Берзан билет. ТIамах бевддачу Украинера нохчаша латкъамаш бо шайца харцонаш лелорна\nУкраинерчу тIамах бевдда нах, паром тIехь схьакхочуш бу. Румыни дозане дехьаволийла\nЗазадокху-беттан ююьххьехь Украинера арайолучу заманчохь Румыница долчу дозанехь лецира 36 шо долу Нохчийчуьра яхархо Гериханова Амина. Иза бехкейо Шеман дозана тIехь тIемаш барна – оцу тIехула Оьрсийчоьнан агIоно Интерполехула лехамашка елира Гериханова.\nРумынин дозанехь лацарах хIара дуьххьара хилларг дац – Чиллан-бутт бовш дуьйна Къилбаседа Кавказера схьабевлла, Оьрсийчоьнан паспорт долчу бахархоша кест-кеста латкъамаш бо къоман а, динан а билгалонашца шайца дискриминаци лелош хиларх меттигерчу миграцин хьукмато. Бакъонашларъярхойн хаамашца, къаьсттина иза хьакхало нохчех: царна ян тарло депортаци, йа лаца тарло уьш, официалехь къайлахчу сервисийн лехамашкахь уьш бацахь а, Румынин доза транзитехь хадош хилчхьана.\nНохчийн шина доьзалан масалашна тIехь Кавказ.Реалиино дуьйцу, муха новкъарлонаш йо Румынино республикера бахархой чубогIуш, муьлхачу тIаьхьалонца дерза тарло царна и гIуллакх.\n"Хьиджабна тIехула до ахь и хеттарш?"\nРумыни дехьабовларх гIуллакх ца хилира нохчочун Айзин доьзалан- иза а, цуьнан цIийнда Зелим а, церан 11 шо долу йоI а Молдовехула бевддера тIамех (церан дехарца цIераш хийцина. – Редакцин билгалдаккхар.).\nТIамехь хIун хуьлу, дика кхеташ ву Зелим: шен 16 шо долчу хенахь цхьахйолчу батальнах дIакхийтира иза, Нохчийчохь шолгIа тIом болуш Оьрсийчоьнна дуьхьал тIом бина цо. Лаьмнашкахь жаннаш шелдинера цо шен, когийн пIелгIаш гIорийнера – гергарчара дарбадан ГIалгIайчу дехьаваьккхинера иза, цул тIаьхьа дехарш дина, дозанал дехьавалитйира. Германехь а, Туркойчохь а, Iарбойн Эмираташкахь а, Оманехь а, Катарехь а ваьхна Зелим, кхо шо хьалха шен доьзалца Украине веара иза, цигахь йолийра цо юьртабахаман сферехь бизнес. ТIом баьлча, нохчийн батальонах дIа а кхетта, Украинехьа тIемаш бан сацамбира Зелима, амма цкъа хьалха – доьзал шен гергара нах болчу Германи дIабига лиира.\nЦара массара а бакъ ца дора – дискриминаци лелорах "куьйгъяздан" ца лиира\nЧиллан-беттан 27-чу буса Зелим, Айза, церан 11 шо долу йоI, доттагIчун боккха доьзал а, Одессехь веха дагестанхо а, Молдове бахкира. ШолгIачу дийнахь румынхойн дозане гIоьртира уьш, цигахь дIагайтира Оьрсийчоьнан паспорташ а, Германехь даха йолу бакъо а.\n"Тхоьгара талла дIадехира паспорташ "Лецушены" КПП-хь, - дуьйцу Айзас. – Цул тIаьхьа соьга хеттарш дан буьйлира. Муьлхачу динехь ю? Ламаз дой оха? Мархийн бутт кхобий? Муьлхачу имамашка ладоьгIу? Маьждиге лелий? Балхахь юй? ХIунда яц? Ваша вуй хьан? Иза хIун лелош ву? Сахьт сов хан елира. Со оьгIазъяханера: "Сан хьиджбана тIехула деш ду аш хIара хеттарш?" аьлла. Цара массара а бакъ ца дора – дискриминаци лелорах "куьйгъяздан" ца лиира\nАйзас бахарехь, дозанехула паргIат чекхбуьйлура Нохчийчуьра нах, церан чоьхьара Оьрсийчоьнан паспортийн хенаш чекхевллехь а. Буса ши сахьт даьлча дозанхойн сацам хилира, Зелим йоIаца а, доттагIчун доьзалца а дехьавалийта – Айза пачхьалкхе чу ца йита. Машен доттагIчуьнгахь а йитина, Айза а, Зелим а, церан бер а автобустIехь Кишиневе юхабаьхкира. Немцой консулаллица зIене бевлира уьш, дипломаташа жоп делира Румынин дозанхойн балхана Iаткъам бойла дац шайн аьлла. МухIажирех йоьттинчу Кишиневехь доьзална халла карийра кхаа денна хьешан цIа.\n"Кадыров муха хета хьуна? Путин?"\nЦхьа хан яьлча, Зелимна петар карийра шен зудчунна а, йоIана а, ткъа ша Германи дIавахара, цигахь балха хIотта дагахь. Цхьа а дуьхьало йоцуш, Румыни чувитира иза транзитца дехьавала, амма Венгрина тIекхачале йолчу пунктехь иза лецира, документаш харц ду аьлла, бехкевина.\n"Румынин дозанехь цхьана будки чохь буьйса яьккхира ас, нийсса автобанехь. Ах метар гIант дара цу чохь, шийла яра, наб йойла дацара. Бедарш а, телефон а дIаяьккхинера соьгара – хиллачух сайн доьзале, доттагIашка хаийта а аьтто бацара сан. Iуьйранна полисхойн декъе дIавигира со, куьйгех гIоьмаш тоьхна, дегIах хьоьвсира, цхьалха а ваьккхина. Оццу дийнахь кхечу меттиге дIавигира со, тоьхна гIоьмаш а йолуш. Шаьш муьлхачу урхаллера ду ца хаийтинчу ницкъахоша элира, сан кехаташ харц ду", - дагалоьцу Зелима.\nКадыровхошца уьйраш хиларх хиттира цуьнга – лаьцначо дахьединера "уьш бIаьргабахка ца беза", Нохчийчохь Iаш воцу а дуккха а хан ю аьлла. Зелиман куьйгийн, пIелгийн таммагIаш ийцира, скан йира бӀаьрсинпардойн, паспортан экспертиза а яьккхира. Цул тIаьхьа, гочдархо ву аьллачу стага, кхуьнан телефон схьаеанера доьзалца а, доттагIашца а зIене валийта, лаьцнарг дIахоьцуш ву аьлла ду бохучу кехаташна куьйг а яздайтира.\n"Ас куьйгъяздира, амма тIаьхьа кхийтира со, гочдархочо нийса ца дуьйций, - дагалоьцу Зелима,- иза церан стаг вуйла. Ас телефон блок тоьхначуьра дIа ма яьккхи, суна тIекхийтира пхи ницкъахо, иза сан карара схьа а йоккхуш, сан бедарш этIийра. Ас мохь хьоькхура, адвокат воьхура, хи малийта бехира, со юха Украине дIавахийта а элира. Со политикан мухIажар ву, Германехь ваха бакъо а ю сайн бехира. Суьйранна куьйгех тоьхна гIоьмаш чIагIйина, Сибиу гIалин аэропорте дIавигира со, Оьрсийчу дIахьажон".\nХьалхарчу кемана тIаьхьависира конвой, сацамбира Зелим Румынерчу Бухаресте дIавига. Новкъахь церан машен юьйхира – иштта шолгIачу кемана а тIаьхьависира. ТIаккха лаьцначуьнга дIахьедира, Молдове иза дIахьажор ву аьлла.\n"Суна гIоле хилира – Оьрсийчу дIавеллехь со вен тарлора", - даредира Зелима.\nМолдовица дозанехь къаьстира, Румынин дозанхоша Нохчийчуьра вахархочун апспорта дайина хилар. Дийнахь-бусий ладегIа дийзира цуьнан, сацаме хьоьжуш, иза лаьцчхьана цунна юург а, йа мала хи а делла яцара.\n"Ас боху молдаванхошка: "ДIавахийтийша со, суна ишта а чIогIа ницкъбина, сан доьзал шуьгахь бу, суна Украине юхаваха лаьа. Соьга боху: "Хьо лартIахь вуй, цигахь вуьйр ву хьо"! Ас боху, цигахь валар гIоле ду суна, хIара сийсазаллаш ловчул а. Молдовехь тIелецира со, юург а, мала хи а делира суна",- дийцина къамелдечо.\nОьрсийчу дIахьажийнею со вен тарлора\nЦуьнан зудчо Айзас бахарехь, цул тIаьхьа доьзал баккъал а гIоьртира Украине юхабаха, амма церан оцу пачхьалкхехь даха бакъо йоллушехь, церан аьтто ца белира – Оьрсийчоьнан паспорт бахьана долуш. Румынехь Зелиме а аьллера изза.\n"Оьрсийчоьнан паспорт массанхьа а берзан билет санна ду. Тхо кхета Украинех, диверсанташ дуккха а бу. Тхоьга къайлах Украине юха гIо а бехира. ХIусамдас аьттехьа а тIе ца дитира: лацахь, шен дан хIуммаъ хир дац аьлла", - дуьйцу Айзас. ТIейетташехь дуккхаъ болу нохчий а, дагестанхой а Украинера ара ца бовлу – уьш кхоьру хIусамах бовларна йа Оьрсийчу дIахьовсорна", - аьлла, тIетуьйхира Айзас.\n"Эрна хабар ца дуьйцуш, куьйгаш язде!»\nОццу хенахь, Зазадокху-беттан юьххьехь, Румынин дозанехь хьаштдоцург Iоттаделира нохчийн кхин а цхьана зудчух, майрчух. Туркойчохь са а даьIна, юхадогIуш дара Австрехь веха Ахьмад а, Хьалима а – румынхойн агIор доьзале дуккха а хеттарш динера, цул тIаьхьа цхьа а бахьана а доцуш, чу бита дуьхьалбевллера.\n"ПхоьалгIа бутт болуш, доьзалхочух яра со хIетахь, йовха яра, тхайга хеттарш даре хьийсира тхо шина сахьтехь. Изза процедура яра иза а, пхи де хьалха Стамбуле доьлхуш хилла йолу. Украинехь болчу тIамах лаьцна хIун хета, Кадыров муха хета, цуьнан да? Стенгахь болх беш ду, мел ахча доккху? Сан хIусамден вежарий хIун лелош бу, тхан дай-наной? Динах лаьцна а хиттира, шиIтойх ю со, йа суннитех ю бохуш", - дийцина Хьалимас.\nЦо бахарехь, цуьнгара а, цуьнан хIусамдегара а телефонаш а, ноутбукаш а дIаехира. Телефон тIаьхьо юхаелира, чуьра цхьацца хIуманаш а хийцина – оьрсийн метта ингалсан мотт бара хIоттийна. Кхарна ца велира гочдархо, къамел дора ингалсан маттахь, Хьалимина а, Ахьмадна а и мотт ца хуушшехь, цара буьйцург немцойн бу. Хеттарш динчул тIаьхьа дозанхоша куьйгаш яздан цхьа кехаташ деара кхарна, румынхойн маттахь хIиттийна долу.\n"Суна моьттура, царна куьйгаш яздича, тхойша дIадохуьйтур ду, амма гочдар доьхура ас. Тхоьга элира: "Эрна хабарш ца дуьйцуш, куьйгаш язде". Цул тIаьхьа Болгарин агIор волчу дозанхочо юха кхайкхира тхо – цунна хиънера, юха оцу паччхьалкхе дахка дуьхьалоечу кехаташна оха куьйгаш яздинийла. Проблема яра бохура, тхан немцойн доттагIчун дехарца, Стамбулера оха йохьуш хилла шира кассеташ а, суьрташ а чохь долу чамда бахьана долуш – чамди тIехула тхоьга цхьа а хеттарш ца динера. Болгари юхадаьхкира тхо, цигахь машен йитина, кеманца цIа даьхкира", - дийцира Хьалимас.\nНохчийн мухIажаршца а цхьаьна болх бечу, бакъонашларъяран нохчийн «Вайфонд» юкъараллин векало Румынин миграцин хьукматийн политика динан билгалонца йолу радикалан дискриминаци ю боху.\n"Кест-кеста шайн махка бахка дуьхьало йо нохчашна Румынин Iедалша, тхуна иттаннашкахь иштта меттигаш бевза. Оцу юкъанна, Кавказан регионашкара кхинболу Оьрсийчоьнан бахархой ца Iиттало иштачу проблемашца. Тхан агоIнашка язбеллачара дуккха а дийцира тхуна, румынхойн дозанехь шайца лелийначу харцонех, бух боцуш шайн пачхьалкхе дахка дехкарх. Нохчийн шина доьзална белла дIабовллалц дихкина", - дийцира Кавказ.Реалиига организацехь.\nРумынин дозанхойн урхаллера комментарий йийхира Кавказ.Реалиин редакцино, нохчашца оцу кепара леларх лаьцна – жоп луш, кхачийра талламан барамашца доьзна ду аьлла документ.\nАс телефон блокера дIа ма яккхара, суна тIекхийтира пхи ницкъахо, телефон дIаяьккхира соьгара\n"Дозанхойн контрол ечу заманчохь дозанхойн полицино кхочушдо кхин тIе, шолгIа линин шух а, аш бохьучу мохьах а, трнаспортан гIирсех а хьакхалун талламбар. Оцу процедурица догIуш, дегIах хьовса а тарло, интервью эца а, лерринчу гIирсех пайдаэца а, къоман а, Европан а, дуьненаюкъарчу а базашкахь хьовса а. ШолгIачу линехь контроль латтийначу дозанхойн эпсарийн седанан лоьмар а, цIе а схьагайта аьлла, дехар дан бакъо ю шун, иштта пунктан цIе а, доза хадийна де а хаа", - аьлла ду официалан жоьпехь.\nХьалимин а, Ахьмадан а, Зелиман а, Айзин а Оьрсийчоьнан паспорташ тIехь тоьхна штам ю "1"терахьца – дозанхойн хьаькаман пурбанца бертаза депортаци ян сацамбар ду иза.\nООН-н хаамашца, тIом болабелчхьана Украинера араваьлла хIинцале а пхи миллион ахмиллион стаг. ДIа а бахана, Европехь тховкIело еха дезначарлахь бу Украиненхь бехаш хилла Къилбаседа Кавказера бахархой а цхьаьна- царех цхьаберш Оьрсийоьно лехамашка беллла бу хьалхо Интерполехула шаьш кхоьллинчу бехкзуламан гIуллакхашца доьзна, чIагIдо бакъонашларъярхоша. Оцу нахана кхерам бу Оьрсийчу дIабала, цигахь церан синошна кхерам лаьтта.\nЗазадокху-беттан 13-чохь Украинера дIайоьдучу юкъанна Румынин дозанехь дIалецира 36 шо долу Нохчийчуьра Гериханова Амина. Оьрсийчоьнан дехарца Интерполан лехамашка еллера иза – мухIажир бехкейина Шеман тIамехь дакъалацарна. Пхи шо гергга хан ю Гериханова Нохчийчуьра дIаяхна, Киевехь ехаш яра иза. Цуьнан гергарнаш а, иза евза-езарш а тешна бу, бакъо йоцуш вовшахтоьхначу юкъараллашца цуьнан гIуллкх хилла дац аьлла.\nКху шеран Стигалкъекъа-баттахь Швецин миграицн Iедалша дуьхьало йира мухIажаран статус яла нохчочунна Ш.Артуран (цуьнан интересашкахь карарчу хенахь бакъйолу цIе йоккхуш яц цуьнан). Цунна Оьрсийчу депортаци ян тарло, ткъа цигахь кхерам лаьтта цунна, дIахьедо бакъонашларъярхоша.\nОьрсийчоьнан дехарца Польшехь лецира, Украинерчу тIамах ведда 30 шо долу дагестарнхо Зубагиров Мохьмад. Карарчу хенахь Москварчу "Медведь" цIе йолчу йоьалгIачу СИЗО-хь латтош ву иза. Стенна бехкевеш ву, цкъачунна хууш дац.


