Обновлено 24.10.2018 04:32 Автор: Administrator 24.10.2018 04:30\nЧкъуьйригана хилла зиен цкъа мацца а тlамаре кхочу. Делахь а, адам адам хилла дисна. Адамийн догlмаш тlехь керла меженаш ца евлла. Адам адам хилла диса дезаш ду, сийна цlе яьлла дуьне догуш лаьтташ делахь а. Адамалла дlаяьлча, адамана ша адам хилар дицделча, гучуйолу акхаралла. Акхаралла гучуяьлча, оьздангалла а дlайолу\nОцу хьайн къоман вуон хIуманаш ма чIогIа гойту ахь оцу хьайн йозанашкахь, и дан хIун ду аьлла, шега хаьттича, и - суна сайн къам дукхадезар ду-кх, аьллера боху цхьана яздархочо. «Нанас хастийна йоI нахала а ца яьлла, дас хастийна дин хьалха а ца баьлла», – олуш ду. Шен ледарлонаш хьахош хила а деза къам, яханчу хенашкахь шегахь дийлинарш гIалаташ хиллийла а хиина, кхин юха уьш ца дийлийта, цунах хьехар а хуьлуш. И хьехар хуьлуш доцчу къоман сатийсам эрна бу. Хьекъал долчу стага уггар хьалха шегахь лоху хиллачунна бехк. Вайн къоман мостагIий дукха хилла даим. Тахана а бан а бу. ХIинца а ден букъахь, ненан кийрахь а боцуш, дуьненчу бахка безаш а бу. Гушволу мостагIа-м хала а вац, оцу гушвоцчу мостагIчо кIелонна боьгIначу гурах ларвала хала хуьлу, синан само ца хилча. Ткъа и синан само хьекъална гIийла хилча, ца дешча, хуьлуш яц.\nХьуна а, хьан чкъурах болчу нахана а, аша шен дуьхьа синош дIа а луш, оццул и Испани еза хетар хIун дара-те, аьлла, шега журналиста хаттар дича, де Голльин накъост волуш, фашисташна дуьхьала Мадридехь турпала чекхваьлла волчу французийн яздархочо Андре Мальрос доцца жоп делла цунна: «И дера ду - Дон Кихот кхоьллинарг испанхо хилар», аьлла. Кхидолчу къаьмнашна «яздархо» бохург, «хьекъалча» бохург мел деза ду, мел сийлахь ду гойту оцу масало, и яздархо шайн къоман а воцуш, кхечу къоман велахь а. Цхьанна дагада тарло: «Вай цаьрца хIунда дусту, уьш даккхий къаьмнаш ма ду», – аьлла. Шаьш муьлш ду а хууш, нах муьлш бу а хууш, ойла а, кхетам а лаккхара болу муьлхха а къам ду доккха, цхьа юрт йиллал бен и дацахь а. И санна долчу къаьмнех хилла а ду и «даккхий къаьмнаш».\nБусалба пачхьалкх уггар хьалха шен дегIаца, шен цIийнан беа пена юккъехь, шен доьзалехь дIахIотта хьажа веза къонах. Шена худар дан а ца хууш, нахана хьовла дан воьдуш ца хуьлу. Ша цамогуш волчо нахана дан цхьа а дарба дац.\nКхоьруш а волуш, девнехь ка ца йолуш хила йиш юй къонах, аьлча, хила йиш ю. «Хьо кхоьруш хIума дуй, Бийболт?» – аьлла, шега хаьттича, «Ду, Делан Возалора, – аьлла, боху, Таймин Бийболта, – цхьа дала цадезарг а даьлла, сий дарах кхоьруш ву-кх со даим...Даим кхоьруш ву-кх со, аьлла.\nОцу масалша а гойту юха а, тIаккха а, къонахчух къонах вешдерг – хьекъал, кхетам хилар. Вайн къомана тахана а, кхана а, кхана Iийча а коьртаниг Iилма дара, майралла яцара. Майралла даим ца оьшу дахарехь. Даим хьаштдерг – хьекъал ду. Майралла оьшуш цхьа мур богIу, оцу муьрехь хьоьгахь и хилчхьана. Нехан цIенте яха (маре) арайолучу йоIанна совгIатна бархI бIе шо хьалха ваьхначу шайн поэтан Шота Руставелин «ЦIоькъалоьман цIокалахь турпал» поэма луш ламаст ду гуьржийн. «Къам» бохучу дешан шуьйрачу маьIнехь кхиъна къам хилар ду и, шен дерг дуйла а хууш, цуьнан мах а хууш. «Жайнаш дагорал даккхий а хуьлу зуламаш. Царах цхьаъ: уьш цадешар ду», – аьлла поэта Иосиф Бродскийс. Оцу зуламах хьалхадовллалц, вайн къоман мостагIаша кIелонаш еш, къам а хилла, дIадаха дуьтур дац вай цкъа а. Цуьнан ойла ян еза. Ойла еш хила боху вайга Дала.\nХьалха заманахь юрт яккха бIо богIуш, оцу юьртахь бежан рагI ю-яц хьажа стаг вохуьйтуш хилла. «РагI елахь – юьртан барт бу, юрт атта яккха а лур яц, юьртан низам ду, кечам чIогIа хила а беза», – олуш хилла баьччано.\nБарам бац коьртаниг, – дукхий, кIезгий хилар, коьртаниг барт бу. «Барт болчу цицигаша барт боцу жIаьлеш эшийна», – олуш ду вайн халкъан.\nЦкъа цхьана заманчохь цхьа ламаст лелла вайн махка чохь...цхьана билггал йолчу меттехь, шена билгалйинчу хеначохь тайпанаш вовшакхеташ, боккха яй боккхуш, оцу цхьана яй чохь кечдинарг цхьаьна даа а дууш, мехкан той деш. Доккха маьIан ду оцу белхан! Къоман барт латтийна цо. Вовшийн дезарой, вовшийн дашарой бен ца латтабо къоман барт. Ша-ша баьккхича, хIора а пIелг бу, уьш цхьаьна дIакъевлича, буй хуьлу пIелгех.\nЦхьа зама яра...вайна дага цаяллал гена а яц и...вало, гIой, лулахошка дехий, бепиг даийта ала: белахь, хох баийта ала, туьха даийта ала, олий, эвххьаза бер дIа а хьажош. Куьпахь, лула-кулахь цхьа доьзал, цхьа йиша-ваша санна, бертахь, мел мерза бехара нах. Мел хазахета тахана, и хIуманаш дагадаьхкича а! Дуьненан аьттонаш сов мел бевли а, адам гIиллакхашна гIеллуш хиллера, тIера бала а, сингаттам а дIаайбелча, лайнарг дицлуш. Шога а, къиза а ду адам тахана вовшашца. Синцамгарша нехан дегнех тIулгаш дина. ХIора стага цуьнан бахьана шегахь лаха а дезаш, и шегахь карийча, цунах дIацIанвала а везаш. Вайна ваьшна вовшех къахеташ а ца хилча, вай вовшийн дезаш ца хилча, вайх къахета а, вай деза а вац кху дуьненчохь цхьа а. Воций вайна хаа а хиъна!\nЭзарзза ягийна Нохчийчоь, эзарзза метта а хIоттийна!\nЭзарзза дийна нохчийн къам, эзарзза ден а делла!\nДела воцург накъост воцуш, болх Деле а белла, дIагIиртина ду вай даим.\nЦа вича, вешех а ца хуьлу ваша. Ваша ван везаш ву. Хьекъал долчу стага шен мостагIчух а во шена ваша. «ГIалат доцу ваша ма лехалаш, бераш, ваша воцуш дуьсур ду шу», – баьхна Хьаьжас, Дала къайле тойойла цуьнан. Шен ши мурд шина куьйгах тера ву шуна, баьхна, цхьана куьйго важа куьг цIан а деш.\nДуьненчохь дукха хан яьккхина ваханчу дедас шен цхьаъ бен воцчу кIентан кIантанна иштта веса-кехат дитинера:\n«Массо а хIума, хан тоьхна, хенаца а ду, хан йоьдуш ю. Сан хенан сахьт сецна. Ша лехнехь – дика а, ша лехнехь – вуон а карон долчу хIусамехь кхачалуш бу хIора стеган некъ. Цундела, хIара кехат кара а лаьцна, доьшуш Iаш волчу хьоьга весет ду сан: набаро Iехаво хьуна, набаре хьуо Iеха ма вайталахь. Далла муьтIахь воцуш, Далла еш Iамал йоцуш, Делан къинхетаме дог дохуш, Делан дикане сатуьйсушверг – дIатесна хIу а доцуш, кха тIе ялта даларе сатуьйсучух тера ву хьуна. Дала бохург а дитина, Дала бихкинчу некъаца ирс лоьхушверг – боданехь зингатан лар лоьхучух тера а ву хьуна.\nСтаг маьрша хила везаш ву. Маьрша хилалахь! Хьо маьрша хир вац хьуна, кхечуьнан маршо хьо лоруш вацахь, хьо цуьнан маршонна тIекхийдаш велахь. Дуьнено хIара дегI доккхуш, бекхам боцуш дисина хIумма а дац хьуна, цундела шен маша бузуш йоллучу гезгана а новкъарло ма елахь.Уггар майраниг ву хьуна нахана цатам а бина, нахана мотт а бина, нахана вас а йина, чу а вахана, ша сахуьлунга вер ву-вац ца хууш, набарна дIатовжа ваьхьарг. Цул майра стаг вац хьуна хIокху малх схьакхетачу а, малх чубузучу а дуьненахь.\nХьайн гIалатах а кхералахь. Шех кхоьручух бен ца кхоьру хьуна гIалат.\nХаза дош сагIа дац хьуна, хьан кийрара хьаладаллалц.\nКъинтIераволуш хилалахь, къинтIеравалар де долчу стеган амалех ду хьуна. Наха дора алий, наха шайн догIмашна магош долу мегашдоцург хьайн дегIанна а магадай, нахаца а ма нислолахь, сий хир дац хьан. Вуочух ларлучух бен ца озало хьуна вуониг.\nГIиллакхах ца воха гIиллакх а, собарах ца воха собар а хьоьгахь ду хьуна, ахь цунах пайдаэцчахьана. Собарна гергахь цхьа а хало а хало яц хьуна.\nХьайн дегIал воккха мостагIа карор вац хьуна, хьайн сил дика а болуш хьехам карор бац хьуна, ахь цуьнга леррина, дикка ладогIахь.\nКхин башха доккха хIума а дац хьуна хIара хIора сахьтехь дIа генадуьйлуш долу дуьне, кхуьнга ша Iеха а вайтина, хIара бахьана долуш нахаца эгIа а эгIна, коша вижжал.\nСий долуш вехийла хьо, сий долуш воьрзийла хьо!»\nИштта ду тIарикъатан хIума – хьикматах дуьззина а долуш, хьо гIиллакхца, догдикаллица кхиош, дегIанна тIехь тола Iамош. Шен дегI цакъарлучуьнга цхьа а къарлур вац. Цундела тIарикъат – тIом бу. Цу тIамах чекхвала чIогIа хала а ду! Цу тIамехь лаьтташ мел верг эла а ву. ЭЛА бохуш долчу дешан маьIан шуьйра ду нохчийн кхетамехь. Деккъа, долахь, чухIиттина лай бу боху маьIан дац цуьнан. ЭЛА – иза тIедухучуьнца а, леларца а, маттаца а, даарца а, маларца а оьзда а волуш, осалчу хIуманах ца вешаш, ша-шен а лоруш, наха а лоруш, нах лоруш, ша волчу меттехь билгала а волуш стаг ву. «Элах эла вешдерг – гIиллакх ду», – баьхна.\nТIарикъат бахьана долуш дин а, гIиллакхаш, мотт, духар а, кхидолу мехала хIуманаш а ларделла вайн къомана. Шелонна жIаьлеш цIийзачу генарчу пана махка а даьхьна, даа а доцуш, мала а доцуш, эрна ара охьакхиссича а, динах, оьздангаллах а ца духуш, ваьш дIадаьхьнарг лардина, юха а деана вай. ХIара доллу уммат лардинарг а, цуьнгахь ницкъий, гIорий латтийнарг а ду тIарикъат.\nМоттаргIанаш йоцуш, дин даггара а, Делан дуьхьа а, Iилманан бух тIехь леладойтуш йолу шариIатан тIум ю тIарикъат. Ихьсанний, тIарикъаттий цхьаъ ду. Дела вовзарца, Дела везарца, Дела хьахорца, Делах бен цакхерарца хьох вуьззина бусалба стаг во тIарикъато. ТIаккха хьуна деши а, хоттан гIорзолг а цхьатерра хуьлу. Хьо дуьнено ца Iехаво тIаккха, тIаккха иблисе а ца лацало хьо, кIелонаш яккхий елахь а. Мел долчу хIуманан бух – Делах кхерар бу. «Хьо Делах кхерахь – кхин цхьаннах кхера дезар дац хьан», – баьхна Турпал-Iелас, Дала юьхь лоьрийла цуьнан.\nЛаккхарчу лакхене хьекъаллий, Iилмий даккхалц, къомах къам хир ду бохучух дог дилла мегар ду. Хьекъал долчу стеган хуьлу гIиллакх хаза, хьекъал долу стаг хуьлу динца уьйр-марзо йолуш. Къонахчух къонах вешдерг – хьекъал ду. Хьекъал хилча, ларло къам а, цуьнца цхьаьна цуьнан мотт а. Хьекъал хилча, эхь а хуьлу, яхь а хуьлу, кхидIа адамана синна маьIне, кхетаме мел долу хIума а хуьлу. Хьекъал доцу стаг хуьлу Iеса а, осала а, лела ца хууш, дош дош доцуш, лен амал йолуш а.\nСалахьуддин Аюбис, жIарахойн баьчча хилла волчу Ричардах цамгар кхетча, цунна стоьмашший, даа-малий а эцна, цуьнга хьажа шен лор вахийтина хилла. ГIиллакх хаза долуш а, са оьзда долуш а, тIарикъатан стаг хилла и. Иштта и хиларна Дала тола а вина. Цунах Европерчу керста наха а яздина, и вазвеш, и хестош. Цуьнан эскаршна юккъехь жуьгтий а хилла, керста нах а хилла, оцу жIарахойх леташ. Шена тIе карабаьхкинчу йийсархойн наной баьхкича, цара шайгара бала шена балхийча, бIаьргаш тIунделла хилла Салахьуддинан. Шен бIаьхошка лаха а лахийтина, кIентий дIа а белла, дIабахийтина цо церан наной. ДIабахийтина а ца Iаш, махках бовллалц, уьш ларбеш, дехьа-сехьа ха а хIоттадайтина царна. Цундела яьккхина цо Иерусалим жIарахойх маьрша а! И Пайхамаран гIиллакх тIехь хилар бахьан долуш. Ша Макка йоккхучу дийнахь, шен асхьабаш къиза байъа а бойъуш, харц-пайхамар ву хьо бохуш, ша сийсазвинарш, шен некъаш хедийнарш, шена бакхий кхерамаш тийсинарш шен куьйган зуламах маьрша битинарг ма вара вайн Пайхамар, шена дукхавезна шен деваша Хьамзат вийначунна а, массарна а къинтIера а волуш.\nШеца къиза хиллачаьрца а къиза цахилларг вайн Пайхамар ма вара!\nШеца шога хиллачаьрца а шога цахилларг вайн Пайхамар ма вара!\nШа Зайдица ТIоифе дин кхайкхо а вахана, цигарчу бахархоша: «Хьо воцург, Пайхамар а вина, ваийта стаг ца карийра-техьа Далла?» – бохуш, аьшнаш веш, тIулгаш детташ, эккха а вина, йоккхачу гIайгIано лаьцна, чевнаш цIийх Iийда а луш, ша Iаш, «хьуна лаахь оцу шина лома юккъехь Iовдур бу хьуна ша уьш, Дала хьан омар кхочушдиэ аьлла, даийтина ду ша» аьлла,\nДжабраил-Малик шена тIе доьссича, «ХIан-хIан, Джабраил, церан баккъашкара Далла бен Iибадат ца деш, Цуьнца накъост ца веш долу охIла даларе сатесна ву хьуна ша», – баьхнарг ма вара вайн Пайхамар!\nНах дине ца богIу агIо лелор ма яц динан мостагIчо бен!\nШега мотт ца луьйш долчу хьайбано а бала а балхош, чохь садолу а, содоцу а хIума шена елха а йоьлхуш, Къинхетамениг, lаламаш кхолла а кхоьллина, уьш кхиош-кхобуш волчу Дала Шен lаламах къинхетам беш, къинхетамца ваийтинарг вайн Пайхамар ма вара!\n«Деза-доккхачу гlиллакх тlехь ву хьо! Хьо цаьрца дашца кIоршаме а, шога а, дог-буьрса а хиллехь, хьуна букъ тоьхна, хьох дlабирзина хир ма бара уьш», – аьлла, Дала хастийнарг вайн Пайхамар ма вара!\n«Дин доцург динца къарвелаш (дин марзадарца, хаздарца, гIиллакхца къарвелаш и)», – ма баьхна Делан гергарчу наха а.\nПайхамаран суннат – хаза гIиллакх ма ду.\nХаза гIиллакх – Дала толадо!\nДе долуш волу стаг цкъа а къиза ца хуьлу.\nТIе куьг кховдийча а, коьрта тIера мас цуьнан хьайича а, чIире диллал зулам лоруш, дийнначу тайпана тIе эхь дужуш, хьаша лоруш хилла Нохчийчохь, и хьаша мостагIех велахь а.\nТIамехь дуьхьал нисвеллачу мостагIчуьнан говрана герз тухуш ца хилла нохчаша цкъа а. И хууш болу салтий даима а говрашна тIехьа лечкъаш хилла. Къинхетам бу и, цаьрца баьхна болу. Къонах къинхетаме хуьлу садолчу хIуманца а.\nЛермонтов букъ берзийна лаьтташ хилар бахьана долуш, ца вуьйш витина ву, боху, нохчаша. Цунна юьхь-дуьхьал ерзийна лаьтташверг вийна, хIара Iожаллах хьалха а вуьтуш.\nУшурмин заманахь, Алдахь хиллачу тIамехь, лазийна, нохчашна каравеана хилла цIарна а цIе яххана волу турпалхо Багратион. Тийналлин мур беанчу юкъана, барми тIехь дIа а ваьхьна, нохчаша шайн мостагIашна дIавелла иза. Дуьхьал веанчо хаьттина кхаьрга, мел мах беза шуна, аьлла. Тхуна цхьа а мах ца оьшу, тхо къонахчух мах оьцуш дац, аьлла, буха а бирзина, дIабахна нохчий.\nДалла дуьхьал бахна и нах, шайх яккха еза цIерш а юьтуш, шайх эца даккхий масалш дуьтуш, хьо тахана шайн доьналлах воккха а вевеш…шаьш дайъа веанчу мостагIчуьнца а шайн гIилкхах ца бухуш, нийсонах ца бухуш…къена вахана, къа дисарна а кхоьруш, хьаша вахана, бехк бисарна а кхоьруш, шайна схьадинчу диканна дуьхьал дан дика а долуш, вуонна дуьхьал дан вуон а долуш, тIамехь каравеанчу мостагIчунна (йийсархочунна) тIе куьг кховдор эхь а долуш, тешнабехкаца букъ тIехьашха тохар – осала а лоруш,\nкъизалла – кIиллочуьн амалех лоруш, да вийна, ваша вийна мостагI юьхь-дуьхьала нисвелла, иза герзаца вацахь, цунах чIир а ца оьцуш,\nиза меттахь цамгарца велахь, товелла, маьршаваллалц хьен а ца веш,\nшаьш къардан веанарг толамца а ца вохуьйтуш, хьаша-да хилла веанарг дог эшийна, са хьастаза а ца вохуьйтуш, лелла хIумнаш ду уьш вайн ламанца. Уьш ду Iадаташ! Осала долу цхьа Iадат – нохчийн Iадат дац! Цундела лардина Дала вайн къам. Иштта амал йолу нах эша ца ло цхьаьнгге а! Нийсо Дала ларъеш ю, Дала толош а ю даим.\nДен, деден хилла, цIарах лелош йисина, я ворхIе а дегара дуьйна, безам хеташ, ларъеш цхьацца хIума хуьлу-кх нохчийн доьзалехь: шаьлта, тур, суьлхьанаш, пIелгах дуллу мухIар... Иштта, вайн ворхIе а, бархIе а, иссе а дас вайна дитина совгIат, хазна, весет, дика ду нохчийн мотт. Оцу маттал деза дац царах дисина тур а, шаьлта а, мухIар а, я кхин цхьа а хIума а. Мотт бу беза, цара бийцина, вайна бисина! Оцу маттаца уьш муьлш хилла а хууш, хьуо мила ву а хууш, нах муьлш бу а хууш ваххал, хьан хьайн къоман кхетам мел бу, ву хьо нохчи…\nШен дайшца йолу зIе хаьддачу мIаьргонехь доьза дан хьаьхна ду къам.\nНохчийн мотт – са ду хьуна, тIум ю хьуна иза, хьан къам, дага а ца йогIучу заманашкахь дуьйна, кху дуьнен тIехь, къам а долуш, латтийна йолу!\nНохчийн мотт – тептар ду хьуна, хьан къоман селхане а, тахане а, кхане а юьйцуш долу, хьо нохчи хилар чIагIдеш долу.\nНохчийн мотт – Iаь ю хьуна, хьан дайн багара йийлина йолу! Иза хьан цIе ю хьуна, цара «тIаьхьенашна» боху дош моссазза олу догдохаллийца, боккхачу сатийсамца хьехийна йолу!\nНохчийн мотт – коьчал ю хьуна, хьан дендайшкара дуьйна схьа Делан гергарчу нехан беркатаца хьоьга бусалба дин схьакхачийна йолу!\nНохчийн мотт – дош ду хьуна, дуьненан дахарехь дуьххьара хьуна хьайн ненан кийрара хьала хезна долу, юха цо хьо хьистина а, хьуна дика а, вуон а цо хьехна а долу!\nНохчийн мотт – маслаIат ду хьуна, вийна шен ваша, къинтIераваьлла, гечдина, хийла вашас витина долу.\nНохчийн мотт – машар бу хьуна, буьрсачу девнехь юкъаметтигаш тойина болу, шина мостагIчух ши доттагI вина болу!\nНохчийн мотт – гIиллакх ду хьуна, хьуо велла дIаваллалц нехан диканехь, вуонехь латтар хьуна тIе а дожош, хьо нахах вазош долу!\nНохчийн мотт – тоьшалла ду хьуна, нохчийн мотт – кадам бу хьуна, хьо дIаваьллачу дийнахь хьан тезетахь хьох наха бийр болу!\nНохчийн мотт – бехк бу хьуна, ахь и бицбахь, тIаьхьено хьуна гечбийрбоцу! Хьан сий ду хьуна и, ахь лардахь, лардийр долу, ца лардахь – хьо сийсаз хир волу!\nНохчийн мотт – доIа-весет ду хьуна, хьан дайша хьоьга дина, дитина долу. Нохчийн меттан хIора дош хьох тешна а ду-кх!\nВайн халкъан иэсехь бисинчу хиламех цхьа башха хилам бу Ширди-Махкахь ваьхначу Iеламстагах, маслаIатан дех Махьмудан Мохьмадан хьокъехь. Стаг вийна дов хилла, ца доьрзуш, шерашка даьлла. «Хьо вагIахьара, Мохьмад, маслаIате, дIадоьрзуш дац-кх тхан дов», – аьлла, наха дехарш а дина хиллера Мохьмаде. МаслаIатдар Далла дезаш гIуллакх дуй хуучу Мохьмада сацам бина машар бан ваха. Мохьмад волчу бахний хиъначу довхоша хабар дахьийтина: «Мохьмад, кхана маслаIате ма вагIахьара хьо!» – аьлла. ХIара хьалха а волуш, хIорш вийначу стеган нахана дуьхьалхIиттинчу заманчохь, « Оха ма вола, аьлла, хабар ца даийтира хьоьга, и хабар даийттиншехь, хьо хIунда веана, шайга стаг витахьара аьлла?» – бехк а баьккхина, церан нахах цхьамма юьхь тIе туйнаш туьйхира, бохура, Мохьмадна. Са а тоьхна, ша маслаIатана деш долу къамел ца сацош, кхин совдаьккхина хIума а ца олуш, шен юьхь тIе куьг хьаькхна, туйнаш дIа а даьхна, «Детта аша хIара туйнаш. Шу тахана хIорш детта ду, тхо хIорш дIадаха бен дац», – аьлла хиллера нехан дов дIадерзо ваханчу Махьмудан Мохьмада. Оцу меттехь наха и пхьа битина а хилла. И бу-кх нохчийн мотт, шен дашо цIокъболатал чIагIделла дегнаш даьстина болу.\nГIийла ву-кх шен къоман маттаца йолу зIе хаьдда я уьйр малъелла стаг! Шена шен маттахь Iоттар йича а, я, ловц боккхуш, хастам бича а, кхетар вац и. Цу тайпанчу стаге вистхуьлуш – хьуна хьуо мотт ца луьйш хета, я хьуо дIалуьйшверг къора хета.\nДелахь а, кхин цхьа хIума а ду: цхьа а лазам бац, тахана бийца цалуучо а, цабезачо а нохчийн мотт цабийцар, я и цаIамор. Нохчийн мотт нохчаша бийцина бу, нохчаша, буьйцуш, кхидIа дIахьур болуш а бу, кешнийн хьаьрма, эхарта кхаччалц. Нохчий болчу нохчаша! Нохчийн мотт дIа а бер бац! Цунах тешаш мел ду нохчий а хир ду-кх вай, Дала мукъалахь!\nСтаг дукхох шен дагалецамашкахь веха. Хьуна безнарш, хьо везнарш, хьан марзонаш, хIинцца хьан бIаьрахьалха хьийзинарг, хьан юьхь тIера бос хено дIахьо. Ахь дукха хьолахь тидам ца бо хIуманна. «Нисса цхьана эхасохьтана юхаерзо йиш елара и хан...» Иштта ойла дуьххьара йинарг ас со ву аьлча, дуккхачу нехан сох дог кхаьрдар дара. Цундела, «хIума дицдича бен, леш дац», – ала бакъо ю сан.\n«Къу таьIча, охьатаIа хьо, къу айвелча, айло хьо, къу хир ву хьо», – олуш Iедал дара цуьнан кест-кеста, хьуна цкъа а диц ца далийта санна. Дош меттара, дош хьекъале долуш, хьуна цкъа а кIордор воцуш, эрна дош эр доцуш, шен маттаца дерг дегIаца а долуш, хьуна цкъа а вицлур воцуш, хIумнаш хаза долуш стаг вара Воккха Дада. Цуьнан амал а, цуьнан куьг хьадар а, ког ловзар а, цуьнан лелар а дара доккха хьехар.\nСан модех юьзна бедарш а, даим сан харцхьа юьйхина хуьлуш хилла йолу ши мача а, ас хихкина ког-салазаш эцна дIаяхана хан Воккха Дадин туьйранашкахь йисна.\n«Ламанан басе дIа а лаьцна, цхьа буьрса, бахбелла бижина Iуьллуш хилла кхо корта болу саьрмак..,»– олий, доладора Воккха Дадас даим шен туьйра. Юха цхьана турпалхочо, тур детташ, и саьрмак бен а боьй, цо нахана дихкина некъаш достура. И саьрмак ша бийча санна дуьйцура Дадас. Юха, и бийча, ас доккха садоккхуш хаалой, «нахана лерина зулам шега кхочу стаге. Хьекъал доцу корта дегIан мостагI бу.» – олура. Юха дерзадора, вела а лой, «ладоьгIначунна – мезан Iайг, цадоьгIначунна туьханан Iайг «, – олий.\nДала чу са кхоьллина долчу цхьана а маьршачу дегIана зуламна куьг айъа хьо ца вахьийта, хьуна и турпалхой дагахь бисийта, цаьргара ма дер дацара хIара хIума бохуш, цаьрга а дуьллуш, царах эхь хеташ, хьайн дегI ца къарлахь, хьоьга мила къарлур ву бохуш, айхьа-хьайх бехкаш дохуш, хьо осалчух ларвалийта, беран хенахь дуьйна хьоьца синцIеналла, дегадикалла, доьналла, къинхетам кхиош хиллера Воккха Дада. Хан-зама дIа мел йолу, кхета хьо цунах...\nСуо кху дуьненчу сайн дегI эшо веана вуйла хиъначу дийнахь дуьйна, кхетта со беро мача нийса юьйхича, дуьне духур ду хIунда олуш хилла.\nДуьненан кийрахь адамо дуьххьара дийна адам – вашас вийна ваша вуйла хиъначу дийнахь дуьйна, кху дуьненах а кхоьру со.\nХьо дуьненчу волуш, хьуна хIун мотт беза, хIун мохк беза хьуна, хьуна муьлхачу къомах хила лаьа, дегIан чкъуран бос муьлханиг беза хьуна, аьлла, хьоьга харжийтина хIумма а дац.\nШун меттанаш, беснаш баш-башха хиларехь Дала Шен билгало ю аьлла, КъорIанчохь шен къеггина бух болуш, сецна, Делан билгалонех билгало ю хIара мотт!\nДала кхоьллина а бу, Дала белла а бу, Дала ларбеш бу.\nНагахь санна къам долчу къомах хила а хьо лууш вацахь,\nдIабаханчара шайн синош ца лардеш а, лардинарг мехала а хьуна дацахь,\nкъам дезаш хьо вацахь, мохк безаш хьо вацахь, яхь бохуш долчу хIуманах хIума а хьоьца дацахь, махках сийна цIий хьалаяьлча а бен дIа хеташ а хьо вацахь, пурба ду-кх хьуна хIара мотт ца бийца а, ца хаахь, ца Iамо а.\nМотт ларбан нах боцуш дац хIара къам! Нах болчу наха мотт ларбо, мохк ларбо, къам лардо!\nШайн берийн цIерш яхар а бехк хеташ, оцу бехках ца бухуш, къам ларделаш бохуш, весеташ деш, бакъдуьненчу бирзинчу оьздачу къонахийн мотт бу хIара, церан оьздачу Iаьнаран мотт, царах дисина дика дош лардина, цуьнан мах базбина мотт!\nХIара къам Дела вовзаре, Дела везаре, Делах кхераре кхойкхуш, чIогIачу эшарца дин гучудоккхуьйтуш, нах нийсонна тIе а нисбеш баьхкинчу эвляийн Iаь хазачу хьехамийн а, царах бисинчу хьекъалечу хьехамийн а мотт бу хIара.\nАхь ца бийцинера аьлла, хIара мотт сий дайлур долуш, къелур болуш,\nя белла дIабер болуш бу моьттуш хьо велахь, хьайн моттарех Iехавелла хьо, тIаккха хIара бийца пурба а дац хьуна! Ахь и цабийцар гIолехь а долуш ду хьуна.\nХIара тIаккха хьан мотт бац. ХIара нохчийн мотт бу!\nХьуна и ца безча, тхо цец а ца довлу! ДогIано яшош, малхо якъош кхаш тIехь кхуьучу бецан хелиган болччул орам бац хьан кху махкахь!\nХIокху къамелехь хьуо вевзича, хьан юьхь тIехь юьхьIаьржо къаьстарйоцийла а хаьа суна – Iаьржачу кехат тIехь Iаьржа шекъа къаьсташ ца хуьлу.\nЦхьа хIума-м ду: хIокху къоман цIе а, хIара мохк а, хIокху мехкан ког биллал йолу меттиг а хьуна хьакъ-м яц. Я хьан тайпа дог-ойлий йолу къонахий хьашт хIокху махкана а ма бац! Я суо хьоьга хIунда луьйш ву а ца хаьа суна...\nНохчи мила ву а, нохчи мила вац а къасто нохчийн мотт болуш ду-кх дика!\n«Моттий, цIий ларделаш!» – баьхна Хьаьжас. Дала къайле тойойла цуьнан!


