ТIах-аьлла хилар: ша охьа цатаIавайтар, «доггIург дIадалар»\nКавказера къонахий муха хила беза къастийра Москвахь\nГерманерчу Гётен цIарахчу синбахаман центро а, Бёллан фондо а вовшахтоьхна барам бу Москвахь боьдуш – «Къонах хилар» цIе йолу дискуссеш. Кхин а цхьа тема ю йийцаре яьккхина: «Къам а, боьрша стеган хатI а».\nЗударийн а, божарийн а башхаллаш зуьйчу талламчаша Дитце Габриелес а, Костерина Иринас а йовзуьйту теманашкахь хьахийначу боьршаллин къайленаш, дуьйцу, муха лела и ниIматаш Германин а, Къилбаседа Кавказан а масалшкахь.\nДитцес дагалецира Кёльнехь 2015-чу шарахь иккхина «боьршаллин ун» - мигранташ немцойн зударий хьийзо бовлар. Германино дийцадаьккхира Малхбалера баьхкина боьрша нах эвхьазбевлла хьийзар.\nТкъа Костеринас хаийтира, Нохчийчохь, ГIалгIайчохь, Дагестанехь, ГIебарта-Балкхаройчохь бинчу талламашкара масалш а далош, Кавказера боьрша нах хийцалуш хилар.\nIилманчас дийцарехь, Оьрсийчохь паччахь волчу заманахь а, Советан Iедалан хенахь а «воккха ваша» олура оьрсичух, дисинчу къаьмнех – «воккхачу вешина» сов дагабоьхна а боцу «кегий вежарий». Оцу къестамаша цабезам буллура шина «вешина» юкъа. Цабезам цкъа а ца сецна кIарглучуьра, кхуьучуьра, бохура Костерина Иринас, дуккха а масалш а далош.\nХатуев Iабдул - Хьамид. Къонах\nЦо дагалоьцу массех шо хьалха Якутехь Азера баьхкинчу божарша меттигера зуда хьийзийча, бахархоша протест айар. «Кхузахь хIун дара коьртаниг? Мигрантийн бакъо яц якутийн зударий хьийзо, амма «ю бакъо» уьш хьийзо бухарчу якутийн». ГIаттамна наха бухадиллинарг, хазош дацахь а, и дара, аьлла хета талламчина.\n«Къилбаседа Кавказерчу бахархоша шайн регион ца лору Оьрсийчоь, Оьрсийчоьно а ца лору Кавказ Оьрсийчоьнах тера» - чIагIдо Костеринас. Цо бахарехь, мила ву боьрша стаг, къонах боху кхетамаш а бу божарийн башхаллаш йолуш, шен лар юьту оцу кхетамна тIехь гIиллакхаший, Iадаташий, ткъа уггаре хьалха бусалбанаша цунна буха дуьллу дин. «Кавказерчу боьрша стагна коьрта ду тIах-аьлла хилар. Иза ду – «доггIучохь» дуьхьалояр, «яхь дIа цаялар», «боьршша жоп далар,» - иштта го Iилманчина кавказхочун амал.\nАмма, боху Костеринас, йоккха юкъ ю кIоначий, гIеметта болчуй кавказхошлахь – 30 шарал жима волчунна дин деза ду, амма цо тIе ца оьцу баккхийчийн кхетамаш. «Кегийрхойх цхьаволучо олу: «Суна сайн да масал ду, амма цуьнгахь тоъал дац ийман: маларх кхеташ ваьхна цкъа мацца а ваьхнехь а, ламаз даима ца хилла деш». Къоначу чкъуранна массо а амалел деза ду стаг динца хилар. Оцо къастайо цуьнан кхетамехь къонахалла», - боху талламчас.\n"Нохчаша, вуьйчуьра, кIелхьарваьккхина хиллера тхан деда"\nЦо дийцарехь, хийцаделла Кавказехь зудаялорца дерг а: кегийрхоша еккъа шайгахь бен яц боху шайна зуда харжа бакъо. Амма нана зудчул а еза ю Кавказерчу борша стагана, Костеринас дийцарехь: дов къасточохь цо, шеко а йоцуш лоцу ненан агIо.\nХийцалуш ю къоначу чкъуран шайн берашка хуьлу йовхо а: къоначу дайн алссам балакхочу шайн бераша дечун, лелочун, къасточу некъан, цо бахарехь.\n"Ас хаьттира кхаьрга (кегийрхойн суьрташ гайтира Кастеринас бараме баьхкинчарна): «Ур-аттала болх тоьаш а йоцчу, маршонаш ледара йолчу Кавказерчу къаьмнех шаьш хилар стенна хета шуна деза?» Жоп делира: «Тхо тхешан тайп-тукхам а долуш, гергарлонаш а лелаш нах ду. Ас юха а хаьттира: «Шуна массарначул а хала ма ду боьрша нах-кавказхой хилла даха», жоп дара: «Тхуна дика хета тхешан белшаш тIехь жоьпалла лаьтташ, оцо дахчадо тхо, мехаллехь совдовла дезийла хоуьйту», - бовзийтира Костеринас ша бина таллам.\nЗудчунна-Iилманчина гарехь, Къилбаседа Кавказехь кхуьуш бу стогаллин мах, жимчу стагна ша-шех жоп дала лаьа, «массарна а дерг – ловзар» боху коллективан кеп-бехказалла тIе ца оьцу цара, массо а жимстаг ву Кавказехь синан, дегIан таронийн ирхенашка, шатайпаналле гIерташ, билгалдаьккхира Костеринас.


Алиева Заринин цхьаьнакхетар\nОбновлено 28.02.2019 09:15 Автор: Administrator 28.02.2019 09:13\nФевраль беттан 21-чу дийнахь «Орга» журналан коьртачу редакторан Алиева Заринин цхьаьнакхетар хилира НР Правительствон председателан заместитель, финансийн министр волчу Тагаев Султанаца. Цхьаьнакхетарехь къамел хилира нохчийн маттах, литературах, цара юкъаралла, къам кхетош-кхиорехь лелочу маьӀнах, мотт боцуш къам хила йиш цахиларх а. Султана дийцарехь, цунна гуттаренна а дагахь дисина Нохчийн Республикин хьалхарчу Президента Кадыров Ахьмад-Хьаьжас аьлла дешнаш: «Нохчийн маттахь къамел дарх ца тоьа, нохчийн маттахь ойла еш хила веза бакъволу нохчи». Оцу дерригенах а дика кхеташ волчу министран белхан стоьла тӀехь А. Айдамировн «Еха буьйсанаш» яра, хьалхо хилла къамел тӀечӀагӀдеш.\nЦхьанакхетарехь гучуделира Султан Хумаидович книгаш йоьшуш, езаш хилар, литературица уьйр йолуш хилар а. Жимачохь «Орга» журнал доьшуш, цуьнца гергарло лелош хилла хиллера Тагаев Султан. Цунна хӀинца а дагайогӀура цу тӀера ша ешна цхьайолу байташ.\nПайдечу цхьаьнакхетарехь хилла къамел дӀадоьрзуш, министро С. Тагаевс ша автор волу статья («Чеченский язык» С.Х. Тагаев, М.С. Каменских) тӀехь йолу «В мире языка, языки в мире» гулар, иштта ша коьртехь а волуш хӀоттийна «История банковского дела в Чеченской Республике» книга а совгӀатна елира «Орга» журналан редакцина, «Мотт – къоман са ду», – аьлла.\nДика ду-кх, иштта, вайн маттаца а, къоман иэсаца а бала хилла ца Ӏаш, и синамехалаш къоман кхане юй а хууш болу нах Нохчийн Республикин куьйгаллехь болуш!


Шаьш тховкIело еллачу наха шайн сий дайина хета австрийхошна\nЧиллан-бутт 06, 2017\nШи де хьалха Венехь дIалецначу 22 нохчех цхьаберш маьршабитина, амма царна дуьхьал бехктакхаме гIуллакх даьккхина Iедало\nПIераскан дийнахь йоккха гIовгIа елира Австрехь, Венерчу Дунайн гIайре олучу кIоштахь 22 стагах лаьтташ йолу нохчийн тоба Iедалхоша лаьцна боху кост даьржича.\nЦкъа хьалха, хилларг билгал хIун ду ца хуучу муьрехь, карахь герзаш а долуш, масех машенахь вовшахкхетта сел дукха нохчийн къомах нах арахь лийцина бохучо тайп-тайпана шеконаш кхоьллинера, и нах террорхойн цхьаьнатохарраллехь хилла-те, я бандийн тобан декъашхой хилла-те бохучун хьокъехь меттигерчу хаамийн гIирсашкахь.\nХилларг полицин векалша иштта дуьйцуш дара – пIераскан сарахь 9 долучу хенахь Дунай хи йистехь гIеххьачул дера вовшашца къамелаш деш болчу божарийн йоккха тоба шайна гича, масех меттигерчу вахархочо полице телефон тоьхнера цу хьокъехь.\nЦкъа хьалха кхаа машенахь урамашкара кхерамазалла ларйеш болу полисхой хилларг хIун ду хьажа бахнера, бохурш дийцира пресс-кноференцехь Венерчу полицин векал волчу Кайблингер Томаса.\nЦара нохчийн тобане, шу кхузахь хIунда гулделла аьлла хаьттича, цхьаболчара шаьш сагатдала дуьйладала арадевлла ду аьллера, вукхара шаьш зудаялоран хьокъехь вовшахкхетта ду аьллера.\nАмма Iедалхой герга кхочучу мIаьргонашкахь лайлахь цхьаъ дIалачкъон гIерташ тобан декъашхой цхьаберш хиларан тидам бинчу Iедалхоша и ло кегийча, царна цу бухахь тапча а, автомат а карийнера.\nТIаккха полисхоша Австрин чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин Вега олуш йолу лерина йолу антитеррор тоба схьакхайкхинера, цул тIаьхьа цу меттехь гулвелла хилла волу 22 нохчо лаьцна дIа а вигнера. ШозлагIчу дийнахь цу меттехь кхин цкъа а лехамаш бинчу Iедалхошна кхин цхьаъ тапча а, дуккхаъ патармаш а карийнера.\nПолисхойн декъахь ши дей-буьйсий даьккхинчул тIаьхьа лийцинчех 20 стаг цкъачунна аравалийтина Iедало, царна дуьхьал бехкталламан гIуллакх схьа а диллина. Кхин 2 чохь валлаш ву хIинца а, хIунда аьлча, уьш Австрехь тховкIело хIинца а схьаяланза хилла я царна цу махкахь тховкIело ца луш, негативе жоп делла хилла.\nТкъа схьахеначу 20 стагана дуьхьал схьадиллина гIуллакхаш зуламечу тобанан декъахиларна, легале а доцуш герзаш лелорна а хьокъехь ду, меттигерчу низаман 278 параграфехь яздина ма-хиллара.\n25 шарера 50 шаре кхаччалца хенаш йолу 22 стаг герзаш а карахь Дунайн гIайренна тIехь стенна вовшахкхетта хилла цкъачунна билгал хууш дац.\nАвстрерчу нохчийн-гIалгIайн кхеташонан куьйгалхочуо Мусалатов Шайхис дийцарехь, царех 20 стаг арахецначул тIаьхьа цуьнан цхьаьнакхетар хилира царех кхаанца. Иштта дуьйцу Мусалатовс шайн хиллачу къамелах лаьцна.\nМусалатов: „Уьш билгал нохчи буйла хууш ду, уьш цигахь гIеххьачул вовшашна тIе махьарш хьоькхуш, гIовгIане бистхуьлуш хиллачух тера а ду.\nКхузара, Венера, кхоъ ву царна юккъехь, тхуна билгал вуйла хууш. Уьш дIахецначул тIаьхьа цаьрца хиллачу къамелехь цара дуьйцу, шаьш я леташ дацара, я девнаш деш а дацара, мелла аьзнаш айдина къамел дар бен, бохуш.\nХIинца Iедало талламаш бийр ду церан хьокъехь, цкъачунна и таллам бечу юкъана уьш арахь битина бу. Бакъдерг дийцича, и саннарг ца хилийта бахьанаш леха дезаш ду вай кхузахь.\nТIаьхьо цаьрца массарца вовшах а кхетта, царна юккъехь цхьа дов-хIума делахь, иза къастош юккъе а хIиттина, цхьа барт хуьлу меттиг лаха безаш бу“.\nЦу юкъана Iедалхоша лаьцна хиллачу нахех иттан петаршкахь а, церан доларчу машенашна чохь а лехамаш бина.\nЦарна дуьхьал схьадиллинчу зуламан гIуллакхна тIекхетта кхин цхьа параграф а – „Пачхьалкхана гома цхьаьнакхетараллаш“ бохучу артиклера.\nХиллачун хьокъехь кIиран суьйранна журналисташка дIахьедар динчу Австрин чоьхьарчу гIуллакхийн министро Соботка Фолфганга хастийра сел дукха вовшакхетта болчу шеконечу нехан хьокъехь Iедале телефон тоьхна болу меттигера бахархой церан семаллина.\n„Ас бокккъал а дозалла до вайн махкахойх. Вайна оьшург массо а хIумане кIирбелла хьовсучу нехан юкъаралла ю, шайна хIуммаъ ца гуш санна дIабоьрзучийн юкъаралла яц“, - элира цо.\n- Иза лан йиш йолуш хIума дац, вайн махкахь политикан тховкIело лоьхуш я карийна болчу наха иштта шайна динчу хьошаллин сий дойъуш, меттигерчу нахана уьш кхераме берзар“, -аьлла тIе туьйхира министро, лийцинарш нохчийн къомах болу мухIажарш хилар билгал а доккхуш.\nТховкIело йоьхурш стигал кIел бисина\nНохчийн кхиазхойх латарна саготта бу Австрера вайнах\nВовшахлеттарш маслаIате балош ю Вена\nЕвропе кхача гIерташ лечу мухIажирашна дозанаш схьаделлар доьху цигарчу бахархоша\nНохчийн а, ОвхIанхойн а диаспораш вовшахкхетта Австрехь


