Дишни Iусп-Хьаьжин воI Цалл\nДишни 1усп-Хьаьжин во1 Цалл вина Дишни макахь Таусхар юьртахь 1898 шарахь. Цуьнан да 1успа, нахаца а тарлуш, нахаца мага а мегаш, шен хьанал ваьхна стаг вара. Иштта, хьанал баьхна цуьнан ден вешарий а, ц1ийн нах а, динца ч1ог1а а болуш, Дишни махкахь дика ц1е а йоккхуш. Миклай II волчу заманахь Хьаьжа-Ц1а вахана хилла ву 1успий, цуьнан деваша Атий, да Цаллий.\nХьаьжа-Ц1а ваханчохь, цомгуш хилла, кхелхина Ата цигахь д1аверзина. Хьаьжа-Ц1а баг1анчуьра ц1а баьхкина дукха хан ялале, 1успина к1ант вина. 1успин дас Цаллас шен ц1е тиллина к1ента к1антана. Цалл аьлла.\nВай ц1ера дахале Соьлжа-Г1алахь «Красный молот» зовтиехь машинист болх бино цуо. Цул т1аьхьа ц1ейойу бригадехь, цу хенахь «полутарка» олу машенахь. Иштта, Соьлжа-Г1алахь болх беш, мукъачу деношкахь ц1а а вог1уш, доьзал кхобуш 1ийна и вай ц1ера даххалц.\nЦаллас, Соьлжа-Г1алара Итон-Кхаьлла ялийна «полуторка» машен х1инца а йуьйцу иза вевзаш хиллачу баккхийчу наха. И х1ума 1936 шарахь хилла ду. «Со Итон-Кхаьлла воьдуш ву шуна машенахь», – кхо аьлча, цуьнан накъостий ч1ог1а цецбевла хилла, цуо дуьйцучух ца тешаш. Шуьйта-Г1ала кхачалц говра-ворда яххалла бен шуьйра ца хилла некъ. Цигара хьала ч1ог1а вуон хилла боху, говр-ворда а яхалур йоцуш.\n«Даланза дисахь гур вай, к1ентий», – аьлла, Соьлжа-Г1алара хьала хаьхкина, халий, аттий Шуьйта кхаьчнера х1ара. Цул т1аьхьа къемата де хилла х1оьттинарг: готта некъ, оьрнаш, т1улгаш. Органа йистехула вахар дукхох хилла. Цхьацца йолчу меттигашкахь ч1ургаш к1ела аннаш дохкуш, новкъара т1улгаш д1адохуш хьала ихна Цалл. Ч1ог1а каде, хуьнаре хилар бахьана долуш, Делан къинхетамца лаза ца веш, кхин машенна х1ума ца хуьлуш Итон-Кхаьлла кхаьчна х1ара цу. 1успин Цалл машенаца веъний хиъча, наха ч1ог1а тамаш бина хилла, виран ворда яхалур йоцучу сел готта новкъа муха веъна и кхуза бохуш. Цунах боккха кхаъ хилла юьртахошна. Цу сарахь доккха ловзар х1оттийна, уьстаг1ий а дойуш. Ч1ог1а т1еэцна хилла 1успин Цалл, веза хьаша санна. Иза воцург цу хенахь Итон-Кхаьлла машенца веъна стаг вац боху бакхийчу наха тахана а.\nВайн къам ц1ера даьккхича Кзыл-Ордински областе, Кармачински районе кхаьчна 1успин Цалл. Цигахь а, корматалла йолуш хиларе терра, г1ишло ян, машен лело, ц1ейойу бригадехь болх бина, ч1ог1а г1о-накъосталла дина боху цо, иза вевзачара Акин Сапра1ила, Абубакаран Мусас, Чопан Суькиша. Ч1ог1а вуон хьал хилла хьалхарчу муьрехь махках баьхначу нахехь: шело, доцу дечиг, цхьар доьлла, чу мох хьоькху ц1енош, аьлча а цхьа лаппаг1наш. Цул совнаха мацалло, г1елоно, г1ора дайна хиларо бохийна хилла нах. Дог доьхна хилла.\n1успа-Хьаьжин Цаллас дуккхачу нахана г1о дина, ша говза стаг хиларг терра. «Вай къардала, к1еладиса йиш яц, вайн 1ер-дахар кхолла меттиг нисъян еза, вай дахар кхолла деза. Вай-м нохчий дай, вай нохчий хила а дезий, вай нохчий хир а ду», – баьхна цуо. Иштта, г1аддайна нехан дог оьцуш, куьг кхочучохь вошалла деш, масал хилла чеккхваьлла 1успа-Хьажин во1 Цалл Карамачински районехь. Даймахке ц1а дирзинчул т1аьхьа а лайна наха сингаттам, хало, бала. Олхазар-К1отар охьахуу Цалл шен доьзал. Ц1а ма кхеччи горга ц1енош дан волало иза. Ша ечу х1усамех уггаре йоккхах йолу чоь «зиярт» чоь ю хир аьлла нийат дина хилла Цаллас. Шен нийат ма хиллара, цо «зиярт» чоь а ма йира, таханлерачу дийнахь а чу чохь гуллуш нах а ма бу. Ц1а дирзинчу хенахь, вайна ма хаъара, ч1ог1а луьра дара бусулба дин лелор. Массо а х1ума дихкина дара: зиярташка некъ шар ма де бохура, зуькар ма де олура, джам1ат дар ца дезара. Совет 1едало кхерамаш туьссушехь, иза ч1ог1а доллушехь, «зиярт» чоь Олхазар-К1отарахь йинарг 1успа-Хьажин во1 Цалл ву-кх.\nТахана а, кху 51 шера чохь, и «зиярт» чоь йолуш а ю, цу чохь гуллуш хьаьжин мурдаш а бу. Цу хенахь 1едало мел ч1ог1а кхерамаш тийсарх, «зиярт» чоь д1акъовлур ю, ц1енош дохор ду, хьаьжийн мурдаш луьйцур бу бахарх цхьана дийнахь а «зиярт» чоь д1а а ца къевлара, я цхьа а кхера ца велира. 1усп-Хьажин Цаллас аьлла хиллера хьаьжийн мурдашка, нагахь «зиярт» чоь бахьана долуш ша 1едало лацахь, цу сарахь доккха ловзар делаш аьлла.\nКхин цхьаъ а, цо дина мелие г1уллакх дийца лаьа. Ц1а даьхкинчу хенахь Олхазар-К1отарахь ч1ог1а хало хилла молучу хица. Генара дан дезаш хилла и. Геннара, лаха чуьра хьала дан дезаш. 1усп-Хьажин Цалл нахаца дагаваьлла цу хьокъехь, х1ун дичи х1ун хир дара техьа аьлла. Церан барт соцу, орцан юьххера шовда юьрта чу далор т1ехь. И г1уллакх шена т1елоцу 1усп-Хьаьжи Цаллас. Шен куьгара кегий нах а гулбой болх сихха д1аболабо цара. Цаллас Делан дуьхьа нийат до, дукха болу г1ирс шен чоьтах оьцур бу олий. Иэца г1ерташ волчуьнга, цуо оьцуьйтуш а ца хилла. Шен кертара уьстаг1ий а дойуш, нахана яа х1ума а латтийна. Латта к1еда долчохь белаца охкуш, т1улг болчохь лом детташ къахьегна наха. Дуккха а бирг1анаш хилла езаш, хьалатекхо трактор а оьшуш хилла, уьш вовшех лието чухьар оьшуш хилла. Дукхах йолу харж шен чоьтах еш, ц1а даьхкина дукха хан ялале, 1усп-Хьаьжи Цаллас 5-6 чаккхарма, орца к1елхьара шовда далийра Олхазар-К1отара, 1959 шарахь.\nЦу шовдана ц1е 1усп-Хьаьжи Цалли шовда олий йоккху х1етахь дуьйна. Х1окху 53 шарахь наха а, дохно а, олхазарша а пайда оьцуш ду Цалли шовда. Дарбан хи. Суна тахана санна дагвог1у иза: шурула к1айн маж йолуш, юьккъерчу дег1ехь, куьцана товш, хаза воккха стаг – 1усп-Хьаьжи Цалл.\nДала декъала войла, Дала гечдойла цунна.\nДIаязийна: Олхазар-КIотарара Мазуров Моьхьмад.\nДийцинарг: Успанов Руслан, Iусп-Хьаьжи Цалли кIентан кIант Олхазар-КIотарара вахархо.\nМацах, Кавказан т1ом болчу заманахь, 1834-1859-чу шерашкахь, Нижала юьртахь вехаш хилла цхьа воккха стаг Г1езин 1аьнцаг. Б1е кхузткъа шо хилла цуьнан.\nЦхьана шарахь имам Шемалан т1емалой цо дажош долчу даьхни юккъера, пурба а доцуш, цхьа берстина сту охьа а тоьхна, цунна урс а хьаькхна, боккха ц1еста яй чохь кхехкош 1аш хилла Нижала йистехь.\nИза шена ма хеззи, Г1езин 1аьнцага, т1е а вахана: «Х1ара х1ун ду аш лелош дерг? Хьаьнга х1ун-хаьттинера аш?» – аьлла, кхехкаш болу боккха ц1еста яй, айина, кхоьссина бердах бахийтина.\nШемалан т1емалой цунна х1ума дан а ца баьхьна д1абахана. Имама Шемала и шена ма хеззи, кхин т1емалой хьовсабо и вен. «Дуккха хан ю цо дуьненахь яьккхинарг, кхид1а вахар цунна пайдехь дац, бала хьегар доцург», – аьлла боху цо. Сарахь-суьйренца, Нижала д1акхаьчна уьш. Мац а белла, г1ел а белла, юьрта йистера х1усаме а биссина.\nКет1ахь, нуьйра тиллина цхьаъий, важа яйдакх ежаш ши говр гина царна. Т1емалошна юккъехь воккхаха волчо мохь тоьхна: «Х1е-е-й, х1усамда, чохь дуй шу? Хьеший т1еоьций аш?». Мохь тухуш хезча, ара а ваьлла: «Дера оьцу мел дукха хиларх-м», – аьлла х1усамдас. Шега делла салам схьа а эцна: «Марша дог1ийла, схьадуьйла, хьеший», – аьлла, к1еда-мерза, герзаца кечвелла дуьхьал веанчу Г1езин 1аьнцага. Парг1атбевлачу хьешаша бийцина шаьш ара баьккхина некъ.\nГ1езин 1аьнцага: «Цкъа хьалха х1ума юур ю вай», – аьлла, шуьне ховшийна уьш. Хьешех воккхачо хаьттина: «Воккха стаг, некъана кечвелла хьо, арахь ежаш лаьтташ ши говр ю, оха новкъарло йи-кх хьуна».\nХ1усамдас аьлла: «Х1ан-х1а, ца йина. Цхьанхьа а ваха кечвелла вац. И говраш иштта лаьтташ ю гуттара, г1елъеллачуьнга са а до1уьйтуш, де- буьйса моссаза долу нуьйра д1аса а хуьйцуш. Со-суо а ву массо а ханна, кхин парг1ат воцуш, вуьжуш жимма г1одаюкъ малъяр бен, кичча 1аш. Орцана цхьаьнгара мохь хезча, суо кечлуш я говр кечъеш хан ца яйа, ма кхуьъу сиха г1о оьшучу д1акхача».\nИза хезча имаман омра кхочуш ца деш, юхабахана уьш. «И воккха стаг кара а вира тхуна, амма иза хьекъале а, майра а хетта ца вий оха», – аьлла цара Шемале. Т1аккха кхайкхина шена т1евалавайтина имама Г1езин 1аьнцаг.\nХаьттина цуьнга имама: «Ахь дуненахь яьккхинарг б1е кхузткъа шо хан ю. Оццул дукха муха ваьхна хьо ?» Г1езин 1аьнцага жоп делла: «Со кхаа г1иллакхца ваьхна: хьекъалций, комаьршалций, майралций».\n«И г1иллакхаш муха 1емира хьуна?» – хаьттина имама. «Осалчу наха ца дийриг дора ас – иза хьекъале хетара суна. Сайн аьттоне хьаьжжина саг1а луш вара со – иза комаьрщалла яра. Цкъа а нийсо бен ца юьйцура ас, ткъа нийсонца лелачуьнгахь майралла а хуьлу», – аьллера Г1езин 1аьнцига.\n«Кхин цхьа хаттар а дийр дара ас, – аьлла Имама. – Х1ара дуьне маца кхолладелира хьуна?». «Пхийтта шо кхаьчча кхолладелира, ткъе пхиъ шо кхаьчча таделира, кхузткъа кхаьчча дуьйхира», – аьлла Г1езин 1аьнцига.\n«Хьо хьайн юьртана, Нижална, дола а деш, вог1у-воьдург мила ву хууш, хьешана хьошалла а деш, майра а, доьналла а долуш стаг хилла.\nХьоьца болчу ларамна, хьуна цхьа совг1ат дан лаьара суна, ахь пурба делча», – аьлла, имам Шемал велакъежарца, г1одаюкъ яьстина, дато мукъ болу шаьлта а, датон доьхка а деллера Г1езин 1аьнцигна. Ткъа Г1езин 1аьнцага тапчанца совг1ат дина боху Шемална.\nДала и санна къонахий ма эшабойла вайна.\nДIаяздина Мазуров Мохьмада,\n(Дийцина ГIунашкара 90 шо долчу Межидов Iабдул-Вахьаба)\nМайра кIант Сулима\nДишни махкахь, Тусхарой юьртахь ваьхна, дишни тайпанах а волуш, оьзда, майра к1ант Сулима. Кавказан боккха т1ом болу зама хилла иза (1840-1859 ш.ш.) Цу юьртахь цхьана ден-ненан, дагаяла йиша а, дола дан ваша а воцуш хаза, ч1ог1а куьцехь йо1 хилла, Шовда ц1е а йолуш. Цхьана дийнахь кху шинний вовше б1аьрг ма кхиттий марзо а кхоллало кхеран къоначу дегнашкахь. Кхин дукха хан ца йолуьйтуш Сулимас вистхила Шовда шовдане кхойкху. И шиъ вовше реза хуьлу. И йо1 юьйцуш хезна хилла имам Шемална. Цо нах бохуьйту иза еха цуьна ден т1е, шен цхьана гергарчу стагана.\nДас хьеший т1еоьцу, царна шун а х1оттадо. Раг1 т1екхаьчча, хьешех воккхах волчо, пурба доьху деана г1уллакх дийца. Х1усамдас пурба ло.\nЦуо олу, шаьш имам Шемала захало дахьаш дахкийтина хилар, шен цхьана гергарчу стагана. Йоь1а дас баркалла ала олу шегара Шемална ша ларарна а, гергарло дезаш хиларна а. Делахь а, ша цкъа йоь1а нене хоттур ду, цуьна цхьаьнца захало дуй аьлла. Нагахь ца хилахь, шу нускал эцна д1аг1ур ду, хилахь шен дан х1ума а дац. Х1усамнене хотту цуо цунах дерг. Кхеран юьртара Сулимица дийцина даьлла х1ума ду олий жоп ло йоь1а нанас.\nШемалан нах хьала г1овту, х1ун дийр ду т1аккха, йоь1ан, к1ентан барт хилча дан х1умма а дац олий арабовлу. Цул т1аьхьа Сулима т1аме, г1азот даккха воьду.\nИза т1аме вахар шена хиъча, имама Шемала юха а нах бохкуьйту йоь1ан дена т1е. Дас юхаъ захало т1е ца дуьту. И х1ума шеха д1а ма кхиттий, Сулимас шовдане кхойкху Шовда. Х1ара шиъ цхьаьна лаьтташ долуш, имаман нах хилла шовдане бог1учу новкъа бог1уш. Кху шинний т1екхочу уьш. Вовше салам а лой кхин бист ца хуьлуш лаьтта.\nШен динан урх йо1е д1а а елла, герзаца, духарца кечвелла йо1ана хьалха д1ах1оьттира иза. Цуьнан майраллех, цуьнан шек ца валарх цецбевла имаман нах, цуьнга х1умма а ала ца х1уттуш, шайн дой хохкий д1абоьлху. Цул т1аьхьа, дукха хан ца йолуьйтуш, бертахь, хаза даха хуу и шиъ.\nДIаяздина Олхазар-КIотарара Мазуров Мохьмада.\nДийцина Олхазар-КIотарара Гайрбекова Дагмана.\n19. 07. 2013г.\nХьалха, вайн къам дохадале, Хьачара махка, Калхьада юьрта гергарчу нахе, хьошалг1а цхьа йо1 еана.\nХьаша лоруш, цуьнан сий деш боккха синкъерам бина хилла.\nЦу юьртара цхьана къонахчо, Межин 1ийсас, т1е хабар дахьийтина хьешана, шеца хелхаялахьара аьлла. Шен аьтто бац хелха яла, дуккха хан йоцуш нана кхелхина аьлла дуьхьал хабар даийтина вукхо.\nТ1е а вахана, бехк ца биллар доьхуш, кадам бина Межин 1ийсас йо1е.\nМежин 1ийса сонтал, курал х1ун ю ца хууш хьанал вехаш стаг вара. Духарца а цкъа ца хилла шен юьртахойл билгала ваьлла къаьсташ.\nСинкъерам юккъе бахначу хенахь, герзах воьттина, духарца кечвелла цу х1усаме воьссина, кхера юьртхо, ломахь г1араваьлла, массарна а вевзаш волу Султан Йог1алби. Чоьхьа ваьлча, салам а делла, охьахиъна иза. Кхано шега еана хьаша ю аьлча, Султан Йог1алби хьалаикхийна, йо1ана улло ваг1ана, хелхаяла шеца аьлла бохь боьг1на.\nЙо1 хелхаяьлла цуьнца. Хелха волуш, иза лоруш, кхуза-доьазза герз дожийна цуо.\nВанах, соьга-м хелха яла йиш яц, сингаттам баьлла ю ма элара кхуо, кхуьнца-м ма елий х1ара бохуш 1аш хилла Межин 1ийса, цунах цецваьлла.\nЭххара йо1а динчух т1ахьа а кхиъна, цунах дика кхета а кхетта, нана елла бохург шеца хелха ца яла бахьана дуьйла а хиъна Межин 1ийсана. И х1ума лан ца делла, хьешана реза воцуш, ч1ог1а халонга даьлла 1аш хиллера иза.\nМаццаъ 1ен ца велла, синкъерам сацийна, тхьамдера пурба а даьккхийна, вистхилла. «Ша, юкъа лелачуьнга хелха ялахьара аьлла хабар дахьийтича, сингаттам баьлла ю, нана кхелхина дукха хан яц, аьтто бац хелхаяла элира шега вайн хьешо. И шега схьаьлча, ша бехк ма билла олуш кадам бира кхуьнга. Ткъа кхуо динарг вайна массарна ги. Шеха ца ешаш, куралла йича санна хетта шена кхуьнгара даьлларг. Иза-м х1умма а дац, иштта а нисло».\nЦул т1аьхьа, шена хьалха 1ачу Султан Йог1албина т1е а вирзина аьллера боху: «Ванах, х1ара Султан Йог1алби кхуьнан кхелхийна «нана» ялош веъна-м ца хилла те кху синкъераме?» Чохьберш бийла беллера.\nДийцина Зубайраев Баймерза, Хьалерера вахархого.\nДIаяздина Мазуров Мохьмада, Олхазар-КIотарара\n29. 08. 2013 шо


