Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Коьртана стаг галволу аьлла дан а дуй Бусалба динехь?\nОлхазар, Делера салам-маршалла хуьлда хьуна. ЧIогIа жоп дезара суна сайн хаттаршна, вайн бусулба вешина вон хьал ду тIехIоьттина, цундела, чем скорее ответ будет, тем лучше. Даггара бехк ца биллар доьху.\nСан ваша, психически больной стаг хила хуьлий по Корану? Шортта психический цамгарш ма хьаий вайна, тIаккха дуккху наха и шайтIи болх бу боху, уьш одержимый бу боху. Эпилепсий, депрессий, нервный расстройство, шизофрени, слабоумие и т.д., уьш шайтIи болх бу боху дукхболчара. Иштта дуй аз?\nТIаккха бусулба ваша ву, нервный расстройство йолуш, лоьраш аьлла цуьнга цуьнан и ю. Дагахь вон ойланаш хуьлу цунна, вай динах лаьцна даже хуьлу цунна и вон ойланаш. Ша цхьанна цхьа зулам дарна кхоьруш лелаш ву, ламаз ца далуш хьоле хоьтти и ужели. Лоьраша и психический расстройство ю боху цунна, лечени йа еза боху, молханаш муьйлуш, вай цIахь и шайтIана болх бу боху. Джинн ду дац хьаьжна и, дешначу наха дац аьлла цунна чохь цхьаъа джинн, Къоран дийшира цо, ла а дуьйгIира цуьнга шортта, шортта зикраш дора, аятуль-курсий дешара кест-кеста. ТIаккха гIолий ца хили цунна. Соьг хаьттича, Къорано, зикраша цунна гIоле йина ца хилча, тIаккха и шайтIи болх бац, коьртаца цхьа цомгар хир ю. ТIехула тIе хIокху инетехь дийшира ас и санна вон ойланаш керстнехан а хуьлуш хилла шай динах лаьцна, дахарах лаьцна, цхьамма яздора "ша чIогIа кхоьру "святой духана" цхьа гIо хIума ала, дукха кхоьруш чохь са дац шена" бохуш. И шайтIи болх хир бу аьлла ца хета суна, хIунда аьлча керста нах иштта галбевлла хилча шайтIано хIун до кхин уьш хьийзийна?\nКортанца цомгуш волу стаг ялсамани кхочу бохуш хезнера суна, бакъ дуй иза?\nТIаьххьара хаттар ду. Селхана ютубяхь видео гина суна цхьа джинн арадоккхуш, бусулб ду бахара цу джинно ша. Бусулба джинн адаман чудаьлла хилча, йа цун васвас деш хилча, Къоран дешча дIадера дуй аз?\nДелера салам-маршалла а, Цуьнан къинхетам а, Цуьнгара беркаташ а хуьлда хьуна а!\n1. Чу даьлла жин ца хиларх, йа жинаша хьийзош ца хиларх, адам коьртана галдаьлла хила йиш ю, хьекъал чура даьлла хила йиш ю. Масала, хьадисашкахь деана ду, кхаа стагана тIера къолам хьалаайбина бу аьлла: наб кхеттачунна тIера а, иза самаваллалц; коьртана галваьллачунна тIера а, иза юха кхетам чу ва́ллалц; берана тIера а, иза кхиъалц. И доцург кхин а ду тоьшаллаш, адам коьртана галдолуш хиларна а, хьекъал чура долуш хиларна а. Кхин а масала далийча, хьадисашкахь дуьйцуш ду, цхьана зудчо Пайхамар (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) волчу а еана, лазар догIий охьаюжу ша, Деле шена дарба дехахь аьлла хиллера аьлла. ТIаккха Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна), «хьуна лаахь Деле доьхур ду ас, хьуна лаахь хьо собаре хилахь Делера ялсамани а хир ю хьуна» - аьлла хилла. ТIаккха оцу зудчо, сатухур ду ша аьлла хилла, и сатохар а, собаре хилар а бахьана долуш шена ялсамани хилийтархьама. Делахь а, ша́ лазар деана хьекъал чура а яьлла охьайоьжча, шен дегIан меженаш тIера духар дIадаларх ларйе алий дехахь шена аьлла хилла цо, тIаккха Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) иза дехна хилла цунна Деле. Оцу зудчунна хуьлуш хилларг тахана вай эпилепси олучу лазарх тера хIума ду, ткъа и хIума хиларан бахьана шиъ ду аьлла Iеламнаха: «физиологически» ду цхьа бахьана, дегIаца гуллуш йолу цхьацца вон хIуманаш ю и хIума хуьлуьйтурш, лоьрашка дарба лелалуш ду цунна; жин чу да́лар ду шолгIа бахьана.\nТIаккха, адамана депресси а хуьлу, «психически расстройство» а хуьлу, нерваш галйовлуш а хуьлу, стресс а хуьлу, эпилепси а хуьлу, и.кх.дI. И цамгарш а, лазарш а хиларан вайна девзаш а долуш, кхетаме а долуш, тIекхиа йиш йолуш а долуш бахьанаш ду. Масала, сингаттамо а, чIогIа халахетаро а адамана депресси хуьлуьйтуш хилар билггал хууш ду.\nОцу кеппара, и лазарш адамаца хуьлуш ду, «хIан-хIа и цамгарш яц, иштта цамгарш хуьлуш яц, чу даьлла жин ду» бахар нийса дац. Оцу цамгарех цхьа цамгар ю а моьттуш, чудаьлла жин а долуш хIума а хила тарло; чудаьлла жин ду а моьттуш, оцу цамгарех цхьа цамгар хьакхаелла адам хила а тарло. Муххале а, жин чу далар дукха хьолехь кIеззиг бен хуьлуш дац, адамашца хуьлуш йолу дукхах йолу цамгарш и важа цамгарш ю.\nАмма оцу лазаршна дарба муха дийр дара аьлча – царна дарба лелор шина агIор хила деза: Къуръанаца а, Суннатца а долу дарба а хила деза, вуьшта вайна тахана бевзаш болчу лоьраша лелош долу дарба а хила деза. Къуръанаца а, Суннатца а цхьайолчу цамгаршна дарба муха лелалур ду дуьйцу, масала, «Къуръанаца а, Суннатца а дарба дар» цIе йолчу жайно. Вуьшта, Iеламнаха къаьсттина цхьадолчу лазаршна дарба муха лело деза дуьйцуш яздина жайнаш а ду. Ткъа лоьраша лелон деза дарба а дIататта мегар дац, мелхо а лоьрашна тIеваха а веза цомгаш верг, церах дагавала а веза, цаьрга ладогIа а деза. И ахь цомгаш ву бохуш волу бусалба ваша неврологана (невропатологана) тIеваха веза, психологана тIеваха веза, психотерапевтана тIеваха веза, иштта и санна болчу лоьрашна тIеваха а веза, цара дуьйцуш долу дарба лелон хьажа а веза. Иштта болчу лоьрашка дарба леладайтарх ийзавала оьшуш дац, йа динехь бух болуш а дац цу лоьрашна тIевахарх ийзавалар. Къаьсттина чIогIа чIагIло иза цунна, дешначу наха цунна чохь жин дац бохуш хилча. ХIетте а, цкъа-шозза дешнера аьлла Къуръан ша́ доьшучара саца ца веза иза, шен аьтту белахь даим доьшуш хила веза, даим Далла хьасталуш хила веза, Делан дикане догдохуш хила веза, Деле шена дарба доьхуш доIа деш хила веза. ТIаккха, иштта цомгаш волчу стагана гонах болчу нахана тIехь (цуьнан доьзал, да-нана, йиша-ваша, гергарнаш, доттагIий) доккха декхар ду цуьнан бала кхачар а, цунах къахетар а, цуьнан хьолах кхетар а, шайн ницкъ кхочучу кепара цунна гIо дан хьажар а, цуьнгара дийла мегаш долчу хIуманашна цунна оьгIаз ца ихар а, шаьш цуьнан хьолехь хилча шайна шайца хила лелайайта луур долччу кепара цуьнца шаьш лелош йолу юкъаметтиг хилийтар а.\nТIаккха, оцу лоьраша лелор долчу дарбанца цхьаьна, «Бозбунчаллийна а, жинийн хьу хьакхадаларна а лелон мегар долу дарба» цIе йолчу яздарехь вай дийцина долу хIуманаш лело хьаьжча а дика хир ду иза, хIунда аьлча цуьнца шеца жин дацахь а, бозбунчалла дацахь а, цу юкъара дуккха хIуманаш кхийолчу цамгаршна а пайденна ду, Делан пурбанца.\n2. Амма коьртана галваьлла волу стаг ялсамане гIур ву йа вац бохучух лаьцна дерг – дукхах болчу Iеламнаха, и стаг къемат дийнахь Дала зуьйр ву аьлла, Ша́ бохург цо до, йа ца до хьожуш, дуьненахь кхетам чохь хилла долу кхидолу адамаш зе́ре терра. Нагахь санна цо Дала бохург дахь – ялсамани вохуьйтур ву иза, ца дахь – вохуьйтур вац. Шен кхетам чохь воцуш, хьекъал чохь воцуш, коьртана галваьлла хилла волу стаг иштта зуьйр ву аьлла деана масийтта хьадис ду. Цхьаболчу Iеламнаха, и санна болу нах зер къемат дийнахь хир дац, каш чохь хир ду а аьлла.\n3. Амма адамана чудаьлларг бусалба жин делахь, Къуръан дешча иза дIадер дуй аьлча – дера ду, Делан пурбанца. «Бозбунчаллийна а, жинийн хьу хьакхадаларна а лелон мегар долу дарба» цIе йолчу яздарехь вай дийцина долу бахьанаш лелийча а, лело ма-дезза дарба лелош болчу дешначу нахе дарба леладайтича а и жин дIадер ду, Дала мукъа лахь.\n21.01.2011 = 17.02.1432\n Имам Аш-Шавканий, «Найлул-автIор», 8/232-233.\n Ахьмад, Ибн Хьиббан, ат-ТIабараний. Имам ал-БайхIакъийс а, Шейх ал-Албанийс а нийса ду аьлла и хьадисаш.


Нохчийн меттан йозанан календарно- тематически планаш 1-чу классан 2020-2021 д. ш.\nИнфоурок › Родной язык ›Рабочие программы›Нохчийн меттан йозанан календарно- тематически планаш 1-чу классан 2020-2021 д. ш.\nНохчийн меттан йозанан календарно- тематически планаш 1-чу классан\n2020-2021 д. ш.\nХьалхара сентябрь –Хаарийн Де.\nМог1анаш , мог1анийн яккъаш.\nДехий , доций нийса сизаш\nДехий , доций лахахь маь1иг йолу сизаш.\nДехий , доций лакхахь маь1иг йолу сизаш.\nЛакхахь, лахахь хьаьвзина сизаш.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш а,А яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш а, А.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш у,У яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш о,О яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш О, о.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш и,И яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш л,Л яздар\nЙозанан жима а, доккха а элпаш л, Л.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш м, М яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш с, С яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш С, с.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш р, Р яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш х, Х яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш б, Б яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш б, Б яздар\nЙозанан жима а, доккха а элпаш д, Д яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш е, Е яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш н, Н яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш т, Т яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш в, В яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш з, З яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш й,Й яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш к, К яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш п, П яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш э, Э яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш ш, Ш яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш ц, Ц яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш I, Iяздар.\nЭлп ь яздар.\nЭлп ъяздар, ъ элпан ши некъ бовзийтар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш хь, Хь яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш кх, Кх яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш къ, Къ яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш г, Г яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш г1, Г1 яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш аь, Аь яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш оь, Оь яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш уь, Уь яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш ч, Ч яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш ч1 , Ч1 яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш т1, Т1 яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш ж,Ж яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш х1, Х1 яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш к1,К1 яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш ю,Ю яздар\nЙозанан жима а, доккха а элпаш юь,Юь яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш я,Я яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш яь,Яь яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш ц1, Ц1 яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш п1, П1 яздар.\nЙозанан жима элп ф. Доккха элп Ф яздар.\nЙозанан жима а, доккха а элпаш ё,Ё яздар.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш щ,Щ яздар.\nЙозанан элп ы яздар.\nАлфавит. 1амийнарг т1еч1аг1дар.\nГІалаташ тІехь болх. Шалха элпаш.\nТалламан диктант «Дика дешархо».\nГІалаташ тІехь болх.\nПредложени доккхачу элпаца йолор.\nДоккхачу элпаца язден дешнаш.\nЗайтемиров Сайдик Салахович\nНохчийн меттан 5-чу классехь йиллина урок\n148 0 14.06\n105 0 14.06


Коронавирус Кавказехь: керла дархой\nУн даржарх болу хаамаш\nКъилбаседа Кавказера хьал карарчу ханна\nНохчийчохь дуьххьара стаг дарбан цIийне виллина коронавирус а кхетта. Дозанал арахьара цIавеана ву иза. 5-6 стеган тесташ ю шеконехь, цкъачунна билгалдалаза ду цаьрца дерг. Мехкан парламентан спикера Даудов Мохьмада бинчу хаамца, шайн цIахь карантинна сацийна ву 600 вахархо (ши де хьалха карантинехь вара 400 стаг).\n«#ЦIахь саца» цIе а йолуш, флешмоб ю яьржина нохчашлахь интернетехула.\nГIебарта-Балкхаройчохь таханенна ву ун кхетта 4 стаг. Иза бакъдо меттигерчу урхаллаша, амма хьахийна дац Роспотребнадзоран хаамашкахь, билгалдоккху «Регнум» агенталло. Оцу бахьаница хета агенталлина, Роспотребнадзор хьулдан гIерта терахьаш, долу хьал дайдархьама, аьлла. Дозанал арахьара чувеана 200 сов стаг ву Нальчикерчу лоьрийн тергонехь.\nСтавропол-махкахь кхин а 3 стагаца хааелла коронавирус, яздина шен хаамехь тахана Роспотребнадозоро. Хьалха еллачу информацица доьзча, ун кхетта ву махкахь 5 вахархо.\nНохчийчохь, Дагестанехь, ГIалгIайчохь, Къилбаседа Хирийчохь, болчу хаамашца, дистанционан кепе даьккхина институтийн, университетийн дешар. Амма и кеп шайна-шайна йогIуш яц, еккъа цхьа дешаран материал бен ца ло деканаташа интернетехула, яц еш видеоконференцеш, дац хоттийла цахуург, аьрзнаш до студенташа.\nКоронавирус ГIалгIайчу а кхечи, аьлла бара цигарчу бахархоша социалан машанашкахула баржийна хаам. Амма иза бакъ ца бо мехкан могашаллин министралло. «Беттан 26-чу дийнан 13 сахьт даьллачу ханна цхьа а вац ГIалгIайчохь COVID-19 уьно лаьцна», боху лоьрийн урхалло.\nАдыгейхь а билгалваьлла вирус кхетта вахархо - студент. Москара деношкахь шен цавахана иза, хилла вац дозанал арахь. Адыгейн могашаллин министра Меретуков Рустема бахарехь, республикерчу инфекцин клиникехь ву жима стаг.\nДагестанехь 9 стаг дарбан хIусаме виллина, юьхьанцарчу тесташа коронавирус гайтарца доьзна. Амма хьал ма-дарра девзар ду Роспотребнадзоре хьажийначу анализаша гайтинчу жамIашца. Лондонера, Туркойчуьра, Москвара цIавеана ву оцу нахах 6.\nЕрриг Оьрсийчохь тIаьххьарчу дийнахь-буса ун карийна 18 регионехь 182 стагаца.\nСвердловск - 7\nЯкути - 4\nСтавропол-мохк - 3\nГIезалойчоь - 3\nХанты-Манси - 2\nБуряти - 2\nХакаси - 1\nХабаров – 1\nТаханенна Оьрсийчохь вирус лаьцна хаавелларг ву 840 стаг. 56 регионан бахархой бу уьш.\nОьрсийчохь коронавирус гучуяьлчхьана цунах товелла 38 стаг. Велла 2, Москварчу дарбан хIусамашкахь нисделла церан кхалхар. Беллачийн шераш – 73 а, 88 а.