Бексултанов Муса. Лазам\nКхуо тилпо кисана йиллира, пIелг таIийна, машен хьала а латош – накъосташа кхайкхинера кхуьнга, хIума а кхоллуш, жимма цхьаьна Iийр дара вай, биллиард а тухуш, волахь, аьлла.\nУьш кхуьнан хьалха хиллачу хьешеш бисина бара, цхьаберш кхунна товш а боцуш, хIетте а, цхьаьна хьерчаш ханъяйарна, гIалаташ а ца хьехош, куьг а тесина, Iадда битина.\nКхуьнан уьш чIогIа дукха а бара цхьана хенахь, хиллачех хIинца – ган лууш – цхьа-шиъ бен а ца вуьсуш.\nХьо жима а, къона а волуш, дог даьстина лелачу хенахь, цIара тIе сагалматаш санна, шортта гуллора хьан уьш, хьоьгара цхьацца гIо оьшурш я ала дош, кхин я важа. ТIаьхьо юха дIа а бовра, жимма а шайна чу са деъча, ахь шайна динчу диканех мотт-эладита а даржош.\nЦул хала хIума а ца хиллера – цу мотт-эладитанал хала, – хьо харц-бакъ къасто воьлча, бехкениг хьо а хуьлуш.\nМашен йохлуш а йитина, – лаьхьан бутт бара, шийла а къаьсташ, – цхьайолу бедар хийца дагахь хIара чувахча, йоI Iара, буйнахь цхьа кехат а хьерчош, билхина гуш ши бIаьрг а болуш.\nЦхьаъ хир ду-кх кхуьнан дахарехь а, хийтира кхунна, дейтта-пхийтта шо долчу йоьIан, шен безамаш а, халахетарш а, массеран а санна хIетахь, хьуна езачунна хьо а ца везаш.\nХIара йоьIан ненаца къаьстина кхо шо дара, кхин дIа иза лан а ца елла, цуьнан саьхьаралла, писала а, нехан бахамаш кхунна тIехбоьттуш, хIара мел ца вешачу нехан.\nКоьртах куьг хьокхуш, йоI жимма те а йина, ша стенга воьду а аьлла, аравелира хIара, маьркIажан шийла хIо а хаалуш.\nМинутке охьакхочуш, машенаш яра сецна гуш, тIаьхь-тIаьхьа тIеоьхучара хьо юкъе а вуллуш. И хьал иштта лаьтташ а дара, кIирнах шозза-кхузза нислуш.\n– Хьо ма хьело? – зIе туьйхира Iарбис, ахсахьт гергга ханъяьлча.\n– Хьаькимаш тIехбовллалц, Минуткехь совцийна, – элира кхуо.\n– Вай, эцца автовокзалехула, Заводской, Карпинке хьала а ваьлла…\n– Тидам а боцуш, – хадийра кхуо.\nМашенаш дIаюьйлаелира, «пIапI-пIийпI» дарца, кIайн Iаь а гIуьттуш биргIанашкахула.\n– КIант, хIорш-м хьо схьакхаччалц ца Iаш, шун дассо гIерташ бара хьуна, – элира Iарбин зудчо, – ас бIар дIа-м ца белира! – аьлла.\n– ХIорш-м, хьаха, бу сийдоцуш нах, – забар йира кхуо, накъосташна мара а кхеташ.\nЮург охьахIоттаяллалц, цхьацца дуьйцуш а Iийна, стоьла гонаха охьаховшуш, Iарбига цхьамма зIе туьйхира.\n– ВаIалайкум салам… ву, чохь ву… ши-кхо стаг… Iалви, а, Лема а, Хаважи а… вола тIаккха хьо а, – Iарби охьахиира.\n– Мила ву иза? – хаьттира Лемас.\n– И вара иза-м… мила вара иза… Нурди, – элира Iарбис, кхуьнга схьа а хьаьжна, – схьадал, зуда, оцу чуьра кхин цхьа гIант, Нурди а ву вогIуш, – аьлла.\nКхунна ца тайра Нурдин цIе яьккхича, хьалагIаьттина дIавахча, нийса а хир доцуш.\nЛедара боьрша яра иза чIогIа, кхеран юьртара а йолуш, сагIадоьхург санна, цхьаццанна тIаьхьа а тийсалуш, юха цуьнан аьтто боьхча, Iодикаяр а доцуш, кхин хьаьвда а лохуш шена, иза хесторца, важа вуьйцуш, шен гуй доцу йовсар санна, массарна а хьесталуш лелаш.\nКхуо чIогIа гIо а дира цунна, шоллагIа тIом дIабирзина дика ханъяьлча, кху Iарбис дехар а дина, ша волчу дIавуьгуш, машен а елла – наха ахчанах бен луш йоцу, – квартира эца аьтто а беш. КIант деша а вахийтира, цхьа кепек а ца йоккхуьйтуш, бархI эзар Iаьмеркан ахча доьхучохь.\nХIара дIаваккха хьовзийча юха – кхуьнан меттиг шайчунна езаш, – кхин бахьана а ца карийна, харжамаш байтира лакхара охьа, шайх волу цхьаъ кхуьнца хIоттош.\n– Накъостий, – элира кхуо, белхалой схьагулбина, кхунна уллехь важа кандидат а волуш, – накъостий, вай цхьана хаза къа а хьийги, хала хан а яра, хIинца-м мелла а аттачу даьлла гIуллакх… сан массо а хIума нисделла а хир дац, со мел дан гIиртинехь а, сайн дан аьтто берг дан-м гIиртира со шуна… шен рицкъ дерг хоржур ву-кх аша, – аьлла.\nУггар а хьалха дош доьхуш, Нурди хьалагIаьттира, деллахь хIинца со хасто волу-кх хIара, ма ца оьшура-кх иза кхузахь, аьлла, кхунна дага а доуьйтуш.\n– Ахь дина кхин гIо а ма ца хаьа суна-м, белхалошна дIало, аьлла, Iедало предприятина схьаеллачу машена тIе шопар-м вахийтира ахь со… квартира оьцуш, ахь юхалург елла и кепекаш ас, кредит а эцна, банкана проценташ а токхуш, хьуна юха дIа а елла. Оцу чуьрчу кIантах лаьцна хьо цхьаъ ала гIерташ велахь, сан кIант цхьа а кхоъ доцуш, ишкол яьккхина а вара…\n– Со ректор-м вацара хьуна цигахь! – элира кхуо, вела а луш.\nЗала чухула белар дахара.\nВукхунна кхаж тесира, ца таса а ца баьхьаш.\nХаржарца декъал а вина, хьалха белхаш мичахь бина ву хьо, хаьттира кхуо, иза шена цхьанхьа а цкъа а гина воций а хууш: жима стаг вара, гIеметта а хIоттаза.\n– Белхаш шорта а, дукха а бина, – элира вукхо, цIе яккха шен цхьа меттиг а йоццушехь, шек дIа а ца хуьлуш.\nНурди, керла хаьржинчо, кхо бутт баьлча, эккхийна хиллера, миска, цо шена кхарна тIехь айкхалла дан валийначунна хIара айкхалла эцна а вахна.\nЮха Iарби веара кхунна, хIара гIеххьа болчу балха хIоьттича, хьо къинтIера ваккха шена, бохуш, дийнахь а, буса а зIе етташ, гIад-амал дайина-кх сан оцу Нурдис, бехке со а вара, хьоьга цунна гIо де, аьлла, веъна хилла волу, олуш.\n– Со къинтIера ваьлла алахь цуьнга, Iарби, иза суна тIе а ца валош, кхин балха оьцур вац а ала, – элира кхуо Iарбига, иза Iарбин ненахойх геннара цхьаъ вуй а, хIара шен нанас хьийзош вуй а хууш.\nЮха иза муха – и Нурди – шайх иза схьа муха кхийтира а-м ца хиира кхунна, цул тIаьхьа, дIакхаьччохь иза бухахь каравар бен, я, хьожа кхетча санна, миччахь а шуна тIе а кхочуш.\nКхуо цуьнга хIумма а ца элира, иза цул тIаьхьа шена гича, хьо ду-дац, аьлла я кхин цо а ца хьахийра, хьалхачул чIогIа гIовгIане хуьлуш, синкъераме хилар бен.\nХIара юха, цу балхара дIаваьккхича, цхьа кIеззиг кхечу балхахь а сецна, шозза-кхузза балха ваха гIоьртира – зам бен ца оьцура, ткъе ши-кхо шо долчу бератIорзан зам бен, «мама», аьлла, дош яздан ца хуучу цунна дерриг а моз а дуьсуш, кхунна – алапал совдаьлла –малхехь якъо жирг а ца кхочуш.\nМашенан биста кхаччалц, дерриг а хIума дIа а доьхкина – ши чоь йолу квартира-м йитира кхуо чохь Iен, – мебель а, куз а, пхьегIаш а, юьртара шен дакъа а, – йохка-эцар лелочу шен доттагIчуьнга и ахча юкъадуьллуьйтуш, сецира хIара тIаккха, цо шена лучу ткъе итт эзар соьмах кхачам беш, цхьа аьтто баллалц, аьлла.\nНурди чоьхьавелира, воккха велавелла, массарна а маракхеташ, лакхахь ваьлла, охьа а хиъна.\nКхунна иза цкъа а иштта гина а вацара хьалха, хIинца санна, иштта эвхьаза сакъераделла я лакха волуш, охьахиъна а.\nЦхьа хIума-м ду хьуна кхуо лелорг, хийтира кхунна.\nХIума а йиъна, парггIата чай а молуш, хIорш цхьацца дуьйцуш Iаш:\n– И тхан хилла нус сийсара сан хьаькиме Байхане маре ма еъна! – элира цо, бIаьрг тIе бIаьрг хIоттош, кхуьнан юьхь тIе а вогIавелла.\n– И мила тхан… хьан… шун нус? – хаьттира Хаважис.\n– ХIокху хьенехан хилла зуда Нурседа ю-кх! – кхунна тIера бIаьрг а ца боккхуш, хьалхачул а чIогIа къежира.\nВуьйш кхиале, оцу сохьта кхеттачу кхуо:\n– Йитина зуда маре йоьдуш ца хуьлу? Хьо ма чIогIа цецваьлла, сте хIума маре яхча… хьан нана маре а яхна вина вац хьо! – элира, алу кхаьллича санна, кийрахь сийна цIе а леташ.\nТIаккха юха, кхин къамел юкъадалале, цхьа эвхьазо-о – цкъа а ша шена магийтина ца хилла долу – анекдот дийцира кхуо, массарел гIадвахана, «кIахь-кIахь» дарца, вела а луш.\nНурдин юьхь кхуьйлира, къайллаха хIара лар а веш; кхуо кхин а, кхин а дийцира и эвхьаза анекдоташ, воьлучуьра ца соцуш, ши тIара вовшах а детташ.\nХаважис а дийцира кхин. Iарби: «Армянское радио спрашивает», – аьлла, дийца волалушшехь, Нурди хьалаиккхира, ша тIаьхьавуьсуш ву, ваха везаш ву ша, аьлла, чуьра ара а тасалуш.\nХIара кхийтира, иза шена веъна хиллийла, шега «кхаъ» баккха, дог датIо, юха шегара цхьаъ далахь, ша нахе вийца а.\nМасех парти биллиардах а левзина, йоI ша ю – бахьана доккхуш, – дIаваха аравелира хIара.\nАрахь дерз догIура.\nКхуо кучан логера нуьйда яьстира машена чу хаале, хIаваъ ца тоьаш санна хетта.\nЮха цигаьрка дагаеара, ши шо хьалха йитина йолу.\nКхунна вевзара Нурседа хIинца маре яхнарг. Вовзарал совнаха, иза кхуьнан нуц лаьттина а вара пхи-ялх шарахь, шегахь хилла кхуьнан шичин йоI яллалц, хIара волчу балхахь а волуш.\nКхуо балхара эккхийра иза, хIора Iуьйранна шен белхан машена чуьра – иза кхуьнан шопар вара – зударийн месаш, шпилькеш, ахкарш лехьо кIорда а дина: шеца и тайпа эвхьазло ца езара кхунна цхьаннан а, невцан цIарах йолчу хIуманан, муххале а.\nНенашича кхуьнца ийгIира, нуц балхара дIаваьккхина, шен аьлла.\nКхуо бахьанаш а ца дийцира ша иза эккхоран, стаг вацахь а, боьршачу цIарах ю-кх иза, аьлла, хиэташ, мотт бинарг ца хила.\nХIара машена чу хиира, кор охьа а дохуьйтуш.\nЖимма Iийра, букъ дIа а тоьхна, цигаьрка лохуш санна, шен дегIах куьйгаш а детташ.\nЦигаьрка яцара, да велла йисарг, хIинца чIогIа оьшуш йолу, цхьа тамашийна кхетам бара я кхетамах кхиа гIертар, хIинц-хIинца шена довза доладеллачу кху адамийн дахарх цец-эргIал а волуш, кхеран хьаьгIнех, Iасаллех, хьо шайх тера хIунда вац, бохуш, хьо шайца охьанисван гIерташ, шайх къаьсташ ца хилийта, хьо писа ваккха, лай ван хьох: «тхан хилла нус сийсара маре ма еъна», – бохуш, хьо юьхьIаьржа хIотто, хьо гIелван, эшо, хоттала хьакха, цIунала…\nМаржа, хьо оьшуш бен доьрзург ца хилла-кх кху дуьненан цхьа хIума а, мел чIогIа хьо тийсавелча а… хIумма а хьашт ма дацара, долчух Далла хастам а беш, марзонашца дахаделча… ца Iийра-кх, саца бахарх, ша аьлларг толо гIерташ, бага лееш, дуьхьал луьйш, кху нахах таръяла лууш, кхеран бахаме, дарже кхача, кху тIаьхьарчу шерашкахь хьолана хьерабевллачу нехан хьарамчу дарже кхача.\nТаронца ца хилча, – сица, ойланца, дагца хилла а – цхьа шорто я кхачо, цхьа ийман доцчу доьзалера зуда яло мегарг ца хиллера-кх, шена ваха зуда, шеца яхо а… и писалла – сица, дегIаца дIайоьлла хилла и писалла – дIа ца йолуш, дуьне кхана духуш санна, садууш, меца каетташ… цIена зуда а ма яра ша, мохк балош хьо варах, юьхьIаьржа а хIоттор воцуш… амма цIийнадена шел хала зуда Дала кхуллур а яцар-кх кхин, тIеетташ лаьтташехь, шен бетаIуьрг ца сацош, дуьхьал луьйш, къийсалуш хьоьца, хьан дашал а, хьол а тола гIерташ…\nЦхьана дийнахь иштта, иза луьйчуьра кхин ца соцуш, цо ша холчу хIоттийча, кхуо туьйхира цунна чIогIа, оьгIазалло бIарз а вина.\n– Со хьоьга, хьан ахча а ду, хьо хьаьким а ву, аьлла, еъна яра, шийтта шо сайл воккха волчу къанвеллачу стаге, хьо оьшуш а ца еънера! – элира цо, цергаш тIеттIа таIийна, мостагIчуьнга санна, цабезамца схьа а хьаьжна.\nКхуо дог а даьттIа, сихаллехь цIе тесира, хьайна хьаштъерг кху чуьра дIаяхьа ши де хан ю хьуна, олуш, чуьра дIа ара а ваьлла.\nШи де а даьлла, хIара юхавеъча, ша санна, цIена чоьнаш а цIанйина, мел йолу хIума юьттуш, ито а хьаькхна, дуьххьала шен хIумнаш а эцна, дIаяхана хиллера, кхуо шена иййинчех цхьа хIума а ца хьош. КIант а вигнера шеца дIа, кхо шо долу кIант, ворхI шо кхаччалц шеца кIант ма къийса аьллахь хьайн дега, олуш, йоIе.\nЦуьнца цхьа хийцам хилла хилча санна хийтира кхунна, цо дитинчу дешан ойлайича, хIусамца цо лаьцна хиллачу гIиллакхан а…\nЦуьнан иштта дIаяхарх хорам хилла хIара ша а лийлира тIаккха, шена ду-дац ца хиъначу цуьнан тIаьххьарчу гIиллакхо дог кIаддина, ойла хьаьшна.\nТкъа хIинца юха, эхI, хIинца цу цIерга хьан кхоьсси-те иза я иза ша хьенан хIуьттаренна, мича бекхамна, шен хиллачу мершича йоьIан – елла елахь а – эмгар хила, шен шина беран маьхчийн хьомсара дензуда а… мила ву-те цунна и хьехнарг, иза цу новкъа яьккхинарг мила… кхуо хIун дан деза-те кхузахь, хIун ца дан, мила вен-ваккха…\nХIара кхунна цхьа юьхь хийтира, дерриг а схьагушдерг – кху дахаран чаккхенан юьхь, сел инзаречу, цакхетачу кху дахарх ведда гена вала, кху нахах цIенна дIахада, дIахьулвала, дIалачкъа: «Суна иштта хала, иштта Iовжаме, хIара гIело суна иштта хала хир юй хьайна хиъна хиллехь, ца дан там бар-кх ахь иза – хьайн чон меха доцу марел, мIеран меха доцу, хьайн мачин айрин меха…», – шен шабарш хезира кхунна.\nЮха ша-шех меттавогIуш, машен а латийна – цхьанхьа-м ваха везий а хууш, мича воьду а вицвелла – меллаша новкъавелира, ца тешаш, бакъ ца деш я даго тIе а ца оьцуш.\nЙоI, голаш бете а оьзна, ши куьг коьрта кIела дуьллуш, йижина Iуьллура дивана тIехь, цхьа а тIетесна хIума а йоцуш.\nХьешан цIа чуьра одеял эца кхуо стогар хьалалатийча, цIенкъахь кехатцуьргаш гира кхунна, йоIа буйнахь хьерчийначу кехатан дакъош. Схьаэца дагахь куьг кховдийча, этIийна хилла сурт дара, йоьIан ненан бIаьрг а, бат а гуш.\n«Цунах йоьлхуш хилла-кх хIара – дагатесира – нана маре яхний а хиъна, шен маьхчийн дензуда хила».\nТIе одеяла таса, аьлла, хIара йоIанна охьа тIе лахвелча, йоI цIеххьана самаиккхира, дада, аьлла, кхуьнан вортанах схьа а хьерчаш.\nЙоI йилхира, саца ца луш, кхуьнан кучан кач а тIадош, «хиъ-хиъ» дарца, дегI а кхийсалуш: «со ишколе… ас муха, дада… хаттахь, ас хIун эр ду…»\nКхунна йоIах къахийтира, дуьне довза кхиале сел хьалхе гIайгIа евзинчу…\nЙоI йоьлхура, буьйса а яра, догIа а дара корах лиэташ…\nБексултанов, Муса Эльмурзаевич (1954 шеран 1 июль) — нохчийн яздархо а, прозаик а вина 1954-чу шарахь, товбеца-беттан 1-чу дийнахь Казахийн СССР-н Мендырискан кIоштахь. 1979-чу шарахь цо чекхъяьккхира Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан университетан филологийн факултет. Иза ву Нохчийчоьнан а, Оьрсийчоьнан а (1992-чу шарахь дуьйна) ) яздархойн бертан декъашхо, 2005 шарахь «Литература» совгIат къовсарехь «Дашо бухӀа» совгӀатан лауреат, Нохчийн Республикан Халкъан яздархо (2005 шо).Тахана болхбеш ву "СтелаIад" берийн журналехь коьрта редактор.