Нохчийн оппозицин IАДАТ боламо дIахьедо, шайн сайтана хакерийн тIелатар дина аьлла\nНохчийчуьрчу Iедалхошна дуьхьал йолчу оппозицин IАДАТ боламо дIахьедина, де хьалха шайн йиллинчу сайтана хакерш тIелетта аьлла. Хьалхо социалан машанашкахь, дукха хьолахь телеграм-каналехь кхуьуш яра IАДАТ болам.\nСайт болх бан йолаеллера церан кху беттан 7-чохь, ткъа шолгIачу дийнахь DDoS-атака йолийра царна дуьхьал, дийцина Кавказ.Реалиига IАДАТ-н векалша.\nDDoS-атака – хакерийн тIелатар ду. Цо блок туху сайтан балхана, магийначул а сов нах церан агIоне язбала гIоьртича.\n"DDoS-тIелатарш хIинца а деш ду. Оха царна дуьхьало хIоттийна, говзанчаш ларабо цаьрца, цара юхатуху уьш. Цундела дуьххьара а санна, сайт болх беш ю кху мIаьргонехь, нехан аьтто бу сайте бахка", - дийцина IАДАТА-н куьйгалло портале.\nШайна динчу тIелатарна боламан жигархоша бехке лору Нохчийчоьнан Iедалхой.\n"Тхешан сайт тхуна хила луу дикка хан яра, цхьа шо дара оха оцу тIехь къахьоьгу. Тхуна оьшуш ю иза, хIунда аьлча, муьлххачу заманчохь Роскомнадзоро социалан машанашка дIакъовлийта тарло. Цундела йозуш йоцу майда оьшу тхуна", - дийцина къамел динчо.\nХаамийн гIирс санна регистраци йийр юй шун сайтана аьлла, деллачу хаттарана жоп дала ца хIоьттира боламан векалш, хIунда аьлча, жигархой талламаш бина, публикацеш язйина ца Iаш, "бакъоларъяран а, гIоьналлин а, политикан а гIуллакх лелош бу" аьлла.\nСтохка Охан-баттахь кхоьллинчу IАДАТ телеграм-канало ша "Кадыровн диктатурина дуьхьал йолийна халкъан болам" лору. Нохчийн оппозицин IАДАТ телеграм-каналан зерашца, яхначу аьхка Нохчийчохь лачкъийна вигира мел лахара а 212 стаг. Маршо Радионо шен агIонашкахь яздира лачкъийна бигинчу цхьаболчийн кхолламех.\nЗазадоккху-баттахь юкъаяьккхира телеграм-канало "Ютуху мозий" проект: мила, мичахь вадийна, хIун зуламаш дина кадыровхоша хоуьйту цо. "Вайша" меттигашкара дIакхачайо информаци, иза листа а луьстий, бакъ хилча, зорбане йоккху IАДАТ-о – иштта боху цуьнан администратора. Шайн "ютуху моза" лаьцна меттиг нисъелча, сихха баржабо орцан кхайкхам.\nКаналан администратора бахарехь, 60 гергга информатор ву IАДАТ-ехь. Цкъачунна "ютуху мозашлахь" 90 стаг ву, амма ши-кхоъ бен вац жигара.\nКавказ.Реалиица къамел динчу "Iазапна дуьхьалояран комитетан" юриста Янгульбаев Абубакара бакъ лору IADAT-о яржош йолу информаци.\n"Суна гарехь, IADAT-о информаци лецначийн, байначийн гергарчаьргара, лулахошкара лахьайо. Цо аьлла масех меттиг зен сан а дезна, паблик бакъ луйьш карийна", – элира юриста.


