Сталинна неIалт кхайкхийна жигархой дIалецна Москвахь полисхоша\n"Декоммунизаци" аьллачу юкъаралхойн проектан ши жигархо дIалаьцна шинарийдийнахь Кремлна гергахь, Сталинан коша тIе зезагаш дохкуш, акци дIахьочу заманчохь. "ОВД-Инфо" хьостане дийцина дIалецначара, ткъа цхьахверг дIалоцучу хенахь "Дождь" телеканало яьккхина видео а ю. Цу тIехь гуш ду, жигархочо Сучков Евгенийс Сталинан хIолламна тIе кагдина зезаг а кхусуш, мохь тухуш: "Жоьжахатехь вага, халкъан чалтач, зударий а, бераш а дайинарг!" аьлла. Ишта шолгIа дIалаьцначу Савченко Ольгас дийцарехь, цо а ластийна хилла хIолламна тIе кагдина гводика.\nКарара паспорташ дIа а даьхна, Москварчу полисхойн декъе дIабигина уьш.\n1953-чу шарахь Зазадоккхучу-беттан 5-чохь велла Сталин Иосиф. Коммунисташа а, КПРФ парламентан партино а хIора шарахь вовшахтухуш ю "Сталинна ши гвоздика" цIарца акци. "Дождь" телеканалан корреспонденто дийцарехь, масех бIе стаг гулвеллера хIолламна гонах шинаридийнахь.\n·30 шарахь гергга архиван документаш гулдечу "Мемориалан" зерашца, Сталинан репрессеш бахьана долуш 12, 5 миллион вахархочунна зен хилла Советан заманахь.\nЛурчаха "Левада-центро" хаттам дIабаьхьира бахархошлахь, Сталинан репрессешка церан болу хьажам толлуш. 39 процент респонденташа дIахьедира, зуламаш дара Сталина лелийнарш аьлла. 4-чу декъо "политикехь хьашт хилла хIуманаш" дара уьш аьлла. Сталинан заманахь лелийна зуламаш нийса дара аьлла, баьчча бехказаваьккхина 36 проценто.


КхувшбоагIарий йоакхо яр — Сердало\nСага вахаре эггара чам болашагIа а маьршагIа а йолча ханех я къонал. Ишта хиларал совгIа, къаьстта дега гIозал яхьаш, вахара чам бовзийташ йола ха а я из. Ма хулла дукхагIа, дикагIа, цIенагIа хIама хьаде уйла йолаш, ди тIехьа керда хIама Iомаде, довза, кхолла чам болаш йола ха я къонал. Къонабарий лоархIаш йола ха – 18 шерагара 35 шерага кхаччалца я. Уж ба дукхагIча даькъе ишколан лакхарча классашкеи университеташкеи багIа дешархой – кхоана вай паччахьалкхен доале а айтта халкъа хьал дикагIча оагIорахьа тоадеш, мехка гIулакх дIадахьа дезаш бола нах. ХIана аьлча, ханаца воккха хиннар дIа а водаш, цунна тIехьа хьалкхийнар хьа а отташ хьадоагIа из гIулакх массаза. Цу боламца къам нийсача апарах гIоргдолаш къахьега деза боккхагIаша, кхувшбоагIарашта эшар дIахьалхадоаккхаш.\nХIара шера июнь бетта 27-ча дийнахьа дездеш да Россе паччахьалкхен къоначар ди. Из белгалдеш да Россе хьалхара паччахьа хиннача Ельцин Николая Бориса, 459-РП номера тIехьа 1993-ча шера июнь бетта 24-ча дийнахьа мога а даь хьакхайкадирца. ХIаьта дага а деха, хилча бакъахьдар аьнна из хьалхадаьккхар Россе къонабарий гIулакхах йола комитети, кагийча наьха цхьанкхетара къаман совети яр. Царна дагадеха керда гIулакх къоабал а даь, чIоагIдаь хьакхайка а даь тIаийцар паччахьалкхен кулгалхоша.\nЙоккха паччахьалкхе я Россе. Хетаргахьа вай паччахьалкхен цхьаккха мохк хургбац кагийча наьха хьал теркал деш, уж ди тIехьа алсамбувлаш хургбола гIулакхаш ца леладеш. ЛаьрххIа къоначар гIулакха хьайийла хIара мехкашка йолаш я цар гIулакхех йола комитеташ. Из да кхувш боагIараш лорабар тIехьа паччахьалкхено шийна хьалхашка декхар а оттадаь, лерхIамеча политика балха дакъа из лоархIаш хилар. Къонача дезалашта гIо ду паччахьалкхено, моллагIа хьаде чам болча хIамангахьа уж накъа боахаш новкъостал дирца. Бакъда, ишта хьал дале а, ди тIехьа хьасовбувла кагий нах ба дукха балхаш доацаш а, шоай моттиг белгалйинза а хьувзаш. ГIулакх мичча тайпара хиларах шийна дегIачо дIаваде хьаваде шийна моттиг Iалаш ю.\nРоссе мехкашта юкъе эггара зIамагIа а къонагIа а йолча ГIалгIайче, цу гIулакхашта кхыча мехкаел вIалла а тIехьаюсаш яц ала йиш я. Дукха тайпара Iаьдала а юкъара а организацеш я, кагийча нахага шоай говзал йолча оагIорахьа къахьегийтардухьа хьайийла. Доккха дакъа дIалаьца къахьегаш ба балхазал дIадаккхара тIехьа а, бакъда, хьалха санна дукха беце а, болх боацаш багIа кагий нах болаш ба вай мехка а, кхыча мехкашка санна. ТIехьарча шерашка дукха я ГIалгIайче гIолла дIакхохьаш къоначарна лаьрхIа дукха тайп-тайпара саг алсамвалара хьожаяь форумаш. Царшка гIолла шоай говзал лакхъе а, хьаькъал шерде а аьттув хул кагийча наьха кхал маIа а аьнна къоастам боацаш.\nСага вахаре эггар лоархIам болашагIдар да – цIена хилар. Цул совгIа нахацара дIакхъесташ воацаш, холонах, балхах, къахьегамах ца кхераш хила веза саг. «Юстара лийнначох йист еттаеннай», яхад вай даьша. Ший ма хулла юстара ца а теIаш шийна ма могга хIама хьаде гIерташ хила веза саг, нахаца цхьана шийна гонахьа дуккха къахьегамхой боаржа а беш. ХIаьта дIагIертачоа, дIагIартача юстара ца а вуташ, из хьатIаозаш къахьийгача, мел харц ваьннар а меттавоагIа, кагий нах, царна шоай говзалгахьа къахьега аьттув белча, бIаргаш дIа-хьа а ца лекхаш, боахкаргболаш ба. Цхьавола саг ший фу дича бакъахьа да, е хьашт дале ший вIалла къахьега дезий ца ховш хул. Цу мо болчарга цар аьттув баргбар хьадайтача, уж харцача наькъаша дIалувцале нийсача наькъа тIа баьхача царех мехка, халкъа гIончий хул.\nМиччахьа ше балха дIатIавахача сага кIал даь латташ дар дIахо хьу, нагахьа санна эшамаш цунгахьа дале из тоаду, е цу балхах ца кхеташ вола саг нийсвелча кегаду. Цудухьа чIоагIа лоархIам болаш да хьакхебеш бола кагирхой дунено дIадехаш долча лерхIамех деррига ховш а болаш хьакхебича. Нагахьа санна цига эсала моттигаш гучаяьнна хIама дале, из кердадаьккха тоаде а, кхы дIахо наха балха моттигаш Iалашъе а хьаькъал тоъаргда ший гIулакх ховш волча сага.\nГIалгIашта юкъе массаза а хиннад боккхагIчара хьабена никъ, кагегIчар керда эттача заманга, вахарга хьежжа, товргболча тайпара кIезигдолча хувцамашца дIахохьош. Бакъда, ди тIехьа шоай говзал лакхъеш, дешарца къахьегаш воацачун хала хургда кIалха даь латташдар дIахо дIадахьа меттел лораде а.\nЛакхе вай хьоахадаьча къоначар цIай долча дийнахьа, царна сакъердам хургболаш, цхьацца вIашагIкхетараш дIакхухь вай паччахьалкхен доазонаш тIа. Цул совгIа, вахаре накъадаргдар хьалхадоаккхаш къамаьлаш ду, форумаш, фестивалаш, мастер-классаш ю шоай говзал цар лакхъергйолаш. Вай паччахьалкхен санна кхыча паччахьалкхений а да шоай белгалдаь дездеш кагийча наьха денош. Цул совгIа, дерригача «Халкъашта юкъера къонабарий ди» аьнна белгалдаь цIай лоархIаш ди а да. Из хьакхайкадаьд ООН юкъарчено 1999-ча шера, август бетта 12-ча дийнахьа хургдолаш белгал а адь.\nУкх деношка ГIалгIайчен Мехкдаь Евкуранаькъан Баматгире Юнус-Бека вIашагIкхетар хилар галгIай мехкарча къонабарашца. Цига дукхагIа баьхка кагирхой бар, денна юкъара болх беча а, Iаьдала балха тIа а мехка хьал тоадргахьа хувцамаш деча дакъалоацаш бараш. Шин сахьата совгIа хиннача вIашагIкхетаре кагийча наьха хиннача хаттарашта жоп луш царца ха дIайихьар Мехкдас Баматгире Юнус-Бека.\nТIеххьара вIашагIкхетар чакхдоалаш Евкуранаькъан Юнус-Бека белгалдир, моллагIа мехка хьахулашдолча хувцамашца ийна, дикагIча оагIорахьа къахьегаш хила беза кагий нах, аьнна. ДIахо Мехкдас баркал аьлар къонабарашта, шоай низ кхоачача боараме мехка хьал дагадоаллаш юкъара болх дIакхохьача дакъалоацаш уж хиларах.\n← Эффективный хлеб\nЛамаза ханаш башха хилара хьаькъе →


Бертахь бехар бу ПIаьнгазара кистойн бусалбанаш\nМангал-бутт 17, 2017\nКистойн къанойн кхеташоно цхьацца гIулчаш йохура, кхуьуш болу кегийрхой шайн дайн гIиллакхашна тIеберзо лууш.\nКистойн салафиташна а, суфийшна а юкъахь барт эшарахь дукха хена дийцина дара. Тамашийна сурт хIотталора: оцу чIожехь ехачу кистойн юкъаралла, ширачу нохчийн гIиллакхашца хIинцалца яьхна йолу, цу тIера къона чкъор долуш дара. Цуьнах саготта дукха нах бара.\nНохчийчохь санна буьрса дацара бакъдерг дийцича и хIума. Цхьаъ вукхунна тIе а ца кхойкхуш, кийтарлонаш а ца еш, маьрша Iара, амма, динан хьежамаш массеран цхьатерра бац.\nКистойн къанойн кхеташоно даима цхьацца гIулчаш йохура, шайх гена бевлла кегирхой юха шайн дайн Iадаташна тIеберзо лууш. Цуьнах хIинца гIуллакх ца хилахь а, иза мацца а хирг хиларна шеко яц церан. Къанойн кхеташонан коьртехь волчу Хангошвили Хасус иштта элира цу хьокъехь телефонан зIенехула.\nХангошвили: «Цу цхьаьнакхетаран бахьана дара: вовшашца мостагIалла а ца лелош, инкарло а йоцуш Iийр ду вай бохург. Коьртаниг дара: мохк, къам, вай нохчий хилар. Иза чIогIа латто деза. Дин а ду. Iаьрбойн Iадаташ а оьшуш дац, кхечу къоман Iадаташ а ца оьшу. И хIуманаш дIа а даьхна, вайн ворхIе дайшкара дуьйна схьадогIу г1иллакхаш хила деза. Мегар ду аьлла, и барт бара-кх бинарг».\nГуьржийчуьрчу кистойн юкъараллехь и цакъетам иккхина хиларна, барт ца хиларна бахьнехь, дукха хIума кIел диснера ПIаьнгазахь бехачеран.\nШаьш наха, иза боккха бала бу бохуш даре дора. Доьзалехь а бекъабелла: цхьаъ-цхьана тобанехь, важа - вукху тобанахь. Салафитийн а, къанойн а барт хиларо боккха синтем беана кистойн дегнашка аьлла, дийцира меттигерчу вахархочо Бордзгор Сулхана.\nБордзгор: «Ша волу стаг воккхавеш ву цунах. Кху безачу мархийн баттахь барт хилар дика ду бохуш дукха наха дуьйцу. КIант джамаIатехь а волуш, да-Iадатехь а волуш а меттигаш бу. Гуьржаша а яздора дайн а, кIентийн а ши чIор вовшен дуьхьал даьлла бохуш. Вайнахана юкъахь иза хила йиш йоцийла хууш ма ду, амма мелла а цабезамаш хилар гуш дара. Цундела ПIаьнгазахь и барт хилар дика ду».\nШа а журналист волчу, Бордзгор Сулханна дика хета, шайн куьйгакIеллар бевллачу салафитийн тобанашка дIакхетта кегий нах къаноша дIатоьттуш ца хилар. Вовшашца барт а лохуш, дийцарш а деш, хаза кIеда-мерза хилча-гIоле ду аьлла кхин дIа а дийцира цо.\nБордзгор: «Суна хетарехь, иштта барт бича дика ду. Цхьаьна охьа а хевшина, цара къамел дича гIоле ду. Вовшех болу дегабаамаш дIабаьхча дика ду. ХIинцачул тIаьхьа вайнахах мел хьакхалуш долу хIума цхьана дийра ду вай, нахана хьалха декъаделла дуйла ца моьттийта, аьлла дина хIума ду иза. Селхана цхьанакхетта таравихь а цхьана дина цара».\nСалафитийн могIарша кистойн юкъараллехь баржа буьйлабелира Нохчийчохь шолгIачу тIеман юьххьехь. Нохчийчура хIетахь дукха нах дехьабевллера паргIато йолчу Гуьржийчу. Цигахь бехачу наха дуьйцу, 2000-чу шерашкахь оцу чIожехь доцуш къам дацара бохуш. Берш а герзаца а бара уьш.\nХIинца дIацIанбелла царах меттигера бахархой. ХIетте а Оьрсийчоьно кест-кеста дIахьедарш до, ПIаьнгазахь вахабисташ бу, цигахь цара тIеман Iамораш деш а ду бохуш. Ткъа, схьа а дуьйлий хьовса, талла иза мел бакъ ду аьлла, гуьржийн Iедалша а, кистоша а кхайкхам бича вогIуш цхьа стаг вац.\nСатийсамца хьоьжу ПIаьнгазара нохчий Даймахкаца уьйраш карлайовларе\nПIаьнгазахь зевне дека нохчийн шира иллеш\nХан тоха мега бер горахIоттийначу Красноярскан яхархочунна


Салманов 1илман — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nВина 20 –чу беттан февралехь 1948 ш. Успеновка юьртахь Киргизехь.\nШа жима волуш дуьйна иллеш, назманаш олуш вара Салманов 1илман., иштта дечиг пондур дика локхуш вара. Ножин – Юьртан районан Мескитахь вовшех тоьхначу исбаьхьаллин самодеятельностехь дакъа лоцуш вара 1илман, т1аккха цул т1аьхьа Нажин – Юьртан районехь Эльмурзаев Бекас вовшах тоьхначу тобане кхечира и.\nВайн республикехь сихха гучуелира цуьнан корматалла, дезаделира цуьнан дуьххьарлера иллеш: «Даймехкан некъашца», «Хьуна лаахь», «Аьрха йо1», «Эскаре вахар», «Зураъ», «Кийрара дог», «Юха а ги суна»… Дукхах долу цуьнан иллеш Рашидов Шах1идан дешнаш т1ехь яздина ду. Дукха конкурсашкахь дакъа лецира Салманов 1илмана., хьалхара меттигаш бохуш схьавог1ура иза.\nХьанна цадевза цо дуьххьара ша дечиг пондар локхуш вайн Даймохк хестош аьлла долу илли. И илли Рашидов Шаид стихаш т1ехь яздина дара 1илман «Даймохк ахь суна ницкъ лолахь». Х1инца а и илли хеза вайна Дагаев Вали да д1аолуш.\nДоца хили Салманов 1илманан дахар, къона волуш д1аваха иза дуьненчуьра. Цуьнан иллеш цкъа а к1ордор дац вайн халкъана\nСалманов 1илман биография


ГIебартойн-Балкхаройчохь нохчийн тутмакхаш хьийзош бу бохург теллина Нохчийчуьрчу тобано\nГIуран-бутт 11, 2018\nГIебартойн-Балкхаройчуьрчу ИК-3 олучу колонехь хилла Нохчийчуьра леррина делегаци, хаам бо "Нохчийчоь тахана" агенталло. Цуьнан декъашхойн Iалашо хилла цу колонехь нохчийн а, гIалгIайн а бакъонаш йохош ю аьлла социалан машанашкахь баьржина хаам таллар.\nНохчийчоьнан цIарх Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутато Делимханов Адама шен гIоьнча Зайналабдиев Заур коьртехь волуш тоба хьажийна хилла и гIуллакх къасто.\nКолонин куьйгалхошца хиллачу цхьаьнакхетарехь нохчийн делегацин декъашхошна гучудаьлларг ду, дуккха а тутмакхаша дакъа а лоцуш, цу колонехь чубоьхкина нах летта хиллар. Цу латарехь эшам хилла ву маситта нохчи а, гIалгIа а.\nДелегацин декъашхоша шаьш саготта хилар хаийтина хилларг бахьана долуш, ткъа колонин куьйгалхоша тешийна Делимхановн векалш дов къаьмнийн юкъаметтигаш бахьанехь иккхина ца хиларх.\nНохчийн делегаци цхьаьнакхетта цу колонехь хан токхучу нохчашца а, гIалгIашца а. ГIебартойн-Балкхаройчуьрчу УФСИН-ан куьйгалло дош делла Нохчийчуьра делегацина шаьш дерриг дийр ду чубоьхкинчу нехан бакъонаш хьакъ ма ду ларъян аьлла.