Мохьмад-Пайхамар вина де шуьйра даздина Нохчийчохь\nДечкен-бутт 24, 2013\nНохчийчоь - Мохьмад-Пайхамар вина де шуьйра даздина Нохчийчохь. Бусулба наха еза лоруш йолу Пайхамаран а, цуьнан доьзалша лелийна йолу а хIуманаш яра Соьлж-ГIаларчу коьрта маьждигехь, 23Деч2013\nМохьмад-Пайхамар вина де даздеш яра Нохчийчоь. Цу даздарна хьажийна цхьамогIа Пайхамарца а, цуьнан асхьабашца а, гергарчу нахаца а йоьзна бусулба наха сийлахь лоруш йолу хIуманаш еанера республике.\nЕрриг а еанчу 13 реликвина юкъахь яра Iела-асхьабан пес а, Хьасанан а, ХIусайнан а месаш а, иштта дIа кхин а. ДелкъалтIаьхьа царах цхьаерш дIаяьхьира республикера уьш эцна веанчу уьш латторхочо шейха Ал-Хазраджи Бин Мухьаммад Ахьмада.\nМохьмад-Пайхамар винчу дийнахь Нохчийчохь коьрта даздарш дIадаьхьира Соьлж-ГIалахь долчу коьртачу маьждигехь. Иза, хууш ма хиллара, цIе лелош ду Кадыров Ахьмад-Хьаьжин. Сатасале цу маьждиганна гонах гулбеллера эзарнаш республикера бахархой.\nIуьйра-ламаз дале Соьлжа-ГIалахь стигал цIераш кхиссира, Пайхамар вина де даздарна хьжаийна йолу. Республикехь и даздарш хир ду аьлла хезна баьхкина дукккха а хьеший бара луларчу республикашкара а, пачхьалкхашкара а.\nНохчийчоьнан куьйгалхочуьнан зорбан сервисо баржийначу хаамехь дуьйцуш ду, динца йоьзначу акцишкахь дакъалаьцна хилар Iаьрбийн Цхьаьнатоьхначу Эмираташкара а, Австралера а, ОвхIанистанера а, БахIрейнера а, Бангладешера а, Индера а, Сауди Iаьрбийн Пачхьалкхера а, кхи болчу мехкашкара а баьхкинчу хьашаша.\nСоьлж-ГIалахь хиллачу даздаршка гулбеллачу нахана юкъахь вара шен хенахь Нохчийчоьнан муфтин наиб лаьттина волу Iелим стаг Аюбов Ясраил-Хьаьжа. Цо дийцира Маршо Радиога республикехь хуьлуш долчух лаьцна.\nАюбов Ясраил-Хьаьжа: «БисмиллахIи Рахьмани РахIим! ТIаьхьарчу шерашкахь, Iадат ма лаццара, хIокху раби уль-авваль-беттан 12-чу дийнахь Iуьйранна, Iуьйра-ламаз дале Пайхамар (с.а.в.) дуьненчу ваьллачу оцу заманчохь, дерриг а адам Нохчийчохь гIаьттина а долуш, салюташ а кхуьссуш, Пайхамарна салават а дуьллуш, мовлидаш а доьшуш, самукъадаккхар хилира.\nНохчийчохь долу дерриг а адам гIала охьататтаделлера. Пайхамарца йоьзна дуккха хIуманаш ю тахана еана. Iаьрбийн пачхьалкхашкара араяьхна а йоцу и хIуманаш шолгIа а кху Нохчийчу яр а нисделла, цунах кхаъ хилла».\nТкъа хIу Iаткъам бо аьлла хета хьуна, цу тайпачу акциш республикерчу бусулба нахана аьлла, шега хаьттича Аюбов Ясраил-Хьаьжас элира.\nАюбов Ясраил-Хьаьжа: «Бакъду, оцу хIуманашка а хьаьжна, уьш къобул а йина, уьш Пайхамара а, цуьнан доьзалша а лелийна ю аьлла, цаьрга хьажа ваханарг, хьажа вахале санна воцуш, хийцавелла хила а веза, шен дегIехь долу во хIуманаш дIадаьхна, нисвелла хила а веза. И ният долуш боьлхуш бу цига дуккха а нах. И хIуманаш гича, иман а гIоттий, дуккха а во хIуманаш дуьту цара».\nСоьлж-ГIаларчу коьрта маьждигехь дIахIиттийна яра уьш латтош волчу шейха Ал-Хазраджи Бин Мухьаммад Ахьмада еана йолу бусулба наха еза лоруш йолу хIуманаш. И стаг вист хилира гулбеллачу нахана хьалха, Мохьмад-Пайхамаран дахарх лаьцна дуьйцуш.\nБусулба наха еза лоруш йолчу хIуманашка хожуш чекхбевлира дуккха нах. Цу хенахь цу маьждигехь мовлад дийшира цу чохь гулбеллачара. Царна юкъахь куьг тохарца а, Делан цIе яккхарца а дакъалоцуш бара республике баьхкина хьеший а.\nМеттигерчу зорбанан гIирсаша дийцарехь, цхьмогIа Мохьмад-Пайхамар винчу денна хьажийна мероприятиш хилла ерриг а республикехь.


Имам Шемал каравахана я йийсар вина? Историн къестамаш (1-ра дакъа)\nБаккхий къийсамаш лаьтта социалан машанашкахь Нохчийчоьнан а, Дагестанан а исторехь Имам Шемална кхочучу меттигах лаьцна. Иза кест-кеста хирг ду.\nТIаьххьарчу заманашкахь Кавказан тIом биллина бу политикан хьежамашкахь. Хеттарш хила тарло эзарнаш, амма дискуссешкахь хадош хуьлу мехаш боьрзу ламанхойн баьччанашна а санна, Оьрсийчоьнан тIеман-политикан истеблишментана тIе.\nБакъду, историкаша тоххара жоьпаш делла хеттарш ду гIиттораш. Иттаннаш эзарнашкахь ду архивашкахь документаш – цара гойту муьлхха а тIеман операци, историна бевзачу инарлаша бина сацамаш, хиржина некъаш.\nКъилбаседа Кавказан ламанхоша Оьрсийчоьнан экспансина йинчу дуьхьалонах олу "Кавказан тIом", ткъа бу нийса термин "Кавказан тIемаш" хила еза аьлла хетарш а. Оьрсийчоьно тIом шена юкъара волчу цхьана мостагIчуьнца бина – Кавказан ламанхошца – ша хIаллакхбечийн къаьмнашка ца хьоьжуш. Амма кавказхой лаьттина дуьхьал шаьш-шаьш.\nЦундела уггаре а къовсамехь латториг ду Имам Шемалан васт. Иза ша каравахана мостагIчунна я йийсар вина? Хиллий элица Борятинский Иванца дийцарш я цо бинчу тешнабехко къастийна дерриг? Имам лацаро дерриг а хийцина хIетахь: цхьаберш къерахилла тIеман жамIашна, вуьйш дуьхьаллаьттина кхидIа а, кхоалгIанаш хьал тергалдан бисина юьстахара.\nДагестанан лидеран декъахь I834 шарахь къийсам болийначу Имам Шемална I840-чу шарахь тIетайра нохчий. Нохчийчоьнан а, Дагестанан а коьртехIоттарца цо кхоьллира Исламехь лела теократин пачхьалкх – Имамат. Иза лаьттира I859-чу шеран аьхккалц.\nКъилбаседа-Малхбалерчу Кавказехь тIом берзарх а, Имам Шемал йисар варх а лаьцна, Кавказ.Реалиин редакцин дехарца, нохчийн историка Вачагаев Майрбека къамел дира дагестанхочуьнца- историкца, Оьрсийчоьнан Iилманийн Академин Малхбаленан Институтан белхахочуьнца Тахнаева ПетIаматца. Iилманчас оцу заманах лаьцна язйина монографеш "Хьажа-Мурд. Хьунзахара Хьаьжимурад", "Гуниб, I859, Марсхьокху-бутт", кхин а масех болх. Цара аьтто ло де дийне мел долу а леллачу хиламийн терго ян, довза тIом боьрзучу деношкахь Гунибехь хилларг.\n– Хиламаш. I859 шарахь Имам Шемал ерриг а Нохчийчоь шех дIахедий вуьсу – иза Оьрсийчоьнан империн карахь ю. Имам Дагестане, Гунибе дIавоьду. Стенна къастайо цо и меттиг?\nисторик Тахнаева ПетIамат\n– I859 шеран Охан-баттахь, Имаматан коьрта шахьар Ведана йоьжча, оьрсаша тIамца яьккхича, Чоьхьрачу Дагетане юхаволу Шемал, Iаьндийн дукъал дехьа. Ца вахана иза аьттехьа а гернарчу Гунибе. Охан-беттан I-чохь йоккху цуьнгара Ведана, ткъа Стигалкъекъа-баттахь ерриг а Нохчийчоь хуьлу оьрсийн карахь, и хьал тесна дита дагахь ца хилла Имам.\nСтигалкъекъа-беттан юьххьехь ша керла дIалаьцначу меттигехь, Дагестанехь, чIагIло иза. Беттан I3-чу денна наибийн карахь лаьттина ерриг а нохчийн исс кIошт – Гихта, Шела, Мичик, Аух, Ичкери, ЧIебарла, Шуьйта, Нашха, Шарой – йолу цуьнан карара. Iаьндийн ГIойсу хин аьтту берда тIехь турс чIагIйо цо. Кехат ду Iаьндийн Дибир-наибах дисина, цо гойту ЧIебарларчу лаьмнашкахь, Нохчийчоьнан дозанехь чIагIонаш хIиттош бечу балхах лаьцна- I859-чу шеран Стигалкъекъа-беттан хьалхарчу деношкахь яздина ду иза. ГIирс а бохьуш, ЧIебарлара бахархой дуьхьалонан гIишлош ян арабаха тIедожадо Дибир-наибна. Яздо Имама: "Стагга а ма виталаш оцу белхашна юьстах, хуьлда иза Iеламча я къеда. Юьставаьлларг баттана набахте хьажор ву". Баттана!\n– И зама кхаччалц, берриг а Кавказан тIом боьдучу юкъанна, Нохчийчохь хилла яц цхьа а гIап, цхьа а луьхьалонна кечйина гIишло. Аьлча а, дуьххьара хуьлу-кх Шемала Нохчийчоьнан а, Дагестанан а дозанехь хIоттайойтуш йолу гIап?\n– ХIаъ, ас ма-аллара, Стигалкъекъа-бетта юккъехь духу Нохчийчьурчу наибашкара Iедал, ткъа ярташкара - Зандакъара, Энганара, Бенара, кIошташкара – Шарой-махкара, Шикъарой-махкара, ЧIебарлара делегаташ боьлху куьйгаллина тIе аьхкенан хьалхарчу шина баттахь. Вай дуьйцучу кехато гойту Имам Нохчийчоь дIатаса лерина воцийла, Гунибе ваха дагахь воцийла. Цул сов, дозанехь а лаьтташ. Оьрсий Нохчийчуьра дIа Дагестане ца бита гIерташ хилла Имам Шемал.\nГарехь, аьтто ца баьлла ЧIебарлахь гIап йогIа, иза Дагестанехь, Iаьндийн дукъал дехьа, Гумбет кIоштахь, ИчIичIали, КIилятл ярташна юккъерчу лекхачу Килилдерил-меэр лома тIехь соцу. Иза шатайпа Гуниб лам санна лам бу, амма хи ца хилла цу тIехь.\nШемалан кехаташ яздархо хиллачу Iабдурахьмана билгалдаьккхина, I858=чу шарахь чIагIбан болийна хилла и лам – оьрнаш дохуш, тIулган пенаш хIиттош. Иштта чIагIдина хилла Iаьндийн а, Суьйлийн а ГIойсу хин бердаш, л БуцIрах рагI. Доцца аьлча, юхавала дагахь ца хилла Имам оцу муьрехь.\n– Амма мухха а делахь а, Дагестанан кIаргене дIавоьду Шемал духьалонаш а еш. I856-чу шарахь, ГIирмера тIом бирзича, империно шен цхьадолу эскарш хьовсадо Кавказехь длучарна тIе. Ткъа хIун ницкъаш хилла Имам Шемалан карахь оцу ханна?\n– Кхузахь билгалдаккха деза цхьа хIума. I859-чу шарахь бен болчу тIемийн план хIоттийна яьлла оьрсийн куьйгаллин I859-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 6-чохь. Дагестан кхаа агIор яккха дагахь хилла импери – Нохчийчуьра дIа Iаьндийн лаьмнашкахула а, ша Дагестанерчу шина декъаца а. 40 батальон, дошлойн 7 эскадрон, шайца 44 й2оккха топ а йолуш, 39 милицин тоба а хилла дерриг эскар – 30-40 эзар стаг кеп-кепарчу хьостанаша бахарехь.\n– Малхбалера – "Дагестанский", "Лезгинский" шайх олу эскаран дакъош, Нохчийчоьнан агIор - "Чеченский" эскар. Малхбалехь – Таркхойн хIорд, цигахьара гIо дац, ваха меттиг яц. Шемалан тIаьххьара гIап гонелаца ю-кх Iалашо?\n– Ю. Имаматан латта сов доккха хилла а дац. Цундела 30 я 40 эзар эскар цига хьажор цхьа маьIна долуш гIулч ю. Хаа деза, Имам Нохчийчуьра араваьллачул тIаьхьа цуьнца ца хилла тIемаш бан хуучу мурдех цхьа жима тоба бен. I00 стаге кхочуш а ца хилла и тоба.\nЦа деза суна, Барятинский ца тола йищ яцара, цуьнан эскар доккха дара, олий, дуьйцуш. Кхузахь кхоллам кхочушбинарг кхин ду, ца лиина иза хьехо Дагестанерчу авторшна, ца лаьа тахана а, тоьшаллаш дитинарш дагалеца, шайлахь Карахи а, Iабдурахьман а, Хьажи-Iела а волуш (Шемалан заманахь баьхна, йозанаш дитина болу тешаш - Ред.). Ца хьехийна уьш Советан Iедалехь историкаша. Ца тевжа царна тIе тахана а.\nМа-дарра аьлча, ломахь тIетовжа нах ца хилла Имамна. Дагалаца деза I85I–I852чу шерашкахь дуьйна Имаматехь кризис лаьттина хилар: Iедал къийсар, экономикан дакъазалла. Имам Шемалан тоьллачу наибийн го лахлуш лаьттина. Масала, оьрсашца къайлах юкъаметтигаш лелош гучуваьлла Шемална шен уллера накъост, имам, ШарI девза говзанча Iеламча, тоьлла тIемало Телетлира Кебедмухьаммад. I850-чу шерашкахь Дагестанеризачу еа кIоштан мудир (шатайпа "губернатор" – Ред.) лаьттина иза. Шемала шен ший а йоI цуьнга маре яла ойла йолуш а хилла цхьана муьрехь. Ша санна веза ву иза Имаматна аьлла хеташ а хилла Шемал. Юьхьанца вен кхачийна Кебедмухьаммад, тIаккха и таIзар хуьйцуш, ДаьргIа дIахьажийна, ша тIехь терго а латтош.\n(Хьалхара дакъа. Чаккхе хир ю)


