«Дашо бухIа» дипломаца совгIат дина «Муъминат» хьуьжаран куьйгалхочунна\n26 мая в 12:25 (2010 г.)\nРеспубликехь дIадаьхьира «Дато бухIа» цIе йолу Нохчийн Республикан Интеллектуальни Центран совгIаташ даларан даздарш. Нохчийчохь Интеллектуальни Центр вовшахтоьхчхьана дуккха а мехала гIуллакхаш дина цуьнан декъашхоша. Цара хIора шарахь билгалбоху интеллектуальни къинхьегамехь тоьлларш хIокху номинацешкахь: «Iилма», «Литература», «Медицина», «Дешар», «Искусство». ХIоразза а къастош ю иштта агIонаш а: «Синкхетаман орамаш», «Шеран тоьлла хьехархо», «Журналистика», «Къона интеллектуал», «За подвижничество». Кху шарахь дIадаьхьначу ялхолгIачу даздаршкахь билгалбаьхначу номинанташна юкъахь яра Чуьйрин-Эвлара Юсупова Мадина. «Синкхетаман орамаш» номинацехь диплом даларца мах хадийра жимчу зудчо итт шарахь шайн юьртара хилла ца Iаш, Дубин-Эвлара, Жимачу а, Йоккхачу а АтагIара зудаберашна Iаьрбийн йоза-дешар а, Дала даздина доссийна Къуръан а деша Iамош хьегначу къин. Даздарш дIахьош хиллачу Серганова ТIауса сцени тIе кхойкху рогIера номинант: Нохчийчохь дуьххьарлера зудаберийн «Муъминат» цIе йолу хьуьжар вовшахтоьхна йолу Юсупова Мадина!\nЖимчу зудчунна и деза совгIат билгалдаьккхина кегийрхой кхетош-кхиорехь бина болх тидаме оьцуш. Мадинина и совгIат хьакъ долуш кхаьчна хиларна тоьшалла дара, шега диплом, зезагийн курс дIакховдийча, цуьнан оьзда, бIаьрганегIар ца ойбуш, гIиллакхе хилар. Ткъа шега дош делча, йистхила йоьллачу цунна легашка шад хIоьттина, хорам хилира. Ша итт шарахь хьегна къа оцу кепара сийдеш, теттина халкъана хьалха дIахIоьттича, йоьхначу цуьнан бIаьргех хи делира. Къурд бина, доккха са а даьккхина, даздаршка гулбеллачаьрга шена бехк цабиллар а дехна, Мадинас даггара баркалла элира Нохчийчохь динан гIуллакх дIакхехьа паргIато яьккхинчу вайн Президентана Кадыров Рамзанна. Шайн хьуьжарехь болх дIакхехьа бакъо (лицензи) йоккхуш шена гIо-накъосталла динчарна а – Нохчийчоьнан муфтис Мирзаев Султана, цуьнан наибна Хирахматов Хьамзатана, Чуьрийн-Эвларчу маьждиган имамана, шен кхиболчу юьртахошна а.\nТахана Iаламат дукха дуьйцу вайн телевиденехь, радиохь, газеташкахь тIекхуьуш долу чкъор оьзда, гIиллакхе хила деза бохуш а, уьш ийманехь кхетош-кхиорехь болх дIабахьа дезаш хиларх а лаьцна. Юсупова Мадина санна долчу адамаша даккхий къамелаш ца деш, дозаллаш ца деш, тийна-таьIIина дIахьо шайн болх. Царех масал оьцуш, царна тIаьхьахIуьтту кегийрхой. ХIунда аьлча, шаьш нийсачу новкъахь хиларан цхьа а шеко церан ца хуьлу дела.\nГазетдешархошна дагадаийта лаьа, Юсупова Мадинех лаьцна хьалха яздина хилар. Итт шо хьалха, хазнеха санна чолхечу, нах шайн хIусамех боьхна, тIамах уьдуш хиллачу муьрехь, хIора а шен са дадийна лелаш волчу хенахь. Мадинас шена тIелаьцнарг атта мохь бацара. Уггаре а тIеман кхерам алсам болчу хенахь, арахь тIеэгаш бомбанашший, дехьа-сехьа дуьйлуш даккхий герзаш а долуш, берашна бусулба дин хьеха йолаелира иза.\nГIайгIано, сингаттамо адам бIарздина хьийзочу 1999-чу шеран декабрь баттахь, кхечу хIусамашкахь санна АбдулвахабовгIаьргахь (Мадинас лелош ерг шен кIентан ден фамили ю) а тIебиссина, тIемах бевдда гергарчу нехан цхьайтта доьзал бара, верриг а 56 стаг, царна юкъахь 23 бер дара. Берашна кхерам бохург хIун ду ца хаьа, цкъа шаьш Iовжийчий бен. Уьш ларбеш, сецош, царна сагатдеш вара хIора а.\nТIеман эрчаллех чекхдевллачу вайна хала дац и хьал дуьхьалхIотто. Мила ву и къиза мур лаза, цунах чекхвалаза, бомбанийн, кеманийн, яккхийчу тоьпийн гIовгIано хьере ваза? Дуьйцучу хьолехь уггаре а халаниг дара бераш сецор, царна Iуналла дар. Берийн сингаттам хIун дина байбир бара-техьа, бохуш, ойла йора Мадинас. Жимма а мукъа хан яьлча, Къуръан кара а оьций, юьстаха йолучу кхунна улле хийша, ладегIа дуьйладелира цхьадолу бераш, шайн ловзарш а дитина. Ламаз а, йоза а Iамо луурш а бевлира царалахь. Царна Iаьрбийн элпаш, хьаьркаш хьоьхуш, Iилма Iамо долийра Мадинас. Iемаш болчеран гуо шорбала болабелира. Берашна и гIуллакх марзделча, цаьрца цхьаьна назманаш олуш, буьйсанаш яцйора цо. Кхеран цIийнан кораш некъаца дара, берийн аьзнаш дIахезара тIехбуьйлучарна а. Цу хенахь Шуьйтара а, оцу агIор йолчу ярташкара а, юххерчу Дубин-Эвлара, Улус-Кертара, Дочу-Борзера, ЧIишкара дуккха адам дара Чуьйрин-Эвлахь дIатарделла. Шайн-шайн бераш а Iамадайтахьара, бохуш, нах тIеоьхура Мадинин дена. Мичара-хIун герз, дIаьндарг я бомба кхетар ю ца хууш, шен хIусаме биссинчу нахана хIума хиларна кхоьруш волу Абдулвахабов Ахьмад ца хIуттура нехан бераш шен тховкIелахь гулдан. Делахь а, де-дийне мел долу юьртара бераш тIе а оьхуш, мутаIеламийн тоба стамъелира.\n- Iилма лахар парз ду хIора бусулба стагана а, зудчунна а тIехь. Иштта дешнаш ду Сийлахь волчу Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла. 60 сов бер вовшах кхетча, вайн хIусамехь готта хиларна, маьждиган кертахь долчу Хьаьжин мурдаша кIирнах шозза зиярат дечу цIа чохь урокаш йора оха, - билгалдаьккхира хьехархочо.\nЦIена ниййат дина араяьллачу жимчу зудчо тидаме лоцура, кхин цхьа хьадис а: «Iилма шайна Iама а де аш, юха иза нахана дIа а хьеха».\nДелан дуьхьа меланна зудаберашна хьеха дина ниййат ца дохош схьайогIу Мадина хIокху итт шарахь. Тахана цуьнан урокашка лелаш цхьа бIе сов йоI, къона зуда ю. Цуьнан урокашка лелачу мутаIеламаша Iаьрбийн элпаш Iамийначул тIаьхьа, Къуръан, цхьацца жайнаш деша Iамадо. Ткъа зудабераш-м Iаламат чIогIа муьтIахь ду шайн хьехархочунна. Пхийтта шарера ялаза ерг а цхьаьна, цIахь а, арахь а духарца нисъелла йогIу. Тиллина йовлакх, тIера духар оьзда ду церан.\nТахана дуьненчохь Дала шена везаш волу шен лай ша зуьйр ма ву, ша иза дуккхазза а зуьйр ма ву аьлла, иза Iеса волу я ца волу хьожуш. Далла хастам-шукра дахь, иза дицдеш цунна кхин дика дан ницкъ болуш ву ша аьлла АллахIа.\nДелан дуьхьа хIокху итт шарахь, цхьа сом шена пайда а ца лоьхуш, шен ницкъ ма-кхоччу зудаберашна Iилма хьоьхуш схьайогIу Юсупова (Абдулвахабова) Мадина.\nДукха хан йоццуш кхочушхилла Мадинин лаам: деккъа зудаберашна деша Iедалан бакъо йолу хьуьжар дIакхехьа мукъ белла цунна Нохчийн Республикан муфтиятан куьйгаллин гIоьнца.\n- Ас Iамийнарг юьхьанцара дешар бен дац. Сайна хууш дерг зудаберашна хьоьху. Царна юкъахь Iаьрбийн дешар кIорггера Iамо лууш, исламан институтехь деша лаам болуш мехкарий бу. Лицензи йолуш хьуьжар хилча (цигахь Iилма хьеха хуур долуш Исламан институт чекхъяьккхина дипломаш долуш хьехархой юьртахь болуш бу) дешархойн дуккха а аьттонаш хир бара.\nТахана Юсупова Мадина кхаа говзаллин корматалла йолуш ю. Цо чекхъяьккхина медицински училище, № 6 йолу корматаллин-технически училище, Соьлжа-ГIалара мехкадаьттан институт, цигахь елла говзалла «экономист-менеджер» ю. Амма цуьнан даго хаьржина кхин говзалла – тIекхуьу чкъор оьзда, гIилакхе, делах кхоьруш, адамашца юкъаметтиг цIена лело Iамор.\nНохчийн Республикан Президентан Кадыров Рамзанан дIадолорца боккха тидам тIебахийтина кегийрхой ийманехь кхетош-кхиорна. Чуьйрийн-Эвларчу маьждигехь «Муъминат» цIе йолчу зудаберийн хьуьжарехь доьшуш болу мутаIеламаш а, Юсупова Мадина а даггара декъалъян лаьа Интеллектуальни Центро деллачу «Дато бухIа» совгIатца. Дала тIаьхье беркате йойла Мадинин!\nСуьрта тIехь: М.Юсупова.


Деза ду АллахIан дош дIасадаржор\n31 августа в 09:27 (2010 г.)\nНохчийчоьнан бусалбанийн динан урхаллехь дIадаьхьира керла зорбатоьхна Сийлахь Къуръан довзийтар. Цигахь дакъалоцуш вара Нохчийн Республикан Iеламнехан кхеташонан куьйгалхо Кадыров Хожа-Ахьмад-Хьаьжа, дуьненахь вевзаш волу Iалим Мухьаммад Садикъ Мухьаммад Юсуф (Ташкентерчу исламан институтехь Кадыров Ахьмад-Хьаьжин хьехархо хилла волу), республикан бусалбанийн динан урхаллин куьйгалхо, муфти Мирзаев Султан-Хьаьжа, Россин Федеральни Собранин Федерацин Советов сенатор Сабсаби Зияд, ткъа иштта «Исламехь суфизман меттиг а, маьIна а» аьлла йолчу дуьненаюкъарчу конференцехь дакъалаца баьхкина хилла дуккха а хьеший. Кхузахь довзуьйтуш хилла Сийлахь Къуръан дукха хан йоццуш зорбатоьхна Шемарчу Дамаск гIалахь, шен юкъара тираж 20 эзар экземпляр йолуш. Иза арахецарна оьшу харжаш йира Россин Турпалхочун Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарах йолчу регионан юкъараллин фондо.\nКъуръан довзийтар дIадоладелира дуьненахь уггаре къона волчу, Дамаск гIалин маьждиган бархI шо кхаьчначу имама, хьафиза Зия Хьасиба Къуръана тIера аяташ дагахь дешарца.\nЦул тIаьхьа къамел динчу Кадыров Хожа-Ахьмад-Хьаьжас дийцира советийн Iедалан заманахь дин лелочарна тIехь латтош хиллачу къизаллех а, Iазапех а лаьцна. Чохь Къуръан карийча а луьра таIзар дора кертан дена бохура цо. Хожа-Ахьмад-Хьаьжас дийцарехь, Сийлахь Къуръан арахецар а, иза дIасадаржадар а Дела резахинволу гIуллакх ду. Цо таро лур ю Нохчийчохь бусалбадин чагIдан. Iеламнехан кхетошонан куьйгалхочо республикан Президентана баркалла элира бусалбанашна иштта комаьрша совгIат дарна.\n« Нохчийн халкъан оьмарехь дуьххьара хилла мехала хилам бу хIара, – бохура Сабсаби Зияда. – Къилбаседа Кавказерчу бусалбанаша Iаьрбийн мехкийн векалшка дуккхазза а дехарш динера шайна Делан Калам арахоьцуш гIодахьара аьлла. Иза доьзна дара хьуьжаршкахь, дешаран кхечу кхерчашкахь Къуръанаш тоьаш цахиларца. ГIуллакх халчу доккхура Россин МИД-н цу тайпана дехар официале дан аьтто цахиларо.\nХIунда аьлча, пачахьалкхо динан гIуллакхаш цалеладо. Цуьнца доьзна Нохчийн Республикан Президента Кадыров Рамзана шегара сацам бира, шен ден Ахьмад-Хьаьжин сийнна, Шемахь Къуръан зорбатохийта». – Цо чIагIдарехь кхул хьалха Россехь 1908-чу шарахь бен арахецийтина дац Сийлахь Калам. ХIетахь иза Казанехь зорбатоьхна хилла.\nШен къамелехь Мухьаммад Садикъ Мухьаммад Юсуфа билгалдаьккхира бусалба стагана Везахинволчун дош дIасадаржадарал деза хIума цахилар. Цо Нохчийчоьнан берриге бусалбанаш декъалбира оцу мехалчу хиламца.\nНохчийчоьнна лерина Шемахь Къуръан арахеца лицензи елла Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарах йолчу регионан юкъараллин фондана. Цигахь зорба а тоьхна схьадеана долу Къуръанаш дIасадоькъур ду вайн республикан а, ткъа иштта Къилбаседа Кавказан регионашкарчу бусалба дин Iаморан учрежденешкахь. Мирзаев Султана чIагIдарехь, оьшуш хьал хилахь тираж кхин а алсамъяккха таро ю.