Пресса: Вуно баккхий бахамаш бу Мишустинан йишин\nДеношкахь Оьрсийчоьнан премьер-министр хIоттийначу Мишустин Михаилан 49 шо долчу йишин Стенина Натальин Москвахь а, цунна гонахарчу кIошташкахь а миллиард сом мах болу бахамаш бу, хаамбо «Би-би-си» радионо, Оьрсийчоьнан ялгулъяран урхаллин документаш тоьшаллина а далош.\nМосквана юккъерчу Хамовникерчу Ефремовн урамехь, Knightsbridge Private Park олучу хIусамийн куьпахь ю Стенинин 170 квадрат-метрах лаьтта петар. Хьосташа бахарехь, цуьнан мах бу 180 миллион сом гергга. Реестрехь къайлаваьхьина долахо – «Оьрсийчоьнан Федераци» ду цIеран метта яздина.\nЦул сов, 2014-чу шарахь дуьйна Agalarov Estate эвлара коттедж а ю Стенина Натальин долахь – Истра гIалина гергарчу Захарово юьртахь ду и цIа а, цунна гонах латта а. И бахам а бу «Оьрсийчоьнан Федерацина» тIеязбина. Делахь а Оьрсийчоьнан йолан урхаллерчу документаша гучудоккху хIусам Стенинин хилар. Оцу цIенна хьалха даьккхина сурт даржийра хьалхо шен "ВКонтакте" агIонехь Стенинин кIанта Михаила. Оцу ков-кертан мах бу 370 миллион сом гергга.\n"Открытые медиа" портало хьалхо яздира, Мишустинан доьзалан «Николина гора» олучу кIоштахь ду 1,5 миллион сом мах болу 2,6 гектар латта, аьлла. Оцу лаьттах 1,3 гектар Стенинин ду - Реестро иза хьулдеш делахь а, Мишустин Михаил кортехь Iийначу ял гулъяран урхаллерчу документаша гойту иза. Стенинин оцу бахаман мах бу 350 миллион сом гергга.\n«Тверской бульвар» урамехь кхин цхьа бахам а бу Стенина Натальин – партнерашца юкъахь эцна тIекIелдина доккха цIа, бухахь ресторан а йолуш. Зудчун долахь ду цунах 140 миллион гергга соьмах дакъа. 2015-чу шарахь оцу цIенна бухарчу «Недальний Восток» рестранах 25 % а йирзира цуьнан дола, амма ша и ресторан дIакъевлина стохка.


3. Иштта вехьий доуьйту хьоьга а‚ хьоьл хьалха хиллачаьрга а ша везза волчу‚ хьукаме волчу Дала.\n4. Цуьнан ду стигланашкахь мел дерг а‚ лаьттахь мел дерг а. Иза ву лекха верг а‚ сийлахь воккха верг а.\n5. Герга ду стигланаш атадала шайна тIехахула /Делан сийлаллица/. Маликаша тасбахь до шайн Кхиош-кхобург хасторца‚ цара гечдар доьху лаьттахь волчунна. Сема довла, хIай нах! Баккъалла а, Дела - Иза ма ву Ша гечдеш верг а‚ къинхетаме верг а.\n6. И воцург /шайна/ доладийраш лаьцнарш - Дела ву царна тIехь хехо‚ хьо вац царна векал.\n7. Иштта вехьеца даийтира хьоьга Iарбийн Дешар хьоьга кхерам тасийта яртийн нанна а‚ цуьнан гонахь болчаьрна а‚ хьоьга кхерам тасийта гулдаран денца‚ шена чохь шеко йоцчу - цхьа тоба ялсаманехь хир ю‚ важа тоба цIергахь хир ю.\n8. Далла лиънехьара Цо цхьа уммат хуьлуьйтара дара царех‚ делахь а‚ Цо шен къинхетамна чувохьуйту Шена луург‚ ткъа зуламхой - ма вац царна доладийриг‚ ма вац /цаьрна/ гIоьнча.\n9. Я цара Иза воцург доладийраш лаьцна? Ткъа Дела - Иза ву-кх доладийриг‚ Цо денбо белларш‚ Иза ву массо хIуманна тIехь ницIкъ кхочуш верг.\n10. Шун шегахь цхьана хIуманах хилпало йоьжнехь - цуьнан хьукам Далла тIе ду. /Аша ала:/ "Иза АллахI ву‚ сан Кхиош-кхобург‚ Цунна тIе тевжина со‚ Цунна тIе дIавьрзу со /сан массо гIуллакхашкахь/".\n11. Стигланаш а‚ латта а кхоьллинарг /ву Иза/. Цо хилийтина шуна шух шайх зударий‚ бежнех а - тайп-тайпа. Цо шу алсам доху цу чохь. Яц Цунах /Делах/ тера хIума а. Иза хозуш верг ву‚ гуш верг а ву.\n12. Цуьнан ду стигланийн а‚ лаьттан а догIанаш. Цо шортта хуьлуьйту рицIкъ Шена луучунна‚ /кIеззиг/ барам а бо /Шена луучунна - уьш зерхьама/. Баккъалла а, Иза массо хIума хууш верг а ву.\n13. Цо шуна шарI хилийтина динах - Ша Шеца весет дина хилларг Нухьана, хьоьга вехьеца даийтинарг а‚ Оха шеца весет динарг ИбрахIимна а‚ Мусана а‚ Iисана а‚ "дин хIоттаде - аьлла‚ - декъа ма ло цу чохь /динехь/". Доккха хили мушрикунашна ахьа шаьш шена тIе кхойкхург. Дала цуна /Дела цхьаъварна/ тIе хоржу Шена луург‚ Цо цуна /Дела цхьаъварна/ тIе нисво ша /цуна тIе/ воьрзург.\n14. Уьш бекъа ма ца белла шайга Iилма деъначул тIаьхьа а бен вовшийн юккъехь хьагI хиларца. Дош хьалха ца деллехьара хьан Кхиош-кхобучунгара "тоьхначу хан тIе кхаччалц", кхиэл йина хир ма яра царна юккъехь. Баккъалла а, царел тIаьхьа шайга ирсана жайна делларш цунах /Мухьаммад элча хиларх/ шеконан шеконехь ма бу.\n15. Цуьнга /Дела цхьаъваре/ кхайкха /хIай Мухьаммад/. ДIанисло хьайга омра ма ди. Церан дезаршна тIаьхьа ма хIотта‚ ахьа ала: "Аса иман дилли Дала доссинчу жайнах‚ суна омра дина шуна юккъехь нийсо ян. /Цхьа/ Дела ву тхан Кхиош-кхобург а‚ шун Кхиош-кхобург а‚ тхуна тхан Iамалш ю‚ шуна - шун IIамалш ю. Цхьа а къовсам бац тхуна а‚ шуна а юккъехь. Дала цхьаьнагулдийр ду вай‚ Цунна тIе ду дIадерзар".\n16. И Делан /динехь элчанца/ къуьйсуш берш Цуна жоп деллачул тIаьхьа церан делилш дIатеттина /харц/ ду шайн Кхиош-кхобучун гергахь‚ царна оьгIазло а ю /Делера/‚ чIогIа Iазап а ду.\n17. Дела ву Ша доссинарг жайна бакъдолчуьнца‚ терза а. Хьуна хьан хоуьйту‚ сахьт герга хилла тарло.\n18. Цуьнца сихлуш бу шаьш цунах цатешаш берш. Иман диллинарш кхоьруш бу цунах‚ царна хаьа иза хьакъ-бакъ дуйла. Сема довла! Баккъалла а, цу сахьтах шеко еш берш генарчу тиларчохь ма бу.\n19. Дела тIекаре ма ву Шен лешца‚ рицIкъ ло Цо Шена луучунна. Иза нуьцIкъала верг а ву‚ веза верг а ву.\n20. Милла хиллехь эхартан ял езаш - Оха сов воккхур ву Иза цуьнан ялехь. Милла хилахь дуьненан ял езаш - лур ю Оха цуна оцунах‚ эхартахь цхьа а дакъа дац цуна.\n21. Ткъа царна накъостий бу шайна Дала ца магийна дерг динехь шарI деш? Къасторан дош ца хиллехьара кхиэл йина хир ма яра царна юккъехь. Баккъалла а, зуламхой - царна лазош долу Iазап ду.\n22. Хьуна гур бу зуламхой чIогIа кхоьруш шаьш /дуьненахь/ гулдиначух цуьнан бекхам /къематдийнахь/ шайна тIебоьжча. Иман диллинарш а‚ дика Iамалш йинарш а ялсаманин диканашкахь хир бу. Царна хир ю шайна луург шайн Далла гергахь. Иза доккха дозалла ду.\n23. Иза бу Дала Шен иман диллина болчу‚ дика Iамалш йина болчу лешна боккхуш болу кхаъ. Ахьа ала: "Аса ца боьху шуьга цунна тIехь цхьа а мах гергарлонашкахь безам /тергал бар/ бен". Диканиг деш волчунна - Оха алсам доккхур ду цуна дикачуьнца. Баккъалла а, Дела гечдеш верг а ву‚ шукаре верг а ву.\n24. Я цара олу: "Цо /Мухьаммад пайхамаро/ кхоьллина Далла тIехь харцдерг?" Далла лууш далхьара хьан дагна тIе мухIар тухур ма дара Цо. Дойу Цо харцдерг, бакъдо бакъдерг Шен дешнашца. Баккъалла а, Иза ву дегнашкахь дерг хууш верг.\n25. Иза ву къабал деш тоба Шен лешкара‚ гечдеш вонаш /аша тоба дича/‚ хууш аша дийриг.\n26. Жоп леш ву Иза иман диллиначаьрна а‚ дика Iамал йиначаьрна а (церан доIина)‚ Цо сов боху уьш Шен дозаллих. Ткъа керстанаш - царна чIогIа Iазап ду.\n27. Дала шортта даржинехьара рицIкъ Шен лешна‚ тIехбовлур ма бара уьш /Делан дозанел/ лаьттахь‚ делахь а Цо доссадо Иза Шена луучу барамехь. Баккъалла а, Иза Шен лай сов дика бевзаш а‚ гуш а ву.\n28. Иза ву доссадеш догIа цара дог диллинчул тIаьхьа‚ Цо баржабо Шен къинхетам. Иза ву хастаме волу доладийриг.\n29. Цуьнан Iаламатех ду стигланаш а‚ латта а кхоллар а‚ цу шинна чохь Цо даржина долу дийнат а. Иза уьш гулдарна тIехь Шена ма лиънехь ницIкъ болуш ву.\n30. Шух кхиъна болу /муьлха/ бохам - шун куьйгаша гулдинчуьнца бу‚ дукхах долчун гечдо Цо.\n31. Шу ма дац лаьттахь кIелхьарадовлур долуш /Делан Iазапах/. Ма вац шуна Дела воцург цхьа а доладийриг а‚ цхьа а гIоьнча а.\n32. Цуьнан Iаламатех ю хIоьрда чохь лелаш ерш‚ лаьмнех тера.\n33. Шена лиъча мох сацабо Цо‚ уьш /кеманаш/ дуьса чIагIделла цуьнан букъа тIехь. Баккъалла а, цу чохь делилш ма ду массо собаречунна а‚ баркалла олучунна а.\n34. Я хIаллак дийр дара Цо уьш цара гулдийнарг бахьанехь‚ Цо гечдо дукхадерг.\n35. Тхан аяташкахь къуьйсачаьрна хаийла‚ шайна цхьа а кIелхьарадовлийла йоцийла.\n36. Цхьаьцца хIуманах шуна елларг - дуьненан дахаран дакъа ду. Далла гергахь дерг дика а ду, бухадуьсуш а ду иман диллинчаьрна а‚ шайн Далла тIетевжинчаьрна а.\n37. /И ял ю/ даккхичу къинойх а‚ боьха хIуманех а юьстах лаьттачаьрна а‚ шаьш огIазбевлича - гечдеш болчаьрна а.\n38. /Иза ду/ шайн Кхиош-кхобучунна жоп деллачаьрна а‚ ламаз хIоттадинчаьрна а‚ шайн гIуллакх вовшийн юкъахь кхеташо йолчаьрна а‚ Оха шайна деллачу рицIкъех сагIа лучаьрна а.\n39. Шайх цхьа хьагI кхиъча вовшашна гIо деш болчаьрна а.\n40. Вочун бекхам и санна вониг ду. Гечдина‚ маслахьат динарг‚ цуьнан ял Далла тIехь ю. Баккъалла а, Цуна ца беза зуламхой.\n41. ГIо лехнарг шена зулам /динчул/ тIаьхьа - цуна некъ боьхкур бац (бехке лорур вац и; къа дац цуна).\n42. Некъ боьхкур бу нахана зулам деш болчаьрна а‚ лаьттахь дозанех бовлушболчаьрна а цхьа а бакъо а йоцуш. Царна лазош долу Iазап ду.\n43. Собар динарг а‚ гечдийнарг а - баккъалла а, иза чIогIачу гIуллакхех ду.\n44. Дала тилавала вуьтур ма вац цуна цхьа а доладийриг Цул тIаьхьа. Хьуна гур зуламхой шайна Iазап гиначул тIаьхьа олуш: "Духадерзан цхьа а некъ буй-те?"\n45. Хьуна гур бу уьш цуна /жоьжахатина/ хьалхатеттина‚ сийсаза хиларх кхерабелла‚ къайлах хоьжуш. Иман диллинчаьра эр: "Баккъалла а, зен хилларш бу-кх шаьш а‚ шайн доьзал а байнарш къематдийнахь. ХIай-хIа! Баккъалла а, зуламхой гуттаренан Iазапа чохь бу-кх".\n46. Ма ца хили царна доладийраш‚ царна гIо деш Дела витина. Дала тилавала вуьтург милла велахь - ма бац цуна цхьа а некъ.\n47. Жоп ло шайн Кхиош-кхобучунна /Цуна Iибадат дарца/ шен Делера духтохалур доцу де дале. Яц шуна цхьа а дIадовда меттиг оцу дийнахь‚ вац шуна цхьа а /шун Iазапан/ инкарло йийр верг.\n48. Уьш дIаберзахь - Оха ца вахийтина хьо царна тIе хехо хилла. Хьан тIехь дIаккхачор бен дац. Оха адамна Iовшийтича Тхайгара къинхетам‚ ваккхиведа иза цуьнца. Ткъа цунах кхиъча вониг цуьнан куьйгаша хьалхадаьккхина долу - тIаккха адам керста хуьлий дIахIутту.\n49. Делан ду стигланийн а‚ лаьттан а паччахьалла. Кхуллу Цо Шена луург. Ло Цо Шена луучунна зудабераш, ло Цо Шена луучунна божабераш.\n50. Я хуьлуьйту царна божабераш а‚ зудабераш а‚ Шена луург тIаьхье йоцуш вуьту. Баккъалла а, Иза хууш верг а ву‚ ницIкъ кхочург а ву.\n51. Ца хили адамна Дела шега вистхилар вехьеца бен‚ я кирхьана дехьахула‚ я элча ваийтарца бен - цо вехье луш Цуьнан пурбанца Цуна луург. Баккъалла а, Иза лекха верг а ву‚ хьукаме верг а ву.\n52. Иштта хьоьга а вехьеца даийтина Оха са Тхан гIуллакхах. Хьо ма вацара хууш‚ жайна хIун ду‚ иман хIун ду а‚ делахь а Оха нур хилийта цунах /КъурIанах/ шеца нисвеш Тхайна луург Тхан лех‚ баккъалла а, ахьа нисваларе ма кхойкху /исламан/ нийсачу новкъа‚\n53. Делан новкъа‚ стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел дерг Шена долчу. ХIай-хIа! Далла тIе ма доьду гIуллакхаш.