"Маттана а, къомана а бала бу книгаш цаешар"\nТовбеца-бутт 31, 2017\nНохчийн берашлахь а, кхиазхошлахь дукха бац аьхкенан мукъачу хенахь исбаьхьаллин литературах марзо оьцурш.\nХьалха 1970-1980-чу шерашкахь, воьдуш-вогIуш, я хуьлда иза жехь я бежехь, я дуьххьала дIа Iаламехь хина Iаш, киншка кара а лаьцна божабераш я зудабераш, милла а гар могIарера гIуллакх дара.\nХIинца ишта сурт гар тамаше хетало, нохчийн доьзалехь, хIусамнанас шен куьйга йина сискал, боврсакх, чукхлан, хьокам я пишка гар санна.\nИсбаьхьаллин иртах Iехаделла жарги тIедирзина бер я кхиазхо ган сатийсар эрна хиларх шек а ваьлла, со урамехула волавелла, мел гергарло леладо дешарх мукъадолчу бераша киншкашца бохучу хаттарна жоп каро.\nМаршо Радио: Со Соьлжа гIалин кIоштан цхьана эвлахь ву. Бераша долу меттиг лохуш ву со. ДIогахь кхо-виъ кIант ву. Цаьрга хоттур ду хIумма а ешна я ца ешна. Башха со гучоххьа-м бу моьттуш вац со и кIентий. Телпонна тIебирзина бохкуш бу. Хуур ду-кх цаьргахь хIун доллу.\nХьо муьлхачу классехь ву? - ВорхIалгIачу классехь. - Кху мукъачу хенахь ахь хIун киншка ешна? - Цхьа ца ешна! – Ахь ешний? – Ешна!. - ХIун яра ахь ешнарг? - Цхьа стомма а йолуш киншка-м яра и. - Хьо моссалгIачу классехь ву? - 8-чу классехь. Цхьа ца ешна ас-м. Суна ца лаьа и еша…\nКерланиг довза, шайн хаарш шордан, байташ ешна а, гIадал гIаддайча дийцар дешна а исбаьхьаллин литератураца гергарло карладаккха хьагам болуш ца кардора зудабераш а. Оццу Соьлжа гIалин кIоштерчу эвлара бу со хеттаршка вийлина хIара кхиъна богIу мехкарий а.\nМаршо Радио: Аш хIун ешна каникулашкахь?\nЗудабераш: "ЦIе дага-м ца йогIу суна,еша-м ешна ас.\n- ХIумма а ца ешна. -\nНохчий маттахь ас цкъачунна ешна хIумма а яц, амма еша дагахь ю со.\n- Нохчийн яздархойх хьуна мила дагавогIу?\n- Цхьа ца вогIу. - Хьуна? - Мамакаев Iаьрби.\n- Оьрсийн яздархойх мила вевза шуна?\n- Пушкин Александр.Толстой.\n- Нохчийн яздархо дага ца вогуI?\nМелла а алсам къамел хилла сан литературах а, яздархойх а Теркйист кIоштерчу кхиазхочуьнца Салманца. Ишколехь, дика дешархо ларалуш велахь а, иза а вацара исбаьхьаллин литература йовзарехь кIаргвелла кхин кхиамаш болуш а.\nСалман: Каникулашкахь байташ ешна ас…\nМаршо Радио: Яздархойх мила вевза хьуна?\nСалман: Ящуркаев Султан а вевза…Кхин дага-м ца вогIу….\nМаршо радио: Шайн яздархой бовза ца беза.\nСалман: Бовза беза.\nДай-наношна леткъамаш бар доцург некъ ца го берашна, нохчийн мотт-литература а, цаьрца цхьаьна гIиллакх-Iадаташ довзийтарехь беркате, пайдехьа тIеIаткъам бан. Телпон чуьра ца довлучу берашна сагатдечех бу хIусамнаной Ийман а, Совдат а.\nИйман: "ХIорш цхьа хIума йоьшуш а бац,я бала а бац. Цу телпош чу а бирзина Iаш бу. Сайниш а бу, неханаш а бу. Деша ца баьхчахьана кхидерг дерриге а леладо. Бала бацар ду-кх. Хьалха кегийнарш дийнахь сарралц ловзуш,хьаьвдда-бевдда лелара,хIинца чу а боьлла Iаш бу,эгIийна хIумнаш санна…"\nСовдат: "Валлай хаац суна-м царна хIун дан деза. Дешарна бала ца кхочу. ТIетеIабарх гIуллакх а ца хуьлу".\nШовзткъа шарахь гергга ишколехь къахьегна ю филолог, нохчийн меттан а литература а хьехархо Музаева Лиза.\nЛиза: "Деша лууш бац. Яздархой а ца бевза. Киншкаш ешар, шайн къоман исторех, хиллачух, хиндолчух доьзна а дуй а ца хаьа.И кхетам банне а бац. Бу боху оьрсийн яздархой а ца бевза. Ешнарг а букъ туххушехь йицьелла карайо..И киншкаш ца ешаро хаза нехан санна маттана эшам бой-м хаьа суьна. Цу телпонаша а,кампутерша а… Цу телпонаша а,кампутерша а кхетам дIалаьцна-кх берйн. Нисса бийца а ца хаьа мотт. Йоза-м данне а дац…"\nДай-наноша а, хьехархоша а, яздархоша-м муххале а, мохь бетташ дийца, кхайкхо некъ цахиларе терра шайлахь дийцаре де-ш лаьтташ ду, нохчийн литература а, ненан меттан а бала кхачийта Iедалехь болчара лащдаме гIулчаш яха езаш хилар, махкахь кест-кеста вовшахбеттачу синкъерамийн а, ловзарийн а санна бала а кхаьчна.


Масхадова Кусама ян а догIуш еаний-те даймахка?\nДани --Копенгагенехь Нохчийн Конференцехь, Масхадова кусама, Фрэнк Джадд, Мельникофф Сергей, 2002\nМасхадова Кусама Теркйистехь ю\nБахархошна дика дагадогIу Масхадов Аслан президент харжар. Луьрачу тIамах чекхбевллачу,маьршачу,синтемечу дахаре сатуьйсучу нохчаша, тIийриг а йина, рагI ларьеш а лаьттина,дукхахболчара шайн аьзнаш дIаделира Масхадовна.\nХIинца а олу дозаллица хенарчу бахархоша: «Уьш бар-кх харжамаш! Цу хенахь,цхьаммо а ир-кара хIитто а ца оьшуш, ма арадаьллера адам!» Оццул чот йоцуш дукха адам орцах а даьлла, мехкада хаьржинчу стеган хIусамнана,иттаннаш шераш девллачул тIаьхьа цIаерзар тергамза ца дисна махкахь.\nТелехьожийлехь Кусама цIехьа ерзарх а,цунна ша гIо дарх а дийцина мехкан куьйгалхочо а.Ма-дарра аьлча, Масхадов Асланан хIусамнанас яьккхина и гIулч бахьнехь морзахе хьажам-ойланаш а,баккхий бекъамаш а хаало нохчашлахь. Цхьаболчара даггара къобалдо Кусамин юхаерзар,ткъа кхечара,буххера дуьйна нийса а ца хеташ, ишта даггара емалбо цуьнан сацам.\n«Оьрсийчоьнан кIайлахчу сервисан белхоша вен а вийна.докъаза вайинчу шен цIийнде сий-лерам беш,мел хала делахь а ,цигахь Iа езаш хиллера иза кхуза схьа а ца гIерташ».\nУьш дукха-кIезиг, мел бу ала а хала а долуш, ишта хьажам бу цхьаболчеран. Кхечара, дикане, бакъоне са а туьйсуш,Iедалхоша цунна новкъарло цаяре дог а дохуш, гома ца лору цо динарг. Ишта ойла кхобучех ю Теркйист кIоштан Чiулга-Юьртара яхархо Тамара.\nТамара: «Тхан куьпахь гена боццуш Iаш бу Кусамин гергарниш. Иза хьахаелча цхьаболчара цIа вон еъна олу. Мацца веъна а шен цIа ца веъча волий стаг? Геналлехь, Даймахке са а туьйсуш яла ца яла,еъна-кх.\nКху Iедало иза сапаргIат юьтур яций, цуьнан гIоьнца Iедал шен аьллар тIедаккха гIертар дуй бохуш дуьйцурш сунна бакъ ца хета. Iедалхоша цунна цхьана кепара вон тIеIаткъам бан декхар дац. И суна бакъ ца хета. Стенна ца хетий? Иза юха Европе дIаяхча церан хIун толо? Царна иза мелхо вон дац? Цундела цара Кусама паргIат юьтур ю аьлла хета суна-м».\nЮххерчу гергарчарех дага а яьлла, церан пурбанца,цара мага а дина и цIа йирзинехь,иза церан массеран а сацам бу. Далла а ишта лиъна-кх тIаккха боху соьлжагIалахочо,Старопромысал кIоштан яхархочо Лизас.\nЛиза: « Баккхийчеран, дахар мел хаза делахь а хийрачу махкахь сагатло. Шен цIахь хаза хеташ цIа еъна-кх,ша йоккха стаг йолу дела. Цуьнан кIант а ву,кхиберш а бу, церан бертахь,царна а лууш цIа еънехь,дика еъна. ХIара ала,и ала бохуш берш бовлахь а,бер санна царна хьалхара и уьдур ю аьлла а ца хета суна иза. Шортта гергарниш а бу цундела схьаеъга».\nМасхалов Аслан мила а ву хууш,цуьнан цIе йожо,лахъян хIумнаш цо шегара ца дийлийтахь и дика еъна лоруш берш а кIезиг бац. Иштачех ду Соьлж-ГIалара Ката а, цуьнан нана Айнаъ а.\nКата: « И цIаяран бахьна ца хаьа суна. Масхапдов цIе лахьеш хIумнаш цо ца дийлитахь дика еъна».\nАйнаъ: «Къанвеллачу стагна хала ма ду кхечу пачхьалкхе а хиъна Iа. Шен гергарчаьрга са мА туьйсу воккхачо. ХIумма а дац дика еъна. Дела реза хуьлда и цIа ялийначунна а. Аьшнаш а ца еш, новкъа хIума а а доцуш Iийр ю дала мукъалахь»,\nЦхьаболчарна хетарехь, Даймахке а йирзина, Кусамас шена тIелаьцнарг жоьпаллин дукъ ду. Ша мила а ю а хууш, шен цIийнде цIе ларьеш, иза цхьанне хьадалча хила а ца еза, я кхечарна луург, товриг Iорадоккхуш тоти а хила а ца еза.\nЦу кепара дог-ойла йолчех ву Новр кIоштера Халила а, Мохьдан а.\nМохьдан: «ЦIа еъна суна дика хета,нагахь шен цIийнде цIе ларьян а,цуьнан сий-пусар дайта а цунна хаахь. Цхьа хан дIаиккхина стаг шен цIахь хилар дика ду-кх».\nХалил: «ХIара Даймохк а цуьнан бу. Цуьнан марзой а,цIераниш а кхузахь бу,цундела цIа еъна. Ша муха еъна а хууш, шен цIийндех хилларг а хууш, вочу хIумнах ларлуш лела еза иза,сан хьекъалехь».\nМасхадов Асланан хIусамнана цIа ерзарх дийцарш къоьлла йоцуш дукха ду. Иза ишта,вуьшта хила йогIу бохуш,ша-ша бакъ хеташ, хьехамчаш а бу дукха. КIезиг бен бацахь а шайн хьажам болуш кхин цхьа тоба а ю. Царна хетарехь, цIерачаьрца марзо оьцуш, шен бIарзделла са а тедина, кIант биста кхаччалц, шен юххера гергарниш болчу Европе дIаяха тарло Кусама бутт бате баларца.


"ГIалгIайн гIуллакхна" тIехула левинчо бIостане тоьшаллаш дина\nМагасера митинг. (Архивера сурт)\n2019-чу шарахь ГIалгIайчохь хиллачу протестийн лидершна дуьхьал даьккхинчу гIуллакхна тIехула Ессентуки гIаларчу кхело левина къайлаваьхьна теш. Цо мукIарло дина, бехкебечеран позицигахьа безам болуш ву ша аьлла, дийцина Кавказ.Реалиига адвокато Ахильгов Калойс.\nЧемурзиев Барахан а, Барахоев Ахьмадан а юристо дийцарехь, къайлаваьккхина теш ву 2019-чу шеран Зазадокху-баттахь митингехь хилларг. Цуьнан цIе хьулъяран бахьана ду, шена кхерамаш тийса тарло аьлла, цунна хетар. Цкъачунна цхьана а кепара кхерамаш тийсина бац цунна.\nТаллам дIахьочу муьрехь ша дийцинчуьнца бIостане ду тешо хIинца дийцинарг.\n"Цо дийцира, цхьана агIор, митингхошкахьа вара ша бохуш, вукху агIор, царна дуьхьал жоьпаш дала гIертара иза. Интересе вара теш, кхеташо къевлинчу неIаршкахь дIахьош хиларна, цхьа хIума эр дара ас, митингехь кхеле хIиттийнарш гина шена аьлла, тIечIагIдина цо. Амма, масала, цара дуьхьал ницкъ баьккхирий хаьттича а, бехкбуьллучарна хаа луучу кхечу хеттаршна а жоьпаш дала ца хиира цунна", - дийцина Ахильговс.\nАдвоката бахарехь, тешаш лебар дерза герга ду. Висинарг 15 гергга теш ву. Цул тIаьхьа адвокаташна дош лур ду. Цул совнах, Чемурзиев Барахна бехкаш дохкучуьнга а кхелахой ладегIна бевлла.\nУьш берриш а политикан тутмакхаш лерина бакъоларъяран "Мемориал" центро (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентийн тептара язйина "Мемориал", амма и статус шена тIе ца эцна "Мемориало" – редакцин билгалдаккхар).


