Къилбаседа ХIирийчохь бина нах бехкебина Испанерчу стагана еттарна\nШолгIа бутт бу Къилбаседа ХIирийчуьра 4 жима стаг Москох лаьцна латтош волу. Церан дайш-наноша дехар дина Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думе а, чоьхьарчу гIуллакхийн министре а, хьал цхьалхадаккха аьлла. ГIуллакх чолхечу даьлла, эшам хилларг – Инохос фамили йолу испанхо – Оьрсийчуьра дIавахана хиларна.\nЛацар хьокъехь хаам бина хийрачу стага\nМоскох Зазадоккху-беттан 19-хь Iуьйранна 4 сахьт долуш инцидент хиллачул тIаьхьа лаьцна Хутинаев Сослан а, Касаев Герман а, Казиев Игорь а, Гогичаев Денис а. Гергарчара дийцарехь, 19-20 шераш долу и 4 кIант буьйсанан клубана уллехь хилла.\n"Клуб чубаха дагахь боцу уьш, цигара дIабуьйла белла", - яздо кегийрхойн дайш-наноша шаьш Пачхьалкхан Думан депутаташка а, чоьхьарчу гIуллакхийн министре а бинчу кхайкхамехь.\nГергарчара чIагIадарехь, оццу хенахь клуб чуьра араваьлла волу маситта кхечу пачхьалкхара стаг дIасатетта волавелла Хутинаев Сослан. И бахьана долуш латар доладелла, дуккха а наха дакъа а лоцуш.\nБехктакхаман гIуллакх долош бинчу сацамехь ялош ю кхин верси. Цу версица, ХIирийчуьра кегийрхойн цIеххьана цабезам кхоллабелла хилла Инохосе. Пайда боццу бахьана а карийна, хулиганалла лело лууш, цунна тIе а бахана, коьртах а, дегIах а буйнаш а, мийраш а биттина цара.\nИнцидент хиллачул тIаьхьа Испанин махкахо Инохос дарбанан хIусаме вахана. Цигахь лоьрашна карийна цуьнан мара а, мочхал а кагдина хилар. Испанхочо латкъам беш кехат чуделла полице.\nЛатар хиллачул тIаьхьа 4 стаг дIалаьцна. Церан гергарчара чIагIдо, царна бакъо ца елла бохуш, шаьш болу меттиг шайга хаийта.\nВладикавказ, лецначеран дай-наной.\n"Йохийна хилла церан зIе тоха йолу а, пачхьалкхан адвокат кхайкха йолу а бакъонаш, - дуьйцу дIалаьцначерах цхьанна дас Хутинаев Владимира. – Тхуна уьш лецна хиларх хаам бира хийрачу стага, нохчочо. Иза а лаьцна хиллера оццу дийнахь, амма иза сихха дIахецна хиллера, ткъа тхан кIенташа цуьнга телефонан номер елла хиллера, хилларг дийцахьара аьлла".\nГергарчара гойту лецначеран дуккха а бакъонаш йохийна хилар. Иштта, уьш лецна хилла Iуьйранна 4 сахьт даьлча, ткъа сацамехь гайтина йолу хан ю 17 сахьт 55 минот. Дай-наношна хетарехь, полицин декъехь церан бераша даьккхина 48 сов сахьт. Дуьхьал иск яла аьтто бийр болу лоьраш а ца хьовсийтина, чевнаш хилар таллам байта уьш лоцуш.\nАдвокаташа дийцарехь, латар долийнарг мила ву къасто а, ларалуш хилларг мила хилла къасто а аьтто бийр болу цу инцидентан видеон юьззина верси ца гайтина царна.\n"Векаллале дехарца цхьа а ца вахана"\nТаллам бар чолхечу даьлла, кхо де даьлча Инохос дарбанан хIусамера араваьлла хиларна а, иза Оьрсийчуьра дIавахана хиларна а. Цунна ца хаьа шена тоьхнарг мила вара, иза букъатIехьа хиларна.\n"Цунна шечара тоьхна хила а ма мега?", - жоп ца доьху хаттар ло юкъаралхочо Кокоев Таймураза.\nХIинца Къилбаседа ХIирийчуьра веъа стеган бакъонаш ларйеш ву цу республикера адамийн бакъонашкахула векал волу Валиев Эльбрус.\n"Тхуна хетарехь, цигахь бехктакхаман зулам дина дац", - билгалдоккху Валиевс. – Амма талламхойн балхана юкъагIерта бакъо яц тхан. Делахь а, хаттарш дуьсуш ду. Масала, Испанин векалале цхьа а гIо доьхуш хIунда ца вахана?"\nВалиевс хиллачух лаьцна хам бина адамийн бакъонашкахула йолчу федералан векале Москалькова Татьяне а, Москох векале Потяева Татьяне а, лецначу ХIирийчуьра бахархошна накъосталла деш гIо дар доьхуш.\nЗазадоккху-беттан 21-чохь Москох Тверан кIоштан кхело сацам бира кегийрхой лацар хьокъехь.\n"Лору цу кепара барам харжар луьра а, ткъа бехкбиллархоша лелориг харц а, кхеташ доцуш а ду аьлла", - чIагIдо наноша шайн кхайкхамехь.\nДе хьалха Къилбаседа ХIирийчуьрчу 4 стаганна кхин а цхьана баттана дахдина лаьцна латтор.


Докъаза кIентий байначу наноша сатуьйсу кошан борзе\nМуьлха а тIом бирзина лоруш бац, тIаьххьара вийнарг а, вайнарг а дIавоьллина вацахь.\nНохчийчохь чIогIа ира лаьтташ ду и хIума. Официала лараршца 5 эзар сов стаг ву вайна. Царах доккха дакъа-тIеман хьелашкахь. Официалан доцчу хьосташа чIагIдо, байначеран терахь шозза-кхузза алсам ду бохуш.\nБайнарш лахаран болх цкъа а сацийна а бац Нохчийчохь. ХIинца, иза рогIерчу тIегIане баьлла. ДНК-ца лохуш бу. ТIаьхьарчу хенахь 500 сов стеган дакъа карийна.\nСоьлж-ГIалахь хIинца, кхиъ 70 стаган дIаделла и документ. Иза бохург ду, кхана-лама нах ишштта дIабоьхкинчу меттера декъий хаьала а даьхна, ДНК-ца анализ йича, къаьстар ду хьенан ду иза.\nНохчийчохь и болх беш ю инарлан Лебедь Александран Машарбаран мисси а, меттигера «Лар йоцуш байнарш лоху» цхьанатохаралла. ТIаьхьарчунан куьйгалхочо Тагирова Тамарас, Маршо радиога дийцира махкахь и хьал муха ду.\nТагирова: «Бала боккха бу Нохчийчохь цуьнца боьзна. Эзарнашкахь нах бу иштта байна. ТIамехь, стаг вен а воь, лар йоцуш а вов. Хала дацара цара цхьаъ дина а долуш, уьш байнехьара. Оха доьхург ду, дийна балахь, дийна безара, дийна бацахь-церан даьIахкаш а езара тхуна».\nТагирова Тамара ша а ю кIант вайна. Цундела, цунна дика хаьа, шайн нах лоьхучеран хьал а, церан деганIийжам а. Шай цхьанатохаралло цаьрга ДНК-поспорташ дIаделча, царна баккъала а цхьа боккха кхаъ баьккхича санна хазахетара, элира цо.\nТагирова: «Нах дIабоьхкина меттигаш яьстича, церан гергарниш сапаргIат бевра бара. Цара чIир ца лоьху, цара бекхам ца боьху. Байнарш котамаш, бежанаш ма даций. Селхана царна и паспорташ дIаделча, мел чIогIа леррина схьа а оьций, шайн дегнаш тIе а теIош, дIабахара наной, зударий, йижарий, дай».\nХIора вайначун цIа а боьлхуш, цаьрга ДНК-паспорт даккха, кехаташ хIотто деза бохуш, уьш кхета а беш болх бо Кагирова Тамарас куьйгалла дечу цхьаьнакхетаран декъашхоша. Дуккха а нах ца тешаш а, я кхоьруш а реза а ца хилла йоьхьанца. Цхьа жимма хан яьлчий бен, уьш а тIеэха ца буьйлабелла царна.\nНохчийчохь байина нах дIабоьхкхина дуккха а меттигаш ю. Уьш дукхачу хьолехь, кешнашкахь а бац дIабоьхкина. Оьрнаш а догIуш, цу чохь сихонца тIелатта а хьокхий дIакъайлабаьхна а бу.\nЦундела, Iедалша и меттигаш билгала а йогIуш, уьш ахка а, цу чуьра декъий хьала а догIуш, царна экспертиза ян бакъо елча, наха хьоьгу и бала дIабера бара, аьлла кхин дIа а дуьйцу «Лар йоцуш байнарш лоху» цхьанакхетаран куьйгалхочо Тагирова Тамарас.\nТагирова: «Схьа а аьхкина хIума дича, вайгахь йолу спискаш ах кIезгалура яра. ТIаккха нах паргIат бевра бара. Нах дIабоьхкина меттигаш йолуш ю. Червленный олучу меттехь а ю цхьаъ. Цигара баккхий наха, тхоьга аьллера, шаьш дIабевлча, шуна хуура дац, кхузахь нах иштта дIабоьхкина буйла. Цундела, катоьхна бан беза и болх».\nБайна нах лахаран болх, Iедало шен куьйга кIела а лаьцна хIума ца дахь, хIора вайнарг а, вийнарг а мичахь ву ца къастахь, кхана-лама, церан бераш даккхий хилча, цара и хаттар юха а айдира ду. Уьш иштта а беха кегий боллушехь, оцу харцонан балано дегнаш Iовжийна. И гIуллакх, кхидолу ша дерг дIа а тесна, шайн тидаме эца деза Iедалша, аьлла билгалдаьккхира Тагирова Тамарас.\nТагирова: «Байначеран доьзалш бу хьалакхуьуш. Сан кIентан кIант ишколехь волуш, хьан да вайна аьлла хаьттича, цунна уллехь Iачу кIанта аьллера, «ГIазкхаша дIа а вигина, вайна цуьнан иза». Гой хьуна, церан дегнашкахь и бала бу.\nБераш тхаьш долчу даладо оха. Церан дайн суьрташ а ду кхузахь дIадиттина. Церан бIаьргашка хаьжча а гуш бу цаьргахь болу бала. Цундела дийцаре дан дезаш дара и гIуллакх».\nНохчийчохь байначу наха, дукхаза кехаташ яздина Оьрсийчоьнан Iедалшка. ТIедогIучу деношкахь, Лебедь Александран Машарбаран миссино и наной гулбеш бу Пятигорск-ГIалахь, и хьал дийцаре дан.\nГенетикан паспорташ делла Соьлж-ГIалахь\nДоьза байначийн гергарчарна генерикан паспорташ делла


Рамзана дина цIа\n"Фениксехь" петар оьцуш цхьана еакIон метарх доккху 60 эзар сом.\nУггар доккха "Нохчийчоьнан Дог" а, хаза "Грозный-Сити" а, инзаре "Ахмат-Тауэр а ...\nЯккхийн проекташ кхочуш ян аьтто хиларца Оьрсийчуьрчу регионашна юкъахь ша-тайпа меттиг дIалоцуш Нохчийчоь. Нохчийчуьрчу Iедалхойн инзаре яккхийн гIишлош яре безам хилар хууш ду. Царах лаьцна дуьйцуш "уггар" олу дош тIетухуш Iедал а ду церан.\nИштта цигахь гучудаьлла "Нохчийчоьнан дог" олу Европехь уггар доккха маьждиг а, "Грозный-Сити" гIишлонийн комплекс а, еш ю Европехь уггар лекха хилийта Iалашо йолу "Ахмат-Тауэр" бIов а.\nЦу проекташа экономикан агIор дуккха а хаттарш кхуллу. Нагахь синхаамца йоьзна проекташ бахархошна пайда бохьуш елахь, "Сити" олучу комплексашца доьзнарг дIоггара цхьалха дац.\nХIинца а ира лаьтташ ду керла йинчу гIишлошна чуьра хIусамаш оьшуш хиларца доьзнарг. Иштта "Феникс" олучу нах бехачу комплексан сайта тIехь яьсса хилар гойтуш ю 120 петар. Ерриг а петарш цу чуьра схьаэцча, ах гергга ю уьш. ХIусам эцначара иза юха дIаюхкуш меттигаш а хуьлу сих-сиха.\n"Грозный Сити" комплексан уьйтIе.\nРиелторан болх бечу Iела цIе йолчу стага (цIе хийцина ю цуьнан дехарца) дийцарехь, цу комплексера петар оьцур яра шаьш аьлла бовлуш болу нах дукха кIезиг бу. Цуьнан коьрта бахьана ду петарш еза хилар. Маситта чоь йолу петар дахарна тойийраг долу ахча дукхачу хьолахь 10 миллион сов сом хуьлу.\n"Фениксера" чоьнаш оьцур яр аьлла бовлурш коьртачу декъана Оьрсийчуьрчу регионашкара богIу бахархой а, кхечу пачхьалкхашкара нах а бу, боху риелторо. Цо дийцарехь, Фениксехь петар оьцуш юккъерчу барамехь цхьана йиъкIов метарх доккху 60 эзар сом, ткъа вукха шина гIишлон чохь мах бу 50 эзар сом цхьана йиъкIов метарх.\nДелахь а, "элитан" олучу оцу уггар дикачу комплексехь петар эца лууш болу нах меттигерчу бахархошна юкъахь каро хала ду, бохуш вара риелтор. Цуьнга хьажна доцуш, Нохчийчуьрчу кхечу гIаланашкахь а кхочуш еш ю "сити" дешахьалхе йолу проекташ. Масала, уьш гучуевлла Гуьмсехь а, Устрада-гIалахь а, Шелахь а. Еш ю цу тайпа комплекс Куршлойн-эвлахь а.\nАмма уьш аьттехьа а ца йогIу Соьлж-ГIалахь еш йолчу "Ахмат Тауэрца". Кавказ.Реалиино хаттарш деллачу нахана юкъахь дуккха бара иза эрна ахча дайар ду аьлла хетарш. Амма ресторанан бизнес лелочу Рустам цIе йолчу Соьлж-ГIаларчу вахархочунна цхьа а вон хIума ца го цу тайпа проекташ кхочуш ярх, уьш механа еза елахь а.\nШен клиенташ дукхахаберш оьрсий бу, Оьрсийчуьрчу кхечу гIаланех Соьлж-ГIала къаьсташ яцахьара оццул дукха уьш хир бацара, боху цо.\n"Грозный-Сити" комплексехь чоьнаш яьсса лаьтташ хиларца доьзна хаттар цхьана декъана кхочуш дан аьтто баьлла, цига цхьацца пачхьалкхан учрежденеш дехьа а яьхна. Иштта кхузахь дIатарйелла туризман министралла а, динца а, юкъараллашца а зIе латторан департамент а, "Путь" телерадиокомпанин редакци а, кхинерш а.


Тахана Клинтон ХIиллари а, Трамп Доналд а президентан дарж къовсуш а долуш, Маршо Радионо дагадоуьйту Iамеркан политикаша Нохчийчура хьал бахьанехь дина дIахьедарш.\nКлинтон Билл, Iамеркан президент: «Оьрсийчоьно беза мах лур бу ша Нохчийчохь тIом барна. Кхерамехь ду къеначу а, эгIазчу а, чевнаш хиллачу а нехан а, ткъа иштта кхин болчу а маьрша бахархойн дахар». (8.12.1999)\nОлбрайт Мадлен, Iамеркан пачхьалкхан секретарь: «Нохчийчохь тIом болорца цIоькъалоьмана нуьйр тилла гIерташ ву Путин». (31.01. 2000)\nМарк Крамер, ХIарвард университетан профессор: «Путинан рейтинг лакхаяьлла цо Нохчийчохь къиза курс лелорна». (6. 1. 2000 )\nРайс Кондолиза, Iамеркан пачхьалкхан секретарь: «Тхуна даима а хетара Нохчийчуьра конфликт политикан некъашца дIаерзо еза аьлла. Ткъа хIинца тхо реза ду президенто Путина динчу дIахьедарна. Гарехь, иза баккъал а дийцарш дIадоло дагахь ву нохчийн лидершца». (18.10.2001)\nБуш Джордж, Iамеркан президент: «Нохчийчохь хуьлучух лаьцна аьлча, тхо сатесна ду цигахь машаран некъ карор хиларе. Иза Оьрсийчоьнан чоьхьара проблема ю». (21.1.2002)\nМаккейн Джон, Iамеркан сенатор: «Оьрсийчоьно, бакъонца а доцуш, Къилба ХIирийчоь а, Абхази а йозушйоцу пачхьалкхаш ю аьлла къобалдинчул тIаьхьа, Малхбузерчу пачхьалкхаша ойла ян еза Къилбаседа Кавказ а, Оьрсийчоьнера къиза ницкъ ловш йолу Нохчийчоь а йозуш йоцуш хилар къобалдарх». (08.2008)\nМакфол Майкл, Iамеркан президентан Обама Баракан хьехамча: «Нохчийчоьнан бахархой шайн йозуш йоцу пачхьалкх кхолла гIерташ бара. Нагахь шу Нохчийчоь йозуш йоцуш хиларна дуьхьал хиллехь, аш къобалдойла дац ГIирма дIалацар».\nБжезинский Збигнев, гоьвалла Iамеркан политолог: «Нохчийн къийсам хьакъ долуш бу дозалла дан а, доглаза а».