Туркойн Лидер Секс-скандалана Юкъа Нисвелла\nТуркойчоь -- Халкъан-Республикан Партин Лидер Байкал Дениз\nТуркойн да лоруш волчу Ататюрка шен хенахь кхоьллинчу партин архаш дIахеца дагахь вац, секс-дов а иккхина, Халкъа-Республикан партин лидеран даржера дIаваьлла волу туркойн политик Байкал Дениз.\nДаханчу кIирнах Туркойчоьнан коьрта оппозицин лоруш йолчу Халкъа-Республикан партин куьйгалхочуьнан дарж дитира цуьнан лидеро Байкал Дениза. Цуьнан бахьана дара интернетехь, цо дакъа а лоцуш яьккхина ю аьлла йолу, эвхьаза секс-видео гучуялар. ЦIкъа дуьххьара цу гIулчо гIо дан мега аьлла хеталора цу партина, дикачу агIора хийцалуш реформаш дIаяхьа. Амма цунна шеко кхоллайелла Байкал а, цуьнан бертахой а, партин структураш шайн карахь йита гIерташ хилар гучудаьлча. Байкал дагахь ву, я шен юххера накъост цу партин коьрте хIотто, я ша цу дарже юха ван. Халкъа-Республикан партин гулам хир бу 22-23-чий Майхь. Цу форумехь екъа яла мегаш ю иза аьлла хета аналисташна.\nСекс-девнаш хуьлийла дац политикан модернизаци ян оьшуш болу некъ. Амма дуккха а шерашкахь Халкъа-Республикан партин лидер хилла волу Байкал Дениз, цу девна юкъа а озийна, бех винчулла тIаьхьа, цу кепара хьал хIоьттира цу партина хьалха, ледара а, леш йолу и вовшахкхетар, цIеххьана чу са а дена, керлачу, реформаш ян аьтто болчу замане йолуш ю-кха аьлла хеттачу хенахь. Шен секретараца маьнги тIехь Байкала IуьнцIулгаш бохуш яьккхина йолу видео интернетехь гучуяьлча Халкъа-Республикан партин гIаьнтада волчура дIавала дийзира цуьнан. Цулла хьалха Байкала наггахь бен юкъах а ца волуш, цу партийна куьйгалла деш даьккхира тIкъех шо. 71 долуш волу Байкал Дениз дагахь вацара, хазанеха санна чIогIа шен кара эцна йолу, цхьана хенахь тукройн да лоруш волчу Атататюрка кхоьллина йолчу партин архаш, цу кепара чам боцуш шен дIахеца дезар ду аьлла.\nПартехь хийцамаш бан лууш болу жигархой дегайовхо йолуш бара Байкал дIаваларо аьтто бан мегара партийн куьйгалле мелла а шега аьллачуьнга ладугIуш волу стаг харжа аьлла. ТIаккха аьтто бала мегар аьлла хетар цаьрна, карарчу хенахь махкахь демократи яржош а, Еворобертана мохк юкъа бахийта гIерташ а болу коьрта ницIкъ болчу ТуркойчохьIедалехь йолчу Дендаран а, Кхиран а партица кховса дала гIорта.\nАмма, тахана модернизаци ян лууш болчу нахана гучудаьлла, шайн дегайовхо охьатаIош хилар, хIинццалц Тукойчоьнан политехь буьйцуш хезна а боцучу «Байкализм» олучу ницIкъо.\nИ термин юкъаяьккхинарш бу партехь хийцамаш бан лууш болу жигархой. Цу кепара цара цIе йоккхуш дерг ду дукхахена дуьйна Халкъа-Республикан партехь болчу наха лелош дерг. Уьш дуьхьала бу хийцамашна. Цера дагахь дерг ду Байкалана тIехьа боьвлла ца лелахь а, цо лелийна долу некъаш лелор.\nБайкаМ Бедри реформийн агIонча а, Халкъа-Республикан партин жигархо а, вевзаш волу суьрташдахкархо а ву. «Байкализм» олу идея иштта юьйца цо.\n«Иза цхьа тобано беш болчу балхах тера ду, парти йоьхна дIа ца ялийта некъ лахарх тера ду иза. Иха экономикан, я политикан идеологи яц. Иза мелла а шайн керахь парти лато гIортаран некъах тера ду».\nБайкала лелийна дерг дукха онда IатIкъам бан таро йолуш хIума ду. Цундела цуьнан го катоьхна некъаш лоьхаш бу юха а партин лидер дIа муха хIоттор вара-те иза бохуш. Цхьаболчу Халкъа-Республикан партин къона декъашхоша мацалла хьегар а долийнера Байкал Денизе партин лидеран дарже юха вола бохаш.\nТукойчоьнан Халкъа-Республикан партин гулам хир болуш ю 22-23-чий Майхь. Цигахь хоржур волуш ву керла гIаьнта. И дарж дIалац лууш ву ша аьлла дIахьедар дира кху деношкахь Киликдароглу Кемала. Цу гIулкхо оьгIаз бахийтинера Байкале юха вола бохуш кхайхкамаш беш юолу Халкъа-Республикан партин Коьртачу сацамаш кхочушбаран кхеташонан декъашхой.\nЦIкъачунна хууш дац мелла аьтто болуш ву Киликдароглу толам баккха. Хьалха лоруш дара, муьлххачу а куьйгалле ван лууш волчу стагана, тIехIотта везаш ву Байкал аьлла. Амма аналисташна хетарехь, цу партехь хаа а луш хийцамаш хир бу олийла дац, мел-лаххара а гергарчу масийтта шарахь, хIунда аьлча цуьнан хилла волчу лидеран IиндагI ду цу партина тIекхоьвдина дуьсуш.\nОзел Соли Истанбулера аналист ву. Цо иштта дуьйцу цу хьолах лаьцна.\n«Карарчу хенахь гуш ду, цуьнах реформистийн парти хир йолчу новкъа гIуллакх доьдаш ца хилар. Схьагарехь гуламехь хир дерг шен куьйгакъеллахь латто гIертар ву иза. Цигахь баккъалла а гIарваьлла хIара ву аьлла стаг вац, цуьнан метта дIахIотто мегар волу. Иза цо лелийначу некъан жамI ду. Цо шен долахь йолу хIума йинера партех, тIкъа гуламехь кхаж таса кечлуш болу нах и санна нах бу. Цхьа а чоьхьара демократи яц цигахь».\nАктар Сенгиз Истанбулерачу университетан профессор ву. Цунна хетарехь, Халкъа-Республикан партино гергарчу масех шарахь чоьхьара революци ян йеза, нагахь цунна хийцаяла лаахь.\n"Уггара хьалха шен менталитет хийца йеза цо. Иза парти дукха йоьзна ю хоржуш боцуш Iедалехь лаьтташ болчу нахана, ша аьлча Эскаран буьйранчашна. Цу агIора хьажча уьш баккъалла а чекхбовла безаш бу менталитет хийцарца йоьзна йолчу революцех. Цундела уьш хийца бала оьшур ду дуккха а шераш».\n2003-чу шарахь партийн куьйгалле ваха гIортинчу Байкам Бедрис кхайкхам бинера, партина куьйгалла дар декъа а деза, зударшна а, 35 шо кхачанза болчу кегийрахошна меттигаш йита а йеза аьлла.\n«Вай лелочу кепехь Халкъа-Республикан партехь коьртачу декъана Iедал карахь ду президентан а, цунна гонах волчу цуьнан накъостийн а. Цара бо сацаммила депутат хир ву, мила хир ву муниципалитеташкахь куьгалхо иштта дIа хкин а».\nБайкам Бедри а, Халкъа-Республикан партин куьйгалхой а тайп-тайпана гуш бу шайн партин кеп. Амма цу гIулкхо кхин а чолхечу даккха мегаш ду Туркойчура кхузаманахьлера политикан хьал. ЭрдохIан Реджепа куьйгалла дечу партино хьалхатеттина йолчу конституцина хицамаш барца доьзна долчу низмийн пакетана дуьхьала латта гIерташ ю Халкъа-Республикан парти. Нагахь и низмаш тIеэца аьтто балахь, цара бакъо лур ю кхелан системина тIехь политикан Iуналла дан, аьлла хета Халкъа-Республикан партин декъашхошна.ТIкъа цу гIулкхо аьтто бийра бу, эскархошна тIехь кхел ян, могIарерачу кхелашкахь. И тайпаниг хир ду бохучух тешаш вацара хIинццалц Туркойн-махкахь цхьа а.\nИ низмаш тIеэца Парламентехь оьшуш долу кхаьжнаш гулдан аьтто а ца баьлла, ЭрдогхIана референдум кхайкхийна. Иза дIахьура йолуш ю I2-чу Сентябрехь. Шен агIора Халкъа-Республикан партино латIкъам бина Конституцин Кхеле. Нагахь санна цу кхело и латIкъам бакъ бахь, ЭрдохIанан дезар ду хенал хьалха парламентан харжамаш дIабахьа. Цу тайпа хIоьттинчу хьолехь, парти шен карахь латто луур ду Байкал Денизана, аьлла хета аналисташна. Ширан гварди партин куьйгаллехь йиса а мега, амма ЭрдохIанан Iедалца партино дIахьуш болу къийсам чIагIлуш а болуш, и нах дукха къеззиг аьттонаш боллуш хила мега, шайн могIаршкахь хуьлуш болчу хийцамашна дуьхьала латта.


Оьрсийчуьрчу бизнесехь йоккху са 12 шо хьалха бен ца хилла оццул лахъелла\nЗазадоккху-бутт 15, 2021\nЯккхийчу а, юккъерчу хьесаперчу а фирманаша, компанеша йоккху са 2020-чу шарахь лахъелла 23,5%. Иза тIаьххьарчу 12 шеран рекорд ю пачхаьлкхехь. Дуьненаюкъарчу аудит-консалтинган FinExpertiza машано бинчу талламо гойту 2020-чу шарахь яьккхина са 12 триллион 240 миллиард соьманна хилар – 2019 шарахьчул 4 трлн. сом кIезиг. 2008-чу шарахь бен ца хилла совдегаршна оццул кIезиг са, билгалдоккху талламчаша, яздо "Ведомости" газето.\nПачхьалкхерчу 85 регионехь фирманийн, корпорацийн финансийн терахьаш эгна мохк бу 48 (Оьрсийчоьно аннекси йинчу ГIирмехь а цхьаьна), боху FinExpertiza-но. Массанхьачул а дукха са лахъелла регион ю, цо йинчу тергонца, Къилбаседа ХIирийчоь, цигахь 2019-чу шарахь са лахъелира 2 миллион соьманна, ткъа стохка иза йоьжна 3 миллионна. Иштта доьхна ду хьал Ненцойн автономехь а, ГIалгIайчохь а.\nФинансийн терахьаш лахдалар эксперташа дузу коронавирусан пандемица. Оьрсийчоьнан индустрино боккха бала лайна мехкдаьттан а, кхечу сурсатийн а мехаш охьаэгар бахьана долуш.\nХила тарлуш йолу 2020-чу шеран са цаэцарца лидер яьлла Москва, цигахь бара уьнца боьзна уггаре луьра бехкамаш. Коьрта шахьарахь бизнесан пайда боьжна 43% я 2 трилионна.\nСтохка Оьрсийчуьрчу бахархошна хуьлу рицкъ 14 шарахь ца хиллачул кIезиг хилар билгалдаьккхира FinExpertiza машин тергамчаша. Стохкалерчу шеран хьалхарчу декъехь бахархоша юккъерчу барамехь доьхкина ахча дара, цул хьалхарчу шеран декъаца дуьстича, 11,5 эзар сом кIезиг.\nБахархоша гулдо рицкъ лахделла, шарахь гулдечун барамца дуьстича, 8%. Оццул хьал лахделла ца хилла бахархойн 1999-чу шарера схьа.


Германи -- Малхбузе бусулба ян гIертарна дуьхьал марш. Дюсселдорф (Duesseldorf),12 Дечк.2015\nМухIажарш бехачу юкъараIойлашна цIе тийсар, тIехьаьжча кхечу къомах ву аьлла хетачу воьду-вогIучу некъахочунна коча ихар, бусулба духар доьхначу зударшка маьттаза мотт лебар я царна тIера духарш дIасаийзор – тIаьхьарчу шина-кхаа шарчохь и тайпа талорш, и тайпа маьттазлонаш Германин а, Австрин а гIалийн урамашкахь сих-сиха нислуш ду.\nЦхьаьна агIор йоллучу Европехь аьтто-хьежамаш болчу партийн ницкъаш а, тIеIаткъам а алсамбалар, вукху агIор даханчу шарахь дуьйна къаьстина бусулба дин лелочу мехкашкара Европе схьаоьхучу мухIажарийн терахь алсамдалар а ду цу гамонан бахьанашкахь.\nЕарин дийнахь Лейпцигерчу университето зорбане баьккхинчу керлачу талламо гойту, бусулбачийн терахь Германехь дукха сов даларо нийса ах немцошна шаьш шайн махкахь хийра хеташ хилар.\nЦу талламан жамIаца, Германин орамерчу бахархойх 50 процентана шайн махкахь аьхна ца хета, бусулба нах цигахь цIеххьана тIехсов баларна. Ала дашна, шо хьалха цу кепарчу талламо гайтинера, иштта бусулбачийн терахьо сингаттам кхуллучу немцойн дакъа 43 процент хилар. И бохург ду, бусалба динца а, и дин лелочаьрца а гамо а, царах кхерар а шо шаренга мел долу а кхуьуш ду бохург.\nИ хийцамаш дукха дика шайн яIни тIехь го Германехь а, Австрехь а бехачу бусалба нахана. Къаьстина, хиджаб я кхин бусалба духар доьхначу зударшна сингаттеме хьал кхолладелла цу шинна а махкахь. ХIунда аьлча, урамехь йоьду-йогIучу хенахь мичча а мIаьргонехь аьтто-радикалан хьежамаш болчарна я тIебаьхкинчу нахаца гома болчарна шаьш тIенисдала сахьт доцийла хаа царна.\nНемцойн Мюнхен гIалина уллохь тIаьхьарчу 14 шарахь ехаш йолчу Сатабаева Румисата дийцира Маршо радионе, шегахь а, шена бевзачу дуккхаъчу зударшкахь а вуно боккха сингаттам бу, Германера а, йоллучу Европера а бусалбачаьрца йолу юкъаметтиг гамоне ерзар бахьана долуш, аьлла. Кхера а кхоьру ша къаьстина садайначул тIаьхьа чуьра араяла боху Румисата.\nСатабаева Румисат: „ВаллахI, тIаьхьарчу хенахь дукха халонаш ма ю бусалбачеран кхузахь. Дукха нах бу къаьстина йовлакхаш лелочу хударшца гамонаш йолуш. Иза суна а хаало, суна санна кхечу зударшна а хаало. Со сайданачул тIаьхьа чуьра араяла а ца йоьхьу уллехь боьрша стаг воцуш. Я боьрша стаг хилча а ца йоьхьу, хIунда аьлча, цхьаммо цхьаъ олуш хилахь, боьрша стаг цхьа дуьхьало ца еш Iийр вац, тIаккха иза гуттар а гена дер ду“.\nХIинца Лейпицигерчу университето а, цул хьалха Германерчу цхьа могIа талламаш баран институташа а бинчу гойтуш кхин цхьа а вуно кхераме хийцам бу – нагахь санна масех шо хьалха хийрачаьрца а, бусалбачаьрца а цабезам болчара иза нагахь санна юкъараллехь гойтуш хиллехь а, вербала, аьлча а маттаца бен гойтуш ца хиллехь, карарчу хенахь и шайн цабезам латарца а, ницкъ барца а дIагайта кийча болчу аьтто-радикалхойн терахь хазанесанна алсам даьлла.\n„Аьтто-экстремистийн шайн терахь хIара аьлла хийца ца деллехь а, амма и нах шайн интересаш чекхйахархьама ницкъ барах пайда эца кийча хилар алсам даьлла“, - иштта элира талламан авторехь цхьаъ волчу Лейпцигерчу университетан профессоро Декер Оливера.\nСатабаева Румисана хийла тIеIоттаделла хIума ду иза, цуьнан духар иза бусалба юйла гойтуш хиларна новкъахь йоьдуш-йогIуш я лулахь агрессивечу нах лата гIертар а, ур-аттала тур даьккхина, царах цхьаъ шена а, шен доьзална а чуидар а. Цо дуьйцу.\nСатабаева Румиса: „Сарахь балхара со цIайогIучу хенахь ши гIат долчу цIерпошти чуьяьллера со, уггаре а дукха адам цу чохь хуьлуш йолу хан ю иза. Охьайосса дагахь со неIаре йолаелча, суна букътIехьа хичаш йира цхьана наха. Со юхайирзича, буйнаш а дина, сох латакийча бара уьш. Со йист ца хуьлуш, охьайоьссира, ас цхьаъ аьлча и хIума генадалар кхоьруш.\nЦкъа тхан цхьан лулахочо боккха тешнабехк беш бара тхуна, шен кадаьллехь тхо дайъа дагахь хиллера иза Доккха тур даьккхина, цхьа самурайн тур олуш дерг дара цуьнгахь, суна а, сан берашна а чухьаьддера иза.\nБусалба нах ца безаш хиллера и стаг. Юха лулахоша Iедале телефон тоьхна, иза лецира. Кхеле а даьлла и хIума, арахь яккха цхьа шо хан туьйхира цунна, цIий Iанарна тIе ца даьлла аьлла, набахте ца вуллуш витира. Цу тIе кхаччалца дIа-м дахнера иза“.\nШа Германехь ехачу 14 шарахь хIинца тIаьхьарчу шина-кхаа шарахь санна гамо а, юкъараллехь цабезаман атмосфера а гина яц шена бохуш дийцира Румисата кхин дIа а. Бакъду, мелла а дешна, социалан а, културан а лакхарох тIегIанерчу нахер ...


