Мила ву тIемалошна ахча латтош верг?\nОхан-бутт 02, 2013\nОьрсийн президент хилла Медведев Дмитрий гIалгIайн президентца Евкуров Юнусбекца, Сочи,17Мар2010\nГIалгIайнчоьнан премьер-министр Чилиев мусас, тIемалошна хIора баттахь цхьацца миллион доллар луш хилла цаьрга шена тIелатар ца дайта, аьлла, дIахедар дина хиллачу тIемалочо Торшхоев Ибрахима. оцу хIумано, йоккха гIовгIа яьккхина. гарехь кхиъ цхьа тIаьхьалонаш а хила мега цунна.\nОьрсийчоьнанфедерала телеканалехь гайтинчу оцу видеорепортажо, йоккха гIовгIа яьккхина хIинца. Шо сов хьалха, Iедалшна тIевеана ву бохуш волчу, тIемалочо Торшхоев ИбрахIима, шен интервью чекхайолучу хенахь хьахийра, гIалгIайн Iедалехь волчу даржхочо шена цаьрга тIелатар ца дайта, тIемалошна ахча луш ду аьлла.\nХIора баттахь цхьацца миллион доллар барам болуш ду боху иза.\nОцу дела сахьта, Оьрсийчоьнан пачхьалкхийн кхерамазална кхерам бу аьлла, Инарла прокуратуре, и хаам талла аьлла арз дина, пачхьалкха думийн депутата Саралиев Шамсаила. Ша иза дар бахьан цо, бахарехь, хьалхарчу меттехь лаьтташ пачхьалкха кхерамазаллан сингаттам бу боху.\nГIалгIайн Iедалехь Чилиев фамили йолуш, ишшта даккхий ахча хила мегаш верг цхьаъ ву-республика премьер-министр Чилиев Муса. Цуьнан хьакам волчу, республика куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека, дIаяхьанчу зорбан-конференцехь дIахьедар дина, шена, оцу гIуллакхан тIехь лаьтташ верг мила ву хаа аьлла. ЦIераш ца яьхнехь а, массарна а вуьйцуш верг, ГIалгIайнчоьнан хилла волу президент Зязиков Мурат вуйла хаа.\n«Суна дика хаа, и хIума хIунда лелош ду а, цунна тIехь лаьтташ верг мила ву а. Уьш бу, хилла болу куьйгалхой, шаьш зуламхошна а, тIемалошна а ахчанаш делла болу. Царна лаьа хIинцалера болчу даржхоша а иза царна луш хилар», - аьлла Евкуров Юнус-Бека.\nМухха а далахь а, ГIалгIайнчоьнан Iедалан дина тохар хилла дIахоьттиина, оцу хилаза ваьллачу Iожалхочо дина и дIахьедар. Изза аьлла хета, меттигерачу оппозицийн лидерех цхьаъ волчу Хазбиев Мохьмадан. Маршо радиога, цо вистхуьлуш билгаладаьккхира, аьлларг Чилиеван хьокъехь далахь а, Iоттар Евкурован йина аьлла.\nХазбиев Мохьмад, милицин инарла Медов даржехь лакхаваккхарна дуьхьал вовшахтоьхначу оппозицин митингехь, Москох, 15Деч2009\nХазбиев Мохьмад: «Политикан гIулч ю иза. Иза бозбчончалла ду, политикан бух тIехь. Чилиев ванне а ван ма вац политик, федерала телехьожийлехь, I5 сов минотехь цуьнах къамел даллала. Ша тIевеана, ян кIелвеана ву боху и Iтемало, Iедалшна хьалхахь волу цхьа шо сов хан ю. Чилиеван, шай луург дан йиша ма яра церан: таллам буолийна а, ян балхара дIаваьккхина а.Амма, гуш ду, хIара хIума Чилиеван тухуш дина хIума дац, ян Евкурован дина тохар ду».\nМаршо радио: ГIалгIайн хилла волу Президент Зязиков Мурата и хIума дина хилахь, шена цо иза нйиса дина ду аьлла хета боху Хазбиев Мохьмада. Цхьаъ, вукхулла хIумма а дика вац, элира цо.\nХазбиев Мохьмад: «Нагахь санна иза Зязиков Мурата лелош хIума далахь-иза дика кIант ву аьлла хета, хIунда аьлча, хIара мохк хIаллак беш ялх шарахь, гIалгIайн къоманна бала бахьаш, и хIума дуолийна дIа а вахана, юха цул тIаьхьа, оцу Делан мостагIан доьхьала лаьттачу тхох мостагIий а дина, тIевеанчу Евкуровс, цуьнах шен накъост ву моьттуш вара. Амма, Дала бу хастам, АллахIан гуш ма ду ша дерг. Ишшта дакъаза воккху цо.нагахьс анна Зязиковс иза дина далахь, чIогIа нийса дина ду аьлла хета суна».\nМаршо радио: Ткъа, луш хиллий теша, тIемалошна ахча даржхоша,аьлла хаьттича, Хазбиев Мохьмада, ишшта жоп ло.\nХазбиев Мохьмад: «Иза ца луш меттиг яц. Кавказехь ахча дIа ца луш хьакамаш мичахь бу? Дагестанехь а,Нохчийчохь, ГIалгIайнчохь, ЧергIазойнчохь а, иза дIалуш бу аьлла ду. Массанхьа. Ахча схьало аьлла, вала араваьллачу стага аьлча, ахь иза дIа ца лахь, иза ян лийра ву, ян цо хьо вуьйра ву. Зуламхойн-террористийн система ю хIара, пачхьалкхо ша йина йолу. Наха йина яц иза. Хьуьнхахь берш бац зуламхой а, террористаш а. Оппозицехь берш а бац, зуламхой а , террористаш а. Паччхьалкх ю зуламхойн а, террористийн а».\nМаршо радио: КъилбаСеда Кавказан къаьмнийн конфедерацийн президент волчу Кутаев Русланан, хетарехь, Евкурован кIелара гIант техко дуолийна, Кремлехь бекъабеллачу ницкъаша. Иза еккъа церан политикан хьежамашца доьзна хIума ду боху цо.\nКутаев Руслан, политикан аналист, Маршо радион Москохарчу студио чохь, 30Тов2008\nКутаев Руслан: «Тахана Оьрсийчоьнана коьртехь болчу нехан а, леринчу сервисаша а, республикашкийн куьйгаллаш а декъаделла ду. Оцу наха, шай хьоладайн хьашташ ду хьалхарчу метте даьхна.\nЦундела, суна дукха тера хеташ дерг ду, Евкуров сийсазваккха а, цуьнана премьер-министр сийсазваккха а, Кремлехь дIахьош болу болх, буи за. Кхин цхьа а хIума а ду цигахь. Иза, лакхара вахьдаийтина омра а хила мега, ян лахара хьалахьажийна сигнал хила а мега. Тахана Оьрсийчоьнан Iедалехь лелаш долу хIумш ду уьш. Вовшаха сийсаз а беш, балхара дIа а богIуш, церан политикан статусца беш белхаш бу иза».\nМаршо радио: Оцу къийсамехь тола мила тулура ву, хаьжжина хира ю боху Кутаев Руслана, Евкурован, ГIалгIайнчоьнан куьйгаллехь йолу кхане.\nКутаев Руслан: « Сурков дIавахана дика хан ю президентан администрацера. Амма, цунна дуккха муьтIахь болу дуккха а накъостий бу цигахь бисина. ТIевеана волчу Володина оьшуш а бац уьш. ТIевеана волчу Володина оьшуш а бац уьш,новкъа а бу. Цигахь декъаделла ши дакъа ду иза.\nУьш тасабелла хилар гуш ду. Цхьана агIора шайна пайдехь хуьлуш болу нах, регионашкахь латторхьам лело хьовсура бу уьш. Нагахь санна Володинан наха евкуров сийсазаваккха дина иза далахь, шеко а йоцуш иза дIавера ву. Нагахь санна, Евкуров Володинца барт болуш валахь, иза дIаваккхарх гIуллакх хира дац».\nЛаккхарчу Iедалша, декъа а делла, эксперташ ма баххара, и хIума лелош далахь, боккъулийна кхерам, могIарерачу нахана кхоллало оцу хьолехь. ТIемалойн буолам, ишштачу кIелдахьашхула, шай Iалашонашна лелош балахь, гарехь регионехь къепе хенахь ца хотта мега. Ткъа, латтош бу бохучу «къийсамехь» уггаре а зе хуьлуш йолу агIо-могIараре, миска-маьрша нах хира бу. Башхалла яц, Чилиевс тIемалошна ахча деллехь а , ца деллехь а.


Мултимедиа, Мангал-бутт 18, 2019\nШинари-де 18 Мангал-бутт 2019\nМангал-бутт 17, 2019\nКерла прокурор тIечIагIвина Дагестанехь, Рак-лазар уггаре кIезиг даьржина мехкаш бу Дагестан, Нохчийчоь, ГIалгIайчоь, Биарриц гIалин мэрехь бакъдо меттигера ши цIа Путинан гергарчийн хилар.\nЦахи: муха еха, стенга сатуьйсу ширачу юьрто\nГуьржийн лаьмнашкахь иттанашкахь ю яссалуш лаьтта ярташ. Рицкъ лоьхуш, гIолехьа дахар кароре сатуьйсуш лаьмнашкара дIаоьху бахархой.\nМенталан арифметикан олимпиадера - толамца\nБайначу баттахь Германерчу Франкфурте "7 континент" цIе йолчу менталан арифметикан Дуьненаюкъарчу олимпиаде ваха кечвинарг вара иттаннаш пачхьалкхашкара 480 дешархо. Амма 70 беран бен аьтто ца баьлла Германе виза яккха. Хьалхара меттиг баьккхина Соьлж-ГIаларчу менталан арифметикан школин дешархочо.\nМангал-бутт 16, 2019\nНохчийн грамматика 3 минотехь (цIердешан классаш)\nШатайпа ду нохчийн меттан цIердешнаш классашка декъадалар. Стен-боьрша, садолуш я садоцуш хIума хилар гойту классаша: ву, ю, бу, ду. 6 класс ю цIердош цхьаллин, дукхаллин терахьашкахь гойтуш.\nМангал-бутт 14, 2019\nДов десто ца оьшу, Нохчийчохь тIом бина жигархо велла\nМаслаIате кхойкху Дагестанерчу юкъараллан жигархоша, Къола дарна къера хилла Цоци-эвлара вахархо, Башкирехь велла Нохчийчохь тIом бинчу Стерлитамакерчу бахархойн хьалханча.\nДаудовс барте кхойкху, Халидовн доттагI тIехIоьттина, тIеман ветеран верна кхел еш ю\nНохчийчохь юха а билгало бухаяккхарна комментари йина Даудовс, Халидовна тIехIоьттина цуьнан доттагI Смоляков, Нохчийчохь тIом бина стаг верца доьзна дов хоттуш ду Свердловн кIоштахь.\nНохчийн зударшна лерина такси\nКъоман Iадаташца ехачу Нохчийчохь беккъа зударий дIасалело кхоьллинчу таксин парке балха хIиттинчех хьалхарниг ю Джамбулатова Фатима. Мехкари" ю церан фирмин цIе. Иза йиллинчу Цакаева Мадинас дуьйцу, муха кхоллаелира "зударийн такси"


"Депортацино хенал а хьалха йоккха хилар тIедожийра суна..."\nЧиллан-бутт 09, 2017\nДохадар - гIелонца, адамо лан йиш йоцчу Iазапца,хIу дайта Iалашонца къам жоьжахатех чекхдаккхар.Ишта туьду цхьаболчу Iиманчаша а,яздархоша а вайнах Сибрех хьажор.\nНохчийн исбаьхьаллин литературехь массо агIор, шуьйра гайтина Даймахках хербинчу вайнаха Казахстанан а, ГIиргIазойн а мехкашкахь лайна къа-бала, миллий, мацаллий, ун хьаьдча эзарниш адамаш далар.\nБелларш боцуш, дийна бисинчара лан безначу баланашка хьаьжча, царна хиллачу эшам-бохамашка ладоьгIча, стенан меха ду Ельцин-Путин-Медведев коьртехь лаьттинчу пачхьалкхо дийна боллушехь жоьжахатех баьхначу вайнахана итт эзар соьме кхочуш хадийна мах, иза а доьзалехь цхьанна бен ла а ца луш?\nКхузткъе кхойтта шо даьллехь а къомана тIехь «эра даьккхина» нехан дагалецамашкахь, цхьа дицдан йиш йоцу, хьакъ доцу мехала, деза хIума санна, карла а дуьйлуш лаьтташ ду дерриге а – хIора а гергарчу стеган валар а, цуьнан тIаьххьара дехаре хьажар а, цунна ян гIоле йоцуш йиш йоьхна гIорасизалла.\nЛазаме дог Iийжар, бохаме сабIарздалар гуттаренна а бахархойн иэсехь дисна. 1944-чу шарахь хьаьдда-едда лелаш жима йоI хилла Теркйист кIоштера Солтамурадова Сарсар.\nКъам Сибрех хьажо диъ-пхи де хьалха тIамера цIа веъна хилла цуьнан да-заьIапхо Эдалха. Цунна хууш хилла вайнехан къаьхьа кхаж баьллий, цундела цо кхачанан сурсаташ кечдойтуш кечамаш а байтина.\nАмма дерриге а эрна хилла. Салташа цхьа хIума схьа ца эцийтина доьзале. Царна цедезаделларг а, цатайнарг шена хIун дара ца хаьа боху Сарсара, ша дас цхьана лоччар юкъа дIахьарчаяйтина цуьнан мидалш,седарчий а тIехь долу кийтал-кастом ца хиллехь.\nЦунах а, Казахстанехь шена а, йишина а хенал хьалха йоккха хилар тIедожарх дуьйцуш ю Солтамурадова Сарсар а, цуьнан кхузткъара яьлла йоI Хеда а.\nТкъа къамел Сарсара долийра ша а, йиша а дукха кегий долуш, Iай стерчийн ворданашкахь эрз баккха эхарна тIера.\nЭдалхин кIентий богIу олура\nСарсар: «Стерчий а дужий эрз баккха доьлхура. Iедална баккха а дезара, тхайна дечиг санна, кхе а туьллуш, баго а боккхура. Хийла цига бахнарш и эрз баккха ца ло олий юха а богIура.\nОхашимма йиъ ворда юттура. Тхойшиъ йогIуш гича наха а олура Эдалхин кIентий богIу олий».\nМаршо радио: Селхана цхьана воккхачу стага боху, шена Сибрех дагаеъча Iожаллин чам болуш мацалла дагайогIу..\nТхойга цхьа хIума схьа а ца эцийтира\nСарсар: «Мацалла яра... И мацалла-м, тхо цIерпошта тIе а доьттина, новкъадаьхчахьана дуьйна а лайра оха. Тхойга цхьа хIума схьа а ца эцийтира.\nОцу салташна карийна орденш, мидалш тIехь йолу тхан ден кастом бехке яра а а хаац, бедарш, юург схьа-м ца эцийтира, ур-аттал тIетаса юргIа а…»\nТхан дена хууш хиллера, дохош дуй къам\nХеда: «Масех де хьалха тIамера схьакхаьчначу тхан дена а хууш хилла-кх, къам дохош дуй. Цо юург-мерг кечйойтуш,бежана а дийна жижиг дакъадойтуш, кечамаш байтина хилла.. Цхьа хIума схьа-м ца эцийтина…\nСхьаэцнарг а юханехьа кхуьссуш чуэхийтина салташа. ТIера хIумнашцаний дIа-м хьовсина. Цу цIерпошт тIехь наха сагIин дакъош а деш, цара елларг бен хIума йоцуш дIакхевчча-кх.\nТIаккха хилла зен меттахIоттош делларг мел ду 10 эзарнаш иза а чуьрчу цхьанна….»\nДера лайра оха халонаш\nСарсар: «ДIакхаьчначу хена тхо кегий дара. Дукха жима йолуш, докъар гульечух хIун алара-а… ХIаъ, гарабли, цу тIе хиира со уггар хьалха. Валлай жима-м яра со, маса шо дара ца хаьа..\nОхьакхетарна кхоьруш дIа а лоций ишта ког а тухуш, докъар охьа а хоьцуш.. Кхера-м кхерара… ТIаккха стерчий а ма ду сецо дезаш. Ишта и гарабал йоккхуш. ТIаккха валкуш тIеяхна. Валкуш олуш докъар гульеш цхьа гIирс бар-кх. ТIаккха цунах раьгIнаш йина. Дера халонаш ма-лайна хаза нехан санна…»\nБаккхийчу зударша дохадарх дуьйцучу заманахь, кхушара дуьххьала а доцуш, массеран а юкъара цхьа хIума дара тергаллуш - цаьрга совца ца лора комаьршша охьаоьху бIаьрхиш.\nСхьагарехь цара лайначу халонашна а дацара иза. Царна дагатуьйсучех тера дара цу генарчу, хийрачу махкахь бисина шайн хеназа Iожалло дIалахьийна чуьра гергарниш,беза- бевзарш.\nИштачех, бIаьрхиш сацо да йоцчех, цхьаъ яра Теркйист кIоштера Солтамурадова Сарсар а.\nСтенна во Кадыровс Сталин емал?..