Нохчийн мухIажираш Австрера цIехьа хьежорна дуьхьал митинг хилла Венехь\nТовбеца-бутт 17, 2012\nВена -- Нохчийн мухIажираш Австрера цIехьа хьежорна дуьхьал хиллачу митингехь. 15Товб2012.\nКху тIаьхьарчу хенахь сих-сиха хуьлу Австрехь тховкIело лоьхуш болу нохчийн доьзалш полицино Оьрсийчу, я, дукхачу хьолехь, шаьш цу махка кхачале дуьххьара ког баьккхинчу Польше юха хьажор. И хIума Iаьткъина болу нохчийн мухIажираш меттигерачу адамийн бакъонашларъярхошца цхьаьна митинге гулбеллера Венехь, шаьш цу гIулкхана реза ца хилар гайта.\nВенерачу Випплингерштрассехь Цхьанакхеттачу Европан коьртачу гIишлонна хьалхахь гулбеллера и нах. ТIедогIуш кхоьссина догIа хиллехь а, дуккха а нохчийн мухIажарш а, юкъараллин жигархой а, журналисташ а баьхкинера митинге.\nШен къамелехь вевзаш волчу адамийн бакъонашларъярхочо Геннер Михаэла билгалдаьккхира, дуьхьалонан акци Цхьаьнакхеттачу Европин гIишлонна хьалхахь дIайолоран Европан куьйгалло „Дублин-2“ цIе йолу, мухIажаршна уггаре а йоккха гIело еш болу, барт тIеэцар бахьана ду аьлла.\nМихаэль Геннер: «Цу сацамо тIемех а, таIзарех а, террорах а бевддачу нехан тховкIелоне, маьршачу дахаре а болу хIора а сатийсаш хьоьшу. Иза мухIажарийн хьокъехь йолчу Европан конвенцина а, адамийн бакъонех йолчу конвенцина а дуьхьала низам ду.\nЦундела оха кхайкхам бо Дублин -2 сацам юхабаккхаре а, хIора мухIажаре шена ваха лууш болу мохк маьрша харжийтаре а. Уьш ю адамийн бакъонаш! Цу Iалашоне вай цхьана дийнахь кхочур а ду. Амма цига кхачале бехха некъ бу вайна хьалхахь».\nМитингехь гулбеллачарна хьалха вистхилира Оьрсийчурчу фильтрацин лагершкахула чекхбевллачийн юкъараллин куьйгалхо волу Банжаев Ваха. Цо терахьашкахь дийцира, тIаьхьарчу беттанашкахь Австрера арабаьхначу нохчийн мухIажирех лаьцна.\nБанжаев Ваха: «Тхо кхузахь гулдаларан бахьана нохчашна хаддаза депортацеш еш хилар ду. Депортаци а йина, Нохчийчу дIавеллачул тIаьхьа вийна мухIажир хилла волу Товсултанов а ву, тIепаза яйна Исраилова Марха а ю, Зубайраев Зубайр а ву, цара чу а воьллина, хьийзийна, тахана лечу хьоле ваьлла волу. И харцо сацаяхьара, тхуна тIехь латтош йолу, тхоьца низамаш лар а де аьлла, Iедале кхайкхам бан гулделла ду тхо».\nДукха бу Австре тIаьхьарчу хенахь схьабаьхкинчу нохчийн мухIажирех Iедало, тIе а ца оьцуш, юха баха шайн Даймахкахь меттиг а боцуш, бовза-безачаьргахь буьйсанаш а йохуш, Iедал тIекхачарх а кхоьруш, леларш. Царах ю ПетIамат а. Ши бутт хьалха Вене схьакхаьчна йолчу цо тховкIело йоьхуш динчу дехарна дацаре жоп делла Iедалша.\nЦеран доьзал Нохчийчурчу тIемашкахь оьрсийн тIеман ницкъашна дуьхьало ярца бевзаш белахь а, ткъа цуьнан йиша-ваша, Австрехь дIа а тарбелла, бехаш белахь а, амма, стенна делахь а, ПетIаматана тховкIело ца луш дуьхьал даьлла меттигера Iедал.\nАх цхьа шо шен гергарчарна елла ю, я дийна ю а ца хууш, оьрсийн эскархоша лаца а лаьцна, Ханкалахь даккхийтинчу цу къоначу зудчунна Нохчийчохь, аьлча а, иза официалан шен лоручу Оьрсийчохь цунна кхерам бац аьлла, хета Австрин мигрантийн полицина.\nПетIамат: «Сан да а, нана а, массо а кхузахь Iаш бу. Вежарий бахьанехь дIаидош, схьаидош хьийзийна со оьрсаша. Лаьцна дIа а юьгий итт де доккхуьйтуш, пхийтта де доккхуьйтуш, ялх бутт боккхуьйтуш. Кхи яла а ца яьлла, сайн ши йоI кIелхьар яккха схьаеана ю со Нохчийчура. Кхаьрна дика ма хаа сан хьал а, тхан массо а нах кхузахь хилар а, тхан вежарий бахьана долуш тхо хьийзош хилар а. Дукха хан йоцуш Хорватехь, лаца а лаьцна, тхан шича а хьийзийра. ХIетте а „депорт“ а кхайкхийна, ара йоккхуш ю со, яха меттиг боцуш, къайлаха кхузахула лелаш ю со, ши йоI тIаьхьа а тесина».\nПIетамат тховса яьккхина буьйса кхана мичахь йоккхур ю ца хууш еха. Ларамаза урамехь полицино кехаташ хаттахь, лаьцна Оьрсийчу дIахьажор йолуш ю иза.\nМел къаьхьа иза делахь а, ПетIамат цхьалха яц цу шен гIайгIанехь.ТIаьхьарчу масех шарахь Iедалан ницкъаша лаамаза цхьана Австрера Оьсрийчу дIавелларг ши бIе бархI стаг ву бохуш, дуьйцу адамийн бакъонашларъярхочо Банжаев Вахас.\nЦу хIуман бахьана тIаьхьарчу беттанашкахь вуно чIогIа чIагIделла долу Австрин националистийн партин векалийн а, Нохчийчурчу Iедалийн а тамашийна долу гергарло хета цунна. Бакъду, шина а агIонан Iалашонаш - нохчийн мухIажираш Нохчийчу юхаберзор - цхьаьна йогIуш хиларна, кхин башха цецволийла а дац цу цIеххьана кхоллаеллачу марзонех.\nБанжаев Ваха: «ТIаьххьара хааршца Нохчийчу араваьккхина 208 стаг ву. ХIинца кхин а 96 стаг Айзенштадтехь а, Альзенштрассехь а, Нойштадтехь а, Кремсехь а набахташкахь чу а боьхкина, депортаци ян кечбина латтош бу. Арахь ведда лелаш ву кхин а гергарчу хьесапехь 200 гергга стаг, Австрино тIе ца эцар бахьана долуш.\nХIунда аьлча, кхузара шовинистийн партин делегаци Нохчийчу а яхана, цаьрца цигахь барт а бина, 2000 стаг цIа ваийта, шаьш тIеоьцур ву, шаьш царна еш цIенойн корпусаш а ю, аьлла. И ду-кх тахана кхузара нохчий Оьрсийчоьне дIабала гIертаран бахьана».\nАвстрера бусулба дине а, тIедаьхкинчу къаьмнашка а гамонца хьежарца евзаш йолчу Маьршачу Партин векалшна шайн махкара „хийранаш“ арабаха лаьа. Нохчийчурчу Iедалшна шаьш гIишлонаш къагорца юхаметтахIоттийначу махка мелла а сиха алсам мухIажираш юхаберзо лаьа.\nТкъа цу политикан ловзарийн закъалташ хуьлу, даима санна, могIарера миска нах, ПетIамат санна, хIора мIаьргонехь лацарна а кхоьруш, Европерчу яккхийчу ирсечу гIаланашкахь луралла долу нах санна дахар дIакхоьхьуш болу.\nНохчийн мухIажираш Австрера цIехьа хьежорна дуьхьал митинг хилла Венехь.


Iедалан белхахо вийна Теркйистехь\nНохчийчоь - Топ а тоьхна, Iедалан белхахо вийна Теркйистехь.\nТIаьхьарчу хенахь Нохчийчурчу Iедалша жигара даьккхина бахархойшкара цхьацца кепара ял схьалохьон болх. Ток а, газ а юстуш йолу лолургаш бахьана долуш сих-сиха хуьлу бахаройн а, Iедалан белхахойн а цакхетамаш. Иштта рогIера дош-дашера далар вер-ваккхарца дирзина Теркйист кIоштан ЧIулг-юьртахь.\nХIара карахь долу шо доладелчахьана а бохург санна, Iедалан белхахой ара а баьхна, ток юстуш йолу счетчикаш ю Нохчийчохь хуьйцуш. Уьш бахьнехь дош-дашера а даьлла, вер-ваккхар нисделла Теркйист кIоштан ЧIулг-юьртахь, кху Гезгамашин-беттан 6-чу дийнахь. Хуучара дийцарехь, вийнарг ву оццу кIоштара Iелин-юьртара вахархо 30 шо долу Висангериев Лоьма.\nСчетчик дIахIотто веанчу цуьнан хIусамдеца Дадаев Вахица дов стенна даьлла хууш дац. Цо, чу а вахна, шалго топ йохьуш ара а ваьлла, юххера топ тоьхна охьавиллина энерго-урхаллин белхахо.\nГинчара даре до, куьгбехкениг къайлавала а ца гIоьртина, мелхо а полицин урхалле а вахана, ша стаг вийна аьлла, Iедалан каравахана бохуш. И зулам динарг, гергарчара бахарехь, сурт даккха а, дилла а говзалла а йолуш, берийн бераш а долуш, кхузткъара ваьлла стаг ву.\nМа-дарра аьлча, цуьнгара и саннарг даларх цецбевлла бу бахархой. Ткъа низамхошка цо аьлларг герггарчу барамехь ишта ду: «Цо дог а датIийна, корта хьевзинера сан. Со топ схьаэца чувахча, суна-м и ведда хир ву моттара. И дIаваханехь хIумма а хир ма дацара. Цуьнан гIуллакх ма дацара со араваллалц цигахь латта».\nГергарчара дийцарехь, цо йийриг забар ю моьттуш Iийна хеназа велларг, топ карахь иза ара а ваьлча, а шек ца волуш. Герз даьллачул тIаьхьа дарбанан цIийне кхачийнехь а, лоьрашка Iожаллах хьалха ца ваккхавелла Висангериев Лоьма.\nЦхьаболчара дийцарехь, баккъалла а коьртана дика воцуш ву и зулам дина Дадаев Ваха. Иза иштта хилча, боху цхьаболчу бахархоша а, веллачун гергарчара а, иза тергамза Iад а муха витина, цуьнан куьг кхочехь, цо дола а деш, топ стенна юьтуш ю? Доцца аьлча, дукха хаттарш кхоьллина Теркйист кIоштахь цIеххьана нисделлачу вер-ваккхаро.\nЦхьаболчу говзанчаша-лоьраша билгалдаккхарца, карарчу хенахь Нохчийчохь кIезиг бац, тIехьаьжча лортIехь а хеталуш, тIемаш бахьанехь кхетамца галбевлла нах.


Элах-моллий вирд Создано 03.09.2012 12:05\tДата публикации\tIуьйра ламазан хенахь, ламаз карахь долуш суьлгIанаш цхьани. Ас нигат дина Делан Шен доьхьа сай устазо тIе диллина вирд доккхуш суьлгIа хьовзадар хьашташ кхочушдан, Далла АллахIа Акбар. 500- АстагIфируллахI 300- ЛаилахIа иллаллахьу 100-салават АIузубиллахьиминнашейтIонирроджийм Бисмиллахьиррохьманийрохьим. Аса нигат дина даьккхина 500- АстагIфируллахI, 300- ЛаилахIа иллаллахьу,100-салават мела уггара хьалха Дала вазвина ваийтина волу Делан Элча Пайхамарна СоллолохIу Iалайхи вассалам бели аса. Цул тIаьхьа сай Устазана Элах Моллина син совгIатана бели аса. Везан Дела, Воккхан Дела дIакхача бе Ахьа, къобал бе Ахьа. Везан Дела са нийса доцарг нисса де Ахьа, нийса дерга къобала де Ахьа. ДоIа дан деза… Фатихьат деша деза… Цул тIаьхьа къулхий мел лур бу: 1-Бисмаллий 11-къулхий 5-салават Мел дIа лур бу: Везан Дела, Воккхан Дела аса даьккхинчу 1-Бисмаллий, 11-къулхий, 5-салават мел Вай Делан Элча Пайхамар Мухьаммад Мустафана бели аса,СоллолохIу Iалайхи вассалам. 1-Бисмаллий 11-къулхий 5-салават Мела дIа лур бу: Везан Дела, Воккхан Дела аса даьккхинчу 1-Бисмаллий, 11-къулхий, 5-салават мела сай Устазана Элах-моллина бели аса. 1-Бисмаллий 11-къулхий 5-салават Мела дIа лура бу: Везан Дела, Воккхан Дела аса даьккхинчу 1-Бисмаллий, 11-къулхий, 5-салават мела Абу Шайхана бели аса. 1-Бисмаллий 11-къулхий 5-салават Мела дIа лура бу: Везан Дела, Воккхан Дела аса даьккхинчу 1-Бисмаллий, 11-къулхий, 5-салават мела Умалт Шейхан бели аса. 1-Бисмаллий 5-къулхий 3-салават Мела дIа лура бу: Везан Дела, Воккхан Дела аса даьккхинчу 1-Бисмаллий, 5-къулхий, 3-салават мела Мухьаммадан-ЯрагIин бели аса. 1-Бисмаллий 5-къулхий 3-салават Мела дIа лура бу: Везан Дела, Воккхан Дела аса даьккхинчу 1-Бисмаллий, 5-къулхий, 3-салават мела Халидал-БагIдадин бели аса. 1-Бисмаллий 5-къулхий 3-салават Мела дIа лура бу: Везан Дела, Воккхан Дела аса даьккхинчу 1-Бисмаллий, 5-къулхий, 3-салават мела Хасмохьмадан-Ширванин бели аса. 1-Бисмаллий 5-къулхий 3-салават Мела дIа лура бу: Везан Дела, Воккхан Дела аса даьккхинчу 1-Бисмаллий, 5-къулхий, 3-салават мела Iаловди-Iаттарин бели аса. 1-Бисмаллий 5-къулхий 3-салават Мела дIа лура бу: Везан Дела, Воккхан Дела аса даьккхинчу 1-Бисмаллий, 5-къулхий, 3-салават мела Якъубан-Чирхин. 1-Бисмаллий 5-къулхий 3-салават Мела дIа лура бу: Везан Дела, Воккхан Дела аса даьккхинчу 1-Бисмаллий, 5-къулхий, 3-салават мела Ховаж-Бауддин бели аса. 1-Бисмаллий 5-къулхий 3-салават Мела дIа лура бу: Везан Дела, Воккхан Дела аса даьккхинчу 1-Бисмаллий, 5-къулхий, 3-салават мела Абубакар-Сиддикъана бели аса. 1-Бисмаллий 5-къулхий 3-салават Мела дIа лура бу: Везан Дела, Воккхан Дела аса даьккхинчу 1-Бисмаллий, 5-къулхий, 3-салават мела Махьмудан-Мустафан бели аса. ДоIа дийр ду… Великий сын чеченского народа Ахмат-Хаджи Кадыров


Мехка экономика дегIайоалаеш — Сердало\nГIалгIайчен Мехкдас кулгал а деш ГIалгIай Мехкара яхача тоабано Москве Швейцарски посольстве мехка инвестиционни кхоачам гойтар. Доазол арахьарча инвесторашка дийцар бизнес хьаллоацаш деш долча федеральни а мехка а гIонах лаьца. АПК даькъе йолча инвестпроекта викалаша туризмах а, промышленностех а, иштта ГIалгIай Мехкарча сурсатех – лоаман моз, Iажаш, шурах хьадеш долча даарех дийцар.\nГIалгIай Мехкара яхача тоабан чубоагIаш бар сенатораш Хамченаькъан Билани, Чиленаькъан Мусаи, Паччахьалкен дума депутат Харсенаькъан Iалихани, Экономика дегIайолаерах йолча министерства кулгалхо ТIоаршхой Умалати, ГIалгIайчен инвестици дегIайоалаерах йолча агентства кулгалхо Налгнаькъан Рамилаи, иштта мехка АПК даькъе йолча йоккхийча предприятей кулгалхойи.\n«ДIадахача шера тхо ГIалгIай Мехка даьхкача хана вIаший бе тарлуш болча барта хьаькъе айдаь хаттараш дар вай, къаьстта отходехи туризмахи лаьца. Тахан оаха лаьрхIад Россе болх беш къахьегаш йолча Швецарски компанешта ГIалгIайченга ма ярра дикагIа ше хьайовзийта, дIахо эшаш дола гIулакх леладе бувзам чIоагIбергболаш», — аьнна белгалдир Швейцарски посола.\nЦун дош хьаллоацаш дIахо къамаьл даьча Баматгире Юнус-Бека белгал ма даккхара, таханарча дийнахьа социально-экономически хьале Россе геттара дегIабоаш болча итт мехка юкъе йоагIаш я ГIалгIайче. «Тхацига хIанзле гучаяьннай европейски проекташца яхье ювлаш йола гIишлош. Уж йоккхий бешамаш я, промышленни кхоачам ба. Вахара гIишлон балхашцеи, туризмацеи уж оагIонаш тахан хьалха я тха мохк дегIабара. Цудухьа цу оагIорахьа бувзам лелабе чам бар тха тхоай швейцарский новкъосташца», — аьнна белгалдир Мехкдас Баматгире Юнус-Бека.\nШуца гIулакх леладе чам хиларал совгIа, базар лелае а чам ба тха, аьнна дийцар Баматгире Юнус-Бека. ХIаьта ГIалгIайче кийча я цу мехка моззи, соми, хаьси, дулхи, молаш дола цIена хийи, иштта энергилораеш йола лампаши, кIала кхоачами, кIала радиатораши Iалашъе.\nМехкдас иштта хоам бир царга, царна эшаш дола лаьтта дакъаши, къахьега мара ца дезаш кийча моттигаши Iалашъе кийча я ГIалгIайче, аьнна. «Мехка болаш ба масса оагIорахьа бизнеса гIо деш бола кхоачам, инвестициционни Iоадар лора а деш къахьега мара ца дезаш. Кхы цу тIа дикка дегIа денад логистика яха хIама а, миччахьа мухь дIа-хьа бахьа аьттув болаш», — белгалдир Евкурнаькъан Юнус-Бека.\nВIашагIкхетаре гулбенначарна ГIалгIайче дикагIа дIайовзийташ ролик гойтар вай мехкахоша. Керттерча докладаца лаьрххIа йистхилар ГIалгIайчен экономика дегIайоалаерах вола министр ТIоаршхой Умалат. Цо аьлар хIара дIайовзийта уйла йола проект, хIанзле ший инвестор волаш я, аьнна. Мехкахоша хьалххе а дIаяхьийта хиннай посольстве проекташ, царца хьежа, болх бе швейцарски инвестораш лохаш.\n«Швейцарски инвесторашта хьалхайилла аьттув болаш да тхо тхоай проект «Сад-Гигант Ингушетия». Цига хьахулаш хьачаш, гIамагIаш, Iажаш ба, шера проекта низаца 60 эзар тонн сом хьалуш. Иштта теплични комплекс я 30 га боарам болаш, дулх дIа-хьа нийсдеш йола комбинат, мола хий чудотташ йола завод «Аква Триумф». ХIаьта туризма даькъе аьлча, массахана болх беш йолча туристско-рекреационни гIишло «Армхи» вIаштIехьаяьккха уйла йолаш йоккхий проекташ я: салаIа цIенош, отелаш хьаерцеи, лоаман-когсоалоза никъи, муша никъи, шана дворец, гольф-клуб ерцеи. Иштта кхы а дукха проекташ я хIанзле салоIача наха Iалашъеш», — аьнна дийцар министра.\nУмалата къамаьл чакхдаьлча, ГIалгIайченца цIенхашта чам болаш бизнес-къамаьл дир гулбеннараша. Массехк швейцарски инвестораша дакъалаца чам ба шоай аьлар министра хьоаха мел даьча гIулакхашкахьа а медицина оагIорахьа а ГIалгIай Мехкаца бувзам лелабеш болх бе.\nДIахохьоргболча балхацара бувзам чIоагIбе а, массайола оагIув тахка а гурахьа дувла аьнна, ГIалгIай Мехка дIабийхар Мехкдас Баматгире Юнус-Бека Швейцарера хьаьший. «Тхо санна лоамарой ба швейцарцаш а, шун а да тха санна хьаьша лархIар лакха боарам болаш. Цудухьа, гурахьа тхоай мехка укх тайпара вIашагIкхетар вIаштIехьадоаккхаргда оаха Швейцарерча хьаьшашта», — аьлар Евкуранаькъан Баматгире Юнус-Бека.\n← Тархьара даькъе керда мул баккхар\nЧахкнаькъан Идриса СаIида тIеххьара таржамаш →