2000-чу шарахь БухIан-Юьртахь вийначу шина кIентан нана - Ганаева Малика\nМатериал язйинарг "Кавказ.Реалиин" автор Билалов МаIаз\nБухIан-юьртахь дина зулам Оьрсийчоьнан Iедалша тесна дитина\nБахархойн паспорташка хьуьйсуш, талламаш болийра шина эзарлагIчу шеран Чиллан-беттан 5-чу дийнахь Санкт-Петербургера а, Рязанан кIоштара а баьхкинчу ОМОН-ан ницкъаша Нохчийчуьрчу БухIан-Юьртахь.\nОцу хиламийн тешаша дуьйцура, спецоперацехь дакъалоцуш эскаран гIуллакх кхочушдечуьра схьабалийна къона салтий хилла ца Iаш, гIеметтахIиттина нах а бара бохуш.\nКонтракташца баьхкина хила тарлора уьш, я мегара чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан лерина тобанаш хила а.\nЗуламийн тешаша а, Iазап лайначу бахархоша а дийцарехь, маьршачу нахана тIехь къемат латтийнарш баккхийнаш бара. Ткъа къона салтий, доккхачу декъанна, голаьцна латтош бара.\nТайп-тайпана дара федералан эскархойн БухIан-юьртан бахархошца лелар. Къилбаседанера чубаьхкина, Новые Алды олучу эвлан къилбаседанера дакъа "цIандечу" эскархоша меттигера маьрша нах бойура. Ткъа эвлан къилбера дакъа дIалаьцначу эскархоша хIусамаш чохь къоланаш дора, меттигерчу нахаца шогалла лелайора, амма нахана тIе куьйгаш ца хьора.\nВерриг а БухIан-Юьртахь вийнарг 56 вара бохуш дуьйцу цхьайолчу хьосташа, хIан-хIа, 82 гергга маьрша стаг вара бохуш, дIахьедийраш а бара.\nЕвропан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело теллира "Мусаев а, кхиберш а Оьрсийчоьнна дуьхьал" ("Мусаев и другие против России") аьлла, БухIан-Юьртахь маьршачу нахана тоьпаш йиттинчарна дуьхьал айдина гIуллакх.\nОьрсийчоьнан Iедало бакъ дац ца боху, Iаьнан цу дийнахь БухIан-Юьртахь Петербургерчу ОМОН-о "лерина операци" дIаяьхьна хилар, амма хIетте а гIуллакх теллина, йист яьккхина яц хIинца а.\nСтрасбургерчу дуьненаюкъарчу кхело тIе ца дуьту оьрсийн Iедалхошна хетарг. Харцонца нах байарх жоьпалла Оьрсийчоьнан Iедалхошна тIехь хиларна къера бу кхелахой.\nМаьрша нах байар таллар а жамIе ца хилла аьлла, тIечIагIдина ишта Европан кхело. Страсбурган кхеле ладоьгIча, БухIан-юьртахойн лаам кхочушхили аьлла хета тарлора, амма олийла дац ишта. ХIунда аьлча, кху 20 шерачохь хийцаделла кIад а дац: маьрша нах байарна кхеле озийна цхьа стаг а вац.\nОцу юьртахь зуламаш лелоран къастаман башхалла муха яра хьуна аьлча, Алдыхь бен-башха а доцуш, маьрша зударий, божарий, къона, къена, мича къомах ву а ца хоьттуш, байина хилар. Нах хIаллакбора царна къола а деш, церан бахам а хIаллакбеш. Шайна ма-хетта, хецна, къизаллица ницкъбар дара иза.\n"Хьалххе кечйинчу операцин гурашкахь лелийна зуламаш дара уьш. Церан Iалашо яра – бахархошна кхерам тесна, уьш Iада а бина, дуьхьало ечуьра совцор", - аьлла "Кавказ.Реалиига" бакъонашларъяран "Мемориал" центран хиллачу белхахочо Байсаев Iусамас.\nТкъа Москвахь куп тоьхначу, кхечу бакъонашларъяран организацин белхахочо, шен цIе ца яккхар а дехна, элира "Iедалхойн политикан доьналла дац бехкечарна таIзар дан-м хIунда дуьйцура, ур-атталла, Нохчийчохь маьршачу нахана дуьхьал зуламаш лелийна хилар тIелаца а".\n"Ас буьйцурш бац "ларамза" байинарш, ас буьйцу Iалашо а йолуш, шаьш лелочух кхета а кхеташ, къизаллица байина нах. Хаа а хууш, хьаькамашкара пурба а, омра а долуш хIаллакхбина нах бу уьш. Нагахь санна, цара и бакъ дахь, кхеле хIитто дезар ду инарлаш а цхьана", - боху бакъонашларъярхочо.\nХетарехь, БухIан-Юьртахь динчу зуламашна бехкеболчарна таIзар дан Iедалхойн доьналла оьшу. Цкъачунна догдохийла яц цуьнга, 20 шо а ду гIуллакх сецна лаьтта.\n(Дуьххьара материал зорбане яьккхина 20I7-чу шеран Чиллан-баттахь)


Стенга сатуьйсу Нохчийчуьрчу бахархоша?\nБIеннаш эзарнашкахь аьлча а сов хир доцуш, болх-некъ а карийна, Iар-дахар а нисдина дукхе дукха вайнах беха Оьрсийчоьнан кIошташкахь а, иттаннаш кху дуьнентIерчу пачхьалкхашкахь а, къасттиина Малхбузенехь.\nШайн лаам-аьллар чекхдаьлча цара хIун дохьийла лаьара шуна Даймахка?\nЦигахь уьш бола а боьлла, царна хийра доцучу дахарера уггаре хьалха хIун хийцамаш ган лаьара шуна шайн дахарехь? Цу могIарерчу хеттаршна бахархоша луш долу жоьпаш вуно атта ду кхето. Массара а бохург санна сатуьйсу болх-некъ хиларе а, токхечу, синтемечу дахаре а, нийсо-бакъо баьрччехь хиларе а.\nЦунах дуьйцуш ю Шелковскан кIоштара кхаа беран нана Келиматова Яхимат а: «Нийсо йоуьйтур яр-кх ас дуьххьала. Болх-некъ а боуьйтур бара. Дерриге хьайн чоьтах лело дезаш ду массо хIума а. Кхерам а дIабоккхуьйтур бара. Цхьа хIума ала йиш а яц, дийца а ца мaгадо. Адам паргIатдолу агIо езар-кх».\nТкъе итт шо гергга хан ю Магамадов Хьасан махках а ваьлла, Владимир кIоштахь веха. Шена хетарг дахаре дерзо йиш хилча боху цо, цкъа гIалатло яьллера аьлла ша стаг нажжаз веш сийсаз а войтур вацара, я цуьнан цIеранаш нахала а бохуьйтур бацара: «Ас сайха доьзна хилча, тIаьхьаьша лер дуьтуьйтур дар-кх уггар хьалха, шолгIа, ледарло яьллера аьлла цхьана-а дена тIеIаткъам бойтур бацара, цуьнан цIеранаш а хьийза а бойтур бацара». Ишта бовзийтира шен хьажам Магамадов Хьасана.\nШа уггар хьалха нахана Европехь санна болх-некъ хуьлуьйтур бара, гIийла бохкучарна цигахь санна кхачо йоллуш гIо-накъосталла дойтур дара элира Соьлжан кIоштарчу Висханов Доккас: «Кхузахь болх-некъ бац. Ас кегийчарна болх нисбийр бар-кх. Дан хIумма а доцуш лелаш бу тIекхуьуш берш. Церан къа мича даха деза? Кхузахь луш долу пособеш а цIена белам бу».\nШен ницкъ кхаьчча ша кхиазхошна, кегийрхошна гIо а дойтур дара спортан инвентарь дIахIоттор биста кхаччалц, цомгашчу нахана мел оьшу молха а хуьлуьйтур дара маьхаза. Иштта ойла кхобучех ву Старопромысал кIоштера зIаьIапхо Эдалсултанов ТIаус: «ТIекхуьучу чкъурана гIо дойтур дара ас, массо хIуманал а хьалха. Церан самукъадолу, царна пайдехьа хиндолу хIума дара хьалхадаккха дезарг. Дукха адам ду махкахь цамогуш. Царна гIо а дойтур дара. Болх-некъ а хуьлуьйту агIо а юьхьарлоцуьйтур яра.»\nМискачарна а, лазархошна а Европехь мел деш долу дика ша махкахошка Даймахке кхачадойтур дара. Ишта лаам гайтира соьлжагIалахочо Мусаев ИбрахIима: «Мискачарна, лазархошна Европехь деш долу гIо-накъосталла сехьадоккхуьйтур дар-кх ас уггар хьалха. Давуьсийла цигахь санна алапаш а, карадогIуш хIума а долуш делара кхузахь а. Церачух дахар дуста а дуьстина, цигахь санна нийсо-бакъо а елара кху Оьрсийчохь а. Кхузахь адам дан хIума доцуш тасаделла доллуш ду. Бехаш берш кхин тIе а баха ховшуш бу, мисканиг кхин а охьатаIош ву кхузахь. Цкъа мацца а нислур хир ду-кхь хIара».\nВайнехан дахарехь дика, бIаьрла хийцамаш ган лууш мел диначу къамелашкахь дегIан цIий, тIум санна юкъара дара аьлла хета ерриге Оьрсийчохь а олалла деш нийсо а, бакъо а хиларе сатийсар. Дукхах болчарна моттарехь, уьш хилча кхидолу къачамбацарш, нийсадацарш ша-шаха дIадевр ду.\nСтенна къахьбелла оцу нахана даймохк?..


Кавказан регионаш ю Оьрсийчоьнан "терроризман рейтинган" лидершлахь\nОьрсийчохь 2020-чу шеран хьалхарчу декъехь дина 1183 терроризман могIарара зуламаш. Стохкалерчу оццу хенаца дуьстича, уьш алсамделла 210-нна. Уггаре дукха билгалдевлла и зуламаш Дагестанехь, ГIебарта-Балкхаройчохь, Нохчийчохь. Иштта ю, Инарла прокуратурина тIе а тевжаш, "Интерфаксо" йовзуьйту статистика.\nКхушара и тайпа зулам билгалдевлла Оьрсийчохь 362-зза.\nИнарла прокуратуро бахарехь, оцу кепарчу зуламашлахь массарел дукха ду низамехь йоцу тIеман гIера кхолларна а (322), иштачу гIеранашкахь дакъалацарна а (350) дуьхьал гIиттийна бехктакхаман гIуллакхаш.\nКарара бутт болалуш Росгвардино дIахьедира, ша кхушеран хьалхарчу ялх баттахь Къилбаседа Кавказехь 8 террорхо вийна, аьлла. Бохура, оццу муьрехь ша хIаллакйина террорхойн инфраструктурин 31 объект а, 2 эзар хIоъ, патармаш, 27 авиагерз, 35 граната, 632 мина.


Иракъерчу Мосулехь беллачу ДАIИШ-ерчу кавказхошна Оьрсийчохь делла хилла паспорташ. Нохчий а бу царалахь.\nМассарна а цхьабосса вониг алар - харцо ю\nВайнах кхечарех дIаэбала а ца лууш, къаьстина, хьуламехь беха, цара девне евлла юкъаметтигаш а, Iедале а ца бовлуш, шайлахь луьсту, церан дукха векалш Iаьрбоша шайлахь бечу тIеман декъашхой а бу, бохуш, тайп-тайпанчу хьостанаша Iорабоху хьажам-хетарш Европера хьажа-хIитта цIабаьхкинчу нохчаша, буххера дуьйна а бакъбеш бац.\nЦарна гуттар а халонга долу цхьаболчу говзанчаша нохчий цхьа низам а ца девзаш, акха адамаш санна ларар.\nТкъа шарахь сов Фаранцин Ницца гIалахь веха Хатаев Iайнди. Цунна гергахь нохчий хийцабелла а бац, вочу агIор цхьаннех а къесташ а бац.\nIайнди: «Деллахь суна-м ца хеца цигахь беха нохчий хийцабелла. Уьш хIун аьлла хийцабала беза? Цхьа кхераме а бац. Бакъ дац. Шаьш боллу нохчий бу-кх. Мацах цкъа юьхьанца Iаьрбошца Iоттабаккхаме меттигаш нислора. Иза дIадаьлла лара мегар долуш хIума ду.\nВайнахь тIаме оьху бохург а пуьташ бу. Цхьа наггахь хилла хила там бу вахана меттиг. Доцурш дукха дуьйцу. Ламазца,мархийца берш а бу,сакъерар бен кхин хIуманна а бала боцург а ву. Кху цIахь доллу сурт ду-кх…»\nГерманехь, Берлин гIалина гена воццуш вехаш ву СоьлжагIалин кIоштера Эльмурзаев Висхан. Нохчех бозуш кхерам а бу,царех лардала а деза бохуш даржадо хабарш цунна хетарехь я хIуьттаре ян гIертар санна хIума ду,я хьекъалца гергарло доцчара туьйсу питанаш ду. Висхан ву дуьйцуш.\nВисхан: «Нохчашца цхьа кхерам а бац. Шайн пачхьалкхехь лелаш долу низам а лардеш бехаш бу нохчий. Ца леладо хьуна вайнаха шайггара хIумнаш. Девне меттиг нисьелча а,баккхийчара юкъа а булий,Iедална а хууш,маслаIате ерзайо. ТIаме вахна бохуш наггахь хаза-м хеза,дуккха а бохург бакъ дац. Аьттехьа а дац иза.\nФранцузан делахь а,Германан делахь Iедал лар а деш,лерам а беш бехаш бу нохчий. Шаьш мича баьхкина а хууш бехаш бу дукхахберш. Мелха а кху цIахь бераша дай-наношка ла ца дугIуш меттигаш нисьяла тарло,амма цигахь ишта дац. Мелха а кху цIахь дицделла догIу гIиллакх,Iадат цигахь дикахо а лелаш ду-кх.».\nЕвропехь бехачу нохчех ишта боху ,циггахь зуда а ялийна,доьзал а болийна,деа беран да а волуш,Бельгехь вехачу Магомадов Зеламхас: «Вайнахана дика хаьа шаьш Европе муха кхевчча а,кху цIахь шайн хIун лан дезна а.\nЦундела дукхахберш хьаннал къа а хьоьгуш,шайн ницкъ кхочучу барамехь цIерачарна а гIо а деш,бехаш бу. Дала мукъа лахь шайн дика цIе а йоккхуьйтуш кхин а бехар а бе нохчий».\nИ къамел динчу Зеламхана хетарехь дика дебош,гIийла волчунна агIо а деш,кхечеран а смий-пусар а деш,даьхчахьана нохчий хьокъехь хазош долу цIармата,маьттаза къамелаш ша-шаха дIалекъар ду.


IADAT: ГIуран-баттахь мел кIезиг а 74 стаг лачкъийна Нохчийчохь\nНохчийчуьрчу Iедалхошна оппозицехь лаьттачу IАДАТ боламо зорбане яьккхина махкахь лечкъийначу нахах хIора беттан шаьш вовщатуху статистика. Жигархоша чIагIдарехь, байначу баттахь 74 стаг лачкъийна. Бара царлахь Швецехь вехачу блогеран Абдурахманов Тумсон а, цуьнан хIусамненан а 11 гергара стаг, бакъоларъяран "Вайфонд" организацин куьйгалхочун Садулаев Мансуран кхоъ, да а, вежарий ца лерича, Туркойчохь вехачу блогеран Халитов Хьасанан виъ цIийнах стаг а, "Iазапашна дуьхьалояран Комитетан" юристан Янгулбаев Абубакаран гергара 37 стаг а. Иштта лачкъийна йигира Атиева Мадина а, вийна 29 шо долу Товсултанов Iадлан.\nIADAT боламо билгалдаккхарехь, зорбане яьккхина статистика юьззина яц, хIунда аьлча, лечкъийначийн гергарчара а, бевза-безачара а кхачийна генара теллина информаци бен цу тIехь цахиларна.\nНохчийчоьнан Iедалхоша даим а санна бакъ ца до махкара бахархой шаьш лечкъор. ТIаьхьо лечкъийна бигина аьлла, дIакхайкхийначу наха видео тIехь дуьйцу, шаьш дийна а ду, харцо лелийна а яц шайца бохуш.\n"Оха мониторинг ечу юкъанна хIара бутт кхин дIоггара жигара бацара нах лекчкъорна. Шо доьрзуш даим санна муьлххачу а бахьанаца нах идор чIагIдо, хIунда аьлча, Кадыровн ницкъхошна шайн балхахула статистикан сурт хIоттон ма оьшу", - дIахьедина Кавказ.Реалиина еллачу комментарехь IАДАТ боламан векалша.\nСтатистика зорбане яккхале хьалха цIа бахкийтинарш тептаре ца язбина шаьш аьлла, билгалдоккху жигархоша.\nНах лечкъийна бигале хьалха Нохчийчуьрчу хьаькамаша социалан машанашкахула видео яржийра, царна чохь мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана боху, "харц къамелаш дечарна" таIзар ду кестта дийр долуш. И къамел деш яьхна хилла видеоматериалаш гайтира меттигерчу телехьожийлехь, яржийра инстаграм-агIонехь а, амма дIаяьккхира видео де даьлча.\nНохчийчохь нах лечкъийна хилар лач хьахийра Кадыровс йоьдучу пресс-конференцехь, амма тIе ца дитира цунна юкъара ша хилар. Нохчийчоьнан куьйгалхочо бахарехь, и нах идорна тIехьа хила тарло, "блогерша а, бакъонашлархъярхоша а вас йина нах".\n"Iазапашна дуьхьалояран Комитетан" юрист Янгулбаев Абубакар тешна ву гергарнаш бовдийначу наханна хилларг лечкъадар пайде дацарх. Сихха хаамийн гIирсашкахула, бакъонашлаъярхошкахула официалан хьукматашка лехамаш болабайта беза, иза ца дахь, лечкъийначех хIуъа а хила тарло, аьлла цо.


Австрехь беха нохчаша Украинехьа хIоттийначу митингехь дакъа лаьцна\nАвстри, Вена, Зазадоккху-беттан 27-гIа де\nВенерчу Турпалхойн (Heldenplatz) майданехь тIамна дуьхьала митинг дIаяьхьна, цига баьхкинера иттанаш эзарнаш Австрин бахархой а, Украинера, Оьрсийчуьра, Белорусера мухIажирш а. Боламехь а, тIамна дуьхьала яьхначу акцешкахь а дакъа лецира "Культуран «Ичкерия» центран" а, Нохчийн республика Ичкерин а векалша.\nКремлан Iаткъамна кIелахь лаьттачу къаьмнашна гIоьнна хIитточу яккхийра акцешкахь дакъа лоцу нохчийн диаспоран декъашхоша, иштта Украинера мухIажиршна гIо а до, дуьйцу Венера "Культуран «Ичкерия» центран" куьйгалхочо Исханов Хьусайна.\n"Оха, нохчаша, тхаьшша лайна шиъ тIом, кечлачу меттехь адаптаци ярна зеделла ду тхо, ишта практикан хьехамаш чIогIа оьшуш ду мухIажиршна. Тхан гIо пайде ду, тхо тхаьшша мухIажирш хилла хиларна", - тIетуьйхира культуран центра векало.\nОьрсийчоьно Украинана дуьхьала тIеман агресси йолийчхьана уггаре боккха бара Венехь хIоттийна гулам – иза вовшахтоьхначара а, зорбанийн гIирсаша а дуьйцура цигахь 100 эзар стаг гулвелла хиларх лаьцна.\nКонцертехь гайтира Украинан президентан Зеленский Владимиран видеокхайкхам, иштта вистхилира Австрин президент Александр Ван дер Беллен. Цо дIахьедира, Украинан гIоьнна оццул бала болу нах вовшахкхетаро дегайовхо кхуллу шен, аьлла. Политика дагадахкийтира бомбанаш кхийсарна, тохарш дарна шайн хIусамаш йита декхаре хилла миллионаш бераш а, кегийнах а.\nЗазадоккху-беттан 25-хь Оьрсийчоьнан тIеман министралло Украинехь оьрсийн эскаран эшамех лаьцна керла официалан хаамаш бовзийтира: 1 352 тIемало велла, 3 825 лазийна. Хьалхо официалан хаам Зазадоккху-беттан 2-хь бен ца бинера, бохура оцу хенахь 498 стаг вийна. Шемахь тIемаш боьлхучу шерашкахь официалехь динчу дIахьедарца, кхелхира 116 оьрсийн эскархой. 2008-чу шарахь Оьрсийчоь Гуьржийчу гIоьртича – 67 стаг. Нохчийчохь хиллачу хьалхарчу тIеман шина шарахь федералан эскархошлахь, кеп-кепарчу хаамашца байъинчийн терахь 4 103 стагана тIера 5 042 тIе кхаччалц ду.\nЗазадоккху-беттан 28-гIа де – Оьрсийчоь Украине буьззинчу барамехь тIамца чугIоьртина шовзткъе кхойтталгIа де ду. Мариуполан мэро Бойченко Вадима бахарехь, гIала Украинан карахь ю, амма цунна бина гуо "тIечIагIлуш" бу. Харьковн мэра Терехов Игоря дуьйцу, гIалахь хIинцле а йохийна 1300 гIишло, цо бахарехь, "Харьков юхнехьа йотта езар ю". Ткъа Оьрсийчоьнан эскарийн хIинца а аьтто ца болу Оьрсийчоьнан дозанехь Iуьллу Украинан и шолгIа гIала схьаяккха.


