Окаров Iийса. Iаьржачу февралан кIайн ло. | ВАЙНАХ\n30.04.2014\tПамять Оставить комментарий\nШийлачу махаца дог1уш т1еда ло а долуш, ирча де дара бохуш дуьйцура баккхийчара и 23 феврал. Х1инца-ма и де дийца стаг вуьсуш а вац. Сибрехах балаза бисина, Дала юха а Даймохк ган дика яздина хилларш, къаналле хьалабирзина, рог-рог1ехь д1аоьхуш, д1абовлуш бу, вай даккхий ц1еношний, «тойота-королашний» т1аьхьа уьдуш леллашехь.\n…Дагадог1у…Нана а яра оцу хенахь йолуш. Сих-сиха хьаха йора цу хенахь хилла мацалла. Ишколера мацвелла ц1авеача, чохь цхьа бе-берса кхача ца хилча, дог даьт1ий, оьг1аз воьдий хьавзича олура нанас: «Дера юур яра сорок четвертый год делахьарий-ма. Меца вац. Дала шуна ма гойтийла и мацалла!». Ткъа дас олуш гуттар а цхьа х1ума дара: «Цкъа мукъане а бага юьззина бепиг кхалла йиш хир юй-те цкъа а, бохуш лелла хьуна со Казахстанехь». Оцу хенахь хиллачух баккхийчара к1езиг дуьйцура. Наггахь масална, хьехамна тхуна, кегийчарна цхьацца 1иттаделларш хьахадора.\nЛахахь ас даладо тхайн ден къамел.\n1941-чу шарахь, Германан т1ом болабелча, ФЗО-н училище чекхяьккхинчул т1аьха тхо хьовсийра Башкирски АССР-н Ишимбай-г1ала, нефтепромысле болхбан. Х1инцалера практика хуьлу иза. Цигахь, нефтепромыслашкахь операторийн, слесарь-рамонтникийн, кхин а говзаллаш кераерзош дара тхо, Нохчийчуьра бераш. Цу хенахь йоккха кампани яра Советан 1едало д1ахьош нохчийн бераш «Фабрично-Заводское обучение» олучу училище деша кхойкхуш. Массо ярташкахула лелаш яра комиссеш бераш–кхиазхой цигахь деша д1аяздеш. Дукха хьолахь бо-бераш хуьлура уьш – да, нана, я ший а доцуш дисина. И санна долу бераш г1олехь дара 1едална, 1амон-деша дига. Цигахь т1е а, кога а духура, кхаба а кхобура, йоза-дешар а, цхьацца пхьола, белхан корматалла а 1амайора. Со а вахара цига деша-1ама. Тхан училища Соьлжа-Г1алахь, 20-участкехь яра. Цигах 1амош яра нефтедобычан операторийн, слесарийн, токарий, кхин а говзаллаш. Масех де цхьана мукъа нисделча Шуьйта хьалавоьдура со, сайн ц1а. Цу хенахь машенаш к1езиг яра, дукха хьолахь йоьдуш нисъеллачу говран ворданца, я г1аш воьдура. Дийнна цхьа де довра некъана х1етахь Шуьйта хьала кхаччалц.\nТхо, йиший, виъ ваший, 1937-шарахь нана а елла, дисина дара. Массарел йоккха йиша яра, 1922 шарахь йина, ткъа тхо виъ к1ант цунна т1аьха шиша шо юкъахь долуш цхьана нанас цхьана дена бина доьзал бара. Тхан да, оцу хенахь г1ехьчул йоза-дешар хууш лелла стаг вара. Иза шен хенахь, вайнаха ма аллара, Миклай-заманахь а лелла, дуьне а гина стаг вара. Цо, революци хилале хьалха а, «Баку-Туапсе» нефтепровод юьллуш а, вайн Йоккхачу Маьхкадаьттан т1ехь а белхаш беш 1амийнера оьрсийн йоза-дешар. Тхан да 1едалан белхаш беш лелаш вара, т1ом болалуш Т1ехьа-Мартант1ехь юьртсоветан секретарь вара. Тхан дола деш ерг тхол массарел йоккхаха йолу йиша яра. Воккхаха волу ваша Соьлжа- г1алахь комсомолан белхало волуш, цигахь вехаш вара, наггахь Маьрша-кхаьлла ц1а хьала а вог1уш. Тхан доккха тайпа дара, дуккха нах а, церан бераш а дара, йоккха тоба хуьлура тхан берийн вовшахкхетча. Иштта, оцу февралан 23-г1а деанчу 1аьржачу дийнахь, орамашца бухадаьхна дитташ санна, махках а дехира адамаш.\nТхо Башкирера ц1а дахкийра, х1ора а шен-шен ц1ера д1авохон. Сан 17 шо дара, ас 22 февралехь, сайн лаамехь со т1аме вахийта аьлла Шуьйта-г1алийчуьрчу военкомате заявлении делира. Кхана дуьйна тхаьшна т1амал буьрса Далатохар т1ех1уттур дуйла ца хууш хиллера суна…\n23-чу февралехь, митинге гулло аьлла ара баьхна, Г1аттин-кхаьлла юьртсоветан хьалха гулбира гонахарчу, Асланбек Шериповн ц1арахчу юьртсоветана чу йог1учу ярташкара божарий. Цигахь салташа гулбиначарна голецира, гонахарчу тхевнашна, беданашна т1ера пулеметаш т1е а ерзош. Д1абохорахь лаьцна долу Сталинан омра схьакхайкхийра. Цул т1оьхьа долчаьргара герзаш схьадаха долийра, гона юккъера цхьацца ара а волуьйтуш. Шаьлтанийн-доьхканийн йоккха оьла айъелира кестта. Т1едог1уш т1еда ло дара, шийлачу махо юьхьа т1е, б1аьргаш чу деттара ло. Когаш к1елахь 1аьржа хатт бара.\nОца 1уьйранна тхайн ц1а хьалахьаьдда воьду со, ц1еххьана, юьйцинчу керта т1ехьара хьалаайвеллачу салтичо пхоьазза йолу топ лецира суна т1е мохь хьакхарца: «Стой, стрелять буду! Ложись на землю!» Т1едачу лайт1ехь 1иллийра цо со, эпсар т1екхаччалц.\nСо оьрсийн мотт хууш хиларна салташа хьалха ваьккхина лелош вара, талмажалла дойтуш. Юьртахошка эпсарша, салташа д1аала аьла-аьлларг гочдеш, х1ора х1усама чу а х1уттуш, берийн, зударийн, г1ора эшначу баккхийчу нехан г1ийла б1аьра хьожуш и къаьхьа болх д1аккхехьа дийзира сан оцу доьхначу дийнахь.\nЦхьаъ бен кхиъна стаг воцуш, тхан девежарийн доьзалех ондда дукъ т1елаца дийзира сан оцу дийнахь, кхин д1а а. Бераш дукха дара, пхийттара довлаза, т1ехь дай боцуш а дара, шиъ деваша хьаллхехь кхелхинера, кегий доьзалш а буьсуш.\nГ1аш д1аихира, т1елецна салтийн герзаш а долуш, дог1учу лайх, хьоькхучу махах кегий бераш хьулда г1ерташ, чуьра арабохуш схьаэца кхиъначу т1елхигех хьерчош. Генна эвлайисте охьадаьхна, колхозан фермин кертахь совцийна, кхо дей-буьйсий даккхийтира тхоьга, гонаха ха а х1оттийна. Оцу т1едачу, шийлачу ткъаршехь, г1одамийн ц1евнех баннаш йина, бераш цу юккъе те1ош, т1еоьхучу лайно ц1ераш ца йогуьйтуш, цамогушберш, заь1апхой бахьа меттиг йоцуш ирча де дара-кх и..!\nТхан дай, сол жима ши ваший 1алхан-Г1ала охьавеана хиллера. Цигахь ваха хаа дагахь, меттиг а лаьцна сецнера тхан да, д1абохабале масех де хьалха. Воккхахверг, комсомолан белхало а схьа а тоьхна, х1орш, дай, кхо к1антий Семипалатинске д1абигнера эшалона т1ехь. Со, тхайн девежарийн доьзалшца Кызыл-Орда г1ала кхечира. Д1акхачале, новкъахь дукха баларш а хилира. Новкъахь белларш т1епаза байра, т1еваха, я «цигахь каш ду» ала йиш йоцуш.\nМацалло адамаш охьадохкура, ша мангало кес санна. Цул а доьхна дерг дара каш даккха г1ора долуш стаг цависар. Б1аьсте яллалц т1е алссам ло а хьокхий, дьутура дакъа. Ас сайн куьга берх1ийтта дакъа д1адоьллира д1адохийначу хьалхарчу шарахь. Г1орийначу лаьттах тиссавала де ца хуьлур мацалла г1елвелла, ирахь а цалатталучу стеган…\nМацалла ца далийта, тхайн девешин бо-бераш Кызыл-Ордахь детдоме д1аделира ас, жима юучуьнца хьал таделча д1адуьгур ду аьлла. Кхо к1анттий, шиъ йо11ий дара уьш, шина ден-ненан. Жимаха долу бер пхи шо долуш, массарел воккхаха волчу к1ентан 13-14 шо а долуш. Шиъ к1ира даьлча, со уьш юха балон вахча детдом кхечахьа д1айигна карийра суна. «Детский дом эвакуирован в неизвестном направлении», – элира соьга. Ас дуккха шерашкахь лийхира девешин бераш Казахстанан а, кхечанхьа а детдомашка кехаташ кхоьхьуйтуш. «В списках Н-ского детского дома данные фамилии не значатся» – олий кехаташ оьхуш дисира. Д1асавахар дихкина дара спецпереселенцашна оцу хенахь. Бераш лаха ваха йиш ца хилира масийтта шарахь… Иштта т1епаза дайра и пхи бер.\n1949 шарахь со, къайлах, кехаташ доцуш Семиплатинске ваха новкъа велира. Цхьана хи т1ехула парохода т1ехь воьдуш, со 1едало лецира. Таджикистанехь, Ленинабад-г1алахь лагерехь ши шо хан а яьккхина, 1951 шарахь кхечира со тхайн дений вежаршний т1е.\nНазад: Муса Багаев. Чеченцы в XVIII веке.\nВперед: Тауз Исс. День молчания…