Каримов: Титиевна сагатдина ца еана Собчак Нохчийчу\nНохчийчоьнан куьйгалхочун пресс-секретарь Каримов Iалви\nОьрсийчоьнан президентан харжамийн кандидат Собчак Ксения Соьлж-ГIала ярах вистхилла Нохчийчоьнан куьйгалхочун пресс-секретарь Каримов Iалви. Республикан коьртачу шахьарахь ша цхьаъ дIахIоьттина пикет дIаяьхьна Собчака журналистийн скверехь "Мемориалан" куьйгалхо Титиев Аюб дIахецар доьхуш.\nYoutube агIоне йиллина гIали юккъехула федералан хааминй гIирсашца йолаелла лелачу Собчаках видео. Ша Кадыровца къамел дан лууш яра, амма цо дуьхьало йира шена боху Собчака.\n"Нохчийчоь Тахана" агенталле Каримов Iалвис аьлла: "Мехкан куьйгалхочуьнца цхьанакхета лаам болчо кIира, ши кIира хьалха хаийта деза, Собчакна лаьара аьлла, доллу шен гIуллакхаш дIа а тесна, цуьнца цхьанакхета аьтто бац Кадыровн".\nЦул совнах цецвуьйлу Каримов Собчак Нохчийчу ярах.\n"Титиевн кхолламна сагатдина еана яц иза, хилча цо хьалххе зуьйр дара Нохчийчуьра хьал а, Титиев "тIаьххьара бакъонашларъярхо" ву а эр дацара. Регионехь иттанашкахь бу шайн дахар а ца кхоош, бахархойн бакъонашна гIаролехь лаьтта бакъонащларъярхой", - аьлла Каримовс.


Москвахь леттачу ялх стагана хIоранна 15 де-буьйса хан тоьхна кхело\nКарарчу беттан 12-чохь "Кузьминки" метрона гергахь хиллачу летаршкхаь дакъалаьцначу ялханна чохь даккха 15 дей-буьйсий тоьхна. Уьш бехке бина гуламаш, митингаш, демонстрацеш дIаяхьаран къепе йохорна, яздо ТАСС агенталло.\nКеп-кепарчу хаамашца, 50-на тIера 200-на тIекхаччалц болчу Юккъерчу Азин къинхьегаман мигранташна юкъахь нисделлачу летаршна тIехула полицино лаьцна бIе сов стаг. Масех уьрсашца чевнаш йина хилларш дарбан хIусаме кхачийна.\nIедалца дага ца бовлуш,хIоттийначу митингехь дакъалацарна бехке бина ца Iаш, лецначийн хьокъехь административан протоколаш а хIиттийна. Пачхьалкхехь баха магийначу низамна тIехбийларна а, ишта кега-мерса хулиганалла лелорна а.\nЛеттачу цхьабочарна кхерам бу пачхьалкхера депортаци ян, тIаккхахула чубахка бакъо а йоцуш.


1. Баккъалла а, Оха белира хьуна билгала болу толам.\n2. Гечдархьама хьуна Дала хьан хьалхадахана ледарлонашна‚ тIаьхьахилларг а‚ кхочушдархьама Шен ниIмат хьуна тIехь‚ нисвархьама хьо нийсачу новкъа‚\n3. Цо хьуна деза-доккха гIодархьама а.\n4. Иза ву муъма нехан дегнашка синпаргIато йоссинарг уьш совбалийтархьама шайн имана тIе а иманца. Делан ду стигланийн а‚ лаьттан а эскарш. Хилира Дела хууш верг‚ хьукаме верг а.\n5. /ДжихIад де олий омра до Дала/ Ша чубахийтан муъма божарий а‚ муъма зударий а шайн бухахула татолаш а лелаш долчу бошмашна‚ уьш цу чохь гуттар лаьтташ‚ айдан церан вонаш. Иза хилира Далла гергахь сийлахь-боккха толам.\n6. /И джихIад тIедиллина шуна/ Iазап дан мунепакъ божаршна а‚ мунепакъ зударшна а‚ Делаца накъост лаьцна божаршна а‚ Делаца накъост лаьцна зударшна а‚ Делах боьха ойланаш еш болчу /хьуна керстаний тIехь толам хир бац‚ бохуш/. Царна боьхачун го бу. ОьгIаза вахана царна Дела‚ неIалт аьлла царна‚ Цо кечъйина царна жоьжахати. Вон хили-кх /церан/ дIадоьрзийла.\n7. Делан ду стигланийн а‚ лаьттан а эскарш. Хилира Дела веза-воккха верг а‚ хьукаме верг а.\n8. Баккъалла а, Оха вахийтина хьо теш хилла‚ къаанча хилла‚ кхерамча хилла.\n9. Шу тешийта Делах а‚ Цуьнан элчах а‚ аш цуна (элчанна) гIо дан а‚ аш иза ларан а‚ аш Цуна (Далла) тасбахь дан Iуьйранца а‚ суьйренца а.\n10. Баккъалла а, шаьш хьуна тешаме хир бу аьлла дош делларш - Далла тешаме бу аьлла дош делларш бу. Делан куьйг церан куьйгийн тIехь ду. И /дош/ дохийнарг - Цо дохош ду шена‚ кхочуш йинарг Делаца шен хилла ваIда - Цо цуна лур ю сийлахь-йоккха ял.\n11. Хьоьга эр ду дIасхьалелачу Iарбийх бухабисинчаьра: "Тхо совцина тхан бахамо а‚ тхан доьзало а‚ гечдар дехахь тхуна". Цара олу маттаца шайн дегний чохь доцург. Ахьа ала: "Хьан дола дийр дара шуна Дела дуьхьал цхьанне хIуманца‚ Цуна шуна цхьа зен лиъча я шуна цхьа пайда лиъча? ХIаъ‚ хили Дела аш дийриг сов дика хууш.\n12. ХIаъ - шу моьттуш дара элча а‚ муъма нах а шайн доьзална тIе цкъа а хьевзар бац аьлла. Иза хаздина шун дегнашкахь. Шуна моьттара вон хIума. Вон къам хили-кх шу".\n13. Делах а‚ Цуьнан элчанах а цатешнарг - баккъалла а, Оха кечъйина керстанашна жоьжахати.\n14. Делан ду стигланийн а‚ лаьттан а паччахьалла. Гечдо Цо Шена луучунна‚ Iазап а до Цо Шена луучунна. Хили Дела гечдийриг а‚ къинхетаме верг а.\n15. Эр ду бухабуьсучаьра шу хIонсана тIе доьрзучу хенахь и эца: "Тхо а диташ шайна тIаьхьадан". Уьш лууш бу шаьш хийцадан Делан дош. Ахьа ала: "ЦIкъа а тхуна тIаьхьахIуттур дац шу. Ишта аьлла Дала хьалха". ТIаккха цара эр ду: "ХIаъ‚ тхуна хьагI еш ду-кх шу". ХIаъ‚ уьш хилира цакхеташ кIеззигчунах бен.\n16. Цу дIасхьалелачу Iарбех бухабуьсучаьрга ахьа ала: "ТIаьхьа шу кхойкхур ду чIогIа ницIкъ болчу къаме /цуьнца тIом бан/‚ царца аша тIом бийр бу‚ я уьш мукIур хир бу. Шу муьтIахь хилахь /Делан омрана/ Дала хаза ял лур ю шуна. Шу дIадерзахь шаьш хьалха дIа ма дирзи‚ Цо лазош долчу Iазапаца Iазап дийр ду шуна".\n17. БIаьрса доцучунна къа дац‚ астагIа волчунна а къа дац‚ цомгаш волчунна а къа дац /гIазоте ца бахча/. Далла а‚ Цуьнан элчана а муьтIахь верг - Цо вохуьйтур ву иза бошмашка‚ шайн бухахула татолаш лелаш долчу‚ дIавирзинарг /Делан динах/ - Цо Iазап дийр ду цуна лазош долчу Iазапаца.\n18. Реза хили Дела муъма нахана цара шаьш хьуна тешаме хир ду‚ аьлла дош луш диттан кIел‚ Цуна хиира церан дегнашкахь дерг. ТIаккха Цо йоссира синпархато царна‚ Цо совгIат делира царна герга хир болчу толамца а,\n19. Дуккха хIонсашца а‚ цара шаьш оьцур йолу. Хилира Дела веза-воккха верг а‚ хьукаме верг а.\n20. Дала ваIда йира шуна дуккха хIонсаш - аша уьш оьцур ю. Цо сихдира шуна хIара /хIонс/‚ айдира нехан куьйгаш шуна тIера‚ муъма нахана билгало хилийтан /царна гIо хилан/‚ Цо шу нисдан нийсачу новкъа.\n21. Кхин /хIонсаш а хир ю шун/ шуна шена тIехь ницIкъ кхочу боцу, Дала го бина царна /Далла хии уьш щун хир юйла/. Хилира Дела массо хIуманан тIехь ницIкъ кхочуш.\n22. Шуьца тIом бича цатешначаьра - цара /шуна шайн/ баккъаш берзор бу. /Уьш буха баьр бу/ - тIаккха царна карор вац доладийриг а‚ гIоьнча а.\n23. Делан Iадат ду иза‚ хьалха дIадахана а долу. Хьуна каранне а карор бац Делан Iадатна хийцам.\n24. Иза ву церан куьйгаш айдинарг шуна тIера‚ шун куьйгаш /айдинарг а/ церан тIера Маккан БатIнехь Цо шуна церан тIехь толам беллачул тIаьхьа. Хилира Дела аш дийриг гуш.\n25. Уьш цатешнарш бу‚ шу духатуьйхира цара Хьараман маьждигах‚ гIурбина дойу бежна кхаьбира сацийна шен меттиге дIакхачарах. Муъма божарий а, муъма зударий а ца хиллехьара /Маккан охIлах/, шуна шаьш бевзаш боцу /шуна пурба лур дара Макка йоккхуш тIом бан/. ХIинца - аш царна зулам дийр дара‚ /тIаккха/ цаьргара къа хьерчара дар шух ца хууш. /Иза хилира/ Дала Шен къинхетама чу вахийтархьама Шена луург. Уьш /Маккахь бисна хилла бусулбанаш/ къаьсташ хиллехьара Оха Iазап дина хир дара царех /Маккан охIлах/ цатешначаьрна лазош долу Iазапца.\n26. Цатешначаьра хилийтира шайн дегнашкахь нуьцIкъалла оьгIазло‚ жехIал заманан оьгIазло - тIаккха Дала Шен синпархато йоссира Шен элчана тIе а‚ муъма нахана тIе а‚ лезам дира царна /Делах/ кхераран дош. Уьш хилира цуна /дашна/ мелхо хьакъ, цуьнан охIлах. Дела хили массо хIума хууш верг.\n27. Бакъдира Дала Шен элчан гIан бакъдолчуьнца: шу данне а дулур ма ду Хьараман Масжида чу‚ Дала мукъалахь‚ кхерам боцуш‚ шайн кортош дешна‚ /мекхаш‚ кхин чоьш/ лацдина‚ шу кхоьрур дац. Цуна хиира шуна ца хуург‚ Цо хилийтира /шуна/ иза доцург гергара толам а.\n28. Иза ву Ша вахийтинарг Шен элча нийсачу некъаца а‚ бакъонан динца иза толийтан массон динал. Кхачо хилла Делаца теш хилар.\n29. Мухьаммад - Делан элча ву‚ Цуьнца берш чIогIа бу керстанашна тIехь‚ къинхетаме бу вовшийн юккъехь. Хьуна го уьш гора уьхуш‚ сужд деш шаьш лоьхуш Делера дозалла а‚ реза хилар а. Церан билгалонаш шайн яххьашкахь ю - сужд даран асар /ду иза/. Иза ду хьуна церан масал Товрата чохь. Церан масал Инжила чохь тера ду цхьана ялтех: Цо зазадоккху‚ цара цуна /тоьдуш‚ нисдеш/ гIо до‚ тIаккха иза чIагIло‚ нисло шен бух тIехь‚ Цо цецбоху ялта дуьйш берш‚ /пайхамаран асхьабаш а‚ ислам дин а чIагIло и ялта санна/ царна керстанаш оьгIазбахийтан. Дала ваIда йина Ша царех иман диллинчаьрна а‚ дика Iамалш йиначаьрна а гечдар а‚ сийлахь-йоккха ял лур ю‚ аьлла.


ЧКЪОРДА ИЛЛИ -\nЦхьа ткъаьх шу хургда боккхий нах болча а ухаш, царгара гIалгIай багахбувцама иллеш а, фаьлгаш а, дувцараш а хаьяздеш аз къахьега. Кепатеха а тоханза а балхаш нийсденнад са гулдаьчарна юкъе. Дукха тамашийна а, сакъердаме а, хьаькъале а, хьехаме а дувцараш да вай боккхийна наха хьадувцараш. Массехк даькъах декъа йиш йолаш да уж хIарадар. Царех цаI шоана укхаза доаладе лов сона.\nТIехьашкахьа юхахьакхача мо кIуж а болаш къоарза беса, тамашийна хоза оалхазар да чкъорд. Из зийча, цун вахар тахкача хеталу из цхьалха оалхазар долаш санна, хIана аьлча массаза ший цхьаь лелаш да из. Наггахьа мара гац чкъордаш гулделе, из а йоачан йоагIача хана. Вешта дахаш баьцашта юкъе да уж.\nТхо зIамига долча хана тха даь-нанас тайп-тайпарча оалхазарий тамашийна иллеш доахар тхона. Сакъердамца дувцар цо новцIолгах, фаьргах, лечкъоргах, чкъордах дола иллеш. Ше илли аьнна яьлча, тхога хоаттар, «…мишта хет шоана оалхазар?», аьле. Вай даьша кIоарга маIан доаккхаш кхеллад цу иллей дешаш. ХIаьта тхона, кагийча берашта, бокъонца оалхазараша шоаш уж иллеш кхеллача санна хетар.\nМалх хьалкхийттачул тIехьагIа сомадаьле долалу чкъорд. Ше цхьаь лела Iема, шийца цхьана сакъердалуш оалхазар да из. Оаш зийнадий хац сона, чкъордо фу ду аьлча, гаьнна сигала урагIа а дахе, цу лакхе кIеззига ха а яьккхе, кхесса хIама мо цигара юха чудоагIа из, лаьттах кхетадоаллаш мо. УрагIдодача хана а юха чудоагIаш а цо оалаш хоза илли да. Из доаладергда вай дIахо.\nДошо-дото хьазилг да со,\nСигале Iочуя дода со,\nЯ цатуге локхаргда аз,\nАйса кхелла локха илли\nСигален лаьттан юкъе гIолла\nДIа-хьа даржаргда са илли.\nСона духьал отта дац.\nМихо шийца массанахьа\nДIа-хьа хьоргда са илли\nДаржалахь, са илли, масса\nИз илли доахаш шийна мел мог, сага бIарга къайла даллалца урагIдода чкъорд, цул тIехьагIа цу лакхе лоадам боаца ха а яьккхе кхесса хIама мо юха чудоагIа из. Лакхера чухаьхка ше доагIача хана а доахаш илли да чкъордан.\nХерх бицбенна доагIа со\nДиг дахьа со дицдендар\nСенца йохоргья аз сигале\nБIоагIа бегIа лаьцаяц из\nДIа-хьа даржаржа хьо, са илли.\nДоккха оарц хьадола сона\nСол хозагIа дац кхы лаьтта,\nИштта из илли доах чкъордо, аьле, дувцар тхона тха даь-нанас. Из доацаш кхы а дукха да оалхазарий шо-шоай иллеш. ХIара илли шийгахьа цхьа кхайкам болаш, наха пайда луш да. дегIадале, уж а дувцаргда вай тIехьагIа.\n← Акция памяти и благодарности\nСовместный Форум “Единой России” и Минсельхоза РИ →


Шен хIусамненан гергарнаш лачкъорах дIахьедина нохчийн оппозицин блогеро\nНохчийн оппозицин блогеро Абдурахманов Тумсос дIахьедина шен хIусамненан гергара ши зуда лаьцна йигарх: цуьнан нана Шаидова Равза а, йиша Айбазова Асият а. Блогера дийцарехь, Астраханехь бевзаш боцчу наха шен цIера лаьцна Шаидова, ткъа Айбазова полицин декъехь, хьалхо цига тIекхайкхина хиллера иза.\nАбдурахмановс билгалдоккху, хIинца а Нохчийчохь лаьцна латтош хиларх шен цIийнах лачкъийна бигина хилла пхи гергара стаг. Хаам тIечIагIбеш кхечу йозуш йоцчу хьасташкара информаци яц Кавказ.Реалиин. Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллера комментарий эцар ца нисделла.