ТIедогIучу шарахь белхан алапаш Къилбаседа Кавказерчу мехкашлахь уггар лаккхарчу барамехь хулуьйтур ду ша аьлла, хаамбо кху деношкахь мехкан куьйгалхочун декхарш ханна кхочушдечу Кадыров Рамзана Инстаграмерчу шен пенатIехь.\nСтатистикин хаамашца, 2016-чу шарахь Оьрсийчоьнан бахархойн белхан алапа юкъерачу барамашкахь аьлча, 36,5 эзар сом ду.\nТкъа, тергамхойн жамIашца, оьрсийн алапа 450 долларна охьадаьлла.\nДац и Китайрчу бахархоша оьцучу юккъерчу алапе кхочуш а.\nОьрсийчоьнан Сбербанкан коьртачу аналитико Матовников Михаила даладо и дустарш.\nИштта Оьрсийчоьнан аналитикаша билгалдаккхарца, Оьрсийчохь къинхьегам аттачех лору, масала, Сербехь, Румынехь, Китайхь, Полшехь а долчу хьелашца дуьстича.\nОцу бахьанаша Оьрсийчохь заводаш йолчу дуккхаъчу компанийн аьтто бира дозанал арахьа сурсатийн экспорт ян а, и кхиош, лакхаяккха а.\nХьалхо Оьрсийчоьнан экономика кхиоран министралло экономика охьаялар сацорхьама гIоле хир ду аьллера белхан алапаш кризис эшаяллалц цакхуьуьйтуш, цхьана тIегIанехь латтийча.\nИшта царна хетарехь, 2016-чу а, 2017-чу а шерашкахь алапа лакха ца долуьйтуш халонаш лайначу бахархошна компенсацешца меттахIоттор ду хилла зенаш.\nДаим санна, дийцар а хилла кехаташ тIехь дуьсур ду йозанехь аьлла, шайн йоцучу дегайовхонца дийцаредира социалан машанехь бахархоша Iедалан хьукматийн белхан алапийн хьокъехь дIахьедарш.\nКху деношкахь мехкан урхаллин кхеташоне гулбеллачу хьаькамашна хьалха ханна Нохчийчоьнан урхалла дечу Кадыров Рамзана тIелаьцна, белхахойн алапаш тIедогIучу 2017-чу шарахь Къилбаседан Кавказан мехкашлахь уггар а лаккхара хилийта.\nДуьненахь а экономикан хьал кризисан тIегIанехь хиларо йоллу Оьрсийчоь а хIоттийна халонийн киртигна буха, проблемаш цхьана Нохчийчохь хилла а ца Iа, цундела хIора а министраллин, хIора а кIоштан куьйгалхочун, хIора а Iедалан гIуллакххочун кхетамехь хила деза, вайн мехкан токхо шайх йоьзна юйла аьлла, тIе а тухуш.\nДIадаханчу шарахь Кремлан зорбанаша хаамбира президента Путин Владимира шен а, Медведев Дмитрийн а алапа 10 % охьадаьккхина ша аьлла.\nЦунна тIеххье, Оьрсийчоьнна муьтIахь волчу Кадыров Рамзана а, масал а оьцуш, телевизионехь дIакхайкхийра депутатийн, министрийн, церан гIовсийн, кеп-кепарчу хьукматийн даржашкарчу нехан а алапаштIера 10 % дIахадор ю ша аьлла.\nБакъду, оцу даьллачу уьнан тIаьхье муха хилара цхьана а мехкан зорбанаша дуьйцуш Iорацаделира, амма бакъду могIарерчу белхахоша дуккха а аьрзнаш-м хазадора Маршо Радионе, тахана а хезадо, шайн ишта а ледара долчу алапашна тIера кискаш йоху Iедалдайша, бохуш.\nТаханалерачу дийнахь кху дазделлачу дахарехь Нохчийчуьрчу белхахойн алапа юккъерчу барамехь аьлча 5.544 эзар сом ду.\nЦу тIера цхьа дакъа куьйгалхочо чусацийча, важа дакъа коммуналан ял дIаелча, вукху батте шаьш муха доьвр ду бохуш, леткъамаш бо тхоьга, шайн цIе а, аз а эфирехь хазо ца хIуьттучу бахархоша.\nМаршо Радионо теллира, мел алапа тоаме хир дара-те вайн махкахошна, шайн доьзалш хене баха.\nНажин-Юьртарчу мехах гIишлош юттуш, болх хуьлуш, дукха хьолахь, дан амал а доцуш вуьсучу вахархочо Лечас иштта элира.\nЛеча: «Бакъдерг дийцича, ахча-м дукха мел хуьлу а сов хир дацара. Делахь а, цхьана батте вала сайн доьзалца юккъерачу барамехь аьлча, 30 эзар сом баттахь тоьар дар-кх суна. Тахана могIарерчу белхахочун алапа уггар лакхара 15 эзар сом ду. Юучунна ду-кх и ахча, кхин дIа тоаме-м дац!"\nИзза хаттар делира оха Шела-кIоштахь, бан болх цахиларна Iедало хIоттийначу ахчантIехь вехачу Аптига а.\nАпти: «Шиъ бен доьзалхо а вац сан чохь, нахала ца валлал, сайн доьзал батте баккха суна 30-35 эзар сом ахча оьшур-кх. Масала, со тхан кIоштарчу хIусаман-коммуналан хьукмате балаха кхайкхинера, машентIехь болх бан. 15-16 эзар сом ахча ду цигахь хIоттийна алапа. Амма цигахь муха хьал ду аьлча, ас тоххара а бина цаьрца болх, Масех бутт болу алапа ца луш, ткъа оцу ханна цхьа лол тоха ма беза юучунна а, молучунна а».\nОцу готталлин гурашкахь садукъделла бахархой дуьне ма-дду шайн доьзалш а эцна, дахаран аьттонаш лоьхуш, даймахках буьйлу Оьрсийчуьрчу гIаланашка а, Европе.\nСоьлж-ГIаларчу урамашкахь нуй хьоькхуш, шен доьзална напха латточу Залубас бакъдо, кхин дIа лол а ца беттабелла, Европан неIаре таттаделла адам, бохуш.\nЗалуба: «Газах 100 эзар тIедожийна, 200 эзар тIедожийна бохуш, балхахь а, некъахь а боцуш, тIедогIуш рицкъ доцуш доьзалш ма бу. Кредиташ оьцуш банкера газах ахчанаш охьадохкуш нах гина ю-кх со. Ков-керт духкуш дозанал ара дуьйлу адам а гина-кх суна.\nИрсан тIаьхье, цхьа аьтто хир бацара-те бохуш, дIаоьху уьш. Кхи хIуммаъ ца хилча а. шен доьзал бузо-х безий. Хасбеш йича, цунна тоха хи а-м дац дукхахболчийн. ХIара аьхке ялар-хиш сецор цхьаъ хуьлуш ду-кх. И дIавоьдург шаверриг а цхьа мисканиг ву-кх».\nВаларгтIерачу вахархочо Сайпуддис а довзийтира, шена хетарехь а, гарехь а Нохчийчьура бахархой махкара бийларан бахьанаш. Муьлххачу а юург кхачанан-сурстатийн туькана хьо водахь, дийнна тептарш Iохку, декхарийла а боьлхуш юург дIаийинчу нахах дуьзна, элира цо.\nСайпудди: «Дахаран гIоле хир яцара-те аьлла, паргIато лоьхуш дIаоьху и нах. Жима а суо хилча, жимма таро а хилча, со суо а вара цига дIа а вахана, ваха хьожур волуш. Балхахь боцчу нахаца бала болуш Москохара дуьйнна цхьа а вац. Вуно чIогIа гIело ловш бу нах. Муьлхха туьканчу хьо вахча, юучунна декхар бахана нах бу-кх., мел кIезга а эзарнашкахь декхар».\nЙоллучу регионехь белхан алапа хьаладаккхар хIуммаъ а аттачех дац боху тергамчаша.\nРеспубликан министрийн кабинетан куьйгалхочо Эдельгериев Абубакара меттигерчу телехьожийлехь а элира, Нохчийчоьнан гIирсаш бац цкъачунна алапаш хьалаайдан, амма некъаш лоьхур ду шаьш, аьлла.\nКоьртачех бахьана хета цунна: кхечу регионашкахьчул а бераш дуьненчу довларан терахь Нохчийчохь дебаш хилар.\nТкъа Оьрсийчоьна Росстататан статисташа Нохчийчохь тIаьххьарчу шарахь 7% лахделла бераш дар аьлла даржийра.\nСтенна лахделла цIеххьана бераш дар Нохчийчохь? ХIунда дIатосу махкахоша дай баьхна латта?\nЖоьпаш Iедалдайн мухха делахь а, тхоьца зIене буьйлучу бахархойн дийцаршкахь леха дезачух тера ду бакъдолу жоьпаш.


Дуьненчуьрчу 250 журналисто гIо даьккхина Оьрсийчоьнан йозуш йоцчу медиашкахьа\nОьрсийчуьрчу "Важные новости", DOXA хаамийн гIирсашана а, иштта, Iедалхоша "арахьарчу агентийн" тептаре яьккхинчу "Медузана" а тIехIоьттина 63 пачхьалкхера 250 сов журналист.\nСтудентийн DOXA журналан сайтехь зорбане даьккхина журналисташа яздина диллина кехат. Дукха хан йоццуш цуьнан веа редакторна бехкзуламан гIуллакхаш дуьхьал даьхна. Церан публикаци лерина ю Дуьненаюкъарчу хаамийн гIирсин маршонна.\n"Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир хIоьттинчул тIаьхьа, пачхьалкхо тIеIаткъам болийра бозуш боцчу хаамийн гIирсашна, дозанаш детта низамаш юкъа а дохуш, гIуданаш хьерчадо, бехктакхаман гIуллакхаш дуьхьал доху", - билгалдоккху кехатна куьйгаш яздинчу журналисташа, "тIаьхьарчу беттанашкахь буха йисинчу йозуш йоцчу медиана Кремло ден тIелетарш совдийлар" билгалдоккхуш.\nИшта кехата тIехь хьахийна "Важные истории" ресурсан коьрта редактор волчу Анин Романах талламаш барх а, документан авторша чIагIдарца, журналистийн талламашна новкъарло ярхьама дуьхьал айдинчу бехкзуламан гIуллакхах а.\nДуьйцу кехата тIехь DOXA журналан редакторшна Арамян Арменна а, Тышкевич Натальина а, Метелкин Владимирна а, Гутникова Аллина а тIаьхьабовларх а, "Медуза" арахьарчу агентийн тептаре яккхарх а.\n"Оьрсийчоьнан Iедалхоша дукха хан йоццуш юкъа яьккхинчу статусо цхьа могIа кхочушдан аьтто боцу тIедахкарш тIеэгадо гIирсана. Уьш ца лардахь тарло даккхий гIуданаш детта, сайт дIакъовла, я цуьнан журналисташна дуьхьал гIуллакхаш даха", - аьлла ду кехата тIехь.\nХьалхо "СМИ - арахьара агенташ" статусе яьккхира Оьрсийчоьнан Iедалхоша Свобода Радио а, цхьа могIа РСЕ/РС медиакорпорацин проекташ а. Роскомнадзор а, кхелаш а даккхий гIуданаш детта буьйлабелла корпорацина, хIинцале а царах хьарчийна 100 миллион сом.\nЙозуш йоцчу хаамийн гIирсийн Iа а лакъийна, Оьрсийчоьнан бахархошна бакъйолу информаца дIа ца кхачийта гIерта Кремль, аьлла хета кехатан авторшна. Цара кхайкхам бина Оьрсийчоьне, дешан маршо ларъян тIелаьцна декхарш кхочушде аьлла.\nКехатна куьйгаш яздина The Guardian, The Washington Post, Le Monde, Süddeutsche Zeitung, Reuters, «Немецкая волна», «Украинская правда", ишта кхин болчу хаамийн гIирсаша а.


ХIаагерчу Дуьненаюкъарчу кхелана хьалха митинг йийр ю нохчаша\nЕвропехь бехачу Нохчийн Къоман Ассамблейн цхьаьнатохаралло Чиллан -беттан 23-чохь ХIаагерчу кхелана хьалха митинг дIахьур ю. Цигахь цхьаьнакхеттачара лерина ду ХIаагерчу дуьненаюкъарчу ТIеман трибуналан векалшка Нохчийчохь Оьрсийчоьнан куьйгалло а, эскарийн буьйранчаша а, тIемалоша адамашна тIехь лелийначу зуламех йолу рапорт дIакховдон. И 200 агIонна тIехь йолу рапорт хIоттийна "Машар а, адамийн бакъонаш а" цIе йолчу юкъаралло.\nХIаагера Дуьненаюкъара Кхелан компетенцехь ду геноцидаца, тIеман зуламашца, адамаллина дуьхьал долчу зуламашца доьзна гIуллакхаш. Цу Кхелан сацамаш къобалбар тIелаьцна 123 пачхьалкхо. Оьрсийчоь царна юккъехь яц.\nХьахон догIу, Европерчу тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь нохчийн къам дIадохийна де дагалоцуш цхьаьнакхетарш а, митингаш а, кхоллараллин суьйренаш а дIаяхьа кечлуш бу Малхбузехь бехаш болу нохчий. Маршо Радион информацица, хIинцале а билгалдаьлла ду, Францехь а, Германехь а, Австрехь а, Нидерландашкахь, Норвегехь а митиингаш дIахьур хилар.


Ялийна зуда дIаерзочул а хаъал дукха харж оьшу йоI маре яхийта\nМарсхьокху-бутт 03, 2013\nДизайнерийн Лаура а, Медни а АрджиевгIеран духаран гайтамехь, Соьлж-гЯлийна зуда дIаерзочул а хаъал дукха харж оьшу йоI маре яхийтаала, 07ГЯлийна зуда дIаерзочул а хаъал дукха харж оьшу йоI маре яхийтаа2009\nЗуда ялош, йоI маре йохуьйтуш еш йолу харжаш хIора шарахь а алсамъйовлуш ю. Шортта таронаш йолчара лелочунна тIаьхьакхиа гIерташ, са а, пха хеда, юхалург ахчанаш дохуш, ма-дарра аьлча, хазахетарца доьзна и гIуллакх. Схьагарехь, эрна хIума ца дезарш кIезиг бац. Амма ира-кара хIоттон уллехь гуттар а цхьаъ нислучух тера ду. И бахьанехь, йоI маре яхийтар чIогIа харжашца доьзна хIума хилла.\nЛовзар.Зуда ялийна меттиг.Кегийчу нехан дахарехь жоьпаллин,голатуху мур.Ша ловзар самукъане хилам хиларе терра нохчашлахь шуьйра пайда а оьцуш ,дукха забаре хабарш ду невцан а,несан а хьокъехь лелаш. Ножай юьртан кIоштан Ишхой эвлахь дийцина хIара ас ирчу дешан, забаран лакхе лору хабар:\n"Йоккхачу гIовгIанца, къаьхьа денца, инзаре дукха машенаш йолуш, герзаш кхуьссуш нускал хилла схьадалош. И самукъане сурт тергалдеш, дIо нацкъаро хиъна Iачу воккхачу стага аьлла боху: «ОстопирлахI, остопирлахI! Оццул герзаш детташ къехкошшехь, цу цIийнах буьйли-кх и лаьхьа!». Схьагарехь цунна хууш хилла и хьенан мила ю а, коьртаниг, цуьнан нана мила ю а.\nНевцах а ду беламе дийцарш дукха. Зуда ялийна кхо-диъ кIира даьлча гучувала вахана хилла цхьаъ.» Гучу а ваьлла, дIаваха нуц а, цуьнан накъостий а арабовлуш, невца бIаьрг кхетта дIо бешахула дIасахьийзачу стундех. Хьаьккхина цунна тIе а вахана кхо аьлла: "Ишта дуьне ду-кх хIара хьенех, дIайийча хьаьжкIа а кхуьуш, валаза виснарг воккха а хуьлуш. Хьан йоI а жима яц йоккха хилла, аса а дегI даьккхина хьуна ма-гарра. Кхиъна йоI а цIеран ца яьлча ца йолу, совнаха са м гатде…»\n- Валлай Iазмора, хIинццалц схьа, -аьлла невце стундас, - хIара ю ала гIайгIа-м яцара соьгахь. Амма хIинцачул тIаьхьа кхин сингаттам сайна ца оьший-м хаьара суна».\nНускал дуьгуш дайча вайнахалахь олуш ду – зуда-м йиги цара, хIусамнана хир ца хир-м хаац. Баккхийчара даре а деш хьалха заманахь, тIех хIумнаш а доцуш, дуккха а атта хилла кегийнарш цхьанатоха. БIе шо хьалха масала, Ошаев Халида шен «Алун шераш» иртехь Белита ма-гайттара, жима шад кара а лоций, йиллинчу хенахь маре яха арайолуш хилла йоI. ХIетахьлерчу марех дуьйцуш ю йоккха стаг Халисат а.\n«Хьалха зуда маре яхча шекаран корта бохьура.Хийла бераш а ледора шекар корта лур бу бохуш.Зуда гучуйоккхуш сабий,бепиггий дехьча тоаме дара.ПхьегIа а тоьура ткъа бога дехьча-м гуттар а даладелла болх хуьлура. Маре йоьду йоI шад кара лоций арайолура. Сан нана а яхна-кх шен кечлуш юху коч кIудал чохь дIа лачкъийна,хидан йоьдучха,цIерачарна ца хаийта. Цунна и тIехдеттар-кх ишта еънера хьо-м маре, лулахошкахь кIудал а йитина бохуш.З абаренна хьийзайора-кх. Кхано хилча тIаьхьайохьуьйтура йолчо. Хилахь цхьа моттий,истанггий. Чу тIаргIа биллина гоь а хуьлура,басар дина истангаш а хуьлура.Йоцчо иза а ца лора.Урдонна олий етт дIаязбойтура,тамана дала хIума а ца хуьлий. Хьо яха хиъча етт лур бу хьуна олий.»\nМаршо радио: Истанг басар стенна деш ду?\nХалисат: «ТIаккха ткъа.Куьцехь хилийта до-кх. Баьццара а,цIен а.Хаза мА хуьлура тIергIан истангаш.ХIара санна чечакх а тосура гонаха уьш кечдеш. Гоьна тIехула а лента чсанна хIумнаш тосура.пенаца дечиган хьостамаш а тухуш, у а лоций уьш тIекал дIайоттара моггIара.»\nБахархоша шаьш къаро а еш тахана къаьсттина дукха харж еш халонга долург йоI цIераялар ду. Шен аз хазош къамел дан а ца лиъна,ша йоIана йина харж .кехат тIехь гайта реза хилира Новр кIоштера цхьа яхархо.\nЦо дийцарехь шина денна аьлла еъначу нускалан кучах даьллера цуьнан 60 эзар сом ахча.ТIорказех а, чамданех а 70 эзар.дашочу хIумнех 50 эзар,бен-бечу совгIатех.коч-бедарех бIе эзар гергга. Ша доьхкинарг,нуц листар доцуш,мел лахара а 350 эзар хир ду бохура цо.\nЙоIана бечу токхамех дуьйцуш ю хIинца-хIинца «дIа- коч, схьа-коч», листина, кху деношкахь, марха даьстина даьлча, нуц тIеэца кечлуш йолу Соьлжа-гIалахо Бирлант. Дукхах болчу вайнахана гергахь инзаре даккхий ахчанаш ду хьехархо бен йоцчу цо дагардийраш а.\nБирлант: «КIант, йоI а дIадерзо-м хьаха дац тахана атта.Къаьсттина йоI маре яхча.Зуда ялийча-м мелла а схьахуьлу. ЙоI маре яхча хьан делахь а, дацахь а,декхарийла йоьдуш логгелц токхамаш бо.Шортта тIедухку. Диъ бIе эзар гергга дIадаьлла сан. ЙоI атта хетар юй, ца дича ца долий бохуш ца оьшу хIумнаш а дукха леладо. Наха а ца вуьту таро ерг а дина IадIа.Кхунах хIун хуьлуш ду-м ца хаьа»\nСоьца къамел динчу Бирланта ма–дийццара Iаламат атта дац йоI дIаерзо.делахь а и бохург дац массара а ишта токхамаш бо бохург.Массара а ца бо. Мел бу ала хаац,цхьаболчара,шайлахь барт а бой,тамана луш дерг дойцург,дIа совгIат,схьа совгIат бохург ца а лелош дIадерзадо ши адам цхьаьнакхетар.\nДийцарехь ишта кхоьллина гергарло-юкъаметтигаш,захало чIогIа а долуш нисло.Стенна аьлчи боху цу гIуллакхехь зеделлачара,аш хIара еънерий,оха хIара еллерий боху хабарш а кIезиг а хуьлу,бух боцуш тардина хIума дийца мотт кIамлуш болчарна бахьнаш а ца хуьллу эладитнаш кхолла.