Франци -- Страсбургехь митинг дIахьош бу ерриг а Европера гулбелла нохчий. 23Чилл2017.\nЦхьа а нохчийн доьзал бац 1944-чу шарахь нохчийн къам дохор шех хьакхадаланза. Цхьаболчеран денда денана я ненада я ненанана ю бохийначарна юккъехь, вукхеран да-нана ду дIадохийначехь Сибрехахь дина.\nЦхьаццачеран гергарниш адам дIакхалхийна, цIерпоштин вагонашкахь дуьгучохь белла, вукхеран гергарнаш дIакхаьчначул тIаьхьа мацаллина я шелонна белла. Цхьаберш шаьш а бу дIадохорехь бина, шаьш дуьненчу довларан тоьшаллашкахь вина меттиг санна билгалйаьккхина Казахстан а, Киргизи а йолуш.\nТкъа цхьаццаберш, хIинца вайн деношкахь кIеззиг бен ца биснарш, шаьш бу дIадохор шайн бIаьргашца гина а, шайн яIни тIехь лайна а.\nИшттачех, депортаци шаьшна гина а, лайна а чарех масийта стаг вара еари Iуьйранна Францерчу Страсбургехь дIаяьхьанчу митингехь вистхуьлуш.\nШен масех доьзалхо Нохчийчохь вийначул тIаьхьа, ткъа бухабисначарна а, ур-аталла къеначу шена а цу махкахь кхин дIа ваха меттиг ца битинчул тIаьхьа къанвеллачу дийнахь махках вала дезна, Францехь вехаш волу Асхабов Даналбек а вара, къам дохор лайна ца Iаш, кхин шиъ луьйра тIом а, шен когаирихIиттина болу доьзалхой баъинчул тIаьхьа ур-атталла мегарг дIабохкар а ца магдеш, церан декъий сийсаздар а лан дезна волу, цул тIаьхьа мухIажар ваьлла лела хан йоцучу хенахь махках вала дезна волу.\nВара цигахь иштта Европерчу нохчийн Къанойн Кхеташонан векал волу Докудаев Ахьмад а, Германехь вехаш волу, иштта депортаци гина а, лайна а волу.\nЙоллучу Европера гулбеллера Страсбургехь Европарламантан гIишлонна хьалха дIаяьхьанчу митинге вайнах. И цхьаьнакхетар вовшахтухуш хиллачех цхьаъ ву Магомадов Рамзан, Ниццерчу нохчийн-гIалгIайн ассоциацин куьйгалхо волу. Цо дийцира, гергарчу хьесапехь цхьа эзар стаг гулвеллера нохчийн къоман бохам дагалаца, бохуш.\nМагомадов Рамзан: „Эзар герга стаг вара цигахь гулвелла. Кегийнарш а, баккхийнарш а. Кхечу мехкашкара а, гIаланашкара а схьабаьхкина нах а бара. И де дагдогIуш болчу къаноша къамел дира, шайн дагалецамаш буьйцуш. Иштта баккхийчара вайн къомалахь барт оьшуш хилар дийцира, къестамаш а битина, иштта а кIеззиг долу вай вовшашца берта дахка дезаш хиларх лаьцна дийцира.\nЦул совнаха, оха цигахь дийцира, хIара санна йолу митингаш бусалба динехь магийна дац боху къамелаш питанна даржош хилар а, хIара санна долу цхьаьнакхетарш шарIаца а, гIиллакх-гIуллакхца догIуш хилар а, кхин а тIейогIучу хенахь вай дIадахьа дезаш хиларх а“.\nКъам дохор хIора шарахь дагалоцу Берлинехь бехачу нохчийн мухIажарша а. Цу гIалин юккъерчу Бранденбургийн Кевнашна хьалха дIахьон цара нохчийн, гIалгIайн дохор а, ткъа иштта тIаьхьарчу ткъех шарчохь оьрсийн Iедало нохчийн къомана тIехь латтийна къизаллаш а карлайохуш митингаш.\nКху шарахь а хилира Берлинехь беха нохчи цу шайн Iадатна тешаме. Митинг вовшахтоьхначех а, цигахь къамел динчех а цхьаъ ву цу гIалин вахархо Исмаилов Iумар. Цо дуьйцу.\nИсмаилов Iумар: „ТIедогIуш догIа долшехь дуккхаъ адамаш даьхкира тахана митинге. Вайн къомана тIехь латтийна къизалла йиц ца ян гIерташ, вайн тIаьхьенашна а иза йиц ца ялийта Iалашонца вовшахкхеттера тхо. Адам хIинца самадолуш ду жим-жима, хьалхачул а алсамох богIу нах митинге. ХIара болх вай иштта кхин дIа а бан безаш ву, вайна тIехь латтийна харцо массарна а дIайовзийтархьама“.\nАвстрехь бехачу вайнаха цхьа могIа цхьаьнакхетарш ду къам дохорна лерина дIахьош. Еари дийнахь, хIора шарахь чиллан беттан 23-чохь санна, Венерчу ЦIечу салтечун хIолламна хьалха митинг дIаяхьира цу гIалин бахархоша.\nЦул совнаха, шотадийнахь Венерчу Lenas-Donau цIе йолчу хьешийн цIийнахь дIахьур дIадохор дагалацаран суьйре. И цхьаьнакхетарш вовшахтухучех цхьаъ ву Венин вахархо Никархо ИбрахIим. БIе сов стаг гулвеллера бохуш дийцира цо Шварценбергплатц олучу майданехь, белхан де ца хиллехь кхин а дукха баьхкина хир бара.\nИбрахIим Никархо: „Вайн тIехь бина болу ши тIом а, тахана а вайн цIахь лаьтташ дерг а – и дерриге а цу 1944 -чу шарахь вайн къам дохорца доьзна ду, цхьа орам бу цу хиламийн, цхьана мостагIчо лелаш хIумнаш ду уьш.\nЦундела тахана и де карладаьккхина ца Iаш вай декхарийлахь ду и саннарг кхин вайн тIехь дийр доцуш, цу хIуманна бехкеболчаьрга цуьнан бехк шайна тIеэцийтар а, дуьненан юкъараллехула вайна цхьа гарантеш яхар а. Беха а, боккха а болх бу иза, вай и болх кхин дIа а бийр а бу“.\nНохчийн къам дIадохор дагалоцуш митингаш а, цхьаьнакхетарш а цхьа могIа кхечу Европерчу шахьаршкахь а хилира, шайна юккъехь Брюссел а, Осло а, Хелсинки а йолуш. Цхьаццайолчу меттигашкахь къам дохочу хенахь а, цул тIаьхьа Сибрехахь а кхелхичарна тIера сагIанаш а дехира вайнаха. Цунах лаьцна Маршо радионо тIаьхьо дуьйцур ду.\nМайртуп, ша ма-ярра майра туп!\nСибрех дахийтар дагалоцуш кевнаш дIадиллина нохчаша\nОьрсийчоьнан эскархочун де даздина Нохчийчохь Чиллан-беттан 23-хь\nВайнехан бохам диллинчу кевнашца дагалоцуш бу кавказхой


Пачхьалкхан Думехула хьенан хьашташ чекхдоху Къилбаседа Кавказерчу депутаташа?\nКадыровхочо а, дагестанхоша а маларш арахоьцучу фирманашна гIо до, хIираша – герз дечу компанешна\nШайгарчу даржех пайда а оьцуш, хьанна аьттонаш латтабо Пачхьалкхан думерчу депутаташа-кавказхоша, теллина "Трансперенси Интернешнл – Оьрсийчоь" юкъараллин векалша. Цара бахарехь, Нохчийчуьрчу депутата Делимханов Адама а, Дагестанерчу массех цуьнан коллегано а тIома кIел эцна къаьркъа ден фирманаш, Ткъа ХIирийчуьрчу депутаташа чекхбоху герз арахоьцучу "Ростех" компанин лаамаш.\n"Трансперенси Интернешнл – Оьрсийчоь" хьукматерчу талламчех цхьаъ ю Барнаулера Тельнова Светлана. Коррупци ца йоржуьйту гIирс бу лоббизм – амма низамаш лела ма-дезза лелачу меттигашкахь; лоббизм низамца тIечIагIъян еза, ткъа шаьш лоббисташ массарна а ган йиш йолчу йолчу реестре баьхна хила беза, мила хьанна аьтто беш ву хоуьйтуш, боху цо.\n"Ткъа гIуллакхаш тIекхоьхьучийн хьашташ муха кхочушдан деза гойту кепаш юкъаяьхна ца хилча, лоббизм низаме яьккхина ца хилча, беккъа цхьана оцу гIуллакххойн аьттонаш тIебовлу политикехь, экономикехь, кхиболу церан конкуренташ охьа а таIош. Цундела харцоне йоьрзу къайлах лела лоббизм. Иштачу хьелашкахь кхоллало вайна тамаше хетачу низамийн проекташ – масала, тиша машенаш цалелаяйтар, дуккха а нах бехачу юкъарчу цIа чохь хьешан хIусам схьаелла магор. Я аьр вай, стенгара яьлла хууш а йоцу "Платон" система.\n"Кавказ.Реалиино" теллира, стенца, хьаьнца доьзна низамаш проекташ кхийдайо Пачхьалкхан Думе Къилбаседа Кавказерчу депутаташа.\nЦхьа а инкарло а йоцуш – деккъа дIа къаьркъа\nНохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан маьхча Делимханов Адам, ша Пачхьалкхан Думин декъахь велахь а, 2014-чу шарахь дуьйна схьа вац депутатан болхахь билгалволуш. Цкъа, Цхьаьнатоьхначу Штатийн санкцешна дуьхьал санкцеш юкъайохуш, низаман проект кечъярца хаавалар доцург, кхин жигаралла гайтина вац иза Думехь, боху "Трансперенси Интернешнл – Оьрсийчоьно".\nКхул хьалхарчу гонехь а Iийна Делимханов Думехь, оцу хенахь цо "хьалхатиттина" алкогол шайца кIезиг йолу маларш дар а, даржор а доьхкучу низаман проект. "Оцу бахьаница воккхийла ду Делимханов къаьркъа дечу совдегарийн лоббистийн могIара", - боху эксперташа.\n"Алкогол кIезиг йолу маларш дехкийтар ду къаьркъа дечу совдегаршна луург. Базар деккъа цхьана къаьркъанна юьсу тIаккха. И тайпа низаман проекташ аш зийча, шуна гучудер ду церан авторш-депутаташ къаьркъа дечу совдегаршца гергарлонашкахь хилар", - билгалдоккху Тельнова Светланас. "Низаман проекташка тхо хьаьвсира, уьш хьанна пайде ю а толлуш, "дика-вон" бохуш, церан мехаш а ца хедош", - дуьйцу цо.\nКъаьркъа дечу фирманийн хьашташ къаьсттина тергонехь кхобучу депутатех ву "Цхьааллин Оьрсийчоь" партера Аскендеров Заур. Амма цецвала хIума дац иза – Аскендеров ша Iийна "КиН" цIе йолчу Москварчу чIагIаран-коньякан фирмин коьртехь 2007-чу шарахь. Цу тIе, цуьнан да Iийна "Дагагровинпром" цIе йолчу чIагIардоккхучу хьукматийн концернехь инарла директоран гIовс, ткъа ваша Камил ву маларш дечу "Алвиса" компанийн тобан долахо.\n"Аскендеровс шайн доьзална пайдейолу проекташ чекхйоху Думехь – "Алвиса" компанийн кочарна ма-оьшшу ду арадевлла чагIар, коньяк дарх, дохкарх долу низамаш. ЧагIар ден сурсаташ билгалъяхарх а, кемсаш лелорах а, чIагIар дарх а, лицензеш 15 шарна яларх а, кхидолу а низамаш юкъадевлла Аскендеров Думехь жигара хьовзар бахьана долуш", - яздо эксперташа.\nДагестанхойх цхьа Аскендеров хилла ца Iа къаьркъан бала кхочуш. Алкоголца доьзна низамаш арахоьцучу депутатех ву сенаторан Керимов Сулейманан уллера накъост, "Цхьааллин Оьрсийчоь" партин декъашхо, цхьа зама хьалха "Дагвино" цхьаьнакхетараллехь болхбина волу Гаджиев Мохьмад.\nКъаьркъа дарх а, дохкарх а долчу низаман проектан автор ву Гаджиев. 21 шо кхачанза болчу бахархошна дайн маларш, тоник дохкар доьхкучу низаман проект чуелира цо цкъа. 2014-чу шарахь иза гIиртира и тайпа маларш Оьрсийчохь доьхку низам арадаккха.\nГаджиевн №1038599-6 проектца охьабаьккхина чагIарш дечу юьртбахамаша шаьш маларш дарна, лелорна, дохкарна Iедална лучу йолан барам (лицензийн мах), дуьйцу "Трансперенси Интернешнл – Оьрсийчоь" хьукматан эксперташа.\n"Дагвино" корпорацин куьйгаллехь Iийна Гаджиев хьалха. ТIаьхьо оцу корпорацино хийцина шен цIе - ДГУП "Дагвино". Цуьнан декъахь ю, масала, ГIизларара коньяк ден хьукмат.\n"Гаджиев маларш дечу бахамашкахьа уьйзучу депутатийн декъа тхан хIотто йиш ю иза хьалха маларийн индустрехь болхбина хиларна а, ткъа цо юкъайоху низаман проекташ маларш дечу совдегаршна пайде хиларна а", - боху документан авторша.\nКхин цхьа Гаджиев а ву Пачхьалкхан Думерчу дагестанхошлахь – "Цхьааллин Оьрсийчоьнан" векал Гаджиев Мурад. Иза Дербентерчу коньяк арахьоьцучу комбинатан директор лаьттина. Цуьнан ден Гаджиев Станиславан куьйга кIел яра, лаххара а 2015-гIа шо тIекхаччалц, оцу комбинатан директорийн кхеташо. Депутатан зудчун Ашурин долахь ю оцу комбинатан 55,3% акцеш.\n"Гаджиев Мурада арадаьхначу низамийн могIарахь ду маларш дар а, лелор а къастош долу низам. Дербентерчу шен доьзалан бизнесна аьтто бина цо иштта", - тоьшалла до эксперташа.\nДагестанерчу тIемалошна Басаевна дуьхьалоярна ветеранийн статус ю луш\n"Цхьааллин Оьрсийчоь" партерчу дагестанхочо-депутато Сафаралиев Гаджимета а до маларш лелочу совдегаршна гIо. Iедало магош а доцуш, шайггара чагIар арахьоьцучу хьукматашна ден таIзар къастош а, Оьрсийчохь чIагIардаран бахамашна некъ луш а долу низамаш арахоьцуш дакъалоцу цо а, боху талламчаша.\nДоцца аьлча, хIора а депутато санна латтадо лобби-накъосталла шайн доьзалшна я шайна беза-бевзачарна. "Цхьааллин Оьрсийчоь" партин векало, Дагестанерчу кхечу депутато, Маграмов Iабдулмажида молханийн сурсаташ кхиор, лелор, эцар даьккхина низаман хорша масала. Бух боцуш дац иза – 2011-2016-чу шерашкахь молханаш деш йолу ООО "Амелия-центр" яра цуьнан долахь.\nМехкдаьтта а, "БотIлихера мохк Iалашбархой" а, кхиболу а депутатийн гIайгIанаш\nНохчийчоьнан векал-депутат, коммунист Агаев Ваха аьттонаш беш хьийза тахана мехкдаьтта лелочу хьукматашна. Цуьнан воI Бекхан а вара Думехь 2011-2016-чу шерашкахь. ХIинца Бекхана лелайо, шен дегара схьа а эцна, "Юг-Нефтепродукт" фирма (16,7 миллиард сом даьккхина оцу фирмано, масала, 2017-чу шарахь).\n"Агаев Ваха Кадыров Рамзанан а, совдегархочун Гуцериев Микаилан а гонашкара ву. Нохчийчохь шолгIа тIом боьрззушехь, цигара мехкдаьтта шайн ма-хуьллу сиха долаэца арабевллачийн могIаршкахь вара Агаев. Цуьнан доьзалан долахь алссам активаш ю мехкдаьтта духкучу бизнесера. Ткъа Кадыровца а, Къилбаседа Кавказехь мехкдаьтта духкучу бизнесхошца а Агаевс лелочу гергарлоно бакъо ло "Трансперенси Интернешнл – Оьрсийчоь" юкъараллин эксперташна цуьнан рицкъ мехкдаьттаца доьзна дуйла ган а, оцу декъехь иза лоббист ву ала а", - боху документо.\nПачхьалкхан Думин депутатна Саралиевна ца хаьа "Скандинави" пачхьалкх йоцийла?\n"БотIлих ларйинчу тIемалошна" тIеман ветеранийн статус йоккхуш хьийзина депутат ву дагестанхо Умаханов Умахан. Оьрсийчохь хIордайистошца лаьтта массех порт долахь йолчу вежарийн МагомедовгIеран "Сумма" концернан лаамаш Думехь чекхбоху Умахановс. Эрна а дац иза - цуьнан зуда Наида ю МагомедгIеран йиша.\nУмахановнний, цуьнан зудчунний долахь ю ООО "Русские просторы" (гIишлош оьцу-юхку компани), ю цаьргахь алссам ЗАО "Жуковка*****" компанин акцеш а.\nУмахановн хIусамненан Магомедова Наидин долахь ю ООО УК "Ин-Инвест Груп" – ткъа оцу хьукматна юкъайогIу ООО "Агро-Инвест" а, ООО "Агротехнопарк 'АгроДагИталия" фирманаш. ТIаьххьарчо итт шарахь кхочушъян тIеэцна шена 14 миллиард сом мах болу Iедалан проект – юьртбахаман техникан парк.\n"Умахановс Думехь дакъалецира гIишлойн проекташ экспертизехула чекхйоху процедура аттачу доккху низам кхуллуш. Оцу низамах пайдаоьцийла ду Умахановн стунвежарийн – дуккха а яккхий гIишлош ю цара ян тIеэцна", - боху эксперташа.\nХIирий "Ростех"чIагIъеш бу\nЧемезов Сергейн "Ростех" корпорацин хьашташна аьтто барца билгалбовлу ХIирийчуьра депутаташ.\nForbes: Массарал а дика беха Оьрсийчохь депутаташ\nОхьатохархлатархо хилла волу Таймазов Артур "Аэроэкспресс" компанин директоран Криворучко Алексейн хьехамча лаьттина Пачхьалкхан Думе ша ваххалц. Ткъа "Аэроэкспресс" кхоьллинчу бизнесхойх волу Уралерчу маьIданийн компанин куьйгалхо Махмудов Искандер ву БуьрийтIехь Iалам бехдарца гIараяьллачу "Электроцинках" доладеш.\n "Калашников" концернан инарла директор Iийра цхьа хан хьалха Криворучко. 2006-чу шарахь дуьйна Оьрсийчохь герзаш дечу "Ростехан" структурашкахь белхаш бина цо: "Рособоронэкспортехь" а, "АвтоВАЗ-ехь" а. Republic-о иза Чемезовн гергара стаг ву боху. Тахана Криворучко Оьрсийчоьнан тIеман министран гIовс ву, цунна техь ду тIеман гIирсах кхачояр.\nЭксперташа бахарехь: "Долуш долчу герзах тера герз кхолларна стаг я фирма административан жоьпалле озор низаме доккхуш (пневматикан герзах долу низам) жигара хьавзира Таймазов. И низам пайде ду официалехь пневматикан герз кхуллучу компанешна – ткъа царалахь ю и тайпа герз деш йолу "Калашников" концерн".\nТаймазовс жигара дакъалецира сенаторо Бокова Людмилас кечйина низаман проект чекхйоккхуш (зIенан хьукматаш ларъяр доларчу фирманашна тешор). "Ростехо" шен Iалашоне диллина 2025-гIа шо тIекхачале и тайпа фирманаш кхолла.\n"Ростехна" оьшу низамаш арадохучу депутатех ву "Цхьааллин Оьрсийчоь" партера депутат Макиев Зураб а. Вице-премьеран Шувалов Игоран секретариатехь куьйгалхочун гIовс лаьттина Макиев 2009-2012-чу шерашкахь. Оцу даржехь ша волуш "АвтоВАЗ " а, "Уралвагонзавод" а компанех жоп луш вара иза (ший а компани ю "Ростехан" куьйга кIел).\n2015-чу шарахь Макиевс а, кхечу депутаташа а юкъадаьккхира "Ростехна", цо шен цIе хийцарца доьзна, бакъонаш къастош долу низам. "Индустрин технопарк" термин юридикан бухе ялош хьаьвзира иза 2016-чу шарахь. И низам оьшура "Ростехна", аьлча а, технопаркаш кхуллуш хьийзачу, цуьнан дакъа ларалучу "Камазна".\nХIирийчохь къаьсттина жигара хьийза "Ростех" – меттигера 7 индустрин хьукмат яьлла цуьнан дола.\nГаз ларъярхо Газгиреев\nГаз шайна пайде ерзийначу депутатийн тобанах ву боху "Трансперенси Интернешнл – Оьрсийчоь" юкъаралло "Цхьааллин Оьрсийчоьнан" ГIалгIайчуьра векал Газгириев ЮшаI. Ехха хан яьхьина цо "Газпроман" декъарчу "Бургаз" компанехь болх беш (хIинца цунах "Газпром бурение" олу, цуьнан 78,7% акцеш ю миллиардеран Ротенберг Аркадин кIентан Ротенберг Игоран долахь).\nГазан, мехкдаьттан биргIанашна тIе а тийсалуш, ягориг лечкъочарна дуьхьал бехктакхам боккху низамаш кхуллучу депутатийн тобанца ву Газгиреев. Иштта, цо дакъалоцу ягочух, барамаш а ца лоьруш, пайдаэца бакъойолу хьукматаш билгалйоху низам кхуллуш а, яздо эксперташа.