Доьзалехь божабер а доцуш, зудабераш ду. Уьш цхьацца ц1ент1е д1анисбелча, да-нана д1адаьлча, дакъа зудаберашна ца кхочу олий, верасаша д1асадоккху. Оцу зудаберашна дакъа кхочу я ца кхочу?\nВай дуьненчуьра д1адевр дуй а, вайх бахамаш буьсур буй а хууш, Дала Къуръанчохь билгалдина ду фараиз олу 1илма. Фараиз 1амаделаш аьлла Элчано (1алайх1и-ссолату ва-ссалам). И хаар оьшуш ду, амма т1ехь дац, 1еламнахана хууш хилча тоьуш ду. Шайн шарет дан дезаш хилча 1еламнахах дагадовла деза. Нийса дерг х1ун ду аьлча, зудаберашна дех-ненах бисинчу бахамах кхо дакъа дича ши дакъа дог1у, нагахь санна доьзалехь шиъ я шиннал сов зудабер делахь, цхьа йо1 бен яцахь нийсса ах дакъа дог1у, цхьа дакъа бухабисинчу верасашна дог1у. Зудаберана дакъа ца кхочу бохург, вайн 1адатехь дакъа невцана ца кхачадо бохург ду. Нагахь санна, 1адатех доха вайна ца лаахь а некъ бу вайна и г1уллакх вас йоцуш цхьалхадаккха. Верасех воккхачо, да-нана д1адаьлла дисинчу зудаберан дика а, вон а д1а а дерзош, цунна бух а латтош, дас-нанас ден долу дола дан деза, т1аккха маьрша вехар ву и верас х1оьттинарг. Дала нийсачу новкъа х1иттадойла вай!\nЙитина я йисина йолу зуда, доьзалан дола дан стаг хилча, кхечахьа маре йоьду. Амма, оцу доьзалан дола дан цхьа а ца хилча а йоьдуш меттигш хуьлу. Цуьнах лаций алахьа.\nШен дег1 1алашлур долуш елахь, шен доьзалан доладеш 1ер сийлахь ду эр дара ас, амма, шен дег1ах дала шен жоп дацахь, доьзал верасашка д1а а белла, маре яха мегар ду.\nШена т1ера хьакъикъат дина а доцуш зудабер ц1ент1ера арадаьллехь, и дан цуьнан да а, деда а вацахь нанас дан мегий? Чохь виъ доьзалхо велахь царах муьлхарчунна т1ера хьалха дийр ду?\nХьакъикъат суннаташха суннат ду, Элчанна (1алайх1и ссолату ва-ссалам) дан лиъна а ду. Амма таро елахь а, яцахь а дан т1едиллина дац. Шен таро хилча дича а мегаш ду. Нанас а, муьлххачу а гергарчу стага а дан магийна ду хьакъикъат. Бераш алсам делахь, цхьа бежана царна т1ера ен мегар ду. Хьалха-т1аьхьа аьлча, доьзалхо велла велахь и хьалхавоккхур ву, цул т1аьхьа вокх-воккхачун хьалха ц1е а йоккхуш дийр ду хьакъикъат.\nХ1усамненаца барт ийг1ина хилча, иза йита билгалдаьхна бахьанаш дан а дуй?\nБилгалдинчу бахьанех коьрта бахьана ду зуда ц1ийндена муьт1ахь цахилар. Оцу чудог1уш ду кхидолу бахьанаш. Ц1ийндена муьт1ахь цахиларна т1ера д1аюьйлало кхин ледарлонаш. Делахь а зуда йита сихвала ца оьшу, ма-хуьллу хьостуш, хьехар деш кхетон хьажа веза. Сихвеллачохь зуда йита а йитна, юха дохковаьлла хьийзачул, и кхетон хьажар г1оле карор ду. Дала барт лойла вайна.\nШа валале ц1ийндас весет дина зудче, шен кошан барз ц1ена латтабе аьлла. Цуьнан весет кхочушдан кест-кеста цуьнан коша т1е яха мегар дуй?\nЧ1ог1а б1о боьлла хилла цу стеган шен зудчух, цуьнан дехар кхочушдан деза. Нехан божарийн б1аьрг т1ехь соцур боцчу кепара кечъелла, шен ният а дина яхча сийлахь хир ю. Кир а тухуш, хьаха а хьохуш тодан мегар дац каш, гонахара къух д1а а доккхуш дола дан мегар ду.\nМардех куьг кхетча ламаз духий?\nНесан мардех куьг кхетча ламаз духуш дац. Дай, йо11ий ларало и шиъ шари1атехь, х1унда аьлча,к1ентан хилла зуда цкъа а яло мегаш дац дас, ден долахь хилла йолу зуда к1анта яло а мегаш дац.\nСтаг я зуда кхелхина тезет х1оьттича, зударийн белхар нисло. И зударийн белхар тайп-тайпана хуьлу. Цхьаберш шайн стаг велча халахеташ б1аьрг белхош 1ад 1а, цхьаберш шаьш бист ца хуьлуш 1ийча шайна хала ца хетта моьттар ду бохуш, гуттар ша шех леташ, мохь хьоькху. И белхар муьлхачу кепехь хила дезаш ду?\nТезет х1ун ю аьлча, г1айг1ане мажлис ю. Г1айг1ане мажлисехь веллачо дог чахчийна, дог 1овжийна, веллачун зуда я гергарниг велхарх къа хир дац. Хьалхара цхьана зудчо тийжаш байташ ялош, ва ма говза йоьлхуш яра и хьенех, бохуш, дийца а дуьйцуш, вукху зударша цунна т1аьхьара маьхьарий а хьоькхуш белхар хьарам дина ду жайнахь. Х1ара хила йиш яцара, х1унда хили те х1ара, бохуш, тийжамаш бар а Делаца девне бийлар ду. Дала динчунна резахилла совцар мелехь ду, белхарал а Дала гечдойла цунна алар г1оле ду. Дала лардалар лойла оцу зударшна а, вайна а.\nЦхьана тайпана, цхьана гаран я цхьана некъен ду олуш ду вайнехан. Шен тайпана йиша ялон магийна дуй вайн?\nДуккха а бусалба къаьмнаш ду дуьненчохь, Дала кхин а совбохийла уьш. Вайн къомо санна хала ца леладо цара и х1уманаш. Шари1ато бакъо елла долу х1ума бакъо хуьлий д1адоьду церан, бакъо цаелларг бакъо йоцуш соцуш ду церан. Вайн дукхахдолу х1уманаш 1адат муьлхарг ду, шари1ат муьлхарг ду ца хууш ийна д1ахьуш ду. 1адатехь, масала, шича олуш ерг йиша санна ларалуш ю. Ткъа шари1атан аьхькамашкахь стаг зудчух хьакхавелча ламаз духуш ду, ламаз духуш ерг ялон мегаш ю. Х1ашиман я къурайшин тайпанах болчара захало шайн тайпана юкъахь бен деш ца хилла, тайпа ца бехдо шаьш олий. И санна дуккха а къаьмнаш ду шайн тайпанца бен захало ца деш, вайн амал ч1ог1а хиларна вай жимма д1атеттина иза. Амма мегар долуш ду, шича бохучу гергарлонал т1ехъяьлларг яло.\nДоьзал цхьана ламаз дан д1ах1уттуш, да мичахь хила веза? Нана мичахь хила еза? Доьзал мичахь хила беза? Церан д1ах1иттар муха хила деза?\nДела резахуьлда и хаттар даийтинчарна, Дала иманехь сов бохийла уьш. И тайпа хаттар хазахета суна, х1унда аьлча, шайн доьзалца, шайн ц1ийнан ох1ланца жама1ат лардан г1ерташ хилча, доьзалан иман ч1ог1а хиларан билгало ю. Пхийттара ваьлла боьрша стаг хьалхаваьлла хила веза. Т1аьхьах1уттуш шиъ божабер делахь оцу имамана т1ехьа д1ах1уттур ву, цхьаъ бен вацахь аьтту аг1ор, цхьа жимма вухаозавелла, д1ах1уттур ву, цул т1аьхьа зударий х1уьттур бу. Оцу кепара ду цуьнан низам.\nЙитина д1аяхийтина йолу зуда юхаялон мегий, юха кхачайой иза?\nЗуда йитар а, ялор а кхо ц1е йолуш ду. Зуда цхьа ц1е я шиъ тесна йитича, юхакхачон йиш йолуш ю, раж1ий хуьлу иза. Кхо бутт кхачале, кхечанхьа маре яха марша ялале ц1а йола аьлчахьана ваьлла ц1ийнда. Цхьа а моллин кехат ца оьшу цигахь. Вайна х1ун моьтту аьлча, моллас кехат яздича справка ю моьтту. Яц иза справка. И кехат йоь1ан верасе яздеш ду, хьан йо1 йитаелла яц, цхьаъ я шиъ бен ц1е тесна яц, бухайисинчу ц1арца юхаяийта бакъо ю хьуна олий. Хьал довзуьйтуш яздеш ду и кехат. Ткъа кхоъ ц1е тесна йитинарг юхакхачон бакъо яц. Иза баин лоруш ю. Баин бохург х1ун ду аьлча, гуттаренна йитина ю иза, кхин вовшен ирс ца дог1уш, вовшех д1ахаьдда ду зуда а, стаг а. Раж1ий ерг д1аяхана йолуш елча а, цуьнан ирс оцу стагна кхачош ду, ткъа баин йолуш еллачун ирс ца кхачадо цу стагца. Баин йолу зуда, кхечанхьа маре а яхана, кхечу стаге яьхна, ц1а еъча бен юха шен хьалха хиллачу ц1ийндена магош яц.\nМардас я марнанас йитича зуда йиталуш яц. Нагахь санна и зуда ялийна волу стаг пхийттара ваьлла а, хьекъалчохь а, ша лелочу йохка-эцарехь, 1ер-вахарехь кхетамчохь а велахь цо ца йитча, я цуьнан векаллийца ца йитча йиталуш яц. Амма марда а, марнана а зуда йита хьоледаларх нус кхоьруш хилча барт хир бара аьлла-м хетта суна.\nЗахало дечу хенахь дас-нанас йо1е хатта а ца хоттуш, йоь1ан лаам а боцуш маре луш нисло. И нийса дуй те?\nЗахало адмашна юкъахь леланза ца долуш, Дала юкъах1оттийна хьикмат (хьекъалалла) ду. Цундела Дала Къуръан чохь дуккха а билгалонаш йина цу хьокъехь. Йо1 жима йолуш цуьнан ойла яьржина хуьлу, шен 1ер-яхар мичахь тоьлла хир ду ца хууш, т1еюьйхина бедар я аьлла дош хазделла 1ехаяла кийча ю боху. Иштта и йолу дела, цунна г1оле дерг харжар да велахь дена, да кхелхинехь дедена т1ехь дитина Дала. Церан бакъо ю шайн ойла сецначу меттехь захало дан. Нагахь санна йо1 цкъа араяьлла, ц1а а еана, юха маре йоьдуш елахь, йоь1ан пурба деза. Иштта, и башхаллаш ю цигахь. Дала ирсе яхар лойла массо а йо1ана.\nШен шичан шича гергара хуьлий, цуьнга маре яха мегий?\nДала Къуръан чохь билгало йина вайна, шайх кхетча ламаз духуш берш а, ца духуш берш а. Шех кхетча ламаз ца духуш долу гергарло лекха лерина. Ткъа шичан шичех кхетча ламаз духуш ду. Цундела царна юкъахь захало дан мегаш ду.\nЗуда доьзалхочух хилча, цунна марха кхабар т1ехь ду я дац?\nМелан марха кхаба доьзалхочух йолчу зудчунна бехкам бац, фарз мархин бутт хилча, беа баттал т1ехваьлла доьзалхо кийрахь велахь оцу бехкамах хьалха юьту и зуда, х1унда аьлча, беа баттал т1ехваьллачу доьзалхочунна чу са кхуллуш ду, цунна хуьлуш болу кхача нанас биънарг бен бац, цундела и эшаме ца хилийта Дала елла бакъо ю иза. Шо дуьхьал х1оттале цо доькхуш кхабахь, каффарат хьарчар доцуш декхало. Шо даьллачул т1аьхьа кхабахь, х1ора доькхуш кхобучу мархин ц1арах цхьацца кана ялта каффаратна а луш кхаба деза.\nЗуда а, доьзал а болуш вехаш волчу стага шоллаг1а зуда ялайо. И т1ейог1уш йолу зуда оцу стеган бухахь зуда а, доьзал а хилча яха мегаш дуй?\nБожаршна, вайн динехь, йианга кхаччалц зуда ялон бакъо йина. Муха йина? И йиъ зуда кхаба шен таро а елахь, царна юкъахь нийсо а латтор елахь яло магийна. Ша ларор вацахь цхьаъ а ялийна 1ад 1ан веза. Т1ейоьдуш йолчу зудчунна а хаа деза ша муха, мича йоьдуш ю. Ша ларор ю-яц хаа деза. Шари1ато бехкамаш беш бац цигахь.\nБожарий кешнашка эхар санна зударшна эха мегаш дац олу. Зударий кешнашка эха мегар дуй? Уьш боьлхуш хилча а муха баха беза?\nКешнашка боьлхуш болу зударий нехан божаршка сатуьйсуш боцуш, б1аьргаш д1асахьийзош боцуш, г1ийла охьатаь1на, к1ант велла нана, ваша велла йиша, доьзалхо велларг, нана елларг кешнашка яха мегар ду. Шайн ламаз а эцна, т1е оьзда бедар а йоьхна, месаш къайла а яьхна, г1ийла, хьаьрчина баха беза-кх зударий кешнашка. Вайн дайша олуш хилла, кешнаш уллохь дог1алаш олий. Х1унда аьлла, хаьттича, валар дагадаийта, дакъаделла долу дегнаш к1аддалийта олуш хилла. Х1ара белларш санна хир ду-кх тхо а, т1аьхьало яц-кх кху дуьненан, аьлла, дагадаийта.\nВашас шен вешин стунйиша ялон мегар дуй?\nДала вайна Къуръан чохь билгалдина вайна мила ялон мегар ду, мила ялон мегар дац, аьлла. Нисаъсурат чохь дийцина муьлха зударех кхетча ламаз духу. Шех кхетча ламаз духу зуда ялон мегаш ду, оцу т1е доьг1ча вашас вешин стунйиша ялон шари1атехь мегаш ду, амма, вайн къоман оьздангаллийца дог1уш дац иза. Дала хаза г1иллакхаш, хаза оьздангалла, хаза амалш елла вайна. Вайн къоман г1иллакхашца цадог1ург вай лелийча, хаза къам долуш схьадаьхкина вай, даьржина д1аг1ур ду. Хьанафи мазх1абехь болчу наха лелош ду и, вайна юкъахь дац, доцуш дика а ду. Ваша велча, цунах йисинарг вашас дола йоккху. И тайпа гергарло долчу х1усамашкахь дукха хилла со, д1асавахана волуш. Доьзалан дола до олий до и цара, шари1атехь магош ду иза, амма вайн къоман г1иллакхца ца дог1у. Вайн дайша ларъеш схьаеана къоман оьздангалла ларъян декхар ду вайн а.\nЯлийна йолу нус шен марзхойн сий ца деш, шен лаамехь лелаш хийла меттиг нисло. И нус ледара хиларан бехк берриге а ц1ийнда ледар хиларна, цо мегар долчун-доцчун гура цагайтар хир бу. Амма, нус мел дика елахь а, цхьаболу марзхой хуьлу-кх собар доцуш, муьлххачу а бехкана нус хьийзош. Оцу хьолехь ша нисвелча ц1ийнда ву бохучо х1ун дан деза? Шен кертахь болчара д1аяхийта аьлча, цара бохург дан деза цо я барт бан хьажа веза и?\nКерта нус ялочу дийне сатуьйсуш ду массо а да-нана. И керта йог1учу хенахь боккха кхаъ бохьуш йог1уш хета. Ткъа и керта еана яьлча, уьш вовшашца эвхьазбовла, вовшийн дешнаш кегдан сихло. Ша нехан керта йоьдуш зудчунна уггаре а хьалха хаа дезарг ду и, - нах мухха белахь а уьш шайн ц1ахь ца 1ийча церан баха меттиг йоций. Вайн нохчийн цхьа кица ду-кх: «Хьуо т1ехиъинчу ворданан ден илли ала», – олуш. Цунах терра, нехан керта яхана йолу нус цу нехан г1иллакхца яза хьажа еза. Шен ц1ийнден деца-ненаца, йиш-вешица ша меттиг тайича, шен ц1ийндеца ша меттиг тайой а, шайн гергарло хаздой а хаа деза цунна. Шена ша реза йоцуш х1ума даьлча, деллахь, х1окхунна со реза яцахь а, кхин диканиг дуй хьажа ма еза со кхаьрца, аьлла, диканиг цо лахахь, ас тешалла до, и вониг дойуш цунна диканиг карор хиларан а, таръяла цунна луур хиларан а. Цундела магар а, таръялар а оцу зудчун шен карахь хета суна. Ткъа ц1ийндех дерг аьлча, оцу хаттарна х1ора къонахчо ша лур ду жоп. Шен йишица я ненаца зудчуьна дов даьлча, цо хаза олуш кхето еза и, д1ахаийта деза, мел харц елахь а, шен нана я йиша арайоккхийла доций.\nЗудчунна а, боьршачу стагна а юкъахь ледарло яларна хьарамлонаш хуьлу: ц1ера араялаза йолу йо1 я марера ц1а еана йолу зуда, т1аккха къаьсттина халахеташ дерг, и зуда шен доьзал а болуш марехь йоллушехь. И иштта дуй цуьнца волчу боьршачу стагна хуъушехь Дела резавоцчу новкъа бевлла меттигаш хуьлу т1аьхьарчу хенахь. Ткъа царна х1ун хьакъ ду? Нехан не1алт хиларал сов, Делера х1ун та1зар ду царна?\nДелан Элчано (1алайх1и-ссолат ва-ссалам), Дела реза воцчу х1уманах халкъ лардан хьехаме ша х1оьттинчу хенахь, т1амна кечвеллачу стеган санна, юхь т1е ц1ий хьодий, хьалхарчу мог1анера кхоалг1ачу мог1ане волуш, оьг1азвоьдий хьехам беш меттигаш нислуш хилла. Иштта чуьравалар хуьлу сан хьехам беш, къаьсттина и х1ума хьахочу меттехь. Х1ора къонахчо зударий бехке бо оцу х1уманаш т1ехь, иза нийса дац. И зударий шаьш ма бац вочу новкъа бевлла леларш, уьш вочу новкъа ийзош дерш вай ма ду. Стага, ша нехан ц1арт1ехь йолчу зудче оьзда доцуш дош алале, дагадаийта деза шен зудчуьнга кхечо и дош аьлча шена х1ун хетар дар-те, аьлла. Ц1ера араялаза йолчу я цхьа меттиг галъяьлла ц1а еанчу йо1аца эвхьазло ян шена дагадеъча, деллахь, сан а ма бу доьзалш, ц1ера арабовлаза мехкарий а ма бу сан, цаьрца и тайпа эвхьазло наха лелийча сан х1ун ойла хир яр-те, аьлла, терза х1отто деза ша къонаах ву бохуш лелачо. Нехан зудчунна, мехкаршна т1е куьг кховдош верг шена х1уъу лелийча а мегаш верг ву. Цундела, къонахчо ша-шена оьздангаллин дуьрста таса еза-кх. Вайна юкъахь бусулба пачхьалкх хилча, шари1атан бехкамаш ларбеш хилча, и хьарамло лелочунна та1зар дог1у, амма, вайн и та1зарш вайггара лелон бакъо яц. Вайн бакъо ерг хьехамца лардала г1ортар ду. Оьздангалла берахь дуьйна кхион езаш ю. 1еламнаха, эхье дара аьлла ца 1аш, нах вовшах мел кхеттачохь дийца деза х1ара. Оцуьнца нисдала хьовсур ду-кх вай. Дала нийсачу новкъа довла пурба лойла вайна.\nВайх наггахь а стаг хир вац сада1а х1орда т1е оьхучу хенахь цигахь долу хьал ца девзаш. Дийнна доьзалш а, чуьра воьдуш кхин стаг воцуш зудабераш шаьш а х1орда т1е оьхуш хьал хуьлу. Ткъа бусалба нахана мегаш дуй и? Цунах лаций алахьа.\nМогушалла лахарехь бихкина некъ бац вайна Дала. Амма, ларбан безаш бехкамаш бу вайн. Иорданехь «Белла х1орд» олучу х1орда т1е вахар нисделла сан дарбанна, вайн бусулба вежарий болчохь ткъехь де ас доккхуш. Хаза, цхьанне а гича а эхь доцчу духарца хи чу а бовлуш, шайн ц1ийндайшца, доьзалшца вайн бусулба йижарий байна суна. Суьйлийчу оьхучу нахаца а хилла сан къамел, цигахь а ду боху изза хьал. Оцу кепара болхахь мегар ду вайнаш а баха. Амма, мегар дац, х1орда йисте а бахна, малхе дег1 дагадойтуш ду тхо бохуш, эвхьаза духарш а дуьйхина лела. Ишттачохь дарба-м муххале а хир дацара, Делан оьг1азло хир ю. Дарба шайн дог1маш а лардеш, Делан оьг1азлонах а ларлуш лаха деза.\nКъемат-дийнахь стаг шен х1усамненаца хир ву боху. Ткъа, дуьненахь шиъ х1усамнана йолуш хиллехь, къемат-дийнахь цуьнца муьлхарг хир ю?\nШен ц1ийнан ох1ла иманехь а кхиош, ц1ийнден лааме ла а дуг1уш и шена резавеш, г1иллакхе доьзал а кхиош, беркате х1усамнана хилларг хир ю цуьнца цхьаьна. Важа биснарш юьстах хир бу.\nТ1ера да д1аваьлла, буо а кхобуш, йисина 1аш зуда хилча, цуьнан а, цо кхобучу беран а верас мила хила веза? И бер кхабарна зудчунна х1ун ял хир ю?\nКъаьсттина х1окху шина т1амо, вайх х1оранне чохь ала мегар долуш, буо бераш даржийна. Бай кхобуш 1аш зударий а бу. Церан верасех дерг аьлча, да веллехь деда х1отта веза, деда вацахь – деваша. Ницкъ кхочучу барамехь царна напха латтон а деза цара. Зуда-м, и бераш охьа а дехкина, керлачу дахаро дог хьаста тарло, аьлла, д1аяха а мега. Делахь а, Дела реза хуьлда вайн оьздачу зударшна, шайна мел эшам хилахь а и доьзал вовшах бетташ, шайн хуьлуш йолу хало дагахь къийла а къуьйлуш, и вайн доьзалш кхобуш 1а уьш. Ас дукха лакхара мах хадабо церан, Делера йоккха ял ю царна, и бераш долчу нахера пусар а ду царна. Шайн дег1ан лехамаш охьа а бехкина и бераш бахьанехь 1аш болчу царна Дала хьуьнар лойла, йоккха оьздангалла ю цара шайгара гойтуш ерг. Дала цу оьздангаллехь кхин а сов бохийла уьш.\nШи шо кхачаза а, шо кхачаза а кегий бераш хилча марха кхабар а, ламаз дар а т1ехь дуй?\nБеран кхиар кийрахь долчу хенахь нанас буучу кхачица ду, дуьнена даьллачул т1аьхьа ненан шурица ду. Оцу заманахь, берана зен ца хилийта, Дала зударшна бакъо елла марха ца кхаба. Кхано бер доккха хилча доькхуш кхаба деза уьш. Ткъа, ламаз бер жима делахь а т1ера долуьйтуш дац, ламаз дита бакъо ца елла вайна.\nСтеган, зудчун барт ийг1ича зуда ц1а йоьду. Зуда йитаран некъаш муха ду? Телефон чухула я уллохь теш воцуш йитича и зуда йиталуш юй?\nЗуда йитаран некъаш вай дуккха а хьехийна. Уллохь теш волуш-воцуш зудчунна и кехат шен ц1ийндегара дуй а хууш, цуьнан хат1 (почерк эр ду-кх цунах оьрсийн маттахь) а девзаш йитаран хьокъехь кехат зудчо дешахь а йиталуш ю и зуда. Жайнеш яздечу хенахь ца хилла аьттонаш бу х1инца: телефонаш ю, интернет ю. Цу чухула аз довза а девзаш, билггал шен ц1инйда вуй а хууш йитаран дешнаш хезча а йитало зуда. Тешан хьокъехь дерг аьлча, и теш х1оттош ву оцу зудчун, стеган дов къасточу хенахь йитина яра я яцара аьлча, ша теш волуш йитина ала меттиг боккхуш. Цундела уллохь теш ца хилча а, стаг ша д1аваха йиш а ца хилла, шен векал вина цхьаъ вахийтина йитийтича а зуда йитало.\nЛамаз карахь а долуш, шен чохь коьртахь х1ума йоцуш лелча я т1ера бедар хийцича ламаз духий?\nЛамаз карахь а долуш, шайн х1усамехь я шаьш болчу меттехь зударша бедар хийцарх а, коьртара йовлакх д1адаккхарх а ламаз духуш дац, ламаз дуохаран бехкамаш ларбичхьана.\nЗуда ша ахча доккхуш, шен бахам болуш хилча, цунна т1ехь дуй закат далар?\nДинан арканашха цхьа рукна ю закат далар. Божаршна т1ехь ду, зударшна т1ехь дац аьлла диллина дац иза. Дохна т1ера диллина ду и закат, даьхни х1оккхул хилча, х1оккхул зама яьлча, х1оккхул дала деза, аьлла. Стага а, зудчо а, башхо йоцуш, дала дезаш ду закат.\nМелан марха я фарз марха кхобуш йолчу зудчо шен бер дузийча марха духий цуьнан?\nМуьлхха а марха кхобуш хиларх доьзалхо вузийча марха духуш дац, цунах хила новкъарло яц.\nБожарех къаьстина, шайна меттиг хилча зударий рузбане баха мегар дуй?\nРузбан-ламаз «салатул камилийна» аьлла. Камил нехан ду и ламаз аьлла, зударий цу юкъахь хьахийна бац. Дала кхолларехь зударий а, божарий а башх-башха кхолларна зударшна т1ехь дац рузбане бахар, амма, болхахь ял хир ю царна. Шайна къаьстина чубаха не1 а йолуш, божаршна гуш боцуш, юкъахь тесна кирхьа а долуш меттиг хилча баха мегар ду, шайн ламаз дан а, къаьсттина хьехамашка ладог1а а. Имаман хьехамашка ладоьг1ча церан дин довзар лакхара хир ду, цунах цара доьзал кхиорехь пайда а оьцур бу.\nБусулба дино ма-хьеххара дала дезачу кепара урду а луш, бан безачу кепара мах а беш зуда ялайо. Цул т1аьхьа, хан-зама яьлча, цхьацца х1уманна хьашт хуьлий загс йойту. Цхьаболчу нехан ойла хуьлу кериста 1едалехь загс яр мегар дац, бусулба динехь мах бича а тоьар ду олий. Цу хьокъехь х1ун эр дара ахь?\nШари1ато вайна т1едуьллуш ду мах бина зуда долаяккхар. Амма, вай керста пачхьалкхана юкъадог1уш ду, 1едалан законашна муьт1ахь хилар т1ехь ду вайна. Масане нисло 1едалца г1уллакх: валар-висар, пенси х1оттор, кхи долу х1уманаш. Коьртехь долчу 1едалан законашца йолу регистраци а йина, куьг та1ийна шен кехат схьаэцарх мискъал-зарратал шари1атехь бехкам бац. Бехкам бу, нагахь санна, килсе а вахна, керста динехь зуда ялаяхь. Дала вай лардойла царех!\nХ1усамда зудчух летарх, цуьнан кочаэхарх лаьцна х1ун эр дара ахь?\nБарт боцчу доьзалехь лелочух беркат хир дац. Доьзал бертахь бахар йоккха говзалла, собар, хьекъал оьшуш х1ума ду. Веккъа ц1ийндена эшна ца 1а и, цунначул сов зудчунна оьшу. Зудчунна коча стаг г1ерташ хилча, зудчо уггаре хьалха бехк шех лаха беза, шен галдаьлларг х1ун ду те аьлла. Суна хетарехь, зудчунна ца тоха стага дийр доцуш х1ума дац. Нагахь санна, зудчун бехк а боцуш, г1иллакхах воьхна стаг кочаг1ертахь и цуьнан шен оьзда цахилар ду. Зудчух летар вац оьзда волу стаг, х1унда аьлча, зуда г1ийла ю, шена кхача а латтош, шен г1уллакхе хьожуш йолу зуда лара еза ц1ийндас. И шех ца латийта бахьанаш лелон деза зудчо. Вовшийн дегнех дегнаш а дустуш, синош вовшех а иэдина даха деза ц1ийндай, ц1ийннаний, т1аккхий бен беркат хир дац церан кхерчахь. Дала бертахь дахар лойла вайна!\nЛамаз до ша боху зудаберо, амма коьртахь х1ума ца лелайо, шена къа хир дуй хоьтту, месашна басар дан мегар дуй а хоьтту.\nОцу шина хаттарх хьалха жоп шолг1ачунна ло ас. Зударшна месашна басар дан мегар ду, х1унда аьлча, г1ина диллар вайна шари1ато магийна ду. Цунах хила новкъарло яц. Ткъа, коьрта1уьйра лела мегар дуй аьлча, мегар дац. Ламаз дечу зудчунна-м муххале а мегар дацара иза, ца дечунна а мегар дац. Хаза, масс д1ахьулъеш йовлакх а тиллина, ламазан духар а дуьйхина шен ламаз дан деза, цул т1аьхьа а коьртахь йовлакх лелор т1ехь ду. Далла гергахь а сийлахь ду и зудабер, нехан лерам а хир бу цуьнга.\nХ1инццалц схьадеъна вайн къоман хаза г1иллакх: х1усамнаной д1абевлла бисинчу баккхийчу наха бакхий зударий а балош, церан 1уналла а деш. Х1инца 1едало пенсеш а, пособеш а юкъадаьхчахьана «сан х1ун г1уллакх ду нехан стаг кхаба г1ерта, суна дог1уш пенсии а ду, со хене ер ю», бохуш, зуда маре ца йоьду. Зуда а елла, доьзал а боцуш, ша висинчу стаге а яхана, цуьнан 1уналла дича хир болчу мелах лаций алахьа.\nИза тахна ч1ог1а оьшуш хаттар ду. Хан д1аяьлла йолу зуда, боьрша стаг оьшучу хьолехь яцахь а, Дела резавар лехна, Дела шен дуьхьа йоьду-кх со, аьлла, юкъ а йихкина, нехан ц1ен т1е яхча, Делера йоккха ял а, Дела резавар а, шен дег1ан массо ларъяларшкахь совъялар а хир ду. Г1азотехь асхьабаш лечу заманчохь, царах бисна зударий Элчанна (1алайх1ис-солату ва-ссалам) т1ебог1уш хилла, шаьш цхьалха дисна, х1ун дан деза шаьш олий. Элчано (1алайх1ис-солату вассалам) уьш маре бохуьйтуш хилла. Оцу масало гойту бисна 1аш болу зударий ц1ахь 1ачул нехан ц1ен т1ехь хилча, Делера ял царна хирг хилар.\nЗударша жама1атца ламаз дечу хенахь башхаллаш юй? Зудчунна имам хилла хьалхаяла мегаш дуй молла кхайкхарца а, къамат дарца а? Т1аьхьа х1уьттучара муха дан деза ламаз?\nЖам1ат-ламаз деш зударий шаьш белахь, божаршна ца хезчу меттехь зуда хьалхаяла а мегар ду, шаьш ламаз дечу чуьра ара аз а ца хазош, молла кхайкха а, къамат дан а мегар ду. Нагахь санна, божаршца цхьана уьш белахь уггар т1аьхьарчу мог1аре х1итта беза. Имамо салам деллачул т1аьхьа, тасбихь даре ца хьоьжуш, зударий меллаша хьала а г1евттина арабовла беза. Х1унда? Имам ша тасбихь дечу заманчохь малхбузехьа, халкъана т1е схьавирзинчу хенахь, цунна шайн яххьаш ца гайта. Зударий арабевлла хир бу аьлла хетталц имамо схьа ца воьрзуш собар дийр ду. Амма, дуьхьал тесна х1ума елахь имаман хьехаме а, тасбихье а ладуг1уш чохь совца бакъо ю церан.\nЗудчо боьршачу стеган корта баша мегар дуй?\nВайн къоман г1иллакх ду зудчо боьршачу стеган корта ца бошуш. Божарий корта боьршачу стага бошу. Цуьнан бух жайнин мог1аршкахь бу: зудчо корта баьшначу стеган къонахалла д1аер ю. Амма цхьа бакъ ду, ца торийла елахь мегар ду. И х1ун ду аьлча, цомгаш стаг кхобуш зуда елахь, цунна оьшшучу хьаште хьожуш йолчу цо корта баша а мегар ду. Зудчо баьшна корта коша бахьа мегар дац бохург а харц ду, цунах хила мискъала-зарратал новкъарло яц.\nЙинчу юьртахь марехь ю ша, амма к1ирнах цкъа а хьажа-х1отта нанна т1е ца йохуьйту ц1ийндас. Цунах къа хир дуй цунна?\nВайн дайн цхьа кица ду: «Хьо т1ехиъинчу ворданан ден илли ала», - олуш. Цуьнга терра марехь йолу зуда шен 1едал х1оттон г1ерта ца оьшу. Х1оккху хенахь, оццу хенахь бохуш хенаш етта а ца оьшу. Ц1а ца яхийтахь, шена хьалхара д1аяла ца лууш сецайо хир ю, цунах йоккхае еза иза. Амма шениг нехан керта яхча х1ун хир дара те, аьлла, ойла а йина, керта еанчу зудчун даге хьажа веза ц1ийнда а. Цундела, хаза юкъахь уьйр-марзо а латтош, д1аса а боьлхуш, вовшийн даге а хьовсуш хила деза гергарло. Дала вовшашца магар а, тарбалар а лойла царна.\nМарнанас цхьа дош аьлча, цунна дуьхьал итт дош далош йолчу несах лаций алахьа боху.\nМарнанас цхьа дош аьлча, итт дуьхьал далочу несана кхин ала дан а дац, жеро ер ю-кх иза катоьххана.\nЗудчо я стага шайна т1ера совнах долу дилха д1адаккха, куц тадан х1ума цаяар къилахь дуй?\nДела вовзарехь лакхабийлина нах, кхачех к1езиг кхеташ хилла. 1аьржачу чохь, дууш я молуш доцуш, халбатахь 1аш хилла эвлаяаш. Кхача а, наб а юхатеттина, шена дезарг ца лоху дег1 Далла дезна ду. Цундела, юучух юхавалар къилахь дац, амма куц хаздан г1ерта а ца олуш, ламазна хьала-охьа та1а атта хилийта, Делан дуьхьа, аьлла, ният а дина хилча дика хир дара. Дела реза воцу ницкъ дег1ана бахь жоп доьхур ду, хьайн дег1ана хьакъ д1а х1унда ца делла аьлла.\nЗударий цхьана чохь вовшах а кхетта, зуькар деш, мовлад йоьшуш, Дела хьехорца 1ибадат дан мегар дуй?\nВайн кхетам к1езиг хиларна, уггаре хьалха со а цхьана, массо молла а, 1еламстаг а и зударий емал беш лийлира. Ойла йича, оьзда доцучу духарца базаршкахула, концерташкахула буьйлабелла лелачул г1оли ма ду уьш цхьанхьа вовшах а кхетта, Дела хьехош хан яккхар. Бакъду, божаршна ца хезехь, аз лахдина хила деза церан назманаш, зуькарш, х1унда аьлча, Дала оцу зударшна диначу диканех дика ду церан аьзнаш хаза хилар. Зударийн аьзнаш хезча божарийн дегнаш ловзадуьйлу, Далла т1е йирзина ойла зударшна т1е а йирзина, уьш шайн 1амалех бохарна кхерам бу. И бахьна долуш ду зударшна и бехкамаш бар. Хаза вовшах а кхетта, шайн 1амал ян мегар ду. И Дела хьехаварх марзо а, шовкъ а хуьлда царна.\nК1ентан йо1е, я йоь1ан к1анте безам хилча, шайн до1ийца Деле деха мегар дуй цара шайн безам боьхуш, и ларбе бохуш?\nХаза х1ума а, дика х1ума а, нахана зулам ца деш долу дерриге а деха мегаш ду Деле, цуьнца новкъарло яц. Мегар ду дера-кх. Делах теша а тешна шен безам боьхуш волу стаг Дала диканна т1е нисвийр ву-кх. Вониг деха мегар дац.\nВайна юкъахь г1арадаьлла лелаш ду къайлах мах баран г1уллакх. Цхьа молла а лоций, шиъ теш а лоций, мах бо. Цул сов зудчун дена ца хууш мах бан мегар ду бохуш меттигаш а ю. Харцахьара ца лелчахьана мегар ду бохуш, цхьа х1умнаш ду даьржина. Оцу хьокъехь х1ун эр дара ахь?\nХьанал некъ лоьхуш хоьттуш болчарна Дала биллина кхин т1ехь хьанал хир боцуш хьанал некъ бу. Йисна 1аш йолчу зудчун, майра велла и йисинехь, биъ бутт, итт дей даьлча маре яха бакъо ю. Нагахь санна доьзалхочух и елахь, доьзалхо охьавиллинчул т1аьхьа цуьнан 1идда (маре яха ца мега хан) д1адолу, цуьнан маре яха бакъо ю т1аккха. Х1окху т1аьхьарчу хенахь къаьсттина зударий белла божарий дукха бу бисна. Зуда хьашт хилла араваьллачунна, со а, со санна верг а захало дийца вахча, йо1стаг ц1ера йолуш дуьйцуш долчу захалонал хала хилла тхуна бисна 1аш болу зударий иштта зударий боцуш болчу нахана бигар. Х1унда? Х1инца пенсеш ду дукха нахана дехкина, болх боцуш хиларна а, кхийолу а пособеш ду луш. Ишттачу зударшна баха аьтто болуш ду тахна, амма церан дег1ан лаам, церан дег1ан хьашт, церан лехамаш болуш ма бу, и къайлах ма дац. Т1аккха цхьацца некъаш х1иттош, кхечу мазх1абан асре девлера тхо бохуш, вели (верас) воцуш мах бойтуш, х1умнаш лелор бакъо йоцуш ду. Шен хьаштана, шен г1уллакхна ваханза ца ваьлла ваханчу меттехь и вели (верас) т1е ца кхачалуш меттиг хилча, и бахьнехь цаьргара зене некъ ца божийта, уьш 1алашбайтар дуьхьа, къедас схьаоьцуш ю церан бакъо (верасаллин бакъо). Къедина т1ех1оьттина хилар массарна а т1ехь ду, цундела цо еш ю и бакъо. Дела 1ехалур волуш вац, бакъо йоцуш ду верас воцуш маре дар. Йисна 1аш йолчу зудчун шен дег1а лехам леха бакъо ю, цундела и зуда маре яха еза-кх, хаза шен верасаца мах а бина, шари1атан бакъонца. Важдерш цхьа а бакъо йоцуш г1уллакхаш ду, Делан оьг1азло хир йолуш, халкъалахь сий довр долуш. Хьулдина лело дезаш долу х1ума дерриг а хьарам ду.\nЗуда ялош, вай цу юкъа и дийцар кхочуш деш молла лелаво, иштта нагахь и зуда д1аяхийтар нислучу хенахь, юьтучу хенахь а и молла цу юкъавоккхуш хилча дика хир дацара те?\nХир дара дер-кх дукха дика-м! Моллига хаттахьара ма к1езиг буьтур бара аша шайн зударий. Оьг1аздаханчу хенахь молла дага ца вог1у шуна, дукха дахарш. Хьо стаг велахь со йита, олий, зуда а карзахйолу, т1аккха, стаг хила г1уртий зудчуьнга майрачо «ас йити хьо» олу. Кхана 1уьйранна, хазниг духар доьхна и зуда араяьлча, «эх1, х1ара-м юьту зуда ма ца хилла», олий, стаг дохковолу, т1аккха «х1ара-м шех д1ахадийта йиш йолуш стаг ма вац» олий и кхечунна т1ехьевзина карийча, зуда а дохкойолу. И дагахьбаллам хир бацара шуна, нагахь зудчунна ша юьтуьйла лиъча иза цкъа мукъне а моллех дагаялахьара, зуда йита дагадеъча стаг а моллех дагавалахьара. Шаьш ялочу хенахь ма довлу шу дага, тхоьга «хьо вахча йог1ур ярий те» олий. Эццехь ма караво шуна молла, цига ма вуьгу аша молла. Шина аг1ор шиъ хьаькам юкъаволла боху Къуръано, зудчун аг1о юьйцуш волу цхьаъ, стеган аг1о юьйцуш цхьаъ. Церан бакъо талла а таллий харц дерг муьлха ду хьажа боху. Нагахь санна тарлахь, «хьо харц ма ле, хьо тарло, хьайн зудчунна коча ма лелха», олий, уьш вовшийн т1етт1абахийта, д1а ца къаьста аг1о лаха бог1у тхоьга 1илмано. Тхо-м и дийр долуш дара, шу дагадовлахьара тхох. Ша йитийта лиъча зуда дагаялахьара, «варийлахь, мегар дац хьуна, собаре хилалахь, ц1ийндена муьт1ахь зуда хила еза хьо», аьлла, зудчунна и хьехар дийр дара оха, и кхетош къамел дан хьовсур дара тхо. Зуда йита лаьа суна аьлча, «варийлахь, ма йиталахь, ахь юха ялон ерг цулла а галъялла хир ю хьуна, и йита г1ертачул хаза дош алий хьостуш цуьнца тарлолахь», аьлла, и стаг меттавалор вара оха. аша кхайкха тхоьга, т1аккха тхо дог1ур ду шуна.\nЙо1 маре йоьдуш, захало дуьйцучу хенахь, юкъа молла а воккхий, йо1ана ца луъушехь захало деш меттигаш хуьлу. Т1аккха молла йоь1ан дений-нанний т1е а воьдий, и йо1 яхийта бохуш, дехарш деш меттигаш лелайо. И мегар ду я дац?\nЦ1ера ялаза йолу йо1, жима хуьлийла иза я йоккха хуьлийла, дас я дедас (да вацахь), оцу йоь1ан пурба дала хьашт доцуш, и йо1 маре яхийта бакъо ю. Бакъду, реза юй хьо хьанехе яха, аьлла, пурба доьхуш хаттар дар суннат ду, важиб дац. Х1унда аьлча, оцу йоь1ан шен яхар г1олехь хин долу меттиг хаа хьекъал дац, жима ю иза. Цундела, оцу шен йо1ана дика болх лаар-лахар т1ехь къинхетаме верг да ву, деда ву, цундела царна бакъо йина и йо1 маре яхийта. Т1аккха, и еха стаг вохуьйту, иза хазачу г1иллакхех ма ду. Хьовсал, оьрсин къоман «сватать» олуш дош ду, и зуда ехар ду-кх иза. Шуьца гергарло деза тхуна олий, стаг вохуьйту, иза ду х1ара а, вайн бусулба наха лелорг. Оцу йо1ана ницкъ бан г1ерташ дац. Йо1арийн а, зударийн а сий вайн бусулба динехь санна цхьана а динехь айдина дац цханна меттехь, цхьанна пачхьалкхехь, цхьанна къоман. Цундела, маь1-маь1нехь катоьхний, коч озийний, ядийний, яьккхиний боху зуламаш ца хилийта, тхуна шу мегаш дара, шуна тхо мегар дарий те олий к1ант волчу наха и йо1 йолчу нахана т1ебохуьйтуш бу и нах. Шайн геланчаш хилла бохуьйтуш бу. Цундела, оцу балхах нийса кхета деза, еха ваха мегар ду, еха г1уо аьлча ваха везар ву. Цу шинна а болх тобан г1ертар ду шуна оцу юкъавог1уш волчу стага деш дерг. Цундела, цунна баркалла ала аша, цунна нийса некъ лаха аша.\nДевешин йо1ах (шен шичех) хьакхавелча ламаз духу бохуш хезна суна, шен йиша санна ма яра иза шена, бакъдуй цуьнах куьг кхетча ламаз духуш хилар?\nЙиша бохучу ц1арт1ера д1атиллачул дехьара гергарло, шех кхетча ламаз духуш ду, шича зуда йина ялон мегаш ду. И законаш вай даьхна дац, Дала даьхна ду. Дейиша, ненайиша, йишин йо1, вешин йо1, царел дехьа даьлла д1а долу гергарло, масала: девешин йо1, ненавешин йо1, ненайишин йо1 – царех кхетча ламаз духуш ду, иза Дала дина закон ду, и кегадарха, цунах шеко йолуш хиларх Дала лардойла вай.\nЗудаберо гоьл т1е ког баккхар къилахь дуй?\nДуьнен чохь массо а къаьмнашлахь нохчаша зударийн сий лекха лерина, бусулба дино а лерина. Вер-ваккхар юкъахь долуш баккхийчу т1емашлахь зудчо коьртара йовлакх даьккхина и цу юкъа иккхича и т1ом сацош, шаьлтанаш батта чу юьллуш, карара герзаш охьадуьллуш схьадеъна вайн къоман. Оцу зударийн сий оццул лекха лерина вайн къомо. Зуда хуьлийла иза, йо1 хуьлийла иза, цо гоьл т1е ког боккхуш хилча оцу зударийн мог1арера д1айолу-кх иза. Ша оьзда цахилар, шеца х1уъу мегарг хилар гучудоккхуш йолчу йо1а бен боккхур бац гоьл т1е ког. Вай къоман оьздачу мехкарийн, оьздачу йижарийн, оьздачу нанойн г1иллакх т1ера д1а а яьлла, шен ламе а хьаьвзина, оьзда цахилар гучудаьккхина-кх цо.\nДоьзалхо я ц1ийнда цхьанхьа воьдучу хенахь нанас (х1усамнанас) царна х1ун до1а дича дика хир ду?\nДоьзал а, ц1ийнда а 1алашбан г1ерташ болу х1усамнаной ма эшабойла вайна Дала. Уггар хьалха оцу х1усамненера оьшуш дерг ламаз карахь долуш кхача хьакхор, шен доьзална ламаз карахь долуш бина кхача баор ду. Шоллаг1а, шен ц1ийндеца шен юкъаметтиг оьзданиг гойтуш хилийтар, ц1ийнда – доьзалан да лара шен доьзална 1амош хилар, и некъ лелабар ду зудчуьнан декхар. Кхозлаг1ниг, масала, и ц1ийнда цхьанхьа воьдуш велахь, доьзална а хозуьйтуш, Дала маьрша лелавойла хьо, Дала г1оза-декъал юха ц1ент1е верзавойла хьо олуш хилар ду. Нагахь доьзалш цхьанхьа боьлхуш белахь, Дала иманехь нисдойла шу, Дала маьрша леладойла шу аьлла, иштта и до1а деш хила еза берийн нана. Доьзалан хьокъехь ден-ненан до1а Пайхамара (1алайх1и-ссолату ва-ссалам) шен умматана деш долчу до1ех тера ду боху аимматаша. Дас-нанас шен доьзалан хьокъехь дина долчу до1ина Дала жоп луш ду. Дала и до1а дар лойла царна.\nКоьртахь х1ума а йоцуш ламаз эца мегар дуй зудаберана а, зудчунна а?\nКоьртахь йовлакх доцуш ламаз эца мегар ду, нагахь санна и ламаз оьцуш йолу зуда кхечу зударшна юкъахь елахь, мегар дац чохь божарий болуш йолчу меттехь-м. Т1аккха масхьу дечу хенахь шен йовлакхана чухула куьг кхачахь чухула, т1ехула куьг кхачахь т1ехула шен масхьу дича ер ю иза, коьртара йовлакх д1адоккхур дац божаршна юкъахь елахь.\nШа йитина яц, йитина а йоцуш ц1а яхийтина ша. Т1аккха нахехула хезна шена ша йитина ю олуш, амма шега схьааьлла х1умма а дац. Йитина хуьлий ша? Ша маре яха мегар ду я мегар дац?\nОцунна билгало гучуяллалц шари1атехь маре яха бакъо луш яц, ша йитина ю я яц хьажа еза, хатта деза. Шена лерга схьахезна хила деза, йита езачо йитина хуьлийла иза, я цуьнан векало йитина хуьлийла иза, я кехат даийтина йитина хуьлийла иза, я цунна мила ву хууш девзаш долу аз хезна хуьлийла цунна – оцу кеппара йитина шена билгало ца хилча зуда маре яха бакъо йолуш хир яц. Йитаран билгало гучуяьллачул т1аьхьа юха шен маре яхарца цуьнан шен дег1аца айа дезаш долу 1ид айина хила еза, цул т1аьхьа 1идах (1ид-оьрсийн маттахь аьлча противопоказание бохург ду) ша парг1атъяьлча т1аккха маре яха бакъо хир ю цуьнан. Билгало гучуяллалц бакъо яц.\n+1 #1 Вах 04.08.2017 14:42\nАссаламу 1алайкум зуда марер ц1аеан кхобутбаьлча йитлуш ю аьл йита езчо йитин аьл хезна доцщ шена кхечанхьа маре яхнаьхь цахуаш мега йа цамега цахуаш цо худа деза и мегш доце хианчулт1аьхь. Дела реза хил.