ГIалгIай республикан МВД министра Овшанаькъан Башира къамашта юкъе машар хургбола никъ лехар\nКъаман охло хинна полковник\nКIи-марса бетта 12 ди 2021 шу\nВайна ховш ма хиллара, хала ха яр 90-гIа шераш долалуш вай къаманга ена хиннар. Из хинна 30 шу дала доалле а, дуккха нах хIанз а лерттIа меттабахканза, боахамех хоттабаланза ба тахан а тIехьа. Цу хана Наьсарен района газете корреспондента болх беш вар со. ГIалгIаштеи хIираштеи юкъе из хатар оттале, йоха йолаеннаяр хьалха хинна Нохч-ГIалгIай республика. Къаьстта да воацаш йисаяр вай къамах бола нах Iеш йола районаш.\nИрлуш латтар лоалаха дахача къамашта юкъера къовсамаш, цхьаккха тайпара закон леладеш бацар цхьабола вай къаман викалаш. Базар тIа дохкаш герзаш дар, из бакъдий хьажа лаьрххIа ваха хилар со Ростов-Баку оалача наькъа юхерча базар тIа (хIанз машений оатхалаш йохк цига). Гранатомёташ, гранаташ, топаш, автоматаш, патронаш чуйоахка аьшка кIопилгаш — фу дар цига доацаш?! Дукха доккха доаца йоазув а даь, цунна района газета тIа кепа техар аз, из дикка кхераме хIама дале а. Даггара боабеш латташ Iаьдала болхлой бар цу хана, журналист ве-м царна вIалла хала а хургдацар. ХIаьта а цхьаннне язде дезаш дар из, цхьаккха хIамах къехка ца а къехкаш. Кхачан базар тIа а боаллар бокъонца бола гIурт. Йохкаш къаракъа этикеткаш, шушаш дIакъувла ногIараш, уж кулгкара IотIачIоагIду гIирс. Районе бочкашца ийдеш спирт а хьадеш къаракъ а дар. Цох бахаш бар дуккха дезал. Амма, зама хала енаяле а, телхача хIаманца боацаш баха гIертар дукхагIбола гIалгIай. Из кегаенна ха латтача хана, арахьа эскарашка гIулакх деш бола дукха эпсараш цIабаьхкар шоай мехка. Уж каст-каста вIашагIбетталора Наьсарен тIема комиссариате, культура цIеношка. Иштта районе го йиш хиннарех бар юххьанца, хIирий-гIалгIай къовсам хилале, полковникаш Зовранаькъан Iаьла, Пхьилекъонгий Руслан, Овшанаькъан Башир, Темарханаькъан Ювсап, тIехьагIо баьхкар ЦIокъанаькъан Хьамзат, Тенканаькъан Висангири, подполковник Беков Бекхан, кхыбараш. МалагIа дар уж гулбалара бахьан? Мехка этта хьал, ийрчадоалаш латтача къаман гIулакх дар дукхагIа цар саготдеш хиннар. Цу хьакъехьа кхетаче хилар Наьсарерча культуран Элгаца чу, газета болхло санна цига нийсвелар со а. Эггара хьалха цига вайра сона хIанзалца цхьаннахьа вувцаш а хьоахавеш а ца хинна полковник Овшанаькъан Махьмада Башир. Цу кхетаче, дIахо де дезараш белгалдоахаш, къамаьл дир цо, дукхагIа из хетадаь дар бахача наьха вахар аттачадоаккхаргдолча наькъашта, цхьацца зуламаш леладеш болча наха сунт тохара. Бокъонца бакъдар аьлча, сона цу сахьате везавелар полковник, хIана аьлча цхьаь-цаI харцахьа хIама дацар цо дийцачунца, денгара ди мел доал кагирхошта юкъе даржаш латтача ийрчача гIулакхашца къовсам лоаттабар мара, низаш деш дола хIама хьалхадоахаш вацар из. Сона хеташ, нийса никъ бар цо хержар. ХIара дийнахьа яхар санна, царга ладувгIаш, цар аьнначох шоашта бакъахьа да аьнна хетар хьаллоацаш а чакхдоаккхаш а бар районера журналисташ. «Сердало» газет цу хана цIаденадацар, из Шолжа-ГIалий тIа дар.\n1992-ча шера лоалаха дахача къамашта юкъе тIом хилча, геттара хала дукъ IотIадуж эпсарий баламаш тIа. Цу хана хиннача республикан коменданта А. Коноваловс хьаенна пропускаш а йолаш, комендантски сахьат дале а, дийнахьа-бус лела бокъо йолаш бар журналисташ. Цудухьа сона гора, мел халача хьалшка болх бе безаш хул эпсараш. Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема хана даьхача кинофильмашкарча вай бIухошта тарабийрзабар уж: наб яйна чукхийтта бIаргаш, мож яша ца кхувш лелар, хьалха мо къоагаяь, цIенъяь йоаца тIемахочун китель, хьерчаенна шинелаш, бушлаташ, кийнаш, кхы массагIа дар уж. Цхьабараш бэтэрашта лакхе, гIашлой эскарцара (пехота) салтий санна багIаш а гора, дIа-юха баха безаш моттиг хилча. Иштта уж го йиш яр № 27 йолча Наьсарерча ПТУ хьалха, е парте Наьсарера райком (хIанз мэри чуйола моттиг) хиннача цIагIа. Хьалхаръяр йолча комендатура яр, шоллагIчун цIагIа ханна йола администраци. Дийнахьа-бус болабенна лелаш бар укхаза нах, Октябрьски революци йолча хана Смольне санна. Цу заман чухьа, Овшанаькъан Руслан президенталла а харжале, цунна уллув хиннача нахах цаI вар Махьмада Башир. Дикка дакъа лоац цо гIалгIай-хIирий къовсам машара новкъа боаккхача, цул тIехьагIа вайцига Iаьдал вIашагIдоллача, республика хьалъеча. Юххера а, из хьожавир ГIалгIайчен МВД министралла. Цу хана (1993 шера октябрь бутт), аз дехар даь, тха анкета хаттарашта жоп дала раьза хилар Башир. Шоана из йовзийта а, цунца цхьана полковника хьабена вахара никъ бовзийта лов сона:\n-Мичахьа маца ваьв?\n— 1942 шера, Шолха.\n-Мичахьа, маца чакхъяьккхай юкъера школа?\n— 1958 шера, ГIалмисте.\n-Дийшад М. В. Фрунзе цIерагIча тIема академе.\n-Балхаш мичахьа даьд?\n-Кемерово, Горький, Куйбышево, Казань, Баку яхача городашка. ТIеххьарча хана Украинá МВД лакхарча школан начальника заместитель хиннав.\n-ХIанз болх мичахьа бу?\n— ГIалгIай Республикан чурча гIулакхий министр волаш.\n-55 эзар 100 сом.\n-Лелавеш йола машен?\n-«ВАЗ — 2109».\n-ТIема чин малагIа да?\n-Фусама-нана Овшанаькъан Галина Максимовна, мехкарий: Ираи Ритаи.\n-Мукъача ханах пайда мишта эц?\n-Книжкаш деш, спортаца хьоашл леладу, ГIалгIайчен исторех йола материал гулъю.\n-Эггара дукхагIа еза шера ха?\n-Парте латташ вац.\nИштта хиннаб, лоацца аьлча, Овшанаькъан Махьмада Башира хьабена вахара никъ. Бакъда цу тайпарча зIамигача анкета хаттараша чулоацаргдац из санна волча сага деррига вахар. Цудухьа дIахорча цун кхелах лаьца дувцаргда вай къаьстта. МВД министр волаш, цо шин шера мара болх банзар, уж дар эггара хьалагIа дола 1993, 1994 шераш. Уж хала хилара бахьан дар, шоай фусамех веха, хIирашкахьа ваьха 60 эзар саг лелаш хилар, царна баха, болх бе, дарба де, деша моттигаш эшаш хилар. Больницаш хьалйизаяр, школашка кхаь сменах дешар, дукхагIа мел йолча культуран учрежденешка байдда баьхка нах бахар. МВД ше, зIамига цIалгаш-вагончикаш оттаяь, къахьегаш яр. ДIа-юха деш дола довнаш, боабеш бола нах — сатийна Iоха, Iовижа йиш йоацаш, дар уж шераш. Цу заман чухьа цо еннача пресс-конференцешка дакъа лаца дийзад са. ДагадоагIа, кхаь къаман (эрсий, хIирий, гIалгIай) нах чубоагIаш йола посташ хьае еза, цу лостамагIа хIанззе болх бе дIадолаеннад шоаш, яхаш, цо дийца. Эггара хьалха республике МВД чухургйола цIа вIаштIехьадаьккхар а из вар. Цои дешара министр хиннача МутаIаланаькъан Тимурланеи кулгаш яздаь каьхат дар, Наьсарера № 1 йола школа чурча гIулакхий болхлошта дIалойла цхьан юкъа, тIехьагIо цунна берашта керда школа хьалъергйолаш. КIеззига гайна-м йир керда школа, хIаьта а цу хана керттердар дар МВД вIашагIъелла, цунн болх лерттIа дIагIоргбола хьалаш хьакхоллар. Махьмада Башир дика лоархIавир аьнна хет сона цу декхарах. Цо тоадайтача, кийчдайтача цIагIа хилар вай МВД, Магасе шийна фусам хьалйилцца. Ше кулгал даьча цу шин шера, милице болх массе а оагIорахьара тоабе хьежар из. Хала декхараш дар цунна президента тIадехкаш хиннараш. 1993-ча шера август болалуш, пресс-конференци чакхъяьккхар Махьмада Башира. Цига хиннача аз цхьацца йоазош даьдар, дийцача дешаех лаьца. Министра дукхагIа белгалдоахаш хиннар дар «... Ше хьаяьча хьалхарча деношка денз, халача хьалашка къахьегаш хьайоагIа министерство: соцабе ма могга зуламхой ба, еррига СНГ йолча доазонашкара тIабаьхка, гIалгIай-хIирий къовсам латт къастанза. Бокъонаш лорае декхарийла болча нахага дац эггара кIезигагIдар: гIанд, истол, телефон. Таханарча дийнахьа царех 60 процент бараш тIабувха гIирс боацаш ба, 70 процент герз доацаш ба. Доацаш да радиогIирсаш, кIезига я транспорт. Эшшача тайпара бац болхлой а. Милице болх бе ловраш-м болаш ба, бакъда цу балхага кийчабараш кIезига ба геттара. Уж еррига халонаш яле а, ГIалгIайчен милици ший декхараш цIенхаштта кхоачашде гIерташ хьайоагIа. Дукха ха йоацаш, вай президента къоабалдаь тIаийцад вайцига ха деш посташка латтаргйола полк хьаяра дош. Дикка къовсам лоаттабе безаш хул коррупцеца, кхааш ийдарца, наркотикаш йохкарца, тайп-тайпара къоалаш дарца. Белгалдаьккхача кхоачам болаш да, тIеххьарча кхаь бетта бокъонаш лораеча органаша Iаьдала юха чуденнад 4 миллиард сом мах бола лочкъадаь рузкъа....»\nЛакхе белагала ма даккхара, республике ППС оалаш йола полк хьаяьр а Махьмада Башир вар. Президента кхыдола а цIенхашта декхараш тIадехкар цунна. Масала, 1993 шера август бетта 10-ча дийнахьа кулг яздаьча ший амарцара кхоалагIа пункт министра хетаяь яр. Президента цунна хьалхадоахар мехкадаьтта продукташ Наьсарен районе кхом боацаш йоаяр, уж харцахьа-бакъахьа йохкар соцаде дезилга. ХIаьта 1994-ча шера февраль бетта 8-ча дийнахьарча ший амарца, милице хьакима тIадилладар, лечкъаяь, бокъонаш телхаеш наха шоашта хьатIаязъяь машенаш гучаяхар а хьаяхар а. Цу тайпара декхараш кхы дукха хиннадар, МВД министра балхаца дувзаденна. Цу балхах дика лоархIавеш вола из балха тIа лакхлу. 1995-ча шера из хьожаву, хIирийи гIалгIайи къовсам машара наькъаца чакхбаккха аьнна вайтача Россе президента викала заместитель хургволаш. ДIахо йIаьххача хана правительствон председатела заместитель, тIаккха Кхерамзлен Совета секретарь хул полковниках. Iилман даькъе а толамаш даха вIаштIехьадоалар цун. Из вар юридически Iилмай кандидат.\nЦо баь болх мел кхераме бар ха хала дац. Зуламхоша из ве гIерташ, цунна дов деш, моттигаш нийсъеннаяр. Бакъда, Iаьдала балха тIа из мел волча хана, из де ка ца йоалаш, цигара пенсе вахавар вай мехкахо. ХIаьта из дагавоаллаш хиннача цар бIеха уйла юххера кхоачашхул. Наьсарерча Центркамазе, вахача цIенна гаьна доацаш, из хоавеннача зуламхоша герз дийттадар из чувагIача машена. Цига яьча човнех, полковник Махьмада Башир кхелхар 2009 шера июнь бетта 10-ча дийнахьа. Ше мел вахача хана, вай лаьтта мел дола ийрча хIама дIадаккха гIерташ, мехкахошта цхьаккха тайпара зе ца довзийта гIерташ, чакхваьлар из. Цо дIадоладаь гIулакх дIахо дIахьош, республикан хьал-таро тоаде гIерташ, хьабоагIа бIаьш бола вай къаман кагий нах а мехкарий а. Цудухьа денгара денга кIезиглу зуламхой, хозагIа хул вай шахьараш, юрташ, тоалу цар майдаш а урамаш а. Иштта го безам бар цун вай мохк. Цу хозленах доккха дакъа, деррига вахар доалл ала мегаргда эпсара сий лорадеш ваьхача а дунен чура дIавахача а Овшанаькъан Башира.


Мотт бетташ болу нах маьрша бу Нохчийчохь - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Мотт бетташ болу нах маьрша бу Нохчийчохь\nМалика: ГIалгIай бу, нохчий бу, Дагестанера бераш ду, дукха бу… ЧIогIа хьийзош бу уьш. Хьийза-м шайниш бо хир бу цара, амма вайниш къаьсттина хьийзабо ламаз дарна а, къомах кавказхой хиларна а. Кхин цхьа а бахьана дац.\nЦигарчу адвокаташка чудалийтара оха молханаш. Оха (гергарчара) делларш ца хIокхунна дIа ца лора. Вовше накъосталла деш, хаза нехан санна доьналла а долуш, (набахтешкахь дика кIентий бу вайн. Уьш байа а бойуш, цIеранаш тIаьхьа баха йиш-таро а йоцуш, цIа бахча и дийца ца баьхьаш, оцу набахтешкахь и хьал долуш ду. Сайн вешина аса айина хIара (гIуллакх) дуьне мел ду, дийна тхайна схьавалийта… (йоьлхуш ю)\nСан нанас аьллера цуьнга: «Аса кхаба ма кхаьббера хьо, урамехь цхьаммо чу а ца буьтуш, церан доьзал лелачу хенахь». Маситта шарахь ваьлла лелла иза, юьрто чу а ца вуьтуш. «Хьан нана а, доьзал а лела ма бинера аса, хIунда динера ахьа иза?» аьлла шена хаьттича, «со цу юкъа вахана ваьллера, сан дан хIума дацара. Со хIинца доьзал ца кхаьбча ца волу со. Сан бепиг ду иза», бахара цо. Со уллехь а йолуш, сан ненега иштта (дешнаш) аьлла ву-кх иза.\nСоьга а бохура цо, «шуна иза хIете-вете а дийна цIавогIур волуш вац. Тийна-таьIIина чохь Iие» бохура. Шайн-шайна цо цхьа бохам барна кхобруш, оцу эвлара цхьа стаг вац цуьнга хIумма а ала ваьхьаш. Иза Iедалан стаг ву, цо милла а вухкур ву, бохуш.\nГаннушкина: Кхин хаттар ду, бехк кхин цкъа а тIехьарчо тарлуш хиларца доьзна. Зубайра дакъазаваьккхина а, заьIап висна а, цуьнгара цхьа а кхерам бацахь а – иза хIокхул хьалха цкъа хиллехь а — иза хила тарлуш хIума ду. Амма, халахеташ делахь а, иза тидаме а эцна совцур бац цунна тIаьхьабевлларш. ЧIогIа чолхечу хьолехь ду тхо. Зубайраевга хIун ала деза ца хууш дисна тхо.\nIедална хьалха шаьш бинчу балхах декъешца рапорт ечу полицегахьа ду иза. Уьш декъий дацахь, «низамехь йоцчу тIеман тобанашна» гIортор ярна бехке ийзочу нахана тIехьарчош ду зуламаш. Оцу кепара, набахтера цIабаьхкина нах ша-тайпана кхерамечу тобанна юкъа нисло.\nГаннушкина: «Цуьнан бепиг» хIун ю? Цуьнан бепиг — низамехь йоцчу герз карахь долчу тобанашца къийсар ду. Цхьаммо а цуьнга хIумма а бохур дацара, цо шен бепиг хьанала даккхахьара. Цара и къийсам боккъалла а беш белхьара, нах бойучарна, терроран акташ ечарна духьало яхьара, талламан болх бахьара, царга хьан хIун эр дара? Амма цара ишта болх ца бо. Шайна атта волу цхьа пекъар лохий, шаьш болх бен сурт хIоттадо.\nМаршо радио: Цуьнан кхин цхьа бахьана ду, хьаннашка я лаьмнашка а вахана, герз кIел хIуттучул а, стоьлан хьалха хиина Iашшехь, карьера ян атта хилар. Цкъа дахар галдаьлла волчу гIийла мисканах — цуьнан бехкана иза хиллий-ца-хиллий цхьаммо чоьте ца оьцу — шен карьера еш пайда боккху. Оьрсийчоьнан Къайлахчу Сервисехь а, Коьртачу Талламан Урхаллехь а, кхечу, оцу тIегIанера хьукхматашкахь а болх бинчу нохчаша цу тIехь йина шайн карьера.\nХIинца Зубайраеван доьзална дан хIума доцуш дисина тхо. Дика хир дара дера, иза пачхьалкхал а арахьа йолчу меттигехь нисвелча. Амма цуьнан хьолехь цуьнан карахь я паспорт дац, я Оьрсийчура аравала бакъо а яц. ТIаккха цIаваха бен некъ бац цуьнан. Цундела оцу гIуллакхана гонаха мелла а чIогIа гIовгIа яккха еза юкъараллехь. Нохчийчохь орца даккха деза Iаткъам болчу нахе. Цигахь адамийн бакъонашкахула векал ву бохуш цхьа стаг а ву. Республикан куьйгалхо а ву. Дашна ала, иза боккха Iаткам болуш стаг ву. Нагахь санна Рамзана «хIан-хIа» алахь, тIаккха иза «хIан-хIа» бохург хир ду.\nГаннушкина: И ма ду иза. Низамийн новкъахула гIо алахь, иза вуьйр ву. Суна ма-лаъара, низам ца дохош лела, сан ала йиш яц цуьнга. ХIунда аьлча, низамаш болх беш доций хаьа суна. Хала хеташ делахь а, делан дийне дирзина долу «куьйган урхалла» ду хIокху пачхьалкхехь. И бохург, Iаткъамечу стагана тIе боьлху, тIаккха оцу Iаткъамечу стага низамехь йоцу процесс сацайо. «Куьйган урхаллан» кеп ю иза. Нохчийчохь кхин цхьана а хIумане дог дохийла яц.\nГаннушкина: Нухажиев — лерринчу цхьана Iалашонна болх беш волу официала стаг ву. Амма иза Iаткъаме стаг ву. Оцу шен Iаткъамах пайда эцахьара цо нохчашна гIо деш. Малика Нухажиевна тIе яха еза дера я нийсса Кадыров Рамзанна тIе кхача хьажа еза, нагахь санна иза цунна тIе юьтур елахь. Делахь а, цхьа хIума ду.\nАхмаевн бепиг — бехк боцу зуда чу а йоьллина даккха дезаш ду? Бепиг ду иза? Болх бу иза? Питанаш лелорехь бу цуьнан болх? Аьшпаш боттареххьий? ХIора пхеа минотехь видео йоккхучу хIусаме ямартло а йина, зудабераш далор ду? Хаддаза видео а яьккхича а цу тIехь цхьа хIума дацара цуьнга кховдон. ХIетте а тIе зулам хьарчийра цунна.\nКхеташ ду, цхьаннена а ца лаьа шена иза дуьхьала долийла. Боьхучу хIуманна цкъа а ма ца лаьа, шена дуьхьало йойла. Со кхеташ яц, чIогIа дукха дуьйцу «Нохчийчохь гIиллакхаш-Iадаташ ду, наха шаьш нийсонехь къастадо тIехIоьттинарг» бохуш дийцарх. Ахмаевгара жоп хIунда ца дехна цхьаммо а? Муьлхачу кепехь деха деза ца хаьа суна. Ницкъ барна дуьхьала ю со. Амма, юкъараллин цхьа хьажам хила ца беза ишттачу ямарт нахе? Цунна а, цуьнан гергарчарна а Нохчийчохь баха эхь хоьтуьйтуш хIума хила ца деза? Иза дац. Цуьнан хIума чекхдолу.\nМаршо радио: Ахмаев СаьIидан а, Хамбулатов Аслан а, кхин болчу, и санначу нехан а, цкъачунна сагатдон хьал дац. Таханлерчу заманан билгало ю уьш.


