Инфоурок › Другое ›Другие методич. материалы›Урок на тему: "Диканиг дар-сийлахь г1уллакх." 7 класс\nДиканиг дар-сийлахь г1уллакх.\n1алашо: Дешархой г1иллакхе –оьзда, иманехь кхетош кхиор .\nВоккханиг лара а,г1ийлачунна г1о дан лаам самабаккхар.\nДиканиг дича дуьненахь а, эхартахь а карориг хиларх кхетор\nКлассехь низам х1оттор.\nМарша дог1ийла шу,лераме хьеший!\nТахана вай цхьаьнаккхетта вай нехан оьздангаллех,г1иллаккхах лаьцна кхин цкъа а дийца.Иштта, шун пурбанца,оха д1адоладо «Диканиг дар-сийлахь г1уллакх» ц1е йолу кхетош- кхиоран сахьт.\nДависа хьан,оьздангалла Дависа хьан, вайн дайн г1иллакх,\nХьо массаьрца х1унда дац те. Хьо массаьрца х1унда дац те,\nЕзачунна мА йорах ю Хьо шеца дерг мА вехаш ву\nМах х1оттийча мел еза ю. Шеца доцург мА миска ву.\n2. Стеган оьздангалла цо ша-шеца лелочу г1иллаккхашна т1ера д1айолало. Цуьнан оьзда хила деза массо х1ума: угар хьалха дог-ойла, духар,г1иллаккхаш.\nНохчийн къоман оьздангаллин коьрта лехам бу-адам ларар. Бераца, воккхачуьнца, хьехархошца, лулахошца, кхечу къаьмнийн векалшца, нийсархошца, вежаршца, йижаршца, къаьсттина деций-ненаций болу ларам буиза.\nЦхьана хьекъалечу стага дийцинарг шуна хазийта лаьа сунна,дийцахьа вайна и дийцар, Азамат.\nХьалха заманахь цхьаммо кхечуьнгара латта эцна хилла. Латта эцначунна дешех юьзна кхаба карийна цу лаьттахь. Кхаба д1аяла вахана хилла иза латта доьхкинчунна. Ткъа вукхо схьа ца эцна иза, ша хьуна латта а, цу т1ехь дерг а, бухахь дерг а-дерриге доьхкина аьлла. Лаьттан керлачу дас ша и кхаба ц1а хьур яц и деши схьаоьцур дац бохуш, шолг1ачо-х1ан-х1а, ша и шен керта хьур яц и деши шен дац бохуш. И шиъ дов къасторхьама кхиэлахочунна т1евахана, ткъа цо цаьршинга хаьттина: «Бераш дуй шун?» Цхьаммо шен йо1 ю аьлла , шолг1ачо шен к1ант ву аьлла. Х1ета йо1, к1ант вовшахтухуш захало дан деза, цул т1аьхьа и деши керла кхоллабеллачу доьзална дита аьлла кхиэлахочо.\n«Нийсо шина вешина юккъехь а хила еза», олу-кх вай. Ма нийсо йина-кх цу хьекъалечо.\n-Мел дика сийлахь г1уллакх дина цо керла кхоллабеллачу доьзална.\nСуна схьахетарехь,цхьа а къам хирдац нохчашна санна бер дукхадезаш.\nД1аяханчу заманахь доьзалхо дуьненчу ваьлча, саг1а даьккхина ца 1аш, говраш хохкуьйтуш а,ловзар деш а хилла. Берана дика а ларам беш а хилла гергарчара, хьешаша:\n-Дала дукха вахавойла!\n-Хьо вехийла Органна чо баллалц!\n-Хьо вехийла цицигана ма1а яллалц!(Бераша шайгара т1етуху)\n(хьанала къахьоьгуш,нийсо езаш,бакъахьра нах)\n.Бер жима долуш дуьйна нанас цунна 1амош хилла массо а диканиг: ц1ена лела, ялтин хама бан, къинхетаме хила.\nБепиган цуьрг охьа мА дожаде,цу т1е ког мА баккха..\nНекъ тобар, синтар дог1ар, т1ай тиллар, диканехь вонехь дика хьовзар деза дуьйцу дешначу наха.\nВайн къоман оьздангаллин коьрта лехам ,вай лакхахь мА аллара,бу адам ларар, оьшучохь цунна г1о дар, дика накъостий хилар.\n«Генарчу йиша-вешел а, дика лулахо тоьла» , олуш кица ду вайн. Иштта дан а ду и. Хьуна т1е дика-вон деача, генара хьан йиша-ваша кхачале хьуна дика накъост хуьлий, г1о деш д1ах1утту дика лулахо.\nХ1инца суна шуна хазийта луур дара Арсанукаев Шайхис язйина «Нагахь хьан г1о оьшуш» ц1е йолу стихотворени.\n1) Нагахь хьан г1о оьшуш\nКханеш ца йохкуш.\nХ1ун хаьа, кхана хьайн\nАьтто а боьхна,\nВуьсий хьо, цунна кхин\nГ1о дан йиш йоцуш.\n2) Довха дош аьлла, цхьаъ\nКхана и дагара далахь\nЯ висахь, т1евахна,\nАла йиш йоцуш.\n3) Зулам дан нагахь ахь\nВарий, сих ца луш, и\nХ1ун хаьа, кхана\nДог дасталур хьан а,\nЯ кхуьур важа а\nНомер материала: ДБ-267567


Дала леррина къобалвинчу Іийсан лено, Якъубан вашас, ЯхІуда Дала тІекхайкхинчу а, Да волчу Далла безачу а, Дала леррина къобалвинчу Іийсас ларбечу а нахе:\nДелан къинхетам а, синпаргІато а, безам а совболийла шуна юкъахь.\nХьоменаш! Вайн массеран а кІелхьардовларх яздан кІорга лаам боллушехь, шуьга, цкъа массо а ханна Дала Шен нахана делла долу дин чІагІдарехьа къийсам латтабе аьлла, яздан дезаш хийтира суна,\nхІунда аьлча шуна уллохь хІилланца нисбелла цхьа Іеса нах. Дукха хенахь дуьйна Делан Йозанашкахь дІаяздина ду, Дала царна кхел йийр ю аьлла. Вайн Делан маьхза долчу диканах лаьцна болу кхаъ харцахьа берзийна цара, шайн маьттаза лелар бакъдархьама. Ткъа цхьаъ бен воцу вайн Хьалдолу а, Веза а Эла, Дала леррина къобалвина Іийса, тІе ца оьцу цара.\nШуна иза хууш делахь а, шуна дагадаийта лаьа суна, Везачу Эло Мисар-махкара Шен халкъ арадаккхар а, амма тІаьхьо халкъана юкъара Шех цатешнарш хІаллакбар а.\nИштта шуна дагадан деза, шайн даржана реза ца хилла а, шайн хІусам дІатесна а долу маликаш, гуттаренна а йолчу ханна буржалш а тоьхна, боданехь латтадо Цо доккхачу къематдийнахь кхел ярхьама.\nДагахь латтаде иштта, и маликаш санна, телхина яра Седам а, Іамор а, царна гонахара гІаланаш а. Маьттаза хІуманаш лелийна йолу а, боьха гІуллакхаш лело лууш йолу а уьш гуттаренна а йогуш йолчу цІеран таІзаран кхелана йитина ю кхечарна масална.\nИштта сатийсаре бевллачу кху наха шайн догІмаш а бехдо, хьаькамаш а ца лору, стигалан сийлаллин бахархой а емалбо.\nМусан докъах лаьцна ша иблисаца къуьйсучу хенахь коьртачу Микаал-малико, Іоттар еш бехке хІума ала а ца даьхьна, иштта аьлла: «Везачу Эло таІзар дойла хьуна».\nАмма кху наха шайна цахуург емалдо. Шайн амалшка хьаьжжина, шаьш, луьра дийнаташ санна, кхета хІуманаш бахьана долуш цара шаьш хІаллакбо.\nКъа ду церан, хІунда аьлча Кхаиман новкъахула боьлхура уьш, БалиІам санна, кхаьънашка марзбелира уьш, Кхорахь санна, гІевттира уьш, ткъа иза санна, хІаллак а хир бу уьш.\nШун бертан пхьорашкахь цу наха шу юьхьІаьржачу хІиттадо. Эхь ца хеташ, шуьца шуьнехь Іаш бу уьш, амма шайн бен бала хир бац церан. Мохо лело, догІа доцу мархаш ю уьш, стом боцу гуьйренан дитташ ду, шаьш лаьттах орамашца схьадахарна шозза делла долу.\nШайн эхьечу гІуллакхийн чопа тІеяьлла йолу хІордан буьрса тулгІенаш ю уьш, кхерста седарчий ду уьш, гуттар а лаьттачу Іаьржачу боданехь меттиг кечйина долу.\nАдаман ворхІалгІачу тІаьхьенах волчу ХІаноха а Делера болу хаам бина царах: «Веза Эла ву Шен дагар ца даллал дукха долчу дезачу маликашца вогІуш\nмассарна а кхел ян а, адамашна юкъара Іеса нах цара дина Іеса гІуллакхаш бахьанехь а, Далла дуьхьал аьлла кІоршаме дешнаш бахьанехь а уьш бехке бан а».\nЦхьана а хІуманна реза а боцуш, шайн вочу лаамашка хьаьжжина а лелаш, хамталлаш еш болу нах бу уьш. Дегала дешнаш ду церан багахь. Шайн аьттонна нахана хьестало уьш.\nАмма аша, хьоменаш, дагахь латтаде вайн Везачу Элан, Дала леррина къобалвинчу Іийсан векалша хир ду аьлларг.\nЦара бехира шуьга, тІаьхьарчу хенахь богІур бу шайн Іесачу лаамашка хьаьжжина лелаш, кхаьрдаш болу нах.\nШу вовшах а къоьстуьйтуш, шайн синойн лаамашна тІаьхьабевлла лела нах бу уьш. Цаьрца Делан Са дац.\nТкъа аша, хьоменаш, шайн уггар дезачу динехь чІагІ а луш, Делан Синан гІоьнца доІанаш а деш,\nДелан безамехь шаьш Іалашде, вайн Везачу Эло, Дала леррина къобалвинчу Іийсас, Шен къинхетамца Дела волчохь хедар доцу дахар даларе а хьоьжуш.\nШеко йолуш болчаьрца къинхетаме хила,\nвуьш, цІергара схьа а бохуш, кІелхьарбаха, ткъа кхечаьрца, лар а луш, къинхетаме хила, амма церан хьарамчу сино сийсазйина бедар ма еза.\nШу охьаэгарх лардан а, цІена а долуш, доккхачу хазахетарца Шен сийлаллина хьалха хІотто а ницкъ бу Делан.\nЦхьаъ бен воцучу а, вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Іийсагахула вай кІелхьардохучу а Далла сий а, паччахьалла а, ницкъ а, олалла а хуьлийла, азалера дуьйна а, хІинца а, абаденналц а. Амин.


Иркутскерчу Марковка кIоштахь Кадыровн куп кхолла Iалашо лаьцначу бизнесхочун Абубакарова Еленина дуьхьал бехктакхаме гIуллакх даьккхина прокуратурано.\nКху шеран аьхкенан юьххьехь Байкалехь, Иркутскан Марковн юьртарчу яхархочо, бинесхочо Абубакарова Еленас шен лаьттатIехь, Кадыров Рамзанан цIарх куп ян лерина ша хилар Iорадоккхуш Интернетехь видеокхайкхам баржийнера.\nИркутскана 10 чакхарма генарчу юьртахь, шен доларчу лаьтта тIехь иттанаш цIенош дан Iалашо лаьцнера совдегаро ша доггах лоручу Кадыровн сий айдархьама.\nНохчийчуьрчу Iедале а ша хаийтина, баркаллаш бехира шена, бохуш дуьйцура Абубакарова Еленас, цунах кхаъ хилла.\nТкъа бацара баккхийбеш оцу кIоштан бахархой-м, уьш цакхетарал совнаха, инзарбаьхнера оцу зудчун лаамо.\nЮрт гулеълла бехкаш дехира цара, шайна мила ву а ца хуучу, вевзаш воцчу, цкъа а гина а воцчу стеган цIе шайн махкахь стенна яржайо бохуш.\nБахархоша сихонца интернет-петици кхоьллина, куьйгаш гулдан буьйлабелира, шаьш резацахилар хоуьйтуш.\nПриангарьян губеранторо Левченко Сергейс ша толлур ду, хIун бакъо ю Абубакарова Еленин Кадыровн куп кхолла аьлла, тидаме эцнера бахархойн дуьхьалонан кехат.\nЦул совнаха аьрзанш дира Марковн бахархоша бизнечхочо шайн бакъонаш ца ларъяро бохуш.\nШега хоттуш хIума а доцуш, шен керт дIаяьхьна цхьамма боху, вукхо кхерамаш тийисира шена, кхолгIачо бизнесхочун цIинда шех леттера боху.\nКху деношкахь юха а керла видеокхайкхам Iорабаьккхина Иркутскерчу совдегаро Абубакарова Еленас. Нохчийчоьнан куьйгалхоче арз до цо хIинца.\nПриангарьерчу Iедалхоша тIеIаткъам бина шена, хьан цIарх куп ян суна дуьхьалонаш еш, боху цо. КадыровгIеран доьзале болчу ларамца ша кхуллучу хIусаман комплексан цIе хийца бохуш, кхерамаш туьйсура шена гонахарчара, дуьйцу совдегаро.\nИркутскерчу прокуроро ГIадужу-беттан 8-чу дийнахь бехктакхаме гIуллакх шена дуьхьал айдарца, карарчу хенахь ша Iедалх лечкъаш лела, бераш, хIусам дIа а тесна, бохуш даредо Абубакаровас.\nЦо дийцарехь, Марковн администрацино юкъараллина хетарг тидаме а эцна, Кадыровн цIарх цIенош дан леринчу меттигера 6 лаьттан куп дIаяьккхина совдегархочун долара.\nГIо доьху бизнесхочо Кадыров Рамзане.\nБахархойн аьрзнаш хьокъехь баьхкина Iедалан белхахой шена декъатIе ца буьтуш, пурстоьпана тIе трактор тохаза елира Абубакарова бохуш, хьалхо хаам бира талламан комитетан пресс гIуллакххоша.\nЦул тIаьхьа бехктакхаме гIуллакх даьккхина оцу зудчунна дуьхьал талламчаша, Iедалан белхахо вен гIортарна аьлла. 10 шаре кхаччалц набахтехь яккха хан йогIу низамашка диллича Абубакарова Еленина.\nIедалан хаамашца, Абубакарова къайлаяьлла, прокуратурано ша кхеле озийча, карарчу хенахь иза лехамашкахь ю.\nТкъа ша дIаязйина, гIаряьккхинчу видеотIехь бизнесхочо, ша кхеташ яц боху, хIун бехк кхийдабо шега прокуратурано.\nМаршо Радион зIе ца тасаелира Иркутскан прокуратурица.\n«Лараме Рамзан Ахматович, лараме Нохчийчоьнан куьйгалхо, даггарчу, хьо лара хьакъволчу пусарца лаам хиллера сан хьан цIарх хIусаман куп кхолла со ехачу юьртахь. ХIинца соьца Иркутскан Iедалша лело харцо эшорехь орцах валахьара хьо, Делан дуьхьа, гIо дахьара ахь суна» боху Абубакарова Еленас.\nБизнесхочо орца доьхучу видеога хьуьйсучара кеп-кепара комментареш юьту бухахь. Шогаллица язйина ю дукхахъерш.\nБерриге а 10 урам бу Кадыров Рамзанан цIарх цхьацца мехкашкахь.\nМасала, Урдунерчу Амманехь урам, ткъа Соьлж-ГIалахь сквер.\nКадыров Ахьмадан цIе лелайо 5 парко, 1 скверо, 2 аллейно, 2 проспекто, 47 урамо, 2 маьждиго.\nИзраилерчу Абу-ГIошахь урам а, маьждиг а ду Кадыров Ахьмадан цIарх.\nЦIонтрахь школа, берийн бошмаш, кадетийн доьшийла, гимнази.\nЦул совнаха, дуккхаъчу Нохчийчуьрчу кIошташкахь хIиттийна хIолламаш ду Кадыров Ахьмадан сийнна.\nКъилбаседа Кавказерчу мехкийн гIаланашкахь 4 шо хьалха масех урам билгалбаьккхира Кадыров воккхачун сийдеш: Налчикехь, ХIинжа-ГIалахь, Магасехь а.\nБилггал къастаза ду. Иркутскехь, Нохчийчоьнна 6000 эзар чакхарма генарчу махкахь кхуьур ю я яц Кадыров Рамзанан цIарх куп?\nТоьар буй-те бизнесхочун Абубакарова Еленин ницкъ меттигера Iедал эшорехь?\nХIун аьлла хир ду Кадыровн жоп?\nХеттарш дуккха а гулло, ойла шор мел ло а… Царна жоьпаш хан-замано лур ду.\nНохчаша шайх леттарш базбар муха хета шуна?