Украинан Лакхарчу кхело тховкIело ца ло Бельтоевна\nУкраинерчу миграцин хьукматна дуьхьал Лакхарчу кхеле даьккхинчу гIуллакхехь эшна Ханты-Мансийскехь вехаш хилла 26 шо долу Бельтоев Ислам. Vayfond-о бина цунах хаам. Жимчу стага дийцарехь, миграцин белхахой болчу шен мухIажиран статусах кехатан хан дIаяхъяйта ваханчу заманчохь хиъна цунна Лакхарчу кхелан сацамах.\n"Дуьхьалбевлира уьш сан хан яхъян, хIунда аьлча. Лакхарчу кхело дуьхьало йинера", - дуьйцу Бельтоевс.\nУкраинан территори тIехь ваха елла хан чекхъяьлла цуьнан кху беттан 12-чохь дуьйна. "Право на захист" цIе йолчу гIоьналлин фондан векало Красник Станислава билгалдоккху, кхи цкъа а миграцин урхалле дехар дан Бельтоевн бакъо хиларх.\nКехаташ юха а чудаларан бахьана ду – цуьнан доьзална а, гергарчарна а дуьххьара дехар чуделлачул тIаьхьа кхерамаш беш, царна тIеIаткъам латтош хилар. Бельтоев зIене ваьлла оцу фондца, кхи цкъа а кехаташ кечдан Iалашонца. Ткъа юристаш цуьнца кху беттан 20-чохь бен цхьанакхета кийча бац. Оцу бахьанца дийнна кIиранчохь бакъо а йоцуш хан йоккхуш хуьлу Украинехь Бельтоев.\nИнтерполе лехаме велла 26 шо долу Бельтоев Ислам лецира Украинан дозанхоша Борисполь кеманийн портехь кхушеран Дечкен-баттахь. Иза цига кхаьчнера, Истанбулехь кема а хийцина, Бангкокера Киеве вогIуш.


Дохка бер динарг\nСоьлж-ГIалахь Iедало кхел а йина, кхаа шарна набахте хьажийна, юьхьанца дуьйна шен дахаран хьелаш тодан хIоттийна Iалашо а йолуш, нахана бер а дина, цаьрга иза дIаделла зуда.\nТалламхоша къастийна, Кушалиевас ша доьзалхочух йолуш, бера оьшуш болу нах а лехна, цаьрга, шена петар а оьцуьйтуш, белхан меттиг а нисйойтуш, хIума дина хилар. Бера дуьненчу даьлча, и ша бина барт кхочуш а бина, жимма хан а ялийтина, цо шен бера дайна аьлла латкъам бина полицига.\nЦигахь бинчу талламца гучудаьлла цо дина зулам. Иштта хIума деш болу нах адамаллех бевлла а ца Iаш, хьекъална а эшна хир бу аьлла, комментарий йира Соьлжа-гIалара яхархочо Исраилова Еситас.\nИсраилова: «Шен бера дохккал ийманех воьхначу стеган къа ду-кх. Оцу тIе кхачийна кху хьоло. Рицкъах шен бер дохкар инзаре хIума ду-кх. Дала къинхетам бойла. И санна болу нах бахамца къен хилла а ца Iаш, ийманна а, хьекъална а къен бу аьлла хета суна. Даккхий хIумнаш-м ду уьш. Са хIаллакх хир долуш-м ду церан».\nШен бер доьхкинчу нанна хан алсам йогIура, кхечарна иза дан дагадеъча а аьлла хета Хьалха-Мартанан кIоштерачу Ильясов Зубайрина. Ша а боккхачу доьзалера волчу цунна кхин а цхацца бахьанаш а го, зудчо ишта гIулч яккхарна.\nИльясов: «Суна чIогIа вон хIума хета иза. Цунна 3 шо делла а ца Iаш, I0 шо даккхийта дезаш дара халчу хьелашкахь. Бусулбачу нахаца догIуш хIума дац иза. Шен доьзалхо вохкар, иза тамашийна ду. Оцу зудчун нах балахьара, цо иза дийра дацара. ТIамо мел верг корта хьовзийна, галваьккхина ву».\nЭкономикан бахьанаш ду, дуьххьара зударшка иштта маьттаза, нана боху езчу цIарца догIуш доцу хIума дойтуш дерг. Ишта хеташ ю «Зударийн сий» цIе йолчу юккъараллийн цхьанатохараллан куьйгалхо Базаева Липхан.\nБазаева: «Уггаре а хьалхара дерг хIун ду хьуна аьлча, церан экономикан хьал ледара хилар ду. ШолгIаниг ду, вониг а, диканиг а къасто хууш ца хилар а, Делах ца кхерар а».\nНохчийн къам Казахстане дIадохийначу хенахь, мацалла а, къелла а, таханчул а чIогIа хилла ма ю. Цигахь наха шай бераш доьхкина бохуш ца хезна, амма уш мацалла ца далийта лело кхечаьрга дIаделла бохуш-м хезна. Экономикан бахьанаш бехке дар нийса дуй-те аьлла деллачу хаттарна, иштта жоп делира Базаева Липхана.\nБазаева: «Казахстанехь долчу хенахь, массаьргахь а цхьа хьал дара. Ткъа тахана цхьаберш дика бехаш бу, вуьйш къен бу. Цхьатерра сингаттам ма бац нахехь. Хала лелачу нахана дика бехачу нехан хьал ган а гуш, дера хуьлу уьш, хIуъа дина а цу тIекхача гIерташ. Вай цхьатерра ца хилар а, вовшех къинхетам ца хилар а ду бахьана".\nКушалиевас санна, шен бер дохкар дуьххьара хилла дац Нохчийчохь. ХIора шарахь цхьаъ-шиъ иштаниг гучудоккху ницкъаллийн структураша. Дуьненахь даьржина долу «суррогат-наналла» зулам ду махкахь цхьаболчу наха тIеоьцуш.\nДохка бер дина зудчо


Инфоурок › Другое ›Конспекты›Урок на тему: "Раиса Ахматова «Нене» " 11 класс\nНохчийн литература 11кл.\nТема:Хьехархочо хаьржинчу произведени т1ехь болх.\nРаиса Ахматова «Нене»\n«Лаьмнел лекха бу ден синхаам,\nх1ордал к1орга бу ненан безам»\n1алашо: 1.Р.С.Ахматован дахар а,кхолларалла а карл-р; стихотворени «Нене» йовзийтар,цунна т1ехь болх бар.\n2. Хьалха ненах лаьцна 1амийна произведенеш карл-р:\nа) Сайдуллаев Хьасан «Ненан б1аьрхиш»\nб) Саракаев Хьасан «Ирсе б1аьрхиш».\nУрокан г1ирс: Р.С. Ахматован сурт, книгаш, суьрташ\nI.Урокана кечам бар.\n-Де дика хуьлда массеран!\n- Х1инца вай д1ахьур ю ненан метан литературан урок.\n- Тахана вай дийца леринарг уггаре дезачух а,хьомечух а цхьаъ ду-Нана йийцар,ненах довха дош алар.\nХамзатова Хеда эшар «Нана».\n-Нана бохург доккха х1ума ду.Нана ю вайна дахар делларг.Нана ю шен сина эшам беш,вай кхетош,вай кхиош,вайх нах деш ерг.\n- Таханлерачу урокан тема ю Хьехархочо хаьржинчу произведени т1ехь болх\n-Ткъа ас хаьржинарг ю Р.Ахматова, цо язйина стихотворени «Нене».\n1.Р.Ахматован дахарх а, кхоллараллех а лаьцна дийцар\n2.Раиса Ахматован «Даймахке» стих. ешар\n3. Р.Ахматован стих «Нене».\nЦхьа сингаттам баьча, хилча хазахетар,\nЙог1ур ю хьоцолча-ахь д1акхайкха со.\nСо йоьлуш-хьо ела, елхахь сан догъэца,\nЛаръе къаьхьчу балех, хьехар суна деш\nДахаран цу ц1ергахь тоъал со а яьгна,\nХ1етте а ю дуьне хазахеташ со,\nНислора, т1ам бойна олхазар а санна\nСо южуш а, амма г1оттура хьала.\nАхь до суна хьехарш, ларлуш хила бохуш,\nДаиман сагатдеш, ларйо хийла со.\nЙина мохк, хьо –нана, шу ю-кх сан г1ортораш-\nШуьшиннех а яьлла лелалур юй со?\nАс сайн халчу хенахь лайнарш диц ца делла,\nГина, буьйса къагош, кхетта шовзткъа малх,\nДахар и ду дахар , нисло дагахь доццург ,\nТ1екъамаш яц безаш кхаьрда дозаллех.\nЛор яц хьо, делахь а-дарба деш ахь хийла\nКогаш т1е х1оттий со, дагна г1ора луш\nАхь ницкъ а лой, майра йолий гена ара,\nБуьрса дарц а эшош, бора ас сайн некъ.\nБ1аьрса хьан артделла, эшна дег1ан г1ора,\nКъежъелла месаш го кортали к1елахь\nКъинт1ера а ялий, доьху хьоьга, нана,\nДарбане куьйгашна баккхийта цкъа барт!\nа) къастош,кхетош стихотворени ешар\nб) шуна ца девзаш а,маь1нех шу к1еззиг кхеташ дешнаш дуй текст т1ехь?\nв) халчу дешнаш т1ехь болх бар:\nДагадогIий шуна вай дешна Бадуев СаIида яздина дийцар «Iимран». Цо шен цIено чу ца кхетийта хIиттийна хилла гIортораш.\nтIекъамаш - (ныть); Iийжамаш яц боху ша безаш.\nАртделла – бIаьра са эшна бохург ду.\n4. Чулацам тIехь болх.\n- ХIун тема ю аьлла хета шуна кху стих –ни?\n( Нене болу безам бу.)\n- Нена санна безам латто безаш кхин хIун ду вай?\n- Нана ца хилча бобер лара мегар ду, ткъа Даймохк ца хилча хIун ала мегар ду вай ?\n- Даймохк боцу стаг стенах тера ву ?\n(Бух бойначу диттах тера ву )\n- Цу дешнийн маь1нех муха кхета шу ?\n(Орам ца хилча дитт дакъало)\n5. Кхин цкъа а йоьшур ю вай стихотворении.\nДешархоша цхьацца б1ог1ам боьшуш йоьшу стихотворении.\nХ1ора б1ог1амерчу дешнийн до маь1на.\n- Муьлххачу а стеган дахарехь г1алаташ хуьлу, ткъа нана къинт1ера яккхар иза коьрта декхар ду х1ора а стеган.\n- Ненан йозаллех лаьцна вайн пайхамарийн, эвлияийн а, элчанан а ду дешнаш.\nХийла вайна хезна а хир ду уьш.\n(Ненан йозаллех лаьцна дийцар)\n-Х1ора стага а ша мел деш долу х1ума а ненан пурбанца дан деза, вог1уш, воьдуш хаийтар массо а доьзалхочунна т1ехь ду.\nIII -Ненах лаьцна цхьана Р. Ахматовас язйина ца 1а.\n- Дагайог1ий шуна вай ешна Сайдуллаев Хьасана язйина поэма «Ненан б1архиш»\n-Хьан буьйцур бара вайна цуьнан боцца чулацам?\n1. Ден а, ненан а цхьаъ бен воцу к1ант кхиъна волу. Иза воккха хиларца цара цунна оцу ломахь г1арбаьлла дика динний, г1ирссий, т1емалочун духаррий.\nКегийрхошца ламанца сакъера ваха лууш хуьлу к1ант, ткъа дас нанас пурба ца ло, пурба ца делча к1ант ца воьду.\n2. Амма Даймахкана т1е кхерам беача дуьххьара ден- ненан пурба доцуш араволу к1ант. Мостаг1 юха тухуш цигахь валар нисло цуьнан.\nИ нене д1ахаийта ца х1утту цхьа а. Дуьххьал д1а ала а ца х1уьттуш мерз- пондарца к1ант валар д1адийцар т1еийцира накъосташа.\n3. Буьйсанна декачу олхазаран эшарх тарлуш, набарна бер дижош нанас олучу аганан иллех тарлуш бекара пондар.\nПондара дуьйцура, нанас шен цхьаъ бен воцу к1ант мел везаш кхиийна.\nЦ1еххьана пондаран мерзаша хазийра ламанан лечан г1ерг1ар, лоьман ц1ийзар, берзан уг1ар.\n4.Боьлхура пондар, тийжара пондар. Ладоьг1ура к1ант винчу нанас.\nГора цунна бармахь дакъа. Вистхуьлуш цхьа а воцуш, кортош охкийна лаьттара т1емалой. Кхийтира нана. Бармахь 1уьллург кхуьнан к1ант вара.\nИза майра леттера Даймохк ларбеш мостаг1ех. Шена хилларг хиъначул т1аьхьа кийрахь йоьлхура нана.\n( кийсак ешар)\nIV.- Иштта вай дешна Саракаев Хьасана яздина дийцар « Ирсе б1аьрхиш».\n- Хьан эр дара маца болабелла Сийлахь - боккха Даймехкан т1ом?\n( Сийлахь - боккха Даймехкан т1ом болабелла 1941 ш)\n- Хьаьнца хилла и т1ом?\n( фашистски Германица)\n- Вайн нохчийн къомо дакъа лаьцний оцу т1амехь?\n( Доккха дакъа лаьцна Сийлахь- боккха Даймехкан т1амехь нохчийн къомо.Иттанаш эзарнаш вайнехан яхь йолу к1ентий майра летта т1еман арахь, дукхах берш цигахь даимна 1ахка а буьсуш.\n- 1944 шарахь вайн нохчийн халкъ бехк гуьнахь а доцуш махках доккху. Вайн къомана т1екхаьчнарг йокха киртиг яра\nБаккхийчара дуьйцуш хезна, оцу хенахь адаманагшна т1е х1оттийна къизалла муха хилла. Ца лабаллал боккха бала наношкахь хилла. Наношна хьалххахь бераш мацалла а, шелонна а леш хилла. Шайн бер ца далийтархьама, кийрара дог доьлхушшехь ца боьвзачу нахе д1алуш хилла бер.\n- Вайн къам д1адохийна чул т1аьхьа вовшех къаьстинчу ненах а, к1антах а лаьцна ду и дийцар.\n- Вайн къам ц1а дирзинчул т1аьхьа, нанна новкъахь шен к1ант дуьхьал кхета. Иза нана ехаш йолчу юьрта лоьран болх бан хьажийна хуьлу.Нохчийн къам вайна ма- хаъара хьаша ч1ог1а т1елоцуш ду.\nИштта зудчо шен хуьсаме кхойкху к1ант. Ц1еххьана нанна, шен коьртехь дукха ойланаш йолчу, цхьацца билгалонаш гучуйовлу и шен к1ант хиларх.\n- Х1инца вай д1айоьшур ю и шиъ вовшех кхетарх лаьцна кийсак.\n- Тидаме эцал х1инца вай бийцира шина произведении боцца чулацам\n- Хьалхарчу произведенехь нене х1ун деана?\n(Нене деана вон, цуьнан цхьаъ бен воцу к1ант велла)\n- Шолг1ачу произведенехь авторо х1ун гайтина?\n(Нанна хилла хазахетар)\n- И бакъду.Нанна шен цхаъ бен ца хилла к1ант схьакараво. Иза нохчийн къам д1адохийначу хенахь ненах къаьстина хилла.\nV. – Вайн халкъан ненах а, Даймахках а лаьцна дуккха а кицанаш ду.\n- Хьанна хаьа, хьан дуьйцур дара вайна?\n1. Шен ненан сий лардечо Даймехкан сий а лардийр ду.\n2. Нана д1аяьлча, дех деваша хуьлу.\n3. Нана елча, везавер д1адолу, деган зезаг дужу.\n4. Нана елча, нана еллачунна велха.\n5. Нана йилхича, бер дилхина, бер дилхича, да вилхина.\n6. Нана, нана хилаза ца йолу.\n7. Нанна шен бер даима жима хета.\n8. Нанас берана тохале, шен куьйга к1ела г1айба боьхку.\n9. Нанас боьллина сардам ца боьду – цо яийна шура дуьхьал хуьлу.\n10.Нанас шена тоьхча а, бер нене кхойкху.\nVI- Нана боху дош юккъехь а долуш дешнийн цхьаьнакхетарш хьан кхуллур дара?\n( Ирсе нана, дика нана, оьзда нана, комаьрша нана, бусалба нана,дог ц1ена нана, къинхетаме нана, хаза нана, тешаме нана, хьоме нана, сийлахь нана, беркате нана)\nVII – Вайн дешархочун Сулейманова Хедин а ю ша кхоьллина байташ ненах лаьцна.\n- Дешархочо йоьшу шен байташ:\nСан нана, со йина, кхиийна нана!\nХууш дац х1ун хир кху дуьненах кхана.\nЯхалахь, елалуш массо а ханна,\nКъона а латталахь, хьо тахана санна.\nГенахьа хилча а, ненан васт лаьтта.\nБ1аьргашна хьалха а, ойланашкахь г1уьтту .\nК1астаман къаьхьа кад ас генахь муьйлу.\nХьан деган йовхо дег1ах чекхъюьйлу.\nСан нана, со йина, техкийна нана!\nМиччахь со елахь а, дехар ду хьоьга.\nХьайн комаьрша куьйгаш кховдаде соьга.\nVIII- Ненах , Даймахках лаьцна вайн поэташа кхоьллина дуккха а байташ ю.\n- Х1инца вай ладуг1ур ду цаьрга.\n( Дешархоша йоьшу байташ )\n« Нана», «Даймехкан косташ», « Даймохк – Нана», « Ненан са», «Сийлахь Нана!Хастам хьуна!»\nIX. Урокан жам1 дар.\n1- Таханлерачу урокехь хьанах лаьцна дийци вай?\n( Ненах лаьцна дийци)\n- « Нене» ц1е йолу стихотворении хьан язйина.\n- Р. С. Ахматован коьрта 1алашо х1ун ю?\n(Нене болу безам а, нанна халахетар ца дар а).\n2. Урокан мах хадор\n3. Ц1ахь бан болх балар\nР.С.Ахматован стих. «Нене» дагахь 1амо\nX. Урок ерзор.\n- Лаьар- кха, г1айг1а бала бицбина, нанойн дегнаш цхьажимма серладовлийла. Дала лойла, массо а нанна могашалла, ирсе дахар, шайн доьзалех даккхийдер!\nДала декъал йойла, массо а Нана!\nЭшар «Нана» Хамзатова Х.\nНомер материала: ДБ-267562