Стигалкъекъа-бутт 14, 2021\nОьрсийчоьнан тIеман министралла дагахь ю ГIалгIайчохь Сунжан-кIоштахь тIеман полигон ян. Дуьйцург ду, Нохчийчоьнан дозанца долу ялх сов эцар гектар латта. Цу тайпа объект йилла хилаш хиларо эргIаъяхийтина ГIалгIайчоьнан юкъаралла.\nМеттигера бахархой саготта бу цу хьокъехь экологина кхерам болун дела. Цул сов полигон йийр йолу территори, тайпийн Кхетагшоно, дIахьедарехь, "юьзна ю архитектуран а, археологин а эсаллех (памятники)". Кхин цхьа аргумент ю полигонна дуьхьал – ГIалгIайчоь ишта а бала хьоьгуш ю латта ца хиларна, Оьрсийчохь уггар жима субъект хиларна (аннекси йина Севастополь гIала дIаяьккхича).\nКавказ.Реалиин редакцино хаттарш динчу эксперташа дуьйцу, танкийн тIеман дакъош доцучу районехь танкийн полигон яр "тамашийна" идей ю бохуш. Амма ТIеман министралла юхаяла дагахь яц. Иза реза хилла цхьана декъана жимъян тIеман объектан территори – 7,8 эзар гектарна тIера 6,3 гектарна тIекхаччалц.\nЙоккха полигон жимачу ГIалгIайчохь\nСунжан-кIоштахь тIеман полигон яро дIайоккхур ю гIалгIашкара вуно мехала территори, иза дан мегар доцуш хIума ду республикехь латта кIезиг хиларна, билгалдоккху археолого Мамилов Руслана. Цо дийцарехь, саццаза дIахьуш йолчу контртерроран операцеша а, йоцучу инфраструктуро а аьтто ца бора буьззинчу барамехь талла а, дахарна тоян а, танкийн полигонна дIалуш йолу территори.\nНагахь иза рогIера гIашсалтийн полк ялахь, цигахь танкийн батальон хила еза, амма иза маьIна доцу хIума ду – цхьа батальон бахьана долуш полигон яр\nКхушара Охан-беттан 15-хь гIалгIайн археологаша экспедици йира полигон хир йолчу метте, цигахь царна карийра "башха историн вуно мехала йолу" лаьттан бухулахь йолу склепаш а, ткъа иштта инзаре йоккха, тIулгийн яшканех а, катакомбех а льатта юккъерчу бIешерашкара некрополь а. Цуьнах лаьцна Кавказ.Реалиин коррепонденте хаам бира цига вахана лела йолчу тобанан декъашхочо Гадиев Умалата.\nОцу экспедицина юкъахь хиллачу Мамилов Руслана дийцира, и меттиг, ма-дарра аьлча, теллина цахилар а, амма цара теллинчу территори тIехь Дашо Ордан хенара склепаш карийна хилар а, ГIалгIайчохь кхин цхьанха а йоцу. Цунна хетарехь, иза вуно йоккха историн ч1ор ду, дикка талла дезаш долу.\n"Лаьттан чIор хица дIадаьккхича ган аьтто бу кхийра пхьегийн дакъош, хIусамехь оьшу гIирс", - дуьйцу ГIалгIайчохь полигон хир йолчу меттехь хиллачу, цигахь дуккха а суьрташ даьхначу журналисто Корнилова Дарьяс.\nЦо чIагIдарехь, археологин мехалла хилла ца Iаш, цигахь ю ша-башха Iаламан комплекс: "Танканаш хоьхкуш тIеман Iамораш дIадахьаро а, герз кхиссаро а йохор ю экаме Iаламан баланс. ГIовгIа хиларна а, ца евза хьожанаш яржарна а, шайн территорин доза дохорна а цигара дIагIур ду дийнаташ, ткъа оцо Iаткъам бийр бу ораматийн дуьненна. Биологин баланс дикачу агIор хийцалур яц", - боху Корниловас.\nЦо иштта билгалдаьккхира, цигахь экологин бохам хила мегаш хилар, нагахь консерваци йина лаьтта шеца тIехсов сероводород долу мехкадаьттан буруш меттахдахахь.\nПолигон ярна дуьхьал ву гIалгIайн адвокат, юкъараллин жигархо Беков Мохьмад. Цо кхайкхам бина тайпийн Кхеташоне, иза ца хилийта далуш дерг дерриг а де аьлла. Къоноша жоп делира дукха сиха. Стигалкъекъа-беттан 10-хь цара кхайкхам бира Оьрсийчоьнан тIеман министре Шойгу Сергейга, тIеман полигон ян бина сацам юхабаккхар доьхуш, ГIалгIайчохь латта кIезиг хилар а, къастийна территор археологин агIор мехалла хилар а билгалдоккхуш.\nХьанна еш ю?\nРеспубликехь полигон еш ю аьлла ши шо сов хьалха дIахьедира оцу хенахь ГIалгIайчоьнан куьйгалхо хиллачу, ткъа карарчу хенахь тIеман министран когаметта волчу Евкуров Юнус-Бека. Цунна реза яцара юкъаралла, ишта а Iедална дуьхьалъяьлла йолу ГIалгIайчоьнна а, Нохчийчоьнна а юкъара доза къастош бина барт бахьана долуш.\nГIалгIайчоьнан бахархоша бехке дира республикан куьйгалла низамца богIуш боцу барт бина аьлла, 24 эзар егктар латта луларчу Нохчийчоьнна дIа а делла. Полигон ярна кхин а латтанах ер яра республика.\n"Фортанга" зорбан гIирсо довзийтинчу документца а догIуш, 2018-чу шарахь ГIуран-баттахь Къилбан тIеман гонан буьйранчо Дворников Александара дехар дина хиллера Евкуров Юнус-Беке Сунжан-кIоштахь 9 эзар гектар барамехь лаьттан дакъа тIеман хьашташна билгалдаккхар доьхуш.\nДокументехь аьлла ду "Троицкий полигонан Iаморан-хIумаллин базано аьтто ца бо дикаллица а, кхерамазаллан билламаш ларбеш а танканашна а, тIеман гIашсалтийн машенашна а тIехь долу герз кхисса а, тIеман дакъоша дакъалоцуш тактикан Iамораш дIадхьа а".\nЦу тIе, нагахь дуьххьара документехь юьйцург гIашсалтийн рота дIатаръян лерина полигон хиллехь, ткъа хIинца, республикерчу "Сердало" газето бинчу хаамца, планехь ду билггал танкийн полигон яр. Болчу хаамца, Троицкая эвлара №64670 тIеман дакъа, цхьана декъана дIасадекъна ду.\nИ хаам тIечIагIбира Кавказ.Реаллин хьастано. Цо дийцарехь, цхьаболу эскархой армера дIабаьхна, кхиберш дIасахьажийна луларчу республикашкахь долчу эскаран кхечу дакъошка.\nПолигонца йоьзна тема дIатийра 2019-чу шарахь аьхка Евкуров Юнус-Бека ГIалгIайчохь хилла дуьхьалонан акцеш бахьана долуш шен дарж дитинчул тIаьхьа. Дуккха болу Нохчийчоьнца барт барна а, полигон ярна а дуьхьал бевлла хилла жигархой дIалецначул тIаьхьа, уьш чубоьхкина латто ду 2 сов шо.\nПолигон йоккха мел хуьлу а ахча алсам хуьлу\nЖурналистана, тIеман теманан говзанчана Гольц Александрана ломан-хьаннан меттигехь танкийн полигон ян йолу идей мел лаххара а тамашийна хета – республикехь танкийн дакъош цахилар, ткъа йолу артиллерин бригада (№64670 тIеман дакъа) дIасаяьккхина хилар, тидаме эцча муххале а.\n"Эскархойн лигика атта ю: техника гена ца текхо, полигон ер вай тIеман декъана гергахь. Амма кхузахь иза кхин а тамашийна ду. Иза ду Iаморашна оьшу техника оцу полигоне текхор ю кхечанхьара а бохург. Хьовса деза лулахь лаьттарг хIун полк ю. Нагахь иза рогIера гIашсалтийн полк ялахь, цигахь танкийн батальон хила еза, амма иза маьIна доцу хIума ду – цхьа батальон бахьана долуш полигон яр", – бохуш вара Гольц Кавказ.Реалиина ша йинчу комментарехь.\nЕвкуровс, ша телефон а тоьхна, къоршаме къамел дира, "хьайн доцчу гIуллакхана "юкъагIерташ ву хьо" аьлла\nОццу хенахь цо билгалдаьккхира, латтанаш ТIеман министраллан объект ян дIадала сацам бина Евкуров тIеман гIуллакх дика хууш хилар. ТIеман экспертана хетарехь, ГIалгIайчоьнан хилла куьйгалхо тахана коьрта ву (Оьрсийчоьнан армин) тIеман кечам барехула: "Ерриг а маневраш а, Iамораш а, шайна юкъахь полигонашкахь кечамаш бар а долуш, цо лелош ду. Шен цхьа бахьанаш хила а мега цуьнан, и полигон кхолла".\nКарарчу хенахь ГIалгIайчоьнан куьйгалхо волчу Калиматов Махьмуд-Iелина гонерчу хьастано тIечIагIдира Кавказ.Реалиига, тIеман полигон яр жигара чекхдаккха гIерташ хилар билггал Евкуров Юнус-Бек. Гарехь, цуьнан барам хIинца хьехош берг хилийта гIерташ а ву иза.\n"[Къилбаседа Кавказан тIеман гонан буьйранчо Юрий] Гетмановс аьлла, ша ТIеман министралле кехат хьажийна, Калиматовн дехарца аьлла. Амма тIаьхьо хиира, Евкуровс Гетмановга телефон а тоьхна къоршаме къамел дина хилар – хьайн доцучу гIуллакхана "юкъагIерташ ву хьо" аьлла. Полигон йоккха мел хуьлу а, иза ян дукха ахча хьажадо, кхетийра Кавказ.Реалиин хьастано.\n"Цхьа а хIума а йийр яц. Уьш туьйранаш ду"\nГIалгIайн юкъаралла карзахъялар бахьана долуш полигон яр хьокъехь Калиматов цхьаьнакхийтира ТIеман министраллан векалшца. Республикан куьйгалхо довзийтира латтаца йоьзна юкъаметтигаш регионехь вуно ира тIеоьцуш хилар. Оццу хенахь, Калиматовс дIахьедира, пачхьалкх а, мехкан суверенитет а ларъян, пачхьалкхан дозанаш лардарна оьшург уггар коьрта хилар.\nIедало шен лаамехь ерриг а йолчу проблемашна юкъара меттигерчу историн эсалшца йоьзнарг хаьржина, кхийолу дуккха а мехала проблемаш а йитина\n"Реликтан хьаннаш хьокхур яц латтанах пайда оьцуш. Ерриг а зIена чIургаш йолу техника дIакхачор ю киралелочу машенашца, некъашна а, ландшафтна а зен дийр дац. ТIеман техника ярташкахула леларца я кхечунца бIегIийла доцург а хир дац", - бохуш вара кхеташонехь дакъалаьцна ТIеман ницкъийн векал Иванов Игорь.\nАрхеологех лаьцна аьлча, полигон хир йолчу территорина тIехь оьшуш болу талламаш дIабахьа дагахь ду Iедалш. Амма историн а, куьлтуран а мехаллаш цигахь хилар тIечIагIдахь а, полигон ца еш юьтур ю бохург дуьйцуш дац.\n"Тамашийна дерг ду, Iедало шен лаамехь ерриг а йолчу проблемашна юкъара меттигерчу историн эсаллашца йоьзнарг хаьржина хилар, кхийолчу дуккха а мехала йолу проблемашна бIаьргаш а хьулбина. Латта кIезиг хиларца доьзна хаттарш, экологи бехъяр, Iалам хIаллак дар, ткъа коьртаниг полигонна гергахь йолчу яртийн дахар, актуалан дуьсур ду (археологин) ахкарш дIадирзича а", - боху археолого Мамилов Руслана.\nЦо дийцарехь, кхочуш янза юьсуш ю архитектуран эсаллийн а, дуккха а кешанийн а проблема, уьш оцу меттиган ландшафтера дIадахьа йиш йоцуш хиларна.\n"Хаамийн агенствоша яздечуьнга хьажча гуш ду, Iалам лардан декхарш полигонан куьйгаллина тIедехкина хирг хилар. БIостаналла: эсаллаш ларйир ю, шайх уьш ларъян езачу наха", – латкъамаш бо Мамиловс.\nЦа теша Iедалша дошдаларх археолог Гадиев Умалат а: "Газеташа яздечуьнга, социалан машанашкахь яздечуьнга хьоьжу со. Цигахь дуккха а яздо, полигон хир йолчу территорина археологин ахчарш дIахьура ду бохуш. Цхьа хIума дийр дац. Уьш туьйранаш ду".\nГадиевна хетарехь, ТIеман министралло "цхьа сом а лур дац, оцу Iалашонна", ткъа республикан бюджетера хьажийна ахча дац иза дан.\nЖурналиста Корнилова Дарьяс шен агIор билгалдоккху хир йолчу полигонна уллехь йолчу яртийн бахархой кхоччуш кхеташ цахилар шайна тIейогIучу катастрофан масштабах.\n"Ерриг а шайн дахаран кеп хийца дезар ду церан. Церан аьтто хир бац хьонка лахьо, ткъа царах дукхаха берш оцу цхьана рицкъах хене бовлуш бу. Даьхни латто йиш хир яц цера, иза дажа оьшуш йолу территори дIалаьцна хир йолун дела. Муха, хIун юуъур ю оцу наха? Цуьнца цхьаьна болх цахиларан тIега ГIалгIайчохь уггар лакхарчерах ду", - дуьйцу журналиста.\nТIеман полигон ян лерина меттиг, ГIалгIайчоь\nСтохка ГIалгIайчоьнах уггар хьалхара регион-банкрот хилира Къилбаседа Кавказан федералан гонехь. Республикан бюджетца долу хьал телхира, Москва юкъагIорта а дезаш. Финансашца доьзна хьал вон хиларна, меттигерчу Iедалша дитира керла футболан стадион ян гIертар а. Мел ахча дайъа дагахь ю ТIеман министралла тIеман полигонна официалан кепара дуьйцуш дац.


