Къоман культурин цхьа хазна\nГазиева Аза, Нохчийн Республикан искусствийн хьакъйолу гIуллакххо\n(Йиллина 80 шо кхачарна доьзна, Х.Нурадиловн цIарахчу нохчийн театран дахаран некъе бIаьрг кхарстор)\nКхоллараллин некъан юьхь\nI9I2 шеран аьхке. Цхьана дийнахь Соьлжа-ГIалин майданахь мIаьк-баьлла боьдуш нохчийн синкъерам бара. Шовкъе бохь буьйгIуш кегий нах, гIургIезах кура техкаш, хелхаран ког шаршош мехкарий, юкъа лела жухаргаш. БIаьрса хьостуш, тамехь дара хIоьттина сурт. Хьовсархойн самукъадаьллера. Синкъерам дIабоьхча а, дIасабаха ца лаьара царна. Массо маьIIера къамел хезара, и тайпа синкъерам кест-кеста бан беза бохуш…\nСинкъерам хIоттийнарг Шерипов Хьайдарбек вара – оьрсийн эскаран эпсар. ХХ-чу бIешеран юьххьехь дуьйна иза «вогуш» вара нохчийн театр кхолла лууш. I905-чу шарахь Шерипов Хьайдарбека ондда къахьийгира Л.Андреевн, В.Гаршинан цхьана актехь йолу пьесаш хIитто гIерташ. Амма нохчийн хьовсархой ца кхийтира царех. Оьрсийн лакхарчу драмин «чухлара тоьганаш» хийра дара, театр йовзаза болчу нохчийн хьовсархошна. Шерипов Хьайдарбек ледара актер хилар дацара цуьнан бахьана. Къаьмнийн амал, лазам, лехам башхалла хила тарлора. «Синкъерам» дегаайамца тIеэцаро гойтура, шайн сина гергарниг вайнахана дезаш хилар, цунах кхета уьш кийча хилар а. Кхузахь билгалдаккха догIу: «Синкъерам» сценари язйинарг Шерипов Данилбек хилар, шен къоман гIиллакх, гIуллакх, забар евзаш къахьегна цуо кхоллараллин хьаьттахь. Массарна ма хаъара, Нохчийчохь хIетахь арадолуш хиллачу «Терек» газетан коьрта редактор хилла Шерипов Данилбек, шен къоман «чуьра» дахар девзаш вара. Цундела дукха тамашийна ца хета тахана, шина вашас хIоттийна «Синкъерам» хьовсархоша безаш тIеэцар.\nАмма Шерипов Хьайдарбекан лаам мел боккха хиллехь а театр кхоллар ца нисделира. Iаьржа талу хилла чубаьржира I9I4-чу шарахь дуьненан дуьххьарлера тIом. Цуьнан шогачу тулгIенаша герга озийра Россихь граждански тIом а, Октябран революци а. Кхаа бIе шарахь Россихь олалла дина РомановгIеран кхерч хIаллакбеш, баьрче бевлира коммунисташ. Нохчийн лаьмнашка чаболахь схьакхечира Советан Iедал, массо маьIIе шен аьрха архаш туьйсуш. Муьлххачу хенахь хуьлу массо Iедалан санна, дукхахьолахь дуьйцург, лелориг гал-морзах дуьйлуш дара советан Iедалан а. Амма, хастам хиларо АллахI-Дала аьлла боху: «Цхьа дика доцуш, вуо лур дац». Иштта дара Советан Iедалца дерг а. Мелла а некъ баьстира нохчашна йоза-дешарца йолу уьйр-марзо чIагIъян. БегIийлаш кхоьллира къоман культура кхио а. Вовшах туьйхира литературно-драматически тобанаш. Жигара дIахьош дара царна юкъахь йохьаллин къийсадалар. Уьш Нохчийчохь хилла ца Iара. I926-чу шарахь Ростов гIалахь хиллачу театральни фестивалехь, еригге Къилбаседа Кавказера кхоллараллин тобанашна юкъахь шолгIа меттиг яьккхира, Ошаев Халид куьйгаллехь волуш, цигахь дакъалаьцначу Нохчийчуьра векалша. Иза боккха кхиам бара. Театральни кхолларалло Нохчийчохь хьийкъина зIийдиг тосуш хиларна къеггина тоьшалла дара иза. Цхьа а щеко яцара, цу тайначу зIийдиго беркате заза хоьцург хиларх. Театральни «хорша» синхьаамийн мерза ун хилла каде яьржаш яра Нохчийчохь. Иштта, 1928-чу шарахь Яндаров Мохьмада гулйира кхин цхьаъ драматически тоба. Цхьанхьа Соьлжа-ГIали юккъехь еса хIусам карийна, наха дIакхийсина тишачу аннех сцена йина, болийра къоначу театралаша шайн болх. Забарш, хелхарш, эшарш – и дерриге дара труппин репертуарехь. Забаре интермедеш царна язъеш гIо дора Бадуев СаьIида, иштта цу тобанна юкъахь къахьоьгуш вара яздархочун ваша Бадуев Мовжди, тIаьхьо нохчийн дуьххьарлера халкъан артист. Дийнахь доьшура Яндаров Мохьмада куьйгалла дечу театральни тобано, суьйранна спектаклаш хIиттайора. Езаш тIеоьцура уьш хьовсархоша. Студийцин похIма бахьанехь, шо далале, нохчийн театр аьлла цIе дIаяхара цуьнан. Бакъду, нохчийн къоман театр кхоллаяларан де 1931-гIа шеран I-ра май ларалуш ду, хIетахьлерчу Iедало шен омрица чIагI а дина.\nНохчийн театр кхоллар дахаран бакъдерг хилла даьлча, Iедало Бакура вехна валийра корматаллин режиссер Алили Мамед. Шина шарахь болх бира цуо къоначу актерийн сценически говзалла шаръеш. Дикци, болар, васт кхоллар, – и дерриге Iамо дезаш бара нохчийн актераш. Театральни Iилманан баххаш мукъане а карадерзо дезара. Церан дипломни спектаклана керла пьеса язйира нохчийн къоначу яздархочо Бадуев СаьIида. Цуьнан цIе «ЦIен гIап» яра. 1919-чу шарахь нохчийн Iалхан-Юьртахь цIечу эскарша инарла Деникина эскарца тIом беш баьккхинчу толамах яра иза. Премьера 1933-чу шеран май баттахь хилира. Боккхачу дегаайамца тIеийцира хьовсархоша и. 1933-чу шеран II-чу июнехь арадаьллачу, СССР-н коьртачех цхьаъ долчу «ИЗВЕСТИЯ» газета тIехь, дуккха хастаме дешнаш долуш, йоккха рецензи яра цу спектаклах. Спектакль гинчара дийцарехь, и хьакъ яра иштта шех хастаме дош ала. Цу спектаклехь нисделлачу самукъане бакъдолчех ду Базоркин Идриса язйина «Кремневый пистолет» дийцар а.\n1934-чу шарахь Россин пачхьалкхехь цхьацца хийцамаш хилира. Вайна цунах хилла хийцам-баккхам ГIалгIайчоь Нохчийчоьнах схьатохар бара. Вовшах туьйхира театраш а. Мелла похIма ду аьлла хеташ болу кегий нах Гуьржех деша бахийтира. Цигара вехна валийра лаккхара корматалла йолу говза режиссер Арчил Чхартишвили. Цуьнан уллера гергарло тасаделира нохчийн яздархочуьнца Бадуев СаьIидаца. Цу кхоллараллин гергарлонах доккха беркат делира нохчийн театрана. Гучуевлира керла пьесаш, цаьрца цхьаьни премьераш, актерийн цIерш: Исаева Асет, Ташухаджиева Асет, Мустапаева Хьулимат, Бадуев Мовжди, Туликов Хьамзат, Зубайраев ЯрагIи, Мусаев Хьалим, Сапаров Мохьмад, Алхазов Тута, Исаев Тапа, дуккха кхиберш.\n1936-чу шарахь Москвахь ГИТИС-ехь дешна ваьлла, цIа вирзира нохчийн дуьххьарлера режиссер Батукаев ХIарон. Цуьнан дипломни спектакль яра «Майра Кикила», коьртачу ролехь Бадуев Мовжди волуш. Коьртачу турпалхочун эшарна дешнаш яздира нохчийн къоначу поэта Мамакаев Iаьрбис.\nХХ-чу бIешеран ткъе уьтталгIачу шерийн юкъ Бадуев СаьIидан кхолларалло беркате заза даьккхина мур лара мегар ду. Прозехь болх бина ца Iаш, СаьIида жигара къахьоьгу керла пьесаш язъеш, уьш боккхачу кхиамца хIиттайо нохчийн театрехь. Цу шерашкахь цо язйинчу «ПетIамат» пьеси тIехь спектакль хIоттийра театро, коьртачу ролехь Алиева Тамара йолуш. Актриса хьалхо евзинера хьовсархошна «БЭЛА» спектаклан коьртачу ролехь. Махкахь езаш тIеэцначарех яра Алибеговн инсценировки тIехь театро хIоттийна и спектакль. Хьовсархошна боккха кхиам хетара Бадуев Мовждис кечйина Максим Максимычан роль. Алиева Тамарин Бэлин хазалло цецбаьхна, цуьнга юх-юха хьовса оьхурш кIеззиг бацара. Ала догIу, Алиева Тамара мел оьшу хьийкъина актерски таро, къеггина похIма долуш актриса хилла хилар.\nНохчийн культурин башха кирхьа хилла йоццачу хенахь театр дIахIоттар, хьалхарчу тулгIенехь болх бан буьйлабеллачу актерийн бIаьрла хьуьнар ду. Церан цIерш вай юьххьехь ехира, Алиева Тамара а цу сийлахьчу тобана юкъара йоккхийла доцуш ю.\nI938-чу шарахь кегийрхойн тоба Москва театральни институте деша яхийтира, актерийн говзалла Iилманца юцуш караерзаяйта. Дуьненна евза ГИТИС яра вайн студийцаша хаьржина институт. Минаев Петр, цуьнан хIусамнана Горькая Лидия яра цу институтехь вайн къоначу махкахойн хьехархошна юкъахь.\nТкъа театр кхиамца болх беш яра. Нохчийн актерийн самукъадолура хIора керлачу спектаклах а, шайх дозалла дечу хьовсархойх а. Къоман театр Соьлжа-ГIалахь спектаклаш хIиттийна ца Iара. Аьхкенан довхачу деношкахь хIора юьртахула чекхйолура къоман театр, хьаьттахь болх бечу ахархошна хьалха спектаклаш хIиттош. Цундела евзира театр Нохчийчоьнан массо маьIIехь. Массанхьа езаш тIе а оьцура.\nАмма вайн бакъо яц и муьлха хан яра билгал ца доккхуш кхин дIа къамел дан. Бода букъбеш олаллехь чIагIделлера ХХ-чу бIешеран ткъе уьтталгIа шераш. СССР-хь сталинизман чилла яра, къиза кохьар хилла, адамийн рицкъ охьуш. Нохчийн интеллигенци НКВД-н лармичохь Iазап токхуш яра. Иштта лаьцна дIавигна, къайлаваьккхира Бадуев СаьIид. Балхара дIаваьккхина, Гуьржеха цIа хьажийра Чхартишвили Арчил. Цкъа а хIотто бакъо йоцуш йихкира «ПетIамат» спектакль. ХIинца дика кхета вай цу буьрсачу заманахь, нохчийн поэта Мамакаев Мохьмада яздинчу могIанех:\nIаьржачу халоно хьовзинчохь\nма довла боху цуо.\n1941-чу шарахь болабелира Сийлахь-боккха Даймехкан тIом. 13 эзар сов стаг, шайн лаамехь, тIаме вахара Нохч-ГIалгIайчуьра СССР-на фашистийн бIо тIегIоьртинчу хьалхарчу деношкахь. Царна юкъахь бара, берриге а бохург санна, нохчийн театрера божарий. ЦIахь бисинчу актераша концертни бригада вовшах туьйхира. Къилбаседа Кавказехь цхьа гIала яц цу агитбригадо ЦIечу эскаршна хьалха концерт ялаза. Нохчийн театран актераша дика болх баран къеггина тоьшалла ду, 1943-чу шеран апрель баттахь вайнехан театрана Советски Союзан Турпалхочун Нурадилов Ханпашин сийлахь цIе ялар. Иза боккха юьхькIам бара. Делахь а, дерриге а хи чу кхоьссина тIулг санна дайра шо далале.\nI944-чу шеран 23-чу февралехь махках даьккхира нохч-гIалгIайн къам, цуьнца цхьаьна цуьнан ьоме театр а. Шен къомо меллачу эшамийн къаьхьачу кедан доккха дакъа кхечира нохчийн театрана. Делахь а цуо яхь дIа ца елира. Уггаре а халчу хенахь шен къомана гIортор хилла дIахIоьттира нохчийн театр. Цунна некъ карийра де эшначу халкъан дог хьаста. 1946-чу шарахь Джамбульски областера Ленинагорскехь нохчийн режиссера Батукаев ХIарона, шен куьг кхочехь болу актераш схьагулбина, вайнехан маттахь хIоттийра «Аршин мал Алан» спектакль. Бакъду, цу спектаклера цхьайолу зударийн ролаш ловзош божарий бара, актрисаш ца тоарна. Амма, цу хьоло новкъарло ца йира музыкальни комеди езаш тIеэца. ХIора суьйранна, юх-юха гуллора цуьнга хьовса нах. Нохчий, гIалгIай гулбелла ца Iара. Казахаш, оьрсий богIура нохчаша хIоттийначу самукъанечу спектакле. Эххара гIалин куьйгалло дехар дина спектакль оьрсийн маттахь гайтира. Цунах тоам ца беш, меттигерчу Iедало дехар дина, пьеса казахин матте яьккхира Батукаев ХIарона. Цу цхьана шарахь Джамбульски областан массо юьртахула чекхъелира нохчийн актераша хIоттийна спектакль. Цунах доккха беркат делира. Шахтехь хала болх беш хилла Батукаев ХIарон, областера Iедало кхайкхина Джамбуле вигна, дехаршца цунна тIедиллира, оьрсийн драмин областан театр кхоллар. Батукаев ХIарон кхиамца цу тIедилларца лара а вира. Цундела вайн тахана эвххьаза дозалла дойла ю, Джамбулера оьрсийн драмин областан театр нохчаша кхоьллина аьлла. Ма-дарра дийцича, цу цхьана театрехь йисина ца Iа нохчийн лар: Киргизера оперни театран хьостанехь лаьттина ву Эсамбаев Махьмуд, Бексултанов Iумар, Базоркин Идрис. Мел инзаре халчу хьолехь шаьш нисбаларх, бакъболу нохчий хьаналчу къинхьегамах къехкаш ца хиларна къеггина тоьшалла ду иза.\nХастам хиларан АллаххI-Делан къинхетам хьалхабаьлла, I957-чу шарахь вайнахана цIа берза бакъо елира. Дукха чехка цIа йирзира къоман театр. Боккхачу дегаайамца дIаболийра болх. Москвара схьабаьхкира режиссераш Минаев Петр а, цуьнан хIусамнана Горькая Лидия а.\nКарлаехира хьалха хилла спектаклаш. Билгалъехира кхидIа хIитто лерина пьесаш. Вайнехан кегийрхойн йоккха тоба деша хьажийра Ленинградера театральни институте, Хамидов Iабдулла куьйгаллехь волуш.\nАмма кегийрхой деша хьовсийнера аьлла мукъа Iаш яцара театр. Цо меттахIиттийра хьалха нохчийн драматургашца хилла зIенаш. Кхоллараллин гергарло тосуш, тIеозийра къона драматургаш. Йовзийтира керлачу актерийн цIерш. 1961-чу шарахь, нохчийн театран сцени тIехь болх болийра Багалова Зулайс. Еххачу ханна нохчийн театран зевне илли хилла хьовсархойн дегнашкахь лераме меттиг дIалецира Зулайс. Гамзатов Расулан поэми тIехь «Асет» спектакль хIоттош, цуьнан нене дехар дина, ехна ялийра иза театре. Ткъа режиссераша спектаклера коьрта роль тешийра дуьххьара сцени тIе яьллачу ялхитта шо кхачаза йолчу йоIах. Боккхачу кхиамца Багалова Зулайс иза ловза а йира.