Австри --МухIажиршна хуьлучу халонашна дуьхьал хIоьттина гулам, Вена, 4Мар2015\nЕвроперчу кхиинчу пачхьалкхашка цкъа а ца хиллачу кепара дукха мухIажирш оьху тIаьххьарчу беттанашкахь, тховкIело а, кхерамазалла а лоьхуш. Цу хьолах пайда а эцна, эладиттанаш даржадо Нохчийчохь цхьаццаболчу наха, Малхбузехь мухIажарш кхин тIелоцуш бац бохуш.\nХIора дийнахь аьлча санна новкъаюьйлу Соьлжа-гIалара некъахой лелабо кегий автобусаш, Полшица дозанехь Iуьллучу беларусхойн Брест гIала нах оьций. И нах Брестера йоьдучу цIерпоштина тIе а ховший, Полшин дозанна тIе бовлу, цигара кхин дIа кхечу, алсамох кхиина а, Iер-вахарна аьхноха а йолчу Евробертан пачхьалкхашка кхача Iалашо юхьар а лоций.\nИ цIерпошта IуьйраннаворхI сахьт даьлча Брестерчу вокзалехь соцу, цигара дIа а ткъех минотехь Полшин дозанна тIе кхочу иза, Тереспол гIала. Хийла нохчочуо бина некъ бу иза, хIокху тIаьхьарчу пхийтта шарахь. Хийла нохчочуо шен уггаре а сирла сатийсамаш цуьнца боьзна, хийллана цу сатийсамех довмовла валар я ялар а хилла, хIунда аьлча Полшин лаьттатIехь цу цIераоштане хьоьжуш болчу дозан хьукматхоша виза а йоцуш, шаьш долчу кхаьчнарш юхаберзорна.\nАмма иштта дукхаъболчу вайн махкахошна цу Тересполах Европе кор а, неI а хилла, шаьш цкъа хьалха Полшехь тховкIело а ехна, цул тIаьхьа цигара дIа кхечу Малхбузенан пачхьалкхашка кхачарна.\nХьалха-м, иттех шо хьалха, вайнахана Европе баха йиш хилар девзинчу муьрехь, цхьа а новкъарло а йоцуш, цигара дIа кхечу мехкашка дIасаваха бакъо яр хIора а мухIажаран, шена аьхноха йолу пачхьалкхе карйаллалца.\nТкъа 2003-чу шарахь Дублин 2 цIе йолчу барт тIеэцар бахьана долуш ша дуьххьара коглевзинчу Европерчу махкахь саца декхарийлахь ву кхерамазалла а, тховкIело а лоьхуш верг. Ткъа, кхеташ ма-хиллара, дукхах болчу нохчашна и тайпа дуьххьарлера мохк Полша хуьлу. Цигахь саца деза церан, низамашца дийцича.\nАмма я уьш цигара кхин дIа Европин кIоргене дIабахарна новкъарло полшхойн Iедало а ца йо, шаьш мухIажаршкара пIелган лараш эцначул тIаьхьа, я цигахь совца Iалашо кхобуш вайнах а ца хуьлу, Полша цхьа транзитан аьтто санна тIеоьцуш болу. Цундела уьш цигара дIа Германе а, Австре а, Франце а – доцца аьлча шайн гергарнаш я бовза-безарш болче, я шайна товш хетаче дIабоьлху.\nЦхьа хIума тергоне а ца оьцуш – уьш мел гена бовлахь а, цара кхин муьлхачу а пачхьалкхахь тховкIело ехахь а, цул тIаьхьа мел дукха хан ялахь а, цхьана дийнахь уьш, хьалха я тIаьхьа, оццу Полше юхахьовсор бу.\nАмма цу кепара деталашна дукхахболчу Соьлжа-гIалара Брестан агIор новкъабовлучара шайн корта ца лазбо. Цкъа дехьаваьлчахьана цхьаъ дийр дара цунна-м олий арабовлу уьш. Бакъду, тIаьхьарчу кIиранашкахь Нохчийчохь керла эладитта даржаро дуккхачу новкъабовла Iалашо кхобуш Iачеран ойла йохийна. Хетарехь, Нохчийчуьра адам оццул даккхийчу терахьашкахь дIаихар сацон луучара даржийна хила а мега и хабар- Европехь азюль, аьлча а тховкIело кхин луш яц, иза сацийна боху бохург.\nТховкIелонах дерг жимма а хууш волчунна беламе хетар долу и къамел амма хийла махкахочунна бакъхетачух тера ду, тIаьхьарчу хенахь цунах лаьцна Маршо радион корреспонденте Нохчийчуьра кхочучу хеттаршка хьаьжча. Цундела делира оха и хаттар Австрехь керла тIебаьхкина тховкIело лоьхурш тIеоьцу Трайскирхен лагер йолчу Лахарчу Австрин лаьттахь мухIажаршца болх беш йолчу вайн махкахочуьнга Эсмурзиева Мадине. Бакъ дуй, Мадина, Австрехь азюль дIаяккхина, иза кхин луш яц бохург аьлла шега деллачу хаттарна иштта дийцира цо.\nЭсмурзиева: „ТIе ца оьцу мухIажарш бохург иза еккъа цу Трайскирхенерчу лагерца доьзна ду, хIунда аьлча иза дукха юьзна хиларна, цхьана ханна нах тIеэцар цигахь сацор долш ду.\nАмма вуьшта Австрехь мухIажарш тIе ца оьцу бохург бакъ дац я хила йиш а яц, хIунда аьлча мухIажарш тIеэцар – иза Европерчу мухIажарех йолчу конвенцица кхочуш деш ду, ткъа Австри цу конвенцин декъашхо ю. Азюль дIакъовлуш юй, схьайоьллуш юй бохург – уьш хиллане а дош доцург ду, иза дIакъовлуш я схьайоьллуш яц, хила йиш йолуш хIума дац иза. ТIе мел богIу а мухIажарш тIеэца декхарийлахь ю Европа“.\nЭсмурзаева Мадинас ма-дийцара, цхьа а кепара хийцамаш хилла бац Австре а, кхечу Евробертан мехкашка а шена кхерамазалла а, тховкIело а лоьхуш баьхкинчу нехан гIуллакхаш талларехь хилла.\nНагахь санна цу нахе шаьш цIера бовдаран бахьанаш а, шайна цIахь болу кхерам а кхоччуш Iедалхошка дIабийцалахь, шайх теша йиш йолчу агIор, царна тховкIело ца яла бакъо яц цхьанна а. Ларамаза ца луш сацам бинехь а, кхеле вала а, шен бакъо къовса а таро ю. Бакъду, нагахь санна и стаг Полшехула я кхечу муьлхачу а кхечу пачхьалкхехула сехьаваьлла велахь, иза цигга дIахьажор ву. Амма иза кхин башха доккха далатохар а дац – Полша а ю Европехь уггаре а кхиаран потенциал алсамох йолчу пачхьалкхех цхьаъ.\nЦигахь орамаш а хецна, кехаташ цхьа а эцна, ваха хиъча, масех шарахь цу пачхьалкхан оллалла тIеэца йиш ю. Цул тIаьхьа Евробертан мичча а махкахь ваха а, болх бан а бакъо хуьлу. Бакъду, социалан гIо а, петарш а, берийн ахчанаш а кхиинчу Австрехь я Германехь санна шорто яц цигахь. Амма тховкIело лоьзхучех цхьаммо а ма ца бохий, шаьш дуьненан аьттонаш лоьхуш лела. Цара шаьш кхерамазалла лоьхуш лела олу. Ткъа кхерамазалла Полшехь а йолуш ю.\nХьо баккъал а де эшна велахь, карор ю тховкIело


Цхьана суьйранна, йовхачу тужарканех а хьаьрчина, Мусин гутIерачу гIанта тIехь хиъна Iара Iунка а, Лонка а (цIерш ца йоху ас). Дийнахь а, буса а – даима а цхьаьна болу уьш, кхин башха дийца хIума доцуш, бIаьста данза ца довлу цхьацца дан дезарш а хьехош, Iара. Оцу муьргехь шайн кертара араваьллачу Iанкех бIаьрг кхийтира церан. Цхьа бIе гIулч хиллал бен юкъ яцара царна юккъехь. Кхуьй а цхьаьнакхетча дIаболалора церан бакъболчу «синкъераман бал». Синкъераман бал аьлча а, церан вовшашца долу «кIарс-кIирс».\n– ХIей, «ЛикIбез»! Схьавола, кхузахь ду тхо! – аьлла, мохь туьйхира Лонкас шайн накъосте.\n– Ладарна кIел биллина кад санна, даима а, дера, ду шу-м цигахь… – дуьхьал вистхилира Iанка.\n– Схьавола, тхойшинца охьахаа, тхойшиннах хьакхало цкъа мукъане а: дика мел дерг хир ду хьуна тIаккха!..\n– Шуьшинна юххе хиъча бен, хуьлуш дацахь, и дика мел дерг кхечу кепара хилийта хьожур ву со, – аьлла, цаьршинна дезарг хуучу Iанкас дуьхьал мохь туьйхира.\nАганара биссичахьана, буса набаро дIатебаллалц вовшех ца къаьсташ, цхьаьна бара уьш. Ишколехь а цхьана классехь нисбелира; ловзуш, садоIуш, гIуллакхехь-балхахь даима а цхьаьна вара и кхоъ. «Шуьшиъ армех волчу шина шарахь бен сан чомахь дахар хилла а дац. Айса даьккхина дегI а оцу шина шарахь, шуьшиъ а ца гуш, даьккхина ас», – олура Iанкас.\nШен шина накъосте, даима а ша деш ма-хиллара, бур-бур а деш, шен ма-хуьллу, ирхонах хьалатасавелла вогIура иза. И шиъ армех вахара, ткъа Iанка Соьлжа-ГIала университете деша вахара. Цунах хьехархо хилира, ткъа ши накъост меттигерчу колхозе тарахтарш тIе балха нисвелира. Бакъду, суьйранна, я буьйсанна, вовший кара а бина, сарралц шаьш вовшашна «юьйлинарг» тIеттIакхоьссина бен, чу ца боьрзура уьш… Массо а хилла-кх жима а, сонта а…\n– Хьо ма сетти-и?!. – аьлла, дуьхьал кхоьссира цхьамма… – Такхий валахьа… уьнтIапхьидо санна, ма болар такхий ахь?!. – вукхо а элира.\nИрхонах, гIоьрттина, вогIучу Iанкега хIумма ала ца делира, делахь а:\n– Ялсамане йоьдучу ворданна тIаьхьависарна кхоьруш-м вац шуьшиъ?! – ала ларийра иза.\nХIинца ша хьала ма-кхеччи, цо шаьшшинна цхьаъ кхуссур дуйла хууш волу ши накъост цунна дуьхьал цхьа хIума кечдан сихвелира. Лонкина шен тужаркин кисанахь цIаза-пIелггал беха хьостам карийра. Кхин ойла еш, хан ца йойуш, Iункера жIоммагIа схьа а эцна, уьнна бухара хьала и хьостам туьйхира цо. ПIелган маIIарал уьнах арабелира хьостам. Уьн тIе юьйдина хьардаш дIаса а хьаькхна, хьостам дIа а хьулбина, тIевогIу Iанка цу тIе хаийта, и меттиг кечйира цаьршимма. Ткъа Iунка, накъост шек ца хилийта, цунна дуьхьала цхьацца къамелаш кхуьйсуш, шарвелира:\n– Схьаволахьа чехкка, хьо воцуш, эрна дIайоьду тхойшиннан хIара хан… Йоккху хан, мел яккхахь а, хьуна юххехь яккха лаьара тхойшинна.\n– Эвлаяашна юххе шуьшиъ хийшахь а, эрна ю-кх, хьуна, ашшимма йоккху хан ерриге а.\n– Иштта ма ала… кхана Iуьйрре ургIал такхо хьуьнах вола аьлла, тхойшиннан керта ван а эхь хетар дац-кх хьуна?!\n– Суо велча, упханна наж а шуьшинга ма баийта аьлла, весет дина Iаш ву со-м.\n– ХIинца эрна хабар а дитий, схьаволий валахьа!.. Хаза, божарех салам а лой, тхойшиннан юххе охьахаахьа. Хьоьга хатта дезаш цхьацца хIума а дара тхан: «ликIбез» ма ву хьо. Наггахь хьекъале дерг а ма олура ахь, – лиэвеш, накъост тIевоьхура Iункас.\n– Пхьидан цIогганал бен, кхин хьекъал доцуш волчу шуьшинна ас аьлла дош муьлхха а хIорддал хьекъале ду-кх, хьуна.\n– ХIан!.. И мегар ду… «Пять» ду хьуна, охьахаа… Юхаалахьа, ахь хIун бохура кхуьнга-а? – шаьш дан леринарг дина ваьлла Лонка юкъавуьйлира.\n– Шаьшшиннан багара мотт охьаоллабаллалц тарахтаран пускачан муш ийзо пхьаьрсаш хилчахьана, хьекъалх ашшимма дан хIума дац, бохура-кх, – къар ца луш, дуьхьалкхуьссура Iанкас а.\n– Молодец!.. ХIокху Iунке шен меттахь хIума ала говза-м ву-кхий хьо!.. Шен хеннахь яьккхина хилла ахь ликIбез (университет), – шен «гура» тIе иза вало лууш, цунна там берг дуьйцуш, мекарлонаш лело хIоьттира Лонка юха а.\n– ЛикIбез хилар тоьлу, шуьшиъ санна, «безликI» хуьлучул, – тIетуьйхира Iанкас.\nШи сахьт а ца даьллера уьш вовшахкъаьстина. Башха бертахь а ца къаьстинера.\n– Вало ший а, чудоьлху вай. Шаьшшиннан шира мацалла а йожийна, дIагIор шуьшиъ, – аьллера Iанкас. ТIаккха Лонкас цхьа гIам-гIим дира, вукху шинна дика ца къаьсташ.\n– ХIун боху цо? – Iунке хаьттира Iанкас.\n– Шуьга а веана, мацалла валла Iачул, цIа а вахана, велла дIаваьлча, гIолехь ду, боху, шена, – Лонкас ца аьллашехь, шеггара элира Iункас.\n– Марша-АллахI!.. Ма нийса бах!.. ХIинца «пять» хьуна а догIу-кх.\nИштта дIасакъаьстина бара уьш делккъехь.\nШи-кхо гIулч йисинера Iанка тIекхача. Шаьшшимма леринарг галдаларна кхоьруш, кхин кIоршаме дерг ца олуш, соьцура хIара шиъ.\n– Салам-калам ма яц хьан, доттагI?!. – элира шиннах цхьамма.\n– Дийнахь цкъа делча, тоьуш хуьлу иза нехан, – олуш, царна тIехIоьттинчохь сацавелира Iанка.\n– Схьахилахьа жимма, охьахаийтахьа иза, – элира Iункас, шена гергахь хиъна Iачу Лонке.\n– Ас-м хоуьйту…иза ца хуу-кх. Цуьнгахь-м «хIорддал доккха гIиллакх» дай, – хьалхо цо шаьшшинна аьлларг цунна дагадоуьйтуш, Iанка кIамван хIоьттира Лонка.\n– Ду, хьаха, соьгахь-м… Оцу гIиллакхал а доккха собар а цхьаьна-м… шуьшиъ ловш волу.\nЦунах гIуллакх ца хила герга дара: охьахууш вацара Iанка.\nЮха а иза кIамван дагахь:\n– Хьо кхуьнан муьлха гIиллакх дуьйцуш воллу… со ма ца кхета цунах? – мекарлонца хаьттира Iункас Лонке.\n– ХIей! ГIаккхар! Самавала!.. Вай долчохь иза маца хиъна охьа: вайн нуц вац иза?! (Царах гIеххьа невцаллин агIо хьакхалуш вара Iанка).\nБакъдерг аьлча, хIинца шен метта туьйхира.\n– Ас лелорах, гIиллакхах кхета долу ши тип дац шуьшиъ, – аьлла, Iанка, вахана, охьахиира. Мацах цкъа цхьогало маккхална хьовзийначу кепара, корта хьовзийна, левира цаьршимма доттагI.\n… Охьахуъушехь, токо вагийча санна, хьалаиккхира Iанка.\n– ХIе-хIе-е-й!.. Еллаяла шуьшиъ! Ши стешха!..\nГIаьрташ тIе ши куьг а таIийна хьийзарг тергал ца вора вукху шимма: цаьршиннан самукъадаьллера шаьш динчух.\n– Цунна хIун хили-и?! – элира шиннах цхьамма.\n– Ю туьйхи цунна-а?! Цхьа а зIуга а ма яц гуш-хезаш, – догъиэтIадора вукхо.\n– Уьнан гара Iоттадели, моьтту суна… ХIара-м, шен хьал ца хаахь а, хих цIе яллал декъаза стаг вай!.. Воттанца шардиначу уьнах гара Iотталур дуй, декъаза ца хилча?! – воьлура ший а.\n– «Пять» даьккхи ашшимма!.. Вало, хIинца дIа а гIой, шайн хIусамнаношна хьалха хьестало, шаьшшимма баьккхина толам а буьйцуш… Шаьшшиннан «гуро» цIоькъалом лаьцна, ала… Эхь дац иза?!. Кхин цхьана хIуманан ойла елаш: шаьшшимма «два» доккху долчу дийнан терго елаш.\nШа-ша бехке вац бохуш, хьийзара ший а.\n– Шуьшиъ ший а цхьаьнатоьхча а вац цхьаннан метта: бехк ца буьллу ас шуьшинна, – аьлла, ши накъост шаьшшиъ волччохь а витина, Iанка дIавахара…\nШа цIа ма-кхеччи, чевнна тIе йод Iоьттира Iанкас: башха йоккха чов а яцара хилларг.\nШолгIачу дийнахь сарахь юха а Мусин гу тIехь цхьаьнакхийтира кхо накъост. Хьал-де хоттуш, тIекарабевлира. Iанка ирахь лаьттара.\n– Хьо пешком лаьтташ ма ву, гIаш-салт санна?.. Схьавола, охьахаа. ДIавоьдуш, гIаьттина гIор хьо, – бохуш, юха а Iанка хьийзо волавелира и шиъ. Ткъа важа-м, селхана дуьйна шен дагахь, цаьршинна «кIел ор даккха» гIайгIа беш, ойланехь вара.\n– Буьйса муха яьккхира ахь? «Скорый помощь» кхайкхирий ахь? – шолгIаниг а вара тIелеташ.\n– Со веллехь – валийта воллура-кх шуьша. Ас сатухур ду, шуна… варийлаш, ашшимма а тохалаш са, ас шаьшшинна и саннарг дича. ЦIийза ма цIийзалаш тIаккха, – кхерамаш туьйсура Iанкас.\n– И дитахьа!.. Цул а, тхойшинна къинтIера а валий, схьакхетахьа, цхьаьна бертахь Iийр ду вай. Хьеший а хилла, цхьаьна дехар ду вай, – доIна тIе туьха туьйсура Лонкас.\n– Цхьаьна хIун дехар дара вай?.. Шуьшинца берта вахача, обарг Зеламха санна, гуттаренна а хьуьнах вола веза-кх, цкъа а цIа а ца вогIуш, – ши накъост кегавора Iанкас.\n– Хьуьнах воьду-у-ш хилча, кетIахь даго дечиг хуьлу: чIурамаш санна, нийса, деха ханнаш, ирахь дакъаделла можа ургIалш гиний хьуна тхойшиннан кетIахь? Массо тайпана аннаш?.. Тарахтарца хьуьнах а вахна, ца деача, ца хуьлу уьш.\n– Шун хир ду. Суна а, со санначунна а аш мотт тоьхчахьана, хьуьнхочо шуна ло. Цундела шуна хуьлу, – къийзавора Iанкас ши доттагI.\n– Аш къола ма де-кхи царна… цундела дIаолу-кх оха.\n– Къу-нах багочу жоьжахатенна бухарчу жоьжахатехь хир бу бохуш, хезна суна, моттбеттарш, – дика тасавелла, дуьхьалонаш еш воллура Iанка.\n– Ахь хIун боху-м хаац суна, оха бетташ болу мотт къуьнна бетташ бу: иза Дела резаволуш гIуллакх ду, боху, моллас.\n– Дела резахирволуш кхин цхьа хIума а дара ашшимма данза дисина.\n– И хIун дара-а-а?!\n– Шуьшиъ вала а велла, хIара дуьне ашшимма суна маьрша дитар дара-кх.\n– Хьан чорпеш ца юуш, дIаваха йиш яц тхойшиннан… И дитахьа, хьастагIа вай шуьгахь биъна берам чIогIа чомехь бара. Кхин хир барий вайна ишттаниг? Берам баа хьо волчу гIо вай!\n– Берам-м Iана а бахана бара. Вуьшта, шуна баийча, и сагIа хир бу ала-м, ца хаьа суна.\n– Бераш дохкуьйтур дара, ахь и лург хилча? – элира Лонкас, цхьа хIума дагадеана.\n– СагIа деха марзвелла, виси шуьшиъ-м, – хьийзавора Iанкас ши накъост.\n– ЧIогIа чомехь бара шун берам, баккъалла а, – тIетуьйхира Iункас а. – И етт дикачу хIух болчух тера ду. Цуьнан морзанца хьакхийна хьокхамаш а хуьлу цхьа шатайпа. Морза мукъане а даийтахьа – бераш дохкуьйтур дара.\n– Сан дог ма этIадел хIинца шиммо а. Шуьшиъ санна, суьйлийн хIух бац етт… Тоьур ду… ДIаваха воллу со, сийсара наб ца йина ас: наб йогIуш ву со, – аьлла, тохавелира Iанка.\n– Ой, дIагIо тIаккха. Хьо хьан сецаво?! Чов лозуш яра хьан? – Iиттаршйора Iункас.\n– Чов чIогIа йоккха а хилла, ийгIина сан: бага а Iоьттина, тоьхна хилла ахь и хьостам – дIовшдаьллачух тера ду. ХIинца а, дагар долуш, хала Iаш ву со кхузахь. Шуьшинца самукъадолуш, Iехавелла Iара со, – хIинцца, хIокху муьргехь, шена дагадеанчу хIуманна кечам беш, шех къахетийта санна, къамел долийра Iанкас.\n– Сесана гIохьа: Элашбис, хаза а хеташ, этIор ю, хьуна, чов-м, – дIаволалуш воллучу Iанке элира Лонкас.\n– Элашби ца оьшу, шуьшиъ хилчахьана. Шуьшинна санна, пах батIо хуур дац Элашбина…\n– Хьуо больнице чувижавахь, хаийталахь: цIийеш, кхаьрзина ши котам а йохьуш, тхойшиъ тIаьхьавогIур ву хьуна, – дехьо ваьлла, воьдучу Iанкина тIаьхьа вистхилира Iунка а.\n– Оццул дукха котамаш цхьанаметта ца оьшу цигахь… – аьлла, цаьршинна кхоссар а йина, Iанка дIавахара.\nЦо аьллачун ойла еш, вист ца хуьлуш, дIатийра ши накъост. Амма, ма-дарра кхеттачул тIаьхьа, дарвелира ший а. «Хи муьста ду хьан!» – тIаьхьа мохь тоьхна, элира цхьамма. Ткъа вукхо тIетуьйхира: «Бехк бац цуьнан: вайшиъ а ву дукха тIех – лан даккха санна, хьийзаво вайша иза».\nДоцца аьлча, вовшашна тIе «тIулг» кхуссу-у-уш бара накъостий.\nШаьш дIаса ма-къаьстти, цкъачунна дицлора доттагIашна шайна юкъара «дов». Бакъду, Iанка вара йоккхачу ойланехь: чов-чардо йоцуш, деккъа цхьана дашца шина накъостана бекхам бан лаам бара цуьнан…\nIуьйрана ша балха воьдуш, хIусамнене бераш хьовсадайтира Iанкас, ЛонкагIарна а, IункагIарна а бод хьакхо, морза хьуш.\nСарахь ши доттагI аравалале аьлла, царал хьалха Мусин гу тIе а вахана, дIахIоьттира Iанка. Мерз багийча санна, веана, ши накъост а схьахIоьттира. Шаьшшиъ тIе ма-кхоччура, Iункас, салам а делла, элира:\n– Сту белла таркхо санна, хьо ма гIийла лаьтта?!. ХIун хилла хьуна?.. Чов лозуш ю хьан?..\n– Чов-м, лазахь а, хьан ца лозура… Хьуна хIун хуьлу сан чов лазарх? – дегабааме элира Iанкас.\n– Ой-й!.. Иштта ма ала: хьох къа ма хета тхойщинна, – тIетайра Лонка а.\n– Тера дац… Къахеташ хиллехь, цкъа мукъане а керта вогIур вара шуьшиъ, соьгахь хIун хьал ду хьажа. Чов хIинца вуно чIогIа дика ю сан…\n– Тхойшиъ-м чIогIа ван гIиртира, хьуна, хьо волчу. Лара ца вира-кх. Берам а бууш, ван лууш вара тхойшиъ, – юкъаийра Iунка а.\n– Iанка, и морза дохьуш, бераш дахкийтина ма гIуллакх динера ахь, баккъалла а… Цхьана кIиранна тоъал дара иза-м!.. ЭхI, цхьа мерза хьокхамаш хилира, цуьнца хьакхийна, ирахьбакъабеллачу можачу ургIалан дечигца деттина. Кхаьрзина йоьхь а дитина, беккъа биира-кх ас и хьокхам, – хьесталора Лонка.\n– Мелла а хьена долчуьра аьлла, дика ма-дарра доьттина, даийтина ма дара ас шуьшинна иза, – кхочушхила герга дара Iанкас леринарг.\n– Цундела «Пять» дуьллу-кх оха хьуна!.. – накъосто аьлларг тIетодира Лонкас.\n– Бакъду-кх, хьуна, иза… Буй беттарх а, вер вацара и хьокхамаш дуучуьра: оццул мерза хуьлу оцу шун морзанца бина хьокхам. Дала сагIа де хьан и!.. И етт тхан дуьхьа кхобуш бу-кх ахь… Хьо къинтIера а воккхуш, хьуна цхьацца дарба а хьоьхуш, тховса вогIур ву тхойшиъ, – сихвелла, хьесталора Iунка а.\n– Ца оьшу суна хIинца шуьшиъ вар. Кхин са ма гатде шиммо а: сийсара хецаелла сан чов, – аьлла, кхидIа цара хотту долчуьнга ладоьгIна, Iанка сецира.\n– ЭхI!.. Боккъал боху ахь?! Ой-й!.. Ахь хIун дарба лелийна, си-бесса?!. – ша-ша бен ца хотту моьттуш, сихвелла, шиммо а хаьттира.\nХIокху кхаа дийнахь Iанкас ларйина минот хIинца тIехIоьттира: оцу даш тIе и шиъ вало гIерташ, хIинццалц ладийгIинера цо.\n– Сих-сиха дох а деш, сийсара сахиллалц морзан чохь латтийра ас сайн чов… мажарйоллалц: цу чохь дIахецаелла карийра суна иза, – олуш, гIаьттина Iанка, ши доттагI шаьш волччохь а витина, ваьлла дIавахара.\nДекха-м дийкхира!.. Хаза нехан санна!..\nКхечу накъосташка (Султане, Якъубе…) и гIуллакх ца дуьйцург Iанкина дика болх бан тIелецира шина доттагIчо.\n– Мах ца боккхуш, ишттане а, кхуз-кхузза хьуьнахара дечиг да суна… ас аьл-аьллачу хенахь, тIаккха дуьйцур дац ас, – резахилира Iанка.\n– ХIаъ!.. Дера вац хьо а Iовдал!.. Маьхза кхо рейс-м ас хьуьнхочунна а йийр яц, – аьлла, дуьхьалвелира цхьаъ.\n– Хьайна хуур ду хьуна… Ахь хьостам тIе хаийнарг хьуьнхо ма вац… Оцу морзанца деттина хьокхамаш диънарг а вац хьуьнхо.\nИштта доттагIий бара ТIехьа-Ирзехь.