Товбеца-бутт 15, 2015\nНохчийчоь - мархина кхача оьцуш бу зударий\nКIеззиг хан юьсу мархийн бутт бан. Марха даста кечлуш ду доллу бусалба къаьмнаш. Иштта нохчийн къам а, шайн йолу а, йоцу а таронаш ца лоьруш.\nМархин бутт юьххье бала диснарг масех де бен цахиларна, юург-мерг юхкучу туьканашкахула волавелча го могIарерчу бахархойн ахча-бохчанан таронаш. Дукха кIарг а ца луш тIехула динчу зераша ма-гайттара, хадам боллуш чIагIдан йиш ю ярташкахь бехачу вайнахех дукхахберш(иттанна юкъахь ворхI-бархI хIети а, вети а), тIедиллина хIума а оьцуш, марханаш даста кечлуш хилар.\nТайп-тайпанчу кIошташкахь масийтта туьканашкахула чекхваьлча церан долахоша хьулам ца беш дуьйцу лург хIума оьцурш дукха хилар бахьнехь шаьш ловчу халонех. Новр кIоштан цхьана туьканахь нисделла хIара къамел. Декъашхой бу туьканан долахо а, и йохкархо а.\nДолахо: «Иттамма юург ехьча,кIез-кIезиг схьа а луш,массара а лург хьо-кх. 12-13 эзарна дIа-м хьо. Ва-а и хIуьцIаргаш,пуьцIиргаш,ахь лург елчахьана тоттий дIа-м хьо. Стохка мархехь ехьнарг схьадаланза а болуш юха а баьхкинера кхушара а».\nЙохкархо: «Ас хIинцца 130 эзарна юрг-мерг эцна. Цунах доккхах долу дакъа схьалур ду бохуш дIахьуш ю. Корта хьере бина-кх кху наха. Цхьана мафия юкъадахча санна хьал ду-кх тхойгахь,хIорш талха а телха хьан,йишца яхьа меттиг а бац, юкъарвала а йиш яц…»\nМацца а цкъа схьалург хIума дIа ца хеца ахь мел чIагIонаш йича а гIуллакх ца хуьлу боху Соьлжа гIалин кIоштерчу туьканан долахочо Хьасанас. Ахь уьттаза лург хIума а елла,цхьайтталгIа а яхьа веъча ца елча, «шега марха ца дастийта воллура хьенех» бохуш,юрт а яьккхина кхайкхош меттиг а нисло цо дийцарехь. Хьасан ву дуьйцуш.\nХьасан: «Тахана цхьамма-шимма ахча схьа а делла ехьна ,ткъа 5-6-ма лург ехьна. Ас тIаьххьара 50 эзарна товар эцна,цунах мел чIогIа ас юхауьйзуш ка-маIарш хьекхча а 30 эзарна лург дIайоьдуш ю. Хьалхалерниг хIинца дан йиш яц шуна,ахча дукха хьедан сан таро яц шуна бохуш чIагIонаш-м яйтина ас. 70 стаг ву сан декхархо кху тIехь дIаязвина,ткъа ахча аьлча 350 эзар ду нахехь».\nШегара кхушара мархина аьлла юург-мерг лурггий бен ехьна а яц бохуш даре до Соьлжа-гIалина йистехь, шен кертахь урамца туька а йина йохкаэцар лелочу Лайлаа. Къемата шена и ахча схьахир дацахь а, и декхар юхадерзо шен мел тIаьхьаида дезар делахь а бохура цо, ша ца Iало ца елча. «Со мацца веъна а вогIур ву хьуна, хьо цIахь хилалахь бохург ду да-м»,- тIетуьйхира Лайлаа, гIаддайна, куьйгаш дIаса а тосуш. Цо дика кхетадора нехан дан амал цахилар, болх-некъ цахиларо церан гIаддайина хилар.\nЛайлаъ: «Соьгара оьцучу лург бен ехьна-ам яц кхушара. Нахехь ахча дан ма дац. Деллахь яц-кх. Пенси схьаделла цара иза жижигна а, вукхунна а,кхечунна а хьажийна. Мархин сахьа даккха а мА деза. ХIинца кхана марха досту аьлча цу сарахь а богIу-кх лург хIума яхьа. Веанчунна ца елча со Iа-м ца ло..»\nМарханаш дастаран хьокъехь, цхьа барт бича санна массара а далхориг цхьаъ ду- дукхахболчара пенси я алапа схьаделча, я цхьа болх а нисбелла даккха а даьккхина дIатокхур дар-кх бохуш даа-мала дIакхехьар. Бахархоша шаьш къаро ярца бIеннашкахь нохчий бу,йолах мел ницкъала а белхаш бан кийча, и карбар боккха аьтто а, кхаъ а хеташ. Амма массарна а ца нисло доьзал хене баккха, тIаьхьло а йолуш ,къахьега меттиг. Цунах дуьйцуш ву юьртара дIа а оьхуш Соьлжа-гIалахь болх беш волу Шарпудди.\nШарпудди: «Лург хIума оьцу нахах тарбала а,эшна ца хила а гIерташ. Тахана кIезиг алапа догIучарна шина беттан алапа деза мархина стол кечьян. Болх-некъ бац,цунна оьцу-кх. ТIедогIуш хIума дац. Пенсешка хьоьжуш Iаш бу дукхахберш. Кегийрхой къаьсттина алсам бу дан хIума доцуш».\nБолх-некъ цахиларо хир хадийна бахархойн,уьш гIиллакх ,собарх бохо гIертачух тера деттало схьагуш долу сурт, боху цхьа а шалхо а йоцуш Теркйистерчу вахархочо Айдамара.\nАйдамар: «Лург эцаррий? Бахьана дера ду нахана болх цахилар. Кхушара къаьсттина дукха байна-кх суна амал доцурш,гIийла бохкурш. Хаза нехан санна холчохь ду-кх адам. ХIора а шарахь нахана дазлуш санна хетта суна-м и марха дастар. Iедалдайн бала а кхаьчча оцу туьканашкахь декхархой мел бу хьовсахь царна девзара-м ду бахархошкахь долу хьал ма-дарра,хьанна гIо дан догIу а хуур ду».\nМарха досту де тIекхача герга мел даха а, кхачанан сурсаташ оьцуш къардайна хьийзачу бахархойн терго еш тамаше хеталург ду, шаьш шайн лаамехь цу хьоле даханчуха, иштий бен кхин хуьлийла а доцуш санна, цара дIа а яздойтуш, хьашто мел ерг дIакхехьар. Схьагучу суьртехь цаьргара бакъ хьал –де хаа,цара лов халонаш юххера йовза саготта хуьлчух тера дац урхаллехь берш а.\nМелхо а официалан дечу дIахьедаршца-м махкахь хIора шарна а белхан меттигаш алсам а юьйлуш, лилхадуьйлуш ду болх-некъ боцчийн могIарш. Бакъду Iедалхоша бен цу кепара бIаьрла чIагIамаш йоккхачу шеконе бохку бIеннаш, тIехь дIаязбина декхархой а болуш, туьканашкахь Iохкучу стоммачу тептарша.\nНахехь ахча дан ма дац...\nХиндерг къаьстаде еза буьйса - Лайлатул-Къадр


Жуьгташка цабезам хилар алсам долуш ду Европехь\nЕвропехь антисемтизм хIинца а шуьйра яьржина ю аьлла, дIахьедар дина Евробертан адамийн коьртачу бакъонашкахула йолчу агенталло. Европан Бертана юкъайогIучу 8 пачхьалкхехь вехачу 5 эзар 800 жуьгтичуьнга хаттарш а дина, цу талламан жамIаш Iора даьхна цу агенталло шен интернет сайт тIехь.\nОцу 8 пачхьалкхехь бехаш бу 90 процент европерчу мехкашкахь болу жуьгтий. Талламехь дакъалаьцначу 66 процент жуьгташна хетарехь, антисемитизм коьрта проблема ю церан пачхьалкхехь. 76 процентана хетарехь, и проблема ирйелла кху тIаьхьарчу 5 шарахь.\nЕвробертан агенталло бина таллам Iора баьккхина Германехь а, цхьана декъана Австрехь а, жуьгташна талораш дина 75 шо кхочуш. 1938-чу шарахь Лахьан-беттан 9-чу дийнахь буса офицалан кепара долчу терахьашца вийра 90 эзар жуьгти. 30 эзар жуьгтий лаьцна чубоьхкинера концлагершка. Дагийна, хIаллакдинера эзарнаш жуьгтийн цIенош а, туьканаш а, дарбанан хIусамаш а, школаш а, синагогаш а.


Нохчо Батукаев Iазиз бахьанехь экс-президент Атамбаев набахте хьажийна\nМангал-бутт 26, 2020\nАтамбаев Алмазбек кхелехь, Бишкек, 29.11.2019\nМаьрша Европа/Маршо Радион гIиргIазойн меттан сервисан «Радио Азаттык»\nШайн пачхьалкхан президент лаьттинчу Атамбаев Алмазбеке набахтехь 11 шо, 2 бутт такхийта сацам бина кхело ГIиргIазойчохь. Амма дерзанза ду цунна дуьхьал айдина кхин а массех дов.\nАтамбаев Алмазбек лаца а кхайкхош, уггаре хьалха цунна дуьхьалтоьхнарг дара цо 2013-чу шарахь Нарын гIаларчу набахтехь хан токхуш Iен нохчо, «тутмакхийн эла» Батукаев Iазиз хеназа маьршаваккхар. Оцу бахьаница хан а тоьхна экс-президентана.\nБатукаев вина 1966-чу шарахь Чуй-кIоштарчу Токмак гIалахь. Набахтешкахь а, тутмакхаллера бевллачу а нахалахь цуьнан цIе гIараелира 1990-чу шерашкахь. 2006-чу шарахь хан туьйхира Батукаевна набахтехь такха 17 шо ца кхоччуш. Стаг верца а, герзаш лелорца а, нах харцоне ийбарца а доьзна дара и таIзар. Цунна набахтехь яккха елла хан чекхъяла езаш яра 2021-чу шарахь.\n2013-чу шарахь, «дарба доцу цамгар кхетарна» хоьцу аьлла, Нарынерчу набахтера дIахийцира Батукаев. Iалашван тIехIиттийна нах а болуш, Бишкеке а вигина, цигара кеманца Соьлжа-ГIала (Нохчийчу) дIахьажийра иза. Амма 2019-чу шарахь ГIиргIазойчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло рогIехь талла айдира Батукаев низам а дохош набахтех мукъавалийтарх долу дов. Оццу муьрехь, лерина операци вовшах а тоьхна, полици а, Атамбаевн агIо а вовшех а леташ, ша вина а, вехаш а йолчу Кой-Таше юьртахь лецира тутмакх мукъаваккхарна бехкевина экс-президент.\nБишкекерчу цхьана кIоштан кхелехь хатта дезаш ду кхин а массех дов, жоьпе озийначаралахь ву оццу кхело хIинцалерчу шен сацамца таIзаре верзийна волу Атамбаев а. КхидIа луьстучу девнашкахь цуьнга хаттам бийр бу ГIиргIазойчоьнан бехктакхаман кодексерчу «Стаг вер», «Нах закъалте лецар» цIе йолчу зуламашца доьзна.\nТоьхначу хенах а, листа долийначу кхечу девнех а лаьцна хетарг довзийтира журналисташна инарлас, Атамбаевс пачхьалкхах куьйгалла дечу муьрехь премьер-министр лаьттинчу Кулов Феликса:\n– Цуьнан бехк буьззина гучубаьккхина аьлла ца хета суна. Цхьаъ делахь, Атамбаевна дуьхьал тоьшаллаш динарш Атаханов Шамил а [экс вице-премьер], Рысалиева Зарылбек а [карарчу хенахь –Парламентан депутат] бен вац. Амма Атамбаев президент а волуш, цо соьга аьлларг дара: «Атаханов веанера тIе, цо бохура соьга, Батукаев толур воцчу лазаро лаьцна ву, цу тIе, ГIиргIазойчохь шиъ ву «тутмакхийн эла», иза вайна дика дац. Батукаевс цхьа а ца вийна, цундела иза дIахеца мегар дара». Ас элира Атамбаевга: «Зама яьлла, Алмаз, дийцарх хIун хуьлу? ДIахецахь – дIахецна хир ву-кх, низам дохийна дацахь». «Ца дохийна низам», - элира цо. …Суна хетарехь, цхьана а президента, мел Iовдал иза хилча а, эр дац, лаахь а, ца лаахь а, дIахеца, дохаде низам, ахча схьаэца. Иштаниг хуьлийла а дац! Со ца теша цунах. Кой-Ташехь лелларг [Атамбаев лаца Iедал деъча, цо а цуьнан гергарчара а, хано а дуьхьало яр] - иза кхин ду. Оцу бехках, кхеташ ду, хала хир ду цунна кIелхьарвала.\nАтамбаев Алмазбекна а, цуьнан иттех сов агIончина а талламо дуьхьалдаьхна нах байъар, закъалте лецар, Iедалан белхахошна кхерамаш тийсар, кхидолу а массех зулам.\nЭксперташна хетарехь, Атамбаевна тухур йолу хан совъер ю, хила езачу кхелийн тергойича: Кой-Таше экс-президент лаца бахначу «Альфа» тобанерчу бIаьхойх вийра цхьаъ, ялх Атамбаевн хIусамехь лецира закъалте.\n1990-чу шарера схьа ГIиргIазойчоьно 5 президент хаьржина шена. ШолгIа президент Бакиев Курманбек кхело бехкевина массех зулам талхорна, кхайкхийна цунна набахтехь такха 30 шо. Амма махкара ведда, каронза ву пачхьалкханна Бакиев.\nТкъа Бакиевл а хьалха президент лаьттинчу Акаев Аскаран зудчунна Акаева Майрамна дуьхьал дов айдира, массех зулам а дина, 64 миллион гIиргIазойн соьманна ($850 000) зен а дина цо аьлла. Амма хууш дац айдинчу бехктакхаман гIуллакхах хIун хилла.\nПолитологна Акматов Айдынбекна хетарехь, Атамбаев Алмазбек набахте ийзор доладелла цунний, таханлерчу президентана Жээнбеков Сооронбайний юкъа дов эккхарца.\n–Коьрта бахьана царна юкъа дов долар ду. Кхета вай, дика дац криминалан авторитет дIахецар, конституци а, кхидолу низамаш а талхор ду иза. Батукаев дIахецна Атамбаев резахиларца. Делахь а, вайна иза хаьа, ши доттагI, хилла президент а, верг а, вовшашца иэгIар бахьана долуш.\nБатукаев Iазиз набахтера дIахецарца доьзна хенаш кхайкхийначаралахь ву ГIиргIазойчохь набахтех куьйгалла деш хилла Качкыналиев Калыбек а, мехкан гематологин центран куьйгалхо лаьттина Раимжанов Абдухьалим а. 5 миллион гIиргIазойн сом гIуда тоьхна инарла прокурор Iийначу Джолдубаева Индирина а.\nШа Атамбаев Алмазбек реза ца хилла Батукаев Iазиз мукъаваккхарх лаьцна дареш дала я таллам дIахьош а, я кхел йоьдуш а. Ца аьлла цо кхелехь шена ала бакъо йолу «тIаьххьара дош» а. Вац иза Кой-Ташера гIаттам луьстучу кхелехь дакъалоцуш а.\nКхелан куьйгалхочо Каипов Эмилбека бинчу сацамо дIадаьхна Атамбековна Iедало дина хилла совгIаташ – орденаш, мидалш, «президентан сахьт». Цул сов ваьккхина бахамах иза а, цуьнан гергарнаш а: 5 езачу машенах, массех хIусамах, дуккха а лаьттан дакъойх, банкийн а, фирманийн а акцех.\nМатериал хIоттийна «Радио Азатыкан» материалашна тIехь.