\nИштта, юьхьанца яьхначу гIулчех, Багалова Зулайн кхоллараллин кхиамех лара йогIу Алпатун роль а. Нохчийн театрана Мусаев Мохьмада язйина «Цхьана юьртахь» пьеси юккъера ю и роль. Театро изза цIе йолуш спектакль хIоттийра цу тIехь. Кхолларалехь алссам зиэделларг долу актераш бара спектаклехь дакъалоцуш; Зубайраев ЯрагIи, Мустапаева Хьулимат, Исакова Зина, Мусаев Хьалим. Амма царех къаьсташ яцара къона актриса Багалова Зулай. Гуш дара, нохчийн къона йоI къеггина похIма долуш артист хилар.\n1962-чу шарахь Ленинградера театральни институтехь дешна яьлла ц1а йирзира кегийрхойн тоба. В.Шекспиран «Ромео и Джульетта» пьеси т1ехь х1оттийна спектакль еара цара ц1а. Ромеон ролехь вара нохчийн театр езачарна цкъа а вицлур воцу Идаев Юсуп. Джульеттин роль Хаджиева Нелиех тешийнера.\nЛенинградехь дешна яьлла кегийрхойн тобанах ондда гIортор хилира Нохчийн театрана. Бакъдерг хIунда ца дуьйцу, хастам хиларо АллахI-Дала Шен комаьрша къинхетам тIехьовзийна, ца кхоош похIма делла вара царах хIора а. Буьйса хазйина седарчий санна, иэсехь серла йовлу церан сийлахь цIерш нохчийн театр хьахийначохь: Идаев Юсуп, Давлетмирзаев МутIелип, Цицкиев Мохьмад, Дудаев Муса, йижарий ИсаевгIар, Паскаева Раиса, Саиева Тайбат, Минкаилова Зоя, Хаджиева Неля, иштта дIа кхиберш а. Уьш бахьанехь нохчийн театран репертуарехь гучуевлира оьрсийн а, кхечу къаьмнийн а авторийн драмаш. Уггаре а хьалха хьахо лаьа А.Островскийн «Без вины виноватые» пьеси тIехь хIоттийна спектакль. Хьоладен Муровн ролехь Идаев Юсуп вара, Кручинина Еленин ролехь – Хаджиева Неля. Дуьненан даьхни бахьанехь дуьххьарлера безамна йина ямартлонах яра и спектакль. ТIехIиттинчу хьелашка хьаьжжина, эгIаза, адмийн кеглуш, хийцалучу амалех а яра. Кручинина Еленин синъондалла гайта Хаджиева Неллин ницкъ кхаьчнехь, шен турпалхочун амалера цIарматалла гайтира Идаев Юсупа, ерриге а шен актеран говзалла орцахъяьккхина.\nИштта вайн тидам шена тIеийзочарех ю нохчийн театро хIоттийна дуьненахь гIараваьлла вевзачу немцойн поэтан Ф.Шиллеран романтически драма «Коварство и Любовь». И спектакль яра нуьцкъала, цIеначу безамах. Актерийн къегина ансамбль яра спектакль хIоттийнарг: Давлетмирзаев МутIелип, Багалова Зулай, Хаджиева Неля, Исаева Асет, Хадзиев Мохьмад, иштта дIа кхиберш. Церан аьтто белира, еххачу ханна, хьовсархойн дагахь дуьсу долу сирла сурт хIотто. Цундела езаш тIеийцира массара и спектакль.\nХХ-чу бIешеран кхузткъалгIа шераш юккъе доьлхушнохчийн театро бина болх хьехочохь, йийцаре ца йоккхуш юьтийла дац, нохчийн культурехь уггаре мерза стом хилла «Бож-Iела» спектакль. Эзаре кхочуш лаьтта нохчийн актераша цуьнан ловзаяр. Спектаклан премьера хилира I965-чу шеран I-чу майхь. Хамидов Iабдуллас язйина комеди хIоттийнарг вара режиссер Петр Харлип. Буьйса хазйина седарчий санна, серлаюьйлу вайн иэсехь дуьххьара и спектакль хьовсархойн кхиэле йиллинчу актерийн сийлахь цIерш: Исаева Асет, Чимаев Хьамид, Зубайраев ЯрагIи, Алиева Тамара, Дениев Iальви, Мустапаева Хьулимат, Давлетмирзаев МутIелип. Актерийн масех чкъор хийцаделла, вайна массарна дукхаеза «Бож-Iела» спектакль ловзош, амма цIена нохчийн маттахь, халкъан забарш юкъаюцуш язйина пьеса чомах а, басаха ца телхаш, яха йисна театран сцени тIехь а, къоман дахарехь а.\nЗаманан йохалла нур дан ца туьгу кхин цхьа пьеса ю Хамидов Iабдуллас цу шерашкахь язйина, тахнене схьакхаьчна. «Лийрбоцурш» цIе йолу пьеса Советски Союзан Турпалхочух Нурадилов Ханпашех лаьцна ю. ХIетахь къона Омаев Дагун эскарера цIа верзале, цуьнан актери таротидаме эцна, леррина цунна язйина ю бохуш дуьйцу и пьеса. Мухха делахь а, тахана а театран репертуарехь кхиамца дIайоьдуш ю и, хьовсархойн дог хьоьстуш.\nАйтматов Чингисан «ЦIен йовлакх тиллина сан акхтарг» хIоттийра нохчийн театро цу шерашкахь. Хьаналчу къинхьегамах, цIенчу ойланех, сирлачу безамах, акха хуталш санна, наггахь царна новкъарло ечу кIезигчу адмийн амалера сиркхонех яра и спектакль. Хьовсархой ойлане бохуш, чулацаме яра. Ткъа вайна цунах мехала дерг, коьртачу ролашкахь Идаев Юсуп, Багалова Зулай хилар дара, хIунда аьлча, нохчийн театран репертуарехь дукха яц, иштта къеггина похIма долу хIусамдай, хIусамнаной цхьана спектаклехь партнераш болуш.\n1967-чу шарахь режиссеран говзалла караерзийна Ленинградера цIа вирзира Хакишев Руслан. Мерза кхаъ бара иза нохчийн театр езачарна. Цуьнан дипломни спектакль, дуьненна вевзачу испански поэтан Гарсия Лоркин «ЦIий Iанийна ловзар» драми тIехь хIоттийна яра, изза цIе а йолуш. Генара Испани вайн махкана мелла герга юзуш сурт хIоттийнера художника Туладзес. Коьртачу ролашкахь Омаев Дагун, Хаджиева Нелли, Хакишева Хьава, Хучиев Адам, Багалова Зулай яра.\nЦкъа мацах аьрхачу безаман шовкъ кхихкинчух тера дара, малхо дагийначу кху лаьтта тIехь. Бакъду коьртачу турпалхочо Леонардос (цуьнан роль ловзайо Омаев Дагуна) тоххара кхин нускал далийна, доьзалехь кхуьуш ву кIант. Амма синтеме дац цуьнан хIусамненан, каяьллачуьра къевсина даьккхина ирс (хIусамненан роль ловзайо Багалова Зулайс). Цунна хаьа, Леонардос буьйсанна доху синош ша бахьанехь ца дохийла. Духхьарлера безам бу хIусамден хIинца а садууш, цIийца лозуш, дог гIайгIанца Iуьйдуш, буьйсанан тийналлехь мерзачу набарха вохуш. Эххар хабар кхочу, мацах Леонардона езнарг маре йоьдуш ю аьлла. Ткъесах хьалалета кIентан ши бIаьрг. Самадолу цуьнан синхотешкахь тебна хилла иблис. Ойлане вийлар кIиллошна дитина, деган шовкъечу лаамна йийсаре воьду Леонардо. Ловзаргара дададо нускал. Шен зуда, кIант дицдой, невцан юьхьIаьржа хIоттар тергал ца деш, безаман бух боцчу Iинчу эккха Леонардо. Хьовсархойн дагна Iаткъаме лар йитинч хIинца а хьовсархоша тIе а оьцу.\nЦу шерашкахь Нохчийчу цIа вирзира режиссер Солцаев Мималт. Театран коьрта режиссер Солцаев Мималт волуш чекхдевлла шераш нохчийн сценин уггаре а беркате лара догIу. Хиллачу йоккхачу СССР пачхьалкхехь массарел тоьллачу пхеа режиссерех вара Солцаев Мималт. Ша дуккха а шерашкахь куьйгалла дина къоман театр а яьккхира цуо кхоллараллин лаккхарчу тIегIане. Корнель, Шекспир, Гоголь, иштта дIа кхин дуккха а дуьненна евза цIерш олалла деш яра нохчийн театран репертуарехь. Иза данне дац вайн заманан драматурги Солцаев Мималтан тидамера яьллера бохург. Кхин хIумма ца хилча а, Зорин Леонида язйина «Варшавская мелодия» пьеси тIехь изза цIе йолуш хIоттийна спектакль боккхачу кхиамца чекхъелира цу шерашкахь. Ши артист бен вацара спектаклехь дакъалоцуш, амма и шиъ т1ехдика ларийра шайн декхарца. Цхьани тайпа шеко хила оьшуш яц цу декъехь. Идаев Юсуп а, Саиева Тайбат а ма дара и ши артист, халкъана, махкана девзаш а, дезаш а долу. Делахь а, Солцаев Мималтан кхоллараллехь нохчийн театр езархой цецбаьхнарг кхин дара. I968-чу шарахь Мималта ша инсценировка йой, театрехь хIотто кечйо Бадуев СаьIидан «Бешто» повесть. Коьрта роль тешайо Омаев Дагунах, Бусана – Багалова Зулайх, РакаIат – Гичаева Раисах. Мерза кхаъ хилла дIахIоьттира «Бешто» къоман культура езачарна. Лаккхара мах хадийра цуьнан театр евзачара. И мах Соьлжа-ГIалахь хадийна Iаш бацара.\nХХ-чу бIешеран кхузткъе уьтталгIачу шерийн юьххьехь Москва гастролашка яхара нохчийн театр. Дукха спектаклаш яра цига яьхьна: «Нефтяникаш», «ПетIамат», «Бешто», «Лийрбоцурш», иштта кхин а. «Советская культура» газето масех статья араяьккхира театран гастролех дуьйцуш. Цара массара цхьана озехь чIагIдора, шен къеггина хатI долуш, нохчийн театр гIеметтахIоьттина хилар.\nМосквахь театральни институтехь дешна яьлла, цIа йирзира кхин цхьаъ а кегирхойн тоба. «Отелло» яра церан дипломни спектакль. Коьртачу ролехь – Азаев Хьамид. Дездемонин роль ловзош яра Радуева Зураъ. Ягон ролехь гучувелира тахана вайна массарна дукхавеза Джамаев Iимран. Москвара кегийрхойн тоба цIа ерзар а, цул тIаьхьо Воронежера дешна яьлла кхин цхьа тоба тIекхетар а Iаламат мехала дара нохчийн театрана.\nАлссам актераш оьшура чолхе спектаклаш хIитточу коллективана. Царех цхьаъ лара мегар ду нохчийн театро гIалгIайн яздархочун Базоркин Идрисан «Из тьмы веков» романа тIехь хIоттийна спектакль. Ешархошна везавеллачу Калойн роль ловзош Марисултанов Iела вара. Цуьнан деган езаран Зорин роль ловзийра Радуева Зураа. Даима санна, къеггина васт кхуллуш, Насин роль ловзийра Багалова Зулайс. Воккхачу яздархочо роман язъяре терра, къонахчун сибтехь, хIораннан шен-шен вара коьрта турпалхо Калой. Алссам актерски таро йолчу Марисултанов Iелин каелира, и кхиина яьлла адмийн ойла ца йохош, чомехь, сирлачу куьцехь, доьналлех вуьззина бакъволчу къонахчун васт кхолла.\nИштта чолхечаре ю ХХ-чу бIешерийн дезткъалгIачу шерашкахь нохчийн къоман театро хIоттийна «БIешарал а дахло де» спектакль. Айтматов Чингизан «Плаха» романа тIехь йина инсценировка яра иза. Театран боккха кхиам бара и хIоттор. Махкана тIегIерта бохам гуш санна, театро орца дохура адме, цу спектаклаца сема хиларе кхойкхуш, шайн орам биц ца дар доьхуш.\nЯра дера, театран репертуарехь нохчийн авторийн пьесаш цу шерашкахь. Къоман драматургис заза даьккхина мур лара мегар ду и хан. ХIунда аьлча, дийнна цхьа могIа нохчийн драматургин керла цIерш евзира махкана, театро эвсаре бина болх бахьнехь: С.Гацаев, С-Х.Нунуев, Л.Яхьяев, М.Ахмадов. Нунуев Сайд-Хьамзатан «Дела воцург накъост воцуш» пьеса бахьнехь дуьххьара сцени тIехь гайтира вайнахана сталинизман гIуранца цIевзина еана 1944-чу шеран 23-чу февралан шийла Iуьйре, и бахьнехь вайн дай-наноша хьегна къа-бала.\nМассарна хууш ма-хиллара, дистина догIучу хие санна, чалхаш текхош деара СССР пачхьалкхехь ХХ-чу бIешерийн дезткъе уьтталгIа шераш. Ха харца тIедеанчу Iедало хаъал малйира низам лардаран архаш. Нохчийчохь Iуналла доцуш дитира алссам герз. УьнтIе хаьхкина кхоьаш санна, лакхара охьа къамелаш хецаделира «маршо», «паргIато», «демократи» бохучу дешнашца луьста дуьйцина. Бакъду, Нана-Нохчийчоьнна-м бахбеллачу тIамца дирзира уьш, бехк боцчу адмийн цIийн Iаьмнаш хIиттош.\nНохчийн къоме кхайкхаза боьссинчу къаьхьачу балех ондда дакъа кхечира вайнехан театре а. Йохийнера театран гIишло, дукхах болчу актерийн хIусам, Iаьткъинчу эрчоно дегнаш лоьлхуьйтуш, вайна юкъара дIабевлира цхьаболу артисташ. Хала а, лазаме а дара и хьал, амма театр йохьах ца юхуш, доьналлица чекхьелира нохчийн театр цу зиерех. ТIеман авиакхийсарш дIайоьрзушшехь шен кхоллараллин болх карлабаьккхира театро. Юхаденйира массарна дукхаеза «Бож-Iела» спектакль. ХIоттийра керланиг – «Жима Эла». Антуан де Сент-Эзюперин «Маленький принц» повесть ю иза, нохчийн халкъан поэта Абдулаев Лечас нохчийн матте гочйина, режиссера Хакишев Руслана кхиамца хIоттийна. Доккха совгIат дара иза тIеман къизалло сакхачийначу халкъана. Кханенах дегайовхо чIагIйора цу спектакло. Тешавора тIеман чалх дIаерзо гIаьттинчу мехкан къонахчо, вайн дуьххьарлера Президента (Дала гIазот къобал дойла цуьнан) сирлачу сатийсаме къам кхачориг хиларх. Тахна-м, хьалха АллахI-Дела, тIаккха нохчийн мехкан къона баьчча бахьнехь масех ю вайн махкахь театр. Да а, буьйса а ца лоьруш болх беш ю кху деношкахь дезткъа шо кхаьчна пачхьалкхан драмтеатр. Юха денйина М.Ю. Лермонтовн цIарах йолу оьрсийн театр. Болх беш ю тайнагийн театр. Кхоьллина кегийрхойн театр «Серло». Самукъанечу зазанах мел хьийкъина гаьннаш уьш делахь а, церан цхьа цIе ю – нохчийн театр. Нохчийн пачхьалкхан драмтеатро хьанал бинчу балхо таро хилийтина царна дахаран зIийдиг таса. Цундела нохчийн театран дезткъа шо кхачар билгалдоккхуш, цаьрга массаьрга ала лаьа цIенчу даггара: «Ирс, аьтто, беркат даима лаьттийла шун кхерчахь. Кхоллараллин кхиамаш дебийла шун, шайн хьовсархойн дог доккхадедеш. ТIеман къахьо кхин цкъа а ма гойла вайна. Дала декъал дойла шу!»\nНурадилов Х. ц1е йолу театран спектаклийн дакъош./