Нохчийчоьнан Ичкерин байракх\n1991-чу шена Гезгмашин-беттан 6-чу дийнахь Нохчийчоьнан Республика Ичкери, йозуш йоцу пачхьалкх, кхоллаелла. Оцу дийнан сийдеш бу дуккха а нохчий, бу цуьнан хама ца бийраш а. Ткъа Кремло, тIемашца ша и къоман дакъа хIаллак а дина, мохк юха а шен олалле балийча, даздан дихкина нохчашна Маршонан Де.\nИчкерин гимн тахана Нохчийчохь хезар яц. Иза Оьрсийчоьно магийна дац. Кхерам бу, жоьпе озорна. Амма нохчийн синкхетам карчаран билгало йолу иза еха дуккхаъчу нехан лерехь.\nИчкерехь исс де дара даздеш. Гезгмашийн беттан 6-гIа де уггаре а дезачарах ду. Массара санна даздора иза шен заманахь. Маьрша Нохчийчоь декъалъян оьхура Оьрсийчоьнан а а, кхечу пачхьалкхийн а векалш.\n.Хаджимурадов Сулейман Дудаеван Iедалехь Ведан кIоштах жоп луш префект хилла ву. Цуьнан дагалецемаш оцу хенах иштта бу.\nХаджимурадов: «Долалуш, нахана дукха хазахеташ, масара а цхьабарт болуш тIе а эцна, цхьанцца а хьагI-гамо а йоцуш, дIадоладеллера и гIуллакх. Оьрсийчоь реза яцара. Агентура чухийцира. Нохчийн, бакъдерг дийцича, агентурана дуьхьал цхьа а болх бацара беш. Хало яра нахехь. Амма ойланаш цIена яра».\nИчкерин мел кхачамабацарш хиллехь а, цуьнан Iедал гIертара иза цхьана тIегIантIе ялон. Озабезамаш а, гергарлонаш а, доккхачу декъана, коьрте даьккхина хиллехь а, ма-хуьллу, меттигерчу урхаллашкахь хьакъ долу нах хIиттон гIертара, дуьйцу Хаджимурадов Сулеймана.\nХаджимурадов: «Ичкерехь ггаре а диканиг дара, Дудаев ЖовхIаран омра лелара, кIоштан хьаькам а, цуьнан гIовсаш а лаккхара дешар дешна а, 3 шо белхан стаж йолуш а хила безаш. ХIинца-м дуккха а бу дешна боцу нах. Дешна воцчо шел лаххарниг бен ца хоржу шена накъост. Шел хьекъалца совберш ца беза. Хьекъалдерш хIиттон беза массанхьа».\nНохчийчоьно ша йозуш цахилар дIакхайкхийча шортта мостагIий гучубевлира. Шен чохь а бара уьш, дозанал арахьа а бара. Маршонан некъа тIехь, кхане дика хиларе сатуьйсуш, иттанаш эзарнаш кегий нах, бIаьргнегIар а ца тухуш, дIакъаьстира кху дуьненахь.\nОьрсийчоьнан Iилманан академин декъашахочунна, профессорна Арутюнов Сергейна хетарехь, оцу хенахь Оьрсийчоьнна кхераме дацара нохчашка шайн пачхьалкх кхоьллийта\nАрутюнов: «Суна хетарехь, иза дан а мегар долуш дара, Ельцинан-Масхадовн берта тIе а тевжаш. Оьрсийчоьнан я геополитикана а, я кхечу агIонашна а ца йора цо новкъарло. Амма тIеман некъ хаьржира».\nОьрсийчоьнан цхьаболчу политологашна а, историкашна а юккъахь ойла лела, Кавказерачу къаьмнашка йозушйоцу пачхьалкх кхоллийта мегар дац аьлла хеташ. Ткъа профессора Арутюнов Сергейс кхин боху.\nАрутюнов: «Нохчий миллионал сов бу. Иза чIогIа жима къам ду, я жима мохк бу олийла дац. Масала, схьаоьцур вай Науру, 10 эзар стаг хир ву цигахь. Андорра, Сан-Марино - 30-40 эзар стаг. И пачхьалкхаш йолуш ю. Цундела, суна хета, Нохчийчоь йозушйоцу пачхьалкх хила аьтто болуш яра. ТIом бан ца оьшура».\nНохчашна маршо хьакъ хиларал совнаха, иза, лело а, кхион а хуург хиларх шеко яц Хаджимурадов Сулейманан.\nХаджимурадов: «ДIакъастар, шен петар чохь дIакъовлавалар ду аьлла хета дукхахчарна. ПарггIат ваха-вар, дIавахча хьошалгIахь вуйла хаар, цIавеъча, цIахь вуй хаар - иза ю маршо. Къовлавалар дац иза. Оьрсашца а барт бан беза. Хьаьнца а барт бан беза. Вай кийча дац бохург-м аьшпаш бу. …Амма олалла Кремлехь ду. Путинна хаьа, дешна воцучу нохчочуьнга а пачхьалкхехь урхалла далур дуйла…».\nХеза нахалахь тахана, вон хиллехь а, дика хиллехь а, бIешераш хьалха санна, маьрша мохк бара Ичкери, маьрша дара шаьш, олий. Маршонан хIаваан чам биц ца ло нахана...\nМаьрша нохчочун де


Бертаза Куьрчала цIанъян декхаре бина Нохчийчуьра бахархой\nВеданан кIоштарчу Куьрчалара бахархошна керла хьалайинчу хIусамашкахь белхаш берзо ши кIира делла Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Бюджетан организацийн белхахоша латкъамаш бина, балхара дIадохур ду бохуш, кхерамаш а туьйсуш, бертаза субботникашка ийзадо шаьш бохуш, яздо "Кавказский узел" агенталло.\nШайн хIусамаш меттахIиттаяр а дехна, тIаьхьа цига цIа а бирзина, баха дуьхьал хиллачу махкахошкара кху беттан 24-чохь бехк баьккхира Кадыровс. Доккхачу декъанна юьйцург яра Веданан кIоштара Куьрчала. Цо бахарехь, 56 хIусамах 39 цIа даьса ду цу эвлахь. Парламентан спикерна тIедиллира Кадыровс, я "дайина ахча юхадерзаде", я оцу хIусамашка нах бахийта аьлла.\nДахначу мукъаденошкахь Веданан кIоштарчу администрацино вовшахтуьйхира Куьрчалахь субботник. Цигахь дакъалецира администрацин а, кхечу меттигерчу бюджетан организацийн а белхахоша.\nШен цIе а хьулйина, цхьана хьукматан белхахочо дийцина "Кавказский узел" агенталле: "КIоштан префект а, цуьнан гIовсаш а цхьана бара субботникехь. Ас боху, сан хIун гIуллакх ду, шайн юьртда волчу декъа тIехь цIано ян, нехан хIусамашкара нехаш ара а йохуш. Соьга боху куьйгалхочо, кхунах гIадвахна ша а вац, амма лакхарчу хьаькамаша дина омра ду, цунна тIехволийла дац шен. Нагахь хьо реза вацахь, балхара дIавала".


Талор — Википеди\nТалор (Российн зуламан кодексан ст. 161) — ца лечкъаш лачкъор неха бахам. Талор до стагана ницкъ беш а, ца беш а. Цуьнца къаьста талор къолах (неха бахам къайлаха лачкъор).\nТалор чекхдаьлла лору, нагахь бахам схьабаьккхинехь, бехкечуьнан шена луъург да йиш йолуш велахь (масала, лачкъийна хӀума шен пайден яхийта я кхечун пайден хьажо).\nФайл:В Одессе как в раю 1917.jpg\n«Одессехь беха, ялсаманехь санна». Гоп-стоп одессан 1917 шеран суьрта тӀехь\n2 Талор Российн зуламан бакъонехь\n2.2 ХӀокху заман зуламан бакъо\n3 Российн а, ССРС уггаре гӀарабевлла талорхой\nТалор башха зуламан юкъа дохуьйту шира бакъонан иэс хилла Хаммурапин Законаш (ст. 22, 23, 24). Талор а, къола а къастадо ширахӀиндин Ману Законаш.\nТалор Российн зуламан бакъонехь[нисйе бӀаьра | нисйе]\n1903 шеран зуламан законехь муьлхха а бахам ницкъ барца лачкъорах талор олу.\nХӀокху заман зуламан бакъо[нисйе бӀаьра | нисйе]\nРФ ЗК 161 статьяца талор — неха бахам ца лечкъаш лачкъор. Талор хууш до, ца хууш динчу зуламан юкъатухийла а дац.\nРФ ЗК 161 статьяхь дийцина неха бахам диллина лачкъор (талор), ду ишттаниг, нагахь хӀума кхечарна а гуш, хӀуман да я кхин долахо волуш лачкъаяхь.\nОбъективан агӀо — лаьтта 3 хӀуманах: динарг (бахам биллина лачкъор), тӀаьхье (долахочун бахаман зулам дар), динчун а, тӀаьхьенан а бахьанан-тӀаьхьенан юкъара уьйра.\nСубъективан агӀо — зулам дан дуьххьала дӀа Ӏалашо йолуш болу бехк.\nСубъект — хьекъале 14 шаре ваьлла стаг.\nДина тобано, хьалххе барт бина, цӀа я кхечу хӀусаман чубевлла;\nДина закон дохош цӀа чуваьлла, я кхин хӀусам, ларма чуваьлла;\nДина дахаран а, могашаллин а зуламе доцуш ницкъ беш;\nДина даккхий барамашкахь.\nБашха талорийн квалификаци:\nДина кхоьллинчу тобано;\nДина тӀех боккхачу барамехь.\nРоссийн а, ССРС уггаре гӀарабевлла талорхой[нисйе бӀаьра | нисйе]\nТолстопятовгӀеран вежарийн жӀакки\nНерассказанная история о крупнейшем ограблении бриллиантов в мире (перевод)(ТӀе цакхочу хьажорг)\nBNF: 12047948f · GND: 4048529-8 · LCCN: sh85127634 · NDL: 00562575\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Талор&oldid=2793665»\nДолара бахаман дуьхьала зулам\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2018, 3 сентябрь, 03:58.