Умаров Жамболат: «…Кадыров Рамзана цхьаьнхьа лаьтта тоьхна герз стенна кхетта когах?»\nТовбеца-бутт 24, 2019\nУмаров Жамболат а, Кадыров Рамзан а\nНохчийчоьнан къоман политикан, арахьарчу зIенийн, зорбан министра Умаров Жамболата «цIена фантази» ю боху, тIемало ву аьлла, лаьцна хиллачу Дасаев Iимранна мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана когах герз тохарх лаьцна яржийна информаци.\nКхеташ дац, Кадыров Рамзана цхьаьнхьа лаьтта тоьхна герз, стенна кхетта когах? Цхьа дико яздархо лаца везаш хиллера, блокбастерийн, бестселлерийн говзанча. Вовшах ца дозало, аьшпаш белахь а, цхьа маьIна долуш хила беза-кх уьш? «Керлачу газетах» дукха хан ю туьйранаш кхуллу хьоста олу, хала хеташ делахь а, гуш ду цуьнан и исбаьхьалла а йовш хилар. Церан [«Керлачу газетан»] оццул дукха шераш дара цхьа керла хIума кхолла, нах тешар берг. Стенна нисло-те тобанашна таIзар дар, тобанаш хIаллакьяр хIоразза а эскарна дукха хан йоццуш гIалин юккъехь хьалайоьттинчу керлачу хIусамехь? Цара и казарма стенна хаьржина хаьий шуна? Цо [полко] Кадыровн цIе лелош хиларна», - цитата ялайо РБК-но.\nШинарийдийнахь «Керлачу газето» материал арахецна, йина кхел а йоцуш, Нохчийчохь таIзарш латтадо, нах хIаллакбо, аьлла. Цо ч1агIдарехь, 2017-гIа шеран юьххьехь Соьлж-ГIаларчу Кадыров Ахьмадан цIарахчу полицин полкан декъа тIехь, бина таллам а, кхайкхийна кхел а йоцуш, 27 стаг вийна, тIемалошца зIенехь ву аьлла.\nВерриг а х1етахь Iедало лаьцнарг 70 стаг хилла, боху газето. Царех цхьаъ, Дасаев Iимран, лоццушехь дIавигина мехкан куьйгалхочун резиденце, Кадыров Рамзана цигахь когах тапча тоьхна цунна, яздо «Керлачу газето».\n«Эццахь Дасаев Iимран Iан ца велира, Кадыров карзахваьккхира цо ша цуьнан дех лаьцна аьллачу дешнашца. Рамзанан катоьхна, тапча яьккхира шена хадечун хаьнтIера, кхийса волавелира, бакъду, лаьтта а ерзийна. Цхьа даьндарг Дасаевн когах кхийтира (даьндарго шен некъ хийцина хила а тарло)», - боху газето.


Оьрсийчоьно "ларамаза" байина туркойн эскархой\nШемарчу Эль-Баб гIалахь авиатохарш деш оьрсийн тIемалоша пайдаэцна Туркойчоьно еллачу билгалонех. Туркойн эскарш оцу меттигехь цу сохьта хила дезаш дацара аьлла, дIахьедина Оьрсийчоьнан президентан пресс-секретара Песков Дмитрийс.\nЕарийдийнахь Шемахь динчу кеман тохарша 3 туркойн эскархо вийна, 2 чевнаш йина. Оьрсийчоьнан тIеман министралло юкъара ца доккху шайн кеманаша туркойн тIемалошна тIе тохарш даран коьрта бахьана, Туркойчоьнан эскаршлахь барт боцуш хилла хиларх. Шайн къайлахчу хьосташна тIе а тевжаш, «Коммерсант» газетано бина и хаам. Шина а инарла штабо хьалххе цхьане билгалъяьхна хилла координаташ, аьлла яздина «Коммерсанто».\nТуркойн эскархой байарх лаьцна Туркойчоьнан вице-премьеро Куртулмаш Нумана «ларамаза» нисъелла инцидент ю и аьлла. Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира ЭрдохIан Реджепца телефонехь хиллачу къамелехь кадамбина байинчарех.


Берлинехь стаг верна кхел ярца доьзна Германино аравоккхуш ву Оьрсийчоьнан векалаллин ши дипломат\nНохчийн мухIажар Хангошвили Зелимха верна Берлинехь велла дIаваллалц набахтехь латто кхел йина Оьрсийчоьнан вахархочунна Красиков Вадимна\nГерманин Iедалша ца оьшу персонаш дIакхайкхийна Берлинерчу Оьрсийчоьнан векалаллин ши белхахо. И шиъ араваккхар бахьана ду нохчийн тIемалойн командир хилла Хангошвили Зелимха верца доьзна кхело бина сацам. Кхело сацам бина, и зулам дина аьлла, Оьрсийчоьнан Iедалша кост а дина.\n"Пачхьалкхо кост а дина, адам дер ду кIоршаме Германин бакъо а, Германин Федеративан Республикан суверенитет а йохор", - дIахьедина Германин арахьарчу гIуллакхийн министро Берлок Анналенас. Оьрсийчоьнан векал тIекхайкхинера министралле – дипломатин маттахь иза вуно реза ца хилар ду тIеоьцучу пачхьалхко, кхузехь Геманино, гойтуш долу.\nБерлинехь даиманенна набахти кхайкхийна Хангошвили Зеламха верна бехкевечу Красиков Вадимна\nКхаарин дийнахь, ГIура-беттан 15-хь, Берлинерчу кхелехь велла дIаваллалц набахтехь латто кхел йина стаг верна Оьрсийчоьнан вахархочунна Красиков Вадимна. Оьрсийчоьно тIецадуьту ша оцу зуламна декъахилар.\nДипломаташ арабаьхначул тIаьхьа Москвано дIехьедина цу тайппа гIулчаш йохур ю шаьш аьлла, амма ца хаийтина билггал шаьш дийрадерг. Ишттачун куьзганан олу жоп луш Iедал ду – шайна диннарг дуьхьал деш.


Суьрташ дахкаран искусство – къоман культурин мехала дакъа\n21 октября, 08:01\n21 августа в 13:47 (2010 г.)\nУмарсултанов Ваха вина 1950 –чу шеран 20-чу августехь Юккъерчу Азехь. Карарчу хенахь Ваха Нохчийн Республикан художникийн Союзан председатель а, Россин художникийн Союзан секретарь а ву. 1982-чу шарахь дуьйна – СССР-н, Россин Федерацин хьакъволу художник. 1970-чу шарахь чекхъяьккхина Пенза гIалара художественни училище. 2010-гIа шо къаьсттина беркате деара Вахин кхоллараллин новкъахь – нохчашлахь дуьххьара Россин Федерацин художественни Академин декъашхо-корреспондент хаьржира.\nЦуьнан белхаш Россехь бевзина ца Iаш, дозанал арахьа а бевза.\nДуккха а ду Вахех лаьцна дийца. ХIокху деношкахь цуьнца цхьаьнакхетар хилира тхан. Хилларш-лелларш, союзан балхах дерг – дийцаре дан кийча карийра иза, ткъа шех лаьцна ала хIумма а дац олий оьзда сацадора къамел. Цуьнан къамелехь хаалора къоначу художникех, кхоллараллин союзан дахарх доглазар.\n2002-чу шарахь дара иза. Дерриг дуьне бохург санна тешна даьллера нохчий герз бен каралаца хууш а бац, зуламашна, талорашна бен хьуьнаре бац бохучух.\nХIора художникан цIа воьдуш, церан белхаш вовшахтоха болийра Вахас, Москварчу Пречистенкехь йолчу Россин художественни академин гайтаман зала чу хIитто дагахь. Берриге а 160 болх бара Россин Федерацин а, кхечу мехкийн а хьовсархойн тидаме билла кечбинарг. ТIемаш лаьттинчу Нохчийн Республикера хIун дохьур ду бохуш санна, цатешамца, цабашарца хьуьйсуш хетара Москвара коллегаш. Амма массо а цецвоккхуш, кIорга маьIна долуш, исбаьхьаллин лехамашна дуьззина жоп луш дара гайтаме диллина хIора сурт Москвара нах а, хьеший а гуонаха хьаьвзира гайтамна. Ала дош хилча, дош дика алало, гайта, дийца хIума хилча палс буьззина гайтало. Ткъа вайн дара дIагайта дуккха а: лаьттина тIемаш, тIамна тIаьхьа йисина цIий Iийдало чевнаш-лараш. Оццу 2002-чу шеран 22-чу майхь Кадыров Ахьмад-Хьаьжас (Дала декъал войла иза) телефон туьйхира Вахе. «Кхана, Дала мукъ лахь, леррина вайн гайтамна сагатдина, Москва дIакхочур ву со, шуна улле дIахотта!».\nБакъдолуш, 23-чу майхь Ахьмад-Хьаьжа Москварчу гайтаме дIакхечира. «Ваха, шу, художникаш, яздархой, Iилманчаш дацахьара тхо а хир дацара» – элира Ахьмад-Хьаьжас.\nЦунна хаьара къоман юьхь – иза оцу къоман культура юйла.\nТахана культура кхиар иза эшарш, иллеш дIаалар бен кхин хIумма а дац моьттурш хуьлу. Эстрада санна кхио езаш кхин жанраш а ю. Масала, нохчийн мукъамехь иллеш доху композиторш безара вайна.\nТахана художникийн долахь хIумма а дац ала мегар ду. Соьлжа-ГIалин Пушкинан урамерчу 6-чу цIа чохь ю яздархойн Союз. Оццу цIа чохь ши чоь ю тхан. Халахеташ делахь а, кхоллараллин болх бан шайн мастерскойш яц художникийн. Алапаш цхьа сурт диллал хуьлу. Доьзал ца кхаба ло тахана художник хиларх. Амма и болх безарний, кхидерг лелон ца хаарний, дIалела.\nВахас шен къамелехь халахетарца элира: «Хьажалахь, тахана ваьшна совгIаташ дезча Дагестане доьлху вай. Ткъа вайн ма бу уггар а тоьлла суьрташ дахка хуу художникаш, тоьлла шаьлтанаш ян хуу пхьераш, скульпторш. Вай церан пусар ца до. Къоначу художникийн пхьалгIаш яц, гайтаман зал яц, вовшахкхета меттиг яц. КIезиг хIумнаш оьшу кхоллараллин стаг ирсен ван».\nТахана 28 художник ву республикан художникийн Союзехь, царех цхьаберш Россехь а, Европехь а бехаш бу. Амма дог-ойла цIахь, шайн къомаца ю церан. Царех кхеташ дика накъост ву Ваха. Россин Федерацин художникийн Союзан декъашхо йолчу Даудова Фатимас элира: «Вахин уггар а хаза гIиллакх хIун ду хаьий хьуна? Цо шена тIаьхьа богIучу къоначеран аьтто бо, уьш шена тIаьхьа ийзабо. Шен дан дика а долуш, юьстах ца Iа». Иштта, Умарсултанов Вахин бала кхачар бахьана долуш 2010-чу шарахь Россин Федерацин художникийн Союзе тIеэцна къона художникаш: Чимаева Асет, Дадакаева Элита, Болатхамов Вахарсолта.\nТIейогIучу заманахь хIун дан лерина, мел ницкъ кхочу художникашна гIо дан аьлла шега хаьттича, Вахас хазахетарца дийцира:\n«Парижехь цхьа меттиг ю дуьненахь а евзаш, шен вайн заманан лехамашца, таронашца художникийн гIала аьлла евзаш. Цигахь болх бан а, шайн корматалла лакхаяккха а сатуьйсуш хуьлу художникаш. Вайх цхьа а кхаьчна вацара цига. Ткъа хIинца, Делан къинхетамца Нохчийн Республикера ши художник – Даудова Фатима, Дадакаева Элита – йохуьйтуш ю цига. Март-апрель баттанашкахь уьш Iемар бу дуьненан юкъарчу пхьалгIахь. Иза вайн боккха кхиам бу. ХIунда аьлча цара зIенаш тосур ю, вайн культура йовзуьйтур ю, дуккха а керланиг а Iамор ду.\nЦул сов, ерриг а Россера 25 стаг бен ца воьду Москвана уллехь йолчу «Репинан дача» олучу пхьалгIахь корматалла лакхаяккха. Цига вохуьйтуш ву къона художник Бугаев Аслан. Цу тIехь гIо динарг Россин Федерацин художникийн Союз ю. Тайп-тайпанчу гайтамашкахь, дакъалацар а ду Iалашонашкахь».\nВаха Нохчийн Республикан художникийн Союзан председатель волу 22 шо хан ю. Дукха хIумнаш тIехIиттира вайн махкана. Оццу шерашкахь кхоллараллина союзана а яьхкира хала хенаш. Дукха а художникийн белхаш доь доцуш хIаллакьхилира. Изза кхоллам хилира Вахин шен дуккха суьртийн а.\nХьахаделлачуьра ала догIу, цуьнан суьртех уггар девзаш дерш ду: «Таргим», «Малхист». Дадин-Юьртахь схьабиллина хIоллам а цуьнан проектаца хIоттийна бара.\n1829-чу шеран 14-чу сентябрехь хIаллакьхиллачу дадиюьртахошна, къаьсттина, шайн сий лардеш, Терка чу кхийссабелла беллачу мехкаршна лерина бу. Нохчийн Республикан Президентан Кадыров Рамзанан дIадолорца бина бара и хIоллам. Вайн Президента дукха лерина тидаме эцна, шена хетарг олуш, кхочушъяйтира и проект. Хьалха заманахь маьждиг лаьттинчу лекхачу гу тIехь бина хIоллам.\nУмарсултановн юбилей а, (60 шо кхачар) художникийн союзан 70 шо кхачар а цхьана шарахь нисделла. Иза кхин а цхьа бахьана ду оцу кхоллараллин Союзан хьашташна тIедерза, уьш тидаме эца. Оцу юбилейшца оха даггара декъалво вевзаш волу художник Умарсултанов Ваха. Даггара лаьа кхоллараллин балхахь а, дахарехь а ирс-аьтто нислойла.