Iовдала корта (Хаваж Цинцаев) / Проза.ру\n- Ассалам 1алейкум, - аьлла, мохь туххуш пивной павильон чоьхьавелира г1еметтах1оьттина велахь а, т1ехьаьжина ас-со бохачарех тера волу цхьа накъост.\nБуьйса йоьллера, павильон д1акъовла герга яра, цундела цу чохь пиво молуш лаьтташ цхьа ши тоба бен яцара, х1ораннан а юккъехь шишша-кхоккха стаг а волуш. Царех цхьамма схьакховдийна салам схьаэцначул т1аьхьа, чоьхьаваьлчуьнга леррина д1ахьаьвсира бухахь берш.\nДоккха дег1, баьшна боккха корта, д1асадахана чуччахьаьвзина лергаш, йистинчу юьхь т1ехь даккхий балдаш, царна т1ехула охьаоллабелла яккхий мера1уьргаш йолу мара, багахь бурула можа яккхий цергаш - хат1 х1умма а шех неха б1аьрг хьастор болуш вацара т1евеъанарг. Цул совнаха, схьагарехь, маларца к1еззиг гергарло долчух тера а вара.\nБуйнахь чекх са гуш йолу хьалхалера сийна сетка а яра цуьнгахь, т1оьрмиган метта лелош. Хьарча а йина, кисана йилчхьана йолуш йола дела лелайора уьш наха хьалха. Сетки чохь и нана-боккха ц1иен ч1еран корта бара чувеанчуьнгахь. Павильон чохь лекха горги стоьлаш лаьттара, шайна гондахьа ирахь стаг лаьтташ волу. Вогг1ушехь, шен корта чохь бола сетка есачу стоьла бухарчу м1арах д1а а тесна, цу павильон чуьра махлелочу зудчунна т1евахара къонах, шена пиво эца дагахь.\nЦу хенахь, 13-14 шо кхаьчна жима к1ант вара, т1е йоца к1айн халат а юьхийна, павильон чуьра стоьлашна т1ера бакъийна ч1ара бууш, йисина нехаш а, еса пиво чохь хилла куршканаш а схьагулъеш. Схьахетарехь, шен нанна г1о деш вара к1ант. И т1евеънарг воьвзаш хилла волчу бухарачарех цхьамма сетки чохь болчу ч1еран корта д1алачкъийра, цуьнан да пиво схьаоьцуш лаьтташехь. Жима к1ант, ша деш дерг дина а ваьлла, ше нана йолчу вахара. Кхо-йиъ, т1е чопа а яьлла йолу, юьзина пиво куршка а яхьаш, шен стоьла т1е схьавеара вай хьаша а.\nКхануо, гартъаьлла ше пиво д1а а мелла, бетах куьг а хьаькхна, д1аваха дагахь тохавеллачу кхунна, стоьла бухахь шен ч1еран корта чохь бола сетка ца карийра. Чухула д1асахьаьжира иза. Берриш а дукха хьолахь кхунна баккъаш а тоьхна лаьтташ бара, луьйш-олуш, молчуо пиво а молуш, цунна т1е бакъийна ч1ара а кхоллуш. Ткъа х1ара воьвзаш волу, кхуьнан сетка лачкъинарг, ша ца гайта г1ерташ, корта белшаш чу а та1ийна, хурашкин лаба мера т1е охьа а теттина лаьттара.\n- Сан корта стенга бахана? – аьлла, ша-шега вистхилира къонах меллаша, делахь а чохь болчарна хезаш. Царна ца хаара цуо буьйцург шен корта бу, я сетки чуьра ч1еран корта бу. Шайна ца хезаш санна, шай г1уллакх деш лаьттара уьш.\nЮха а чухула шен ц1иелуш бола б1аьргаш къерзо велира накъост. Т1аккха са чу а оьзна, мохь балийтира цуо, буг1анан санна болу шеен б1аьргаш павильон чухула д1аса а хьажош:\n- Мича бахана са корта, хьа эцна аш иза?!\nАмма цуьнга дуьхьал вистхуьлуш цхьа а вацара.\nТ1акха д1о чу-ара волуш йолчу не1арна уллехь лаьтташ волу шинна т1евахара накъост:\n- Схьадерзийша, шуна гирий сан корта?\nКхуо х1ун дуьйца ца хууш волчу шиннах цхьаъ дуьхьал вистхилира, дукха ч1ог1а цецваларца:\n- Ахь х1ун корта буьйца теша, бийца?!\n- Ч1еран корта! Сетки чохь ч1еран корта бара сан, со чувог1уш...\n- Ца гина хьуна тхуна, ца гина хьуна…\n- Вааа… Х1ара ма тамашийна х1ума ду…\nД1о дехьа стоьла гондхьа болчарна т1еваха дагахь х1ара лаьтташ, буйнахь бехчалг а йолуш, махлелорхочун к1ант чоьхьавелира павильон чу юха а, ше куршка а, нех-х1ума а д1аяккха дагахь.\n«Ааа… Кхуо эцна хир ю хьуна и сан сетка», - аьлла дага деара цунна. Катоьхна к1ента пхьарс схьа а лаьцна, иза д1асатуьйхира корта байначо, мохь а хьоькхуш:\n- Йов! Мича баьхьна ахь са корта?! Хьоьга ца лоь со?\nК1ант, цецваьлла, лахара хьалахьаьжира кхуьнга:\n- Ахь х1ун де боха, баха?!\n- Корта мича баьхьна ахь сан, боха… Мичахь бу сан корта?!\nОззийна шен пхьарс схьа а баьккхина, чохь болчаьрга д1аса а хьаьжна, к1анта мохь туххуш элира:\n- Ойаъ! Хьуна т1аьхь бу-кх хьан корта! Суна-м ца оьша хьан 1овдал корта…\nГ1аг1! - аьлла чохь мел верг велавелира.\nГ1уллакх гена дала доллий хиина, х1ара вевзаш волу куьг бехкечо сетка схьакховдийра:\n- Х1а, х1ара бу хьуна хьан корта… Вухур волуш хилла хьо-м. Хьо хьовзош, забар еш ма вара со…\n- Ма дош дацара х1ара корта хьуна оцу хье юккъе ца тоьхча, - аьлла, катоьхна шен ч1еран корта чохь бола сетка схьа а эцна, мерах шок а тоьхна, т1оф-аьлла д1атилира накъост.\nИллюстрация художника Рустама Яхиханова\nОтзыв на публикацию на моей странице в Фейсбуке от 03.03.2019:\nВайн дахаран аг1о ю иза а, цундела меттиг а ю цунна вайн литературехь. Вайн-вешан маттахь - х1ете а!\n© Copyright: Хаваж Цинцаев, 2018\nСвидетельство о публикации №218122901986\nДругие произведения автора Хаваж Цинцаев


ХIун эцна баханера Нохчийчу Австрера хьаькамаш юха а?\nНохчийчоь -- Австрера делегаци ю нохчийн журналисташца къамелехь, Соьлж-ГIала, 10ГIу2013.\nАвстрин полицин а, миграцин урхаллан а векалш леста Нохчийчу. Бухарчу Iедало шеца гергарло цара лоьхуш санна уьш тIеэцахь а, хьешийн Iалашо цхьаъ бен а яц - шаьш долчу мухIажиралла доьхуш хьалхина эзарнаш нохчий цIехьа хьовсор.\nАвстрера хьешашна, Оьрсийчоьнан миграцин сервисан белхахошца цхьаьна баьхкина болчу, кеман берте дуьхьал баханера Нохчийчуьра Iедалхой, бохуш, дозаллийца яздо официалан хаамийн агенталлаша. Хьешашна юккъехь Австрин чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин белхахой хилла ца Iаш, иштта Европерчу мухIажаршца болхбечу юкъараллийн векалш а бара, бохуш дуьйцу цара.\nИштта, официалан хаамашца, хьешийн коьрта Iалашо – меттигерчу бахархойн Iер-дахаран хьелаш довзар а, цу регионехь экономикан кхиамийн гIулчаш таллар а ду. Бакъдолчехь амма Венерчу хьешаш еанарг кхин Iалашо ю – Австрехь тховкIело йоьхучу Нохчийчуьрчу мухIажаршна дацаре жоп дала бахьанаш лехар.\nКхеташ ма-хиллара, Къилбаседа Кавказехь экономика кхиарца я ца кхиарца кIеззиг бала бу Австрин чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин, я вуьшта аьлча, Австрерчу полисхойн – цу гIуллакхна Венера Iедалхой Соьлж-ГIала боьлхуш хилча, цига гIон берш Австрин экономикан министраллин векалш бара, я арахьарчу гIуллакхийн министраллин, я кхиаман министраллин.\nТкъа полисхой я чоьхьарчу гIуллакхийн министралла – иза тховкIело йоьхучарна жоьпаллехь ерг ю. Изза Нохчийчу хIинца шозлагIа вахана волу Бездека Йохан - Австрин чоьхьарчу гIуллакхийн министраллехь юкъараллин кхерамазаллин декъан куьйгалхо ву. Цо ша динчу мукIарлонца, иза шишша шо массоза долу Нохчийчу вахаран бахьана шен Iедало тIеэцначу „Нохчийн мухIажарийн шайн даймахкахь реинтеграци яр“ аьлла цIе йолу программа кхочушъяр ду. Ткъа и программа Австрера вайнехан мухIажирш арабахар а, уьш Нохчийчу цIехьаберзор а Iалашо йолуш ю.\n„Тхан пачхьалкхе цу хIуманна оьшуш дерг дерриге а дан дагахь ю, эшахь некъана ахча а, цIакхаьчча, цIахь бизнес схьаелла ахча дала а“, - бохуш дийцира цо журналисташка.\nШайн агIор Австрерчу хьешашца цхьаьнакхетарш хиллачу Соьлжа-гIаларчу Iедалша тоьшаллаш дира, Нохчийчохь нахана, уьш Европе тховкIело лаха баха оьшуш, новкъа цхьа а хIума дац, аьлла. Бийцира Соьлжа-гIала йоттарехь болу кхиамаш а, юьрт-бахам а, могшалла ларйар а, болхбацар дIадаккхарехь а яьхначу яккхийчу гIулчех лаьцна.\nАмма хIетте а кхача ца ло Европе уьдучийн рагI. КесталгIа Австрехь тховкIело а ехна, хIинца-хIинца шен дехарна дуьхьал меттигерачу Iедалша позитиве жоп а делла, Венехь дIатарйала гIерташ ю Шалажера орамаш долу мухIажар Малика. 45 шо долчу цуьнан шен къеначу деца а, шина вешица а, церан а, шен а доьзалшца а,- уьш верриш а 12 стаг вара, - яда дийзира цIера масех бутт хьалха.\nШа сел цIеххьана ядаран бахьанаш ма-дарра дийца ца лаьа цунна, амма Австрин Iедалша царна массарна сел сихонца политикан тховкIело яларо гойту, церан цу хIуманна билгал бахьанаш хиллийла. Маршо Радионо шега, хIун ду вайнах хIинца а шайн махкара идаран бахьана, аьлла, динчу хаттарна цо иштта дийцира.\nМалика: „Со суо схьеана дукха хан йоцун дела, цигара хьал дика девзаш ду суна. Цигахь гIала еш а, гIишлош еш а къахьоьгуш бу уьш, дIагIерташ а бу уьш, амма тIаьхьалонна аьлла, шен халкъаний, шен къоманий диссийта, кхачам болуш деш хIуммаъ дац цигахь. ГIума тIехь еш йолу гIала санна моттаргIана деш хIума ду-кх иза. ДогIа ма деъний, гIамарна тIера гIала юху, иштта догIа ма деъний, цара вайн цIахь дехкина долу некъаш, гIаш дIаваха йиш йоцуш, экъанаш юхий, хьала лелхаш, хотташ дIасабетташ, хила дIасадетталуш, дIахIутту. Назе болх бойту, хьера бевлича санна, дийнахь а, буса а, амма царна догIуш долу ахча дIа ца ло“.\nАмма уггаре а коьртаниг, вайнахе шайн мохк буьтуйтуш, хийраллехь аьттонаш лоьхуьйтуш дерг, Маликина хетарехь, иза адамашкахь маршонаш йисина ца хилар ду.\nМалика: „Цхьа кIеззиг шайн цабезам берг, жимма шайна хIума тусаделла шекояьлларг а, ца хууш юхьтIера мекх дIадаьшнарг а, мацах цхьаммо ма -аллара, шайна хетачу агIор маж ца хилча, „хIахI, хIара царех ву“, „хIара вукхарех ву“, олий, цIе а кхуллий, и кегий нах хьийзабо. Дош ала а йиш яц. Ца хууш цхьанхьа къамелехь вистхилахь, шозлагIчу дийнахь ваьхьана карво и стаг. Цундела ца Iа-кх цигахь нах, ца боьхьа. Маршо йоцун дела цигахь. Бахьанаш леладо, ткъа даггара деш цхьа хIума дац“.\nТкъа цу юкъана кхаа денна яхйелла хилла йолу Австрерачу лакхарчу даржашкарчу полисхойн Нохчийчуьра визит дIайирзина. Схьахетарехь, цу хьошалгIа бахаро Австрерачу, ткъа, шуьйра схьаэцча, йоллучу Европерчу а нохчийн мухIажарийн кхолламашна вуочу агIор тIеIаткъам бан мега.\nАмма тамаша бу цо Европе уьдучу нохчийн терахь лахдахь-м.\nНохчийн мухIажирш балебевлла Австрина а


Дагестанца доза къастош дан дезарг дийцина кIоштийн куьйгалхошна Кадыровс\nНохчийчоьнан а, Дагестанан а Iедалан векалша къасто дезаш ду шина республикана юкъара 475 километр доза. Цунах лаьцна хаам бина Кадыров Рамзана, Дагестанан дозанца йолчу кIоштийн куьйгалхошца шен хиллачу кхеташонехь, яздо "Нохчийчоь тахана" сайто.\nЦхьаьнакхетарехь дакъалоцуш бара Ножай-Юьртан а, Шаройн а, Веданан а, Шелковскойн а, Гуьмсан а кIоштийн куьйгалхой. Доза кIасторца боьзначу балхана юкъаозо беза шайн гIуллакх вуно дика хууш болу говзанчаш, элира Нохчийчоьнан куьйгалхочо цаьрца къамел деш .\nКадыровс критика йира кIоштийн куьйгалхошна а, юьртдайшна а болх ледара барна. Цунна хетарехь, хьем а ца беш, дерриг а дан деза Дагестанан дозанца йолчу кIошташкахь даьхни а, юьртабахам а, туризм а кхиорехь.