Венехь депортаци дагалоцуш хIоттийначу барамехь даьккхина сурт\nМатериалан автор Мамсуров Аслан, "Кавказ.Реалии"\n"Махкахбаьхначийн иллеш" – ишта цIе йолуш дагалецамийн суьйре дIаяьхьира Венехь, Австрехь бехачу нанойн Юкъаралло вовшахтоьхна йолу. Нохчийн а, гIалгIайн а къаьмнаш махках даьхначу денна леринчу барамехь дакъалоцуш вара 150 сов стаг. Венехь беха нохчий боцурш а, меттигера бахархой а, кеп-кепарчу пачхьалкхан хьукматийн векалш а цхьана баьхкинера суьйрене.\nМаршалла хоттуш, дош аьллачу гIалин гуламан депутато, бакъонашларъярхочо Флорианшутц Петера билгалдаьккхира, шайн пачхьалкх кхиорехь нохчийн диаспорас къахьоьгуш хилар а, шайн ма-хуьллу нохчий интеграци ян гIертар а. Венин мэран Лудвиг Михаилан цIарах баркалла а олуш, маршалла делира цо гулбеллачаьрга.\n"Тахана вай кху чохь гулдаларан бахьана сингаттаме делахь а, хIокху барамо дозалла а, дегайовхо а ло. Шайн исторехь дуккха а халонаш лайначу нохчашна, Австрехь тховкIело карийна, дуккхаъ а къаьмнаш шена чохь дехачу пачхьалкхан цхьа дакъа хилар ду дозалла ду", - элира Флорианшутца.\nМахкахдахаран беха йилбазмохь\nМеттигерчу имама Басханов Iелас депортацехь кхелхинчарна доIа а деш, йолийра суьйре.\nЦул тIаьхьа Францехь вехачу историко Вачагаев Майрбека къам махках даккхарх а, депортацин тIаьхьенех а дийцира. Нохчийн маттахь дара цуьнан вистхилар. Ткъа нохчийн маттах кхеташ боцчу нахана немцойн матте гочдинера хIораннан а рапорташ.\nФранцехь веха нохчийн историк Вачагаев Майрбек\nДепортаци дIахьочу заманчохь хиллачу тишачу хьолах а, Юккъерчу Азе а, Сибрех а нах дIатарбарх а дийцира Вачагаевс.\n"1944-чу шеран Заздоккху-беттан 21-чу дийне кхаччалц бахбеллера бохийначу нехан некъ. Хьалхара вагонаш дIакхачийра Зазадоккху-беттан 12-чохь. Тиф олу лазар текхира оцу некъаца дуккхаъчара, шелонах а, мацаллех а баларш хилира. Некъан йистехь цIерпошт сецначу заманчохь дIабухкуш хиллера белларш, вагонна пхи ша бен гена бовла бакъо ца лора нохчашна. Яккхийчу цIерпоштан социйлашкахь ведаршкахь хьакханан жижигах йина йовха чоьрпеш лора нохчашна оьрсийн эскарша, бусулба нах сийсазбеш. Уьш тешна хиллера, мацалла хьоьгучу цара хьакхин жижиг дуур ду аьлла", - дийцира историко.\n"Къоман мостагIий санна тIеэцна хиллера керлачу меттигехь нохчий. Цундела цецволийла дац, хьалхарчу шина шерачохь нохчашлахь дуккха а нах баларна.\nСоветан пачхьалкхан НКВД-н архиверчу зерашца, 1945-чу шеран ГIадужу-беттан юьххьехь, махках ваьккхинчу 650 эзар нохчех а, гIалгIайх а висинарг хиллера 405 900. Ирча хьал лаьттара вайнахехь", - аьлла, тIетуьйхира Вачагаевс.\nВенера дагалецамийн суьйре\nИсторико дийцарехь, Советан пачхьалкхан официалан хьосташа Iорадаьхначу терахьашца къоман кхоалгIа дакъа хIаллакхилла 13 шаре яхъеллачу депортацехь.\nТкъа бозуш боцчу талламчаша дIахьедо, доллу нохчийн къоман ах дакъа цунах дIадаьлла бохуш. И бохург ду, Советан пачхьалкхо нохчашна дуьхьал динчу оцу къизачу зуламехь хIора шолгIа нохчо велла хилар.\nХьайбах – дIа ца йоьрзу чов\nНохчийн гоьваьлла поэт, Берлинехь веха Бисултанов Апти веанера дагалецамийн суьйре. "Хьайбах" цIе йолу, 90-чу шерийн юьххьехь Нохчийчоьнан пачхьалкхан совгIат дина шен поэма дIайийшира цо. Бисултановс поэма йоьшура Курбанова Аминас немцойн матте гоч а еш.\nПоэт Бисултанов Апти а, гочдархо Курбанова Амина а\n700 сов маьрша бахархой багийначу лаьмнашкарчу Хьайбахех лаьцна йиш лекхира Нидерландашкара еанчу хьешо, йишлакхархочо, композиторо Саитова Луизас. Цо дIааьллачу эшаршкахь депортацин лазам хилла ца Iара, тIаьххьарчу шерашкахь нохчийн бераша лайна тIемаш а цхьана бара.\nКомпозитор, йилакхархо Сатуева Луиза\nТезетан барамаш йоллу Европехь бара\nКху деношкахь йоллу Европерчу мехкашкахь дагалийцира депортацин шераш, цигахь белларш, митингаш а хIиттош, сагIанаш а дохуш.\nМасала, нохчийн диаспорийн векалш митинге бевллера Францехь а, Германехь а, Норвегехь а, Польшехь а, ишта кхечу пачхьалкхашкахь а.\nШоьтадийнахь Францехь дIаяьхьира Европерчу нохчийн ассамблейс вовшахтоьхна конференци. Ткъа кIирандийнахь Парижехь йоккхачу митинге бевллера Европан мехкашкахь беха нохчий а, гIалгIай а.


ГIалгIай шу-кад — Сердало\n22.04.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nГIалгIай къаман хозеи, дикеи гIулакхаш дукха да. Къаьстта хьаьшан гIулакх дар чIоагIа лерхIаме да, лаьрххIа цу гIулакха лоаттадеш хьаьша-цIа а да. ЦIаьхха нийсвеннача сага, хьашаи-даьнеи аьнна лоаттадеш даа хIама хул, нагахьа из хьаьша сиха вале, катехха хIама а кхаллийта из вохийтаргволаш. Хьаьшан лерхIам геттара лакха ба, цар бехкага, бахарга-бахкарга хьажжа ду царна деш дола гIулакх: дайгIдар — котамаш йоаяр, юккъердар – москала боргIал ер, тIехдар – устагIа бер. УстагIа венача хьаьшан бехкага хьежжа цIунто бале а, тоа бале а, ка бале а, кхохка бале а був.\nДукхагIйолча хана урс хьокхаш бола устагIа моллагIа бале а, из тулабаь баьлча, цох нийсса аханех маьженаш йоах. Эггара хьалха гIогIахьар ха хьадоаккх, тIаккха гIогIа ностеи, гIолга ностеи вIашагIкъоастаю, царех кхо маьже хул. ДIахо тIаьнахар пхандар хьадоаккх, тIаккха бийностеи чIийностеи вIашагIкъоастаю, царех а кхо маьже хул. Цхьан пIендарех шишша е кхоккха пIенда боаккх устагIан боккхалга хьежжа, пхорагIча букъах шиъ-кхоъ дакъа доаккх, бIарчча болча тайпара цар тIа думии накхеи IотIадул – уж ах устагIах яьха маьженаш я. Вож ах устагIа шоллагIча гIогIагара ха хьа а даьккхе цхьан сага хьаэцаргйолча боарамегIа чIегилг а йоаккхаш догарца оатт. Тарлой шин яь чу кхехкаду из дулх шоайла вIашагIаургдоацаш – маьженаш цхьаннахьеи, аьтар цхьаькханахьеи. ДIахо дика марца а марце къаьсттача яь чу кхаол корта.\nДулх хьадаьлча, дехье хьаьшашта хьалхашка шу Iооттаду шийца новкъост а волаш 18-20 шу даьнна хургволча тIахьовза, дIахо геттара чехка гата IотIа а дилле хьаяй лоа мо кIай герми хьокх ишта а цIена долча цу тIа. ДIахо чувоагIа бе доаллаш къаьга геза таз, гIумагIа а долаш, балама тIа уллаш гата а долаш берашха зIамига саг. ВоккхагIчунгара доладай хьаьшашка кулгаш дулийт цо, ше кулгаш дилла воаллаше кIаьнка дIадаларга а ца хьежаш хьалхагIа кулгаш диллачо цун балама тIа улла гата дIа а ийце кулгаш докъаду. Цо ше ваьлча Iоахо лу гата. Кулгаш дулаш воаллача сага товчча тайпара кIаьнка хий IотIа а дохийташ, вокхар а цхьа тIадам арахьа Iо ца божийташ боккъала дика чакхбоал из болх.\nЦу сахьате чувоагIа лакхе уллаш ха а долаш, тIера Iи хьалъухаш, чIегилг йоаккхаш аьтача дулхах кхехка дахчан оаркхув-таьркх бе а доаллаш тIахьовз. Цо из Iооттаду шун тIа шоллагIа вагIачоа нийсса духьал, цу сахьате новкъосто чудахь цхьаькха оаркхув. Из Iоахо оттаду тIахьовза, цу чура дулх маьженех дар да. ДIахо дахь москала боргIал чуулла оаркхув, из юккъе Iооттаду, эгIе-магIе кагий котамаш оттаю, маькх, хьалтIамаш, берхIа, тух, бурч, кхыйола хIама Iоотта а яй, хIараненна хьалхашка дулх, кхы хIама хьачуюлларгйолаш оаркхингаш оттаду чудадаш мIареи, Iаги, урси долаш, иштта массанена хьалхашка дукха доккха доаца кулгах хьекха гата дул.\nТIахьовза шуна юхера дIахо вала ца везаш цун эшача тайпара хьувза беза арахьара хIама хьатIаяхьараш. Шу кийчдаь даьлча оал хьаьшашка бIарг кхоабаш латтачо, жи бисмал деша. Тхьамадас бисмал деша, цигга шоллагIа вагIачо хьа а ийце ха магIа вагIачоа хьалчудул, (устагIан маьженех тIех лоархIа дакъа да из). Цо цкъа-шозза кхаллал дулх а даьккхе из хьалчудиллачоа Iочудул, вокхо тхьамада яьккхачул шозза зIамагIа хIама а яьккхе кхоалагIа вагIачоа дIачудул. Цо дукхагIйолча хана хIама ца йоаккхаш оаркхо чу дIачудул ха, тIаккха шоллагIа вагIачо ше даьккхача дулхах ах цун дIачудул. Иштта боккъала эздий хIама даа болалу шунхой.\nХIама диа хьаьший боалачахьа баьлча, – из я хIама дуаш шун тIа йоаккха ха кхаь даькъе йийкъача, ши дакъа даьлча – цу хана дилла хьая оал шунахоша, тIаккха боккъала чехка чу а дай кортеи, накхеи, думии Iоовттаду, дахчан чамешка дилла а чуяхь. Кхы хьалхагIа чуя бокъо яц уж маьженаш а дилла а, хIана аьлча уж чуеначул тIехьагIа шоаш хьаийцар дIакхоачаелга мара кхы хIама хьаэца бокъо яц шунахой. Иштта да къаман Iа́дат.\nШун тIа хIама дуаш багIачарга бIарг кхоабаш латтачо оал:\n— Жи, думех хIама яккха, кхозза думий кхаллар бIаргаштеи хьаьнеи дика да. Мацхилгах (корта) а яккха хIама, из кера дика да. Наькхах а даккха дулх, из а сийдолаш маьже я.\nШунхоша шоашка я́хар а дий кортеи, накхеи, думии кхычахьа багIачарна дIадохьийт, тIаккха дилла а мале хIама диэ бовл. Цигга дуIа а дий алхьам деш. Иштта чакхбоал шун тIара хьалхара болх.\nТIахьовз ший новкъосташца шу доасде волалу, тхьовра хинна кIаьнка таз, гIумагIа, гата дахьаш юха чу а вай хьаьшашка кулгах хий кхорзийт.\nДIахо дика пахашк а хьакхе шу цIена а дай чаьцара юахIама оттае йолаю. Эггара хьалха датта даьтта тIахьакха лоа мо кIай чIаьпилг оттаду, дIахо кIодар сискал, модз, дуга, масса тайпара гаьн тIара сом, кхы кагий хIама оттаю, топпара чамешка чай а дотт.\nБоккъала эздий чаьцара хIама а йиэ, фусам-даьшта а, гIулакх даьча кагийча на́ха́ а баркал аьле хьаьший чуболх. Цу тайпара гIулакх ду мехка тIех лерхIам болча на́ха́.\n№ 61 (12196), шинара, 23 апрель, 2019 шу / вторник, 23 апреля 2019 года\n← Берий Iилман конференци\nТОРТ ВОЗДУШНЫЙ КЛУБНИЧНЫЙ


Политикан тутмакхаш маьршабахар доьхуш митинг хилла Москох\n"Репрессеш, ницкъбар доцчу Оьрсийчоьнехьа" цIе тиллина Москохарчу Сахаровн цIарахчу проспектехь кIирандийнахь Iедалан пурбанца митинг дIаяьхьира оппозиционераша а, бакъонашларъярхоша а. Интерфаксан корреспонденто дийцарехь, митинган декъашхоша резолюци тIеийцира, ницкъаллийн структурашка нахана тIехь Iазап латтор дитар а, политикан бух тIехь чохь латтош болу тутмакхаш маьрша бахар а тIе а дожош.\n"Оха тIедожадо политикан тутмакхаш, мацалла кхайкхийна Сенцов Олег а, Титиев Аюб а, кхиберш а дIахецар, пачхьалкхана муьтIахь долчу хаамийн гIирсашка харцдерг а, пропаганда а яржор а дIалакъор", - аьлла, дIахьедора "Адамийн бакъонашкахьа" боламан хьалханчас Пономарев Левс. Цо иштта элира, пачхьалхкан Оьрсийчоьнан Де герга кхочуш хиларца шаьш митинг вовшахтоьхна хиларх, шаьш "Iедалан урхаллехь болчара дIахьочу политикана резацахилар" дIахаийтархьама.\nМоскохарчу полицин зерашца, акцехь дакъалаьцна 1700 стага. Ткъа митинг вовшахтоьначеран терахьашца, 2-5 эзаре кхаччалц нах хилла цигахь гулбелла. Акцехь хилира политик Гудков Дмитрий а, яздархо Улицкая Людмила а, бакъонашларъярхо Ганнушкина Светлана а.