Иваново-махкара Нохчийчоьнан векал лаьцна\nНохчийчоьнан куьйгалхочун Иваново-махкара векал Эдильсултанов Iиса лаьцна, меттигерчу хаамийн гIирсаша дийцарехь, "хьарамлонаш лелорна а, тоьшаллаш харцхьадахарна а".\nЭдильсултановца цхьаьна лаьцна кхин а пхи стаг: цуьнан ши ваша а, юрист а, цуьнан бухгалтераш а.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министраллин Иваново-мехкан урхаллерчу пресс-векалто, Талламан комитетан белхахошкара хаа тарло хилларг, элира Кавказ.Реалиига. Ткъа оцу мехкан талламан урхаллин векала Котова Иринас дош делира, материалаш Iораяха йиш ма-хилла, йовзийта редакцина.\nИвановорчу Къаьмнийн ХIусамехь хууш дацара лецарех дерг, "нохчийн векалш юкъарчу барамашкахь наггахь а хуьлуш бацарна". Нохчийчоьнан векалтан белхан меттиг стенгахь ю а ца хаьа шайна, элира оцу юкъараллерчу белхахоша.\nХьалхо баьржинчу хаамца, аннекси йинчу ГIирмера Нохчийчоьнан куьйгалхочун векалан гIовс Саидов Мурад полицино тергоне ийцира, махкара дIасавалар а доьхкуш. Иза декъахь а волуш, бизнесца доьзна дов иккхира ГIирмехь.\nМосквахь талламо ши шо хьалха бехктакхаман гIуллакх гIаттийра Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан векална Цицулаев Рамзанна дуьхьал. Стаг вадорна а, полицин белхахошна тIелатарна а, цхьацца хьарамлонаш лелорна а бехкевора иза.