Оьрсийчоь Рио-де-Жанейрохь хуьлучу Олимпан ловзашка ца юьту а аьлла, хIинца дуьненаюкъарчу олимпан комитето цунна ловзаршкахь дакъалаца магор кеп-кепара дийцаредо дуьнено. Цхьаболчара, масала, Оьрсийчоьнца бизнес-интерес хиларна бехкево комитет куьйгалхо а тIехь.\nОьрсийчуьра спортхой Рио-де-Жанейрохь кху аьхка дIахьон долчу Олимпикан ловзаршка баха мегар ду.\nИ сацам, дукхахчарна скандале а, харцахь а, тIеэца йиш йоцуш а хетта болу, бовзийтина оршот дийнахь Дуьненаюкъарчу Олимпикан Комитето.\nКъаьстина тIеэца йиш йоцуш хеталора и сацам даханчу кIиранахь Швейцарерчу спортехула йолчу арбитражан кхело оьрсийн яйчу атлетикан спортхой Олимпиаде бахийтар ца магош йолу шен вердикт йовзийтинчул тIаьхьа.\nХIетахь, и вердикт кхело дIакхайкхаялле хьалха, Дуьненаюкъарчу Олимпикан комитето аьллера, спортхой Олимпиаде битарх тIаьхьара дош ала бакъо шегахь йолчу, шаьш кхелан сацам тергоне а оьцуш, къастор бу оьрсийн тобан кхоллам, аьлла.\nАмма хIинца и сацам шаьш тергал а ца беш битар гайтина цара, и сацам шайн лаамца ца богIуш хиларна делахь а, я муьлха а кхечу бахьанца делахь а.\nЦу кхечу бахьанашна юккъехь дуккха а хIуманаш хила тарло. Малхбузерчу аналисташна а, хаамийн гIирсашна а хетарехь, ду царна юккъехь, масала, дуьненаюкъарчу спортан функционерашлахь яьржина йолу коррупци.\nЦу функционераша тоххарехь спортий, шайн бизнес-интересаший вовшах иэйина хилар. Уьш стешха а, хIуманах хьожа ца йогIуш а хилар.\nНемцойн уггаре а тIеIаткъамечех кIиранан Ди Цайт газетан спортан колумнхочо Шелер Фабиана яздо цу хьокъехь: „Спортан арбитражан кхело оьрсийн атлеташ Олимпиаде ца бита сацам бинчул тIаьхьа Дуьненаюкъарчу Олимпикан комитетан куьйгалхочун Бах Томасан шортта хан яра, къоман тоба ловзаршка ца йитина цу комитетан дуьхьарлера президент санна исторехь виса сацам тIеэца.\nАмма Бахс балд тIе церг тоьхна кхин сацам бира – кхин хIуммаъ дацахь а, цуьнан доттагIчун Путинан къоман тоба ма юй цигахь юьйцуш ерг“, бохуш.\nАвторна хетарехь, Бахс куьйгалла дечу комитето тIеэцна сацам допинг лелорна шога контрол яр дIадалар гойтуш сацам бу. „Антидопинган къийсамехь массо а хIума къастош, и элп тIехула болу тIадам дIахIотторна метта Дуьненаюкъарчу Олимпикан комитето спортан дуьненахь барт бохийна“, - аьлла тешна ву Ди Цайт газетин автор.\nБах Томасан сацамо спортан дуьненан барт бохабо аьлла тешна бу иштта Францерчу Ле Монд газетин авторш а. „Рио-де-Жанейрохь Олимпикан ловзарш доладала дисина ши кIира бен а доцучу хенахь майраллин мидал-м ца йогIу хьуна Дуьненаюкъарчу Олимпикан комитетана“, - бохуш яздо газетано шен комментарехь.\nЦу комитето оьрсийн спортхой ловзаршка бахийтарх болу сацам хIора спортан ша-шах йолчу федерацийн кара дIабелла хилар хьокъехь редакцино яздо, „Бах Томасна шал шера хаьа, цу сацамо спортан дуьненан барт бохор буйла“, бохуш. „Кхин цхьа тамашийна хIума а ду – Степанова Юлиян Бахс куьйгалла дечу комитето кечбина кхоллам.\nДуьненаюкъарчу Олимпикан комитето цу спортхочуьн агIор хьажийна йолу сигнал массо а потенциалечу информаторшна а, дуьненчохь спорт цIенчу низамашца лелорехь къуьйсучарна вуно гIайгIане сигнал ю“, аьлла тешна бу журналисташ.\nАла догIу, цу артиклехь хьахийна йолу Степанова Юлия, шена а масех шо хьалха допинг лелош гучу а яьлла, дисквалификаци йина хилла йолу, Малхбузерчу журналисташна Оьрсийчохь спортхоша а, Iедалан лакхарчу хьукматхоша а ца магийначу молхнашца къепедацарш а, бозбуанчаллаш а лелор ма-дарра дийцинарг яра.\nЦо дина гучудахарш бахьана долуш балхах вуьйхира Оьрсийчоьнан яйчу атлетикан федерацин президент Балахничев Валентин. Оьрсийчуьра едда Канадехь ехаш йолу Степанова тIейогIучу Олимпиадехь къовсаялийта аьлла дехар динера масех кIира хьалха Дуьненаюкъарчу антидопинган комитето.\nАмма хIинца Дуьненаюкъарчу Олимпикан Комитето цу йоIана дихкина ловзаршкахь дакъалаца. ЦIена спорт Оьрсийчохь хилийтарехь къуьйсучарна массарна а хаийтархьама санна – шайн батош совца а яй, Iад Iе, я спортехь карьера йицъян мегар ду шуна аьлла.\nАла догIу, Дуьненаюкъарчу Олимпикан комитето, оьрсийн спортехь допинг лелорца доьзна оццул IалагIоже гучудовларш хиллашехь, сацам бина конкрете допингах пайда оьцуш гучубаланза болу Оьрсийчуьра спортхой кхушарахьлерчу Олимпиаде бахийта.\nИ бохург ду, 400 стагах лаьттачу тобанах 40 герга спортхо бен цу къовсаме кхочур вац бохург. Делахь, иза а тоуьш ду Оьрсийчоьнан куьйгаллин Бах Томасан хьукмато бина сацам шайн толам санна ган.


Инфоурок / Начальные классы / Рабочие программы / Дешар "1овдалча берзах бола фаьлг"\nТема: «1овдалча берзах бола фаьлг»\nУрока декхараш: фаьлга чулоацам бовзийтар, из тахка хар ч1оаг1дар, шаьра деша хара болх бар, къамаьл шаьрдар, дийнаташ\nдеза а уж лораде дезарах а дувцар, къахетам кхебар.\nУрока кхоачам: дийнатий сурташ, берий сурташ, хала дешаш улга т1а, кицаш, ховли- довзали, ребус.\n1. Урока теркам т1абахийтар\nГургал техар,шо 1оховш.\nДукха да шоана ца ховш.\nУрока ладувг1аш даг1е,\nХьаькъал лакхлургда цхьан лаг1а. (ЦечоеваМ.И)\nДешар дешар дика да,\nБерий кхетам лакхбеш да. (Цечоева М.И)\n2. Ц1аг1а бе бенна болх тахкар.\nа) Шаьра деша хар тахкар.\n- Фу дийшар оаш ц1аг1а?\n- Х1анз хьожаргда вай оаш мишта деш. (Бераш «з1анарах» деш.)\n- Мишта я укх фаьлга чу борз? (Бирса, меца, говза, къиза.)\n- Мишта ва къе саг? (Къахетаме, миска, сабаре, сашорта.)\n- Хьанах къахет шоана? Х1ана?\n- Хаттарашта жоп лел. ( Книжка т1а, оаг1ув 100.)\nб) Кицаш доаладар.\n- Малаг1а кицаш доаладергдар оаш укх фаьлга?\n1. Берза багаиккхар дайнад.\n2. Тийшаболх баьчох бода.\n3. Вочоа даьча г1улакхах г1улакх хургдац.\n4. Харцлувча метто корта ц1еша бизийтаб.\n- Мишта хила веза дийнаташца?\nв) Сурташ хьокхар.\n- Фаьлга т1а дувцачох лаьца, сурт дилла аьнна, т1адуллар дар б1оалаг1ча оаг1он т1а. Хьадувцал оашош диллача суртах лаьца.\nг) Фаьлг хьокх бераша.\n3. Сало1а минот.\n- 1ан хана геттара хала хул оакхарошта. Х1анз вай сало1аргда,\nАьсета ше кийчъяь байт а ешаш.\nЛай уж чоалпаш кхесташ, хьувзаш\nШортта лаьтта лег.\nК1ай а денна, б1аргаш 1увжаш,\nЛайх из лаьтта къег.\nЛегаш йолча лай чоалпингех\nДоккхий гувнаш хул.\nИштта дебаш долча гувнех\nЛаьттан хьоанал ювл.\nЛай чоалпингаш лаьтта лег.\nШийла, шийла мухилг хьекх.\nПхьагилг йода тувсалуш,\nЛараш тувлае г1ерташ. ( М. Мержоева)\n4. Кердача тема т1ара болх.\n1. Урока тема йовзийтар.\n- Фу хьех шоана оаш бийшача фаьлго?\n(Сов тешаме ма хила. Хьайна ду дика довза, хьайна ду во а довза.)\n- Сен чудоаг1аш да вай т1еххьара дийша фаьлгаш?\n- Кхы фу доаг1а багахбувцама чу? (Иллеш, кицаш, ховли- довзалеш,\nдагардергаш, к1оанолгаш, оаламаш, фаьлгаш.)\n- Илли алал х1анз фаьлгех!\nФаьлгаш вайна дукха деза.\nФаьлгаш сакъердаме да.\nЦар чулоацам тахка беза,\nЛоарх1аме цар хьехар да.\n- Х1анз вай бешаргба цхьаькха фаьлг. Сенах лаьца ба из вайна ховргда, ер ховли- довзали 1одеше.\nБераша шоаш деш ховли – довзали улга т1ара.\nЖ1але кхоаччара гарга йолаш,\nЦаргаш даим иръяь йолаш,\nМассахана меца я.\nХьона йовзий? Из … я.\n- Берзах лаьца шоашта хов ховли-довзалеш дувцал вайна.\nЯхаш я хьунаг1а.\tМайра, кадай, бирса я,\nСаго кхоабаш яц.\tХьунаг1а из яхаш я .\nТара я ж1алена,\tСира ба кетара бос ,\nАмма ж1али-м дац.\tЛел из лохаш шийна фос.\nМассахана меца я ,\nПхьагалий моастаг1а я .\n-1оеша фаьлга ц1и. Из вай керда тема я.\n2. Берзах лаьца дувцар.\n- Х1анз Жанетас дувцаргда вайна берзах лаьца. Ладувг1а, цо эрсий текста даьча таржамга.\n- Вай хьунашка а ях бертий. Х1аьта, хьалхарча хана наха к1аьнка а\nтуллаш хиннай «Борз» аьнна ц1и. Х1ана деш хиннад из? (Из к1аьнк ,борз санна, майра, денал долаш хургволаш.)\n3. Хьехархочо беш фаьлг.\n- Мадина, 1одешал дошлорга т1ара мустденна яхача деша малаг1а ма1ан да. К1еззига чеш д1адаьнна, яхилга да из.\n4. Фаьлга чулоацам тахкар.\n-Малаг1а питам баьб цогало?\n-Мишта хиннад цогал? ( Мекъа, говза, питаме, къиза.)\n- Мишта хиннай борз?\t( Денал долаш, низ болаш, къахетаме,\n1овдала, сов тешаме, камаьрша.)\n-1одеша, т1ера ди мишта хиннад берза?\n- 1одеша, малаг1ча дешашца чакхбоал фаьлг?\n5. Дешашцара болх.\n6. Юхьашца беш бераша фаьлг.\n5. Керда тема ч1оаг1ъяр.\n1. Кицашцара болх.\n- Малаг1а кица доаг1а аьнна хет шоана берза укх шиннех?\nа) Са дезе, гош хьоаде.\nб) Керто болх ца бича, когаша никъ баьб.\n- В1аши йистал вай дийшача шинна а фаьлгашкара бертий.\n- В1аши диста цогалаш.\n- Фу хьех вайна укх фаьлго?\n( 1овдала ма хила, борз санна, цогал санна ма хила, кхычун низаца\nхьайна пайда бе г1ерташ.)\n- Хьадувца, цогалах шоашта хов ховли-довзалеш.\nМоажа петар, хоза ц1ог. Питаме из аькха да,\nШевар 1ехаве цун мог. Котамашта т1ера да.\nХьунаг1а из дахаш да. Ч1оаг1а говза аькха да.\n- Малаг1а дош лечкъад укх улга т1а?\n- Мишта хила веза саг?\n- Хьаькъал долаш хургдолаш, оаш дика а дукха а деша деза.\n6. Урока кортабар.\nБагахбувцам шера ба.\nФаьлгаш цун чу доаг1аш да.\nХ1анз вай бийшар фу бар, к1аьнк?\n1овдалча берзах бола фаьлг.\nБеша шаьра, хьабувца, оаг1ув . Сурташ, ховли-довзалеш кийчде, цогалах лаьца дувца.\nНомер материала: ДВ-493528\nУрок окружающего мира в 3 классе по теме: " О молниях, змеях, собаках и прочем..."\nӘдебиеттік оқу сабақ жоспары М.Әуезов "Жетім"