Вийначу Францерчу хьехархочун гIуллакхна тIехула кхин а 7 стаг лаьцна . World News in Chechen — все новости (вчера, сегодня, сейчас) от 123ru.net\nWorld News in Chechen » 12.01.2021 » Вийначу Францерчу хьехархочун гIуллакхна тIехула кхин а 7 стаг лаьцна\nВийначу Францерчу хьехархочун гIуллакхна тIехула кхин а 7 стаг лаьцна\nХьехархо Пати Сэмюэл вер толлучу юкъанна Францехь шеконаш кхоллаелла лаьцна кхин а ворхI стаг. Терроризмца къийсам латточу декъо а, Коьртачу чоьхьарчу кхерамзаллан урхалло а юкъахь лецна и нах.\nФранцин гIаланашкахь Лионехь а, Тулузехь а, иштта, кхин а шина департаментехь а талламаш бу дIахьош. Лецначарлахь нохчий хилла ца Iа, шеконашка эцначу цхьаболучеран инстаграмехь а, Snapchat олучу машанехь а зIенаш хилла хьехархо вийначуьнца, яздо Le Point ресурсо.\nВерриг а оцу гIуллакхна тIехула лаьцна ву 14 стаг. Нах а бойъуш, зуламаш лелон Iалашонца оцу наха вовшахтоьхна хила тарло террорхойн тоба аьлла, хьесап дина полицино.\nЦул совнах, оцу нахана бехкаш дехкина, стаг вуьйш юкъарлонаш лелорна а. Мел лахара а, ялх стаг лаьцна витина Iедалхоша, бисинарш кхиазхой бу аьлла, кхелахоша терго а латтош, битина.


Исламан Лигин инарла секретара "Европехь фетваш цадар" доьху мухIажирашка\nМел деза ду Исламан Лигин дош бусалбанашна?\n"Политикан ислам" хуьлийла дац, аьлла хета Дуьненаюкъарчу Исламан Лигин куьйгалхочунна ал-Iиса Мухьаммадна. Ишта олу цо ша Европерчу мехкашка кхаьчча. ТIаьххьарчу бетта чохь лаххара а шозза дина цо и политикашна товш хуьлу къамел: Италехь а, Францехь а.\n"Европера массо а бусалбанаш декхаре бу конституцица баха, шаьш бехачу мехкашкара низамаш, гIиллакхаш лардан. Арахьарчу наха ден фетваш, церан кхетам мегар дац шаьш дехачу меттигашкахь коьрта лара", - аьлла ду цхьа хан хьалха СаIуда Iаьрбийн махкахь юстицин министр Iийначу ал-Iисан "Франс пресс" агенталло довзийтина къамел.\nШа ваха охьахиинчу керлачу пачхьалкхехь лела низамаш тIеоьцуш воцу бусалба, иза стенггахь а велахь а, "вац бусалба умматах, иза ша-шена вехаш волу бодане стаг ву", аьлла ал-Iисас.\nКху беттан 17-чу дийнахь Парижехь "Дуьне а, машар а" конференцехь къамелдеш Лигин инарла секретара элира, ша реза ву Францин президента Макрон Эммануэла аьллачунна: политикан ислам "кхераме ду, цо бохабо юкъараллехь барт".\n1962 шарахь кхоьллина Дуьненаюкъара Исламан Лига, шен коьрта офис Маккахь а йолуш. Лигано ша Iедалх яцахь а, массо а бусалбанийн коьрта хьукмат лору – амма и санна йолу цхьаьнакхетараллаш кхин а ю.\nЮ СаIудийн Iаьрбийчохь Исламан юкъараллин организаци, Къатарера исламан Iилманчийн дуьненаюкъара цхьаьнакхетаралла, Мароккохь ю Дешаран, Iилманан, синбахамаллин гIуллакхашкахула йолу Исламан организаци, Дуьненаюкъара Исламан мисси, Британера Исламан орцан организаци, иштта дIа дуккха а.\nЦхьайолу хьукматаш билгалйовлу сагIанаш дарца я кхечу кепехь гIодарца, кхийолучара фетванаш даржадо, шарI довзуьйту, вукхара шаьш массо а бусалбанийн бакъонаш къовсаме ехкина хьийза боху. Цхьаерш наггахь хуьлу хезаш, кхечара алссам хозуьйту шаьш. Бакъду, кхоччуш бусалбанийн дуьне тешаш, цо шена коьрта лидер лоруш яц цхьа а хьукмат.\nМила мел веза ву бусалбанашлахь?\nАл-Iиса Мухьаммадан цIе яц дуьнентIерачу уггаре ларамечу 500 бусалбанийн рейтингехь. Ткъа оцу дукха хан йоццуш хIоттийначу тептара язбина, бусалба политикаш боцуш, дуккха а Iеламнах, динан жигархой, сагIаден нах, спортхой, совдегарш, кхиболу бусалбанаш.\nМаршо Радионо йовзийтира дукха хан йоццуш рейтингера цхьайолу цIерш. Уггаре хьалха яьккхина цIе ю рейтингехь Туркойчоьнан президентан – ЭрдогIан Реджепан. Тептаран хьалхарчу могIаршка язбинчех ткъеха сов стаг ву я паччахь, я эла, я президент, я церан тIаьхье. Бисинаш бу Iеламчаш, ткъа уьш а бац шайн кхетамца вовшашлахь цхьабарт болу нах.\n"Muslims500" рейтинго уггаре веза Iеламстаг, тоьлла бусалба Iилманча аьлла билгалваьккхина Пакистанан муфти Iусмани Таки. Веккъа муфти хилла ца Iа иза. Бусалбанийн хатI (фикъ) массарел дика хьоьхучех лору иза, ву бусалба Iилманчийн "Деобанди" боламан лидер.\nДуненахь вуно дукха бу Iусманин Iилма юьхьаръоьцу Iеламчаш. Масала, Британерчу маьждигех доьалгIа дакъа ду "Деобанди" болам шайна коьрта лоруш. Шатайпа цхьа къайле а ю Iусманин болам ларамца - финансаш. Исламан банкашкахь белхаш бина Iусманис, аьлча а, лаьттина коьртехь, хIинца ву Бахьрейнехь Исламан финансийн хьукматийн бухгалтерийн, финансийн Организацин Дуьненаюкъарчу Кхеташонан куьйгалхо.\nIусманел лаха язвина ву рейтингехь Иракъера Iеламча Систани Iела. ШийIийн Наджаферчу хьуьжаран коьрта шайх ву иза. Ша иза "ислам+политика" олучу кепанна резавацахь а, цуьнга ладугIу Иракъерчу политикаша а, Iедало а.\nРейтинган хьалхарчу 50-нна юкъахь ву Йеменера суфи-Iеламча Ибн Хьафиз Iумар. Ба Iалави тобан лидер а, дешаран Дар ал-Мустафа центран куьйгалхо а ву иза. Рейтинг хIоттийначара бахарехь, Гергарчу Малхбалехь а, Индонезехь а, Малхбалерчу Африкехь а веза лоруш Iеламча ву иза. Кхуьуш бу иза лоручийн могIарш Азин къилба-малхбаленехь а, Европехь а, Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь а. 2016-чу шарахь Соьлж-ГIаларчу Дуьненаюкъарчу исламан конференце веана вара Ибн Хьафиз.\nЛаккхарчу могIаршкахь ву рейтингехь кхин а цхьа Нохчийчу веана лелла хьаша – Ибн Iумаран мутIелам, Эмираташкара ал-Жифри Хьабиб Iела. Эмираташкахь цо кхоьллина, ша куьйгалла до ТIаба фондан. Гоьвалла стаг ву иза, Facebook, Twitter машанашкахь цуьнан дош лардеш хуьлу миллионаш нах. Цуьнан даIваташа велхаво хийланиг.\nНальчикехь цхьанакхетар хилла Кавказерчу муфтийн\nМисарарчу Ал-Азхар университетан Коьрта муфти ТIейиб Ахьмад а ву рейтинган лакхарчу декъехь. "Суннитийн исламехь коьрта Iеламча" ву иза, цо "дерриг а дуьне шена тIедерзадо", аьлла вовзуьйту иза рейтинган тептаро. СаIудийн Iаьрбийчоьнан, Къатаран, Эмиратийн университеташкахь дешна цо. Иза ву 2016-чу шарахь Соьлжа-ГIала баьхкина хиллачу Iеламчех. Политика а, ислам а иэдан мегаш дац, олу цо, амма дакъалецира Мисарахь гIаттам иккхинчу муьрехь оппозициний, президентаний юкъахь маслаIат деш.\nРейтинган лидерашлахь ву пакистанхо Iабдул-Ваххьаб а. 2018 шарахь велла иза шен 95 шо долуш, ткъа ша валлалц лаьттина ЖамаIат ТIаблигIан амир. Оьрсийчоьно низамера яьккхинчех ю цо кхоьллина тоба, амма цIе лела цуьнан Къилба Азехь а, Британехь а. "Динан цIаноне, бидIа дIататтаре (керла хIуманаш динна юкъа ца ийзоре) кхойкху оцу маззапо. Амма Iабдул-Ваххьаба ша даима а дара олуш, ницкъаша мегар дац нах дине ийзо, политикана гена хила деза дин.


Токио дIайоьду Рио-де-Жанейрора Олимпан байракх\nМарсхьокху-бутт 22, 2016\nРио-де-Жанейрохь Маракана стадионехь карнавалца чекхдевлла Iамеркан контитнетатIехь дуьххьара хилла 16-дийнан аьхкенан Олимпан ловзарш. Официалехь уьш дерзийна дуьненанюкъарчу Олимпан комитетан президенто Бах Томаса.\n206 махкара 11300 спортхо вара цигахь дакъалоцуш, шайлахь духхьара массех махкарчу мухIажирех вовшахтоьхна тоба а йолуш. Олимпан цIе яйале Баха элира: «Iаламат хазачу гIалахь вовшахкхетта Iаламат хаза олимпиада яра хIара».\nРогIерчу, 2020-чу шарахь хила езачу олимпиадан мохк бовзуьйтуш, Баха байракх елира Токион губернаторе Койке Юрикога.\nЦхьа а кхерамзалла йохош инцидент ца оьккхуш йирзина олимпиада.\nДопингаш лелоран проблемаца доьзна Оьрсийчоьне I20 спортхо шайн тобане ца ваккхавеллехь а, боьалгIа меттиг дIалаьцна цо олимпиадехь. Хьалха ю Цхьанатоьхна Штаташ, шолгIа – Британи, кхоалгIа – Китай. Олимпиадан чаккхенах лаьцна алсамо дуьйцур ду оха тIаьхьо.\nКъилбаседа Кавказехь тIаьххьарчу 24 сахьтехь уьнах велла 23 дархо. Вирус къаьстина 272 стагаца\nBellingcat: Мишкин а, Чепига а Кремлна болх беш ву хIинца\nОьрсийчоьнан регионашлахь ГIалгIайчохь бу уггар а кIезиг алапа оьцу хьехархой\nГIаттамхошца лелла аьлла, бехкевинчу дагестанхочун гIуллакх прокуратуре юхаделла\nСтаврополехь ламанан буьххье а бевлла, Путине дIагIо аьлла, дехар дина туристаша\n"Полисхошца уьйраш ю цуьнан". Нохчийчуьрчу зудчунна кхерамаш туьйсу хиллачу цIийндас\nДозанера хьал. ГIалгIайчохь, Дагестанехь, Нохчийчохь юха а къийсамаш бу латтанаш тIехула\nКавказехь – къоьлла, Москвахь – Навальныйн штабашна экстремистийн статус


Ас цкъа а дуьллур дац хьох дог…\n… И цхьа тамашийна серло яра. Генахь, д1о генахь, анайист кхачалуччохь, б1аьргана халла хаалуш. Кху дуьненчохь ца хиллал, хаза бос бетталуш. Цунна бен гуш йоцу, исбахьа, цхьа шатайпа серло. Ванах, х1инццалц ярий-техьа и кху дуьненчохь? Хилла-м хир ю, амма цунна-м иза ца гина, я тидам ца бина-техьа? Ткъа х1инца? Х1инца ма ч1ог1а серлаюьйлу-кх и цунна, ма ч1ог1а 1ехайо-кх цо и, юх-юха а марсаюьйлуш. Сел генара, боккъал ю-яц ца хууш йолу, сел евзаш йоцу, туьйране серло ма герга хетта цунна.\nЦуьнан йовхано ма мерза дагадо дог…. Ма хаза еа-кх и серло цуьнан дахаре. Ц1аьххьана, йог1у-ца йог1у ца хууш, цуьнан дуьненна къинт1ера яллал ц1ена дог а дузуш, дерриге и д1алоцуш… Цунна-м хаьара, мацца а, цкъа мацца а шена и гур юй… И хьийжира цуьнга, цо сатиссира…\nДийнахь а, буьйсанна а, г1енах а, самах а, шен дахаран цхьаллехь а, самалхадуьйлучу шовкъехь а, азаллера дуьйна схьа шен синхаамца боьзна хилла цуьнга хьежаран сатиссамца…\nЭххар а цунна гира и. Дуьне хийцаделира, зама сецира. Цо дицдира мел хилла во. И ша а хийцаелира. Цуьнан дог кьинхетамах дуьзира, цуьнан са ц1анделира. Иза яха 1емира, дахар а дийзира. Маржа я1! Ма деса хиллера-кх хьо, цуьнан дуьне хьалха. Ткъа х1инца? Цуьнан дахарехь цхьа 1алашо яра, цунна Дуьненчохь яха доккха бахьана дара – хьежа цуьнга…\nДогдиллар доцуш, сихачу боларца йоьду хан-зама ца лоруш, сел гена йолчу цу серлонна т1екхача…\nЦкъа мукъа а… Цкъа мукъа а цу серлонан йийсаре яха, цуьнан мерзачу йовхонах д1аиэн, цкъа мукъа а цунна герга хила… Дагца, дег1аца, кхетамца… Амма… ма генахь лепара и…\n«Со везий хьуна?» – «Х1аъа». – «Муха веза хьуна?» – «Ч1ог1а, ч1ог1а…» – «Ткъа муха тешар вара-техьа со?» – «Х1ун де ас, хьо тешийта?» – «Кхин цкъа а веза алахьа…» – «И-м хала дацара. Хала ду-кх хьо веза. Де а, буьйса а ца къаьсташ, сан б1аьрса д1аэцначу безамна – хьуна сагатдан…» – «Сагатдой ахь?» – «До дера-кх, хьуна ца хаьа и?» – «Суна муха хуур ду, ахь схьаолуш ца хилча?» – «Х1инца хаьий хьуна?» «Хаьа. Сагатде ахь. Хьо дохко ер яц хьуна сагатдарна а, со везарна, шо далахь а, итт шо далахь а, б1е шо далахь а…» – «Ишта х1унда олу ахь? Со кхоьру…» – «Стенах?» «Кханенах, цаевзачу кханенах. Цо вайшиъ къасторна…» – «Х1ун дуьйцу ахь? Таханено а, кханено а вовшех доьзна долу вайн синош къастор дац. Мел къастахь а, цхьана хир ду вай… дагца, ойланца… Даим… Вай-м вовшийн деза кхоьллина дай. Теший хьо…?» – «Теша, теша…»\nЦо сацам бира – новкъаяла… Д1аяха. Д1атаса шен дагна хьомсара мел дерг, кху лаьттаца йолу шен уьйраш а хедош, т1ома яла… Стигалан 1аьршаш цоьстуш. Юхахьажар доцуш. Дохкоялар доцуш. Юха ян некъ а ца буьтуш… И йоьдура шен дог, ойла, кхетам йийсаре бина серло йовза, цахааро карзахдоху шен дог тиэдан.\nТкъа нах цецбуьйлура. Уьш цунна гонаха хьийзира. И сацо г1ертара. «Ва, мичахь ю ахь юьйцу серло? Иштта серло хила а ма ца хуьлу Дуьненчохь… Хьо д1ахьоьжучохь тхуна ма ца го и. Еккъа цхьа марха, мокха басахь, кхин башхалла йоцуш ю-кх цигахь… Хьо 1ехаелла, я б1арзъелла… Юхаерза…» – олура.\n«Х1ан-х1а, со яц б1аьрзе, шу ду. Хьовсийша, ца го шуна и исбахьа серло. Ма хаза лепа и. Сан дахар серладоху цо…», – юха ца йолура. И кхочур ю цунна т1е. Цо ч1аг1о йина. Юха ца яла. Дерриг Дуьнене лалур йоцу хало лахь а, юхаян шена некъ буьсур бацахь а, кхана ша дохкоер елахь а… Цо хастам бора Далла и серло шена гарна. И яра цуьнан цхьабосса долчу дахарехь йолу дегайовхо. Цуьнца доьзна дара дерриг а… Кхин некъ бацара цуьнан. Я цо леха а ца лоьхура кхин. Беккъа цу серлонна т1ебоьду некъ бен… Цунна лаьара мохь тоха.\nСерлоно дузийначу деган мохь… Схьакхайкха цуьнга… Яха цуьнца… Сатиссамо г1елдина дог 1абош, цу серлонца яга… Цуьнан дуьхьа. Эзар оьмарал а яхлун йолчу, и ган йиш йолчу еккъа цхьа исбаьхьчу м1аьргонна дуьхьа…\nМаржа-я1! Ма докха х1ума ца оьшура-кх цунна ша ирсе хета…\n«Хьо мичахь ву? Хезаш а ма вац хьо?..» – «Со ц1а вахана. Ц1ахь ву со». – «Кхин х1ума долуш-м ца вахана хьо?» – «Х1ума хир долуш ду». – «Х1ун ду и?» – «Со зуда ялош ву… кхана 1ийча…» – «…Ву? И муха ткъа..?» – «Хьо кхечуьнга йодуш хилча, ас яло а ца мега кхин?» – «Х1унда боху ахь ишта? Хьуна ма хаьа ас кхечунна хан муха йиллина… Со дохкоялар хьуна гуш ма дара… Ахь цхьа дош аьллехьара… Ма дукха дийцира ас хьоьга, хьо кхеттал. Хьуна-м сох къаста бахьана оьшуш хилла. Хьо-м кийчча 1аш хилла…» – «Х1ан-х1а, иштта дац и. Суна хьо езара… Хинца а еза…» – «… Х1ун дийр ду? ...Со йиц елахь…» – «Хан-х1а, вай вовшийн дицдан йиш ма яц. Хьуна-м со вицвала а мега, хьо цхьана дикане кхаьчча…» – «И хир дац… Кху дуьненчохь со мел ю, хьан ирсан 1индаг1ехь хилча а, суо ирсе хеташ ехар ю. Ткъа хьо? Хьо суна гина, бералла санна ц1ена, цкъа а диц ца луш, амма цкъа а диэкхалун доцу хаза г1ан ду. Цуьнан дуьхьа хир ду-кх х1инцачул т1аьхьа сан дахар…» – «Ма ца моьттура суна вай ишта…» – «Х1ун дийр ду?.. Ирс долуш хилалахь хьо мукъа а…» – «Хир ву-те со?» – «Ткъа хьо…?» – «Со…? Хьо ирсе хилар – и ду-кх сан ирс… Теший хьо?» – «Теша, х1инца теша…»\nЭххар а и т1екхечира цунна. Хийлаза шеконо дог морцуш, кхоьруш, делахь а и бита, юхаерза ницкъ ца кхочуш, бира цо и некъ. Наггахь цо хоьттура ша-шега: «Хьо-хьуо теший цунах?» Хьанна хаьара…\nБакъду, цунна-м лаьара теша. Ма ч1ог1а г1елдинера цо шен са а, дег1 а цунна т1екхача г1ерташ, ма дукха х1ума дитинера цо и бахьанехь.\nТкъа нийса хир ма дацара и ца хилча. И ца хила йиш яцара. Цуьнан даго т1е ца дуьтура и хирг цахилар.\nЦундела тешамах дуьзина дара цуьнан дог. Цундела боккхура цо ца кхоьрруш ког цу чолхечу новкъахь. Цундела тешара и цунах. Маржа-я1, ма ч1ог1а бара цу тешаман ницкъ! Цо ойура цуьнан дог халачу хенахь, цо г1о дора цунна юха ца яла. Цо шен маьршачу т1емашца, лаьттах ког а ца кхоьтуьйтуш, ялийра и цу исбаьхьчу серлонна т1е.\nИза т1ейолаелира цунна. Ши б1аьрг къевлина, б1аьрхиш, хазахетаран б1аьрхиш а сецош (иза кхоьрура серло човхо). Шен са маьрша, са ц1ена долу экаме дог а диллина. Цо х1инца дуьйцур ду цуьнга шена дагахь мел дерг, шен ала мел лиъна дерг.\nЦо д1акховдийра куьйгаш серлонна т1е. Цуьнан йовхоне сатиссина куьйгаш. Амма...? Дерриг дег1 г1орош, цунах хьаьчира шело, инзаре шело.\nЦо схьабиллира б1аьргаш. Цуьнан дог сецира цхьана ханна. Цуьнан боьлхучу б1аьргашна хьалхахула а йолий, д1о кхечу ломан бохь къайла а боккхуш, парг1ат д1аюьжу марха. Мокха бос болу марха. Цуьнга наха ма-йиццара а йолуш. Серло, цуьнан исбаьхьа серло хилла меттиг а бацара.\nЦуьнан кийрара мохь белира. Йиш йоьхна, Дуьне 1аддол инзаре мохь. Цо юха а д1акъевлира б1аьргаш. Ца теша, ца ган, бакъ ца хилийта. Амма и бакъ дара. Къаьхьа, къинхетаме доцу бакъ.\nИза йоьлхура. Шийлачу, дуьрачу б1аьхишца. Цо х1инца ца сецадора уьш. Иза йоьлхура. Шена таръеллачу серлонна, шен байначу тешамна, ша цу серлонна дуьхьа мел дитиначунна… Иза юхахьаьжира. Цунна некъ бацара юхаерза. Лаьтта т1е боьду некъ…И йисира ша, цхьалха. Шен доьхначу дагца, шен яьржинчу ойланашца. Накъост а воцуш, къинхетам бан, догъэца стаг а воцуш… Деккъа аьхкенан шийла дог1а доьлхура цуьнан къина, ца соцуш… Ткъа марха? И юха а д1ахьаьжира цуьнан аг1орхьа. Сатуьйсуш… Амма и сов парг1ат 1уьллура шен керлачу меттехь… Ткъа цунна х1ун бен дара и? Иза-м еккъа марха ярий, дог доцуш, къинхетам боцуш, Ур-атталла чохь са а доцуш…\nДелахь а… цо гечдира цунна. Ма къинхетаме дара-кх цуьнан дог. Цо гечдира. И к1интера елира цунна. Кхин х1умма а дацахь а, ша кху Дуьненчохь оццул лехначу серлонах и таръяларна, цунна т1екхача г1ерташ шен хиллачу хазачу сатийсамашна, дуьненчохь цкъа и шена гиний хаара, ша ирсе ярна…\nИ дара х1инца цунна дисина дерг…\nЦу серлонах бисина мерза-къаьхьа Дагалецам. Цо ницкъ лур бу цунна кхид1а а яха. Цо лачкъор бу и Дагалецам шен деган к1оргачу к1оргенехь. И ехар ю цуьнца. Иза цуьнан Дагалецам бу. Ткъа цуьнгара и д1абаккха ницкъ хир бац цхьаннан а…\n«…Со виц-м ца велла хьуна?» «Хьуна хаьа и хир доций». «Хьанна хаьа…» «Муха веха хьо?» «Д1а веха-кх… иштта… Хьо ган лаьара-кх суна…» «Гур ду вай мацца а, цкъа мацца а гина». «Ахь сатесний со ган? Ас цкъа а дуьллур дац хьох дог…, цкъа мукъа а хьо юха гаре…» «Хьуна со боккъал а даггара везний хиънехьара…» «Х1ун бен ду и… х1инца?»\nЦунна кест-кеста го и серло г1енаха. Цуьнан во а, дика а, цуьнан дахаран хийцамаш а г1енаша схьадахьа цунна. Иза йоьлу цаьрца, йоьлху цаьрца… Цо Деле доьху и г1енаш… Амма г1ан чекхдолу. Ткъа самаяьлча? Кхин дахар, кхин Дуьне, кхин г1айг1а… Цунна ца оьшу г1айг1а…