ШахIидийн ХIоллам (Бакох) — Википеди\n40°21′28″ къ. ш. 49°49′37″ м. д.HGЯOL\nШахIидийн ХIоллам (Бакох)\nШахӀидийн хӀоллам (азербайджанийн маттахь Şəhidlər Xiyabanı; 1990 шо далле Кирован цӀарах парк я Ламанан парк азер. Киров Паркы / Дағлыг Парк)- Бакох-шахьрехь долу мемориалан кешнаш. Цигахь дӀабоьхкина шахӀидаш, царна юккъахь бу 1990-чу шеран Ӏаьржачу кхолламехь хӀаллакхилларш а, Къарабахан тӀамехь белла азербайджанаш а. Иштта хӀолламехь девзина доцу декъаш дӀадоьхкина цӀейоцу вежараллин каш ду.\nХьалхара хӀолламан меттехь бусулба незан кешнаш дара. Цу меттехь 1918-чу шарахь Бакох-гӀалахь хиллачу бекарг-беттан хиламашкахь беллачу нехан кешнаш дара.\nАзербайджанийн Демократийн Республика (1918) йолуш дуьйна 1939 шо кхаччалц Чамбаракан кешнаш дара кхузахь. Иштта кхузахь шай тӀаьххьара Ӏер карина Азербайджанан гоьбевлла гӀуллакххошан, царна юкъахь ву Расизаде Алирза а, Мехмандаров Самедбек а, Мамедкулизаде Джалил а, Мамедгулузаде Мидхат а, Ахвердиев Абдуррагим-бек а, Везиров Наджаф-бек а, Араблински ХӀусейн а, Нагиев Ага Муса а, Ахундов Сулейман Сани а, Карьягды Джаббар а, Мустафеев Рустам а.\nБакох-шахьаран коьрта архитектор волу Ахмедбеков Зивер-беко Чамбарака цӀе йолу хӀолламан комплекс кечйинера. Иза 1918-чу шарахь тов-бецан баттахь Бакох паргӀатйоккхуш заманчохь хӀаллакхиллачу азербайджанийн а, туркойн а тӀемлойн сий деш меттиг яра.\n1935-чу шарахь и кешнаш дӀадехира. Наха гергарчийн декъий кхечу меттиге дӀадаьхьира. Цу меттехь С. М. Кирован цӀарах оьздангаллин а, садаӀаран а парк йиллира, Кирован статуй а хӀоттийра. Советийн Барт бохарца цигара парк а, Кирован статуй а, синкъераман хӀуманаш а дӀаяьккхира.\n1990-чу шеран кхолламан (январан) 21-чохь хиллачу бохаман тӀаьхьа Азербайджанан лаамалла ларйеш белларш дӀабохкаран белхан комисси кхоьллинера. Комиссин куьйгалхо вара Ӏилманийн доктор Набиев Азер. 26-чу бакохан комиссаран цӀарах йолу халкъан депутатийн Кхочушдаран комитетан пирсдатал волу Мамедов Ӏелица билгал а яьккхира кешнийн керт. Иштта меттиг хоржуш архитектор волу Алиев Наримане а дагабевлара уьш.\nЗиярте баьхкина шахьаран бахархой. 1992 шо\n1990-чу шеран кхолламан (январан) 21-чохь Азадлыг майданехь (азерб. Azadlıq meydanı — «Маршонан майда», хьалхалера «Ленинан майда») къастаран хашле (церемони) чекхяьллачул тӀаьхьа, Ламанан парке сехьа даьхнера кхолламан 19-20-чу буьйсанашкахь кхелхинчеран декъий. Цу деношкахь бӀе ткъа кош даьккхира. Масийтта сахьтехь хьеделира белларш дӀаберзор. 22-чу дийнахь кхиъ шовзткъе итт стаг дӀаверзийра кешнашкахь. Царех кхоъ 1918-чу шеран кхолламан-беттан геноцидехь велла вара. Цера декъий кош доккхуш карийра. Кхаъ чуртан тӀехь «1918-чу шеран шахӀидаш» йоза ду. ШахӀидийн кешнаш тӀехь а, уьш кхелхина меттигашкахь а наха безамна зезагаш (алзам/гвоздика) дохку. И зезаг Азербайджанехь ирчачу деношан билгало (символ) ю.\nДиццадалар[нисйе бӀаьра | нисйе]\n«Даим лаьтта цӀе» комплекс ян хьалхара хьахийра 1994-чу шарахь. 1998-чу шеран хьаьттан (августан) 5-чу дийнахь Азербайджанан президент волу Алиев Гедаро ШахӀидийн ХӀолламехь «Даим лаьтта цӀе» сагӀдар (алтар) хьалайотта сацам арахийцира.\nБакох-гӀалан Кхочушдаран Ӏедало сацам бира «Даим лаьтта цӀе» хӀолламан комплекс ян, ткъа министрийн кабинето ши миллиард манат къастийра белхаш дан. 1998-чу шеран эсаран (октябран) 9-чу дийнахь сийлахь меттиг схьайиллира .\n1996-чу шарахь Туркойчура хьаькамаш гӀодарца цигахь ШахӀидийн маьждиг дотта аьтто белира. 2009-2017-чу шерашкахь юхадарна (реконструкци) белхаш беш дӀакъоьвлина дара маьждиг.\nКешнийн керта волуш хьалхара кош мар-зудчун кош ду. Церан цӀерш Аллахвердиев Ильхам а, Аллахвердиева Фариза а яра. Советийн эскархоша герзаш тоьхна вийра Ильхам, ткъа и хаам хезначул тӀаьхьа Фаризо ша-шена тӀе куьг даьхьира.\nШахӀидийн хӀоллам — Бакохан сийлахь меттиг ю, гӀалин хьеший оьху кхуза ирчачу деношкахь хӀаллакхилларш дагалаца.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ШахIидийн_ХIоллам_(Бакох)&oldid=5442260»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 24 декабрь, 13:47.