Джемал Гейдар: "Оьрсийчоь къаьмнийн набахте ю"\nIеламча, политолог, «Оьрсийчоьнан Исламан комитет» юкъараллан куьйгалхо, Джемал Гейдар кхелхина.\nЕрриг а Оьрсийчоьнна дика вевза Iеламча, «Оьрсийчоьнан Исламан комитет» цIе йолчу юкъараллан куьйгалхо, Кавказан а, бусулба динан эксперт, философ 69 шаре ваьлла Джемал Гейдар кхелхина кIирандийнан буса.\nДжемалца гергарлонехь, доттагIаллехь мел хиллачара социалан зIенашкахула Iорабаьккхина и хаам.\nОьрсийчоьнан Европерчу агΙонан бусулбанийн лидеран гΙовса Мухетдинов Дамира дIахьедина, бусулба нахана Джемалан кхалхар доккха зен ду, хIунда аьлча иза воккха Iилманча-хьехамча вара аьлла.\nСуна дика вевзара Джемал\n«Суна дика вевзара иза, кес-кеста телевизионехь вовшахкхетара тхойшиъ.\nСо цуьнца къовсуш, цуьнан дуьхьалонча хиллехь а, боккха ларам бара сан цуьнгахьа иза хьекъал долуш, кху заманан Оьрсийчуьрчу бусулбанашлахь къегина адам хиларна», аьлла яздина Мухетдинов Дамира.\nМаршо Радионо кес-кеста зIене воккхура Джемал Гейдар Кавказехь хуьлучу хиламийн, бусулбанашлахь лелхачу цакхетамийн хьокъехь. Лаккхарчу хааршца, кхетамца хадабора цо мах.\nКарладоккху политолога тидамехь латтийна уггар гIовгIане тергалдарш\nМасала, дахначу шеран бIаьста «Новая газетано» дIахьедира оппозиционер, политик Немцов Борис вийначара хIоттийна тептар ду, шаьш тоьпаш тоха билгалбаьхначу нехан, аьлла.\nИшта и бакъхилар чIагIдеш, шайн хаамийн къайлахчу хьасташна тIе а тевжаш хаийтира «Нью Таймс» агенталло а.\n«Кавказский узел» агенталло оцу хьокъехь эксперташлахь хаттам дIабаьхьира. Вара царлахь Джемал Гейдар а.\nИ тайпа тептарш Iорадохуш ца хуьлу, элира хIетахь цо.\nТептаршка баххал дукха ца хуьлу мостагIий\n«Ишта тептар цхьана стага шен коьртехь латтош хуьлу. ДIаязбина тептаршка баххал дукха ца хуьлу мостагIий».\nОцу юкъанна билгалдоккху Джемала, Немцов Борис оцу могIрашкахь ву бахаро а тоьшалла до, и тептар цахиларан.\n«Францин журнало Шарли Эбдос Пайхамарна ехкина карикатураш бакъярна вийна Немцов боху верси вай юьхьарлацахь, политик хуьлийла дац цу ду бохучу тептартIехь. ХIунда аьлча, Немцовс цкъа а емал ца дора бусулба дин, кавказхошца дикачу агIор яра цуьнан юкъаметтигаш».\nИшта дара Джемалн дIахьедар.\n5 шо хьалха Нохчийчу Пайхамаран дахарца йоьзна хIумнаш кхачийча, Джемала шеконе диллира уьш баккъал а цуьнан хилла хилар.\n«Британера Нохчийчу еза лоруш безамна лелан хIумнаш еана хилар динехь а, политикехь а маьIне ду, амма дуккха а хеттарш хIуьтту уьш бакъхиларехь.\nОцу хаттарна жоп исламхойн историкашка деха деза», элира Джемала.\nЦо чIагIдарехь, оцу мехалчу хIуманийн шайца цхьаьна тоьшаллин кехаташ хила догIу, ткъа Пайхамаран хилла бохучу хIуманийн бух бац. Баккъал Пайхамаран гIирсаш, бедарш адамашна лело ца магийна, динан институша пайдаоьцуш, шайгахь латтош ю аьлла, тешна вара Джемал Гейдар.\nКIезиг доцу, тоъал политикан бахьана хета Джемална и еза хIумнаш Нохчийчу яр.\nПолитикан аспект ю цу бухахь\n«Бусулбанийн мехаллаш шена чу гулъен меттиг хуьлуш ю Нохчийчоьнах аьлла сурт хIотто санна» хIума ду и аьллера цо.\n2009-чу шарахь нохчийн бакъоларъярхо Эстемирова Наталья йийначул тIаьхьа мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана цуьнах лаьцна аьлла дешнаш критике дехкира Джемал Гейдара.\nМаршо Радиона хIетахь еллачу шен интервьюхь Кадыровс «Эстемирова эхь-бехк, сий доцуш стаг яра» алар этике диллича товш доцург ду элира Джемала.\n«Политикан даржерчу стеган ден къамел дацара иза. Ишта а Эстемирова ерна бехкебечарлахь волчу Кадыровс цуьнах лаьцна сил шога, маьттаза дош алар, нахалахь леларан къепе йохор ду» элира политолога Джемала.\nКху деношкахь ши шо кхечи Соьлж-ГIаларчу Зорбан цIийнехь а, 20-чу школехь а гIаттамхоша хьул а белла, массех некъан полисхо а вуьйш, тIом бина.\nЦхьаболчу тергамчаша Нохчийчохь хилларг Кадыров Рамзана «ша хIоттийна спектакл яра», бехира.\nВукхара Iамерка бехкейора.\nТкъа бусулба динан эксперто, Кавказ таллар шен тергонехь латточу Джемал Гейдарна хетарехь, Соьлж-ГIалахь хиллачу тIеман тIелатарехь Украинан лар яра. И тIом эккхийтарехь Киево мах белча санна лерира цо, Iамеркан бехкхилар аьттехьа а ца дуьтуш.\nОьрсийчоьнан президент Путин Влдаимир халкъе вистхуьлучу дийнахь и тIелатар нисдалар а лаа ца хийтира Джемална.\nКъилбаседа Кавказехь 90-чу шерашкахь иккхинчу конфликтна дуьхьал вара Джемал. Иза тешна вара, и тIом уггар хьалха Кремлна оьшуш хиларна. Цуьнан дешнашца аьлча, кавказхойх уггар луьра мостагIий бан Iалашо тIеэцнера Оьрсийчоьнан Iедало.\nМаршо Радиоца тIаьххаьра хиллачу къамелехь Оьрсийчоьнах, цуьнан коьртехь лаьттачу Iедалх лаьцна Джемал Гейдара аьлла дешнаш юха а хозуьйту оха.\nОьрсийчоь - къаьмнийн набахте ю\nДжемал: «Оьрсийчоьнан хьасташа шаьш дийцарехь, президентан Путинан дIакхайкхийначу пхийтта сацамех цхьаъ бен кхочуш беш бац. ТIаккха, кхин хIун дуьйцур ду ахь оцу хьолехь!? Яц цхьаьннан а Iалашо Оьрсийчохь бусулбанаш ирсе бахийта. И Iалашо цхьаммо а хIоттийна а яц!\nЯ хIинца а, я хьалха а. Бакъ хилла Ленин! Цо Оьрсийчоь къаьмнийн набахте ю аьллера. Ма дарра аьлча, набахте хилла ю и къаьмнашна тоххара а, изза набахте ю тахана а».\nДжемал Гейдаран официалан агIонтIехь болчу хаамашца, шинарийдинахь лаьттах вуллур ву Алма-Атарчу «Кенсай - 2» кешнашкахь.\n«Оьрсийчоьнан Исламан комитетан» куьйгалхочо лоьрийн дарбане сатуьйсуш тIаьххьара денош дIадаьхьна Казахстанехь.


Чу са даийта совдегаршна - цаьргара яккха хIума ца йисина\nГуьржийчура базар, 27ГIу2012.\nНохчийчохь бизнес лело луучу нахана баккхий аьттонаш бан дагахь ду меттигера Iедалш. Къаьстина, бигалгалъяьккхина цу юккъера, кIезга совдегаралла лелош берш. Цкъачунна, царна новкърлонаш еш болу даржхой совцорна тIера долор ду иза.\nТахана, шен бакъонаш йохош ю, даржхоша шегара ахча доьху аьлла, арз дан йиша ю, Нохчийчохь мах лелочу совдегарийн. Оцу гIуллакхан леррина телефон а билгаляьккхина Нохчийчоьнан кхерамазаллин кхеташоно.\nIедалан цIийнехь тIаьххьара хиллачу кхеташонехь, дийцаре дира, совдегарийн гонахь кхолладеллачу хьал. Далош долу масалш а, терахьаш а, да воккхавийра волуш дацара. Нохчийчохь дуккха дика хууш дара, совдегархой махкахь муьлхачу хьолехь бу, амма,\nНохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане цуьнах лаьцна хаам хIинций бен кхаьчначух тера дац. Хьал ма дарра довзуьйтуш терахьаш а далийна Нохчийочьнан прокуратуро. Ишшта, дIадаьллачу цхьан 2012 шарахь, махкахь гучудаьккхина 3 эзар ца кхоччуш, совдегарийн бакъонаш йохаяр. Оцу хьокъехь 600 таллам а бина прокурораш. Ткъа, оцу юккъера, хууш дац бехке волу масс стаг жоьпе уозийна.\nОцу кхеташонехь вистхиллачу Нохчийоьнан прокурора Абдулкадыров Шарпуддис хаам бира, махкахь туьканахь цхьа гIалат, я кхин болу кхачамбацар карийча, цу тIе мухар долуш кехат а тухий, Iедалан белхахоша дIакъовлу аьлла. –Иза цхьанна а агIора догIуш хIума дац,- элира цо.\nХIинцачул тIаьхь, совдегаршна болх беш я царна кехаташ кечдарца новкъарлонаш йина болу куьйгалхой жоьпе уозийна а ца Iаш, уьш юьхь-Iаьржа а хIиттош хIума дийр ду ша аьлла, дIакхайкхира республикан куьйгалхочо. Иза, гарехь чIогIа цецваьлла вара, кхолалделлачу хьолах.\n-Туька а йиллина, цу чохь болх бечу стагера йоккхуш ю массара а хIума: вина де даздечо а, зудчунна коч эца езачо, стуннанна совгIат дала дезачо а. Ткъа, вукхо ма боху, шен цхьа жимма хIума мукъне йитийша. Ишшта, ца кхета мехка куьйгалхо, хIун таделла, кегий совдегаралла лелочу нахана, аьттонаш ца бечу кIошташкахь. Цара ял яларо, кхиора ма ю, и меттигаш, аьлла тидам бира цо.\nНохчийчохь, хIокху цхьана шина шарахь, хаза неха санна чолхе даьлла, кегий туьканаш хIотторца долу гIуллакх. Уьш атта хIиттайойтуш а яц. ХIотто даг деанчуьнгара теттина мах боьху. Соьлжа-гIалахь-м, туька хIотто дагдеънехь, хаа ду, Iедалан белхахошна, къайлахь ял лучуьра вера воцийла.\nМовсар цIе йолчу цхьан стаг, ша мичар ву а ца дуьйцуш, хаам бира Маршо радиога, шен сингаттамах лаьцна. Соьлжа-гIалахь, ша вехачу цIийна хьалхахь, жима ларек хIотто дагадеана хилла иза. Оцу гIуллакхан, 50 эзар сом а делла, иза эца а эцна, шен боккха доьзал кхаба, цхьа жимма кепек яьккхалура яра аьлла дог тешначу цуьнга, 100 эзар дехна болх бан бакъонех.\nИ ахча шегахь доцун дела, цунна дезна и туька юьрта дIа а яхьан, цигахь дIа а къоьвлина, дIахIотто. ГIалахь, хIора дийнахь аьлча санна, езачу машенаш тIехь, мэрера белхахой богIура и туька болх беш ю-яц хьаж. Оцу меттехь дукха хан ялле, гобаьккхина куьзганаш тIе Iаьржа пардо а латийна, кура лоьмарш йолу машен а еана, цу чуьра шина жичму стага дIахоттаяйтина Мовсар вехачу меттигана уллехь, ши туька.\nЕрриге а Оьрсийчохь санна хьал ду тахана Нохчийчохь а. Кхузахь бизнес йолочул, муьлхачу стаган гIоле хета, Iедалан балха ваха. Даржхоша, ахча дукхох доккху таханлерчу заманахь, мел похIма долчу совдегарал. Ткъа, хIинца, шайна дIакхайкхина болу аьттонаш, кхочуш хиларе сатуьйсу Мовсарс а, и санна болчу махлелархоша а.\nСовдегаршна чу садаийта - яккха хIума ца йисна царгахь


Вовшашкара декхарш а дохуш беха нохчий\nБазаршкахь, туьканашкахь дика го бахархойн таронийн тIегIа. Цунна тоьшаллаш до стаммийчу,декхархойн дIаязбинчу тептарша.\nДахарехь зеделла бакъдерг ду, схьахетарехь, йоккха башхалла йоцуш махкара хьал массо кIошташкахь вовшех тера детталуш хилар: белхан меттигийн къоьлла я шорта хиларца а, бахархойн хьашт-дезарш листарехь а, махкахойн таронийн барам хаарехь а…\nДоцца аьлча юкъараллин хьал довза а, нехан таронаш мел ю хаа а башха меттиг ю базар. Цигахь, йохка-эцаран туьшехь, куьзгана чохь санна ган аьтто бу адам мел токхонехь деха.\nАренца йолчу кIошташкахь, цхьа шеко а йоцуш,дукхахдолу адам дIалург юург-мерг а оьцуш хене долуш ду. Цигахьчул эшаме делахь бен воккхаве хьал дац ламанан кIошташкахь а.\nЦу декъехь, тIедиллина хIума оьцучу кIоштех Ножай юрт кIошт хьалхарчех цхьаъ лоручех ю йохкаэцархо Зулпат. Цуьнца нисделла сан хIара къамел.\nЗулпат: «Тхан Нажин-юртан кIошт хьалхарчу меттехь ю-кх лург юургаш эцарехь. Ахь дуьтур доций хиъча бен схьа-м ца ло декхар. Кхаа шарахь,пхеа шарахь шайна тIаьхьабазораш а бу. Мархина хIумнаш кхехьнарш а бу,хьалха хьалха дуьйна а.\nАш кхаьбна марха а хир дац, аш йина Iамал а хир яц,хьашт доцург мА леладе,шайн карадеънарг схьало аьлча а ла-м ца ло. Шайна тIаьхьаваьлча,девне вала волавелча хала схьало цхьаболчара. Сан цхьа декхархо йолу кхо шо а сов ду.\nСхьа ца далало. Шайн гIуллакхаш кхочушдо… Лург оьцурш дукха хилар ас муха кхетадо. Къинхьегаман мах ца хаьа царна. Нехан чот а ца йо цара…Цундела хьедо декхар»\nТIедиллина хIума оьцуш бехаш берш лахбалар метта дебар, церан могIарш стамдалар, хIора шарна а къоьлла яржарца, коьртах яларца дузу махбарх болх-некъ бина лелачу Осмаева Поллас.\nПолла: «Лург оьцурш берш дукха бу гIийланиш, мисканиш алсам болу дела. ЧЧохь даа хIума дойцуш, ур-аттал шекар эца таро йоурш мел дукха бу хаьий хьуна? Къаьсттина Нохчийчохь бу уьш шорта. Деладуьхьа бу-кх».\nЙохка-эцарца доьзал хене боккхурш боцуш, кхечу бахархошлахь а баннне боцу хьесап ду, лург хIума эцар дIа а даьлла, шайн дахар кесталгIа битаме догIур ду аьлла, чIагIо ян хIуьттуш берш.