Ансамблан юьхь ечех цхьаъ\n4 декабря в 09:59 (2009 г.)\n(Мальцагов Доккех дош) Нохчийчохь тIеман хьал хIоттале хьалха «Вайнах» ансамблан концерташкахь хиллачарна дика дагавогIу цуьнан тоьллачу солистех цхьаъ хилла Мальцагов Докка. Хиллачу СССР-н а, дуьненан а дукха некъаш гездира цо ансамблаца цхьаьна. Уггар хала даьхкинчу 1998–2000-чуй шерашкахь ансамблан директор лаьтта Д.Мальцагов. Делера схьа хелхарчин похIма хиларо а, мало ца еш, ша-шена тIехь къахьегаро а кхачийра иза сценин говза пхьар хиларе. «Вайнах» ансамблан артистех «РСФСР-н хьакъволу артист» цIе еллачу хьалхарчех вара Докка. Цуьнан говзаллин лаккхара мах хадор дара иза. Нохчийчохь шолгIа а тIеман дарц хьийзо даьлча, цхьана ханна юкъахбелира ансамблан болх, дуьне мел ду дIасабаьржира цуьнан декъашхой. Кхолламо Москва кхачийра Докка. ТIеман гIовгIанна гена валаро цуьрриг а дай ца дира Даймахкана сагатдар.\nЮьхьарлаьцна цхьа гIуллакх цахиларо сагатдар бIозза сов доккхура. Эсамбаев Махьмудан цIарах искусствийн ишкол вовшахтуху Д.Мальцаговс. ХIетахь цунна дагахь а дацара берийн ансамбль йиллар, кхечу пачхьалкхашкахь концерташ лур ю бохург а. Цуьнан Iалашо цхьаъ яра – Даймахкана генахь дехачу нохчийн берашна къоман ламасташ, гIиллакхаш, культура йовзийтар, нохчийн мотт Iамабар. Цхьа-ши шо а далале ишкол шуьйра йовза йолаелира. Цуьнан концерташ езаш тIеоьцу Москварчу концертийн тоьллачу залашкахь. Кестта Европе а, Iамарке а кхочу иза.\nИштта Болгарехь дIаяьхьначу «Малх, хазахетар, хазалла» дуьненаюкъарчу конкурсан толамхо хуьлу ишколан коллектив.\nДешархошна диц ца ло 2005-чу шарахь Лондонехь хиллачу «Оьрсийн Iа» фестивалехь дакъалацар. Трафальгарски майданахь, 95 эзар стаг хьожуш волуш, дIаяьхьначу фестивалехь хьовсархоша уггар езаш тIеэцначех яра М.Эсамбаевн цIарахчу ишколан тоба.\nКарарчу шеран январехь къоначу артисташа концерташ елира Вашингтонехь а, Нью-Йоркехь а. США-хь йолчу Россин посольствехь хиллачу концерте кхайкхинера тайп-тайпанчу пачхьалкхийн дипломаташ. Шайн концертаца вайн бераша шена бинчу юьхькIомана баркалла олуш, Нохчийн Республикан Президенте кехат даийтира США-хь Россин посол волчу С.Кисляка.\nХIокху деношкахь Эсамбаев Махьмудан цIарах йолчу искусствон ишколан берийн-кхиазхойн хелхарийн ансамбль Иорданехь кхиамца концерташ елла цIайирзина.\nТахана шен дешархойн кхиамех воккхаве Мальцагов Докка. «ХIан-хIа, со-м царех артисташ бан ца гIерта, – боху Доккас. – Суна коьрта ду шайн къоман синдахаран культура царна йовзар, царна и езаялар, хелхаршца и дIагайта хаар а. Цаьрга и дало аьлла а хета. Кхечу къаьмнийн бераш а догIу ишколе – жуьгтий, оьрсий, азербайджанаш, дагестанхой, украинцаш. Вайн хелхарш Iамо лаар хилла ца Iа уьш кхуза балориг. Вайн культура, гIиллакхаш дезаделла царна. Церан дайш-наношна шайн бераша вайн гIиллакхаш тIеоьцийла лаьа. Оха лелочун уггар лакхара мах хадор и хета суна».\n«Вайнах» ансамблехь болх бина артисташ, хенаца доьзна сцена йита дезча а, культурина гена ца бовлу, шайна кхузахь зеделларг, девзинарг, Iеминарг шаьш дол-долчохь даржош, къахьоьгу цара. И хIу хьакхаелла, беркате къахьоьгуш ву Мальцагов Докка а. Дела реза хуьлда цунна!


Халиф Iелих тарвина шен да Кадыровс\nКадыров Ахьмад а, Кадыров Рамзан а\nАртиклан автор "Кавказ.Реалиин" корреспондент Саидов Тимур\nРеспублика а, юкъаралла а кхиорехь цхьа шайн, башха некъ лоьху нохчийн Iедалхоша. ТIаьхьарчу масех шерачохь оцу керлачу дуьне довзаран бухехь нохчийн куьйгалхочун ден Кадыров Ахьмадан васт ду цара латтош.\n"Легитим" халкъера ю?\nКерлачу идеологица а догIуш, дерриг а нохчийн къоман "маьршачу" лаамна тIетовжийна хила дезаш ду. Иштачу масалх цхьаъ ду, 2003-чу шеран Заздоккху-баттахь референдум а кхайкхийна, Оьрсийчоьнан субъект ю Нохчийчоь аьлла, Конституци тIеэцар.\nОфициалан статистикан зерашца, 96 гергга процент харжамхой резахилира Конституци тIеэца. Документан автор вара, хIетахь президент хилла Кадыров Ахьмад. Бакъду, йозуш йоцчу бакъонашларъяран организацеша къовсаме дехира референдуман жамIаш.\nЦкъа делахь, хала ду низамех дийца, референдум регионан конституцехь билгалъяьхна йоцчу органаша вовшахтоьхна хиларна. ШолгIа делахь, хIетахь шога дIахIоттийначу контртерроран операцин режимо дозанаш дара тоьхна дехьа-сехьа вала а, митингаш, йа гуламаш хIитто а. КхоалгIа, референдум дIахьочу хенахь Нохчийчуьра 100-200 эзар гергга мехкан вахархо тIемаш бахьана долуш махкара араваьлла вара.\nРеферендум дIаяхьале бинчу хаттамо гайтарца, бахархойх 12 процент бен реза ца хиллера кхаьжнашкахь дакъалаца.\n"ХIетахь гIалахь деса дара, Катаямерчу харжамийн декъе Iуьйранна дуьйна веанарг верриг а 7 къано бен вацара", - дагалоьцу "Мемориалан" белхахочо Сокирянская Екатеринас.\nХаржамаш дIахьочу меттигера Юсупова Лидас информаци кхачийра: "Лоьмар 7 йолчу школехь кхаьжнаш тийса баьхкинчу нехан раьгIнаш ю аьлла, телехьожийлехь хаам ма биннехь, тхо катоьхна цига хьовса дахара. 5 стаг бен кхин цхьа а са а дацара цигахь. ДIа ладоьгIча, тхо цига тIекхачале Гантамиров Бисланан нах хиллера цигахь гулбелла, цара хIоттийна хиллера рагI а".\nЦхьа интересе эксперимент йина хиллера францхойн журналисташа: масийттазза Соьлжа-ГIаларчу цхьана харжамхойн декъе а оьхуш, юх-юха кхаьжнаш тийсина хиллера цара. Цхьаммо а паспорт хоттуш а ца хиллера цаьрга, йа царна оьрсийн мотт ца хууш хилар а цхьаммо чоьте оьцуш а ца хиллера.\nНохчийчоь мел ю куп тоьхначу иттаннашкахь эзарнашкахь эскархоша жигаралла гайтина хиллера харжаман дийнахь. Республикерчу кIошташкахь а, ярташкахь а тIетаьIIина "зачисткаш" дIахьочу муьрехь "референдум" деккъа дIа моттаргIане хIума дара.\nДелахь а, дуккха а шераш дIаихча а, "халкъан харжам бара и" бохуш, Iедалхошна дийца бахьана дитира цо. Иштта оццу кепехь хаьржира 2003-чу шеран ГIадужу-баттахь Нохчийн Республикан президент а.\nНахалахь лело политика\nКадыров Ахьмад дуьххьарлера президент вара бохуш, Нохчийчоьнан бахархой тешо гIерта. Иза "дуьххьарлера" вара олу даим а меттигерчу хьаькамаша шайн официалехь телевизионехь а, радиохь а, хаамашкахь а дечу къамелашкахь.\n"Дуьххьарлера" боху дош тIехь дисина даьлла Кадыров Ахьмадна, цхьа дарж йа чин долуш санна.\nДелахь а кхеташ дац, Нохчийчоьнан куьйгалхой ларар 2000-чу шарера схьа хIунда ду.\nЦкъа делахь хууш ду, йозуш йоцчу Нохчийчоьнан - Ичкерин истори таханалерачу Iедалхоша низамехь дацара и бохуш, лоруш цахилар. Дош ала хIуттуш вац даймахкахь цхьа а президентех Дудаев ЖовхIарх а, Масхадов Асланех а, ишта кхи дIа болчех а.\nМухха делахь а, Советан заманахь а ма бара нохчий республикан урхаллехь, ткъа Нохчийн Автономин кIоштан куьйгалхо вара Эльдарханов Таштемир.\nКадыров Ахьмадан васт берашна а цхьана марздеш ду. Лахарчу классашкара схьа дуьйна оьрсийн а, нохчийн а меттанашкахь декхаребо уьш Кадыров-воккхахволчух лаьцна дийцарш яздан, цунах лаьцна байташ кхолла, иллеш ала. Кадыров Ахьмад дагалоьцуш классашкахь сахьташ дIахьо. Книгаш язйо цунах лаьцна, Iилманан белхаш яздо цхьа шеконе хаамаш юкъа а балош, цуьнан суьрташ дIаухку пачхьалкхийн урхаллашкахь а, хьукматашкахь а. Юкъараллехь цуьнан васт даржош, карладоккхуш кхуллуш музейш ю, школашкахь стендаш, кхин а масане ду аьш. Массо а махкахь мел хIотто барам болош а, берзош а баркаллаш баха деза дена а, кIантана а. Оццул бертаза леладойту хIума дезаш тIеоьцийла а яц.\nМассо а аьлча санна, ярташкахь Ленинан цIарх мел хилла урам хIинца Кадыров Ахьмадан цIарах бу. Иза вина, кхиъначу эвлан цIе а цхьана хийцина Ахьмад-юрт аьлла. Бахархошна муьлххачу а барамехь кхачош долу гIо Кадыров Ахьмадан фондан цIарах ду олий, дIакхайкхош ду. КадыровгIеран култ чIагIъеш ю Нохчийчохь, гуш ма-хиллара.\nХетарехь цхьанна кIезиг хетта, Кадыров легитиме хиларан шеконаш йолу референдумаш а, харжамаш а тоьшалла хилар, оьшуш хилла иза эвлаяийн могIаре ваккха а, Дала къастийна вара бохуш, билгалдохуш.\nДуьххьара тешон гIиртира, Кадыров Рамзанан дай суьпа нах бара, XIX-чу бIешерашкахь нохчийн суфийн шейх лаьттинчу Кишиев Кунта-Хьаьжин уллора агIончаш хилла бу а бохуш. Оцу тIехь сацийнера.\n"Республикан, регионалан йа федералан тIегIанера стаг вацара Нохчийчоьнан Хьалхара Президент, Оьрсийчоьнан Турпалхо Кадыров Ахьмад- Хьаьжа. Дера вара иза дуьненахь а гоьваьлла Iеламча, динан да", - яздинера нохчийн парламентан спикеро Даудов Мохьмада, пачхьалкхан исторехь Кадыровс дIалоцу меттиг билгалйоккхуш.\nТкъа хIара дешнаш цуьнан кIентан ду: "ВаллахIи вара иза хиндерг хууш стаг. АллахIа вазвинчех вара иза". Шен да "дуьненчохь а вевзаш, Iелам стаг" а, "дуьненахь а ларош гоьваьлла политик" а вара бохуш, тIечIагIдо кIанта.\nШен эпитеташца а, дустаршца а кхин а гена волу Кадыров Рамзан. ТIаьххьарчу шен вистхиларехь, цо билгалдаьккхира, шен дас лайнарг, 4-чу халифо Iела ибн Абу ТIалиба шен хенахь лелийначуьнца дуьхьалхIотто тарлуш ду аьлла.\nХIора шарахь Кадыров Ахьмад вина де билгалдоккхуш, цуьнан сийнна лерина барамаш хIиттабо махкахь: дозанал а арахьара Iеламнах а кхойкхий, дуьненаюкъара исламан конференцеш хIиттайо. Денна лерина хьаладеш маьждигаш, хьуьжарш, хьафизийн школаш а ю.\n"Кавказ.Реалии" портало хеттарш динчу бахархоша шаьш дуьхьал дац боху, кху заманан исторехь Кадыровн оццул дакъа ду аьлла, Iедалхоша билгалдаккхарна, амма шаьш кхеташ дац боху цара, хIора цхьа сахьт дIа мел долу стенна оьшу телевизионехь цунах лаьцна дух-духа дийца.\nШен доттагIашца цхьана кест-кеста бегашца къийсало шаьш боху Устрада-гIаларчу вахархочо Супьяна, нохчийн телевизионехь керлачу хаамашкахь масозза цIе йоккху Ахьмадан хьовсуш.\n"Шен дай безачу нахах схьабевлла бу бахарца, Нохчийчоьнан куьйгалхо гIерта нохчийн юкъараллехь шен нах цхьа къаьстинчу, леринчу статусе баха, цундела мега шена хIуъа а дан а, лело а бохуш санна. ШолгIа аьлча, Гергарчу Малхбалерчу пачхьалкхашкахь урхалла дечу Iарбойн династех тарвала лаарца. Цаьрца юкъаметтигаш а дIатесна цо шен, тIаккха цо а, цунна хетарехь, бакъо лур яра Кадыров Рамзанна Iарбойн эланашца, шейхашца цхьана могIарехь хила аьлла, хьажам бу Москвахь вехачу Iазраилан.\nЕвропехь ехачу Сардалова Раянас боху, хIоразза а ша Нохчийчу яхча цецйолу ша, массо а хIума Кадыровн цIарца доза гIерташ хиларна. Цунна хетарехь, цхьа шога, луьра тIедожадо хьуна и дерриг а, цундела лараман метта Ахьмадах а, цуьнан кIантах Рамзанах а бIаьрг боду шен боху цо. Цхьа лардамза а, осала а хета-кх и дерриг а генара хьаьжча, боху Раянас.