Соьлжа-гIала--ТIебогIучу Оьрсийчурча президентан харжамашна кечам беш билборд дIахIоттош бу белхалой. Соьлжа-гIала,30Дечк2012\nЗазадоккху-беттан 4-чу дийнахь хир болчу президентан харжамашкахь дакъа лоцуш волу Путин Владимир Кхаарин-дийнахь Москох цхьаьнакхеттера шен цIарах цу харжамашкахь тергамхой хир болчу нахаца. Цаьрна хьалха вист хуьлуш цо масаллина ялийра Ливан-пачхьалкх.\nЦу мехкан коьртехь лаьтташ бу тайп-тайпанчу къаьмнийн векалш, нагахь президент цхьаьна цу тайпачу тобанан цIарах валахь, парламентан куьйгалхо кхечу къомах хуьлуш ву бохуш вара Путин.\nИзза ду элира цо Дагестанехь а, назамаца иза догIуш дацахь а. Цигахь даржаш доькъуш ду къаьмнашна юкъахь, элира Путина. Петарбухехь хила йиш яц аьлла хеташ долу хIума, кхечу Федерацин цхьайолчу субъекташкахь барам бу аьлла, даре дира Оьрсийчоьнан премьер-министро.\nИнтерфакс агенталло дийцарехь, Путина дагадаийтира Нохчийчохь бахархой тайпанашка бекъабелла хилар. Иза цо ларамаза дина ца хиллера.\nМассо а цецвоккхуш 100 % ца кхоччуш Путинна а, цуьнан партина а кхаьжнаш дIалуш Iедал ду Нохчийчохь. Цунна жоп карийначух тера ду Путинна.\n«Нагахь, цхьана тайпанан куьйгалхошна дакъа лаца деза, тIехIитта деза цхьана кандидатана аьлла, хетахь цара и шайн лаам дIагойту шайн доьзалшна а, тобанашна а. Ткъа иза деш берш лоруш болу нах а бу, церах нах теша а теша. Цундела ду Нохчийчохь цу тайпа цхьатерра кхаж тасар, харцо лелош меттиг бан мегаш балахь а»- аьлла, дIахьедар дина Путин Владимира, Интерфаксо беш болчу хаамца.\nНохчашна юкъахь йолу тайпанийн институт мехала дакъа ду юкъараллин дахарехь аьлла хеташ ву вевзаш волу нохчийн этнограф Хасиев Сайд-Мохьмад. Амма таханлерачу дийнахь бахархоша кхаж тосу тайпанийн верасаш аьлларг деш бохучунна кхоччуш реза вац иза.\nХасиев: «Тайпанаш цхьана юртахь а, цхьана кIоштахь а хилла ца Iа. Тайпанаш даьржина ду. ТIаккха вайн чохь боцуш мел нах бу баьржина!? Верасаша аьлча [кхаж] тосий а, дIай-схьай а бохург иза политикан гIуллакх ду. Тосу кхаж. Верасо аьлча а тосу. Амма, дерриг а бакъдерг дац-кх иза, хIунда аьлча, верасех воьзна ма вац стаг. Иза белхан меттигца воьзна ву. Белхан меттигах ша валарна кхоьруш тосу кхаж дукхах болчара, балхахь болчара. Балхах вохарна а, даржах валарна а кхоьруш болу нах бу кхаж тасарна хьалхабевлла».\nЦхьанне а шеко яц тIебогIучу президентан харжамашкахь Нохчийчурча харжамийн комиссино рапорт кечдийра хиларх Путина цигахь гулдинчу кхаьжнийн терахь 100 % кхочуш хилар гойтуш.\nЦундела Путин Владимир ала гIертарг кхеташ ду. Шегахьа нохчаша тосур долу кхаьжнаш бакъ хир ду бах цо. Ткъа иза иштта далахь шеко хила ца оьшу йерриг Оьрсийчурча харжамийн жамIех а.


Нохчийчохь мехкадаьтта цIандо завод йиллар сихдар доьху Къилбаседа Кавказерачу депутаташа\nНохчийчохь мехкадаьтта завод йиллар сихде, аьлла, кхайкхам бина Оьрсийчоьнан Iедале Къилбаседа Кавказерачу парламентийн ассоциацин конференцин декъашхоша. Цуьнах лаьцна хаам бо Нохчийн Парламентан зорбанан сервисо.\nЦо дийцарехь юйцуш ерг ю шарахь цхьа миллион тонн мехкадаьтта чекхдаккха аьтто болуш хир йолу завод. Нохчийчоьнан парламентан гIантдас Абдурахманов Дукхвахас дийцарехь, иза ян сацам бинера Оьрсийчоьнан Iедало 2009-чу шарахь. Амма тахана а белхаш дIадолийна дац и завод хила езачу меттехь.\nИ бахьана долуш Нохчийчурча парламентан декъашхоша кхайкхам бина и завод йиллар сихдахьара, аьлла. Цу дехарна тIехIиттина Оршотан дийнахь Соьлж-гIалахь хиллачу Къилбаседа Кавказерачу парламентийн ассоциацин конференцин декъашхой.


Ненан меттан низамашкахь ладаме хийцамаш хьехна депутато Саралиевс\nДепутат Саралиев Шамсаил\nКъаьмнийн меттанаш Iамор берийн лааме дуьллучу низамна юкъахь хийцамашбар хьехна пачхьалкхан Думан депутато Саралиев Шамсаила. Хьоьху мотт шен ненаниг бацахь, иза Iамор беран шен лаамехь дита догIу аьлла къаьмнийн гIуллакхашкахула йолчу Думан Комитетан куьйгалхочун гIовса Саралиев Шамсаила. Хьалхо и хийцамбарх Кремлехь йоьдучу кхеташонехь къадийнера депутато.\nМеттанийн низамашкахь хийцамбарна Саралиевна тIетайна депутаташ Делимханов Адама , Селимханов Мохьмад а, Догаев Ахьмад а, Милонов Виталий а, Сайтиев Бувайсар а, Агаев Ваха а, иштта кхиберш а.\nКарладоккху, "Дешарх" долчу, ненан меттанаш Iамор берийн а, церан дай-наной а лаамехь дуьтуш федералан низам пачхьалкхан Думе листа кховдийнера кху шеран Охан-баттахь. Къаьмнийн меттанаш Iамор Оьрсийчуьрчу берийн шайн лаамехь дуьтуш, бакъо лора оцу низамо.\nНизаман проектан авторех цхьаъ вара Саралиев Шамсаил, тIаьхьо шен куьгяздар юхакхайкхийра цо. Низаман чулацамехь юхьанца дийцарединарг хийцарна, юхаваьлла ша аьллера депутато. Оьрсийчоьнан бахархой царна хийра болчу маттана нуьцкъаша тIетеIор ца магийтар дара проектан маьIна.\n200 гергга гIебартойн а, балкхаройн а интеллигенцин векал вовшахкхийтира Пачхьалкхан Думехь тIеоьцуш долу "меттанийн низам" шайна товш доцийла хаийта. Шаьш кечйина резолюци гуламо дIасахьажийра федералан а, меттигерчу а Iедалшка.


Лахделла Iамерко тIеэцначу мухIажирийн терахь\nОхан-бутт 02, 2019\nIамерка -- Президенто Трамп Доналда бусалба пачхьалкхашкара мухIажираш хьокъехь бинчу сацамна дуьхьал акци, Чикаго. Дечк. 28. 2017.\nТIаьхьарчу 6 баттахь Iамерко тIеэцначу мухIажирех 15% бу бусалбанаш.\nIамеркан Пачхьалкхан департаменто бинчу хаамца, 2018-чу шеран ГIадужу-беттан 1-чу дийнахь дуьйна кху шеран Зазадоккху-беттан 31-чу дийне кхаччалц лаьрча, цу махка кхаьчна 12 151 мухIажир, яздо "Iамеркан аз" портало. Уьш бу коьртачу декъана кхаа пачхьалкхан махкахой: Конгера – 48 процент, Бирмера – 17 процент, Украинера -- 13 процент.\nСтохка гурахь Iамеркан президенто Трамп Доналда мухIажираш тIеэца барам хIоттийра 2019-чу шаранна 30 000 стаг. Иза уггар лахара терахь ду 1980-чу шарахь Конгрессо мухIажирех лаьцна низам тIеэцначхьана президенто хIоттийнарг.\nКарарчу хенахь Iамерке хIора дийнахь мухIажиран тховкIело йоьху 2000 сов стага. "Iамеркан аз" портало бинчу талламо гойту Цхьаьнатоьхначу Штаташа мелла а алсамо тIеоьцуш хилар керста дин лелон мухIажираш (81%). Лакхохьа хьахийначу 6 баттахь тIеэцначу мухIажирехь 15% гергга бара бусалбанаш.\nПачхьалкхан департаменто и терахьаш карладоху хIора денна. Царна юкъахь бу (стен-боьршалла а, дин лелор а дуьйцу) демографица боьзна хаамаш. Цара гойтуш ду цу шина динан векалех долчу терахьашна юкъахь йолу башхалла алсамйолуш хилар.\n2018-чу шарахь Мангалан баттахь "Iамеркан аз" портало далийначу терахьаша гайтарехь, цу хенахь а бара уггар дукха мухIажираш Конгера а, Бирмера а, Украинера а. 68% гергга мухIажираш бара керстанаш.\nIамерке гIертачу мухIажирийн иза дан массера а аьтто ца хилар. Ткъа цо вон Iаткъам бо махка баьхкинчу керлачу мухIажирашна накъосталла дечу вовшахтохараллийн балхана.\nДIадаханчу мукъачу деношкахь мухIажирш тIеоьцучу уггар коьртачех цхьаъ йолчу World Relief агенталло дIахьедар дира, ОхIайо штатерчу Акрон гIалахь шайн офис дIакъевлина шаьш аьлла.\nЦуьнан бахьана ду Iамеркан Iедало махка богIучу мухIажирийн терахь лахдар а, мухIажирашна гIо дечу агенталлашца юкъаметтигаш лелор лахдан дагахь хилар гайтар а, боху World Relief агенталло.\nДегIана шога зенаш ден таIзарш юкъадаха дагахь бу тIалибаш Афганистанехь\nБасаевн а, Хаттабан а хилла ши тIемало лаьцна\nНаркотикашна дуьхьал хилла жигархо вийначунна таIзар кхайкхийна Дагестанехь\nОьрсийчоьнан регионашкахь COVID-19 вирусан 4-гIа тулгIе йолаяларх дIахьедина\nДе хьалха лецна хиллачу Закаевн гергарчаьрга видео дIаязъяйтина, цуьнан юьхьъягош\nДаудовс бехкбаьккхина Ичкерин векалшкара, Францехь хьехархо вийначу кIантана тIе ца хIиттарна\nПарламентан спикеро Даудовс кхерамаш тесна Закаевна, шаьш гучувоккхур ву аьлла\nТIалибаша набахтешкара арахецначу зуламхоша кхерамаш туьйсу экс-прокурорашна\nЛецна балийначу Закаевн гергарчаьрга иза емалвайтина камерана хьалха\nМасхадов Асланан - 70 шо\nЗакаевс жоп делла Кадыровна: "Даймахкана ямартхо"\nЮсупов Iилман. Вайн лулахь сийсара сахиллалц уьгIир-кха жIаьла...\nДаудовс кхерамаш тийсина Закаевна\nМассо а телефонашна мегаш болу сара юкъабоккхур бу Евроберто