"Цхьана дийнахь дарба даллал бен дац делла ахча"\nЧиллан-бутт 13, 2021\nЦетиевгIеран ши ваша Сайд-Мохьмад а, Хьусейн а, Ражапов Хьамид а\nБехкталламан гIуллакх юкъахдаьккхинчул тIаьхьа хьакъ болу болх ца карош висна Нохчийчуьра Цетиев Хьусейн, ткъа цунна кхелахоша хIоттийна компенсаци кхачаме тоьаш яц оцунна аьлла, дIахьедина кIентан нанас.\nСИЗО-хь могашалла телхина шен кIентан, цунна реабилитаци ян деза молханаш оьшу аьлла, Цетиевца цхьаьна лаьцна хиллачу Ражапов Хьамидан нанас а, "Кавказский узел" агенталлица шен хиллачу къамелехь.\nКарладоккху, 2019-чу шарахь 500 эзар соьма тIера миллионе гергга ахча хIоттийра кхелахоша, кхаа шарахь бехк боцуш талламан изоляторехь латтийначу ЦетиевгIеран вежаршна Сайд-Мохьмадна а, Хьусейнна а, Ражапов Хьамидна а.\nЦеран адвокаташа латкъам бинера, компенсацин барам лакхабаккхийта Iалашонца. Стохка Зазадокху-баттахь Москвара кхелахой дуьхьал хиллера, дехар кхочушдан.\nЦетиевгIеран нанас дIахьедо, лаьцначуьра маьршаваьккхичхьана шен кIант Хьусейн балха хIотта аьтто боцуш висна бохуш. Цо дийцарехь, мехах лаьцначу хIусамехь ехаш ю иза iен доьзалца.\n"Лацале хьалха дикачохь балхахь вара Хьусейн. Жимма ахча а гулдина, цхьа дакъа а эцна, цIенош даийр ду аьлла, ойла хиллера тхан. Схьагарехь, генна дIататта деза и гIуллакх", - аьлла Цетиевас.\nЦо дийцарехь, хьалха ша болх беш хиллачу меттиге юха ца эцна цуьнан кIант, цуьнан метта кхин белхахо лаьцна хиларна.\nИштта арз дина Ражапова ПатIимата а, шен кIентан могашалла эшна хиларх лаьцна.\n"Кхаа шарахь набахтехь ваьллинчун могашалла дика хуьлийла а дац", - аьлла цо "Кавказский узел" агенталле. Талламан изоляторера араваьккхинчул тIаьхьа шен кIант Соьлжа-ГIаларчу дарбан цIийне охьавиллира, боху цо.\n"Дуккха а лазарш ду цуьнца: доIахца, зорхаца. Буса наб еш вац иза, даим а коьртаца лазарш ду", - дийцина ПатIимата.\nКомпенсаци ю аьлла, шен кIантана хIоттийна ахча, лазартнехь цхьана дийнахь дарба даллал бен дац, боху цо.\nКарладоккху, Ражапов Хьамид а, вежарий ЦетиевгIар Сайд-Мохьмад а, Хьусайн а 2014-чу шарахь Гезгмашин-баттахь лецира. Талламхоша дийцарехь, цара, травматикан тапча а кхуьссуш, тIелатар динера Москван кIоштарчу Внуково олучу меттехь орцан министраллин белхахошна. Лаьцначийн адвокаташа дIахьедарш дора, церан массеран а алиби хиларх а, хIиттийначу видеокамераша дерриг дIаяздина хиларх а лаьцна.\nКхело масийттазза дIаяхйора уьш чохь буьтуш хан, ткъа Цетиев Сайд-Мохьмад шен цIахь латтош вара, дIасавалар а дихкина.\n2017-чу шеран аьхка кхело царна дуьхьал айдина гIуллакх прокуроре юха а хьажош, Ражапов Хьамид а, Цетиев Хьусайн а маьршаваьккхира.\nКхааммо далхийра, Iедало лаьцна латточу юкъанна шаьш балхах довлар, къена да-нана, йиша-ваша кхаба аьтто цахилар а. Нийсонца хIоттийна яц компенсаци аьлла, церан адвокаташа латкъам бинера кхелан сацамна. ХIетте а суьдхоша компенсацин барам лакха ца баьккхина.


Вешина орцах яьлла йиша\nОьрсийчоь -- Оьрсийчура могIарера набахта.\nОьрсийчоьнан Владимиран кIоштерачу набахтеъхь чоь валлачу нохчочуьнна хьал телхина ду аьлла, арз дина цуьнана гергарчу наха. Иза, инсульт а хилла, меттах вала йиша а йоцуш, ву боху цара. Нохчийчуьра бакъонашларъярхой бу хIинца, цунна гIо-накъосталла дан гIерташ. Цара а боху, шай гIуллакх хилахь, далун дерг ду, и тутмакх, Нохчийчоьнна уллерачу махкаь схьавалавайтар бен кхин хIумма а далура дац.\n55 шо долу Ульбиев Ризван, тIемалойн могIаршкахь хилла аьлла, набахте чувоьллина 8 шо кхочу хIокху бIаьста. Соьлжа-гIалахь каравахнера иза эскархошна, шегахь тапча а йолуш. Боцца бинчу талламо, цуо, тIемалойн тоба а кхоьллина, Iедалан белхахошна дуьхьало а еш, хIума лелийна аьлла сацам бира. Могуш волу и стаг, набахте кхаьчча дуьйна Iаткъаман кIелахь валлийна низамхоша.\nЭххаре цунна йиттина, иза хIинца, Владимир кIоштахь йолчу набахтехь ву, юккъараллехь «Владимиран централ» олучу, коьртан чу цIий а доьссина, инсульт хилла Iуьллуш. Шен дегIана дола а ца далуш, меттах вала йиш а йоцуш висиана ву иза. Иштта вочу хьолехь волу иза тIехьожуш стаг а воцуш, дан амал а доцуш Iуьллуш ву.\nЦуьнан йишас Ульбиева Маликас Маршо Радиога дийцира шен вешийн могашаллах а, иза муьлхачу хьелашкахь чохь валлуш ву а.\nУльбиева Малика: «ТIеман хенахь лаьцнера иза, тIемало хилла аьлла. ХIинца цара ницкъ бина, инсульт а хилла, коляски чохь ву. Иза лелош гIазкхи вара, чай а, сигаьркаш а оха латтош. Амма, иза а хIинца дIаваьккхина. ШозлогIа бутт бу цуо мацалла а кхайкхиниа, хIума а ца юуш, иза волу. Инсульт а хилла, гIатта а ца луш, дегI сецна ву иза».\nТахана, Оьрсийчоьнан хаамийн гIирсаша а, бакъонашларъярхоша а айдина дуьйцуш ду Топехин Владимир цIе йолчу набахтехь валлачу стеган могашаллийн хьал. Иза, ахчанаш даккхийчу барамехь лачкъийна аьлла лоьхуш вара Iедалша. Амма, некъан бохамехь букъан даьIахк лазийначул тIаьхьа, каравахана иза.\nХIинца дегI меттахдаккхалуш вац иза. Цара Iаткъам бина, и стаг дарбан хIусаме ваьккхина, гарехь, жимма хан яьлча, низамашца догIуш ма хиллара, мукъвалийта а мега иза. Амма ишттачу хьолехь Ульбиев Ризван воллушехь, иза хьехош а вац цхьаммо а. Цуьнан йиша, Малика, тIе тидам бахийта гIиртина махкахь а, дозанал арахьа а болчу бакъонашларъярхойн. ГIуллакх ца хилла элира цуо.\nУльбиева Малика: «Дукха аьрзанаш дина ас. Дуьхьал жоп ло даиман а, ша дерг дика ду олий. Иза волчу яхана 2-3 буьйса а яьккхина ас, набахтехь. Тхо эхар хIун пайденна ду цунна, ша гIатталуш а, леллуш а ца хилча? Ша хIума йича, аравала везан дела, соьца хIума а ца йиънера цуо. Со елха а йина, иштта, схьаяийтира цуо. ХIуманна оьзда вара иза. Оьвхьазло езаш вацара».\nТаханлерчу дийнахь, нохчийн цхьанна а тайпа бакъонаш ца го шена боху Ульбиева Маликас. Ткъа чохь бохкучеран хьал м гуттара а телхина хуьлу, аьлла тидам бира цуо.\nУльбиева Малика: «Цара лелош йолу харцонаш йийца йиша йолуш цхьа а вац теша Нохчийчохь? Вай бакъо янне а яц теша? Чу а баьхкина вай дайича а , вай бакъонаш ца хилла. Суна-м ца хаа иза маца хира ю. Оьрсийша, шаьш чамаз чай мелча а, митингаш йо, ткъа вайи за дан йиша яц».\nУльбиев Ризванан гIуллакх, талла шена тIелаьцна «Нохчийчоьнан бакъонашларъяран центро». Цуьнан куьйгалхочо Эжиев Минкаила бахарехь, цаьрга кхин Iактъам балур бац цу хьолана, амма, кхечу метте, я Нохчийчу, я уллерачу цхьана махка, сехьваккхийта хьовсур ду шаьш аьлла тидам бира цуо.\nЭжиев Минкаил: «СинIаткъаман могашалла а талхийна ю цуьнан, цара ницкъ бина. Ма хаара, стаг чохь валлачу меттехь дика хьал ду олу, чомгуш валахь, цунна дарба а деш. Ульбиев Ризванан и терго еш яц. Моссуьйтуза йиттина а, хьийзина а , чувоьллина а меттигаш ю цигахь. Цундела, иза цхьанахь кехчанахь ваккхийтина а, цуьнана гIуллакх къасто лууш ду тхо».\nОьрсийчохь таханлерачу дийнахь лаххара а 20 эзар нохчийн бу набахташкахь бохкуш. Даккхий бахьанаш а ца оьшу тутмакх хила. Амма уггаре а холчахь бу тIемалойн могIаршкахь хилла болу нах. Даиман аьлча санна, царна тIехь латтош болу Iаткъам сацош бац тIехьожучу бехктакхамхоша.


КIайн ЦIа: Iамерко Шемара арадаккха долош ду шен эскар\nШема -- Iамеркан эскархой. 2018 шо.\nIамеркан президентан администрацино кхаарин дийнахь тIечIагIбина Iамеркан эскарш кестта Шемара арадохур ду аьлла, зорбанан гIирсаша баржийна хаам, яздо "Iамеркан аз" портало. Iамеркан президенто Трамп Доналда Твиттерехь яздинера, Цхьаьнатоьхначу Штаташа "Исламан пачхьалкх" тобанна тIехь буьззинчу барамехь толам баьккхина аьлла.\nТкъа КIайн ЦIийнан зорбанан секретаро Сандерс Сарас дIахьедар дира, шаьш "Iамеркан салтий цIаберзор дIадолийна, цу кампанин керла мур болорна тIе довлуш а ду" шаьш аьлла. Цо дийцарехь, "Исламан пачхьалкхана" тIехь толам баккхар дац, коалицин ницкъаша Шемахь дIахьош йолу тIеман кампани дIаерзийна бохург.\nДIадаханчу кIиранах "Исламан пачхьалкх" тобанца къийсам дIахьочу дуьненаюкъарчу коалицехь Iамеркан леррина векал волчу Макгурк Бретта дIахьедар дира журналисташка, "Исламан пачхьалкхо" Шемахь дIалаьцна латтош йолу тIаьххьара цхьа процент территори маьрша йоккхур йолуш ю гергарчу маситта баттахь аьлла.\n"Оцу кIеззиг йолчу территори тIехь бу уггаре барт хир боцу "Исламан пачхьалкхан" тIемалой. Цу кIоштахь бу масийтта эзар машар хир боцу тIемалой", - элира Макгурка кху беттан 11-чу дийнахь.\nМарсхьокху-баттахь Пентагоно хаам бинера Шемахь буьсуш лаххара а 13 эзар "Исламан пачхьалкхан" агIончаш хиларх лаьцна.\nЭскарш арадахарца тIеман стратеги хуьйцур ю Iамерко цу регионехь. Цхьаьнатоьхначу Штатийн тIеман министр Мэттис Джим а, кхин болу лаккхарчу даржашкахь болу Iедалхой а лууш бу Iамеркан эскарш кхин дIа а Шемахь дита. ТIаккха бен аьтто хир бац аьлла хета царна, "Исламан пачхьалкх" Гергарчу Малхбалехь юха а кхераме ницкъ а хилла дIа ца хIоттийта.\nКарарчу хенахь Шемахь дIатарвина ву 2 эзар гергга Iамеркан эскархо. Цара уьйраш латтош ю "Шеман демократин ницкъаш" олучу курдийн тобанашца а, Iаьрбийн гIаттамхошца а.\nНагахь Цхьаьнатоьхначу Штатийн эскарш Шемара арадахахь а, Iамеркан тIеман ницкъаш цу регионехь буьсур бу, луларчу Иракъехь дIатарвина 5 эзар Iамеркан эскархо хилар тидаме эцча.