Сица а, дегIаца а халонаш лайначара дуьйцу Сибрех шаьш лайнарг\nНохчийчоь -- Яхиханов Рустаман суртийн гайтаме хьажа баьхкинчара дагалоьцура шайн доьзалша Сибрех хьегна бала. Соьлж-ГIала, 20Чилл2015\nДиъ шо хан йолуш бер хилла Теркйист кIоштера Хамзатханов Рамруд нохчийн къам дохочу 1944-чу шарахь. Цо ша ма-диццара да Гитлеран Германица бечу тIамтIехь а волуш, нана децIа яхана а йолуш дедеца Сибреха вахар нисделла Рамрудин. Итт шо долуш дIакхелхина деда а. Цул тIаьхьий бен ца карийна цунна нана а.\nАмма цо ша даре дарца, дедеца цхьаьна оцу ГIум-Азехь даьккхина ялх шо тоьъна цунна хенал хьалха воккха а хила а, къизачу дахаран «къайленаш» йовза а, дикане са а туьйсуш, халонашна садетта а. Шатайпа дагадогIу цунна цIерпошт тIехь дIадигар а, цигахь ша а, кхечара а шаьш зуламхой лоручу, бухарчу нийсархошца бина толам боцу тIемаш а.\nРамруд: «Оцу шалонаш тIехь дIадигар дика дагадогIу суна,массо Iуьргахула шело,ло чу а хьоькхуш». Юкъа-юкъа,юькъа-юкъа» бохуш чкъургаша йина гIовгIа сан лерехь ю хIинца а. Цхьана а метте,юьртара-юьртара багIа йиш йоцуш бара бакхийнарш. Ишколе вогIий коменданто а стоьла тIе тапчанан мукъ а бетташ «зуламхой!» бохуш тхо чехийна дага а догIу суна».\nХамзатханов Рамруда чIагIдарца, цуьнан деда шозза гIоьртина къайлах гергара нах болчу дIаваха. Дуьххьала вада воьлча, ларамаза тIеIоттавелча некъахочо мотт тохар бахьнехь лаьцна схьавалийна уьшших комменданто.\nЦу хенахь Рамруд кхета а ца кхеташ, хечина йоманаш а ехкина дедас, кIайчу тайца. Ша кхано тIаьхьа бен дуьхе ца кхиира боху Рамруда. Дедас леррина йохкуш хилла и йома-кисанаш, жоьлгашна ахча ду ца моттийта а, Iедалхой тило а. И ву дуьйцуш ша юххе а ваьккхина дедас уьдуш бинчу некъах а, тIаьхьо цIерпошт тIехь деда лаьцна дIавигарх а, тIамтIера да бахьнехь дIахецарх а.\nРамруд: «Цхьана буьйсанна дедас элира соьга, вайшиъ тховса хьалхе гIатта веза хьуна. Хечина йоманаш летаяр сов, кIадин тIоьрмигаш а дара хьалххе кечдина. Ларми чохь Iаш дара докъарна юкъа а доьлла, кораш а доцуш хиларна кхин дIоггара шийла а ца хилора цу чохь. Буса новкъа велира тхойшиъ. Уьдуш дукха некъ бира. Амма дуьхьал кхеттачу цхьамма а мотт а бина, гIудалкх хаьхкина тIаьхьавеъначу коменданто тхойшиъ юха дIавигира.\nЦул тIаьхьа мел хан елира ца хаьа суна. Комендантан самонах воха а вина ведира тхойшиъ шолгIа а. ДIа а кхечира Семеново олучу станци. Дадас со цхьанаметта охьа а хаийна, кхузара дIа ма валалахь аьлла, цхьанхьа вахара. Дикка хьевелла хан а яьккхина схьавеира. ВогIуш волу иза суна гуш а вацара, суна гург цуьнан карара доккха кIайн бепиг дара. Шекар бIелиг а беънера,даьтта а дара.\nДерриге а дуьне а сайн хетар суна цу хенахь. ЦIерпошт тIе хиъначул тIаьхьа юха а дIавигира дада тIеман барзакъ дуьйхинчу шимма. Со цуо цхьана кхазакхан зудчух тешна витира. ГIайгIанехь Iаш со а волуш, деда вогIуш гича «дада!» - аьлла мохь белира соьга. - Дада, хьо схьаваийти цара? - хаьттира ас. -Ваийти, вайшинна орцах ваьлларг мила вара хаьий хьуна? - хаьттира цо.\n-Хьан тIамтIехь волу да вара хьуна! - Иза схьа стенна ца веъна со волчу? –тIевирзира со а. - Йиш яцара цуьнан, сиха ма вара иза, - дIадерзийра дедас. Схьагарехь тхан дас тIамтIера кхехьийтинчу кехаташа гIо дина хир дара дар-кх цунна мукъавоккхуш».\nВайнах бохабар хьокъехь дийца боьллачу баккхийчеран къамелехь къеггина билгалдолу цхьа юкъара бакъдерг: цара, корта кеггош,кхин дIоггара ойланашка а ца буьйлуш, охьаялхайо шайн къомо лайна, хийла бу бохучу, дуьненахь шуьйра бевзачу, гоьбевллачу яздархошна гIенаха а гина йоцу къизаллех йоьттина эрчонаш, бохам-трагедеш.


Нохчийн кхин цхьа тоба а ю Австрера арайоккхуш - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Нохчийн кхин цхьа тоба а ю Австрера арайоккхуш\nНохчийн кхин цхьа тоба а ю Австрера арайоккхуш\nВайнехан Европерчу мухIажирех уггаре дукха дакъа деха пачхьалкх ю Австри. Деношкахь царех рогIера тоба ю махках а яьккхина, Оьрсийчоьнан караяла кечъеш. Оцу хиламна резабоцчу нохчаша а, царех доглозучу меттигерчу бахархоша а гуламаш хIитттон болийна махкахь.\n«Нохчийчохь тIом дIабаьлла шуна, шайн цIа гIо!» — иштта элира, ца вешаш, вела аьшна а дина, масех шо хьалха ша Германе веъча, цигахь ша дIасавоьдучу новкъа дуьхьалонан акци ян арабевллачу нахе Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира.\nИ дешнаш, схьахетарехь, Австрерчу мухIажарийн хьашташца йолчу хьукматийн белхахоша шайн белхан парол санна юхьаралаьцначух тера ду. Вуьшта муха кхета деза, Нохчийчуьра цу Альпийн махкахь тховкIело а, кхерамазалла а, маьрша де-буьйса даккха а аьтто лоьхуш, бевдда баьхкинчу мухIажиршна цара, дела денна аьлча санна, цIехьабоьду некъ гойтуш хилча?\nЯ мухIажарийн белхамаш а, шайн даймахкахь шайна маьрша дац бохуш болу, я цу мухIажарийн терахь а, шераш мел дIаэхарх, лахлуш цахилар а цара тидаме оьцуш ца хилча? Ткъа и «машаре кхиамех»а , махкарчу диканех а уьдучу нехан терахь-м дац лахлуш.\nВенера Сагаипова Тумиша ю дукха хан йоцуш ДегIастанарчу «кхерамазаллах» а, юхаметтахIоторан зовкхах а едда, Малхбузехь тховкIело лоьхучех цхьаъ. Ша Европе яран бахьанаш иштта дуьйцу цо.\nСагаипова Тумиша: «И сан девежарий, Дала декъал бойла уьш, тIемаш дина бу, бохуш, хьийзадора тхо. Юха сан цIийндега изза кхечи, вийна, схьакхоьссира иза а. Иза дIавоьллинчул тIаьхьа марненаца Iаш яра со, ткъа сан марвежарий, церан ваша вийна ву, бохуш, чулелхаш, кхин бита а ца битина, арабевлла, дIабахана бу. Уьш хоьттуш, Iа ца дуьтуш, кхин ла а ца делла, ши бутт хан ю со араяьлла, кхуза схьаеана».\nТумишин дийцар мел гIайгIане делахь а, цуьнан кхоллам мел Iийжаме белахь а, амма Австрин Iедало шен сацам бина баьлла – Къилбаседа Кавказ кхерамазаллин гIайре ю, бохуш, чIагIдечу Оьрсийчоьнан официалан хаамашна тIе а тевжаш, бина сацам бу иза. Иза муьлххачу а хенахь меттигерчу полицино, лаца а лаьцна, шен кIантаца Оьрсийчу дIалур йолуш ю.\nИштта хьал ду масех шарахь Венехь ехаш йолчу Совдатехь дерг а.\nСовдат : «2001-чу шарахь тхан чуьра 4 стаг дIавигира. Сан коьрта Iалашо Франце кхачар яра, Страсбургерчу кхеле. ХIара дIадолалучу хенахь, массо а нах, шайн Даймохк ларбан арадовла, бохуш, кхайкхамаш бечу хенахь, арабевлла бара и сан вежарий, цул тIехь чохь Iен аьлча, чохь а севццера. Амма цара уьш чохь саца бита-м ца битира, чу лелхаш, цхьаъ дIалоцуш, важа дIалоцуш. Кхин Европе йогIур яра-кх, аьлла, кхузахь хаза дахар хир дара-кх аьлла, кхаьчна-м яц со кхуза, и сайн вежарий бахьана долуш яраяьлла ю-кх».\nДуьненаюкъарчу массо а конвенцешца а, низамашца а тергал дича, вуно дукха бахьанаш ду цу зудчунна политикан тховкIело яла. Ткъа цуьнан дехарна дацаре жоп деллачу Австрин Iедалийн хьесапех кхета хала ду. ХIетте а, Совдат а, Тумиша а, цаьрца кхин масех нохчийн мухIажарийн доьзал а кеста Оьрсийчу дIахьажон кечбинчийн могIаршлахь бу.\nДаймахкахь маьрша хене вала, ког биллал меттиг а боцуш, бусулбачу пачхьалкхашка биттане а чу а ца буьтуш, ткъа Европано, хийрачу тойне ца оьшуш баьхкина хьеший санна, шийла тIе а оьцуш, бисина нохчийн мухIажарш. Къаьсттина тIаьхьарчу шерашкахь даймахках бовла сацам бинарш. Нуьжаний, варзапний юкъанисбелла уьш, я цIабаха йиш а йоцуш, я Малхбузехь биса меттигерчу Iедалша бакъо а ца луш лела, таханий-таханий цхьаъ нислур дацара теша, бохуш.\nЭзарнашкахь ду цу кепара цхьа а кехаташ, ткъа цаьрца цхьаьна цхьа а бакъонаш а йоцуш бехачу нохчийн мухIажарийн терахь еккъа цхьана Малхбузерчу Европехь.\nВ Симферополе проходит митинг крымских татар, посвященный 69-й годовщине депортации крымских татар\nСпособна ли Россия устанавливать мир?