ГIишлонхо, хьехархо, поэт — Сердало\nМа сиха йода зама! Селхан мо мара хетац сона дIадахача бIаьшерен 80-ча шерашка Шолжа-ГIалий тIа вахаш хинна хьинар дола зIамига саг Кодзоев Ахьмада Тимур эггара хьалха бIаргавайна а сайна вайза а. Цун цIи-м цу ханале а хеза вар со, цул совгIа из гIишлонхо волга а ховра, хIана аьлча студент волча хана аз дийшадар цун хьалхара «Тхо гIишлонхой да» яха стихотвореней книжка. Цу хана Тимур хIаьтта цIавенавар, Уренгой-Помары –Ужгород яха газопровод юллача къахьегаш а хинна. Ше цига баьча балхах дукха дувца тIера хилацар из, цунна дола бахьан дар ше хеставеш йола оамал йоацилга. Бакъда гIалгIай меттах дувца волавелча, из гIишлонхо а воацаш, воккха Iилманхо ва аьнна мотталора. КIоаргачара из мотт бовзаш, къаьнара, наггахьа мара е вIалла вай метта юкъе нийслуш доаца дешаш дувца а уж тахка оттар из. Цу къовсаме цул котвала хала а дар, хIана аьлча денна, бус яхар санна, дуккха ха а йоаеш, цо Iомадеш дола Iилма дар наьна мотт яхар. Цунна юкъе бокъонца революци е воал аьнна мотталургдар из, цунга ладувгIаш волча сага.\nБокъонца бакъдар аьлча, цу даькъе цхьацца хIама карагI а доал цунна. Къаьстта цо дIадехаш хиннар дар, дош дIаоалача, хьахозача тайпара дIаязде деза яхилга. ХIаьта а гаьнарча замангара денз ший бокъонаш, Iилман кIийле йолаш, хьабоагIа мотт цхьан дийнахьа нийсса юхаберзалуц, юхь вокх оагIорахьа а хургйолаш. Цудухьа Тимура дувцарех дуккхадар чакх ца доалаш, Iилманхоша тIа ца эцаш дусар, хIаьта а цхьадар метта юкъе дIачIоагIлуш а ший моттиг майрра хьалоацаш а доагIар. Цох пайда а баьлар наьна мотт безача, цу меттала яздеча, из дIахьехаш болча наха. Иштта Тимура хетар мукъа оазаш йIаьхеи лоацеи хилар белгалдеш дола хьаракаш тIадеттар, хандеша хоттаргашта тIехьара мукъа оаз а дIаяккхар, керда шолха алапаш метта юкъедоаладар, царех тарра кхыдараш нийса хургда аьнна. Къаьстта цун безам тIабодаш, каст-каста пайда эцача гIулакхех дар къаьна дешаш метта юкъекхувлар. Масала, эггара хьалха цун йоазошкара дийшар аз лоачо (сугроб), лоажот (пригорок), нор (украшенная золотом, драгоценными камнями шапка), ниIмат (богатство), иштта кхы дуккхадараш. Цунгара хезад духхьашха гатар (гитара) яха дош. Къаьстта метта хьакъехьа бола къовсам ирлора Кодзоев Тимури Вышегуров Мухьмади шиъ вIашагIкхийтача. Сона царцара дезалуш хиннар дар, шоаш гIишлонхои историки боллаше, къаман мотт чIоагIа лоархIаши цун сий деши уж хилар, дIахо дIайодача хана из тоабе уйла хилар.\nКодзоев Тимура укх деношка 75 шу дуз. Сона хетачох, уж деррига цун шераш диза хиннад хьаьналча къахьегамах, цунга хьежжа я цо йита бакъахьара тIехьале. Цун юртахочо, гIалгIай къаьнагIволча йоазонхочо Осмиев Хьамзата ший цхьан дувцар тIа аьннача беса, йIаьххача заман чухь ше вицлургвоаца хIама хьаде вIаштIехьадаьннад Ахьмада Тимура. Духхьал литературанна юкъе йита Iийнавац из цу тайпара лар. Миччахьа ше болх беш вале а, шийна караденна гIулакх цIена кхоачашде гIерташ хьавенав из. Цунна дола тешал вайна корадоагIаргда цун йоазоний мугIарашкара.\nВай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, Кодзоев деша вода ТIой-Юртарча юкъерча школе. Итт класс яьккхача, цо лоархI Къилбаседа-Кавказа горнометаллургически институте деша а ваха, лоамий ченаш техкаш вола къахьегамхо хила. Деша отт, амма цхьацца бахьанаш нийсдаларах, из чакхъяккха вIаштIехьадалац цун. ХIаьта а дагалаттачунга кхача чIоагIа ловш хиларо воалаву из Шолжа-ГIалий тIарча мехкдаьтта институте, сайранарча отделене дешашшехь, мехкдаьтта чакхдоахача заводе болх бу. Кура-сонта воацаш саг из волга го йиш я, доккхийча гIулакхаш тIа ваха а ца гIерташ, шийна хьанийсбенна болх дика хьабеш из хьаварах. Цо къахьийгад аьшка-бетонни хIамаш хьаеча завода бетонщик волаш, цу завода цхьан цеха технолог, цеха начальник волаш, 663-ча АМК керттерча инженера дарже латташ. Нохч-ГIалгIай телевидене, гуманитарни университете къахийгачул тIехьагIа, юххера а из болх бе сецав Наьсарерча колледже. ТIеххьара сона бIаргавайнача хана, цига хьехархочун болх беш ва ше, аьлар цо.\nТайп-тайпара а сакъердаме а я Кодзоев Тимура кхоллама оагIонаш. Цо къахьийгад дуккхача жанрашка. 1974 шера Нохч-ГIалгIай книжни издательстве «Къонача поэта библиотека» оалача книжка тIа арадоал цун хьалхара йоазош. «Тхо гIишлонхой да» яхаш яр цун цIи. Иштта цох цIи тиллар цаховш нийсденна хIама дацар, хIана аьлча цунна юкъера керттера стихотворени а кхыяраш а ювзаенна е хьокхалуш яр поэта беча балхаца. ГIишлош хьалъеш болча кагирхой гимн санна екар книжка тIара керттера байт. Из йийшачунна дезалора, цIенош деш бола нах шоаш санна, цар хьегаш дола къа а. Дог ураоттадеш, къахьегама сагах курал ейташ яр из стихотворени.\nКъаьстта дог тохадолийташ яр Тимура шоллагIча «ЦIе зиза» (1978) яхача книжканна юкъеяха из цIи йола стихотворени. Мохк лорабеш, цун моастагIий къарбеш дукха кагийнахи мехкарийи байнаб тайп-тайпарча замашка. Царех цхьабараш каша доацаш, де доацаш бисаб. Уж лийгача, цар цIий дIаийнача лаьттан тIа тIадаьннад йоах поэта цIе зиза.\nЦу книжка тIара цхьаццадола мугIараш, афоризмаш, фразеологизмаш хинна даха дисад. МоллагIа саг еха безам болча, йоI езаенна волча зIамигача сага хийла дийшад аз ер мугIараш:\n«Лоамаш, лоамаш —\nШо хила са замеш,\nТамашне хоза йоI,\nЦIера ала хинна кхест\nКодзоев Тимура кхолламе я нанна хетаяь стихотворенеш а. Ший дикагIйола оамалаш: нахаца безаме, догцIена, бакълувш хилар, лакхаленашка кхача гIертар, къахьега ловш хилар, ше даьча гIулакхах жоп дала кийча хилар – нанас хьехар деш, Iомаяьй ше йоах цо, «Хьийхад сона нанас» яхача стихотворене тIа:\n«…Хьийхад сона нанас,\nДуне доккха долга,\nАтта ваьхар вовлга,\nЛар йоацаш корае,\nЦудухьа ший дегаца\nЛотадаьча гIулакхо мара,\nЙоккхагIйолча жанрашка а къахьийгад поэта. Масала, царех я поэма. Укхаза белгалъяккха лов сона «Наьсари Ачами» аьнна цIи а йолаш, къаьсттача книжкаца араяьнна драматически поэма. Вай къаман литературанна юкъе таханарча дийнахьа язъяь кхоъ мара цу тайпара произведени яц. Царех цаI, аз лакхе хьоахаяьр, Кодзоевс язъяьй. Халкъа багахбувцамца да «Наьсар» яха шира дувцар. Цунга гIолла вайна хов малагIа хийрал, къовсам этта хиннаб Ачамза яхача аьланнеи Наьсар яхача гIалгIачуннеи юкъе. Ачамза гIалгIачун модж яккха вена хиннав. Из бахьан долаш вийнав аьла. Иштта йоах халкъа багахбувцамо. Бакъда Тимура из дош, цар къовсам кхыча тайпара, шийна бакъахьа хеттача тайпара баьшхаб. Сона хеташ, из цунна дика карагI а даьннад. Ювцаш йола драматически поэма шерра йовзаш я къаман юкъе, хIана аьлча из юкъейихьай школе 8 классе Iомадеча литературан хрестоматена. Бераша ешаш а царна езалуш а я из, мотт кхыча йоазоний санна боацаш, ший тайпара бале а. Из йоазонхочун стиль я, цудухьа кхычарех тара йоацаш а, автора юхь цу сахьате йовзийташ а я. Вешта аьлча, Тимур кхычарца цIаккха тувла ца вайташ, из белггала хулийташ ба поэта мотт.\nЦул совгIа, Тимура язъяьй «Йиший каьхат» яха поэма а. Эскаре вахача вешийга яздеча каьхата хьисапе, вешта аьлча, эпистолярни жанра кеп йолаш язъяьй из поэта. ДукхагIа укхаза кодаер гIалгIай къонача кхалсага кхел я. Цхьайолча хана саг йоалаяр-яхийтар геттара ийрчадоаккхаш нийслу цхьаболча наха. Иштта моттиг нийсъеннай укхаза а. Из шедар ла ца могаш йола къона кхалсаг, дуненцара къаста лаьрхIа я. Поэма ешаш цхьадола вай акха Iадаташ гучадувл. Гоамлу, дагахьа царца къовсам лоаттабе чIоагIо ю. Наьха дегашка царцара гоамал совъяккха язйича санна хеталу поэма. Из иштта дале, автора карагIдаьннад ший уйла йизза кхоачашъе.\nЙоазонхочо къахьийгад прозе а. Эггара хьалха укхаза хьоахаде безам ба са школе 7 классе Iомадеш дола «Берза къарзар» яха цун дувцар. Вай къам Сибре дигар дувцача темах язъяьча произведенешта юкъе дикагIчарех цаI да аьнна хет сона из дувцар. Цун турпал Бийберд Граждански тIема юкъе дакъа лаьца, майрача революционера Яндиев ЗаIама совгIата ший тамагIа дола шалта енна саг ва. Мехках воаккхаш цун хиннача дезалах цхьа йиIиг мара йисаяц – Хьава. Бочо йолаш Ховхарг оал цо цох. Бакъда лергйола лазар кхет цох а, нагахьа санна сихха лор тIа ца воалавой. ХIаьта лор кхыча юрта мара хиннавац, цига водаш хилча комендантагара пурам даккха дезаш хиннад. Цул а халагIа цхьаькха хIама хиннад: никъ хьун юкъегIолла бе безаш хиннаб, хIаьта цига бертий ордингаш лелаш хиннай, е говр а е саг а чакх ца воалийташ. Амма Бийберд кхералуц, вода из коменданта пурам доацаш. Лор волча дIакхачале шийна духьалъяьнна бертий ординг (пхи борз) хIалакью цо. ЙиIиг ерз, кхы набахта чувалла йIаьха ха ца тохаш кIалхарвоал Бийберд ше а. Лоацца аьлча, говзача йоазонхочун кулг гу вайна, из дувцар дешача хана.\n1982-ча шера, кагийча нахаца шун тIа дагIаш, Тимура аьлар ше исторически роман яздеш ва, аьнна. Цу хана со дукха тешанзар цо яхачох, из бакъдолга гучадаьлар дикка ха дIаяхачул тIехьагIа. 1997 шера белггала хьахайтар цо, ше кхаь книжках латташ дола роман яздеш волга. Царех хьалхардар «ЦIувнаши нахи», кепа теха, арадаьлар цу заман чухь. Из болх бешше, цо яздаь арадаьккхад ше вIашагIтехача дешай доккха «Тоадаь гIалгIай метта дошлорг». Из а ба дуккхача шерашка баь, низ, хьинар дукха дIаденна болх. Вешта аьлча, даим балхах воаллаш, кердадар лохаш, наха тоам бергболча тайпара ший йоазош деш хьавоагIа гIишлонхо, хьехархо, поэт вола Кодзоев Тимур. Цун аьттув балар лов, дIахо дIахьоргболча вахара новкъа.\n← Обвиняемый хранил пистолет…


Гуьржийчу кеманаш лелийта йиш яц «Оьрсийчоьнан бахархошна тIехь кхерам а лаьтташ», боху Кремло\nОьрсийчоьнан президентан пресс-гIоьнчас Песков Дмитрийс довзийтира Гуьржийчу кеманаш лелийтар меттахIотто оьшург – «Оьрсийчоьнан бахархошна т1ехь лаьтта кхерам дIабаккхар». Иза цо элира пIераскан сарахь РБК агенталле.\n«Гуьржийчуьра хьал меттахIотта деза, дIабаха беза цигахь вайн бахархошна духьаллаьтта кхерамаш», Песковс алар доцург, хууш дац муьлхачу битамаша гойтур ду цо буьйцу кхерамаш дIабевлла хилар.\nПIераскана Путин Владимира арахецначу омрица а догIуш, Оьрсийчоьнан авиакомпанешна тIебогIучу беттан 8-чу дийнахь дуьйна доьхку Оьрсийчуьра Гуьржийчу нах бигар. «Халкъан кхерамзаллин дуьхьа» бина бехкам маца юхаоьцур бу хууш дац.\nХьалхо Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло дIахьедира, бахархошна кхераме ду Гуьржийчу баха, аьлла. Документо бохура, Оьрсийчоьнан парламентан векалшна Iаткъамбина Тбилисехь.\nЕарийдинан сарахь 10 эзар гергга стаг гулвелира Тбилисехь парламентан цIенна хьалха. Оппозицино емалдира Абхази а, Къилба ХIирийчоь а Гуьржийчоьнах дIакъастар къобалдина Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думин депутат Гаврилов Сергей Парламентийн юкъара керста ассамблея дIаяхьа кхайкхар а, цуьнга барамехь дакъалацийтар а. Ша Гавриловс дийцарехь, Тбилисехь нах гIело ян гIиртина цунна, цкъа тоха а тоьхна.\nОьрсийчоьнна дуьхьал къамелаш дира гуламхоша. Уьш дIасалаьхкира полицино резаьнкин даьндаргийн герзашца а, бIаьргехь хидоккхучу газаца а. Лазийр а 240 стаг, лецира 305.\nШолгIачу дийнахь (пIераскана) юха а гулбелира протестхой. Цара декхаревора даржаш охьадахка чоьхьарчу гIуллакхийн министр Гахария Георгий, цхьаболчу депутаташа дан долийра керла парламент харжарца дозу къамелаш. Оппозицин аьтто баьлла цхьана декъанна – шен лаамца дарж дитина праламентан спикеро.\nОьрсийчоьнний, Гуьржийчоьнний юкъахь лела кеманаш хьалха а сецийна. Къилба ХIирийчохь конфликт иккхича, 2008-чу шарахь, Кремло сацийра Тбилисе кеманаш лелийтар. 2014-чу шарахь бен метта ца хIоттийра авиазIе.\nСтохка Гуьржийчохь хилла Оьрсийчуьра 1,4 миллион вахархо, боху Оьрсийчоьнан пачпхьалкхан "Спутник" агенталло. Царех мел бу туристаш дац хоуьйтуш. Ца хеддаш Гуьржийчу лела "Аэрофлот", S7, "Уральские авиалинии", "Победа", Red Wings, "Нордавиа" компанийн кеманаш.\nТбилисерчу протестхоша шайн Iедална хьалха хIиттораш ду деккъа шайн пачхьалкхан чоьхьара хеттарш, дац уьш Оьрсийчоьнах я цуьнан бахархойх хьакхалуш.


Абхазин лаьтта тIехь шайн доьзалхо дуьненчу валарх кхаъ хиллера дена а, нанна а, амма шо кхаьчначу йоьIан хIинцале а проблемаш ю: ша йозуш йоцу республика ю аьлла, дIакхайкхийначу махкахь йинчу Таджикистанан бахархойн йоьIан юридикан проблемаш гIевттина.\nАбхази суверенитетан пачхьалкх санна Душанбес цкъа а тIеоьцуш цахиларна, йоьIан бакъо яц шен деца а, ненаца а маьршша дIасаяха. Дас-нанас дийцарехь, Оьрсийчухула Таджикистане баха йиш яц церан, хIунда аьлча, Таджикистано Гуьржийчоьнан доза лоручу Абхазехь йинчу Зулайхона кемана билеташ ца духку авиакассашкахь.\nТIаьххьарчу шина шарахь Фадхудинова Шафоатхон а, Партоев Файзрахмон а Абхазин коьртачу шахьарехь Сухумехь дехаш ду.\nДоьзалехь кхин а ши бер ду церан, ткъа Зулайхо уггар а жиманиг ю. ГIишлоъяран гIирс бухкучу туьканахь киранча ву доьзалан да.\nФадхудинова Шафоатхона дагалоьцу, ши шо хьалха ша доьзалхочух тасаелча, и бер дIадаккхийта дагахь хиллера ша, амма бахархойн доккхахдолу дакъа керста нах болчу Абхазехь, аборташ йихкина ю.\n"2018-чу шеран Марсхьокху-баттахь дуьненчу елира Зулайхо. Iедалхоша иза дуьненчу яларан тоьшаллин кехат а делира цунна. Цул тIаьхьа тхо дуьххьара Таджикистане даха тохаделча, йоIана билет ца доьхкира", - дуьйцу доьзалан нанас. Абхазица дозанехь йолчу Сочин территорехула дехьа довлуьйтур дац шу аьллера цаьрга, зудчо бахарехь.\nОьрсийчоьнан гIаланашкахь а, ярташкахь болх лоьху Таджикистанера мухIажирш бовлу-бовлуш Абхази дехьабуьйлу. Хьалхо зорбанаша дуккха а яздира, бакъо йоцуш Абхази кхача гIерта таджикхой-мигранташ дIалецарх церан территори тIехь.\nДуккха а шераш хьалха кхаьчна Партоев Сухуми. Балха тIехь кхаа чоьнах лаьтта хIусам елира цунна ваха, тIаккха сацамбира цо шен доьзал ша волччу схьабало. Меттигера климат а, адамаш а тайнера кхарна. Кхин дIоггара шийла а ца хуьлу Абхазехь, тIаьххьарчу шина шарахь Iа декъа дара.\nДоккхадолу ши бер школе дахийта, шен доьзал Таджикистане юхабаха беза аьлла хета Партоевна. Амма жимахйолу йоI бахьанехь хIиттинчу проблемаша ког тесна царна.\nОьрсийчуьрчу Таджикистанан векалтехь Озоди Радион белхахоша дийцина, ПартоевгIеран доьзалехь йолчу ситуацех лаьцна. Шен цIе хьулъяр дехначу таджикийн дипломато хаамбина, цу кепара инциденташ даим а нислуш ю, хIунда аьлча, шайн бахархой Душанбен цхьана а кепара юкъаметтигаш йоцчу пачхьалкхе ши бIаьрг а хьаббой, дIаэхарна.\nДипломатин методашца уьш цигара схьабаха гIерта деза шайн тIаккха боху цо.\n"Москварчу Таджикистанан векалте бовла ала цаьрга, оха гIо дийр ду. Накъосталла дийр ду церан документаш меттахIиттош", - аьлла дипломато.\nСоветан Iедал доьхначул тIаьхьа, Абхазино а, Къилба -ХIирийчоьно а дIахьедира, шаьш Гуьржийчоьнах дIакъаьсташ хиларх.\nАмма Оьрсийчоьнна а, Гуьржийчоьнна а юкъахь пхеа дийнахь лаьттинчу тIамо сихо яйтира Москвага Абхазин а, Къилба-ХIирийчоьнан а йозуш ца хилар къобалдарехь. Дуьненчуьра кIезиг пачхьалкхаш тIаьхьахIиттира хIетахь Москвана, ткъа йа Гуьржийчоьно а, йа дуьненан юкъаралло а, йа ООН-о а, и территореш йозуш ца хилар тIе ца лоцу.\n«Caucasus Time» веб-сайтан коьртачу редакторо Текушев Ислама Озоди Радиоца хиллачу къамелехь дийцина, Абхазин бахархой шаьш а тишачу хьолехь хиларх, хIунда аьлча, шайн республикан бахархойн паспорташца церан таро ца хуьлу маьршша дуьне ма-дду дIасалела.\nЦо бахарехь, махкарчу дукхахчу бахархоша шайн карахь лелош ду оьрсийн паспорт, некъаца дуьхьалонаш ца хилийтархьама.\n"Масала, Абхази а, Краснодар а (Оьрсийчоь) къасточу террритори тIерхь йолчу Псоун дозанхойн пунктехула хIора шарахь дIасалела миллион стаг. Цаьргахь массаьргахь а оьрсийн паспорташ ду, царна тIе мухIарш хIиттадо. Ткъа Гуьржийчоьнан низамашца, бакъо йоцуш дозанаш хедадо оцу наха.\nНагахь санна, вахархочун паспорт тIехь Псоун дозанхоша тоьхна мухIар делахь, гуьржийн Iедалхойн бакъо ю, и стаг жоьпе озо.\nАмма гуьржийн Iедалхоша оцу низам хьашарна бIаьргаш хьаббо. Язйина йоцчу бакъонашца и низам лелаш хила мега, цундела таIзаре ца хIиттош хила а тарло нах", - дуьйцу Текушевс.\n2013-чу шарахь Таджикистанан 20 вахархочух лаьтта тоба нисъеллера Абхазехь чолхечу ситуацехь. Оцу пачхьалкхера ара ца довлало шаьш бохуш, дIахьедора цара. ХIетахь а, Москварчу Таджикистанан векалтан белхахой юкъа а гIоьртина ерзийра и проблема. Церан гIоьнца Оьрсийчу а баьхкина, цигара дIа Таджикистане дIахьовсийра уьш.\nМатериалан автор Озоди Радион корреспондент Ашуров Iабдулло