Украина -- Протестхочунна юкъара мотт карийна "беркутхочуьнца", Kиев, 23Деч2014\nПротестан болам а, юкъ-кара цунах тийсало полицин дакъош а Украинан майданашкахь лаьтта даьлла массех кIира. Кхачош ду шина а агIонан собар. Хетий те цигарчу президентна Янукович Викторна Iедалан ницкъаш даима а шегахьа хир бу аьлла? Оцу хьокъехь ю Маршо Радион корреспонденташа Ярмощук Тетянас а, Коулсон Роберта а кечйина артикл.\nДахначу кIиранах Ю-Тюбехь цхьа гайтам арабелира, Украинин Кхерамзаллин Урхаллин Ивано-Франковскерчу декъан эпсар ву ша бохучо, юьхь тIе туьмIаьжиг а йоьллина, ша а, шен масех накъосто а дарж дуьтуш хиларх лаьцна къамел деш. «Альфа» тобанера ву ша бохура цо.\nЮ-Тюбехь къамел дийриг: «Оха тобадина Украинан халкъана. Тхан сацам бу халкъах ца къаста. Тхуна ца лаьа зуламе омранаш кхочушдан».\nБахначу беттан тIаьххьарчу дийнахь Ю-Тюбе йиллина кхин а цхьа видео. Цу чохь гойтуш ду Киевехь протестхошна дуьхьал лаьттачу полисхойн Iедална лер.\nКIиранашкахь лаьттачу протесташа гайтина, къарлуш боцийла президентна дуьхьалберш. Амма тоьлуш дац хIоьттинчу хьолехь я Iедал а. Пачхьалкхан итт регионехь лаьцна кхобу оппозицино гIалийн урхаллаш, аьлча а, церан цIенош. Хаттар лаьтта тахана: дакъошка-м ер яц те Украина?\nАмма полицино а, эшначу сохьтехь нах ницкъаша совцон арабаьхначу кхечу ницкъаша а Януковична букъ гайтахь-м духу протестхошний, Iедалний юкъа, толамхо воцу кеп гойтуш, догIаделла лаьтта терза.\nГалеотти Марк Нью-Йоркерчу университетан эксперт ву, цуьнан талламашкахь ю Советан Iедал доьхча кхоллаеллачу мехкийн кхерамзалла. Украинера ницкъаш, «Беркут» саннарш, масала, халкъах къаьсташ, леррина кечбина, Iедало шена муьтIахь хилийтархьамма дика кхобуш нах бу, боху цо.\nГалеотти: «Уьш тайп-тайпана адамаш ду. Доккхачу декъанна, гуттара а эскаршкахь гIуллакх дина нах бу уьш. Зоьртала бу, амма синкхетам церан гена баьлла бац. Царех кест-кета пайдаоьцу, уьш дера, шайн болх хууш, дика Iамийна нах бу – бакъду, нийсонца ду цаьрга дойтург олийла-м дац».\nГалеотти Маркна, экспертна, хетарехь, Украинехь гIоьртина лаьтта хьал дахлахь, цуьнан леринчу ницкъийн хир хада а тарло, Iедална тIехIоьттина лаьттачуьра и ницкъаш юхабовла а тарло. Даима а санна, халкъах а къастабой, шайна хIиттийначу каппашкахь кхобу и ницкъаш, сахьт дац цигарчу эпсарийн баррикадашкахь лаьттачу нахехьа дог-ойла ерза а, аьлла хета Гелеоттина.\nГалеотти: «Киевера араиккхина, конфликт генаяла а, кIаргъяла а тарло. «Беркутан» бIаьхойх цхьаберш, уьш беххачохь гулбина а, циггахь белхаш беш а бу, гуламашкахь Iечу шайн гергарчу нахе, беза-бевзачаьрга дог хIотта а тарло церан. Украина Европан дакъа хила деза, Оьрсийчоьнан олаллера яла еза бохуш лаьттачу нехан аз церан дагах ца кхеташ дуьсийла дац».\nИштта сурт хIоьттира Советан Iедал духуш а, Горбачевна дуьхьал карчам бича, Iедалан ницкъашкахь болу нах бовда-м ца бевдира, амма хьолана юкъа ца гIерташ севцира, иштта меттиг еъча эпсаршна атта ду юьстахбовла\nаьлла, дустар а далийра Галеоттис.\nГалеотти: «Масала, Львов-гIалахь «Беркутан» эпсар суо хилча, ас ойла йийр яра долучу суьрте а хьаьжна, стенна оьшу суна духуш лаьттачу Iедалехьа хила, хила лаьий сайна беттанашкахь кху нехан кхелахо. Уьдур бац «беркутхой» суна хетарехь, амма кхуьуш бу церан юкъа ца гIерта лаам».\nГалеоттис бохург хила тарлуш дуйла а кхетош, гарехь, Iедалша чIагIбийр бу ницкъахойн могIарш.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министран гIовса Ратушник Виктора дахначу кIиранах дIахьедира, министрийн кабинето кхин а ахча делла полици чIагIъян, аьлла.\nРатушник: «Къепаллин ницкъийн могIарш буьзина бацар а лоьруш, тхуна кхин а ахча делла Iедало. 14 процентна ца тоьа белхахой».\nТергамхошна а, оппозицин лидершна а хетарехь, кхин а 45 эзар стаг балха эца мега полицино.\nДелахь а, «Беркут» белхалхойх юза атта дац, и нах каро беза, эхашарахь-м муххале а Iамо беза, элира Украинерчу Маршо Радион сервисе оппозицехь йолчу «Батькивщина» партин депутата Москаль Геннадийс.\nМоскаль: « Иштта дIа кIолам хьаькхча, я беккъа дIа политикехь лаам хилча, кхуьуш вац «Беркутна» керла эпсар».\nНагахь санна Янукович Виктор кхерамзалла эскарийн гIоьнца чIагIъян лууш велахь, телхар ду цуьнгара хьал, цо кхин а дардийр ду къам, боху Iамеркарчу аналитика Галеотти Марка.\nГалеотти: «Тхан меттиг бац политикан ловзаршкахь», нийсса элира цхьана эпсаро. Пачхьалкхан малхбузехь къаьсттина вайна гуш ду, нах ницкъашка ладугIуш боцийла. Ткъа ницкъ юкъаозабахь, оцу некъо баккъал а дуьгур ду Iедал».\nМила тоьлур ву Украинехь?


Аланийн килс я музей?\nГIуран-бутт 31, 2018\nМуьлш бу аланаш, хьенан долахь хила деза иэс?\nКхарачой-Чергазийчохь хIирийн диаспорой, меттигерчу Iедалой вовшашлахь къуьйсу Шоана ломара Жиржисан килс\nДеношкахь хIирийн "Лаба" юкъаралло дехар дахьийтина Кхарачой-Чергазийчоьнан куьйгалхочуьнга Темрезов Рашиде. Шоанара килс а, цунна гонахара латта а мехкан туризман министралле а, "Къилбаседа Кавказера аланийн керста центр" олучу хьукмате а дIадаларна шаьш реза дац, боху цу тIехь Кхарачойн кIоштарчу Хетагуров Костан юьртарчу бахархоша (370 доьзалх лаьтта и юрт).\nКехатан авторша дийцарехь, килс а, гонахара латта а коммерцин, туризман пайдене дерзо бохку уьш долаэцна нах.\n"Синбахамаллин объект хилла ца Iаш, еза меттиг ю тхуна килс. Цига доIанаш дан лела тхан юьртахой а, тIебаьхкина нах а. Тхан кхетамехь, коммерци лелайойла дац килсан лаьтта тIехь", яздина Хетагуровн юьрто.\n"Лаба" юкъараллерчу хIираша доьху Темрезовга, шайна еза йолу Жиржисан килс туризман хьашташка а ца ерзайойтуш, кегий гIаланаш а, ярташ а денъян Iалашо йолчу шайн юкъараллин Iуналлехь йитар.\nХалкъалахь "Лаба" олучу Хетагуровн Костан юьрта тIехула лаьтта Везачу Георгийн (исламехь – Жиржис, я ал-Худр) килс. 1868 шарахь Нар чIажара схьабевллачу хIираша йиллина Лаба. Нархой дIатарбеллачу оцу меттигна гена йоццуш нисъелла аланаша Х-чу бIешерачохь Шоана лома тIехь хIоттийна и килс а.\nОцу заманара дуьйна схьа меттигерчу хIираша шайна еза лору килс. Цу тIе, хIирийн къоман къаьсттина боккха ларам бу Георгий-Жиржисе. МозгIарша доладеш килс яцахь а, цига шарахь шозза, бIаьста Георгийн - Толамхочун Дийнахь а, хIирийн къоман "Джеоргуыба" олучу гуьйренан дезадийнахь а дIагулло дукха адам.\nТкъа дукха хан йоццуш керт хIоттийна килсна гонах, шлагбаумца бихкина цунна тIебоьду некъ. Еза меттиг Iалашъян езаш хилар нийса кхетадо Кхарачойн кIоштарчу Iедало – кхо шо хьалха аьхкира килсан цIенкъа деши лоьхучу вандалаша.\nШоанара килс, чохь даьккхина сурт\n2011-чу шарахь бевзашбоцучара ягийра килс, чуьрчу иконашца цIерш а летош. ЮНЕСКО-с лар еш а, пачхьалкханна мехала а объект ю Жиржисан килс, иза Iедало меттахIоттийча нийса хир ду, бехира хьакамаша хIетахь, амма ца дира хIумма а. Меттигерчу бахархоша шайн ахчанца меттахIоттийра иза.\nТуризмна пайде хуьлучу агIор килс денъян дагахь ду меттигера Iедал. Ахча делча, чубуьтуш хир бу туристаш. Амма инициатива цатайна Лаберчу хIирашна.\nШаьш 150 шо ду килсан доладо, иза динан объект ю, цундела шайгахь йита еза, боху цара. Дагахь бу дов Къилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхочуьнга Битаров Вячеславга даккха – цунна тIекхача гIерта лабахой кху муьрехь.