Къинойх цIанвеш, ялсамане ваха хьакъвеш йолу Iамалш\nХастам бу АллахIана. Цунна хастам а бо вай, Цуьнгара гIо а лоху вай, Цуьнга гечдар а доьху вай. АллахIаца вайн догIмийн вуочу гIиллакхех, вай еш йолчу вуочу Iамалех а ларло вай.\nАллахIа Ша нисвинарг тило да ма вац, Цо тилийнарг нисван да ма вац. Ас тоьшалла до, АллахI воцург кхин дела вац аьлла, – Ша Цхьаъ волу, Шеца накъост а воцуш. Ас юха а тоьшалла до, Мухьаммад Цуьнан лай, Цуьнан Элча а ву аьлла.\nБаккъала а, АллахIан къинхетам боккха бу, Шен хадийна чаккхе а йоцуш, я мел дукха адамех бича а гIеллур боцуш. Адаме шен дахарехь бала я хало кхаьчча, цунна а, Дала цунна тIебоссош болчу къинхетамна а юккъе пардо дулу, нагахь санна, и бала Делера буй а хиъна, оцу стага собарца са ца тохахь. И вай дийцинарг бакъдеш долу делил – хьашташ кхочушдар а, бала дIаайбар а доьхуш долчу доIанашца къинойх цIанвар доьхуш долу доIанаш хиттина хилар Пайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) суннатехь вайна карадар ду. Оцу балхо чIагIдо, адам къинойх цIандалар а, Везчу Дала цуьнан хьашташ кхочушдар а вовшашца доьзна хилар, – аьтто хилар а, ницкъ болуш хилар а Деле гечдар дехарца хиларх терра. Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Гечдар деха шайн Деле, баккъал а, Иза ву-кх дукха Гечдешверг. Цо стиглара шортта догIа доуьйтур ду шуна. Цо гIо дийр ду шуна даьхни, кIентий совбахарца, Цо хуьлуьйтур ю шуна бошмаш, хуьлуьйтур ду шуна хиш-татолаш». «Нухь», 10-12. ХIара аят ду-кх вай дийцинчунна уггар дика тIенисвеш дерг.\nБаккъал а, Дала адам зер, цунна тIе бала боссор адамо летийна къинош бахьана долуш ца хуьлу даима; иза кхаа декъе декъалуш ду:\n1. Дала бала боссорца адам зийча, цо шега кхаьчна бала нахе балха ца бича, и бахьана долуш Дала гечдо оцу адамо летийначу къиношна.\n2. Дала бала боссорца адам зийча, амма цо шега кхаьчна бала нахе балхийча, и бахьанехь оцу баланах Делера Iазап хуьлу цунна, ял хилар доцуш.\n3. Дала ша балийца зер бахьанехь адам доккхадеш а, цуьнгахь диканиг гуш а хилча, иза хуьлу Далла гергахь и лай даржехь хьалаваккхар. ХIара хьал пайхамарийн а (Делера салам-маршалла хуьлда царна), церан верасаш болчу дика Iамал ечу Iеламнехан а дарж ду.\nЦундела, коьртачех ду, Дала, Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) билгалдина къинош нахана довзийтар, уьш летийначарна царах дIацIанбала некъ хьехар, иза доьзна ду и нах Делан къинхетаме догдохуш хилийтарца. Коьрта Iалашо иза а йолуш яздина хIара жайна.\nАллахIа вай Шен къинхетаме кхойкху\nВеза-Сийлахьчу Далла Шен леш дукхабезарца доьзна делилаш сийдолчу Къуръана чохь дуккха ду, дагарлур доцуш. Царех коьрта долчех ду къа латийначу Шен леша дина тоба Дала къобалдар, И царна къинтIера валар, Ша реза волу диканаш Цо царна далар, царна оьгIазваханчул тIаьхьа Цунна юха уьш дукхабезар. И дерриг чулоцуш ду-кх Делан дош.\n1. Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Шайн Деле гечдар деха аш, тIаккха Цуьнга тоба а де, Цо тоьхна хан тIекхаччалц (шу дIакхалххалц) зовкх хьоьгуьйтур ду шуьга, хIора дика Iамал ечунна (цуьнан Iамале хьаьжжина) дика бекхам бийр бу». «ХIуд», 3.\n2. Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Гечдар деха шайн Деле‚ баккъал а, Иза ву-кх дукха Гечдешверг. Цо стиглара шортта догIа доуьйтур ду шуна. Цо гIодийр ду шуна даьхни‚ кIентий совбахарца‚ Цо хуьлуьйтур ю шуна бошмаш‚ хуьлуьйтур ду шуна хиш-татолаш». «Нухь», 10-12.\n3. Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Ша вуон хIума я шен дегIана зулам динарг, цул тIаьхьа Деле гечдар дехнарг, – цунна карор ду Дела гечдеш, къинхетам беш хилар». «Ан-Нисаъ», 110.\n4. Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Ахь ала: «ХIай шайн догIмаш зен дайинарш (къинош летийнарш), аш дог ма дилла Делан къинхетамах. Баккъал а, Дала гечдо дерриге а къиношна. Баккъал а, Иза тIех гечдийриг а‚ къинхетаме верг а ву». «Аз-Зумар», 53.\n5. Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Баккъал а, хьан Дела нахана гечдар дукха долуш Ву, уьш зулам деш болушшехь». «Ар-РаIд», 6.\n6. Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Баккъал а, АллахIана дукхабеза тоба деш берш, цIано еш берш». «Аль-Бакъарату», 222.\n7. Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «АллахIе тоба хIунда ца до цара, Цуьнга гечдар хIунда ца доьху? Баккъал а, АллахI гечдеш, къинхетам беш ма Ву». «Аль-Маида», 74.\n8. Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Аш тоба дахь, и шуна дика ду». «Ат-Тавбату», 3.\n9. Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Цуьнга (Деле) гечдар деха‚ тIаккха Цуьнга тоба де‚ баккъал а, сан Дела (къинхетам барца) гергахь, (доIина) жоп луш Ву». «ХIуд», 61.\n10. Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «АллахIе тоба де аш массара, хIай ийман диллина нах, – шаьш декъалхилархьама». «Ан-Нур», 31.\n11. Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Амма тоба а дина‚ ийман а диллина дика Iамал йинарг – иза ву декъалхиллачарех». «Ал-Къасас», 67.\n12. Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Иза ву Шен леша дина тоба къобалдеш‚ къиношна гечдеш, Иза хууш Ву аш дийриг». «Аш-Шура», 25.\n13. Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «ХIай ийман диллина нах, АллахIе бакъ-цIена тоба де аш». «Ат-Тахьрим», 8.\nХIокху аяташа билгалдо:\n1. Веза-Сийлахь Дела къинхетамца, комаьршонца Шен леша дина тоба къобалдеш, церан къинош дIадохуш хилар.\n2. Веза-Сийлахьчу Делан къинхетамах ду, тоба динчу стеган къинош диканашца Цо хийцар, оцу стага динчу тобанна дуьхьал бекхам беш.\n3. Тоба дар, гечдар дехар адамна ницкъ, даьхни, бахам лучу бахьанех цхьаъ ду.\n4. Веза-Сийлахь Дела ийман диллинчу нахана таIзар дар, чIир эцар дезаш вац, бакъду, тоба а дина, Шега воьрзучу леца къинхетаме, и дукхавезаш ву Иза.\n5. Баккъал а, Делан оьгIазло юссуш яц шен тиларна чохь чIагIвеллачу керста стагана тIе бен.\n6. Баккъал а, Дала Шена Iеса хиллачу адамашна Iамийна тоба даран дешнаш, и къобал хиларан белхаш. Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «Адама Iамийра шен Делера дешнаш, Цо цунна гечдира, баккъал а, Иза Ву гечдеш, къинхетаме». «Аль-Бакъарату», 37.\nДелан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлдаа цунна) нийсачу новкъа нисдо вай.\nВеза-Сийлахьчу Дала къинхетаме волчу Шен Элчане (Делера салам-маршалла хуьлдаа цунна) аьлла: «Оха хьо Элча вина вахийтина вац, Iаламах къинхетам бархьама а бен». «Аль-Анбияъ», 107.\nВеза-Сийлахьчу Дала Шен Пайхамарх (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) лаьцна аьлла: «Баккъал а, шуьга веъна Элча‚ шух шайх а волуш‚ шуна хала хилларг шена дазлуш‚ шу нисдарна тIехь сутара а волуш‚ муъмин нахах доглозуш а‚ къинхетаме а волуш». «Ат-Тавбату», 128.\n(Т1аьхье хир ю)\nЗорбане кечйина Алиев Ахьмада


иранехь - Synonyms of иранехь | Antonyms of иранехь | Definition of иранехь | Example of иранехь | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for иранехь\nTop 30 analogous words or synonyms for иранехь\nАзербайджанийн мотт Баьржина бу Иранехь, Азербайджане, Ӏиракъехь, Россиехь (дукху берш ДегӀастаехь), Гуьржийчоь, Турцехь. Дукхалла 35—40 млн адам.\nКаспий-хӀорд Азербайджанехь а, Иранехь а Каспий-хӀордах хӀинца а олу Хазарин я Мазендеранан (Иранан бердаца йолчу Мазендаран провинцехь дехачу изза цӀе лелочу къоман цӀарах).\nНохчийчуьра акхарой Вайн Къилбаседа Кавказехь а, Закавказехь а, Малхбузехьа Иранехь а хуьлуш ду уьш. Церан дахар ламанан хишца, чалхаш йолчу меттехь, Теркан йистошца ду.\nХафиз Ширази Цуьна байташ гӀажарийн поэзин бохь лоруш бу. Иранехь уьш хӀинца а йошуш а, юцуш а ю. Бухаран ханаллехь XVI—XX бӀешарашкахь школашкахь Ширази байташ Ӏамаяра тӀедожийна дара.\nНастаӀликъ НастаӀликъ, Иран настаӀликъ () — Ӏаьрбийн йозанан ламастин хатӀех цхьаъ ду. ХӀинцалерачу хенахь и хатӀ кӀорггера лелош ду Иранехь, АфгӀанистанехь а, Пакистанехь а.\nВайн заманара Исбаьхьаллин ТехӀеранин музей Вайн заманара Исбаьхьаллин ТехӀеранин музей (), иштта евзаш ю ВзИТМ, иза Иранехь уггаре яккхий йолчу исбаьхьаллин (художественни) музейх цхьаъ ю. Цуьнан 3000-эзар хӀуманийн коллекцеш ю. Иштта ВзИТМ-н йолуш ю уггар йоккха вайн заманара исбаьхьаллин иранан цхьа коллекци.\nДециев, Бисолт Османович Цо толам беккхира АЦШ а, Иранехь а, Италехь а, Норвегехь а, Венгрехь а, Россехь а, хилла халкъашна юккъера яхьаллонашкахь. 1989 шарахь цо толам беккхира Будапештехь хилла дуьненан Гран-прихь.\nАзербайджанаш Азербайджанаш (, я ) — тюркийн мотт буьцу къам, дукху берш Ӏаш бу Азербайджанехь а, Иранехь а. Дукхалла — 30 миллион адам. Кхин Ӏаш бу Россехь (ДегӀаста) а, Гуьржийчохь (Борчалы) а, Туркойчохь а (Карс а, Ыгдыр а).\nМолла Молла () — хуург а, бусалба динан гӀуллакххо а ву. Уьш иштта къаьмнашкахь бу: Иранехь, Турцехь, Пакистанехь, Афганистанехь, Индийн субконтинентехь, Юккъера Азехь а, Босни а, Герцеговинехь а. Маьждиган имам а хуьлу молла.\nИслам Ислам динехь болчарех бусалба нах олу. Бусалба нах шина декъе бекъалуш бу: сунниташ а, шиӀиташ а. Дуьненахь дукхах берш сунниташ бу. Суннизмехь болчу наха массо а Ӏеламнах а, эвлаяаш а къобалбо. Сунниташ баьржина бу: СаӀудийн Ӏаьрбийчохь, ӀЦЭ-хь, Кувейтехь, Кавказехь, и.дӀ.кх. ШиӀизмехь болчу наха къобал цабо эвлаяаш а, пайхамаран беза халифаташ а. ШиӀиташ баьржина бу: Иранехь, Азербайджанехь, Ӏиракъехь а и.дӀ.кх.


Деза совгIат делла Малалина\nФранци -- Юсафзай Малали метта совгIат схьаэца веанера цуьнан да Зияуддин Юсафзай, Париж,09Деч2013\nКхо бутт хьалха Пакистанехь тIалибаша тIелатар динера 15 шо долчу интернет-жигархочунна Юсафзай Малалина. Яланза яьлла йолу и йоI хIинца а кхоччуш метта еана яц. Дуьненна а гIараяьллачу цу кхиазхочун цIе тоххарехь зудаберийн ишколашкахь деша йолчу бакъонехь къийсаран символ хилла. Ткъа кху деношкахь цунна Парижехь делла деза совгIат.\nШа Юсафзай Малала хIицна а Лондонехь шена йинчу чевнех йоьрзуш ю. Цундела цуьнан цIарах совгIат схьаэца веанера цуьнан да Зияуддин Юсафзай. Ткъа йоIана делла долу совгIат яздархочун а, зударийн бакъонашкахь къийсархо а хиллачу Симона де Бовуаран цIе лелош ду. Иза хIора шарахь доллучу дуьнентIехь а зударийн бакъонаш ларъеш болчу жигархошна луш ду.\nСовгIат схьаоьцуш йоьIан дас элира, шена доккха сий ду и кепара преми Малалина ялар, аьлла. „Со вехачу меттигашкахь дай шайн кIентий бахьана долуш бевзаш а, сийдолуш а хуьлуш бу. Ткъа со кIеззиг бен боцучу дайх ву, шайн мехкарий бахьана долуш бевзаш бевллачех“, - элира цуо.\nПакистанехь хIинца а цхьаццайолчу меттигашкахь жигаралла гойтучу тIалибийн тобанех лаьцна цуо элира, уьш хьалха я тIаьхьа Iедалшца берта бахка безар ду, хIунда аьлча цара лерина йолу ша-башха къепе цу махкахь чекхъер йолуш яц, аьлла.\nКарарчу хенахь 15 шо долу Юсафзай Малала шен 11 шо долуш йолаеллера, интернет-машанахь блог олуш долу йозанаш дан. Цуо яздора 2007-чуй, 2009-чуй шерашкахь иза ехаш хиллачу Сват -чIожанехь Iедал шайн дола даьккхина хиллачу тIалибийн леламех а, цара цу чIожера массо а зудабераш доьшуш йолу ишколаш дIакъовлийтина хиларх а лаьцна.\n2011 шарахь БиБиСи телерадиокампанино цунна Дуьненаюкъара берийн совгIат далар даздар бахьана долуш дуьненна а гIараяьлла йолу иза тIалибаша шайн а, Делан а мостагI кхайкхийнера, иза ен чIагIо а еш. Ткъа гIадужучу баттахь ишколера цIа йIогIуш йолчу цунна герз диттинера цабевзаш болчу тIалибаша. ХIетахь дуьйна Британехь дарба деш ю иза, ткъа цуьнан дарбанашца йоьзна йолу харжаш Пакистанерачу Iедало шена тIеэцна.


