Дийнатех лаьцна туьйранаш\n4. Х1ИЛЛАНЕ ЦХЬОГАЛ\n6. МОХАНА АЬЛЛА БАРКАЛЛА\n8. КХО ГАЗА-ГУЬЗИГ\n9. ЦХЬОГАЛЛИЙ, КЪИГГИЙ\n10. БОРЗЗИЙ, Д1АММИЙ\nЦхьана лулахь 1еш хилла чай, борзий, цхьогаллий - цхьана, шинарий, цициггий, н1аьний - цхьана. Цхьана дийнахь н1аьна яа дагадеана долу цхьогало аьлла чане:\nВайн лулахой хьошалг1а а кхайкхина, ахьий, барзой шинар даа деза, ткъа суна-м н1аьна а тоьур ю. Цу т1е оцу "цициг" боху х1умне а хьовсур вай (чанний, 6арзаний, цхьогалний цкъа а цициг гина ца хилла).\nДахана цхьогал лулахой хьошалг1а кхайкха.\n- Шинар, во-о шинар! - аьлла кхайкхина цхьогал.\n- Мила ву кхойкхург, мила ву кхойкхург?! Йовханиг яа ца дуьту аша, шийланиг йохъян ца дуьту аша. Мила ву кхойкхург? - бохуш, аьрру аг1ор ворх1аза йолу топча а йолуш, арадаьлла шинар.\n- И-м со дара, - аьлла цхьогало. Шуьга хьошалг1а кхайкха деана.\nОй, хьо дара и, цхьогал, ма латта арахь, схьа чу дола. Тхо-м, цицго талла даханчохь лаьцна долу дерстина датт1а доллу цхьогал а дийна дохку. - аьлла шинаро.\n- Ой, цхьогал а дуу аша? - аьлла цецдаьлла цхьогал.\n- Вай делара, даа а-м ца кардо, - аьлла жоп делла шинаро. Кхераделла, дедда ц1а дахана цхьогал.\n- Кхайкхиний ахь? - хаьттина чано.\n- Кхайкха-м кхайкхира, делахь а, цара цхьогал даа шаьш аьлча, со даарна а кхераделла, ц1а деар-кх.\n- И х1ун къамел ду? - аьлла чано. - Ялол, борз, хьо г1ол цаьрга кхайкха, борза-х юуш хир баций уьш.\nЕана схьакхаьчна борз:\n- Шинар, во-о шинар! - аьлла мохь тоьхна цо. Цхьа а вист ца хилла. Юха а тоьхна барзо мохь, цхьа вист ца хилла. Кхозлаг1а мохь тоьхча:\n- Мила ву кхойкхуг, мила ву кхойкхуг?! Шийланиг йохъян ца дуьту аш, йовханиг яа ца дуьту аш, мила ву кхойкхуг?! - бохуш, мохь а 6етташ, аьрру аг1ор оьллина ворх1аза йолу тапча а йолуш, арадаьлла шинар.\n- И-м со яра, - аьлла барзо. - Чано шуьга хьошалг1а кхайкха яийтина.\n- Ой, хьо яра и? Схьа чу йола, тхо нисса х1ума юуш дохкура. Тахана цициг талла дахча, цо ерстина ятт1а йоллу борз а йийна, и юуш дохку тхо-м. Схьайола чу, - аьлла шинаро.\n- Ватта, сан дела! Борз а юу аша? - аьлла, цецъяьлла борз.\nЯар-м ма дийца ахь, яа а-м ца карайо, - жоп делла шинаро.\nТам бара кхара со а яа аьлла, кхераелла, едда ц1а яхана борз. Ц1а кхачча, дерриге чане д1адийцина 6арзо, кхераелла гарранехь эга а еш.\n- Со г1ур ю цига-м, - аьлла т1аьххьара чано. - Ча-х юург хир ма яц цара.\nЕана схьакхаьчна ча:\n- Шинар, во-о шинар! - аьлла мохь тоьхна чано. Цхьа а вист ца хилла. Шолг1а а мохь тоьхна чано. Юха а цхьа а вист ца хилла. Кхозлаха мохь тоьхча:\n- Мила ву кхойкхург, мила ву кхойкхург?! Шийланиг йохъян ца дуьту аша, йовханиг яа ца дуьту аш, мила ву кхойкхург?! - бохуш, мохь а бетташ, арадаьлла шинар, хаьнт1е оьллина ворх1аза йолу тапча а йолуш.