«АЬХКЕНАН ДIАХЕЦАРШ» = 4 - 3 Июля 2015 - NAHI\nГлавная » 2015 » Июль » 3 » «АЬХКЕНАН ДIАХЕЦАРШ» = 4\n«АЬХКЕНАН ДIАХЕЦАРШ» = 4\n«Ширакавказхойн43 орамах бевлла, пайхамарш Нухь («На-Iу-ха») а, Ибрахим (И-бара-хи-Ма) а»\nХIара яздар доладале, кхин цкъа а ала лаьа, со делазхо ван гIуртура болучарна моьттург дохон: «АллахI, цхьаъ дела ву, Мухьаммад-пайхамар, бакъ элча ву!». Со иштта теша, «Къематан де» догIург хиларх а. ШолгIачунна лерина, масех КъурIанан аят дало лаьа суна, делазхочуьнан къамелах тера аса дуьйцура дерг делахь а, и сан шеконаш бехказа йохун йолу бух, аяташа кхоьллина буйла хаийта а.\nАллахIас боху: «Баккъалла а цáрех /цхьа/ тóба ма ю, жайнúца /цуьнан маьIна талхорхьама/ шайн меттанаш керчош /хьийзош/, шуна и жайнара ду моттийта. И /ма/ дац жайнара. Цáра óлу /йуьйцу/ АллахIан тIехь харцó, шайна /шаьш харц хилар/ хуушехь». (3 сура, 78 аят).\nСо теша, цу шира заманахь яздиначу Деза Яздарех (и яздарш, дунентIехь дисна дац). Амма ца теша, харцяздарш дIасхьадаржош болчу «Iилманчех», «Iеламчах». Бакъду, суна ца лаахь а, цу шеко йолчу тешалашна тIетийжа дезара ду сан. ХIунда аьлча, КъурIана тIехь и тешаллех дерг хьахош хиларна. Делахь а, бIеэзар Iилманчо соьга хьо теша веза Инжилах44 а, Товратах а, цу тIераниг Дела дош хиларх а аьлча, аса, «ХIа-хIа!» эра ду. ХIунда аьлча, бакъ Iилманчо соьга иза эра доцун дела, шена довзарна 3-гIачу суран, 71-гIа аят: «Хай жайнан охIлу! ХIунда эдо аш бакъдерг харц долчунца? Бакъдерг хьулдо аш, шайна /и бакъ хилар/ хууш долушехь?»\nЦундела аса могийту, миллион шо хьалха вайн латта тIехь 15-20 метар лекха, 1000-1500 шарахь даьхна адамаш хилла хилар. «Диназавр» олу дийнат а даьхначу латта тIехь, и тайпа онда адам хилар, кхин тIех тамашина хIума а дац. Амма со цкъаа тешара вац, кху тIаьхьарчу 5-6 эзар шарахь, и тайпа даккхийра терахьаш долу адамаш, вайн латта тIехь даьхна бохучух. Делахь а, аса могийту 3-4 метар локхалла йолу, 200-250 шарахь даха тарало адам хилла хилар.\nАса баккъалла а бакъдо, вай («нах») кху дуьнентIехь, уггаре а Сийлахь долчу адамин – Нухь 44а(«Зи-Iу-сур-да»), Ибрахим пайхамарш схьабевллачу генетикан ораман, тIаьхьенех вай хилар. Со тешна ву и ши элча, «кавказ45-загроссан46» макрорасах ваьлла хилар а, и шиъ шайн генетикан орамца, цхьаа гергарло долуш ца хилар «симиташца»47 а, я «индоевропейцашца» а. Хила таралуш дац ткъа Инжилна, Товрата тIехь яздинарг харцахьадахарш дина, Нухьан доьзалах, цуьнан дахаран хенах, я дерригдуьненахь хилла боху, хидестарца48 доьзнарг хьахьочу меттехь? Цундела бу сан шеконаша кхоьллина бух, цу 3-гIачу суран, 78-гIачу аятана тIетовжийна.\nХьалхарачу Азина а, цунна гонахьара континентин кIошташна (Малхбалера Африка, Европа) а, цу генара ширачу хенахь (хидистиначул тIаьхьа), адамин кхоъ макро-доьзал (раса) бен бевзуш хилла бац «зуьреташ кхиийначу Дуьненна». Церан гергарло (Нухь, кIентий – Хам, Сим, Ийапет) кхолладелла дац, вайна ма-диццара, «хидестаран оьмарна» гергахь йолчу хенахь. Церан (кхаа макро-доьзалан) гергарлонан орамаш къаьстина хан, мел кIезга а, 300-500 эзар шараш хила деза. Цу кхаа макрорасан – «ширакавказхойн», «симитин», «индоевропейцин» генан схьадаларан, кхолладаларан бух, шай-шайн хила, цхьана заманера боцуш. Уьш вовшенна бевзина 6-5 эзар шо хьалха. Дикка вовшенна Iаткъамаш а беш бовзар, 4.8-4.5 эзар шо хьалха бен нисделла дац церан, цу Хьалхарачу Азин латта тIехь.\n«Hamo sapiens» олу кхетамна гонахьа кхоьллина гипотизаш, «дарванизм» олучух тера йолу «Iилманан мифаш», кхузаманан онда аьшпаш а, харцдерг а ду. Кху дуьнен тIехь, адаман дахаран гаьнгали хилла кIошташ масех бен яц – «Кавказ-Загроссан лаьмнин къепе», «Малхбален Африкан лаьмнаш», иштта, царелла тIаьхьа кхиана «Европан», «Юккъера Азин», «Индокитаян», «Американ» лаьмнин дахарш а. Цу меттигашкахь кхоллаелла адаман цхьацца йолу гаьнгалеш, кIезгачу барамехь, цхьа миллион шараш долуш ю.\nДала боху: «/Хьалха/ Адамаш ца хилла цхьа /дин долу/ уммат бен, /цул тIаьхьа/ декъаделира уьш /динехь/. …». (10 сура, 19 аят); ткъа 7-гIачу суран, 168-гIачу аято боху: «Óха бекъна уьш лаьттахь тóбанашка. Цáрех диканаш бу, цáрех иштта бóцурш бу…». Цу аяташа дечу тешалло хоийту вайна, «Нухьан оьмарца» нисдина кхузаманан терахьаш, туьйранаш кхуллучара, бакъдолчух адам тило кечбина кегарий буйла.\nБоккъалла, дуьненан муьлхха а дийна хIуманан санна, адаман, цуьнан юкъараллан юьхьиг а ю, чеккхе хила а еза. Цу чеккхенехь, адам кхечу амате доьрзура ду. Цу юкъараллин дакъалг долу адам, шен дахаран юьхьехь берин хьекъал а, дайх бисна дегахьехам (наследственный инстинкт) а болуш хуьлу. Цул тIаьхьа доккха хиларца, цуьнан кхуьу карадерзар а, зер а. Цу АллахIас кхуллучу хенахь цу адамна чу ма-диллара, кхин йолу кхачамалла, тадалар хуьлу цу адаман дахар, юкъал тIехдолачу муьрехь. Цул тIаьхьа, и адам къан а лой, тIаьххьаре а ле. Иштта кхуьуш ду адаман зуьрет а. Хетарехь, цу зуьретан кхиам, тIаьххьара ю бохучу хена чубирзиначух тера ду вайн. Нагахь санна вай цхьана адаман дахар зIе а, цу дахарша кхуллу зуьретан оьмарш а, цхьана тIегIане хIоттош делахь, вайн кхин а хан ю ойла ян. Делахь а, тIаьххьара дош АллахIехь ду. Цунни бен ца хаьа, и чеккхе маца тIекхочура ю.\nЛакхахь билгалайина, дахарш кхолладеллачу меттигех, уггаре а гIолехьа ерш хилла, Хьалхарачу Азира «Кавказ-Загроссан лаьмнин къепе» а (протокавказхой), Малхбален Африкан Эфиопера лаьмнаш а (протосимиташ), иштта «индоевропейцаш» а, ша дечу кхарстарца шена чуоьцуш Европан а, кхузаманан Россин латта тIехь а кхиана хилла, «охьахиъначу дахаран» элементаш. Важа шадерш хетарг а, туьйранаш а ду, историга диллича «хьалхара зуьретан», хьекъал долчу адаман («Hamo sapiens») а, дахаре диллича, «глаболизме»49 далийначу дуьненан дахаран а, дай хила гIертачара кхоьллина. ТIаьххьарачуьнан ворданах цара ханна тесна говраш ю: «дерригдуьненан Iедал» (гIазкх., «всемирное правительство»), «дерригдуьненан дин» (гIазкх., «всемирная религия»), «дерригдуьненан экономика» (гIазкх., «всемирная экономика») олурш. Ткъа вайн гайта а, дийца а ду, дохалун доцу тешаллаш, «кавказхой» кху дуьнентIехь уггаре а шира, хьалхара адамаш хилла хиларх лаьцна. Иза ю: «Азыхан хьех»50 , «Дманисин кIошта»51 «Боржомин лаьмнаш»52 , иштта «Шина хин юкъ» а, Кавказера дIа къилбера Индин Iапкъазан чуIанога кхаччалца долу латта а. Хьалхара зуьрет кху дуьнентIехь кхоьллинарш бу «кавказ-загроссхой». Бисначара (симиташ, индоевропейцаш), кхечеран къинхьегам а, цара кхиийна культура а, шайн долаяккхина ширачу оьмаран III-гIа эзар шараш долалучу муьрехь. Шайн даьлла лелар долу дахар, охьахиъначеран дахарца хуьйцуш, «ширакавказхошна» тIебеъначу Iаламан баланах, пайдаэцна тIебаьхкиначара.\nКъепе берзийначу шайн аьшпашна пайденна доцу историн хенан дакъалгаш, «мокха муьраш» олий, церан башхалла охьайоккху, я тергала ца йо кхузаманан Iилманчаша, къаьсттина кху тIаьхьарчу шина-кхаа бIешарахь. «Шира-», я «керла-» олий, историн муьрна хьалха и дешдакъа а хIоттадой, шайн халкъана истории кхуллуш бу «симитин», я «индоевропейцин» орамах болу и Iилманчаш. Масала ду «вавилонан», «ассирин», «эрмалойн», «жуьгтийн» истори. Цу тайпана бозбуунчаллица, шайн макро-, микро-доьзалшна цара «бух» кхуллуш дIачIагIйо, харцахьакхоьллина историн меттиг. Дуьтура вай и эхьдоцуш кхоьллина туьйранаш (гIазкх. аьлча, «Праотец…», «обетованная земля», «холокост» ишт.кх.дIа а) уьш кхоьллиначарна, хIинца вай кхин дерг хьахора ду – «кавказхойн» пайхамарех а, церан дайн орамех а лаьцнарг.\nКхузаманчохь къаьсттина юкъадаьккхина цхьа керланиг ду, шира историн цIераш шайн матте йахкарца, истореш юхаязъечара лелориг. Жимма цунах лаьцна хьахош, шун тидам а, вайн кхетаман тIоскарш а, кего гIуртура ву со.\nХууш ду, зарба яздар дуьххьара Къилб Месопотамехь, Нохь пайхамаран хенахь юкъадаьлли, цу махка «шу-мараш» а бахкале. И «шу-марш» схьабевлла орам а, «ширакавказхойн» коьрта орамах долу га хилла. Вайна иштта хаьа, Хьалхарачу Азин доккхаха долчу латтан декъа тIехь («Синай» ахгIайри тIера Каспин хIорда тIекхаччалца а, Азовн Iома тIера, Персин чуIане кхаччалца а), дуьххьара даьхнарш цхьана ораман, цхьанаметтан латталелорхойн ваьрраш хиллий, аларций (гIазкх., «говор») бен къаьсташ а доцуш. Уьш массо (ваьрраш) а схьадевлла меттиг хилла, «Кавказ-Загросс лаьмнин» къепе. Уьш хилла, кху дуьнентIехь дуьххьараниг лоруш долу, хьалхара зуьрет кхоьллинарш. ШолгIа зуьрет кхоьллинарш Лакхара, Лахара Нил53 атагIахь баьхна болу «мисархой» хилла. «Шина хин юкъ»54 (гIазкх., «Двуречъе», я грекашха «Месопотами») олу зуьретал а, «Мисар» олу зуьретал а тIаьхьа, кхозлагIа колладелларг ду, «Харрапан» (Индан) зуьрет. Иза кхолладелла меттиг ю, «Инд» олу хин атагIа. Цуьнан оьмаран хан хилла, ширачу оьмаран 2500-1800, я 2300-1750 шарашкахь.\nШайн дахаран кепаца а, амалца а, диканиг лууш болу «ширакавказхойх», ширачу оьмаран кхозлагIа эзар шараш юккъедоьлхачу муьрехь, дуьне ма-дду даьлла лелачу (гIазкх., «кочевой») адамин, атта ижу хуьлу. Шайн дахарехь цхьаа гIала, культура, я кхин тайпа кхиаме хьалхенаш хилла йоцу и этносан тобанаш, машарбезачу юкъараллашна юкъа а оьй, церан зуьретан хьалхе йолу кхиамаш (хIуманин культура, мотт, зарба, дахаран кхиамаш, юьхьсинан бух) дIаоьций, церан дегIала доьлхуш хилла тIеяхкина и тобанаш, адамаш.\nБаккъалла а, Хьалхарачу Азехь Iачу нахана и «афразио-симитин» элемент йовзале, уьш хастамбеш хилла «ХIал-Эла» (ист. «Алалу») олучу цхьана Далла, цунах тешарца цхьа юкъаралла а йолуш. Арахьара чудеанчу питано, шина декъе йокъу, и цхьаъ хилла адаман юкъаралла, церан ойлане кховдош «Стигланан пачахьалла», «Лаьттан паччахьалла» олу кхетамаш. Стигларчу паччахьаллин да «Алалу» хилча, латта тIехь низам латтон а, адамна доладан а, цуьнан цхьа гIоьнча хила везар къобалдо, симитин туьйранех Iехааделлачу «нуьхалан» адамо55 . Иштта кхоллало хьалха гIоьнча, тIаьхьо «дела» хира волу, «Ан»56 («Ана», «А-На») олу цIу. Цунна а ма-хилла гоьнчаш оьшуш. Масала, хIорда тIехь а, бухахь а долучунна Iуналла дан - «Эйа», я изза волу «Энки»57 билгала волу хье ца луш. Цул тIаьхьа, «Стигланан паччахьаллехь» хилла и «Стигланан низамаш – Ме /Меэ, Ма/» лаьтта диссийна, уьш лардан дIало «хIордан дела» волчу «Энки» цIуга. Латтан дахар стигларачуьнца нисдиначу цу хенара «политинженераша» магадо зударин, я вуьшта аьлча стун-дели кхоллар. Иштта, адаман кхетам туьйранашна тIеберзабой, ца берзалучохь ницкъалгIа чутоттий а, дукхаделин дин кхуллу цузаманан «политинженераша», «ширакавказхойн» дуьненчохь. И бахьана долуш, хидестийначу Дала, кхечарна масала хилийта и зуьрет хIаллакдо, шен кийрахь дехачу адамца цхьаьна.\nЦу лакхахь хьахийначунна, кхузаманан хьесапехь кхетор дича, билгалдоккха йиш ю вайн ишттаниг: «Кавказ-Загросс лаьмнин» орамах схьадаьллачу, «ширакавказхойн» адамо кхиийна зуьретан чIагIонаш (дин, Iадат, ламаст, амал, дахаран низамаш) йохийна, питанах, хIилланах, мекарлонах герз диначу, церан махкахь шайн аьттонаш нисбан лериначу, хIордаца махлелочу «африо-симиташа»58. Адаман ховхачу кхетамехь кегаре беш, цхьаъ хиллачунна тIера бохуш, «ширакавказхойн» цхьаалла йохийна цара. Цхьаъ хиллачу Делах накъост тоьхна; цхьаъ хилла адам, цу делин цIерашца декъана; цхьана Делан низам доькъуш, и дакъош кхечу делишка делла; шайн-шай дели болчу гIаланшка кхаьчначу цу низаман дакъоша, адамашна, цу керла кхоллаеллачу юкъаралашна юкъахь, бертазло яржийна. Иштта шечунна тIера духуш, Iесадаьлла Къилб Месопотамин адам а долуш, «Персин чуIанонна» гергахь, хIорда бухахь кхоллабеллачу Iаламан хиламо бестийна и хIорд, цу Месопотамин лахара аренаш хин бухахьо. ХIордан махлелорхоша кхоьллина «фактореш» (питане яккъаш) а, хинкеманин флот а, иштта шайн «политинженерашца» цхьаьна, цу цIеххьана хиллачу хиламо, доь дойъуш хIаллак йиначух тера ду. Цул тIаьхьа, цу бассабеллачу махка баьхкина, гергахь долчу лаьмнашкара, акъарин аренашкахь латталелорхой хилла, «ширакавказхойн» орамах болу «прашу-марш». Цу заманчохь «Лахара», «Лакхара Мисар» вовшахакхетий чIагIлой дIахIутту, къилбера, даьлла лелачу даьхнелелорхойн къилбседехьа боьду некъ, пен хуьлий боьхкуш. Цу бахьаненна, кхузаманан «Баб-эль-Мандебан чекхIанехула» сехьадаьлла «протоаккадан» адам, «Аравин ахгIайренан» хин йистешкахула дIасхьадоьду бIешарашка дахделла болар дечу некъашца. 25-24-гIачу бIешарашкахь, Аравин латта тIехь стоммаделла «аккадайн»59 (а-къа-да) ваьрраш, Къилб, Къилбседа Месопотами екъалучу кIоште арадовлу, хIордан йистошца болчу некъаца.\nХIордахой хиллачу шайн дайх дисна герз схьаоьций, изза болх дIаболабо цара, «Энлиль»60 олу цхьана далла хастам беш лелачу «шу-маршна» юкъахь а. Шайн дай санна Iехаделлачу адамо схьаоьцу цу хийра, хьогIе йолчу тобанаша шайга кхийдориг. Кхеран дегIала баьхкиначу вукхара а дIаоьцу, «шу-маройн» культураца, бахамца, зорбица, маттаца, стигланан Iилмица, иштта кхин болу зуьретан кхиамаш. Шайна хуьллачух бухарнаш кхеттачул тIаьхьа, галадаьлларг нисдан тIаьхьа хилла. Орцаха кхайкхиначу «Загросс лаьмнашкара» «гу-тIиэхошка» (гутти)61 а, хIумма а ца нисло, цара и «аккадаш» («а-къа-да») цу Къилб Месопотамера лаьхкинехь а. И лаьхкина болу «аккадаш» прахурритин а, ламанхойн а ваьррех дIаоьй, таро гулаеш бух кхуллу, тIаьхьо шайн пачхьалкхаш кхолла. Уьш ю, хира йолу Ассири, Хаммурапин62 Вавилон (БIа-б-алун).\nШирачу оьмаран 16-гIа бIешарашка кхаччалца, «шу-маройн мотт» пачхьалкхан мотт хиллехь а, «симиташа» шайн маттан амате берзо гIерташ, цхьацца бозбуунчаллаш лелийна цу гонахьа цара. Цундела, кавказхойн шира цIераш юкъа, шайн хIуманаш кхуьссуш хилла цу «африо-симиташа», тIаьхьо церан (цIераш) маьIна хуьйцуш, уьш шайн долаяха бух кхуллуш. Масалина дало йиш йолуш ду: «эла», «илу», «ал», «ан», «ари», «ван», «да», «мат», «ур», «эн», ишт.кх.