Дечкен-бутт 16, 2022\nКадыров а, Эрдоган Реджеп а\nТIаьххьара хан тIекхаччалц мотталора Нохчийчоьнан куьйгалхо доттагIаллехь ву Туркойчоьнца а, цигарчу хьаькамашца а: бегаш ма баций Кадыров Рамзанан воIа ЭрдогIан Реджепна езаш йолчу кино чохь васталг ловзор. Цу тIе, кест-кеста Нохчийчу лелара, хьеший бой Iедалхоша тIеоьцура туркойн гоьбевлла актераш – оцо а хоьтуьйтура Кадыровн туркошца тоьлла юкъаметтигаш ю аьлла. Ткъа иза дерриг а хилла ша тIехь йоьттина гIала. Таханлера Нохчичоьнан куьйгалхо мел гIертарх а ца оьцу Туркойчоьно тIе, ца лору иза шен къоман баьчча.\nАма цхьа ткъеха шо сов хьалха туркошна товш тема яра Нохчийчоь – дуьнено къобал йина а йоцчу Ичкерин президент Дудаев ЖовхIар вара царна турпалхо. Тахана вац вицвина. Иза дара Кадыров дIадаханчу шеран тIаьххьарчу кIиранашкахь, Эрдоганна кхерамаш тийссал дарвинарг. ОьгIазваха бахьана кхин ду аьлла хеталахь а…\nХIун ду бахьана: Дудаев вазвар я киллерш лецар?\nТуркойчоь террористашна тIекарло ярна бехкеян йолийра Кадыровс дIадханачу шеран ГIуран-беттан 21-чохь. Цунна цатайнарг дара Дудаев вазвеш, Истамулна 90 километр юьстах лаьттачу Коджаели провинцерчу Корфёз гIалахь парк схьаеллар. Социалан машанашкахула шеца ЭрдогIанца "къамеле велира" Кадыров, бохура, юкъаметтигашца "къасталой вала", иза ца дахь, аш диннарг дийр душ а – хIоттор бу хIоллам Туркойчоьно валлалц набахтехь кхаба кхачийначу террористийн лоручу Курдистанан Къинхьегаман партин лидерна Оджалан Iабдуллина.\nЮьйцу парк схьайиллира Нохчийн Республикан хьалхарчу президентан Дудаев ЖовхIаран сий деш 15 шо хьалха. 2021 шеран Зазадоккху-баттахь йолийна иза тоян, юхаденъян, ГIура-баттахь схьайиллира даздаршца хазйина, къагийна парк. Амма Туркойчоьнна иза цхьана гIалин жима барам бен а бацара.\nСтенна аьлла Кадыровс Дудаевх "террорист", туркошна доккха хIума а доцург деста стенна дина? Я бахьана даьлла цунах ЭрдогIане бехкаш баха я бакъдолу бахьана кхин ду: Туркойчохь шерашкахь беха шен оппоненташ, нохчий, байъа хьовсийна нах лецарца?\n2021 шеран ГIадужу-баттахь Туркойчоьнан Халкъан талламийн организацино а (MIT), Истамулан терроризмна духьалоечу урхалло а лецира арахьара чувеъна ялх стаг, уьш политикан, тIеман шпионаш хиларх йолчу шеконца. Къаьстира царех виъ нохчо хилар а, церан Iалашо Туркойчуьрчу нохчийн диаспорера нах байъар а хиллийла.\n"Iабдулхьаким" шех олу, Шемахь тIемаш бина волу нохчо вен дагахь хилла лецнарш. ДIахьедира Iедало. Гарехь, вуьйцург Асадна дуьхьалльттачу батальонан буьйранча Ажиев Руслан ву. Daily Sabah газето бинчу хаамца, лецначех цхьаъ, Расаев Беслан, лелла Америкера журналист Хлебников Пол а, кхиболу юкъаралхой а байъарна дуьненаюкъарчу лехаме велла волчу, Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думин депутатан, Кадыров Рамзанан маьхчин Делимханов Адаман тIедахкаршца киллеран болх дIакхоьхьучу Дукузов Казбека ваийтина. Истамулехь вехачу оппозицин блогера, Нохчийчуьрчу Iедалан критика Халитов Хьасана а чIагIдо, лаьцна латтош волчу Расаев Беслана цхьана наханна ахча луш хилла ша волу меттиг хаийтича, лелла ша вен дагахь.\nХалхара лецарш дина масех кIира даьлча, Лахьан-беттан 2-чохь кхин ши стаг а лецира, царех цхьаъ вара Абдулаев Сайд-Мохьмад. Расаевца цхьаьна иза Туркойчохь Кадыровна резабоцурш лохуш, царех информаци вовшахтухуш лелла, бохура къайлахчу сервисаша.\nТуркойчохь бехачу оппозицин ойланаш йолчу нохчашкахь шеко а яц рогIехь шайн могIарш хIаллакбан киллерш хьийсориг Соьлжа-ГIала хиларх. Туркойчохь дуккхаза а нисделла Кадыровн оппоненташ байъар, царалахь вара 2008 шарахь вийна Эдильсултанов Хьаьжи а, Джанибеков Ислам, Iела (Муса) Асаев –2009 шо, Мусаев Берг-Хьаьжа, Альтемиров Рустам, Амриев Зоврбек –2011 шо, Унлю Медет – 2013 шо, Эдельгириев IабдулвахIид –2015 шо, Исрапилов Руслан – 2016 шо.\nШа Кадыров Туркойчу вахара кеманца Дукузовн а, Делимхановн а "агенташ" лецначу деношкахь. Официалехь аьлларг дара, иза Анталья садаIа вахна, амма тIаьхьо къоман политикан министра Дудаев Ахьмада яржийначу видео чохь цо бохура, ша масех туркойн гIалахь хилла, ца карийна шена цигахь цхьа а Нохчийчуьра "шайтIа", уьш "дIасадевдда". Ткъа нохчийчуьрчу диаспорерчу хьостанаша чIагIдарехь, шен гергарчу стага, Пачхьалкхан Думин депутата Делимхановс хьийсийна киллерш мукъабаха кхаьчна хилла Кадыров Туркойчу, аьтто ца баьлла туркошца барт карон.\nНохчийн бакъволу лидер\nКъилбаседа Кавказца дукха заманаш хьалха дуьйна ю туркойн зIенаш. Кхузахь еха XIX бIешеран Кавказан тIом боьдуш хьижрат дина а, Оьрсийчоьно шайн махкара бохийна а болчу чергазийн тIьахьенаш а, Нохчийчуьрчу шина тIамо махкахбовла декхаребина нохчий а. ТIаьххьарчаралахь, дукха бу маьршачу Ичкеригахьа болу нах, кхеташ ду уьш Кадыровн режимна духьал хилар. 2013 шарахь Сочехь дуьненаюкъара Олимпиада кечъеш Кремло "зачисткаш" еш Къилбаседа Кавказера бевдда бусалбанаш-салафийа а бу царалахь, уьш а хIуьтту дукха хьолехь ичкерихошца цхьаьна Кадыровн поликанна дуьхьал.\nОьрсийчоьно ца лелайо курдийн проблемица йоьзна политика, Хонкара а ца лелайо жигара политика Къилбаседа Кавказехь\nНохчийн мухIажарш шь тIеэцахь а, Туркойчоьнан Iедал ларло ша официалехь цаьргахьа дуйла гайтарх.\nГарехь, цхьа шатайпа джентльменийн барт бу лелаш Москваний, хонкарний юкъахь – шина а агIоно иштачу къайленийн ларам бийр болуш, дозанаш хедор доцуш, аьлла хета.\n"Конфликтийн анализан а, уьш юхаяхаран а центран" директорна Сокирянская Екатеринина.\n"Нагахь санна Оьрсийчоьнна а, Туркойчоьнна а юкъаметтигашкахь ЭрдогIанна а, Путинна а прагматизм юьсийла лаахь, цара латтор ду цхьацца хIуманаш дийна – дехьара а, сехьара а чоьхьара сепаратизм шаьшшинна гуш йоцу кеп хIиттор. Оьрсийчоьно ца лелайо курдийн проблемица йоьзна политика, Хонкара а ца лелайо жигара политика Къилбаседа Кавказехь, цигарчу Нохчийчохь", – боху Сокиряскаяс.\nАла деза, иштта яра Нохчийчохь хьалхара а, шолгIа а тIемаш лаьтташ Туркойчоьно фоициалехь латтийна юкъаметтигаш – нейтралитет. Ткъа Дудаевс догдехира Туркойчоьно нохчийн агIолацарх.\nДудаев ЖовхIар шозза хилира Туркойн Республикехь – 1993 шеран Дечкен-баттахь ша кема а лелош вахара цига, амма офциалехь цуьнца къамел ца дира цхьана а куьйгалхочо. Премьер-министр Демирель Сулиман реа ца хилира иза тIеэца.\nДегабаам бинчу Дудаевс сацамбира шен кеманца дуьнено къобалйина йоцчу, амма Туркойчоьно лоруш йолчу Къилбаседа Кипре кхача. Хонкарарчу диспетчерша некъ ца боьллура цунна. Вахара иза ша Iаашо лаьцначе Туркойчоьнан президента Озал Тургута некъ белла магийтинчул тIаьхьа. Къилбаседа Кипран куьйгалхочо Денкташ Рауфа официалехь цхьаьанкхийтира Ичкерин президентца Дудаевца. Къобалъянза юьсучу шина Республикан куьйгалхоша барт бира вовшийн пачхьалкхаш къобалъян. Амма тIечIагIбанза бисира и барт.\nТургут Озал веллачу тезета вахара Дудаев кхо бутт баьлча, 1993 шеран Охан-баттахь. "Къоман гIуллакхийн партин" куьйгалхочуьнца Тюркеш Алпарсланца цхьанакхетар хилира цуьнан. Оцу ханна къоман а, бусулба дахаран а мехаллашкахьа болчу туркошна турпал вара Дудаев, олура цунах "ШолгIа имам Шемал".\nДудаев кхелхина масех бутт баьлча схьаьйиллира Истамулехь цуьнан цIарах дуьххьара парк. Йиллинарг вара гIалин мэр, тахалераТуркойчоьнан президент ЭрдогIан Реджеп. Лаххара а ши маьждиг ду Туркойчохь Дудаевн цIе лелош – Конья гIалахь ЭрдогIанан Нийсонан а, кхаман а партин лаамца яьккхира и гIулч.\nЕккъа цхьана Истамулехь ю Дудаевн цIе йолу пхи меттиг: паркаш, урамаш, Хонкарахь ю майда, Измирехь, Аданехь, Бурсехь – урамаш, Адапазары, Сакарье, Сивас гIаланашкахь а ю цуьнан паркаш.\nТуркошна бакъволу лидер ву хьалха а санна Дудаев ЖовхIар.\nЭртугруле бахана безам\nТуркойчоьнца йолчу юкъаметтигашкахь Кадыровс а ю шенначул лакхавйлина ирхенаш а, чуэгна Iаннаш а. 2012 шарахь цо, масала, дIахьедира, Нохчийчоьнна кхо исламан хазна делла Туркойчьоно, аьлла– Пайхамара лелийна хIуманаш. Амма тIаьхьо гучуделира и мехаллаш юхалург шега елла стаг вуйла Кадыровна хьалха комаьрша хьаьвзинарг.\nОфициалехь Кадыровн къамелаш лорах ца охьар – иза ю Хонкаран амал\nТуркойчу юхаяьхира мехаллаш кIира даьлча. Ткъа 2015 шарахь туркоша Оьрсийчоьнан тIеман кема чудожийча, Кадыровс иза тешнабехк бу, ша даима а дийр бу Путинан омранаш кхочуш, уьш мел аттачех цахиларш, дIахьедира. Юха дукха хан ялале "дика яьккхина гIулч" ю элира юкъаметтигаш тоеш ЭрдогIана Путине яздинчу кехатна. Аьлча а, Кадыровн туркошца долу гергарло дозу официалехь Кремлна хетачух а, луучух а.\nОфициалехь Кадыровн къамелаш лорах ца охьар – иза ю Хонкаран амал. Масала, 2016 шарахь Кадыровс шозза дIахьедира, Туркойчоьно шега дIабала беза шега цигахь тховкIело йолуш беха нохчий, аьлла. Иттех сов цIе яьккхира ша террористаш бу бохучу нехан, уьш цIехьа хьовсор доьхуш. Оццу шеран Лахьан-баттахь ЭрдогIан Реджепе дехар хьажийра Туркойчохь лаьцна латтош волу нохчийн кхо тIемало дIавоьхуш. Хонкара тидамза дитира дехарш.\nДуккхаза а хилла Кадыров Туркойчохь, амма цкъа а тIе ца эцна иза официалехь пачхьалкхан куьйгалхочо. Дац тIеэцна аьлла дажийна я официалехь я ишта доцуш а цхьа а тоьшалла.\n2017 шарахь Нохийчоьнан экономикан министраллица бертан документаш хIитто еара Туркойчуьра делгаци, коьртехь ЭрдогIанан хьехамча Тюркменоглу Айше а йолуш. Нохчтйчоьнан экономикан митнистралло баржийначу хаамца, шинаденна баьхкина хьеший цхьаьнакхийтира махкарчу бизнесхошца, министраллин векалшца, иштта Кадров Рамзанца. Муха дара жамI, хIун бртан кехаташ хIиттийра – иза хууш дац.\nБакъду, дика хьошаллаш ду кхуьуш Кадыровн туркойн кинон актерашца, цуьнан кIант Адам а хилла гоьяьллачу туркойн "Денвелла Эртугрул" фильман сюжетехь. Делахьа оцу хьошалло села ца баьккхина туркойн Iедалан Кадыровга болу хьажам.\nШен тIемаша йохийна Нохчийчоь меттахIоттийначу, берриг а мохк куьйга кIел латточу куьйгалхочун имидж махкал арахьа а яржо гIерта Кадыров. Ткъа махкахь КадыровгIар базбеш белахь а, дерриг а церан арахь делахь а, пачхьалкхао арахьара лела цIе ишта яц.\nНохчийчоь хьалхара тIом боьдуш, Туркойчоьно официалехь нейтралитет лаьцнехь а, карор вацара нохчашкахьа воцу турко, цаьрца бен тIом бара хIора Туркойчоьнан вахархочун лерехь. ХIинца кхин бу туркойн Нохчийчоьне болу хьажам.\n" TGRT канало хIора Iуьйранна латайора Ичкерин гимн. Туркойчохь вина волу сан да леррина ладогIа охьахуура цуьнга, ша нохчашкахьа хилар а гойтуш. Кассети тIе а тIехь язйинера гимн, лима а ладогIархьама. Дудаев нохчийн къам мукъадаккхархо лорура, тIом а лорура маршонехьа беш. ХIинцалера Нохчийчоьнан куьйгалхо, кIеда аьлча, ца веза тхуна. Цунах туркойн прессехь кест-кеста олу " Кремлан тайниг", - дуьйцу кавказхочо, 1865 шарахь хьижрат динчу адыган тIаьхьенах волчу Озгюр Мехмета.\nШайн кхерамзалла ларъеш?\nМоскваний, Хонкарний юкъахь гIарабаккханза болу барт хила тарлуш делахь а, лелаш го шина агIоно дехьарчу а, сехьарчу а чоьхьарчу сепаратисташна тIекарлонаш цаяр. Амма гуш ду Туркойчоьнан Нохчичуьра бевдда нах Оьрсийчоьне юхахьежаш цахилар – я тIемалой а, я оппозиционераш а.\n"Оьшучунна шен махкахь къайлавала таро ло Туркойчоьно. Нохчийчоьнан Дуьхьалонан бIаьхой а беха Туркойн махкахь. Доьхнарг ду иштта маьрша кхезахь Оьрсийчуьра агенташ а, кадыровхой а лела битар. Кхераме доллушехь, Европера а хьийсабо нохчий Оьрсийчу юха", – элира Кавказ.Реалиина интервью еллачу, шен цIе цайовзийтар дехначу Security Turkey телеграм-каналан модератора.\nТхуна бевзара и бахкийтина болу киллерш, хаьара царна хIун лаьа, хIун дан уьш гIерта\nТелеграм-канал Security Turkey дIаяхначу аьхка кхоьллира нохчийн мухIажарша. Туркойчу Соьлжа-ГIалара кхочучу ницкъхойх информаци яржайо цо, уьш хьанна тIаьхьа баьхкина, мила велхо бюохку толлуш. Туркойчоьнан къайлахчу сервисаша шайн тергонехь а кхобу и канал.\nОцу канало хаийтира Истамулехь вехачу оппозицин блогерна Халитов Хьасанна кIело кечйина хилар. ТIаьхьо, туркойн къайлахчу сервисашна тIе а тевжаш, прессо бакъйира телеграм-каналан информаци.\n"100 процент гаранти кхерамзаллина ялалур яц цхьана пачхьалхе. Тхо тхаьш гIерта ларлуш хила, дIасахьожуш лела, информаци гулйо, дIасакхуссу. Ас баркалла олу и телеграм-канал лелочарна, сайх лаьцна дерг цо довзийтарна. Туркойн къайлахчу сервисашца цуьнан мел юкъарлонаш ду суна ца хаьа, амма цо юина хаам бакъ-м хилира. Тхуна бевзара и бахкийтина болу киллерш, хаьара царна хIун лаьа, хIун дан уьш гIерта. Оцу хьокъехь информаци тхоьга тхайн хьостанашкухала кхечира", - дуьйцу Халитов Хьасана.\nКадыровхоша шайггара йохий-те и гIулчаш?\nТуркойчоьнан прессо шайн махкахь хиллачу лецарех "шпионским скандал" цIе тиллира кадыровхой лецарх, пачхьакхан ницкъаша Кадыровн а, Делимхановн а, кхечийн а цIераш ехира оццу хьокъехь. Ткъа Оьрсийчоьнан президентан пресс-веала хиллачух лаьцна цхьа а информация яц, Кадыров Анталье лецна нах бахьанехь вахна ала шен дац, аьлла дIахьедира.\n"Дуй цигахь гуш Кремлан куьг, сайга хаьттича, суна ца хета ишта, Туркойчу Кадыров ваар цуьнан шен лаамца нисделла. Суна хетарехь, Кремло ца вахийтина иза цига, я цуьнан къайлахчу ницкъаша – шггара вахна, гарехь, регионалан истори ю и ерриг а", – элира "Настоящего времени" телеканалехь "Кавказский узел" интернет-газетан редактора Шведов Георгийс (редакцин билгалдаккхар 0 арахьарчу агентийн статусе даьккхина и газета, амма цуьнан векалш реза бац оцу статусна).\nКадыровна ца тов шена дуьхьал болу нохчий Туркойчохь маьрша бехаш. Амма иза кхета бусалба умматна хьалха исламан дуьненан вераслашкахь верг ша воцийла, ЭрдогIан вуйла. Цуьнца дузу Кадыровн оьгIазъэхар Туркойчуьрчу хьолах лаьцна материалаш язъеш хуьлучу журналиста Пашаев Османа.\nТуркойчоьно нохчийн лидер лору Дудаев ЖовхIар, ткъа Кадыровх лоций олу "нохчашна гIело йийриг"\n"Цкъацца Iоттар еш, цкъацкъа баккъал а олу туркойн лидерах бусалба умматан Халиф. Кадыров шена ма-тов къийсалур ву "нийса доцчу исламца", амма хилалур вац цунах бусалбанийн верас, туркойн хьалханча санна. Халифна гергарло тасар – иза уггаре коьрта Iалашо ю Кадыровна, тIаккха легитиме лара а тарло цуьнгара дарж. Бац цуьнан оцу тIехь кхиамаш, Туркойчоьно юкъ-кара Нохчийчу мел делегацеш хьийсаярх а", - боху Пашаевс.\nТуркойчуьра нохчий хIаллакбарна бехкевеш волу Кадыров парггIат лела бусалба мехкашкахула, Iаьрбийн пачхьалкхашкаула, амма Туркойн Республике лелар бухарчу нохчаша проблеме дерзийна цунна. Иза туркой иччархой сема хьийзарал а совнаха, ду цигара диаспора цунна аттачех яцар.\nКадыровс шен агIор бехкебо оппозицин блогераш "пачхьалкхера арабевлча хьийзабо Нохчийчуьрчу ницкъхойн доьзалш", бохуш. Цуьнан куьйга кIелхьарчу хьакамаша шайн социалан машанашка а ехкина цо ша "хьаштдоцург дуьйцучарна" бекхам бийр бу бохуш кхерамаш туьйсу видео. Оцу къамелца дозу, шеко а йоцуш, цул тIаьхьа махкахь оппозицин логерийн герагра нах лечкъор.\n"Уьш террористаш бу. Терроризмехьа бол шайн доьзахой ца сецалурш жоьпаллехь бу. Цхьаммо а дIа ца яьккхина вайна юкъара чIир", - дIахьедира Кадыровс ша шарахь цкъа лучу пресс-конференцехь.\nОппозицин 1ADAT боламо бечу хаамца, 2021 шеран ГIуран-баттахь 74 стаг лачкъийна Нохчийчохь.\nЦундела тамашена а дац велла 25 шо даьлча а, Оьрсичохь цунах террорист алахь а, Туркойчоьно нохчийн лидер лору Дудаев ЖовхIар, ткъа Кадыровх лоций олу "нохчашна гIело йийриг".