Хасавюрт-кIоштан куьйгалхо юьхьарлаьцна Кадыровс\nНохчийчоь - Кадыров Рамзан, Дечк12, 2014\n Хасавюрт-кIоштан куьйгшалхо емал веш дIахьедар дина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Иза бехке веш ву цо коррупци лелорна а, наркотикаш яьржорна а, тIемалойн боламна гIо дарна а.\nХIинццалу цу тайпа емал деш къамел луларчу Дагестанна дина дацара Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Цуо динчу дIахьедарна терго ян хьакъ ду низамхойн, хIунда аьлча, цхьан даржхочо бехке веш ву кхин даржхо, цуо луьра низамаш дохош ду аьлла. Хасав-юрт кIоштан куьйгалхо Умаханов Сайгидпаша а, кIошта полицийн хьакам а бехке вира, цара коррупци яржош хиларна.\nОцу кIоштера йогIуш ю аьлла хета Кадыров Рамзанан Нохчийчу наркотикаш а, корта бахош кхийолу хIума а, герз а. Оцу кIоштехь Iедалш ледар хилар бахьанца, цуо бахарехь тIемалошца болу къийсам ма хетта дIахьош бац. Иштта, Кадыров Рамзана билгалдаьккхина Хасав-юрт кIоштан куьйгалхочуьнна уллера гергар стаг тIемалойн боламехь эмир хилар.\nХасав-юртахь бехаш болу нохчий тIетов Нохчийчоьнан Iедалан гIента дас дуьйцучуьнна. Оцу кIоштера цхьана оьвларчу ишколехь хьехархо волчу Салавдис иштта элира Маршо радиога.\nСалавди: «Рамзана ма бохху ду иза. ду дера. Коррупци йолу дукха хан ю. Ша дIахьедар деш ма элира цуо, Хасав-юртахь, цхьа эккхийтина аптека яра наркотикаш юхкуш йолу. Нохчийчуьра баьхкинчарний бен юхкуш а ма яцара цара иза. Дагестанхошна юхкуш яцара. Наха сагатта до оцу хIуманна. Цхьа а некъ бац табеш, дарбан хIусамаш а яц. Ша ерг йохийна ю».\nХасав-юрт кIоштан Iедалша, шаьш долчохь экономикан кхиамаш ца хилар бахьан, уллехь Нохчийчоь ю аьлла инвесторош ца боху аьлла. И хIума гуттара а ца тайна Нохчийоьнан куьйгалхочуьнна. Кадыров Рамзана дина долу и дIахьедарш республикан низамхойн урхаллийн куьйгалхошца хиллачу цхьанакхетарехь дара.\nЦарна тIедожийна цуо, къаьстина Гуьмса а , Ножай-юрта а кIоштийн полицийн дакъошна, Дагестанца долчу дозанехула дIай-схьай лелачу нахана беш болу талламаш чIагIбан беза аьлла.\nЖирафна сагатдо Кадыровс\nЗабарш ян дог ца догIу нохчийн


Ӏабдул-Ӏазиз ибн Мухьаммад — Википеди\nӀабдул-Ӏазиз ибн Мухьаммад\nӀаьр. عبد العزيز بن محمد بن سعود\nхьалхара СаӀудийн пачхьалкхан эмир\nМухьаммад ибн СаӀуд\nСаӀуд ибн Ӏабдул-Ӏазиз\nВооружённые силы Саудовской Аравии[d]\nӀа́бдул-Ӏази́з ибн Мухьа́ммад (1720 — гуьйре 1803) — хьалхарчу саӀудийн пачхьалкхан шолгӀа урхалча (Дирийн эмират) (1765—1803). Мухьаммад ибн СаӀудан воккхаха волу кӀант а, когаметтаверг а.\nШен да дийна волуш дуьйна Ӏабдуль-Ӏазиз ибн Мухьаммада дакъалецира йисташкара Ӏаьрбийн тайпанашна тӀелетаршкахь. 1755 шарахь цуо схьаяьккхира Хураймалу, ткъа 1764 шарахь шен ден меттана бӀаьччал лелош наджранхошца хиллачу тӀамехь.\n1765 шарахь шен да веллачул тӀаьхьа Ӏабдуль-Ӏазиз ибн Мухьаммад хилира Дирийн эмиратан керла урхалча а, имам а.\nШен ден мехкаш дахаран политика дӀаяьхьира. Хьалхарчу шерашкахь керлачу эмира Ӏабдуль-Ӏазиз ибн Мухьаммада схьаяьккхира Вашм а, Судайр а, къардира цхьа дакъа кхерста тайпанаш субай а, зафир а, дезийтира шен байӀат дайта Касима доккхаха долчу декъе.\nӀабдуль-Ӏазиз ибн Мухьаммад дӀабаьхьира тӀом Эр-Рияд эмиратан дуьхьала. Цхьаьна тӀамехь вийра Даххам ибн Даввасан ши кӀант, цул тӀаьхьа къена эмир вуьйхира. 1773 шарахь СаӀудгӀеран эскар герга кхаьччи эмир Даххам ибн Даввас ведира шен доьзалца Эр-Риядера, ткъа цунна тӀаьхьа бахара дукхаха болу гӀалин бахархой а. СаӀудгӀар тӀом ца беш дӀалецира яссаелла гӀала. Цул тӀаьхьа Дирийн эмират коьрта ницкъ хилира Недждехь.\nЭр-Рияд йоьжначул тӀаьхьа СаӀудгӀеран коьрта мостагӀ хилира Диламан а, ерриг Эль-Харджан а эмир Зайд ибн Замиль. Наджранхошца аьттонза барт бан гӀоьртина, эмир Зайд дӀакхийтира ваххьабийгӀарах, амма сихха ямартло йира царна. СаӀудгӀеран кхин мостагӀа — бану халид тайпанара Арайар, цӀеххьана велира, дирийхоша цуьнан махкахь питанца вовшашца нах эгӀийра, мостагӀа гӀелвеш. Изза хьал хилира Эль-Харджехь Зайд ибн Замиль 1783 шарахь вийначул тӀаьхьа.\n1783—1786 шарахь Недждехь чӀогӀа йоьӀалла хӀоьттира, цуо мацалла хӀоттийра. Ваххьабийш гуо бина Эль-Хардж декъаза хьолехь яра. 1785 шарахь Дилам штурм йина яьккхира, эмир Барак ибн Зайд а, цуьнан агӀончаш а байира, ткъа бахархоша байӀат дира Ӏабдуль Ӏазизан. Оццу шерашкахь куьйга кӀела ялийра СаӀудгӀарна Эль-Афладж а, Эд-Давасир а.\nЦу тӀаьхь юккъера Ӏаьрбийчоьнан латтанийн консолидаци Эд-ДирӀан гуонахьа чекхъелира. Амма цхьаццанхьа гӀовттамаш-м хилира, меттигера эмираш лара мегар дацара СаӀудгӀеран мостагӀий. Берриш уьш бара ах маьрша вассалаш, я Ӏабдуль-Ӏазиза хӀиттийна куьйгалхой.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ӏабдул-Ӏазиз_ибн_Мухьаммад&oldid=2890031»\nБинарш 1720 шарахь\nБелларш 1803 шарахь\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 7 апрель, 13:59.


Бераш – вайн кхане » Нийсо-Дагестан\n29.05.2019 353 0 niyso\nДуьненанюкъара бераш лардаран де – уггар а ширчу дезчудийнех ду. Иза дерриге а дуьненахь билгалдоккхуш ду 1950-чу шарахь дуьйна. Бераш лардаран де – иза уггар хьалха, берийн бакъонаш ларъяран г1уллакх баккхийчара шайн тидамехь латто дезар ду. 1959-чу шарахь ООН-о т1еэцна беран бакъонийн Деклараци. Оцу юкъаяханера берийн бакъонаш ларъярехь дай-наношка, пачхьалкхан органашка, меттигерчу 1едалшка, правительствошка, правительственни йоцучу организацешка кхайкхам беш йолу статьяш. Оцу хьокъехь ООН-о 1989-чу шеран 29 ноябрехь т1еэцна Конвенци. Цуьнан буха куьйгаш яздина дуккха а болчу мехкаша, шайна юкъахь хьалха хилла СССР а йолуш.\nАмма цхьатерра дац оцу махкашкахь берийн бакъонаш ларъяр, церан доладар. Хила дезачу т1ег1анахь дац и г1уллакх д1ах1оттийна, халахеташ делахь а, вайн махкахь а. Цунна тоьшаллаш к1еззиг дац. Цундела хила тарло х1ора шарахь берийн кхиаран терахь лаг1луш хилар. Бакъду, Россехь берийн бакъонаш ларъеш арахецна Федеральни Закон ду – «Российски Федерацин беран бакъонийн коьртачу гарантийн хьокъехь» долу.\nДуьненаюкъара бераш лардаран денна лерина Россехь д1ахьо тайп-тайпана мероприятеш. Цига коьртачу декъана кхайкхина хуьлу бобераш заь1апхой, г1ийлачуй а, баккхийчуй а а доьзалшкара бераш.\nБераш – вайн кхане ю, вайн хиндерг. Церан г1айг1а бар, доладар, церан бакъонаш ларъяр т1ехь ду массарна а.


ХIун къевсина футболан майданахь оьрсаша а, нохчаша?\nОхан-бутт 14, 2017\nЕарийдийнахь Москох Нохчийчуьрчу пачхьалкхан университетан футболистийн Уралерчу федералан университетан тобан декъашхошца матч йоьдучу заманчохь вовшахтийсадаларш хилла.\nYoutube-хь яржийначу видеотIехь къеггина гуш ду, буьрканах ловзучу хенахь цхьана тобан футболисто вукху командерчу ловзархочунна хича а йой, цул тIаьхьа боллу ловзархой тIе а тасабелла, летарш жигардовлуш.\nДов къасто юкъабогIу полисхой. Летарш совцийначул тIаьхьа а, вовшашка баганаш лееш, дехха лаьтта дов, ца дуьжуш.\nФутболан майданара араволуш гуш ву оьрсийн тобан ловзархо, летаршкахь йохийна, цIийх юьзна бат а йолуш.\nТIаьхьо зорбанашкахь йовзуьйту лазийначу футболистан цIе а.\nИза ву Тарасов Александр.\nЛоьраша чIагIдарехь, туьта-хье а лазош, мара а кагбеш, чевнаш йина футболистна. ДегIатIехь кхи гуш томмагIаш дацахь а, Тарасовс балхабо шен сагатден букъ а, чо а.\nМоскох дарбан хIусамехь Iилла висина Тарасов.\nУралерчу футболан тобан пресс-атташес Зорапетян Павела дийцина цуьнгарчу хьолах лаьцна "Чемпионат.сом" хьостане.\nЗорапетяна бахарехь, Уралан ловзархочо нохчийн тобанара тIелатархо тIех шога тIелоцура хIоразза а.\n"Ирча сурт дара и!"\n"Нохчо дера дIатеттира уралхочо, ткъа вукхо буйнашца дуьхьало йира. ТIаккха шина нохчочо тIелатар дира Тарасовна. Шина гIентара ловзархой: нохчий а, оьрсий а майдана схьа а хьаьвдда, латарш долийра. Мийраш беттара вовшашна тIе. Ирча сурт дара и!"\nИштта дуьйцу хилларг шен бIаьргашца дайначу Уралан тобан пресс-атташес Зорапетян Павела, юх-юха карзахе.\nХьалхарчу таймехь УрФУ-н кхи цхьа ловзархо Ярмошенко Антон а лазийна дарбан цIийне кхачийра.\n"Нохчийн ловзархой дукха дера, шога ловзура йоллу матч чекхъяллалц. Ас боху, ирча сурт дара майданахь хIоьттинарг. Юкъалилхинчу полисхошка а ца къасталора уьш дIаса", - дийцина Зорапетяна.\nШайн агIор, Нохчийчуьрчу студентийн командан векало Навурбиев Алика а бакъдо, дов долийнарг УрФУ-н ловзархо хилар.\n"Тхо Москох буьрканах ловза даьхкина дара, амма тхешан сий цхьангга а дойуьйтур дац оха"\n"ВидеотIехь гуш ерг цхьа жима кийсак бен яц. Соьга дийцира бераша, Екатеринбургерчу ловзархочо тхан накъост дIатеттира бохуш. Цул совнах, юьхьанца дуьйна, маьттаза къамелаш деш хилла цара, къоман сий дойу дешнаш олуш, тхо сийсаздаха гIерташ.\nТхо Москох буьрканах ловза даьхкина дара, амма тхешан сий цхьанга а дойуьйтур дац оха", - иштта къамел дина Нохчийчуьрчу университетан футболан ловзархочо Навурбиев Алика.\nПолисхой шен хенна югIагIортар бахьана долуш, шина тобанна юкъара дов кхи гена ца долуш, вовшашна кхи тIех зенаш ца деш дирзина.\nКъаьмнийн студентийн футболан лиган президенто Стукалов Андрейс, билгладьаккхина шен Инстаграмерчу агIонтIехь, дукха хьолахь, иштта кегийрхошна юкъахь дIахьочу матчехь гуттар бохург санна хуьлуш хилар цу кепара инциденташ.\nМаршо Радион таро хилира Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан Свердловск кIоштарчу официалан векалца Мамаков Салавдица футболисташна юкъахь иккхинчу конфликтах лаьцна дийцаредан.\nЦунна хетарехь, нохчийн ловзархойн собар цатоар, оьрсийн футболхоша шайн меттийн долацадар бахьанашца гIаьттина ду и дов.\n"Спорт - спорт ю, цундела иштачу меттигашкахь майралла къовсар, латар хила ца дезара" \nМамаков: "Суна иза, бакъдерг аьлча, телевизорчохь бен дуьйцуш хезна а дац. цигахь хIун хилла хууш дац, ма -дарра аьлча.\nВуьшта, суна хетарехь, цигахь дерг хIун ду хьуна аьлча, гIазакхийн шайн меттан дола деш ма баций, наггахь ала цадезарг олу цара, цундела иштта и алар бахьанехь дош дашах тасаделла хиллий-те аьлла хета суна.\nОцу оьрсийн ловзархочо цатовриг аьлла, доладделла аьлла моьттуш ву-кх со церан дов. Бакъдерг аьлча, спорт - спорт ю, ловзар ма дуй и, цундела иштачу меттигашкахь майралла къовсар, латар хила ца дезара". \nИштта Маршо Радионо масийттазза гIоьртира Нохчийчуьрчу университетан футболан тобанца а, УрФу-н ловзархошца а зIе таса, хиллачун ма-дарра дуьхье кхиархьама, амма телефон схьа а эцна, жоп ца хазийра тхуна.


Дарбанхочунна тIевахначу шина нохчочун юьхьъяьхна "Грозный" телеканалан эфирехь\nНохчийчуьрчу Энгель-Юьртара шина вахархочуьнгара бехкаш даьхна "Грозный" пачхьалкхан телеканалан эфирехь, ГIебарта-Балкхаройчуьра "хIумахуучунна" тIевахна аьлла. Сюжетехь чIагIдарца, луларчу республике ваханера и шиъ шайн доьзалийн дахар нисдан лаам болуш.\n"Грозный" ЧГТРК-н инстаграмерчу агIонехь хIоттийначу исс минотехь йолчу сюжетехь дуьйцу, лаьцначех цхьаъ шен дIаяхана хIусамнана юхаяло лууш хилла, шолгIаниг – "ша аьллачунна тIехь йоцу йоI меттаялон" лаам болуш хилла бохуш.\n"Ламастехь йоцчу кепашца шен доьзалан аьтто бан дагахь хилла Адаев Хьусайн. Цундела шен юьртахочуьнца ГIебарта-Балкхаройчу Заурбек цIе йолчу "хIумахуучунна" тIевахана хилла иза. Декъазчу безаман истори ю", - боху сюжетехь авторо.\nВидео тIехь гойту меттигера ши вахархо, иштта Iеламча, исламан медицинан Центран коьрта говзанча Эльжуркаев Адам а. Цаца болу кораш долчу хIусамехь бу уьш. Роликехь дуьйцу, Эльжуркаевс "профилактикан" къамел дира цаьрца, бехкебийраш кортош охкийна лаьтташ бу.\nГеотего гайтарца, Серноводск олучу эвлахь ду и гIуллакх, тергам бина "Кавказский узел" ресурсо.\nНохчийчуьрчу бахархойн "сийсазе гечдар доьхуш" видеон тидам бира Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Комиссино шен дуьненаюкъарчу динан маршонех лаьцна 2021-чу шарахь арахецначу рапортехь. Талламан авторша хьийхира Вашингтонна, хьалхо ЧГТРК "Грозный" телехьожийлан директор хиллачу, Нохчийчоьнан зорбан министрна Дудаев Ахьмадна дуьхьал санкцеш яха аьлла.