Т1аьххьара кхуьнан дег1ах схьаболу шурин т1адам лекъна, тахана кхоалг1а де ду. И стомара хьалхарчу буса а, 1уьйкъехь а, 1уьйрана а яра. Кхуьнан карара ялх бутт кхаьчна к1ант тасалой вакха а векхара, вузан а вузура. Шина дийнахь кху балхах ца тешаш и т1е ца эцалуш, шен некхах ка етташ, и к1анте кхийдош хьийза х1ара. Мацвелла к1ант воьлху, нанна реза воцуш, оьг1азе некхах тасало, амма ца йог1у шура. Шен х1инцца яла къедина церг туьйсу беро некхах. Х1ара лазайо. Юха, воьлхий-воьлхий, вукха некхах лета к1ант, цунах а т1адам ца болу. Йоьхначу кхуо а детта юх-юха шен некхах ка. Ша а дозалла деш, даш санна беза, цкъа дакхийна бер юха дакхон хан кхачале буьххье шуьрен т1адамаш лелхаш хилла кхуьнан ши накха, есса ши моьрдиг хуьлий оллало, карзах хьийзачу кхо 1овдий шаьшша д1ахецча, шайна чохь ягар а лур йолуш хаало малъелла, чуьра т1ум д1аяьлла шурен екхоаш. Х1ара шен ц1енкъа ча диллина биллинчу меттара а г1оттий, йоккха, шийлачу чоьнан лаьттан ц1енкъахула к1ант мара а къуьйлуш чоь ма-ййу карзахе д1асахьийза.\nАрахь даржа г1ерта са х1инца а чу кхачаза ду. Ц1енкъахь, йолу-йоцург к1ел-т1етесна, хьаьрчина деха адам а, х1ара а ша-ша йоккха горга бодане хьоькхнаш хета. Цу хьоькхнаш юккъехула лелаш ю х1ара. Т1ейоьдий, не1арехьа лаьттачу доккхачу чермичуьра хи молу кхо. Ца деззашехь, дуккха а молу, некхе шура йоссаре дог дохуш. Беран маьхьаро самавоккхий, бйшанчех цхьаццаверг ша волччохь меттах хьов, амма г1елделла адам са а хилале дижинчуьра ца г1атта г1ерташ 1а.\nНаб кхетта-м к1езиг хир ву. Семачара ойла йо: хьалаг1аьттича волавала веза, т1аккха дег1ера, иштта а к1езиг болу, ницкъ кхин а оьшур бу. Адам, экха, олхазар, чохь са долу х1ума 1уьйрана г1аьттича, шена даар лаха дезаш, лехна делахь, цунах кхета дезаш ду. Кху чохь болчийн и лехна я охьадиллина а, я лаха меттиг а яц. Кхарна юккъехь жимма а доьналлехь, болхана пайдехь верг тоххарехь колхозан бригадашка д1асаваьккхина. Уьш шаьш болх беччохь 1аш а бу. Кху чохь баккхийнаш, бераш, цамгаро лаьццарш, карахь жима бер долу х1ара карзахъяьлла хьийза Зайба а ю. Кхеран бовла меттиг яц, ишттачех биргадашкахь дан х1умма а дац. Х1орш х1ора дийнахь цхьаъ-шиъ леш бу. И хаан а хууш 1адда а битина, битина аьлча а, д1акхиссина. Наггахь, дог лезначу казахо, керстано, ша гуча ца волуш, арахь не1аре картолийн чкъоьргаш а, хича йоьллина нарс-помидор а, суоса деман кхалларан юьхк юьллуш меттиг а нисло, амма дукха ца нисло ишттаниг. Шайна лачкъон аьтту баьлла кара х1ума еача, биргадехь болчех стаг а вог1у. Ишттаниг а наггахь хуьлу. Кху чохь цхьацца волчун гено-о шен дег1ах д1абиллина к1ен, берцан, суосан буьртиг а бу. И маса бу хуур дац цхьанна а. И буьртиг шегахь болчунна а ца хаьа, я хаан а ца лаьа. Уьш дагар дича, маса бу хиъча, цунна ша мацалла маца лийр ву хуур ду, и хиъча кхин а хьалхе лийр ву.\nЦхьангахь-м ц1ера еана туьха тесна мохь а ю… Мунц1ехь ю. Амма и цуьнга йоьхур йолуш а, я цуо и лур йолуш а цхьа вац кху чохь. И ца луш-м, кхо де хьалха, Зайбин шура лекъначу 1уьйранна, Мунц1ас шен шича а валийтина. Эцца ц1ийна т1ехьа ву важа, лайла д1авиллина. Кхин дуккха а бу ц1ийна т1ехьа-м. Уьш лаьттах д1абохкалур бац кху чуьра цхьаьнга а. Г1орийна, зайл санна ч1ог1а ду латта.\nДуьхьал даьлла латта нохчашна, велларг а т1е ца оьцуш. Уьш кхано, г1урано д1ахецна и малделча, биргадехь болчара д1абухкур бу. Кхаьрга шайна юкъара дакъа халла арадаккхало, лайк1ел д1а а нисло. Далла хастам беш 1а, шайгахь и де долуш а. Ж1аьло ж1аьла дуун олун бутт март бу арахь. Кхеран хьесапехь и чекхболу-уш боллу, амма и мухха делахь а, арахь ло ду. И шийла а, г1орг1о-о а цхьа дистина хеташ а ду, доьзалхочух йолу зуда санна, дазделла. Цунна к1елхьара хьалаг1ерта б1аьсте хир ю и дестийнарг.\nЧу г1аьххьа садаьржа. «Цхьаммо а х1умма ца йиллина-те», – олий, Зайба к1ант а карахь арайолу. Х1умма а ца карайой, ша йоьхна йолчу т1е а юхий чуйог1у. Зайбас-м эцца йиллина х1ума карийча а, шена юур яц, х1ара, мелхо а, и х1ума йиллича схьа а оьций массарна а д1асакховдош ерг ю.\nЮрт тиша а, г1алийна генахь а ю. Зайба-м, и мел генахь елахь а, к1ант кара а эцца, къайллах г1ала д1аяхана хир яра, яхан де долуш а яра, цкъа и дан тоха а елира. И дагахь а долуш, чу д1асахьаьжира х1ара. «Ма г1о, хьо тхуна оьшуш ма ю», – бохура, чохь болучеран б1аьргаша, хьуьлла сонехь, х1инца санна, т1ехьа верзина шен мохь 1уьйшуш воллучу Мунц1ин б1аьргаш боцучара. Т1аккха ца яхаелира х1ара. Кхуьнан ц1е ма ю: Тайсуман Зайба, Тайсуман ц1е ма яра Жембикан Тайсум, Жембикан ц1е – Б1агийн Жембик…\nБ1агийн ц1е Нохчийчуьра араяьлла, гонахьара мехкашкахь а лелаш яра. И ц1е хезна веана бохура, Б1ага волчу, шеца кхузткъа динбере а волуш ж1айн эла. Б1ага волчохь дууш-молуш хьешан кхо де-буьйса даьккхина, Б1ага вевзина, Б1агийн г1иллакх-оьздангаллин тидам бина, ша ж1айн санна, ночийн эла хила веза хьо а, аьлла бохура цуо Б1агига. «Элий лаьш болчохь бен ца хуьлу», – аьлла бохура Б1агас.\nБ1агин Жембик волчохь сецца бохура, де эшна, шена х1ума тасийта веана стаг. Цуо ша беана некъ бийцича: «Ша волчу веана стаг т1аьхьа а х1оттийна, саг1а доьхуш лелаш ву Б1агин Жембик», – эра ду шена аьлла, шен жах цхьа кийсаг схьатохийтина, и хьалха а яьккхина вахийти бохура и миска.\nАтаг1ан арахь, махкара к1ентий вовшах кхетта, нийсалла топ-тапча кхуссуш, говраш хохкуш, кхин доьналла, жигаралла гойтуш къовсам хуьлуш хилла цу заманахь. Цхьа ша к1орга баьккхинчу к1агчу диллина паччахьан детин эппазна тапча кхета бохура кхузткъа шаре ваханчу Б1агийн Жембикан, хехкина йог1учу говра т1ера хьажайой.\nЭвларчу йо1е эвхьаза забар йина аьлла, паччахьан къорза эпсар, пурстоп, зударийн г1абалех а кечвина хелха ваьхна бохура Жембикан Тайсума. Тайсуман виъ к1ант Асланбек Шариповн б1онехь воьжнера. Кхоъ воьжча ц1а веана воьалг1ани, човхийна юха вахийтинера Тайсума.\nТайсуман доьзткъа шо кхаьчча ялийначу Закийн Елимата йина яра Зайба. Цхьаъ бен яцара и Тайсуман. «Къонахчуьна даь1ахк йолуш, лаьттах ког тоьхча хи доккхур долуш ю» олура Зайбина.\nЗайба хит1а яхача, бухахь каравора Микаил. Цуо къамел дора, Зайбас шен юьзна к1удал шовдана к1ел т1ехъоьхуьтура, Микаилан курачу дино шовданан тархах берг еттара. Зайбе «ладог1а шен берече» бохург дара и цуьнан.\nЦхьана сарахь Решед веара шовдане. Цуьнан дин а бара кура. Решед къуьнан Бисолтана к1ант вара, Бисолта – къунан Болатан, Болат – къуьнан Байгин. Амма къуьн Бисолтанан к1антах ц1ен эпсар хиллера, хант1ехь тапча лелон, 1аьржачу т1ерсаган духар духа, хурашкин т1ехь ц1ен седа лелон бакъо йолуш. Сарахь шен чохь маьрша вижнарг, Решедаг1ара г1аттавой вуьгуш, вигнарг юха ц1а ца воьрзуш яра зама.\nМикаил хьаькам вацара, ша воллу нохчи хилар бен, цуьнан тапча кисанахь лелош яра. Рашеда къамел говрара ца вуссуш дора. Кура дора. Сиха д1аяхара Зайба .\nЮьртарчу 1елиман Аьлбика кхайкхийтинера Решедана дуьхьал хаан. Важа шен жимха йолчу йишийца еанера. Альбике шен синкъераман г1уллакх хьахийна, Альбикас и т1е лаьцна х1орш самукъадоккхуш 1аш, Албикийца еанчу йише а хьахийнера Решеда сикъераман г1уллакх. Юьхь1аьржа х1оьттина ши йо1 чуьра еддера. Оьг1азваханчу Решеда цу буссехь, кулак ву аьлла, лацийтина 1елим кхин ц1а ца вирзира. Решеде салам ца дала цунна пе тухуш бовлура нах. Иштта цкъа ша вог1уш, шега салам ца дала нацкъара ваьлла, моун дитташ юкъавахана луларчу юьртара воккха стаг тапча тоьхна охьавиллинера Решеда. Цу стеган к1ант а хиллера Решедаг1арца балхахь. «Хьан да боху и ж1аьла ас дийна 1уьллуш ду хьуна хьуьллахь», – аьллера Решеда к1анте. Дуьхьал вист хила а стаг ца хилла бохура важа.\nШоллаг1чу сарахь а веара Решед хийисте, цуьнан юьхь-дог ца еш сихха яхара Зайба.\nКхозлаг1чу сарахь хийистехь дуьхь-дуьхьал кхийтира Микаиллий, Решедддий. Цу шиммо Довта-дукъахь чучча дой хаьхкина вовшийн тапча тоьхнера. Решед динара воьжнера, Микаил шечо ц1а кхачийнера. Цу буссехь, шен чевнаца, 1едалхий, Решедан нахаххий пе тоьхна, юьртара къайлавелира Микаил, кхин Зайба ган хийисте а ца веара. Б1е шарал сов ваьлла Тайсум г1ала оьхьавигира, кхин юха а ца веара. Соьлжан бердах чу эчиган апарий а диллина, Решедаг1ара болх бечу х1усаман лаьттах йолчу чоьнашчуьра саццаза оьхучу ц1ийх д1аийра Тайсуман ц1ий а. Къонахийн зама д1аяьллера, цундела д1алахьош а бара.\nШи шо белхаран боданехь делира Зайбин. Микаил а вацара хаалуш. Цкъа, «Зайба дакъазаяккха ца лаьа шена», – боху аьлла, хабар кхийтира Зайбах. «Жембикан Тайсуман йо1 дайн 1адат т1ера яьлла боху ц1е ца езара шена, ша хьалхалера Микаил велахь, ша д1айига вола ала, дакъаза ма валарга», – аьлла, хабар д1ахьийтира Зайбас Микаиле. Шоллаг1чу буса веара Микаил. Х1ара, йоьддашехь, Лекха эвларчу моллига мах а бойтуш, цуьнана ц1арт1е елира.\nЛовзар, гуьйренан йочане дийнахь, Нохчамахкахь вехачу Микаилан доттаг1чо Ойбас дира. Ловзарна го лецира Решедан доттаг1аший, гергарчарий. Нускалан кирхьан т1ехьа, кхуьнан метта, юьртара къена жеро а х1оттийна, 1аьржачу буьйсане кховдийра нохчамахкоша х1ара шиъ.\nЦкъа туркойн махка, мацах паччахьо цига бохийначу нохчашна т1е даха, новкъаделира Микаиллий, Зайбий, амма Даймахкан зил а ца хадабелла юха дирзира. Дуьне доккха дара, амма оццул долчу цунна т1ехь цхьа жима к1айдарг бен йоцу дай баьхна латта ца диталора. Цу к1айдаргах ца далалун х1ара шиъ, сема буьйсанаш йохуш, кхерстара, цхьана хьехара вукха хьехе долуш. Кхо доьзалхо, цхьа а шаре ца волуш, кхелхира кху шиннан. Доьзалхо мел хуьлу, Микаил х1ара цхьана эвла д1атаръян г1уртара, амма х1ара дуьхьалйолура. Воьалг1а доьзалхо, х1ара керахь верг, дуьненчу вала хан герга яхача, Микаила х1ара дуьххьара човхийра. Сербила эвла а йигна шен ненан мехча Ану йолчохь йитира. Шен йо1 санна, т1еийцира х1ара Анус. Беттан коьртехь буьйса яккха Микаил а вог1ура.\nКху карахь волчу Мусайн биъ бутт кхочуш юьрта салт воьссира. Цхьана 1уьйранна адам салазаш т1е а дуттуш юьртах даьккхира. Х1ара цкъа салаза т1ера охьа а иккхина ядан а едира, амма т1аьхьа кхоьссинчу тоьпо сацийра. Шен са лардан ца йирзира х1ара юха, беран син дуьхьа йирзира. Кхуо дош деллера Микаилна, х1ара к1ант ларван. Букъа юккъе тоьпан бух а тухуш, салаза т1е теттира х1ара салтийчо. Чеха а йора, амма кхунна цуо х1ун боху а ца хаьара, я цуо бохучуьнца бала а бацара.\nОрганан тог1ехь цхьана яккхийчу машенаш т1е даьккхира адам. Ша шен махках х1унда воккхуш ву ца хаьара цхьанна а, я тахана а ца хаьа.\nКхузахь болчара-м нохчий немцошкахьа бевллера бохуш дуьйцу боху. Масех шарахь, мосуьйттаза Нохчийчухула чекхъяьллачу кхунна цхьа а немцо гина я цара Нохчийчу ког баьккхина аьлла а ца хезнера, Германний, Сталинний т1ом беш ву олуш хазар доцург.\nВелха к1ордийнехь я к1адвеллехь к1ант д1атий. Цунна наб озийча жимма метта еана Зайба, и охьа а вуьллий, пеш латон х1утту. Ц1е хьалха г1аьттинчо латайо, хьалха гуттар а х1ара г1отту. Кху чохь кхин карахь бер долуш зуда а яц. Хиллачийн тоххарехь делла, церан наной биргадашка болх бан д1асабигна. Х1ара а яхара биргаде, амма, к1ант а гехь, кара бел а эцца д1ах1оьттича, вист а ца хуьлуш, карарчу шедан кхожун юьхьиг хьажийра биргадиро юьрт йолчу аг1ор. Бер гехь х1ара йоцург а, шортта бара цунна бацон нохчий. Куьйга эшарехь дехар дира кхо цуьнга, амма к1ад ца делира вукхуьнан дог.\nКху чохь Зайба баккхийчарал жима а, кегийчарал йоккха а ю. Ану елла дисина дарийн юрг1а а, шен лергара дашон ч1агарш а, Анун бохчийчохь карийна х1оьънаш а, паччахьан дато ши сом а, ша четахь лелош хилла Микаилан шаьлтан дато ботт а кхо йоьхкина, аьлча а, шуреххий, ялтийн цинцеххий, цхьана даьттан стаканхий хийцина.\nТ1аьххьара шаьлтан ботт хийцина дукха хан а яц. Цу 1уьйрана: «Тахана марха досту де ду-кх вайна», – элира, д1о сонехь хьаьрчина 1ийначу Мовтас. Иза массарел воккха а, дешна стаг а вара. Ша хьалаг1атталуш вацахь а, шега эца ца лахь а, ша воллучохь, чуьра т1ум а, г1ора а д1адаьллачу настарш т1е корта а тухуш ламаз дора цуо.\nМухха хаахь а, цунна муьлха де ду а хаьара. Цуьнгахь Къуръан а дара, цунна т1е хьажа а г1ертара и, амма б1аьргах духку куьзганаш ц1ахь диснера Мовтийн. Шена дагахь хуун сураташ я аяташ хир дара цуо доьшурш. Нохчийн къомана т1ера доьшу ша бохуш, гуттара еса а доьшура. И ду, олура, леш долчу адмана оьшург.\nШа марха досту де ду аьллачу 1уьйрана т1екхайкхина Зайба шен г1овталан сахьт дуьллучу кисанара схьадаьхна массарна а цхьацца кхочуьйтуш хьаьжк1ийн буьртигаш декъийтира цуо.\nЗайбийн хьесапца, стохка марха дастаре диллича, иза марха досту де а ца хуьлура, делахь а, Мовта дешна стаг ву, цунна дика хуур ду аьлла дитира Зайбас шен хьесап.\nЦу 1уьйрана цхьа сирла яьллера Мовтийн юьхь а, хьаьнцца дахь а, цхьа къамел а дара цуьнан деш. И цуо цкъа 1арбийн маттахь дора, цкъа ночийн: «Шега кхайкхинарг, хезар ву ма аьллера Ахь. Нийсачу новкъа воьдург суна дика вевза, ма аьллера. Вон деш берш суна ца беза, ма аьллера. Гайтахьа Айхьа харц берш совцо кечдина барголаш, бехка кечйина з1енаш»…\nЗайба т1аьххьара а кхийтира, Мовта шена хьалхара Къуръан адамана даийтинчуьнга къамел деш хиларх. Кхо яхана, дела балийца, дехьо-о дехачу цхьана доккхачу шина стагаца шаьлтан ботт хийцира цхьана даьттан стаканхий, суосан деман кедаххий. Цунах худар дира. Х1оранна а цхьацца 1айг худар кхочуш марха даьстира кхара. Цу сарахь тийна, узам боцуш кхелхира Мовта. И Зайбас ша виллира ара а вехьна лайла. Къуръан а цуьнан чета диллира. Пиллиг санна, дайн дара Мовтийн дег1.\nСамаволий к1ант юха а велха волало, аьлча а, иза-м белхар а дац, цхьа, Зайбийн син массо а пха изош, узам бу. Пешахьалхара д1ахьодий иза кара оьцу Зайбас. Ненан карахь к1ентан узам алссам болу, амма юха шен г1ийлачу эшаре боьрзу. Х1ун дер ца хууш д1асайолий, бага хи а оьций ч1ечкъана г1аьттинчу к1ентан бага т1адамаш ледадо Зайбас. Важа д1атоь, амма шена бага ледарг шура ца хиларх сихха кхетий, велхаозаво, юха а, онда велха ницкъ ца хиларна, хьалхалеррачу узаме воьрзу. И мара а къовлий, дагахь орца дохуш, чухула хьийза Зайба, юха, охьа а вуьллий, шен корталех ка тухуш арахьоду.\nЦхьа хан яьллачу хенахь, коьртара х1ума яьккхина, яьржанчу месашца, куьйган пхенаш сендина, некъа т1е та1ийначу горгачу баьпкан булканан юьхкаца, т1аьхьа хьоькхуш мохь а хезаш, чу эккха Зайба, не1аран еза эчиган ч1уг чехка д1а а тосуш.\nТ1аьхьа йог1у адамийн г1овг1а не1аре кхочу. Дикка девнан маьхьарш хеза арара. Юха уьш г1еллу-уш г1елло, дов дохьуш баьхканарш д1абоьлху. Зайбас ц1ийзаш витина к1ант, массо а пха сен а белла, тийна 1аш ву, наб кхетта вац, юьхь т1ера к1оргга чу боьжна ши б1аьрг г1ийла биллина бу.\nКа тухий к1ант кара а оьций, шен месаш, цхьаммо-м коьртара даьккхинчу, амма кочахь дисинчу, йовлакха к1ел а ерзош, ша деанчу баьпкан цуьрг йоккхий и багахь 1овший лам а дой кхалладо Зайбас берана. И халла логал чоьхьадоккху вукхо. Шоллаг1а лам а иштта д1акхоллу. Кхоазлог1аниг ч1ег1ий ара тосу. Шен чета кховдий, цхьа жимо банка схьайоккху Зайбас. Кхуо и моз хиларе сатийсинера, амма банкийчохь, берамна кечбина саьрамсекх санна, аьтта х1ума ю. Чу п1елг 1оьттина чам баьккхича, цхьа даго т1е ца оьцу к1олла хаало цуьнца. И, берана яла мегар йолуш х1ума ца хиларна вас а хуьлуш, юьстах юьллу Зайбас.\nШа ара хьадча, масийтта ц1ийнан не1 йоьллий чу хьожуш, д1асаидира х1ара. Т1аьххьара не1 йиллича, хевшина х1ума юуш цхьа доьзал гира. Цаьрга йист ца хуьлуш, дехьо-о лаьттачу жимачу стоьла т1ехь шен б1аьрг кхеттачу баьпкан юьхкана т1екхийтира, цунна уллехь лаьтта банка а схьаийцира. Чохь берш кхунна т1ебеттабелира.\nУьш кочахь а болуш ара хьаьдира х1ара. Д1асатохаъелла, харц а, бакъ а церан карараяьлла ц1ехьа хьаьдира. Уьш дукха чуг1ертар боций хьаьа Зайбина. Не1 йиллина йитича чоьхьа бевр барий а хаац. Цаьрга, нохчийн кху юьрта буьссушехь хьедина, уьш акхарой ду, цара бен ца хеташ стаг вуьр а ву, вуур а ву, немцошкахьа бевлла вайнчарна дуьхьал т1ом бина а бу, аьлла. Цундела нохчех озалуш бу юьртара нах.\nК1ант тийна 1а. Т1аьхь-т1аьхьа и ца дезаш саготта ю Зайба. Х1инца кхунна и велха, меттах хьоьйла лаьа. Тийналло салуьйцу ненан. К1ант меттах хьаво, д1ахьарчийна х1уманех схьавосту. Сийсара дуьйна х1ума а ца т1адийна цуо. Вочадаьллачу дег1ан чкъор деса ду. Т1едевлачу, серий санна дуткъачу, п1ендаршна чекх са го.\nИ ца лалой, юха а д1ахьарчаво Зайбас к1ант. Дехьо-о, меттахь хьала а хиъна, кхо еанчу баьпкан юьхка т1ера б1аьрг ца боккхуш 1а ворх1-барх1 шо долу шалавина, нана елла висина, Хьасанний, Хьуьсейнний, Селиматан ши к1ант. Цу шиннан б1аьргаша меттах йоккхий, к1антана уллера хьалаг1отту Зайба.\nСхьаоьций баьпкан юьхк, дуткъачу цастаршка а хедайой, уьш массарна улле цхьацца охьадуьллу.\nТ1аьххьара диъ цастар Хьасанний, Хьуьсейнний д1ало. И шиъ цастарш д1а а оьций, цкъа кхуьнга хьоьжу, юха кхуо юьстах йиллинчу банке. Эххар а церан хьежарх кхетий, яалур йолуш х1ума юй хьажийша олий, банка а д1акховдайо Зайбас шина к1анте. Х1ара юхаерзале банкийчу баьпкан цуьргаш 1итта волало и шиъ.\nДохийна халкъ далош йог1учу шалонашчохь цхьацца сонехь 1уьргаш а даьхна, дуьхьал верта я юрг1а тосуш, божаршна а, зударшна а ц1ано ян меттиг нисъйинера. Кхин, ва Дела аьлла, цу т1ехьа ца йоьдуш, ша шена ницкъ бина елира кху шина к1ентан нана Селимат.\nХ1ара цу т1ехьа яхара. Яхача Жембикан Тайсуман йо1ана, Микаилан х1усамнанна эхь дуй хуъушехь. Яхара ша Микаилна х1ара к1ант ларван дош даларна.\nК1ант д1аохьа йоьду аьлла бахьана лехира шена. Амма Селиматан а ма вара ши к1ант, цунна а ма дара и бахьана, амма цуо схьа ца ийцира и бахьана, кхуо санна. Цундела, Селиматан яларан бехк шен болуш санна хета Зайбина. Селимат кхул йоккха яра, х1етте а, бахьана ца лехира цуо шена. Х1инца кху шина к1антах жоп ша дала деза аьлла, ч1аг1делла кхуьнан дагахь. И жоп луш а ю шен ма хуьллу.\nЦхьаммо-м не1 туху, юха кхойкху:\n– Зайба! Шу дийна дан а дуй, Зайба!\n– Ду дера, ду дера, – йоьдий ч1уг д1айоккху Зайбас.\nЧуволу Хьасбек. Дег1ана эшна велахь а, х1айт-аьлла жима стаг ву Хьасбек. Ишттачара латтош бу кху чуьрнаш. Х1ара ворх1 километр ведда веана цхьаъ яхьаш. И еанарг охьа а йиллина, ша биргадехь коьртах валале юха вахан деза кхуьнан.\n– Муха дохку шу, Зайба? – кхуьнга хьал-де а хоттуш, йоккхачу пеша т1ехьа волий, шен дег1ахь д1алачкъийна берцах буьзна, зударийн бохччел болу, т1оьрмиг схьабоккху Хьасбека.\n– Иштта 1а тхо-м, Хьасбек. Шу долчохь дуй х1умма а? – аьлла х1ара ялале, пеша улле лаьттачу йист иккхинчу текха шен т1оьрмиг а бассабой:\n– Х1ума дац, Зайба. Х1ан, со хьело. Кхана а, Дала мукъалахь, цхьаъ вог1ур ву шуна, – олий, д1авов Хьасбек. Ши к1ира хьалха, х1инца х1ара Хьасбек санна, веана Несарсолтий, Зайндий, шаьшша деанчу суосан буьртигашца схьа а лаьцца 1едало д1авигна. Цу шиннах кхин хезаш х1ума а дац. Царел хьалха кхин маса вигна…\nЮха а к1антана т1е йоьду Зайба. И наб кхетта я воьлхуш вац, ша ма 1арра тийна 1аш ву. Чуьра ц1ий дайна балдаш къевлина ду. Багара схьатесна, иръеллачу ч1аьнга к1ел 1уьллу шена кхаллийна баьпкан лам а.\nЦхьана х1уманах тийсалуш санна ду хар ден саде1ар а.\nКху деношкахь даге г1ерташ, амма кхо чу ца буьтуш, гонахь хьийзина кхерам х1инца кийрахь массо меттиг д1алоций, цкъа шийла ша, цкъа йовха ц1е хуьлий, массо а меженах хьерча.\nЦу ц1арца т1екхетий, к1антах хьаьрча Зайба. Аз доцуш, шен кийра харцахьа бохуш, мохь хьоькху.\nИ мохь кийрахь лаьтташехь, дагахь цхьа сацам бой, к1ант а карахь хьалаг1отту. Г1ан-набарх санна, меллаша арайолий, юьрта юккъе боьдучу ураме йолу. Йоьддашехь ша хьалха бепиг дадийна йог1уш дожийна коьртали а карадо, лайла а хьаьшна 1уьллуш. Иза шена т1аьхьадаьллчу орцано д1адаьхьна хир ду моьттуш яра х1ара.\nОьрсийн маттахь к1езиг дешнаш хаьа Зайбина. Амма мухха а кхуьнга цхьа ши дош вовшах тасаделла. И шиъ кийчча ду кхуьнан ша дуьххьара т1еяханчу ц1ийнан не1 йоьллуш:\n– Возьми тебе! – олу кхуо, шен карара к1ант д1а а кховдош, чохь болчаьрга. Х1ара ара а тоттуш, шайн не1 т1еч1ог1у вукхара.\n– Возьми тебе! – кхунна дуьхьалхьаьдда пешан йовхо ара ца йолуьйтуш, не1 т1еч1ог1у вукхахь а.\n– Возьми тебе!..\n– Возьми тебе…! – къора йина Зайба цу шина дашо, амма цхьаммо а жоп ца ло цу шинна.\n«Сох ца кхета-те х1орш» олий:\n– Хьайна д1аэца…. хаза бер ду хьуна х1ара… дакхийча, шура елча лийр ма дац х1ара… воккха хир ма ву… к1ант хир ма ву хьуна… – т1етуху Зайбас нохчийн маттахь. Амма иштта аьлча а ца ло цхьаммо а жоп…\nЦхьаццанхьа кхуьнан чета баьпкан цастар 1уттуш, цхьаццанхьа картол кховдош т1еч1уьйг1у наха шайн не1. Хийла не1 ч1уг тесна ю, кхуо мел еттарх а ца йоьллуш.\n– Возьми тебе… возьми…. Адам ма ду х1ара, хьо а ма ду адам… цхьа Дела ма ву вайн… Ша еза варзапаш етташ хета Зайбина неха ч1аьг1начу не1арш т1е… Т1ееанчу буьйсано можа таммаг1аш летадо нехан ц1ийнан корашкахь. Ц1еран т1е полла санна, корийн серлон т1е еттало Зайба, шена не1 ца йиллича.\nКхуьнан карара, х1ара адаме, дуьнене кховдо г1ерта к1ант-м велла. И ца хаьа Зайбина. Кхуьнан и, цхьана адаме д1авелла, вакхавайта везаш ву, и ца валийта цунах яла реза ю х1ара…\n– Возьми… сох ца кхета шу?! Сайн бер д1а ма ло ас, х1ара дакхийначунна… кхунна шура еллачунна… кхуьнан дена дош ма делла ас, х1ара ца далийта… Д1аэцийша…. мел хаза ву хьовсийша… Адамаш дац вай… Нана ма ю со… дикачу тайпана… Жембикан Тайсуман йо1 Зайба… Оьздачу ден, оьздачу тайпана волчу Тимийн Микаилна ма вина ас х1ара…\n– Возьми тебе… возьми… д1аэцийша… сох ца кхета шу?! Адамаш дац вай…\nКъорачу эвла юккъехь лаьтта буьсий, Зайбий…