Инфоурок / Начальные классы / Тесты / Итоговый тест по чеченскому языку в 4 классе\nЮьхьанцарчу школан дешархойн нохчийн меттан хаарш- зиэр ( тестировани)\nI Нийсаниг харжа (V)\n1. Нохчийн меттан алфавитехь маса элп ду?\nа) 33 б) 27\nв) 49 г) 26\n2. Нохчийн меттан шалха элп маса ду?\nв) 5 г) 12\n3. Шалха мукъа элп маса ду?\nа) 5 б)3\nв) 10 г)6\n4. Шалха мукъаза элп маса ду?\nа) 10 б)2\nв) 15 г) 21\n5. Дош стенах лаьтта?\nа) дешан дакъойх\nб) дешнийн цхьанакхетарехь\nв) къамелан декъах\n6.Гергарчу дешнийн юкъарчу декъах х1ун олу?\n7.Стенах олу чаккхе?\nа) дешан хийцалучу декъах\nб) гергарчу дешнийн юкъарчу декъах\nв) керла дош кхуллучу декъах\n8. Муьлхачу дешдакъойн гIоьнца кхоллало керла дешнаш?\nа) орам, чаккхе\nб) дешхьалхе, орам\nв) дешхьалхе, суффикс\n9. Чолхе дешнаш муьлхачу дешнех олу. Шайн хIоттамца билгалдаха уьш.\nа) юьртахой, дешар, дикалла\nб) дIаяздар, хьалагIатта, тIевеана\nв) зудабер, юьртбахам, хIутосург\n10. Предложени стенах лаьтта?\nб) дешнех, дешнийн цхьанакхетарех\n11.Шайн аларца маса тайпана хуьлу предложенеш?\nв)6 г) 4\n12. Шена чохь хаттар дерг муьлха предложени ю?\n13. Дийцаран предложени стенах олу?\nа) Шена чохь цхьа хаам болчух.\nб) шена чохь хаттар долчух.\nв) Къаьсттинчу дог - ойланца олучух.\n14. Къаьсттинчу дог - ойланца, хазахетарца я хастам барца олучу предложенин чаккхенга муьлха сацаран хьаьрк дуьллу?\nб) хаттаран хьаьрк;\nв) айдаран хьаьрк.\n15. Предложенин коьрта меже маса ю?\nв) 2 г) 6.\n16. Нохчийн маттахь дуьххьара предложенин муьлха меже билгалъяккха еза?\n17. Стенах олу цIердош?\nа) хIуманан дар я хилар гойтучу къамелан декъах\nб) хIума билгалъечу къамелан декъах.\nв) хIуманан билгало гойтучу къамелан декъах\n18. ЦIердешан маса дожар ду?\n19. Легар стенах олу?\nа) цIердешнийн классашца хийцадаларх\nб) цIердешнийн терахьашца хийцадаларх\nв) цIердешнийн дожаршца хийцадаларх.\n20. ХIуманан билгало а гойтуш, муха? муьлха? хьенан? стенан?\nбохучу хаттаршна жоп лучу дешнех хIун олу?\n21. ЦIердешнашца лелачу билгалдешнех хIун олу?\nа) лаамаза билгалдош\nб) лааме билгалдош\n22. Билгалдешан маса легар ду?\n23. Терахьдашо хIун гойту?\nа) хIуманан билгало\nб) хIуманан дар я хилар\nв) хIуманан масалла я рогIалла\n24. ХIуманан цIе а ца йоккхуш, я цуьнан мухаллий, масаллий билгал а ца еш, и хIума гойтучу къамелан декъах хIун олу?\n25. Яххьийн цIерметдешнаш маса юьхье декъало:\n26. ХIуманан дар я хилар гойтучу къамелан декъах хIун олу?\n27. Хандешан коьрта маса хан ю?\n28.Цхьа а хийцам боцуш долийначу, нехан къамелахь хIун олу?\nа) ма - дарра къамел.\nб) лач.- къамел.\n29. Кавычкаш юккъехь, доккхачу элпаца яздийриг муьлха къамел ду?\nб)ма- дарра къамел\n30.Къамел хьанна я стенна тIедерзийна гойтучу дешнех хIун олу?\nАлфавитан рогIехь тIера схьаязде дешнаш. Шалха элпашна кIел сиз хьакха.\nГIиллакх, оьздангалла, адамалла, кад, тIам, аьлха, безам, ваша, газа, дог, жIов, зу, илланча, кхаба, хIаваъ къолам, оьпа, орам, пIенда, кIалу, лом, цIа, чIара, яьшка, юьртахо,эвла, сом, омра, гIаз, накъост.\nЮкъаза орам болу дешнаш схьаязде. Билгалбаккха дешан хIоттам.\nЮрт, дешар, вотанан, дешархо, деша, юьртахо, вота, Iилманча, вотанча, юьртан, Iилма, зурманча, Iилманан, зурма,пондар, зурманан, пондарча,юрт, дIадеша.\nМасала: хьун, хьуьнан,хьуьнхо.\nДожарийн цIераш а, церан хаттарш а дIаязде.\nЦхьаллин а, дукхалин а терахьехь легаде: кIант, йиша, хьехархо.\nЛегаде хIара дешнийн цхьанакхетарш: Iаьржа буьйса, йишин кIант, диканиг.\nЛахара терахьдешнаш дешнашца д1аязде: 1,4,5,7,8,9,10,11,13,15,16,17,18,19,20,22,23,30,40,50,60,70,80,90,100.\nДоьшу,ловзу, лекхира, вогIур ву,бераш, буьрка, хьаша.\nДешнашца предложенеш хIиттае,билгалъяха коьрта меженаш.\nТIадамийн метта йогI-йогIу дешхьалхенаш а йохкуш,схьаязъе предложенеш. Хандешнашна кIел сиз хьакха.\n1…. кхочуш ю аьхкенан каникулаш\n2. Тхо садаIа …..хоьцур ду.\n3.Цхьаберш шайн юьрта …гIур бу, важаберш гIалахь совцур бу.\n4. …долалур ду дешаран керла шо.\n5.Массо а бераш гимназе …догIур ду.\n9.Лахарчу хатаршна жоьпаш язде.\n1. Хьан цIе хIун ю? .\n2. Хьан маса шо ду?\n3. Муьлхачу классехь доьшуг ву хьо?\n4. Шун классехь маса дешархо ву?\n5.маса йоI ю, маса кIант ву шун классехь?\n6.Ахь муха доьшу?\n7.Хаза хетий хьуна школехь?\n10.Лахарчу схемица предложени хIоттае.\n11.Дагахь д1аеша нохчийн маттах я Даймахках лаьцна хьайна хазахеташ йолу байт (стихотворени).


Къаьмнашна юкъахь цабезам марсабаккхарна Черкесскехь бехке вина хьехархо\nТовбеца-бутт 26, 2012\nКхарачой-Чергазийчоь -- Дов хаттар\nЧеркесскерчу гIалийн суьдо бехке вина Кхарачой-Чергазийчурча технологин академин хьехархо Касаев Далхат, къаьмнашна юкъахь цабезам марсабаккха гIертарна. 100 эзар сом гIуда а тоьхна, витина иза суьдхоша, зулам динчул тIаьхьа иза жоьпе озо елла йолу ши шо хан чекхъялар бахьана долуш. Ткъа хIу дина хилла цу стага цу бесса?\nКхо шо хьалха Товбеца-баттахь Касаев Далхата ши артикл зорбане яьккхинера «Кхарачойн-балкхаройн дуьне» цIе йолчу меттигерчу газетехь. Церах цхьаъ яра «Муьлуш а, хIунда а оьшу денбан» аьлла. Ткъа важа яра «Аланийн а, кхарачойн а, балкхаройн а хIолламаш дIабахаран ямартлон план» аьлла.\nТалламхошна хетарехь, цу артикалшкахь цхьадолу олуш дерг цабезам кхуллуш а, цхьайолу социалан тобанаш аьшнаш йеш а ду, церан схьайовлар а, дин а бахьана долуш. И бахьана долуш, прокуратуро бехк-такхаман гIуллакх схьадиллинера Касаев Далхатана дуьхьал.\nАмма цо ша бехке хилар тIе ца дитинехь а, суьдхой реза хилира прокуроро дуьйцучунна. «Кавказский Узел» интернет-агенталло, Кхарачой-Чергазийчоьнехула йолчу Оьрсийчоьнан Талламан комитетан урхаллин куьйгалхочунна Тараненко Вячеславана тIе а тоьвжаш, дийцарехь, Касаевс язйина йолу артикалш листина меттан говзанчаша.\nЦара бинчу сацамца, Касаевс яздинчо сийсаз беш бу керстан мозгIарш. Цул сов, цу говзанчаш дийцарехь, цу артиклан автор цабезам кхолла гIоьртина гIалгIазакхашка, цо хестийна уьш махках бахар а, царна дуьхьал репрессеш лелор а. Кхарачой-Чергазийчоьнан прокуратуран сайт тIехь дуьйцуш ду суьдо бинчу сацамах лаьцна.\nШена дуьхьал таллам дIахьуш а болуш, Касаев Далхата дIахьедар дира, «Муьлуш а, хIунда а оьшу денбан» цIе йолу артикл хьокъехь жоп дала кийча ву ша аьлла. Цо дийцарехь, Оьрсийчоьнан пачхьалкхан политикан концепцица а догIуш, гIалгIазакхий хьокъехь Iедалша лелош долчо йохош ю мехкан конституци. ХIунда аьлча, конституцица а догIуш, массо а Оьрсийчоьнан бахархой цхьатерра бакъонаш а, жоьпалла а долуш бу махкахь. Изза дара Касаевс шен материалехь дуьйцуш дерг а.\nШолгIа артикалх лаьцна аьлча, Касаев Далхата иза редакцин материал яра бах. Цо шена хетарг яздина хилла, цу хьокъехь артикл кечйеш, амма, иза зорбане яккха кеч а яле, редакторо пайда эцна хилла цуьнах.\nПрокуратуро шега кхийдош долу бехкаш нийса ца хета академин хьехархочунна. Ша маьрша вахархо хиларе терра, шен бакъо ю маьрша шена хетарг дийца, шовинизм а, сепаратизм а махкахь ца хилийтар Iалашонца бохуш, дуьйцу цо. Масала, суьдхочо гIалгIазакхий сийсаз бар лаьрра йолу эпизод иштта ю. Дуьйцу Касаев Далхата.\nКасаев Далхат: «Аргументы и факты» олучу газетехь дешнера аса Ростох-кIоштахь инарла Красновна хьажийна йолу хIолламан комплекс схьайиллина аьлла. Иза куьйгалла деш хилла Советан пачхьалкхана дуьхьал хиллачу гIалгIазакхийн эскаршна.\nХIинца цунна хIоллам хIоттийна. Цо эргIад вахийтинера со. Цундела аса яздинера и гIалгIазакхий ямартхой бу, ткъа мел наной бисина, цу нехан карах кхелхина болу къентий а боцуш аьлла».\nКасаев Далхат юхавала дагахь вац. Шен цхьа а бехк бац, цундела Страсбургерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле латкъам бийра бу ша бах цо.\nКасаев Далхат: «Страсбургерчу кхеле дехар дан дагахь ву со, сайн гIуллакх листахьара аьлла. Цара тIе ца дуьту Iедалчаш цу кепара кхелан гIуллакхашна юкъагIертар».\nКасаев Далгатана хетарехь, цунна таIзар дан гIертар доьзна ду кхин цхьана, оцу шина артикалца доьзна доцучу, хIуманца.\nКасаев Далхат: «Аса хаттар айинера, массо а структурашкахь, ФСБ-хь а, прокуратурехь а, кхечу а ницкъаллин структурашкахь, нийса пропорци хила еза аьлла. Нагахь 45 процент республикехь бехаш кхарачой белахь, ФСБ-хь, масала, 45 процент кхарачо хила веза, 95 процент Рязанера а ца хуьлуш».\nКIузахь ца хьахийча ца долу, Оьрсийчохь, ма-дарра дийцича, Iедалша шалхонаш лелош хилар. Муьлхха а Оьрсийчохь ара долуш долу газет схьаэцча а, оьрсаша латтош йолчу интернет-сайташка бIаьрг тоьхча а гуш ду кавказхой аьшнаш беш, царна луьш йолу материалаш зорбане йохуш хилар. Къаьсттина иза хьакхалуш ду нохчех.\nЗорбанан гIирсашкахь хьовха, Оьрсийчоьнан энциклопедехь а, Оьрсийчурча лаккхарчу дешаран меттигашкахь пайда оьцучу тептаршна тIехь а бу нохчийн сийзаз беш буьйцуш.\nМасала, «Оьрсийчоьнан истори. 1917-2009» цIе йолчу дешаран книжкин авторша Барсенков Александра а, Вдовин Александра а вуно маьттаза буьйцуш дакъош яздинера нохчех лаьцна. Амма Барсенков а, Вдовин а чуволла ара ца бевлира Оьрсийчура прокурораш. Иза ла ца деллачу Нохчийчурча омбудсмена Нухажиев Нурдис дуьхьало йира цу Iилманчашна.\nНагахь и книжкаш ца ехкахь, шаьш суьде доьвр ду аьлла, дIахьедар дира Нухажиевс. Цулсовнаха и гIуллакх шен караэца кийча вара нохчийн вевзаш волу къона адвокат Мусаев Мурад а.\nЦу гIуллакхан тIахьалонах лаьцна иштта дуьцу Нохчийчурча коьртачу бакъонашларъярхочо Нухажиев Нурдис.\nНухажиев Нурди: «Церан ректоро а, цара а соьга кехаташ яздина, шайна бехк ца биллар а, къинтIера довлар а доьхуш. 2000 книжка хилла цара, зорба а тоьхна, араяьккхинарг. Iилманчийн кхеташонехь сацам а бина, уьш дешаран процессана юкъара дIа а йохуш, нохчийн къоманна хьалха шайн бехк тIе а лоцуш, цара кехаташ яздича, цуьнах тоам а бина, тхо севцна».\nКхин цхьа хIума а ду. Оьрсийчоьнан Iедалша, хIора шарахь шор а деш, лелош ду экстремистийн материалийн цIейоза.\nТаханлерчу денна Оьрсийчохь экстремистийн лоруш ю 1364 материал, шайна юкъахь книгаш а, артикалш а, брошюраш а йолуш. Уьш, ерриг а аьлча санна, ю бусулба динах а, жимчу къаьмнийн векалша шаьш аьшнаш дечу нахана дуьхьало ян гIерташ язйина а, цу юкъатохар кхеташ доцу а материалаш.\nКъаьмнашна юкъахь цабезам марсабаккхарна, Черкесскехь бехке вина хьехархо