1. Хастам бу Далла‚ Шена стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел дерг долчу‚ Шена хастам болчунна эхартахь а. Иза хьукаме верг а ву‚ сов дика хууш верг а ву.\n2. Цуна хаьа лаьттан чу гIош дерг а‚ цунах схьа долуш дерг а‚ стиглара охьадогIуш дерг а‚ цига ирх долуш дерг а. Иза къинхетаме верг а ву‚ гечдеш верг а ву.\n3. Ца тешачаьра элира: "Сахьт вайна догIур а дац". Ахьа ала: "ХIаъ‚ сан Кхиош-кхобучуьнах дуй боу аса‚ къайлах дерг хууш волчу: догIур долуш ду иза шуна". Цунах /Делах/ къайладер дац мискъала зарратал хIума стигланашкахь а‚ лаьттахь а‚ цул мелхо а жиманиг а, мелхо а доккханиг а‚ билгалчу жайнан чохь долуш а бен.\n4. Иман диллинчаьрна‚ дика Iамалш йиначаьрна ял ялархьама. Уьш бу шайна гечдар а‚ сийлахь рицIкъ а дерш.\n5. Тхан аяташ талхо къахоьгуш берш, /уьш/ гIелдан гIерташ - царна Iазап ду лазош долчу таIзарех.\n6. Шайна Iилма деллачаьрна хаьа хьуна хьан Кхиош-кхобучуьнгара доьссинарг бакъдерг дуйла‚ ша /нах/ нисбеш долу везза волчун‚ хастаме волчун /Делан/ новкъа.\n7. Цатешначаьра элира: "Оха нисдой шу цхьана стагана тIе‚ шуьга ша дуьйцуш волчу‚ шу массо кийсагана декъаделча шу керлачу кхолларчохь хир ду /духа дендийр ду/‚ бохуш?\n8. Далла тIе харцдерг кхоьллина цо‚ я цуьнца жинаш ду". ХIаъ‚ эхартах ца тешаш берш Iазапан чохь а‚ генарчу тилар чохь а ма бу.\n9. Царна ца го-те шайна хьалхахь а, тIехьахь а дерг, стиглара а, лаьттара а? Тхуна лууш хиллехьара Оха лаьтте худийтар бара уьш‚ я стиглара кийсагаш егор яра царна тIе. Баккъалла а, цу чохь делил ма ду ша воьрзуш волчу /Деле тоба дарца/ лена.\n10. Оха деллера Давудана Тхайгара ниIмат‚ /элира/: "ХIай лаьмнаш! Тасбахь де цуьнца цхьана‚ /аша а/ олхазарш". Оха кIаддийра цуна эчиг:\n11. "ГIаьгIнаш е‚ тIе юста /уьш/. Диканиг делаша. Баккъалла а, Со аша дийриг гуш ву".\n12. Сулейманна а /муьтIахь бира Оха/ мох‚ цуьнан Iуьйренан некъ бутт болуш‚ цуьнан суьйренан некъ а бутт болуш. Оха ирабира цуна цIестан хьоста. Жинех ду шаьш цуна хьалхахь болх беш дерш цуьнан Кхиош-кхобучун пурбанца. Царех Тхан омрах дIатилначаьрна Iавшор ду Оха жоьжахатин Iазапах.\n13. Цара еш цуна‚ шена луу‚ михьрабаш‚ сурташ а‚ кедаш черманаш санна‚ чIогIа яйнаш а. Хам бе‚ Давудан доьзал. КIеззиг бу Сан лайх хам беш берш.\n14. Оха цуна /Сулейманна/ Iожалла тIехIоттича цуна валаран тIе уьш нис ца бира цхьана лаьттан дийнато бен‚ ша цуьнан Iаса юуш. Иза охьавоьжча билгалделира жинашна шайна къайле хууш хиллехьара лаьттар ца хилар шаьш сийсазаллин Iазапехь.\n15. Хилира сабаашна шайн гIишлошкахь делил: ши беш аьтту агIорхьара а‚ аьрру агIорхьара а. Даа шайн Кхиош-кхобучун рицъкех‚ хам бе Цуна! Токхе мохк а‚ гечдеш волу Кхиош-кхобург /хилира царна/.\n16. Юьстах белира уьш /Далла хам барна/‚ Оха доссира царна тIе дуккха Iовраш‚ церан шина бешан меттана хилийтира ши беш къаьхьа стоьмаш болуш‚ аслих а‚ /цхьацца/ хIума кIеззиг сидрех а йолуш.\n17. Иза бекхам бира Оха царна уьш ца тешаш хиларна. Оха /иштта/ бекхам бой ца тешачаьрна а бен?\n18. Царна юкъахь а‚ Оха шайна чохь декъалйина хиллачу яртийн юкъахь Оха йира гуш йолу ярташ‚ царна чохь къастийра некъ: "Лела царна чухула буьйсанашкахь а‚ деношкахь а кхерам боцуш!"\n19. Цара элира: "Тхан Кхиош-кхобург‚ гена хилийталахь тхан кхерсташ лелар". Цара зулам дира шайна‚ Оха хилийтира царех /нахана/ дийцарш‚ хедийра уьш массо а кийсаг хилла. Баккъалла а, цу чохь делилш ма ду массо собаре волчунна а‚ хам бечунна а.\n20. Иблисо бакъ дайтара цаьрга шена моттар‚ уьш цуна тIаьхьахIоьттира муъма нахах цхьа тоба йоцург.\n21. Ма яцара цуна царна тIехь цхьа а бакъо‚ деккъа Тхуна хаархьама‚ мила ву эхартах тешаш цунах шеконехь хиллачех. Хьан Кхиош-кхобург массо а хIуманна лардархо ву.\n22. Ахьа ала: "Кхайкха шайна Дела витина /делий бу/ метташ хиллачаьрга". Цара дола ма ца до мискъала заррат /хIуманна/ стигланашкахь а‚ лаьттахь а. Ма дац царна цу шиннан чохь цхьа а накъосталла‚ ма вац Цуна царех цхьа а гIоьнча.\n23. Пайда бийр бац гIо даккхаро Цуьнан гергахь Цо шена пурба деллачун бен. Шайн дегнашкара кхерам дIабаьккхича‚ цара (шайна шапаIат дан бакъо елла хилла долчу маликаша а, пайхамараша а) элира: "ХIун элира шун Кхиош-кхобучо?" Цара /вовшашка/ элира: "Бакъдерг. Иза лекха а‚ воккха а верг ву".\n24. Ахьа ала: "Мила ву шуна рицIкъ луш верг стигланашкара а‚ латтара а?" Ахьа ала: "Дела ву". Баккъалла а, Тхо я шу нийсачу новкъахь ду я билгалчу тиларан чохь ду".\n25. Ахьа ала: "Шуга хоттур дац оха къа дарна‚ тхоьга хоттур дац аша деш долчух".\n26. Ахьа ала: "Гулдийр ду вай вайн Кхиош-кхобучо тIаккха къастор ду Цо вайна юккъехь бакъдолчуьнца‚ Иза хууш волу къастош верг ву".\n27. Ахьа ала: "Аша гайта суна шаьш Цунах кхиина накъостий". ХIан-хIа! Иза - Дела ву‚ ша везза волу‚ ша хьукаме волу.\n28. Оха ваийтина ма вац хьо массо нахе кхаъ бахьаш верг а‚ кхерамча а хилла бен‚ делахь а дукхох болчу нахана ца хаьа-кх.\n29. Цара олу: "Маца /кхочуш/ хир ду и ваIда шу бакълуьйш делахь?"\n30. Ахьа ала: "Шуна хан тоьхна де ду‚ цунах цхьа сахът тIаьхьадуьсур а дац шу‚ хьалха довлур а дац".\n31. Ца тешначаьра элира: "Тешанне а тешар ма дац тхо хIоккху КъурIанах а‚ цул хьалха хиллачух а". Хьуна гуш балхьара и зуламхой шайн Кхиош-кхобучун хьалха хIоттина‚ царех цхьаберш вакхарга дош духадерзадеш‚ шаьш заьIип хиллачаьра куралла еш хиллачаьрга олуш: "Шу ца хиллехьара тхоьх муъма нах хилла хир ма бара".\n32. Шаьш куралла еш хиллачаьра элира заьIип хиллачаьрга: "Оха дIатилира шу /нийсачу/ некъах и шуьга беъначул тIаьхьа? ХIаъ‚ шу шаьш хилира къинош деш".\n33. Шаьш заьIип хиллачаьра элира куралла еш хилачаьрга: "ХIаъ‚ буьйсанан а‚ дийнан а мекарлонаца аша тхуна омра ма дора тхо Делах ца тешар‚ Оха Цуьнца кхин нисвар". Цара хьулдийра дохкобовлар шайна Iазап гича. Оха буржолаш туьйхира ца тешаш хиллачаьрийн лагийх. Шаьш деш хиллачуьнца бен бекхам хир бу-й царна?\n34. Оха ца ваийтира юьртахь цхьа а кхерамча цуьнан /юьртан/ хьалдолчаьра олуш бен: "Баккъалла а, тхо шу шеца даийтинчун /ца тешаш/ керста ду-кх".\n35. Цара элира: "Тхо мелхо алсам ду бахамца а‚ доьзалца а‚ тхуна Iазап дийр дац".\n36. Ахьа ала: "Баккъалла а, сан Кхиош-кхобучо рицIкъ даржадо Шена луучунна /дукха луш/‚ барам а бо /кIеззиг луш/‚ делахь а дукхох болчу нахана ца хаьа.\n37. Шун бахам а‚ шун доьзал а ма бац шу Тхуна гергадалош берш (кIез-кIеззиг) гергадалорца - ша иман диллинарг а‚ дика Iамал йинарг а бен. Уьш бу шайна шозза ял ерш шаьш йинчу Iамалшца‚ уьш /хир/ бу /ялсаманин/ хIусамашкахь кхерам боцуш.\n38. Тхан аяташ /дохорехь/ къахьоьгуш берш /уьш/ ледара дан гIерташ - Iазапан чу хIоттор ма бу.\n39. Ахьа ала: "Баккъалла а, сан Кхиош-кхобучо даржадо /шорта/ рицIкъ Шен луучунна Шен лех‚ Цо цуна барам а бо". Аша хIуманах сагIина елларг Цо меттахIоттор ю. Иза рицIкъ лучарех уггар диканиг ву.\n40. Цу дийнахь Цо гулбийр бу уьш берриге‚ тIаккха эр ду маликашка: "ХIорш бу и шуна Iибадат деш хилларш?"\n41. Цара элира: "Вонах цIена ву хьо‚ Хьо ву-кх тхан вали уьш боцуш. ХIаъ‚ уьш хилира жинашна Iибадат деш‚ царех дукхох берш царна иман диллина бу".\n42. Тахана шух цхьаболчаьрийн долахь бац вакхарна пайда а‚ зен а‚ Оха эр ду зулам диначаьрга: "Iовша шайна цIеран Iазап аша ша харцдеш хилла долу".\n43. Шайна тIехь Тхан къесташ долу аяташ доьшуш цара элира: "ХIара ма вац шу шун дай шена Iибадат деш хиллачух дIатило лууш волу стаг бен". Цара элира /юха а/: "Ша кхоьллина харцдерг бен ма дац хIара /Къуръан/". Ца тешначаьра бакъдолчунна и шайга деъча элира: "ХIара деккъа къеггина бозбуанчалла ду-кх".\n44. Оха ца делла цаьрга /Iарбашка/ цхьа а жайна цара и Iамадеш долу‚ Оха ца ваийтина цаьрга хьоьл хьалха цхьа а кхерамча.\n45. Харцдира царел хьалха хиллачаьра а‚ /хIорш-м/ ца кхиира Оха царна деллачух итталгIачу декъах а. Цара харцбира Сан элчанаш. Муха хилира Сан /уьш/ цаларар (Сан Iазап)?\n46. Ахьа ала: "Аса хьоьху шуна цхьа хIума: шу хIоттар Далла хьалаха /бакъдерг лоьхуш/ шишша а‚ цхьаьцца а‚ тIаккха аша ойла яр: шун накъост ма вац жинех. Иза ма вац кхерамча бен чIогIа Iазап хилале хьалха /ваийтина волу/".\n47. Ахьа ала: "Аса ца бехна шуга цхьа а мах‚ иза шуна бу. Сан мах Дела тIехь бен бац. Иза массо хIуманна тIехь теш ма ву".\n48. Ахьа ала: "Баккъалла а, сан Кхиош-кхобучо кхуссу /пайхамарийн дегнашка/ бакъдерг‚ къайленаш дика хууш верг ву Иза".\n49. Ахьа ала: "Деъна бакъдерг. Гучадер дац харцдерг‚ духадоьрзур а дац".\n50. Ахьа ала: "Со тилвеллехь - со тилалуш ву сайна. Со нисвеллехь - Сан Кхиош-кхобучо сайга деллачу вехьеца /нисвелла/. Баккъалла а, Иза хозуш верг а ву‚ гергахь верг а ву".\n51. Хьуна гинехьара уьш кхерабелла‚ бовла меттиг йоцуш‚ схьаьлаьцна гергарчу меттигера.\n52. Цара элира: "Оха иман диллина цунах". Мичара ду царна /иманах/ кхиар генарчу меттигера?\n53. Цара керста дина иза хьалха. Цара дIатосура къайлахьдерг генарчу меттигера. (Цара бакъ ца лорур шайга дуьненахь дуьйцуш хилла долу къематдийнах а, юхадендарах а, ялсаманих а, жоьжахатих а лаьцна хабарш).\n54. Дуьхьало хилира царна а‚ царна дезачунна а юккъехь‚ уьш санначарех хьалха дина ма хилла. Баккъалла а, уьш хилира кегари хиллачу шеконехь.


С-Х. Абумуслимов: Г1азкхийн яздархоша, публицисташа даима а латтийна Кремлана кегий къаьмнаш олалле дерзорехь тΙетовжа бух - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » С-Х. Абумуслимов: Г1азкхийн яздархоша, публицисташа даима а латтийна Кремлана кегий къаьмнаш олалле дерзорехь тΙетовжа бух\nС-Х. Абумуслимов: Г1азкхийн яздархоша, публицисташа даима а латтийна Кремлана кегий къаьмнаш олалле дерзорехь тΙетовжа бух\n19-чу бIешарахь — «акхаро», 20-чу бIешарахь — «бандит», 21-чу бIешарахь — «террорист». Заманан йохалла нохчашна тIехь лелла цIерш, стенна эшна уьш тахка? Хьанна оьшу нохчочух тахана а «дуьненаюкъара террорист» ван? Оцу хеттаршна жоьпаш а карош, шен дахаран башхаллица сакхте эладитанех цIан ца делча ца долу нохчийн къам.\n«Вайн, нохчийн, кица ду-кх, чано, шена кIорни яа дагадеъча, ченала карчийна, олуш. Вайна дуьхьал 18-чу, 19-чу а шерашкахь гIазакхийн пачхьалкхо ша тIом болийча, шен халкъана а, дуьненна а хьалха ша лелориг нийса ду ала, харц сурт кхолла долийна. ХIорш адамаш дац, акхарой ю, хIорш кхечу агIор кхетар болуш бац, шаьш бита мегар болуш, маьрша бита мегар болуш нах бац, аьлла, цунна кIел бух балош, шайна а, дуьненна а хьалха и кхолла долийна сурт ду иза.\nХIоразза а вайна къома тIехь цхьа харцо ян езаш хилча, юх-юха метах а доккхуш, схьадахьаш а ду иза. Советан Iедал догIуш а, цул тIаьхьа а Кавказан къаьмнаш гIиттина ма дуй. 1918-чу шарахь а, вайн къаьмнаш сийдоцуш ду, хIаллакдича бен кхетар дац, бохуш, икъамелаш оцу хенахь а деш хилла.\nВай Сибрех дохуьйтуш а, дахийтича а изза сурт хIоттош хилла. ЦIерш тайп-тайпана тохкуш хилла, замане хьаьжжина. Нагахь 19-чу, 18-чу бIешерашкахь «акхарой» олуш хиллехь, I9-чу бIешерашкахь, Советан Iедалехь, вайх «бандиташ» олуш хилла. Ткъа тIаьххьарчу заманахь «террорист» цIе тIехь дIаяхна вайна. Вайн къомаца дIадаханчохь лелийна а, хIинца лелаен а харцо бакъян, шаьш цIандала, вай бехке дан кхоьллина а, кхуллуш а сурт ду иза. И цхьаъ ду.\nКху дуьнентIехь цхьана къомана тIехь ирча сурт кхолла пропагандисташа, яздархоша долийча, оцу вукху къомах цхьа дакъа долуш хилла, аш лелориг харцо ю, и къам шен маршо, бакъо къуьйсуш ду, цуьнца аш лелориг харцо ю, кхоьллина сурт нийса дац, уьш оьзда нах бу, олуш.\nАмма Оьрсийчохь, ахь милла а вийцича а, схьаоьцур вай I9-гIа бIешо, ваьлла вац иштаниг. Ас масалш далор ду. Схьаэца Пушкин. Цо бехказа воху Евмолов, Котляровский, шу дика ду, бохуш. Уггаре а бу боху церан демократаш…Добролюбов, хьажа хьо цо дуьйцучуьнга, я Некросовс бохучуьнга хьажа, царна муха го вайца лелош йолу харцо.\nМасала, Добролюбов ву-кх демократ хилла бохуш вуьйцуш. Цо, хIетахьлера тIом чекхбаьлча, Шемал-Имам вохийначул тIаьхьа, эххар а чекхбели-кх оьрсех 25 эзар салтичун са дIахьош хиллла тIом, боху, харцонца шаьш дохийна вайн дахар дуьйцуш а дац, шен къоман гIаIгIа бу хьалхабоккхуш.\nСхьаоьцур вай Толстой. Иза, вайна ма-хаъара, шеен лаамца веъна Кавказе тIом бан. Делахь а тIаьхьа оцу хIуманах кхета, тIекхиа гIерташ хилла иза. Делахь а вайга болу цабезам каг ца бела цуьнан. Исбаьхьаллин методаш тидаме эцча а, стеган васт ца муха кхуллу у тидича гуш ду-кх иза. Цхьа цабезам гIаттош сурт ду цо нохчочун хIоттош.\nТолстойс шен «Хьаьжамурд» тIехь МахктIе йохош, аьлла, далош долчу суьрто а гойту иза. Баккъал а хилли хIума ду цо яздийриг. Бакъду, ягийнарг МахктIе яц, Дубин-Эвл ю. Цо цигара сурт къаддеш яздина. Оьрсийн эпсара яздинчух пайда а оьцуш, хIоттийна ду Толстойс цигара сурт. Тешаша хаам беш хилла, цигахь берш, пенах а детташ, хIаллакдора, бохуш. Ткъа Толстойс цхьа сурт бен ца гойту, цигахь а бер цхьамза Iоьттина дийна гойтуш бен а дац.\nГIорта-м гIоьртина Толстой нийсоне кхача, кхано къанвелча, цхьа ког коша кхаьчча, олуш ма-хиллара. Анализ ян гIоьртина, амма тоъал аьтто ца баьлла, сунна хетарехь.\nЯ схьаоьцур вай чIоггIа вуьйцуш волу Достоевский. Иза воккха психолог ву боху, Кавказехь цкъа а хилла а вац. Цуьнан ю-кх «Деллачу цIа чуьра йозанаш», чохь кхобу лецна нах буьйцуш. Адамийн амалш кIорга евзаш ву иза. Амма цо цу тIехь буьйцу полякаш, чергазийн тоба. Вуьйцу нохчо а. Воьлуш, кхарна хьесталуш вверг дика вуьйцу Достоевскис. Ткъа хер а вела, юьстах гIайгIане Iаш хуьлу нохчо, вон стаг ву, иза цхьанненна а везаш а вац, кура а ву.\nПсихолог, психиатр а волчу Достоевскига хаттар кхоллало, хIунда реза ца хилла и нохчо шеца чохь болучарна, олий. Вайна ма хаьаий, хьовзаме даьлла дахар, набахти муха хуьлуш хилла. Бухарчу нехан боьхаллах, церан барт бацарх, цара лелочу вон хIуманех цец-акъ ваьлла хир ву нохчо. Оцу агIор хаттар хIоттон дезара Достоевскис, и хIунда вара иштта, аьлла.\nМухха а дийцича а, уггаре бу бохучара а вай харц гойтуш, хIун хилла техьа нохчаша къуьйсур, аьлла, шайна ца кхетарг ца теллина царах цхьамма а. Ишттаниг , сунна хууш, оьрсашлахь ваьлла вац.\nЦхьа Лермонтов ву, амма цуьнан «Аганан илли» олуш йолчу байта тIехь а нохчо ву къиза, дера. Берашна школашкахь хьоьхуш ма ю иза. Берийн кхетамца ма дуьсий иза. ДIогахь къиза Гамзалов ву (Толстойн «Хьаьжамурд»), Пушкин а ву «Нохчо лела хил дехьа», бохуш, дера нохчо, бохуш Iаш шен тептар тIехь Достоевский а ву, дIога хьажча — Добролюбов, дIогахь – Некрасов…\nТкъа дерриг а бахьана хIун ду? ХIун дина нохчаша? Нохчийн царна тIебаьхкина? Ца баьхкина. Нохчий шайн цIахь Iаш хилла, хIорш бу-кх баьхкинарш. Шайн маршо ларйина-кх нохчаша. Хьеста ца луш, охьа ца товIуш. И ду. И бакъдерг схьа ца олуш, шайн къизалла, харцо бакъян гIерташ лелла. Орамаш цигара схьа ду».\nАбумуслимовс ма-баххара, оьрсийн яздархоша, публицисташа даима а латтийна Кремлана кегий къаьмнаш олалле дерзорехь тΙетовжа бух. Ченан, цкъа ша кΙорни яа хIоттале, шен дог къахьдан деза. Цо ша-шен тешо еза, и кΙорни ирча юйла а, цо шена вониг дахьаххьий бен, диканиг ца дохьийла а, и ца хилча шена пайде дуйла а. Оцу ойланца ча чΙагΙъелча, цунна атта ду, къорни и а йиина, шен гай дузон а, цунах ша паргΙатъяларх йоккхаеш хьийза а.\nПолное разоблачение порнографов ФСБ (Видео)