\n- Со яра и-м, шуьга тахана тхайга хьошалг1а кхайкха еана, - аьлла чано.\n- Ой, хьо яра и ча? Марша а йог1ийла. Схьаяло чу, ма латта арахь, - аьлла шинаро.\n- Х1ан-х1а, чу еана 1ан 1иш яц сан, шу хьошалг1а дог1у я ца дог1у хатта еана яра со, - аьлла чано.\n- Делахь жимма собар делахь, чу а дахана цициге хатта деза сан, и реза хилахь, дог1ур ду тхо. Тахана талла даханчохь, цхьа нисъелла ча керара а яьлла, ч1ог1а дера 1аш ду иза, - аьлла шинаро.\n- Ой, ча а юу аша? - аьлла, цецяьлла ча.\n- Яа а-м ца карайо, - аьлла шинаро. "Деладуьхьа, х1инца со кхераелла едда д1аг1ахь, кхеран жопе ла а ца дуг1уш, бухарчу барзах, цхьогалх а ду-кх эхь", - аьлла сецна ча, шинар арадаллалц, ша ч1ог1а кхоьрушшехь.\nЧохь шинаро х1ара къамел дина шен накьосташка:\n- Х1инца кхозлаха а кхайкха баьхкина вайн лулахой вайга хьошалха. Цхьа ямартло ян г1ертий техьа уьш, - бохуш шек-м ду со. Делахь а, вай шайх кхоьрий хаахь, уьш гуттар майра бевр бу. Аса, оха ча юу аьлча а, д1а ца яхана, жоьпе хьоьжуш лаьтта иза. Х1инца вай хьошалха ца дог1у алахь, чана хуур ду вай биттинаш аьшпаш буйла а, вай шайх кхоьрийла а. Цундела, хирг хир, вай хьошалха даха деза.\n- Ахь бакъ боху, тхо реза ду ахьа бохучунна, - аьлла т1етайна цицигий, н1аьний.\nШинаро ара а даьлла, сарахь д1адог1ур ду шаьш аьлла, жоп делла. Ч1ог1а кхераелла ц1а яхана ча.\nЦ1ахь х1ара къамел дина цо шен шина накъостага:\n- Вайн лулахой тахана сарахь вайга хьошалха бахка реза хилла. Амма цициг бохург ч1ог1а кхераме экха ду моьттуш ю со. И меца хилахь, вай даа а мега цо. Цундела царна шортта юург а йиллина, вай д1аловчкъа деза. Х1ун хаьа, дуьзина даьлча, и к1ад а делла, цо вайна геч а дина, вай ца доий а.\n- Бакъахь хир ду, - аьлла т1етайна борзий, цхьогаллий.\nСарахь шинарна уьйт1ахь г1одмийн ц1ов а биллина, н1аьнана шортта хьаьжк1аш а тесина, цицигана боккха ка бен а бийна, кхехка а бина, охьабиллина шаьш д1алечкъина х1орш. Борз г1одмашна юккъе лечкьина, цхьогал учин тхевнах боллу хьостам бага а лаьцна, чукхозаделла, ц1ока ю моттийта ша, ча уьйт1ахь боллучу кхуора т1е яьлла.\nУрам новкъа "г1овг1анца" схьабог1уш хилла "хьеший". Леккха корта а айбина, шен дех а, ворх1и дех а дисина герз а оьллина дог1уш шинар хилла. Ц1ога хьовздой, цуьнан букът1а эккхий: "Маьу, маьу" - олуш, юха ц1ога хьовздой охьа эккхий: "Мила ву майра сох лата?!" - олуш, дог1уш цициг хилла. Шинарна хьалха а яьлла "1уь11арий-1уь-уь-1" бохуш йог1уш н1аьна хилла.