Путин дуьхьал ву Гуьржийчоьнна санкцеш кхайкхорна - РИА Новости\nПутин ша дуьхьал хилар хаийтина Гуьржийчоьнна санкцеш кхайкхорна. Цунах лаьцна хаам бо РИА Новости агенталло. ЦАгенталло дийцарехь, Путина ша дийр дацара иза аьлла, "гуьржийн халкъе шен болчу лараман дуьхьа". Екатеринбургехь журналистийн хаттаршна жоьпаш луш Путина иштта элира, Габунина дуьхьал бехктакхаман гIуллакх доладайта а гIертар вац ша аьлла.\n"ТIех сий дар хир ду оцу тайпачаьрна дуьхьал бехктакхаман гIуллакхаш долор. Дийцийта кхин дIа а", - билгалдаьккхира Путина.\nХьалхо хаам баьржира, Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думо министрийн кабинете дехар дина хиларх лаьцна, Путин Владимиран сий дойуш "Рустави 2" телеканалехь къамел динчул тIаьхьа Гуьржйчоьнна санкцеш кхайкор хьокъехь. Цунах лаьцна дIахьедар дина Оьрсийчоьнан парламентан лахарчу чоьнан гIантдас Володин Вячеслава, Думан Кхеташо дIайирзинчул тIаьхьа.\nВолодина дийарехь, и сацам тIеэьцна цара, дуьхьал цхьа а депутат а воцуш. Дуьйцург ду Гуьржийчуьра чагIар а, минералан хи а эцар дехкар а, ткъа иштта Гуьржийчоьнна а, Оьрсийчоьнна а юкъахь ахча дIасаэхийтар сацор а.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо ша тешна ву боху, журналисто иза ша дагалаьцна дина ца хиларх. Цундела Гуьржийчоьнна дуьхьал луьра санкцеш кхайкхо еза, аьлла хета цунна.


Оппозиционер лаьцна кхобу\nprotest against the police Hazbiev\nХазбиев Мохьмад кхидIа а лаьцна латто магийна кхело\nГIалгIайчуьрчу кхелашна ца лаьа Хазбиев Мохьмадан аьрзнаш листа\nМагасерчу кIоштан кхело Хазбиев лаьцна латтор къобалдеш бина сацам тIечIагIбина еарийдийнахь ГIалгIайчоьнан Лакхарчу Кхело. Магийна Мангал-беттан 11-чу дийне кхаччалц иза изоляторехь кхаба.\nЙоьдучу кхеташонехь видеозIенехула дакъалаьцначу Хазбиевс бакъ ца дира ша цIахь герз латтийна бохург, шена иза бухакхоьссина, элира цо.\nХазбиевн адвокаташа кхелахо хийцар дийхира, амма иза тIе ца ийцира Лакхарчу Кхело.\nАдвокато Ибриева Хедас шена иза харцо хета элира "Кавказ. Реалиига".\n"Кхелахо Цечаев (Саварбек) хийца дийхира оха – цо дуккхаза а тергамза дитина тхан дехарш. Низамо кхелахочунна ца магадо иштачу хьолехь девнах жоп дала. Тхуна, бакъду, хаьара республикан кхело, шел лахарчу инстанцех чекх са ца гайтархьама, хьал ма-дарра дуьтур дуйла".\nИбриевас дийцарехь, "прокуроро а, талламчас а Хазбиев лаьцна латто бахьанаш дац аьллашехь, я хьалхарчу кхело а, я аппеляцин кхело а ца магийна лаьцна кхобург, оьшшучу хенахь Iедална тIе а вогIуш, цIахь вита". Шина а кхело бина сацам низамехь бац, аьлла хета адвокатна.\nАдвокаташна йоьдучу кхеташонехь дош а ца делла Магасерчу кхело, боху Ибриевас. Цунна хетарехь, сацам юхабаккха бахьана дара иза, ГIалгIайчоьнан Лакхарчу Кхело "Хазбиев Мохьмадна гонах лелачу харцонна ши бIаьрг къевлина шен".\nШайн рогIера арз мехкан лакхарчу кхелан сацамна дуьхьал кечдеш бу адвокаташ.\nХазбиев агIоно тоьшалла дарехь, Карабулакерчу талламан изоляторан хьаькамо Хазбиев лоьрашна тIе а ца вуьгуьйту, "ша жоп ло экспертна хьалхара, тоъал бух бац чохьваллориг лоьрашна тIевига, бохуш".\nЛоьрийн тоьшалло мелла а кIадйойтур яра Хазбиевна чохь валло хIоттийна раж (чкъуран нейродермит, дегIаца даьIнаш ду цуьнан), бакъо яц оцу лазаршца и стаг лаьцна кхаба, чIагIдо адвокаташа.\n"Кхаанна йогIучу чоьнехь латтош ву Мохьмад, тIевалош гастроэнтеролог а вац, оьшу дарба ца кхачадо цунна тIе", Ибриевас дийцарехь.\nШена дуьхьалбаьхначу бехкашна, изоляторерчу хьелашна, чкIуран лор тIе цавитарна резавоцчу Хазбиев Мохьмада мацалла кхебира бахначу беттан 12-21-чу деношкахь. Сацийра иза медикийн дехарца.\nФейсбукерчу Хазбиевн агIонтIехь хаам баржийра Европерчу цуьнан агIончаша, шаьш дех-дехачу мехкашкарчу Оьрсийчоьнан векалташна хьалха протестан гуламаш хIиттор бу, аьлла.\nГIалгIайн Iедална шогга критика еш схьавогIучу оппозиционерна Хазбиев Мохьмадна дуьхьал бехк кховдийра Магасо 2015-чу шарахь. Цо нехан машен а ядийна, цIахь герз а латтадо, аьлла хаам баржийра прессехула. Иза бакъ ца дира Хазбиевс, ша лацархьама айина харцо ю, бохура.\nГIалгIайчуьра ведда, кхаа шарахь Нохчийчохь вехира оппозиционер. Бовзаза бисинчу наха Соьлж-ГIалахь герз диттира иза чохь хиллачу машенна. Зуламхо Евкуров Юнус-Бекан ваша Увайс ву, даржийра Хазбиевс. Оццу муьрехь граната эккхийтира цабевзачара цуьнан ден-ненан кертахь.\nКхушеран юххьехь лаамехь ГIалгIайчу а вахана, тоьшаллаш дан полицин неIаре вахча, лецира иза. Хазбиевс машен ядийна бохар дитина талламо, амма бехкево герз лелорна а, Iедалан векал сийсазварна а.


Мангал-бутт 07, 2017\nИшттаниг хилла дацара лаххара а тIаьхьарчу 200 шарахь. Кавказан тIом болабелчхьана, миччахь а хилла, Оьрсийчоьнан эскарш лаьташ хуьлура Нохчийчоьнан территори тIехь.\nАмма 1992-чу шарахь, Мангал-беттан 7-чу дийнахь, республика самаелира махкахь цхьа а оьрсийн салти а, эпсар а воцуш. Ша йозуш йоцуш хилар дIакхайкхийначу Нохчийчура тIеххьара араяьлларг яра Соьлж-ГIалан гарнизон.\nЦу деношкахь Оьрсийчуьрчу политикаша а, журналисташа а яздора Оьрсийчоьно шен исторехь дуьххьара «шен эскарш шен территори тIера арадаьхна, меттигерчу Iедалша Iаткъам а бина» бохуш.\n1992-чу шеран бIаьста а, аьхкан юххьехь а Къилбаседа Кавказан тIеман гонан буьйранчаш латкъамаш беш бара Москох, Соьлж-ГIаларчу Iедалша, бакъо а йоцуш, талламаш беш бу шайн эпсарш бехачу хIусамашкахь, царна магош дац тIеман дакъойн кертара арабовла бохуш.\nЦундела, иза тидаме а эцна, Оьрсийчоьнан тIеман министралло сацам бира Соьлж-ГIалан гарнизон Нохчийчура араяккха.\nИ хаам беш тIеман министро Грачев Павела кхерам тесира ша эскарш хьовсор ду оьрсашна вас йинчу муьлххачу а меттиге аьлла.\nГрачевс аьлларг цатайначу нохчийн армин а, кхерамазаллин структурийн а куьйгалхоша а сацам бира, «республикера сихонца арадаха дезаш ду кхечу пачхьалкхийн деррига а эскарш» аьлла.\nКхин а цхьа де даьлча нохчийн президенто Дудаев ЖовхIара хаам бира Оьрсийчоьнан эскарш арадахарца йоьзна операци вуно дика дIайирзина аьлла. Соьлж-ГIалахь тIеман техника гучуялахь цу гIуллакхо кхерор бу маьрша бахархой аьлла, эскархой махкара дIабигира автобусашца, тIеман техника республикехь а юьтуш.\nОьрсийчоьнан эскархоша шьаш дIабоьлхуш дерриг а дира тIеман техника а, хIоъ-молха а, тIеман гIирс а хIаллакбан. Цара гIум тосуш хIаллакйира гIагIадиллина техникан мотораш. Ягийра, схьа а йохуш, БТР-йн а, машенийн а чIургаш, этира тIеман техникан куьзганаш а, кораш а.\nОьрсийчоьнан буьйранчаш омра а делла, хIаллакдинера машенийн даьтта, дагийнера кхачанан сурсаташ, эскархойн барзакъ. Цул сов, казармашкахь дохийнера маьнганаш а, чиркхаш а, кхин дерг а.\nТIеман дакъойн керташкахь дисина герз, Нохчийчоьнан Iедалшна ма моьтту, дукха а ца хиллера. Иза доьхкина бохуш эладиттинаш дара цу хенахь Нохичйчохь лелаш.\nЦхьаболчарна дагадогIуш хир ду бахархоша тIелетарш а деш, герз латтон меттигашкара иза лечкъош деана денош. И адам карзахдалар юхатоха Дудаевс хьажийра нохчийн гвардин тобанаш.\n«Коммерсант» газето цу деношкахь бинчу хаамца, Оьрсийчоьнан тIеман дакъош арадахаран операцина куьйгалла деш хиллачу президенто Дудаевс элира, Оьрсийчоьнан арми республикехь ларъян гIерташ 28 стаг вийна а, лазийна а ву нохчашна юкъахь аьлла.\n25 шо хьалха Оьрсийчоьнан эскаран дерриг дакъош арадевлира Нохчийчура. Цу хенахь моттара уьш кхин цкъа а юхадогIур дац. Амма ши шо ах шо даьлча Нохчийчоьнан аренаш охкуш яра тIамца цуьнан территори тIе йоьвлла танканаш.


Автономи — Википеди\nАвтоно́ми (желт.-шира. αὐτονομία — «шен законаш») — ша хилар, субъектан шеш хӀиттийначу хьесапийн бух тӀаьхь лела таро я бакъо хилар.\n1 Терминан истори\n4 Пачхьалк а, бакъо\nЮьхьанца антикаллин муьрехь автономи олура Ширчу Румо грекийн полисашна луш йолу шайн законашца баха бакъо, амма руман администрацин тергонехь. Нисса аьлча автономи дикка готта шайш урхаллин бакъонийн дакъа дара Румо «Элефтери» цӀе а тиллина, совгӀата дина.\nФилософехь автономи — шен хьекъало а, эхь-бехко а хьажадо, хилар ша долу хьесап ду (Кант); адаман, эхь-бехк долу субъект санна, таро хилар ша дала шен законан бух тӀаьхь. Субъектан гетерономин дуьхьала — аьлча а, леларан гӀиллакх «арахьара» тӀеэцар — ша ойла а йина, шен ойланца ца деш иза.\nАвтономи иэшарх кхетта хилла грекийн философаш Демокрит а, Сократ а. Массера а юкъара леларан хьесап санна, автономи кхайкхийна руман-католикийн килсан авторитаризман дуьхьала ваьллачу Лютера. Автономи этика агӀора иэшаран ойла йина Шефтсберис, Хатчесона, ткъа теоретикан рогӀан кепахь Канта а (автономин этика).\nИэхь-бехкан автономис таро ло, адаман сий а, дикалла а ларъеш, маьрша хила социалан хӀиттамех, Ӏедалан диктатех, модех, кхечеран ойланех, дахаран халонашна а, кхерамашна а хьалха ца воха.\nПсихологехь а, берийн психоанализехь а автономин-гетерономин шала термин юкъаяьккхина Пиаже Жана, берийн гетерономи а, баккхийчеран автономи а къасторхьама. Белхан механикца цуьнан бух бу контраст тӀаьхь, инфантилан вазаран а, кхечу агӀора бераш дозуш хиларан а, баккхийчеран гуш йолу маршонан (я маршоне гӀертаран) юкъахь. Пиажес гайтина автономин а, гетерономин а юкъахь йолу чӀогӀа уьйр а, уьш вовшешца йозуш хилар а. Масала, невротиках возуш хиларо (гетерономи) — гойту цамгаран хьал, цомгуш волу воккханиг автономин хила веза, амма лазарца цунна ша гетеронмин, возуш волуш хета.\n1963 шарахь Пиажен тӀаьххье Эриксон Эрика юкъаяьккхина чолхе термин: «иэхьан а, шеконан а дуьхьала автономи» — нийса а, дика кхетош а шен «адаман дахаран тӀегӀан» формула яьккхина бархӀаннах шолгӀаниг билгалдаккхархьама. Гергарчу вастаца гайтина тӀегӀа йогӀу психоанализан классикан теорин цӀогана тӀегӀанца, цуьнца сфинктеран терго — автономе кхачар ду.\nПачхьалк а, бакъоНисйе\nБакъонийн кхетамехь, автономи — цхьаьнакхетаршна, адамийн чкъоьрнашна, корпорацешна луш йолу бакъо ю, шайн норманашца а, низамца а билгалчу дозанашкахь цаьрга куьйгалла дайтархьама.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Автономи&oldid=2953107»\nТӀаьххьара хийцам бина 2019, 26 апрель 08:39\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 26 апрель, 08:39.


Ассаламу Iалайкум! Лараме бусулба ваша, бакъалла дукху хIума хуьлу динех лаьцна деша вола велча, хатта дезаш, со воцург дукху хила тарло хьоьга йаз еш. Делахь, АллахIа диканца бекхам бойла хьуна, тхан хаттаршна жоп луш волчу. Хьадисаш юкъахь карийна суна и цхьа хьадис, и нийса дуй хаа лууш вара со! Сайна гинарг, кхечуьнга хотту ас, мацам нийса олий-те аьлла. Цундела ахь сан хаттарна тIе тидам бахийтича, доккха совгIат хуьлу суна хьоьгара. И ас буха сиз хьаькхначух дика ца кхета со, маттаца далош санна со кхетар волуш язйан лур ярий хьоьга?