Герзанна а, ахчанна а дуьхьа: Нохчийчуьра стенна боьлху Украине тIом бан\nУкраина, Луганскан кIошт, Севедонецк. Нохчийчуьра оьрсийн эскархо цхьахдолчу нахбехачу ц1ийнан ларми чохь. 2022-чу шеран Стигалкъекъа-бутт\nБиъ бутт болабелла Оьрсийчоьно Украинана дуьхьала тIом беш. Эскаран могIарш дузархьама махкахь къайлаха мобилизаци ю дIахьош. Лаамхо хила мел-луург Зазадоккху йа Охан беттанашкахь фронте ваха дIавазвелла. Доккхачу декъанна уьш хIинцалера, йа хьалхо ницкъаллин хьукматашкахь болх бина нах бу. Эскархошна хIора баттахь 200-300 эзар сом ахчанаш лур ду баьхнехь а, хIинца лаамхойн терахь лахделла. Сих-сиха латкъамаш до тIамера юхабаьхкинчу наха, ахча буьззинчу барамехь схьа ца делла шайна, барзакъ доцуш, йоккхачу тоьпан дилха санна охьакхиссинера шаьш, юург ца латтайора, бохуш.\n"Хьалха санна 300 эзар а ца ло", - яздо нохчийн лаамхойн чаташкахь. Республикера тIаме бигначийн терахь официалехь ца хьехадо. Цуьнан меттана регионан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дуьйцу, республикера керла йолах лаьцна нах дIахьийсорах лаьцна, ур-аттала тайп-тайпанчу къаьмнех хуьлу уьш а.\nРеспубликехь жигара гулбо кегийрхой социалан машанашкахула, юьртийн, кIоштийн вотсап тобанашкахула, телеграмерчу каналашкахула а. Ур-атталла тIаме хьийсабо набахтехь хан токхурш а, талламна кIелахь берш а. Цул сов, цхьахберш лечкъабо, царна барзакъ, герз кара а делла, тIаме хьажон.\nХила тарло, цхьана зуламна тIехула стаг дIа а лоций, талламна меттана Украине вахар хьоьху цунна\nЛаамхой гулбархьама гIалмакхойн куьйгалхочо омра арахецна, Украинерчу тIаме ваха реза волчунна ахча лур ду аьлла дIа а кхайкхош. 30 эзар сом кхачор ду хIоранна а бюджетера. Краснодарехь лаамхой тешош болх беш хьаькамаш а бу – шаьш бинчу балхах лаьцна администрацина хьалха чот яла деза церан. Хьукматийн куьйгалхошка шайн белхахошна тIеман министраллица контракт яздарехь новкъарлонаш ца яр хьоьхуш арахецар дина гIалин мэро.\nОцу юкъанна фронтера хаамаш кхочу, уггара оьшург эскархошна тоьаш яц бохуш: гIагIдиллина жилеташ, йовха бедарш, кхачанан сурсаташ, дарбанийн гIирс а. Хетарехь, Оьрсийчохь йолах лаьцна нах чекхбевлла ца Iаш, уьш латтон ахча а чекхдолуш ду.\nТIеман низамашца беха\nНохчийчуьра схьаваьллачу юристо, бакъоларъярхо Янгулбаев Абубакара чIагIдо, хIора кIирнах Нохчийчуьра 200 эскархо хьажор ву, аьлла дош делла волу Кадыров Рамзан халонаш ловш ву республикерчу нохчашлахь дийна ницкъ гулбарехь.\n"Сан зерашца, 1400 Нохчийчоьнан вахархо бен ца гулвина, тIаккха верриг республикера дIахьажийнарг кхо эзар стаг бен вац. Агитаци юкъаяьккхина: оха 300 эзар сом ло, ткъа шун кхалхарца йоьзна ял пхи миллион хир ю. Оцу гIуллакхна коьртехь Кадыровн ницкъаллин блокехула гIоьнча Мартынов Даниил ву. Муьлхха а стеган хIинца Нохчийчу а веана фронте кхача йиш ю. Оьрсийчуьра хилла а ца Iаш, ОДКБ-н пачхьалкхашкара, Белорусера, Арменера, Кыргызстанера, Казахстанера а", - боху Янгулбаевс.\nЦо дийцарехь, Нохчийчохь иштта "дIагулбо" шортта оьрсийн къомах нах а. Лаамхой Соьлжа-ГIалин мэре кхойкху. Цигара дукхачу хьолехь Гуьмсарчу тIеман базе хьийсабо, тIаккха уьш герз кхийса, автомат вовшахтаса, оьккхуьйтурш яхка, лазийначарна хьалхара гIо кхачон, тактика лелон а Iамабо. Цул тIаьхьа барзакъ а, герз а кара ло. ГIагI диллина жилеташ, коьрта йохкурш а ца ло – уьш еза хиларна. ТIаккха Украине хьийсабо. Юучунна а, дIасавигарна а ахча дIало.\nАхчанна дуьхьа тIом бан лууш хилла болу Нохчийчуьра бахархой Зазадоккху йа Охан беттанашкахь Украине дIабахана. Церан декъехь бара ницкъаллин хьукматийн белхахой, хIинцлера тутмакхаш, йа хьалха даккхийра зуламаш дарна набахтехь хан яьккхина хилла болу нах а. Чуволларца бина сацам болх бан ца болабелла болу "лаамхой" бара церан декъехь. Уьш массо тIаме боьлхура, Iедалца барт а бина, набахтех хьалхабовлархьама. Янгулбаевс лерина толлура и гIуллакх.\n"Хан токхуш болу [нах] тIаме хьийсор – иза рогIера хIума ду [Оьрсийчоьнна]. Сирла масала – Шемара а, Гуьржийчуьра тIеман тийсдаларш. 2008-чу шарахь Гуьржийчохь Ямадаев Сулима (нохчийн "Восток" батальонан буьйранча. – Редакцин билгалдаккхар) куьйгкIелахь тIом бан зуламхой арабохура. Ур-атталла талламна кIелахь а болуш, "Исламан пачхьалкхан" (организаци террорхойн леринаю, Оьрсийчохь дихкина ду цуьнан гIуллакхаш. – Редакцин билгалдаккхар) агIо лаьцна тIом бан лууш болу нах а арахоьцура Шемахь", - тешна ву Кавказ.Реалиица къамелдинарг.\nНохчийчуьра балхахь болу ницкъахойх а, лаамхойх-рекрутерех а "кадыровхой" олу. Янгулбаевс бахарехь, уьш, дукхачу хьолехь, Украинехь йийсаре ца кхочу, амма сих-сиха артиллерин тохаршна кIелахь кхелха. Оьрсийн чугIортар доладелла бутт баьлча, дуьххьара чуогIорта аьтто боцуш дирзича, кадыровхой кхолгIачу эшелоне хьовсийра. ХIинца уьш украинхойн дIалаьцначу латтанаш тIехь "зачисткаш" еш лела.\nУкраинехь байъиначех мел-кIезиг а виъ нохчо тIом болабалале набахтешкахь, йа талламна кIелахь хилар гучудаьлла Янгулбаевна.\n"Уьш "наркотикийн" артиклашна тIехула бехкебеш бара. Царах лаьцна хаамаш аса церан юьртахошкара а, лулахошкара а тIечIагIбина. Церан кхалхар баккъала хилар гучудаккхархьама, аса сайна церан кешнийн, чуьртийн суьрташ даийта, аьлла дехар дира", - дуьйцу къамелдечо, байъиначийн цIерш а йохуш.\nМударов Абубакар, Чучаев Заур, Успанов Аслан а ву вуьйцург. ТIаьххьарчо Кадыровга видеокхайкхам бинера хьалхо, низамехь доцуш Iедал тIаьхьдаьлла шена аьлла, иштта шена орца дехнера цо. Ша стенна бехкевеш ву ца дийцира цо, амма элира, шена хьалхо кхел йина. ВоьалгIаниг – Имадаев Зейнди – наркотикаш лелорна масийттаза кхел йина вара.\n"Имадаев – царна юккъера уггаре хьерваьлларг ву, - боху Янгулбаевс. Шайн юьртахь массарна бале ваьлла иза, иштта гергарчу наханна а. Сан хаамашца, иза шаьш кадыровхоша вийна, украинхошна тIехь къизаллаш лелорна а, талораш лелорна а. Цуьнан хьокъехь чIир хир яц, хIунда аьлча, гергарнаш цунах дIахаьдда – телекамерана хьалха "Кадыровна гайтархьама" а доцуш, баккъала а".\nБакъоларъярхочо бахарехь, рогIерчу кадыровхошна дихкина ду Украинехь лецнарш хьийзон.\nБарзакъна тIера шевронаш, погонаш, ерриг билгалонаш а схьаяхар тIедожийра тхуна, Оьрсийчу схьакхачалц балаклаваш охьа ца яхар а\n"Иза оьрсийн къайлахчу сервисийн къастийначу наха лелош ду, хьалха хиллачу КГБ-но, НКВД-но, чекисташа санна. Кадыровхошна тIехIуттуш вац со. И нах уггара хьалха ахчанца боьзна бу, цуьнан дуьхьа уьш хIуъа дан кийча бу. Кхечу нехан цIийнах ахча даккха эхь ца хета царна. Амма и нах тIеман низамашца беха, церан шатайпа доьналлин кодекс ю", тешна ву Янгулбаев.\nКадыровхошлахь "иэхье нахалабевлла", бехбала ца луурш а бу, аьлча а, тIеман зуламашца. Церан цхьахдолу дакъа цига омрана кIел а нисделла кхаьчна, къизалле шайн болу безамна ца кхаьчна, билгалдоккху къамелдечо.\nНохчийчохь бахархой нуьцкъаха тIаме хьийсоран система яц аьлла хета Янгулбаевна. Амма бакъоларъярхочо тIедуьту, Европе дехьа а бевлла, мухIажаран статус яккха луучу нохчаша зорбанашкахь йолчу информацех пайда эца мегаш хилар.\n"Кхел йина хилла волу шовзткъа стаг дIалецира Устрада-ГIалахь дукха хан йоцуш, тIаме бахар хьийхира царна. Уьш реза ца хилира. Верриг шовзткъа стаг цIавеара, цхьа а чу ца воьллира. Хила тарло, цхьана зуламна тIехула стаг дIа а лоций, талламна меттана Украинерчу тIаме вахар хьоьху цунна. Цунах теша со. Бутт хьалха, Кадыров лаамхой тоьаш ца хиларан проблемана тIеIоттавелча доладелла иза. Цхьаберш полицин декъе кхойкху, профилактикан къамелаш дан деза олий. Амма Нохчийчохь дIалаьцначул тIаьхьа къайла мел-ваьлларг тIаме ца кхочу. Хьалха санна стаг къайлахчу набахтешкахь вита мега", - боху Янгулбаевс.\nНуьцкъаха Украине хьажийна хилар хууш долчех веккъа цхьаъ ву Халитов Хьасанан ваша, тIетоьхна бакъоларъярхочо.\nЦа кхаба йиш яцара – адамаш ма ду вай\nАнониман кепехь къамел дан аьтто хилла Кавказ.Реалиин Украинан малбалехь "командировкехь" хиллачу Нохчийчуьрчу ФСИН-ан урхаллан белхахочуьнца. Цуьнан тоба йийсаре лаьцначу украинхошна гIаролла деш ю. ХIинца иза шен цIахь ву, Нохчийчоьнан цхьахйолчу юьртахь.\n"Украинаца долу доза оха хадийча, буьйранчас ерриг смартфонаш схьаехира, тхоьгахь йиснарш доьзалца зIе латтон елла кнопкашца йолу телефонаш бен яцара. Иштта, барзакъна тIера шевронаш, погонаш, ерриг билгалонаш а схьаяхар тIедожийра тхуна, Оьрсийчу схьакхачалц коьртера балаклаваш охьа ца яхар а, хIуъа хилахь а, тхайн яххьаш ца гайтар а", - дуьйцу къамелдечо.\nБалхахь болу эпсарш омранца кхаьчнера цига, цара шайна тIедиллинарг кхочушдора. Амма йолах эцна болу лаамхой тIехь камераш йолу телефонашца баьхкинера, видеош язйора, эфирашка а буьйлура, туьтмIаьжигаш ца лелайора, "хецна зуламаш" леладора, меттигера нах хьийзабора, церан бахамаш схьабохура.\nУФСИН-н белхахочо бахарехь, цунна а, цуьнан белхан накъосташна а дихкинера украинхойн йийсархошна кхача бала – "уьш къера хиллалц", аьлча а, украинхойн эскарийн йолу меттиг схьайийцалц. Оцу Iалашонца ВСУ-н эскархошна етта а, Iазап дан а йиш яра.\n"Делахь а, оха уьш кхобура, адамаш дай тхо-м. Тхуна дийнахь лучу ахчанех оха царна кхача оьцура. Хи а лора, низам а дохош, уьш царна камерана чу хьора, - дуьйцу нохчийн эскархочо. – Суна дагадогIу, ши эзарлагIчу шерашкахь тхуна тIехь федералхоша хIинца украинхошна деш дерг лелош. Суна дагайогIу ткъе итт стаг чохь а валлош, хьашташ кхочушдан ведар а лелош хилла йолу и камераш-клеткаш. Кхача а бац. Тхо массо а кхеташ ду и тIом харц хилар, амма омра – омра ду. Республикехь лартIехь дахар хилийтархьама, йа нуьцкъаллин хьукматашкахь болх бо ахь, йа бан а ца бо".\nНохчийн полисхоша шайн социалан машанашкахь лаамхой лоьхуш арахецарш до, цаьрга Оьрсийчоьнан тIеман министраллица контракт яздайта. РогIерчу эскархошна а, сержанташна 34 эзарна тIера 68 эзаре тIе кхаччалц ахча дуьйцу, амма иза Украинерчу леринчу операцехь дакъа лоцуш велахь - кхин а 53 доллар дийнахь. МостагIан техникана тохар дича луш ахча а ду – 50 тIера 300 эзаре кхачалц, иштта тIеман декхарш чекхдевлча, ветеранан кехат а – цо аьтто ло, коммуналан гIуллакхех дала деза ахча лахдан.\nСоьлжа-ГIаларчу яхархочо Iайшата (цIе хийцина ю. – Редакцин билгалдаккхар) дийцина Кавказ.Реалиига, дукха хан йоцуш цуьнан гергара стаг нохчийн коьртачу гIалин цхьахйолчу кIоштан полицино дIалаьцна хилар. Жимастаг "молханашна тIехь" хилар ма-дарра гуш дара. Иза РОВД схьа а валийна, харжамна хьалха хIоттийра: йа доккха гIуда а, набахте а, йа Украине новкъа валар.\n"Иза реза ца хилла, хIинца Нохчийчуьра вада лууш ву иза оьрсийн къилбаседе болх бан. Делахь а, гIуда такха дезаш ву иза, амма ша а, шен ваша паргIат вита лууш ву. Церан хала доьзалан кхоллам бу. Нохчийчохь шолгIа тIом болалуш, 1999-чу шарахь церан да хIусамера ара а ваьлла вайна, хIинца тIепаза вайна лоруш ву иза. ТIом царна кхин ца оьшу, муьлххачу кепехь", - дуьйцу Iайшата.\nЦо чIагIдо, Нохчийчуьра божарий дукхачу хьолехь Украине баха текхабо ахчанца, амма вуьшта а хуьлу.\n"Адамалла йолу стаг цига гIур вац. Амма дуьхьала ойланаш а ю. Кхузарчу Iедална реза боцучарна хета, тIамехь герз а даьккхина, цуьнца дуьхьало ялур ю шайга. Юхабаьхкинчу лаамхойн цхьана декъехь герз лелон аьтто луш кехаташ ду. Герз цIахь леладо цара. Вайнчарах цхьахберш цундела гIерта цига – нохчашна дукхаеза ловзориг бахьанехь… Тапчанаш, патармаш", - боху къамелдечо.\nБакъоларъярхочо Янгулбаев Абубакара а дуьйцу оцу тенденцих лаьцна.\n"ОДКБ-н а, НАТО-н а герзаш схьагулдо муьлххачу дозана уллохь иккхинчу конфликто. Цхьахболу нохчий тIаме боьлху оцу герзанна дуьхьа. Цара догтешна кадыровхой шаьш болуш санна "Ахмат – сила!" бохуш, маьхьарш детта", цигахь герз даьккхина, иза Кадыровн режимна дуьхьала лелон, йа дIадохка дог-ойла хуьлу церан", - боху бакъоларъярхочо.\nОьрсийчоьнан низамашца "лаамхой" боху дош дан а дац. Низамехь йоцу герзан вовшакхетараллина юккъехь дакъа лацар кхелана кIел вуьгу гIуллакх ду\n"Юг" батальонан буьйранча Украинера Нохчийчу герзаца юхаваран масала даладо цо, дийцарехь, оцу бахьанца меттигерчу ницкъахойн бIаьргаш хьалхара дIавелира иза.\n"Делахь а, иза хилале цо тиктокехь шортта видеош арахоьцура. Кадыровс етта а йиттина, ларми чу кхоьссина бохуш, дуьйцура. Украинхошна карадаьхкинчу къамелашкахь цунна тоьшаллаш дара. Кадыровхоша дуьйцура и хилларг. Амма рогIерчу эскархочуьнга фронтера оькхуьйтург схьаялур ю. Дукха хан йоцуш царах цхьаммо ялх шен накъост вийна", - дуьйцу къамелдечо.\nУкраинера юхабаьхкинарш, Янгулбаевс бахарехь, Нохчийчохь официалехь доцу тептаре баха аьлла, омра дина. Ницкъахоша толлу, цара цигара герз деана хилар, цаьрца кхеторан къамелаш до.\n"И болх массочу ханна низамехь доцуш дIахьо Нохчийчохь. Стаг дIавуьгу, цхьана ханна латтаво, тIаккха кехаташна куьйг яздойту, иза кхеторан къамелаш дара, цуьнан цхьа а резавацар дац, аьлла. Амма пенал дехьа хIуъъ а хила мега. Аттачу ижунна тIехьбоьвлла таллархой дIалехка гIерта уьш", - тешна ву бакъоларърхо.\nУьш низамехь йоцу хьукматаш ю\n"Гражданин. Армия. Право" Бакъоларъяран тобанан директоро Кривенко Сергейс шен белхан накъосташца тайп-тайпанчу оьрсийн эскархойн категорешна хьехарш ло. Цо дийцина Кавказ.Реалиига, регионашкахь къайлаха мобилизаци муха дIахьо.\n"Ма-ярра мобилизаци яц, дIакхайкхийна яц иза. Хаамаш тIечIагIдан деза бохуш бахьана а хIиттош (Iилма, доьзал, могушалла), военкомате резервера нах кхайкхар ду дIахьош. Иштта кехат шайга кхаьчча бахархой военкомате схьабан декхаре бу. ДIакхайкхийна мобилизаци ца хиларна, тIеман гIуллакхашка резервера нах дIабига йиш яц. Амма царна хьоьху, тIеман гIуллакхаш даран контрактана куьйг яздар. Реза ца хилахь, военкоматехь иза нуьцкъаха ца дойту. Амма контрактхойн цхьа дакъа гучудолу", - кхетаво Кривенкос.\nНах тешоран процесс ю цуьнца дIахьош, боху бакъоларъярхочо.\n"Лаамхой бу бохурш лоьху Оьрсийчоь мел-ю. ХIинца а билггала хууш дац, муьлхачу сервисашца кечдо церан кехаташ. Уьш контрактхой бац, къаьсттина "лаамхой" бу. "ЛНР-н", "ДНР-н" сервисашкахула, йа доларчу тIеман кампанешкахула. Оцу кепара маса стаг схьагулван аьтто баьлла – хууш дац. Статистика яц, барамаш бийца хала ду. Царна цхьа ахчанаш хьоьху, амма уьш схьа ца ло бохуш латкъамаш хуьлу", - тIетуху къамелдечо.\nЦо бахарехь, лаамхой-рекруташ кхеташ бац, шаьш стенца контракт яздо а, муьлхачу статусехь Украине шаьш хьийсабо а. Ца кхета, уьш низамца йогIуш йоцу сервисаш хилар.\n"Оьрсийчоьнан низамашца "лаамхой" боху дош дан а дац. Низамехь йоцу герзан вовшакхетараллина юккъехь дакъа лацар - иза кхелана кIел вуьгу гIуллакх ду, зуламан кодексехь артикл ю оцу хьокъехь. Амма оьрсийн Iедало оцу артиклана юкъа 2013-чу шарахь дешнаш тоьхна, вахархочо Оьрсийн Федерацин интересаш хьалхатоьттуш тIом беш хилахь, иза жоьпаллех хьалхъавоккху, аьлла. Амма дерриг хийцдала мега, "Оьрсийчоьнан интересаш" хийцаяла мега", - билгалдоккху бакъоларъярхочо.\nБеллачийн доьзалшна хьажийна ахча дIакхачорехь проблемаш хила мега Кривенкос бахарехь. Иза Оьрсийн Федерацин эскархо валахь – бен дац, кхайкхинарг, йа контрактхо, - цунна чевнаш хилахь, йа иза кхалхахь пачхьалкх цунна ахчанца зен меттахIоттон декхаре ю, дерриг цхьана тоьхча иза бархI миллион соьме кхача мега. Амма оцу ахчане кхача йиш ца хуьлу массо ханна.\nЛаамхойх лаьцна дерг дийцича, церан гергарчарна цхьа а ахча ца догIу уьш кхелхича. Вийначун контрактехь яздинарг бен ца кхочу царна. Охан-беттан чакхенгахь Оьрсийчоьнан президенто лаамхо кхелхича пхи миллион сом даларх лаьцна омрана куьйг яздира. Амма муьлхачу сервисо дIадала деза и ахча – кхеташ дац, билгалдоккху Кривенкос.\nКавказ.Реалиино хьалхо арахийцира, Украинерчу тIамехь байъинчу Оьрсийчоьнан Къилбан а, Къилбаседа Кавказан а бахархойн гергарчу нехан дийцарш. Нохчийчуьрчу спецназан базехь эскархой кечбаран доца Iамораш чекх а даьккхина, лаамхойн кепехь 2022-чу шеран Зазадоккху-баттера Стигалкъекъа-батте кхачалц Украине ихнарш бу буьйцурш. Церан долара хаамаш – цIе, фамили, ден цIе, веха меттиг, вина шо, тIаме схьавалийна терахь – Украинан тIеман министраллин кара кхаьчнера.\nОцу хьокъехь дуьххьарчу арахецарехь Кавказ.Реалиино Нохчийчуьра лаамхой бу бохучийн дийцарш далийра. ШолгIачехь – Ставрополан махкара, Дагестанера, Кубанера, Кхарачойн-Чергазийчуьра, ГIалгIайчуьра, Ростован махкара эскархойн а, церан доьзалхойн а дийцарш.