Лоамашка дека иллеш — Сердало\nДезткъа иттлагIа шераш доладеннача хана, хьалха хоза баьха, шоай цIенче, боахам хинна дуккха нах, цхьан дийнахьа цхьаккха доацаш бисар. Шоаш баха моттигаш юташ, дIа-юха бовла безаш хилар царех дуккхабараш. Шолжа-ГIалий тIа баьхараш а Буро тIа бахараш а – берригаш хIана бац аьнна Наьсаре нийсбелар. Цу сахьате царна дIадала цIенош доацаш, уж берригаш Iоховшабе таро йоацаш, йисар хIетта хьахинна къона республика. Цхьабараш, царна юкъе бар цIихеза нах а, доазол арахьарча мехкашка дIабахар, шоашта вахара аьттув лехаш. Иштта нийсъелар Бельге гIалгIай иллиалархо Ахциева Хадижат. ХIанз а цига яхаш я из. Укх тIеххьарча 15-20 шера вай мехка хьалкхийнача кагирхошта интернета чу яздаьр мара хIама хац цох. Цудухьа цох сайна ховр дувца лов сона укх йоазонца. 80-гIа шераш долалуш, со вар «Сердало» газета Шолжа-ГIалий тIа хиннача редакце корреспондент.\nЦу хана сона хезар, бокъонца йола йоккха иллиалархо хила безам болаш, къахьегаш гIалгIай йоI йолга. Вайнаьха иллеш зIамига волча хана денз дукха дезаш хиларах, из йоI малий а, цун оаз миштай а, цо илли мишта оал а хьажа лайра сона. Цул совгIа, аз беш хинна болх а бар культураца бувзабенна. Цхьаькха цхьа хIама дар цунцара са вIашагIкхетар хьалхатетташ, сихдеш. ХIанзалца вай къаман цIаккха а хиннабацар из дешар дийша бола профессионалаш, къаьстта а кхалнаха юкъе. Катеха къоалам, каьхат хьаийца, Шолжа-ГIалий тIарча ашарий училище вахар со. Цига дешаш яр цу заман чухь Ахциева. Дукха ха ялале, сона хьалхашка латтар юкъерча дегIара, гIийло, кIеззига хьалхьайза мераж йола, къамаьл деча хана, эхь хийте цкъаза басилгаш цIийлуш йола йоI. Аз айса-м, бакъдар аьлча, кхувш йоагIа йиIиг аргдар цох. Иштта яр цу хана цун хинна кеп. Цунга хIама дIа ца оале а, сона хийтар, укхох фу иллиалархо хургья, оаз а низткъа мара лерга хьахозаш ца хилча. Дукха дагIанзар тхо къамаьл деш, сихха сайна эшаргдар дIа а яздаь, юхавера со редакце. Дукха ца говш, айса даьча йоазонна кепа а техар. Сона хеташ, из дар Ахциева Хадижат мехка газетага гIолла гIалгIашта йовзийташ даь эггара хьалхара йоазув. Айса цох яздаьдале а, сона моттацар укх гарггарча хана наха шерра йовзаш йола иллиалархо цох хург ма йий аьнна.\nШоллагIдола тха вIашагIкхетар хилар дикка ха яьнначул тIехьагIа. ХIанз из, дуккхача наха хьалхашка дIа а этта, ший оазаца уж гIадбугаш, иллеш доахаш яр. Уж декар низ болча оазаца, хоза. Хьалха сона хезарех вIалла тара доацаш. Цхьан хана шийх са хиннача уйлаех хIама дитанзар цо са дег чу. Со шек вацар, цун вахаре дуккха сийрда а дегагIоз яхьаш а дола денош хургхиларах. Йоккха говзал йола иллиалархо а хинна дIаэттача кхалсага вахар иштта хул массаза. Боккъал бакъдар аьлча, цун бокъо а яцар иллеш во даха, хIана аьлча дика иллиалархо хилара мел эша хIама долаш дар цун вахаре. Да-нана ашарашца кхийна нах бар Хадижата. Цун наьна Матиев Элмарзий Тамаре хоза оаз яр. Алма-Атерча драматически театра сцена болхло йолаш, къайлагIа дуккха казахий иллеш Iомадаьдар цо. Нах вIашагIкхийттача моттигашка ца доахе а, ше цхьаь йисача ший оаза низага ладувгIаш моттигаш нийслора. Кхы кIезигагIа ашараш езаш вацар Хадижата да Ражапа Жабраил а. Из цхьан хана ваьхавар Шолха, хIаьта цунна дукха гаьна воацаш вахаш хиннавар вай дерригача къаманна вовзаш а везаш а хинна, дахчан пандар шийл дикагIа локхаш воаца Цицкиев Идрис. Цунгара Iомавенна а дахчан пандар говза локхаш а вар Жабраил ше а. Укхаза белаглдаккха лов, Жабраилеи Тамареи 7 кIаьнки 5 йиIиги — шийтта дезалхо хиннилга, Хадижат царна юкъе пхелагIа яр. Иштта халхарашта, иллешта, ашарашта чIоагIа тIера вар дезале воккхагIвола Мухьмад, цо Хадижатаца цхьана иллешта доахаш а нийслора. Дика халхадоалаш дар Руслани Лизаи. ХIаьта дезале бархIлагIйолча Розайх дика иллиалархо, ГIалгIай республикан заслуженни артистка хиннай. Цу дезале кхийнача шийттанех, таханарча дийнахьа 10 саг волаш ва. Царех къаьстаб Руслани Мусаи, уж боацаш ба. Иштта доацаш да дезала даи нанеи.\nБIарчча хьаийцача, ашараш йовзаш а езаш а болча наьха овлан тIара саг яр Ахциева Хадижат. Цхьаькха цхьа хIама а да укхаза хьоахаде дезаш. Ца хьоахадича нийса а хургдацар. Кхувш йоагIача йиIига «хьехархо» а хинна дIаэттаяр дукха еза къаьна патефон. Вай Сибрера цIадаьхкача хана, дуккхача гIалгIай фусамашка яр уж. Сона дагадоагIаш, тха а яр из, уллув кхестадеш ко а доаллаш, морача, чамдана хьисапе болча бетта чу а йоаллаш. Цо лекхар йоккхача, Iаьржача пластинкаш тIа дIаязъяь ашараш. Эггара дукхагIа дезар зIамигача йиIига Русланова Лидияс доахаш хинна иллеш, царна юкъера цхьадола дешаш дагахьа а Iомадаьдар, къаьстта а лоацадарашцара, бегашта доахарашцара (частушкашцара) шийна дезаденнараш. БоккхагIчар дукха теркалдицар цун иллеш, деррига бераш а хул зIамига долаш иштта, аьнна, хетар царна. ХIаьта а царна хийттари бокъонца хиннари вIашагIкхетача дацар. Денгара ди мел доал, къонача иллиалархочун ашарашцара безам дегIабоагIаш, чIоагIлуш, цун дег чура а гонахьарча наьха дегашкара а ший моттиг хьайоаккхаш боагIар. Из яр йоккхача искусствага цо ший хьалхара гIа боакххаш хинна ха. ДIахо цунга хьежаш яр ашарий школа, сцена тIа араялар. Цул тIехьагIа, гаьнарча районера енача, хIанз а сага малий ца ховча йиIига дIаяла йийзар, Шолжа-ГIалий тIарча ашарий училище дIаотташ йола экзаменаш. Цо уж толамца дIалу. Хабараш дIадоладелар тIаккха. Массане къоабалдицар из гIулакх, вайнаьха кхалcагага товш доаца гIулакх лоархIар цох; цхьабараш цох бела а сахьат доацаш бар, цох цхьаккха тайпа иллиалархо хургьяц мотташ. Кхы а массагIа дар уж, кхы а массагIа дар. ХIаьта а оагIув хьаллоацаш хинна нах дукхагIа бар, царех бар къаьстта а цун хьехархой. Уж, шоай болх дика ховш а цох дог лазаш а бола, нах бар. Эггара хьалха царех яр цун оаз дIаоттаеш, хоре а ансамбле а академически хьисапе иллеш доаха из кийчъеш хинна Гончарова Галина Ивановна. Вешта аьлча, ареш, ариетташ, романсаш дIаала Iомайора цо гIалгIай йоI. Хадижата яр сопрано оалаш йола оаз. Цудухьа из тара хила гIертар иштта оаз йолча мехка цIихезача артисташта. Царна юкъе а дукхагIа цун безам тIабодаш хиннараш бар Синявская Тамараи Биешу Марияи. Царга кхача атта дацар, хIаьта а ГIалгIайче оалача ший зIамигача Даьхен лаьтта дукха езаш йола иллиалархо а хиле дIаотт из тIехьагIа. ХIанзарчоа деша а къахьега а дезар, хIара дийнахьа, хIара сахьата яхар мо. Цу гIулакха дукха хьинари низаши эшар. МоллагIча дикача иллиалархочо санна, чIоаггIа Iунал де дезаш яр оаз. Артистий Iаьдал да, илли дика ала хьайна лойя, ашара пхаьнаш лораде, оалаш. Вешта аьлча, лорабе безаш хиннар бар болх хьабеш бола «гIирс». Нагахьа санна дахчан пхьара гIирс фаттан, диг, херх бале; аьшкпхьара гIирс жIов, лайси дале; иллиалархочун балха кечал цун оаз я. Боккъалдар аьлча, цу тайпара оаз лелае хала дар. Хьай безам бар яа йиш яцар, хьай безам бар мала йиш яцар, морожнии генараши аз вIалла уллув а дитац, дувца а дувцац. Хьаштдале, чIоагIа къамаьл де а йиш-м яц цу иллиалархой, къаьстта а деша, Iомабала дIаболалуча хана. Цу хана дIаоттаяь оаз, дIахо дIа мел йодача хана юс оалаш да. Хадижата цу хьакъехьа шийга мел аьннар дизза кхоачашдора. ХIаьта а цкъаза цун а хулар шелал кхийтта къамаргаш. Йоккха мел хул цох а лораяла Iомалу из.\nУчилищера дешар цIенхашта дар. Сахьат гаргга ха йоаккхар дешаш волча сага, хьехархочунца ше цхьанне болх беш. Цкъаза геттара лоаца а цкъаза шу мо йIаьха а хеталора уж урокаш. Цкъаза гIадболхар, тIаккха вас хулар. ВIашкалувш моттигаш а хулар. Илли эсала дIааьлча нийслуш хIама дар из. Иллеш доахаш болча наьха гIулакх миштад? Цар дукха хIама даа деза. Низ дукхагIа а оаз чIоагIагIа а хургйолаш. Из деш ца хилча, толам боаккхалуц. ХIаьта Хадижат дукха хIама даара тIера яцар. Цул совгIа, цхьаькха цхьа хIама дар цунна баргал мо новкъа долаш. Набара чIоагIа сутара яр из. Уж хIамаш бахьан долаш хулар хьехархочоаи дешархочоаи юкъера дукхагIдола цатоамаш. Хьехархочун кхы мел дола хьехамаш-м цо чIоагIа лорадора. Лакхе хьоахадаь кхоачамбоацараш а, ха дIа мел йода кIезиг-кIезига доалаш, шоаш дIадаьлар.\nДийша яьлча, ше Iомабаь болх (хора, ансамбла иллиалархо) цо кIезига бу. ДукхагIа ше къаьстта халкъа а эстрадни а иллеш доахаш хул из. ХIара концертах ший вахарера чIоаггIа лоархIам бола, ший еррига кхел хувцаргйола моттиг хеталора цунна. ЦIаккха цхьа бе-башха доацаш, талмаста хIама деш оамал яцар цун. Йоккха говзал йола иллиалархой болча ший концерт дала дезаш хилча, къаьстта саготдеш, ше дер дезалургдий-те, аьнна, хеташ хулар из. Харц ца лийча, моллагIча наха хьалхашка а чIоаггIа кийчъяле мара сцена тIа ялацар Ахциева. Вайнаха оалаш ма хиллара, пандара мерз санна озалора из, цунга хьежжа хулар цу «мерзагара» боагIа мукъам а оаз а. Оамала болх бар из беррига а, иштта хила йоагIа, сона хеташ, илли оалача сага оамал, дегIа хьал. ХIаьта цунга ладувгIа баьхка нах, моллагIаш бале а, цунна раьза хиле дIаболхар. Укхаза хьоахае лов сона гIорваьннача поэта, композитора, иллиалархочун Хамхоев Ахьмада кхоллама хетаяь хинна сайре. Хетаргахьа, цун 80 шу дуза ха хиннай из. Хадижата «БIаьстан вальс» яха ший илли дIааьлча, цун бIаргех хий даьнна хиннад, яхаш дувцар цига хиннача наха. Гулбеннараш дIа-юха къеста болабелча, йоIа тIавена, баркал аьнна, лаьрххIа цунна керда илли язде дош денна хиннад къоаночо. Бакъда, цул тIехьагIа дукха ха ялале, Ахьмад кхалхар бахьан долаш, кхоачашхила дегIа хиннадацар цо аьннача хIаманна. Хамхоев Ахьмадаца хоза бувзамаш леладир Хадижата, дикка йIаьхача хана. Цхьан юкъа из болх беш яр республикерча Iилман-методически центре. Из чуйолча цIагIа вахаш вола Хамхоев, каст-каста араваьле, коа техача гIанда тIа вагIаш хулар. Цунна тIаяхе, цхьацца дувцаш Iара Ахциева.\nЦIагIа йолаш, вешта аьлча Бельге дIаяхале, цо дукхагIдола иллеш гIалгIай меттала доахар. Эрсий меттала даха-м цунна аттагIа а хургдар уж, хIана аьлча дукхагIйола ший вахара ха цо яьккхаяр эрсий мотт лебеча наха юкъе. ХIаьта а вай къаман ашарий искусство дикка кIалйисандаь, из дийнъе лаьрхIадар йоIа кIеззига мукъагIа. ХIаьта а ала йиш яц, цо кхыча цхьанна меттала иллеш дахацар, аьнна. Цо дIаоалар дуккхача, тайп-тайпарча композитораша яздаь иллеш, романсаш, операшта юкъера ареш. Царех бар Николай Андреевич Римский-Корсаков, Франц Шуберт, Пётр Ильич Чайковский, кхыбараш. Цхьа хIама-м да, харц ца лийча, белгалдаккха дезаш. Классически ашарашка ладувгIа Iемадац вай хIанз а кхоачам боллаш дика. Кхыча дешашца аьлча, царга ладувгIа кийча дац. Цунна тешал деш, цхьа масал доаладергда аз Ахциева Хадижата вахарера.\nАз лакхе хьоахадаь 80-гIа шераш юкъекхаьчача хана дар из. Шолжа-ГIалий тIарча С. М. Кирова цIерагIча культуран а салаIара а парке концерт луш вар МагIалбика районера вена массехк артист. Ахциева Хадижата классически илли аьлча, ладувгIаш багIараш дIа-юха хьувш санна хийтар сона, тIаккха гIараш яьлар, цхьанне шок а техар, цхьабараш, гIайтта, лела болабелар. Амма иллиалархо сцена тIара дIаяха сихлуш яцар. ДIадоладаь илли чакхдаллалца дIа а аьнна, цхьаькха аьлар цо. ХIанз цо аьннар дар «ГIалгIай вальс» яха илли. ЛадувгIа баьхкараш цу сахьате дIатийра, сатем эттар, кастта илли дIааьнначоа баркал оалаш, чIоаггIа тIоараш техар. Из деррига аз дувц, къаман ашарашкеи иллешкеи мара ладувгIа дикка Iемадац вай, ала гIерташ. Сона хеташ, из дика хьахьекхар аз лакхе доаладаьча масало.\nАхциева МагIалбика районе болх беш хилар, гIалгIай къаьстта республика хиллалца. Цул тIехьагIа ера из Наьсаре хьаяьча халхареи иллеи паччахьалкхен ансамбле къахьега. Атта дарий цунна укхаза къахьега? Сел атта а дацар. Концерташца дIа-юха аха езар, хIаьта цун лелаве везаш мар а воI а вар. Уж хIамаш вIаший тарде массане низ кхачац. Бакъда Хадижат цу шинна декхарах лоархIайора. Вай къаманна юкъе из болх бе шозза халагIа да. Сона-м хац из курал вайна мичара енай а, йоазонхоех а артистех а дашаш оамал хилац-кх вай. Вай аьлча а, цхьаццаболча хьаькъала дукха гаьнабаьннабоацача вайна юкъерча наьха. Кхыдола балхаш деча наьха санна сий де деза аьнна хет сона цар а. ХIанз-м тIехьа дацар из кхетадича. Дуне сердалга, дешарга, культурага, космосага кхайдача хана; артистех вела мишта лу. Уж-м вай цамогаш долча синошта дарба ду нах ма бий. Къаьстта вай къам цу даькъе тIехьадусаш санна хет сона. Цунна тайп-тайпара бахьанаш хила тарлу: Сибре яьккха ха а, дин Iоткъам тIалаттар а, къаман ший цхьаццадола Iадаташ а. ФуннагIа цига дале а, Хадижата ший говзал лакхйора, наха тоам беш дола иллеш доахар. Царна юкъе дар Хамхоев Ахьмада, Гагиев Гирихана, Угурчиев Азматгире, Мальсагова Хьавай, кхычар дешашта кхеллараш, халкъа багахбувцамцара хьаийцараш. Цун иллешта юкъе да аз тоадаь цхьа илли а. Мальсагова Хьава яхаш къона композитор яхар Шолжа-ГIалий тIа. Цкъа каьхата йиста тIа эрсий меттала язъяь дукха йIаьха йоаца байт хьахьекахр цо сога.\n-Ер тоалургьярий хьога, иллеца южаргйолаш? – хаьттар цо. Цу ханале са язде а тоаде а кхийнадар цхьаццадола иллеш. Масала, Дзейтов Тимура дIаоала «Мехкарий», Наурбиев Руслана доахаш хинна ( цул тIехьагIа из даьккхад Яндиева Тамарас а Абадиев Iалихана а) «Къона дог доагаду алано…», «Беке къонгаш» яхача спектакла юкъе хоро дIаоала «Лаьтта-Нана», из илли гIалгIай меттала дIааьннад Москверча Турецке хоро, кхыдараш.\n-Хьожаргва со, — аьлар аз Хьавайга. Массехк ди далале таржам а даь, гIалгIай меттала даьккхар аз из йоазув, илле хила езача тайпара хьатоайир ритм, рифма. ХIанз из дIадолалора «Лепаш я лоамий бухь багIа кийнаш…» яхача мугIарца. Дукха ца говш, радио чу а телевизор чу а гIолла дека даьлар цох хьахинна «Яндарех дола илли». Из дIаоалаш хиннар яр Ахциева. ТIехьагIо Наьсарерча филармоне вIашагIкхийтар тхо шиъ, цу хана цо хьа а дувцаш, дIаяздаь хинна хIамаш да укх йоазонга гIолла аз шоана довзийтараш. Хадижата аьлар:\n-Хьа дешаех даьккха цхьаькха илли ала лерхIаш я со.\n-Согара гIо эшаш хуле, хьааргда-кх Iа, — цо аьннар дIачIоагIдир аз. Бакъда, цул тIехьагIа дукха ха ялале, 2000-ча шера март бетта Ахциева Хадижат, цхьацца бахьанаш нийсдаларах, ший дезалца Бельге яха дIаяхар. Цу хана, 1983-ча шера денз Гагиев Зурабага маьре а йолаш, Хажмурад яхаш кIаьнк а волаш, яр из. Уж баха совц Антвертен яхача гIалий тIа. Мар художник а скульптор а ва цун. Вайнах вIашагIкхийттача моттигашка каст-каста хьоашалгIа хулаш, гулбеннача наха наьна мотт а цу метталара иллеш а дагадохийташ, дикахетар деш хул Хадижат. Вайнаьха концерташка дакъа лоац цо. Иштта вай мехкахочо Iомабаьб, Бельге дувцача меттаех цаI бола Нидерландий мотт. Цу метталара эрсий е вайнаьха меттала таржам де дезаш моттиг хилча, гIо-новкъостал де кийча хул Ахциева. Из мел дика цига яхе а, хIаьта а новкъа-м чIоагIа хилар дуккхача наха, из вай мехкара дIаяха.\nЦу дезалера хьаяьнна я аз лакхе хьоахаяь Роза. Из Хамхоев Ахьмада цIерагIча филармонена чуйоагIаш а, ГIалгIай Республикан заслуженни артистка а я. Цо яхачох, хIара шера хIана ягIац аьнна цIа а яйя, ше кхийнача мехка фуд хьаже, юхайода Хадижат. Сона хеташ, гаьна яле а, ший къаманцара дог-безам дIадаьннадац цун, ше мичара а малий а дицденнадац.\n← ГIишлон кхоачам лоаттабу керда завод\nГенеральный директор общества с ограниченной ответственностью «НК-Сириус» обвиняется в совершении преступления, предусмотренного п. «б» ч.2 ст.199 Уголовного кодекса Российской Федерации →