Кху деношкахь Оьрсийчоьнан Юкъараллан палатан а, республикан куьйгалхочуьнгахула адамийн бакъонаш Iалашъечу Кхеташонан а декъашхочо Солтаев Мансура хьийхира, Оьрсийчоьнан масех регионехь шалха зударий кхийлар низамца чIагIдан деза аьлла. "Кавказ.Реалии" порталан къамел хилира Солтаевца.\n- Дахначу кIиранах ахь дIахьедира, Къилбаседа Кавказерчу мехкашкахь шалха нускалш кхийлар низамца магийта дезаш ду аьлла. ХIун бахьана ду ахь и хаттар хIинца айдаран?\n- Цкъа делахь, со ала мел гIиртинарг журналисташа харцахьа дерзийна. ШолгIа аьлча, бусулбачийн мехкашкахь ца аьлла ас, бусулбанаш алсам бехачу регионашкахь аьлла. Ишта дIаязделахь.\nХIаъ, ас ишта аьлла. ХIунда аьлча, бусулба ма ду тхо, мел хIуъа дийцарх а, шозза а, кхоазза а, доьазза а зударий ма балабо оха. Тхан дино могуьйтуш ду тхуна иза. Бусулбанаш алсам болчу меттигашкахь, масала, ГIезалойчохь, Башкортостанехь, Дагестанехь, ГIалгIайчохь, Нохчийчохь а ю шолгIа, кхоалгIа, доьалгIа доьзалш болийна хIусамаш.\nНагахь санна, бусулбанашна бакъо лой, (ишта а, вуьшта а зударий балош ма бу цара) Оьрсийчоьнан Доьзалан кодексан низаман гурашкахь, тIаккха аьтто хир бу зударийн а, берийн а бакъонаш Iалашъян.\n- Зударийн бакъонаш муха Iалашйийр ю оцу некъашца?\n- Масала, хьо шолгIа зуда ю…\n– ХIаъ, хуьлуьйтур вай...\n– ТIе ма догIийла, масех зуда йолу и стаг ле. Ткъа цуьнан шолгIачу зудчун паспорт тIехь тоьхна мухIар дац, иза цуьнан цIартIехь яра аьлла. Веллачух ахча хIоттор дац цуьнан берашна тIаккха. Зудчун бакъонаш цигахь йохош юй? Тахана лелачу низамашца, ЗАГС-ехь регистраци йина яцахь, иза цуьнан зуда ца лору.\nМассо а бусулбанаш а ма бац цхьатерра. Динна тIе а туьйжуш, цхьана ханна, хуьлийла и шарна, шина шарна, зударий балон божарий а нисло. Исламехь цара йохош ю зуда ялоран авторитет. Цхьана а юридикан статус ца хиларе терра, цхьа шо даьлча цара аратосу шайн зуда. Ткъа низамаш чIагIдахь, оцу стага ойла йийр ю, нагахь санна шега маре йола аьлла, зудчуьнга ша дехар дахь, шен хьалхарчу зудчун санна паспорт тIехь штамп оьшур ю-кх цунна а аьлла. Со хьан бухарчу зудчул а оьшуш ма яц эр ду цо а. Цундела, Оьрсийчуьрчу бахархойн, бусулбачийн бакъо хила еза шолгIа а, кхоалгIа, йоьалгIа а зуда ялон.\n- Бусулба боцчу нахалахь цхьа алар ду, дукха зударий кхийлар – легалехь езарг латтор санна ду бохуш. Цу кепехь аьлча, Доьзалан кодексехь хийцамаш бича, ишта практика марзлур ю-кх.\n- Оцу аларо йохош ю бусулбачийн бакъонаш. Тхо, бусулбанаш, Оьрсийчохь дукха ду, оха кхиош ю хIара пачхьалкх, тхан бух болу кхане ю, тхан кIенташа Оьрсийчоьнан дуьхьа шайн синош дIаделла тIемашкахь. Оха шолгIа, кхоалгIа доьзал болийча – легалехь езарг латтор ду и бохуш хилча, тхан бакъонаш хьашар ду иза.\nБоккъал а динца болчу бусулбанаша шайн зударшна юкъахь нийсо латтайо. Масала, сайн хьалхарчу зудчунна ас йовлакх эцнехь, со декхар ву шолгIачунна а эца. Нагахь санна, ас цхьанна зезагийн курс еллехь, оццу мехах вукхунна а зезагаш дала дезаш ву со. Исламехь доьзалан бакъо ишта ю. Цо божарел а алсам Iалашбо зударий. "Зуда" боху дош цигахь хьалхарчу меттехь лаьтташ ду. Массо а бусулбанаш цхьатерра бу бохийла дац, хIунда аьлча, кIезиг бац царлахь, дино хьоьху а бохуш, шалха зударий кхуьйлурш.\n- Нагахь санна, и практика низамашца тIечIагIъяхь, массеран а цуьнца лела дезар ма ду.\n– Амма цо дуьхьалонаш йийр ю динах паспорт дина лелачарна. Шайна хазъелла зуда схьа а ялийна, иза кIорда ма йиннехь -дIатаса йиш хир яц цуьнан. Оцу ледарчу бусулба божарша талхош ду "полигамия" бохучу дешан маьIна. Амма суна ца лаьа "полигамия" кхунах ала, исламехь доьзалан институт ю-кх иза.\n- Оьрсийчоьнан Конституцин кхело сацам тIеэцна 2007-чу шарахь ши зуда цIартIе яккхар доьхкуш. Ткъа хьан дIахьедарца цхьана муха догIу иза?\n- ХIаъ, суьдо сацамбина ишта, амма тхан бакъо ма ю цунна латкъамбан. Бахархошна апелляци ян магош бакъо ю низамехь. Бусулбачийн интересашкахь и гIуллакх юха листийта некъаш карор ду тхуна.\n- Хьо Оьрсийчоьнан Юкъараллан палатин декъашхо ву. Оцу даржехь воллушехь, муха нисделла ахь и хаттар дийцаредаккхар?\n- Нохчийчоьнца а, Оьрсийчоьнца а доьзнарг ду ас лелориг. Дукха нах бовлу соьца зIене и хаттар бахьана долуш. Цундела суна бухера дуьйна хууш ду цунах хетарг. Оцу некъатIехула со суо а чекхваьлла, со дуьхьал вац цунна.\nАс ца боху массара а шалха зударий кхийла беза. ШолгIа зуда яло дагахь волчо, ишта а ялор ю низаме а ца хьоьжуш. Цара ишта а, вуьшта а ялош ма ю. Вай кхеташ хила деза, уьш а Оьрсийчоьнан бахархой хиларх, церан бакъонаш вай Iалашъян езарх.\nДоьзалан институтан авторитет йоьжна Оьрсийчохь. Дуккхаъчу оьрсийн регионашкахула лела со, генарчу ярташкахь доьзал беза а, мехал а хетар. ХIусамехь кхааннел а сов бераш а хуьлу церан. Амма яккхийчу гIаланашкахь хьал ледара ду, беран метта жIала, йа цициг даладо цигахь.\n- Ахча цахиларна ду и. Кавказехь юккъерчу барамехь аьлча, I3-I5 эзар сом ду алапа.\n- Ненан капитал ду юкъадаьккхина, берийн ахча ду луш, кхин а цхьа могIа социалан хьелаш ду латтош. Делахь проблема пачхьалкхан ю-кх, и хаттар коьрте ца деана царна. Сан да-нана гIишлошъярхой бара. Саратовхь вина, кхиъна ву со сайн йижаршца а, вежаршца а. I2 бер хилла тхан доьзалехь. 90-чу шерашкахь тхо кога-ирахIиттийна цара, тхоьга дешийтина. Мацалла цхьа а ца велла тхох. Оха, бусулбанаша, олуш ду: Дала яздиннарг хир ду. Цундела тхо ца кхоьру дуккха а бераш дуьненчу даха. Уьш кхион ницкъ хир бац бохург тхан дагахь а ца хуьлу. Оьрсийчохь бераш мацалла леш дац, нагахь санна, церан дай-наной телхина бацахь. Цундела ас кхайкхамбо, дуккха а бераш дай, уьш кхиаде аьлла. ХIунда аьлча, вайн пачхьалкх а, бахархой а кхион безаш бу.\n- 2009 чу а, 20II-чу а шерашкахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дийца долийра шалха зударий кхийлар низамца чIагIдан деза аьлла.\n- Бакъдерг аьлча, ас тIаьххьара аьлларг суна сайна хетарг ду. Со Оьрсийчоьнан вахархо а, хIара пачхьалкх езаш бусулба а хиларе терра, ас хьехна ишта. ДIаязделахь ишта. ХIокху хаттарехь Кадыровс бохучунна догреза ву со.\n- Юкъараллан палатехь хIун болх бо ахь?\n– Масех комисси юкъахь ву со. Коммуналан а, гIишлошъяран а, некъийн а хеттарш дуьйцучу хенахь тIаьххьара дош ала бакъо ю сан. Ишта кегийрхойн комиссехь а, могушалла Iалашъяран а, социалан а хеттаршкахула йолчу комиссехь а лаьтта со. Со сайн амалца юкъаралхо, бакъонашларъярхо ву. I5 шо а ду ас адамийн бакъонаш ларъен. I3 шарахь лаьттира со Нохчийчоьнан Юкъарчу палатан декъехь. Адамийн бакъонаш – сан уггар а лазаме тема ю.\n- Саратовхь ваьхначу хьуна хаа ма деза, оьрсийн юкъараллехь дукха зударий балор муха тIеоьцу.\n- Со дукха дика кхеташ ву. Цундела йоллу оьрсийн юкъараллех жоп луш ма вац со. Со тIаккха нийса хир вацара. Цундела ма боху ас, бусулбанаш тIехсов бехачу регионашкахь чIагIдан деза. Суна дукха дика хаьа оьрсийн мехкарша и тIеоьцур доций.\n- Кадыров Рамзанан маса хIусамнана ю аьлла хета хьуна?\n- Суна ца хаьа. И Рамзан Ахматовичан шен гIуллакх ду. Цунах комментари айса ян еза аьлла а ца хета суна. Сайх эр ду ас.\n- Маса зуда ю хьан?\n- Цкъачунна цхьаъ ю.\n- Нагахь санна, шолгIа зуда яло хьо тохавелча, хIун хетар дара хьан бухарчу хIусамнаннна?\n- Дукха паргIат тIеоьцур дара цо. Ас динчунна реза ю иза, соьца ларам бу цуьнан. Цхьана хенахь шолгIа зуда яра сан. Цхьа мур баьккхира ас цуьнца. Цхьа а проблемаш яцара.\nИнтервью дIаяьхьнарг Филиппович Екатерина


Герз бале даьлла нохчашна\nЗазадоккху-бутт 19, 2012\nНохчийчоь -- Нохчийн жима йоI ю Соьлж-гIалахь, карахь масатоп а йолуш, хиина Iаш, 22Дечк1997\nВуьрхIитта шо долу жима стаг вийна Нохчийчохь, полицин белхахочо герз а тоьхна. ХIинца иза ларамаза хилла я, леррина дина зулам ду къастош бу талламхой. Хиллачо юха а карла яьккхина даиман а Нохчийчохь чолхе лаьтташ йолу герзаца йоьзна проблема.\nГрозный кIоштарчу Девлетгирийн-Эвлахь хилла и зулам. Некъан йистехь карийна, герз а тоьхна, чевнаш йолу жимчу стеган дакъа. Иза 17 шо долу меттигера вахархо хилла. Сихонца дIаболийначу талламца къаьстина иза верна куьгбехке верг кIоштан полицехь болх беш волу меттигера вахархо хилар. Дукха хан ялале иза дIалаьцна низамхоша.\nЦо чIагIдарехь, карара герз ларамаза даьлла валар хилла оцу кIентан. Хиллачуьнан хьокъехь хIинца таллам дIахьуш бу. Стаг верна бехке верг чу воьллина. Схьагарехь, цунна хан тоха мегаш ю, ларамаза стаг верна бехке а вина.\nЦу тайпа хилам таханлерачу Нохчийчоьнан билгалало ю. Хийлуза, стаг а вийна, заьIап а витиа иштта, ларамаза герз а кхетта. Дукхахболчу тергамхоша, тидам барехь, и гIуллакх иштта чолхе латтаран бахьана ду махкахь герз дукха эвхьаза даьккхина лелош хилар.\nКхечу агIора иза хуьлийла а дац. Дукха герз долчу меттехь иза ца долуш хир а дац. Долчунна тIе иза лелоран а, Iалаш даран а низам кхочуш ца до долахоша. ХIара тIом болалучу хенахь, герзаца эвхьазлонаш кIезг яра, аьлла, хета, Джунид цIе йолчу меттигерчу вахархочунна.\nИза ша а ву цхьана хенахь милицехь болх бина. Амма оцу хенахь хIинца санна герз ловза доккхуш дацара, элира цо.\nДжунид: Оцу хенахь иштта хIуманаш хуьлуш а дацара. ХIара тIом болало хан ю иза, 2000-чу шерашкахь. ХIинца тIаьхь-тIаьхьа аганчуьра хьала ма-гIаьттина дIайоьлхуш йолу и кIотарчий ю и герз хаьнтIа а тесна лелаш. Цаьргара дуьйлуш ду и дукхах долу зуламаш.\nГерз шен хабнтIахь хилча, ша цхьа воккха къонах а хета цунна, патриот а хета цунна. ХIара йерриг а Нохчийчоь шайна дуьхьал лаьтташ ю моьтту оцу нахана. Иштта ю-кх хIицна дIайоьдуш йолу хенаш.\nЛарамаза герз а детталуш, нах лазор а, уьш байар а герз карахь долчу низамхойх хуьлуш ду, аьлла, хета Джунидана. Шен аьлларг хуьлуш хилча, ницкъаллийн структурийн терахь шозза лахдийра дара, аьлла, тидам бира цо.\nДжунид: Сайга хаьттича, хIинца йолу ницкъаллийн структураш нисса 50 процентан лахйийра яра аса. Уьш кхузахь оьшуш а бац. Таханлерчу дийнахь мел йолу чолхалла цара еш ю кхузахь. Ша-дерг вониг а, криминал а цаьргара хуьлуш ю. Тапча йоккха мел хуьлу а ша цхьа лаккхара хета цунна. Ткъа иза дIаяьккхича, мича вахана а ца хууш карош а ца хуьлу. Зуламаш до цара, цхьацца гIортораш ю шайн, бохуш. И гIортораш даиман хуьлуш ма-яций.\nАс шина-кхаа шарахь лелийна сайца герз. Цкъа а хьала ца даьккхина аса иза, нахана бале а ца ваьлла со, я герз дара, аьлла, цкъа а дагадеана а дац. Сайгахь доцучу хенахь деш дерг дина-кх аса иза долуш а.\nНохчийн даиман а хилла герзе безам. Иза оьшучохь дика накъост вуйла а хууш, мич-миччахь а а хьала а ца дохуш, лелийна дайша. Амма хIинца дукха кегийрхой бу, шайн хаьнтIахь иза хилча, дерриге а дуьне шайн кога кIеллахь ду моьттуш лелаш.\nЛема цIе йолу жима стаг а кхета ишта дог-йла йолчу шен нийсархойх. Герзо доккхуш дац адамийн сий хьал, элира цо.\nЛема: Сан накъосташа а, суна уллехь лелачара а башха дика тIеоьцуш хIума дац иза. ХIунда аьлча, хаьлха дуьйна вевзаш волчу стеган гIуллакх кура долу и тапча кара еача.\nТахана герз деза, аьлла, берийн ойла йолуш хир-м бу и нах, амма цу чохь патарма ца хилча а шайтIано шен гIуллакх деш ма-дуй.\nШи бутт хан хир ю тхан юртарчу цхьана накъосто Стечкин олуш йолу травмат тапча шен 15 шо дочлу йишига дIа а елла, цо ларамаза шена тоьхна иза елла. Иштта зуламаш долу-кх цунах, иза лелоран низамаш лардеш ца хилча.\nДIаихначу шерашкахь хIора баттахь аьлча санна хуьлуш дара цу тайпа ларамаза герз а кхеташ адамаш дайар. Дуккха а уьш хуьлура оьрсийн эскархой болчу меттигашкахь а.\nИ терахьаш цара а, меттигерачу полицино а шуьйра довзаре ца доху. Цундела ала хала ду маса стаг велла ларамаза герз а кхетна кху т1аьхьарчу хенахь, бохург. Амма билгала цхьа хIума ду гуш. Нохчашна герз дезарх а, иза лелорах а цаьрна пайда ца баьлла цуьнах цкъа а.


Росстат: ах гергга Оьрсийчоьнан бахархошна ахча ца тоьу кхачанна а, бедаршна а бен\nОьрсийчохь алсамдолуш ду кхача а, бедарш а эцан бен ахча ца тоьучу, еххачу хенахь лело хIуманаш эца аьтто боцчу нехан терахь. Иза алсамдаьлла 0,6 процентана, стохка хиллачуьнца дуьстича. ХIинца и терахь ду 49,4 процент.\nЦунах лаьцна, Росстатана тIе а тевжаш, хаам бо РБК агенталло. Росстато дIахьедина "дикачу агIор тенденци" хиларх лаьцна, уггар къечу, кхача эца а бен ахча ца тоьучу нехан терахь лахдалар бахьана долуш.\nЦу тайпа нах хIинца кхоалгIа дакъа ду Оьрсийчуьрчу бахархойх. Шена оьшу аьлла хета массо а хIума эца таро йолчу нехан терахь ду Оьрсийчохь 3 процент гергга. И гайтам цхьана шарахь кхин хийца ца белла.\nРосстато дийцарехь, кхачанна а, духарна а бен ахча ца тоьучу нехан терахь уггар лекхара ду ГIалгIайчохь – 79% гергга. ШолгIачу меттехь ю Чуваши (70%), тIаккха - Ненцойн автонимин го а, Карснодаран мохк а – жимма 69 процентал алсам.\nКхачанна бен ахча ца тоьучу нехан терахь уггар лекхара ду Алтайхь – 37 процент.


Шема -- Iедалан ницкъаша Доумехь байинчу нехан декъий доккхачу цхьана коша доьхкина, 03Тов2012\nШовзткъеха нохчийн доьзал бу Шема пачхьалкхахь бехаш болу, Нохчийчу гуттаренна а баха юхабахка лууш. Церан цIарах кехат а ду Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане яздина. ХIинцале церан векалш Соьлжа-гIалахь, Iедалан цхьацца белхахошца цхьанакхетарш а дина, цIабахкаран хьелаш дуьйцуш бу. ГIебарта-Балкхархойн махкахь, масех бутт хаьлха тIеэцна, Шемара шай къомах болу нах. И масала а тидаме оьцура долуш ду, нагахь санна нохчашна Даймахке цIабахка Iедалша бакъо лахь. Иза лург хиларна, шеко яц церан, амма, нах схьабахкале царна бух а, меттиг а кечъян еза боху, цара шаьш. Цундела, гIуллакхан цхьа йист яллалц, хаамийн гIирсашкахь комментарии ян ца хIуьтту уьш.\nХIинца пенсехь волу Аргун гIалара вахархо Мукаев Хьуьсейн, ша Нохчийчоьнан Iедалехь болх бечу хенахь, Гергарчу Малхбалехь, дукха хилла ву. Цунна дика доьвза Урданехь а, Шемахь а, Иракъехь а, бехачу нохчийн хьал. Маршо радиога цуо дийцира, 200 сов шо хьалха, цхьана махкара дIабахана болу нохчий цхьацца мехкашкахула бекъабелла хIунда хилла.\nМукаев Хуьсейн: Шема нохчийч кхаьчна имам Шамал вуохийначу хенахь, 1860 –чу шерашкахь. ЦIера дIабаханчарах, дуккха а Шемахь а бисна, цигара Иракъе дехьа а боьвла. Цара, шайна гIоле меттиг лохуш, Урданехь а карийна царна иза. Цигахь цара нохчийн мотт а , гIиллакхаш а Iалаш дина. Ткъа, Шемахь болчу нохчашка иза ца даделла. Маттаца а, гIиллакхашца а, уьш мелла а Iаьрбойшкахьа бирзина.Нохчийчохь мел долчу тайпанаш а ду цигахь, амма нохчийн мотт ца хаа царна. Цу тIехь ледарло йина цара.\nМаршо радио: Шемахь бехаш болу нохчий хIун белхаш беш Iаш бу цигахь? ЦIа бахкахь а, церан хIун корматалла ю?\nМукаев Хуьйсейн: Лаккхара Iедалан нах а бара царна юккъахь. Алхановца тхо 2005 шарахь даханчу хенахь, вай нохчий вара цигахь, хаза гIуллакхехь. Оцу паччахьца Асад Баширца гергарло долуш а вара иза. Оцу нохчочо тхуна цьунца цхьанакхетар а кечдира. Цхьацца куьйгаллехь нах болуш бара цигахь. Амма, нохчийн мотт хууш бацара уьш.\nМаршо радио: Шема пачхьалкхана уллехъ йолчу Урданерачу нохчашна шерра хаа нохчийн мотт, ткъа, царна хIунда ца хаара иза? Шаьш хIун бахьанаш ду олура цара.\nМукаев Хуьйсейн: Церан бахам а , хаьл а ледара хиларе терра, оцу вайн нохчийн а хаьла дика дацара цигахь. Iарбой зударий бахкабуора, царга нохчий дIа а оьхуьйтура. Маттаца чIогIа ледарло хиллера церан. Урданехь Джамо Iабдул-Бакъи цIе йолу Iелам стаг ву.цуо даиманна нохчий гуллучу меттехь олуш дара нохчийн мотт цIахь бийца, арахь Iаьрбойн мотт бийца олий. Ткъа, Шемахь, цу тайпа лидер ца хилла.\nМаршо радио: Нагахь санна Шемара нохчий цIа бахкахь, кхузарчу дахарах а , хьолах а дIаер муха хира ду аьлла хета хьуна?\nМукаев Хуьйсейн: Царна хала хира ду, мотт бахьан долуш. Вуьйшта, ахча а, хIума а яхьаш кхуза веънарг кхузахь вахалура ву. Со дукха шераш хьалха цига ваханчу хенахь а . церан баккхийчу нахана чIогIа лууш дара, цIа бахка. Шай дай хилла йолу дог-ойла ю цера чохь ерг. Цигахь 7-8 эзар нохчий ву. Амма, 200 стага цIа ван лууш хилча, башха дукха а вац. Амма, уьш цIа бахкахь, кхузахь цхьа вежарий-йижарий а хилла, дIаIийра ду-кх цхьана.\nМаршо радио: Шемара нохчашна, шай дайша сагатдинчу махка, нагахь санна уьш цIа берзахь, дукхачу хIуманах дIабуола дезар ду. Даймахкахь ша дерг атта царна хира ду аьлла хетахь а, иза бакъ дац. Къизачу шина тIамах чекхабоьвла болчу нохчийн амалехь а, гIиллакхашца а дукха хIума хийцаделла. Дикка хан оьшура ю царна а, тIебохучарна а, кхиаме чкъор Нохчийчохь кога хIотто.\nШемара нохчий Даймахка юхаберза лууш бу