дIадолу дешнаш, Хьалхарачу Азин аборагенин ду аьлла. Иза-м хIунда дуьйцура, кху тIаьхьарчу 150 шарахь, тIетаьIIина тардар деш бу симитин агIо ларош болу Iилманчаш, шира историн форматаца, кхузаманан дуьненан Iилма нисдеш. Къаьсттина и тардар а, харцахьадаккхар а нисдеш ду ассириологин Iилманчашкахула. Биллам63 схьабиллина, зайлйозанан шира яздарш тIехь долчу экъана дуьне гуш ду, иза магадахь, симитан леккхарачу Iилманчин гоно. Цундела кхоьллина ду аьлла хета суна, цIенна, цхьана мукъаза аьзнин элпашца нисдина долу, церан йоза а. Цу мукъаза аьзнин элпашна юкъа, оьшшу, мукъа аьзнин элпаш хIиттийча, дуьххьара цIе кхуллуш чубиллина хилла кхетам, цу симитин кепаца хийца аьтто болуш бу. Схьаоьцура вай муьлхха а кхо элп, масала «лбх». Цу юкъа тайп-тайпана мукъааьзнин элпаш хIиттош, вайн деша аьтто бу «элабаха», я «элабахи», «алибаха», я «илубахи» аьлла. Цу шишша йолчу варианташкахь вай хийцинарг «а» элп, «и» элпаца нисделла. ШолгIачу вариантехь изза элпаш а хуьйцуш, кхин кхоъ мукъа аьзнин элп юкъадалийна вай «а», «и», «у» олу. Вайна го, цу кхаа мукъаза долчу элпаша хийца тарало маьIна. «Эла-ба-ха» бохург, вуьшта аьлча, «эла ву хехо» боху, маьIна даккха йиш йолуш ду. Ткъа «эла-ба-хи» аьлча, коьртаниг долчу хин гонахьара ойла ю, цу дашо гойтург. Лаахь, цу кхаа элпаца йо конфитурацица, Делаца (Эла) зIе таса аьтто а бу вайн. Масала: «Али-ба-ха», я «илу-ба-хи» боху дешнаш, лаахь делаца («Ал», «Илу») хIотта а, лаахь хи лелачу хоршаца («али») нисдан а йиш ю вайн. Гой хьуна, мел баккхийра аьттонаш хуьлу, и тайпа кеп йолчу йозанца («консонантни»), бакъдерг харцахьа даккха. Мичара даьлла и «консонантни» йоза? Дуьненнаюккъерачу хIорда тIехь махлелорхой хиллачу симитех болу финикийцаша64 , тIех къахьогуш ца хилла, шайн «хьуламейозанах» (гIазкх., «тайнопис») кхин берш кхетара болуш хилийта. Амма, и зарбанан йоза аттачу амате дерзийначул тIаьхьа, Синайн ахгIайре тIера, Сири кхаччалца сиха дIасхьадаьржа, цу финикийцин махбарца боьзна Iаткъам хаалучу кIоштахь. Дуьххьара, цу юккъера цара дIадаьхна хилла цхьацца долу элпаш, бухадуьтуш цIенна, мукъаза аьзнин элпаш. И бахьана долуш, мукъаза элп, муьлххачу а мукъа озан элпаца, я иза доцуш яздеш хилла цара. ЦхьанадогIу мукъаза ши элп, цхьана элпаца яздеш а хилла. Иштта кхоьллина ю «консонантни» (мукъаза аьзнин) олу алфавит, 30-нни тIера, 22-на элпе кхаччалца яцъеш. Иштта, тайп-тайпана амат долу элпаша кхоьллина и чолхе йоза, тIаьхьо, аттачу доккху финикийцаша, юкъадалош «'», «в», иштта деха мукъа аьзнин элпаш: «а:», «о:», «у:», «э:», «и:». Иштта цара, дешнаш вовшехкъастор а юкъадоладо. Цул тIаьхьа грекаша а, кхин долчу симитин халкъаша а, шайн шардарш дина и алфавит, массо а алфавитан да вой дIахIоттайо цара тIаьххьаре а. Цундела, цу заманан и тиша яздарш, шайна луъучу агIора карчош, маьIнаш хийца аьтто болуш ду тахана, цу симитин Iилманчашна.\n«Ширакавказхой» орамах долчу ваьррин хIуманашца, хиламашца боьзна кхетамаш, шина-кхаа аьзнаша кхуллуш хилла дукхачу хьолахь. Цу кхетамна цIе кхоьллина дош а, цхьана мукъаозон элпах а, цхьа-ши мукъаза долчу элпех а лаьтташ хилла. Вайн шира дайн, цу доций долчу а, иштта чолхе доцчу а аьзнашна (дош) чубиллинарг, хIоам боккха болу кхетам хилла.\nМасала, схьаоьцура вай элпин а, аьзнин а цхьаьнакхетаро кхоьллина кхетамаш:\n«а» - иза, и /гIазкх., - это, он есть, она есть, оно есть/;\n«ал» - Дела /гIазкх., - бог, тёмно-каричневый/;\n«ала» (ало) - / гIазкх., - сказать, вымолвить; коричневатый/;\n«алу»65 - эвла, кхузаманан юьрт /гIазкх., - село, аул, место; пламя, уголья, жар/;\n«ара» («ари», «аре», ар) – атагIа, буц-аре, акъаре /гIазкх., - долина, степь, равнина, поле; смолотить, наружу, место/;\n«арз» - /гIазкх., - жалоба, ябедничать/;\n«аз» - /гIазкх., - голос, звук/;\n«ан» (ана, ану) – йист, дист, цIу /гIазкх., - горизонт, край небосвода, бог Ан; ломата, ревматизм/; «ант» - /гIазкх., - недостаток, дефект/;\n«арц» - /гIазкх., - северный склон гор, проросщая лесом местность/;\n«аса» - /гIазкх., - ремень, пояс, полоса/;\n«ах» - декъан ах /гIазкх., - половина/;\n«аха» - /гIазкх., - вспахать, пахать/;\n«ахк» - /гIазкх., - пропасть, горная река/;\n«бан» (бун) – мохк /гIазкх., - страна, родина, место обитания/;\n«ба» - /гIазкх., - поцелуй, есть/;\n«би» - /гIазкх., - сделано, оно есть/;\n«барз» - /гIазкх., - холм, курган, пригорок, бугор, насыпь, куча/;\n«бат» - /гIазкх., - рот, уста, морда, болячка/;\n«бен» (бе-На) - /гIазкх., - гнездо/;\n«бун» - /гIазкх., - шалаш, палатка/;\n«бутт» - бу-тIе /гIазкх., - луна, месяц; он на верху/;\n«бух» - бу-ха /гIазкх., - основа, комель, дно, приклад/;\n«буц» - бу-ца /гIазкх., - трава; есть сенакос/;\n«ва» («ви» «ву») - /гIазкх., - есть, сделать, он есть/;\n«ван» - /гIазкх., - мать-родина, место обитания/;\n«вал» - ва-ла /гIазкх., - вал, дамба; есть слушающий/;\n«вас» - ва-са /гIазкх., - недовольство, обида, огорчение;/;\n«вед» - ве-да /гIазкх., - наконечник стрелы; убей-отца, -человека/;\n«воI» - ва-I /гIазкх., - сын/;\n«га» - /гIазкх., - ветка, ветвь, зубец, повод, рукав /;\n«ге» - /гIазкх., - пядь, , живот, брюхо/;\n«де» - /гIазкх., - день, возможность/;\n«да» - да, /гIазкх., - отец, владелец, хозяин/;\n«ди» - /гIазкх., - есть, сделано/;\n«до» - /гIазкх., - ушная сера, подшёрсток, кукурузо-хранилище, верша, делать/;\n«ду» - /гIазкх., - есть, имеется,сушествует/;\n«дух» - /гIазкх., - основа,основание, низ, нижняя часть, подол, корень, сушность/; «еса» - е-са /гIазкх., - молитва/;\n«и» - /гIазкх., - он, она, оно, тот, та, то, этот,эта, это/;\n«илу» - /гIазкх., - божественность/;\n«йа» («йо») - /гIазкх., - она есть, делает/;\n«йий» - /гIазкх., - род домашнего пива/;\n«йиз» - /гIазкх., - пест, пестик/;\n«йис» - /гIазкх., - иней/;\n«йиш» - /гIазкх., - голос, интонация; песня, напев, мотив; возможность/;\n«ка» - /гIазкх., - удача, рука, баран/;\n«кеп» - /гIазкх., - форма, колодка, балванка; опьянение/;\n«ког» - /гIазкх., - нога; моток; пядь/;\n«кха» - /гIазкх., - посевное поле, участок пахатной земли; щёлак/;\n«къ» - /гIазкх., - труд/;\n«къа» - /гIазкх., - грех, жалость/;\n«къо» - /гIазкх.,сын, сыновья, потомки, человек, молодой гражданин/;\n«кIа» - /гIазкх., - пшеница/;\n«кIел» - /гIазкх., - под, внизу; поместить, задвинуть/;\n«ла» - /гIазкх., - слух, внимание/;\n«лан» - /гIазкх., - подкова; вытерпеть, терпеть, выдержать, перенести, пережить, переживать/;\n«лугаль» - /гIазкх., - большой человек, господин, царь/;\n«зи» (зе, зу) - /гIазкх., - убыток, ёж/;\n«жа» (жи) - /гIазкх., - отара, овца/;\n«На»66 - /гIазкх., - Проматерь, мать, женское начало/;\n«Нох» - /гIазкх., - Пророк Ной; соха, плуг; жвачка/;\n«нур» - /гIазкх., - луч, сияние/;\n«ов» - /гIазкх., - вертель, колики, пульсирующая боль; невод/;\n«ор» - ор, саьнгар, /гIазкх., - яма; канава, ров/;\n«оба» (уба) - /гIазкх., - поцелуй; халат/;\n«оза» - /гIазкх., - потянуть, потащить, взвесить, покурить, взвести, подоить, втянуть, вовлечь; худой, тощий, худощавый/;\n«олг» - /гIазкх., - круг/;\n«Ма» (Мэ) - /гIазкх., - божественный закон, мужское начало/;\n«мар» - /гIазкх., - аристократ, каста, передовой слой общества/;\n«мат» (мотт) - /гIазкх., - стойбище, стоянка, ареал обитания/;\n«сур» - /гIазкх., - войско, укреплённое стоянка/;\n«са» - /гIазкх., - зрение, свет; душа, дух, человек, жизнь; угол, грань; выгода, польза, прибыль/;\n«си» (сий) - /гIазкх., - честь, слава, почёт, уважение/;\n«сту» - /гIазкх., - бык, вол; княгиня; почтенная дама/;\n«ти» (тIо, тIа, тIе) - /гIазкх., - град, бедро, наверху, над-/;\n«пе» - /гIазкх., - бок, стена/;\n«пха» (п- стена + ха – стража; гIазкх., «строй лучников», или «стена со стражей») - /гIазкх., - стрела; жила, струна,граб, чинара/;\n«пхьа» - /гIазкх., - селение, аул; кровная месть/;\n«ца» (цана) - /гIазкх., - сенокосные угодья, поле, место обитания/;\n«цу» - /гIазкх., - в то; на; толокно – сушённый мушмула, жаренная кукуруза/;\n«це» - /гIазкх., - зуб у лошади/;\n«цIа» - /гIазкх., - комната, дом, очаг, семья/;\n«цIе» - /гIазкх., - огонь, костёр; имя, известность, популярность/;\n«цIи» (цIий) - /гIазкх., - кровь, родство, дом, очаг/;\n«цIу» (цIа-Iу)- /гIазкх., - божество, владелец дома, -храма/;\n«ча» - /гIазкх., - медведь, солома/;\n«чи» (чоь) - /гIазкх., - внутри, вовнутрь; внутренность, внутренное помещение/;\n«чу» - чохь, /гIазкх., - в, во, въ; направление внутрь, в глубь, внутреннее место/;\n«че» (чет) - /гIазкх., - пазуха; манишка/;\n«чеш» - /гIазкх., - дрань, обруч, жердь, подпорка/;\n«чIу» - /гIазкх., - стрела; шомпол; челнок/;\n«чIа» - /гIазкх., - продукт/;\n«эла» (э-ла) - /гIазкх., - бог, князь, владелец/;\n«эн» - /гIазкх., - верховный жрец (иногда жрица), аристократ, глава/;\n«энси» - /божество, жрец-строитель /;\n«хи» - /гIазкх., - вода, река/;\n«ха» (х) – хехо, гIарол /гIазкх., - стража; охрана, кораул, пост; бок, бедро/;\n«хан» - /гIазкх., - время, срок, возраст/;\n«ху» (хIу) - /гIазкх., - гнев; семя, зародыш, поколение, порода/;\n«хьу» - /гIазкх., - воспаление; неприязнь, вражда/;\n«ша» - /гIазкх., - старинная мера длины; сам, сама, само; лёд град/;\n«шу» - /гIазкх., - межа, гряда, вы, сычуг/;\n«у» - /гIазкх., - доска, панцырь/;\n«ур» - мохк, латта, /гIазкх., - земля, страна/;\n«урд» - /гIазкх., - надел/;\n«I» - /гIазкх., - пар, голос/;\n«Iа» - /гIазкх., - зима, живёт, сидит/;\n«Iу» (у) - /гIазкх., - пастух, опекун, смотритель, властитель/;\nИ доллу дешнийн, аьзнийн журо шена чулоцург хилла, цу заманчохь даьхначу адамна хаало хиламан а, дар-леларца гучабуьйлуш болу а, коьрта хаамаш. ТIаьхьо, и кхетамаш вовшахабетташ, шайн меттан тIаьхьало чолхе ерзайо цара. Масала, нах орамах болчу нахчаша, гIалгIайша шайн боьрша а, сен а тIаьхьенаш муха къастийна маттаца? «ВоI», «йоI» аьлла. ХIун ду цо Iорадоккхург? ХIун маьIна ду, и ши дош кхуллуш цу чудиллинарг? Адам дарца йоьзна, онда физиологин процесс ю цу кхаа элпах кхолладеллачу лашо гойтург. Масала?\nБер (адам), ненан кийрара ара, дуьненчу долуш, даима билггала аз хазадо цо. Нагахь цуьнан кийрара и аз долуш дацахь, ницкъалгIа доккху цуьнгара, хенан маьIигех тIара тухий а. Нахчаша (нах) цу озах «I», (лит., «Iа») олу. «Вон Iа йолу, цуьнан багара», «вон Iа йолуш ву иза» олуш хезна ду вай. «Во», «йо» аьзнаша гойтург ду «дар», вайн масалехь, «бер хиларх» лаьцнарг – бер дар. Цу шина даша хьалха лаьттачу шина «в», «й» элпо гойтург ду, цу деш долчу беран боьршалла, я селла. «Во-I» - боьша бер. «Йо-I» - зудабер.\nШен тайп-тайпана долчу аларшца цхьаьна, «Нах-адаман» мотт, уггаре а ширачарех мотт бу, кху дуьненчуьра меттанаш юкъахь. Цундела, империно вайга кховдийна, «литературни маттаца» йоьзна Iалашо а ю, Нухь-пайхамаран хенал а хьалха хиллачу, шайн шира маттах «нах-адам» дIахадон. Иза вай кхочушхилийтахь, тIепаза довш хIаллак хиларца йоьзна, тIаьхьенан юьхьиг ю хIара.\nШиразаманчохь кIоштана, тайпана, халкъана, я хиламна, луш йолу цIераш, масех кхетам цхьана даша юккъе а балабой, и кхетамаш вовшаха а тухий луш хила вайн шира дайша. Цундела, цхьаа хало а йоцуш, вайн маттан аларшца, цу Хьалхарачу Азира, шира цIерашна чубиллина кхетамин маьIна а, биллам а схьабеллалура бу вайга. Эзар, бIешарашкахь «ширакавказхой» нацкъара а туьттуш, тIеихначу хийра халкъаша шайна чуэцна бухахь баьхначеран меттанин кхиаме элементаш, культура. Кхузаманхоша и йоллу цIераш, кхетамаш «симитин», я «индоевропейцин» бух болуш бу аьлча, инзаре мохь тоха дог догIу: «ХIа-хIа, собарде! Тхойгара дIаэцца, даррехь аша харцахьдаьккхинарг ду, аша кхайкхориг, шайн ду бохариг!» аьлла.\n«С», «ш» элпаца, я «г», «ж» элпаца (ишт.кх.дIа) хуьйцуш, цу элпех цхьацца долчаьрца чолхе кеп хIиттош, шира кхетамин маьIна харцахьдоккхуш ду тахана, яздина тешалшна комментареш ечара. Схьаоьцура вай хьалхарастеган цIе - «Адам». Муьлхачу маттахь, кхетамашка екъна охьайиллалура ю и цIе, хьесапе кхетор а долуш? Дера ю «нах-маттахь» - «А-да-Ма», я «А-да-Мэ» аьлла. Вуьшта аьлча, «Адам» (Адама, Адамеэ) бохург ду, «Иза-ва-Ма» («Иза ву Ма»; гIазкх., «Он есть Ма»). «Ма», я «Мэ»67 боху дош ширачу хенахь, Делаца доьзна, дуьнекхолларан низам хилла. «А-да-» бохург, кхузаманан нахчийн маттахь «иза ву…» бохург ду. Цу дашна дуьззина маьIна далош вайн ала йиш ю, «Иза ву да». Хьалхараниг а, шолгIаниг а хьесапе дилла йиш йолуш, кхетор долу кхетамаш бу уьш. «Делан лаамца кхоьллина адам», я «-стаг» (саг) боху кхетор долуш ду и дош а, цIе а. Схьаоьцур вай «Нух», я тахана «Нухьа» олу, ткъа цу генарчу шираллехь, «Зиусурда» («На-Iу-ха») цIе йолуш хиллачу адаман цIе. Иза ваьхначу хенал тIаьхьа, мел кIезга а ши эзар шо даьлча, Инжило (Библи) иза хьахочу хенахь «Нох», я «Ной» аьлла цунах. Цу пайхамаран цIарах а, тIаьхьо гучавера волчу Ибрахим пайхамаран цIарах а, симиташа пайда оьцура бу, хьалхара цIарца Хьалхарачу Азин латта тIехь шайн бакъо хилар дIачIагIдан а, шолгIачуьнан цIарца, монотеизман (цхьанаделан)68 динан дай хила а. Шайн «къоман да ву» олий, и Ибрахим пайхамар шайна тIеязво цара, «Сара» (Сарах)69 цIе йолу зуда хилар бен, кхин жуьгташца цхьаа зIе йоцуш иза волушшехь. Хедаш йоцу зIе шираллица хилийта, цара цу пайхамаран дахар юхатотту 430 шарна, цуьнан вахаран хан а яхъйина, цхьацца йолчу историн эпизодех иза тасархьама.\nСайн къамелехь аса а хьахийра, иштта биологин Iилмано а къобалдеш дац, кху тIаьхьарчу пхеа эзар шарахь, бIешарашкахь, цхьа адам деха бохург. Магийтахьа ши бIешо деха дахар хилар, вайна довзахь а, КъурIанан цхьацца долу аяташ: «…Ткъа ша шен чIагIалле кхаьччи - шовзткъа шере ваьлчи, …» (Сура 46, аят 15); «…/Оха/ шу /дуьту/ шайн ондалле /гIеметтахIоттаре/ кхачийта. Шух ша /ондавалале/ кхалхориг ву, шух ша гужамалле /хьекъалах эшаре, къаналле/ верзориг ву, цунна хIумма ца хаийтархьама /цуьнан/ хаарал тIаьхьа ….» (Сура 22, аят 5). Цу шина аято бохург а, гойтург а ду, адаман юккъера хан 40-45 шо хилар, 80-90 шо кхаьчначул тIаьхьа гужамалле берзийна, кхалхориг хилар вайх дукхаха берш. Адаман дегIан чарх кхоьллина коьчал ю, «ДНК». Цу коьчална чуйиллина диццадаларан гура а, дехкар а, адаман юккъерачу барамел тIехйолуш яц. Цунна а, лакхахь хьахийначунна а жоп луш ду, КъурIанан рогIера аят: «Иза ву, Ша шу (шун да Адам) лаьттах кхоьллина, цул тIаьхьа (шу кIайчу - шех доьзалхо кхоллалучу – хин) тIадамах (кхоьллина), цул (тIадам хилчул) тIаьхьа улхах (деттачу цIийнах), цул (улх хилчул) тIаьхьа Цо арадоху шу (ненан кийрара) бераш хуьлийте, цул тIаьхьа (Цо дуьту) шу шайн гIеметтахIоттаре (ондадовларе) кхачийта (кхиийта), цул тIаьхьа шу хилийта къенанах. (иштта) Шух ву ша (Дала) дIакхалхориг (оцу гIеметтахIоттаран а, къанваларан а хенал) хьалха. …» (Сура 40, аят 67).