"Товсолта ломара дIавоьду" юха-юха а... Стенна?\nТIаьххьара карладаккхар Чиллан-бутт 25, 2015\nНохчийчоь --Веданан лаьмнашкахь, 20Чил2015\nОьрсийчохь лаккхара ю чоьхьара миграци. Аьлча а, ярташкара гIаланашка баха а, белхаш бан а дIагулло дукхахболу бахархой. И тайпа сурт чIагIлуш ду Къилбаседа Кавказехь а, ша аьлча, Нохчийчохь а. Бахьанаш? ТIаьхьалонаш?\nИттаннаш шераш ду доза а доцуш баьржинчу оьрсийн мехкашкахь урбанизаци чIагIъеш, яьрташкара нах мегаполисашка дIагулбала боьлла. Иттаннаш эзарнашкахь доьдайна Оьрсийчохь шаьш кхиочу ялтанашца кхобуш хиллачу яртийн, кIотарийн.\nТахана ду изза сурт. Уггаре а кIезиг адам гIаланашка дIагIерта мохк бу боху статисташа Алтай. Уггаре а яртех мукъаевлларш - Генара Малхбале, Сибрех.\nКъилбаседа Кавказан а ду шен кегийчу яртех мукъаяларан бахьанаш. АхбIе шо хьалха хиллачул ах а дац тахана цигарчу яртийн терахь. Массарел дукха урбанизацин хьу йоьллачех лору тергамчаша Нохчийчоь а, Дагестан а.\nНохчийчоьнах шех аьлча, кхузаманан кегийрхошна хезна а йоцуш, доьза яйна махкахь дуккха а дукха кIотарш, эвланаш. Ломахь хьовха, шерачу аренийн кIошташкахь а, цхьайолучех херцарш а ца йисина.\nХIора а замано шен-шен бух буьллуш хилла. Сулаев Мохьмадан «Товсалта ломара дIавоьду» романан цIаро ма-хьеххара, хаттар даима а лаьтта лаьмнаш адамех дассадалар дагах кхетачун коьртехь: хIунда, муха мега дайн кхерчаш шелбалийта, овкъарла берзо?\nУггаре хьалха Соьлж-ГIала, тIаккха Гуьмсе, цул тIаьхьа Устрада-ГIала ю ломара а, шерачу аренашкара а бахархой чуоьцурш.\nСоьлж-ГIалахь беха вайн къамелхой мехкан маьI-маьIIера бу. Цара довзуьйту таханалерчу чоьхьарчу миграцин бахьанаш.\nВахас а, Ризвана а иштта кхетадо Соьлж-ГIала адам доссар.\nВаха: "Жима волуш гIайгIанаш берийнаш хуьлу. Воккха хилча зуда яло еза, я маре яха еза. Дика-воне лела веза. Цу доллучунна а ахча оьшу. Иза даккха меттигаш ярташкахь янне а яц. Цундела гIаланашка баха буьссу кегийнаш, деккъа дIа белхан дуьхьа"\nРизван: "Кегийчарна дан хIума ца карадо ярташкахь. СадаIа-сакъера меттигаш яц. ГIалахь и дерриг а карадо цхьа болх-бахьана нисбелча, цундела охьабовлу ярташкара кегийнаш".\nШа, ша саннарш а ломан юьртара стенна веана ваха Соьлж-ГIала Iисас иштта дийцира.\nIиса: "Хьалха колхозаш, совхозаш яра. ХIинца царех цхьаьннийн долара госхозаш хилла. Болх-некъ бац. Дахаран хьелаш дац. Юьрт басаяьлла кегийчарна. Дукхахдерг оцо ГIаланашка кхачабо кегийнаш. Ткъа баккхийнчийн доьзалшна лаха а деза, уьш балха богIу кхуза".\nХIара Лом-Iела ву. Цунна хетарехь, урбанизацин букъ-агIо а яц башха тайна а.\nЛом-Iела: "Къинхьегамах къаьхкина деха тахана адам, къаьсттина кегийрхой. Къинхьегамехь рицкъа лаха лерина нах кIезиг бу. Ткъа юьртахь яц ур-аттала интернет а. Ткъа иза йоцу дахар тахана бодане ду. ГIалахь мелла а карадо дан хIума. Цундела а буьйлу нах лаьмнашкара охьа, шерачу ярташкара а цундела богIу".\nЮьйцург-м яц Нохчийчоьнан чоьхьара миграци, урбанизаци бен. Ткъа махкахбуьйлу нах, цкъа а юха ца бахка Европе, Iамеркан континенте, Малхбале дIаоьхурш? И тайпа миграци а ю лаккхара. Бахьанаш а ду дийцина ца валлал дукха.\nТкъа шех, уггаре дукха адам тIеоьцучу Соьлж-ГIалин хатI а ду цу адамаша хуьйцуш. Хьалха дуьйна бухахь ваьхначу гIалин вахархочун амаллий, ярташкара тIевеънарггий вац цхьабосса. Иштта хийцало мехкан шахьаран юкъара хатI а. Ткъа гIеллуш, южуш, адамех чардлуш ю нохчийн юьрт-м, цуьнца цхьаьна къоман хатI а...\nНохчий а, урбанизаци а


Вердикт дIакхайкхийна, ткъа жоп ца делла...\n...Тамаше симптом ю, Немцов верах вердикт дIакхайкхо сахьташ а дуьсуш, Путинан пресс-гIоьнчас, кхелал хьалха а иккхина, политик вер кхидIа а толлур ду, сурт дуьззина къасто алссам хан оьшу, алар.\nИза а, и санна долу девнаш а «къаьсттина хала ду листа, зулам кхочушдинарш лехна ца Iаш, иза дайтинарш а беза схьакаро».\n...цкъацкъа шерашка йолу-кх и процесс»\nКхидIа боху цо: «Нийсонан дуьхьа кхето деза, уьш вуно чолхе гIуллакхаш дуйла, президента дуккхаза а дийцина уьш талла хала хиларх лаьцна, амма иза данне а дац зуламхо ца лохуш Iан дохку бохург, цкъацкъа шерашка йолу-кх и процесс».\nОцу юкъанна, миллионаш Iа Москох тIеман кхелерчу бехккъасторхойн вердикте хьоьжуш. Ойла кхоллало хийлачун, лаа дуй-те цIеххьана Песковс девнах дош алар, олий…\nЦхьаммо а ца боху, девне валийна пхи нохчо набахте хьажорца бекхам хилла болу, я Песков Дмитрийс дийриг деса къамел ду.\nДелахь а. Немцов Борисан йоIа а, адвокаташа а дуккха дехна кхеле хьовха, оццу Кремлан дайшка, таллам нийсонан хорша баккхахьара, тапча тохарна Дадаев Заур а, цунна гIодарна цуьнан накъостий ГубашевгIар, Анзор а, Шадид а, Эскарханов Тамерлан а, Бахаев Хьамзат а бехктакхамхойн гура ховшорах нийсо а ца хуьлура, бохуш.\nНемцова Жаннас, адвокаташа, бакъоларъярхоша дукхазза а вехна тоьшалле Немцов Борис вуьйриг 15 миллион сом делла бохуш вуьйцу «Къилбаседане» батальонан буьйранчашлахь лелла Геремеев Руслан. Яздина Кадыровга, кхачавахьара иза кхеле.\nЦул сов, вийначун гергарчара тоххара дожийра зуламан IиндагI шена Кадыров Рамзанна тIе а – цара иза а вуьгу цIий тIехьарчийначийн декъа.\nИ массо а дехарш, бохку бехкаш хазаза, гарехь, ца висина Оьрсийчохь стагга а, … цхьа Кремлан да воцург. Амма вердикт нахала яла сахьташ дуьсуш элира ша аьлларг Путинан цIарх Песковс. Элира дехха, делахь а, ца элира, Немцова Жаннас а, цуьнан адвокаташа а сатуьйсучуьнга хьажча, хIумма а.\n…Оцу юкъанна. 12 бехккъасторхо вара вердикт кечдеш, 26 хаттарна жоп лохуш.\n2015-чу шеран Чиллан-беттан 28-чу дийнан сарахь Москох Москворецкан тIайтIехь тапча йиттина вийра Немцов Борис. Талламо, иза вен ахча а делла, нах арабаьхнарг Мухадинов ву, боху. Иза Интерполо лохуш ву. Ткъа кхелан гурачуьрчу пхеамма шаьш бехке дац, Немцов шаьш ца вийна, чIагIдо.\nДехха лела гIаьтти тахана керла хаттар: мила ву Немцов Борис вейтинарг?\n… Мангал-беттан 29-гIа де. 15 сахьт даьлла. Вердикт тIеийци. Бехккъасторхоша Дадаев Заур бехке ву боху Немцов Борис верна. Боху, «талламо тIечIагIдина Дадаевс кхечу шеца кхеле балийначаьрца, ГубашевгIаьрца – Анзорца, Шадидца, Эскерханов Тамерланца, Бахаев Хьамзатца цхьаьна зулам дина хилар».\nХIинца дуьсу, ведиктна тIе а тевжаш, кхело къастор болу сацам ларбан. Кхета, хенаш алссам тухур ю.\n…Делахь а, дехха латта гIаьтти тахана, «хьан ейтира Политковская», «хьенан лаамца йийра Эстемирова», «мила бехке вара Бесланехь бераш къелхьара цадахарна», «хьенан лаамца низамхоша газ тоьхна, байира Норд-Остехь нах» бохучу хеттаршца тIе хIара керла хаттар а: мила ву оппозиционер-политик Немцов Борис вейтинарг?..


Зина дина, аьлла, зудчунна тоьпаш тоьхна тΙалибаша\nОвхIанистан --22 шо долчу зудчунна Нажибина тоьпаш тоха кечамбеш бу тIалибаш , Парван-кIошт.\nХьовса гулбелла бΙеннаш нах а болуш, Кабулна гена доццуш тΙалибаша тоьпаш тоьхна шаьш оьздангаллах йоьхна лоручу зудчунна. ТΙаьхьо ТΙалибанан куьйгалхоша, ШарΙе а даьккхина теллина шайггара кхел йинчу нехан гΙуллакх. Оцу меттигерчу хьаькама тоьшалла дарехь, бекхам беш вийна зуда ерна бехке лору ши тΙалиб.\nКабулна 100 чаккхарма юьстахарчу Парван-кIоштан Кхимчок юьртахь йина тΙалибаша зудчунна тΙехь и шаьш Делан бекхам лору кхел. Тоьпаш тухуш баьккхина видеогайтам а баржийна.\nХин йистехь, гола хΙоттийна ю къона зуда, цунна маса тоьпаш тухуш, АллахIа зина дарна кхачош долу таΙзар ду шаьш дийриг, боху тΙалибех цхьамма. Цул тΙаьхьа пхи даьндарг йоссайо зудчун коьртах. Тоьпаш тохарцана, баккхийберца, маьхьарий бетта хин йистерчу терхеш тΙехь лаьттачу Кхимчок юьртан бахархоша.\nМассех де даьлла и луьра сурт а хΙоттийна, юьртара тΙалибаш дΙабахана - Парван-кIошт Талибанах мукъаяьккхинчех ларалуш ю ОвхΙанистанехь. Амма хиллачо гойту, Карзай Хьамидан Ιедало хΙитточу эскарийн ханех, герзан духьалонех чекхбийла а, луъучу кхача а тΙалибашна хала доцийла.\nОцо юхьΙаьржа хΙоттийначу Ιедало ша, хIайт-аьлла, лохуш бу, боху, зуламхой. Амма мехкан бахархой боьлу оцу бух боцчу деза къамелех. Царна дагадогΙу дукха хан йоццуш, циггарчу БагΙрам-гΙаларчу НАТО-н авиабазе а баьхкина, тΙом эккхийтинчу тΙалибаша дина доккха зе.\nБакъду, оццул кура а дац Парван-кIоштан дас Cаланги Ιабдул-Басиран до къамел. Цунна гΙолехьа евза тΙалибийн таронаш а, шен куьйга кΙелхьарчу ницкъашка юьззина ца яло дуьхьало а.\nCаланги Ιабдул-Басир: «ТΙаьххьарчу хенахь гучубовла боьлла кхузахь тΙалибаш. Ιедало тΙемаш а болийна царна дуьхьал. Шайна бихкина латтабен кхузара некъаш кест-кеста ницкъаша босту цара. ТΙаьххьара а Ιедало алсамдаьккхина кхузарчу некъаш тΙе хаш хΙиттор а, уьш чΙагΙдар а».\nИштта дийцира Салангис, Парван кIоштан дас, тΙалибаша деношкахь зудчунна тоьпаш тохарх лаьцна а. Цо дийцарехь, тΙалибийн шина баьччана цхьана хеннахь тайна хилла и ткъеха шо долу йоΙ. Хьаькамо бахарехь, шиммо а цхьацца хенашкахь зина лелийна а хилла цуьнца. Юха, ши тΙалиб, зудчо шаьшший а Ιехийнийла хиича, веана шаьш йинчу цу къизачу кхела тΙе, боху Cаланги Ιабдул-Басира.\nБакъду, оцу кепара йина кхел шайна тΙеэццал хьерабевлла бац ТΙалибанан куьйгалхой а. Цара официалехь дацаре дина, шина тΙалибо бина бекхам шайн пурбанца бина бохург. Цул совнаха, Ιедалхочо боху, шена хезна, ТΙалибанан куьйгалло вен а кхачийна, кхел кхочуш йина ШарΙаца йогΙуш йоцчу кепехь зуда йийначу шина а тΙалибна тΙехь.\nCаланги Ιабдул-Басир: ТΙалибаша Ιедалан машен бердах яхча а, иза шаьш дина олу. Амма хΙинца хилларг, царна пайдехьа дац шайна тΙеэца. Зуда ШарΙаца догΙуш йийна йоцийла хаьа царна. Цундела хаамийн гΙирсашкахула гΙара а ца доккху иштаниг.\nОвхΙанистанехь, зина дар бахьане а хΙоттийна, ши зуда - йоΙ а, нана а - ен кхачийра тΙалибаша хΙинцачул бархΙ бутт хьалха ГΙазни-кIоштахь. ТΙулгаш диттина йийра и и шиъ.