Жоп: БисмиллахIиррохьманиррохьим. АлхьамдулиллахI, вассолату вассаламу Iала росулиллахI!\nОцу хьадисаша, мегаш доцучу харцлерна юкъарадаьккхинарг кхо хIума ду: тIамехь керста мостагI\nIехор а, нахана юкъахь маслаIат дар а, майрчо-зудчо вовшашлахь дуьйцуш дерг а. Оцу юкъарадахарийн билггал маьIна дина оцу хьадисийн маьIна динчу Iеламнаха, цу хьадисашкахь дерг баккъал харцлер дац, пуьташ боттар а дац, доцург дийцар а дац, лууш цхьаъ а долуш, кхиниг моттийтар ду аьлла.\nАмма тIамехь харц лерах лаьцна, Iеламнаха масал далийна магийна долчу харцлерна: масала, "шун паччахь велла" алар, шен дагчохь цкъа мацах хилла волу паччахь а волуш; я "кхана тхуна гIо кхочур ду" алар, дагчохь яахIума а йолуш. Доцца аьлча, бусалба нехан ницкъ алсам гойтур долу хIума алар, керста нах Iехор болу хIума алар магийна ду.\nАмма майрачо зудчуьнга деш долчу къамелах лаьцна аьлча, оцу хьадисан маьIна деш Имам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: "И мегаш хилар безам гайтарца доьзна ду. Ша ца дича ца долуш дерг а доцуш, кхидолу хIума ша дийр ду алар ду". Имам ал-ХаттIобийс аьлла цунах лаьцна: "Стага шен зудчунна доцург дийцар - иза ша дийр долчул алсам ша цунна дика дийр ду алар ду, шегахь болчу безамал дукха цунна безам гайтар ду, цуьнца шен яккха еза хан совйоккхуш, цуьнан гIиллакхаш туодеш". Оццу маьIнийца мегаш ду зудчунна а шен майрачуьнга харцле, цундела шен майрачо шега ша везарх лаьцна хаьттича, "веза" ала деза цо, шена иза везаш вацахь а, шайн доьзалан дахар лардархьама, шайна юкъахь цабезам ца кхоллабалийтархьама.


Мовладинов С., Магомадова А. «Мехала цхьаьнакхетар» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nНохчийн Республикан школашкахь йолчу библиотекашкахь долу хьал дуккха а шерашкахь вуно ледара лаьттира. 10-15 шарахь керла литература яцара йохьуш, йолуш йолу книгаш тишъеллера, царах дуккха а ерш шайн чулацамца ширъеллера.\nТкъа хууш ма-хиллара хьехархошна а шайн балхахь а, берашна дешар т1ехь а уггаре оьшуш болу, ца хилча йиш йоцу г1ирс бу книгаш. Уьш ца хилча аьттехьа а кхачам болуш хила йиш яц хьехар а, дешар а.\nЦул сов, билгалдаккха деза, дуккха а меттигаш ю т1ом болчу хенахь библиотекаш яьгна д1аевлла. Цундела т1аьххьарчу шерашкахь республикехь лакхарчу эвсараллица школаш юхаметтах1итторца, царна мебельца, компьютершца кхачо ярца цхьаьна республикан куьйгалло а, дешаран а, 1илманан а министерствон куьйгалло а хьакъ болу тидам т1ебахийтина школашкахь йолу библиотекаш юхаметтах1итторна.\nЛаккхарчу полиграфически т1ег1ан т1ехь арахецна йолу оьрсийн, кхечу мехкийн литературийн классикийн книгаш кхаьчна вайн библиотекашка. Дуккха а меттигерчу авторийн книгаш а эцна вайн дешаран а, 1илманан а министерствос. Хила ма-лаъара (я хила ма-деззара) лакхара дацахь а, т1аьххьарчу шерашкахь мелла а хьаладаьлла библиотекарийн алапа. Мехкан куьйгаллехь болчаьргара хаамаш ма-хиллара, кху шарахь, Дала мукъалахь, кхин лакха доккхур долуш ду библиотекарийн алапа.\nШколийн дахарехь библиотекийн маь1на доккха ду, цигахь беш болу болх бан ма-беззара д1ах1оттийна белахь. Ткъа иза, хууш ма-хиллара, дуккха а долчун т1ехь доьзна ду библиотекарех, церан говзаллех, хаарех, жигараллех.\nШайн балха т1ехь зеделларг, девзинарг, 1амийнарг, т1екхиънарг библиотекарша вовшашна довзуьйту тайп-тайпанчу мероприятешкахь. Оцу тайпана мероприяти – республикан библиотекарийн семинар хилира х1окху беттан 4-чу дийнахь Соьлжан к1оштахь Ассиновскерачу №1 йолчу школехь.\nЦигахь дакъалоцуш бара: НР-н дешаран а, 1илманан а министран г1оьнча Серганова Зина, оцу министерствера коьрта говзанча, республикан юкъараллин дахарехь жигархо волу Темиргераев Асланбек, Соьлжан к1оштан дешаран декъан хьаькам Улубаев Амин, Ассиновски станицан юртда Терхоев Назарбек а.\nБилгалдаккха лаьа, х1окху йоккхачу юьртахь (12 эзар сов вахархо) оьшучунна даима самонца 1уналлехь лаьтташ, шен декхаршца дика ларош, юртден даржехь Назарбек схьавог1уш волу 15 шо хан ю. Дела реза хуьлда цунна. Тхуна тхайна гина, оцу юртахь цхьа мероприяти хилча, цхьаболу чиновникаш санна, к1иранде хилча а, «совещани ваха везара со… бехк ма билла» бохуш, доцу а, долу а бахьанаш лоьхуш, вада ца г1ерта Назарбек. Цуьнан шен юьртах хьакхалуш мел долчуьнца бала бу. Декхарийн стаг ву Назарбек. Иштта хила а веза юртда.\nСеминар д1айолуш Улубаев Амин вистхиллачул т1аьхьа, коьрта доклад йира к1оштан методкабинетан куьйгалхочо Умаева Раисас. Чохьболчара билгал ма-даккхара, шен белхан лакхара говзанча хиларе терра, ч1ог1а дика къамел дира Умаева Раисас. Цуьнан доклад, семинарехь ца хиллачу библиотекаршна а пайде хирг хилар хьесапе а эцна, лахахь яцйинчу вариантехь зорбатухуш ю и.\nСеминаре кхайкхина вара ишта «Хьехархо» газетан коьрта редактор, яздархо Цуруев Шарип. Семинаран чулацаман цхьа дакъа дара вевзаш волчу яздархочуьнца Цуруев Шарипаца цхьаьнакхетар. Иза дика д1адаьхьира дешархоша, поэтан биографех а дуьйцуш, стихаш а йоьшуш, цуьнан дешнаш т1ехь даьхна иллеш а олуш. Цул т1аьхьа вайн заманчохь дешаран, библиотекийн, книгийн маь1нех лаьцна чулацаме къамел дира Цуруев Шарипа а.\nИ цхьаьнакхетар вовшахтоьхнарг яра №2 йолчу школан библиотекарь Конаева Диана. Дешаран а, библиотекийн проблемаш йийцина ца 1аш, г1иллакх-оьздангаллех лаьцна а дара Темиргераев Асланбека а, Серганова Зинас а дина к1оргера къамелаш. Юха а билгалдаккха лаьа, даггарчу шовкъаца хуьлуш дара цу чохь мел хилларг – баккхийчара дина къамелаш а, бераша ешна стихаш а, лекхна эшарш а, гайтина инсценировкаш а и.кх.д1. а.\nДоцца аьлча, ц1арна, отчетана аьлла йина мероприяти яцара иза. Массарна пайде йолуш, массо реза волуш, лаккхарчу т1ег1ан т1ехь чекхъелира и семинар. Шеко йоцуш Соьлжан к1оштахь школийн библиотекашкахь беш болу болх дика д1ах1оттийна а бу, оцу белхан 1уналладеш нах а бу. Дерзош, и семинар вовшахтоьхначарна баркалла ала лаьа.\nКоличество подписчиков: 1 706


Политикан Закаев Ахьмадан вашас бакъ ца йо ша ницкъхоша вигина аьлла яьржина информаци\nГезгмашин-бутт 11, 2020\nЗакаев Iелас, Британехь вехачу нохчийн политикан Закаев Ахьмадан вашас, бакъ бац аьлла, ша Нохчийчуьрчу Iедалхоша вигина бохург. Оцу хьокъехь цуьнан къамелан аудио яржийна меттигерчу хаамийн гIирсаша.\n"Со а, сан гергарнаш а "бовдийна" хиларх суна хаамийн гIирсашкара хиина. Ца кхета, стенгара яьлла ишта информаци. Со кху сахьтехь могуш-маьрша, сайн цIахь ву. Бакъдерг аьлча, суна ца хаьа сайн вашас хIун дIахьедар дина, амма ас тоьшалла до шуна, сох а, сан гергарчех а хилла хIума дацарх, тхо массо а цIахь ду", - аьлла Закаевс "Грозный-информ" агенталле.\nЦо иштта билгалдаьккхина я шен а, я шен гаргарчийн а Нохчийчоьнан Iедалхошца контакт хилла яцар.\nДе хьалха Закаев Ахьмада дийцира, Гезгмашин-беттан 10-чу дийнан Iуьйранна Хьалха-Мартанарчу шен гергарчийн хIусамашка Iедалхой баьхкина, цара шен ши ваша а, ши йиша а дIадигина, болу меттиг шена хууш яц, аьлла.\nНохчийчоьнан парламентан спикера Даудов Мохьмада кхерам тесира Закаевна, цуьнгара "хаттам хир бу" оппозицин 1ADAT телеграм-канало бечу балхах, аьлла. Бахьана дара и ресурс латточийн декъашхо хилла жимстаг сийсазвеш яьккхина видео яьржича, Закаев Ахьмада цу чухула дина дIахьедар.\nШа 19 шо долу Тепсуркаев Салман, 1ADAT телеграм-каналехула нах сийсахбеш лелла цуьнан администратор ву, аьлла, верзина, гола хиина Iечуьра гIаьттина, ша-шена таIзар дечуха, шишанна тIехиира иза. И видео ю дуккха а хьосташкахула яьржина, наха оьгIазе йийцаре еш.\n"Новая газето" Тепсуркаев лачкъийна Гезгмашин 5-чохь, Нохчийчоьнал арахьарчу иза болх бан вахана хиллачу меттера, чIагIдо. Редакцехь бух бу иза Соьлжа-ГIаларчу леррина операцеш дIакхоьхьучу ницкъаллин "Терек" тобан базехь латтош ву ала. Бакъоларъечу "Мемориал" центро дехна низамийн тергоечу урхаллашка хилларг талла.


"Марцинкевич валарна бехке нохчий хила а тарло"\nГезгмашин-бутт 17, 2020\nЧелябинскерчу номер 3 йолчу СИЗО-хь националхо Марцинкевич Максим ("Тесак") валарна бехке хила тарло Нохчийчуьра бахархой аьлла "Гулагу.нет" портал кхоьллинчу Осечкин Владимира. Baza гIирсан YouTube каналехь еллачу интервьюхь дина ца оцу кепара дIахьедар, яздо "Рамблер"портало.\nКху беттан 16-чохь хааме даьккхира, Москва дехьаваккха кечвинчу 36 долчу Марцинкевичан дакъа цхьааллин камера чохь карийнера аьлла. Хаамийн гIирсашкахь яздора, изоляторан хадархойн каракхаьчна цо тIаьххьара яздина кехаташ, Тесак ша шена тоьхна велла бохуш.\n"Массо а агIор бух болуш бу, оцу СИЗО-хь криминалан лидерш хиллачу Нохчийчуьрчу бахархоша цунна Iаткъам беш хиларна, Максиман нацистийн хьежамаш хиларца доьзна",- дIахьедина Осечкин Владимира. Тарло Марцинкевич аьшнашвина, сийсазваьккхкина аьлла, кхетийна Осечкина.\n"Кхин дIа...Я ша шена тоьхна цо, я йиттина цунна, я вийна иза, ша шена тIе куьйгаш даьхьча санна, сурт а хIоттош. Иза вен кхайкхийнарг мила ву хьажа деза, хьанна оьшуш хилла Марцинкевична бекхам бар", - боху "Гулагу.нет" порталан авторо.\n2018-чу шеран Iай набахтехь даккха итт шо хан туьйхира Марцинкевична, наркотикаш юхкучу нахана тIелатар дарна. Шен накъосташца цхьана "Тесака" электрошокерех а, газан баллонех а пайда а оьцуш, басарш тIедиттинера, шаьш дилерш леринчу нахана.\nИштта, "таджикийн наркодилер" вуьйш, кхел йо бохуш, сурт хIоттийна видео интернетехь яржорна а, Москварчу "Биллингва" клубехь дов даьлча экстремистийн къамелаш дарна а хьалхо кхел лайна вара Марцинкевич.


Охан-бутт 16, 2018\nНекълацар - нохчийн шира ламаст.\nДукха хан йоццуш социалан машанашкахула яржош яра Нохчийчохь яьккхина цхьа видео кийсиг. Нускал далош йогIучу коврана дуьхьалдевлла берех тIехвала дагахь, машенаца, уьш дIа а тоьттуш, хоршахула чекхвала гIертара цунна урхалла дон стаг. Уггаре хьалха ойла кхоллалора, оццул кхераме хIилла лело а ца гIерташ, оцу берашна догIу сом-ком дIа а делла, дIабаха а мегар дара кху ловзаран дай олий.\nИ тайпа сурт тIаьхьарчу хенахь сих-сиха нислучух тера ду Нохчийчохь. "Кавказский узело" яздарехь, Охахан-беттан 14-чу дийнахь Соьлж-ГIалахь лецнера некълаца гIерта бераш. "Минутка" майданехь нускал эцна йогIу ковр сацо гIоьртинера 5 кхиазхо. Некъа лелачу машенашна кхераме хьал хIоттиийна аьлла, шайн декъе дIабигнера уьш полисхоша.\nНекълацар, хууш ма хиллара, шира нохчийн ламаст ду. Наггахь а бен хир вац тахана гIеметта хIиттинчу нахана юкъахь жималлехь иза лелонза.\n20-30 шо хьалха некълаца дIоггара дукха боккха ницкъ а ца оьшура. Дукхачу хьолахь кара гIуркх а лоций дIахIиттара бераш, геннара йогIуш нускал далон ковра гича. ЦIеххьана нускал далош йогIуш машенаш гича, машен дуьхьал тесна некъ лаьцна меттигаш а нислора. Къаьсттина иза деш Iедал дара кхашка балха боьлхуш ларамаза некъаца нисбеллачу тракторлелорхоша.\nУр-аттала воккхачу стага шен Iаса новкъа пурх охьатесча а тоара ловзаран ковр сацон. Нускал цIадуьгуш некъбаста хьалхарчу машена хиина хилара невцан гергара стаг я доттагI. БIаьрмацигалла даима а эхье лоруш Iедал дара. Некълоцуш дуьхьалваьлла цхьа а ца хилча, схьадуьйла бераш, олий царна сом-ком доькъуш меттигаш а ягIара.\nГарехь,тахана заманаш хийца еллачух тера ду некълацарехь а. ХIинца, интернетерчу видеоша гайтарехь, некълаьцна лаьтташ долу бераш хьаьшна а чекхбовла гIерта цхьаберш, царна сом ца таса.\nКхечу агIор, кхузаманахьлера бераш, хIуъа а дина а, ахча тасийта гIерташ, юха ца довлуш хуьлу бохуш, латкъамаш беш хуьлу баккхийнаш а. ОьгIазбахначу цара, ахча даларан метта, тIетеIайо машен, ураме коьллаш такхийна а, тIулгаш дехкина а некълаьцна лаьттачу берашна уллехула чекхбовла гIерташ.\nНекълацар шира делахь а, кхераме ламаст а хилла дIахIоьттина тахана дукха сиха а, дера а нохчашна юкъахь.\nДелахь а, цкъачунна иза дехкар хьокъехь Iедалша бина сацам бац. Цундела, гIалин юккъехь алссам машенаш дIасалелачу урамехь некълаца гIертар шаьшна берашна кхераме хиларх дуьйцуш кхеторан болх а бина, дIахецна полисхоша шаьш Минуткехь лецна кхиазхой.\nКхузахь маслаIат ду аьлла хетало, бераш лардалар а, ткъа цара лелориг дайн шира ламаст хиларх нускал цIакхачо сихбелла богIу баккхийнаш кхетар а.\nХIунда лела зуда ялош богIу нах сел маьттаза?\nУже исторехь ву-кх хьо, 1000-Iела!... (видеош, суьрташ)\nХьоладай тоьлур я Iеламнах?..\nIедало зуда ялор дара вай лелоза диснарг\nБерана тIехулаяьлла Дагестанехь нускал тIехь долу машен (видео)\nЯздархочун Бексултанов Мусан 60 шо кхаьчна\nЗуда ялош лелла гIиллакхаш а хьаьшча...