Лубутинан мачанех пайда ца эцабелла, исламана дуьхьал йолчу Белгера партега\nФранци - Мачашъяран дизайнера Лубутин Кристиан ву шен мачаш гойтуш, Лондон, Охана-бутт 30, 2012\nВевзаш волчу дизайнеро Лубутин Кристиана кхеле беллера исламца гамо йолчу Белгера партин декъашхой, шен мачех цара, бусулба дин емал деш, пайда эцна аьлла. ХIинца кхело иза бакъ хилар тIечIагIдина.\nДуьненчохь миллионаш зударша сатуьйсу а, уьш хьоьгу а мачаш ю Лубутин Кристиана еш ерш. Кху лаьттан массо а маьIIехь шайн башхачу, цIечу басахь йолчу кIажийна чоьхьарчу агIонца гIараяьлла йолу уьш йорах йоцийла а хаьа массарна а, - 700 -800 бIе еврона тIера ирах боьлхуш бу церан мехаш. Уьш, и мачаш, массо а зударшна, церан дин, къам я бос бен а доцуш, езаш хиларна хила там бара Белгерачу бусулба динна гомачу «Фламандхойн интерес» цIе йолчу сепаратистийн партино уьш шайн ислам дин емал дечу рекламехь гайтина хилар.\nЦу партина юккъе йогIучу ультра- аьтто хьежамаш болчу „Зударий исламизацина дуьхьал“ цIе йолчу тобано Белгина чудогIучу Фландри лаьттахула ирахдиттинера, Лубутин тухленаш когах йолчу зударийн настарш гойту сарташ. „Маршо я ислам?“ аьллачу питанечу йозанца чIагIдиначу цу сарташа, цу акцин авторшна хетарехь, гайта декхар дара, бусулба дино доца духарш лелош болу зударий маьттаз ларар.\nИ акци дIахьош хилар интернетан машанехула гучудаьллачу Лабутен Кристиана шен адвокаташ арабаьхнера, цу партин куьйгаллина дуьхьал къовса. Лабутенна хетарехь, цу тайпанчу хIумнашкахь цуьнан цIе яхаро я цуьнан мачех пайда эцаро дизайнеран сий дойъу, цуьнан репутаци ешайо, ткъа ахчанца зе-м цунна муххале а хуьлу. Иштта цуо тоьшалла дира, шен бусулба динца цхьа а гамо ца хилар.\nЦундела кхело хIинца дизайнер нийса лерина. Масех де хан еллера Фландрерачу кхело «Фламандхойн интерес» партина, шаьш хьала мел тоьхна долу плакат охьадаккха а, Лубутин шайна къинтIера ваккха. Цара иза ца дахь, даккхий ахчанан гIуданаш тухур долш ду царна.\nТкъа „Зударий исламизацина дуьхьал“ тобанан куьйгалхо йолу, цкъа мацах „Мисс Белги“ хаьржина а хилла, ткъа хIинца цу кепарчу гIовгIанечу акцешца шена политике некъ схьабелла гIертачу Вандермеерс Анкес, шаьш кхелан сацамна кIела ца севцича девр дац, элира, амма цуьнца цхьаьна дегабаам гайтира, цу сацамо шайна бина болу.\n„Схьахетарехь, зударшца гома бусулба дин хилла ца Iаш, Европера кхелаш а йолчух тера ду. Цу кхелан сацамо политикашна ша тайпа дресс-код хIоттош ма ю“, - бохуш езйера ша цхьаъ йоцчуо цхьаммо а политик лоруш йоцу Вандермеерс.\nАмма кхелан сацам кхочуш ца бича ца йолучу цуо керла плакаташ ярахецна. Бакъду Лубутинан цIе бос хуьлчу кIажин бухахь цуо можа бос хьаькхна, схьахетарехь, фотошопан гIоьнца.\nАла догIу, и хIинцалерниг дуьххьара бусулба динна гома акци яц «Фламандхойн интерес» партино дIаяхьнарг. Фландри лаьтта Белгех дIакъастарехь а, иммиграци сацорехь а къуьйсуш йолчу цу сепартистийн партино даханчу шарахь иштта бусулба духарш аьшнаш деш долу плакаташ арахецнера.\nЛубутенак мачанех пайда ца эцабелла, исламна доьхьал йолчу Белгера партига


Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департамент: Нохчийчоь Оьрсийчуьрчу Iедалан тергонера яьлла\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто ша шарахь цкъа арахьарчу мехкашкахь адамийн бакъонашца долу хьал довзуьйту артикл арахецна. Оьрсийчоьнах лаьцна ю 72 агIо, 48-зза хьахийна Нохчийчоь. Вашингтоно билгалдоккху федералан Iедало республикерчу куьйгалхойн гIуллакхашна тIехь ен терго ледара хилар.\n2020-чу шарахь Нохчийчохь низамаш талхор гойтуш, Пачхьалкхан департаменто довзуьйту, кхеле девнаш а кхачонза, наханна тIехь дина таIзарш, ЛГБТ-н могIаршкара нах хьийзор, журналисташна тIейаткъамаш бар, къепелатточу урхаллийн белхахоша адамашна "массанхьа а гIелонаш" яр, махкахь а, дозанал арахь а Кадыров Рамзанан оппоненташ хIаллакбеш, Iедална резабоцчу нехан а, террорхой хиларх шеко йолуш лоьцучу, бойъучу кегийрхойн а гергарчарна жоьпалла тIедожош хилар.\n"Новая газето" кхушара арахийцира, йина кхел а йоцуш, 2016-2017-чу шерашкахь нах хIаллакбарх болу талламаш. Оцу хьокъехь дуьххьара тоьшалла динарг ву Кадыров Ахьмадан цIарх йолчу полкехь болх бина стаг. Оцу талламашца доьзна республикан куьйгалхоша дехна Кремле шаьш журналисташка "сийсаз цадайтар".\n2020-чу шарахь дозанал арахь вийра Кадыров Рамзанан ши оппонент – Австрехь веха блогер Умаров Мамихан ("Венера Анзор") а, Францино тховкIело елла волу Алиев Iимран а ("Мансур Старый"). Цул совнаха, Швецехь кIелойина, лазийра нохчийн оппозиционер-блогер Абдурахманов Тумсо.


ДогӀанан нӀаьний — Википеди\nХӀокху версин хийцам бина кепаш/файлаш теллина йу. ЧӀагӀйелла верси теллина йара 2021, 27 июнь.\nДогӀан нӀаьний (лат. Lumbricina) — Haplotaxida тобанера чобоца нӀаьний тобан декъера. Массо а континенташ тӀехь ду, Антарктида йоцчунна, амма дуьхьанца кӀеззаг кепарниш бен дацара шуьйра ареал йолуш: цхьа могӀа нӀаьнийн тайпа даржар хилира адама интродукци яр бахьанехь. Уггар дика девзарш европин догӀанан нӀаьний ду, уьш Lumbricidae доьзалера а ду.\nДогӀанан нӀаьний копуляци\nРанг йоцуш: Protostomia\nТӀера тип: Protostomia\nБухара класс: Oligochaeta\nБухара тоба: Lumbricina\n2 Прикладни маьӀан\n3 Адамашна пайдехь хилар\nДегӀан дохаллин барам тайп-тайпанчу нӀаьнийн 2 см (род Dichogaster) тӀиера 3 м (Megascolides australis) кхаччалц бу. Сегментийн терахь а иштта хийцалуш ду: 80-300. ДӀасалелачу хенахь догӀанан нӀаьний, хьалхарниг йоцучу, хӀора сегментехь долчу доцачу чоьшна тӀетуьйжа. Чон терахь хийцало 8 тӀиера масех иттаннашка кхаччалц (цхьайолчу тропикан кепарачеран).\nНӀаьнийн цӀий лело система къовлаелла ю, тоъал дика кхиъна ю, цӀийн цӀие бос бу. ДогӀанан нӀаьнин шиъ коьрта цӀий лела пха бу, цӀий тӀехьара хьалха букъан пха чухула догӀу, хьалхара тӀиехьа гайн пха чухула догӀу. И ши пха вовшахтесна хӀозан пхаца хӀора декъехь, царех цхьадолчарех «дегнаш» олу, дета а ло уьш, цӀий дӀа а тоттуш. Пхенаш даьржа кегийра капиллярашка. СадоӀу алссама йолу чкъоьран хаадаларан клеткин чухула, ткъа чкъор къевлина ду ларъеш йолчу мазаца. Маза юьзина ю дуккха а ферментех, уьш антисептикаш ю. ДогӀанан нӀаьнийн нервийн система лаьтта гӀийла кхиинчу коьртан хьех (шиъ нерван шед) а, гайн зӀенах а. Яьржина регенераци ян йиш ю.\nДогӀанан нӀаьний гермафродиташ ду, хӀора кхиана нӀаьнин стен а, боьрша а стен-боьршаллин система (синхронан гермафродитизм) ю. Уьш деба стен-боьршаллин некъаца, леладо чучча пхардар. Деба гӀодаюккъехула, цигахь хӀоьаш пхардо, кхиа а кхуьу. ГӀодаюкъо дӀалоцу нӀаьнийн масех хьалхара сегмент, билгал а долуш кхечу дилхах. Кегийра нӀаьний гӀодаюккъера дуьненан тӀедовлу 2—4 кӀиранах гоьжан кепара, ткъа 3—4 баттахь уьш даккхий нӀаьний санна кхуьу.\nДогӀа догӀуш догӀанан нӀаьний алссама асфальтан некъа тӀедовлар\nДогӀанан нӀаьнеш латтанаш тодаран процесс яр дуьххьара билгалдаьккхина Дарвин Чарльза 1882 шарахь. ДогӀанан нӀаьнеш латта бухахь Ӏуьргаш доху (60—80 см кӀорге кхаччалц, даккхий кепарчара — 8 м), аэрациян а, тӀунъян а, иэян а аьтту беш. НӀаьний латта юккъехула, иза дӀасхьа а тоьттуш я даа а дууш. ДогӀа догӀуш догӀанан нӀаьний бухара хьаладовлу, хӀунда аьлча цара садоӀу чкъоьраца, хӀаваъ ца тоьа тӀехтӀуьначу латтан бухахь.\nИштта догӀанан нӀаьний юккъера дай бу хьакхарчийн пехшан гельминтийн а, цхьадолу олхазарийн жуккарш.\nКегий нӀаьний мӀара тӀе дугӀуш леладо чӀерий леца марзбеллачара.\nДогӀанан нӀаьний лелоро (вермикультура) аьтту бо тайп-тайпана органикан даххаш ахьа дика экологин цӀена лаьттан туьха — биогумус. Цул сов, нӀаьний дебар бахьанехь церан биомасса совъяккха таро ю, иэбина хӀоъ юьртабахаман даьхнашна а, зӀакардаьхнашна а рационехь лелорхьама. НӀаьний кхиорхьама компост кечйо тайп-тайпанчу органикан даххашах: кхаьллех, котаман боьхалех, чанах, жирах, охьаэгначу гӀашшах, асарх, диттан а, коьллийн а геннех, охьашйолчу промышленностан а, хастоьмаш Ӏалашдойлин а даххашах кхин дӀа а. Компост уггар дика хьоле кхаьчначу хенахь, нӀаьний компост чухоьца. 2—3 бутт баьлчи схьахоржа дебна нӀаьний хиллачу биогумусера.\nДуьххьара компост яккхархьама цхьадолу эпигейн тайпана догӀанан нӀаьний лелоран практика юкъаяьккхира АЦШхь, оцу белхан пионераш бара Шеффилд Оливер Джордж а, Баррет Томас а. ТӀеххьарчо талламаш бира шен «Earthmaster Farms» фермехь 1937—1950 шерашкахь, цуо коьрта роль ловзийра и гӀуллакхь агротехнологехь пайдехь хилар кхайкхорехь Ӏилманчашна юкъахьт[хьост?].\nАдамашна пайдехь хиларНисйе\nМалхбузен Европехь цӀандина догӀанан нӀаьний я дакъийначу нӀаьнийн хӀур чевнашна тӀедахкар уьш ерзийтархьама, йовхарийн цамгарна а, даӀна а дарбана лелайора хӀуран басар, чорпанца дарба дора лерг лазарна, чагӀарчохь кхехкийначу нӀаьнешца — маждарна дарба дора, нӀаьний чохь даьхкинчу даьттанца дарба дора энашна. Немцойн лоьро Шталас (1734) дакъийна нӀаьнийн хӀур язйора эпилепси лазарна. Молханах хӀур туохара цийн Ӏадатан медицинехь атеросклерозан дарба деш. Ткъа оьрсийн халкъан медицинехь туьха а тесна, дохдина догӀанан нӀаьнех яьлла тӀуналла йоттара бӀаьргаш чу БӀаьрган мархана дуьхьал.\nДаккхий догӀанан нӀаьний дуара Австралийн аборигенаш а, цхьадолу Африкера къаьмнаш а.\nЯпонехь хетара, нагахь догӀанан нӀаьнийна тӀе хьатӀ тохахь бехкен меттиг естара ю.\n↑ 1 2 3 4 Малевич И. И. ДогӀанан нӀаьний — статья из Большой советской энциклопедии\n↑ Earthworms: Renewers of Agroecosystems (SA Fall, 1990)\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ДогӀанан_нӀаьний&oldid=6084889»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 27 июнь 18:20\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 27 июнь, 18:20.


Актеро Ефремовс машенца лазийнарг кхелхина\nОьрсийчоьнан актер Ефремов Михаил юкъахь а волуш хиллачу некъан бохамехь лазийнарг велла дарбан цIийнехь, яздо ТАСС агенталло. Инцидент ма хилли дIалаьцна Ефремов медицинан экспертизех чекхваккха вигнера. ТIаьхьо гучудаларца, актер маларх кхетта хилла аьлла, хаам бина Москварчу полицин пресс-гIуллакххойн куьйгалхочо Васенин Владимира. ДIасавалар а дихкина, цIа вахийтина Ефремов, аьлла, тIечIагIдина ТАСС агенталллана ницкъаллийн структурашкарчу церан хьасташа.\nПолицино бехкзуламан гIуллакх диллинера Ефремовна дуьхьал некъан низамаш дохорца доьзна, амма цуьнан карах чевнаш йинарг кхелхинчул тIаьхьа, шогачу артиклехь бехк кховдийна цуьнга. Набахтехь даккха 12 шо хан кхачайо цунна оцу артиклехь.\nКарладоккху, некъан бохам Iоттабеллера оршотан суьйранна Смоленскан майданахь. Интернетехь Iораяьккхинчу видео тIехь гуш ду, Ефремовс урхалла деш хилла Джипп духьал лелачу машенийн асане а йолий, "Лада" жимачу машенан фургонах кхеташ.\nЦу чохь хилла 67 шо долу Захаров Сергей Склифософскийн цIарахчу дарбан хIусаме кхачийнера чолхечу хьолехь. Оьрсийчоьнан зорбан гIирсаша яздарехь, юург дIасакхохьучу компанехь курьеран болх беш хиллера иза.\nДиъ шо кхаьчна бер а дуьйш некъахьовзам хилла ГIалгIайчохь\nДадуев: Шелан кIоштан администрацин белхахошка кортош даша омра ца динера\nАдминистрацин белхахошна кортош дашар тIедожийна Шелан кIоштан куьйгалхочо\nСтавропол-мехкан губернатор чохь воьду машен бIогIамах кхетта\nЗудчунна тIе машен а тоьхна, ведда ГIалгIайчуьра вахархо