Венехь юха а Iотта-баккхам нисбелла овхIанхойн, нохчийн кегирхошна юккъехь. Маршо Радионе кхаьчначу хаамца, кху деношкахь овхIанхойн тобано йиттина 12 шо долчу нохчийн берана. Уьш цунах латаран бахьана билгалдаккха делла дац цкъачунна.\nАмма, хIинцалца схьа цу хиламах долчу хааршца, хетарехь, кIомал юхкуш болчу овхIанхойн а дов даьлла хилла цабевзачу нохчашца, цул тIаьхьа уьш Австрин коьртачу шахьарин Флоридсдорф олучу кIоштахь шаьш дуьххьара тIенисбеллачу гIорасизчу нохчийн къомахчу кхиазхочух летта.\nИ зулам Венехь бехачу нохчийн кегийрхошна хиинчул тIаьхьа уьш социалан машанашкахула а, ватсаппехула а вовшашка костанаш а даржош, овхIанхошна бекхам бан кечамаш беш хилла.\nИ дерриге а баккхийчарна хаар бахьана долуш кхин дIа долу латарш а, тийсадаларш а сацон кадаьлла диаспорин векалийн, полицин ницкъаш а юккъе а озийна. Iоттабаккхам дIабирзинехь а, амма дирзина дац масех шарахь Австрехь схьадогIуш долу нохчийн, овхIанхойн кегирхойн мостагIалла.\nЦу мостагIаллин бахьана талла а, цунах долуш долчу зуламех кегирхой кхето а Iалашонца еарин буса Венехь вовшахкхеттера Австрерчу нохчийн-гIалгIайн кхеташонан векалш а, цу гIаларчу овхIанхойн къомах болу къаной а, ткъа иштта шинна а къомах болу кегирхой а.\nАвстрехь овхIанхошний, нохчашний юккъехь иккхина рогIера дов дерзон арабевллера цу махкара шинна а къомах болу къаной а, юкъараллин жигархой а. Царех цхьаъ ву овхIанхо Iабдул-ГIани, шайн къомахчу нахалахь шуьйра вевзаш а, лоруш а волу жигархо.\nМаршо Радиоца шен къамелехь цо дийцира, зуламаш лелош болу шинна а къомах кегирхой дукхачу хьолехь хьекъална генара а боцуш, я диспоршца а, я маьждигашца а бала а боцуш, къепедарш лелорах дахаран кеп а йина болу нах бу, овхIанхойн а, нохчийн а цIе йожош лелаш болу.\nIабдул-ГIани: „Хьекъал доцу божабераш ду уьш, овхIанхойн а, нохчийн а сий дойъуш лелаш болу. Проблема хIун ю хьуна аьлча, наггахь цара къуьйсуш дерш герзаш а хуьлу, корт бахон молхнаш а хуьлу. Доккхачу декъехь и вовшех леташ болу кегирхой, нохчийнарш белахь а, овхIанхой белахь а, уьш я овхIанхойн а, я нохчийн а диаспоршца зIенаш а йоцуш, я маьждигехь лелаш а боцуш болу нах бу, цундела оха аьлларг а ца до цара“.\nАвстрерчу нохчийн-гIалгIайн Кхеташонан куьйгалхо Мусалатов Шайхи а вара дов дерзн араваьллачех цхьаъ. Ма-дарра дийцича, цунна шен хенахь кегирхой лата вовшахбетталуш буйла хаар бахьана долуш каделира шина къоман кегирхошка рогIера бохам ца баккхийта. Мусалатов Шайхис дуьйцу.\nМусалатов: „Оцу вовшахлатаро йинчу конфликтах хьанна пайда болу, иза хьанна санехь ду бохург къастон дагахь кхайкхинера оха полицера нах а, магистратера Iедалан белхахой а, нохчийн а, овхIанхойн а векалш. Оха бина сацам – шина къомана цхьанна а агIор пайдехь хIума дац иза“.\nЦу юкъана, Маршо Радион информацица, овхIанхоша йиттина волу 12 шо кхаьчна кIант дикчу хьолехь ву, цунна цхьа а дахарна а, могашаллина а кхераме чевнаш ца йина.


ГIажаройчоьне дIалуш ву Беларусехь 25 шарахь ваьхна стаг. ДецIахь иза вен тарло\nКерла хан (Настоящее Время)\nКест-кеста хеза Беларусино мухIажирш махкара арабаьхна олий. 29 шарахь шен лаьтта тIехь ваьхна азербайджанхо Мамедгусейнов Сеймур, беларусхочун паспортах а ваьккхина, шен даймахка дIахьажош ю Минск. Дукха хан йоццуш, шаьш-шайна тIе куьйгаш а даьхьина, Гомелан кIоштахь велла махкара араваккхарна кхеравелла Оьрсийчохь орамаш болу ши стаг.\nГIажарочун Джамшидиянан дахар цкъачунна кхачадалаза ду – чекхдала тарло, нагахь санна Минско иза шен махкара аратасахь. Цунах хиндолчух кхоьру бакъоларъярхой – амма дац дан гIо.\nМаршо Радион Беларусерчу декъо бехха балхийна гIажарочуьнгара бала.\nДжамшидиян МехIрдад Беларусе веана 1993-чу шарахь. Бизнес лелийна цо цигахь хIинццалц. Зуда а ялийна меттигерчу къомах. Доьзал а хенцна цигахь. 2011-чу шарахь ваьлла керста дине.\n2012-чу шарахь ТехIерано тIедожийна Беларусна МехIрдад шен каравала. Цуьнан нана а, ваша ИсмаьIал а вийна ГIажаройчохь. Иза вина бехке.\nМехIрдада ша Беларусехь вара бохам хилча, боху. Тоьшалла даладо аэропортехь чу-аравалар билгалдеш паспорта тIе тоьхначу мухIаршца. Цу тIе, иза бехке ванне а вац боху Беларусе кехат даийтинчу МехIрдадан вашас а, вийначу вукху вешин йоIа а. Кехата тIехь цара яздо, "Баьццара революци" партин декъашхо вара кхелхина ваша, политикан бух болуш дина шайна и зулам.\nГIажаройчоьнна а, Беларусна а ца хилла динчу тоьшаллех тоам.\n..Ткъа дин хийцарна ГIажаройчохь МехIрдадна дендолу таIзар-м ду шеко а йоцуш ирча. 2011-чу шарахь бусалба дин хийцар луьрачу бехктакхаме даьккхина ТехIерано.\nЮьхьанцарчу шерашкахь Беларусехь шен даймахкарчу паспортца ваьхна гIажаро – хенан йохалла регистрацеш а еш. Я цуьнан а, я цуьнан зудчун а Беларусехь долара хIусам яцарна, нахехь мехах баьхна, цундела чуязбала меттиг йоцуш бисина доьзал. 2016-чу шарахь кхачийна МехIрдадан ГIажарийчуьрчу паспортан хан. Ткъа воьдийла дацара цунна Минскерчу ГIажарийчоьнан векалте – цигахь керла проблемаш яра дуьхьалйовла кийчча лаьтташ. Беларусо а ца елла бухахьвиса бакъо.\nКехаташца ледара хьал хиларе терра, официалехь болх бан бакъо цкъа а ца хилла Джамшидиянан – хенера вийлина наха шайна дечу гIуллакхах лучу ахчанца.\nДжамшидиян массийттаза лаьцна. ГIажаройчоьне дIавала. Стохка аьхка лаьцна латтийра иза. Изоляторехь валлочу хенахь инфаркт хилира, элира Маршо Радиога цуьнан зудчо Еленас.\nДеа дийнахь реанимацехь а кхаьбна, юхавалийра иза изоляторе. ХIетахь дуьйна валлаво цигахь, гойтуш вац я берашна а, я зудчунна а, цуьнагрчу хьолах лоций хоуьйту цаьрга адвокато.\nШи кIира хьалха мигрантех жоп лучу милицин декъо аьлла доьзале, МехIрдад кестта ГIажарийчу дIахьажош ву.\n"Тхо гIорасиз ду"\nГажарийчоьно Интерполе велла хилла Джамшидиян. Беларусерчу адвокатийн аьтто баьлла иза зуламхойн тептаршкара дIаваккхийта. Амма ца хийцина шен сацам ГIажаройчоьно.\nСтохка гурахь Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин адамийн бакъонашкахула йолчу Кхеташоно дихкина Беларусна Джамшидиянна депорт ян, хаийтина цунна децIахь чалтачаш дуьхьалбовла тарлуш дуйла.\nAmnesty International а ю Джамшидиянехьа\nЭзар сов наха куьг яздина гIажаро махкахь витар доьхуш дипломатийн хьукмате а, чоьхьарчу гIуллакхийн министралле а яздинчу кехата тIе. Джамшидиян вуьйр ву ТехIерано, ма хьарчаде цуьнан цIий шайна тIе, доьху шайн мехкан Iедале беларусаша.\nАмма шийла ю дечу дехарех юьсу тIаьхьало. "Джамшидиян Мехрдад тхоьга Iалаш ца ванвели, иза араваккха сацамбина, тхан гIора ца тоьи…" – боху Беларусерчу бакъоларъярхоша шаьш деношкахь даржийначу дIахьедарехь.