Салават масех элпаца яздина дитар дика ца хилар - Хеттаршна жоьпаш - Динул-Ислам Коьрта агIо\nПайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цIе яьккхича, йа иза хьахийча, цунна салават диллар а, цунна маршалла дехар а АллахIан омрунна а, Пайхамаран\n(Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) омрунна а муьтIахь хилар ду. Лекха хинволчу АллахIа аьлла: [Бакъдолуш, АллахIа а, Цуьнан малийкаша а салават дуьллу пайхамарна; хIай ийман диллинарш, аш салават дуьллийла цунна, маршалла а доьхийла цунна].\nКхечу хьадисехь аьлла ду: «БIаьрмециг ву, шена гергахь со хьахош хезча суна салават ца диллинарг». Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цIе язйеш хилча, йа иза пайхамар аьлла, элча аьлла хьахош хилча, цунна салават диллар ша́ ма-дарра дIаязде олу Iеламнаха, дешнийн доьххьара элпашца доцца а ца яздеш.\nИштта доцца и элпаш яздар гIалат ду, Пайхамарна къинхетам а, хастор а, маршалла а доьхуш ден доIа дерриге ша ма-дарра яздар нийса ду, иза мел хала делахь а. Хьадис Iилманах лаьцна Имам Нававийс яздинчу «Ат-Такъри́б» жайнин маьIна деш, Имам Суйу́тIийс (Дала къинхетам бойла цаьршиннах шиннех) аьлла: «Дика лоруш дац салават а, салам а яздеш хилча цхьана элпаца, йа шина элпаца яздар, масала цхьаболчара «слIм» (дмхц) яздаре терра. Кхоччуш дерриге дIаяздан деза и дешнаш. Доьххьара цу дешнашна «слIм» яздинчуьнан куьг дIаха́дийна хилла олуш ду».


Ненан мотт – мехала хазна\nХьайн ненан мотт хаахь,\nАс дозалла до хьох…\nНенан мотт мехала хазна ю халкъан дахарехь. Боккха ницкъ бу цуьнан адамийн кхетам кхиорехь. Шийлачу дийнахь кхеттачу малхо дохдо дуьне санна, дог дохдо ненан маттахь аьллачу дашо. Мел дийцича а, дийцина ца валлал дукха довха дешнаш ду ненан маттах ала. Муьлххачу хенахь а, муьлххачу дахаран муьрехь а адамашна, къаьсттина т1екхуьучу т1аьхьенна, шайл хьалха гулдина хаарш оьшу. Дукхахьолахь и хаарш, хаарех пайдаэцар, оьшучу барамехь лелор кхочушдо хьехаран а, 1аморан а маьхькамашкахь, ишколашкахь. Цу маьхькамашкахь и инзаре а, чолхе а хаарш, 1илманан баххаш т1ехь дешархошна д1алуш, хьоьхуш къахьоьгуш ву хьехархо. Заманан денна хийцалуш лаьттачу хьелашка хьаьжжина, Нохчийн Республикин Дешаран Минисерствос т1е а эцна, ч1аг1йина йолу керлачу программаша вайна, хьехархошна т1е декхар дуьллу ишколехь ненан мотт а, ненан меттан литература хьехаран г1уллакхаш кхин а тодан, лакхарчу т1ег1ан т1е даха а. Дешаран декъехь хуьлуш мел бакхий хийцамаш белахь а, хаарш д1адаларан а, т1еэцаран а, т1екхуьу чкъор кхетош-кхиоран кеп урок хилаза ца йолу. Ткъа таханлерачу дийнахь пачхьалкхан т1едахкаршца ламасталлин йолчу урокан кеп хийцина, керлачу лехамашца д1аяхьа еза. Методика хийца еза, цу юккъе керла технологиш ялош. Хьехархочо урокана х1отточу 1алашонах, хоржучу коьчалх, нийса билгалдинчу методически некъех дозуш хуьлу цуьнан жам1аш а, 1аморан а, кхетош-кхиоран дикалла а.\nХ1инцалера урокаш къаьсташ ю вовшахтохаран кепаш тайп-тайпана хиларца: семинараш, лекцеш, ловзарш, конференцеш и д1. кх. а. Кхузахь а цхьацца кхачамбацарш хила тарло: билгалйинчу темин 1алашоне кхачарехь долу хаарш къасто цахаар, урокийн цхьацца долчу дакъошка тидам тоъал цахилар, дешархой дешарна т1еберзон хьелаш цакхоллар, урокан кхетош-кхиоран дакъа тидаме цалацар. Ткъа таханалерачу дийнахь, х1ора дешархо тидаме а лоцуш, урокашна т1ехьажам хила беза. Х1инцалерачу урокан кеп билгалйийриг ду: хаарш даларан декъехь дан дезарг билгалдаккхар, дешархошна тоъал хаарш далар, тайп-тайпана болхбаран кепаш йовзийтар; 1амош долчуьнан чулацамца йог1у кепаш а, некъаш а харжар, дешрхошна кхачаме хаарш луш долу болх вовшахтохар, дагалаьцнарг кхиамца, дика жам1аш долуш чекхдериг хиларан тоьшалла а луш; ненан матте, 1амабаре лаам кхуллу 1аморан кепаш харжар.\nУрокехь дешархоша дечун нийса мах хадо хаар, муьлхачу жам1ашка сатийса йиш ю урокан юьхьехь д1ахаийтар; болх бан дог доуьйту хьелаш хилийта хьовсар, кху кепара юкъаметтигаш шайца йолу – хьехархо-дешархо, дешархо-дешархо, дешархо-хьехархо. Тахана хьехархо вац гуттар а дешархошна дийца дезарг. Дешархой бу шайна хьалха лаьттачу хаттаршна жоьпаш лохуш, лехамийн новкъахь алссам къахьега дезаш. Вайн, хьехархойн декхар – уьш цу новкъа бахар, цаьрга шайн хаарш гулдайтар. Цхьана низамехь теманашца нисйинчу урокаша таро ло, х1ора темина хаттар къасто, цу темина йог1учу урокийн тайпанаш харжа, уьш вовшашца йоза. Урок вовшах тухуш билгалдан деза: урокехь кхочушдан деза 1аморан а, кхетош-кхиоран а декхарш; дешархошна хаа деза, муьлхачу жам1ашка дог даха йиш ю, муьлхачу лакхене кхача йиш ю; керла тема йовзар халонга дерзон тарлуш хилар; йийцаре еш йолчу материалаца дог1у методически некъаш; 1аморехь оьшуш болу г1ирсаш; ц1ахь бечу белхан чулацам, барам, кхочушбаран кепаш. Урокан кеп хоржуш тидаме эца деза дешархойн хаарш. Ледара а, дика а доьшуш болу дешархой саццаза тидамехь латторо аьтто бийр бу сатийсинчу жам1ашка кхачарехь. Тайп-тайпанчу белхийн кепех пайдаоьцуш вовшахтоьхначу уроко г1о дийр ду эвсаре а, пайде а хин йолчу кепара урокан хенах пайдаэца, дешархоша ц1ахь дечу дешаран барам харжа а.\nУьш хила тарло: урок-тобанашкахь болх бар; урок-1аморан дарс; урок-кхетор; урок-гайтам; урок-проектни хьесапаш кхочушдар; урок-талламаш бар. Иштта д1ахьош болчу балхо кхачаво х1инцалерачу лехамашка, кхиадо юкъара дешаран дараш а, хаарш а (УУД). Кху кепара болх баро г1о до хьехаран шайн зеделла ц1ераш, технологин кепаш юкъаяло: кхиош-1аморан, могашалла ларъяран, информационно-коммуникационни, 1оттабаккхаман-диалогин, дешаран проектированин, интерактивни технологеш и. кх. д1. Нохчийн меттан хьехархошна царех пайдаэца хало ду, х1унда аьлча т1ехьажа г1ирс бац, интернет чохь а нохчийн маттахь хаамаш к1еззиг бу. Делахь а, массо хьехархо лехамехь хила веза, массо аг1ор керлачунна т1екхиа г1ерташ. 1оттабаккхаман-диалоган технологех ю кейс-технологи. Хьехархочо ша проблемни хьал а кхуллуш, иза кхочушдаран некъ лахар, гайтар. Масала: хьехархочо жима дийцар деша доладо дешархошна, царна уггар хазделлачу меттехь соцунг1а а йой, т1едиллар до царна, аш муха чекхдоккхур дара и дийцар шаьш хилча цуьнан автор. И тайпа болх д1абахьа мегар ду дешархой шина тобане бекъна, х1ора тобано шен дийцаран чаккхенан кеп юьйцуш. Цул т1аьхь хьехархочо деригге а дийцар д1адоьшу. Кейс-технологин методаш дукхахьолахь хаарш сов дахарна т1ехьажийна йоцуш, дешархойн ладог1аран, дийцаран корматалла айъярна т1е тидам бахийтина ю. Урокашкахь таро хуьлу, хьехархочуьна дешархойн мотт бийцаран говзалла лакхаяккха. Проблемни хьал кхоллар а, оьшург лахархьама дешархошка шайга болх байтар а вовшахтухуш, цу шина некъах пайдаэцар гуш ма-хиллара, керланиг гучудалар иза бакъдарца нисло: цкъа хьалха хьехархочо ойлаяран а, бакъдаран кеп гойту, шолг1а – дешархоша шаьш я хьехархочун г1оьнца бакъдо, т1еч1аг1деш цхьаьна бакъдо. Ненан мотт 1амош, коьрта тидам т1ебахийта беза 1амор шардеш, ч1аг1деш г1о дечу тайп-тайпанчу шардаршна. Х1унда аьлча, цкъа делахь, орфографически, пунктуационни къамелан хаамаш караберзорна г1о деш хиларна а, шозлаг1а делахь, 1амош йолу грамматически материалаш дешархошна дика йовза аьтто цара беш хиларна а.\nХаарш талларан технологех ю тестови технологи. Цуьнан коьрта 1алашо ю, дешархойн хаарш толлуш, х1ораннан ша-шеца беш болу болх кхин д1а а тобар. Тестировани д1аяхьаро ч1ог1а г1о до дешархошнан 1амийнарг т1еч1аг1деш а, хьалха 1амийначунна таллам беш а, керла тема йовзуьйтуш а. Дукхахьолахь тесташца болх бечу хенахь гучудолу дешархойн хааршкахь долу кхачамбацарш. Критически ойлаяр кхиоран технологих ю синквейн. Синквейн – иза пхеа мог1анах лаьтта, къастамечу кепаца язйинчу, жимачу байтан кеп ю. Стенна оьшу синквейн:\n1. Дешнийн т1аьхьало хьалаюзу.\n2. Боцца чулацам схьабийцарна кечво.\n3. Коьртаниг каро 1амаво.\n4. Жимчу ханна кхоллархо хила таро ло.\n5. Дукхахьолахь и кхочушхуьлу.\nКхузахь вайна го, синквейн язъешволчунна хаа деза, къамелан дакъош къасто, предложени х1отто, хьалхарчу дашца маь1ница дог1уш дош дало. Цу дерригено вайна таро ло, дешархойн дозуш долу къамел кхио, церан дешнийн х1онс мелла алссам яккха. Ткъа иза вай кхочушдан деза х1ора урокехь, муьлхха а тема 1амош. Коьртачарех ду, х1инцалерачу урокашкахь рефлексин муьрехь тайп-тайпана белхаш бар: йоццачу ханна дешархоша эссе язъяр, синквейн язъяр, шена хетарг алар, яцйина предложени т1еюзар, ша диллинчу суьртехь шен ойла гайтар. Иштта бечу белхаша, къасттина ненан мотт хьехарехь, дешархой вовшашца хьасене хуьлуьйту, шен накъостан ойла хийра ца хета, ша бинчу а, шен накъосташа бинчу а белхийн нийса мах хадо 1ема, шен ойла йийцаре йилла 1ема, кхечуьнга ладог1а 1ема. Цул сов, дешархой 1ема шаьш а, кхечара бечу белхан нийса хьесап дан а, информационни хаамаш язбан а, конспекташ х1итто а. Керлачу технологишца бан безаш болу болх х1инца а кхачо йолуш бац, цунах лаьцна дуккха а дийца дезар ду, 1ама дезар ду, шена хуург къоначу хьехархочуьнга д1адала дезар ду. Ненан мотт хьоьхучу муьлххачу хьехархочун болх т1ехьажийна бу т1екхуьу къона т1аьхье дайн ламасташца, къоман г1иллакх-оьздангаллица, иман долуш хилийтарна.\nХ1инцлерачу ненан меттан урокашкахь хьехархочун коьрта ши декхар ду аьлла хета суна: ненан матте дешархойн безам кхоллар; биллина ненан мотт цаьрга бийцитар. Дешаран декъехь ненан маттахь хьехар деккъа кхетар сов хилийтарна эшна 1аш дац. Цуьнан марзонца, и безаш кхиина волу дешархо, дешна ваьллачул т1аьхьа и бийца хууш а, лууш а хила веза. И бийца хууш а, лууш а хилча бен цо и буьйцур бац. Бийцича бен и кхуьур бац, бехар а бац, т1ахьене д1акховдо ненан мотт хир бац.\nВайн нохчийн мотт, яхь, г1иллакх, оьздангалла юха денъярехь, вайн къам ч1аг1дарехь къахьоьгуш волчу Нохчийн Республикин куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна а, нохчийн меттан сий-пусар деш, и мотт безаш, шен ницкъ ца кхоош иза берашна 1амош волчу массо а хьехархочунна, даггара баркалла ала лаьа. Ненан мотт кхио а, цуьнан сий-пусар дан а, дайх дисина оьзда г1иллакхаш лардан а Дала хьекъал а, хьуьнар а, могашалла а лойла вайна.\n0 #1 kbvlf 15.03.2017 09:00


И информаци бакъйира "Кавказ.Реалиица" къамел деш Нохчийчоьнан куьйгалхочун гонехь адамийн бакъонаш ларъечу кхеташонан декъашхочо Саратова Хедас. Цо дийцарехь, талламчийн а, прокуратуран а, полицин а тергонехь ду хьал. Умаеван ялар мел зIе йолуш ду шен майрачуьнца Хамидов Висхьаьжица леллачу юкъаметтигца толлуш бу низамхой.\nСоциалаш машанашкахула зудчун гергарчара яржийначу версица, берашна Iедало лучу ахчанах телевизор эцарна яллалц йиттина цунна майрачо.\nЕллачун ненан Довлетмирзаева Хутматан агIор юридикан болх болийна "Правовая инициатива" проекто.\nДовлетмирзаевас боху, шена ялале гира шен йоI, гIело йо шена хIусамехь, элира цо, ша садеттар дийхира цуьнга. И къамел хиллачу дийнан сарахь елла карийна къона зуда. ДIайоьллина оццу буса.\nКхо бер дисина Мадинин, доьалгIачух а хилла иза, элира Саратовас "Кавказ.Реалиига".\n"Грозный" телеканалан эфирехь орцан медицинан фельдшеро Абузайдов Турпал-Iелас дIахьедина, шена ца хааелла еллачуьнца иза йийна ала ларш, аьлла.\n"Iазапна дуьхьалояран комитетера" юрист Янгулбаев Абубакар тешна ву, оьшур дацара эксгумаци ян, нагахь санна полицино шайн болх бан ма-беззара бина хиллехь бохучух.\nЯнгулбаевс иштта боху: "Медицинан таллам бина хила безара, кхалхаран бахьана къастош экспертиза а йоккхуш, теллина хила дезара, стенна эшна зуда буса дIайолла – иштаниг зуьйш хуьлу ерриг а Оьрсийчохь. Цу сахьта дакъа дадийна дIадолларо шеко юьту зуда шен Iожаллах ца елла ала ".\nЗуда а, цуьнан кхо бер а дер талла долийна Элистахь\nКадыровга гIо дехначу зудчуьнгара бехкаш даьхна\n"Анна": дуьненчохь хIора 10-гIа зуда Оьрсийчохь йийна\n«Сий лардеш» йиша ейтина видео бахьанехь полисхо балхара вохийна ГIалгIайчохь