Оьрчийчоь - Кутаев Руслан, Маршо Радион Москох бюро, 30Тов2008\nОьрсийчоьнан Iедалша хьем а ца беш дIахеца веза Чиллан бетта 20-чу дийнахь республикерчу ницкъаллин структураша лаьцна волу Нохчийчоьнан вахархо, «Кавказан къаьмнийн ассамблеян» куьйгалхо Кутаев Руслан. Цу кепара дIахьедар дина Human Rights Watch цIе йолчу дуьненаюкъарчу бакъонашларъярхойн вовшахтохаралло. Бакъонашларъярхошна хетарехь, Iедалша талла деза Кутаевс шена ницкъ бина аьлла бина латкъам.\nКху дуьнентIехь уггаре а евзаш а, лоруш а йолчех ю Human Rights Watch цIе йолу вовшахтохаралла. Цо дуьненаюкъараллан тидам тIеузу адамийн бакъонаш йохош меттиг нисбелча, аьтто бо эшам хиллачу нахана шайца хилларг дийца а, кхайкхамаш бо Iедалшка нийсо меттахIотто оьшуш дерг даре а, бехке берш жоьпе озабаре а.\n30 сов шо ду Human Rights Watch болх беш йолу кху дуьнентIехь адамашна юкъахь нийсо а, кхерамазалла а хIотторан бух буьллуш.\nКхаарин дийнахь цу организацино леррина дIахьедар дина «Кавказан къаьмнийн ассамблеян» куьйгалхочуьнан Кутаев Русланан кхолламах лаьцна.\nКутаев Руслан дIалаьцна Нохчийчохь ТIехьа Мартан къоштан Гехтахь Чиллан-беттан 20-чу дийнахь, республикерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралло чIагIдарехь цо наркотикаш лелорна шеко йолуш.\n«Ницкъ барна дуьхьал комитет» олучу организацино далочу тоьшаллашца, дIалаьцначул тIаьхьа цуьнан дегI Iарждина меттигаш карийна. Даржехь болчу наха лелийнарг цунна тIехь Iазап лелийна хиларан санна мах хадош ду бохуш яздо «Кавказский узел» интернет агенталло.\nHuman Rights Watch организацино дузу Кутаев лацар а, цунна дуьхьал бехк-такхаман гIуллакх кхоллар а Чиллан-беттан 18-чу дийнахь Соьлж-ГIалахь хиллачу «Нохчийн къоман депортаци яр. ХIун дара иза, диц дан мегар дуй иза?» цIе йолчу конференцехь Кутаевс ша реза ца хилар хаийтарца Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана цу денца доьзна Чиллан-беттан 23-чу дийнахь мероприятеш дихкина хиларна.\nHuman Rights Watch организацин дIахьедар тIехь дуьйцуш ду Зазадоккху-баттахь Кутаев Руслане лоьраш хоьвсина хилар. Царна гучудаьлларг ду цуьнан ши пIенда бойна хилар.\nНабахтехь Кутаев Руслан ган аьтто хиллачу «Ницкъ барна дуьхьал комитет» юкъараллин коьртехь волчу Каляпин Игорна дийцина цо шена тIехь ницкъ бина хилар, билгалдоккху ХIюман Райтс Вотчо. Оццу хенахь хуьлучуьнга хьожуш хилла Нохчийчура Iедалера лаккхара ши даржхо.\nОьрсийчоьнан Iедалша, кхоччуш таллам а бина, хьем а ца беш дIахеца веза Кутаев Руслан, ткъа иза лацна а, мегар доцу хIуманаш лелийна а болу нах жоьпе озо беза, аьлла ду Human Rights Watch - о динчу дIахьедар тIехь.\nГаннушкина Светлана евзаш йолу Оьсрйсичура бакъонашларъярхо ю. "Гражданское содействие» олучу комитетан куьйгалхо ю иза.\nКутаев Руслан шена вевзаш ву, цхьадолчу хIуманашна тIехь шаьш тайп-тайпана ойла йолуш дара, амма цунна бехке дуьллург бух болуш хIума дац аьлла хета шена бохуш дуьйцу цо.\nГаннушкина Светлана: - Кутаев Руслан суна вевзаш волу вуно дукха хан ю, бакъонашларъярхо санна иза болх бан вовлачелчхьана. Оха дуккха а юкъаметтигаш лелийна. Цхьацца хаттаршкахула вовшен реза доцуш меттигаш а баьхкина тхан. Амма со, цхьа а шеко а йоцуш, тешна ю цуьнан наркоманица цхьа а юкъаметтигаш хилла ца хиларх.\nHuman Rights Watch-о а, кхин йолчу организацеша а дехарш дича а цхьа а жамI хир дац, стаг дIахоьцур вац, я цунна ницкъ бар сацор дац аьлла хIума а ца деш Iад Iан мегар дац аьлла хета Ганнушкина Светланина.\nГаннушкина Светлана: - - Ишттаниг Iоттаделча ойла ян оьшуш а дац, гIо хир дуц, я дац бохучуьнан. Куьйгаш охьадахийта мегар дац. Мегар дац аьтто хир бац аьлла къадвала. Цу кхайкхамо гIо ца дахь а, сатийсам буьсуш бу нахала даьккхича гIо хила мега аьлла. Тхоьгахь хIумма а дац, тхан карахь кхин герз дац.\nКутаевца хилларг муьлхха а стагана тIеIоттадала мегаш ду аьлла хета Оьрсийчура евзаш йолчу бакъонашларъярхочунна Ганнушкина Светланина.\nГаннушкина Светлана: - Хала хеташ делахь а, хуьлуш долучо цхьа а цец ца воккху! Кхузахь, ша кочур санна, дукха меттигаш ю наркотикаш кисана кхиссина а, оькккху молха кхоьссина а (шолгIаниг коьртачу декъана Нохчийчохь хуьлуш ду). Ерриг а Оьрсийчохь хуьблуш ду наркотикаш кисана кхиссар, нагахь цхьа стаг лаца оьшуш делахь. Иза дан вуно аттта ду. Стаг жоьпе озош лелочу харцонех уггаре а аттаниг ду иза. Дуьххьара иза до, тIаккха кхин бехкаш дохку цу стаганна.\nТIеххьара болчу хаамца, Кутаевн гIуллакх суьде кхачийна.\nНохчийчохь лаьцна вевзаш волу юкъараллан жигархо Кутаев Руслан\nКутаев Руслан латтош ву Хьалха-Мартан полицехь\nКутаев Руслан лаьцна латтош ву\nКутаев Руслан чувоьллина латтош ву Нохчийчура Iедалша\nКутаев Руслан лаьцна латтош ву хIинца а


Мацалла лацарца шен Iалашоне гIерта Савченко\nШинарийдийнахь дIаяьхьначу пресс-конфереенцехь Украинерчу Радан депутата Савченко Надеждас дIахьедардина, кхаарийдийнахь дуьйнна ша мацалла кхайкхош хилар Оьрсийчохь а, Донбассехь а йийсарехь латтон Украинан бахархой дIахеццалц.\n«Ас дукха некъаш лехна и нах маьрша бахийтархьама. Украинан президенте кхочушдалундерг хьехна ас закъалтхой хийцарехь. Уггар хьалха, Оьрсийчоьнан нах дIахеца вай дуьйладала деза. Ткъа йийсарехь дац Порошенко Петран бераш, вайн доьзалшна цо кIезиг са гатдо. Цундела, суна сан нанас, йишас санна, аш хIораммо а къийсам латтон беза шайн гергарнаш маьршабахарехьа» аьлла, къамел дина Савченко Надеждас.\nПарламентан декъашхой тIетайна депутатан дIахьедарна, шаьш резадоцийла а хаийтина я президентна а, я тIеман министраллина а Донбассера конфликт ерзорехь цхьана а кепара пайден болх цабарна. Луганскан, Донецкан республикаш шайх олучу кIошташкарчу сепаратистийн лидершца дийцарш доло деза аьллера хьалхо Савченкос. Шинарийдийнахь шен хиллачу пресс-конференцехь юха а чIагIдира цо, мохк лаьцначаьрца цхьанакхета а, цаьрца диалог дIаяхьа а ша кийча хиларх.\nОьрсийчохь набахтехь ша латточу юкъанна Савченко Надеждас масийттаза кхайкхийнера мацалла.


ХІара дешнаш Муса-пайхамаро аьлла дара массо а исраилхошка, Йордан-хина малхбузехьа йолчу яьссачу аренгахь, Іариба-тогІи чохь, Суп олучу меттигна дуьхьал уьш болчу хенахь. Цигахь цхьана агІор Паран-аре яра, ткъа Тупал а, Лабан а, Хьацерут а, ДизахІаб а вукху агІор яра.\n(СеІир-лаьмнашкахула воьдуш, Хьарибара Кхадеш-БарнаьІе боьду некъ дукхахьолахь цхьайтта дийнахь баллал бу.)\nШовзткъалгІачу шеран цхьайтталгІачу беттан хьалхарчу дийнахь бинера Муса-пайхамаро хІара хьехамаш массо а исраилхошна. Цо дийцинарг дерриг а Везачу Эло царах шайх лаьцна тІедиллинарг дара.\nХьешбон-гІалахь олалла деш хиллачу эмархойн паччахьна Сихьонна тІехь а, Іаштарат-гІалахь а, ЭдреІи-гІалахь а олалла деш хилла волу Башан-мехкан паччахьна ІовгІина тІехь а Мусас толам баьккхинчул тІаьхьа дара иза.\nЙордан-хина дехьа болчу муабахойн махкахь, исраилхой хІокху товрат-хьехамах кхето дІаволалуш, Муса-пайхамаро иштта аьлла:\n«Вайн Везачу Дала, вайга Хьарибехь Ша вистхуьлуш, иштта элира: „Тоьар ду шуна хІокху ламан уллохь севцина Іан!\nХьала а гІовттий, новкъа довла, дІагІо лаьмнашца болчу эмархойн махка а, гонах мел долчу къаьмнийн меттигашка а: Іариба-тогІене, лаьмнашка, малхбузерчу акъарешна тІе, НегІаб-аренга, хІордан йистошка. КанаІанхойн махка а, сийлахьчу Эпрат-хина тІекхаччалц Ливанун-махка а дІагІо.\nХІара латта Ас хІинца шуна дІалуш ду. Чу а гІортий, шайн дола даккха и латта, хІунда аьлча Везачу Эло шун дайшна, – ИбрахІимна а, Исхьакхана а, Якъубана а, – царна тІаьхьа йолчу церан тІаьхьенна а дІалур ду аьлла ваІда дина латта ду иза“».\n«Аса оцу хенахь шуьга иштта элира: „Суна сайна шу лело хала ду.\nШайн Везачу Дала шу дебийтина, хІинца шу, стигалара седарчий санна, дукха ду.\nШун дайн Везачу Дала шу хІинца долчул кхин а эзарза деба а дебийтойла, декъал а дойла, шуьга Ша ма-аллара.\nАмма шун халонашший, шун баланийн моххьий, шун девнашший ас-айса муха дІакхоьхьур ду?\nШайн-шайн тайпанашкара хьекъале а, кхетаме а, зийна а болу нах схьахаржа. ТІаккха ас уьш, шуна тІехь хьаькамаш а бина, дІахІиттор бу“.\nАша соьга жоп делира: „Дика гІуллакх юкъадалийна ахь“, – аьлла.\nАс шун тайпанашкара уггар а хьекъаленаш, кхетаменаш, зийнарш схьа а эцна, шуна тІехь хьаькамаш хила дІахІиттийра: эзарна а, бІенна а, шовзткъе иттанна а, итт стагана а тІехь болу хьаькамаш. Важа нах ас, тІехьоьжурш а бина, дІахІиттийра шун тайпанашкахь.\nАса оцу хенахь шун кхелахошка омра дира: „Шайн къомах болчеран гІуллакхашка ладогІа, царна юкъахь нийса кхел е, шайн къомах волчуьнца я тІевеанчуьнца и гІуллакх доьзна делахь.\nКхел ечохь озабезамаш ма бе, лараме боцучара а, цІеяханчара а бохучун тергам бе. Муьлххачу а адамах ма озало, хІунда аьлча кхел – Делан гІуллакх ду. Кхел ян шайна хала хета гІуллакх суна тІе схьада, ас ладугІур ду цуьнга“.\nАса хІетахь шуна тІедиллира аша дан мел дезарг».\n«Хьарибара ара а девлла, вайн Везачу Дала тІе-ма-диллара дІа а оьхуш, эмархойн лаьмнашна тІе доьлхуш, шуна гиначу йоккха а, къемате кхераме а йолчу яьссачу аренгахула чекх а довлуш, вай Кхадеш-БарнаьІе кхечира.\nТІаккха ас шуьга иштта элира: „Вайн Везачу Дала вайна схьалуш болчу эмархойн лаьмнашна тІе даьхкина шу.\nШун Везачу Дала шуна дІалуш ду хІара латта. Шун дайн Везачу Дала шайга ма-аллара, дІа а гІой, и латта шайн дола даккха. Кхера а ма ло, дог доьхна а ма хила“.\nАмма аша массара а, суна тІе а даьхкина, элира соьга: „Ваьшна хьалхара нах бохуьйтур бу вай, цаьрга и латта таллийтархьама а, вай даха дезаш болчу некъах а, вай тІегІур долчу гІаланех а лаьцна ваьшка хаам байтархьама“.\nИ къамел суна хазахийтира, цундела ас шун хІора тайпанна юкъара цхьацца стаг хаьржира.\nУьш, дІа а бахана, лаьмнаш тІе а бевлла, Ашкул-тогІенна тІе а кхаьчна, цуьнга бІаьрг а тоьхна, дІасахьаьвсира.\nОцу лаьтта тІера стоьмаш, шайн кара а эцна, вайна схьабеара цара. Вайна хаам а бахьаш, цара иштта элира: „Мел хаза ду вайн Везачу Дала вайна схьалуш долу латта“.\nАмма шуна цига даха ца лиира. Шу шайн Везачу Дала бохучунна дуьхьалдевлира.\nШайн четарш чохь яппарш а еш, аша бохура: „Везачу Эло Шена ца дезарна арадаьхна вай Мисар-махкара, эмархойн кара дІа а делла, хІаллакдархьама.\nСтенга даха деза вай? Вайн вежарша вайн дегнаш малдина: ‘И халкъ алсам ду, вайл дукха а, лекха а ду. Цигара гІаланаш яккхий а ю, стигала кхаччал лекха чІагІонаш йолуш а ю. Цул совнаха, Іаьнакх цІе йолчу турпалх схьабевлларш а гира тхуна цигахь’, – бохуш“.\nАс шуьга элира: „Кхера а ма ло, оза а ма ло царах.\nШун Веза Дела шуна хьалхаваьлла воьдуш ву. Цо шуьгахьа тІом бийр бу, Мисар-махкахь шун бІаьргашна гина ма-хиллара.\nЯьссачу арахь а шуна изза гинера. Шаьш кху меттиге схьакхаччалц аша бинчу новкъахь, адамо шен бер санна, шу леладора шун Везачу Дала, шуна гина ма-хиллара“.\nИ дерриг а шайна гуш доллушехь, тІаккха а шайн Везачу Делах ца тешара шу.\nИза шуна хьалха ваьлла лелара, шуна совца меттигаш лоьхуш. Иза буьйсанна цІарца хуьлура, шу даха деза некъ шуна гайтархьама, ткъа дийнахь мархица хуьлура».\n«ТІаккха, шун дешнаш дІахезча, Веза Дела оьгІазвахара. Цо чІагІо йира:\n„ХІокху адамийн телхинчу гаранна юкъара цхьана а адамна гур дац, шун дайшна Ас лур ду аьлла, ваІда дина долу дика латта, – аьлла. –\nИ латта Епунин кІант волчу Килабана бен гур дац. Иза лелла латта Ас цунна дІалур ду, цунна а, цуьнан кІенташна а, иза кхоччуш Веза Эла волчу Суна тІаьхьа хІоттарна“.\nШу бахьана долуш Веза Эла суна а оьгІазвахана. Цо элира: „Хьо а вер вац оцу лаьтта тІе.\nХьан гІоьнча волу Нунин кІант ЮшаІ вер ву оцу лаьтта тІе. Иза тІечІагІве, хІунда аьлча Исраилан къоме оцу лаьттан дола дойтур ду цо“.\nАша царах лаьцна, уьш мостагІийн хІонс хилла дІахІуьттур ду, баьхна долу а, хІинца а дика а, вон а хІун ду ца хууш долу а шун бераш девр ду оцу лаьтта тІе. Ас и латта царна лур ду, ткъа цара иза шайн дола доккхур ду.\nТкъа шу, дІа а дерзий, Эрзийн-хІордана тІе боьдучу новкъахула яьссачу аренга дІагІо.\nХІетахь, соьга жоп а луш, аша элира: „Тхайн Везачу Далла дуьхьал къа латийна оха. Цига а дахана, тхан Везачу Дала ма-бохху, тасалур ду тхо“. Шух хІораммо а тІемалочун хуьлучу герзаца гІодаюкъ йихкира. Иза атта а хеташ, лаьмнашна тІе довла сацам бира аша.\nАмма Везачу Эло соьга иштта элира: „ДІаала цаьрга: ‘Ма довла лаьмнашна тІе, ма бе тІом, шайн мостагІашка шаьш эша ца дайтархьама, хІунда аьлча Со шуна юкъахь хир вац’“.\nАс иштта бехира шуьга, амма аша соьга ла ца дуьйгІира. Шу Везачу Элан лаамна дуьхьалдевлира. Шайн юхахьаралла бахьана долуш шу лаьмнаш тІе девлира.\nОцу лаьмнашна тІехь бехаш болу эмархой дуьхьалбевлира шуна. Цара шу, накхармозаша дийриг а дина, лаьхкира. Цара шу эшадора СеІир-лаьмнашкара ур-атталла Хьормина тІе кхаччалц йолу меттигашкахь.\nТІаккха, юха а дирзина, Везачу Элана хьалха дилхира шу. Амма Везачу Элана шун маьхьарий а ца хезира, Цо шун тергам а ца бира».\n«Иштта, дикка хан яьккхира вай Кхадешехь».