Марсхьокху-бутт 31, 2017\nБексултанов Муса. Ас собар дийр ду...\nБексултанов Муса. Дийцар. Ас собар дийр ду\n– Зудабераш!– тIох-тIох-тIох! – со неI туоха ца кхуьура:\nЧIагIонаш мел йинера хIоразза а, хIора буса еш, кхана-м, Дала мукълахь, Iуьйрре эца а эцна, булка бепиг дIа-м юьллур ю хьуна ас занятешка вахале, олуш, суо сайна оьгIаз а оьхуш.\nСахилча юха дицлора-кх, юкъарчуIойлин столови чохь, ткъе пхийтта кепеках – дависа, ма хан а хиллера! – цхьа котлет, картолан пюрей, ши цастар бепиг, какаон стакий хьайн дегIах дIа а тоьхна, поп а бухабоккхур бар-кх ас хIинца, аьлла, хиэташ, хьо гIантара хьалагIаьттича.\nКхин синкъерам университетехь а ма бацара – дешарца боху ас, вуьштта, зудабераш -м шортта дарий-ц, Париже подиуме даха кечделча санна, цхьаъ кхечух ешаш а йоцуш, со ца гучуьн ши бIаьрг болийла , аьлча санна, сетташ хьийзаш.\nТхан групперчу ткъе пхиъ стагах, Iаьнан сесси дIаяьлча – факультет филологически яра тхан, – ворхI стаг дIаваьккхира, пхи йоI, ши кIант, цхьа Дела орца тоьлла, со виса а вуьсуш.\nОьрсийн меттан хIора а урокехь, хьехархочо Опришко Анна Семеновнас:\n– Адамов, ты дальше первой сессии учиться не будешь,– «кхаъ» боккхура соьга, соьга санна кхечаьрга а; цуьнан буйнахь оха ши де хьалха язйина диктанташ хуьлура, цIечу шекъанца къарзийна гуш.\nСан-м велча а бехк бацара, лазар хьаьдда а ца Iаш – соьга хьоьжуш жа дара лам чохь, тхан дас Iедална къайлаха лелош болу ялх-ворхI бIе уьстагI, пхеалгIачу классе хьалаваьлча дуьйна схьа хIора а аьхка ас дажош хилла жа, бал а, туьрк а, комар а я цIазам а ца гуш цу ехачу аьхкано.\nХIаъ, жа дара соьга хьоьжуш, мостагI санна, кIелахевшина, Сирратан тIай хилла дуьхьал баьлла и гIазкхийн мотт а болуш.\nОха бархI- исс стага – арифметика тетрадан йиъ агIо йолчу кехата тIехь ткъе пхиъ-ткье иттанна тIера кхузткъе итт, девзткъа а гIалат доккхура диктантана.\nСан уггар а дукха гIалаташ ткъе исс дара, дуьххьара язйинчу диктантана, цул тIаьхьа юха, сесси тIекхочуш, зачетана язйинчу диктантана ялх гIалат бен а доцуш.\n– Хорошо, понял… все, дальше не учусь, – элира ас, айса даима еш хилла забаръян а ца хIуттуш – сан бIаьрса кхоьлинера.\nСо Iадийча санна висира, вела веза я велха веза а ца хууш: кхетам бен, дегI дан а дацара сан оцу мIаьргонна – суна жа тIаьххьара гира цу дийнахь, цул тIаьхьа кхин цкъа а ца ган.\nЖимма юхавоьрзуш аьлча, гIазкхийн меттан мел йолу правила – цкъа тасавалар а доцуш, – ерриш а дагахь дIаюьйцира ас, цара бохучу эха-эханах цхьа а тайпа кхетам а боцуш, диктантана гIалаташ – хьалхачул дукха ца хилахь, кхин кIезга а ца нислуш: суна мотт ца хаьара, гIазкхийн мотт.\nТIаккха, дог а даьттIа, и правилаш дIа а тесина, накъосташа язъечунна тIехьежа хIоьттира со, гIалаташ кхин а алссам а довлуш.\nЮха со киншкаш еша волавелира, романаш, жимчохь дуьйна яздархо хила ойла йолуш хилла волу, цкъа хьалха спортсмен а хилла, – чемпион СССР по вольной борьбе, «Ленинан некъ» газета тIехь «паргIата охьатохарх латар» олура цу спортах.\nАс шина дийнахь мел йоккха а роман чекхйоккхура йоьший, ворхI-бархI бIе агIо йолу – сан цIа ваха йиш яцара, дIа а ваьккхина.\nЦIахь да вара, борз санна Iаш, уьстагIана ка туоха кечъелла борз санна, со лам чу хьалавадо.\nСуна Бальзак тайра чIогIа, айса боьшучех, цунна тIаьххье Мопассан а везалуш, юха – Флобер а, къаьсттина цуьнан «Синхаамаш кхиор» цIе йолу роман.\nБакъдерг аьлча, ишколехь дуьйна со цецваьккхинарг – чIогIалла хилла а ца Iаш, авторан жималла а – «Вайн заманан турпалхо» роман яра, Лермонтов бохучу цу беро язйина йолу, Мэрига сан безам а боьдуш.\nИ роман ас ерриг а – буьйсанашкахь, студенташ дIабийшича, – юкъараIойлин «Красный уголок» олучу комната чохь сайн куьйга юхаязйира, правилех гIуллакх ца хилча, бIаьрсица мукъна а гIазкхийн меттан и дешнаш сайн иэсехь сацо гIерташ.\nЦу дийнахь, зачетана диктант йолаеллачу дийнахь, массо а водуш йолчу хьалхарчу парти тIе, Анна Семеновнина дуьххьала охьахиира со, цо олу хIора а дош схьалаца дагахь, сацо, уьссаза сайн кхетамехь литта, «Во что бы то ни стало» боху ялх дош дагахь а доьшуш, дIаяханчу диктантана шиъ хIоттор бахьана и дешнаш хилла дела – ас царех кхо дош динера, ялх хила дезачохь.\nСуна зачет механически кхайкхийра ши де даьлча, ялх бен гIалат а доцуш.\nИза бакъ а дара, ца тешшала харц а долуш: сан сица маршонан мукъам бийкира цу дийнахь – Хилдехьарчу, ТIерлойн, БIовларчу, Нашхойн лаьмнийн Iодика еш, Iуьнан гIаж дIа а кхоьссина.\nАмма, маржа, цу лаьмнаша, цу жаша, цу Iуьнан гIожо, ас айса-сайца кхехьначу цу цхьалхачу аьхкенаша, со дас жехь валларо а делла хилла хиллера-кх дерриг а суна, я тахханалц диснарг а соьца – со суо сайх тера висар, сайн амалца, ойланца а.\nХастам-кх хьуна сан да, суна да хилла ца Iаш, сан мостагI а, доттагI а хилла!\nСо хIетахь кхийтира, муьлхха а цхьамма дина хIума – шех тешшала лаам а болуш, кхин стаг дIагIоьртича, – хьаьнгга а иштта далур дуйла.\nСо яздан волавелира, спорт карла а яьккхина, ишколехь волуш дуьйна схьа, къуьнан къола санна, айса къайлахь лечкъийнарг гучудоккхуш, сайна безачу яздархошца къовсавала болчу лаамца – толам баккхар ца хилахь, церан могIаре хIотта мукъна а.\nСо нехан романаш тIехь воьлхура, дIайоьдучу нанна тIаьхьа доьлху бер санна, дуьххьара санна уьш кхин цкъа а эшалург цахиларх йолчу гIайгIанна воьлхуш, церан инзаречу говзаллина – ирс шозза хуьлуш ца хиллера, цхьана меттахь цкъа хилла ирс, циггахь кхин шозлагIа – цкъа а!\nСо хийлазза аравоккхура лекцешкара, киншка йоьшуш гучу а волий, цкъа цхьана экзаменехь – история философии – Юрий Казаковца зовкх хьоьгучохь, хьехархочо шиъ а хIоттош.\nЮха кхозлагIчу курсехь, бIаьста, охьатохарх латарехь Республикин чемпион а хIоьттина – газета тIехь дара сан сурт, – лекцина тIаьхьа вуьсуш – чуван мегий? – неI а тоьхна, со чоьхьаваьлча:\n– А кто посмеет вас не пустить, вы же у нас чемпион! – лектора аьлча, цецъяьлла сайга хьаьжначу йоьIан боккха ши бIаьрг лезира-кх сан, пурх ши-кхо сиз хьаьддачу цуьнан логах са а хьаьгаш…\nМи, хьол деза хIума дацар-кх сан, къинтIераялахь суна, хьайца массо а къинтIера йоккхуш, сан лезнарш, безнарш сан, Iодика йоцуш биснарш а сох – хIара дуьне эшо гIаьттинчу суна цхьа хIума ма ца гуора, яздархошца йолу яхь бен, сайн цаьрца болу къовсам а…\nСо ийшира, дуьне сол туола а тулуш, шу а дайра сан шерашкахь – сох гений а ца хилира, Лермонтов а, Китс а я Рембо а санна – шайн шерашца уьш санна, – со царел къанвелира, ткъе итт шарал тIех а волуш.\nАмма ас яз-м йора хIетте а, цкъа мацца а, мацца а бохуш, сайн сих дог ца кхарддал, дош дашах летош, дош делхош, чехош, сибрехула ваьлла лелачу цу бархI-исс шарахь, наха ахча гулочохь, киншкаш бен, кхин ирс а доцуш, уьш ийеш, гулъеш, посылкашца цIа туьйсуш, цаьрца бен синкъерам я воккхавер а ца хаалуш.\n– Нана яла хьан, – олура нанас, со Iай цIавеъча – посылка еъна, аьлла, почте а яхана, даш санна еза яшка а йохьуш, чуеъча, ма вон дог хуьлур-кх сан… воккха маца хир ву-те хьо! – олий.\nСуна сайн гIаланаш дагаоьхура, и библиотекаш а, и туьканаш а, «Книги» аьлла, лакха яздина хилла йолу.\nНовосибирск, маржа, ма гуьйре юлур-кх цигахь, кIайн декхнаш цIарах догуш, цIеран вай даьлча санна, цIеран заза кIайчу декхнех…\nКызылехь, гIала хадош, дезза кирчина Енисей; Барнаул а, хийлаза летта. Хакасин мехаш а шийла…\nЙочана санна, таьIна Рубцовск, юха Новокузнецк а, и мотель а цигахь хилла, милицех летар а сайн, тIаккха цигарчу Iедалх ведда, кхойтта сахьтехь электричкица цаевзачу гIала кхачар а…\nМа дукха дара-кх, дукхе-дукха, ас ийдина и некъаш, дуьне довза, адамаш ган, сайн амал зен хьаьдда, и гIаланаш а сан букъатIехьа, кеманаш а сан, цIерпоштанаш а, даима а соьца хилла киншкаш а, кемана чохь а, лаьттахь а цхьаьна, хьеша цIа чохь а, новкъахь а, ши эзар ца кхочуш ас гулъеш, Iалашйина, гIазкхин салтичо, цIе тосуш, ягийна хилла, сан цIенош бухадохуш, лелхийтина, дохийна, арахула дIасакхийсина догIанехь ешна киншкаш сан, чим бисина йозанаш… деган мукъам а гIийла гIайгIане, сайн аьттачу хIусаме кхаьчча, ягийна Iохку киншкаш а гуш, – хиларо Iехорах, къастарна доьлхучу деган, шен докъа тIехь доьлхуш санна…\nСоьлжа-гIалахь ваха сецначу пхийтта шарахь – ши эзар шо дузале, – кхо хIусам йохийра-кх сан гIазкхиша, Россин пачхьалкхан «доблестни» салтиша…\nМа ца еза-кх суна харцо, тIамо йохьу къизалла а, Iовдалчуьн сонталла санна, хьарамчу рицкъан Iесалла а.\nШерашкахь – бакъду-кх иза! – шолгIа тIом дIабаьлча а и сайн цIа гIенах гуш, кабинет а, кресло а сайн, пен дIалаьцна хилла киншкаш а… со дахарх гIан хеташ – гучу гIенах – дахар, – самаоьккхура-кх, цIа доьхна ца хилла-кх сан, гIан хилла-кх гинарг, моьттуш, ши бIаьрг схьабелларцанна бакъдолчо Iада а веш…\nАбаде ма ца елла Дала стагана, пхийтта шера чохь кхаа цIийнах вала, цхьана цIийнах ца хотталуш а ма воьрзу стаг лаьттара коша… художникана даймохк шен биъ пен ма бу – ша ойлайо меттиг, шен стол, гIант, къолам а шен, цIийнан кор а, цу корах гушдолу сурт даймехкан сибат а долуш.\nСан неIалт массарна а, сан махка цIий Iанийначарна, сан махка харцо йохьуш, со харцонца гIелвинчарна неIалт сан!\nДоьхначу цIенна хьалха йисинчу аххаьрцинчу кухни чохь, къовлуш неI, тIечIагIдеш ков а доцуш, корах киленка а тоьхна – вехь, вер бен, кхин хIумма а хир дуй! – стоьла тIе чIурам хIоттош, со яздан охьахиъча деара-кх сан дегIачу са, ша дерриг а дуьне цу буса сан даг чу схьа, сан доьхна цIа а соьца цу буса, сан киншкаш а, кресло а мокха….\nМа ирс дара-кх, дуьне кхин цалерар, хьо хьуо хьайн дуьне хилар, хьан къолам-кехат хьоьца, шерашкахь байна синтем – дайна кIеза санна, къийлалуш, эхьхеташ, ийзалуш, – меллаша юха цIаберзар а, хьан сица уьйш, дагца товш…\nЯ кIезиг- дукха ас язъечу кху шовзткъа шеран заманахь, айсса сайн дог тедалла говзанча ца хилира-кх сох, сайна хила лиъна, сатийсина, тIом хьебина яздархо: дIахилал, Хьенех, олуш, Толстойна я Фолкнерана улло дIахIотталла, Чеховца забарш а еш, цуьнан «Баьллийн беш» юьйцуш, Бунинца – «Натали» а.\nХIетте а цхьа сатийсам, цхьа къайллаха кхобу ойла, маржа, цхьаъ, цхьаъ мукъна а, цхьа дийцар хилла а: «Во сне ты горько плакал» Казаковн, «Уроки французского» Распутинан, «Снега Килиманджаро» Хэмингуэйн – цаьрца нийсса цхьа дийцар дац-те сан шовзткъа шарахь ас хьекхначу къоламех, боху, сатийсам биснехь хьоьца, оццул йолчу заманахь – шовзткъа шарахь къахьегча а – хьайх тешам хьоьца биснехь, жимма сатийса йиш ю-кх хьан: «Со а хилла-кх», – ала хьайга цкъа, Стокгольме курра дIа а хьаьжна.\nАмма, делахь а, Габриэль Гарсиа Маркеса – Колумбин яздархочо,– ша кхалхале шераш хьалха, Нобелан комитета шен преми номенант вала кхо шо дисича бен ца ло, аьлла, яздинера – яздархочуьн кхузткъе вуьрхIитта шо кхаччалц, дезткъе шо кхаьчча, лауреат велла а хуьлу, олуш.\nАс собар дийр ду – сан кхузткъе кхоъ бен дац, кхин дейтта шо ду сан тIаьхьа…


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Суьдан кхиэл\n370. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ХIокху тхан гIуллакхехь (бусалба динехь) цуьнах доцург юкъадаьккхиначуьнгара - и цо (юкъадаьккхинарг) тIеоьцур долуш дац (къобалдийр долуш дац)» (ал-Бухари: 2697, Муслим: 1718).\nОцу хьадисан кхечу хаамехь аьлла: «Цхьамма тхан гIуллакхца (бусалба динаца) цхьаьна ца догIуш долу муьлхха а цхьа хIума дахь - иза тIеоьцур долуш дац (къобалдийр долуш дац)».\n371. lайшата (Аллахl реза хуьлда цунна) дийцина: «Абу Супьянан хlусамнана йолучу lутбан йоlа Хlиндас, Аллахlан элча (Аллахlера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу чу а яьлла, хаьттира: «Хlай, Аллахlан элча! Абу Супьян бlаьрмециг стаг ву. Суна а, сан берана а хьакъ долучу кепара напкханцакхачо еш вац иза. Цундела, цунна а ца хууш, цуьнан ахчанна тlера схьаэца дезаш нисло сан. И бахьанехь къа хьаьрчий-техьа соьх?». Цо жоп делира: «Цуьнан бахамна тlера схьаэца ахьа – хьайна а, хьайн берашна а (нахана юккъехь лелаш болучу бармца) оьшуш дерг» (ал-Бухари: 2211, Муслим: 1714).


Президент Трамп Дональд а, вице-президент Пенс Майк\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент Трамп Доналд а, вице-президент Пенс Майк а цхьаьнакхетта Вашингтонехь Дечкен-беттан 11-чу дийнахь. Цаьршимма гайтина президенто шен даржехь яккха езаш йолу хан цо йоккхур хилар, дIадаханчу кIиранах Капитолина тIелатар дар бахьана долуш хенал хьалха оцу даржера дIаваккха гIертаран Iаткъам ловш велах а.\nОвалан кабинетехь хилларг дуьххьарлера цаьршина цхьаьнакхетар дара Дечкен-беттан 6-хь Трампан агIончаша, дуьхьалонан акци дIахьуш, Пенс гIантда а волуш, Капитолехь кхеташо хиллачул тIаьхьа. Иза яра Конгрессан шина а чоьно дакъалоцуш йолу хьаржинчу президенто Байден Джос толам баккхарна хьажийна.\nПрезидентан администрацерчу лаккхарчу даржерчу Iедалхочо зорбан гIирсашка бинчу хаамца, Трампа а, Пенса а "дика къамел дира". Iедалхочо билгалдаьккхира Пенс дагахь цахилар, Конституцин 25-чу тIетохарна тIе а тевжаш, Трамп шен декхарш кхочушдан хьакъдоцу президент санна, даржера дIаваккха лаам болчу демократаш бохучунна кIелтаIа.\nТрамп а дагахь вац даржера дIавала, Дечкен-беттан 20-чу кхаччалц презизедентан декхарш кхочуш дан шен бакъо хиларна.\nБолчу хаамца, Пенс вуно огIазвахна вара Трампана, харжамашкахь харцонаш лелорах лаьцна дIахьедарш а дина, шен агIончаш цо Капитолина тIе марш ян карзахбахарна.\nПрезиденто Трампа а, хьул а ца деш, критика йира Пенсана, цунна къонахалла ца тоьъна аьлла, Конституци йохорна харжамаш харц бан. Векалаллийн чоьнан конгресменаш-демократаша Трампана импичмент кхайкхоран шолгIа процесс йоло бух биллира кхубеттан 13-хь, нагахь Пенса а, министрийн кабинето а иза даржера дIа ца ваккхахь я шен лаамехь иза дIа ца валахь аьлла.