Наркоманаш махкахь - юкъараллин бала\nНаркомаш алсамбуьйлуш махкахь\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министараллин хьостано Iорабохучу хаамийн хьесап а дича гуш ду махкахь шо шаре мел долу а наркотикашна тIаьхьабазар алсамдалахь бен лахлуш цахилар. Полисхойн урхалло кху чиллана беттан 14 –чу дийнахь гIарбаьккхина хIара хаам. »Селхана СоьлжагIалин, Гуьмсан, Шелан, ТIехьа-Мартанан кIошташкахь зераш дIахьуш низамхошна ялханхьа наркотика дIаIалашйина меттигаш карийна. Схьаяьккхинарг ю 80 гарам кIомал а, марихуана а». Цхьа ши де хьалха оццу хьостано дIасабаржийна хIара хаам а. Полицин белхоша еа кIоштехь схьаяьккхина низам а талхош дIаIалашйина 300 гарам марихуана а, 150 гарам кIомал а, 10 гарам гашишах тера коьчалла а.\nНаггахь доцург де ца долу ишта хаамаш гIар ца бохуш. Кху шеран хьалхарчу, дечке баттахь , масала, мукъа денош дукха хиллехь а ткъе шозза хааме даьккхина чоьхьарчу гIуллакхийн министаралло наркотикаш схьаяхар. Цу ткъе шина дийнахь гучуяьлларг 70 сов факт бохучу маьIнехь наркотикаш хьуьлйина меттигаш ю. Ерриге тIекIалтоьхча низамхошна караеънарг 3 кийла ца кхоччуш дукхахдолчу декъана марихуана ю. И могушаллина кхераме дIовш карорехь гайтамаш кхин а лакхара белахь бен тIаьхьабуьсуш бац хIара чиллана бутт а. ХIора а дийнахь, цхьа ши де доцург кхин юкъара ца долуш, хIинцале ткъе цхьайтта сов меттигаш ю Iедалан белхоша тайп-тайпанчу кIошташкахь наркотикаш схьаяьхна. Уьш съьаяхаре терра жоьпе ийзош бу куьг бехке бахархой а.\nЦхьаболчу тергамхошна хетарехь наркотикех беттабалар а, царех йохка-эцар а дина, саяьккха гIертар а, Нохчийчохь даржахь бен лах цадалар, болх-некъан къоьлла хилар биста кхаччалца, кеп-кепара кхетало. Карарчу хенахь махкахь даьржинарг 15-20 шо хьалха, вайнаха Север олучу Къилбаседехь Тюменан а кхечу а кIошташкахь, иттаннашкахь нохчийн чу а бухку даьржина хилла ун ду. Ларамаза делахь а, я леррина цхьамма урхалла а деш делахь а, тахана Нохчийчоь хуьлуш лаьтта цу стаг дакъаза воккхучу цамгаран гIайгIане майда-плацдарм боху кхечара. Наркотикашца боьзна, массо агIор а кхераме некъ юьхьарлаьцча цу генарчу, шийлачу махкахь хилларг а, хила тарлуш дерг а довзуьйтуш ю 30 шарахь гергга Тюменахь Iар-дахар а нисдина ехаш йолу Марем.\nМарем: « Наркотикаш бахьнехь чохь бохкурш дукха бу. Дукха бу. Зударий а бу дуккха а. Зударийн набахтеш гергахь яц, дIасахьежабо маьI-маьIIе. Ницкъ болчара цIа, кавказе а дIа а буьгура шайн зударий, юххе бохуш. ЛартIа бахкарна метта юх-юха чуихна а бу зударшлахь дукха.. ЛартIа баьхкинарш а бара. Бакъдерг дийцича хьалха къаьсттина дукха бара лоцуш берш.ХIинца-м мелла а дайделла и гIуллакх.»\nАтта а, сиха а ахча дезарш наркотикаш йохкарехь каде хьийзарна делахь а, я хьашт-дезарш совдуьйлуш, эшамехь дIадоьду дахар бехке делахь а, кхузахь изза наркотикаш, тайп-тайпана дIаьвше молханаш бахьнехь кхела хьалха хIиттош болчеран могIанаш а ду дукълуш. Нохчашлахь «халкъан статья» аьлла цIе а тиллина, цхьа тIийриг йича таIзарш деш ду изза наркотикаш бахьнехь. Ишта кхела хьалха хIоттийначу шинах дуьйцуш ю Шелковск кIоштера хIусамнана Дагман.\nДагман: «Тахана дов хоттуш дукха гергарчу шина кIентан. Цхьанна бехке диллина и таблеткаш олу молханаш ду, ткъа вукханна наркотикаш. Царна тIера сагIина шекар доькъуш, цхьаннан дейиша яр-кх араяьлла. Цхьаннах къахеташ бу-кх массо а. Важа шолгIанигга-м массеран бага а вахна, вон лелаш вара. Валлай йоккха чот ю-кх и наркотикаш а, молханаш а бахьнехь чу мел бухку кегийрхой.»\nНаркотикашка а, цхьацца зуламечу молханашка а шовкъ лаьттарш алсам стенна буьйлу, лаа дуй те цу зуламо сел чехка хутолаш хецар, цуьнан бух-урам мичахь бу техьа, .? И а , кхин а хеттарш, Iилманчашка, цу гIуллакхана охIла болчу говзанчашка –хьаьнгга а орца аьлла а Iедалхоша дийцаре деш дан а дац, вайнехан юкъараллехь, жоп оьшу ирделла хеттарш долуш, цхьа чолхалла ян а йоцуш санна.