Буро тIа маьждиге марха даьстар | Новости Магаса - БезФормата\nМассане кхабанза баргбоацаш, бусалба наха Дала тIабилла, цар къиношта гешт деш ба параз мархий бутт. Укх бетта шоаш деш дола дикаш, луш дола сагIа совдаккха гIерташ къахьегаш хул дунен тIа мел дола бусалба адам. ХIана аьлча, Дала дуккхазза совдоаккхаргда аьнна да, укх бетта чухь даь дола моллагIа а дика хIама. Даьлера салам моаршал хилда цунна Даьла элчас аьннад яхаш бусалбаша хьадувц, «Ший бусалба вешийга марха дастийтача сага, из кхаьбачун хулаш мо маьл хургба, вокхачун маьлах хIама эша а ца луш», аьнна. Цудухьа цу маьла юкъе баха гIерташ нахага марха дастийтар духьа уж гулбеш царна хIама дуадеш моттиг лелаю бусалба наха.\nБуро тIарча «Суннитский» оалача рузбан маьждиге Iадат а хинна дIадахад, мархий бетта хIара сайранна цига гулбеннача нахага марха доастийташ, дукхача наха цхьана маьркIижа а, пхьера а, таравихьа а, витара а ламазаш деш. Цхьацца болча наха, е тоабаша шоашта белгалъяь сайренаш дIатIа а ийце барт болаш дIахьу из болх. Цу юкъе дакъа лоацаш духхьал хIири хиннача а ца Iаш, гIалгIай а кхыча къамах бола нах а хул.\nМархий бетта юкъ екъалуча буса, Пригородни районерча гIалгIаша вIашагIъелла лелаеш йолча Ингушское национально-культурное общество (ИНКО) «Даймохк» яхача юкъарчено кхы а нах тIахьийха марха доастийташ моттиг нийсъелар. Ала деза цу тайпара марха доастийташ йола сайре гIалгIаша укх шера шозлагIа дIахьош хинналга а, из гIулакх хоза Iадат хинна дIаэтталга а.\nИНКО «Даймохк» юкъарчен тхьамада волча Шоанхой Iамархана Элберда яхачох, укх тайпара вIашагIкхетараш дукхагIа мел хул къамашта юкъе барт совбоал, дIахо йодача хана машар латтаргболаш кIийле хул, нах шойла дикагIа дIа-хьа бовз, беркат дарж.\n«Ер болх оаха ишта лелабу шоллагIа шу да. ХIири, гIалгIай боацаш кхы а дукха кхыча къамах нах хул укхаза маьждиге марха доасташ. Уж болхлой ба, студенташ ба, туристаш ба, иштта кхыбараш а. Царна вай дIадовзийта а, гIалгIай довне боацаш маьрша нах болга дIахайта а, къамаштеи, бусалба нахаи юкъе барт хилийта а, гIалгIашта баха-бахка паргIатагIа хургйолаш а, цига озавала везаш хIама доацилга наха дIабIаргдайта а беш болх ба ер. ХIанз Iадат а хинна дIаэттачул тIехьагIа дIахо иштта барт а болаш, машар тIехьа кхы а ер болх дIагIоргба аьнна хет тхона. Бусалба нах къахетаме, сабаре, кIаьда хила безаш бутт ба ер. Дала вай марха къоабала долда, хьийга хало маьлехьа йойла», — аьнна белгалдир, цу гIулакха хьалха латтача Шоанхой Элберда.\nМаьркIижа ламаз даьчул тIехьагIа маьждига кIалхарча гIата чу IокIал а байна цу чу хIама дуаш, марха доасташ, дIа-хьа къамаьлаш деш ха дIайихьар бусалба наха. Укхаза вена дакъа лоацаш Къилбаседа ХIирийчен муфтий Гацалов Хаджимурат а вар. Марха доасташ нах болча юкъа дош оалаш йистхиннача цо дийцар, бусалба наха цхьана марха дастар шийх беркат хьадоалаш хиларал совгIа, царна маьл хулаш а хIама да аьнна.\n«ЧIоагIа дика болх ба вай тахан укхаза иштта гулденна. ХIана аьлча, дукхагIа вIашагIдеттадаларца, вIаший къамаьл хиларца, гIулакх леладирца мара нах шойла бовзац, гаргалол совъялац. Къамашта юкъе барт хургболаш, вай дахар Даьла раьза хургволча наькъ тIехьа хургдола оагIо лелаеш хила деза вай. Тховсара вай вIашагIкхетар а Ин Ша АллахI иштта да. Доккха беркат да марха дастаргахьа, хица, хурмайца, маькхаца, кхыдолча даарашца. Дала вайна хьаденна беркат да ер. Цул совгIа шийгахьа маьл совбоалаш хIама да наха цхьана марха дастар. Кхыча сагага марха дастийтача сага, из кхаьбачоа хулаш бола маьл хул, вокхан маьлах хIама эша а ца луш. Хурма е хий денна а, е кхыдола хIама денна а вай сага моцал йохайича Дала цох боккха маьл лу вайна», — аьнна дийцар муфте Хаджимурата.\nМарха доасташ хIама диа баьлча юха лакхе маьждиге хьалтIа а байна гулбеннарашта юкъе викторина оалаш йола яхьараш дIайихьар. Цига хинна хаттараш дар бусалба динца дувзаденна. Викторина дIахьош хиннар вар Къилбаседа ХIирийчен муфте гIонча вола Аршиев Батраз. Марха дастара сайре дIахьош хинначар совгIата Къуръанаш дийкъар хаттарашта нийса жоп денначарна. Уж пхийтта саг вар.\nЦу тIехьа таравихь ламаз а даь, гIулакх чакхдаьлча, цхьацца бола нах шоайла дIа-хьа бовзаш къамаьлаш а даь, хозача гIулакхаца дIа-хьа къаьстар Даьла духьа вIашагIкхийтта тайп-тайпарча къамаех бола бусалба вежари. Белгалде деза, марха доастача дакъа лоацаш хиннараш маьждиг хьалдизза нах бар, аьнна.\nЛакхе интервью енначар аьнначох маьл болаш а, наха юкъе барт беш а Iадат да из. ХIаьта цига нахага марха дастийтара гIулакх цхьан сага шийна дIатIа а ийца, ший цIи ма яккха аьнна дIадерзадаьд. Вай марха а, сагIа а Дала къоабала долда вай.\nМарха дастара цIай хьатIадеча геттара гIадбахе, из дездеш хул дунен тIара беррига бусалба нах.


Перинаталан центрехь кхачамбацарш карийна ГIалгIайчуьрчу прокуратурана\nБераш дуьненчу дохучу махкарчу перинаталан центрехь дуккха а кхачамбацарш карийна ГIалгIайчуьрчу прокуратурана. Оцу урхалло меттигерчу яхархочунна Экажева Тамарина деллачу жоьпа тIехь ду ишта яздина. ГIалгIайн мехкан перинаталан центран коьртачу лоьро Халухаева Людмилас шен декхарш корматаллица кхочуш ца дарх арз динера цо. Экажевана хетарехь, лоьрийн бехках беран цIа дIадаьккхинера цуьнан.\nКехата тIехь билгалдаккхарца,Кавказ.Реалиин артиклехь Экажеван дIахьедаран хьокъехь язйина факташ теллина. Уьш бакъ хилар а къаьстина, ткъа Халухаева тIейогIучу заманчохь оцу тайпаниг ма далийта аьлла, дIахьедар а дина, йитина.\n"Дика а хета, тамашен а ду, лоьрийн гIо кхачочу заманчохь Тамарица нисъелла проблемаш а, кхачамбацарш а прокуратурана хааялар а, - дуьйцу, бакъоларъяран "Мемориал" центраца (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентийн тептара язйина\n"Мемориал", амма и статус шена тIе ца эцна "Мемориало" – редакцин билгалдаккхар) болх бечу цуьнан адвокато Агальцова Тамарас. - Делахь а, тхуна ца тайна, беран цIа дIадаккха хIун бахьана хIоьттинера, къастийна цахилар".\nЭкспертийн жамIашкахь цунах лаьцна яздина хила тарло, боху Агальцовас, амма адвокатийн аьтто ца кхаьчна и кехат каракхача.\nЦундела, оцу гIуллакхан духе кхиархьама адвокаташ дагахь бу шайн экстпертийн сацам байта.\nКарарчу ушеран 2021-чу шарахь Маршо Радионо шен агIоне ийцира, ГIалгIайчуьрчу перинаталан центран коьртачу лоьран ледарлонах а, цуьнан корматалла цахиларх а язйина материал.\nОцу дарбан хIусамехь зенаш хиллачара дуьйцура, шайн беран цIа дIадаккхарх перитонит бахьана долуш. Цул совнах, центрехь бераш дукха леш хилар а къаьстина. Центран белхахоша латкъамаш бора шайн куьйгалхочун "профессионализм цахиларна".\nЭкажевас латкъам биннашехь, дийнна шарахь и гIуллакх тергал ца деш Iийначу прокуратурано, материал зорбане яьллачул тIаьхьа шайн таллам болийра.


Байнарш лехар - иза Iедална товш болх бац\nЯлхалгIа шо ду дуьнено Доьза байначу нехан Де билгалдоккху. Адамийн цхьана декъо дерриг а шарахь белхабо бигинчийн, лечкъийначийн къа-бала, шолгIачу декъо (дукха хьолехь, Iедалхоша) – кху дийнахь, цIарна.\nТкъа шо гергга ду нохчийн къоманна мел къаьхьа ду хиина доьзалера стаг лар йоцуш, кост шегара доцуш, тIехIотта кошабарз боцуш тIепаза вар.\nИштанаш эзарнашкахь бу Нохчийчохь. Цундела, уггаре хьалха, хIара Де нохчий къам дерриг а, лаххьаделла доьлхучу денойх ду ала а тарло.\nЭзарнашкахь байна вежарий бу, йижарий бу. Тхо уьш тхайн байна хиларе терра, тахана а, барз хир бацара те, кхаъ хир бара дегнашна, бохуш, сатуьйсуш Iа\n«Байна нах лоху юкъаралла» - иза махкахь тIаьххьара юьсучу, баккъал а болхбечу адаман бакъоларъечу юкъараллех ю. Цуьнан лидер Кагирова Тамара ша а ю, кхиболу эзарнаш а санна, шен син дакъа – во1- лоьхуш.\nЦунна ца го шайн лехамашна Iедало деш гIо, амма го ен дуьхьалонаш.\nКагирова: «Эзарнашкахь байна вежарий бу, йижарий бу. Тхо уьш тхайн байна хиларе терра, тахана а, барз хир бацара те, кхаъ хир бара дегнашна, бохуш, сатуьйсуш Iа.\nНах дIабоьхкина меттигаш яьстича, церан гергарнаш сапаргIат бевр бара. Цара чIир ца лоьху, цара бекхам ца боьху. Байнарш котамаш, бежанаш ма даций.\nБайначийн доьзалш бу хьалакхуьуш. Сан кIентан кIант ишколехь волуш, хьан да вайна аьлла хаьттича, цунна уллехь Iачу кIанта аьллера, «гIазакхаша дIа а вигина, вайна цуьнан иза». Гой хьуна, церан дегнашкахь и бала бу".\n…Шайн дай, бераш, вежарий, йижарий лоьхучийн леткъамаш деладенна хеза Нохчийчохь. Амма бIаьрхиш, син кхолораш, узамаш буьсу нахана шайнна, уьш бохкийла дац историн тоьшаллашка.\nВуно чIогIа оьшу байнарш бовзуьйту, уьш бигинарш къайла ца бохуьйту тептарш, архиваш. Ткъа и тайпа архиваш президенташна, тIеман, ницкъаллин хьукматашна оьшуш яц, бале хила а тарлуш ю – царех бехкбуьллу, бехк хенан йохалла а тIера ца болуьйту гIаролаш хуьлу. Цундела дерриг а до Оьрсийчоьно хилларш дIашардеш, лораза дойуш.\nБайначех архиваш хьаьнгахь ю, церан тоьшаллаш мел дукха-кIезиг ду, лоьхучу нехан терахьаш хууш дуй?\nТхо тIаьхьа а кхиина, оха теллина, Iорадаьккхинарг аьлча, тхоьгахь 4000 гергга вайначу стагах тоьшаллаш ду.\nОцу хеттаршна дуьззина жоьпаш дала Нохчийчохь вац стагга а. Нахана иза ца лаар а дац бахьана, Iедална цаэшар ду, боху Маршо Радиоца къамел динчу Байсаев Iусама.\nIусамас дуккха а шерашкахь болхбина адамийн бакъоларъечу «Мемориал» юкъараллехь. Массех шо ду деккъа дIа маьршша тIеман архив хIотторхьама Европехь веха. Цуьнан хIора а де оцу балхах лаьтта. Дуьззина дацахь а, бух а болуш, цуьнан олийла ду вайна мехала долу байначийн юккъера терахь.\nБайсаев: «Башха иза дуьззина хууш со а вац. Делахь а, ас айса цигахь болх барна ца бахахь а, ала ду, "Мемориал" ю и болх мелла а системехь бина. ХIора а вайначу стагах, мичахь, муха вайна, тешаш муьлш д1аяздарал совнах, цо прокурорашка кхехьийтина кехаташ а, даьхкина жоьпаш а Iалашдина.\nТхан терахьаш а дац дуьззина, аьтто ца баьлла мехкан центрна дукха юьстахарчу меттигашкахь, лаьмнашкахь и дерриг сурт довза. Цул совнаха, нах а кхоьрура шайна хилла бохам бовзийта. Тхо тIаьхьа а кхиина, оха теллина, Iорадаьккхинарг аьлча, тхоьгахь 4000 гергга вайначу стагах тоьшаллаш ду.\nИ болх оха бо, бийр а бу, Зама йогIур ю я дерриг а толлуш, я оьшучу наха тоьшаллаш тхоьгара дIаоьцуш".\n… Байнарш дагалоцучу кху Денца а дузуш, Оьрсийчоьно генетикан паспорташ делла гергарнаш лоьхучу Нохчийчуьрчу бахархошна – 130. Амма тамаше ду иза дар а. Генетакан паспорташ далар - иза байнарш схьакарочу новкъахь нахана аьтто бар хуьлу. Ткъа дуккха а адам лаьттах доьхкинчу меттигашкахь ахка, талла цамагор? Ткъа архиваш цагулъяр, я байнарш а, я зуламхой а цалехар?..