Оьрсийчоьно кхерамаш туьйсу Iамеркана, нагахь цо Демаьшкахь тохарш дахь\nIамеркан Цхьанатоьхначу Штаташа Дамаскана ракеташ тохахь, нагахь оцу тохарша Оьрсийчоьнан эскаршна кхерам а бахьахь пачхьалкхан тIеман министралло шаьш дуьхьло йийр ю аьлла. ТIеман буьйранчас, Инарла штабан хьаькамо Герасимов Валерийс дина и дIахьедар.\nЦо бахарехь, Дамаскерчу хьукматашкахь а, Шеман тIеман министраллан объекташкахь а бу оьрсийн тIеман хьехамчаш а, юкъахь мостагIалла лаьттачу агIонийн маслаIат дечу Центран векалш а, тIеман полисхой а.\nХьалхо Iамерко дIахьединера, шаьш Шемахь химин тIелатарш а, къизаллаш а совцо кийча ду, нагахь Оьрсийчоьно а, ГIажарийчоьно а, Шемас а 30 денна ООН-о тIе а чIагIбеш, герз сацош бина барт бохабахь аьлла.\nIамеркан ООН-ехь йолчу векало Хейли Никкис оршотдийнахь Кхерамзаллан Кхеташонехь дIакхайкхийра, ши кIира хьалха ООН-о герз сацош магийна маслаIат дохийна хиларх.\nIамерко юха а 30 денна машар баре кхайкхина. Хейлис бахарехь, оцу гIулчо лур бац аьтто Шемин президентна Асад Башарна а, кхечарна а "конттерроризмах байракх ян".\nХейлис бехкейо Шема а, цуьнан агIончаш – Оьрсийчоь а, ГIажарийчоь а, террорхойн тобанашца латточу къийсамехь Дамаскехь а, Малхбалерчу Гутехь "шемахой мацбан а, эзарнашкахь маьрша бахархой байа а" бахьанаш лелорна.\nНагахь тIемаш бечу агIонаша маслаIат тергал ца дахь, боху Хейлис, Iамерка кийча ю дуьхьал гIулчаш яха. Цо дагабаийтира, дахначу шеран бIаьста президента Трамп Доналда Шемарчу авиабазана тIе ракеташ тухур ю аьлла, бина сацам.\nОьрсийчоьнан официлан дIахьедаршца, хIора денна пхиппа сахьтана герзаш деттар сацадора цара, маьршачу нахана а, лазийначарна а эвакуаци яйтархьама.\nООН-ан Оьрсийчуьрчу веукало Небензя Василийс дIахьедина, Iамерко а, цуьнан агIончаша а "кIад деш дац шаьш, даим Шеман раж бехкеяр, Оьрсийчоьнна критика яр доцург" аьлла.\nООН-ан Инарла секретаро Гутеррес Антониос бахарехь, Малхбалерчу Гутехь жигарадаьхна кеманца а, лаьттара тохарш, ООН-о 30 денна маслаIат кхайкхийнашшехь.


ШаIбан беттан марханаш — Зори Ислама\nЭлчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) ШаIбан бутт марханаш дукха кхабарца къастош хилла.\nIайшата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина: «ШаIбан баттахь санна дукха марханаш ца кхаьбна Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) цхьана а баттахь, цхьа кIеззиг денош доцург, берриг кхобуш хилла цо ШаIбан».\n– ШаIбан беттан марханаш ма дукха кхобу ахь, хIай, Делан Элча? – аьлла, шега хаьттича, Делера салам-маршалла хиларо, аьлла: «Ражабна а, Рамазанна а юкъахь наха тидам боцуш буьтуш болу бутт бу иза. Шена чохь Iамалаш, Iаламийн Да волчу АллахIана тIе дIаойу бутт бу. Сайн Iамал дIаахьош, суо марха долуш хила лаьа суна».\nБараат-буьйса олу еза буьйса а ю хIокху ШаIбан баттахь. ПхуьйтталгIаниг ю иза. Цхьаболчу Iеламнаха дийцарехь, Лайлатуль-къадри буьйсанал тIаьхьа ШаIбан беттан юккъера буьйса дерриг шера чохь а уггар езаниг ю.\nСуннат марха дохийча къа хир дац. Делера салам-маршалла хиларо, аьлла: «Суннат марха кхобуш верг ша шен омранча ву, шена лаахь, кхобур ду цо, шена лаахь, дохор ду».\nАмма фарз марха, иза доькхуш кхобуш делахь а, шарІо магийначех бехказло яцахь, дохо мегаш дац.\nСуннат мархина нийят деш, иза фарз марха санна билгал ца даьккхича а мега, ас нийят дин суннат марха кхаба аьлча кхачо ю.\nСуннат мархина нийят буса де аьлла бехкам бина а дац, сатесначул тІаьхьа хІума йиъна ца хилчахьана, делкъале дича а мега.\nЦуьнан далил (тоьшалла) Делера салам-маршалла хиларо Іайшате (Дела реза хуьлда цунна) аьлларг ду. Цо аьлла: «Яа хІумма а юй шуьгахь?» Іайшата, яц, аьлла. Цо аьлла (Делера салам-маршалла хуьлда цунна): «ТІаккха ас марха кхобу».\nИ къамел а, Делера салам-маршалла хиларо дина долу мар¬хин нийят а сатесначул тIаьхьа, дийнахь, хилла бохург ду кхузахь лууш дерг.\n← Сорок путей, ведущие в Рай\nЗаявление Союза журналистов Чеченской Республики →


Тхан доьзалехь еха оьпа\nЧиллан-бутт 20, 2013\nХIусамехь кхобу оьпа.\nНохчийчохь цIера дийнат лелоран культура хIинций бен яьржаш яц. Дукхачу долахоша, тахана а, цхьа доккха бахьан хилчий бен ца дуьгу, шаьш жоьпалле долу, цициг, жIала а, тоти а, кхидерш а, ветеринаран тIе. Уьш ца дезар дац иза, ца хаар ду.\nЦхьа иттех шо хьалха, цIахь лелош долу дийнаташ хьов, чуьра доьзалхой а совбоьвла лелла болу нохчий, хIинца, шаьш, дахарехь тIехь мел дисина долу хIума, меттахIотто гIерташ лела. Нохчийчохь, дукхачу хена дуьйна догIуш ду, цIахь цициг-жIала лелор.\nЖIала, ламазан цIена лерина доцун дела хIинца иза ца леладо, амма керт-ков дуьззина ца хета, чохь лелош цициг дацахь. Ткъа, кегий бераш чохь хилахь-м, царна, лууш хуьлу, тоти олуш долу олхазарш а, кегий оьпанаш а, чIерий а лело. И кхо дийнат ду, тахана Нохчийчохь наха лелош дерг, уьстагI а, бежан а, цициг-жIала дIадаьккхича.\nЧохь цу тайпа динаташ хилча, берийн къинхетам а лакхаболу, жоьпалла а Iамадо царна, аьлла хета, Ализа цIе йолчу кхаа берийн нана йолчу зудчуьнна.\nАлиза: «Тхан берашна дезаш ас, далийна цициг ду чохь. Кегий оьпанаш а, тотиш а, еза царна. Телехьожийлехь а гойтуш ма дуй, уьш муха лело деза. Делахь а, царах хIун лазар долу а ца хаа. Цундела, цициг кIорнин тIехь сецна тхо. Цара чохь ловзуш леладо иза. Беран къинхетам а хуьлу чохь ишшта дийнат лелош хилча. Кхиаме а хуьлу иза».\nТахана, Нохчийчохь тайп-тайпана акхарой а, цIера дийнаташ а, даьхний а наха, хьалхарчу шерашкахьчулла алсам леладахь а, царна Iуналла дар, ша ма хиллара, лаьтта, аьлла мах хадабо, Соьлжа-гIаларчу даьхнийн клиникан лоьро Белый Константина. Маршо радиога, оцу хьокъехь цо ишшта элира.\nБелый Константин: «Тхайн дарбан хIусам оха 2009 шарахь йиллинчу хенахь, дийнахь вогIуш 5-6 стаг бен вацара. ХIинца тхо долчу 35-40 стаг вогIу. Оха дийнатийн долахошна юккъахь хьехамаш бо, царна мехий детта дезаш хилар а хьоьхуш. Цул совнаха, цхьацца цамгарш ю, адамашна а, дийнаташна а тIех сов кхерам болуш. Царна доьхьал мах тохар низамо тIедуожийна ду».\nВетеринара дуьйцург даре деш масалш а шорта ду махкахь. Адам цIе йолчу стеган цIахь, ши цицигий, жима ши оьпий ю лелош. Царах цхьа а, цкъа а, лоьран тIе йигина хилла а яц, бохуш дийцира цо.\nАдам: «Чохь ши цициг а, гуран чохь лелош йолу жима ши оьпа а ю тхан. Сан шина кIантан цхьаммо елла уьш. И дийнаташ ду-кх тхан цIахь лелош. Ши де хьалха, цициго, цхьа оьпа ядийнера. Иза цуьнан багар яьккхира жимах волчу кIанта. Церан уьйра, цицигий дахкий санна ю-кх. Суна даг мел догIу, цицигаш тхан чохь лелийна ду. Цкъа а маха тоха, оха-м ца дигна уьш. Боьхачу меттегашкахула уьш лелаш а дац».\nЛоманца Iийначу нахана, тахана а дош ца хета, кертахь, бежан а, уьстагI а, цхьана агIора Iоьхуш, вукху агIора жIало «гIалх» бохуш ца хилча. Бийсолт цIе йолу стаг, шен доьзалца, Соьлжа-гIала, ламчуьра вахьвеана дукха хан яц. Дику цициг лоьхуш ву иза. Цкъачуьнна ца карийна, амма, узуш йолу газа кертахь хилар шена массу а хIумналла мехалла хета, элира цо Маршо радиога вистхуьлуш.\nБийсолт: «Оха даиманна лелийна ду цициг а, жIала а. Цицига даладе бохуш чуьра ши йоI ю. Цкъа далийча-лачкъийра, юха кхин цхьаъ далийча, иза ша дIадахана дайна. Сайн аьтто хилча, жIала а лелор дар ас. ХIинца бина барт бу сан, Гикалон цIарахчу оьвлахь, узуш йолу газа эца. Цуьнан шура а йоккхуш, тхайн иза мала а молуш Iийра ду тхо».\nНохчийчохь, хьалхара тIом балле, кхузахь баьхначу наха, цIахь лелош дукха жIалеш а цицигаш а дар. ТIеман хиламаш жигар баьлча, урамашкахь лелара, акха а доьвла колли а, сенбернар, овчарка а, бульдог а кхиндолу а, жIалеш а цицигаш а. Церан долахоша, дIакхиссинера уьш.\nШозлогIа тIом буолалучу хенахь, Алды оьвлахь оьрсийн эскархоша тIелатар а дина, цигара дукха маьрша нах байинчу хенахь, дийна бисинчу дукхачеран дагахь лаьттара, дIадихкина бежнаш, божалш догучу хенахь, Iехар. И дог шелдеш долу Iехар, хIинца а шен лерехь лаьтта, бохуш дийцира оцу юьртара цхьана яхархочо.- Мотт ца хуучу хьайбанийн хIун бехк бар-, бохуш хеттарш дуора цо.\nХIинца, цIеран дийнаташ, лелор алсамдаьлла Нохчийчохь. Амма, яьккхий акхарой ца лелайо. ХIуIа а хилахь, иза тIоьрмиг чу а кхоьссина, дIаяхьа аьтто берш ю наха шай цIахь латтош.


Ахмеднабиевн премин лауреаташ бовзуьйтур бу еарийдийнахь\nДахначу шеран Дагестанан журналистан Ахмеднабиевн Ахмеднабин цIарах премин лауреаташ бовзуьйтур бу "Кавказан узел" агенталло. Кавказах лаьцна яздечу журнаисташлахь хIора шарахь дIахьош бу и къовсам. Кху шарахь 15 журналистна совгIат дан лаам бу конкурс вовшахтоьхначийн.\n2014-чу шарахь юкъадаьккхина Ахмеднабиевн цIарах преми. Дуьххьара оцу кокурсехь толам баьккхира "Новая газетан" журналисто Милашина Еленас. Лурчаха совгIатан да хилира оццу газетан коьртачу редакторан гIовс Соколов Сергей.\nКху шарахь регионерчу журнаалисташа 30 материал ю конкурсан жюрин кхеле елла. Хьалхара кхо меттиг екъна 5 декъашхочо. Бисинчарна совгIаташ дийр ду дипломашца жигара дакъалацарна аьлла. ТIедогIучу еарийдийнахь цIерашца бовзуьйтур бу тоьлла журналисташ.\nКхо шо хьалха Дагестанехь Семендер эвлахь тапча тоьхна вийра "Кавказан узел" агенталлан журналист Ахмеднабиев Ахмеднаби.