Обновлено 16.01.2019 08:06 Автор: Administrator 16.01.2019 08:04\n2011-чу шарахь Нохчийн Республикин «Хьакъволу хьехархо» а, 2013-чу шарахь Нохчийн Республикин «Халкъан хьехархо» а сийлахь цIерш елира Iабдул-Хьамидана.\nХьехархочун схьавалар Шелан кIоштарчу БелгIатой-Эвлара делахь а, амма дахаран а, белхан а некъаш Шела шахьарахь хила доьгIна хиллера цунна. Шелан кIоштахь хьовха, республикехь а вевза Iабдул-Хьамид шен болх даггара дукхабезаш хиларца а, нохчийн маттаца доьзна мел дерг дика хаарца а. Дешархочунна программин тIегIанехь хаарш делла ца Iаш, «дахаран институтан» Iилма а лучу хьехархойх ву Iабдул-Хьамид. Нохчийн мотт цунна хаар а, цо иза исбаьхьа, хаза буьйцуш хилар а хууш ду иза вевзачарна массарна а. Иштта, цуьнца цхьаьна, цо дешархошца дIахьочу кхетош-кхиоран белхан мах хадийна вера вац. Нохчийн гIиллакхаш, оцу гIиллакхан бехкамаш, барамаш дика хаьа цунна. «Iабдул-Хьамидан хьехамаш хилла ца Iа беркат- цо ден дов ду беркат», – олу цуьнан хьокъехь.\nИсраилов Iабдул-Хьамид вина 1948-чу шарахь ГIиргIизойн Республикехь. 1964-чу шарахь БелгIатойн-Эвлара барх1шеран школа чекх а йоккхий, Гуьмсерчу хьехархойн училище деша воьду иза. 1968-чу шарахь ша дешначу школехь юьхьанцарчу классийн хьехархо хуьлу иза. Цул тIаьхьа Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан университетан филологин факультетан къоман декъехь доьшу. Цигахь дешча БелгIатойн-Эвларчу школехь вовшахтохархо а, лакхарчу классашкахь нохчийн меттан а, литературин а хьехархо хуьлу иза. Шела 1985-чу шарахь вогIу иза. Шелан кIоштан дешаран декъехь ишколийн инспекторан даржехь болх дIаболабо цо.ТIаьххьарчу 30 шарахь коьрта говзанча ву иза Шелан кIоштан дешаран урхаллехь.\nIабдул-Хьамида жигара дакъалоцу республикин «Грозный», «Вайнах» телевиденийн передачашкахь а, юкъараллин дахарехь а. Цунах яздина 2013-чу шарахь «Хьехархо», 2014-чу шарахь «Исламан зIаьнарш» газетийн агIонашкахь. «Исламан зIаьнарш» газетана ша еллачу йоццачу интервьюхь Исраилов Iабдул-Хьамида боху, шена масал хилла ваьхнарг шена Iаьрбийн йоза а, Къуръан а деша Iамийна хилла волу лулахо Сулейманов Султан вара (Дала гечдойла цунна). Кегийрхошна хIун хьекъал лур дара ахь аьллачу хаттарна цо иштта жоп ло: «Делах тешар, дай-наний резадар, Iилма Iамор».\nШа бечу балха тIехь цо пайдаоьцу «Орга», «Вайнах», «Нана» журналех а, «Зама», «Даймохк» «Хьехархо», «Исламан зIаьнарш» газетех а, ткъа иштта «Синмехаллаш», «Даймехкан аьзнаш» телепроектех а. Шелан кIоштарчу ишколашка ша кхаьчча, иза уггар а хьалха нохчийн меттан а, литературин а кабинетийн хьоле хьожу. Къоначу хьехархошна дала хьекъал а, довзийта зеделларг а долчу цо ца кхоайо шен хан а, ницкъ а. Цуьнан доьзалехь ши кIант а, цхьа йоI а ду. Ден лорах йогIуш ю Исраилова Луиза. Нохчийн моттий, литературий дукхаезаш ю иза. Цул сов, ша а ю литературин хьаьрмахь къахьоьгуш. Ишкол дашо мидалца а, университет цIечу дипломаца а чекхъяьккхина цо. Хууш ма-хиллара, ишкол дашочу мидалца чекхъяьккхинарг экономист я юрист хила лууш хуьлу, ткъа цо хаьржинарг шен дас шена марзбина нохчийн меттан хьехархочун болх бу. 2009-чу шарахь «Шеран хьехархо» кIоштан къовсамехь лауреат хилира.2010-чу шарахь нохчийн меттан а, литературин а республикин къовсамехь шолгIа меттиг а яьккхира Луизас.\nКарарчу хенахь Соьлжа-ГIаларчу А.-Хь.Кадыровн цIарахчу Дешаран туьшахь болх беш ю иза.\nЭрна ца дайна Iабдул-Хьамида хьегна къа. Цуьнан шен дешархойн дийнна «ишкол» кхиъна. Цара республикин къовсамашкахь тоьлла меттигаш йоху.\nШен мохк а, халкъ а дукхадезаш стаг ву иза. Соьлжа-ГIалин 200 шо кхачар гергакхочуш, цо элира: «Соьлжа-ГIала вайн масеран а юкъара шахьар ю. Орамаш юьртахь делахь а, къахьегар, дешар кхузахь хуьлу вайн. ТIулга тIехь тIулг ца буьтуш йохийначу гIаланах, дуьне а цецдуьйлуш, хаза гIала йина дIахIоттийна Нохчийн Республикин Куьйгалхочо Кадыров Рамзана. ГIала хазйина «Нохчийчоьнан дог» маьждиго, Исламан университето, Iилманийн академис, дешаран а, культурин а кхерчаша. Вайн массеран а дезде ду эсаран беттан 5-гIа де. Дала тIаьхье беркате йойла вайн!».\nДахаран а, белхан а зеделларг долу Iабдул-Хьамид санна волу хьехархо уллехь нисвалар – боккха бахам бу. Нохчийн кицанехь: «Аьхкенан цхьана дийно Iаьнан дийнна бутт кхобу», – ма-аллара, Халкъан хьехархочунна уллехь нисвеллачу дешархочо а, къоначу хьехархочо а доккху де а ду шеран мехха.