Нагахь санна нохчийн къомера дуьненна а хьалха дозалла дан йиш йолуш цхьа хIума даьллехь, хьалхарчу декъана, иза синкъерам лара безар бу. Тахана халкъ а хилла доьхна даьржина долу вай юха, ша хьалха ма-хиллара, къам хилла дIахIуттург хиларх а, цIена синкъерам цу тIехь вайна ницкъ болу гIортор хилла дIахIуттург хиларх а дог теша. Амма и тешам эшаме боьрзур бу, нагахь санна масех шо хьалха хиллачу Мехкан Кхелана тIехь динарг цунна тIехь дахь: тIера цIе схьа а эцна, чурх талхийна дастаме яьккхина, цIе яккхича а Iеттон дог догIучу метте цуьнан беш дIахIоттийча. Ша ду синкъерамца догIуш долчу гIуллакхийн хаза а, дика а агIонаш Iамош, толлуш, уьш тIийригна тIе туьйсу суьлхьанаш санна, схьагулдар бохург. ТIаккха ала йиш хир яр-кха: хьалха санна къам хилла дIахIоьттина вайниг.\nЮха а билгалдаккха лаьа: синкъерам дуьненна а хьалха вай дозалла дан догIуш йолу институт ю. ХIунда аьлча, кхечу къаьмнашна шаьш цивилизацин лакхене кхаьчна моттарехь а и санна йолчу юкъарлоне уьш хIинца а кхаьчна бац. Цуьнан баккъал болчу чулацаман а, цуьнан оьздангаллин маьIнех а шаьш кхетча, кханенга сатуьйсуш долчу дуьненчуьрчу дерриге а къаьмнийн векалш «иза шайн-шайна ца хилча ца болу», - бохуш, цуьнан гIиллакхаш Iамо гIерташ вай долчу «ХьаьжцIа» оьхур бара.\nВай лакхахь элир-кх уьш дин лелош дуккха а къаьмнаш ду аьлла. Оцу кеппарчу нислучарах ду меттанаш цхьаъ хиларх, къаьмнаш тайп-тайпана хилар, масалш лоьхуш гена вийла а ца оьшу: немцойн мотт австрийцаша буьйцу; ингалсан мотт – американцаша, австралийцаша; партугальцийниг – бразильцаша; Iарбой-м хьеха а ца бо вай кхузахь.\nТайп-тайпана меттанаш долуш, юкъахь талмажалла деш стаг ца хилча, вовшех кхета а ца кхеташ къаьмнаш ду. Масала, суьлий. Кхин а гайтаме бу хIирий, дигорцаш, туальцаш, иронцаш, кIезиг делахь а. Кхин цхьа шатайпана адамаш а ду дуьненахь: мотт цхьаъ боллушехь, тхо тхаьш-тхаьш къаьмнаш ду боху цара. Вайн ца хилча къа дара церан: нохчийн орам боллушехь вай дIакъаьстина бац ткъа гIалгIай, аьккхий, орстхой, кистинцаш, маьлхий. Орстхой-м баккъалла а аьлча, Карабахера схьа ГIирме кхаччалц гул бан дезар ду, шаьш нохчий бу я гIалгIай бу ца хууш бу маьлхий. Изза хьал ду орстхошкахь а. Царех ву дуьненахь дуьххьара «галай ву» шен кIентан паспортана тIе къоман цIе язъяйтина сан накъост!!! Вай ду бахарах, вайна моттарх вай дац! Синкъераман чурх а, кеп а йоьхчхьана дуьйна схьа вай доцуш а ду!\nНохчийн синкъерам – къоман са. Дог, букъан сурт ду. ХIунда аьлча, цигахула бен оьзда а, беркате а доьзал кхолла аьтто ца хилла вайн дайн. Имам Шемал иза кагбан воьлла. Советан Iедало – синкъераман са, дог, чарх ша-ша доккхуш дIаса а даьккхина, сийначу цIергахь дагийна, мохе чим дIаса бахьийтина.\nДин, мотт кхидIа а тайп-тайпана хиларал совнаха, цу къомана юккъехь лелачу йигар-ялоран низамашца а къаьсташ ду дуьненчуьра къаьмнаш. Масала, шина вешин йоI, кIант долуш, Iаьрбойн, суьлийн кхечанхьа кхийда йиш яц; дайшкахула-м хьовха, наношкахула а захало тасаделла меттиг хилча а, хIирийн а, гIалгIайн а керла доьзал кхоллабала йиш яц. Iилманехь хьалхарчух эндогамни, шолгIачух экзогамни брачни система олуш ду. Цу шина къоман, вайчеран гIиллакхашца дуьстича, цхьа башхалла ю кегийрчеран дог-ойла юьстах йисар, керла доьзал колларан гIуллакх баккхийчарна дукъ хилла тIедожар. Вайна ма-хаъара, дукхах долчу европейски къаьмнийн гIиллакхашца, йоьIан дас-нанас йоIана мах а лой оьцуш ву кIант, (Iарбоша йоI оьцу). Оцу шина системана синкъерам, къаьсттина, тIехьийзар, догдахар, безам-уьйр бохург юкъадаьккхича а, уьш цигахь догIуш цахиларе хьаьжжина эхье а, маьттаза лара дезаш ду.\nТIехьийзар, догдахар, безам-уьйр кхоллаялийтархьама кегийрахошна юккъе кхин система кхоллаяла еза. Иза адамаша къобалйина тIеэцна хилар оьшуш а ду. И шадерг хилийтархьама, кхоллабала безаш бу цхьа кхетаман бух. Масала, нохчийниг санна, доьзал доьзал бац, нагахь санна, стаганий-зудчунний юккъера уьйр-безам хаьдча. Цу тIера ду нохчийн йитар-витар атта хилар. «ХIунда хилла-те иза иштта?» - аьлла, дуьхе кхиа гIоьртича, гучудериг стен а, майрчун а юккъера безаман зIе хаьддачул тIаьхьа дуьненна тIе ваьлла доьзалхо – къутIа хилар. КъутIа боху кхетам дуьне доладелчахьана къаьмнашна юккъехь лелла а, лелаш бу, амма нохчийниг санна кхетаман кIоргенашка кхаьчна бац.\nЦхьана хьалхарчу заманашкахь гIалгIайн а, цхьацца йолчу ламанан шахьаршкахь нохчийн а и кеп лелла хилар гучудуьйлу. Амма бусалба дин юкъадаржарца гучубевллачу элийн а, церан цIуьхарийн а харцонаш, боьхаллаш кегийначул тIаьхьа мелла а гIиллакхаш, амалш цIанъелла, низаме яьхкина, зудчуьнца болу ларам лакхабаьлла, цуьнан лаамаш кегбар лахделла.\nЦаьрца нисдина ду, зуда бертаза ядийна, я ехна йигар дехкар. Нохчаша дуккха цунах доьзна кицанаш дитина вайна: «Ша лехна бен мерза хуьлуш бу», «Цхьатерра шиъ вовшахтоха гIерташ Дала шен эчиган мачаш йохийна», и.кх.дI. а. Кицанах къамел хиллачуьра аьр вай: шина кепара олуш кицанаш ду вайн. Масала: «КIантана хIу лаха, йоIана цу лаха», «КIанта хIу лоху, йоIа цу лоху». КIорггера ойла ца йича, шиннан а маьIна цхьаъ ду, амма ойла йича шалхо гучуйолу. Хьалхарниг ширчу заманан Iадаташца доьзна ду – шолгIаниг дахаран хьашташа, Iалашонаша нисдина, шординарг ду. «ЙоIIий, кIанттий баккхийарна шайх бала а ца беш, шаьшшинна бен шаьшшимма кхолла беза», - аьлла, шаьш къонахий хиларе терра, дайша тIедожийна вайна. Иштта нисделла синкъерам – нохчийн гIиллакх-оьздангаллин бух, орам хилла дIахIоттар.\nГергарнаш, баккхийнаш керла доьзал кхоллабаларна юьстах лаьтташ хилла аьлла моттадала тарло. Массо хIуманна тIехь кегийчеран уьш гIортораш а, гIоьнчий хилла дIахIитта зезаш хиларна, иза данне а бакъ дац. Цундела аьлла моьттуш ву-кх со, - «йоIаний, кIантаний юккъе херо юлуьйтуш мотт бинарг – Делах ваьллачех ву» - бохург.\nДоцца аьлча, синкъерам, шен диканиг - вониг зуьйш, цецах чекхдоккхуш, толлуш, шен оьздангаллин терхашца нисъеш, нохчийн къомо кхоьллина Iаламат мехала институт ю.\nДайшкара вайга кхаьчна кхин хIума ца хилача, и цхьаъ а тоьар дара вайна юьхькIайн хIитта а, кортош айина дуьненчохь лела а. ДогIуш а, мегар долчарех а ду, кегийрачу чкъурана ша довза а, зен а аьтто бан, хьанна а хьалха куралла ян кхоьллина и институт хиларна. Кхечу къаьмнийн иза цахилар хьаьжча-м хIета а вайн дайшкара доккха хьуьнар оьшуш хIума хилла иза. Гуттар доккха хIума ду иза, дуьнена юкъара хьоле диллича, кхечухьа и саннарг цахилар дага лаьцча: йоьIан аьтто бар; дуккха а кегийра нах бовзийтар; тIехьийзорца, царех цхьаъ къасто аьтто баккхар; цуьнца шен дахаран некъ дIаболор.\nНохчийн йоIана а, кIантана а вовшийн довза а, самукъадаккха а (тIехьийзаран юкъаметтиг дIакхехьа) ворхI тIегIа ду къастийна. ЙоIа цхьа бахьана, цхьа некъ ца белча, кIентан йиш ца хилла юкъаметтиг лакхарчу тIегIантIе яккха. Масала, дуьххьарлерачу тIегIантIера, дукха хьолахь, дIадолалуш хилла цу шиннан довзар. Хьешан цIарах сакъерар ду иза. Синкъерамехь а доцуш хечанхьа кIанта шен безам йоIе дIакховдор вайн дайшлахь дукха чIогIа даьсса хIума лоруш хилла, и шиъ берахь дуьйна цхьана хьалакхиънехь а.\nХьалхара тIегIа, вай лакхахь ма-аллара, йоIера хьешан цIарах сакъера пурба даккхар ю, уьш цхьана юьртара-м хьовха, кевнах ков а хIоттаделла бехаш белахь а. Делахь а коьрта чурх кхечу маьIница ю кхузахь. ЙоI, я кIант хьошалгIа дахча, цунна лерина синкъерам беш хилла, цу тIе, хьешана хьаша кхачош ца хилла. ХIунда? ЙоIана, я кIантана нах бовзаран го шорбан Iалашо йолуш. ЛадоьгIча, ойла йича, доккха маьIна Iуьллу цунна бухахь! Хьешан цIарах цхьана буса шега къийрина а сакъийринчу кIанте, тIаккхахула мацца а, миччанхьа а вовшахкхеттачохь йоIа маршалла хаттахь, кIантана а, гонах болчарна а хаа хилла, йоIана цуьнца долу гергарло кIаргдан лууш хилар. Нагахь ца хаттахь, шен дагахь мелла яккхий «гIаланаш» югIуш иза хиллехь а, кIант юхавала везаш хилла. Вайн дайша зIакардаьхнийн гIиллакхашха лерина долу, йоIана лаахь а, ца лаахь а кIанта «тIам» хьоькхуш гонах хьийзачуьра дIа ца валар кхечу, къаьсттина евро-оьрсийн гIиллакхашца вайна юкъа даьржина ду. Гуттар вониг: йоIа шен гIуллакх тIе ца лаьцча, кIанта дегабаамаш бар, ша санна волчу стагаца хьогIе ваьлла ца Iаьш, иза а чIогIа дастаме хIума доллушехь, йоIаца а, цуьнан нахаца а хьагI лоцуш хилар.\nТIехьовзар синкъерамехь, белхех, я ловзаргахь бен дIадолон йиш ца хиларе хьаьжча (нахана гучохь, хезачохь, хуучохь), гучуйолу цу гIуллакхан кхин цхьа тIаьхье кхечанхьа дагара хаийтар осалчу хIуманех лерина. ШолгIа делахь, синкъерамехь (узаконенни) хиллачу довзаран тIаьхье мухха хилахь а, гучудолу цуьнан ларам бар.\nДагалаца догIу, вайн хIусамашкахь хьеший дукха латтарца, царна синкъерамаш барца, йоьIан, кIентан керла довзар, хIора сарахь бохург санна, хила тарлуш хилар. Аьллачунна тIетухур вай, хIора зуда ялоза волу кIант – мехкан нуц а, хIора ара ялаза йолу йоI – мехкан нус а ларалуш хилла. ХIунда аьлча, мичахь, хьаьнца нислур ду рицкъа хууш дац. Дийца ца оьшуш гуш ду-кх мелла хийцаделла, керчина гIиллакхаш, мелла дастаме даьлла ша адам а.\nЙоьIан лаам хиъначул тIаьхьа (синкъерамехъ) тхьамдашкара пурба доккхий «дуьнена юкъара сакъоьрур ду» аьлла, дош доьхуш ша кIант, я цуьнан накъост вистхуьлуш хилла йоIе. Хьалхарчу тIегIан тIехь сакъоьручу хенахь цу шиннан вовшашна хьалха, цхьа а тайпа бохург санна, декхар ца хиллехь, шолгIачу тIегIантIе юкъаметтиг яьлча, декхарш мелла а совдовлуш хилла.\nКхозлагIчу тIегIанехь, шаьш цхьана юьртара делахь а, юьртахочун цIарах сакъоьрур ду аьлла дош ло йоIа. Цигахь декхарш кхин а совдовлу. КIентан деган йовхо хьала йолу. Юкъаметтиг юьртахочун цIарах тIехьийзаре кхаьчча шена бевза-безачу лулахошка а кхайкхина, йоIаца мелла а паргIат вистхила аьтто болуш хилла кIентан.\nДоьалгIа тIегIа, «йогIур ю», аьлла, дош далар; пхоьалгIа – хан йиллар; ялхолгIа – тешамна кара хIума ялар (карара йовлакх, лергара чIагарш, мухIар и.кх.дI.); ворхIалгIа – ара яьн йолу де, хан билгалъяккхар. Хьалхарчу кхаа тIегIанах гергарло чекхдаьллехь, йоьIан йолане хьаьжжина, важа тIегIанаш ца лардар бехке лоруш ца хилла. Амма, тIехьийзарца-тIехьийзорца гучудериг 7 тIегIа йолу синкъераман гIишло пирамидах тера хилар ду: бухара тIегIа – хьешан цIарах дош далар, и тайпа тIехьийзарш-тIехьийзораш чот йоцуш дукха хила таро хилар; лакхара тIегIа – пирамидан буьххье кхаьчча, цхьаъ бен вуьсуш цахилар. Иза а дац иза цуьнга хIета-вета яха еза бохург (ехна юьгуш санна). Нагахь кIантера, я цуьнан гергарчаьргара цхьа оьзда доцу, нахана дош хеташ доцу хIума далахь, йоIа пхьоьханахь кхайкхадойтуш хилла оцу я хIокху бахьанина хьанеха-минехана делла долу дош ша юха оьцу, олий.\nНохчашна юккъехь даиманна а осала лерина ду дегабаамаш бар, моханаш кхехьар, синкъерамехь-м муххале а. Цундела кхаьсттина пайда боцчех а, дастаме а лоруш хилла йоIаца доьзна долчунна тIехь. Вай лакхахь ма-аллара, йоI цхьаннан цIарна тIе яллалц, юкъара ларалуш хилла.\nШахьарера шахьаре баларца кIез-мезиг хийцамаш юкъа багIахь а, вовшахтохаран а, дIакхехьаран а шен куц-кеп йолуш бу синкъерам. Масала, мехкарийн меттиг баьрччехьа ю, божарий чуволучохь дIанисло. Мехскарийн а, божарийн а тхьамданаш ул-уллехь ган тарло тахана. Иза догIачех дац. Мехкаршкахь мелла а йисина йолу охьахааран кеп кегийчу нахера дIаяьлла лара мегар ду. Цундела цунах хир ду вайн къамел.\nЖимачу стагана синкъерамехь-м муххале а товш дац, куьйга корта а лаьцна, букар вахар, я уьсаза букъ бойна шайтIа санна, аркъал сеттина Iер. Ког-куьг дIасакхоьссина, ваьржина Iар а дац товш долчех лерина. Лехча санна меженаш дIахецна, я пхенаш озийча санна хебна Iан йиш яц оьздачу стеган. Джай гIанта тIехь Iахь а, я кхечу лекхачу меттехь дIанисвеллехь а, товхана бертиг санна голаш гIаттийна хаар а ду оьзда доцучех лерина.\nХIинца-м башха тидаме оьцуш дац, амма цхьана хенахь, гола тIе ког баккхар – эло шен лайш болчохь бен шегара далийта мегаш хIума ца хилла, шаьш муьлш ду царна диц ца далийта деш хилла цо иза. Цу тIе, и воцчо, цара массара а коьртара хIумнаш дIаяха езаш а хилла. Со жима волуш, вай цIера даьхна дукха хан ялале хила там бу иза, цхьана суьртан тидам бар нисделира сан. Цхьамма-м тилкхаза а ваьлла, голана тIе ког баьккхича, чохь мел волчо изза дира. «Дагахь хIума долуш дина хIума дацара шуна иза, шена бехк ца биллар доьху ша», - аьлла, охьабаьккхира хьешо голана тIера ког. Бухахь болчех воккхачо: «И ледарло йолуш верг а хьалха вер вацара те бохуш, сакIамделла Iаш дара хьуна тхо-тхаьш а. Баркалла хьуна некъ баккхарна», олуш дерзийра.\nУггар меган доцчех ду, цуьнца нийсса, ца товш, лайн амалех лерина а ду: баккхийнаш тукхумхой (ненахой), стунцахой болчохь гоьлана тIе ког баккхар.\nХIора къоман шен-шен кхетамца догIуш ду йоьIан-кIентан юкъаметтиг дашца билгалъяккхар, масала, французийн – тIам хьакхар, оьрсийн – бешара йийна хIума, я бежана кхиорца. Вайн дош тIехьийза бохург а ду шен цхьа маьIна долуш.\nСтаг – стигалан векал, зуда – лаьттан векал ларалуш хиларх къамел хилира вайн. Делахь-хIета, йоIана баланаш лакхара охьабуьссуш хиларе терра, царна дуьхьал ваьлла, уьш цунна тIе ца кхочуьйтуш тIехула хьийзаш ву кIант. Зударшца шен дахарехь мел лелориг къонахчо (вуьйцург вуьззина къонах хилар диц ма де) цу тIера леладо.\nВовшийн лараман кепаш, (Iуьйре-суьйре, де-буьйса, серло-бода боху кхетамаш санна) цхьаъ ца хилча важа доцуш, ша даьккхича тIаьхье йоцуш довш, хIума дуй хууш хилла вайн дайшна. Цундела оьрсаша вайна юкъабалийна, баржийна эмансипаци (бакъонаш цхьатерра) боху кхетам. Дуьне мел ду иза нохчашца чекхдер долуш хIума доцийла хаа деза. ХIунда аьлча, божаршна, зударшна оьшург, хьаштдерг тайп-тайпана ду. Цу тIе, йовхачу цIарна, шийлачу хина тIе боьду некъ, царех оьцу пайда ша-ша бу. Оьрсашкахула вайна юккъехь даьржина эмансипаций, вайн цхьацца болчу «молланаша» зудчух яцон бIарз ян еза бохурггий, нохчийн оьздачу гIиллакхашца цхьаьна догIуш дац.\nВайн дайша керла кхоллалур болу доьзал, муха, стенна тIера кхоллалуш бу бохучуьнан мел пусар деш хилла гайтархьама масална хилларг далор ду ас.\nВайна ма-хаъара, Шемала шен низам хIоттийна ма-хиллий: I5 шо кхаьчначу йоIа, нагахь санна 3 дийнахь-бусий ша яха реза волчуьнан цIе ца яккхахь, иза юха тIедогIучу 3 дийнахь-буса юьггучуьнга дIаялар тIе дожош. Цу хьолехь – инкъерам, хи йистехь вовшахкхетар, чу кхайкхар, тIехьийзар, кхидIа дерш дихкина хилла цо. Амма Нохчмахкара цхьана юьртара кегийра нах хи йистехь вовшахкхеташ хилла куц ду. Хьан низам талхош, шайн кегийрхой хи йисте сакъера хIуьттуьйтуш бу Э.. юьртара, - аьлла, вахана цхьаъ Шемилна тIе арз эцна (тахана эшара вайна и майралла, шена Iедало догIуш хIоттийнарг схьалахьара аьлла тIеваханчу стаге, я зудчуьнга хIарра % лахь лур ду бохучунна хьалха хIотта).\nЦу юьртара лоруш вол-волу I2 стаг схьакхачаве шена тIе, аьлла цо омра дича, уьш цунна тIе бигна хилла. Оцу шийттанна юкъа нисвелла хилла ГIеза-Махьмица дуьйна тIеман юкъ йихкина лаьттина волу, ша имам Шемил масийттаза кхелах хьалха ваьккхина волу, йовхачу аьхка салазана стерчи а доьжна, цу тIе виллина вига везаш волу, цхьа юьхк – когаш, куьйгаш ца хиларна.\nШен низам талхош долчу шун кортош ца даьхча ца волу ша, аьлла боху тIекхайкхинчаьрга имама.\n- Шемил, - аьлла, дуьхьал вистхилла салазан тIехь валийнарг, - тхан корто-м дашон дацара, оха уьш оццул лардал, дилханах ду. Кху дезткъа шарахь, чета цуьнан (цу) межиргаш а тийсина, мича ницкъо тIом бойту тхоьга кIайчу паччахьан дуьхьал хаьий хьуна? Тхайн кортош лардан Iалашо хьалха а яьккхина тхо леллийхьара, кху тIеман хьал тхоьга хIоккхул лалур дара аьлла хетий хьуна? Тхо кхоьрург, хьо кхера везарг – хIусамашкахь хуьлу тIом бу. Оха тхайн кегийрахой хин йисте а бахийтина, синкъерам а хIоттийна, кхул тIаьхьа а иза дийр а ду, хIунда аьлча, керла кхоллалуш болу кхерч, кегийрхой тIехIуьтту сирла шовданан хи санна цIена а, дуьненчохь мел долчу хIуманна иза эшар санна уьйр-безамца и кхоллалуш болу доьзал чекхбала а лаьа тхуна. Паччахьца беш болу тIом тхуна хIумма а доцу хIума хета, амма иза чу берзахь, вай эшна лара мегар ду хьуна хьалххе дуьйна дIа, - баьхна боху цо Шемиле.\nЛакхахь аьлла ма-хиллара, синкъерамехь хелхабовлар тхьамдашна тIера дIа рогIехь хуьлуш ду, ловзаргахь санна юкъ-юкъара доцуш.\nБал боккхучуьнан маьIна гатдина, цхьана хелха бовларна тIедерзийна тахана. Бал бохучунна юкъа догIуш ду:\n1/ хелха бовлар (бал цкъа дIаболийча массо а ца валарх бехке дац, юха дIадолош сецначуьра долон мегаш гIуллакх хилча-м хIетте а);\n2/ хелхадовларан го сецча ладогIан эшарийн рагI тIе кхочу (чохь берш дуьненах, дахарах, гIиллакхех, дайх, дIадаханчух ойлане бовлийта деш ду иза);\n3/ йоIе бистхила лууш болчу кегийрачу нахана аьтто боккху;\n4/ илланча чохь велахь, цуьнан иллига ладугIу, я чувеанчу воккхачо кегийрачарна ладоьгIча пайденна хир долу къамел до.\nИ кеп кхоьллинарш баккхий Iилманчаш-м хаац суна – палсапаташ, психологаш, психиатраш ца хилла ала хала ду. ХIунда аьлча, дика хууш хилла царна адаман сих, лагах, дегIах дерг. Кегийра нах бистхуьлучу хенахь дош гал далар бахьана долуш кхолладелла вовшех цакхетар, илли аларо, хьекъалечу дашо, дайшкахь хилла доьналла, сий хьахоро тIепаза бойуш хилла юкъаметтигаш хьогIе ерзо кхоллабелла зирх. Цул тIаьхьа хьенан ала йиш ю уьш кхетам лахара болуш хилла?!\nВистхила лаам гучубоккхуш, шен тхьамдера кIанта дош доьху, хIара хьенех цу йоIе (йоьIан цIе а йоккхий) вистхила пурба лахьара ахь», - олий, мехкарийн тхьамдера пурба а доккху. Амма кIант вистхила воьлча, йоIа – «шена кху чохь бехкен стаг ву», - ала тарло. Чехкка хьала а иккхина неIаре ца вадарх, жимма хан-зама а йолуьйтий, цхьа бахьана а лохий, араволуш ду йоIа вуьйцуш волу бехкениг. КIант вистхилла ваьлча, чувеана шен метте дIатарло кIант шега вистхиллачо леринарг.\nЮкъа а иккхина, «хIорс-тоъ», - аьлла, «къап-къарс» оьккхуьйтуш дIасаветтаваларх хелхар хуьлуш дац. Цуьнан а ю шен лар а, кеп а. Цунах лаьцна вай ловзар хьахийначохь дуьйцуш ду.