Ноахала бешамаш — Сердало\nДукха сомий бешамаш хиннай хьалха, бахача наьха вай мехках дахалехьа. ХIаьта СибарегIара цIадаьхкачул тIехьагIа цхьа ха ер наьха царца дукха хьоашал доацаш, ма дарра аьлча-м цхьацца болчар тIом а лоаттабора царца. Дукха гаьнаш ягIаш ков шоаш хьаийцачул тIехьагIа, хьаккхе уж дIа а яхе, шоашта цул дукхагIа езаш йола битон Iочу йоллар лаьтта. Юкъара моттигашка а кIезига ювра уж дIа.\nТIехьарча хана, бIарг ма хилба, гаьнашца юха а бартдаха, царца безам совбоалаш латт вай. Ала деза дукха кагий нах ба цу хIаманца чам болаш. Шу шерага массаза дала кIезиг-кIезига баьццар ерзаш, хозлуш йоагIа вай юрташ. Гаьнаш дIайогIаш я вай мехка коа-карта а, юкъарча моттигашка а. Укхаза кIомо дале а, ала деза аьнна хет сона цхьацца йолча юкъарча моттигашка егIа хиннараш-м дукха тIехьлен уйла йолаш а егIа хинна йий-хьогI, аьнна. Царех яр-кх МогIалбик район йолалуча дIаегIа, лар йоацаш дIаяьнна гаьнаш. Из хIана хиннад, цу гIулакха бехктокхаме волчо ше дувцалда газета оагIон тIа.\nТаханара тхоай материал оаха хетаю, «Сады поколений» аьнна цIи йолаш вай мехка цIенхашта соми бешамаш совйоахаш, дIахьош болча балха. Алсам из болх дIахьочарех я «Дзурдзуки» яха юкъарче. Цун экологически даькъа кулгалхо, профессиональни эколог волча Хьоашалнаькъан Даудаца хилар тха цох лаьца къамаьл.\n— Дауд, уйлагара дIа ма долалой моллагIа хIама. Эггара хьалха из из гIулакх доладе мишта дагадехар шоана?\n— Из болх бе «Дзурдзуки» дIайолаеннача хана дукха тайп-тайпара хIаманна тIадерзар долаш дар тхо. Берашца болх беш «Я познаю свой край» яхаш проект яр тха. ХIара школе дIаухаш, цу берашта хьехаш: гIалгIай мехках лаьца, вай къаман тархьарах лаьца дувцар. Иштта цхьацца хIамаш дIадовзийташ лекцеш ешар оаха. ТIаккха цу берашцарча балха оаха юкъедаькххар экологически, Iалам лорадарах дола тIадерзар. Берашта из мел чIоагIа лерхIаме да дIахайташ йола пункт дIачуеллаяр оаха цу чу. Иштта дIаболабелар-кх из экологически болх. Цига новкъости хьакхийттар тхох. ДIахо уйла йир оаха сомий беш дIайийча фу дар-хьогI, аьнна. ДIае лаьрхIача, цун цIитиллара дуккха тайп-тайпара уйлаш хилар, хIаране шийна хет-хетар оалаш. ТIеххьара а «Сады поколений» аьнна, цIи хилийта барт сецар тха. ГIалгIай меттал а яр тха дуккха, хилча бакъа хеташ цIераш. «Зиракий тIехьле» аьнна а яр. ХIаьта а, кхыча къамашта юкъе дикагIа дIайовзаргйолаш эрсий меттал хилийта соцам бир оаха. Вай проект дIа а ейзай мехкал арахьа. Дукха ха йоаццаш Нальчике хиннача яхьашта юкъе яхача, Къилбаседа Кавказа диках йолча практиках я аьнна, я «Сады поколений».\n— Шугара цох массал ийца саг вий?\n— Эггара хьалха оаха из болх дIаболабеча хана, дукха нах бар тхоца: волонтераш, боккхийбараш, зIамигабараш, балха тIа бараш, боацараш, Iаьдала балхабараш, юкъара болх лелабераш. Дукхача наха дакъа лаьцар цига, хьалхар беш дIае тхо доладеннача хана. ШоллагIа беш оаха дIаювча хана кхы а дукхагIа бар нах. Шоай гаьнаш яхьаш хьаухар уж. Иштта цхьа бIаь га ера цига, цхьанне шиъ яхьаш, пхиъ яхьаш, итт яхьаш… ТIаккха, шин-кхаь беша оаха гаьнаш дIаегIачул тIехьагIа, ЖIайраха а егIар «Сады поколений» я аьнна гаьнаш. Уж егIар Iаьдала викалаш бар. ДIахо Буро-кIала егIар. Цхьаькха юкъарче я вай мехка АНО «Созидание» яхаш, цо а из болх дIахохьош, гаьнаш дIайогI. ХIанз дукха ха йоаццаш цIаькха а дIаегIай цар гаьнаш, Президентски сад, аьнна ц1и а йолаш.\n— Дауд, из болх дIаболабеча хана шоана дагаеха хиннар цхьалха экологи яр, е кхыдола кхоачамбоацар дар цунца.\n— МоллагIдола хаттар хьаоттадаьчул тIехьагIа цун овлага хьажа ма везий. Таккха тхо цу экологи яхача хаттара овлага хьажачул тIехьагIа, массанахьа из ира латташ корадир тхона. Из бахьан долаш хиш бIехлу, лазараш хул. ТIаккха Iалам лорадар керта чура хьадола ца лой, вIаштIехьа даргдолаш хIама дац из. Иштта сага сакхетам хьасомабаргболаш дагаеха проект я из. Из эшаш долга дIахайта: га дIайогIа езалга а, нувхаш дIаяха езалга а, уж Iокхувса йиш йоацилга а. Уж гаьнаш оаха дIайогIаш йола моттиг дуккхагIдолча даькъе кхалаж йолаш моттиг хулар. Гаьнаш дIайогIалехьа, цкъарчоа уж нувхаш дIаяха езаш хулар тха. Ши болх ма бий из. Цунга хьежжа, болх бе хьабоагIача наха Даьлагара шолх маьл а хул цох, цул совгIа уж нувхаш йоаржаяр мел ийрча хIама да дикагIа кхета а ду. Цу экологогически культарага нах дIаIомабар яр тха керттера уйла. Хьавена саг, га дIаегIа чувахачул тIехьагIа сатийна Iо а ца ховш, из болх беза а бенна дIахо цIагIа а ара а гаьнаш дIайогIаш къахьегаш хургволаш, иштта нувхашца а цо тIом лоаттабергболаш. ДIахо ший лоалахой а цу гIулакхага цо дIаIомабергболаш.\n— Цу моча метте ахча дIадахийта дезаш хул. Хьабеш бола болх мах боацаш бой а, гаьнаш ийе хIаьта а ахча ма дезий. Мичахьара доагIа шоана рузкъа?\n— Тхона уллув болаш, тхоца гIулакх доагIаш дукха дика новкъостий ба тха. Интеренет хоамбара кечалашка оахош лелабу болх дIабовзийташ, Даьла ший духьа дакъалаца чам болчо дакъа лоацарг долаш, цу гIулакха новкъостол де йиш йола банковски счет дIахьекхаяр оаха. Массадолча сомах отчёт ергхилар д1акхайкадаьдар. Шийгара га дIайогIа безам болчо а из хьаэца новкъостал дергдолащ. ТIаккха ший аьттув болчо 200 сом тоссаш, 250 сом тоссаш, 100 тум тоссаш вIашагIкхийттар из ахча. Хьалкъа проект ма йий ер. Ахча денна ше хьадаь хIама лораде дикагIа чам хул сага. Хьалхарча шин беша тешшаме иштта наха ахчаш хьатувсаш егIар оаха гаьнаш дIа. ДIахояраш дехьара а сехьара а новкъостал де цхьацца саг коравоагIаш егIар.\n— Дауд, из болх дIаболабичахой таханарча денга кхаччалца гаьнаш дIайогIа мичачахьа вIаштIехь даьннад шун? Масса га дIаегIай оаша «Сады поколений» аьнна? МалагIа юрташка я уж?\n— Цхьа 2000 га-м хIаьта а егIа хургья. Пхьилекъогий-юрта егIар оаха 300 га дIа: кхораш, Iажаш, хьачаш, абрикосаш, боалаш. Сорташ хьалха кхачаш а тIехьа кхачаш а да. Эбарга-юрта 100 дак егIар оаха бердаца Iо, из дIачIоагIбеш, 200 га соми ераш а егIар. ТIой-юрта егIар оаха 20 бIаь га. Магасе егIар 200-250. Уж духхьал Дзурдзуки хьалха а йолаш дIаегIа гаьнаш я. Иштта «Сады поколений» цIерагIа Iаьдало а егIар БурокIалха, Джайраха. Укх гурахьа егIар 400 га паччахьа беш я аьнна Пхьилекъонгий-юрта. Уж егIар АНО «Созидание» я. Из дукха ха йоаццаш хьаяь, юкъарче я. Тха дика новкъостий ба цу чу чубоагIараш. Кхы а укх бIаьсте йийр цар МогIалбике.\n— Гаьнаш дIайогIа юрт, моттиг сенга хьажжа, мишта хорж оаша?\n— Юрт оаха мишта хорж аьлча, эггара хьалха уж гаьнаш дIайогIа, паргIат уллаш, товж моттиг хила еза. ШозлагIа, из лаьттан чIегалг цхьаккха да воацаш мукъа хила еза, е кхоана да варг воацаш а хила еза. Духхьал Iаьдал бокъо йолаш хала деза из лаьтта. ХIана аьлча, тхона нийсденнад, гаьнаш дIайогIа тхо доладелча нах хьатIабаьхке, ше-ший лаьтташ да укхаза яхаш. Iаьдала бокъонгахьара вIалла ший из хила йиш йолаш деце а. Дов доахаш а моттигаш нийсъеннай. Цкъаза доазо хьа а денна тхо хьадаьхкача а, лаьтта га дIайогIа пайдан доацаш хул. Хин йистош хоза моттигаш ма езий гаьнаш дIайогIа, амма га дIалатаргйолаш хилац цигара лаьтта, е жагIа болаш хул е топпар болаш хул. Юрта-даьшка а кхы болча нахага а телефон дIа-хьа а техе, цхьа дика моттиг лаха хьож тхо. «Да вий?» — «Вац». «Хоза моттиг йий?» — «Я». «Юрт-да хьожаргвий?» — «Хьожаргва». «Хий детта вIаштIехьа даргдий?» — «Даргда». Иштта из деррига хIама вIаштIехьадаргдолча тайпара йола моттиг лоха оаха.\n— Дурраз багах дIааларца соцам бу оаш е каьхатаца чIоагIдаь хул шун из къамаьл?\n— ДIааларца а хул, каьхатаца а хул.\n— Дауд, вIалла моттигаш хиннайий оаша гаьнаш дIаегIачул тIехьагIа дIа ца латаш, е дIалетачул тIехьагIа доал цатаар бахьан долаш дIайоалаш?\n— Уж мо моттигаш а йолаш я. Эггара воккхагIвола моастагIа малагIа ва цу гаьний? Хьайбаш да, дукхагIча даьке гаьзарий а йолаш. Наха шоаш толхаеш а моттигаш хиннай. Хьаяха шоашта чукхохьаш а моттигаш хиннай. ТIаккха оаха фу дора? Оаха дIаегIача гаьнашка хьожаш, юха чакхдовлаш, ца тоъача моттигашка IотIайогIа гаьнаш. Кхы нах гул ца беш, уж 20-30 га оахош дIайогIар. Ерригаж 100 % уж дIалатаргйоацалга-м уж дIайогIача хана а ховш дар тхо. Ахаш дIалате а дика ма йий аьнна хьабаьбар оаха из болх. Ерригнех цхьа-ши эзар га юсе а боккха толам ба из. Миччахьа мара ца йогIе а ерригаш дIалатац уж. Хьалха а дукха дIаегIа ва со уж гаьнаш.\n— ЧIоагIа доал эшаш лорае езаш ма йий уш.\n— ХIанзчул тIехьагIа, оаха уйла яьй, гонахьа карт йоацаш кхы ца йогIа. Из бахьан долаш укх гурахьа а егIаяц оаха гаьнаш дIа. Цул совгIа ха де саг а веза цигача, хIана веза аьлча, из карт дIахьоргйоацаш (вел).\n— Юрт-даьшца дийца хилаций шун уж лораергйолаш а доал дергдолаш а?\n— Хул даьра. Иштта школашца а соцам ма бой оаха, цу школера бераша гаьнашта хий деттаргдолаш доал дергдолаш. Хьалхенца из ма дарий тхо тIакхача гIийртар – цу гаьнаш лелаеча балхага бераш дIаIомадар, царна царцара безам дIачуболлар.\n— Хийла саг вус гаьнаш мишта дIайогIа еза ца ховш, дIаегIача мишта лелае еза ца ховш, е хьавеха говзанч воацаш. Шоана юкъе бий гаьний гIулакх ховш говзанчаш?\n— Тхоашта юкъе бац. Наггахьа шийна тIера га дIае воагIаш биолог нийслу. Амма со се, эколог хиларга хьажжа, цох кхетам болаш ва.\n— ТIаккха хьо хьай метте ва… Цу гаьнашцара безам хьона хьан беннаб, Дауд?\n— Цу гаьнашцара безам сай даь-дас беннаб сона. Тха коа дукха гаьнаш ягIа. Со зIамига волча хана шийца со а волаш тха даь-даьс дIаегIа я уж. Тахан воацаш ва из, шо маьрша. Цул тIехьагIа кхы сага йийна яц, укх техьарча шин шера аз йийнар мара.\n— Дала гешт долда хьа даь-даьна! Хоза бекхам хилба цун, иштта беркат цох даларагI. Со-м ма вагIарий, цхьаннахьа арахьара хьаийца массал хургда-кх хьа из ала гIерташ.\n— А. Вай боккхийча наха леладеш хинна хIамаш да-кх уж. Даь-дас дIайийна, йоккха гаьнаш я уж тахан ягIараш. Царех хьадаьнна беркат а сайна бIаргагу сона. Цудухьа са сай а ба безам уж дIайогIа, тIехьагIа со воккха хинна велча айса дита дика хIама тIайоагIача тIехьенна хургдолаш.\n— Дауд, дIайогIа гаьнаш мичахьара лоаттаю шоана?\n— Питомникашкар лоаттаю-кх – черсашкахьара а еелашкахьара а. Цхьа дика моттиг я селашкахьа, тхона вовзаш саг волаш. Из вовзар хиннад са, сай коа дIайогIа гаьнаш аз ийцача хана денз хьа. Цига гектарех ягIа цун уж, дикагIа яр мара цо тхона хьалуц.\n— ХIанз тIехьарча хана хоз, черсий мехкара яраш санна дика дIалатац нохчашкахьара, селашкахьара гаьнаш, яхаш.\n— Микроклиматаг хьежжа да из. Тха цхьан юрта кхо-диъ микроклимат да. Хьуна йисте вах со, гувнаш долчахьа. Тха персикаш вIалла хьахилац. ХIаьта гувнаш долчахьара 100 метр IокIалаваьлча хьахул. Тхо долча лоа тIехьагIа даш, кхычахьарчул. Иштта шийла микроклимата оаса ба из. Изза мо хIама да-кх из а. Дагестанера микроклимат дIайха ма хулий. Черсий мохк къилбаседагахьа а уллаш, лоамаш дукхагIа а долаш, вайцигарчун дуккха тарагIа да микроклимат. Из да гаьнаш дикагIа-вогIа дIалатарах хила йиш йолча бахьанех цаI. Цул совгIа лаьтта шийла да. Селий мехкара дар вайцигардар санна доацаш ший тайпара да. Вайцигара лаьтта чернозем (луговые почвы) я. Амма, дIалатар-цалатар яхар массайолча гаьнашта доагIаш дац. Сорташка хьажжа да из. Цхьа дола елий мехка дIалаташдола сорт вайцига ца латаш хила а мег.\n— ДIахо де лерхIар фуд шун?\n— ЛерхIаш дараш дукха да тха, башха планаш цхьацца дола хIамаш бахьан долаш кхоачаш хинна яц. Вешта аьлча, вай мехка техьарча хана этта хьал бахьан долаш да из. Дукха яр тха проекташ, духхьал Iалам лорадарах йола проекташ дукха яр. «Родники Ингушетии» яхаш проекташ яр тха. Тасса дита, дIалекъа, хьасташ дукха да вайцига. Халкъа хац уж йолга. Цу гIулакха тIехьваьнна, уж тохкаш лелача сага хов. Цу тайпара хьасташ матта овттадеш хилча паспортизаци яр лоархIаме да. Сенна лерхIаме да из? Из хьаст халкъан ганз лоархIаш я. Таханарча дийнахьа эшаме ма дий молашдола цIена хий. Из хьаст меттабоалабаь, цун паспортизаци йича, Iаьдало лорадеш долча хьастий база юкъе бодаш ба из. Лорабеш хилча, цIена латтаргба – дIалакъаргбац. Иштта уж хьасташ мичахьа да хьа а тохкаш, меттаувттаде лаьрхIа проект яр тха.\nЦхьаькха проект я тха лелаяь яьнна баторейкаш Iалама зе дергдоацаш юстара йоахаш. ХIара школе батарейкаш хьулъеш йола резервуар оттаергйолаш лаьрхIа дар тхо. ЛаьрхIа дукха хIамаш да царех иттанена юкъера цхьа хIама тха вIаштIехьадоале тхо раьза долаш хургдар из.\n— Дала аьттув боаккхалба шун а вай мехка га дIайогIаш, кхыдола дика дар де гIерташ мел волчунна а.\n— Даьла раьза хилва!\nЕр материал кепатохалехь тхо даха хилар Магасе, Ноахала сомий беш малагIча хьале я хьажа. Цкъарчоа, белгальяьккхача метте из кора ца йоагIаш цхьа ха яьккхар оаха. Ежа уллача баьца, йоархIашта юкъе хала дар хIанз а са чуданза йола тIера гIа дежа ягIача гаьний мергIалгаш зе. Йоаккхий машений лараш а яр цига гIолла. Керда хьалдаь хоза цIа дагIа цу юхе. Из цIа кхы а хозагIа хургдолаш, цу чурча наха унахцIено, баа сом шийгахьа хурдолаш дIаегIача гаьнех цхьаераш машена чархашта кIалъяха яда. Цхьан дешаца аьлча, гуш дар укхаза доал дIакхаьчадоацалга, из кIалдиса гIулакх да. Цудухьа, «Юрт-да хьожаргвий?» — «Хьожаргва», яха Дауда дешаш дага а деха, оаха телефон техар Магасерча мэре. Цига юрт-да отпуска а нийсвенна, тха къамаьл хилар цун когаметта волча Налгнаькъан Хож-Ахьмадаца. Доал доацаш хIана латт уж гаьнаш, аьнна хиннача хаттара, дух тIавала вIаштIехьадаланзар са, мер балха тIа ца хилар бахьан долаш. Бакъда, кхы ха юкъе ца йоалийташ цигара буц дIа а яьккха, кхоачамбоацар юстара доаккхийтаргда ше, аьлар Хож-Ахьмада. Теш вай цига де доагIар цар дерг хиларах.\nДег гIозленца ала лов газетдешархошка, вай къаман сакхетам ди тIехьа сомабоалаш латт. Ший беша егIача а ца Iеш юрта юкъарча моттигашка, мехка юкъарча моттигашка къахьега лаьрхIа къонабараш а ба. Iаьдала оагIорахьара а, бахача наьха оагIорахьара къахьегаш ба, цIена уйлаш гучайоахаш, вай мохк хозабеш бараш. Юккъе да шоай шой дезала гIулакх хилчахьа хIаман согата боацаш, юкъара хIама зе дераш а ба шоай доахан шоашца долаш. Цхьан дийнахьа массаболча наьха сакхетам дикагIча оагIорахьа тоалургба аьлча бакъхург дац. Тешаш хургда вай, деррига а вай халкъ ди тIехьа дегIадоагIаш, ший мохк хозбеш, цIенбеш дIагIоргхилар. ХIаьта моллагIа дика хIама хийла халха вала саг мара ца эшаш хьахургдолаш хул! Цудухьа баркал вай мохк тоабеш къа мел хьйигачоа, къаьстта хьалхале лелаечарна!\nВ Пятигорске стартовал заключительный этап — Школы активных граждан →


ЭрдохIан Реджеп: «Iаьрбийн бIаьсте» ма ала Туркойчура дуьхьалонан акцех\nМангал-бутт 03, 2013\nТуркойчохь баьржинчу дуьхьалонан боламашца боьзна туркошка кхайкхам бина, Туркойчоьнан премьер-министро ЭрдохIан Реджепа. ЭрдохIанна хетарехь, дуьхьалонан акцешкахь дакъа лоцуш болу, цуьнга шегара дарж дита бохуш берш, «экстремисташца боьзна бу».\nДаханчу пIераскан дийнахь дуьйна дуьхьалонан акцеш ю Уьстмалахь, Хонкарахь, кхечу гIаланашкахь а дIахьуш. Цигахь дакъа лоцуш иттаннаш эзарнаш нах бу. Кхерамазаллин ницкъийн белхахоша бIаьргах хи тосуьйту газ а, хи туху тоьпаш а, ур-атталла, бакъболу патарманаш а лелийна царна дуьхьал.\nЮьхьанцара, Туьркойчоьнан коьртачу Уьстмал-гIалахь йолчу Таксим майданна уллера дитташ хьакхарна дуьхьал йолаеллера, тIаьхьуо, Iедална дуьхьал йирзина йолу, реза ца хиларан акци. Оршот буса урхалла дечу партин хьукхматашна тIекхача а хьаьвсинера, урамашка бевлла нах.\nКарарчу хенахь Туркойчохь баьржина дуьхьалонан болам «Iаьрбийн бIаьстенца», аьлча а, революцица бустарна кхоччуш реза вац ЭрдохIан. И аьлла дIахьедар дира цо оршот дийнахь, ша Къилбаседа Африкерчу пачхьалкхашка ваха новкъа валале.