43. Сурат АЗ-ЗУХРУФ\n(Маккахь доьссина‚ дерриге а 89 аят).\nБилгалчу жайних /дуй боу Аса/. وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ\nОха хилийтина цунах Iаьрбийн /маттахь/ Къуръан 2 шу /цуьнан хьукманех/ кхетийта. إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَّعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ\nБаккъалла а, иза (Къуръан) жайнин нанна 3 чохь ду Тхуна гергахь‚ лекханиг а ду /массо а кхечу жайнел/‚ шена чохь хьекъалалла долуш а ду. وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ\nТкъа Оха шух ца кхоьтуьйтуш буьтур бу хьехам 4 , шу тIаламза къам хили аьлла? أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ الذِّكْرَ صَفْحًا أَن كُنتُمْ قَوْمًا مُّسْرِفِينَ\nМел /дукха/ пайхамарш бахийтина Оха хьалхалерачаьргахь 5 ! وَكَمْ أَرْسَلْنَا مِن نَّبِيٍّ فِي الْأَوَّلِينَ\nЦхьа а пайхамар ца веана цаьрга, цара иза сийсазвоккхуш бен. وَمَا يَأْتِيهِم مِّن نَّبِيٍّ إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُون\nОха хIаллакбина царах /хьан къомал/ ницкъаца вуно чIогIа берш – дIадахана хьалхалерачеран масал. فَأَهْلَكْنَا أَشَدَّ مِنْهُم بَطْشًا وَمَضَى مَثَلُ الْأَوَّلِينَ\nАхь /х1ай элча/ цаьрга хаьттича‚ хьан кхоьллина стигалш а‚ латта а аьлла, цара эр ма ду: "Уьш кхоьллина Ша веза волчо‚ Ша хууш волчо (Дала)!" وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ\nИшттаниг ву Иза хилийтина шуна лаьттах /вижа/ мотт‚ Ша хилийтина шуна цу чохь (лаьттахь) некъаш – шу нийсачу новкъахь хир дацара те. الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَجَعَلَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا لَّعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ\nИшттаниг а ву Иза Ша /тIетта/ доуьйтуш стигалара хи (дог1а) барамехь – Оха денбина цуьнца белла болу мохк. Иштта шу /кешнашкара/ арадохур ду /къематдийнахь/. وَالَّذِي نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءٌ بِقَدَرٍ فَأَنشَرْنَا بِهِ بَلْدَةً مَّيْتًا كَذَلِكَ تُخْرَجُونَ\nИшттаниг а ву Иза Ша массо а хIума шиш-шишша 6 кхоьллина‚ Ша хилийтина шуна кеманах а‚ бежнех а шуна тIеховша хIуманаш وَالَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا وَجَعَلَ لَكُم مِّنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعَامِ مَا تَرْكَبُونَ\nШу дIанисдалийта церан баккъаш тIехь‚ тIаккха шуьга хьехадайта шайн Кхиош-Кхобучун ниIмат, шаьш царна тIехь дIанисделча‚ шуьга āлийта: "Вонах цIена ву И, Ша тхуна хIара муьтIахь йина‚ тхан цу тIехь ницкъ кхочур ма бацара. لِتَسْتَوُوا عَلَى ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَتَقُولُوا سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ\nБаккъалла а, тхо тхайн Кхиош-Кхобучуьнга дIадоьрзур долуш ма ду (къематдийнахь) ". وَإِنَّا إِلَى رَبِّنَا لَمُنقَلِبُونَ\nЦара ма хилийти Цунна Цуьнан лех цхьа дāкъа 7 . Баккъалла а, адам билгала керста хили-кх. وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا إِنَّ الْإِنسَانَ لَكَفُورٌ مُّبِينٌ\nЯ Цо лаьцна Ша кхоьллинчух /Шена/ мехкарий‚ ткъа шу хаьржина кIенташца? أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَنَاتٍ وَأَصْفَاكُم بِالْبَنِينَ\nЦарах цхьанна кхаъ баьккхича, шаьш Къинхетам болчунна масал далийначуьнца 8 – Iаржлой лаьтта цуьнан юьхь‚ халла оьгIазло юхаозаеш /шена зудабер дуьненчу далар ца дезаш/. وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُم بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ\nТкъа хазаллашкахь кхиънарг, ша къийсамехь /бакъдолчуьнца/ билгала ца яьлларг (зудастаг хуьлуьйту цара Далла)? أَوَمَن يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ\nЦара хилийти маликаш‚ шаьш Къинхетам болчун леш долу‚ зударий. Уьш /хьоьжуш/ бара те уьш (маликаш) кхуллучу хенахь? ДIаяздийр ма ду церан тешалла‚ цаьрга барт хоттур ма бу. وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهَادَتُهُمْ وَيُسْأَلُونَ\nЦара элира: "Къинхетам болчунна лиънехьара‚ оха царна (маликашна) Iибадат дина хир дацара". Царна цуьнца цхьа а Iилма дац. Уьш бац харцлуьйш бен. وَقَالُوا لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُم مَّا لَهُم بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ\nЯ Оха жайна делла те цаьрга цул (Къуръанал) хьалха, т1аккха уьш цуьнца чIагIбелларш а хуьлуш? أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا مِّن قَبْلِهِ فَهُم بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ\nХIаъ‚ цара элира: "Баккъалла а, тхуна карийна тхайн дай цхьана дина тIехь‚ тхо церан лорах (тачанах) дIанислуш ду". بَلْ قَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِم مُّهْتَدُونَ\nИштта ца вахийтира Оха хьол хьалха юьртахь цхьа а кхерамча цуьнан зовкх хьоьгучара олуш бен: "Баккъалла а, тхуна карийна тхайн дай цхьана дина тIехь‚ тхо церан лорана (тачана) тIаьхьадозуш ду". وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِّن نَّذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِم مُّقْتَدُونَ\nЦо (Мухьаммад-пайхамара) элира: "Ткъа со веънехь шуьга шуна шайн дай шена тIехь карийначул вуно нийсачуьнца‚ /тIаккха а харцво аш со/?" Цара элира: "Баккъалла а, тхо шу (элчанаш) шеца даийтинчунна керста ду-кх". قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُم بِأَهْدَى مِمَّا وَجَدتُّمْ عَلَيْهِ آبَاءَكُمْ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُم بِهِ كَافِرُونَ\nОха чIир ийцира цаьргара. Хьажал хьо‚ муха хили /дин/ харцдиначеран тIаьхье! فَانتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ\nХьахаде /х1ай Мухьаммад/: ИбрахIима аьллера шен дега а‚ шен къоме а: "Баккъалла а, со цIена ву аш шена Iибадат дечух. وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَرَاءٌ مِّمَّا تَعْبُدُونَ\nСо кхоьллинчунна бен /дийр дац ас Iибадат/‚ баккъалла а, Цо со нисвийр ву". إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ\nИза хилийтира цо шен тIаьхьенехь бухадуьсуш долу дош – уьш юхаберза там бара-кх 9 . وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ\nХIетте а‚ Ас бахам белира хIокхарна а‚ церан дайшна а цаьрга бакъдерг а‚ билгала элча а валлалц. بَلْ مَتَّعْتُ هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى جَاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُّبِينٌ\nШайга бакъдерг деъча‚ цара элира: "ХIара бозбуунчалла ду‚ баккъалла а, тхо цунна керста ду". وَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كَافِرُونَ\nЦара элира: "ХIара Къуръан доссийнехьара шина юьртара сийлахь-везачу стаге" 10 . وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِّنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ\nТкъа уьш бу хьан Кхиош-Кхобучун къинхетам боькъуш берш? Оха бийкъина царна юккъехь церан бахам дуьненан дахарехь‚ царах цхьаберш вовшашна тIехь даржашца лакхабаьхна‚ царах цхьаболчаьрга шайна вукхаьрга гIуллакх дайтархьама. Хьан Кхиош-Кхобучун къинхетам дика бу цара гулдеш долчул. أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُم مَّعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ\nНах /берриге а/ цхьа уммат 11 ца хилахьара, Оха хилийтина хир ма дара Къинхетам болчух цатешачарна церан цIеношна дато 12 тхевнаш а‚ ламеш а‚ уьш шайна тIебовлуш болу. وَلَوْلَا أَن يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَجَعَلْنَا لِمَن يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِّن فِضَّةٍ وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ\nЦеран цIеношна неIарш а‚ уьш шайна тIетовжуш болу маьнганаш а /дато хуьлуьйтура бара Оха/, وَلِبُيُوتِهِمْ أَبْوَابًا وَسُرُرًا عَلَيْهَا يَتَّكِؤُونَ\n/кхин/ хазаллаш 13 а /лур яра Оха царна/. Иза дерриге а – дуьненан дахаран хIума бен ма яц. Эхарт хьан Кхиош-Кхобучунна гергахь /Делах/ кхоьручарна ду. وَزُخْرُفًا وَإِن كُلُّ ذَلِكَ لَمَّا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ عِندَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ\nСов къинхетаме верг (Аллах1-Дела) хьехьорах гIопал хилларг – Оха тIекхуссу цунна шайтIа, и цунна ца къаьсташ накъост а хуьлуш. وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ\nБаккъалла а, цара (шайтIанаша) дIатилабо уьш (шайн накъостий – адамаш Делан нийсачу) некъах‚ царна моьтту шаьш нийсачу новкъахь ду. وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُم مُّهْتَدُونَ\nШа 14 тхуна тIе кхаччалц‚ тIаккха эр ду: "Дакъаза ма вала со! Суна а‚ хьуна а юккъехь малхбален а‚ малхбузен а юкъан геналла хиллехьара-кх! Ма вон накъост хили-кх /суна хьох, шайтIанах/". حَتَّى إِذَا جَاءَنَا قَالَ يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ\nБанне а пайда /шу дохкодавларх/ хир бац шуна тахана /къематдийнахь/‚ аш зулам дина. Баккъалла а, шу Iазапехь цхьаьна /дакъалоцуш/ хир ду 15 . وَلَن يَنفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذ ظَّلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذَابِ مُشْتَرِكُونَ\nТкъа ахь /х1ай элча/ хозуьйту къораволчунна я нийсачу новкъа воккху бIаьрсадоцург а‚ ша билгалчу тилар чохь хилларг а? أَفَأَنتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ وَمَن كَانَ فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ\nОха хьо дIакхалхийчи а – баккъалла а, Оха цаьргара чIир оьцур йолуш ма ю 16 . فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُم مُّنتَقِمُونَ\nЯ Оха хьуна гойтур ма ду Оха царна ваIда динарг – баккъала а Тхо царна тIехь ницкъ кхочуш ма ду. أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْنَاهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِم مُّقْتَدِرُونَ\nАхь /х1ай элча/ схьалаца хьайга ваьхьица делларг. Баккъалла а, хьо нийсачу новкъахь ма ву. فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ إِنَّكَ عَلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ\nБаккъалла а, иза (Къуръан) хьехам бу хьуна а‚ хьан къоме а‚ тIаьхьа хоттур ду шуьга 17 . وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَّكَ وَلِقَوْمِكَ وَسَوْفَ تُسْأَلُونَ\nАхь хаттал Оха хьол хьалха элчанех баийтинчаьрга 18 : "Оха хилийтиний те Къинхетаме верг воцург /кхин/ деланаш, шайна /наха/ Iибадат а деш 19 ?" وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رُّسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِن دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ\nОха вахийтинера Муса Тхан аяташца ФирIавне а‚ цуьнан элашка а‚ цо элира: "Баккъалла а, со Iаламийн Ден элча ву". وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَقَالَ إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ\nИза (Муса) шайга веъча, Тхан аяташца‚ уьш царах (аятех) боьлу. فَلَمَّا جَاءَهُم بِآيَاتِنَا إِذَا هُم مِّنْهَا يَضْحَكُونَ\nОха ца гойту цаьрга цхьа а аят иза шел хьалхадаханчул доккхах долуш бен. Оха схьалецира уьш Iазапца – уьш юхабоьрзур бацарам те /шайн тиларх/. وَمَا نُرِيهِم مِّنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا وَأَخَذْنَاهُم بِالْعَذَابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ\nЦара (Фир1авна а, цуьнан элаша а) элира: "ХIай бозбуунча! Деха тхуна хьан Кхиош-Кхобучуьнга хьуна гергахь Цуьнан ваIда 20 хилларг – баккъалла а, тхо нислур ма ду (оха ийман дуьллур ма ду, и Iазап дIадаьккхича)". وَقَالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِندَكَ إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ\nОха айа ма-диннехь шайна тIера Iазап – цара барт 21 бохабо. فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِذَا هُمْ يَنكُثُونَ\nКхийкхира ФирIавна шен къомехь, элира: "Ткъа сан дац Мисран паччахьалла, хIара хиш суна (сан гIалина) бухахула лелаш долуш? Шуна ца го /сан сийлалла/? وَنَادَى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قَالَ يَا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِي مِن تَحْتِي أَفَلَا تُبْصِرُونَ\nЯ со дика вац хIокхул 22 ‚ ша заьIап волчу‚ толкха (мотт тийсалуш) волчу? أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِّنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلَا يَكَادُ يُبِينُ\nЙиллинехьара цунна тIе дашо чIуг‚ я деънехьара цуьнца цхьаьна маликаш /цунах/ хоттаделла". فَلَوْلَا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِّن ذَهَبٍ أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ\n/Дукха/ дайн карийра цунна (Фир1авна) шен къам – уьш цунна муьтIахь хилира. Баккъалла а, уьш хилира песикъ нах. فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ\nЦара Тхо оьгIаздаьхча, Оха цаьргара чIир ийцира – хина бухабахийтира уьш берриге а. فَلَمَّا آسَفُونَا انتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ\nУьш хилийтира Оха хьалхабаьхна‚ масал хилла тIаьхьабогIучарна. فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ\nМарйаман кIантах 23 масал далийча, хьан къомо чIогIа гIовгIа йоккху /хазахетта/. وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ\nЦара элира: "Тхан деланаш дика бу я иза ву?" И (масал) ца далийра цара къийсамна бен. ХIаъ‚ уьш /харц/ къуьйсуш къам ду. وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ\nИза-м (Марйаман кIант Iийса) веккъа лай бен вац‚ Оха ниIмат делла цунна‚ Оха хилийтина цунах масал 24 Исраилан кIенташна. إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ وَجَعَلْنَاهُ مَثَلًا لِّبَنِي إِسْرَائِيلَ\nТхуна лууш делхьара, шун метта маликаш хуьлуьйтур дара Оха лаьттахь‚ /шу хIаллакдинчул тIаьхьа/ дуьсуш. وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنكُم مَّلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ\nБаккъалла а, иза (Iийса- пайхамар) сахьтан (къематдийнан) Iаламат 25 ду‚ аш янне а шеко ма йелаш цуьнгахь. /Ахь āла цаьрга, хIай Мухьаммад/: "Суна тIаьхьадазалаш. ХIара бу /шуна/ нийса некъ." وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِّلسَّاعَةِ فَلَا تَمْتَرُنَّ بِهَا وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِيمٌ\nДанне а шайтIано д1а ма хьавзадойла шу /бакъдолчух/. Баккъалла а, иза шуна билгала мостагI ма ду. وَلَا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطَانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ\nIийса веъча билгалонашца, цо элира: "Со веана шуьга хьекъалаллица (хьекъал дахьаш)‚ шуна шеца хилпало йолу цхьадерш билгалдаха а. Делах кхералаш‚ суна муьтIахь а хилалаш. وَلَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالْبَيِّنَاتِ قَالَ قَدْ جِئْتُكُم بِالْحِكْمَةِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُم بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ\nБаккъалла а, Дела Иза ву сан Эла а‚ шун Эла а‚ Цунна Iибадат делаш. ХIара бу /шуна/ нийса некъ". إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِيمٌ\nХилпало хилира тобанашна шайна юккъехь 26 . Ма /боккха/ бāла бу зулам диначарна лазаме долчу дийнан 27 Iазапах. فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِن بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ\nУьш хьовсий те шайга цIеххьана сахьт (къематде) даре бен, и шайна хаа ца луш? هَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَن تَأْتِيَهُم بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ\nДоттагIий оцу /къемат/дийнахь вовшийн мостагIий хир бу, /цхьа Делах/ кхоьруш берш боцурш. /Ткъа цаьрга Дала эр ду/: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ\nхIай Сан леш! Кхерам бац шуна тахана‚ шу сингаттаме а хир дац: يَا عِبَادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلَا أَنتُمْ تَحْزَنُونَ\nТхан аятех ийман диллина хилла берш‚ /Тхан хьукманна а, Тхан омранна а/ муьт1ахь 28 хилла берш. الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ\nЧугIо ялсамани шу а‚ шун зударий а – /цигахь шуна чIогIа/ хазахоьтуьйтур ду. ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ\nЦарна тIехьийзар ма бу /кегий къонахий/ дашо хедаршца а‚ кедашца а. Цигахь синошна мел дезарг хир ду‚ бIаьргаш мел Iебарг а хир ду. Шу цигахь гуттар лаьттар ду. يُطَافُ عَلَيْهِم بِصِحَافٍ مِّن ذَهَبٍ وَأَكْوَابٍ وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ\nИза ялсамани ю шуна ирсана кхаьчна аш йина хилла Iамалш бахьанехь. وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ\nШуна цигахь стоьмаш а бу дуккха а‚ аш царах буур а бу. لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا تَأْكُلُونَ\nБаккъалла а, къинош динарш жоьжахатин Iазапехь гуттар а лаьттар бу. إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ\nИ царах айдийр дац‚ уьш цу чохь /диканах/ догдиллина /хьере/ хир бу. لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ\nОха зулам ца дина царна‚ делахь а уьш хилира шаьш /шайна/ зуламхой. وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِن كَانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ\nЦара кхойкхура: "ХIай /жоьжахати/ долахь йерг 29 ! Далийтахьара тхо хьан Кхиош-Кхобучо" Цо элира: "Шу лаьттар ду /лийр доцуш /". وَنَادَوْا يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُم مَّاكِثُونَ\nТхо даьхкинера шуьга /дуьненахь/ бакъдолчуьнца‚ делахь а шух дукхахболчарна бакъдерг ца дийзира. لَقَدْ جِئْنَاكُم بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ\nЯ цхьа гIуллакх цхьалхадаьккхи цара (Маккин керстанаша элчанна дуьхьал)? Баккъалла а, Тхо ду /гIуллакхаш/ цхьалхадохурш (Оха хIаллакбийр бу уьш). أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ\nЯ царна моьтту те Тхуна ца хеза церан къайле а‚ шабар-шибар а. Вуно а‚ Тхан элчанаш (маликаш) цаьргахь яздеш лаьтташ ду. أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُم بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ\nАхь āла /цаьрга, х1ай элча/:"Сов къинхетаме волчунна (Делан) доьзалхо хилча‚ со цхьалгIа ву-кх /оцу доьзалхочунна/ Iибадат дечарах 30 ". قُلْ إِن كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ\nВонах цIена ву стигалийн а‚ лаьттан а Да‚ Iаршан Да‚ цара дечу /харц/ сибатех. سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ\nБита уьш къийса /харцдолчуьнца/ а‚ ловза а‚ шайна ваIда йина йолчу шайн /къемат/денна дуьхьалкхетталц. فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ\nИза ву стигалахь а Дела‚ лаьттахь а Дела 31 ‚ Иза Шегахь хьекъалалла дерг а‚ хууш верг а ву. وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ\nДекъала ву Шен стигалийн а‚ лаьттан а‚ цу шинна юккъехь долчун а паччахьалла дерг‚ Цуьнгахь ду сахьт хIоттаран Iилма а‚ Цунна тIе дIадерзор ду шу а. وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَعِندَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ\nЦара, Иза а витина, шайга кхойкхучеран долахь дац шапаIат‚ ша бакъдолчуьнца тешалла а диначуьнгахь 32 бен, /и шаьш деш долу шапа1ат Делан пурбанца дуйла/ шайна хууш. وَلَا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَن شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ\nАхь цаьрга хаьттича‚ уьш хьан кхоьллина аьлла‚ цара эр ма ду: "Дала". Муха Iехабина уьш /шайтIанаша/! وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ\nЦуьнга (Мухьаммад-пайхамара Деле) элира: "Х1ай со Кхиош-Кхобург (веза-воккха Дела)‚ хIара къам ийман дуьллуш ма дац". وَقِيلِهِ يَارَبِّ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَّا يُؤْمِنُونَ\nДIаверза царах (уьш хьайца санна, вон ма хила цаьрца)‚ āла: "Маршалла (шуьга) 33 !" ТIаьхьа хуур ду царна. فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ\n2 Къуръан - 1аьрбийн маттахь: قرءان Дешар, иза схьадаьлла قرء Деша бохучух. Веза волчу Дала уггар хьалха Джабраил-маликехула пайхамаре ﷺ доссийна дош ду: اقرء Икъраъ – деша. Цигара д1ааьлла массо жайних Къуръан. Кхин цунах лаьцнарг т1аьхьа дог1ур ду, Дала мукъалахь.\n3 Лавхь махьфуз (لوح محفوظ) – Дала массо а хIума шена чохь дIаяздина долу Далла гергахь долу тептар.\n4 Оха Къуръан ца доссош‚ диканиг де‚ вониг ма де ца олуш, дуьтур дара‚ шу ойла еш дацара аьлла‚ хIай Маккин охIла (боху Дала).\n5 Хьалха д1адаханчу умматашкахь.\n6 Боьрша а‚ стен а. 1аьрбийн дош زوج(ازواج) дуккха маь1наш долуш ду. Царах ду: шишша йолу х1ума (пара), мар, зуда; тайпа, кеп. Ибн-1аббаса аьлла, ازواج тайпанаш ду, мерза- къаьхьа, к1айн-1аьржа, боьрша-стен санна. Суна хетарехь, кхузахь Далла луург Ша массо а х1ума шишша (боьрша а, стен а) кхоллар ду: Шу шаьш а, лаьттахь схьа мел долург а, шуна цахуург а (Сурат Йа-Син).\n7 Шаьш олуш: "Маликаш – Делан мехкарий бу".\n8 Хьуна йо1 хилла аьлла (Делан мехкарий бу маликаш, ма боху цара).\n9 Шаьш дечу къинойх‚ ширках. Тавхьидан (Дела цхьаъваран дош) бухадитира Ибрах1има шен т1аьхьенна. Къематде даллалц царах ишттаниг д1атилар вац.\n10 Ши юрт – кхузахь: Макка а‚ ТIаиф а. Я Маккара Валид бин МугIире‚ я ТIаифера Iарва бин МасIуде‚ уьш хилла цу шина юьртара Iаьрбаша лоруш нах.\n11 Бусалбанех керстанаш хиларх ца кхерахьара, дуьненахь керстанашна массо а диканаш хуьлуьйтур дара Ша‚ боху Дала‚ царна эхартан дакъа доцу дела.\n12 Дато – детин.\n13 Царна тхевнаш а, не1арш а, маьнганаш а дато а, дашо а хуьлуьйтур дара Оха.\n14 Ша шайтIано Iехийна верг къематдийнахь.\n15 Цхьатерра 1азап хир ду шуна.\n16 Дала боху Мухьаммад-пайхамаре ﷺ: Цаьргара ч1ир эцале хьо велча а, хьол т1аьхьа а цаьргара ч1ир оьцур йолуш ю Оха.\n17 Аш муха Iамал йина цуьнца‚ аьлла.\n18 Уьш васте дешнаш ду, ахь хаттал латте, хьан далийтина хьуна т1ехь дитташ бохучух тера.\n19 Оха хьол хьалха массо а элчане омра дина, веккъа цхьана Далла Iибадат де аьлла‚ боху Дала.\n20 Ийман диллинчарна дуьненан Iазап дIадоккхур ду Ша‚ аьлла йолу Делан ваIда. Кхузахь «бозбуунча» аьлла пайхамаре и вазвеш, лоруш. Церан заман чохь бозбуунчаш сийлахь а, лоруш а нах хилла.\n21 Шаьш ийман дуьллур ду аьлла, делла долу дош дохийра.\n22 Мусал (Фиравна тIе вахийтина волу Муса-пайхамар).\n23 Iийса-пайхамар. Iийса дела ву боху насараш жоьжахате гIур бу аьлла, аят доьссича, Маккин керстанашна хазахийтира. Цара элира:"Уьш (АллахI ц1е йолу цхьа Дела воцчунна Iибадат мел деш берш) жоьжахате гIахь, тхо ду реза тхайн деланашца цхьаьна жоьжахате даха. Насараш а, жуьгтий а ма бу АллахI воцчунна Iибадат деш". И г1овг1а елира церан, пайхамара ﷺ х1ара аят дешча: أنكم وما تعبدون من دون الله حطب جهنم (Баккъалла а, шу а‚ Дела а витина‚ аш шайна Iибадат деш берш а‚ жоьжахатин ягориг ю‚ шу цу чу гIур долуш а ду). Цара элира: "Насараша 1ийсана деш ду 1ибадат, жуьгташа 1узайрина а деш ду 1ибадат, цхьа кхечара маликашна а деш ду 1ибадат.И пайхамарш а, маликаш а, царна 1ибадат мел динарг а жоьжахати чу бахча, тхо а реза ду тхайн делашца цу чу даха". Пайхамар ﷺ, ойла йеш, жимма хьевелира, т1аккха керстанаш, шаьш и г1орасиз вина моьттуш, бийлира. Т1аккха доьссира и пайхамарш а, маликаш а ц1андеш аят. Керстанаша цигахь тидаме ца эцнарг дара аятехь деъна ما Ма (аш шайна 1ибадат деш йолу хьекъал доцу х1уманаш), من Ман (аш шайна 1ибадат деш берш) доцуш. 1аьрбийн маттахь ц1ерметдешнаш Ма (Х1ун?) шайн хьекъал доцчу х1уманех олу, Ман (Мила?) – хьекъал долчех.\n24 1ийса дуьненчу ваьккхина Дала, да а воцуш. Цу чохь Дела массо а х1умнна т1ехь ницкъ кхочуш хиларан масал ду.\n25 Къематде х1оттаран даккхийчу 1аламатех ду 1ийса юха дуьненчу воссар.\n26 Насараш тобанашка бекъабелира 1ийсан г1уллакхехь: царах и Делан лай ву олурш бу (и бакъдерг ду), царах и Делан к1ант ву олурш а бу. Царах и ша Дела ву бохурш а бу. Ма лакхавели Дела церан цу харц дашах!!!\n27 Лазаме долу де – къематде, керстанашна лазош долу 1азап дийр долу.\n28 Делан хьукманна а, Делан омранна а муьт1ахь берш – иштта гочдеш ду 1аьрбийн дош مسلمون . Нохчийн «бусалба» (наггахь бусулба олий а яздо) боху дош цигара схьадаьлла ду. И лаьтташ ду اسلم Аслама орамах – «муьт1ахь хила», цигара مسلم (муслим) – «муьт1ахь верг». Муслим (бусалба стаг) ву массо а Делан хьукманна, Цуьнан омранна муьт1ахь волу Делах тешаш волу стаг. Оцу дешан масдар дуإسلام (Ислам) - /Далла/ муьт1ахь хилар. Оцунна т1етевжича, массо а заманчохь Делан дин, Цо шеца элчанаш бохкуьйтуш хилла долу, Ислам хилла, 1ибадат даран кепаш х1ор пайхамаран а, х1ор умматан а шен-шен хиллехь а, хьукманаш а, кхолладелчу хьелашка хьаьжжина, хийцалуш хиллехь а.\n29 Жоьжахатина тIехIоьттина долу малик.\n30 Ахь ала, х1ай Мухьаммад, цу мушрикашка: «Аш ма-бохху, Делан доьзалхо хилча, со цхьалг1а хир вара цунна 1ибадат дечарах. Дела ц1ена ву Шен зуда хиларх а, Шен доьзалхо хиларх а». Иза цара бохучунна ч1ог1а инкарло яр ду.\n31 Оцу аятан маь1на ду: Аллах1 – Дела ву стигалахь мел волчо а (маликаш), лаьттахь мел волчо а (жинаш а, адамаш а) Шена 1ибадат деш волу Дела.\n32 Бакъдолчуьнца тешалла динарш – теша, хьакъ ма-дду Делах а тешаш, деккъа Цунна 1ибадат динарш – царна лур ду Дала шапа1ат дан пурба. Цхьаболчу тафсиран 1еламнахана хетарехь, кхузахь буьйцурш 1ийса а, 1узайр а, маликаш а ду. Цара дог ц1ена 1ибадат деш хилла Далла, цхьаболчу наха царна 1ибадат деш хиллехь а. Церан шапа1ато пайда бийр бу муъма нахана.\n33 Салам. Аль-Савийс боху: "Аятан маь1на ду мостаг1алла лелочу керстанех генавалар а, царах ц1анвалар а. Цаьрга салам дала деза бохург дац иза". Къатадата боху шуьца мостаг1алла леладеш болчу керстанашца машар бе боху аятан хьукма хийцина цаьрца къийсам латтабе бохучу хьукманца.