Пейсахова Анна, "Кавказ.Реалии"\nШен бераш марзошкара дIадоьху зудчо\nСоьлжа-ГIаларчу яхархочо Сосуркаева Лианас арздинера Шуьйтан кIоштан кхело дIадахначу шеран ГIуран-беттан 10-чу дийнахь бинчу сацамна, амма хIинца и сацам бакъбина Нохчийчоьнан Лакхарчу кхело. Цуьнан бераш цуьнга дIадаларх долу гIуллакх листар Шуьйтарчу коллегаша ханна сацор нийса ду, психологин экспертиза ян еза, аьлла Соьлжа-ГIаларчу кхелахоша.\nМайра велча, марвешица Ахмадов Сайд-Салахьца дисина шен бераш дIадоьху Соскуркаевас. Цо бахарехь, девашас цунах дIа ца кхоьтуьйту хьалхарчу классехь доьшуш йолу Ясмина а, кIант Рахьман а.\nБерийн шолгIа деваша – Ахмадов Сайд-Iабдулла – депутат ву Нохчийчоьнан парламентехь.\n«Шуьйтан кхело дов толлучуьра сацор нийса дац, психологин экспертизехула берашка соьца Iан лаьа я ца лаьа хатта деза бохург а нийса дац. Бераш соьга схьадала деза. Лакхарчу кхело бахарехь, сан бакъо ю кхело дов луьстуш лелочу кепах лаьцна лаьцна латкъам бан, амма бакъо яц сан экспертиза цаяйта. Суна дуьсург цхьаъ ду – вердикт кхоччуш араяккхаре сатийсар, цул тIаьхьа кхидIа а аьрзнаш дар», - боху Сосуркаевас.\nНанас тоьшалла до шен шина беранна етташ хиларх лаьцна, боху, шена уьш гойтуш а дац. Шо гергга ду бераш, шайна хуьлу са бахьанехь, дехоша шайгахь кхобу, элира берийн нанас.\nМайра велча, петар дIа а йоьхкина, ахча марзхошка дIаделла Сосуркаевас. Оцу ахчанах Соьлжа-ГIалахь цунна а, берашна а цIа оьцур ду, баьхна Ахмадов Сайд-Салахьа. Цо баккъал а дина цIа, амма тIеяздина иза шайн йишина, ткъа Лиана араяьккхина чуьра. Йисина Iен зуда яьлла берех, хаьдда рицкъанах а, хIусамах а.\nIедале а, муфтияте а дехарш дарх, хьал хийца ца делла. Ткъа стохка Зазадоккху-бутт бовш АхмадовгIара цхьана дезчу денна ши бер шайца дитар дехна зудчуьнга. Цул тIаьхьа кхин юха ца делла уьш нене.\nХьалхарчу кхело, бераш дIадахар луьстуш, тергамза дитина кхел йоьдучу юкъанна нанас уьш шеца дитахьара бахар. Амма дов сацийна, психологин экспертиза йина яллалц йолчу ханна.\nХIиттийна хеттарш ишта ду: «ХIун хьолехь бу берийн синкхетам? Нана муха тIеоьцу бераша, уьш мел дIаийна ду цунах? Бераша мел ларамбо девешин? Уьш ненаца дисахь, хIун зен хир ду церан синкхетамна? Девешица бераш дисаро зен дийр ду церан кхетамна я дац?»\nИшта хеттарш хIиттор харцо ю, ненан бакъонаш кхело шегара дIаяьхна а ца хилча, берашна ша массарел мехала а хилча, чIагIдо Сосуркаевас. Цо шен бен яц боху бераш кхетош-кхион, церан доладан бакъо.\nТергамза дитина Шуьйтарчу кхелахочо Гуциев Ислама Оьрсийчоьнан Конституцин 38-чу артикло бохург: берашна даха а, кхиан а йолу бакъо дегахь а, ненехь а хилар.\nАхмадовс кхелахошка даима олу, бераш ирсе ду шен доьзалехь, мел оьшург а латтадо ша царна, уьш нене дIалойла дац. "Кавказ.Реалиига" а элира цо изза: Сосуркавага дIа а делла, бераш юьстахдуьтийла дац шен, «нохчийн гIиллакхехь доцург» дойла дац.\nБетта чохь Нохчийчоьнан Лакхарчу кхело Шуьйтарчу кхеле кхачор бу шен сацам, цул тIаьхьа эсксперташа зуьйр ду хьал, хIиттийначу хеттаршца а догIуш. Берийн хьокъехь кхелан сацам хилла бер бац лаххара а шина-кхаа бетта чохь бен. Ткъа хIинца-м балхахь а бац кхелахой – тIебогIучу беттан 10-гIачу дийне кхаччалц карантинехь бу уьш.\nКъастонза дисина нанна бераш гайтар. Наггахь школе еъча, гора Сосуркаевана шен йоI, юкъ-кара гора воI а.\n"АхмадовгIарна со еаний хаъалц бен гойла ца нислора суна сайн ши бер, амма хааделча, сихха суна хьалхара довдадой, дIадуьгура, со йистхила кхиале. ТIаьххьара ши кIира хьалха гина суна уьш, шеко йоццуш гур дац хIинца нийсса баттахь, школа карантинехь ма юй, - дуьйцу Сосуркаевас.\nСосуркаеван адвоката бахарехь (кхерамзалла ца йохорхьана, ца йоккху цуьнан цIе), шегахь эксперто-психолога бина сацам боллушехь, ненах бераш дIа ца туху кхело. Психолого бинчу къастамо боху, ненах къастийна хиларна, сингаттамехь ду бераш.\nХьахаделира кхелехь, Ахмадов Сайд-Салахь кхело дина таIзар текхна вуйла а, цхьа зама хьалха федералан лехамахь лаьттина вуйла а. Дара кхелан документашлахь ялх шо долчу Рахьманна 2018-чу шарахь еттарх лаьцна тоьшалла а. Сосуркаевас бахарехь, вуьйцучу девашас йиттина хилла цунна. Делахь а Нохчийчуьра кхелаш яц цкъачунна берийн ненехьа.


Инфоурок / Начальные классы / Презентации / Презентация по чеченской литературе Хасмохьмад Эдилов\nКечйина: Презентаци кечйинарг Грозный-г1алара №1 йолу гимназин хьехархо Дударова Марита А. Эдилов Хасмохьмад\nПоэт, прозаик Эдилов Хасмохьмад вина 1922 шеран 16 ноябрехь Нохчийчоьнан Ачхой-Мартан районерчу ВалартIехь ахархочун Эдалан доьзалехь. Эдилов Хасмохьмада юьхьанца цIахь дешна. Юьртара школа чекхъяьккхинчул тIаьхьа 1936-чу шарахь хьехархойн училищехь а, тIаккха Нохч-ГIалгIайн АССР-н Халкъан дешаран комиссариатехь йиллинчу политпросвет школехь а дешна цо. 1941 – 1944 шерашкахь Эдилов Хасмохьмада белхаш бина Халкъан дешаран комиссариатехь школийн инспектор волуш а, республикански Халкъан кхоллараллин цIийнан инструктор волуш а, Ачхой-Мартанехь суьдан исполнителан даржехь а. Дуккха а тIаьхьа чекхъяьккхина Эдилов Хасмохьмада Нохч-Галгайн педагогически институтан историко-филологически факультетан оьрсийн меттан, литературин, нохчийн меттан, литературин отделени. Нохчийн халкъан барта кхолларалле чIогIа шовкъ йолуш хилла Эдилов Хасмохьмад. Цо дукха ешна къоман барта произведенеш, цаьргахула веана лорура цо ша исбаьхьаллин литературе а. Ша яздан волалуш Мамакаев Iаьрбис чIогIа гIо дина шена олура цо. Поэзехь шен хьехархо а лорура цо и нохчийн гоьваьлла волу поэт Мамакаев Iаьрби. Эдилов Хасмохьмад яздан волавелла 1937-чу шарахь, хьехархойн училищехь доьшуш волчу хенахь. Амма шина-кхаа шарахь а шен стихотворенеш зорбане ца елла цо, уьш ледара хеташ. Дуьххьара цуьнан стихотворени зорбанехь араяьлла 1939-чу шарахь. Кхолларалла а, Дахаран некъ а\nСийлахь-боккха Даймехкан тIом болабелча, Нохчийчоьнан яздархоша арахийцира “Фашисташна дуьхьал стихаш” цIе йолу книга. Оцу книги тIехь кхечу поэтийн стихотворенешца цхьаьна зорба тоьхна яра Эдилов Хасмохьмадан масех стихотворени а. Уьш яра: “ТIемало –хьоьга!”, “БIаьрзе стаг”, “Кавказан аьрзу”, “Суьрте”. «Кавказан аьрзу», «Суьрте» цIерш йолчу стихотворенешкахь Эдилов Хасмохьмада хIоттийна вайн Даймехкан сийлахьчу кIентан Советски Союзан Турпалхочун Нурадилов Ханпашин васт. Нурадилов Ханпашас шен къона дахар дIаделла Даймохк ларбеш. Ханпашина дукха безара ша кхиийна Даймохк, цуьнга ца лалора фашистски йовссарша иза аьшнашбеш. Шен лаамехь фронте вахана волу Нурадилов чIогIа летара мостагIех, цаьрга болчу цабезамех дуьзнера цуьнан майра дог. Луьрачу тIамехь цхьа эзар гергга фашист вожийра турпалчу пулеметчика. Поэта исбаьхьаллин васт хIоттош билгалдоккху къоначу тIемалочун бIаьхаллин хьуьнарш, Даймехкан а, халкъан а дуьхьа цо шен дахар дIадалар. Нурадилов Ханпаша шен са кхоош а, Iожаллех кхоьруш а вац. Иза Даймахкана орцахваьлла, хьашт хиллачохь Iожалла тIе эца кийча ву. «Ша винчу халкъана дахар дIаделла, герзаца Iожаллин тIаме дIахIоьттира» − боху стихотворени тIехь.\nЛирически турпалхочун кхоллам Даймахках, Лаьттах дIакъасталур боцуш бу. «Турпалхойн могIарехь» шен Iожаллин сахьт тIехIоьттича а, бовхачу безамах юьззина йолчу сирлачу ойланца боху цо»: «Чурта тIе яздан хьан баркалла оьшу, ирс къуьйсуш веллачун сий делахь, Латта!» Нохчийн къам махках даьккхинчу хенахь Казахстанехь цхьана муьрехь юккъерчун школехь хьехархо хилла Эдилов Хасмохьмад. Цул тIаьхьа цхьацца бахамаллин меттигашкахь белхаш бина цо. 1955-чу шарахь Алма-Атахь нохчийн маттахь арахеца долийна «Къинхьегаман байракх» цIе йолу газета. Оцу газетан редакцехь литературни белхахо хIоттийна Эдилов Хасмохьмад. Деган айамца болх бина цо газетехь. “Къинхьегаман байракх” тIехь кест-кестта зорбатухура нохчийн яздархойн произведенеш, керла очеркаш, дийцарш, стихотворенеш тIехь йолуш кечйора динна литературни агIонаш. Нохчийн яздархой кест-кеста гуллора газетан редакцехь, йийцаре йора керла произведенеш. Эдилов Хасмохьмадан поэтически говзалла кхиарехь мехала хан хилла иза. Поэта оцу муьрехь а язйина алссам произведенеш. Царах ю: «Даймехакан байракх», «Ненан ирс», «Билгало», «Буьйса», «Машаран урам», «Бер дийна нана», «Алжирка», «Дацоран байракх», «Апрелан буьйса», «Или», «Ло догIуш», «Бетпак-Дала есаллехь», «Ма кховдаде лазар». Тайп-тайпана чулацам бу оцу стихотворенийн, амма уьш массо а поэтан стихан говзалла шайца гучуйолуш ю. Масала «Или» стихотворенин строфаш: Илли кхобу шанийн бено, ТIулгийн матто ловзадо. Лаьмнийн бердийн апарино Iуьйдуш санна гIовгIа йо. Цинцаш детташ я мотт хьоькхуш, ТIулган пенаш къегадо. Шен гIовгIанца Iаннаш декош, ОьгIазе кхес гIиттайо. Цу гаттонехь арадолий, Цо шен чабол йохайо. Кхаьчча санна дикчу хьоле, Кура болар доладо.\nЭдилов Хасмохьмадан дуьххьарлера стихотворенийн книга араяьлла 1958 шарахь Нохч-ГIалгIайн книжни издательствехь. “Октябран серло” цIе йолу и сборник суперобложка а йолуш, хаза кечйина яра. Поэтан 45 стихотворений, шиъ поэмий яра цу тIехь зорбатоьхна. Сийлахь-боккха Даймехкан тIом болчу хенахьлера а, цул тIаьхьа махках ваьккхинчу хенахь Казахстанехь язйина а стихотворенеш яра сборника юкъаяхнарш. «Турпалхо», «Сийлаха» цIерш йолу поэмаш а яра. «Турпалхо» поэма теллинчара билгалдаьккхина иза «идейни чулацам кIорга хиларца, исбаьхьаллин агIонхьара дика хиларца, говза композици йолуш хиларца къаьсташ ю» аьлла. Оьрсийн Iилманча-геолог, географ Иван Васильевич Мушкетов гайтина поэми тIехь. Иза Казахстанан мохк толлуш, иза Iилманца цIинбан Iалашо йолуш ву. Мушкетов санна болчара шайн хьаналчу къинхьегамца караерзайо хьалха эрна лаьттина гIамарийн аренаш, йохку керла заводаш, лаладо болат, кхиабо бамба. Уьш бу заманан турпалхой, цара кхуллу керланиг, хаздо дахар. Къинхьегаман турпалхочунна хастам бо поэмин говза кхоьллинчу стихашкахь. «Турпалхо» поэма Эдилов Хасмохьмадан кхоллараллехь лиро-эпически жанр кхидIа а кхуьуш хиларан билгало яра. Стихийн, поэмийн хьалхара сборник араяьллачул тIаьхьа цхьа– ши шо моссаз дели керла книгаш арайийлина поэта. Царах ю «Лаьттан цинц», «Ненан безам», «Дуьненан юкъ», «Кханенга воьду», «ДоттагIийн дош», « Заманан лараш», «Баьццара алу», «Деган доккхадер», «Сан ирс», оьрсийн маттахь «Улица мира», кхийолу а поэтически книгаш. Поэзин эпически жанрехь кхиамца болх бина Эдилов Хасмохьмада. Зорбанехь арахецна цуьнан “Шиннан къайле”, “Аьчган борз”, “Турпалхо” цIерш йолу поэмийн сборникаш. Дика тIеийцира яздархочун прозехь язйина произведенеш: повесть “Кхиэл”, дийцарийн сборник “Акхаройн лорах”.\nЭдилов Хасмохьмадан кхолларалла шуьйра чулацам болуш ю. Иза нохчийн къоман дахаран дозанашкахь сецна вац. Тайп-тайпанан мехкаш, тайп-тайпанан дахаран хьелаш го вайна цуьнан произведенешкахь. Яздархочун турпалхой тайп-тайпанчу къаьмнийн векалш бу: нохчий, оьрсий, казахаш, гуьржий, украинцаш, алжирхой, немцой. Исбаьхьаллин дешан кIорггера говзалла яра Эдилов Хасмохьмадан. Къоман барта поэзина тIе а тевжаш, шел хьалхарчу нохчийн яздархошкара мехалниг схьа а оьцуш, шен исбаьхьаллин некъ биллина цо литературехь. Эдилов Хасмохьмадан стих нохчийн поэзин ламасташца йогIуш ю. Поэтически сурт кхолларан гIирсашца, маттаца, исбаьхьаллин басаршца чолхенаш яц, чуччахулу даьхна хIумнаш дац. Цуьнан произведенеш гIиллакх-оьздангаллин проблемаш ойбуш, дахаран кIорггера ойла йойтуш ю. Доккха гIуллакх дина Эдилов Хасмохьмада кхечу къаьмнийн литературин произведенеш нохчийн матте йохуш а. Цо гочйина луларчу къаьмнийн а, ойрсийн а поэтийн стихаш. Нохчийн матте яьккхина М. Ю. Лермонтовн «Измаил-Бей» цIе йолу поэма а, дуккха а кхийолу цуьнан стихотворенеш а. Эдилов Хасмохьмад кхелхина 1991 шеран 11 ноябрехь Соьлжа-ГIалахь. Эдилов Хасмохьмада шен исбаьхьчу произведенешца мехала хазна йиллина нохчийн къоман литератури юкъа.


ГIалгIайн протестан жигархоша сацийна мацалла хьегар\nМуфтиятан а, ГIалгIайчуьрчу тайпанийн Кхеташонан а дехаршца, хьалхо кхайкхийна хилла мацалла хьегар сацийна экстремизмана бехкебинчу гIалгIайн жигархоша. Фейсбукерчу шен аккаунтехь бина цунах лаьцна хаам адвокато Кодзоев Бориса.\n"Оха, бухахь куьйгаш яздинчара, официалехь дIахоуьйту, Саутиева Зарифа юха а колони схьакхачорца доьзна, кху беттан 16-чохь лаьцна мацалла юхайоккхуш хиларх. Оха мацаллин бойкот сацош ю тхоьга муфтиято а, юкъаралло а, ГIалгIайчоьнан тайпанийн Кхеташоно а, кхинболчу, тхуна а, тхан халкъан кхолламна а сагатдечу наха а динчу дехарна",- аьлла, яздина ду СИЗО-н куьйгалхочун цIарах лецна латточара дахьийтинчу кехата тIехь.\nДахначу шинарин дийнахь яздинчу кехатна буха куьйгаш яздина мацалла кхайкхийна хиллачу - Барахоев Ахьмада а, Чемурзиев Бараха а, Мальсагов Мусас а, Нальгиев Исмаила а, Хаутиев Багауддина а.\nЛоьрийн дехарца мацалла юкъахъяккха дийзира хьалхо Ужахов Малсаган а, Саутиева Зарифин а.\n"Кавказский узел" агенталле адвокато Абубакаров Мохьмада бинчу хаамца, кхелан кхеташонехь хила аьтто ца белира Барахоевн а, Чемурзиевн а, Ужаховн а, церан могушалла ледара хиларна.\nГIалгIайн жигархоша мацалла хьегарца доьзна ду аьлла, тешна ву адвокат, цаьргара хьал.\n2021-чу шеран Зазадоккху-беттан 10-чу дийнахь "гIалгIайн протестан" лидерех лору Саутиева Зарифа изоляторера цIахь латточу хьоле яьккхира Ессентуки гIалахь дов хоттучу Кисловодскан кхело. Амма прокуратуро и сацам латкъаме а баьккхина, хийцийтира Ставропол-мехкан Лакхарчу кхеле, ткъа 16-чохь Саутиева изоляторе дIайигира юха а.\nСтаврополехь тIеэцначу сацамна резабоцчу Саутиева Зарифин накъосташа, иза а санна, шайна тIехь ечу кхеле ийзийна, изоляторехь латточу гIалгIайн лидерша мацалла кхайкхийра, севцца шайга хоттучу девнан процессехь дакъалоцучуьра. Оцу хьокъехь фейсбукехула хаам баржийнера адвоката Дзугаев Билана.