Нохчийчоь ду дуьне 2016 / Ризавди Исмаилов и Элина Муртазова / Acoustic & Vocal\nСлушать Нохчийчоь ду дуьне 2016 в мп3 онлайн бесплатно! Ризавди Исмаилов и Элина Муртазова\nПросмотров песни: 1718\nВесь репертуар Ризавди Исмаилов и Элина Муртазова\nI. Х1ай кура к1ант, ладог1ал ахь жимма Цхьана илли алий цкъа вайшимма. Хьо цул т1аьхьа воьвзар ву массанхьа, Кху дуьненчохь г1аръер ю ц1е хьан. Суна дуьне ду Нохчийнчоь хьоме, Тоьаш ву со воьвзаш хилча кхузахь. Вай 1аламо ойла йоккхий т1ома Са дог иллех, мукъамех дузу.\nПрипев Бакъ ду иза, Нохчийнчоь ду дуьне, Хьалавийларх кхача ца ло цуьнан лам. Леларх къорда ца йо аре цуьна, Бух боцуш бу цуьна деган к1орга 1ам. Х1ораммо дуг1уш цхьацца суьнтар, Х1ора дийнахь туьллуш гергарлоний т1ай. Лардеш халкъан маьрша дахар, синтем, Даймохк хазбеш денна дехар ду вай.\nII. Болалуш бу, тахна мехкан белхий Т1аккха хир ду боху мехкан ловзар. Говза вуй хьо гайта оьзда хелхар, Каде вуй хьо къинхьегамехь къовса. Даймахкахь со къахьега ву кийча Илли ала, ян хелхарца къийса. Нохчийнчоь ю дуьненан юкъ сийлахь, И ду дерриг дуьне стигал сийна.\nПрипев Бакъ ду иза, Нохчийнчоь ду дуьне, Хьалавийларх кхача ца ло цуьнан лам. Леларх къорда ца йо аре цуьна, Бух боцуш бу цуьна деган к1орга 1ам. Х1ораммо дуг1уш цхьацца суьнтар, Х1ора дийнахь туьллуш гергарлоний т1ай. Лардеш халкъан маьрша дахар, синтем, Даймохк хазбеш денна дехар ду вай. Даймохк хазбеш денна дехар ду вай.\nТамара Дадашева - Тамара Дадашева, песня Дуьне M95\nМилана Эдилсултанова - Милана Эдилсултанова, песня Ирсе дуьне New 2014 [exclusive M95]\nМакка Сагаипова - Макка Сагаипова, песня Хьо воцуш дуьне оьшуш яц New 2015 [M95]\nТамила Сагаипова - Тамила Сагаипова, песня Хьо са дуьне ду New 2015 [M95]\nМарианна Яндарова - Марианна Яндарова, песня Сан дуьне New 2015 [exclusive M95]\nАза Батаева - Аза Батаева, песня Хаза дуьне хьоьца M95\nАмина Ахмадова - Амина Ахмадова, песня Дуьне M95\nАманта Бисултанова - Аманта Бисултанова, песня Х1ара дуьне M95\nТамила Сагаипова - Тамила Сагаипова, песня Хьо са дуьне ду минус NEW 2015 https\n˙·٠ - ˙·٠, песня [..дерриг дуьне самукъадолийта ахь..]\nИсмаил Мусхабов - Исмаил Мусхабов, песня Дуьне хьийзар ду M95\nМакка Сагаипова - Макка Сагаипова, песня Дуьне\nАза Батаева - Аза Батаева, песня -Хаза дуьне хьоьца\nтамила сагаипова - тамила сагаипова, песня дуьне Чеченская\nШовда Дамаева - Шовда Дамаева, песня Дахар ахь дуьне M95\nСайхан Гериханов - Сайхан Гериханов, песня хьо са хьоме дуьне ду\nСайхан Гериханов - Сайхан Гериханов, песня хьо сан хьоме дуьне ду\nВидеоролик к песне Нохчийчоь ду дуьне 2016 - Чеченский хит! Ризавди Исмаилов и Элина Муртазова Нохчийчоь ду дуьне 2016 !\nВидеоролик к песне Дуьне (M95) - Comedy Баттл. Последний сезон - Тамара и Сычёв (2 тур) 16.10.2015\nВидеоролик к песне Ирсе дуьне (New 2014) [exclusive M95] - Верона - Милан 1-3 (19 октября 2014 г, Чемпионат Италии)\n0 0 2016-12-23\nВидеоролик к песне Хьо воцуш дуьне оьшуш яц (New 2015) [M95] - Макка Сагаипова - Хьо воцуш дуьне оьшуш яц 2015 New! (без тебя и весь мир мне не нужен)\nВидеоролик к песне Хьо са дуьне ду (New 2015) [M95] - Тамила Сагаипова Хьо са дуьне ду 2015 перевод\n0 0 2016-12-24\nВидеоролик к песне Сан дуьне (New 2015) [exclusive M95] - Марианна Яндарова - Сан дуьне (New 2016) [M95]\nВидеоролик к песне Хаза дуьне хьоьца (M95) - [Reda Ramzatova] Rh'ol Raza ~ [Хеда Хамзатова] Хьол хаза\n0 0 2017-05-04\nВидеоролик к песне Дуьне (M95) - Участники штурма дворца Амина расказывают правду через 25 ле\nВидеоролик к песне Х1ара дуьне (M95) - Аманта Бисултанова Нана 2016г


Оьрсийчоь -- Новочеркасскера электровозийн завод. 2014 шо.\nКху деношкахь Оьрсийчохь Уралехь полисхой бара дуккха а наха дакъалоцуш лилхина дуьхьалонан акцеш дIасалахка Iемаш. И Iамораш шайна тIе тидам бохуьйтуш ду шайн легендица, хIунда аьлча уггаре а хир йолу сценари ю цигахь алап цалуш болу белхалой, болх охьа а тесна, демонстрацешка арабовлар.\nЦу гIуллакхо кхин хилам дагабоуьйту Советан пачхьалкхехь 54 шо хьлха хилла болу. 1962-чу шарахь Мангал – беттан 1-чу дийнахь гIаттам иккхира Ростох-кIоштарчу Новочеркасскехь. Цу дийнахь болх охьатесна арабевллачу электровозийн заводан белхахошна а, гIалара бахархошна а герз диттира Iедалша.\nИ гIаттам охьатаIийра Советан эскаран а, КГБ-н а ницкъаца. Кхоьрий те Кремл 1962-чу шарахь Новочеркасскехь санна Оьрсийчохь гIаттам эккхарна?\n1960-гIа шераш долалуш вуно онда кризис иккхинера Советан пачхьалкхехь, кхачанан сурсаташ цатоарца йоьзна. Цуьнан бахьанаш дара марсабаьлла боьдуш «шийла тIом» хилар а, космос талларна хьажийна бюджет алсамяьккхар а.\nКхачанан сурсаташ ца тоарна Хрущев Никита коьртехь волчу Советан Iедало юкъадаьхнера кхачанан карточкаш. Цул сов мах хьалабаьккхинера шурина а, жижигана а. Iедало кIа эца долийра махкал арахьа.\nМеханш тIетохар дика тIеэцна ярташкарчу бахархоша бохуш КГБ- куьйгалхой рапорташ деш хиллехь а, Советан пачхьалкхерчу дукхачу гIаланашкахь и сацам тIеийцира вуно вочу агIор.\nМоскох а, Ленинградехь а, Днепропетровскехь а, Донецкехь а, Генарчу Малхбалехь а, Къилба Кавказехь а, Кубаанехь а, кхечу меттигашкахь а кехаташ даржийнера Iедалан куьйгалхошна луьш. Заводашкахь а, фабрикашкахь а белхалой кхайкхамаш беш бара шайн экономикан а, политикан а бакъонаш ларйийра ю шаьш бохуш.\nНовочеркасскехь 1962-чу шарахь вехаш хилла 145 000 стаг. Иза яра масийтта завод йолу индустрин гIала. Царах цхьаъ яра электровозийн завод. Цигахь болх беш вара 12 000 стаг.\nЦу заводан куьйгалло 1962-чу шарахь Стигалкъекъа-беттан 31-чу дийнахь белхан мах охьабаьккхина хиллера 30 процентана. ШолагIчу дийнахь, Мангал-беттан 1-чу дийнахь, болат дечу цехан балхалой вовшашца дийцаре дан буьйлабелира кхачанан сурсатийн мах хьалабаккхар. Цунах хуьлу-хуьлуш митинг хилира. Цу митингах дIакхийтира кхечу цехашкара белхалой а.\nМитинге веанчу заводан директоро Курочкина, цига жижиг юкъадоьллина пираьжкаш йохка еана зуда йолчу агIор корта а ластийна, аьлла хиллера «нагахь шайна жижиг а, йоьхьаш а эца ахча цатоахь, пах боьллина пираьжкаш яъа" аьлла.\nКурочкина аьлларг цавашар санна тIеэцнера гулбеллачара. Дукха хан ялале болх охьатеснера ерриг а заводо. Делкъахан хилале цу нехан терахь дара 5000 стаг.\nЦара дIалаьцнера юккъерчу Оьрсийчура Къилба кIошташка боьду аьчкан некъ. ГIаттамхоша сацийнера Ростохара Саратов йоьду цIерпошт.\nIуьйринна 10 сахьт даьлча Хрущевна хаийтинера Новочеркасскехь хуьлучух лаьцна. Цо сихонца омра делира Ростохарчу обкоман хьалхарчу секретарна Басовна а, тIеман министрана Малиновскийна а, Чоьхьрачу гIуллакхийн министраллан а, КГБ-н а куьйнгалхошна а дерриг а далуш дерг де дуьхьало яр охьатаIо аьлла.\nСоветан пачхьалкхан Iедалша омра а делла, цу нахана дуьхьал хьажийра Къилбаседа Кавказан тIеман гонан эскаран дакъош. Тузлов хина тIехула адам чекх ма далийта аьлла омра деллера эскаршна.\nКъилбаседа Кавказан тIеман гонан буьйранчо инарлас Плиевс омра делира инарла-лейтенантана Шапошниковна демонстранташна тIе танканаш хьажайе аьлла. Амма Шапошников дуьхьал велира "танканашца тIелата оьшу мостагI ца го" шена аьлла. Ларамаза бохам цахилийта Шапошниковс амра делира масатоьпаш яста аьлла а, патаманаш казармехь дита аьлла а.\nТIай гIагIдиллина техникица къевлина хилар бахьана долуш дукхахболу нах хих бевлира, амма уггаре а тIахаьлларш техникана тIехула бевлира.\nМоскох ураме гулбелла нах тIебуьйлабелира ураман чакехенехь йолчу партин горкоман а, гIалийн исполкоман а гIишлошна. Оццу урамехь яра милици а, КГБ-н урхалла а, пачхьалкхан банк а.\nТIебогIучу нахах кхерабеллера партин обкоман чохь цу гIала баьхкина болу ЦК-н президиуман декъашхой Козлов а, Микоян а, Кириленко а, Полянский а, кхиберш а. Демонстранташ бIе метар гергга цу гIишлона герга кхачначул тIаьхьа церан аьтто баьлла хиллера тIеман городок олучу эскаран декъе дехьабовла.\nПартин обкоман гIишло ларъян цига кхаьчнера Новочеркасскан тIеман гарнизонан хьаьким инарла Олешко. Цуьнца вара 50 масатоьпаш а карахь чохьохьарчу эскаран салти. Шина могIарца адам юха а тоттуш, гIишлонна букъ а тоьхна, дIахIиттира уьш.\nОлешкос кхайкхам бира нахе хьал чолхечу а цадоккхуш дIасадовла аьлла, ткъа эскархоша ирх герз туьйхира. Адамаш юхакхиссаделлера амма, цхьаммо кхера оьшуш дац церан патарманаш дендаргаш йоцуш ду аьлла мохь тоьхча, майрабевллера уьш.\nЮха кхин цкъа а стигал герз а кхоьссина, нахана тIе герз туьйхира эскархош. Вийра 10-15 стаг.\nОццу хенахь милицин а, КГБ-н гIишлонашна чубовла гIоьртинера гIаттамхой, цу чура лецна болу шайн накъостий арабаха дагахь. Царна дуьхьало еш салташа герзаш тоьхна вийра лаххара а 4 стаг. Чевнаш йина нах а бара. Эскархоша дIалецира шайна тIелетта 30 стаг.\nГIаларчу дарбанан хIусамашка кхачийнера 45 стаг. Официалан хьостанаша дийцарехь, верриг а чевнаш йина вара 87 стаг. Вийнера 24 стаг.\nМангал-беттан 3-чу дийнахь, кхайкхийна комендантан сахьт а долуш, горкомана хьалха гулвеллера 500 стаг. Амма эххаре а Iедалийн аьтто белира хьал лортIе дало.\nМангал-беттан 3-чу а, 4-чу а шина дийнахь Iедалша лецира 240 стаг. ТIаьхьо Новочеркасскехь кхел йира къепедацарш дIадолийначу нахана тIехь. 7 стаг тоьпаш а тухий воь, 105 стаг чуывулла 10 шарера 15 шаре кхаччалц хенаш а тухий. ТIаьхьо Брежневн хенахь царан реабилитаций о Iедалша.\nТахана а билггала хууш дац цу деношкахь хиллачух бакъдерг. КГБ-н архивашкахь Новочеркасскерчу гIаттамах лаьцна кехаташ хьулдина латтош ду Iедалша хIинца а.\nТахана Оьрсийчохь хIоьттина хаьл дийцаре деш цхьаболчу политикан говзанчаша хоьтту Новочеркасскехь хилларг санна гIаттам хиларх кхоьраш-м дац те Iедалш бохуш. Цунна дала жоп дац цкъачунна, амма билгалонаш ю Кремл цу тайпачу сценарина кечлуш хила мега бохург гойтуш.\nМасала, масийтта шо хьалха, вай лакхохьа хьахийна болу Уралера белхалой бара Iедалш а, президент а тIетовжа социалана коьрта бух бу бохуш хьехош. Амма махкахь экономикан кризис хилар тидаме эцча, гарехь, Iедалан бIаьргашкахь и нах хила там бу полицино юхатоха безаш болу коьрта кхерам.\nКремлана дуьхьалхIуьтту Новочеркасскан бIалгIа?..\nКремлна а лаьа дуьненах жоп дала