МаьркIажа а, пхуьйра а ламаз цIахь дацдан дан дезий сан? - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум Олхазар! Некъахочун ламазех лаьцна. Масала, Iуьйранна ламаз а дина, со новкъа волу, 125 км цхьана гIала, Iуьйранна дIавоьду, маьркIажни, пхьуьйра ламазна юккъехь цIа кхочу со. МаьркIажа а, пхуьйра а ламаз цIахь дацдан дан дезий сан? Делкъа а, малхбуза а ламаз дацдина цу гIалахь дина ас. МаьркIажа а, пхуьйра а ламаз цIахь дацдина дан дезий сан и шиъ? АллахIа диканца бекхам бойла! Жоп:\nХьо хьайн цIа кхачале йолчу хенахь тIеттIаоьзна а, дацдина а дан йиш ю хьан и шиъ. Хьайна лаахь, маьркIижаниг пхьуьйрачунна тIеоьзна дийр долуш тIаьхьататта а мегар ду ахь, хьо цIа кхаьчча хьайн цIахь дийр ду аьлла и шиъ цхьаьне. Ткъа хIокху шолгIа хьолехь пхьуьйраниг дацдина дан мегар дац ахь (маьркIажниг цкъа а дацдеш ца хуьлий хьуна хууш хир ду). Ахь цхьа ламаз вукхуьнца тIеоьзна дийр ду аьлла шолгIа ламазан хене тIаьхьататтахь, тIаккха цул тIаьхьа хьо некъахо волчура дIава́лахь (хуьлийла иза хьо хьайн цIа кхачарца, йа диъ дийнал сов Iийр волчу метте дIакхачарца) – и тIеузуш долу ламазаш дуьззина дан деза ахь, дац ца деш, хьуна уьш дан магош хилла бахьана дIадаьлла дела.\nЦундела, хьайна лаахь, маьркIижа хан хилча пхьуьйраниг цунна тIеоьзна дан мегар ду ахь (иштта дан хьайн аьтту белахь), хIокху хьолехь пхьуьйраниг дацдина дан бакъо ю хьан. Хьайна лаахь маьркIажниг пхьуьйрачуьнца дан тIаьхьататта мегар ду ахь, амма ахь и шиъ хьой цIа кхаьчначул тIаьхьа деш хилахь, пхьуьйраниг дацдина дийр дац ахь, дуьззина дийр ду.\n12.04.2014 = 12.06.1435


Терроризм — Википеди\nТерроризм — хадданза террор латторан политика ю. Дешан шуьйрачу маьӀнехь, терроризм- политикийн а, динийн а Ӏалонаш дуьхьа хуъушехь ницкъбаран кеп ю. Терроризман юридикан агӀо йоллушехь, таханлерачу дийнахь цуьнан тайп-тайпа маьӀна до. Амма дешна наха ойланашкахь цхьатерра бу, терроризм- иза нуьцкъалчу некъаца политикийн а, идеологийн а, экономикийн а, динийн а Ӏалашонашка кхачар хилар.\n«Ницкъбар» а, «кхерор» а «терроризман» (лат. terror — кхерар а, Ӏадор а) синонимаш ю. «Террорхо» а, «терроризм» а терминаш кхоллаелла Французийн карчаман «Терроран зама» олучу муьрехь. Оцу терминах шуьйра пайда эца болабелла 20-чу бӀешеран 70-чу шерашкахь Къилбаседа Ирландехь а, Баскийн пачхьалкхашкахь а, ПалестӀинехь а конфликташ иккхинчу хенахь.\n1960-чу шерийн чаккхенгахь кхоллаелла терроризман ша-тайпа кеп — дуьненаюкъара терроризм.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Терроризм&oldid=5506216»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 3 февраль, 09:40.


Мангал-бутт 23, 2018\nIамеркан Пачхьалкхан Департаментан векал Нойерт ХIизер.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана ша цецваьлла хилар хаийтина, "Мемориалан" Соьлж-ГIаларчу декъан куьйгалхо Титиев Оюб дIахеца аьлла, Iамеркан Пачхьалкхан Департаментан зорбанан секретаро Нойерт ХIизера кхайкхам барна.\nЦунах лаьцна Кадыровс яздина шен Telegram-каналехь, хаам бо РБК-но. Кадыровс дийцарехь, Нойерта "ларамаза шена тIеоьцу Оьрсийчоьнан суьдан системан декхарш, Титиев Оюб набахтехь латтор бух болуш дац аьлла" дIахьедар дарца.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо билгалдаккхарехь, Титиев лаьцна ву, цуьнгахь наркотикаш карорна. Кадыровс чIагIдарехь, Нохчийчохь "кхечу меттигашкахь чулла алсам лаам бу цхьана а хӀуманна тӀехь озабезам боцуш таллам дIабахьа.\nКху беттан 18-чохь Iамеркан Пачхьалкхан Департаменто кахайкхам бинера Оьрсийчоьнан Iедалшка, "Мемориалан" Нохчийчуьрчу декъан куьйгалхо Титиев Оюб а, ткъа иштта политикан тутмакх лору Сенцов Олег а, Клых Станислав а дIахеца аьлла.\nIамеркан дипломатин хьукматан векло Нойерт ХIизера дийцарехь, Цхьаьнатоьхна Штаташ сагатдеш ю Титиевн а, Сенцовн а, Клыхан а, кхин болчу харцонца чубоьхкинчу нехан кхоллам хьокъехь.\n"Оха кхайкхам бо Оьрсийчоьне, синхонца дIахеца аьлла, массо а политикан тутмакхаш лерина я динан бух тIехь чубоьхкина нах", - аьлла ду Iамеркан Пачхьалкхан Департаментан сайта тIехь.\nНаркотикаш лелийна аьлла лаьцна волчу Титиевн бехктакхаман гIуллакх Iедалша шаьш кхоьллина ду, аьлла хета Пачхьалкхан Департаментана.