\nЮхадоьрзур вай «Нухан» хене. Цуьнан дуьххьара хилла, шира тешалаша вайга кхачийна цIе, «Зиусурда» хилла. И цIе билламе а йиллина, вайнехан маттаца кхетамашка екъча нислург, «Зи-Iу-сур-да» ю. Кхечарна ала хала долу «I» аз хийцар дина хилийтача а, дIасхьаийзо а ца дезаш, цу цIеран маьIна ма-дарра гуш ду вайна: «Зи хьожург а, меттаматтан да а ву», гIазкхашха аьлча: «Зи есть смотрящий и властитель стоянки» бохург ду иза. «Зи», иза эпониман (изза «Нуха») цIе а йолуш, «Iу» хьожург а волуш, «сур» олу дашна чубиллина ши кхетам хилла цу ширачу хенахь, «даима адам деха меттамотт» а, «бIо» а. Хетарехь, шолгIаниг тIаьхьо кхоллбелла кхетам хила а мега. «Да» олучу дешадекъо вуьйцург, цу меттаматтан да а, хьалханча а ву.\nЦу «Зиусурдах» тIаьхьо «Нох» веш, «симиташа» цхьана хенахь дина и тардар дIачIагIдайта, нахчийн Iилманчин куьйгашца, бакъйолчу шира исторех вай дIахердан къахьегна Советан хенахь а. Бакъ историца вайн йолу зIе туьйране (миф) ерзош, вайн халкъах «нах», адамах «нахчуо» аьлла яккха еза цIе, «Нох» пайхамаран цIарах зIе тосуш, «нохчи», «нахчуо» аьлла вайх. Цхьана агIора вайн безам бохийтту гIуллакх иза делахь а, амма бакъдерг деза ду, хазачу туьйрано кхоьллиначу сийлалле диллича. Туьйра, мел хаза иза делахь а, иза бух боцург ду, шатIехь йина гIала ю. Ткъа бакъдерг, хийца а, я тардар дан а аьтто боцу, онда бух бу.\nВай хилла ца Iаш, боллу бакъ кавказхой (нах-ораман халкъаш, гуьржий, абхаз-адыгаин ораман халкъаш, ДегIастанан цхьацца халкъаш) цу «Зиусурдан» (Нох, Нух) тIаьхьенах буйла а хууш, цу юкъахь долчу «нах-ваьррин» аларан моттаца, «Нух» оьмарера меттан биллам схьабелла таралуш дуйла а хууш, «туьйранин беша» гIертош ду вай, цу хьогIе болучара. Цу шираметтан билламе догIа, вай маттаца дасталуш хилахь, цара, кху кхаа эзар шарахь кхиийнарг духуш ду церан.\nАмма вайгахь ду, дохалун доцу тешаллаш (пирIунан анналаш), церан къегар долчу мIерах вай лараделчахьана. Делахь а, церан аьтто баьлла, вай халкъан дахаре а, ойлане а харц кхетамаш бахка: «Тхо Нохан халкъ ду! Цундела тхох, «нохчи» ду олу!» бохуш дозалла до вай. Бакъдуй техьа иза? Диъ эзар шо хьалха баьхначу кавказхоша (шу-марш, шубарташ70), цу «Нох» пайхамаран йоккху цIе, «нах» олуш-ам ца хилла техьа? Хьесап диначу кхетамашка и цIе екъча «на», «х» дешадакъош хуьлу. «На», лакхахь вай ма-хаьххора, «нах-маттахь» «Нана» боху маьIна долу дош а, кхетам а бу. Ткъа «Ма», цу «На» дешна, маьIнехь гергара дош ду. «Да» бохачу кхетамца зIе йолуш ду, «Мэ» (Ма) олуш хилла Делера низам а. ХIунда аьлча, дуьне, Iалам кхуллучу цу Далла башхаллениг хилла, цу зIен юкъара, «адам» олу хIоз. Вуьшта аьлча, «Адам» - да.\n«Нах» дешан шолгIа, «х» олу декъо Iорадоккхург ду, и «На» гIаролан функцеш йолуш хилар а. Кхузаманан нахчийн маттахь а, изза маьIналла долуш ду и дош.\nИ талхорш динарш бу, историк волчу М.Дружинанас ма-аллара, Совета Iедалан талархой-Iилманчаш болу (хьажа 1992 шарахь Грознехь арахецначу, А.Б.Заксас, Ташу-Хажах лаьцна язйиначу кандидатан диссертацин яздаре) В.Б.Виноградов71 , В.А.Кузнецов, иштта кхин берш а. Цхьаа эхь доцуш, цхьаа бух боцуш, есачу меттехь цара кхоьллина харцахьяккхина истори. Иранера баьхкинчу жуьгти-иронашна (маздакиташ72), «Кавказан оборогенаш бу уьш, аланан73 орамах болу» аьлла, цхьаа эхь доцуш харц бух кхоьллина, вайнах цIерабохуш и мохк долабаккха вайн истории санна. Иштта, «нах-этносан» хилла истори, хийрачарна тIеязйина вайн, шайн гайта цхьаа бакъ бух боццушехь.\nЦул совнаха, «сатанистин» (Путин, Медведев) куьйгашца цара схьабаьккхина, цхьана хенахь «нах-орамах» хиллачу тукхуман «двали» («Да-ва-али», гIазкх.,«есть властитель ущелий») хилла мохк а. Тахана и латта, гуьржийн пачхьалкхан автономи ю. Кавказхошна хууш ма ду, дуьххьара и хийра къам (хирий) Къилбседа Кавказехь гучадаьлла хан, керлачу оьмаран, 532-гIа шо дуйла. Вайнаха цу къомах йоккху цIе а ю, «хIири» (хийра). Вуьшта аьлча, цу цIарна чубиллина кхетам бу «хийра стаг», «хийраниг» аьлла. Цул совнаха, ТIехьарачу Кавказера Къилбседа Кавказе сехьабевлла аланаш цу меттехь баха хевшина зама, ширачу оьмаран тIаьххьара бIешо хилла. Вуьшта аьлча, и «хIири» цу кIоштахь гучабовлале ялх бIешо хьалха дуьйна, цу махкахь баьхна бу и «аланаш», церан барта юкъахь долуш, «сирахин» (сираки) тIаьхьенаш йолу «дугарой» /дигараш/ («ду-гара», - гIазкх.,«есть ветвь», или «она ветвь») а. Цу тардарна кIеланисбина некъ бина, нахчийн йоккху цIе хуьйцуш, жугтий волчу Виноградовс а, цуьнан дешархой хиллачу нахах болчу цхьацца ямарт-Iилманчаша а. Цаьрна тардардан атта хилийта, масех бIешо хьалха и болх бинарш бу И. БларамберггIар, А. БержегIар. Бакъду, и тайпа харц кхоьллиначу къепана дуьхьала, къийсам латтийнарш а бу, масала, историн Iилманча волу къонах Руслан Арсанукаев. Цундела тахана вайна тIекхуллуш ю харцахьяхна цIераш, генайоккхуш вайх, бакъйолу цIе «нахчи», я «нах-адам»74 (чубиллина кхетам «нах-чоь»).\nЦхьана агIора дика васт ду, шен ширалла гайта гIертар (Нохьца юзуш), шен этносан шира орамаш довза лаар. Амма, цуьнан шолгIа агIо а ю. Вайн истори Iанаре ерзош, тахана цу Iанарлахь шайна меттиг яккха гIертачера вайга кховдийнарг, бух боцург а, туьйра а хиларна. Цу тIехь вай совцахь, муьлххачо а шеконе эца таралуш бу, вай схьадевлла бух.\nНахчуо! Дукха хан йисна яц хьуна, орам боцучарна юкъахь хьо виса. Къаьсттина, кху дуьненан дахарна глобализации йиначул тIаьхьа, хьан дан хIума а доцуш, лешна юкъахIоттора ву хьо, хьан схьаваларан бух туьйране берзийначара. Уьш (0, 01% бен йоцурш), дуьненан дай хила лерина бу, «Дала къастийнарш ду тхо» бохуш. Ткъа йисна 99,99% адмаш хира ду, гайта юьхь йоцурш (туьйри бен доцурш). Амма, шайн керла цIе ерш, «гоян юкъаралла» (гIазкх., «обществом гоев») аьлла. Цундела нийса хира ду, катоьххана вай, мукъа аьзнин «о» элп, «а» элпаца хийцича, вешан бакъйолу цIе йоккхийтуш «Нахчи-Чоь», «нахчо», «нахчи»75 аьлла. Вайна стенна оьшу, шеконе бух болчу туьйрана тIетийжа, бакъдерг, ма-дарра гуш хилча? Кхин дерш-ам дуьйцура дацара вай, кавказхойн халкъех муьлханиг ду ала йиш йолуш: «тхо шира ду нахчелла, гIалгIайлла, тушинелла, хевсурелла, сванелла, кистелла, бацбийцелла, я «нах-этносан» «хоны» олучу гах болчу картвеллела, кахетинелла? Бакъду, тIаьхьара билгалдиначу цу шина тайпана юкъара дукхаха берш, гуьржийн цIарца биса лууш хира бу, «нах», я «хонаш» хуьлучулла.\nЦунах тера, кхин а масалаш ду вайн дало. Масалина, схьаоьцур вай «нахарараш»76 а, церан мохк «Орхийистане» (кхузаманан Карабах) а. Цигахь баьхначу «нахарараша», цу ширачу заманчохь олийтура дарий шайх «эрмалой ду шу», я «шун мохк, эрмалойн мохк бу? Данне а дацара! Хьажал, мел хьоле истории ю тахана цу къоман, ша жугтийн санна? «Жима Армени» (кхузаманан Карабах) олучу меттехь «нахар», я «нахи» (NAXI) олу эчиган ахча хьенаниг хилла? Керлачу оьмаран 12-гIа бIешаре кхаччалца, шайн онда сураш латтон де дерш, муьлш хилла? И «нахарараш» (нах-арара) олурш, «гаргарин» (гергара) ораман тIаьхьенаш хилла. Царех онда дакъош, тIедаьхкиначу хийра ваьрах дIа ца эн, Къилбседа Кавказан лаьмнин кIеларчу акъарехь даха хевшина, шайх хуьлуш «аланин бартан» декъашхой. Уьш хиллачух тера ду орстхойн а, чIебарлойн а ваьрраш, тIаьхьо «монголин оьмарехь», лаьмнашка таIийначарех долу. «Нах», я «нох» дешнашна гонахьа кхоллаелла ойла шорйича а, иза, туьйранах цIанйича а, вайна гайта дуьсург ду, и этнически кхетам «нах» соцуш хилар, яздарца дIачIагIбиначу историн шира бух тIехь. ДIачIагIйиначу историн дIаларар долалуш ду, мел кIезга а, ширачу оьмаран 1530-гIа, я 1506-гIачу шараш тIера, ширалле диллича, 3550 шараша дохалла делла.\nЦу Египтан (Мисар) пирIунаша Тутмос-I-чо77 (1530-1520 шш, я 1506-1494 шш) а, Тутмос-III-гIчо78 (1525-1471шш, я 1503-1447 шш) а, шайн анналашкахь хьахош ю, «нах-хуррин» импери хилла «Нахарина» («Нах-Арена», гIазкх., «Великая страна Нахарина»). Шалхо йоцуш, цара хьехориш бу вайн шира дай, цу хенахь йоккхуш хиллачу бакъ цIарца, шайх «нах» аьлла. Тидаме эцал, цара хьехош берш «нох» бац, «нах» бу. «Нохан» тIаьхьенаш ларалуш йолу дикаамалш йолу и «шу-марш» (ист. «шумер»), тIетаьIIина, дуьххьара «аккадцаш», «аморреяш» а, ткъа цу пирIунан заманахь, вайнаха «ахламуо» (ист., «ахламу») олуш хиллачу жугтийн шира дайша а, шайца тардар дечу хенахь, вайн шира дай болу и «нах», шайн импери а йолуш, ондачарех шолгIа халкъ хилла, Хьалхарачу Азина девзу дуьненахь. ПирIунаша, «Нахарина» аьлла йоккхуш хиллачу цIаро гойтург хIун ду? «Шина хин юкъахь» хилла и мохк, «мисархоша» шайн бакъйолчу цIарца хьахош хилар ду. И цIе кхоьллина кхетам, шина дешдекъо билгалабоккуш бу «Нах», «Арена» аьлла. Евфрат хин атагIахь (Арена) дехачу халкъан (Нах) махках а, цу халкъах шех а аьлла ду иштта. Иза бакъхилар чIагIдеш хилла ду, «Тотмесан цIийнах» волчу шина пирIуно (Тутмос-I-ниг, Тутмос-III-гIниг), «Нахарина лам» тIехь хIиттийначу сийлаллин экъанаш тIехь хиллачу яздаро. Цу хенахь цу атагIахь даьхна халкъ, латталелорхой хилла и «мисархой» санна.\nИ мохк вайна бевзуш бу иштта, кхечу цIарца а - «Митанни», я «Маттани» («Меттан-На», «Матт-Ани»). ШолгIа цIе кхоллар мухха а хиллехь а, цуьнан кхетам «нах-матто» а, нахчийн кхузаманан матто а къастам беш бу «меттиг», я «адам деха меттиг» аьлла. Церан пачхьалкхе а, «нах-хуррин» халкъ а, цу онда кIоштахь даьхна ду, ширачу оьмаран 1750-1190/50 шараш юкъахь и билгалбина мохк а кхиош.\nЦул тIаьхьа, тIетеIачу «симитин», «индоевропейцин» Iаткъам ца лалой, шайн орамах долчу «урартойн» ваьррин махка «Баийнили» («Ба-ийна-эли» - гIазкх., «они смешанные князья») а, Къилбседа Кавказе а дIакхелхара ду цу юкъараллин дакъош. ТIаьхьо цу «Баийнили» махках «Урарту» а, цуьнан халкъах «урартой» а эра ду. Ткъа къилбседехьа дахначу декъо, цкъа хьалха Диауэхи пачхьалкх а кхоьллина, цул тIаьхьа «Кулхида-Кобанан культура» (ш.оь.1200-400 шш. Къилбседа Кавказан юкъ а, малхбузе а) кхиош дакъа лоцура ду. Цара, тIаьхьо хуьйцура ю, Къилбседа Кавказан малхбалера «Гинчи-Гатын-Кале культура» (ш.оь.1700-1400 шш. Нахч-ДегIаста), «Каякенто-Хорочойн культураца» (ш.оь.1300-900 шш. Нахч-ДегIаста).\nКультуран а, экономикан а юкъ хиллачу цу «Нахаринах», ниIмате «Хабуран кхосаберг» олий хьахайо тахана историкаша. Ткъа вайна стенна ю тахана, и кIошта хьаште? Дера ю, Ибрахим пайхамар цигахь вина хиларца, бералла цо цигахь дIадаьхьна хиларца, цунна цигахь АллахI дела вовзарна. Цигахь гIоьртина хилла иза, Нух пайхамаран хенахь, шайн дайшкара (ширакавказхой) дIадаьккхина хилла, цхьанаделан дин юха дендан.\nВайна хаа дезарг ду, дуьххьара, «Шина хин юкъ» олучу кIоштан къилбехьа йолчу «Персин чуIаноне» лестачу, Малхбалера Африкан хIордаца махлелархоша (афразийаш) чуеъна хилар, дукхаделин динан элементаш. Иза, стенна оьшуш хилла царна? Цхьана, «ХIал-Эла» (ист. «Алалу», «Халалу») цIарца волчу Далла хастам бечу, цхьаъ йолу адаман юкъаралла екъархьама, и питана даржийна цу тIеоьхучара. Цара, шайн Iаткъамна бухахь хира йолу махбаран яккъаш (фактореш) кхоллархьама, адам а, церан ойла а хийцина синкхачанца (гIазкх., духовный) а, таронан хьелашкахь (гIазкх., экономический) а.\nШайн-шай дели кхоьллиначу гIаланашкара церан дай а, таронан аьттонашца, вовшехдазар доцуш марша бевлла. Цул тIаьхьа, цу тIеоьхучарна хала ца хилла, йоьхьалла къовсу хьал кхолла цу каппашкахь. Латта тIехула, «Шу-маре»79 (ист. «Шумер») шайн адам чутатта лериначара, иштта бух кечбо цу Къилб Месопотамехь. Истори теллича вайна гучадолу мел кхиам болуш кхочушйина церан ойла хьалха «аккадаша», тIаккха «аморреяша», тIаьхьо «арамеяша» а. Кхузаманчохь, изза болх беш берш, «неIалтан некъе» аьлла цIе тиллина йолу церан тIаьхьенаш ю «демократин», «глаболизацин» туьйранашца адамаш а, халкъаш а Iехош.\nКху дешахьалхеца, айса ала лериначуьнца бух кхоллар сан хиллехь, хIинца, сайн коьрта хаттар схьаделла волу со. Иза ду, Ибрахим пайхамаран дахарах лаьцнарг. Инжило, КъурIано гойту билгалонаш тидамехь а латтош, и Инжал а, Товрат а кхузаманчохь шеко йолу яздарш дуйла диц а ца деш, хетарехь болчу хьесапан балхаца, цу Ибрахим пайхамаран бакъ дахаран сурт хIоттон аьтто бу моьтту суна вайн. Вай иштта хила деза тидаме оьцуш, цхьацца долу кхеторш (тафсир) а, уьш хIиттийнехь а КъурIанан аяташна тIетийжаш. Уьш а, Инжилан кхеторш санна, шеконе эца бакъо йолуш ву аьлла хета суна со. И АллахI къинтIера волийла суна, сел майра ас дечу кху къамелана. ХIунда до аса, и тайпа къамел? И кхеторш хIиттийнарш хиларна массо а санна долу адмаш, ира хьекъалш долуш уьш хиллехь а. Цкъацца уьш тIетийжина хилла и Деза Яздарш – Товрат (Тора), Инжил (Библия) харцахьдаьхна хиларна цхьацца йолчу меттигашкахь. Иза бохург ву АллахI. Со теша КъурIанах а, цуьнан аятех а, бакъду, Цо билгала яхна яц Ша доссийначу аяташкахь Товратан, Инжилан айпе йина и меттигаш. Цундела Цо, бакъо луш санна хета суна шеко хила. И кхеторш хIоттийнарш пайхамаран дакъа долуш ца хиларна, ву со шек а. ШолгIа бахьана хила а тарало, кхечара гочдинарг бен ца девзуш, кIоргга Iилма сайгахь цахиларна а. Кху тайпана къамел дан ваьхьаш волу со, йоккха юкъ яц, аша делазхо сох ван а. КъинтIера довла, бехк а ма-билла, амма со тешар долуш ву шуна, накъост воцчу цхьана Делах а, Цуьнан «Къемата дийнах» а.\nИбрахимах (ист. Авраам) лаьцначу цу Деза Яздарша дечу тешаллех вайна хаьа, цунна ницкъ биначарех вуйла «Намруд», я «Нимврод» цIе йолуш хилла Ассирин паччахь. Вайна билгала даьлла ду, и Ибрахим Ур-ГIалара араваьлла, шен ваьран гергара нах болчу Харран-ГIала вахна хилар а. Цул совнаха, кхин цхьа тешалла ду: хиндерг хуургаша дийцина, Ибрахим, шен паччахьаллина кхераме хирг хилар хуучу Намрудас, иза вен везаш хиларца доьзнарг. И бахьана долуш, цуьнан нанас пхийтта шарахь, хьеха чохь лачкъийна кхиийна хилла иза, Делан пIелгах дуьйлачу мазах вузар а долуш. Иштта тешалла ду, Ибахим 75 шаре ваьлачу хенахь, шен доьзалца Харран-ГIалара араваьлла, «Ханаан»80 олучу махка иза вахарх лаьцна.\nЖугтин халкъан раввин хиллачу философас, Рамбама (изза Маймонид – Египтан Моисей) бухадитина тешалла ду: «…кху дуьненан дикка тидамбеш цуьнан аматаш тидаме эцна Авраам, Дела лаха волавелла шен кхо шо кхаьчначул тIаьхьа; амма шовзткъа шаре кхочуш а, цул тIаьхьа кхин 37 шарахь а, тIетаIIина ойла йича цунна карийна Дела а, цуьнца йолу зIе а; …кхин 35 шо даьлла, 75 шо кхаьчна Авраам тIаьххьаре а, Делан хьалхара, «Лех-Леха» олу весет кхочушдан кийча хилла».\nпродолжение следует в частях 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11 и 12.\nмой эл.адрес: bart_iman@wp.pl\nПросмотров: 915 | Добавил: erzu | Рейтинг: 5.0/5