35 нохчо Оьрсийчу дIахьажийна Германин а, Австрин а Iедалша\nДечкен-бутт 24, 2018\nВенера кеманийн порт. Архивера сурт.\nВенерчу кеманийн портахь, лерина чартеран рейс а лаьцна, Москох дIахьажийна 35 Нохчийчуьра мухIажир. Царна юккъехь дукхах дерш берхIитта шо кхачаза бераш ду. Немцойн, австрихойн урхаллаша цхьаьана дIаяхьна ю и операци.\nТIаьхьарчу масех кIиранахь Австрера а, ткъа иштта Австрица доза долчу немцойн Бавари лаьттера а вовшахтоьхна бара и нах. Депортаци йиначарех 31 стаг Австрера ву, ткъа биснарш бу Германера. Маршо Радион информацица, уьш массо а цхьана бахьанца арабаьхна – церан политикан я гуманитаран тховкIелонах долу дехарш Iедало юхатохар.\nГерманин а, Австрин а хьукматхоша шерашкахь цу нехан гIуллакхаш теллина даьлла ца хиларна цу мехкашкахь доьзалш кхиина нохчийн доьзалийн.\nЦхьа а низам а ца дохош, дика интеграци йина болу мухIажираш Оьрсийчу дIахьовсорна дуьхьал бу меттигера бахархой. Шинарин сарахь Венерчу кеманийн портехь иттанаш юкъараллин жигархоша флэшмоб дIаяьхьира, адамаллица цхьаьна ца йогIу депортацеш совцае аьлла.\nБархI сов эзар америкахойн салти кийча ву Малхбалерчу Европе дIакхача\nКадыровн кхераме дIахьедаршна Оьрсийчоьнан Iедалийн реакцега ладоьгIуш бу СПЧ-хь\nКадыровс кхерамаш тийсарх махкахвала дагахь вац бакъонашларъярхо Каляпин\nБалтерчу пачхьалкхашка а, Малхбалерчу Европе а эскархой хьажо мега Цхьаьнатоьхначу Штаташа\nКиеверчу шайн дипломатийн доьзалш кӀелхьарбаха йолаелла Пачхьалкхан департамент\nКадыровc "хIаллакбан" кхерам тесна суьдхо хиллачу Янгулбаевн доьзал\nБакъоларъярхочун Янгулбаевн Соьлжа-ГIалара гергарнаш зIене бовлуш бац


ГIуран-бутт 20, 2020\nОршот, 14 де\nДагестанера вахархо Кардашов Алексей бакъо йоцуш сацийна, цул тIаьхьа тIепаза вар теллинчу Гуьмсерчу кхело Росгвардехь гIуллакх деш хилла ши эскархо Абдурашидов Бекхан а, Дукаев Аслан а бехкехилар тIечIагIдина. Арахь даккха 3,5 шой хенаш кхайкхийна царна. "Кавказский узел" агенталло бина цунах хаам. Ткъа бакъоларъярхоша кIеда лерина царна дина таIзар. Маршо Радионо яздира, Хасу-Юьртара аптекахо Кардашов Алексей 2017-чу шарахь лар йоцуш варах. Иза къайлаха наркотикаш юхкуш ву аьлла хетта лаьцна хиллера Нохчийчуьрчу полисхоша. Ницкъаллийн структурашкара ялх белхахо вара, царех виъ шена вевзира, цара Соьлжа-ГIалара Хасу-Юьрта вигира, ткъа цигара – Гуьмсерчу полицин декъе, аьлла, тоьшалла динера Соьлжа-ГIаларчу таксилелорхочо Омаров Сайд-Мохьмада (иза ша а хилла Кардашовгара "Лирика" олу кортабахабен коьчал оьцуш, цо бахарехь). Амма Омаровс тIаьхьо хийцира ша дина хилла дареш – шена тIеийцира Кардашов вер. 2019-чу шарахь лецира ши полисхо Абдурашидов а, Дукаев а, бехкедира царна шайгарчу даржал уьш совбовлар. Ткъа бутт гергга хьалха 9 шо набахтехь такха кхачийра Омаровна Кардашов верна. Тат (ломара жуьгти) хилла волу Кардашов Алексей вар талла дагахь ю Израил, аьлла бара 2018-чу шарахь баржийна хаам. "Шах-Даг" газето Кардашов цунах ахча даккхархьама вадийна аьлла долу дIахьедар даржийра. Кардашовн нанас Якубова Циляс гIо дехна "Iазапна духьалояран Комитете", уьш реза бац кхелахойн таIзар сил дайн хиларна. ТIейогIучу хенахь Лакхарчу кхеле латкъамбан дагахь бу бакъоларъярхой.\nШинара, 15 де\nКъилбаседа ХIирийчуьрчу блогеран Джикаева Маликин нанас нанас Кудзиева Анжелас видео дIаязйина Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане кхайкхамбеш. ЙоьIан нанас доьху, ши де хьалха кхелахоша шен йоIана кхайкхийначу вердиктан тергояр. Наркотикаш лелош хилла аьлла, бехкейинчу Маликина набахтехь даккха кхо шо хан тоьхна.\n"Сан доьзалхочо хьиджаб коьрта а тиллина, шегара товш доцург далийтина, оха цатам хьайна бинехь, къинтIера валар доьху ас хьоьга. Со нана ю, хьо дуккха а зудаберийн да ву, хьо кхета декхар ву, кхаа шарахь набахтехь хан яккха дезахь, цу чуьра араяьлча лартIахь хир юй иза? Сан йоI могуш яц. Туреттан цамгар ю цуьнца. Хуьлуш дарба а дац оцу цамгарна. Ас дехар до хьоьга, оцу гIуллакхна юкъа а гIортахьара хьо. Массара а олу, дийна араер яц иза", - боху нанас. Кудзиевас иштта чIагIдо, шен йоIана тIехь къизаллаш лелайо бохуш а. "Хьан карахь ду дерриг а. Хьан пурба доцуш дитта тIера гIа а ца дужу. Орцах валахьара хьо!", - бохуш, дехарш до Кудзиевас. Цо бахарехь, масех де хьалха Маликин йиша а кхелхина. Москвахь цхьана петар чохь карийра цуьнан дакъа. Карладоккху, Зазадокху-беттан 9-чохь Соьлж-ГIалахь лецира Джикаева Малика. Наркотикаш латтош хилла аьлла, шеконаш эгнера цунна тIе. Хьалхо Джикаевана гIуда туьйхира, магийна йоцчу меттигехь герз кхийсарна. Полисхочун барзакъ а доьхна, герз диттинера цо. Инстаграмехь цо зорбане йоху провокацин видеошна тIехула иза лаьцна бохуш, дIахьедар динера хьалхо йоьIан гергарчара.\nКхаара, 16 де\nШен хIусамнанна а, берашна етташ хиллачу Нохчийчуьрчу мухIажирна набахтехь даккха кхо шо хан тоьхна Францехь. Ним гIалин кхело тIечIагIдина, тIаьххьарчу пхеа шарахь доьзалехь цо ницкъ беш хиларх. Меттигерчу Objectifgard гIирсо бина цунах лаьцна хаам. Кхелан шолгIачу ладегIаршкахь бехкевечо мукIарло динера, ша билггал зудчунна етташ хилар, цунна шена "пайдена" аьлла. "Ас хIусамнанна тоьхнехь а, цунна йогIуш тухура", - аьлла, дIахьедина цо кхелахошка. Берашна тIехь гIело ца латтийна ша аьлла цо: "Вовшех лета бераш, шайна тIехь чевнаш а еш, ткъа сан зудчо доьзал суна дуьхьал боху". Бехкевечунна тоьхна хан мел а лахъян гIоьртира адвокат Муссаву Шарлен, нохчийн "культура вайчуьнца йогIуш яц" аьлла, бехказваккха гIуртуш, амма кхелахошна таIзар кIаддаллал тоаме ца хийтира цуьнан дешнаш. Дашадоуьйту, карарчу шеран аьхка Нохчийчохь йийра Умаева Мадина. Цуьнан нанас чIагIонаш йора, шен йоI хIусамехь гIело ловш яра, майрчо йийна иза бохуш.\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан юкъагIоьртинчул тIаьхьа, нана декхаре хилира шен дешнаш юхаэца а, йоьIан хилла марзхой къинтIера баха а. Ткъа цуьнан хиллачу невцана керла хIусам елира Кадыровн фондо.\nЕаара, 17 де\nЕвропехь вехачу нохчийн блогерна Абдурахманов Тумсона динчу тIелатарх гIуллакх листина дели шведахойн кхелехь. Блогеро шен телеграм-каналехь ша бинчу хаамца, дIаяьхьначу кхелан-медицинан экспертизано тIечIагIдина, тIелетта Мамаев Руслан а, цуьнан декъахо Шапиаева Эльмира а кхетам чохь а хилла, шайгара даьллачух жоьпе озон йиш а ю аьлла. КарабогIучу Дечкен-баттахь кхелахоша бовзуьйтур бу шаьш бина сацам. Абдурахмановс бахарехь, прокуроро мел лахара а итт шо хан ехна киллерна, ткъа цуьнан декъашхочунна бархI шо. Делахь а, таIзар луьра ца хила тарло аьлла хета блогерна. Амма доккхачу декъанна ша реза ву дIаяьхьначу процессна аьлла, билгалдаьккхина Абдурахмановс."Iаламат говза, кIорггера теллира цара и гIуллакх", - аьлла блогеро. Чиллан-беттан 26-чу дийнахь Швецерчу Евле гIалахь дира Абдурахмановна тIелатар. Официалехь йоцчу информацица, Оьрсийчуьра веана Мамаев Руслан ву иза динарг.\nБлогеро чIагIдарехь, Соьлж-ГIалара Iабдурахьман цIе йолу стаг ву киллер ваийтинарг. Зазадоккху-беттан 1-чу дийнахь Оьрсийчоьнан кхин ши вахархо а лаьцна Швецехь Абдурахмановна динчу тIелатарца доьзна.Яхначу аьхка Швецин полицино хаам бира Абдурахманов вен г1оьртинчаларахь Хасханов Имран а ву аьлла. Нохчийчуьрчу куьйгалхошна оппозицехь лаьтта блогер ву Абдурахманов Тумсо. Iедало шена тIе зуламаш хьерчо долийча битина цо шен даймохк.\nПIераска, 18 де\nОьрсийчоьнан президенто йоьдучу пресс-конференцехь шен лаккхара мах хадорна баркалла аьлла Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Нохчийн "Вайнах" телехьожийлан журналисто, хьуна хетарехь, стеннца доьзна ду Малхбузено Кадыровна а, цуьнан гонна а дуьхьал йоху санкцеш аьлла, хаттар динера. Кадыров шен республикан интересаш Iалашйина ца Iаш, йоллу пачхьалкхана гIаролехь лаьтташ ву, цундела Оьрсийчоьнан оппоненташа цунах шайн Iалашо йина аьлла, жоп деллера Путина."Ас даггара баркалла боху Оьрсийчоьнан президентна Путин Владимирна сил лакхара мах хадорна ас дечу кIезигчу гIуллакхийн. Малхбузен пачхьалкхийн санкцех дерг аьлча, ас царна са ца гатдо. Оцу дозанаш тоьхначу тептарехь со ца хиллехь дара доьхнарг", - яздина Кадыровс "ВКонтактерчу" шен агIонехь. Оьрсийчоьнан бакъ болчу патриоташна бен тухуш яц санкцеш, цундела "Iаламат лакхара мах хадор" ду иза аьлла, билгалдаьккхина Кадыровс.\nШотт, 19 де\nНохчийчохь лаьцна "хIума хуу" Мурдалова Роза\nДагестане "хIума хуу зуда" йолчу ваханчуьра вогIуш лаьцна шаьш аьлла, Нохчийчуьра ши стаг гайтина пачхьалкхан "Грозный" телеканало. Сюжет яьккхинчара дийцарехь, шегара дIаяхна зуда цуьнан гIоьнца юхаерзон лаам хилла цу шиннах цхьахволчун. "Кавказский узел" агенталлан тидам хилла телехьожийло гайтинчу сюжетан."Дагестанера Нохчийчу юхабогIуш совцийна хиллера кегий нах цаьргарчу инзаречу багажах бIаьрг а кхетта. Эчиган догIа а, дарбанаш лелийна хи а, кхин а шеконе гIирс а хилла цара бохьуш. Полисхоша къамел дича къаьстина луларчу республике хIума хуучу зудчунна тIе вахана и шиъ вогIийла. Кхуьнгара дIаяхна зуда юхаян дуьхьалъяьлча, ойла хиллера цуьнан бозбуанчаллашца иза цIа ерзон", - дуьйцу "Грозный" телехьожийло инстаграме яьккхинчу видео тIехь.\nИсламан медицинан Центран говзанча волчу Эльжуркаев Адамна тIевалийна лаьцна шиъ къамел дан. Эххар а, дIахьедо цу шиммо, шайгара ледарло яьлла, бехк ма биллахьара аьлла.Чиллан-баттахь хааме даьккхира, Нохчийчуьрчу полисхоша бозбуанчаллаш лелон ши зуда лаьцна аьлла. "Грозный" канало шен эфирехь гайтира царех лаьцна сюжет а. ХIетахь а, зударшкара бехкаш дохуш, къамел дира исламан медицина Центран коьртачу лоьро Эльжуркаев Адама."Грозный" телеканал корреспонденто дийцарехь, пал туьйсу нах лоьцу компани йолийчахьана схьа Iеламнаха "иттанашкахь Iорабаьхна аферисташ".\nКIиранан де, 20 де\nBBC-н сайтехь дIабаьхьначу кхаж тасарехь, "2020-чу шеран дуьненан спортан седа" аьлла, кхайкхийначу премехь халкъо билгалваьккхина Дагестанера UFC-н латархо, чемпион Нурмагомедов Хьабиб. СовгIат къовсуш бара дуьненчуьра дуккха а гоьбевлла спортхой: баскеболхо Джеймс Леброн а, гольф ловзу Джонсон Дастин а, латархо Тейлор Кэти а, футболхо Ренард Венди а, иштта кхин берш а. Яхначу хенахь "шеран дуьненан спортан седа" кхечира Мухьаммад Iелина а, Роналду Криштиануна а, Федерер Роджерна а, Тайсон Майкна а, Пелена а. BBC-но ша шеран тоьлла спортхо хилар билгалдаккхарца, Нурмагомедовс комментари йитина инстаграмерчу шен пена тIехь: "И совгIат Iаламат мехала ду суна. Ахь дийриг дош хетаро дахарехь а, спортехь кхин а хьунарш даха ницкъ ло хьуна".\nНурмагомедов Хьабиб UFC-н чемпион ву дегIан лахарчу йозаллехь. ХIинццалц схьа иза шолгIа вара тоьллачу латархойн могIарахь. Sherdog рейтинго хIинца дуьнентIехь тоьлла латархо а лоруш, хьалхарчу могIара ваьккхина иза. Абу-Даби шахьарарчу Латархойн гIайри тIехь дIаяьхьначу дуьненан UFC чемпионатехь, дегIан лахарчу йозаллин категорехь, дагестанхочо Нурмагомедов Хьабиба эшийра Американ Штаташкара Гейджи Джастин. Иштта кхочушбина спортхочо шен тренеран, масех бутт хьалха цIеххьана кхелхинчу Нурмагомедов Iабдул-Манапан лаам.


Ростоврчу тIеман кхело листа долийна ГIалгIайчуьрчу Тазиев Iелин (амир "Магас") кхоалгIа бехктакхаман дов – иза ишта а ву хьалха йинчу шина кхело хIоразза а велла дIаваллалц набахтехь кхаба кхачийна. Масех терроран тохар дарна, ГIалгIайчохь президент лаьттинчу Евкуровна кIело ярна бехке а веш, оьмар кхачаяллалц иза маршонах ваккха сацам бира йинчу кхелаша.\nХIинца Тазиев Iелина бехкедо тIеман гIера "Вилайат ГIалгIайчоь" ("Кавказ Имаратан " гIалгIайн сектор) кхоллар а, бандтобанашна коьртехь латтар а, полисхойн а, эскархойн а дахарна тIекховдар а, нах байъар а, шен долахь боцу бахам хIаллакбар а, герзаш лелор а, бомбанаш яр а.\n"Магаса" ша Ростоврчу тIеман кхелах ца теша, бехккъасторхой декъахь а болуш кхел шена тIехь яр дехна. Шена оццу кхело валлалц набахтехь кхаба 2013-чу а, 2015-чу а шерашкахь сацамаш тIеэцна хиларца дузу цо шен дехар, яздо "Коммерсанто".\nЦул сов Тазиевс доьхура шена кхел ша зуламаш дина боххучу махкахь яр.\nАмма кхело тIе ца эцна тутмакхан цхьа а дехар, Охан-беттан 27-чохь гуллур бу Ровтовра кхелахой, дов талла долош.


Росгвардин куьйгалхочун гIовсо Меликовс дарж дуьтуш ду\nИнарла Меликов Сергей\nРосгвардин директоран Золотов Викторан гIовсаша Меликов Сергейс а, Милейко Сергейс а дарж дуьтуш рапорташ чуделла. "Коммерсант" газетано яздо цунах, шайн хьосташна тIе а тевжаш. Церан хаамашца, дахначу кIиранах Золотовс цIеххьана Меликовн декхарш лахдинера, цул тIаьхьа дарж дита лаам хилла цуьнан.\nИнарлийн Меликовн а, Милейкон а балхара дIавала лаар доьзна хила тарло цара Росгвардехь бечу белхан талламбарца кхоллаеллачу претензешца, яздо "Коммерсанто". Дийцарехь, Меликов Милейко Сергейна тIехIоьттина хилла, ткъа цунах гIуллакх ца хилча, цуьнца цхьана дарж охьадилла сацамбина.\nТIаьххьарчу шерашкахь дийцаредора Меликов Сергей Дагестанан куьйгалле хIоттош ву бохуш. Республикан урхалхо Васильев Владимир цомгуш хилла аьлла, информаци яьржича а хьехадора Меликов куьйгалле хIоттор ву бохуш.