархо вара Грасс Гюнтер\nГермани -- Грасс Гюнтер, 05Охан2012\nНохчийчуьра тIом а, дуьненчохь нуьцкъалчара гIийланиш охьатеIор а дера емал деш хилла волу немцойн гIарваьлла яздархо, Нобелан совгIатан лауреат Грасс Гюнтер кхелхина.\nДуьххьара Грасс Гюнтерца сан цхьаьнакхетар 2000-чу шарахь Москохахь дуьненаюкъарчу ПЕН-Центран конгрессехь хилира. Стигалкъекъа бутт бара иза. Нохчийчохь дIабоьдуш ирча а, къиза а тIом бара. Эзарнаш адамаш дайъинера, цIеран алу а бина багош мохк бара, ткъа кхин а эзарнашна Iожалла кечйинера оьрсийн эскархоша.\nЦу муьрехь дуьненаюкъарчу яздархойн, журналистийн цхьаьнакхетаралла йолчу ПЕН Центро Москохахь шен рогIера дуьненаюкъара конгресс дIаяхьар а дара ша-шеха тамашийна. Аьлча а, цуьнга Оьрсийчоьнан Iедалхоша иза дIаяхьийтар.\nХIунда аьлча, адамийн бакъонаш ларйар, гIело ловчаьргахьа гIо даккхар, деша маршо ларар – и мехаллаш ПЕН Центро уггаре а лакхара лоручех ю, ткъа хIетахьлера Оьрсийн ПЕН-Клуб, шен куьйгаллехь Ткаченко Александр а волуш, Нохчийчуьра тIом емал барца а, Путин Владимирна критика ярца а евзаш яра.\nАмма и конгресс хилира, ткъа цу конгрессехь Кремлан векалш кхийринарг а, уьш ца хилийта гIиртинарг а хилира. „Литературан конгрессехь политика йийца оьшуш дац, исбаьхьалла хила еза яздархой цхьаьнакхеттачех хьехош ерг“ бохучу къамелашца Нохчийчоь а, цигахь оьрсийн эскархоша а, Iедалша а лелош дерг хьаха ца дайта гIертачу Кремлана гергарчу яздархойн дIахьедарш тергал а ца деш, дош шега ма кхаьчни Грасс Гюнтера вуно майра а, шалхонаш а йоцуш, дIакхайкхира, Нохчийчохь оьрсийн Iедало беш берг къиза а, харц а тIом хилар а, цигахь массо а адамийн бакъо хьоьшуш а, сийсаз еш а хилар, дешан маршо Оьрсийчоьхь хьоьшуш хилар а. Йоккха IалагIож а иккхира цу чохь хIетахь Грасс Гюнтеран вистхилар бахьана долуш.\nАмма шен дешнаш а, ша шена хеташ дерг а, ша лоруш дерг а ма-дарра дIаалар бахьана долуш IалагIож йолуш хилар а, шена хийла и бахьана долуш харц цIераш тоьхкуш хилар а, ша емал веш хилар а Грасс Гюнтерна керла дацара. Я иза, нахана хетачух кхеравелла, шен позици хьулйечарех а вацара. Цул тIаьхьа а хийлаза критике йира цуо шен интервьюшкахь а, вистхиларшкахь а Оьрсийчоьнан Нохчийчуьра а, Къилбаседа Кавказера а къизаллин политика.\nИ цуьнан амал билгалйоккху нохчийн яздархочуо Эльдиев Микаила а, Грасс Гюнтеран кхолларалла дика евзаш а, лоруш а волчу.\nЭльдиев Микаил: „Грасс Гюнтер дуьненахь уггаре а веввзачех цхьаъ яздархо вара, немцойн къоман сий а, яхь а, эхь- бехк а хилла лаьттина къонах а вара. Нобел совгIат деллера аьлла а доцуш, вуно похIма долуш яздархо вара иза. Иштта Оьрсийчоьнан Iедална а, цу Iедална муьтIахь болчу яздархошна а дуьхьал, Нохчийчуьра тIом бахьана долуш, шен кирара аз ма-доллу, мохь тоьхна вистхила воьхьна стаг а вара иза. И санна волу стаг дIавалар боккха эшам бу.