ДАДАЕВ Сайд-Хьасан. Воккха-Дада а, Iаж а - ГАУ «Издательский дом»\nДАДАЕВ Сайд-Хьасан. Воккха-Дада а, Iаж а\n– Дакъаза ма бала хьо делаI, тахана, мела догIа хилла, ма чIогIа боьлхуш бу хьо, хIун хилла-те хьуна? Юхаберзахьа… Хилларш, лелларш дийца вайшимма, дагна синтем лохуш, – аьлла, Iожан къеначу гIодах шен хебаршка дахна, къахьегаро шагдина куьг хьоькхуш, къамеле велира Воккха-Дада. – Ма дукха хан ю-кх вайшиъ хIокху кертахь деха. Ганза а, ланза а хIун ду? Хьуна дагадогIу а хир дац. Жима синтар долуш беара ас хьо хIокху беша. «Веза Дела, беркате стом бе Ахь кхуьнах сан доьзална а, юьртана а – массарна а! Хьан дуьхьа сагIийна дIабоь-кха ас хIара Iаж. Хьо ву-кх массо а хIума а дендеш, кхиош верг!», – аьлла, бисмилла а даьккхина, латта самсадаьккхина, хьандина, дIадуьйгIира ас хьан синтар. Цкъа а хьогалла ца хааялийтира ас хьуна. Аьхкенан бурконехь хьан гIаш маргIаладола доьлча, кест-кеста хьан экам орамаш хих Iабадора, ткъа цо – массо а га, гIа…\nIаьнан муьрехь, хьо шелонах лардеш, хьан гIодах тIаргIа хьарчабора. Шелонан а, хьогаллин а, мацаллин а къаьхьа чам сайна бевзина хиларна, деш дара ас иза. Хьо царах лардеш. Кхелли а цундела юьллура хьуна гонаха. Хьан орамаш хьандан…\nСан чIогIа самукъадолура хьуна юххехь, хьо хьоьстуш. Дукха сиха кхиира хьо, гIад стамлуш. Дуьххьара хьуна шатайпа исбаьхьалла луш, хьан генаш кхолуш заза гучудаьлча, ма чIогIа кхаъ хиллера суна. Заза стоьмашка – кегийчу Iежашка дирзира. Циггахь чекхъелира хьан – синтаран – оьмар. Хьох, хила ма-безза, Iаж хилира. Къона Iаж, туй тесний бен, бIаьра а хьожур воцуш. ХIора денна вогIура со хьоьга хьажа. Ма чIогIа ларбора ахь хьайн генаш тIе латийна х1ора а 1аж, суна ца гучу куьйгашца ондда дIалаьцна, цхьа а охьа ца божуьйтуш, хьайн пхенашкахула лела хи, хьайна кхоийна а, царна дIакхачийта лууш.\nЦундела кхиир-кха уьш, цIен бос а лепаш, муттанах дуьззина. Ношделча, ахь дуьххьара белла стом а эцна, лулахо волчу вахара со. ЭхI, ма хазахеттера цунна! Дуьненан берриге а бахам ас шена беача санна, ма воккхавера иза.\n«Хьан да-нана схьаделара хIинца, ма хазахетар дара царна ахь дина гIуллакх! Хьан да, Мохьмад, ма вара къаьсттана стом дукха безаш. Шена дезар ца деш, берриге а Iаж, кхор, хьач нахана сагIийна дIабала гIертар вара хьуна. Стом ношлучу хенахь, тоьл-тоьлларг хоржий, некъа йисте, боги чохь, охьабуьллура: тIехволучуьнга схьаэцийта, баийта. Ма чомехь а хуьлура цуьнан уьш, хIара санна!», – элира лулахочо.\n… ХIаъ. ХIора а шарахь мерзачу муттанах дуьззина Iежаш латадора хьан генаш тIе. Стоьмаша тIехдаздой, лаьттах а хьекхалуш, «букар» а доьлхий, хуьлура хьан генаш. Уьш хьалаайдой, хьостий, кагдаларх лардеш, гIортораш хIиттайора. ТIаккха, ахь доккха садоккхуш санна, хеталора. – ДагадогIий хьуна? – къамел дора Воккха-Дадас, Iожан диттах дайн куьг хьоькхуш. Иза доьлхучуьра жимма юхадирзина аьлла хийтира цунна. Оцо кхуьнан дагна гIеххьа хьаам а бира. – Хьан IиндагIехь, ойланийн урх малйой, вехха Iара со, хилларш, лелларш дагалоьцуш, бералла карлайолий. Сайн къаьхьа бералла. Хийрачу махкахь дIаяхара иза. Хийрачу адамашна юккъехь. Новкъа дIасаваха ваьлча, кхерсташ лелачу жIаьлина санна, тIаьхьа тIулгаш кхуьссура, дастаме багаеттара бераша, шайн цIеношна тIехьа а лечкъаш. Жимма а дуьхьалойича, я царна дуьхьалвистхилча: «Iа-ле-лай!», олий, орца доккхура, гIовгIа оьккхуьйтура берийн дай-наноша. Тхан дега я нене дов хьедан богIура: «ДIадехка и шайн берзан кIеза! Тхан бераш арадовла ца дуьту цо. Нагахь аша иза саца ца вахь, Iедале чуволлуьйтур ву… Шу – ямартхой!», – олура. Цара дуьйцучух хIетахь башха кхета а ца кхетара. Суна тIаьхьуо бен ца Iемира церан мотт. Цундела ца хаьара, цара хIетахь хIун дуьйцу.\nВоккха хила воьлча, кхийтира со а: тхо дерриге а царна бIаьрга дан дезаш цахиларан бахьанах. Со а, тхан да-нана а, йиша-ваша а ца деза оха царна дина хIума доций-м хаьара суна, со мел жима хиллехь а, беран кхетам бен сайн ца хиллехь а. Хаьара, тхо цкъа а, цхьанна а ямарт ца хиллий. Ткъа воккха хилча, дерригенах а кхийтира. Дахар хьехамча – дарс ма ду.\n… «Вай цIа дохуьйту боху!» – аьлла, дукха хазахетта, лаьттах ког ца кхеташ, цIа веара цхьана суьйранна дада. Дукха чIогIа самукъадаьлла, и дахьа-декъа меттиг йоцуш, воьлуш, бер санна кхиссалуш, хелхавуьйлуш, цхьана меттехь ца сацалуш, Далла хастамаш беш, тхо, шен бераш, маракъуьйлуш, хьийзара иза, юхаверза ца туьгуш. ХIетахь кхеташ ца хиллехь а, хIинца кхета цуьнан синхьолах а, беро санна, цо лелийначух а. Iойт-яI-кх – ма чIогIа сатуьйсуш хилла-кх иза хIокху махка кхача! Амма, байттамал, Нохчийчоь ган доьгIна-м ца хиллера цунна! ШолгIачу Iуьйранна иза вижинчуьра хьала ца гIаьттира.\nОцу а, цул тIаьхьарчу шина-кхаа дийнахь а, дукхе-дукха адамаш ихира вайга. «Кхин гур вац шуна шайн да. ТIаьххьара хьовса цуьнга», – аьлла, цхьана децас дада волчу чу дигира тхо.\nЮьхь бен кхин гуш хIума доцуш, кIайн киса хьарчийна, Iуьллуш вара дада, велааьшна а хилла. «Хазахетар тIехдаьлла хилла цунна. Цуьнан даге ца ладелла иза. Деллахьа вацара хьо, хIумма а ледара къонах», – элира тхуна тIехьа лаьттачу стага. Цуьнга хьажавеллачу суна гира хебаршка яханчу юьхьа тIехула охьахьаьвдда бIаьрхиш. Со а вилхира тIаккха, чIоггIа…\nЦкъа а ойланех ца воккхура ахь со. Хьайга къамел деш волуш, стом охьабожийна а, новкъарло ца йора. Иштта дукха шераш дIаихна. Со а къанвелла. Хьо а бац къона. Гой хьуна, хебаршка дахна хьайн дитт? Ткъа хIара моьнаш. Дера чевнаш. Тахана а, цара хьайн дегIан мутт лешош, боьлхуш бу хьо. ХIун хилла хьуна? Чевнаш лазаевлла? Я, соьга ладоьгIуш, цхьаъ дагадеана? – юха а хаттаршка велира Воккха-Дада.\nМоьнаша хи лешадора, дечигашна хи хьоду хан яцахь а. Шен къена корта Iожана тIе а таIийна, вист ца хуьлуш, ладоьгIуш Iара къано, цо шен гIайгIа-бала ялхоре сатесча санна. Шена иза хезар ю аьлла, хетара цунна. Хаза лаарна, хаза а хезира. Я моттаделира-те? ХIан-хIа. Иза, гIийлла са а ийзош, дийца болабелира: «Пхийтта шо хьалха хилларг карладаьллера суна. Ма-дарра хIетахь хилла сурт дуьхьалхIуьттуш… Iаьнан оцу шийлачу Iуьйранна, неIарш кегъеш, хьо волчу цIа чу лилхира тIеман барзакъ дуьйхина, герзех боьттина нах. Хьо шайна дуьхьалваьлча, автоматан хен тоьхна когаш тIера галвоккхуш, тIехлилхира уьш. Цхьана чуьра вукха чу лелхаш, ишкапаш чу, маьнгеш кIел хьуьйсуш, массо хIума тIекIелтосуш, цхьаъ лоьхуш бара. Чохь вижина волу хьан кIант, ласттийна лаьтта вахийтира цара. Юха, хуьлучух кхета ца вуьтуш, Iункар-бертал ветташ, араваккха волийра.\n– Кхуьнгара хIун даьлла? Вита хIара! Со ву хIокху кертан да. Ас жоп лур ду кхуьнгара даьллачух, – аьлла, тIечевхира хьо хьалхаваьллачу эпсарна, некъ а боьхкуш.\n– Уйди с дороги, старый! А не то!..


Германи -- Сибрех Хилла Вайнах Дагалоьйцуш Еха Эдитта, 08Чилл2012\n1944-чу шарахь вайнах дIабохийна Сибрех дIабахийтича бухахь цаьрна карийра иштта масех шо хьалха махках баьхна болу немцой. Цу луьрчу шерашкахь вайнахана а, немцошна а юккъахь дуккха а доттагIаллин уьйраш кхоллаеллера.\nКарарчу хенахь Германехь ехаш йолу Фолькер Эдитта а ю Казахстанехь вайнахаца гергарло лелийначерах цхьаъ.\nТамашийна ду дахаран некъаш. Наг-нагахь дагахь а доцу цхьанакхетарш а, уьйраш а кхоллало цкъа а вовший дуьненчохь хиларх лаьцна ойла а ца хиллачу нехан. Ишттачарех дара сан немцойн Дармштадт гIалахь цхьана йоккхачу стагца нисделла цхьанакхетар.\nНемцойн Балтийн ХIусам цIе йолчу цIийнахь ехаш йолчу цу йоккхачу стага цхьана дийнахь гIеххьачу акцентаца нохчийн маттахь сайга „маршалла ду“ аьлча, суна цкъа хьалха иза сайна иштта тарделла моьттира. Амма ела а къежаш лаьттачу йоккхачу стаго немцойн маттахь тIетуьхийра: „Хьалха гIоле хаьара суна нохчийн мотт, хIинца бицбелла", - аьлла.\nИштта евзира суна 75 шо долу Фолькер Эдитта. 20 шо хьалха Казахстанера эххар а шен историн даймахка, Германе, юхайирзина йолу Эдитта Дармштадтерачу немцойн Балтийн ЦIийнан кертахь ехаш яра.\nГермани -- Фолкер Эдиттин хIусам, 08Чил2012\nИдал хин йистошкахь баьхна болу немцой дIабохочу хенахь ялх шо кхаьчна хиллачу цунна дика дагадогIу дIадохош шаьш Сибрех баьхьна болу некъ а, цигахь шаьш лайна халонаш а, ткъа иштта шайл масех шо тIаьхьа бохийна хилла болу нохчийн шайн лулахь охьабиссор а, цаьрца шен хилла дуьххьарлера цхьанакхетар а.\nЭдиттас дийцарехь, 1944-чу шеран Зазадоккху бутт юккъе болучу хенахь дара цунна дуьххьара „нохчи“ боху дош хезча. Шайн доьзалехь шен дас-нанас дуьйцуш хезира шена бохуш, дагалуьйцу цо шаьш даьхначу Казахстанерачу Андреевка олучу жимачу гIалин йистошка дIабохийна болу нохчи балийна. ЦултIаьхьа дукха хан ялале нохчийн бераш а, церан дай-наной а гира шена боху цо.\nШолгIа Дуьненан ТIом болабелча Нацистийн Германина шпионалла лелош хиларна бехке а бина, шаьш бехачу Идал Йистерчу Республикера а, иштта йолчу Советийн пачхьалкхера а схьа а лахьийна, Сибрех а, Юккъерчу Азе а дIабохийра Сталинан, Бериян омрица оьрсийн немцой.\nЦу некъехь официалан хаамашца немцойн кхоалгIа дакъа мацаллех, хьогаллех делира, ткъа цхьа дакъа иштта ЦIечу Армин эскархоша герзаш детташ а дийра.\nЦундела дукха хан ялале Андреевкехь бехачу немцошна а, нохчашна а юкъахь уьйраш тасаелира. Каьстина ишколашкахь берашна юккъахь атта хуьлура шайн бохуш, дуьйцу Эдиттас нохчийн берашца хабаре довлар. Шайн классехь масех нохчийн бер дара бохуш дагалуьйцу цо.\nАмма иза тIаьхьо бен ца хилира. Цкъа хьалха гIалин йистехь эрна арахь Iаьнан юккъехь охьакхиссина болчу бохийначеран шайна чохь Iен тоьланаш яха дийзира, гIорийна латта а охкуш, юу-молчунна гIайгIа бан дийзира, тIедуху хIума Iалаш ян дийзира.\nИзза жимма хьалха шаьш а лайна болу немцой дукхачу хьолехь дика кхетара тIебаьхкинчеран хьолах. Цундела Iедалех кхоьррушехь, цаьрна гIо дан гIертара шайн цIеранаш бохуш, дуьйцу Эдиттас. Ала догIу цо дуьйцуш дерг вайнаха а тIечIагIдеш хилар. Тахана а дукха бу Нохчийчохь Сибрех бохийначу немцоша шайна бина хилла болу озабезам дагалуьйцуш берш.\nФолькер Эдиттина дика дагадогIу цултIаьхьа 13 шо даьлча ша а, шен нохчийн доттагIий а, кхиина мехкарий а болуш, нохчий юха цIа боьрзуьйту боху кхаъ шаьш дехачу меттехь баьржина а, и кхаъ кхаьчна меттигера вайнах ирсана билхина а, цултIахьа шаьш уьш новкъа баьхна а.\n«Цигахь, Нохчийчохь, хIинца а бехаш хир бу-кх уьш, - бохуш дуьйцу Эдиттас, - И хIетахь сан доттагIий хилла Зураъ, Асмарт, Сапихьат. Ларамаза бовза-м ца бевза хьуна уьш?»\n«ХIан-хIа» -олу ас,- «Уьш ца бевза суна. Амма уьш саннарш-м бевза суна бIеннашкахь. ХIунда аьлча, суна дика дагадогIу, дукха жима йолуш дуьйна сайна баккхийчара дийцинарг».\n«Казахстанехь уггаре а цIена бехаш берш немцой хуьлура»...\n«Вай дIадохийначу хенахь вайнахаца къинхетаме хилларш дукхахьолахь немцой бара»... «ЭхI, ма хаза зезагаш леладора Сибрех немцоша шайн керташкахь»... «Вай санна бала-м цу немцоша а хьегна хьуна, цундела хир дара-кх церан вайнахе мелла а озабезам хилар»... Иштта дIа кхин а.\nДармштадтехь ехачу Фолькер Эдиттица ехха Iа со, сайна цкъа а ца гиначу Андреевкех лаьцна, делахь а тхойшинна юкъара болу дагалецамаш буьйцуш. 1944-чу шарахь дуьйна лозуш болу дагалецамаш бу уьш.\nСибрехара Вайнах Дагалуьйцуш Еха Эдитта