Казахстанехь дIадахана дахар\n21 декабря в 10:08 (2010 г.)\nНах махках баьхна, дIабахийтинчул тIаьхьа масех шо даьлча, уьш чу садеана, когахIитта буьйлабелча, халкъан дахар юха а ша хьалхазаманашкахь дуьйна схьадеанчу шен ширачу гIиллакхийн, Iадатийн хорша дерза доладелира. Оцу новкъа йовлуш яра адамашна юккъера юкъаметтигаш а. Кхидолу гIиллакхаш меттахIитта дуьйладаларца цхьаьна нохчашна юккъехь шуьйра даьржира синкъерамаш бар а. Иза вайн халкъан амалца, ойланца, Iадаташца, гIиллакхашца догIуш а ма-ду. Вота тохаро, илли аларо, пондар лакхаро, забар яро байбо тIебеана бала, сингаттам, дог-ойла гIаттайо, дицдо вуониг. ЧIагIлуш яра адамашна юккъера уьйраш, гIалара гIала, юьртара юьрта, цхьана урамера вукха ураме вовшашка хьошалгIа эхар, вовшашца гергарлонаш тийсар. Ткъа иза гуттар а бохург санна синкъерамаш барца доьрзура. Цул сов, синкъерамаш барна кхин бахьанаш а дара. ТIаьхь-тIаьхьа алсам нисдала доладелира зударий балор а, маре бахар а, шайн гергарнаш карийна, нах цхьаьнакхетар а, ткъа иштта кIант я йоI вовшашна юккъехь уьйр-безам болуш хилча, кIант йоI ехачу юьрта, я ураме вахана, иза гархьама церан лулахь синкъерам байтар а.\nСинкъерамаш дукха хьолахь нах балхахь мелла а паргIат болчу хенахь – гуьйранна а, Iай а хуьлура.\nТкъа муха хуьлура уьш? Цу хенахь нехан цIенош дукха хьолахь жимо ши чоь йолуш хуьлура. ЦIенош мел даккхий хилча а, чу ма-велли жима сени хуьлура, цул тIаьхьа йолу хIусам нах чохь бехаш а, садоIуш а, чохь лаьтташ пеш а йолуш, кхача кечбеш а, иза бууш а – доцца аьлча цIенойн коьрта чоь яра. Цу чохь хуьлура синкъерамаш. Иза готта хиларна цу чу халла пхи-ялх, мел дукха а, иттех стаг божарий а, оццул мехкарий а бен ца тарлора. Дукха хьолахь мехкарий баьрчехь лаьттачу дечиган маьнги тIе охьаховшура. Царна тIехьа ховшура хьалха Iачу мехкаршца цига баьхкина, царел ханна кегий, синкъераме ховша хан кхачаза болу церан йижарий а, шичой а, я кхин гергарнаш а. Уьш шайн дагахь «ХIара хьалхарниг маре яхана, дIаялахьара со цуьнан метта оцу хьалха охьахуур ма яра», бохуш, ойла а йолуш, синкъерамехь лело деза гIиллакхаш Iамош бара. Ткъа Iамо дезарш дуккха а дара: жимачу стаганий, йоIаний юккъехь лело еза юкъаметтигаш, хелхаваларан бакъенаш, кхин долу гIиллакхаш.\nЦIенна чоьхьа ма велли, мехкарийн могIанна духьал боьрзий, гIенташна тIе охьаховшура кегий нах. Ткъа церан санна, цу синкъераме безам а болуш, амма кегийчу нехан могIаре охьаховша хан йоцуш болу кхиазхой кегийчу нахана тIехьа а, схьайиллина йолчу неIаре а дIахIуьттура. Цига ца тарбелларш сени чохь лаьттара.\nКегийчу наха а, мехкарша а чIогIа лерина кечам бора синкъераме боьлхуш. ХIора а цIена бедар юха хьожура. Масала, божарша кIайн коч юхура, цуьнан пхьуьйша тIехула дихкина «Победа» сахьт а долуш. Иза таро йолчун бен а ца хуьлура. ЧIогIа модехь яра коверкот я бостон кIадинан хеча. Цкъацкъа кегийчу наха и духар шайн цахиларна иза веше, я кхечу гергарчу стаге, я лулахочуьнга доьхий, хьора. Коьртахь хуьлура тIееана лаба йолу лекха «сталински» олу фурашка.\nКисанахь лелайора махорка чохь йолу кисет а, цигаьрка хьарчо кехат а, бамбин милтаца цхьаьна цIетухург а. Нагахь санна томка цIена хилча, иза тIехчIогIа хиларна, цигаьрка, тIехула хьаьжкIийн кIеда луьйдиг хьарчош, йора. Бакъду, тIаьхьо юкъайовла юьйлаелира фабрикехь йина чIогIа кегий а, йорах а цигаьрканаш: «Беркут», «Альпинист». Ткъа уггаре а курачу кегийчу наха синкъерамехь «Казбек» цигаьркаш узура. Бакъду, цхьаццаболчеран иза озаран шайн кеп яра. Цигаьркийн гIутакх дуьзна ца хуьлура, аьлча а цу чохь мел дукха а шиъ-кхоъ цигаьрка бен ца хуьлура. ДIабоьдуш синкъерам а болуш, езачу йоIана дуьхьал вирзина, цуьнга сакъоьруш волчу жимачу стага киснара схьадоккхура «Казбекан» гIутакх. Цу чуьра тIаьххьара цигаьрка схьаоьций, иза муштакх йолчу (цигаьрка бага юллучу) агIор десачу гIутакхах тухий, иза дека а дой (ша узург механа еза цигаьрка хилар хоуьйтуш) иза бага а юьллий, деса гIутакх кисана дуьллура – чохь нехаш яржо йиш ма-яц. ТIаккха кхано араволий, куйнан йистера схьайоккхий, оцу гIутакх чу керла цигаьрка юьллура. Бакъду, и хIума наггахь болчаьргахь бен дацара. Амма ишттанаш а болуш бара, хIинца а ма-хиллара.\nМехкаршна тIехь шолан, тIаьхьо – дарин коч, коьртахь – еха кIайн шифон, я крепдешин йовлакх, я гуьльмалда, когахь – вета болу кIархаш хуьлура, тIаьхьо юкъайовла юьйлаелира лекха кIажа болу туфлеш.\nСинкъерамехь дукха хьолахь баккхийнаш а хуьлура. Царех цхьаъ хуура тхьамдалла. Мехкарийн могIарера а хоржура царех йоккханиг, царна юккъехь алссам сий-ларам берг тхьамдала хаа. Низам чIогIа дара. Божарий а, мехкарий а шайн могIарехь рагI тIекхаьчнарг бен хелхавала юкъа ца волура. Бакъду, наггахь меттиг йогIура тIевеана хьаша шен рогIехь хелхаволуш, мехкарийн могIарера рагI тIекхаьчнарг хелхаяьлча, оцу хьешан сий деш. Цо сакъоьруш йолу йоI цуьнца хелхайоккхуш, аьлча а шолгIа йоI цуьнца йоккхуш.\nКегийчу наханий, мехкаршний юккъехь хабарш дIасакхоьхьуш, аьлча а, кIанта шен безам болчу йоIана, шега сакъера олий, хабар тIедохьуьйтуш зуда яра. Иза чIогIа бегIийла дара йоI еха меттиг хаа а, иза йолчу ван шен таро хилар хатта а. Бакъду, цкъацкъа хабарш дIасакхехьийта ца оьшуш, кIантаний, йоIаний вовшашка шайн безам хилар дIахаийта кхин некъаш а карадора. Иза дукха хьолахь царна хаьара, вовшашка хьаьвсича.\nЙоI хьошалгIа яхана, цунна бинчу синкъераме веанчу, аьлча а йоIана тIаьхьавеанчу жимачу стагана сакъера иза тIехьийза йоI ца кхачайора – цуьнга сакъоьруьйтура меттигерчу йоIе, ткъа хьошалгIа еанчу йоIе – меттигерчу кIанте.\nКегийчу наха мехкаршка сакъераран гIуллакхехь цхьацца бахьанашна цкъацкъа галморзахаллаш хуьлуш меттигаш йогIура. Масала, йоIа дош лора шена тIе хабар даийтинчу кIанте сакъера. Амма синкъераме вогIура йоIа сакъера дош лучу хенахь цу чохь хилла воцу цуьнан ваша, шича, я кхин бехке стаг. Цул тIаьхьа йоьIан таро ца хуьлура ша делла дош кхочушдан, кIанте сакъера. ТIаккха боккхуш болу бал сецча, божарийн тхьамде дош доьхий, мехкарийн тхьамдера пурба доккхий, йоIе вистхуьлура жима стаг – шеца йоIа беанчу некъана ша реза цахилар дIахаийта. Цунах бехк баккхар олура. Бехк баккхар а дара вистхуьлуш верг къамелана говза а волуш, шен цхьа бакъенаш а йолуш. Наггахь и бехк баккхар йоI тIех бехкееш, цо ялийна бехказлонаш кIанта тIе ца лоцуш, гена долуш а нислора. Амма иза наггахь бен хуьлуш дацара.\nЙоIана кхечу юьрта тIаьхьавахана жима стаг а, йоI-хьаша а вовшашка дистхила аьтто бора, аьлча а цхьанхьа чохь цушинна ирахьIан меттиг нисйора. Иза а яра тIевеана хьаша сий деш лараран цхьа мехала кеп.\nЙоIана тIехьийзаш волчу кIанта шен цуьнга болу безам алсамбалар а, даггара хилар а, тIехьийзар иза ялоран Iалашо йолуш хилар а хоуьйтуш, тайп-тайпана некъаш лоьхура, йоIаца йолу шен уьйр-безам чIагIбан гIерташ. Масала, кIанта синкъерамехь йоIе шен мерах хьокху йовлакх кховдадора, иза диттахьара, олий. ЙоIа иза дуьттий, иту а хьокхий, тIе духи а тухий, цхьа-ши де даьлча иза шен несехула, я жимах йолчу йишехула, я доттагIчуьнгахула юхалора, кIентан йовлакха юххе кхин цхьа йовлакх а, чу цигаьрканаш ехкина портсигар а, одеколон а, носкеш а йохкий. Цул тIаьхьа кIанта йоIана а дора дикка мехала совгIаташ: духи, басар, пудр, кхиерш а.\nНохчий Казахстане дIабахийтинчу хьалхарчу муьрехь синкъерамехь лакха пондар бацара. Хелхаран бал боккхура, мехкарша багахь эшарш а лоькхуш. Синкъерамехь хелхаран коьрта йиш яра: «КIайн дарин коч ма йохалахь, шуьйра доьхка ма дехкалахь, хьайн езна йоI маре йодахь, маьлхан дуьне ма даалахь...»\nМехкарша ладугIу эшарш а локхура – иза цу хенахь чIогIа лоруш а дара. Бакъду, иза хIинца, халахеташ делахь а, вайна юкъара дIадолуш лаьтта.\nВота тухура я посылкан яьшканна, я чамданна тIехь. Бакъду, тIаьхьа балалайка а, «Казань» олу пондар а юкъабаларца самукъане хила буьйлабелира синкъерамаш а, ткъа 1950-чу шарал тIаьхьа – ловзарш а.\nСинкъерамехь бал баккхарехь садоIучу хенахь баккхийчара дуьйцура нохчийн хьалха хиллачу Iадатех, ламастех, гIиллакхех лаьцна, бовдуьйтура халкъан турпалхой, сий долу нах, церан турпалаллин гIуллакхаш. Дийцарш халкъан дахаран ерриге а агIонех хьакхалуш дара: адамийн юкъаметтигех, нохчийн исторех, адамашна гинчу дикачух, вуочух, адамийн хьуьнарех, доцца аьлча, халкъан кхолларалла ша ма-ярра ерриге а юьйцура кегийрхой цхьаьнакхеттачохь.\nСинкъерамашкахь санна, еза йоI я кIант ган а, самукъадаккха а яккхий таронаш луш бара белхеш. Амма уьш коьртачу декъана гергарчарна, бевза-безачарна дахарехь гIо-накъосталла дарна лерина бара. Масала, бIаьста а, аьхка а белхеш вовшахтухура керташ дIаюьйш, буьйда кибарчигаш еш, уьш цIеношна дIаюттуш, тхов туьллуш, тхов тIе цIенкъа йоккхуш, цIенош чуьра хьохуш, гуьйранна белхеш бора хьаьжкIаш чуерзош: уьш гIодамашна тIера схьайохуш, тилош, Iай уьш доккхах долчу декъана тIаргIа къажбеш а, хьаьжкIаш тамаршна тIера йохуш а хуьлура.\nДоцца аьлча адамийн дахарехь белхеш беш, вовшашна гIодаран дуккха а дакъош а, кепаш а яра. Коьртаниг дара нахана вовшашна гIо дан лаар, шен гергарчу стеган гIуллакхийн халонех цхьа дакъа кхочушдина, белхи вовшахтоьхначу стеган аьтто бар. Кхузахь гучуйолура адамийн дог-ойлан дикалла, суна схьахетарехь, вайн нохчийн бен доцу гергарчу стеган болх мехаза кхочушбар. Иза вайн къоман хьалхазаманашкара дуьйна схьадаьхкинчу дикачу ламастех цхьаъ дара.\nБелхешкахь гергарчарна гIо-накъосталла дарал совнаха, кхин цхьа дика агIо а яра. Цигахь, синкъерамехь, я ловзаргахь санна, таро яра езаш йолу йоI, я кIант вовшийн ган, вовшашка дистхила а. Цигахь а хуьлура кегийрхойн самукъадолу агIонаш. Локхуш пондар хуьлура. Ткъа балхахь садоIучу хенахь хелхаран бал а боккхура. Веана хьаша шен езачу йоIе вистхила лууш хилча, синкъерам, я белхи чекхбаьллачул тIаьхьа наггахь царна таро лора йоьIан нус, я цуьнан жимах йолу йиша юххехь а йолуш, и шиъ цхьанхьа чудахана, вовшашка дистхила.\nСинкъерамаш а, белхеш а доккха маьIна долуш бара халкъан хIора дийнахь долчу дахарехь. Уьш адамийн юкъаметтигаш, гIиллакхаш, амалш, церан дика а, вуон а агIонаш шена чохь къеггина гуш долу куьзга, адамаш, къаьсттина кегийрхой, ийманехь кхетош-кхиоран йоккха ишкол яра.


Францин Iедалша коронавирус яржар бахьана долуш Зазадоккху-беттан 16-хь сацам бира, мигрантийн кехатийн хан чекхъялар кхаа баттана тIаьхьатетта. Мангалан-бутт юккъе баллалц болх беш хир ду уьш. Оцу нахана дихкина махкахбовлар.\nЦу тайппа гIулчаш яьхна цхьайолчу Евробертан кхечу пачхьалкхашкахь а. Масала, Польшехь юкъаяьккхина керла кеп. Кехатан хан яхъяран дехар почтехула дахьийта мегаш ду хIинца. Иза дина аьлла квитанци карахь хилча мигранто низам дохийна ца лору Iедалша.\nЦхьацца пачхьалкхашкара бевдда Францехь дахар дIанисдан гIертачу нахана гIо дечу вовшахтохараллан векал йолчу Дванова Сашас дийцарехь, тховкIело йоьхуш лелош йолу ерриг а процедураш цхьана ханна совцийна цу пачхьалкхехь. И бахьана долуш уггар экамечу хьолехь бисина дукха хан йоццуш цу махка кхаьчна тховкIело еха гIерташ болу нах.\nДвановас дийцарехь, церан аьтто бац пособи хьокъехь керла кехаташ чудала, цундела хууш дац царна хенахбовла рицкъ лур ду дац. Ма дарра аьлча, уьш хIинца гIо доьхучарна юкъахь лоруш бац.\nЦул сов, набахтийн администрацеш дехар дина Францин Iедалшка, депортаци яре ладоьгIуш болу мигранташ дIахецахьара аьлла. Бахьана ду, камерашкахь церан могушаллин кхерамазалла ларйойла ца хилар.\nАдвокатийн дехаршца хIинцале а иштта дIахецна Францехь ши стаг. Царах цхьаъ ву, нуьцъала Оьрсийчу дIахьожо кечвина хилла нохчо. Цу стагана шеца хилларг инзаре тамашийна хIума хета хIинца.\nГерманехь а сацийна тховкIело йоьхучу нахана депортацеш яр. Царна юкъахь ву Шамил цIе йолу Нохчийчуьра вахархо. Цо дийцарехь, маситта шо дара иза немцойн Iедалшка политикан тховкIело йоьхуш лела, амма хIоразза а цуьнан а, цуьнан доьзалан а дехар юхатухуш ду миграцин сервисан белхахоша.\nРогIера цу кепара сацам а бина, цхьана ханна аьлла кехат делла бу Шамилан доьзал. И кехат луш Iедал ду депортаци яле хьалха. Ткъа хIинца Iедалша дIакхайкхийна Оханан-бутт чекхбаллалц дерриг а хIума сацош ду аьлла.\nНохчийн жима зуда Амина Мюнхенехь ехаш ю. Германехь карантин кхайкхаяле хьалха цуьнга а кхаьчнера махкара дIагIо аьлла кехат, цуьнан тховкIело йоьхуш дина дехар юхатоьхна хилар бахьана долуш. Ткъа хIинца Амине телефон тухуш а, цхьаъ де бохуш а цхьа а стаг вац, ткъа пособи хьалха санна схьадогIуш ду.\n"МухIажарийн чаташкахь тийналла хIоьттина… Бакъдерг дийцича, нохчех цхьа а вац вирусах кхоьруш. ХIунда делахь а, махкахой кхоьрург кхин ду: кхачанан сурсаташ ца тоар а, мацалла хIоттар а… Иза иштта хила мегаш ду, цIахь шайн хин дерг кхин а кхераме хетан дела", - дуьйцу Аминас.\nДепортацеш яр сацийнехь а, экстрадицеш яр хIинца а дIадоьдуш ду. Масала, Австрин Iедалша кху деношкахь сацам бина Оьрсийчоьнан Iедалшка 2 нохчо дIавала, Интерполо дина дехар бухе а диллина.