Нидерландийн "Боингана" ракета тоьхна хилар тIечIагIдина талламхоша\nГIадужу-бутт 15, 2015\n"Boeing 777 MH-17" дохар бахьана толлуш вовшахтесна "Боинган" дакъош.\nНидерландашкарчу кхерамазаллин кхеташоно зорбане даьккхинчу рапортехь билгалдаьккхина ду, Украинехь чудаийтина хилла некъахой чохь болу Боинг-кеманна Оьрсийчоьно йиначу „Бук“ комплексан ракета тоьхна бохург.\nОьрсийчоьнехь болчу сепаратисташа дIалаьцначу меттехь Нидерландашкара Малайзе доьду маьрша некъахой чохь болу Боинг кема чудоьжнера даханчу шеран аьхка. Цу чохь мел хилла волу 298 стаг вала а леш баьллачу бохамна куьгбехкенарг къайстина ца волуш шо сов хан яьллера. Эххара а шинари дийнахь и гIуллакх толлуш хиллачу Нидерландерчу кхерамазаллин кхеташоно зорбане даьккхина доллучу дуьнентIехь а боккхачу сатийсамца лардеш хилла шайн рапорт.\nНидерландийн инарла прокуратурин сайта тIех зорбане даьллачу рапортехь яздина ду, Амстердамера Куала-Лумпур гIала доьдуш хилла кема сепаратисташа дIалаьцначу лаьттатIера стигал хьажийначу Бук цIе йолчу зенитийн комплексан ракетано чудаийтина ду бохуш. Ткъа и зенитийн комплексаш Оьрсийчохь йина ю.\nИштта рапортан авторша билгалдаьккхина, и ракета кхоьссинарш а, кхосса аалла омра динарш а, вуьшта аьлча, 300 герга стаг верна бехкенарш билгалбалха кадаьлла шайн аьлла. Бакъду, церан цIераш хIинца а зорбане яьхна яц.\nРапорт хIоттийначара иза кхетадо, Боинг кема чудаийтарх болу талламаш хIинца а дIабирзина цахиларца, и таллам тIедогIучу шарахь кхин дIа дIабахьа безаш хиларца а. Цул совнаха, бехкечеран цIераш юкъараллина йовзийтале хьалха кхин а бохаман тешашца хеттамаш дIабахьа беза талламхойн, ткъа иза дан вуно хала ду, хIунда аьлча и тешаш массо а карийна бац, ткъа карийнарш а талламхошца къамел дан а, шайна гинарг ма-дарра дийца а ца боьхьу бохуш яздо рапорташ авторша.\nНидерландийн кхерамазалин кхеташонан куьйгалхочуо Яутсра Тиббес меттигерачу Фолкскрант газетина рапорт зорбане даьллачул тIаьхьа ша еллачу интервьюхь билгалдаьккхира кхин цкъа а, Боингана кхетта йолу ракета малхбалерчу Украинерчу Оьрсийчоьнехьарчу гIаттамхоша дола дечу лаьттара тоьхна яра аьлла.\nШен рогIехь Нидерландийн инарла прокуроро Вестербеке Фреда журналисташка дIахьедар дира шинари дийнахь, Боинг чудаийтарна бехкечарна дуьхьал „Iалашонца нах байъар“ аьлла зуламан гIуллакх схьадоьллур долуш ду аьла. Амма царна дуьхьал и бехк таттале кхелехь цу бохаман массо а агIо теллина хиларна тоьшаллаш хила деза элира цуо.\nАла догIу, шинари дийнахь, голландхоша шайн рапорт арахецале Оьрсийчуьрчу Алмаз Антея цIе йолчу пачхалкхан концерно бохаман шен верси зорбане яьккхира. Цара шайн хааршна а, шаьш бинчу талламашна а тIе а тевжаш дацаре до, Нидерландашкарчу талламхоша дина жамIаш. Масала, оьрсийн агIоно чIагIдо, кема чудаийтина долу ракета гIаттамхой болчуьра кхоьссина яцара, Украинин пачхьалкхан эскарш долчу меттера кхоьссина яра бохуш. Цуо совнаха, цара чIагIдо, кема чудаийтинарг санна йолу ракеташ Украинин эскарийн долахь бIеннашкахь ю бохург а чIагдо цара.\nШина агIоно цхьана дийнахь зорбане даьхначу рапорташкахь сел бIостанера хаамаш хиларх цецволийла дац аьлла хета и бохам шен тергонехь латточу политологна Асхабов Хьамзатна. ХIунда аьлча, цунна хетарехь, и ший агIо бакъдерг лахарна а, иза юкъараллина довзийтарна а метта, шен-шен позицеш бакъйеш долу тоьшаллаш лоьхуш ю.\nАсхабов Хьамзат: „Европерчу коммисино юьхенца дуьйна и Боинг чудаийтар толлуш тидам бан йиш яра цара шаьш кхин долу кеманаш чудар толлуш ма-хиллара сихаллийца и хIума кхочушдеш доцийла, цара бохам хиллачу меттехь охьалегна йолу кеман дакъош гулйар а, уьш цигара араяхар а ледарчу агIор кхочуш хилар.\nДукхаъ кхачамбацарш ду цигахь. Оьрсийчоь, шен агIор, и кема сепаратистийн карахь чудеана дац бохург тIечIагIдан некъаш лоьхуш ю. Суна хетарехь, бакъдерг цу шинна а агIонна хууш ду, амма юкъараллийна и бакъдерг довзийта сиха бац уьш. ХIора а агIо шен-шен верси нийса ю ала тоьшаллаш лоьхуш ю“.\nЦу юкъана я Нидерландаша а, я Оьрсийчоьно а зорбане даьхначу рапорташкахь жоп луш дац коьртачу хаттарна – беллачийн гергарчарна маца билгал хуур ду, шайн нах сел къиза байъарна куьг-бехкенарш маца мичахь жоьпалле озор бу бохучунна. Хетарехь, 300 герга стаг а вуьйш, чудаийтинчу кеманца хилларг а, и бохам баьккхинчеран цIераш а кхин а ехачу ханна ма-дарра ца евзаш йиса мегаш ю.\nНидерладийн "Боингана" ракета тоьхна хилар тIечIагIдина талламхоша\nМалайзин Боинг чудаийтина хилар тIечIагIдина Нидерландашкара талламан комиссино\nМалайзе доьду кема зенитийн-ракетийн системица чудаийтина\nОьрсийчоьнан ракетан дакъош карийна Украинехь дохийначу "Боинган" кийсигашна юкъахь


"Хьо леш хиларх – лор вогIур вац хьуна тIе"\nМатериал кечйина "Настоящее Время" телеканалан корреспонденто Соусь Аннас\nКоронавирусан ун даьллачу "Верасы" ансамблан йишлакхархочо дуьйцу, Минскехь дарбан хIусамашкахь лоралла дарх.\nБеларусин хьакъйолчу артистах, Советан заманахь гоьяьллачу "Верасы" ансамблехь йиш локхуш хиллачу Микулич Надеждех коронавирус хьакхаелла, Минскехь лазартнехь дарба деш ду цунна. Шина а агIор пневмони ю цунна кхин тIе а. Беларусин "Свобода" Радиога цо ша бина шех лаьцна хаам.\nЦо дийцарехь, коронавирус юй хьожуш, анализ цуьнан цIийндегара Белый Борисера а цхьана эцна хиллера. Микулича бахарехь, иза а дарбан хIусаме охьавилла там бу. Байначу беттан 23-чохь дуьйнна ю ша боху зудчо могуш йоцуш.\n"ТIаьххьарчу деношкахь Iаламат хала дара садаIа. Урамехула со дIайоьдучу заманчохь, хIаваъ ца тоьара суна, - шегарчу симптомех дуьйцу артисто. – ТIаккха температура хьалаелира сан, гIора эшнера дегIера, гуттар а наб оьхуш яра со. Цхьа бодъеллер-кх со, массо а хIуманах чам а баьлла".\n"Антибиотикашца дарба дора оха, дегIан температура а лах ца лора. Ас сайна рентген яхьара аьллера. Цо гайтира, суна дагахь а ца хилларг, - дуьйцу йишлакхархочо. – ШолгIачу дийнахь компьютеран томографи йира суна, цо шина а агIор пневмони хилар гучудаьккхира".\nШоьтадийнахь, Охан-беттан 4-чохь Минскерчу лоьмар 2 йолчу дарбан хIусаме кхачийра иза. Охьайиллале хьалха коронаиврусан тест йира цунна:\n"Оршотдийнахь телефонехула хаам бира соьга, коронавирус ю аьлла. Цул тIаьхьа лоьмар 6 йолчу лазартне дIакхачийра со. ХIинца шина а агIор пневмони а, коронавирус а ю боху. Дарбанаш лелош ю со, - дийцина Микулича. – Амма садаIарна хала ду суна хIинца а".\nШеца цхьана Iохкуш мел болу нах, коронавирусан инфекци яьлла бу боху йишлакхархочо.\n"Хетарехь, хIара лазартне оцу цамгарца болчарна аьлла, кечйинчух тера ду. Луларчу палати чохь волу стаг кхул хьалха шина дарбан цIийнехь латтийнера. Цул тIаьхьа кхуза схьавалийна иза а. Цхьа йоккхо зуда ю кхузахь, селхана суьйранна 3-чу дарбан цIийнера схьаялийна. Тхо массо а изоляцехь латтош ду. Массо а палаташ къевлина ю. Вовшашца контакт а яц. Ванни чу бен ваха йиш а яц".\nМикулича дийцарехь, лоьраша а, лорйижаршца шайн ма-хуьллу кIезиг къамелаш до цомгашчу нахаца:\n"Катуххий шайн гIуллакх а дой, бовдий дIабоьлху уьш. Лорйиша хуучу меттигехь охьадиллина кехат хуьлу, цуьнан телефонан лоьмар тIе а язйой. Цхьа гIуллакх Iотталахь - телефон тоха йиш ю."\nЦхьа проблема яра, масала. Йоккхачу стеган дагна вон хиллера. Оха маса телефон туьйхира лорйишига. 40 минот яьллачул тIаьхьа бен ца кхечира иза, - дуьйцу Микулича. - Хьо леш хиларх кхузахь, я лор а, я лорйиша а тIедогIур дац хьуна!"\nХIинца мел а гIоле ю шена боху цо, делахь а цIийнда цомгуш ву цуьнан, цунах дерг билггал хууш дац, анализаш кийча яц хIинца а.\n"Тахана санитараш баьхкина сан цIийндена тIе, йоллу петар чохь дезинфекци йина. Сан хIусамдегахь а дика хьал дац, балдаш дакъало цуьнан. Кхо де даьлча хуур ду боху цунах дерг, иза а дарбан цIийне дIавуьгур ву аьлла, тешна ю со".\nШа кхеташ яц боху Микулича, стенгахь ун даьлла хир ду шена.\n"Метроца, юкъарчу транспорт тIехь балха лелаш вара сан хIусамда. Я цуьнгара тIеяьлла хила а тарло. ХьошалгIахь а ма хилира тхо. Цигахь берш могуш бара, амма бакъду, оцу компанехь хилла цхьа зуда, хIинца реанимацехь Iуьллуш ю шен цIийндеца цхьана. Заздокхху – беттан 21-чохь цомгуш хилла иза, цуьнан хIусамда 23-чохь. Цхьахйолчу санаторехь концерт луш яра со 21-чу дийнахь."\nЦул тIаьхьа дуьйна, шайн ма-хуьллу чохь соьцура шаьш боху Микулича.\n"Со цхьанхьа а ца йоьдура, жIаьлеца уьйтIа ялар доцург. ХIусамда почте вахара еана яьшка схьаэца. Ур-атталла, туькана а ма ца оьхура тхо: интернетехула оьцуш яра оьшург. Нахаца къамеле ца йийла а гIертара со. Арахь жIаьлешца нах гича, юкъахь дистанци латтайора ас, сан температура ю, тIе ма гIерта а олуш", - дийцина йишлакхархочо.\nБеларусин могушаллин министраллан тIаьххьарчу информацица, пачхьалкхехь коронавирусан ун даьлла эзар сов вахархочунна. 976 стагна дарба деш ду.\nЦарех 33 ИВЛ аппартан тIетесна ву. 13 ву лазарх велларг. Амма бакъду оцу статистикано хеттарш кхолладолуьйту дуккхаъчу экспертийн. Уьш шек бу, Беларусин Iедалхоша хьолах ма-дарра дуьйцуш хиларх.


Stalin and Kadyrov. collage\nДечкен-беттан 9-чу дийнахь нийса 60 шо кхечира Нохчийн-ГIалгIайн Республика меттахIоттийна. Кху шарахь Нохчийчоьнан Iедало шуьйрра даздира республика меттахIоттийна де, вайн къам жоьжахатихула чекх а даьлла, дийна а дисина, Даймахка юхадерзар.\nЦхьаъ а нохчийн доьзал хир бац вайн къам махках даьккхина, Сибрех хьажийча, чуьра стаг ца велла. Геноцид лайна нохчаша а, гIалгIаша а тахана а неIалт кхайкхош дагалоцу Сталинан а, Берин а цIерш.\nИ ша-тайпа вайн къаьмнашлахь хIоьттиначу ламастца а догIуш, Сталинна а неIалт кхайкхийра Кадыров Рамзана шен инстаграм агIонехь: “Сталин Иосифа нохчийн къам а, кхиндолу къаьмнаш а берда доьдучу хьоле кхачийра. “Делан неIалт хила цунна гутаренна!”\nKadyrov o Staline\n20 шо хьалха и дешнаш аьлча цхьамма а терго ца еш, де а далале дицдийр дара, амма тахана хIора шарахь аьлча санна Сталин хостуш телегойтиллаш а, филмаш а арайолуш хилар хийцина дукхачу оьрсийн Сталинах дог-ойла, кхоьллина цуьнга ларам а, безам а. Хетарехь, таханлерчу Оьрсийчоьнан карарчу Iедалан Сталине керла дика хьежам бу оьрсийшлахь цу чалтаче а, цо кхиинчу режиме а ойла хуьйцуш.\nЦундела, Сталин емалъеш Кадырова дина и дIахьедаро цунна дарбина Сталин дага а воьхна иза везаш цхьаболу Оьрсийчоьнан бахархой. 'Хьуна хила неIалт, Кадыров,'\nбохуш цуьнан дешнашна терго йинчех бу цхьаберш, ткъа вуьш нохчийн ямартхой бара бохуш, Сталина уьш къизза махках бахар бакъдеш, цу деспотана тIехIиттира.\nbud ti proklyat\nТатьяна цIе йолчу газетан дешархочо Сталин ца хиллехьара, дуьненаюкъарчу шолгIачу тIамехь СССР тулур яцара, Кадыров и дIахьедар дар тоьшалла до иза нохчийн националист хилар, бохуш яздо коммент йуьтуш артикл бухахь.\nСо шек ву цунна истори хаьа аьлла. Хаахьара тап-аьлла Iийр вара я дагадаийта вай цунна Нохч-ГIалгIайчохь гIайренаш вовшах хьа еттар дуьненаюкъара шолгIа тIом болчу хенахь, бохуш яздо 210 ОКВ цIе лелочу дешархочо.\nЦу кепара комменташ ешча кхета Сталинан заманехь нохчашна тIехь йина геноцид кхобалъеш дуккха а оьрсий тахана а буйла. Ур-аттала Оьрсийчоь езаш, цу пачхьалкхан уггар воккха ша патриот лору Рамзана а Сталинах бакъдерг аьлча, цунна а, нохчашна а неIалт ала кийча бу дуккха а оьрсий. Ала догIу, дуьнено а емалвинчу Сталина оьрсий а барам боцуш дукха байина хилар.\nСталин емалвахь а, тахана Сталинан заманехь лелла низамаш ду Нохчийчохь а, хьовха, ерриг Оьрсийчохь а держаш: цхьамма цхьа зулам дича, боллу гергара нах жоьпе озор; Iедална критик йича, хьалха Троцкист баьхнехь, хIинца Iамеркан Пачхьалкхан Департаментан шпион ву олий, я чувуллу, я емалво хаамийн гIирсашкахь а, социале машанашкахь а.\nКадыровна неIалт бен ца аьллехь а, Сталина нохчий а, гIалгIай а махках бахаран лерина конференци 2014 шарахь Соьлж-ГIалахь дIаяхьарна чувоьллира гоьваьлла нохчийн бакъоларъярхо Руслан Кутаев, кхо шо ах шо хан а тоьхна.\nИштта, нохчийн къам махкахдаккхарх яьккхина кино ‘дицдан омрадина’ гайтар дихкина Оьрсийчоьнан Iедало, иза экстремисте а лерина.\nХетарехь, оьрсийн империно Нохчийчоь йоккхуш, яьккхина яьллачул тIаьхьа а нохчашна тIехь лелийна къизаллаш нохчийн къоман бехканна хилла боху кеп ю Оьрсийчохь а, Нохчийчохь а яржош. Иза ойла хьан яцахь, тахана Оьрсийчохь шортта нах бу-кха хьуна а, хьоьца реза волчунна неIалт ала кийча. Гарехь, цу неIалтах Оьрсийчоьнна муьтахь волу Рамзан ца кхоово Сталин везачу оьрсаша.