ГIуран-бутт 14, 2014\nНохчийчоь --Гадаев Мохьмад-Салахьан 105 шо кхочуш Нурадиловн театрехь хIоттийна васт, Соьлж-ГIала, 10ГIу2014\nКинон а, театран а режиссера, сценариста Яхъяев Салавдис Гадаев Мохьмад-Салахьан сакъийзаме поэзи йовзуьйтуш, васташ хIиттийна Нурадиловн театрехь. Маршо Радион корреспондент хьаьжира спектакле.\nГоваьлла байтанча,гочдархо,Iилманча, философ Гадаев Мохьмад-Салахь вина 105 шо кхочучу, кху гIуран беттан 10-чу дийнахь, Нурадилов Ханпашан цIарахчу къоман театрехь цуьнан сий-лерамна спектакал а хIоттийна, карладаьккхина цуьнан чолхе, халонийн уьйриг а хилла чекхдаьлла къиза дахар а, доьналлех, стогаллех, оццу дахаре болчу безамах юьзна, цуьнан лийрйоцу кхолларалла а. И хIоттийнарг ву режиссер Яхъяев Салавди.\nСхьагарехь , цуьнан аьтто хилира хьовсархой теша а беш, цхьана адаман ойла ца лестинчу, ца кхевдинчу Iаьршашка а вуьйлуш,исбаьхьаллин дешан къайле яьстина байтанча а, доьналла долу стаг-къонах а, хьекъалан а, хаарийн а кIорге йолу юьхьша вовзийта а, цуьнан кхето атта доцу васт хьовсархой дегнашка дижо а. Цунна тоьшалла дара тIеIаткъам хиллачу зударша дIадоху ларамаза даьхкина бIаьрхиш а, чаккхе йоцуш детта тIараш а, айдардешнаш ца кхоош хазадо хастаме дешнаш а.\nСпектакал хIотторан Iалашонах а, Гадаев Мохьмад-Салахьех дош олуш ву математикан Iилманан лакхене кхаьчча говзанча, нохчийн мотт а, литература а езархо а, йовзархо а волу Дадашев Райком. Дахар зеделлачу Iилманчо вуно маьIне лору, мел халонаш тIехиттарх, кхоллараллин некъах ца туьлуш, къармазалла гойтуш чекхваьллачу поэтан дахар къоначарна довзийтар.\nДуьххьала гучуваьлчахьана дуьйна а хьовсархой тидам тIеберзош, церан дог-ойла йийсаре еш, Гадаев Мохьмад-Салахьан васт кхоллараллехь дика ларавелла аьлла хета къоман артист Азаев Хьамзат. Уггар коьртиниг цо, теша а еш, шен ойланна, дахар кхеторна, тидарна тIаьхьаязайора публика. Ка а тоьхна,мацахлерчу дахарера схьаэцча санна, оццул бакъдолчунна герга дара цо олу дош а, «Гадаевн» цIарх ялхайо ойланаш а, цунах «дIа а воьлла»тера лелар а.\nКоьрта-коьртаниг ца аьлчи, спектакало бинчу тIеIаткъаман массо агIо йийца хан кIезиг хиларна билгалйоху ас байтанчо валар-висарх, Iар-дахарх,нохчийн къам дохадарх йина лазаме ойланаш. Цу исбаьхьаллин гайтамехь а коьртачарех яра и теманаш. Къаьсттина Iийжаме а,баттара яьккхинчу шаьлтанан ираллех тера сакIамдеш дагалецаме а дара нохчийн къам дохадар карладалар.(назма)\nГадаев Мохьмад Салахьан вовзар шордеш, цуьнан васт кIаргдеш,цунах кхетар аттачу даккхарехь гIо деш санна екара Сталинан Iедал бахьнехь, къаьхьа кхаж баьллачу къомо Сибрехахь текхначу хенан луьралла, къизалла гойту эшарш а.\nБакъду, дохадаран тема йийцаран лакхе лара йогIу цу спектакалехь Гадаевс ша йоьшуш йолу "Даймахке сатийсар" байт. Схьагарехь шен хенахь Сулейманов Ахьмада алархьама ца аьлла, шен ерриге а исбаьхьаллин иртийн меттан и цхьа байт язйина хуьлуьйтур вара ша.\n(Йоьшуш вверг ву Гадаев рол ловзийна Азаев а, артист Сатуев а).\nЧурт санна лаьтта со ГIум-Азин арахь.\nТянь-шанан лаьмнашка бIаьрг тоьхча, кийрахь\nМалхбузе мел хьийжи, дог Iийжадо.\nМалх, буза бегийна, регIа лахбелча,\nСуьйре а, даш санна, сайна язьелча,\nОйлане дарц даьлла со айавелча.\nДаймахке вуссу со Язал Жалала.\nЛамана арешка гIийла бIаьрг кхуссий,\nДаймахке хьоьжу со Язал Жалала.\nГIайгIанех юьзна го тогIенаш, Iаннаш,\nДайн кешнаш доьхначохь упханийн аннаш\nХьулдан да воцуш го, Язал Жалала.\nВай дина ярташ го тишьелла,гIийла.\nГо сирла шовданаш дай боцуш мийла,\nВайн хьомсара ков-керташ, Каш санна шийла,\nСов ирча карайо, Язал жалала.\nТIаккха со дог духий,аьрцнашка волу,\nIийжачу кийрара мохь –цIогIа долу,\nЯьссачу тогIеша соьца мохь олу,\nIадавой воьрзу со, Язал Жалала.\nГуш а, хезаш а ма-хиллара Гадаев Мохьмадан Салахьан байт йоьшуш а, я цуьнан атта ца нисделлачу дахаран « агIонаш луьстуш» балийна эшаран мукъамаш, Iаламат чIогIа жоп луш бу дечу къамелана а, йоьшучу байтана а.\nДахарх философан кIорге йолу ойланаш ярехь, валар –висар кхеторехь нохчийн исбаьхьаллин литературехь а тоьллачех цхьаъ йолу «ЦIен берд» байте ладугIуш кхетало аьлла хета Гадаевн къонахаллин, доьналлин бух-орамех.\nЦунна ницкъ лург, кханенах, хиндолчух и тешориг хилла хьомечу Даймехкан цхьа юьхк, дакъа вина кхиъна юрт. Цундела лаьа цунна валар цIахь ца хилахь а ша «бераллин той диъначу» Даймехкан кийрахь дIаверза…\nIожалло Iехаво,оьций, дIахьой, Ял йоцуш вирзинарг лар йоцуш вов.\nУьйрашна вицвелча, Далла а вийлой, Базло бах, лахьти чохь упханан тхов.\nДаим со хьегначу ЦIен-Берде гIой, Цуьнга бIаьрг тохалаш, аьтто хилахь.\nЦигахь диънера ас бераллин той, Цигахь лиънера сайн чурт а дагахь.\nГIеллой Iаш хетало безна и мохк. Малх хьуллуш бIаьрг тоьхча геннара дIа.\nХьомсарчу ламанах хьерчаш Iен дохк,Гуш санна вогIалой веха со Iа.\nДог-мерза гул а лой, ЦIен –Берде гIой, дегнийн хьу ясталаш бIаьста-гурахь.\nСан мета бIаьрг тохий, сан бIаьрга гой, Сан берд аш хьасталаш ганза со лахь.\nЦигахь диънера ас бераллин той. Цигахь лиънера сайн чурт а, дагахь.\nПепнаш кIел тIулг богIий, гонаха берд хьой, Безамна бIарлагIа елаш цигахь.\nГадаев Мохьмад-Салахь вина 105 шо кхочучу дийнахь Нурадилов Ханпашан театрехь хIоттийна спектакал дIайирзира чекхъяллалц хьовсархоша хьанала, беркате тIеIаткъам беш. Цуьнан хиламаш кхиаран кюльминаци олу дукъ-лакхе лара йогIу,хетарехь, цхьаболчу литературан говзанчаша Гадаевс ша-шех,шен дахарх язйина лоруш йолу «Дарта» байт.\nИ мел бакъ ду ала хала ду, амма байтах аьлчи-иза нохчийн исбаьхьаллин литературан жовхIарех цхьаъ ду, шеко а йоцуш. Цуьнца доьрзуьйту ас Гадаев Мохьмад-Салахьан йицлур йоцчу,йовр йоцчу байталлех къамел.\nЯхъяев Салавдис спектакл хIоттийна


"Имам Шемалан сий стенна ца айдо-те Дагестанан муфтиято?"\nЧиллан-бутт 15, 2017\n"Матильда" киночуьра сурт: паччахь Николай II а, цуьнан езар Матильда Кшесинская.\nГойтур юй-те Учитель Алексейн "Матильда" кино Къилбаседа Кавказерчу кинотеатрашкахь?\nОьрсийчоьнан гоьваьллачу режиссеран, продюсеран Учитель Алексейн «Матильда» цIе йолу филм кху гурахь гайта йолор ю.\nПаччахьан Николай II-чун а, балетан хелхарш дечу Кшесинская Матильдин а вовшашка кхерстинчу безамах, церан юкъаметтигехь дуьйцуш ю и кино.\nОцу филман гонах юха а гIовгIа гIаттийна Къилбаседа Кавказехь, шо хьалха Iамеркан режиссера Тейлор-Джонсон Сэма кхеле йиллинчу «50 оттенков серого» кино бахьанехь иккхина къовсам а санна.\nОьрсийчоьнан пачхьалкхан Думан кхерамзаллехула йолчу, коррупцина дуьхьало латточу комитетан куьйгалхочун гIовса Поклонская Натальяс, кинон анонс гайтинчул тIаьхьа дIакхайкхийра, Оьрсийчоьнан цхьана регионерчу бусулбанашкара шега арз кхаьчна хиларх, гурахь гайта лерина «Матильда» кино бахьанехь шайн синтем боьхна хиларх.\nГIирман хиллачу прокуроро Поклонская Натальяс «Россия 24» телеканалан эфирехь йистхилла оцу хаамца, амма цо ца яьккхина шега кехат даийтинчу исламан динан юкъараллан цIе.\nИштта бу цо дIадешначу кехатан чулацам: «Оьрсийчуьрчу цхьана махкахь бехачу бусулбанашкара сан цIарах кхаьчна хIара кхайкхам-кехат. Режиссера Учитель Алексейс яьккхинчу филмо оьгIаз дахийтина тхо, тхуна юкъахь сингаттам баржош.\nОцу киночохь сий дойуш, маьттаза гайтина, миллионашкахь православин динехь болчарна а, иштта бусулбачарна а сийлахь-веза хеташ волчу паччахьан Николай II васт».\nХьалхо Поклонская Натальяс прокуратуре къастор дийхира «Матильда» кино йоккхуш дайина бюджетан ахча,нийса хьажийний режиссеро.\nХIетахь цхьана а кепара режессера къепе талхийна меттигаш ца карийра Iедална.\nПачхьалкхан Думан депутата телевизионехь динчу дIахьедарна дуьхьал шиъ кехат тесна кинон автора Учитель Алексейс Оьрсийчоьнан Инарла прокуратуре, гурахь кинотеатрашкахь гайта леринчу шен филмана новкъарлонаш йо аьлла.\nИнарла прокуроре Чайка Юрийга дехар а хьажийна Учителя, кино яьккхина коллектив а, кинотеатрашкахь и гайтарехь шайна гIо кхачийна юкъараллаш а Iалашъяр доьхуш, кеп-кепарчу наха бечу тIеIаткъамах, туьйсучу кхерамех а, цара нахалахь доцург дуьйцуш даржочу эладиттанех а, къаьсттина Поклонская Натальяс ечу дуьхьалонех аьлла, билгалдоккхуш.\nРежиссеран лаам бу депутатца цхьана а кхетта, филм ерриг гайта, оцу филмах цуьнан кхоллаелла харц ойла яйархьама\nОцу юккъехула, Кавказ.Реалии ресурсо теллича, гучуделира Пачхьалкхан Думе кхайкхам бинарг Дагестанан муфтият хиллийла.\nТкъа могIарера бахархой-дагестанхой тIекхуьуш бац, стенна эшна муфтиятна оцу юккъе гIорта?\nПаччахь Николай II цхьана а агIор бусулба нахах хьакхалуш вац, и филм бусулбанаш бехачу мехкашкарчу кинотеатрашкахь гайтар дехка тарло, нагахь санна маьттазалла, эвхьазаллаш цу чохь лелош елахь.\nХIунда аьлча, дукха хьолахь шайн доьзалшца боьлху бахархой кино хьовса.\nИштта бу церан хIоьттинчу хьолах хьажам.\n«Новое дело» газетан журналисте Доной Хьаьжамурде хеттарш дира Кавказ.Реалии ресурсо, дуьхье кхиа гIерташ, мича Iалашонца муфтиято паччахь Николай II эвлаяийн могIаре ваьккхина.\nЦунна хетарехь, нагахь санна республикан муфтиятна «Матильда» паччахьах яьккхина филм цатайнехь, дагестанхой юкъара бац церан дIахьедарна.\n«Муфтиятан кхин проблемаш ян а яц-те, кхечеран сонталлаш йийцаре ца йича? Мухха агIор Николай II гойтуш хилча а, вайх хьакхалуш ма дац и" бохуш, юх-юха карзахвуьйлу Доной.\nТIаьххьара паччахь схьаваьлла РомановгIеран тайпано Дагестанехула тур хьаькхна, паччахьан арданго масех иттанашкахь ярташ ягош.\nНиколай II цхьана а кепара бехк ца хила а тарло, боху журналисто, амма цуьнан хIух схьабевллачара дуккха а зенаш дина Дагестанна.\n«Цул а дагестанхошна лараме а, сийлахь а хетачу Имам Шемалан сий айдина делара муфтиято» аьлла, шен къамел дерзош Доной Хьаьжмурда.\nКху беттан 4-чу дийнахь Дагестанехь Имам Шемал дагалоцуш дIадаьхьначу дийнахь муфтият лергаш таIIийна, юьстах Iар дуьхьал а тухуш.


Украина -- Донбассера сепаратист ву Оьрсийчуьра кхаьчна гIо тIеоьцуш, 4Мар2014\nУкраина тIеман хьелашка а ерзийна, цунна герзашца дуьхьаллаьтта меттигера оьрсийн ницкъаш къобал а беш, царна тIекарло латтайо Оьрсийчоьно. Кремлна товчу кепара Украинерчу сепаратисташкахьа ю Нохчийчоьнан администраци а. Царна хьийсадо даккхий ахчанаш, тIеоьцу цигарчу тIамах уьду оьрсий.\nОцу хьолах дузу Маршо Радионо кху кIиранан хаттар. Шуна муха хета, стенна хьийсабо Кремло Украинера уьду оьрсий иштта а латтанийн гатто йолчу Къилбаседа Кавказе? ХIун бахьана ду Нохчийчоьнан администрацино Украинерчу сепаратисташа лаьцна латтаечу кIошташка даккхий ахчанаша хьежор, оьший иза нохчашна?\n+42, 07 24 0I 98 32. Боцца горгали баийтинчул тIаьхьа тхаьш зIене а девр ду тхо.