Ишо́ре (оьрс. Ищёрская) — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара гӀала. Ишорен юьртан меттиган административан центр (йукъайогӀу Ишоре гӀала, Дальни эвла а, Кречетово кӀотар).\nГӀала лаьтта Теркан-Куман аренахь, Теркан аьрру бердаца, кӀоштан центран Новр-ГӀалин 15 км малхбузехьа, Теркан кӀоштан центран ЧӀулга-Юртан 5 км къилбаседехьа, Алпатун 7 км къилба-малхбузехьа, Нохчийн Республикин Ставрополан мехкаца долчу административан дозан 4 км гена.\nИшорен юьртан меттиган юкъара нах беха меттигаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКречетов кӀотар[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКречетов кӀотар йукъайогӀу Ишорен юьртан меттиган административан юкъан. Лаьтта Ишоре гӀалин къилбаседехьа. Бахархой хьалха хилла йолу «Россия» совхозан белхалой бара. ХӀинца совхоз йоьхна.\nДальни[нисйе бӀаьра | нисйе]\nДальни эвла йукъайогӀу Ишорен юьртан меттиган административан юкъан. Лаьтта Ишоре гӀалин къилбаседехьа.\nКӀотарш лаьттина меттигаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nБаскаковн кӀотар – Ишоре гӀалин къилбаседа агӀора меттиг, хьалха цигахь лаьттина иштта цӀе йолу аьхка а, Ӏай а даьхний кхобу кӀотар.\nЛукъянан кӀотар – Ишоре гӀалин малхбален йисттера меттиг. Хьалха кхузахь хьал долчу гӀазакхийчуьн Лукъянан кӀотар хилла.\nНовомельниковн кӀотар – Ишоре гӀалин къилбаседа агӀора меттиг. Хьалха и кӀотар аьхка а, Ӏай а даьхний кхобуш лелош хилла.\nОрловн кӀотар – Ишоре гӀалин малхбуза агӀора меттиг. Хьалха кхузахь хьал долчу даьхнийлелорхочун Орловн кӀотар хилла.\nСборни кӀотар – Ишоре гӀалин малхбален агӀора меттиг. Хьалха иштта цӀе йолуш кӀотар хилла. Къаноша дийцарехь, кӀотар кхоллаелла керла балийна гӀазакхий гуллалучу ирзухь.\nСтаромельниковн кӀотар – Ишоре гӀалин къилбаседа агӀора меттиг, хьалха цигахь лаьттина иштта цӀе йолу хьал долчу гӀазакхийчуьн кӀотар. Старомельниковн кӀотарна гергахь хьалха хилла Новомельниковн кӀотар.\nХрусталевн кӀотар – Ишоре гӀалин малхбузера меттиг, цигахь лаьттина иштта цӀе йолу хьал долу гӀазакхийн хилла кӀотар.\nХӀирийн кӀотар – Ишоре гӀалин малхбузера меттиг, цигахь лаьттина иштта цӀе йолу хьал долу хӀирийша йиллина кӀотар.\nЧернышевн кӀотар – Ишоре гӀалин къилбаседа агӀора меттиг, цигахь лаьттина аьхка а, Ӏай а даьхний кхобу кӀотар.\nЧикулаевн кӀотар – Ишоре гӀалин къилбаседа агӀора меттиг, хьалха цигахь лаьттина иштта цӀе йолу кӀотар.\nБошмаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКолесниковн бошмаш – Ишоре гӀалин къилбаседехьара меттиг, цигахь иштта цӀе йолу паччахьан инарлан Колесниковн бошмаш лаьттина, бошмашкахь болхбеш хуьлура йалхой а, салтий а.\nКраюшкинан бошмаш – Ишоре гӀалин къилбаседехьара меттиг, цигахь иштта цӀе йолу хьал долчу гӀазакхийчуьн Краюшкинан бошмаш лаьттина.\nЛопатинан бошмаш – Ишоре гӀалин къилбаседехьара меттиг, цигахь иштта цӀе йолу бошмаш лаьттина.\nДешийн хьаннаш – иштта цӀе хилла Теркан аьрру бердан атагӀан чуьра, Ишоре гӀалин къилбехьара хьаннаш. Дешийн хьаннаш олуш хилла, цигахь гӀишлошйарехь лело мегаш йолу дечигаш йохуш хиларна.\nЖима Гола – лаьтта Ишоре гӀалин къилба-малхбузехьа.\nЙоккха Гола – Терко голатухучу меттигера, Ишоре гӀалин къилбехьара хьун.\nСибилиха – хьуьнан массив. ЦӀе схьайаьлла гӀазакхийчун фамилех. Иза хилла чӀогӀа говза таллархо, цуо оцу хьуьнхахь куьйранаш а лоьцуш, талла Ӏамош хилла, тӀаккха духкуш хилла олхазарш.\nСосовн хьун – лаьтта Ишоре гӀалин къилбехьа, Теркан аьрру бердаца.\nХурониха – Ишоре гӀалин къилбан йисташкара хьун.\nБарышниковн барз – йуккъерачу бӀешеран кошан барз, лаьтта Ишоре гӀалин малхбузехьа. Барышников – оьрсийн антропонимин фамили йу. ЦӀе йелла оцу барзан гуонахьара латтан дакъа Барышниковн хилар бахьнехь.\nГородбище барз – Ишоре гӀалин къилбаседа-малхбузера кошан барз болу меттиг.\nГӀалмакхойн барз – кошан барз лаьтта Ишорен къилбаседехьара меттиг. Этноним тюркийн меттанашкара йу: «кхалмыкх» - тӀехьабисинарш.\nЖанжалинан барз – йуккъерачу бӀешеран кошан барз, лаьтта Ишоре гӀалин малхбалехьа. Жанжалин – наггахь бен ца хуьлу оьрсийн фамили.\nЗакутинан барз – Ишоре гӀалин къилбаседа-малхбузера кошан барз болу меттиг.\nКуоканийн барз – Ишоре гӀалин къилбаседа-малхбузера тӀе куоканийн коьллаш йевлла кошан барз болу меттиг.\nМеждуярский барз – йуккъерачу бӀешеран кошан барз, лаьтта Ишоре гӀалин малхбузехьа.\nЧасовницкийн барз – йуккъерачу бӀешеран кошан барз, лаьтта Ишоре гӀалин малхбузехьа.\nБулгаков атагӀа – Ишоре гӀалин къилбаседехьара шера меттиг.\nДешийн атагӀа – иштта цӀе йара Ишоре гӀалин къилба-малхбален агӀора, Теркан аьрру бердан атагӀан. И цӀе йелла кхузахь чӀогӀа дика, хьена латташ долун дела.\nКхазакх кхуйу – Ишоре гӀалин къилбаседехьара меттиг. Гочдича хуьлу «ГӀазакхийн гӀу».\nКхыркхыз кхуйу – иштта цӀе йолу хин хьост долу Ишоре гӀалин къилбаседехьара меттиг. Ма-дарра «ГӀиргӀизойн гӀу».\nМазалкан некъ – Мазалкний, гӀизларний йукъара шоссен некъ, цуо вовшашца уьйр латтайо массо а Теркан хьуьнан йисттехула йолчу эвланашца а, гӀаланашца а (Ишоре, Алпату, Новр-ГӀала, Макан-ГӀала, Савельевски, Гал-ГӀала, Новотерски, Керла Солкушино, Левобережни, Салт-ГӀала, Оьрз-ГӀала, Новощедрински, Шелковски, Гребенски, Старогладовски, Курдюковски, Каргалински, Дубовски, Бороздиновски). Оцу новкъан йу кхин а цхьа цӀе, Мазалк-ГӀизлар некъ, хӀинца а йолуш йолу. Цуьнга нисса боьду цӀерпоштнекъ. Мазалкан некъ дехьа болу тӀайнаш тӀехула Теркан аьтту берда тӀе Ишорехь, Оьрз-ГӀалахь, Гребенскехь.\nНефтекачка – Ишоре гӀалин малхбузехьара меттиг, цигахь лаьтта мехкдаьтта тотту станци.\nИшоре йилларан билгала терахь хууш дац. Дуьххьара хьахийна 1771 шарахь, оцу хенахь кхоьллира Мазалкан гӀазакхийн аса, цунна йукъайахара гӀала. 1772 шарахь Ишорехь хилла Пугачёв Емельян, иза гӀалагӀазкхаша алапа а, даар а деха хьажийра Москоха, амма Мазалкехь постехь Пугачёв лецира (тӀаьхьуо цуьнан аьтту белира хойх вада).\n1926 шеран хьолашкахь Ишоре гӀала йукъайодара Къилбаседа-Кавказан мехкан Теркан гуон Невран кӀоштан Ишорен сельсоветан. 1926 шеран бахархой багарбаран жамӀашца, гӀалахь вехара 4312 стаг, царех оьрсий — 3255.\nГӀалин бахархойн къоман хӀоттам 2002 шеран Йерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца:\nГӀалин бахархойн къоман хӀоттам 2010 шеран Йерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца:\nГӀалахь йу цӀерпоштнекъан станци Ишоре, 2018 шарахь Теркан тӀехула керла тӀай диллина, шираниг дӀа а даьккхина, чекхболу автотрасса Мазалк—ГӀизлар.\n↑ 1 2 3 Закон Чеченской республики № 47-РЗ от 14.07.08 (doc). — Об образовании муниципального образования Наурский район и муниципальных образований, входящих в его состав, установлении их границ и наделении их соответствующим статусом муниципального района и сельского поселения. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 13 апрелехь. Теллина 2012 шеран 11 февралехь.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ишоре&oldid=6808206»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 18 октябрь, 10:39.


Инфоурок › Родной язык ›Презентации›Презентация на тему "Хаттаран предложенеш" (5 класс)\nК1 элп долуш 5 дош язде.\nКх элп долуш 5 дош яхде.\nОьшучохь хаттаран хьаьрк х1оттаде.\nДевзиний хьуна, доттаг1, Даймехкан некъаш\nЛеллий хьо кхаьрца, алахьа, б1аьрг тоха соьцуш\nИ ховха зезагаш санна, колл, ба1 а хеташ;\nДог1анна к1елвисча арахь, ирс кхаьчна векхаш.\nХьо чу хьан вуьтур ву,\nАренца къора тоьхча\nНе1арш хьан йоьллур ю,\nЛаманца де доьхча\nХьошалг1а хьо вахча,\nХьанна т1е вуссур ву\nЭвхьаза хьенан чу\nКог баккха х1уттур ву


Оьрсийчоьно дIавоьху нохчо набахтера аравалийтина Киеван кхело\nКиеван апелляцин кхело набахтера аравалийтина Оьрсийчоьнан федералан кхерамамазаллин сервисан (ФСБ) дехарца лаьцна волу нохчо Бельтоев Ислам. Цунах лаьцна хаам бо "Кавказ.Реалиино", цуьнан адвокатана Симоненко Златина тIе а тевжаш.\nЦо дийцарехь, Бельтоев аравалийтина талламан изоляторера, шен цIахь лаьцна латтор веза аьлла сацам а бина. Хууш ма хиллара, иза Украинехь вехаш ву шен доьзалца.\nБельтоевн адвокаташа чIагIдарехь, Оьрсийчоьнан Iедалша Бельтоев дIавоьхуш ву политикан бахьанашца. Карарчу хенахь ФСБ-но иза лехар бух болуш ду-дац къостош бу талламхой.\nИнтерполе лехаме велла волу 24 шо долу Бельтоев Ислам лецира Укранин дозанхоша Борисполь кеманийн портехь кхушеран Дечкен-баттахь. Иза цига кхаьчнера, Истанбулехь кема а хийцина, Бангкокера Киеве вогIуш.\nХанты-Мансийскан автономан гонехь йолчу Мегион гIалахь вехаш хилла Бельтоев Интерполо лоьхучу нахана юкъатоьхна хилла, Оьрсийчоьнан ФСБ-н дехарца, иза бакъонца йоцучу тIеман тобанан декъашхо хилла аьлла.\n2013-чу шарахь дуьйнна шен доьзалца махкал араваьлла Бельтоев ваьхна Туркойчохь а, Мисарахь а. Цигахь Iамийна цо Iарбийн мотт а, динан Iилма а.


Оьрсийчоь -- Тарраш лестош хелхар деш бу гIалагIазкхий, 22Охан2012\nГIалагIазкхаш Путине яздинчу кехатан чулацам бийцаре бан церан хьалханчаш гулбеллера Баханчу баттахь Краснодаран махкахь йолчу Каневская олучу станицехь, бохуш хаам бо Независимая газето. Цу кхеташоне Кавказера гIалагIазкхий гулбелла ца Iаш баьхкинера Оьрсийчоьнан юккъерчу регионашкара а, Петарбухера а гIалагIазакхийн атаманаш.\nЭххаре а Оьрсийчоьнан президенте хьажийначу кхайкхамашна тIе куьйгаш таIийна 70 гергга гIалагIзкхийн атамано. Иштта Путине яздинчу кехаташна тIехIиттина бу Аштаркхнан а, Донан а, ГIубанан а, Оьрсийчоьнан гIалагIазкхийн бертан а, ткъа иштта махкал арахьарчу гIалагIазкхийн а хьалханчаш.\nАтаманашна хъетарехь, Iедалийн бехкенна Оьрсийчохь кхоллаелла цхьана къман нах беха этникан анклаваш. ГIалагIазкхашна хетарехь, цигахь лелаш ду Iедалийн низамашца догIуш доцу шайн низамаш. И анклаваш ехаш яц Iедалехь лелачу кепашца, цигарчу бахархоша цабашарца пе баьтта Оьрсийчохь тIеэцначу кепашна а, низамашна а, гIиллакхашна а бохуш, чIагIдо гIалагIазкхийн атаманаша.\nМасалла далош гIалагIазкхаша хьехайо ГIалгIайчоь а, Нохчийчоь а. Цигара бахархой «ломан низамца» бехаш бу бохуш, дуьйцу цара.\nЦундела цара доьху Къилбан а, Къилбаседа Кавказан а федералан гонаш кхолларан чулацам хийцар. ГIалагIазкхийн жигархошна хетарехь, Къилбаседа Кавказан федералан гонна юкъабогIуш болу Ситавропол-мохк эшахь а аьлла латтош йолу резерван зона ю, цамгар кхетна йолчу лулахойн экономикашна.\nЦул сов, и мохк терроран тIелетарш дан аьттонаш луш йолу меттиг ю цу регионехь жигаралла гойтучу зуламхошна бохуш чIаг1до г1алагIазкхаша.\nАтаманаш дийцарехь, оьрсаша а, гIалагIазкъаша а, кхин болчу а Оьрсийчоьнан къилберчу славянаша цу тайппа дехар тIехь долу кехат хьажийна хилла президенте стохка Охан-беттан 20-чу дийнахь. Амма жоп далар метта кехат тидаме эцна аьлла, президентан администрацера хаам бина шайга бохуш, реза бац цуьнан авторш.\nШаьш Путине яздинчу кехат тIехь гIалагIазкхийн хьалханчаша дегабаамца яздо, шаьш а, оьрсий а юьстах бевлча муха латтор ю президенто а, цуьнан администрацино а Оьрсийчоьнан цхьаалла мехкан къилберчу меттигашкахь бохуш.\n2014-чу шарахь хила езаш йолу Iаьнан Олимпиада а хьехайо цара. Цу Олимпиаданна тIехь Оьрсийчоьнан истори чекхйолуш яц, ткъа Кавказерчу элитийн коррупцин бух тIехь долу тешаме хилар кхачалур ду, 80 процент оьрсийн бахархоша гулдеш долу цига хьежош долу ахчанаш сецча бохуш, яздо гIалагIазкхаша.\nЦу тIехь гIалагIазакхийн хьалханчийн дегабаамаш боьрзуш бац. «Теркан гIалагIазкхийн эскаран» хьашташ кхочуш дан цара Къилбаседа Кавказан федералан гонан территори тIехь 100 эзар гектар латта а доьху, ГIажарийн хIорд чохь чIерий лийца квоташ а йоьху, ГIизлар-гIалара коньяк деш йолу завод а йоьху.\nЦул сов, цу нахана къаьсттина ца товш дерг ду Оьрсийчурча гIаланашкахь бусулба нахана маьждигаш дан бакъо луш хилар. Цу гIуллакхо девнаш доху бахархошна юкъахь, ткъа маьждигаш «наггахь ламазан чоьнаш хилла ца Iаш, кхечу динехь болчу нахе хьагI а, гамо а кхуллу экстремизман баннаш хуьлу бохуш, хаам бо гIалагIазкхийн жигархоша.\nПутине латкъамаш бо гIалагIазкхаша