\nМуьлха а яздархо кхалхар иза зе ду дуьненан литературин, ткъа Грасс Гюнтер санна волу яздархо дIакъастар – изза шозза а эшам бу. ХIунда аьлча, яздархо а, исбаьхьалхо а цхьана къоман я динан хуьлуш вац, иза дуьненан хуьлуш ву“.\n2012-чу шарахь рогIера гIовгIа елира Грасс Гюнтерна гуонахьа. Бахьана – цуо Израил пачхьалкхан куьйгаллин леламаш емал беш а, дуьненан нуьцкъалчара шайн санехь долчу агIор шалхонийн политика лелош хилар а ирчу критике еш йолу шиъ байт зорбане яккхар дара.\nСо хIунда Iа вистцахуьлуш,\nма деха лечкъадо ас гаррехь дерг...\nИ ю иза, и цара чIагIдарехь\nхьалхох тIелата йолу бакъо,\nцхьана весачу хабарчано охьа а таIийна,\nшен лаамехь доцу гIажарийн халкъ\nхIаллакдеш, дIахьакха йолу бакъо.\nАмма со хIунда ца воьхьа теша и важа пачхьалкх,\nцуьнан цIе а йоккхуш, дIакхайкхон,\nцигахь дуккхаъ шерашкахь дуьйна,-\nкъайлахь делахь а, -амма\nде дийне мел долу алсам йолуш йолу\nзарратийн потенциал йолшехь,\nцхьаммо а зуьйш а йоцуш,\nцхьаммо а тергам беш а йоцуш,\nхIунда аьлча цара цхьа зер тIе ца дуьтуш хиларна...\nИштта дара цу байтанех цхьаннан чулацамехь долу дешнаш. Кхеташ ма-хиллара, немцойн а, дуьненан а хаамийн гIирсашкахь оцу сохьта йоккха гIовгIа иккхира, ткъа Грасс Гюнтерна „антисемит“ боху мухIар туьйхира. „Цабезаман панфлет“, „Хьеравалар“, „Мотт хьекхаран театр“- и тайпа комментареш йира Германерачу юкъараллийн векалша а, немцойн цхьаццаболчу политикаш а и байташ араевлла месех сахьт а далале.\nАмма кхин ойла ерш а бара Германехь. Немцойн ПЕН-клубан президент волчу Штрассер Йоханна дуккхаъ шерашкахь дика вевзаш вара Грасс Гюнтер. Цуо аьттехь а ца дитира яздархо антисемит хилар. „Иза-м вац антисемит. Цуо Израилан куьйгаллин политикна критика йина. Нагахь санна иза антисемитизм елахь, тIаккха Израилехь бехаш болу шовткъе итт процент жуьгтий а антисемиташ хила беза-кх, хIунда аьлча цара а йо-кх шайн куьйгаллийна критика“, - иштта элира Штрассер Йоханнос хIетахь ша Маршо радиона еллачу интервьюхь.\nШена, Грасс Гюнтерна, вуно лазаме хиллачух тера дара шен байташ бахьана долуш шена харц цIераш тахкар. Хьалха къона волуш санна харцо а, хаамийн гIирсийн тIелатарш а лан атта ца хилира цунна. Гуш дара цул тIаьхьа хIора шарахь хуьлучу ПЕН Центрин конгрессехь къена яздархо гучуваьлча, цу цабезаман кампанино цунна вуно боккха тIеIаткъам бинийла а, цуьнан могшалла дика йоцийла а.\nХIинца немцойн литературин мастер, вайн заманахьлера тоьллачех дешан говзанча кхелхина, шена тIехь I5 роман а, дуккхаъ дийцарш а, йозанаш а, амма уггаре а мехалниг – шена тIехь шен майра дош а дуьтуш.\nЦакхетам боьлла жуьгташний, немцошний юкъа\nВелла Грасс Гюнтер\nКавказехь Путинан хан "юхайолорах "\nхIан-хIа 67 %\nвайга хеттар моттаргIа ю 33 %