Проект:ГӀалгӀай мотт — Википеди\nКЕРТТЕРДАР КЪАМАЬЛӀОМОРГ ДОШЛОРГ БЕРАШТА\nГӀалгӀай мотт — гӀалгӀай къаман мотт ба. Баьржа ба Даькъастен чухьа — ГIинбухерча Кавказе. Ерригача Эрсече гӀалгӀай мотт бувцаш 306 000 (кхо бӀаь ялх эзар) гаргга саг ва. Цул совгӀа гӀалгӀай мотт баьржа ба ГIазакхстане, иштта нагг-наггахьа Туркий Мехка а, кхыдолча Гаргара Малхбоалерча мехкашка а. ГӀалгӀай Республике гӀалгӀай мотт паччахьалкхен мотт ба.\nГIалгIай йоазув (да) (эрс: ингушская письменность) — гIалгIай мотт дIаязбара духьа леладеш дола йоазув. Ше мел хиннача хана чухьа тайп-тайпарча графика ларда тIа хиннад, массехказа хийца а хиннад. Таханарча дийнахьа гIалгIай йоазув кириллица тIа лелаш да.\nШирача хана гIалгIаша къаьстта шоай йоазув леладаь хинна мегалга яздаьд тайп-тайпарча цIихеза болча Iилманхоша. Царна яхар хьагул а даь, гIалгIай лоамара ширача гIалаш тIеи, элгацаш тIеи, маьлха-кашамаш тIеи латтача йоазонашца даь белхашца уж вIашагI а тохаш хоадам беш Iилманхо волча Дударанаькъан Ӏ.-М. аьннад:\n«...учитывая принадлежность ингушей к реликтам древнейших племен Кавказа, сохранившим «все лингвистические особенности языка, присущие этому древнему этническому массиву, фонетика, морфология, синтаксис и лексика которого дают многочисленные примеры родства с хуррито-урартским, протохеттским и шумерскими языками, даже этот неполный перечень пиктографических знаков можно рассматривать как зачатки письма древних предков ингушей».\nМалсагнаькъан Кураза Зоврбик (эрс: Заурбе́к Кура́зович Мальса́гов) — гIалгIай советий йоазонхои, революционери, просветители, Iилманхои ва. ГIалгIай алапат оттадаьр ва латиний йоазона тIа.\nВаьв Этинга 3 дийнахьа 1894 шера. Кхелхав Села 14 дийнахьа 1935 шера.\nГIалгIай тархьара чу тIехьарча бIаьшаренашка гIалгIай метта йоазон 5 алапий ларда тIа хила кхийнад:\nКъонах, воккха саг яха дешаш сийцеи, лерхӀамцеи дувзаденна доацаш, маӀача сага ханашца мара дувзаденна дац\nГӀалгӀай метта къонахчун ший сесагаца хила езаш йола ревность белгалйоаккхаш дош дац. ГӀалгӀай къонахчох массахана из йоалаш хиннандаь, из дош эшаш хиннадац. ХӀанзарча хана е Ӏарбий гӀайрат яха дош леладу, е эрсий ревность леладу, е дегабуам (эрс: подозрение) яхача гӀалгӀай дешаца кхоачам бу, цхьабакъда дегабуамаш дер бусалба динах харц да, хӀаьта гӀайрат маӀача сагаца хила езаш йола хӀама я, цудухьа из дош леладе дагӀац. Цул совгӀа энгарал леладе а гӀерт, амма из шин энгара юкъера гаргало мара яц.\nТаьрахь 4 (цунах хьадоалар а) цаI мара дац гIалгIай метта классашца хувцалуш\nГӀалгӀай «Малх» яха дош хьадаьннад ширача гӀалгӀай «ма» (солнце) яхачохи «алхха» (только) яхачохи\nНах шоайла мархӀалелхар (юкъ тӀа кулг а дулаш) Сибарера цӀабаьхкачул тӀехьагӀа мара доладаьдац. Цул хьалхагӀа на́ха шоайла доазув лорадаьд тӀех ца бувлаш\nГӀалгӀаша леладу «набахте» (эрс: тюрьма) яха дош, эрсий «на вахте» яхача шин дешаех хьадаьннад. ХӀаьта къаьнача гӀалгӀай ӀаьдалагӀа гӀалгӀай набахтенаш хиннаяц. Цун когаметта бехк баьннача сагацара лерхӀам хоадабеш хиннаб, хӀаьта геттара харц хӀама даьчунна «байтмал» еш хиннай\n«Эздел» яха дош «эзе де» (эрс: Делай взвешеннно) яхачох хьадаьннад\n«ХьоалчагӀа» хьалха алхха йоагӀача-йодача деш долча цӀайнах оалаш хиннадац. Дуккха нах чу а бехаш деш долча моллагӀча цӀайнах оалаш хиннад «хьоалчагӀа». Масала, хьоалчагӀа доттагӀал тоссаш деш хиннад е гаьнарча меттера саг цӀавеча.\nГӀалгӀаша Догора́ вахар яха кхетам лелабу арахьа ахча даккха болх бе вахарах. Из хьахиннад эрсий меттала барт бар (каст-кастта каьхатаца чӀоагӀбаь бола) аьнна маӀан долаш долча договор яхача дешах.\nХьаштагӀа яха дош юххьанцара моттиг белгалйоаккха цӀердош хиннадац. Хьашт долаш/долчахьа (эрс: по нужде) аьнна маӀан хиннад цун, цудухьа араваха (хьаштагӀа чу ваха) водар «ший хьаштагӀа» водаш хиннав. Из хӀама ше ма дарра дӀа ца ала, хозагӀа дола дош санна леладаьд хьаштагӀа, хӀаьта цун маӀан хувца а денна, эзди хилар дӀадаларца, «нишка вахар», «аравахар» яхараш юкъедаьннад.\nГӀалгӀай бегаш зоахалол. ДӀаяздаьд 1911 шера.\nГIалгIай каламаши фразеологизмаши\nАстараша вига хьо\nЗIар даьккхад шоана?\nМала веннача дакъа?\nХьа даь вала Iаб\nЧа тешийла хьох\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Проект:ГӀалгӀай_мотт&oldid=50787»\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 16 Тушол 2022, 17:43.


Лийчар, ламазах вохар - ЦIано йар - Хаттар-жоп - Олхазар\nСтаг а, зуда а ламазах дохар\nЛийчар бохучух лууш дерг хIун ду?\nЛийчар – иза доьххьара ниййат а дина, дерриге дегIа тIе хи кхачийтар ду.\nЛийчаран дика пайданаш а, хьекъале бахьанаш а хIун ду?\nЛийчинчунна цкъа делахь ме́л хуьлу, Дала де́ аьлларг цо кхочушдарна. ШолгIа делахь, цIано а хуьлу цунна. КхоалгIа делахь, дегIе жигаралла а йогIу лийчинчул тIаьхьа.\nЛийчаран да́къош хIун ду, мас да́къа ду цуьнан?\n1. Важиб долу лийчар ду, парз лийчар ду, ца лийча мегаш доцу лийчар ду. Иза – лийчар тIедожуьйтуш долчу бахьанех цхьа бахьана хилча дерг ду. Оцу бахьанех цхьа бахьана а хилла лийчар тIедоьжча, дерриге дегIа тIе хи а кхочуьйтуш лийчинчул тIаьхьа бен цхьадолу Iибадаташ дан мегаш дац, масала, ламаз а, Къуран дешар а, иштта кхидIа.\n2. Суннат долу лийчар ду, лийчича ме́л а болуш, ца лийчича къа а доцуш долу лийчар ду.\nВажиб долу лийчар тIедожаран бахьанаш хIун ду?\n1. Муьлхха бахьанца борша стеган оралла ялар а, зудчуьнан дегIан марзонца хи да́лар ду, хуьлийла иза гIенах, йа ловзарца дегIан марзо меттахъяккхарца, йа хьажарца, йа ойланца, йа майрачо а, зудчо а эвхьаза гIуллакх хилийтарца, йа муьлхха а кхидолу бахьанца.\nУмм Саламата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Умм Сулаймас, Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) волчу а еана, элира аьлла: «ХIай АллахIан элча! АллахI вац-кх эхь хеташ бакъдолчуьнах! Зудчунна гIенах шен эвхьаза юкъаметтиг хуьлуш гича лийчар тIедужий?». ТIаккха АллахIан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла: «Дужу, нагахь санна цунна (арадаьлла) хи (оралла) гинехь».\nМуслима дийцина, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира аьлла: «Хи даьлча хи тIедужу». Цуьнан маьIна: оралла араяьлча хица лийчар тIедужу бохург ду.\n2. Стеган а, зудчуьнан а ши бехкеметтиг цхьанакхетар а ду. Майрачо а, зудчо а эвхьаза гIуллакх хуьлуьйтучу хенахь, борша стеган бехкеметтиган корта зудчуьнан бехкеметтиг чохь къайлаболучу кепара цаьршинан ши бехкеметтиг цхьанакхетахь, цаьршинна шинненна а лийчар тIедужу, цул тIаьхьа чекхдаллалц и гIулкх хилийтинехь а, ца хилийтинехь а, хи даьллехь а, ца даьллехь а. Муслима дийцинчу хьадисехь деана ду: «…бехкеметтиг бехкеметтигах кхетча лийчар тIедоьжна». «(Борша стеган) бехкеметтиг (зудчуьнан) бехкеметтигах кхетча лийчар тIедужу, оралла араяьлчи а, ца яьлчи а».\n3. Зудчуьнан беттан рожехь цIий да́лар ду. И цIий дукхах долчу хьолехь цхьана кIиранах хуьлу, цуьнан уггар кIеззиг йолу хан цхьа де ю, уггар дукхах йолу хан пхийтта де ю. И хан дIа а яьлла, цIий сецча, зудчунна тIедужу лийчарца цIанйалар. Лекха хинволчу АллахIа аьлла:\n[Цара хоьтту хьоьга (хIай Мухьаммад) хьайд хиларх лаьцна; ахь ала – иза зене ду, цундела шу дIакъастийла зударех (цаьрца эвхьаза юкъаметтиг ца хуьлуьйтуш, церан) хьайд долчу хенахь; (эвхьаза гIуллакх хуьлуьйтучу кепара) царна герга а ма гIойла уьш (лийчарца) цIанбаллалц, ткъа уьш цIанбелча – шу Iойла цаьрца АллахIа шайга ма-аллара].\n4. Зудчо бер дар а, цул тIаьхьа цуьнан цIий далар а ду. Нагахь санна бер динчул тIаьхьа цIий да́р ца хиллехь, лийча еза зуда; нагахь санна бер динчул тIаьхьа цIий да́р нисделлехь, иза сецначул тIаьхьа лийча еза зуда.\n5. Валар ду. Цхьа бусалба стаг, йа бусалба зуда хIокху дуьненах дIакъаьстича, цаьршиннах цхьаъ делча, бусалба нахана тIедужу и шиъ лийчор, стаг лийчор божаршна тIедужу, зуда лийчор зударшна тIедужу. Шена лаа а лаахь, хаа а хаахь, майрачо шен зуда лийчо а мега, зудчо шен майра лийчо а мега, хIунда аьлча цаьршинна мегаш долу дела вовший дерриге дегI гар. Велларг лийчош волчо иза лийчорна ниййат дан дезара ду.\nИбн Iаббаса (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, хьадж дечу хенахь шен эмкало тIера чу а кхоьссина, хьаша а хьаьшна вийна хиллачу цхьана стагах лаьцна Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира аьлла: «Лийчаве иза хица а, сидраца а».\nЛамазах воьхна волчу стага а, зудчо а дан мегаш доцург хIун ду?\nЦаьршима дан мегаш доцу, цаьршинна хьарам долу хIуманаш хIорш ду:\n1. Ламаз. Цаьршимма цхьанне кепара долу ламаз дан мегаш дац, лийчар тIерадаллалц.\n2. Маьждиг чохь Iар а, цу чохь охьахаар а. Амма маьждиг чохь саца а ца соцуш, цу чухула волавелла дехьавалар – иза хьарам дац, иза мегаш ду.\n3. КаIбатана гонаха тIаваф дар. ХIунда аьлча иза ламаз дар санна ду, цундела ламаз дан мегаш ца хиларе терра мегаш дац тIаваф дан а.\n4. Къуран дешар.\n5. Къуранах Iоттавалар, иза схьаэцар, йа цуьнан кехатех Iоттавалар, йа цуьнан муьжалтах Iоттавалар, йа иза цхьана хIумана чохь лелор а, дIадахьар а.\n6. Беттан рожехь цIий догIуш йолчу зудчо марха кхабар. Къаьсттина иштта йолчу зудчо марха кхаба мегаш дац, хуьлийла иза парз марха йа суннат марха.\n7. Беттан рожехь цIий догIуш йолчу зудчуьнца эвхьаза гIуллакх хилийтар. Иштта йолчу зудчуьнца эвхьаза гIуллакх хилийта мегаш дац.\nСуннат долу лийчарш муьлхарш ду?\n1. Рузбанна лийчар. ПIераскан дийнахь рузбане вахале хьалха лийчар чIагIдина долу суннат ду, цхьаболчу Iеламнаха важиб ду аьлла а ду иза, цундела шен аьтту белахь иза Iад ца дита хьажа веза. Цуьнан хан пIераскана дийнахь Iуьйра ламазана азан дича (молла кхайкхича) дIайолалуш ю, цу хенахь дуьйна мегаш ду рузбанна лийча. Рузба – адамаш гуллу меттиг ю, цундела ишттачу метте воьдуш хилча шен дегI цIена хилийтар дика ду.\n2. Шина Iийдана лийчар. Марха достучу Iийд дийнахь а, гIурбанан Iийд дийнахь а лийчар суннат ду, мелехь ду, дика лоруш ду, Iийд ламазе гIур волчунна а, гIур воцучунна а. ХIунда аьлча Iийд де – деза ду, кечлу де ду, хазлу де ду, цундела цу дийнахь лийчар дика ду.\n3. Малх лацаран ламазна а, бутт лацаран ламазна а лийчар. Цуьнан хан и шиъ лацарца дIайолалуш ю, и шиъ дIахецарца чекхйолуш а ю.\n4. ДогIа дехаран ламазана лийчар. ДогIа дехаран ламазе аравалале хьалха лийчар дика лоруш ду, малх-бутт лацаран ламазана санна.\n5. Велларг лийчинчул тIаьхьа лийчар. Делла адам лийчинарг ша́ лийчар дика лоруш ду.\n6. Хьадж дечу хенахь дика лоруш долу лийчарш:\n- Хьадж доьхкуш, йа Iумрат доьхкуш лийчар.\n- Макка чувоьдуш лийчар.\n- Делкъал тIаьхьа Iарафатехь хан яккхарна лийчар.\n- ТIулгаш кхуьссучу кхаа дийнахь тIулгаш кхисса вахале хьалха лийчар.\n- Мединате чувоьдуш лийчар.\nЛийчаран важиб долу куц хIун ду?\nЛийчарехь важиб (парз, декхар) долу хIума шиъ ду:\n1. Лийча волалучу хенахь ниййат дар. Масала, нагахь санна лийчар парз дерг делахь, «парз лийчар тIерадоккхуш лийча ниййат до ас» аьлла, йа «ламазана цIанлуш лийча ниййат до ас» аьлла; йа нагахь санна лийчар суннат дерг делахь, масала «рузбанна лийча ниййат до ас» аьлла, йа «рузбана ламазана лийча ниййат до ас» аьлла.\n2. Массо метте хи а кхочуьйтуш дерриге дегI дIадилар. Дерриге чIура тIе а, месаш тIе а, месийн баххаш тIе а хи кхачийтар важиб ду.\nИштта и ши хIума ду лийчарехь лардан дезарг.\nЛийчаран суннат долу куц хIун ду?\n1. Хи чохь долчу хIуманна чуIоттале хьалха ши куьг дIадуьлур ду доьххьара, тIаккха шен аьрру куьйга шен бехкеметтиг дIаюьлур ю, шен дегIа тIера боьха йолу хIума а дIацIанйийр ю. ТIаккха и куьг сабанца дIадуьлур ду, саба дацахь латтанца дIадуьлур ду.\n2. Кхоччуш ламаз оьцур ду цул тIаьхьа, ламаз дечу хенахь ма-эццара. Шена лаахь ши ког лийчина ваьлча дIабилархьама тIаьхьататта а мегар ду.\n3. Ламаз эцначул тIаьхьа, коьрта тIера месашна юккъе хица тIадийна долу куьйгийн пIелгаш хьокхур ду, цул тIаьхьа корта буьлур бу кхозза.\n4. Корта билинчул тIаьхьа шен дегIан аьтту агIо дIаюьлур ю, тIаккха аьрру агIо дIаюьлур ю.\n5. ДегI а, меженаш а дIаюьлучу хенахь царна тIе куьг хьокхур ду, хуьлийла иза сабанца йа иза доцуш.\n6. Шен дегIа тIера сетташ йолчу меттигийн къаьсттина терго йийр ю, оцу меттигашка шен куьйгаца схьа а оьцуш хи хьокхур ду, масала ши лерг а, гай гонаха а, цIонгана юкъ а, пхьаьрса кIелонаш а. Нагахь санна иштта йолчу меттигашка оцу кепара хи хьаькхча бен хи кхочуш дац аьлла шена хетахь, и хIума дар важиб хир ду, суннат хилла ца Iаш.\n7. Лийчарехь деш долу и хIуманаш кхокх-кхозза дар, ламаз эцарехь санна.\nЛийчарехь ца дича дика долу хIуманаш хIун ду?\n1. Хи оьшучул сов дайъар ду, хIунда аьлча иза Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) деш хиллачуьнца догIуш доцу дела.\n2. ТIедогIуш-дIадоьдуш доцуш, лаьтташ долчу хи чохь лийчар ду. Лаьтташ долчу хи чохь лийчича, и хи кхечарна ца дезадо, цунах пайда эца дегаза хета. Ткъа нагахь санна и хи 200 литарал кIеззиг хилахь, цу чохь парз лийчар тIера доккхуш цхьаъ лийчахь, и хи юха ламаз эцарна а, лийчарна а лело мегаш ца хуьлу, цундела оццул долу хи эрна дайъар хуьлу цунах. Ткъа иштта оцу хи чохь лийчар дика ца хилча, цхьаъ лийча везаш хилахь хIун дан деза, муха лийча мегар ду аьлча, оцу хи чура цхьана хIуманца хи схьа а оьцуш, иза шена тIе а дуттуш лийча мегар ду.