Ийманан арканаш - Малийкех тешар\nШолгIа рукн: Малийкех тешар\n1 – Малийкех тешар довзийтар\n2 – Малийкех тешаран хьукма а, бусалба динехь йолу цуьнан меттиг а\n3 – Малийкех тешаран дакъош а, уьш довзийтар а\n4 – Адамаша лардан дезаш долу малийкин хьакъ\n5 – Малийкех тешарх хуьлуш болу пайда\n1 – Малийкех тешар довзийтар.\nМалийкех тешар бохург – иза Дала нуьрах кхоьллина малийкаш боккъул хиларх тешар ду. Малийкаш Дала нуьрах кхоьллина ду. Уьш массо а муьтIахь ду АллахIана. Шайна Дала динчу омрунна Iеса ца хуьлу уьш цкъа а, Дала шайга де аьлларг а до цара. Цкъа а кIад ца луш Далла тасбихь деш ду уьш дийнахь а, буса а. Ткъа церан дукхалла Далла бен хууш яц. Дала тайп-тайпана белхаш а, гIуллакхаш а дехкина царна тIе. Лекхачу АллахIа аьлла:\n(Муххале а, дикалла (суьпалла) ю – АллахIах а, къемат дийнах а, малийкех а, жайнех а, элчанех а тешар) [Сурат «Албакъарат» 177 аят].\n(Элча тешна шена шен Делера доссийначух, иштта Ийман диллинарш а, массо уьш тешна АллахIах а, Цуьнан малийкех а, Цуьнан жайнех а, Цуьнан элчанех а; (цара олу) оха къестам ца бо Цуьнан цхьа а элчанашна юккъахь, (кхин а) аьлла цара: тхуна хаза а хезна, тхо муьтIахь а хилла; хIай тхан Дела, Хьан гечдар доьху оха, дерзар Хьоьга а ду тхан) [Сурат «Албакъарат» 285 аят].\nЖабраил-малийкан хьадисехь деана ду: Жабраила Пайхамаре – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хаьттинчу хенахь: “Иманах лаьцна дийцахь суна” – аьлла, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – жоп делла цунна:\n«Ийман бохург – иза хьо тешар ду АллахIах а, Цуьнан малийкех а, Цуьнан жайнех а, Цуьнан элчанех а, къемат дийнах а, иштта хьо къадрах (билгалдаккхарх) тешар а – дика делахь а, вон делахь а». [Муслим].\n2 – Малийкех тешаран хьукма а, бусалба динехь йолу цуьнан меттиг а.\nМалийкех тешар – иза Ийманан ялх арканех (бIогIамех) цхьа рукн (бIогIам) ду, оцу массо арканех тешна хилча бен Ийман къобул хуьлуш а дац, нийса хуьлуш а дац.\nБерриг бусалба нехан цхьа барт болуш хIума ду малийкех тешар важиб (парз) хилар. Ткъа малийкаш дац бохуш верг, йа Дала хьахийна долу цхьадолу малийкаш дац бохуш верг куфр (керстаналла) деш ву, Къуръанна а, Суннатна а, бусалба нехан бартана а дуьхьалваьлла а ву. Лекха хин волчу АллахIа аьлла Къуръан чохь:\n(Ткъа цатешнарг АллахIах, Цуьнан малийкех а, Цуьнан жайнех а, Цуьнан элчанех а, къемат дийнах а, иза тилла, гена даьллачу тиларца(иза ву шен тиларехь генаваьлла)) [Сурат «Аннисаъ» 136 аят].\n3 – Малийкех тешаран дакъош а, уьш довзийтар а.\nМалийкех тешар шина кепара ду:\n1 – Массо агIо хьахош йоцуш, амма массо агIо шена чулоцуш долу юкъара доцца долу тешар;\n2 – Массо агIо хьахош долу духхенгара тешар.\nЮкъара доцца долчу тешарна юкъадогIуш масех хIума ду, оцу хIуманашна тIедоьгIна а ду иза. Уьш кху лахахь дерш ду:\n1 - Малийкаш хиларца мукIарло дар, уьш Делан халкъах цхьа халкъ ду аьлла тешар. Малийкаш Дала Шена Iибадат дайта кхоьллина ду. Малийкаш хилар цхьа а шеко йоцуш бакъ ду. Вайна уьш гуш цахиларо ца гойту уьш цахилар, хIунда аьлча мел дукха хIумнаш ю Дала хIокху Iалам чохь кхоьллина, вайна гуш а йоцуш, бакъъалла а ян а йолуш. Ткъа вайн Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Жабраил-малийк шен суьртехь ша ма-дарра шозза гина. Иштта цхьаболчу асхьабашна а – Дела реза хуьлда царна – цхьадолу малийкаш гина адамийн куьцехь. Имам Ахьмада дийцина «Алмуснад» цIе йолчу шен жайни чохь, МасIуда кIанта IабдуллахIа элира аьлла:\n«Делан Элчанна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Жабраил гина ша ма-дарра, шен бакъдолчу суьртехь, цуьнан ялх бIе тIам а бу, хIора тIемо анайист дIа а лоцур йолуш».\nМуслима дийцинчу Жабраил-малийкан хьадисехь ду: Жабраил – Делера салам маршалла хуьлда цунна – Пайхамарна тIедеара стеган куьцахь, тIедуьйхина шарула кIай духар а долуш, кIарула Iаьржа месаш а йолуш, шена тIехь цхьа а некъан лар а йоцуш гуш, асхьабашна цхьанненна а воьвзаш воцучу стеган куьцехь…\n2 – Дала царна елла йолчу меттигал уьш дозаллехь сов цадахар.\nМалийкаш Делан лайш ду, Шена лиъначу хенахь Дала царна омру деш а ду. Дала уьш даздина ду, Шена герга дигна а ду. Царна юккъехь Делан геланчаш а ду, вахьйунца а, иштта кхечу гIуллакхашца а Дала дуьнентIе дохкуьйтуш долу. Амма церан ницкъ бац Дала царна белларг бен, Цо дайтинарг бен хIумма а дан луш а дац цаьрга. Уьш Далла гергахь иштта деза доллушехь, йа шайна а, йа кхечарна а дан дика а, вон а дац церан, Далла лиънарг бен. Цундела, АллахIана дан дезаш долчу Iибадатах цхьа а дакъа царна дан мегаш дац. Керстанаша малийкашна Делан сифаташ делла, Жабраил-малийках цара Дела ву алар санна. Лекхачу Дала аьлла:\n(Цара аьлла: Къинхетаме волчо (Дала) Шена бер эцна. ЦIена ву Иза (оцуьнах)! Муххале а, уьш (малийкаш) Цуьнан сийлахь лайш ду. Цуьнан дашал хьалха ца довлу уьш (Цул хьалха дош ца олу цара), Цуьнан омрунца Iамал еш а ду уьш) [Сурат «Алъанбияъ» 26-27 аяташ].\nКхин а бах Дала Къуръан чохь:\n(Уьш (малийкаш) Далла Iеса ца хуьлу Цо шайна деш долчу омрунна, шайга де аьлларг дан а до цара) [Сурат «Аттахьрим» 6 аят].\nХIокху кепара малийкех тешар хIора бусалба стагна а, зудчунна а тIехь важиб (парз) ду. Иза Iамо дезаш а ду, цунах теша дезаш а ду, иза ца хууш верг ца хаьара аьлла кIелхьара а ца волу.\nМассо агIо йовзуьйтуш долчу Иманна юкъа догIуш долу хIумнаш хIорш ду:\n1 – Малийкаш стенах кхоьллина ду хаар.\nЛекхачу Дала малийкаш нуьрах кхоьллина, жинаш цIерах кхоьллина, адамаш латтанах кхоьллина. Малийкин кхоллар Адам-пайхамар – Делера салам хуьлда цунна – кхоллале хьалха хилла. Хьадисехь деана ду:\n«Малийкаш нуьрах кхоьллина ду, жинаш цIерах кхоьллина ду, Адам шуна довзийтинчух (латтанах) кхоьллина ву». [Муслим].\n2 – Малийкин дукхалла.\nМалийкаш Делан халкъах цхьа халкъ ду. Амма уьш дукха хиларна, уьш мел ду дагар далур долуш дац. Церан дукхалла Далла бен хууш а яц. Стигланашкахь биъ пIелг биллал меттиг яц шена тIехь йа сужуд деш, йа (тасбихь деш) лаьтташ малийк доцуш. ВорхIалгIачу стиглахь долчу ЦIа чу хIора дийнахь кхузткъе итт эзар малийк доьду, тIаккха цкъа цу чудахнарг шолгIа юха цу чу кхача а ца ло, уьш дукха хиларна. Къемат дийнахь жоьжахате схьаялор ю, цуьнан кхузткъе итт эзар урх хир ю, хIора урх лаьцна кхузткъе итт эзар малийк а хир ду, иза схьатекхош догIуш.\nЛекха хин волчу АллахIа аьлла:\n(Цхьанна а ца девза хьан Делан эскарш, Цунна Шена бен) [Сурат «Алмуддассир» 31 аят].\nХьадисехь деана ду, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна - элира аьлла:\n«Шена тIехь болу мохь базбеллачу стиглано «ахI» дира, цуьнан бакъо а яра иза дан – ког биллал меттиг яц оцу стиглахь шена тIехь сужуд деш, йа рукуI деш малийк долуш бен».\nСтиглахь долу, шена зиярат деш долчу цIийнах лаьцна аьлла Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна-:\n«ХIора дийнахь кхузткъе итт эзар малийк доьду цу чу, цкъа цу чу дахнарш юха а ца доьрзу цу чу». [Бухари, Муслим].\nКхин а аьлла Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна –:\n«Оцу дийнахь жоьжахате схьаялор ю, цуьнан кхузткъе итт эзар урх а хир ю, хIора урх лаьцна кхузткъе итт эзар малийк а хир ду». [Муслим].\nИштта хаьа вайна малийкин дукха хилар. ХIара, жоьжахати ялош догΙур ду бохуш вай дийцинарш диъ эзар исс бIе миллион (4 900 000 000) малийк хуьлу, ткъа вайна ца хууш мел хир ду уьш?! Сийлахь ЦIена ву-кх уьш кхоьллина верг, уьш дIасадаржийна верг, церан дукхалла хууш верг.\n3 – Малийкин цIерш.\nДала вайна Шен Къуръан чохь яьхна йолчу а, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – яьхна йолчу а малийкин цIерех тешар тIехь ду вайна. Малийкашна юккъахь уггар дезнаш хIара кхоъ ду:\n- Жибрил. Жабраил оле цIе а йоккху цуьнан цкъацкъа. Жабраилна тIедиллина хилла вайн Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – шеца дегнийн дахар долу “вахьйу” тIедоссор.\n- Мийкаийл. Мийкал а олу цунах цкъацкъа. Дала шега омру динчу метте, латта дендеш долу догIа даийтарна тIехIоттийна ду иза.\n- Исрафил. Дуьненан дахар чекхдаьлла хилар хоуьйтуш, шена чохь догIмаш даим дийна лаьттар долуш долу эхартан дахар дола деллий хоуьйтуш зурман чу мох хIуп алар тIедиллина ду цунна.\n4 – Малийкийн сифаташ.\nМалийкаш баккъалла а долуш долу Делан халкъах цхьа халкъ ду. Церан баккъалла а долу догIмаш ду. Церан, уьш кхуллучу дийнахь дуьйна схьа долу сифаташ а, амалшца доьзна долу сифаташ а ду. Оцу сифатех цхьадерш довзуьйтур ду вай:\n● Малийкаш даккхий догIмаш долуш ду. Дала уьш даккхий кхоьллина, дуьненахь а, стигланашкахь а Ша царна тIедехкинчу белхашка хьаьжжина;\n● Церан тIемаш ду. Дала уьш тIемаш долуш кхоьллина, цхьадерш шишша тIам болуш, вуьйжаш кхоккха тIам болуш, вуьйжаш биъ-биъ тIам болуш а. Кхин а дукха тIемаш дерш а ду царна юккъехь. Масала, Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ша ма-дарра гина долчу Жабраил-малийкан ялх бIе тIам бу, анайист дIа а лоцу цо шен тIемашца. Лекхачу АллахIа аьлла Къуръан чохь:\n(Хастам бу АллахIана, стигланаш а, латта а кхоьллина волчу, малийкаш геланчаш а дина волчу, шишша а, кхоккха а, биъ-биъ а тIемаш долуш долу. Шена лиъча кхин совнаха а кхуллу Цо)1 [Сурат «ФатIир» 1 аят].\n● Малийкашна яъа а, мала а хIумма а оьшуш яц. Дала уьш кхоьллина даар а, малар а царна оьшуш доцуш. Церан йа бераш а ца хуьлу, йа маре а ца до цара;\n● Малийкаш хьекъал долуш а ду, дегнаш долуш а ду. Уьш Деле дист а хуьлу, Дела цаьрга а вист хуьлу. Адам-пайхамаре а, иштта кхин болчу пайхамаршка а дист хилла уьш;\n● Малийкаш кхечу куьца довлало. Дала царна ницкъ белла божарийн куьца довла, вуьшта аьлча, божарийн суьртехь нахана гуча довла. ХIокхо вайна гойту цIуна Iибадат дечара малийкаш Делан йоьIарий бу алар харц хилар. Ткъа муха довлу и малийкаш адамийн куьце? Иза вайна хууш дац, амма уьш адамех чIогIа терчу куьце довлуш хилар бакъ ду, царна а, адамашна а юккъахь къастам балур боцуш;\n● Малийкаш лийр долуш ду. Дерриг малийкаш ду лийр долуш Къемат дийнахь, са оьцу малийк а цхьаьна. ТIаккха юха хьлагIовттор долуш а ду уьш, Дала тIедехкина белхаш дайта.\n● Малийкаша Iибадат до. Уьш Далла – ЦIена а, Лекха а ву Иза – Iибадат деш ду, ламаз а, доIа а, тасбихь а, рукуI а, сужуд а, кхерар а, Иза везар а, иштта кхин долу Iибадаташ а санна. Церан Iибадатан сифаташ ду хIорш:\n- КIад ца луш, гIел ца луш, даим ду Далла цара Iибадат дар…\n- Ихлас (цIенчу даггара цхьаьна Делан доьхьа) долуш ду церан Iибадат…\n- Уьш даим Далла муьтIахь ду, цкъа а Цунна Iеса хуьлуш а дац, хIунда аьлча уьш Дала кхоьллина, цаьргара гIалат далийтур доцуш, цара цкъа а къа а латор доцуш…\n- Далла хьастаделла, эсала, муьтIахь ду уьш, дукха Iибадат деш а ду уьш. Лекха хин волчу Дала аьлла:\n(Тасбихь деш ду уьш буьйсанна а, дийнахь а, кIад (гIел) а ца луш) [Сурат «Алъанбияъ» 20 аят].\n5 – Малийкийн Iамалш.\nМалийкаша Дала шайна тIеехкина йолу сий долу Iамалш йо. Цара еш йолу Iамалш а, церан цхьаболу болх а буьйцур бу вай:\n1 – Уьш Iаршан киранхой ду (Къемат дийнахь Делан Iарш лелор дерш малийкаш ду);\n2 – Элчанашна тIе вахьйу доссор;\n3 – Ялсамане а, жоьжахате а ларъяр;\n4 – Мархаш а, догIа а, ораматаш а лелор;\n5 – ЦIузам чу мох тохар а ду царах цхьанна тIедиллина;\n6 – Адамийн Iамалш дIаязъяр;\n7 – Адамаш лар дар. Малийкаша адамаш лар деш ду, амма Дала яздинарг тIедеъча цара адам Iад дуьту, иштта, язделларг хуьлу;\n8 – Адам дикане кхойкхуш, даим адамашца ду уьш;\n9 – Адам ненан кийрахь кхоллалучу хенахь, цуьнан са цунна чу даккхар, цуьнан рицкъ а, цуьнан Iамал а дIаязъяр, иза дакъаза даьлла адам хир ду, йа ирс долуш адам хир ду аьлла дIаяздар;\n10 – Адамаш лечу хенахь церан синош схьаэцар;\n11 – Каш чохь адамашка хаттам бар, цул тIаьхьа царна йа Iазап, йа ялсаманин хазалла ялар;\n12 – Пайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – умматера наха цуьнга салам делча иза цуьнга дIакхачор. Цундела, нагахь санна цхьанна Пайхамаре – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – салам дала лаахь, оьшуш дац цуьнан коша тIе ваха, муххале а, иза миччахь велахь а, цо ша волчахь Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – салават диллича, салам а делча, иза Пайхамаре – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – дIакхочур ду, иза цуьнга дIакхачош малийкаш долу дела, Дала оцу балхана тIехIиттийна. Ткъа Мединате зиярате вогIуш верг Пайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – маьждиге зиярат дан ва веза, цу чохь ламаз дан ниййат а дина.\nМалийкин кхин а дуккха ю Iамалш, хIара вай йийцинарш царах уггар дукха евзаш ерш бен яц. Цунна тешалла ду Лекхачу АллахIан дешнаш:\n(Iарш лелош долу малийкаш а, цунна гонаха долу малийкаш а тасбихь деш ду шайн Далла хастам барца,2 Цунах тешаш а ду,3 Ийман диллинчу (Делах тешаш болчу) нахана гечдар доьхуш а ду) [Сурат «ГIафир» 7 аят].\n(Ахь ала: Жабраил (малийкан) мостагI хилларг – (цунна хаийла) цо (Жабраила) иза (Къуръан) доссийна хилар хьан даг чу, Делан пурбанца) [Сурат «Албакъарат» 97 аят].\n(Хьуна гича зуламхой, (балар чу бирзина болу), баларан халонашкахь; малийкаша шайн куьйгаш дIасадаржийна (цаьрга олуш): арадаха шайн синош) [Сурат «Ал-АнIам» 93 аят].\n4 – Адамаша Лар дан дезаш долу малийкин хьакъ.\n● Церах тешар;\n● Уьш дезар, уьш даздар, церан дозалла дийцар;\n● Вочу агIор уьш хьехор мегаш доци хаар, уьш сийсаз дар а, йа царна хIума алар а мегаш доци хаар;\n● Малийкашна цадезаш долчу хIумнах генавалар, цунах ларвалар, хIунда аьлча, адамашна вон хеташ, новкъарло еш долу хIума царна а вон хета дела, царна цо новкъарло а йо дела.4\n5 – Малийкех тешарх хуьлуш болу пайда.\n● Ийман кхочуш дар. Малийкех тешаш хилча бен вайн Ийман кхочуш хуьлуш дац, нийса хуьлуш а дац.\n● Уьш Кхоьллинчун сийлахьалла йовзар, Цуьнан паччахьалла а, Цуьнан ницкъ а бовзар. Кхоьллина йолчу хIуманан йоккхалло и хIума кхоьллинчун воккхалла гойтуш хиларе терра, малийкаш кхоьллина волчу Делан\nвоккхалла евза вайна царах теша а тешна, уьш доьвзича;\n● Бусалба стеган Ийман совдалар, оцу малийкийн сифаташ а, церан хьелаш а, церан белхаш а довзарца;\n● Дала Шех тешачарна малийкашца гIо дечу хенахь, адамашна кхерамазалла а, синпаргIато а хилар;\n● Малийкаша уггар дикачу агIор деш долу Iибадат бахьана долуш уьш дезар, цара вайна – Делах тешаш болчарна – Деле гечдар доьхуш хилар хаар;\n● Iесаллаш а, къинош а, вон Iамалш а цаезар;\n● Дала Шен лайшна тIехь еш йолчу тергонна Цунна шукр дар, Цунна хастам бар. Дала малийкаш хIиттийна вай лардайта а, вайн Iамалш дIаязъяйта а, иштта кхин долу вайна дика долу гIуллакхаш дайта а, цундела, вайна иза хиъча, вай Цунна шукр а, хастам а бан беза.\n1 Шена луъучу агIор, кхин а совнаха тIемаш долуш кхуллу Дала малийкаш Шена лиъча – бохург ду аятан маьIна.\n2 «СубхьаналлохIи ва бихьамдихIи» бохуш ду уьш.\n3 Иза цхьаъ хиларх тешаш ду уьш.\n4 Масала: сигарета озар, къаьркъа малар, иштта кхин долу церан маьIна долуш долу хIумнаш а.