\nБаьхкина схьакхаьчна уьш. Уьт1ахь а, чохь а цхьа а ца карийна, шинар г1ад даа х1оьттина, н1аьна хьаьаш яа х1оьттина. Ткъа цициг, д1ахьаьжина уьстаг1 а гина, шен сутар хиларца, меца а хилла, геннара дедда т1екхетта, м1араш хьоькхуш ка етташ, "хур-т1ур" деш жижиг чухьерчо х1оьттина. Цунна гена боцу такхора юккъехь йоллу борз, кхо еш йолу г1овг1а а хезина, цуьнга хьажа дагахь, жимма г1ад д1а-схьа а хилина, меран буьхьиг аракъадина.\nТакхоран юккъех1 жимма г1овг1а а хезна, дахка бу моьттуш, "маьу" аьлла дедда такхорана т1екхетта цициг. "Ша дууш долу жижиг а ца тоьана, со яа дог1у-кх х1ара", аьлла кхераелла борз, г1одмашна юккъера д1аиккхина. Д1аиккхиначу барзах кхераделла цициг, учахь кхозуш ериг ц1ока ю моьттуш, цхьогална т1ехула хьалахьаьдда. "Х1инца, борз лаца а ца елла, со даа дог1у-кх х1ара", аьлла кхераделла цхьогал, охьакхоссаделла барзана т1аьххье д1аиккхина. Ц1ока гуш лаьтташехь, "ден а елла", цхьогал а хилла д1аедча, кхераделла цициг уьйт1арчу кхорана т1ехула хьалахьаьдда. "Х1инца борзий, цхьогаллий шега ца лацалой хиъчи, со лаца дог1у-кх х1ара" аьлла кхераелла ча, кхора т1ера чу а йоьжна, дог иккхина елла.\nЦу дуьйнд1а, адамашна юкьара д1а а евлла, акха а евлла, хьуьнхахь 1аш ю борзий, чай. цхьогаллий.\nЛадоьг1начунна - моз 1айг,\nЦа доьг1начунна - дуьйрийн 1айг!\nЦхьа борз хилла гуттар юучух юьзна. Кураяьллачу барзана хьаьжа ц1а яха еза ша аьлла дагадеана. Т1аккха коьллаш юккъе а яьлла, коьртах яраш а хьарчийна, хьаьжа ц1а яха новкъа яьлла иза.\nОьхаш, генна а яьлла йоьдаш хилла борз. Йоьда-йоьдуш вирана т1екхаьчна иза. Кхераделла вир д1аиккхина.\nВир, хьо д1а ма лелха, хьо схьа ма лелха, со дикачу новкъа араяьлла. Со хьаьжа ц1а яха араяьлла, сох кхерам бац хьуна, аьлла барзо. Цо и аьлча, шен метта яжа д1ах1оьттина вир.\nТ1аккха йоьда-йоьдуш тарана т1екхаьчна хьаьжа ц1а йоьдуш йолу борз. Барзах кхера а белла, ту д1аиккхина. Юьзана ша х1ун дийр ду а ца хууш йолчу барзо аьлла:\n- Хьо д1а а ма лелха, ту, схьа а ма лелха, ту, со дикачу новкъа араяьлла хьуна, аса х1умма а дийр дац хьуна, сох ма кхера.\nТу бажа д1ах1оьттина, цо и аьлча.\nТ1аккха д1айоьдаш йолу борз говрана т1екхаьчна. Хьалха вир а, ту а санна, кхера а елла, д1аиккхина говр. Амма барзо сацийна иза:\n- Хьо д1а а ма лелха, говр, хьо схьа а ма лелха, говр, сох кхерам бац хьуна, со дикачу новкъа араяьлла, со-м хьаьжа ц1а йоьдаш яй, - аьлла.\nГовр яжа д1ах1оьттина.\nЙоьда-йоьдуш гена яьлча, борз мац а елла, г1ел а елла, ша ара беккхинчу некьана дохкохъяьлла. Цунна дагадеана, юха а йирзина, шен коьртах йохку яраш д1а а кхиссина, вир а, ту а, говр а яа. Цо ша-шега аьлла: "Суна х1ун хьашт ду хьаьжа ц1а яха. Цулла а сайна говран жижиг, теран жижиг, виран жижиг а дууш 1аьн яй со".