Масар — Википеди\nIUCN 3.1 Least Concern : / 39255\nнох. Масар (оьрсаша оьрс. Серна олу). Цуьнан дегӀан дохалла 125-135 см ю. Мунда йолочуьра локхалла 70-80 см. Йозалла 25-50 кг. Настарш лекха ю цуьнан. ГӀорта еха ю, корта жима бу. ЦӀога доца ду. Лергаш деха ду. МаӀаш Ӏаьржа а нисса ирахъяхна, йоьхьигаш цӀеххьана тӀиэхьа йирзина а ю. Стечу масаран маӀаш кегийро ю. Масаран бос таьӀно хьаьрса бу. КӀесаран кӀог тӀера букъ тӀоьхула Ӏаьржа сиз доьду. Шина а агӀор белаш тӀера чукӀела кхаччалц Ӏаьржа томмагӀа ду цуьнан. ЧукӀело мекханан басахь можа ю. Корта а, лаг а можа ду. Хьаьжаюккъера кӀай а хеталуш. Лерга юххера дуьйна бета йисте кхаччалц Ӏаьржа шиъ сиз ду цуьнан дехьий, сехьий.\nӀай масаран бос хийцало. КӀесаран кӀаг а, тӀоьхулара гӀорта а, чукӀелара а, тӀиэхьа пӀендаршкара а хьаьрса, пханаршкара Ӏаьржа хуьлу иза, Ӏаьнан заманчохь. Чо морса а, беха а, буькъа а бу цуьнан. Ӏай кхин а бах а ло, букъ а ло цуьнан чо.\nАкха гезарий санна, ламанан даккъашкахь, мокхазан, тӀулган бердашкахь, ламанан басошца цанашлахь ежа уьш. Ӏай диттийн чӀенигаш, синтарш бецан гӀовданаш йоу цара. Аьхка Ӏуьйранний, сарахь ежа уьш. Реманаш йой лела уьш. Ӏай ламанийн даккъаш тӀера хьуьн чу охьайогӀу уьш. Апрель-май баттахь ехка. Боьхьиг цхьацца йо цара, наггахь шишша а йо.\nУьш кӀезиг ю вайн махкахь. Цундела уьш яйар дихкина ду.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Масар&oldid=6084811»


Маьждигна тIехула дов дирзинчул тIаьхьа керла имам хаьржина Дагестанерчу Агвалихь\nМарсхьокху-бутт 18, 2021\nДагестанерчу Цумадинскан кIоштарчу Агвали эвлахь маьждиган керла имам хаьржина. Кхул хьалха хилларг леттера цхьахволчу вахархочух, "ца ваьлла веана" иза дарже аьлла, инстаграмехь шена цо йитинчу комментарийна тIехула. Кадимагомедов Магомедсайгид ву керла имам.\nКавказ.Реалиига дийцина цунах лаьцна маьждиган кхеташонан декъашхочо Маштихи Iабдурахьима. Цо дийцарехь, дахначу шинарин дийнахь меттигерчу бахархоша ларбира муфтиятан векалш, амма цара тергал ца дира кхеран цхьанакхетар, цундела шайггара хаьржина, дIахIоттийна цара имам Кадимагомедов.\n"И сацам тIеэца безарг муфтят ю, хIунда аьлча, жайнаш тIехь яздина ду, хьан хоржуш ву имам. Имам наха къастош ву. ДжамаIатан сацам тIеэцар ю муфтиятан Iалашо. Амма муфтиятерчу наха бохура, шайн стаг тхан маьждиган имам хIоттаваллалц, шаьш юхадевр бац", - аьлла Маштихис.\nДагестанан муфтиято цкъачунна шайна хетарг аьлла дац Агвалихь керла имам хIотторах.\nОцу маьждиган хьалхо хиллачу имаман Исаев Рамазана бахарехь, юьртахоша керла имам хоржучу заманчохь цхьа а бахьана ца дуьйцуш полициехь латтийнера иза.\nИсаевна реза бацара юьртара джамаIатхой аьлла дийцина Кавказ.Реалиига Цумадинскан кIоштан куьйгалхочун гIовса Магомедов Халилула.\nМаршо Радионо яздира, Дагестанерчу Цумадинан кIоштарчу Агвали эвлахь меттигерчу маьждиган имам цхьахволчу вахархочух леттачул тIаьхьа зулам дала тарло аьлла, полисхой тIеозорах. Герзах боьттина ницкъхой оьзна эвла, чу-ара бовлар шайн тергоне эцна полицино, дуьйцура хаамашкахь.\nКхушеран Дечкен-баттахь нах вовшахлийтира Дагестанерчу Тарки эвлахь, оцу инцидентехь велира ши стаг\nОццу беттан 6-чохь меттигера бахархой вовшахкхеттера, наркотикашна дуьхьало латтон 23 шо долу жигархо Абдурагимов Вали вер дийцаредан. Гуламехь вовшах тийсабелира, шина стаган уьрсан чевнаш а еш, тIаьхьо дарбан хIусамехь дIавелира и ший а.


ВОЗ: коронавирусан ун хьакхадала тарло кхи а 60% бахархойх\nКоронавирусо даржийна ун бахьанехь дуккха а баларш хиллачу юкъанна Китайрчу Iилманчаша дIахьедо, коронавирусан керла кеп дуьненчуьрчу кхин а 60 сов процент адамашлахь яржа тарло аьлла. Bloomberg агенталлана еллачу интервьюхь дина цу кепара дIахьедар Дуьненаюкъарчу могушаллаIалашъяран организацин (ВОЗ) консультанто Лонджини Айрас.\nКитайхь инфекци яржарна тIехь терго латточу Лонджинис бахарехь, хIора цомгушхиллачуьнгара шинна-кхаанна тIедолу и лазар. Цамгар ца яржийтарна тIехь тидам латто Iаламат хала хуьлу экспресс-тесташ цахиларна а, коронавирусан билгалонаш цхьаболчарна тIехь сиха гучу ца йийларна а аьлла, билгалдаьккхина консультанто.\nЦунна хетарехь, цомгашчарна изоляци ярх а, карантин кхайкхорах а коронавирус сацалур яц. Делахь а, ВОЗ-ан говзанчаш тешна бу, Китайно кхечу пачхьалкхашна масал гойтуш ду аьлла, инфекцица муха къийсам латто беза гойтуш.\nКарарчу заманчохь коронавирус хьакхаелла 64 эзар стагах. ТIаьххьарчу цхьана буса 5 эзар вахархочух и цамгар кхетта хилар гучудаьлла. 1380 стаг ву цунах велларг, дарба хилла 7 эзар гергга стагна. Китайл а арахьа коронавирусан инфекци токхуш ву 500 стаг.


Абалаева Луиза | ВАЙНАХ\n13.07.2016\tПоэзия, Статьи Оставить комментарий\nДаггара баркалла езаш со хиларна,\nХовхачу куьйгашца жималлехь хьестарна.\nБуьйсанна йижаеш туьйранаш дийцарна,\nХалонехь, шелонехь ларъеш со кхиорна.\nДахарехь со ирсе га лууш идарна,\nХьайн яхар д1атесна сох эла ва йина,\nХьекъале, г1иллакхе хиларе сатуьйсуш,\nЦатайнарг, цадинарг хьайн дагчохь ва къуьйлуш.\nХьагъяларна кхоьруш, мацалла ца гойтуш,\nХьайн кийра бузонза мерза даар луш,\nХьайн могшалла ца кхоош сан могшалла ларъеш,\nИйманан некъа т1ехь со гойла лууш.\nНана – сан диканиг, массарел хазаниг!\nХьан б1аьрхиш магойла сунна цкъа а!\nДуккха а шерашкахь яхалахь, хьомениг!\nХастам бо цу Далла йолуш хьо сайн!\nДуьххьара хьо гина, безам бахана,\nВеъна кху тойне хьо га лууш.\nХьо лаьтта хаза, безамехь, тайна, –\nДог деттало сан сакъералуш.\nЗезаг сана хьо хаза ю.\nСеда сана хьо лепаш ю.\nСайна йига со лууш ву.\nОццал мерза сан безам бу.\nЮьстаг1а кхойкхуш, дагара хоуьйтуш,\nБезам сайн буьйцу хьоьга аса.\nХьо езаелла, хьо йолча веъна,\nХаза дош ала, доьха хьоьга.\nХьо санна хаза, г1иллакхе, оьзда,\nЙо1 ца йовзина, хьо тешалахь.\nХьоьжар ю, олуш,\nк1ентан дош лоруш,\nБезам т1елоцуш дог хьасталахь.\nСуна лаьа, лаьа суна\nХьо вог1ийла, ахь олийла\nСо г1елъелла, со к1адъелла\nВола безам суна бала,\nХьайн безам мерза.\nХьомениг ву хьо сан, бохуш,\nДиканиг ву хьо сан, бохуш,\nДуьнент1ехь ирсе ю, бохуш,\nХьомениг, лела лаьа.\nДахар хир ду, хир ду дахар\nСайн баланаш, сайн ойланаш\nЮьйцур ю хьоьга.\nСамагатде, бохуш соьга,\nХьол хьомениг кхин хир яц сан,\nХ1ун де аса? Х1ун дан деза?\nДоьлху жима дог.\nСо ца езаш хилла техьа\nИрсе хир вац, хьомениг, хьо,\nКхин хьожур яц хьо вог1ийла,\nХьуна ца эшахь.\nНазад: Умарова Тоита\nВперед: Маргошвили Султан


Навальныйн штабаша сацош бу шайн болх прокуратурин сацамца\nМоскварчу гIалин кхело экстремизмалле хиларх лаьцна шега чуделла арз листаллц йолчу ханна Оьрсийчуьра оппозиционеран Навальный Алексейн штабаш дIакъовла сацамбина Москван прокуратуро. Оьрсийчоьнан къилбехьарчу агIонехь и сацам хьакхало Краснодарерчу, ХIинжа-ГIаларчу, Ростоврчу штабех.\nОхан-беттан 26-чохь Москван прокурора Попов Дениса арахецначу сацамо бахарехь, "Навальныйн штабаш" олучу юкъараллин боламо яржайо "сайташкахула экстремизмаллин материалаш, экстремизм лелорехьа, дуккха а наха дакъа а лоцуш, къепе йохорехьа кхойкху, Iедалан урхаллаша магош боцу барамаш дIакхехьар". Масал далош хьахийна "Навальныйна - маршо" цIе а йолуш, деношкахь Оьрсийчоьнан гIаланашкахула, къилбера гIаланаш декъахь а йолуш, алссам наха дIабаьхьина барамаш.\n"Массо а штабаша а санна, оха сацабо болх, дIакъовлу тхайн штаб – белхахошна баккъал а набахте хьийсорна кхерам бу, болх цара хIинцачул тIаьхьа дIабахбахь", – хаам бира Кавказ.Реалиига Краснодарерчу Навальныйн штабан координатора Панченко Анастасияс.\nХIинжа-ГIаларчу штабан координатора Атаев Эдуарда ша дагахь ву дистаницонан кепехь болх бан, Гезгмашин-баттахь хинболчу парламентан харжамашна тIехьовсу тергамчаш кечбан, элира тхоьга.\nКоррупцица къийсам латторан фонд а (арахьарчу агентийн реестре язйина ю и цхьаьнакхетаралла), оппозиционеран Навальный Алексейн штабаш а экстремизман тобанийн декъа язъяр тIедожийна прокуратуро Охан-беттан 16-чохь. Коррупцина дуьхьаллаьттачу фондо дIахьедина, "ма-дарра аьлча, шена реза мел воцург экстремистийн декъаваккха боху Кремло", аьлла.\nКраснодарехь Охан-беттан 21-чохь магийна йоцчу митинге гулвелира мехкан администрацина хьалха ши бIе сов стаг. Лецарш долийра дукхахберш дIасабевлча.\nРостовхь гуламхошна дуьхьалбевлира ОМОН-хой. Нах дIасабовлучу юкъанна лецарш долийра.\nШайца масех журналист а волуш, нах лийцира Навальныйн агIолоцучу дийнахь ХIинжа-ГIалахь.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Маж дIаяшар къа дуй? Мекх лело мегий? Коьрта агIо\nМаж дIаяшар къа дуй? Масала, станокацани эра ду-кх вай.\nТIаккха, мекх лело мегий?\nДукхах болчу Iеламнахана гергахь маж дIаяшар къилахь лоруш ду, цхьаболчара иза къилахь дац олу, делахь а ца йошуш Iадйитича мелехь ду олу. Цундела, шен ма-хуьллу иза дIа ца яша хьажа веза, цхьа доккха бахьана дацахь.\nИза вай дийцира хьалха хIокху хаттарехь: «Маж лелор важиб ду йа суннат ду?».\nАмма мекх лелор – нагахь санна хIокхунах лууш дерг маж дIа а яьккхина, мекх Iаддитар делахь, иза Делан Элчанан (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) Суннатна нисса бIостанехьа долу хIума ду, цундела иза иштта лелор дика дац.\nАмма нагахь санна цунах лууш дерг ша́ и мекх меллалц хилийта мегар ду бохург делахь – иза балдийн йистош тIекхочуш дерг дацдан деза, кхидIа цул лакхара долу мекхаш куц ирча доккхучу кепара дукха дIасадахана хир делахь уьш а дацдан деза, хIунда аьлча бусалба стагехь оцу кепара долу хIума товш дац. ТIакхха, мекхех лаьцна дерг вай дийцира хьалха хIокху хаттарехь: «Мекх мел дацдан деза?».