Саратова: цхьана Идлибехь хила мега маситта эзар Кавказера зуда\nМарсхьокху-бутт 22, 2018\nНохчийчуьрчу бакъонашларъярхошка гIо доьхуш бу Шема баханчу зударийн Европерчу пачхьалкхашкахь беха гергаранаш. Цунах лаьцна хаам бо, ТАСС агенталло, Нохчийчуьрчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеташонан декъашхочунна Саратова Хедина тIе а тевжаш. Цхьана Идлибехь хила мега маситта эзар Кавказера зударий, боху Саратовас.\nОьрсийчуьрчу омбудсмено Москалькова Татьянас дийцарехь, Иракъерчу набахташкахь йолу 100 сов зуда ю, шайна тоьхна хан Оьрсийчуьрчу набахташкахь такха лууш. Цу хьокъехь Москальковас дехар дина Иракъан Iедалшка, амма иза кхочуш дан халонаш ю, Оьрсийчоьнна а, Иракъана а юкъахь бина барт ца хиларна, чубоьхкина нах вавшашка далуш.\nХьалхо "Исламан пачхьалкх" тобано дIалаьцна латтийначу территорина тIера Шемара а, Иракъера а Оьрсийчуьра зударий а, бераш а цIадерзоран болх, ма дарра аьлча, сецна, аьлла хаам бира ББС-но, Нохчийчуьрчу бакъонашларяърхочунна Саратова Хедина тIе а тевжаш.\nБолчу хаамца, цкъачунна цIадерзо аьтто боцуш Иракъехь дуьсуш ду дай-наноша "Исламан пачхьлкхах" дIакхета боьлхуш Оьрсийчуьра дIадигина лаххара а 25 бер. Оьшуш долу кехаташ доллушехь БагIдадерчу набахтехь латтош ду уьш.\nИракъера а, Шемара а зударий а, бераш а цIадерзоран болх сецира 2017-чу шеран ГIура-баттахь. Тамашийна хIума ду иза хилла хилар, цу гIуллакхна Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира гIортор йинчул тIаьхьа, яздора ББС-но.


"Гергарниг - хийраниг" галдаьлча. Ил-20 чудожарх\nАсад бехке ца вархьама\nГостев Александр, Маршо Радио, оьрсийн сервис\nОршоьтан буса Дуьненаюккъерчу хIорда тIехула доьду шен Ил-20, тIеман кема, герз тоьхна чудаийтарна Оьрсийчоьно чехконца бехкейира Израил. "Сихха, луьрра жоп" лур ду а элира. Ткъа кхин а хан юкъайоьлча даредира, 15 эскархо чохь волу кема дохийнарш Асад Башаран ницкъаш бу, аьлла. Хилам нисбелла Путинанний, Реджепанний, Оьрсийчоьнан а, Туркойчоьнан а ницкъаш цкъачунна юхабоху Иракъера Идлиб, Демаьшкарчу Iедална духьаллаьттачу гIаттамхойн тIаьххьара гIап, долаерзо арабовлуш болу Асадан ницкъаш, аьлла, бартбина массех сахьт а далале.\nИл-20 дохийначу агIонна бекхам беш, Оьрсийчоьно йоккхур ю "цхьанне а ца ган йиш йоцу гIулч ", элира Путин Владимира.\nЦул хьалхо тIеман министраллан векало Конашенков Игора ша еллачу брифингехь иштта дийцира хилларг: Латакия провинцерчу Асадан а, ГIажаройчоьнан а объекташна тохарш деш Израилан кеманаш хьийзачу юкъанна нисделла хIорда тIехула шен "Хмеймим" базе охьадосса догIу Ил-20 ракеташна буха.\n"Израилна оццу барамехь бекхамбар" шен дола оьцу Оьрсийчоьнан тIеман министралло, дIахьедира Конашенковс.\nПачхьалкхан Дума а яра оццу ойланца, Израилна "сихха, луьрра жоп" дала догIу, бохура депутаташа.\n"Говорит Москва" радиостанцина ша еллачу интервьюхь Думерчу тIеман дуьхьалонан комитетан куьйгалхочун гIовс волчу Шерин Александра, Израилан кеманаш хьалагIевттинчу базина "Бастион", С-400, "Искандер" ракеташ тоха еза, аьлла.\nОьрсийчоьнан векалшна жоп делла израилхоша тIаьххьара а. Кема дохорна Шема а, ГIажарийчоь а, тIеман "Хьизбалла" тоба а бехкейо цара. Тел-Авиво бахарехь, цуьнан кеманаш Асадан дакъошна тIе а летта, цIехьадог1уш, Израилан стигалахь кхаьчна хилла Латакехь оьрсийн Ил-20 чудужучу минотехь, "Хмеймиме" охьадосса догIучу цунна Шемин ницкъаша, гал а бевлла, тоьхна герз. Ша йинчу хIаваан операцин Iалашо яра, хаамбо Израило, "Хьизболлано" дIахьулдина герз хIаллакдар.\n"Карара Зама" телеканалехула ши кIира хьалха Израилан тIеман министро Либерман Авигдора, шен пачхьалкхо "тIелетарш латтор ду ГIажарийчоьно Шемин лаьтта тIе мел кхачочу тIеман объекташна духьал", элира.\nИл-20 чудожорах лаьцна мелла а кхета аьтто болу информаци яржийна, Iамеркан Штатийн Iедалерчу хьостанашна тIе а тевжаш, CNN телеканало. Шемин ницкъаша, гIалат а бевлла, чудаийтина иза, "гергарниг-хийраниг" ("свой-чужой") системано нийса болх цабар бахьана долуш, боху телеканало.\nХилла бохам туьду Оьрсийчуьрчу Iедалца боьзна боцчу оьрсийн тергамчаша а. Маршо Радиоца къамел динчу политологна Семенов Кирилна гарехь, Оьрсийчоьнан а, Асадан а дукха радараш ю Ил-20 чудаийтинчу меттигашкахь, цара ца гойтийла дац, инарлашна ца хоийла дац, хьенан карах хилла хилларг. "Вайца болчу асадхоша муха чудожадо вайн кема, Оьрсийчоьнан бахархоша хоттур дуй а кхетош, Асад жоьпе ца озорхьама кхоьллина Кремло шен харц-верси", боху Семеновс.