ТIемалойн гергарнаш хьийзош, Израилх масал эца дагахь ву депутат Вахаев\nНохчийчоь - ТIемалойн ду аьлла дагийна цIенош. ГIура-бутт, 2014\nТIемалойн гергарчарна таIзар дарх лаьцна низам тIеэца мегаш ду Оьрсийчохь аьлла дIахьедар дина Пачхьалкхан думан депутат волчу Вахаев Магомеда. Цу хьокъехь Кадыров Рамзанца дагавала Iалашо йолуш ву иза. Вахаевс дийцарехь, цу тайпа нахана таIзар дар шуьйра лелош ду Израилехь.\nВахаев Магомед Пачхьалкхан Думан депутат ву. Оьрсийчоьнан лаккхарчу низамаш дохучу органехь кхерамазаллехула а, коррупцина дуьхьало ярехула а йолчу комитетан куьйгалхочун кагаметта ву иза.\nТеррорхой аьлла цо цIе тиллина болчу нехан гергарнаш махках бахар дог реза хиларца тIе а эцана, цу агIор болх бан дагахь ву депутат.\n«Газета.ру» интернет-порталана еллачу интервьюхь Вахаев Магомеда элира Кадыровс динчу дIахьедаршца догIуш долу низам гучудала мегаш ду Оьрсийчохь аьлла.\nЦкъачунна цхьана стага динчу зуламах гергарчара жоп луш, цо ма-аллара, террорхойн гергарнаш махках бохуш долу низам дац Оьрсийчохь. Цу хьокъехь Кадыровца дагаваьллачул тIаьхьа и тайпа низам кечдеш болх бан дагахь ву иза.\nВахаев шен интервьюхь дийцарехь, гергарнаш хIусамаш чура арабахар лелош ду кхечу пачхьалкхашкахь. Ша юьйцург кхиаме болх беш йолу «Израилан вариант" ю бохуш вара иза.\nИзраилера журналист, Кнессетан декъашхо хилла волу Тивияев Роберт Оьрсийчохь Дагестанехь ваьхна ву. Цо дийцарехь, жуьгташа террорхой лоруш болчу нехан хIусамаш йохош ю. Иза дале, хьалха кхелан сацам хила беза. Тивияевс дийцарехь, ма-моьтту атта а дац и тайпа сацам тIеэцийта.\nДелахь а, дуьненаюкъаралло емал деш ду муьлхха а массо а стаг жоьпе веш муьлхха а пачхьалкхехь лелош дерг. Цунах лаьцна дийцира, масала, Еарин дийнахь Москох хиллачу конференцехь бакъонашларъярхоша. Иштта Хьюман Райтс Вотч организацино емал деш ду иза элира цу бакъонашрларъярхойн вовшахтохараллан векло Локшина Татьянас.\nЛокшина Татьяна: «Тхан организацино цхьа а шеко а йоцуш емал до Израилехь цу кепара лелош дерг. Цул сов, оха емал до муьлхха а массо а жоьпаллехь бан гIерташ лелош дерг. Дуьненаюкъарчу низамашца дуьстича иза хила магийта йиш йоцу хIума ду».\nБакъонашларъярхоша дагадаийтира тIемалойн цIенош дагор Нохчийчохь дуьххьара хуьлуш ца хилар. "Мемориалан" гIандас Черкасов Александр элира Оьрсийчоьнан низамашца догIуш доцург лела дойтийла дац Нохчийчохь аьлла.\nЧеркасов Александр: «Иза тидам тIеозош сурт хила а мега, амма иза эвсара хIума дац, зулам дар доцург. Соьлж-ГIала Хеврон ткъа Москох Байталкъуддус йоцун дела, вай Оьрсийчоьнан низамашца лела деза. Ткъа Оьрсийчоьнан низамашкахь цхьана стага динчух массара а жоп луш хилар а, массерна а таIзар дар а дац».\nМоскох конференцехь дакъалоцуш яра "Гражданское содействие" олучу комитетан куьйгалхо Ганнушкина Светлана. Цо дийцарехь, сурт кхоллало Оьрсийчоьнан Iедалша кху дуьнентIерчу уггаре а вочу масаллашна тIегIерташ долуш санна.\nГаннушкина Светлана: «Хаий шуна, кху дуьнентIехь дуккха а вон масаллаш ду. Суна хетарехь, вайн пачхьалкхо къийса ца оьшура массо а хIумантIехь тIаьххьара меттиг яккха гIерташ. Со даиман а цец йолу Iамерко хIара дора ОвхIан пачхьалкхехь бохуш дуьйцуш.\nДика ду. Церан лелар во хилла ОвхIанистанехь. Политикаш лелориг ду спортехь тIаьххьара меттиг яккха вай гIерташ долуш санна. Иза во масалла ду, суна хетарехь. Суна иза дика цахета, иза меччахь хиллехь а - Израилехь , я кхечанхьа".\nТIемалойн гергарнаш хьийзош Израилх масал эца дагахь ву депутат Вахаев


Туьркойчоьно гIаш-эскар хьажийна Шема тIом бан\nШемин лаьтта тIе даьлла туркойн гIаш-эскар. Оцу хьокъехь хаам баржийна прессо, Туркойчоьнан тIеман министраллина тIе а тевжаш. Операцехь туркошца цхьаьна дакъалоцуш ду Шемарчу оппозицин дакъош а. Хьалхо дийцадаьккхира прессехь туркоша шайна гергарчу шемахойн дозанца лаьттачу курдойн ницкъашна тIе кеманашца а, яккхий тоьпашца а тохар дарх лаьцна.\nКхаарийдийнахь президента ЭрдохIан Реджепа хаийтира Туркойчоьно Шемин къилбаседанехь "Машаран хьоста" цIе йолу тIеман операци йолийна хилар. Оцу барамо шина мехкан дозанна кхерамзалла кхачор ю, аьлла хета Хонкарна.\nАл-Iарабийа телеканало, курдоша бовзийтина хаам баржийна, туркойн эскарша вийна шаьш долучуьра ши маьрша вахархо, 19 лазийна, аьлла.\nТуркошна дуьхьало еш, бевзаш боцчу Шемарчу ницкъаша 6 ракета тоьхна дозанерчу туркойн Нусайбан гIалина гонах, боху туркойн Anadolu агенталло. Иштта, курдойн "Шемин демократин ницкъаш" олучу тIемалойн тобано дозанерчу Эл-Хьасакехь цIе йиллина массех мехкдаьтта доккхучу меттигах, яздо оцу агенталло.\nШина пачхьалкхан дозанца лаьттачу мухIажирийн каппашкара нах - 100 000 стаг вара цигахь вехаш - бевдда тIамах.


Оьрсийчуьрчу кхелашкахь дресс-код юкъайоккхур ю\nОьрсийчуьрчу кхелахойн Кхеташоно низамаш кечдеш ду суьде вогIуш лардан деза, хаамбо оьрсийн кхелан а, нийсонан а информацин агенталло (РАПСИ). "Карарчу заманчохь оцу документ тIехь къахьоьгуш ю кхеташонан комисси", - аьлла, дIахьедина куьйгалхочо Мамонтов Виктора.\nХьалхо юридикан министралло дехар дира Федералан адвокатийн палатан президентан Пилипенко Юрийн кехатна жоп луш, оьрсийн бахархой кхелан гIишло чу боьлхуш церан духаран терго ян еза аьлла.\nМасална далийра Пилипенкос, Ленинградан кIоштахь пурстоьпаша кхелан кхеташоне теш чу ца витарх, цуьнан тIехулара куц бахьана долуш. Конфликт иккхира цу тIехула кхелан белхахошна а, адвокатна Голодович Лидияна а юкъахь.\nИшта, стохка аьхка Мордоверчу адвокатийн палатано статусах ваьккхира меттигера юрист, кхеле бакъахьа доцу духар а доьхна варна. БIаьргах маьлхан куьзганаш а доьхкина, майка а, джинсан пхьуйшаш доцург а, шорташ а йоьхна, бандана коьрта а тиллина веанера иза.


Коьртан лазарш долу нах кIезиг бу Нохчийчохь?\nНохчийчоь - дарбанцIа\nКоьртан лазарш долу нах кIезиг бу Нохчийчохь\nСербскин цIарахчу психиатрийн а, наркологин а института и талламаш 2005 шарахь бина. Цул тIаьхьа кхин бина а бац. Цундела, майрра схьаэца мегар ду и терахьаш официалан санна. Алтайн кIошт билгалъяьлла и цамгарш долу дукха нах болуш санна. Цигахь хIора 100 эзар вахархочун юкъахь 6 эзар ах эзар ца кхоччуш ву. Ткъа, оцу тептарехь уггаре а кIезга цамгарш ерш ю аьллачу Нохчийчохь и терахь цхьана эзаре а ца кхочу.\nНохчийчоьнан коьрта психиатре, профессоре Идрисов Кюрига хаьттира Маршо радиога, махкахь коьртаца цамгарш кIезга хилар мел бакъ ду аьлла. Иштта жоп делира цо.\nИдрисов: «Вайн цIахь тIемаш болчу хенахь, дуккха а психиатарш дIабахнера. Цундела, и цамгарш долчу нахана тIебаха лоьраш бацара. 2007-2008 шарахь дуьйна мелла а меттахIоьттина денъяла йолаелла вайн психиатрин сервис. Кхечу регионашкахь и цамгарш лекха хилар бахьанаш ду наркотикаш а, маларш а, иштта кхин дIа а. Цундела церан терахьаш мелла а алсам хира ду вайнчул».\nКху тIаьхьарчу ткъех шарахь нохчаша лайна баланаш лар йоцуш ца буьсу. Мел хьаъа а, хIуъа а дийцахь а, церан могашаллина тIехь хаало иза. ТIаьхьа тIедогIучу чкъуран хьал иштта а дац. Цул сов, нохчашна, шаьш лайна баланаш коьрте ца боьрзу, дегIан, кхечу агIоран могашаллина боьрзу, аьлла кхин дIа а дийцира психиатрийн профессора Идрисов Кюрас.\nИдрисов: «Вайн халкъо 1991 шарахь дуьйна баланаш лайна. ТIеман а, социал-экономикан бала а лайна. Оцу хенахь иза лайнарг къамеле ваьккхича, оцу хенан тIедоьду цуьнан иза. Вайнахана коьрте ца болу и баланаш. ЦIе ца йоккхург а, диабет цамгар а хуьлу. Психосоматикан цамгарш олу оха царех».\nТахана Нохчийчохь 10 эзар стаг ву коьртаца цамгарш йолуш лоьрашна а хууш. Царна лерина болх беш ю кхоъ дарбанан хIусам: БоргIанехь а, Закан-юртахь а, Соьлж-ГIалахь а. И терахь, кхиъ лекха хира дара, наха цомгучу стагана догIуш долу лоьрийн дарба лохуш делхьара. Шайна тIе санна уьш джинаш дIадохучу клинике а боьлху, аьлла билгалдаьккхира психиатрин профессора Идрисов Кюрас.\nИдрисов: «Психиатран тIевахча, ша а , шен чохь волу доьзалхо а коьртана дика вац аьлла хетар ду олий, тIе а ца оьху тхуна. Джинаш дIадаха а боьлху уьш. Цундела, ша мел верг коьртаца цамгар ерш дIаязбина бу аьлла ца хета суна».\nМогIарерчу бахархошна а хууш ду, коьртаца цамгарш алсам ца хилийта хIун дан деза. ТIехьа-мартан кIоштера вахархочо Сулейманов Хьасана иштта элира цунах.\nСулейманов: «Вайн къам, кху шинна а тIамех чекхадаьлла ду. Баккхий а, кегий а, жима а, къона а, кийрахь хилла берш а, ша верриг психологийн реабилитаци ян езаш ву, коьрта чуьра мел йолу боьхалла дIаяьккхархьама».\nКоьртаца цамгарш кIезга ю бохучу Нохчийчохь гергарчу деношкахль схьайоьллур йолуш ю кхин цхьа клиника а и цамгар хила тарлучу нахана.


КАГЕРМАНОВ Докка. Маьлхан хIуш. Жехь - ГАУ «Издательский дом»\nБераш, вайн журналан агІонаш тІехь аш кест-кеста йоьшу хир ю\nКагерманов Доккин говзарш. Уьш шатайпа хатІ, васт долуш а хуьлу.\nКагерманов Докка вина Хьалха-Мартанан районан ГІойтІа цІе йолчу юьртахъ 1933-чу шарахь. Шен хенарчу массо а нохчочунна санна, Доккина ша вина де ца хаьа, асаран хенахь вина ша, боху цо.\nКагерманов Доккин берашна язйина масех киншка араяьлла: «Іуьйренан аьзнаш» (1981 шо), «Іимран а, цуьнан доттагІий а» (1985 шо), «Лаьмнашкахъ бІаьсте» (1987 шо).\n1958-чу шарахъ Муталибов Зайндис кечйинчу «Хьалхара гІулчаш» цІе йолчу гулар юккъехь яра Доккин дуьххьарлера стихаш. Цул тІаьхьа,\n1962-чу шарахь, «Къоначийн аьзнаш» цІе йолуш стихийн гулар хІоттийра Эдилов Хас-Мохьмада а, Сулаев Мохъмада а. Дешархошна евзира Доккин дуккха а керла стихаш.\n«СтелаІад» журналан воккха доттагІ ву Докка. Бераш дезаш а, берашца долу гергарло деза хеташ а ву иза.\nМалхе хьуьйсу, кортош горглуш,\nЗаза хоьцу, зІаьнарш санна,\nГиний шуна маьлхан хІуш?\nКеч мел делларш басна къарзлуш,\nУьш кхуьуш ду арахь денна, –\nХІуьнна дуьхьал эзар луш.\nМалх схьакхеташ «дуьхьал дуьйлу»,\nДуьхьал хьуьйсуш, зІаьнарш муьйлу,\nМалх ца кІордош маьлхан хIуш\nАре хазъеш ду кхуьуш.\nСо дадица жатIехь вара,\nЛомахь яьккхи аса-м хан.\nСо-м цигахь Iен реза вара –\nШколе ваха деза сан.\nАс Iахарий дажадора,\nБуц ховхачу дуьгуш тIе.\nСуна-м жIаьло гIо а дора,\nТурпал яра цуьнан цIе.\nАс шок тоьхча, иза, хьодий,\nЧекхдолура, тосуш го.\nIахар юьстахбаьлча, додий,\nМалх, къегина, делкъе баьлча,\nСан Iахарий лора дох.\nАз а дуткъдеш, шедаг лекхча,\nУьш совцура, дохуш нох.\nТурпал, суна хьалха хоий,\nIара, сема доьгIуш ла.\nАйалора, гонах хьожий:\nЮй-те тебаш борз я ча?\nЭхI, ма хаза дара цигахь:\nБецан лаьмнаш, цIена хIо!\nВуха гIур ву, дадас вигахь,\nНанас алахь сайга – гIо.\nБАТАЕВА Хеда. Мутушан доIа


ХIун ду Малхбузерчу нохчашна цхьаьнакхета новкъарло йийриг\nБерлинера Кавказан центр.\nНохачашна хала ду немцойн юкъараллан дакъа хила аьлла, дIахьедар дина Германин Бранденбург лаьттан чоьхьарчу гIуллакхийн министро Шретер Карл-ХIайнца. Цо дийцарехь, нохчаша низамаш лардечу органашка гIо деха деза шаьш цхьана проблемана хьалха нисделча, низам тидаме ца оьцуш, иза шаьш къасто гIертачул а.\nГерманехь, Европан кхечу пачхьалкхашкахь а санна, мухIажарш лоруш Iедал дац къомах муьлш бу бохург тидаме а эцна. Нохчий бу "Оьрсийчуьра мухIажарш" аьллачу могIаре язбина. Цундела дерриг а нохчийн мухIажарех лаьцна дало терахьаш герггарчу хьесапехь бен хуьлийла дац.\nШретара дийцарехь, Бранденбургехь вехаш хила мегаш ву 7 эзар сов нохчо. Берлинерчу нохчийн жигархоша дало терахь ду 5 эзар цхьана Германин коьртачу гIалахь. Цара дийцарехь, ерриг а Германехь бехаш хила там бу иттаннаш эзарнаш нохчий.\nКоьртачу декъана уьш дIатарбелла немцойн яккхийчу гIаланашкахь: Берлинехь а, ХIамбургехь а, Нюрнбергехь а, Дрезденехь а, Кельнехь а, Мюнхенехь а. Царах дукхаха берш кхаьчна цига 2012-чу шарал а тIаьхьа, Германино нохчий берш а тIеоьцу аьлла Нохчийчохь эладита даьржинчул тIаьхьа.\nГерманера нохчий маситта декъе бекъабелла политика а, кхин дерг а бахьана долуш: йозуш йоцуш хилачу Ичкерин агIончаш, Кадыровн агIончаш, бусалба дин лелош юкъаевллачу башхаллаша бекъна нах, экономикан бахьанашца махкахбевлларш, могашалла тоян дагахь мухIажаралла тIеэцнарш а иштта дIа кхин а.\nГерманин Iедалхоша комментареш еш а, немцойн зорбанан гIирсаша мухIажарех лаьцна яздеш а Iедал дац кхечу къаьмнашца буьстича цу пачхьалкхехь немцойн юкъараллах дIакхета ца луурш нохчий бу бохуш хьехор. Царна хаьа нохчий шайн бизнес схьайоьллуш хилар а, яккхийчу компанешкахь болх беш хилар а, лаккхара дешар доьшуш хилар а, дуккха а белхашкахь кхиаме хиларх лаьцна, царна шайна а тамашийна хетачу моделийн бизнесехь а цхьаьна.\nЦхьаболчу Германера этникан тобанаш толлучу говзанчашна хета, нохчашна шайн юкъара вовшахтохаралла оьшу аьлла.\n"Кавказ.Реалиица" къамел динчу нохчийн диаспоран жигархочо дийцарехь, иза дан гIерта уьш дуккха а хан ю. Амма цкъачунна барт хила аьтто ца баьлла цера, тайп-тайпана политикан ойланаш йолуш хиларна.\nМюнхенехь вехачу нохчийн диаспоран жигархочо дийцира, политика а йитина, цхьана кхечунна бух тIехь цхьаьнакхета хьовса безара нохчий бохуш. Масала юкъаралла кхолла мегар дара историна я маттана гонаха. ТIаьхьо шордан мегар дара дийцаре дон хаттарш.\nКху деношкахь Францерчу Страсбургехь конференци хилира "Барт-Маршо" цIе йолчу цхьаьнатохаралло кечйина йолу. Цуьнан Iалашо яра Европерчу нохчийн Гулам (ассамблей) кхоллар. Франце баьхкира Малхбузерчу ерриг а пачхьалкхашкара ала мегар долуш нохчийн юкъараллийн векалш. Страсбургехь церан цхьаъ доло сихха барт ца хиллехь а, цу форумо гойту цу агIор болх болабелла хилар.