\nЭццигахь юха а йирзина, ц1ехьа йолаелла борз. Схьайог1уш говрана т1екхаьчна иза. Говро барзе аьлла:\n- Хьуо хьаьжа ц1а йоьду ца бахара ахьа, хьуо дикачу новкъа йоьду ца бахара ахьа?\n- Со дера йог1у дохко а яьлла. Сайна виран жижиг, теран жижиг, говран жижиг дууш 1ен яй со, - аьлла барзо.\n- Делахь дика ду х1ета, - аьлла говро, - хьо ялалца а, хьо елча а яал хир ю-кха со хьуна, айхьа со яалай, сан когах боллу хьостам схьабаккхахь, сагатдо сан цо.\nУллий а яхана, барзо ког схьалаьцна:\n- Муьлха ког бу хьан иза? - аьлла. Борз улли йогг1ушехь, коьртах мийра тоьхна, говро кхоьссина д1аяхийтина иза.\nШена чу са даллалц йоьжна а 1иллина, хьала а г1аьттина, юха а новкъаяьлла 6орз. Йоьдуш тарана т1екаьчна иза. Юха йог1у борз а гина, таро аьлла:\n- Хьо юха ма йог1у, борз, хьуо дикачу новкьа яха араяьлла ца бахара ахьа?\n- Со-м дохкояьлла, сайна теран жижиг, виран жижиг а дууш 1ай яй со, оцу дуьнен т1е йоьдачул, - аьлла барзо.\n- Делахь дика ду х1ета, со хьуна яллалц баъал а, елча баъал а хир бу, хьалха сан ма1ан чохь боллуш болу н1аьна схьабаккхахь, - аьлла, дехар дина таро.\n- Хьагайтал, мичахь бу и? - аьлла, улле еана борз. Иза хьалхайоллушехь коьртах ма1аш тоьхна 1ункар х1от1ийна иза таро.\nШа метта еача, меллаша хьала а г1аьттина, юха новкъа яьлла борз. Йоьдуш, вирана т1екхаьчна иза. Виро аьлла:\n- Хьо юха ма йог1у, борз, хьуо хьаьжа ц1а яха яьлла ца бахара ахьа, хьуо дикачу новкъа йоьдуш ю ца бахара ахьа?\n- Со-м дохко яьлла юха ма йог1у, цуллий а сайна виран жижиг а дууш 1аьн яй со, - аьлла барзо.\n- Делахь дика ду, со хьуна яллалц а, елча а яъал хир ю хьуна. Цкъа хьалха хьалларчу барза т1е а яьлла, пихмоллин илли алийтахь соьга, - дехар дина виро. Шега т1ехьа я хьалха яла ца аларна х1умма а шек ца яьллачу барзо бакъо елла:\n- Алахь, делахь илли а.\nТ1аккха барз т1е а яьлла, виро мохь хьакхна:\n- Н-на-на-на-на-на, - аьлла.\nИ мохь хезна нахана. "Ва-а, варраш дойу вай", - аьлла, орца а даьлла, наха шайн вир д1адигна, ткъа барзана баьхьанаш, белаш, г1ожмаш йиттина, эккхийна.\nТ1аккха цара ша эккхийча, хьуьнах а яхана, цхьана дуькъачу 1инчу охьа а хиъна, йилхина борз:\n- Ах1ий, ах1ий, со хьаьжан ц1а яха хьаьжа вацарий, со говран хьастам хьабаккха пхьар а вацарий, теран ма1ан чуьра н1аьна хьабаккха лор а вацарий, пихмоллин иллига ладег1а замо а вацарий, - ах1ий, ах1ий, - аьлла, кхин а г1ар айина хьуьнан чохь барзо.\nЦарна г1алдий-булдий, вайна к1айн божжий, мозан 1айггий.\nЦхьана гуьйренан дийнахь ижу лаха арадевлла хилла хьуьнан акхарой: чай, борзий, цхьогаллий. Кхин пхьор карадарх долу дог а диллина, хин йистерчу гу т1е а хевшина, г1елделла 1ачу кхарна ежаш йог1у эмкал т1екхаьчна.