COVID-19 яхача вируса духьала юкъедоаладаьраш дIахо йодача хана могашал лораяра аьттув луш хургда\nМа даггара яржаш латтача короновирусни инфекцена духьал тайп-тайпара тIом лоаттабу Iаьдало. Нах лорабалара тIахьехаш санна, цу лазара гIулакх мелла чоалхане латт кхетадерашта ахчанца совгIат далар юкъедоаладаьд.\nВайна ховш да, РФ Кабмина Госдуме чу денна дувцаш латт, QR-код йоацараш гулбеннача наха юкъе хурбоацаши, берригаш дIа-хьа ухача машенашца лела бокъо хургьйоацаши.\nЦхьаккха тайпара нах дIацакхетарах вIашагIделлад из гIулакх мехка Правительстве. РФ вице-премьер йолча Голикова Татьянас яхачох, Госдуме дIатIаийца чIоагIйоай, керда законопроект латтаргья 2022 шера, аьтинга бетта, 1-гIа денга кхаччалца.\nНаьха иммунитет цу хана, 80% хьатIаяларга сатувс. Лорабала безам барашта дика бахьан эттад тахан — прививкаш яьчарна ахча дала лаьрхIад. Правителстве соцам баьб, 100 эзар сом ахча цу наха юкъе даккха. Ахча кхаьчараш хьахьокхаргба компьютеро.\nГосуслуг портале гIолла ха йиш я деррига. Ахчанца аьттув баьнначун из хьаэца таро хургья ах шера. Тахан, тайп-тайпарча регионашка ши-ший тайпара дIадода из гIулакх. Масала, цхьанахьа соцам баьб, 65 тIехьа баьнна прививкаш яьча пенсионерашта ахча дала, цхьаькханахьа, пенсионерашта 3-4 эзар сом дала лерхI.\nИз деррига а гIадвугаш да. Шеко яц, цо пайда бергхиларах. Ма дарра аьлча, вайна гу, Iаьдал шийна моггача тайпара нах лазарах лорабе гIертилга. Бакъда, уйланга вугаш да цхьаькха!\nАдам лазарех лорадара уйла е эттача, духхьал цхьан COVID-19 сацац гIулакх. Теркал даьдий оаш, из инфекци яьржачул тIехьагIа, дуккха кхыдола лазараш вIалла ца хилча санна хьоадеш дац.\nСигала даха дIадаьннад уж, е цхьа тамашийна болх этта доацаш да.... Шеко яц, лазараш долаш да, цул совгIа, кхы а кхерамегIа хала йиш йолаш да наха. Из вай массане кхетаду.\nДегIа могашал бера хана денз хьаотташ йолгеи, спортаца, физкультураца бувзам лелабаро из чIоагIъеш йолгеи кхетадеш, дика хургдар, ахчан лоторея гIулакх дикка дIашердича. МоллагIча лазара духьала отта сага дика иммунитет еза, хIаьта из иштта халийтара яьржа хила еза спорт, физкультура, йита еза могашала зе деш йола оамалаш.\nЦу дерригнен уйла йича, хьаькъал долаш хургдар-кх из 100 эзар сом спортивни секцешка къахьегарашта, шоайи наьхеи могашала ураэтта латтарашта а тийлача.\nМоллагIа пайда хургболча наькъашца могашал лораяра тIахьехаш хила беза нах, тIаккха моллагIа у даьржача, лазаро кагбаьраш иштта дукха хургбац, цул совгIа, Iаьдала бюджетера миллионаш, миллиардаш кIезигагIа довргда.\nБаьча тохкамо хьахьокх, спортаца бувзам лелабераш дукхагIча даькъе къонабараш ба. Къахьийгача, боккхагIа бараш а дIатIабига йиш я цу беркатеча гIулакха.\nИз иштта хилча, меттайоагIаргьяр цар давлени, дега лазараш лаьгIлургдар, иммунитет чIоагIагIа хургьяр. Вай кхалнахи, маIнахи могашал эшаенна хилар дукхагIча даькъе, дегIа духьала отта низ ца хилар да.\nХалача атлетиках чемпион, йоазанхо, политик, цIихеза атлет волча Власов Юрес чIоагIа хьаькъале диста Iодиллад, спорто сага дегIа, оамалашта бу пайда.\nДеррига дегI леладер, халонашта духьала отта низ лур физически хало (нагрузки) я. Хеталу, короновирусацара, экономикацара халонаш дIаяьнна яьлча, пенсе баханзеи, бахаи болча наьха спортивни хьал-таро тоаергйола наькъаш лаха деза аьнна.\nИз гIулакх лакхача теркаме оттадаь, республикански, муниципальни розыгрышашца ахчан совгIат луш хиларо тIаозаргбар нах спорте къахьега. Шеко йоацаш, цох боккха пайда а хургбар. Цу теркамо Iодуларгдар наьха хьаькъале низи, могашали, хоза дегIи долаш ваха, бера гIаьле Iокхосса езалга, корта бохабу малар дита дезалга, иштта, кхыйолча, дегIа зе деча оамалех хада везалга.


Нохчийчоьнна са ца гатлахьара, Европера дахар дика хир дара\nФранци -- Парижера Лувран пирамида, 06Мар2007\nЕвропано тIе а лаьцна, баха охьахевшина иттаннаш эзарнаш нохчий. Кхин а бIе эзар гергга нохчо Европехь вехаш бу, амма, махкалла даланза бу уьш. ЦIера хьал кхераме хиларх меттигера Iедалш теша даделларш, цIа хьийсабо тахана а. Амма уьш юха а Европане хьоьжуш беха.\nЕвропехь болх-некъ а карийна бехачу нохчийн барам гойту шатайпа гайтам бара марха достучу дийнахь Нохчийчохь хаалуш йолу, бIеннашкахь аьлчи а кIезиг хир доцуш, кхечу пачхьалкхашкара схьаяьхкина «кура»машенаш. ХIинца и тайпа машенаш наг-наггахь доцург ца го некъашкахь.Уьш шайн «децIа» юхайирзина. ЦIоьмалгаш юкъахь далийнехь а, децIа иза нисса ах сов дуй те аьлла бакъ ду.\nЕвропан пачхьалкхашкахь даккхий хиллачу бераша а, цигахь динчара-м ирх-пурх а, шайн Даймохк лору Европа. Кхузахь церан ворхIе а дай баьхначу, бирзинчу Нохчийчохь жимма хьалхо лерса эккхал тамаше, инзаре тамаше хеталора, «вай дIадахийтийша» бохуш, бераша дай-наношка беш болу леткъамаш.\nТкъа тахана бомбанаш лелхарх, нохчочуо нохчо верах санна, цунах а доьлла адам. Мел лазаме делахь а гергарчара кхетадо бакълена а цу берийн Даймохк цигахь хилар а, хIара дай баьхна декъаза, тIемашкахь бахчабелла мохк, царна хIора шарахь гена балахь бен, герга таьIаш цахилар.\nНохчашна и Европа къахьян,кху цIахь даладелла башха ду бохуш,хаза дуьйцуш меттигерчу Iедалдайша лело хIумнаш беламе туьду дукхахболчара. Царна девзаш ду кху цIеран бакъ сурт а, хууш ду кхузахь мел маьрша ду а. Дозанал арахьара дахар нажжаз деш, сийсаздеш Iедалехь болчара кху тIаьхьарчу хенахь телевизионехь, зорбанехь а шуьйра пайдаэца болийна Европера бертахь а, бертаза а цIабирзинчу нохчех.\nДелахь а кхузара хьал дика девзара тидарца цу хиламо цуьрриг а лилха дохуш дац тIийриг а йина махках буьйлучийн могIанаш.Уьш цIабоьрзур бу бохург аьттехьа а дац. Цхьа тешнабехк, ямартло санна хIума ду масийтта шарахь шена тховкIело а елла, ша тIе а лаьцна кхаьбначарна лер. Ишта хьажам бу цу хиламе яздархочун Хатаев Хьусайнин.\nХатаев: «Соьга хаьттича, хьо тIеэцначу меттигана лер ямартло а, тешнабехк а санна хIума ду. Шайна дина хоьшалла ца хууш ма бац уьш. Царна, масала, кхуза баьхкича аьттехьа а хир ма дацара ишта тховкIело елла а, болх-некъ а хилла а гIо. Цигахь шен барамехь хIоьттина хьал ду. Ахьа цхьанне а кхаъ бала а, корта бета а ца беза. Бакъонна тIехь пачхьалкхаш ю уьш.\nДера, хьо дIакхачарций хьуна министран дарж лур ма дац. Кхин дарж а лур ма дац. Хьан дешар а, говзалла а царна кхачо йолуш дац. Стенна аьлчи, кхузахь мел дийриг - тоьур дара иза-м, мегар дара иза-м, бохуш деш ма ду. Цара шаьш дийриг баккъал а стаг кхион а, кхетон а деш ду.»\nМаршо радио: Кхузарчу Iедалдайн хIун толо цIабаьхкинчаьрга Европера дахар къахьдеш, сийсаздеш къамелаш дайтича?\nХатаев: «Кхара лелош ерг политикан кеп ю. Вай цIахь вуон дац. Бахана баьхкинчара, хьовсал, тоьшалла до шуна цигахь дика ца хиларан, цигахь дахар къовзийна а, декъаза а ду, бохуш. Iедалехь болчарна цунах ала а, дийца а хIума хуьлу. Кхин хIумма а дац».\nМаршо радио: Шаьш и къамелаш дайтича нехан дIабаха дог-ойла хир яц аьлла хета те царна?\nХатаев: «Хета дера-кх. Буьсур бацара те,совцур бацара те дIаоьхчура,аьлла деш мА ду цара иза.Кхин цхьа бух болуш а,маьIна долуш а хIума мА дац иза.»\nМаршо радио: Хьусайн, хьажа-хIитта цIабаьхкинчу хенарчу наха олу, «Европехь дахар синтеме, дика дара, цIа са ца гатлахьара. И хIун синтем бу цара буьйцург? Кхузахь, Оьрсийчохь а, Нохчийчохь а бац те и синтем?\nХатаев: «Нохчийчохь синтем муха хуьлу, хьуна хьайна зеделларг дахаре дерзо хьуна Iедалера хуьлуш цхьана а кепара гIо дац. Ахь айхьа боккхий хьайна некъ,кхаъ бела боккхийла ахь,летта,Iоьттина боккхийла ахьа и ша ду. Вуьшта ма дика ду-кх хьоьга и далуш аьлла Iедало цкъа а хьуна гIо дийр дац. Хьан хIума айина, тадина хьуна гIо дийр дац новкъарло яхь бен.\nТкъа цигахь хьо цхьана хIуманна охIла велахь хьуна хила мА деззара гIо хир ду.Хьо хьаъа а тIе оьцур ву. Кху цIахь хьуна хаьа–кх.\nЦигахь паргIат веха стаг.Ахь баха ца оьшу, со ма ву, суна хIара хаа ма хаьа а. Хьуна хаьа-кх, билггал. Церан низам а лардеш, хьо вахахь, хьуна бехк боцуш стагга а коча а вогIур воций.»\nНохчийн махках бийларх а, Европехь вайнаха Iар-дахар нисдарх а дийцина Хатаевна хетарехь нагахь кху цIахь нийсо-бакъо а ларьеш, болх-некъ а нислуш, синтеме дахар кхоллахь дIаоьхурш лахбала а там бу. Амма цигахь дIа а тарбелла, бехаш берш цIабогIур бу бохург герга ца дуьту цо а. Буйнахь долу ирс кхана-лама хила тарло бохучу ирс-токхоца хийцар, челакха хIума лору цо а, кхечара а.


Инстаграмерчу пайдаэцархоша "ШайтIа-флешмоб" цI е а йолуш, протестан болам гIаттийна Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна дуьхьал. Флешмоб дIахьош дитинчу йозанийн авторшлахь 9 стаг вара шайн аккаунташца билгалваьлла, царна кхераме ду шаьш бовза а бовзуьйтуш, боламехь дакъалаца, яздо «Кавказский узел» газето.\nИнтернетхошна флешмоб йолийна Кадыровс Стигалкъекъа-беттан 17-чохь ша инстаграмехула къамел деш, шега, "хьо адам дац, хьо шайтIа ду", аьлла, Москвана гергахь вехачу дагестанхойх волчу жимчу стага йоза дитича, ша иза хIаллаквийр ву, яздарна а, цул тIаьхьа оцу кIентан гергарчаьрга шега бехк цабиллар дехийтарца а доьзна.\nЦа тайна флешмобан декъашхошна оцу хиламал тIаьхьа, дагестанхочо аьлларг социалан машанехь дIакхайкхорна Пермь гIаларчу цхьана кхиазхочуьнга а Нохчийчоьнан куьйгалхочунна хьалха къинтIера вала алийтар.\nМашанехула Кадыровна хьалха бехке хIиттийна кегий нах ца хила а тарло йозанаш динарш. Нохчийчоьнан куьйгалхочо гайтина шена вониг аьлларг муьлхха а, кхечу республикера стаг а, шена карош а, ца таIзаре верзош а вуйла, Iедалхочо лелориг низамехь дац, аьлла дIахьедина бакъоларъярхоша. Шайлахь «Гражданское содействие» цхьаьнакхетараллин куьйгалхо Ганнушкина Светлана а, Кавказан къаьмнийн ассоциацин лидер Кутаев Русланна а волуш.\nСтигалкъекъа-беттан 24-гIа де доьрзуш 17 эзар сов стаг вара флешмобехь дакъалоцуш, йозанаш дитинера 78 пайдаэцархочо.\n"ШайтIа адамах алар дика дац. Цунах доп дала деза. Амма Рамзан политик ву. Харц ву иза официалехь кхерамаш тийсарна. Ца хуьлчу даьлча, кегий нах болчу а кхаьчна, цаьрца кхетош къамел динехь а тоьара", - яздо интсаграмехь lifebyrasul ник йолчу пайдаэцархочо.\n"Массо а кхерабалур бац. КIиллоший, террорхоший бен бохур дац аьллачу дашна дуьхьал ша иза вуьйр ву", - яздина Петербургерчу цхьана яхархочо.\n"Цхьа пен а хилла дIахIитта деза шаьш паччахьаг бу, эланаш бу бохуш хьийзачарна дуьхьал", боху кхечу, drobI63_inoy ник йолучо.\nКадыров къинтIера ваьккхина иза шайтIа ду аьллачу кхиазхочун доьзало\nБакъоларъярхой богу флешмоб айинчарна дуьхьал а ницкъ баккхарна Каыдровс а, цуьнан гоно а. "Мел маьттаза хIума аьллачунна а, низам доллучохь а дитина, бекхам бан аравийларо хьакам ваз ца во, иза эхь ду. Ницкъ, сий вовшашца башхалла йолу хIуманаш ду",- аьлла бакъоларъярхочо Ганнушка Светланас.


ВорхI эскархо вийна Украинин малхабалехь хиллачу тIемашкахь\nДечкен-бутт 26, 2015\nУкраинехь Донецкан областехь Украинин эскархошна а, сепаратисташна а юкъахь тIемаш бу дIабоьлхуш Санжаровка олучу эвлана йистехь. Украинин къоман кхерамазаллин кхеташонан векло Полевой Владимира дийцарехь, фронтан зил чекхболуш бу Донецкера аэропортехула. Цо дийцарехь, шира а, керла аэропортан терминалаш йохийна ю.\nУкраинин эскарийн позицеш ю диспетчерийн бIовна уллехь а, кеманаш гIоттучу а, охаьховшучу а некъана тIехь а. Кху беттан 24-чу дийнахь оьрсийн сепаратисташа «Град» йиттина Мариупол гIала. ТIаьххьара болчу хаамашца, и бахьана долуш 30 стаг вийна, 105 стаг чевнаш йина ву.\nУкраинин кхерамазаллин ницкъаша лаьцна волчу «Гаишник» цIе йолчу сепаратисто даре дина ша Украинин эскархой болу меттигаш «Град» еттачу оьрсийн эпсаре дIаюьйцуш хилла хилар. Украинин Iедалша бинчу хаамца, конфликт йолчу зонехь дийнахь-бусий вийна Украинин 7 эскархо, 24 чевнаш йина ву.


Индонезе а, Бруней а ца воьдуш цIахь сецна Обама Барак\nГIадужу-бутт 04, 2013\nОбама Барак Индонезе а, Бруней а ца воьдуш цIахь сецна аьлла, дIахьедар дина Еарин дийнахь 1амеркан президентан администрацино. Цигахь хир йолчу Азин а, Тийначу ХIордан а Цхьанакъахьегар олучу форумехь а, Къилба-Малхбалерчу Азин Ассоциацина юкъайогIучу пачхьалкхийн векалийн кхеташонехь а дакъалаца дагахь вара Iамеркан президент.\nОбама Барак новкъавала везаш вара Шоьтан дийнахь. Къайчу Цийно динчу дIахьедарехь аьлла ду, Обама Барака цу тайпа сацам баран жоьпалла тIедужуш ду пачхьалкхан урхаллаш болх бечура совцийтийна болчу Республикан партин цIарах Конгрессехь болчу низамашдахархошна аьлла.\nКхаарийн дийнахь Iамеркан президентан администрацино хаам бира Обама Барак цIахь сецна Малайзе а, Филипинашка а визиташ а ца еш аьлла. Цига вахар дара Iамеркан президентан дуьненаюкъарчу турнен цхьа дакъа.