"Сан йиша йилхира дукха хаза хетта"\n2010-чу шарахь Черкесскехь вийначу Шебзуховн а, Жуковн а гергарнаш реза бу сенатор Арашуков лацарна\n"Адыгэ-Хасэ" куьйгалхочун гIовс Жуков Аслан а, Кхарачой-Чергазийчоьнан министрийн кабинетан куьйгалле ваха кандидат ваьлла хилла Шебзухов Фраль а верца йоьзначу шеконашца Москох, шен белхан меттехь, лаьцна 32 шо долу депутат Арашуков Рауф.\nЛамеш тIехула хьалаведдера…\nГиначара дийцина РБК-на Арашуков муха лецира. Пачхьалкхан думин Федерацин Кхеташонера арабаьхна журналисташ, цул тIаьхьа чоьхьаваьлла инарла прокурор Чайка Юрий а, Талламан комитетан куьйгалхо Бастрыкин Александр а.\nЦара сацам дIабешна, Арашуков зуламаш дарца йолчу шеконна кIел ву, депутат хьаван йишъяцарх болчу аьттонах мукъаваккха догIу, аьлла.\nШа хьехо ваьккхича, ламеш тIехула хьалахьаьдда сенатор, амма спикеро Матвиенко Валентинас шен шогачу озаца хьехамбина, дуьхьало яр эрна дуйла хоуьйтуш.\nОьрсийчоьнан Бехктакхаман кодексан массех артикл талхорна бехкевина политик. Толлучу зуламашлахь ду нах байар, зуламхойн гIера кхоллар, адамаш карчаме кхайкхар. Иштта цунна бехкедуьллу, Жуков вийча тоьшалла дарна Черкесск-гIалин депутатна Карданов Русланна еттар а.\nЛаьцна, Талламан комитете дIавигича, Арашуковс дIахьедина, шена оьрсийн мотт тоъал ца хаьа, талмаж оьшу, аьлла.\nТаьхьо Петарбухахь, "Газпроман" цхьана офисехь лаьцна Iедало Арашуков Рауль а – Рауфан да. 30 миллирд соьманна газ лечкъорца динчу зуламан декъахь хила тарло иза, боху низамхоша.\n"Тхо хезаш ву тахана Дела"\nСенаторна бехкеден зуламаш дина 2010-чу шарахь. ХIетахь Iедална каравеара политик Жуков вийна киллер, цо йовзийтира стаг вен ша араваьккхинчун цIе, дийцира шена цо мел ахча делла (миллион сом). Байинчийн гергарчара а чIагIдора, зуламан да Арашуков-жимахниг ву бохуш.\nБакъоларъярхошна хетарехь, гIарадевлла и зуламаш цаталлар дозура АрашуковгIарна Кхарачой-Чергазийчоьнан талламан комитето бечу озабезамца. Амма меттахдаьлла и хьал таллам Москох хьалалушшехь.\n"Дерриг а карладели суна тахана. Исс шарахь йиттира оха тхаьшна къевлина лаьтта неIарш. Амма тхо хезаш ву тахана Дела. Со теша хIинца дерриг а дIанислур ду бохучух. Бийца мотт боцчу дитташна а тIехь хаьара, сан ваша санна болу нах байар харцо юйла. Бакъдерг тхоьгахьа даьлла тахана", элира "Кавказ. Реалиин" корреспонденте 9 шо хьалха вийначу Жуков Асланан йишас Жукова Аллас.\nЖуков вуьйччу муьрехь вийначу Шебзухов Фралан вешица Русланца а хилира къамел "Кавказ.Реалиин". Москох хилларг хезначу хьалхарчу сахьташкахь шега 56 стаго телефон тоьхна, уьш баккхийбе АрашуковгIарна хиллачух, бохура цо.\n"Со воккхаве, со чIогIа воккхаве. ТIаьххьара а хили оха сатийсинарг. Ерриг а Адыгейски кIошт ю йоккхаеш. Амма ца тешара нах бакъдерг тоьлур ду аьлча. Церан да а лаьцна боху, иза шозза дезза ду суна. Уггаре луьра таIзар дан догIу царна. Тахана сан йиша йилхира дукха хаза хетта. Оха толам баьккхина!" – элира Шебзухов Руслана.\nЦуьнца гергарлонехь а ца хилла, тIе а ца гIиртина, доттагIалла а ца лелийна…\nАрашуковс йиттина хиллачу депутатна Карданов Русланна ца лиира хиламах хезча шена дагатеснарг довзийта.\nСенатор Арашуков лацарца доьзна шайна хетарг алаза буьсу цуьнан уллера доттагIий а (олийла дуй царех "доттагIий"?). Вистхилаза ву цкъачунна, масала, цунах "сан хьоме ваша Рауф" баьхна Кадыров Рамзан а – интернет яьккхина ду цушимма цхьаьна хан хьош, сакъоьруш даьхна суьрташ.\nКадыров Рамзан а, Арашуков Рауф а\nХIумма а ца хилча санна дIаIа эшарлакхархо Басков Николай – Арашуковца доттагIаллехь вара иза.\nЦа аьлча ца Iаелларг ю цхьа Каделаки Тина – журналист. Цо шена, вевзаш хилар доцург, кхин мила ву а ца хаьара Рауф, боху. Амма цхьа хан хьалха-м вара иза цунна "уггаре хаза, къона сенатор".\n"Лулахой санна тхо девза денош хилла ца Iара, азлуш, цхьаьна уьдура Iуьйранна. Къамелна тIера, доттагIалла дезаш адам санна вевзара суна иза. Бегаше доцчу зуламашна иза бехкево аьлла хезча, дагахь а доцуш, ирча кхаъ хиллира суна", яздина Канделакис интернетехь.\nЛакхарчу Iедалан векалшкара дуьйлу зуламаш емал а деш, "низам долуш а ду, шо шен болх а бо", яздина евзаш йолчу журналисто.\nДен гергарлонаш бахьанехь, 18 шо кхаьчча депутат а, 22 шо кхаьчча министр а хIоьттинчу Арашуковгара даьлларг кIез-кIезиг довзуьйтуш, дийца доккхур ду хIинца.


Iодика йойла, Рамазан бутт! » Нийсо-Дагестан\n20.05.2020 443 0 niyso\nIодика йойла, Рамазан бутт!\n«Имамаш Машарехула а, Бартхиларехула а» юкъараллин Мажлисо доггах декъалбо бусалбанаш т1едог1уш долчу марха досту 1ийд аль-Фит1р – дезденца. Дала къобалдойла массеран а марханаш, Шена дуьхьа лорийла вай хьегна къа а, юха марха кхаба а, даста а могуш-маьрша латтойла Цо вай!\nКху шарахь Рамадан бутт нисбелла халчу заманан киртигехь – массо а дуьненахь цамгаран ун а даьржина, дерриш цунах ларвала везаш долчу хьолехь. Цо хийцамаш бина оцу безачу баттахь дечу 1ибадатехь. Могушалла а, адаман дахар а 1алашдарца доьзна нах шайн х1усамашкахь совца безаш нисделла, маьждигаш а д1акъовла дийзи. Иза вайн дино нийса а, дан дезаш а долчу г1уллакхех лоруш ду.\nХалахеташ делахь а, хьал х1инци а то ца делла. Цундела имамийн Мажлисо кхойкху вайн бахархошка марха достучу дийнахь вай х1оттина йолу д1аса ца леларан низам 1алашъяре. Шен а, нехан а могушалла а, дахар а 1алашдархьама маггане а мегар дац вовшашка лела, х1уманаш екъа а, гулъян а. Бераш а лелийта мегар дац. Цундела х1уманаш оьцуш харжаш ян ца оьшу. Шен да-нана, ваша-йиша, уггар уллехь болчу лулахошка вахана, уьш декъал беш, цаьрца хевжина 1ар доцург кхин х1ума дар, х1окху муьрехь, оьшуш дац.\n1ийд-ламаз дар а тарлур дац хьокху шарахь. Х1усамашкахь алссам 1ибадат дарца меттах1оттор вай и!\nМажлисо билгалбаьккхина х1ора синна т1ера луш долчу мархин парз-сахьан а, иштта кхабанза марханашна т1ера луш долчу каппаратан а барам. И бу ялтица (хьора, дуга) – 3 кг, каппарат – 1 кг. Магийна, къаьсттина х1инца, церан барам ахчанца кхочушбан: мархин парз-сахь х1ора синна т1ера 100 сом, дисинчу х1ора мархин т1ера, нагахь санна т1ебог1у Рамадан бутт бале шена и кхабалур дац (цамгарца доьзна) аьлла и тешна велахь, -50 сом.\nХ1окху т1аьххьара дисинчу уггар дезчу деношкахь вай до1анаш до везачу Деле, Цуьнга вайн массеран а т1ера х1ара ун-бала д1абаккхар доьхуш, вайн мохк а, массо а дуьне унах а, баланех а, т1амех а, питанех лардар доьхуш.\nДала 1алашдойла вай! Дала и Рамадан бутт юхаберзабойла вайна, вай дерриг могуш-маьрша а, ирсе а долуш!\nДезденца, хьоме махкахой!\n«Имамаш Машарехула а, Бартхиларехула а» юкъараллин Мажлис\nМарша богIийла хьо, Рамадан бутт!\nТ1екхаьчна баьлла вайна сийлахь-беза бутт – Рамадан. И бутт везачу Дала къастийна кхечу беттанел даккхийн дозалашца. Рамадан беттахь доссо долийна Делан деза жайна –\nМарха достучу денца декъалдойла шу, вежарий, йижарий!\nВайна т1екхаьчна даьлла сийлахь-деза де - 1ийд аль-фит1р - Марха досту де. И де дог1уш ду Дала вайна Шен деза 1ибадат - марха кхабар т1едиллина, Дала Шен бу аьлла,\nБераш – вайн кхане\nДуьненанюкъара бераш лардаран де – уггар а ширчу дезчудийнех ду. Иза дерриге а дуьненахь билгалдоккхуш ду 1950-чу шарахь дуьйна. Бераш лардаран де – иза уггар хьалха,\n2019-чу шеран 27-чу апрелехь д1аехьира «Имамаш Машарехьа а, Бартхиларехьа а» ц1е йолчу юкъараллин Советан кхеташо.\n3-гIа декабрь – Дуьненаюкъара заьIапхойн де\nДуьненаюкъара заь1апхойн де ООН-н Генеральни Ассамблейс кхайкхина 1992-чу шеран 12-чу октябрехь.


g1alg1a_06 — происшествия — LiveJournal\nВа гIалгIай! Фу хиннад вайна?!\nФу хиннад вайна?!\nМичад къонахий къонахчал? Мича дахад эхь? Мичай яхь? Мичад эздел?\nХIанна дIадаьннад вай юхь тIара эхь?\nХIана деннад вай денал селла кIезига?\nХIана хиннаб къонахех маIеш? Мича дахад массаболча лоалахоша лоархIаш, оагIув озаш хинна гIалгIай къонахий денал?\nФу бахьан да тахан вай селла эсалла даьнна дIаовттара?\nФуд из: пайда? рузкъа? кхерам?...\nГIалгIай метта а, Iарбий метта а да цун маIан дола дешаш.\nГIалгIайдар - цIенача, сийдолча гIалгIашта дут аз, Iарбий дар - Iарбашта а, цIенача бусулбанашта а дут. ХIета, ер, эрсий меттацара дар, укх мегача гIалгIай а, Iарбий-бусулбаний а хьам баларгаех хьокхадаь белгалду аз.\n"Лицемерие" яхар - лаьтта мелла дахача адамо дегаза, во, ийрча лоархIача сага оамалех цаI я. Лицемераш Дала эггара вогIа, йрчагIа, кхерамегIа лаьрхIа нах ба, Дала шийх баьхаб аьнна белгалбаь ба. Юхь-духьал - цхьа къамаьл, юхь-тIехьашка - кхы тайпа къамаьл дола нах ба уж. Ший юхь тIа иман, дег чу ислам долаш вола саг Дала лораволва царех! Дала ше йойла массарашта а ший нийсса кхел!\nДал барт ца1 бол вай г1алг1ай, Дал кераст Балех лор долд вай г1алг1ай , бусалб мел вола саг!\nТемаркъеи гIалгIай мотти\nТаханара г1алг1ай мотт 1омабе веннар ший даьна духьала г1оргва. Тамаш е мегаргйолаш болх ба тахан цунна т1акхаьчар. Со-м къаьна ва, айса 1омабергбар 1омабаь ваьннав. Кагийча нахах къахет х1анзара дошлоргаш деша а 1омаде а дезача. Х1ана нийсденнад-те из иштта? Хаттар к1оарга д1адолхаш овлаш долаш да.\nЭггара доккхаг1а дола во да, из лертт1а ховш бола нах к1езига хиннилга. Массахана а хиннаб уж к1езига. Юххьанца, алфавит кхеллача хана, из ховш Зоврбики Темботи мара хиннабац. Вокхарна цар д1а1омабаьб, из 1омабилехь дукха хий 1о а дахад, х1ана аьлча грамматика хиннаяц, школашка из д1ахьеха лертт1а говзанчаш хиннабац. Ха д1а мел йода эргабувлаш хьабенаб г1алг1ай мотт, мел эша хьалаш, г1ирсаш хьахиннад, бакъда из д1ахьехаш бола нах, цунца болх беш бола нах, ц1аккха шоай метте боацаш, шоашта цадовзаш, цаховш дола х1ама леладеш е леладе г1ерташ, хиннаб. Сона дага а доаг1аш, со къона волаш, университета г1алг1ай кафедранна кулгалдеш хилар английски мотт 1амабаь йола кхалсаг. Остопируллах1! Цу хана мара хайнадац сона ингалсий мотт вай метта селла гарга болга. Гарга бац, ях оаш. Беце, мишта нийсденна х1ама да в1алла г1алг1ай мотт 1омабанза йола саг цу метта кулгалде оттар. Тамаш е х1ама-м диса а мича дисад укх дунен т1а. Цудухьа школе из хьехаш бола нах а хулар, ахча хьаийцача, цу г1улакхаца кхы дукха бала боацаш. Т1аккха д1ахо д1аболхараш а цу метта астаг1лелхаш хулар. Сона дагадоаг1а, со деша ваьг1ача классе ткъаь пхиъ х1ана вац аьнна саг вар, царех г1алг1ай меттаца чам хиннараш хургвацар, даггара вале а, пхи саг. Вожаш хьакимий бераш дар, царна из мотт хьашт долаш бацар. Цхьан х1аман дукха уйла яьй аз: хьаким хилча безаций наьна мотт. Т1аккха кхы а ч1оаг1аг1а ма безий из. Х1ана 1омабиц? 1омабиц цунца бала боацандаь. Шоаш космополиташ боландаь. А, космосе ух яхилга дац из. Дукха ха йоацаш эрсий дошлорга т1ара дийшад аз из дош. Из фу яхилга да шуга дикаг1а д1аала г1ерт со. Нагахьа санна ший къаман х1ама т1ехьашка а тетташ, кхыча къаман х1ама дездеш хуле; нагахьа санна ший х1ама 1о а те1адеш, наьхадар лоарх1аш хуле; цу тайпарча нахах космополиташ оал.\n( Collapse )Х1анз оашош а кхетадаь хургда оаш, вай деча г1алаташа мел ч1оаг1а тувлаве тарлу моллаг1а саг. Ер йоазув дийшача, ший г1улакх доацар дукха леладу цу воккхача сага ма алалаш. Вай мотт ц1енаг1а, хозаг1а хилча дика хеташ; да шоана аз дувцар. Х1а, шун 1адика хийла х1аьта, маьрша 1алда шо. Гургда вай.\nГ1алг1ай, Г1алг1ай мохк, г1алг1ай кегий нах, г1алг1ай мотт, г1алг1ай мохк, г1алг1айче\n«ГIалгIай мотт – меттай мотт» – яхаш.\nУкх ГIалгIай Республике 250000 совгIа гIалгIа вах. Юкъера лаьрхIача, цхьан дезале 5 саг ва. 50000 дезал хул уж. ХIара пхелагIча дезала «Сердало» яздича, цун тираж 10000 хургьяр. ТIаккха йиш яр цун гIалгIай мотт лебе. ХIанз берий журнал «СелаIад» – «Радуга» аьнна Эрсий меттал а даьккха, Эрсий метта тIа даьккха, дIадоладелча, аттача доал вай! ТIаккха дика тоха а денна юртара имамаш вайна «тоабе» моге (гIалгIай мотт бувц цар пIаьраска дийнахьа маьждиге хьехам беш) «тоадалар» вай гIулакх! ГIалгIай меттал из хьехам беча имамашка ала тарлу: цкъа-дале, пачхьалкхен юкъара мотт бувца, востребованный бар, шоллагI-дале, ер гIалгIай мотт кхувш боагIачар дика кхета а бац. Мишта говза ала йиш я дог эсалча саго!\nghalghay mott, Ингушетия, Ингушский язык, Коазой Iийса, Наьна мотт, г1алг1ай мотт, г1алг1айче\n«О реабилитации репрессированных народов\nВа гIалгIай! Фу хиннад вайна?! — 1\nТемаркъеи гIалгIай мотти — 1