Бан кечбина хилла тIом. 30 шеран истори\nКху метериалан автор ву "Мемориал" центран кхеташонан гIантада Черкасов Александр.\nБан кхечбина хилла тIом. 30 шеран истори\nДIахьаьж-хьаьжначохь, массо а шеран жамIаш деш бу, терахьаш, шайн чуламца, билламе хилар диц а деш. Я 10 шеран жамIаш до, - арифметика Iилмано декада олу итт шо чекхдала кхин а цхьа шо ду вайга бахахь а. Цу лаам хиларца къийсар эрна ду, цундела и лаам кхочуш бер вай, яздо Черкасов Александара "Эхо Кавказана" ша кечйинчу материалехь.\nКхин хIун дийр ду, хуьлуш хIумма а ца хилча, амма массанхьа толам базбеш чIагIалла а, ниIмат а хилча?\nДIалуьстур вай агIо. Цхьа шо хьалха, 2019-гIа шо тIекхачале де хьалха.\nЦхьа шо гергга ду Соьлж-ГIалахь "Мемориал" дIакъевлина. Кадыровхойн "ниIматан" той. "Мемориалан" Соьлж-ГIаларчу векалаллан куьйгалхо Титиев Оюб цхьа шо гергга хан ю цу гIаларчу талламан изоляторехь воллу. ДIайоьдуш ю харц кхелан процесс. ХIинца Оюб маьрша ву – уггар дика дуй-те аьлла долу шеран жамI.\nТкъа луларчу ГIалгIайчоьнна Евкуров Юнус-Бек куьйгалла деш волу 10 шо а ду. Оцу шерашкахь Къилбаседа Кавказехь уггар чолхе хаьл лаьттачу меттиг йолчу цунах уггар чIагIалла йолу федерацин субъект хилла. Бакъдерг дийцича, дукха хан йоцуш цигахь алссам адамаша дакъалоцуш дуьхьалонан акцеш хилира, амма уьш яра маьрша, тасадаларш а, дIалецарш а доцуш.\nIедалшца болх бан бакъонашларъярхойн таро йолу наггахь бен йоцу регион. Бакъдерг дийцича, тхан офис ягийра Дечкен-баттахь – амма бохам бац. Ткъа муьлш бу ца хуучу ницкъаллин структурийн белхахой вон хӀуманаш лелош бу кӀелдӀашхула: "Мемориало" дуьхьалонан акцеш вовшахтоьхна ала цуьнан цIарх харц телеграм-каналаш кхуллуш.\nХIинца ГIалгIайчохь Евкуров воцу а ду ах шо. Ницкъаллин структурийн белхахошна елла тоьхна доза доцу бакъонаш. БIаьста юхаюьйлаеллачу дуьхьалонан акцийн декъашхой а, хьалханчаш а набахташкахь латтош бу.\nТкъа чамкхеттачу меттигерчу ФСБ-н урхалло, кхечу пачхьалкхан агентна санна иттех арз дина "Мемориална". ЖамI – маситта миллион сом гIуданаш.\n10 о хьалха. 2009-чу шеран чакхе.\nДукха хан йоццуш, Мангалан-беттан 15-хь, лачкъа а йина, йийнера Эстемирова Наташа. "Мемориало" шен болх юхаболийра Соьлж-ГIалахь юкъа хан яьллачул тIаьхьа. Тхуна гIортор ю – "Къизаллашна дуьхьал комитето" кхоьллина "Бакъонашларъярхойн маьрша мобилан тоба".\nОццу хенахь дIайоьлхуш ю "Кадыров Рамзан Орлов Олегана дуьхьал" процессаш. Нохчийн куьйгалхо ша сийсаз вина хеташ ву, "Мемориал" бакъонашларйон центран куьйгалхочо цунна тIе дожорна Эстемирова еран жоьпалла.\nТкъа ГIалгIайчохь жоьжахате хIоьттина. Маситта шо ду иза Къилбаседа Кавказехь вуно чолхе хаьл лаьтта меттиг йолу – ларамаза дацара 2006-чу шарахь билггал цигахь кхелхина хилар Оьрсийчохь "номер цхьаъ йолу террорхо" ву аьлла цIе тоьхна Басаев Шемил.