Гезгмашин-беттан 6-чохь 24 шо кхаьчна нохчийн къомо ша Оьрсийчоьнах дозуш дацар дIакхайкхина. 1991 -чу шеран гуьйранна Нохч-гIалг1айн автономан республикан Лакхарчу Кхеташоно шен декхарш охьадехкинчу денна тIера дIаболабелира кхоман керла мур.\nКIиранде Венехь цкъа догIа тухуш, тIаккхам таьIначу мархашна кIелара малх хьасене болий, дуьне юха а къегий, серладолуш, сих-сиха хийцалучу хенан хIоттамца деанера.\nАмма цунах новкъарло ца хилира муьлхачу хилла яьллачу я хIинца а когаирахIотта гIертачу, я хиллане а хийрачу ницкъийн оккупацино хьаьшначу пачхьалкхан коьрта дезде хуьлуш долу – и пачхьалкхе йозуш яцаран де – даздан гулбеллачу нохчашна.\nЦара даздеш дерг дара Нохчийн Ичкери Республика 24 шо хьалха, I99I-чу шеран гезгамашин беттан ялхалгIачохь Оьрсийчоьнах йозуш йоцуш а кхайкхина, нохчийн къомо шен маршонехьа болу некъ юхьаралацар. И некъ, хууш ма-хиллара, вуно хала а, къаьхьа а хилира, цул тIаьхьа Оьрсийчоьно шозза тIом вайн махка бар бахьана долуш.\nХийла доьзале бохам кхечира, хийла кIентийн шайн къоман маршо ларйан арабевллачохь ийгира. Бохийра мохк, къоман кхозлагIа дакъа махках дала дийзира.\nЛаккхара хилира нохчийн къомо шен маршонах бала безна мах. ХIетте а, цу къомо юхьаралаьцнарг цхьа а хьарам хIума дацара, шел хьалха а, шел тIаьхьа а кху лаьттахь бIеннаша къаьмнаша бина некъ бара иза – Делан низамашца, адамийн бакъонашца а хIора а халкъана хьакъ йолу маршо а, хIора а къомана хьакъ долу дозуш ца хилар а дара нохчийн къомо лехнарг, цунна дезнарг.\nТахана, хан-зама яьллачул тIаьхьа цхьаццаболчу хенаца хьекъале баьхкинчара дуьйца-м дуьйцу, маршо нохчийн къомана хьашт яцара, я Оьрсийчоь йоцуш вай мегар дацара, я гуттар хьекъал совдевллачара бусулба динехь маьрша къоман пачхьалкхеш оьшуш а яц, дерриге уммат цхьа йижарий-вежарий хилча, бохуш.\nАмма бакъдерг кхин ду - хIора адаман кху лаьттахь бакъо ю маьрша даха, маршо езар адамийн сица ду, цхьанна а ца лаьа набахтехь ваха, цу набахтехь мел аьхна а, хаза а делахь а.\nИ дерриге а карладелира Венерчу Ное Донау олучу меттехь Дунай хинйистехь нохчийн пачхьалкхан йозуш яцаран де даздан гулбеллачу Австрерчу нохчашна. Шинна тIамехь дIакхелхинчу йижаршна а, вежаршна а тIера сагIа а доккхуш, и цхьаьнакхетар вовшахтоьхнарг вара „Ичкерия“ цIе йолчу културан центран куьйгалхо Исханов Хьусейна. Цо иштта дийцира Маршо Радионе шайн даздарех лаьцна.\nИсханов: „ХIинца тахана 24 шо кхаьчна нохчийн къам маршонан некъа даьлла. Цу юкъана вай дукха яккхий халонаш а лайна, дуккха а эшамаш а хилла вайна. Амма вайн къомо гайтина, ша маршонна тIера юхадоьрзур доцийла.\nИза дагахь латтор мехала ду Европехь бехачу нахана а. Цундела вайн къоман маршо ларйархьама шайн дахарш дIаделла болу тоьллаха болу векалш дага а лоцуш, сагIа а доккхуш, вовшахкхетта бу-кх тахана кхуза дунай хийистехь вайнах“.\nВуно дукха адам гулделлера Дунай хийистехь кIирандийнахь. Iуьйранна дуьйна мелла а кхоьлина хилла йолу стигал серла а яьлла, делкъана дуьйна малх лаьттира, нохчийн къоман байракхаш ловзош мела хьокхуш мох а болуш.\nУггаре а чIогIа шена мехала дара цу цхьаьнакхетаре нохчи дийна доьзалшца бахкар а, зударший, бераший цигахь жигара дакъалацар а бохуш дийцира Исханов Хьусейна кхин дIа а. ХIунда бохург цуо ша иштта кхетадо.\nИсханов:„ХIара вовшахкхетар кечдинарг „Ичкерия“ цIе йолу цхьаьнакхетаралла ю, дукха хан йоцуш Австрехь кхоьллина йолу. Суна вуно мехала дара, кхуза доьзалшца нах бахкар. Дуккха а зударий а, бераш а ду кхуза даьхкина. Къаьстина иза дика хета суна, хIунда аьлча и зударий а, бераш а вовшашна довзийтар мехала ду.\nВайна юккъехь тIаьхьарчу хенахь даьржина хабарш ду, зударий, божарий цхьаьна меттах вовшахкхета мегар даций, зударий чохь Iе безий бохуш. Амма вайн къоман къонахий кхиош берг зударий бу, церан сий дан деза вай, уьш вовшашна бовзийта беза. Иштта вайн бераш а гайта деза вовшашна, довзийта а деза“.\nНохчийн къоман дезде билгалдаккха баьхкинчарна юккъехь вайнах хилла ца Iара, цигахь иштта австрихой а, украинхой а, гуьржи а бара.\nИсханов: "Амма вайн къомо гайтина, ша маршонна тIера юхадоьрзур доцийла..."


Дохийначу "Боингех" харцдерг дийцарна гIажароша бехкбаьккхина куьйгаллера\nДечкен-бутт 12, 2020\nШоьтадийнахь Тегеранехь протестхойн акци дIаяьхьна пачхьалкхан урхаллана дуьхьал. Reuters агенталло бина цунах лаьцна хаам, меттигерчу Fars хьостан хаамашна тIе а тевжина.\nЦхьа наггахь бен арабовлуш бац гIажарой Iедална дуьхьал. Украинан пассажирийн кема шайн исламан революцин гIаролхойн Корпусо дохийна аьлла, Iедалхоша дIахьедар динчул тIаьхьа протесте бевллера бахархой.\nЮхьанца чIагIдора гIажаройн куьйгалло, кема доьхна хилла, мотор чохь цIе а яьлла бохуш.\nИнарлан Сулеймани Касема суьрташ этIадора гулбеллачара бохуш, яздора Fars агенталло.\n«Исламан революцин гIаролхоша» арахьа дIахьочу тIеман барамех жоп лучу «Къудс» декъан буьйранча, инарла Сулеймани Касем вийра карарчу беттан 3-чу дийнахь, БагIдадан аэропортехь Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн кеманашца дIаяьхьначу операцехь. Пентагоно а ца лечкъадо тIеман бараман да ша хилар - президентан Трампан омрица дIабаьхьина иза, аьлла Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн эскарийн векало.\nСулейманин сурт тIехь долчу баннеран а, йоьдучу акцин а суьрташ зорбане даьхна Fars агенталло. Демонстрацехь дакъалоцуш хилла 700 тIера эзаре кхаччалц бахархой. Iамеркан президент Трамп Доналд вистхилла протестхошка шен Твиттерерчу агIон тIехь фарсин маттахь:\n"Майрачу, дуккха а халонаш лайначу гIажаройн къоме: со президент хIоьттичхьана шуьгахьа вара со, тхо даим а хир ду шуна тIехIоьтттина. Шун протесташна тIехь терго латтайо оха. Шун майралло дог ир-карахIоттадо тхан", -аьлла, яздина президенто.\nБакъонехьа йолчу жигархойн хаамийн(HRANA) агенталло видео яржийра, бIаьргаш Iовжон газ а хецна, полисхоша гIажарой дIасалоьхкуш яьккхина.


Бакъоларъярхойн Дагестанерчу гIелонах бевдда зударий дIалечкъинчу хIусамера лачкъийна йигина Тарамова, ша сецочу полицин белхахошна дуьхьалтийсаелла. Шелтеран координаторо шен аккаунтехь Iораяьккхинчу ницкъхоша тIелатар деш дIаязйинчу видео тIехь гуш ду и.\nАрахьа лаьттачаьрца шайна бевзачу нахаца санна къамелаш а деш, петар чохь болчу зударша неI схьайоьллуш гуш ду видео тIехь. Масех секунд яьлча бевзаш боцучу наха цхьахйолчу йоIах катуху, тийсало уьш вовшех, видео тIехь хезаш ду хьоькху маьхьарий а. Зударий боцурш а, кадрехь нисло кхо стаг, царех цхьаъ полисхо ву, шолгIаниг - Тарамован да, видеон чакхенехь камера дIайойу цо.\nХаамийн гIирсашкахь яздарехь, ХIинжа-ГIалахь карарчу беттан 10-чохь тIелатар дина шелтерна. Дуьйцура, оцу тIелатарехь нохчийн а, дагестанхойн а ницкъхой хилла бохуш. Чохь хилла бакъоларъярхой-зударий ницкъхоша нуцкъала дIабигинера полицин декъе.\nХьалхо Тарамова Хьалимата видео яржийра ша лехамашка цаялар доьхуш. Ша шен лаамехь араяьлла цIера, шена еттарх, гIелоярх кIелхьарйолуш, бохура цо. Едда лелларг цIакхаьчча юьйр ю, "доьзалан сийн дайъина" аьлла, орца дохура бакъоларъярхочо, журналиста Анохина Светланас – Кавказерчу зударшна леринчу "Даптар" порталан коьртачу редактора.\nДагестанерчу кризисан центрехь карийна Нохчийчу дIайигинчу Тарамова Хьалимата пачхьалкхан "Грозный" телехьожийлана еллачу интервьюхь бакъ ца дина, ша ЛГБТ-машанца йоьзна ю бохург. Иштта цо дIахьедина, доьзалехь шен бакъонаш хьоьшуш цахиларх лаьцна а.\nХIинжа-ГIаларчу шелтерехь динчу тIелатаран хьокъехь Талламан комитете арз дина бакъоларъярхоша.


"Сан цIе Валид ю. Со нохчо ву. Сан 28 шо ду. Цхьа зуда йолуш ю, яло шолгIаниг лоьхуш ву. Лекхачу дегIахь ву со, таьIначу басахь месаш, бIаьргаш доIах басахь, жимма йитина маж. Грэплин олучу спортаца гергарло ду сан, юучунна дIоггара тIера а вац, белхан алапа юккъерачу барамехь ду.\nЧоь юьззина бераш оьшу суна, цундела лаам бу сан шолгIа зуда яло. Сайна тайначу зудчун бераш делахь, уьш тIелаца дуьхьал вац со. Соьца Iаш сан да-нана а ду. Цундела со вехачу меттигера кхечухьа дIаваха аьтто бьац сан".\n"Со Амина ю, сан 19 шо ду. Марехь хилла яц. Нохчо ю.\nДоьзал кхолла стаг лоьху ас динца а волуш, 18 шарера 23 шаре ваьлла. Лекхачу дегIехь, дегIан йозалла 65-75 йолуш. Зудчунна тIе яха а ца лаьа я сайна тIе яло а ца лаьа. Хьиджаб лелайо, баьццарчу басахь бIаьргаш ду сан. Чекхъяккха ца кхиина со лаккхара доьшийла, деша башха лаам бац. Нагахь санна, сан даго къобалвинчу кIентан бер делахь, реза ю цунна наналла дан а".\nХIара ши анкета ю Ставропол кIоштарчу Бусулба Динан урхаллин Iуналлица кхо шо хьалха бусулба кегийчу нахана доьзал кхолла аьттонаш лоьхуш кхоьллинчу "Никях" сайтатIера схьаэцна.\nБIеннашкахь бу оцу сайтатIехь мар лоьхучу 16 шарера 45 шаре бевллачу зударийн а, 50 шо дуьзна яло зуда лоьхучу божарийн а хаамаш.\nИнтернет бахаьанехь массо а пачхьалкхашкара бусулбанаш гулбелла цу сайтехь. Бу царлахь цкъа а зуда ялозаберш, марехь хилазаберш а, кIезиг бац яло шолгIа, кхоалгIа зуда лоьхурш а.\nКеп-кепара бакъонаш а, бехкамаш а бу сайтан.\nМасала, магош дац вовшашка догдахар, шен доцу суьрташ хIиттор, коьртахь хьиджаб йоцуш сурт гучудаккхар. Дихкина ду маьттазчу дешнашца вовшашка къамелдар, доцург шех лаьцна Iорадаккхар, ШариIатан а, Оьрсийчоьнан а низамаш хьоьшуш дерг лело а.\nЦу кепарчу сайтех тайп-тайпана ду кегийчарна хетарг.\n«Магас» ник лелочу жимчу стага яздо Фейсбукехь "тахана хIуммаъ атта дац зудаберана нехан цIентIе даха. Ткъа кхоьллинчу сайто баккхий аьттонаш ло йоIана а, кIантана а вовшашна карон а, юкъаметтигаш лело а".\nТкъа дагестанхочунна хетарехь, "доьзал кхуллучу хенахь вовшийн сурт гар тоаме ца хуьлу, йовза еза амалш, хьежамаш".\nДуккха а тергалло нохчашлахь оцу керлачу доьзал кхолларан ламастца резабоцурш а.\nТкъа шовданйист, ловзарш, синкъерамаш боху цара. Дехьа юьрта белхих вахча я хьошалгIа, масане хуьлура бахьанаш йоI йовза.\nЦигахь тарлуш ма ду вовшийн довза а, вовшашка догдаха а, юха дайща лелийначу гIиллакхашца доьзал кхолла а.\nХIун цаторийла я къоьлла ю-те боху цара маьршачу заманчохь кегийчарна социалан машанашкахь ирс леха.\nАьлла ма-ду дайша, "захало дийнахь чиркх латийна дан деза".\nБаккхийчара ма оллу, зама телхина я адамаш шаьш. Керлачу технологин дуьнено марш батIийна, дерриг харцахьадаьккхина.\nЗахалодаран сайташ кхуллучура, шайн белхан мехалла эвсараяккхархьама санна боху, бусулба нахана ШариIато доьхку урамехь довзар.\nБIеннашкахь бу оцу сайтех пайдаоьцу нохчий.\nСоциалан машанех шовданан йист хилла дIахьIоьттина. Ткъа хIун боху те Нохчийчуьрчу Iеламнаха?\nЗама хийцаелла, заманца цхьана боларехь даха деза аьлла хета те?\nΙаьрбан мехкашкахь дешна, еххачу хенахь цигахь ваьхна, карарчу хенахь Теркйистерчу Ломаз-Юьртахь веха ШахIид-Хьаьжа.\nМаршо Радионо цуьнга дийхира социалан машанашкахь захалонаш тийсаран мах хадор.\nШахIид-Хьаьжа ву дуьйцуш.\nШахIид-Хьаьжа:: «Суна хетарг муха ду, йоI, иза нана ма ю, иза хила езаш йолу зуда ма ю. Нохчийн йоI, бусулба йоI ма ю иза.\nМа лору ас иза! Забарна санна олуш ду кх, Иорданехь олуш хезна суна: "Аттана тIаьхьа ца уьду, етт бу докъар лохуш берг" аьлла. Суна а ишта хета кх и. ЙоI сайте а юьйлуш, лела еза аьлла ца хета суна. Шена мила ву а ца хуучу стеган суьрташка муха хьоьжур ю зуда? Мича динехь, гIиллакхехь ду иза?».\nБIеннашкахь бу Никях сайтатIехь дIаязбелла, шайн ирс лоьхуш нохчийн зудабераш а, божарий а.\nДелахь а кхетамехь хьаам буьсу, оцул дакъаза даьлла те дуьне-дахар?\nИнтернетехула, дерриг дуьненна а хазош тIедоьжна те йоIана шена цIийнда лехар, ша ара а яьлла.\nЯ къонахчунна ша мел вевзарг, ца вевзарг кхардавеш шена зуда леха.\nЯ и кеп оьздангаллин, гIиллакхан лорах ца кхеташ долу вай цхьадерш къанделла те?