Коронавирус: ХIирийчохь ловзарш дийр дац?\nХIирийн ловзаран хелхар, гайтаман сурт\nХIокху материалан автор ю Кавказ.Реалиин корреспондент Пейсахова Анна\nОьрсийчохь коронавирус яржа йолаелча дийца долийра спортан чемпионаташ а, дуккха а адамаша дакъалоцу культурин мероприятеш а дIаяхьар тIаьхьататта мега бохуш. Къилбаседа ХIирийчуьрчу бахархоша дийцара цу тайпаниг республикехь дан хала хирг хиларх лаьцна.\nМуьлхха а концерт я футболан матч ца еш йита а мега, амма Кавказ Iийр яц ловзарш ца хIиттош, яздора социалан машанашкахь цу тайпа ойла йолчу наха. Кхеташ ду, зудаялийначу меттиге гергарчерах 10-х стаг а кхайкхина паргIат валахь, кхечу гергарчеран, юххерчу нехан, лулахойн, беза-бевзачийн оьгIазлонах цхьа вер ца хилар.\n"Кега-мерза цатемаша совцор дац вай"\nШена тIе тидам бохуьйтуш ду хIирийн Iедало дихкинчух лаьцна бинчу сацаман 11-гIа дакъа: ловзарш дар а, даздарш а тIахьататта а, ткъа гуттар дика хир долуш, тезеташка богIучу нехан терахьна доза тохар хьокъехь а динан дайша а, юкъараллин вовшахтохаллин куьйгалхоша а кхайкхамаш бар вовшахтоха.\nДIадаханчу пIераскан дийнахь меттигерчу "КрыльяTV" зорбан гIирсо таллам бира, тезеташка а, зуда ялийначу меттигашка а ца боьлхуш бахархой совца дагахь бу-бац къастош. Гучудаьлларг дара 35 процент цу талламехь дакъалаьцна нах реза хилар цига ца боьлхуш совца. Кхин а 23 проценто жоп делира, шаьш гIур дацара, амма гергарчу нахана халахетийта ца лаьа шайна аьлла.\nВуьшта аьлча, талламехь дакъалаьцначу нахах ах кийча бу Iедалша бохург кхочушдан. Оцу талламан жамIаша къовсамаш гIовттийра хIирийшна юкъахь социалан машанашкахь.\n"Вай цкъачунна хIирий ду, ткъа цу тайпачу кега-мерза цатемаша, цу тайпачу вирусаша совцор дац вай! Дуьхьал хIотто а хала ду суна, муха мегар ду хьайн уллерчу гергарчарца ца бекъа хазахетар а, бохам а", - яздира республикехь вевзаш волчу Фейсбукехь божарийн тобанан агIо лелочу Елканти Артура.\nДукха хиларна тIера хьекъале маьӀнан тIе\nАла дашна, меттигерчу бахархоша хIинца а багара охьадуьллуш дац, 2000 стаг дакъалоцуш а волуш, республикан куьйгалхочо Битаров Вячеслава шен кIанта зудаялор дIадерзош хIоттийна той. Лерринчу банкетан хIусамехь иза вовшахтоьхнарг вара даздарш дIахьочу ресторанан долахо, юкъараллин жигархо Абиев Валерий.\nЛовзар а, велларг дагалоцуш гулдаларш а вовшахтохар шен бизнес ялахь а, (вирус ца яржийта) катоьхнна гIулчаш яха хан тIекхаьчна, боху Абиевс.\n"Ловзар ца даран дуьххьарлера масал"\nДелахь а Къилбаседа ХIирийчохь ловзар ца даран дуьххьарлера масал гайтина. ХIара бутт чекхболуш Абиевс вовшатоха дезаш дара меттигерчу туркойн доьзалан ловзар. Амма вирус яржарца доьзначо тIаьхьататтийтира ловзаран той.\n"Тхо кхийтира царах, закъалтана делла ахча юхаделира оха", - дуьйцу ресторанан долахочо.\nТкъа хIун дан деза, хан а тоьхна, ловзар хIотто леринчу доьзалша? Абиевс дийцарехь, дукхахаболу нах хIинцале а ларбала буйьлабелла вирусах. Цундела хIумакхалла буьйлабалале стоьлашна тIе шаьш йохкучу антисептикан салфеткех пайда оьцур бу аьлла хета шена хьешаша, бохуш вара ресторанан долахо.\n"Велла стаг дIаверзош дакъалоцуш адамаш гулделлачехь оха царах пайда оьцу. Амма цигахь кхин хало ю: тезета нах богIу ерриг а республикера, массара а, куьг а лоцуш, маршалла хотту, мара а беттало уьш, къаьсттина кадам беш. Юха а хьекъале маьӀно гойту, тезета богIучу нехан терахьна зил тоха безаш хилар, амма цкъачунна Кавказехь иза далур ду ала хала ду", - бохуш вара Абиев.\nТкъа оццу хенахь, цхьана ханна ловзарш хIиттор сацор ду Нохчийчохь а.\nСоциалан машанашкахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана яздина, дуьненахь яьржина коронавирус эшон хьовса деза аьлла.\n"Тахана Iедална а, юкъараллана а хьалха коьрта Iалашо ю - коронавирусан эпидеми республикехь ца яржийтар. Вайн бахархойн могушалла а, кхерамзалла а массо а хIуманал а деза ду вайна", - аьлла, билгалдаьккхина Кадыровс.\nЦо бахарехь, цхьа могIа барамаш бу махкахь дIахьош Iедалхоша оцу Iалашонна хьажийна.\n"Ас тIедиллина оршотдийнахь ресторанашкахь а, кафешкахь а хийцамаш бе аьлла. Цкъа делахь, дихкина нах а гулбеш, барамаш хIиттор. Доккхачу декъанна, ловзарш а, кхинйолу банкеташ а дIаяхьар. Дукхахйолу ресторанаш а, кафеш а дIакъовлур ю", - аьлла, яздина мехкан куьйгалхочо шен Telegram- каналехь.


Гезгмашин-бутт 28, 2015\nДехкий - доттагIий\nДукха хенахь дуьйна схьа гергарло лелош хилла шина дахкано, царах цхьаъ бIов чохь Iаш хилла, ткъа важа лам тIехь. Цкъа а вовшийн хьошалгIахь ца хилла и шиъ.\nЛам тIехь Iaш болчу дахкан дама а, жижиг а, дум а, кIа а хилла, ткъа бIов чохь Iачуьнан бахам вуно ледара хилла.\nЦхьана дийнахь, са а гаттаделла, лам тIехь Iаш болчу дахкано ша болчу хьошалгIа кхайкхина хилла бIов чохь Iачу дахкане. ЧIогIа хьошалла дина, яийна, малийна, совгIат а дина, цIа баха новкъа а баьккхина, дIабахийтина цо бIов чуьра дахка. ЦIа а беана, чIогIа ойлане бахана и.\nЦхьа хан-зама яьлча, бIов чохь Iачу дахкано ша йолчу хьошалгIа кхайкхина лам тIехь Iaш болу дахка. Шен уьйтIахь доттагI гича, хIусамнана-дахкано, могаш-паргIат а хаьттина, цуьнан дахарх лаьцна хетта йолаелла. Цу хенахь уьйтIахула цициг хилла дIадоьдуш. Эццахь хIусамненан даг чу ямартло тесна. ХьошалгIа беанчу дахкано хаытина:\n— И хIун экха ду? Цуьнан бIаьргаш сел чIогIа хIунда къега? — аьлла.\n— И сан марнана ю, яло мараэккха цунна, — аьлла, хьехар дина хIусамнана-дахкано.\nИ боккъалла а цуьнан марнана ю моьттуш, бахана мараиккхина хьошалгIа беана дахка. БIаьрган негIар тохале, цициго и, хап-аьлла, дIакхаьллина.\nБедда бахана дахка лаьмнашка, цигахь карийна цунна шен доттагI хиллачу дехкан хIусам. Цуьнан бисина берриге а бахам цу дахкана кхаьчна. Цу чохь тIекIал а баьлла, laш хилла дахка.\nЦхьана дийнахь, мацалла дар а делла, хьийзаш хилла цициг. Лелла-лелла уьйтIахула, кхин кхалла хIума а ца карийна, лома дахана и. Мерзачу дуьман хьожа а еъна, цициг цу aгlop, тебаш, тIедахара. Iуьрга чу дахча, цунна берстина баттIа боллуш дахка гина Iуьллуш. ТIекхетта схьа а лаьцна, дIакххаьллина цициго шен доттагIчунна ямартло йина дахка.\nЭрна аьлла ма дац: «Нахана даьккхинчу ор чу ша эккха».


АллахIе доIа дан мегий-те, керста адам Бусалба дин чу даладар доьхуш? - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам\nАссаламу Iалайкум! АллахIе доIа дан мегий-те, керста адам Бусалба дин чу даладар доьхуш? ДжазакаллахIу хайран.\nИмам Бухарийс а, Муслима а дийцина, Абу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) элира аьлла: «ТIуфайл а, цуьнан накъостий а баьхкинера Пайхамар волчу (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна). Цара элира цуьнга: «ХIай АллахIан Элча! Бакъдолуш, Давс тайпа Iеса хилла, доьхьал даьлла, АллахIе доIа дехьа царна доьхьал». ТIаккха Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) къилбехьа а вирзина, шен ши куьг хьала а айдина, элира: «Йа АллахI, нисбе Ахь Давс тайпанара нах, (Хьайна муьтIахь хилла, со къобал вина, суна) тIебахкийта Ахь уьш. Йа АллахI, нисбе Ахь Давс тайпанара нах, (Хьайна муьтIахь хилла, со къобал вина, суна) тIебахкийта Ахь уьш».\nМуслима дийцина, Пайхамаре (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) аьлла хиллера аьлла: «Делаца накъост вечарна доьхьал доIа дехьа, хIай АллахIан Элча». ТIаккха цо аьлла хилла: «Бакъдолуш, со неIалт кхийкхош ваийтина вац. Бакъдолуш, со къинхетам бина ваийтина ву».\nМуслима дийцина Абу ХIурайратера схьа (Дела реза хуьлда цунна): «Сан нана Делаца накъост вечерах йолуш, иза Бусалба дине кхайкхара ас. Цхьана дийнахь ас цуьнга Бусалба дине йола аьлча, АллахIан Элчанах лаьцна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) суна хаза ца луург хазийтира цо суна. ТIаккха со АллахIан Элча волчу веара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), велха а воьлхуш. Ас элира цуьнга: «ХIай АллахIан Элча. Бакъдолуш, сайн нана Бусалба дине кхайкхара ас, иза суна доьхьал ялара. Тахана аьллера ас цуьнга Бусалба дине йола, ткъа цо суна хьох лаьцна хаза ца луург хазийтира. АллахIе доIа дехьа Абу ХIурайратан нана (Бусалба дине) нисйе алий». ТIаккха Делан Элчано (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира: «Йа АллахI, Абу ХIурайратан нана нисйе Ахь». Цунах кхаъ хилла, АллахIан Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) динчу доIанан дикане догдохуш, аравелира со. Со тхайн хIусаман неIарга кхаьчча, иза къевлина йара. Сан нанна сан когийн гIар-тата хезира, тIаккха цо элира соьга (цIийна чура): «Хьой волччахь собар делахь, Абу ХIурайра». ТIаккха суна хи Iенош гIовгIа хезира. Лийча а лийчина, шен коч тIе а йоьхна, сихха суна неI хьаелла еара, шен коьрта хIума тилла йиц а елла. ТIаккха цо соьга элира: «ХIай Абу ХIурайра! Ас тешалла долу АллахI воцург кхин дела ца хиларца! Ас тешалла до Мухьаммад – Цуьнан лай а, элча а хиларца». ТIаккха со АллахIан Элча волчу вахара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна), дукха хазахетарна велха а воьлхуш. Ас элира цуьнга: «ХIай АллахIан Элча! Кхаъ бу хьуна! Хьан доIийна АллахIа жоп делла хьуна, Абу ХIурайран нана нисйина хьуна Цо». ТIаккха цо АллахIа хастам бира, Иза хастийра цо, дика дешнаш элира цо… (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна).\nТкъа дика хуург нуьцкъала а, сийлахь-веза а волу АллахI ву!\n17.07.2013 = 08.09.1434


Стаг верна 9 шо хан тоьхна Нохчийчуьрчу вахархочунна. Полисхой бехкебора цо зуламна\nДагестанерчу Хасу-Юьртан аптекан долахо Кардашов Алексей вен а вийна, цуьнан машен лачкъийначу Соьлж-ГIаларчу Омаров Сайд-Мохьмадна шогачу хьелашкахь йолчу набахтехь даккха 9 шо хан тоьхна.\n2017-чу шеран Гезгамашин-баттахь хилла ду зулам. Талламан версица, психотропан молханаш оьцуш хилла Омаров Кардашовгара. Иза лачкъийна вигина зуламхочо, ткъа цуьнана дакъа хIинца а каронза ду.\nХиллачух шина кепара дийцина Омаровс. 2018-чу шарахь ша теш хилча санна мукIарло дина цо, ткъа стохка бехкевийриг санна хьалха хIоьттина иза кхелана, билгалдоккху "Iазапна дуьхьало латточу Комитето".\nЮьхьанца дIахьедина хилллера Омаровс, Нохчийчуьрчу полисхоша вигина Кардашов аьлла. Буьйцурш бара наркотикашца къийсам латточу декъан куьйгалхо Юсупов Алихан а, цуьнан гIовс Азиев Калоги а, иштта Росгвардин эскархой Дукаев Аслан а, Абдурашидов Бекхан а.\nТIаьхьо гIуллакх листар Нохчийчу дIакхачийча, Омаров Iедална тIевеанера, Кардашов ша вийна аьлла, дIахаийта. Цо чIагIдора, дов а даьлла, летачу хенахь ша вийра иза, ткъа цуьнан дакъа хи чу кхоьсира ша бохуш. Амма Хасу-Юьрта ша дIавигира Росгвардин эскархоша Дукаевс а, Абдурашидовс а, аьлла, дийцинера цо.\n"Тарло, тIехь ницкъбина, кхерамаш а тийсина Омаровга бехк тIелацийтина хила а. Оха латкъам бийр бу бинчу сацамна", - аьлла Къилбаседа Кавказерчу "Iазапна дуьхьалояран Комитетан" офисан куьйгалхочо Пискунов Дмитрийс.\nШайгахь хиллачу бакъонел а тIехваларна бехкевеш ву Дукаев а, Абдурашидов а.\n2017-чу шеран Гезгмашин-беттан 14-чохь вайра 43 шо долу Кардашов. Видеокамераша дIаяздина, оцу дийнахь цуьнан машено Нохчийчоьнца лаьтта доза хадийна хилар. ХIетахь дуьйна цхьанна а гина вац иза.


Низъоамала даькъе дунен рекордашта юкъе хьалхара моттигаш яхар — Сердало\nНизъоамала даькъе дунен рекордашта юкъе хьалхара моттигаш яхар\nОтжиманеш йирца дунен шиъ рекорд яьккхай ГIалгIай Мехка вахархочо 6 шу даьннача Льянанаькъан ИбрахIима. Ала деза ИбрахIим «Чингиз» яхача спортивни клубас кхевеш хилар.\nХанага диллачача 2 сахьата – 3720 отжимании, дукхала боарамга диллача цкъа дIаэтта кхы тIера ца воалаш – 4445 отжимании яьй зIамигача низъоамалхочо. Россе рекордай книжкан «Фитнес» даькъе керттера говзанча вола Лобков Андрей ва ИбрахIима рекордаш овттаяь хиларах дола тешал дIаяздаьр. Отжиманеш йирца рекордаш овттаяра гIулакх Магасерча Барта гIала чу дIадихьар.\nХана зIамига вале а тIехйола дунен рекордаш яьха Льянанаькъан ИбрахIим ше волча тIаийца цунца вIашагIкхетар дIадихьар ГIалгIайчен Мехкдас Евкурнаькъан Баматгире Юнус-Бека. Низъоамалхочун рекордаш зIамагIчар меттел боккхагIчар а доаккхалде дезаш я аьнна дийцар Мехкдас.\n«Хьона тарабала, хьога кхача гIерташ къахьегаш зIамагIбараш хиларал совгIа боккхагIбараш а хила беза. Низъоамала даькъе хье дика кийчвенна хилари, котталонга кхача хьай низ хилари хьагойтад Iа. Хьа боккха аьттув балар лов сона, хIаьта тхо массаза а хьа оагIо хьаллаца кийча хургда», — аьлар Мехкдас зIамигача низъоамалхочоа совгIаташ дIалуш.\nКердача Редантера зIамига вахархо цу толамга кхоачаргволаш из Iомавеш цун новкъост хиннар цун да Тимур ва. Белгалде деза Льянанаькъан Тимур дукха хана денз спортаца чам болаш къахьегаш хьавоагIаш, цул совгIа полицейски болх беш хинна хилар. Цо яхачох ший пхи шу даьлчахой кIира ялхазза тренировкаш еш къахьегаш ва ИбрахIим.\n← Честь и высший долг служить Отечеству\nТОРТ СМОРОДИНОВЫЙ БЕЗЕ →