\nТкъа цхьа шо хьалха, 2008-чу шеран гурахь, республикан куьйгалхо хIоьттинчу ГРУ-н инарла-майора, Косовон ветерана, Приштинера аэродром дIалаьцна волчу Евкуровс маситта бутт баьккхира госпиталшкахь иза вен Iалашонца тIелатар динчул тIаьхьа.\nАмма ша республикехь чIагIалла а, хиндолчу диканах тешна хилар а ду: юьхьрлаьцначу юкъараллина тIе а тевжаш "адамаллин юьхь йолу контртерроран" политико, хетарехь, жамI дохьуш ду. 10 шарахь и политика нийса хилар тIечIагIдира масийттаза. Амма мича дахана и "юкъараллина тIетовжар"?\nДIалуьстур вай агIонаш. Ткъа шо хьалха.1999-чу шеран чакхе.\nШолгIачу Нохчийчуьрчу тIеман юьхье. Жоьжахате. Соьлжа-ГIалана штурм яр. Эстемирова Наташа хIинцца болх бан йолаелла ГIалгIайчохь Нохчийчоьнан офис схьайиллинчу "Мемориалца". Кхузахь эзарнаш Нохчийчуьрчу мухIажирша шозза алсамдаьккхира цу жимачу республикан бахархойн терахь.\nАмма гуманитаран катарстрофа цахилийта аьтто болу, къаьсттина ГIалгIайчоьнан президенто Аушев Руслана пачхьалкхан структурашна дуьненаюкъарчу бакъонашларйон а, гуманитаран а вовшахтохаллашца болх бан гIо дарна. 20 шо даьллачул тIаьхьа иза тамашийна хетало: ерриг а и вовшахтохараллаш, нагахь лууш йоцучарна юкъахь яцахь дIаязйина ю "кхечу пачхьалкхийн агенташ" аьлла…\nЛуьстур вай кхин дIа. 25 шо хьалха, ГIуран-бутт, 1994-гIа шо\nХьалхарчу Нохчийчуьрчу тIеман юьхье. Соьлж-ГIалана штурм яр. Авганистанерчу тIемах чекхваьллачу Аушев Руслана вовшахтуху ГIалгIайчохь мухIажирш тIеэцар. Биллгала кхузара боьлху Нохчийчу депутаташ а, бакъонашларъярхой а.\nЦхьана хена хилларг санна ду-кх. Нохчийчоьнан президент ву Дудаев ДжовхIар. Дукха баш вевзаш воцу Басаев шен тобанца дакъалоцуш ву Соьлж-ГIалана тIебогIу бIо юхатохарехь.\n30 шо хьалха.\nНохч-ГIалгIайчоь – уггар паргIата регион ю СССР-на юкъахь йолчу Оьрсийчоьнан Федерацехь, харжамийн жамIаш тидаме эцча. Авганистанерчу тIемах чекхваьлла инарла Дудаев ДжовхIар командир ву Советан пачхьалкхана юкъахь йолчу Эстонин Тарту гIалахь туп тоьхначу стратегин бомбанаш туху кеманийн дивизин. ГIашсалтийн полкан командир Аушев Руслан ву СССР-н халкъан депутат. Басаев Шемил дIаваьккхина латтанца белхаш бон говзанчийн институтера, Москвахь цхьацца белхаш беш веха иза…\nНиIмат а, паргIаталла а. Я цунна гергга. Хинца санна.\nХIинца а йолийна яц, урхалла а деш, автономин республикашкара хьал карзахдаккхаран механизм. ХIа-хIа, вай хьехориг Советан пачхьалкх йохо кечйина хилла бохуш миф санна юьйцу "Далласан план" яц.\n1990-чу шарахь и Iовраш яржийра Москвара схьа, Ширачу майданера, КПСС-н ЦК-ра. Схьахетарехь, Советан пачхьалкх ца йохийта, союзан республикийн, автономешца лилхина цакхетамаш къасто арбитр санна центр латто лаам хилийта.\nЦхьа синтем боцуш нисло шеран, 10 шеран, 20 шеран, 25 шеран, 30 шеран жамIаш. Амма цу чакхе йоцчу дежавюна юкъардовла, вай цхьалхадаккха деза вайн хилларг.