Фу ду оаш цига? — Сердало\nХовш ма хиллара, школе деша дагIа бераш ахкан кхаь бетта цIахец. Цхьабола хьехархой царца цхьана отпусках болх. ХIаьта цхьабараш балха ухаш лелаш хул бIарчча бетта. Иштта балха вода хьехархо бIаргавайча, каст-каста хоатташ хоз:\n— Бераш чу ма хийцадий, хIанз фу ду оаш цига?\n— Де хIама-м корадоагIар цига, — ала дезаш хул, бехказвоалаш санна. –Тха отпуск 56 календарни ди мара мичад, цудухьа цхьан бетта болх бе безаш хул тхо.\n— Фу ду оаш цига? – юха а оаха дечун дух тIа вала гIерташ хул наькъахо.\nЦхьаболча наха хет, бераш цIагIа сайцача, школе кхы де хIама доацаш санна, бакъда из иштта дац. Дукха а цхьайолча хана хала а болх ба царна хьалхашка латтар. Эггара хьалха белгалдоаккхаргда вай школашка экзаменаш дIайолалуш хилар. Дешархой шоай лоIамагIа дIахийца, чу а баха Iоховша йиш мичай царна Iилмаш хьехаш хьабаьхкача боккхагIбарий. Ийс шера е цхьайтта шера дешаш школа яле, из яьккха баьннача дешархой массехк экзамен яла еза. Из болх кIезигагIа бале, цхьан бетта бIаьхлу. Масала, аз болх беча ООШ (ийс шера деша школа) яьккхача кхувшбоагIараша эрсий меттах, гIалгIай меттах, биологех, географех, математиках экзаменаш елар. Царга уж кийчбеш, консультацеш чакхъяха еза. Цул тIехьагIа, царна машен Iалашъяь, берригаш хьагулбаь экзамен дIаяла дIабига беза, цIабоалабе беза, царех кхера-эга веза, кхерамзле Iалашъеш. Цкъаза, бер хьа ца доагIаш, цун саготде дезаш хул. Сона дагадоагIа, цхьан шера гIалгIай меттах диктант язде дезаш бар ийслагIча класса дешархой. Берригаш хьагулбелча, царех цхьа кIаьнк воацаш вар. Вешта, кIаьнк а даьра вацар из-м, зIамига саг вар, тIавагIаш эггара дикагIйола «Мерседес» жип йолаш. Йоазон болх дIаболабе йиш йоацаш дисар тхо, цох фу хиннад халцца. Юххера, цIагIа телефон техача, вож вижа уллаш хиннавар, ийслагIа гIа а гуш. Наьнага дехар а даь, чехка машенаца Iовоалавайтар дешархо.\nЦхьайолча хана нийслу, Iоажал вайга хаьтте мича йоагIа, юрта саг венна таьзет долаш. Нагахьа санна веннар цун коара саг вале, экзамен дIаяла вIаштIехьадалац, нийсагIа аьлча, карагIдалац. Из кхетаде хала дац. Бакъда цу коара доацача, тайпах долча бераша экзамен юкъахйитар цхьаккха тайпара бакъде йиш йолаш хIама дац. Кодаме цIен боккхагIбараш дIабахача кхоачам ба, таьзета даха бераш шин сахьата тIехьадаьннадар аьнна, царех сага бехк боаккхаргбац цхьанне. Экзаменаш цар дешача школе яле (диктант е наьна меттах йола тохкама тесташ), царга хьажа везар малав? Юха а хьехархо ва. Арахьара хьавенача сага цун хьалхара берг мичаб из болх. Укх шера бераша, май бутт болалуш, экзамен елар гIалгIай меттах. Массехк вариант йола хаттараш дар цар жоп дала дезаш, язъе езаш сочиненеш яр. Цар даьча балхий мах беш, уж тохкаш вагIа везаш хилар диккача хана. Массане цхьатарра дика экзаменаш дIалуш хилац наггахьа мара. Во оценкаш яьхараш юхаяла езаш хул, уж кхестабе безараш а хьехархой ба. Уж шедола хIама чакхдаьлча, царна дIадала деза аттестаташ кийчде деза. Уж а хьалха мо кулгкара харцахьа-бакъахьа Iоязде йиш яц, кIеззига а гIалат цу тIа нийслойя, деша оттача моттигерча каьхаташ дIаийдеча комиссе чакхвоалийтаргвац, юхавайтаргва ше дIавахача новкъа гIолла. Цу гIулакха компьютерца геттара хьакхаштаваьнна саг веза, шедар, махеи мIареи миссел кхоачамбоацар доацаш, хьаде ховргдолаш.Цу тайпара нах тха школе болаш а ба. Цу балхах дика кхеташ ва дукхача хана денз школе информатика хьехаш хьавоагIа Муцольгов Зяудина ХIарон. Школе компьютерца бе мел безаш бола чоалхнегIа бола болх беш ва из. МоллагIа компьютер ехача, из тоае хов цунна. Цул совгIа, школерча интернетага хьож, хьехархочун цаховш хIама нийслойя, даим цунна гIо де кийча ва Зяудина ХIарон. Шийца болх беча дукхагIболча хьехархошта компьютер Iомаяьр, интерактивни улгаца болх мишта бе беза довзийтар а из ва. Школе духхьаш компьютераш хьаенача хана, цIаккха а цунца болх бе се Iамаргвоацаш санна хетар сона. Амма уллув дика новкъост, ший гIулакх довзаш саг хиларах, цхьаккха хало йоацаш, заман керда чоалх караерзайир аз. Иштта ала йиш йолаш ба школера дукхагIбола хьехархой а. Нагахьа санна дешархошта йоазонхоех кинофильм хьокха дезаш хуле, интернет классерча улгаца ювзае езаш хуле, хьа а вайя, цига мел эшачунга хьаже мара дIаводац Муцольгов, ший дуккха гIулакхаш дале а. Цунна мо из болх ховш, цунах кхеташ ва дукха ха йоацаш школе балха вена Котиев Салмана Ахьмад а. МоллагIа сурт даккха, дIадахьийта дезаш хилча, цу миноте цу балхах лоархIаву из. Кхы а дукха да цу шин сага школанна деш дола гIо.\nАттестаташ дIадала а ма дезий. Берригаш цхьан дийнахьа багIац уж дIадахьа а. Цхьа шу даьккхар цхьан выпускника, ше дешарах дола тешал дIадахьа вIалла хьа ца воагIаш. Из миссел ха яьккхар цун каьхато директора сейфа чу уллаш. Деша дукха сагота воаца саг, аттестат хьаэца а дукха сагота хилац. Фу ду цо цох хьаийцача а? ЦIагIа Iокхувсаш, хьалкхувсаш леладергда. ХIаьта укхаза чIоагIача директора сейфа чу улл, бIаь шера улле а, хIама а дергдоацаш. Цудухьа дIаIийна хургва-кх из, цу балха сагота воацаш. ХIаьта а дукхагIбараша, цох доккха совгIат хеташ, шоай ханнахьа дIахьу ийс шера дешарах дола каьхат. Из доадаь нах а боагIа цхьайолча хана хьехархой болча, дIахо фу дича бакъахьа да хатта дагахьа. Цхьа бутт хьалха тхо долча чуена яр, цу юххе яха кхалсаг. ЙиIий дешарах дола каьхат дайнад, кердадар мишта даккха деза? Из хаттар дар бера нана йоалаяьр. Дича бакъахьа дар, законо яхар дIа а аьнна, дIаяхийтар из а.\nДийша баьнна вIаший къастале, тIехьагIа дагадоха хIама хургдолаш, сакъерда е салаIа баха а ма безий. Цхьабараш дукха гаьна болхац. Магасе аллейке, шан элгац долча, мемориал, музей, берий ловзарий цIа долча баха ловраш хул. ХIаьта цхьабараш лоамашка, даьй гIалаш ягIача баха а, лоаман Iаламга хьажа а, шашлык даа а безам болаш хул. Хьалхавала везар малав? Юха а хьехархо ва. Цаховш цига харцахьа хIама хьаэккхе, эггара хьалха аргдар фуд вайна ховш да: «Хьехархо вецарий шуца?»\nДIанакъабаьхар вай выпускникаш, хьаьшашта санна гIулакх даь. ХIанз паргIата вий школе болх беш вола саг? ТIаккха хатта мегаргдий цунга: «ХIанз фу ду оаш цига?» Эггара чIоагIагIа болх бикълу ха ма йий из-м. Бераш салаIа дахадале а, юхадоагIаргдоацаш мича дахад. Соахка хиннача тайпара бIеха йита йиш яц классаш. Цхьацца керда хIама дагадоха, дешархой сакъердалургдар де гIерт уж. Техничкаша басараш-кIираш техачул тIехьагIа, классаш кийчъяь Iооттае еза, керда дешара шу долалуш бераш доаггIача тайпара тIаэцаргдолаш. Укхаза корага хIамаш охка, уголокаш хьалъохка, дешар дIадоладелча эшаргдола гойтара гIирсаш кийчде дезаш хул. Вешта аьлча, бераш Iоховша мара ца дезаш, шедар тоадаь, дIаоттадаь, Iалашдаь хила деза. Хьалъохка деза бе-беча Iилмашца, литературашца бувзабеннача наьха сурташ. Къаьстта а йоакхо е еза пенгазетий. Уж хоза хьадаь, чулоацам сакъердаме болаш хуле, царна юхера дIадалац берий цIоз. ГIалгIай меттала арадувл «Зирак» яха пенгазет. ЛаьрххIа Шолжа-ГIалий тIара художник леха, цунга язъяйтай цун цIи. Гаьннара бIарг тIаотташ, хоза я из. Чулоацам а цун цIерага хьежжа хьаькъале хилийта хьож тхо. Укхаза дешархой таро хул школан вахарера кердадараш довза, яхьашка, олимпиадашка, фестивалашка котбаьннараш малашб ха, цул совгIа кепа етт берий дувцарашта, фаьлгашта, стихашта, анекдоташта, кроссвордашта, кицашта. Белгалдаккха лов, соахка бIарчча бетта компьютер тIара хьалгIаттанзар со, цар даьча йоазонашта кепа тоха гIерташ. Уж дерригаш гул а даь, «Сурхо тIара бераш» яха книжка арадаьккхар оаха. Цу тайпара книжка арадаьккха цхьа школа яц вай ГIалгIа мехка, тхаяр мара.\nКхы а сенна йоаю оаха ахкан ха? Дешархоша «СелаIад» яхача берий журнале дIале аьле, хьадахь бе-беча жанрех даь йоазош. Царна юкъе гIалаташ, тоае езаш моттигаш хул, кулгаца яздаь уж, компьютерца кепа теха, дог-безам тIагIоргболаш хила деза. Цудухьа берий журнала оагIонаш тIа каст-каста хул тха школерча бераша даь говзамеча литературан йоазош. Цу берригача балха ха еза. Цу тайпара болх бераш цIагIа долча заман чухьа паргIатта бе йиш хул. ФГОСа дикка теркам тIабохийташ гIулакх да кхоллама болх бе дешархой Iомабар.\nХIанзалца школе ухаш цахиннараш, укх шера эггара хьалха гIоргбараш а ма бий дIаязбе безаш. Бедоахкаш тетрадаш долаш, цар наIарга аха безаш а ба дуккхабараш. Харцахьа лелаш шу дIадихьарий даьшца-ноаношца вIашагIкхетараш де деза. Уж де паргIатагIа я аьхки. Деша хьа ца ухаш хиннарий цIагIарбарашца къоастаде дезаш а хул цхьадола дешаш. Цкъаза зокх болаш чакхдоалаш а хул царех цхьадола вIашагIкхетараш, цIенхашта йовхьамаш йолаш дIадаха тхо, делаш юхадерза дезаш хул. Цхьан аьхки школе хьа ца ухача йиIигашта наIарга дахадар тхо. Тхаяр-м бIарчча бригада ма йий — машен йизза хьехархой. ЦIагIара хьаараваьннача дас эггара хьалха тхога хаьттар дар: «Мичахьа гIолла доагIа шо? Эккажкъонгий-Юрта гIолла доагIий шо?» ДIаделаденнадий тхо. Совца могий. ХIаьта а тхоай лоткъам дIа а баь, тхоаш Сурхо тIарча школера долга дIа а хайта, юхадийрзар тхо. Вешта аьлча, ший бера хьехархой бовзаш, уж малашб ховш вацар да. Тхо токах е газах ахча доахаш лела нах да мотташ, хинна хургвар из.\nБераш, тIеххьара гургал теха ма баьллинге, экзамен ярашкара дIаийккхараш, кхы гучадовлац школе. Кхыметтел шоай диса тетрадаш а дIахьоц. Царна юкъе хул бIарчча шера во дийшараш, тIехьабусаш хиннараш. Дуккхача шерашка, цар тетрадаш бе а дехке, ахкан хана цIагIа бергбола болх а ийце, наIарга аха вийзав са, урхен тIара мухале вувлаш, аьлен чура гув тIа вувлаш. ГIаш лела хала да гувнаш долча юрта, дешара шу чакхдоалаш, когий кIоажош лазадоалаш а нийслу, дикка дарба де дезаш. Нагахьа санна цIагIарчар цхьан бетта бер школе хьаухийташ хуле, цунца школе къахьег, вогI ховш дола Iилмаш Iомадеш. Бакъда цу тайпара дай-ноаной кIезига хул. Кхоана Iодайтаргда аьнна бер, школе Iокхаьча ца доалаш бутт дIабоалл. Е цхьан-шин дийнахьа хьадена бер, телефон техача а корадоагIаш хилац. Токах ахча доахарий декхараш кхоачашде дезаш а хул цкъаза хьехархо. ДIакоа вахача, делкъа хана лампаш йоагаш хул отара кIалха е коанаIарга. Царга уж дIайоае ца оалаш хьавоалуц, Даьлах эхь хеташ. Школан ков, наIартIе цIенъеча бераш юкъеозаш хул цхьадолча шерашка. Бакъда берий лоIама духьала, царна хала хургбола болх царга байта бокъо яц.\nАхкан хана кхыча юрташкара, шахьарашкара цIадаьхка бераш доаладеш, уж моттигерча школе хьачудала ух цхьабола дай-ноаной, уж тIаэца, цар гIулакхага хьажа а ма безий школан болхлоех, берригаш ца хьоже а, цхьабараш. Сурхо тIара нах дукха ба Россе тайп-тайпарча регионашка: Москве, Астрахане, Магадане, Ставрополе – царех тарра кхыйолча моттигашка. Цигара цIаихарех цхьабараш ерригача республике бовзаш а ба. Масала, Москве деша ваьгIа цIавена ва Булгучев Хьусена Муса. Из дика спортсмен ва, кIалтохаргах латаш Россе йоккхийча яхьашка толашагIйола моттигаш яьхай цо.\nЦхьабола хьехархой говзал лакхъяра курсашка баха безаш хул, уж вайцига каст-каста ца хуле а, хIаьта а хулаш я. Цига а баккха ма безий цхьа бутт гаргга. Цу тайпара курсаш эшаш я, хIана аьлча дешар, Iилмаш цхьан метте латтац, даим хувцалу, хьехархошта йовза еза шоай балха юкъекхувлаш йола болх дика Iалашбергбола моттигаш. ХIанз, ФГОСа дIадехараш юкъекхувлача хана, къаьстта а лоархIаме да цу тайпара дешар-курсаш. Цига тохк, довз арадувлача законаш тIара кердадараш, республикера дешар малагIча боарам тIа да хов. Курсашка лекцеш ешача йоккха поалхам йолча Iилманхоша а, университета болхлоша а, хьехархоша а дуккхача шерашка шоаш Iоаяь говзал екъ школашка болх беш болча нахаца.\nДукха болх хул ахкан замалахьа бе безаш библиотекашка къахьегарий. Цкъа-дале, дешара шу чакхдаьлча, царга дикка хьожа а хьожаш, хьаийде деза массайолча классашкарча берашта дIаденна хинна книжкаш. Ужаш цхьадараш дохадийя хул, геттара чIоагIа бIехдийя хул, хIаьта цхьадола бераш шоашта дIаденна книжка доадийя доагIа. Царна боаггIаш бола бехк бе беза. ШозлагIа-дале, керда книжкаш цIада деза, цар тIа доагIаш дола йоазош де а школан мухьар тоIаде а деза, берашта тоъаргдолаш да е дац белгалдаккха деза. Юххера, кхозлагIа-дале, керда дешара шу доладалале, книжкаш дIадала деза. Из, дIадувцаш мо доацаш, боккха а хала а болх ба. Цхьадолча шера берригача дешархошта дIадала книжкаш доацаш бус библиотекараш. ТIаккха ладувгIа деза дай-ноаной Iоттарашка, цхьачар еча яппарашка, нийслу царна юкъе гIулакх суде дIалургда, яхаш, кхерам тувсараш а. Цар кхетадиц, министерствоc ара а дахийта хьа ца делча, берашта уж дIадала школан таро йоацилга.\nЦкъаза газета тIа кепа тоха дешарца, берашца, даьшца-ноаношца ювзаенна статья язъе езаш а хул хьехархо. Укхаза дагавох сона дешара министр хинна В. Трубицын, хьо каст-каста телевизор чу гу сона, аьлча, «са балха цхьа дакъа да из а» оалар цо. Цунна дайна, кепайоазонна лаьрхIа хIама яздар а шийна ховр кхычарца декъар а хьехархочун балха цхьа дакъа да. Цхьаболча хьехархоша бIарчча книжкаш а язду, мотт е литература хьехар аттача доаккхаш. Масала, МагIалбикерча Куркиева Совдата «5-7 классашта лаьрхIа диктантий, изложеней гуллам» арабаьккхаб, методически кулгалца дувзаденна книжкаш яздаьд Картоева Iашата, массехк книжка аз а яздаьд.\nЮххера, бераш школе чудахкале, цар Iомадергдола Iилмаш тIадолаш, массане тайпан цIераш дIаязъяь журналаш хила деза. Уж а хьехархоша-классай кулгалхоша кийчде деза.\nКхы а дукха хIама корадоагIа аьхки школе де. Ер йоазув дийшача сага кхы дергдац аьнна хет сона: «Фу ду оаш цига?» — яха хаттар. Дойя а нийса-м хургдац.\nМолодой народник из Ингушетии стал победителем грантового конкурса форума «Таврида» →


Охан-бутт 18, 2016\nАвстри -- Венера митинг.\nВиъ бIе мухIажар тIехь волу хIордакема даханчу кIирандийнахь хаьрцинера Дуьненаюкъарчу хIурдалахь. И нах, доккхачу декъехь Шемара а, Сомалира а, Эфиопера а къеллах а, тIамех а бевдда Европе кхача арабевлла болу, Мисарехь вовшах а кхетта, цигара къайлаха нах дIасалелочу контрабандхошна а ахча а делла, новкъабевлла хилла.\nДоккхачу декъехь ишттачу контрабандхоша деш ма-хиллара, хIурдакема тIанк аьлла дуьзна хилла, цу тIехь дIасабига магийначул кхузза алсамох адамаш чу а доьхкина. Мисрин хибердошна башха гена дала кхиале цу кепара без кир ца лайна хIурдакема доьхна, хи буха дахна, орца кхачархой тIекхиале.\nХIурдалахь бохамаш ловчарна орца латтош йолчу Италера а, Грецера а сервисаш тIекхаьчча, церан цкъачунна 20 стаг бен кIелхьараваккха ка ца даьлла, кхин дIа берш белла ларалуш бу. Иза тIечIагIдира оршот дийнахь Италин президенто Маттарелла Серджос лерина цу хьокъехь журналисташна йинчу брифингехь. Цо дийцира иштта кIелхьарабаьхнарш Грецерчу Самос гIайренна тIе дIакхачийна а бу, лоьраша карарчу хенахь Iуналла деш а бу, аьлла.\nХIинцалерниг тIаьхьарчу беттанашкахь Европе кхача гIертачу мухIажаршца хилла уггаре а боккха хIурдан бохам белахь, амма цхьаъ бен боцург бац. ХIора кIирнахь иттанашкахь мигранташ ле Дуьненаюкъарчу хIурдалахь хи чу а боьлхий, амма хаамийн гIирсашкахь беллачийн терахь бIеннашкахь ца хилча, масех могIанца хаам бар бен, кхин тидам боцуш буьсу и нах.\nЦхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъаралло даржийначу терахьашца, хIара шо долаледелчахьана 180 эзар стаг гIоьртина хIурдахула Европе кхача. Ткъа царех 800 стаг хи чу а вахана велла. Даханчу шарахь беллачийн терахь кхин а лакхарох ду – Дуьненаюкъарчу миграцехь йолчу цхьаьнакхетаралло чIагIдарехь, 2015-чу шарахь Дуьненаюкъарчу хIурдалахь велла 3700 стаг, Малхбузехь ирсе дахар лаха араваларх Iожалла а хилла.\nЦу юкъана беллачийн терахьех ца къаьхкаш шайн арахьара дозанаш чIагIдеш, мухIажарийн бала ка ма доллу шайна гена татта гIерташ къахьоьгуш ю Евробертан пачхьалкхеш. Желтойн махкара Балканийн пачхьалкхашкахула схьаоьху мухIажарш, цу новкъахь мел Iуьллучу пачхьалкхан дозанаш чIагIдарца совцийначул тIаьхьа шайна Европин кIоргене кхача керла некъ карийнера мигранташна – Италехула.\nАмма Австрин Бреннер цIе йолчу жимчу гIалица Iуьллуш долу Италин доза а кху деношкахь масачу боларца дIакъовлуш дохку Австрин Iедалш. Цу хьашташна дозане тIететтина полисхой хилла ца Iаш, тIеман министраллера салтий а бу.\nАмма Австрин юкъаралла резаяц шен урхаллин адамаллина гомачу леламашна. Адамийн бакъонашларйархой а, цIеяххана болу журналисташ а, юкъараллин жигархой а, амма иштта бIеннаш могIарера австрихой а арабевллера оршот дийнахь, кхин цкъа а меттигерчу Iедале мухIажарш новкъахь лийр боцуш, царна маьрша Европе кхача аьттонаш а бе, мухIажаршца къийсам латторна метта цу нахах мухIажарш бечу тIемашца къийсам латтабе, аьлла кхайкхам бан.\nУггаре а вевзачех австрихойн адамийн бакъонашларйархочуо Поллак Александра, СОС Митменш юкъараллин векал волчу, шен къамелехь билгалдаьккхира, меттигерчу Iедало ша сел дукха тIеоьхучу мухIажаршца лара ца до бохуш латкъамаш беш хилар, амма цу Iедало ойла ца йо, шерашкахь тIемаш ловш болу нах муха ларон беза шайгарчу хьолаца бохучунна, аьлла.\nПоллак Александр: „Беттанашкахь кхин дуьйцуш хIума дац Австрерчу бундесурхалло, ша ларош яц тIеоьхучаьрца бахар бен. Ас хоьтту айса сайга а, ас хоьтту шуьга а: кризис йолчу регионашкара пачхьалкхашкарчу баланна хIун до вай? ТIамах бевдда новкъахь болчу нехан баланна хIун до вай? ХIун до вай беттанашкахь а шерашкахь шайн бераш ишколе даха йиш хиларе сатуьйсуш Iачу дай-нанойн баланна?\nУллехь да-нана а доцуш, мухIажаралла шайн тIеэцначу кхиазхойн баланна хIун до вай, вай цкъа а кхетар доцучу кепара хала бала шайна тIе а лаьцна, цхье-цIена бевдда, хийрачу махка а баьхкина, кхузахь ларон безаш болчу, кхузахь дIатарбала гIерташ къахьоьгучу? Цу нехан баланашна хIун до вай?“\nДемонстрацин декъашхой шаьш гулбеллчуьра Вена гIалин юккъехула протестан маршаца буьйлабелла боьлхучу хенахь Маршо радиона йоца комментари елира Поллак Александра митинге арабевллачийн Iалашонех а, сатийсамех а лаьцна.\nПоллак Александр: „Демонстрацин Iалашо ю мухIажаршца солидаралла гайтар а, адамийн бакъонаш хьешарна дуьхьало яр а. Тхо тхайн декхар кхочуш деш ду, тхайн дан йиш ерг деш а ду. Ткъа урхаллин карахь ду, тхан кхайкхамаш ша кхочуш бо я тергал ца беш буьту бохург“.\nЦу юкъана зазадоккху беттан 20-чохь нуьцкъале баьлла Евробертаний, Туркойчоьнний юкъехь мухIажарийн хьокъехь бина болу барт. Цу бартаца Туркойн дозанна тIера Европе сехьа мел ваьлла волу мухIажар юха а Туркойчуь хьажор ву, ткъа Анкарано царна цигахь Iер-дахаран хьелаш Iалашдийр ду, бIеннаш эзарнаш мухIажаршна лерина йолу четарийн лагерш схьа а йиллина.\nАдамийн бакъонаш ларйархойн юкъараллаш а, шайн юккъехь Amnesty International а йолуш, ирачу критике беш бу и барт. Цара чIагIдарехь, Туркойчоьно хIинцале а бIеннаш Шемара мухIажарш нуьцкъаха тIом болчу махка юхахьажийна.\nЕвропе кхача гIерташ лечу мухIажирашна дозанаш схьаделлар доьху цигарчу бахархоша.