"Маьттазчу кепехь лела дагахь вац со"\nНохчийн модел, актер Махаев Мохьмад\nПодиумах, кинох, маьрша къастамбан хIораннан а бакъо хиларх дуьйцу модело, актеро Махаев Мохьмада\n2013-чу шарахь Москох дIа а вахана, шоу-бизнес юкъа вахара Махаев Мохьмад.\n"Камерана хьалха дуьххьара со нисвелча, кхийтира со, хIара сайн болх буйла", - дуьйцу кIанта.\nБаккхийчу гайтамашкахь а, масех сериалашкахь а дакъалаьцначул тIаьхьа, Норвеги дехьавелира Мохьмад, Европа караерзо.\n"Кавказ.Реалии" порталан корреспондентца хиллачу интервьюхь Махаевс дийцира, хIунда ца лиира шена хадархочун болхбан, муха кхийтира ша кино а, подиум а шена оьшург хиларх.\n- Мохьмад, дийцахьа хьо Москох кхачарх а, дуьххьара стенна тIера доладелира шоу-бизнесехь хьан дахар?\n- Со Москох дIавахара 2013-чу шарахь, юхьанца хадархойн агенталлехь вара со, дуккха а сан махкахой а санна. Юха цигара балхара дIа а ваьлла, супермаркетан администратор хIоьттира со. Цигахь а дукха вах ца велира со – "Классикан костюман пхьалгIа" аьллачу шоу-руман куьйгалле кхечира со.\nМодел Махаев Мохьмад\nБелхан къоьлла а ца ловшшехь, адамашца юкъаметтигаш а дика нислушшехь, сингаттамехь хуьлура со даим а.\nСуна езарг маршо яра. Айса зовкх хьоьгу долу, сайна томехь болх лоьхура ас. Сайн къона шераш цхьана стагна вецаш дIадахьа деза аьлла, ойла йича, садукълора сан. Дийнахь а, буса а ишта ваца а вецаш, къена къанвелча декъаза пенси хир дар-кх хене вала бохуш, къахьегар – цхьаьннан лоллахь валлар санна хета суна. Суна ца лаьара ишта ваха, я сайна хIун лаьа хууш а вацара со.\n- Эххара а муха кхечира хьо кино?\n- Кино чохь дакъалаца кхойкхуш ларамза информаци гира суна цхьана дийнахь интернтечохь.\nЦу юкъа вахара со, хIун ду хьажархьама. ХIетахь 12 сахьтехь болх бича 500 сом лора суна. Хьуна ма хаъара, Москох Iен а, ваха а и кIезиг ахча ду, цундела хене вуьйлура со. ХIетахь безам бахара сан камере.\nОцу процессо Iехийра со, тIаккха кастингашка лела велира со. Iаламат хала дара суна, сайх лаьцна цигахь хIун дийца деза а ца хаьара. Ца кхетара, дахарехь цхьана тIегIане суо кхочур ву я вац а, дипломаш дацара сан, исс класс бен яьккхинарг а яцара...\n- 11 класс мукъна а хIунда ца яьккхира ахь?\n- Суна ца езара школа, массо а берашна а санна. Цхьа таIзар дар-кх суна и школа. Суна тIехь терго латто аьтто бацара сан ден а, ненан а, хIунда аьлча, сан 3 шо кхаьчча, дIасакъаьстинера уьш. Шен гергара нах болчу Казахстане дIаяхара нана, даим а балхахь хуьлура да, кест-кеста кхечу гIаланашка а хьежавора иза. Сайн дененаца а, дейишица а, девешица а хьалакхиина со.\nЦхьана юкъахь Нохчийчохь йохка-эцар лелийра ас, туьканашка кхача-сурсаташ дIасакхоьхьуш. Доларчу хадархойн агенталлехь дийшира ас, 6-чу даржан лицензи а елира суна.\n- Хьан наха муха тIеийцира хьан керла болх?\n- Дуьххьара со модел санна болх бан а волавелла, кинош чохь эпизодашкахь ролаш ловзо ваьлча, бунт айинера цара (воьлу). Цхьа хан ийшира суна, уьш берта балон а, совнах хIума айса лелор доцийла царна дIахаийта а.\nЧухула духучу духарца я маьттазчу кепашкахь лела дагахь вац со. Модан цIийнехь ца хоьтту, хьо мича къомах, динах ву, церан бала бац хьан ламасташца а, гIиллакъашца а. Цара бедарш юхку. Хьо кхойкху, ткъа ахь жоп ло хьайн хеттачу кепехь. Лаахь а, ца лаахь а бохуш, бертаза хIуммаъ а ца дойту хьоьга. Со кхиийначу гIиллакхийн гурашкахь доцург тIе ца лоцу ас.\nМассо а хIуманца гармони хила еза - хьайца а, хьайн динца а, синбахамаллица а, балхаца а. ТIаккха там хуьлу хьуна айхьа лелочух, ирсе а хуьлу хьо тIаккха.\n- Хьуна ма хаъара, массо а реза хир вац ахь хаьржинчу некъана…\n- ХIора стаг Iоттало критикех. Даим а цхьаъ волу, хьуна бехкбуьллуш, хьуна тIулг ластош.\nСоциалан машанашкахь гучубуьйлу цу кепара нах, со аьшнаш ван гIерташ, амма ас тергамза буьту уьш. Вуьшта реалехь цхьа а тIевеана вац суна, я "хIе, ахь лелориг суна ца тов" аьлла меттиг а бац.\nХадархочун болх сан даго тIеоьцуш бацара, цундела и дIа а тесна, ас сайна товриг лехна. Нагахь ишта перспектива хьуна товш елахь, хIунда мегаш дац и тIеэца?! Бехьа хьайн болх, вахахьа хьайна ма хетта, амма ма ехьа новкъарло кхечарна.\n- Дуьненахь гоьевллачу муьлхачу брендашца болх бан аьтто хилла хьан?\n- Доккхачу декъанна, CPM-ца. Оьрсийчохь шоза хIоттош, уггар а баккхийчех дуьненаюкъара модан гайтам бу иза.\nMercedes-Benz Fashion Week-но гойтучу модехь а дакъалаьцна ас Москох. Рекламашкахь а хилла со. Кино чохь васт гайтинчул а тIаьхьа веана со подиуме.\nКонкурсехь гайта кечъечу филмашкахь хилла со, масала, Оьрсийчоьнан 1-чу каналехь гойтучу режиссеран Сенцов Сергейн "Гостиница Россия" сериалехь вара со. Шуьйрра со гайтархьама юьззинчу кинохь рол ловзо лаам бу сан.\n- Ахь схьадийцарехь, Москох гIуллакхаш ледара ца хилла хьан. Норвеги дIа хIунда вахара хьо?\n- Малхбузерчу агенталлийн бIаьрг тIехIуттур бац-те бохуш, эрна Оьрсийчохь хан дIаяхийта ца лиира суна. Европан платформе вала лаьа суна. Москохарчу бомодна модан гайтамаш хIиттор – ша гайта таро хилар ду, дуккха пафос ю цигахь, ма дарра аьлча. Модаца цхьанне а бала бац. Самукъадаккха гулбалар ду царна коьртаниг. Ткъа кинох лаьцна массарна а ишта а хууш ду – Оьрсийчохь киноца кризис ю.\nАс дикка ойла йина, суо къона волччуьра Европехь сайга хIун дало хьажа веза со.\nБоккха дагахьбаллам буьссур бара суна, нагахь со кхуза сехьа ца ваьллехь. Сайн кхузахь аьтто ца хилахь а, хIун дер, ас сайн ницкъ мел берг дир-кх аьлла хир ю сан ойла. Со-м кхеташ ву, юьхь хала хьулу, амма со оцу халонех ца кхоьру.\nСайн дахар хийца лаам хиларо а, керлачу Iалашонаша а ницкъ ло суна, дуьхьалонаш эша а еш, кханене ваха. Европехь яккхий таронаш ю.\n- ТIаьххьара кхи цхьа хаттар а ду сан хоьга. Кеп-кепарчу къамелашкахь луш ду и хаттар: цхьа 10 шо даьлча хьо мила хир ву аьлла хета хьуна?\n- Ас цкъа а ца хIиттина хиндолчух планаш. Сайн ма хуьллу лакхене гIертар ву со, кегийчу гIулчашца водахь а.\nКоьртаниг, суна карийна сайн некъ. Самукъадолу сан филмаш чохь ловзуш а, подиуме вуьйлуш а. Оцу дерригенца а ларон хьожур ву со.\nЦкъа хьалха, катоьхна керлачу меттехь дIатарвала везаш ву со, мотт а Iамийна, Европано сайна йоьллучу таронех пайдаэца беза ас. Цул тIаьхьа хуур ду-кх.


Теркйистехь вийначу нохчочун къа шена тIеэцна Швецино\nМангал-бутт 02, 2015\nWelcome to the migration service\nЧиллан-баттахь Нохчийчохь, террорхойшца зIенехь а хилла, талор дан гIерташ вара, аьлла нуьцкъаллийн структурийн белхахоша вийра Швецерчу Iедалша политикан тховкIело а ца луш, цIахьажийна цхьа жимстаг. И гIардаьллачул тIаьхьа шайгара даьллачу гIалатна къера хилла Швецера мигрантийн хьукмат.\nАфанасов Кана цIе йолу ткъе 23 шо кхачанза волу жимчу стага масех шо хьалха Швецехь политикан тховкIело ехна хиллера. Ша цIера араваларан бахьанаш дуьйцуш цо аьллера, шена а, шен доьзална а кхерам бу Нохчийчуьрчу а, Оьрсийчуьрчу а нуьцкъаллийн структурашкара, аьлла. Шаьш тIемалошна гIодеш хиллий техьа боху шеконаш ю цIерачу Iедалийн, цундела шаьш шайна цара цхьа зулам дарх кхоьру, аьллера цо.\nАмма мигрантийн гIуллакхш толлучу хьукмато и дешнаш тоъалла тоьшалла ца леринера, цу кIантана болу кхерам тIечIагIбан. Цундела цунах ца тешначу Швецерчу мигрантийн хьокъехь йолчу хьукмато цуьнан тховкIелонах долчу дехарна негативан жоп деллера. Цул тIаьхьа хье ца луш, Афанасов Кана шен доьзалца нуьцкъаха Оьрсийчу дIахьажийнера, кеманна тIе а ваьккхина. Нохчийчу дIакхаьчна масех бутт баьлчул тIаьхьа Теркйистехь вехаш хилла волу и кIант нуьцкъаллийн структурийн карах вийнера.\nЦIахь цхьанхьа гIишлонаш ечохь балха а хIоьттина, хене вала гIерташ волу Iела-Юьртан вахархо Афанасов чиллан беттан 25-чохь балха тIера дIавигнера, шаьш муьлш ду ца хаийтинчу нуьцкъаллийн структурийн белхахоша, шайн хеттаршна жоьпаш ма делли, цIавохуьйтур ву хьо аьлла.\nХетарехь, цу хьалхарчу дийнахь Соьлжа-гIаларчу дамби тIехь кхаа кIанта эккхийтар дина хиларна, цаьрца декъа хиларш лахар долчух тера дара Кана дIавигаран бахьана, хIунда аьлча цу деношкахь, меттигерачу бахархоша а, адамийн бакъонашларйархоша а чIагIдарехь, дуккха а Теркйистера кегий нах бигнера луьйцуш дIа.\nЧиллан- беттан 27-чохь Афанасов Кани дакъа, Мемориал центро яздарехь, цуьнан гергарчарна схьаделлера, тезет а ма хIоттайе, гIовгIа а ма яккха аьлла кхерам а тоссуш.\nАфанасов Кана, шен къаьхьчу кхоламца, цхьаъ хилла ца Iа, Европерчу Iедалша тховкIело яла бахьана ца го шайна, аьлла Оьрсийчу юха а хьажийна, цигахь я вийна, я тIепаза вайнарг. Австрерчу юкъараллин жигархочунна Исханов Хьусейна хийла девза и саннарг.\nЦо дийцарехь, Iедалхоша депортаци а йина, махкара араваккха шаьш цхьаъ кечвича, иза ка ма доллу юкъараллийна ца хоуьйтуш, къайлаха до, хIунда аьлча, адамийн бакъонашларйархоша а, диаспорин векалша а яккхий дуьхьалонийн акцеш а йой, и мухIажар кIелхьараваккха гIуртуш хиларна.\nЦу кепара Афанасов цIахьажийна йолчу Швейерчу мигрантийн хьукмато хIинца, тIаьхьа делахь а, шен гIалатна мукIарло дина, бохуш дуьйцу Хьусейна.\nИсханов: „Кху Австрера суна хууш дукха бу иштта Iедалша цIа ахьадийна, тIепаза байнарш я хенаш тухуш чубоьхкинарш. Цхьа кIант Москоха кеманийн портехь Ханти-Мансийн ОМОНера милцоша, кеманчуьра лаца а лаьцна, дIавигина, хIинца а каронза, вайна ву. Цхьа кхинарг, араваккха гIертий тхуна хиинчул тIаьхьа, дуьхьалонан акцеш а йина, цунна депорт ца йойтуш, оха кIелхьараваьккхинера, амма масех дийнахь собар а дина, Iедалхоша къайлаха лаца а лаьцна, Оьрсийчу дIахьажийнера. Цул тIаьхьа иза Ростовехь лаца а лаьцна, Нохчийчу дIавигинера, цигахь цунна I2 шо хан а тоьхна“.\nКарарчу хенахь Афанасов Канин доьзал, кхин болу тIемалошца зIенехь хиларна бехке бинчу нехан доьзалш санна, Нохчийчуьра ара а баьхна, кхечу меттигашкахь хене болуш бу. Ткъа шаьш динчух кхетта йолчу Швецин мигрантин хьукмато ша шена полисхошка арз дина, шайгара даьллачу гIалатна къера а хилла.\n„Тхуна вуно боккха Iаткъам а, вас а хилла цу кIантаца хиллачуо. Оха кIоргера таллам а бийр бу, цу кIентан тховкIелонах долу дехар муха теллинера бохучунна“, - элира Швецерчу пачхьалкхан радиога цу хьокъехь мигратийн хьукматан пресс-секретар волчу Бенгтссон Фредрика.\nЦо иштта дIахьедар дира, хIинцачул тIаьхьа Афанасов Канин санна долу тховкIелонах долу дехарш кхечу кепара луьстур долуш ду Швецин Iедалша, аьлла.\nШвецера мигрантийн хьукмат къера ю


Кхаари-де 1 Мангал-бутт 2022\nСтигалкъекъа-бутт 12, 2022\nУкраинехь вийначу Дагестанан вахархочун Ильясов Тамерланан гергарчарна вас хилла цуьнан кхалхарна Iедало кхоччуш тидам ца барна. Стигалкъекъа-беттан 9-хь дезачу денна хIоттийначу трибуни тIера йистхилира юьртахошка вийначун гергара зуда. Юьртан администрацина лен йолаеллачу заманчохь, цуьнан микрофон дIаяйира.\nСтигалкъекъа-бутт 11, 2022\nУкраинерчу тIамтIехь пиар еш схьавогIу хIинца а Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан. Лакхарчу эскаран куьйгалхочунна тактикан хьехарш а деш, боьдучу тIамех дуьйцуш, хIора дийнахь хаамаш зорбане боху цо. Делахь а, гуш ма-хиллара, йа иза хезаш вац, йа кхуьнан хьехарш тергал ца до.


МухIажиршца шийла ю Венгри\nСербехь гулбелла Малхбалера мигранташ, Венгрино шен дозанаш къевлинчул тIаьхьа Хорватин агIор Европерчу кхечу мехкашка кхача гIерта, Хорватехула чекх а бевлла. Кхаарийдийнахь мухIажирех йоьттина 10 автобус яхна Хорватерчу Сид гIалин агIор.\nРейтеро видео яржийна мигранташ, лечкъаш, хьаьжкIийн кхана юккъехула Хорватин агIор дIабоьлхуш. Амма хIинца хорватийн полици ю и нах лоьцуш, сецош. Шен Сербица долу доза чIагIдина Венгрино къохцал-сераца. Будапешто тIеман ницкъаш а тIехь мухIажиршна дуьхьалбахаро ирча сурт кхуллу, дIахьедина адамийн бакъонаш тергонехь кхобучу Амнести Интернешнло.\nТкъа Венгрин премьер-министра аьлла, ша керста Европа Iалашъеш ву бусулба нах чубаржарх. ХIара шо доладелчхьана Европе дIагIоьртинчу Шемарчу, Иракъерчу, ОвхIанистанерчу мигрантийн барам кхаьчна ах миллионе.