Юьхьанца – аннекси, тIаккха – визиташ\nМарсхьокху-бутт 10, 2017\nАннекси - Оьрсийчоьно шена магийна гIирс бу\nШинарийдийнахь 9 шо кхаьчна Оьрсийчоь тIамца Гуьржийчу яхна. Оцу дийнан ша сийдойла гайта санна вахана президент Путин, ша и тIом лаьттинчу Къилба ХIирийчу ца ваханехь а, гуьржийн пачхьалкхах Кремлан гIоьнца, иштта тIамца дIакъаьстинчу вукху махка - Абхазе.\nШа къамелдеш цигара лидер Хаджимба Раул Путина тешийра Оьрсийчоь Абхазин шаялар Iалашдеш лаьттийла а, лаьттар юйла а, оцу Iалашонца ша цигахь эскар кхобуш хиларх а.\nПротесташ, дипломатин дIахьедарш шаьш шайна, Путинан визиташ шаьш шайна\nТбилиси, кхеташ ду, реза яц. Амма иштта реза яц Вашингтон а. «Хила торуш доцчух» ду аьлла цо Оьрсийчоьно оккупацехь кхобучу Гуьржийчоьнан махка Путин официалан визитца вахар.\nДагадаийтина КIайчу ЦIийно иза Женевехь пачхьалкхаша бина барт бохош дуйла а, Абхази а, Къилба ХIирийчоь а Кремло пачхьалкхийн могIара хIиттор дуьненаюкъарчу низамца ца догIийла а, Оьрсийчоьнна церан пачхьалкхалла чIагIъеш ша бина сацам юхаэцча бIегIийла дуйла а.\nОццу маьIнехь ду 29 пачхьалкхан тIеман ницкъех лаьттачу Атлантикан альянсо дина дIахьедар а.\nАбхазица а, цунна гонах а Оьрсийчоьно ша дIакхехьа йолийна политика, гарехь, кеста юхаоьцур яц дуьне мел резадацарх а. Цигара Кремлан Iалашонаш пачхьалкхан стратегин баххашца тоххара дуьйна а йозаелла схьайогIуш хиларе терра.\nСоветан Iедал дохале Абхазехь дика тIеман тохар дан Iаьмна авиацин дакъа дара – Гудаутара «Бамбоура». Лахарчу Эшерехь яра тIеман-сейсмологин лаборатори а.\nГуьржийчоьнах Абхази ша дIахадийча хIоттийра Кремло оцу махка массех эзар эскархочух, маситта меттехь дакъош лаьтта «Оьрсийчоьнан ТIеман ницкъийн 7-гIа цхьаьнатоьхна тIеман база». Оцу базин буьйранчаш Сухумехь куп тоьхна беха.\nТIехула хьажча, кхераме дац аьлла гахь а, Абхазина Кремль оьгIазъяххал хьал ду кху аьхка цигарчу бахархоша шайн махка садаIа оьхучу оьрсашна массех меттехь тIелатар, талор дар. Иза а хьахаделира Путинан Хаджимбаца. Йиш яц, церан кхетамехь, абхазошний, борахчу мехаша церан махка кхуьйлучу оьрсашний цхьацца хIуманаш ца тара аьлла, Кремлан геополитика мекхайолийта.\nПутина къаьсттина тергонехь латтайо ГIирма\nИзза протест айира Путина шена дуьхьал цхьа бутт ах бутт хьалха а – ша цоьстучу Украинах кхо шо хьалха Оьрсийчоьнан долаерзийначу, амма дуьнено а йинарг харцо лоручу ГIирма а вахана.\nЦига Путин берийн дуьненаюкъара «Артек» лагер кху аьхкенна схьаелла воллу аьлла вахара.\nГIирмехь Кремлан куьйгалхо лаххара а хилла 6-зза. Цо цига, дуьненан протесташка ла ца доьгIуш, Оьрсийчоьнан кхерамзаллин кхеташо а гулйира, тIеман ницкъаш гойтучу парадашкахь дакъа а лецира, Iаьржачу хIордатIехь латточу тIеман ницкъашца цхьаьна а веттавелира. Хьанна а, муха а хетахь а, тешна ваьлла Путин ГIирма Украине юхайоьрзур яц бохучух.\nТкъа Абхазица а, Къилба ХIирийчоьнца а дерг, шен хан еъача, уьш, ГIирма а санна, Оьрсийчоьнан долахь хирг дерриг а до Кремло.\nБахначу баттахь Цхинвале вахначу Путинан гIоьнчас Сурков Владислава лечкъа ца деш дийцира Кремло Къилба ХIирийчоьнна кечйинчу перспективах лаьцна, Оьрсийчоьнанний, кхузарчуй Iедалшца юзуш, «интеграци» термин юх-юха а ялош шен къамеле. «Вай цхьа тоба ю, кхача леринчу Iалашонах цхьабосса жоп а ло вай», - бохура Сурковс.\nСанкцех озаелла ца го Москох\nОьрсийчоьно цхьана эшшара дIакхоьхьу ша шераш хьалха болийна некъ: юхьанца нехан пачхьалкхашкахь хьал а талхадой, адам Кремлехьа а дерзадой, и пачхьалкхаш дакъошка яхар, цул тIаьххье уьш долаерзор.\nЕвропано а, Iамерко а Оьрсийчоьнна дуьхьал кхайкхийна а, юх-юха карлайохуш а лелачу санцийн эвсаралла, цхьа вац тахана, шен метте, Малхбузено хIоттийначу Iалашоне кхаьчна, я кхочуш ю ала.\nАмма Оьрсийчоь-м кхаьчна, харц делахь а, нийса делахь а, ша къастийначу геополитикан къилбанашка. Оцу новкъахь дац ала хIинцца шен визитца Путина вайга хьехайойту Абхази тIаьххьараниг ю а.


Австрино Оьрсийчу хьажийна нохчо вайна Москохарчу аэропортехь\nОьрсийчоь - Шереметьево аэропортехь охьахаа кечлуш ду кема, 28Заз2012\nНохчийн цхьана мухIажаро политикан тховкIело йоьхуш динчу дехарна жоп ца луш, кIира хьалха иза кеманна тIе а ваьккхина, Оьрсийчу дIахьажийнера Австрерачу Iедалша. ХIетахь дуьйна цу стеган лараш яйна. Иза мичахь ву ца хаьа я цуьнан доьзална а, я Iедалшна а.\nНохчийн цхьана мухIажаро политикан тховкIело йоьхуш динчу дехарна жоп ца луш, кIира хьалха иза кеманна тIе а ваьккхина, Оьрсийчу дIахьажийнера Австрерачу Iедалша. ХIетахь дуьйна цу стеган лараш яйна. Иза мичахь ву ца хаьа я цуьнан доьзална а, я Iедалшна а. Азимова Сийлахас дуьйцу тIепаза вайначу мухIажаран кхолламах лаьцна.\nТIепаза муха дов адам? Цхьа а лар а йоцуш, я хилла меттиг а боцуш? И саннарг дукхаза гина Нохчийчоьнан бахархошна, дуьхьарлера тIом дIаболабелчахьана дуьйна схьа эзарнашкахь нах оьрсийн эскархоша я къайлахчу сервисхоша бехк-гуьнахь а доцуш, лийца а луьйцуш, цул тIаьхьа лар йоцуш, уьш къайлабохуш хилар тергал дан дезначу. Амма тIаьхьарчу 70 шарахь тIом телевизионехь бен гина боцчу австрихошна хала ду, стаг тIепаза вов, я аьлча а, Iедалхоша иза войъу бохучух кхета.\nЦундела а ца тешна хила там бу меттигера миграцин хьокъехь йолчу хьукматан белхахой Нохчийчурчу Идигов Расамбек цIе йолчу мухIажаро, ша нагахь санна Оьрсийчу дIалахь, цигахь вуьйр ву я тIепаза войъур ву, бохуш шайга дийцинчух. Цундела цара иза кIира хьалха Москоха доьдучу кеманна тIе а хаийна, нуьцкъара махкара араваьккхира, ша веддачу Оьрсийчу иза дIа юха а хьажош. Ткъа Москохарчу аэропортехь кема охьадуссушехь, цунна гуо бинчу оьрсийн полисхоша Расамбек лаца а лаьцна, дIавигина, Сибрехахь нехан машен лачкъорна бехке веш ву хьо, аьлла, бахьана а далийна.\n"Ша цкъа а Сибрехахь хилла а вац" бохуш Расамбека мохь беттарх, тергал а ца деш, Iедалхоша дIавигина волу Расамбек цу дийнахь дуьйна вайна ву. Иза волу меттиг ца хаьа я цуьнца цхьаьна Оьрсийчу дIахьажийначу цуьнан хIусамнанна а, шина кхиазхочунна-йоIанна а, я цуьнан полисхоша иза Москоха дIахьажон дагахь иза лоцучу дийнахь чохь ца нисъялар бахьана долуш ара ца йоккхуш Австрехь йисинчу кхиинчу шина йоIана а, я цуьнан адвокат хиллачу Аусерхубер Тимна а.\nАдамийн бакъонашларъярхоша даьккхинчу орцано томехь дочу хьоле хIоттийначу Австрин Iедалхоша масех де ду хIинца, шаьш дIавелла волу Расамбек лоьхуш волу. Москохарчу австрихойн векал йолу Маргот Клестил-Лоьффлер ша юккъегIорта дезна нохчочунна гуонахь лаьттачу хьолана. Цо хеттамаш хьажийна хIинцале а Москохарчу полисхойн куьйгалле а, ткъа иштта цигарчу набахтешка а, Расамбек мичахь ву а, муьлхачу хьолехь ву а бохург къастон Iалашонца.\nМоскохара „Гражданское содействие“ цIе йолу адамийн бакъонашларъяран юкъаралла а ю Идигов Расамбек волу меттиг толлуш, амма цкъачунна цхьа а жамIа дац шайн талламийн бохуш дуьйцу цу юкъараллин куьйгалхочо Ганнушкина Светланас. Бакъду, и хIума гIарадаьлла чIогIа дика хета шена элира цо Маршо радионе, хIунда аьлча хIинцачул тIаьхьа Австрин Iедалхоша кIирбелла талла там бу, шаьш Оьрсийчу дIахьежочу нехан кхолламаш, аьлла.\nГаннушкина Светлана: „Иза аэропортехь лаьцна ву, цул совнаха цхьанна а хууш хIума дац, я гергарчаьрга цо зIе йина-ца йина а ца хаьа суна. Амма Далла бу хастам, иштта гIовгIа цунна гуонахь Австрехь аьлла, хIунда аьлча, цу хиламо тIеIаткъам бан там бу, цигарчу Iедалша шаьш Оьрсийчу схьахьежочу мухIажарийн латкъамаш дикох тергал байта. Ас сатуьйсу цуьнга. ХIунда аьлча, цхьа а бина таллам а боцуш, стаг схьахьажийна цара кхуза. Ткъа хIинца иштта жамIа хилла-кх царна цунах, - стаг гаррехь аэропортехь дIа а лаьцна. Цигара журналисташа зIе латтайо соьца, вуно йоккха IалагIож хилла цунах“.\nМаршо радио: Австрерчу Идиговн адвокат волчу Аусерхубер Тима ша цуьнан тховкIелонах долу хаттар, меттигерачу Iедалша дацаре жоп делла долу, хIинца керлачу гонехь гIаттор ду, иза тIехь воцушехь, аьлла дIахьедар дина. Бакъду, меттигера адамийн бакъонашларъярхой шек бу, шена Расамбекана цунах пайда бер буй те, бохучунна. Цунах пайда эца иза дийна цкъа оьрсийн полисхойн карара вала ма веза, бохуш, дуьйцу Венерчу Азюль ин Нот юкъараллин векал йолчу Юдит Рудесталлерс.\nРасамбекца доьзна долу гIуллакх хIинца иштта гIарадаьллехь а, иза цхьаъ хилла ца Iа, Австрерачу Iедалхоша кеманна тIе а хаош, нийса, олуш ма-хиллара, чаьлтачийн кара дIавелларг. Я вала кечвинарг. И саннарш дуккхаъ буйла хаьа кху махкахь бехачу мухIажаршна а, адамийн бакъонашларъярхошна а. Нохчийн юкъараллин жигархочуо Банжаев Вахас дийцарехь, карара шо чекхдалале араваккха кечвина 400 герга нохчо ву Австрехь.\nБанжаев Ваха: „Дукха бу уьш, цара цхьацца бахьанашца арабохуш берш. Кехаташ схьа а делла, позитив ерш а ур-аталла бу цIахьечарна юккъехь. ХIара бутт чекхбалале Оьрсийчу дIахьажон кечвина 400 нохчо ву кху махкахь“.\nМаршо радио: Цу ара бохучу нахана юккъехь тайп-тайпанчу бахьанашца Iедална коьртах бевлларш бу. Цхьаберш царна тховкIело яла йогIушехь, Iедало цатешамца хьийзош бу, амма бу иштта политикан бахьаншца а доцуш, гIолехь долу дахар лоьхуш Европе оьхуш болу мухIажарш а, бохуш дуьйцу Банжаев Вахас. И тайпа гIолехьа долу дахар шайна лахарна, дезарна а цу нахана билла бехк бацахь а, амма Iедалца шайн проблемаш ца хиларх терра, хIора шарахь Нохчийчу дIасалела марзабеллачу цу наха массо а мухIажаршна шайх бала бо, бохуш дуьйцу цо.\nБанжаев Ваха: „Цхьаццаберш цIабахна хилар консулаташна гучу а девлла, цаьргара паспорташ дIа а дохуш, цIа хьежош бу Iедало. И цIаоьхуш болу нах шаьш схьабогIучу хенахь дуьйна кхин политикан проблемаш йолуш богIуш берш бац. Шайн Iер-дахар цIахь доьхна а, болх боцуш а, ахча доцуш а, шайн мискаллийна схьабаьхкина бу, шайн ков-керт а доьхкина.\nМогашаллийна баьхкинарш а бу. ТIаккха и нах, шайн кепек вовшах ма кхеттий, кест-кеста цIа боьлху хьажа хIотта. Уьш бахьана долуш массарна а бала хуьлу тIаккха. Царна шайна а хуьлу. ХIунда аьлча, уьш Iедало шаьш а арабоху, уьш бахьана долуш массо а иштта лелаш а хета“.\nМаршо радио: Цу юкъана Идигов Расамбек хIинца а вайна ларалуш ву. Цуьнца хилларг дукха гIарадалар бахьана долуш Австрин баьццарчу партин векалша чоьхьарчу гIуллакхийн министре а, арахьарчу гIуллакхийн министре а кхайкхам бина, Нохчийчура мухIажарш махкара арабахар сихонца сацаде, вуьшта и нах Оьрсийчохь лецарна а, царна тIехь таIзарш дарна а, я уьш байъане а байъарна а долу жоьпалла Австрин Iедална тIедужуш ду, аьлла.