Кадыров Ахьмадна а, имам Шемална а юкъарчу башхаллех дIахьедина Абдурахмановс\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана имам Шемал емалвинчул тIаьхьа нохчийн блогеро Абдурахманов Тумсос комментари йитина. Оьрсийчоьнна дуьхьал ша тIаме кхайкхинчу нахана ямартваьлла, Оьрсийчоьнехьа вирзира хьан да аьлла цо. Ткъа Дагестанан муфтиятан а, нохчийн куьйгалхочун а къовсам шина къомана юкъа цим тасар ду аьлла хета блогерна.\n19-чу бIешерашкахь Оьрсийчоьнна дуьхьал къийсам латтийна имам Шемал хьахош аьллера Кадыровс: "Оха лору Шемал Iеламча санна, амма хаа лаьара, Нохчийчохь ша 19 шо хан йоккхучу заманчохь стенна бина цо Оьрсийчоьнна дуьхьал тIом, тхан мохк а, къам а хIаллакдеш. Ткъа Дагестане юхавеана биъ бутт баьллачул тIаьхьа кара а вахна, эла хилла цунах. Кхи хIун эр ду цунах, Нохчийчоьнна а, нохчийн къома дуьхьал а террор иза дацахь?, - аьлла, дIахьединера Кадыровс.\nШен YouTube-каналехь зорбане яьккхинчу 9 минотехь йоьдучу видео тIехь блогеро Абдурахмановс боху: "Хьан дас а ма дина изза. Цо нохчашка кхайкхамбира, Оьрсийчоьнна дуьхьал гIазотан тIаме арадовла бохуш. Ткъа тIаьхьо кара ца вахара, шен лаамехь Оьрсийчоьнехьа дехьа а ваьлла, шен хиллачу накъосташна дуьхьал велира. Оцу къийсамехь Оьрсийчоьнан Турпалхо аьлла, седа а белира цунна. Хьалха луш хилла элан титул хIинца лелаш яц, цуьнан метта юкъаяьккхина Турпалхочун мидал. Ткъа хIинца хьо ву, хьайн дех бисина ямартхочун некъ дIахьош", - аьлла, дIахьедина Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Абдурахманов Тумсос.


Берийн дуьненаюкъарчу денна лерина\n26 ноября в 16:30 (2009 г.)\nДаздарш хилира 20-чу ноябрехь Зорбанан цІийнан актови зала чохь Нохчийн Республикан арахьарчу зІенийн, къоман политикин, зорбанан, хаамийн министерствон дІадолорца уьш вовшахтоьхнера оцу министерствон арахьарчу зІенийн департаменто. Дика човс хилла, даздарш говза дІадаьхьира вай юьйцучу департаментан гуманитарни отделан куьйгалхочо Хасилова Мадинас. Шайн наношца цхьаьна даздаршкахь дакъалецира дуккха а бераша, шайна юкъахь заьІап бераш а долуш. Цхьадолу заьІап бераш шайн гІудалкхашкахь дара хьовсархойн цхьана могІаре дІанисделла, самукъадаьлла гуш. Берийн а, церан нанойн а къаьсттина самукъаделира «Грозный» телевиденехь «Могаш-маьрша» передача дІахьош йолу Газалапова Зараъ шен артисташца сцени тІехь гучуяьлча.\nШаьш санначу бераша хІоттийна концерт доккха совгІат санна тІеийцира кегийчу хьовсархоша.\nИллеш, эшарш локхуш цхьаьнакхетарехь дакъалаьцначарна юкъахь бара Израилов Идрис, Садулаева Камета, Садулаева Лариса, Абуева Хьава, Мунашев Адам. Нохчийн пачхьалкхан университетан студентийн «Овация» театр яра берашна лерина шайгара совгІат дохьуш еана. Цара хаза, беламе жима спектакль гайтира.\nКонцерт дІайирзича Хасилова Мадинас совгІатана марзаллаш чохь йолу тІоьрмигаш делира хІора берана.\nДоккха хазахетар хилла гуора бераш. Мадинас дош делира, хІора шарахь Берийн дуьненаюкъара де иштта, билгалдоккхур ду аьлла.


Суна хаан лаьара, шайн махках бевлла, Европехь болчу зударша коьртахь йовлакх ца лелор муха догIу динца? Масала, Францехь долчу законаца балха а, доьшучу меттиге а коьртахь хIума лело йиш яц. Со йисина зуда ю, доьзал бу, тахана хIоттаделлачу хьолаца со бен болх бан таро йолуш ситуаци яц чохь. Болх цабеш Iайла а яц. Коьрта йовлакх тиллахь, со дIаяккха бахьана карор ду. ХIун дича нийса ду ас?\nБаркалла, жоп дала таро хилахь. Дала аьтту бойла хьан!\nЛераме йиша! Къинхетаме а, хьекъале а волчу АллахIа парз дина тIедожийна ду бусалба зудчунна ша хийра божарий болчу метте арайолуш хилча бусалба духар лелор.\nБусалба духар – иза ши куьг а, юьхь а йоцург, кхийолу ерриге меженаш, дерриге дегI дIакъовлуш, хьулдеш долу духар ду. Иштта дегI хьулдеш хиларал совнаха, тIелетта хила а ца деза иза, чекх са гуш хила а ца деза, божарийн духарх тера хила а ца деза. Iаишас, Дела реза хуьлда цунна, дийцина, Абубакаран йоI Асмáъ, Дела реза хуьлда цаьршинна, цхьана дийнахь Пайхамар волча – АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна – чуеанера аьлла, тIедуьйхина духар дуткъа, чекх са гун духар а долуш. ТIаккха Пайхамара – АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна – цунах дIа а вирзина: «ХIай Асмáъ! Зуда, хIора баттахь ламазана цIена ца хуьлучу хьоле кхаьчначул тIаьхьа (кхиъна яьллачул тIаьхьа), цуьнан дегIа тIера хIара а, хIара а бен ган мегаш дац» - олуш, шен ши куьг а, юьхь а билгалйина хилла.\nТIаккха, лераме йиша, нагахь санна: 1) ахь болх ца бича йа хьуна, йа хьан берашна хуьлуш лан лур доцу доккха зен а делахь, шун дахар талхор долу зен делахь, шун могшаллийна хуьлуш зен делахь, 2) йа ла́н чIогIа хала хир йолуш хало хIуттур йолуш хьал делахь, 3) Iедалан болх боцург хьуна кхин бан болх бацахь, 4) хьо йоцург кхин болх бан таро йолуш хьал а дацахь, 5) йа кхечу агIор хьуна кхи рицкъа хила аьтту а бацахь – тIаккха магадо Iелам-наха коьртара йовлакх дIадаккхар, хIунда аьлча иза кхин дан хIума доцуш виссинчух тера хуьлу дела. Вуьшта аьлча, къе елла хIума яа магочу хьолехь йолчу зудчунна мегаш хуьлу бусалба духар лар ца дар, и хьал духатоха оьшшучул, и тIехIоьттина хьал дIадаллалц йолчу ханна.\nЦундела, нагахь санна хьан хьал лакхахь хьахийначу билламашца догIуш делахь, хьуна мегар ду коьртахь йовлакх ца лело къаьсттина айхьа болх бечу меттехь, и тIехIоьттина хьал дIадаллалц йолчу хенахь. Хьой хьайн балха метте дIакхаччалц йовлакх хила деза хьан коьртахь, белхан меттиг чохь дIадаккха мегар ду ахь иза. Нагахь санна корта ах дIакъовлуш хир йолчу кепара хIума лело йиш елахь, берриг корта дIа а ца бостуш, иштта лело еза ахь.\nХьайн ма-хуьллу кхин болх лаха а беза ахь, Iедалан болх а боцуш, хьайн сийлаллин духар лело аьтту болуш болу болх, тIаккха оцу вукху балхара дIа яла а еза хьо.\nАхь даим дагахь латто а деза, иштта айхьа коьртара йовлакх дIадаккхар къаьсттина хьал дуй, даим долу хьал доций. Хьуна дицдала ца деза цкъаъа, хьайн хьал, кхин дан хIума ца хиларна, ца ваьллачу денна къиэ елла хIума юуш волчуьнан хьолах тера хилар, хIаллак ца хилархьама хьакха юуш волчуьнан хьолах тера хилар, и хьал даим латта йиш ца хилар. Лекха хинволчу АллахIа аьлла: [Бакъдолуш, (АллахIа) хьарам йина шуна къиэ елла хIума а, цIий а, хьакхин жижиг а, АллахI воцуш кхечуьнан доьхьа йийнарг а; ткъа хьашто гатвинчо иза кхаьллича, шена оьшучул сов а ца во́луш, (Делан) дозанал тIех а ца во́луш – ишттачунна тIехь къа дац; бакъдолуш АллахI гечдийриг а ву, къинхетам бийриг а ву]. (Сурат «Ал-Бакъарат», 173 айат).


Иза даим халкъан иэсехь хир ву » Нийсо-Дагестан\n06.11.2019 90 0 niyso\nДаймехкан сийлахь-боккхачу тIаме воьдуш, цуьнан вуьрхIитта шо бен дацара. Хала а, къиза а хиллера цуьнан бераллин а, кхиазхочун а хан, амма халонаша вахчийна, къонахчун амал шегахь йолуш, кхиъна вогIу жима стаг вара иза. Ханпаша Нурадилов. Тахана цуьнан цIе ерриге а Россехь а, цуьнан дозанал арахь а евзаш ю. Иза майра тIемало, Даймохк ларбеш, шен са дIаделла башха турпалхо ву. МостагI вайн махка веача, бехк боцу адамаш: бераш, зударий, баккхий нах къизаллица хIаллакбеш, церан хIусамаш йохош, шена гича, тIаме ваха аравелира Ханпаша. Шен декхар мостагIчунна дуьхьал тIаме хIоттар лерира цо.\nТIеман декъехь хIораннан шен болх а, декхарш а ду. Шега схьаделла муьлхха а гIуллакх кхочушдеш, ша низам долуш а, тIахъаьлла а тIемало санна гайтира Ханпашас. Иза дукха хан ялале пулеметан расчете хIоттаво. Кхузахь гойту цо шен дуьххьарлера докккха хьуьнар: мостагIашца хиллачу цхьана тасадаларехь масех бIе фашист воь майрачу нохчийн кIанта. Командованис иза билгалвоккху, цунна бIаьхаллин хьуьнарш гайтарна совгIаташ ло, пулеметан расчетан командир хIоттаво. Кхин дуккха а хуьлу майрачу кIентан мостагIашца тийсадаларш, амма цхьана а меттехь ледарло ялийтина, вухаваьлла меттиг ца гайтина цо. Цунах лаьцна тIеман газеташ тIехь цу хенахь яздора: «Кавказан аьрзу», «Башха пулеметчик», «Майра турпалхо», иштта цу кепара кхин дуккха а. Иза хьакъ вара шех лаьцна иштта яздан. Цунна кхерам ца хаалора, шен пулеметаца уггаре а халачу меттехь каравора иза. Сталинград яккха немцойн фашисташ тIелеттачу хенахь Ханпаша а, иза санна болу майра турпалхой а бахьана долуш, мостагIашка схьа ца яккхаелира и гIала. Дукха башха советски тIемалой кхелхира Сталинград ларъеш хиллачу тIемашкахь, цигахь кхалхар хилла Ханпашин а. Ша тIом бинчу шина шарахь 920 немцо вийна цо, пулеметни 7 расчет схьаяьккхина, 12 мостагI йийсаре а валийна. Кхин хIун хьуьнарш гайта дезара бакъволчу тIемалочо Даймехкан дуьхьа ша бечу тIамехь? Советски Союзан Турпалхочун цIе ялийтрахьама доьазза кехаташ кечдира Ханпашас тIом бинчу дивизера командованис. Амма хIоразза а цхьацца бахьаница уьш дIатоттура. Эххар а цунна и цIе елира (кхелхинчул тIаьхьа). Харцонаш вайн къомах болчу тIемалошца чIогIа лелийна цу хенахь а, цул тIаьхьа а. Делахь а нийсо даим тоьлур ма ю, и ца тола йиш а ма яц. Турпалхочун цIе яйъа гIиртинарш юьхьIаьржачу хIиттира, бакъдерг туьйлира.\nВайн махкахь ирсе а, машарен а хан хилийтархьама, вайн адамаш лоллехь а, баланехь а ца бахкийтархьама, шен къона дахар дIаделира Нурадилов Ханпашас, иза 20 шо а кхачаза вара кхелхачу хенахь. Сталинградана (хIинца Волгоградана) уллехь Букановская станицехь д1авоьллина ву и башха турпалхо.\nВайн махкахь Ханпашин цIе йицйина яц, цуьнан цIарах ярташ а, урамаш а, школаш а, Нохчийн къоман театр а ю.\nНохчийчоьнан бахархоша хазахетарца тIеийцира Соьлжа-ГIалина юккъехь, Кадыров Ахьмад-Хаьжин цIарахчу урамна юххехь йолчу скверехь Нурадилов Ханпашина лерина хIоллам (памятник) хIоттор. ТIекхуьучу тIаьхьенашна шайн къоман турпалхо вовзар, цунах долу иэс цаьргахь латтор, цуьнан сий дайтар – иштта Iалашо йолуш а, махкахошна а, генара баьхкинчу хьешашна а Ханпашех лаьцна дерг довзийта а хIоттийра иза Республикин куьйгалло.\n2018-чу шеран 9-чу майхь Нурадилов Ханпашина лерина хIоллам схьабиллира. Лекхачу постамента тIехь лаьтташ ву башха турпалхо, цунна тIехьа цуьнан тешаме пулемет а ю. Майра бIаьхо хIинца а вай лардан дIахIоьттича санна ву ша лаьттачу меттехь.\nХIара сквер а Ханпашин цIарах ю. Кхузахь гуттар а ловзуш бераш, садоIуш Iаш баккхийнаш а бу, юххерачу Мехкадаьттан университетан студенташ а хуьлу кхузахь Iаш шайн мукъачу хенахь. ТIехволург, соций, леррина хьожу хIолламе, ойлане волу. Турпалхочух лоций дика а, баркалле а ойла кхоллало цуьнан даг чохь.\nХанпаша Нурадилов гуттар а нехан иэсехь ву, иза а, цо гайтина хьуьнарш а вай а, тIекхуьучу тIаьхьено а цкъа а дицдийр дац.