"Дала дайа шун амал, аш дайина тхан амал...»\nДериг даккха санна, юх-юха а Iедалан белхоша тIекхийлар кIорда а дина, махках буьйлуш, Европе дIаоьхурш дукха бу\nДала дайа шун амал, аш дайина тхан амал...»\n«ЦIала цIула цIен кIархаш, денна йогIу пачхьалкхаш. Дала дайа шун амал, аш дайина тхан амал».\nНохчийн халкъан барта кхолларалин эшаран жанрера и могIанаш дагадохкуьйту тахана махкахь тергаллучу суьрто.\nСтенна аьлча, кхузахь могIарера гIуллакх ду Iедалан векалша бахархойн духар а, маж-мекх биста кхаччалц церан сибташ а, лелар тидамехь латтор а, шайна галбевлла хета кегийрхой, "литта а луьттуш» кхетош- кхио цхьана билггалчу метте дIагулбар а.\nМа-дарра аьлча, цхьана низамехь, полисхойн болх, чIуг етташ жигара дIабоьдуш бу алийта Iалашо хIоттийча санна, хаддаза тIекхуьйлуш лаьтташ бу кхузахь кегий нах, хан йолуш а йоцуш зIенаш етташ, царна а, церан гергарчарна а беш болу тIеIаткъам боцуш.\nЦу кепара къастам боцу, ладегIаме хьал кIорда а дой, нахе орца доьхий а, йоцчу таронах таро а йой, юх-юха дIабуьгуш, дIахоьцуш, сийсазбеш лело шайн доьзалхой Iа а, баха а Европе дIахьежош болу дай-наной дебахь бен лекъаш бац карарчу хенахь а.\nИштачех цхьа ю Гуьмсан кIоштера Халипат а.\nХалипат: «Деллахь дIа-м вахийти оха кху Iедалан векалша, низамхоша виттане а вита а ца витина, тIекхойкхуш, кетIа хIуьттуш, телпош етташ. Бахьанаш шайна ма ттов хIиттадора. Амма коьрта бахьана, тIамехь велла воккхах волу ваша ву.\nВадавой дIавуьгу. ТIаьхьадахча схьаала а хIума а дац. Ас гIаддайна мохь а хьийкхира тIаьххьара дIавигча. Воккхахволу ваша вуьйш хIара 11 шо долуш бер ду. Кхунна хууш хIума а дац я хIара цхьана декъехь а вац. Кхуьнгара цхьаъ даккха гIерташ къа-м хьоьгу аш, бехира ас.\nЦхьадика хIинца мукъабевр бу-кх уьш. 17 – чу дийнахь новкъа ваьллера иза, 20 –чу дийнахь цара иза тIе а леци-кх ! КIант, нус цIера а даьлла, тхох къаьстина тIаккха а со йоккехаеш ю-кх, кхара дог этIор даций цуьнан бохуш. Сан цхьа кIант дIавехьна тIамо, кху шолгIачунна а цхьаъ хилча соьга лалур дацара. Цундела ас и дIавахийти-кх. Шен рицкъ дерг лелор ду».\nНицкъаллин структураша шайн кIант, цхьа воккха зуламхо волчуха, кхойкхий дIавуьгуш, я кетIа хIуьттуш, хан йолуш а йоцуш зIе етташ, гуттар а тидам-тергонехь латтош, сагатдарх дийцина Халипат, цхьаъ бен воцу кIантах къастар халонга даьлла елахь а, доза а доцуш йоккхаеш яра Европе дIа а ккхаьчна цунна тховкIело яларх.\nЦо чIагIдарца цу кепара махкахь низамхоша сингаттамехь латтош дукха кегийрхой а, церан цIераниш а бу. Халипата дийцарехь, цо ма аллара аьлчи «дIабаха» луурш, амма таро йоцурш дукхе дукха бу.\nАла дашна, лаа ду аьлла ца хета, карарчу хенахь Нохчийчохь «кIант дIавахна, йоI дIаяхна, доьзал дIабахна, дIабахарций дика а тIе а эцна» боху дешнаш, боккхачу айамца, даггара самукъадаларца хазош хилар.\nГовзанчаша а билгал а доккхуш, жимма хьалхо «дIа, дIавоьду, дIавахна», боху кхетамаш вайнаха цIа воьду бохучу маьIнехь, беккъа цхьана Даймахкаца бузура.\nСхьагарехь, цуьнан маьIна нисса бIостанехьа ала а тарлуш, шорлуш ду нохчашлахь.\nИ мел вон ду я мел дика ду? Цу хаттарна жоп карор а ю, гарехь, йоккха чолхалла.


Къизалло лаьцна Нохчийчоь\nМарсхьокху-бутт 19, 2014\nЖIаьлеш лоьтуьйтуш ду Нохчийчохь, 2013 шо\nТIаьххьарчу беттанашкахь дуккха а адамашкара къизалла гойтуш масалш даьржина Нохчийчохь. Нахана стаг вер доккха хIума а доцуш санна хетало кхузаманахь. Стенна шагделла адам? Муха, хIун дича юхадоьрзур ду адам шайн дайша дитинчу дитинчу гIиллакх-оьздангалле?\nТIемаша йитина лар ю тахана нохчашлахь яьржина лела къизалла Дуккха а къизалла, харцонаш, тIемаш лайначу къаьмнийн дахарехь, уьш аттачу хьоле девлча а, бехха лаьтта халонийн мур. Адамийн кхетам а галбоккху лайначу халонаша. Иза дика хаьа психологашна а, нехан дахар зуьйчу кхечу Iилманчашна а. ...Делахь а, Iаткъаме ду тIемаш бирзича адамийн дегнашкахь, кхетамехь йисина гIир ган, ког баькх-баьккхинчохь ган а, лан а. Ойла кхоллало: вайн дай-нанойх ца хиллий иштта, хIунда ду-те вай сел къиза, олий.\nВашас йишина тIе куьйг айдо, кIанта - дена-нанна, цIийнадас зудчанна, зудчо – берана. Массане ду уьш охьадагардан.\nТIаьххьарчу шерашкахь Нохчийчохь къинхетам, адамалла боху кхетамаш де дийне мел долу юкъара херлуш хетало гондхьа ладоьгIча.\nТIехьа-Мартанарчу вахархочо къизаллица шен йиша йийна. Куьршалан кIоштарчу Цоцин-Юьртахь I0 шо долу жима йоI къиза йийна карийна. Закан-Юьртахь дукха хан йоццуш вашас йиша йийна. 22 шо долчу Жимчу АтагIарчу яхархочо Шабиханова Маккас шен шина мераберана тIехь латтийна къематде. Соьлжа-ГIалахь хIинца а дижаза ду инзаре сурт: дестечо лечу хьоле яллалц йиттина Юсупова Мархина... Дукха ду иштанаш Нохчийчохь.\nИ тайпа масалш далийра Маршо Радиоца къамел динчу Закин-юьртарчу Хьалимата.\nХьалимат: «Ойла йича, ирча хIума ду-кхи нахана тIехIуьттуш дерш. Хьуна чохь санна, лулахь а нислуш, хьо тезеташка а оьхуш. ХIун дара тахана, хIун лелий ахь, аьлча, сан кIанта: «ХIуммаъ дацара», олу. Вониг а ниделла хир ду, диканиг дечу хенахь тIенисвелла а хир ву иза. Хьан бIаьргашна и ган а гуш, хьо хьожуш хуьлуш санна дац нана чохь хилча. Нана чохь хила езара аьлла хетара суна, и нана аьтту болуш елахь цхьанне а агIор, оцу шен бераца чохь Iан. И бераш кегий долчу хенахь шен ма-хуьллу и беранна синан кхача а латтош, яахIума дас латтор яра, юххехь Iийча, аьтту болчо а латтор яра».\nМуьлххачу а къоман кхане тахана хьалакхуьучу тIаьхьенах йозу. Цундела оьшу, кханенаш а ца йохкуш, тахханехь хIоранна а шен доьзал цIена-боьха, хьанал-хьарам, къизалла- къинхетам хIун ю а хоуьйтуш кхион. Олуш дайн кица ду: «Жимчохь Iамийнарг тIулгатIе яздина йоза ду». Ткъа мила ву-те цу гIуллакхана жоьпаллехь?\nЦунах лаьцна иштта хета Iалхан-юьртарчу Майрбекана.\nМайрбек: «Дала аьлла ду-кх, и бер массо а дега а, нене а лелон делла ду ша аьлла. Уьш кхиадан, царна кхетам бала а, баккхий хиллалц. И бер дуьненчу долу, шайн чохь долу хIума го. Масала, нана оьгIаз оьхуш елахь, езаеш елахь я вовшийн девне белахь, тохар нислахь…\nКъизалла оцу берашна го. Бер кхуьуш мел ду, къизалла цунна гуш хуьлу, цо шена гинарг дерриг схьаоьцу, «информаци» эр ду-кх вай, шена схьагулйо. Масала, ша санна долчу берашна юккъехь, и бераш ловзучу хенахь хьаьжча, гуш хуьлу-кх хьуна, жимма а ша реза воцуш хилахь, тIара тухий я мира тухий, кхин къизалла хир йоцчу агIор вовшашлахь а гучуйолу цу берийн. Шайна гинарг, дас-нанас схьаделларг масал а оьцуш.\nДешарца а, Iаморца а, ламаз, къорIан, и усулба динехь долу хIума ца Iамош, игротекаш хуьлу, компьтерш хуьлу, цу чохь къизалла го, тIаккха кхуьууууш и бер цу хIумнаштIехь хьалакхуьу. Жоьпаллехь да-нана хуьлу-кх! Къахьегарна мало еш хуьлий, нагахь санна, дас-нанас болх байта безара. Болх бан безар-кха стага, жима долуш дуьйна бере а бойтуш. Цхьа хIума Iамон дезара».\nНохчийн яздархочо-прозаика Бексултанов Мусас ма-аллара: «Къинхетаммий, адамаллий, динца болу лераммий хIинца хабарехьа бирзина, дагчуьра дIа а баьлла. Безамах –йохка-эцар хилла, доттагIаллах – мотт-эладита, тешамах – тешнабехк хилла».\nСтенна яьржина нохчашлахь къизалла, хIунда дац таханлера адам дай, дедай, наной, ненананой санна къинхетаме, вовшех доглозуш , вовшашца уьш санна лараме.\nОцу сингаттамечу хеттаршна жоьпаш Веданахь вехачу яздархочунна Хасаров ШаIранина иштта карадо. Иза а ву замана къизалла шен дагах чекхйохуш вехаш- эскарша виггарха тIепаза вайна цуьнан воI.\nПоэт Хасаров ШаIрани,17Мар2014\nХасаров: «Къизалла чIагIъяларан бахьана хIун ду аьлча, ши тIом лайна наха, дуккха а адамаш леш гина, къелла тIехIоьттина, оцу балех халла хьалхадевлла, хIинца а вовшашна юкъахь болу лерам чIагIъбелла баланза бу. ЧIогIа адамийн сагатде хIума ду и! Цкъа а хьалха ишта къиза хIуманаш лелийна дацара, вовшех къинхетам болуш дара адам, амма хIинца и гIиллакхаш юхаметта ца хIиттадахь, чIогIа хала ду. Мотт тухуш хуьлу, кхиберш а хуьлу, вовшийн гамонна а хIуъа а дийр долуш.\nДуьненан даьхнашна тIехьабевллачу наха цкъа а халкъан хIума дIадохуьйтар дац. Ша дIахIоттийначо гергарнаш дIабуьгу, тIаккха дIахьаьжна а валале, и нах баха хевшина хуьлу. Хьалха ма хиллара, ша ма-дарра халкъ дуьсу, гIийла дIалаьтташ. Бан белхаш а бац. Халла нислуш волчу балхахь башха догIуш ахча а дац, и дерг тоан а ца тоьа. Денна тIедетташ мехаш ду, цIеххьана а доцуш, жим-жима кхеташ 10-20-зза мехаш тIекхета. Цхьаммо а цунах лаьцна олуш хIума а дац . Ваха хала хиларо къизалла алсам йоккху аьлла хета-кх суна».\nХилларш-лелларг, селхана лаьттина тIемаш бехке а беш, юьсийла дац нохчийн дахаран хатI а хилла къизалла....Хууш ма-хиллара, дарц-догIа дирзича, жил-Iалам а хуьлу серладолуш. Нагахь санна вай тIемаш бирзина, нохчийн дахар толуш ду бахахь, амалш а, хатI а хан ю цIиндала, цамгарх дендала. Адам адамна гергахь борз а хилла дуьсийла дац, аьлла хета Маршо Радиоца къамел мел динчарна. Ткъа цкъачунна, цара ма-баххара, дендала дезаш, лайначу эшамех меттаданза дуьсуш ду къам.


Австри -- шаьш Нохчийчу юхахьийсорна духьал мухIажирша хIоттийначу гуламехь, 2012\nЦхьайта стаг кху деношкахь Оьрсийчу ницкъаша дΙахьажийна Австрерчу Ιедалша. Леррина кема а лаьцна, Москоха новкъа бехира уьш, церан тховкΙело йоьхуш динчу дехаршна дацаре жоп деллачу меттигерчу мухΙажарийн хьукмато.\nНохчийн мухIажирш тIехь болу кема Москохарчу Домодедово аэропортехь оьхьадоьссира. Цигахь, нагахь санна уьш я царех цхьаъ оьрсийн полисхоша лоцуш хилахь а, аьлла, само ян, царна дуьхьал баханера „Гражданское содействие“ цхьанакхетараллин векалш. Цу юкъараллин куьйгалхочун гIовса Буртина Еленас дийцарехь, цаьрга хьалххе хаам бина хиллера, Австрерчу Iедалхоша бIе нохчийн мухIажирна лерина кема кечдина хиларх лаьцна.\nОццул дукха мухIажирш цIехьа хьовсийначу хьолехь оьрсийн Iедалхошна атта хир дара царех цхьаъ-шиъ я масех, кхин башха дукха шайна тIе тидам а ца бохуьйтуш, юьстахваккха а, лаца а, аьлла, тешна бара бакъоларъярхой, цундела дара уьш аэропорте Австрера догIучу кеманна дуьхьалбахар.\nАмма Москоха араваьккхинарг 11 стаг бен ца хилира.\nБуртина Елена цецъялла ю демократин пачхьалкх ларалучу Австрин Iедалш Нохчийчуьрчу мухIажиршца сел луьра хиларх.\nБуртина: „И нах арабахаран хьелаш муха дара бохучунна тIе тидам бахийтинера оха. Ткъа и хьелаш вуно башха дара, ницкъ барца доьзна а дара. Вуно луьра а, дера а арабаьхна и нах. Со, масала, дукха чIогIа цецъялла ю-кх, кхиина пачхьалкх лоруш йолчу Австрехь и тайпа хIума леладан йиш хиларх.\nНахана шайн хIуманаш схьаэца а, кечамбан бакъо а ца луш, я, мел дукха хан елча а, эха сохьтехь бен цаьрга шайн сал-пал схьа ца гулбойтуш, дина ду и хIума. Цхьана йоIе-м цара эццане а цхьа а хIума схьа ца эцийтина. Полици лаца еъначу мIаьргонехь шен цIийна хьалха нисъелла иза, ур-аталлла шен тIоьрмиг схьа ца оьцуьйтуш, шена тIехь йолчу хIуманашца, лаца а лаьцна, араяьккхина. Цхьана тамашеначу, цхьа а бахьана а доцучу къизаллица дина ду и хIума. Цхьа а гуманитаран бахьанаш тергал а ца деш“.\nТайп-тайпана бу цу нехан кхолламаш а, уьш Австре кхачийна хилла некъаш а. Масех бутт цу махкахь бен ца баьькхинарш а бу, иттех шарахь цигахь Iийча а, тховкIело ца луш, арабаьхнарш а бу царна юкъехь.\nСултан цIе йолу жима стаг ворхI шарахь ваьхнера Венехь. Европе схьавогIучу хенахь ларамза доьзалца къаьстина волу иза Австре кхаьчнера, ткъа цуьнан хIусамнана а, бераш а – Франце.\nХIетахь дуьйна, низамца догIуш ма-хиллара, шен доьзалца цхьанакхетаре хьоьжуш волчу цо немцойн мотт а Iамийнера, шен долахь фирма схьа а йиллина, болх беш а вара, Австрин Iедална ясакх а луш. Масех де хьалха, сахуьлучу хенахь, цIеххьана цуьнан неIаре хIиттинчу полисхоша ур-аттала кога пазаташ йоха а ца вуьтуш, аэропорте дIавигна иза. Болх а, хIусам а, шиъ машен а Венехь а юьссуш, Москох дIавигина, охьавоссийна.\nБIе стагана кема Австрин Iедалхоша кечдина хилла хилар ларамза дац. ЖамIехь Москох дIакхачинчарел дуккха а дукха нохчийн мухIажирш хила а хилла полисхоша арабаха кечбина. Амма дукхахберш, шайна депортаци ян гIертийла хиича, бевдда кIелхьарабевлла, бохуш, дуьйцу Австрерчу нохчийн жигархочо Банжаев Вахас.\nБанжаев: „Цхьаццаберш, шаьш ара цабахийта, бевдда Германе а, Франце а дехьабевлла. Соьга телефон тоьхнера цхьана кIанта, ша шен доьзалца Германе дехьаволуш ву, шена орцахваккха хьуна вевзаш стаг велахь, иза шен гIуллакхна араваккхахьара ахь, аьлла. Цо ша кхин а зIене вер ву аьллера, амма мел ас телефон дIаеттарх, схьаоьцуш вац иза, я зIене волуш а вац. Цуьнга ладоьгIуш Iаш ву-кх со хIетахь дуьйна“.\nХьахон догIу, тIаьхьарчу хенахь дуккхаъчу Европерчу пачхьалкхашкара нохчийн мухIажиршна депортацеш а еш, уьш цIехьа хьежош хилар. Хийла хилла и саннарг Германехь а, Белгехь а, Норвегехь а шерашкахь баьхначу вайн махкахошна. Амма уггаре а чIогIа цу некъа тIехь коьртахъяьлларг ю Австри.\nКIира хьалха Австрин Оьрсийчуьра векал йолу Маргот Клестиль-Лёффлер цхьанакхеттера Соьлжа-гIаларчу делегацица, шена юкъахь парламентан декъашхой а, арахьарчу зIенийн департаментан белхахой а болуш.\nЛарамаза дуй те и цхьанакхетар хиллачул тIаьхьа нохчийн мухIажирш Австрера арабахаран керла тулгIе дIайолаялар? Мухха а делахь а, цу Альпашкарчу пачхьалкхехь бехачу вайнахалахь баккхий кхерамаш баьржина. Даьржина иштта цу кхерамаша кхоьллина долу эладиттанаш а.\nТIаьхьара эладитта ду иштта: Нохчийчоьнан куьйгалхо Венерчу аэропорте кхаччалц схьа а веъна, кеманара охьа а ца вуссуш, цIехьа хьажо безачу нохчийн цIераш тIехь йолчу кехатна куьг а таIийна, дIавахана бохург.\nОйла йича, цхьа а маьIна доцучу цу эладиттах дуккха а нах теша а тешаш, иза вовшашка цара дуьйцуш хиларо гойту мухIажиршлахь шаьш цIехьа хьажорах болу кхерам мел боккха бу.\n11 нохчо махкахваьккхина Австрино