Нохчийн меттан проблемаш йийцаре йира школехь дешан говзанчаша а, хьехархоша а.\nНенан меттан хьокъехь деза къамелаш дарал сов, цунах къоме шуьйра пайдаэцийта некъ юьхьарлоцуш бац махкахь яздархошна а, хьехархошна а хетарехь.\nЯздархоша, Iилманчаша, хьехархоша, нохчийн меттан хиндолчуьнан бала мел кхочучу, дог мел лозучу бахархоша шайлахь дечу къамелашкахь гуш ма-хиллара, шо-шаре мел долу а ненан маттах деза къамелаш дар алсамдийларца цхьаьна, дайлуш, гатлуш ду нохчийн маттах пайдаэцар, лилха дуьйлуш ду цунах хьашт-дезар деш болчеран могIарш.\nЦунах а, кхечух а, нохчийн маттана маьхьарца орца эшарх а дийцира ненан меттан денна лерина, цхьа могIа яздархой а, журналисташ а, кхиболу кхоллараллин белхой а кхайкхина Новр кIоштан Левобережни олучу эвлан школехь дIадаьхьначу цхьаьнакхетарехь.\nЦигахь дакъалецира исбаьхьаллин дешан говзанчаша Цуруев Шарипа, Сейлмуханов Мусас, Цуцаев Iалавдис, Матаев Анзора, журналисто, интеллигенцин клуба вице президент волчу Тимергереев Асланбека, махкахь дика вевзачу журналисто, "Путь" телеканала белхочо Арсанукаев Мусас, иллиалархочо Ясаев Мохьмада, ишта кхечара а. Йоккха зал юьззина гулбеллачу хьехархошна, дешархошна дика тайначех дара Тимергереев Асланбека дина чулацаме, маьIне къамел.\nАсланбек: «Нана. Цуьнга а, Даймахке а болу безам. Дега, нене лерам. И мехала кхетамаш ша-шаха дешнаш вовшах а дозаделла кхоллабелла бац. Уьш а, вайнехан Iадаташ, ламасташ, гIиллакхаш, оьздангалла - къомана деза мел долу хIума а ненан маттаца дозаделла ду.\nБийца хуучо буьйцуш, и тарло шовдане хьаьддачу татолан гIовгIанах, пондаран зевначу мерзах, олхазарийн эшарех тера бетталуш, дIаэлуш бека. Бакъду, кху тIаьхьарчу хенахь вуно чIогIа бехбеш, кIоршаме гIалаташ дуьйлуьйтуш буьйцу нохчийн мотт.\nБаккхийчара а, кегийчара къаьсттина кест-кеста олу хеза «Iумаро бахара». Дера ца бахар-кх Iумар бахар-кх! «Цхьана «кIанто схьакхойкху» олу. Дера ца кхойкху-кх кIанта кхойкху-кх! «ЙоIо боху». Ца боху, йоIа боху!»\nГерггарчу барамехь ишта къамел динарг вара нохчийн меттан говзанча, журналист Тимергереев Асланбек.\nЦуьнан къамелаца дузуш, нохчийн метта кIорге а, шорто а гайтатархьама Бисултанов Аптин байт а ялош, вистхилира Матаев Анзор а.\nАнзор: «… Лекха ду боху ахь, Нохчийчохь лаьмнаш, кIорга ду боху ахь Нохчийчохь Iиннаш. Мерза ду боху ахь лулахойн кхаьънаш, Шорта бу боху ахь хьо йовза хьаьгнарш. Цхьаъ бен дац стиглахь чатакхийна тача, Цхьа а вац ницкъ болуш цунна тIекхача.\nЦундела боху ас, собар сайн кхачош,\nВуьсийла со цхьалха, хьо бен ирс дацахь…»\nПоэтан оццул говза ала похIма хилар ненан мотт дика хаарца дозаделла ду. И ца хиъча, сел кIорге гучуяккхалур яц, исбаьхьаллин дош кхало, хаза, дашо санна цIена ойла дIа а кховдалур яц...»\nТимергереев Асланбека а, Матаев Анзора а къамелехь хьахаделла мотт нийса цабийцар забаренна а доцуш, вайнехан юкъараллехь даьржаш ду бохуш даре до ур-аттал ярташкахь бехачу могIарерчу наха а.\n«Сан лулахо хаьттина уьйтI цхьа зуда еънера со церан чохь а волуш,-боху Новр кIоштерчу вахархочо Мусаев Iаьлис.\n- Хьаьдда чуиккхинчу 12-13 шо долчу кIанта боху дега: -Дада, хьоьга цхьана зуьдо схьавола боху».\nИ сурт хийца, нохчийн мотт «меттахбаккха, самсабаккха» юьхьанцара классаш ненан маттахь хила йогIу аьлла, ойла-хьажам болчех ву нохчийн меттан денна лерина Новр кIоштехь дIадехьначу цхьаьанакхетаран декъашхо хилла журналист Арсанукаев Муса а.\nМуса: «Ас цу ишколехь долу гIуллакх гIарчI аьлла тодийр дар-кх. Бух ишколехь хила беза, лахарчу классашкахь дешар ненан маттахь хилийтар ду коьрта. Цу тIера дIаволавелла лакхарчу классашкахь долу хьал а хуьйцур дара, сахьташ тIетохахь бен дIа а дохуьйтур дацара...»\nНохчий маттах хIинцца къамел динчу Мусачух тера ойла кхобурш дукха бу могIарерчу нахалахь а. Царна хетарехь ишкол йоцуш мотт денбарехь хьалханчаш хилар тIехь ду Iедалехь болчарна а.\nБакъдерг дийцича,ненан меттан хьокъехь само а йина Iедалхой и «гIатто» каде хьаьвзар бу ала хIуьттурш кIезиг бу.\nИсмаилов Абу. Дош.


Соьлжа-ГIаларчу гIишлошчуьра нахана эвакуаци йина\nСоьлжа-ГIалин мэричуьра а, кхи а масех гIишлочуьра а нах арабаьхна оршотдийнахь, мила ву ца хуучо масийттазза чохь йоьллина бомба ю аьлла телефон тохаран бахьанашца. РБК агенталле и инофрмаци тIечIагIйина мэрин информацин, зорбан декъан векалша.\n"Цхьана 15 минотана чуьра арадовла аьлера тхоьга, тхан гIишлох хьовсархьама. Таллам бинчул тIаьхьа цхьа а оьккхуьйтург ю ала шеко йолу хIуммаъ ца карийра. 19.25 минот яьллачу хенахь юха чудитира тхо тхайн белхан меттигашка", - аьла дийцина агенталле мэрин белхаочо.\n"Новости" агенталлан хаамашца, иштта кхерамаш тийсина, нахана эвакуаци йина хилла «Гранд-парк» олучу йохка-эцаран туьканара а, бизнес-центрера а, «Грозный-ситира» а, иштта кхи а масех гIишлочуьра а.\nКарарчу беттан 10-чохь дуьйна Оьрсийчоьнан тайп-тайпанчу гIаланашкарчу полици телефлнехула хаамаш кхочура йохка-эцаран туьканашкахь, вокзалашкахь, отелашкахь а, административан гIишлошкахь а, школашкахь а, лакхарчу доьшийлашкахь а минаш ю йоьхкина бохуш. Цхьанхьа а ца карийна лоьлхуьйтурш. 25 Оьрсийчоьнан гIаланашкахь тийсина кхерамаш.\nРБК-н чоьхьарчу гIуллакхийн министраллерчу хьасташа хаамбарехь, «телефонан террорхоша» бина харц хаамаш бахьанехь хиллачу зенан мах 300 миллион сом бу.


Кадыров "Цхьааллин Оьрсийчоь" партехула саца воллу шегарчу даржехь\nМангал-бутт 27, 2021\nКадыров Рамзана официалехь дIахьедина ша Нохчийчоьнан куьйгалхочун дарже харжавала дагахь хиларх лаьцна. ДоьазлагIа "Цхьааллин Оьрсийчоь" партехула шегара дарж долахь сацо лаам бу цуьнан. Оцу хьокъехь партин махкарчу декъо хIинцале дIаяьхьина конференци, массо а декъашхочо лаьцна Кадыровн агIо.\n"Кху тIаьххьарчу деношка кхаччалц шеко яра сан харжамашкахь дакъалацарца доьзна. Махкахойн масех процент дуьхьал хилахь а хIоттор яц ас сайн кандидатура, аьлла Iара со. Амма сайн кандидатура дарже йилла соьга сацам байтинарг ву соьца къамел дина волу Халкъан лидер Путин Владимир а, Дуьненаюкъара Нохчийн Республикан халкъийн гулам а, "Цхьааллин Оьрсийчоьнера" сан коллегаш а, цундела со резахилла харжамашкахь дакъалаца", – яздина Кадыровс шен "ВКонтакте" машанерчу агIонехь.\n"Цхьааллин Оьрсийчоь" партин Нохчийчуьрчу декъан сайто бахарехь, "Кадыров хьалхататтар уггаре хьалхо дозалуш ду цо регионан куьйгаллехь баьхначу кхиамашца а, эвсараллица а".\n"Оьрсийчуьрчу хьелашца дуьстича, цо куьйгалла а деш, дакхарчу тIегIанашка кхаьчна социалан, экономикан, могашалла Iалашъяран, доьшийлийн, совдегараллин, культуран, спортан кхиамаш", – аьлла хета Нохчийчуьрчу "Iедалан партин" декъан куьйгалхочунна, республикерчу парламентан спикерна Даудов Мохьмадна.\nИ дIахьедар ца догIу Путина динчу къамелца – цо шен Кадыровца хиллачу онлайн-къамелехь бохура, Нохчийчохь ледара ду, Оьрсийчуьрчу юккъерчу хьелашца дуьстича, социалан объекташ, берийн бошмаш хIитторца. Президента бахарехь, бахархошна хIусамаш кIезиг ярца, лоьраш цатоарца, белхазаллица, нахана кхочучу рицкъанца эшна ю республика.\nКадыровга даржехь висар дехна Соьлжа-ГIаларчу гуламан декъашхоша\nКавказ.Реалиица къамел динчу политикан тергамчина Решетов Андрейна гарехь, Нохчийчуьра урхаллин система а, Кадыровс Москваца лелош йолу юкъаметтигаш а мел шатайпа елахь а, мехкан куьйIгалхочо тIетаIIина гойту ша Кремлна муьтIакхь хилар, Iедалан вертикаль федералан Iедалх йозаелла хилар. Цундела хьалхаваьлла иза "Цхьааллин Оьрсийчоь" партин махкарчу декъан кандидатийн могIаршкахь, ша республикерчу оцу декъан куьйгалхо воццушехь, элира Решетовс.\nГезгмашин-баттахь шегара дарж охьадилла дезаш волу Кадыров Рамзан мехкан куьйгаллехь лаьтта 2007-чу шеран Чиллан-баттера схьа. ХIетахь иза шегарчу дарже хIоттийра Путина шен омрица. Медведев Дмитрийс юхахIоттийра иза цига 2011-чу шарахь. Ткъа 2017-чу шарахь хаьржира дарже шен махкахоша, официало бахарехь. 98% гергга кхаьжнаш а тесна - "Цхьааллин Оьрсийчоь" партин цIараха хIоьттира иза хIетахь дарже. Оьрсийчохь цхьа а губернатор вац Кадыров санна веха даржехь Iаш.


Iамеркан журналист: Оьрсийчоьнан Iедал – террорхой а, гангстерш а\nЦхьаьнатоьхначу Штаташкахь вина Саттэр Девид гоьваьлла журналист а, аналист а, Оьрсийчоьнан эксперт а ву. 'Шийла ТIом' чекхбаьллачул тIаьхьа Саттэр Девид дуьхьара Iамеркан журналист вара 2013-чу шарахь Оьрсийчоьно араваьккхинчех. Иза Оьрсийчуьра араваккхарх иштта яздинера “Moscow Times” газето: “иза араваккхар тамашина хIумма а дац, тамашина дерг Саттэр ара ца воккхуш сел вехха Оьрсийчохь вахийтар ду”.\nМалхбузерчу журналистех 1999-чу шарахь Оьрсийчуьра цIенош лелхийтар нохчаша дина бохург шеконе диллинчарах ву Саттер. Цу лелхийтарех ша язйиначу книгехь цо дуьйцу Елцин, шена а, шен доьзална дуьхьал пачхьалкхан бахам хьарам шайна долабаккхарна бехктокхаме гIуллакх ца доладайта, Нохчийчохь тIом а баьккхина, Владимир Путин куьйгалле валийна хиларх.\nДаханчу шарахь, цо язйина кхин цхьа книга а яраяьлла Iамеркехь: кIеззигах мел хаьа а, диках а йо наб: Елцинан заманехь а, Путинан заманехь а, Оьрсийчоьнан терроре а, диктатуре а некъ. Цу книгина презентаци йира цIеяханчу журналисто дечкен-беттан 23-чу дийнахь Парижехь. Цуьнга ладогIа баьхкинчех бара Европехь беха нохчий а. Царах цхьаъ яра Нохчийчоьхь а, ткъа хIинца Европехь а дика евзаш йолу жигархо а, журналист а Умарова Хазман. Презентаци дIахьочу хенахь а, дIаяхьале хьалха а хиллачу халонех а хаийтира цкъа хьалха Хазмана телефонехула тхан шеца хиллачу къамелехь:\n"Дечкен-беттан 23-чу дийнахь Парижехь редакци Эскабозан жимачу чоьнна чохь хилира цхьанакхетар, хьалхе политикан талламийн институтехь дIахьур ю, аьлла бина барт болушшехь.Ткъа цара, схьадийцарехь, оьрсаша бинчу Iаткъам бахьанехь и дIа ца дахьийтира. Кхоьру-кх уьш оьрсех. Цига веана 5-6 нохчийн журналист вара."\nПутинах а, Оьрсийчоьнах а политикан шалхонаш а йоцуш дийцира Саттэрс, кхиндIа а боху Хазмана.\n“Путин а террорист ву, Оьрсийчоь а террористан пачхьалкх ю, элира цу гоьваьллачу журналисто. Оьрсийчоьнан куьйгаллехь тахана гангстерш бу. Цо и аьлла дешнаш дIаяздина а ду.”\nНохчийчуьра хьал Оьрсийчоьнан куьйгаллица доьзна ду, Оьрсийчохь бу боху Нохчийчоьнан проблемийн орам а, кхиндIа дийцира Саттэро бохуш довзуьйту цуьнан къамелан маьIан Хазмана: “Нохчийчуьра хьал ша-ша нислур ду элира цо Оьрсийчуьра террористийн, гангстерийн Iедал куьйгаллера дIадаьккхича”.\nНохчийчохь тIом баларан бахьанех а ша масех шарахь хадазза дуьйцург юха а тIечIагIдира Саттэро шен хиллачу презентацехь, дIахаийтира Хазмана.\nТрамп Путинца гергарло дIатосур ду бохучух шек вара Iамеркан журналист элира Хазмана: “Трампин а, Путинан а карахь дац гергарло чIагIдар. Трампа шен пачхьалкхана, нахана луушдерг дийр ду.”\nХьалха Нохчийчуьра идданехь, хIинца Оьрсийчуьра а бу нах уьдуш; хьалха Iедална реза боцурш Нохчийчохь бен чу ца бухкура, амма хIинца ерриг Оьрсийчохь ду и хьал, бохуш дийцира Саттера кхиндIа а, элира Хазмана.\nГоьваьллачу Iамеркан журналисто Оьрсийчоьнах а, цуьнан куьйгаллех а динчу къамело бовзуьйту цу шингга а Малхбузен болу хьежам, хоуьйту Малхбузена Оьрсийчуьра хьал ма-дарра девзаш хилар а. Ма-дарра хьал довзахь а, Оьрсийчоьнан, коьртачу декъана, зарратан герзанца болу ницкъ бевзаш, ларло дерг ду дIаала а, зуламийн а, терроран а да мила ву дIавийца а.