\n- Ахь х1ун до, эмкал?\n- Борз санна т1едог1уш 1а а ду, луо диллале бохуш яжа г1ерташ ма йоллура со-м, - аьлла эмкало.\n- Иштта лелаш ду-кх тхо а. Цхьана кхета деза вай, - аьлла акхароша.\n- Суна цхьа х1ума хетара, шу реза делахь, - аьлла х1илла долчу цхьогало.\n- Х1ун хетара хьуна? - аьлча, цхьогало жоп делла:\n- Вайна яа х1ума каро а ца йоллу, х1ара 1а хала х1ума а ю. Б1аьстена юьххьехь со дендер аш. Де а дей, со даа кхааммо а, - аьлла.\n- Цунна дагадеанчух кхеттачу барзо аьлла:\n- Хьох-м яа х1ума хир яцара: хьо жима ду. Со юьйр ю вай. Ас хала а доккху 1а. Со денъер аша б1аьста яьлча.\n- Хьо а яа х1ума хир яц, - аьлла чано. - Хьо а ю жима. Со юьйр ю вай. Ахьчул а хала доккху 1а ас. Со денъер аша б1аьста, цо аьлча:\n- 1а-а, 1овх1!.. - аьлла эмкало. - 1а хала х1ума ю. Аша массарчул а хала доккху 1а ас. Со денъер аш, б1аьста яьлча. Со массарел йоккха а ю. Со юьйр ю вай.\nЦу т1ехь барт а тайна, эмкал йийна. Цуьнан чуоко йила яхийтина чано борз а, цхьогал а.\nЧуоко юьлуш 1аш, 1онжаре а хьаьжна, цергах хи тесна мецачу барзана.\n- Ма чомахь х1ума ю-кх х1ара! - аьлла цо.\n- Яа вайша и? - аьлла цхьогало.\n- Ча мегар яц. Дов дийр ду цо вайшинна.\n- Чена-м хуург а дацара и... Нагахь цо и к1ажмехала даккхахь, соьга хьожур хьо. Ас жоп лур ду цунна, - аьлла цхьогало.\n1онжар диъна шиммо а.\nЦ1анйина, йилина чуоко д1аса а кегийна:\n- Кху юкъара 1онжар мича дахана? - буьрса хаьттина чано.\nИккхина цхьогале хьаьжна борз.\n- Цо х1ун до, ша 1онжар а диъна, соьга хьоьжуш? - аьлла цхьогало.\nЧа барзана т1ейирзина, борз яда иккхина, ча цунна т1аьхьа яхъелла - "т1ап" аьлла яйна ший а, хьуьнах а яхана.\nЦигга д1атохаделлачу цхьогало цхьана 1уьрга кхехьна эмкалан жижиг а, чуоко а, ког-корта а, ц1ока а - ша йоллу х1ума.\nУьш д1а а лачкъийна, г1елделлачу суьртахь хиъна 1аш хилла цхьогал.\nБарзана т1аьхьа идда, х1отта а х1оьттина, схьакхаьчначу чано хаьттина:\n- Эмкалах х1ун хили?\n- Х1инца дуьйна а со къуьйсуш вовшах летачу аша денйийр яц со б1аьста яьлча, - аьлла, г1еттина, яьлла д1аяха-кх, - аьлла цхьогало.\nБетах мотт а хьаькхна, ча д1аяхана, цхьогало, 1уьрга а доьлла, б1аьсте яллалц эмкал йиъна.\nЦхьана заманчохь мацалла х1ун дийр ду а ца хууш дисина цхьогал.\nЛелаш цунна дагадеъна, дера деза ша нелаца гергарло таса, аьлла. Нал 1еха а йина, жимма хан а ялийтина, юур ма ю ша, аьлла ойла йина, цхьогал нал йолчу дахана.\n- Дера, нал, х1инца юучуьнца хала а ду, вайшиъ цхьаьний хьажа деза кхача лаха, хьо реза елахь? - аьлла цхьогала.\nЦхьогал х1иллане ду, кхуьнца доттаг1алла тасар зене а дац, аьлла дагадеанчу нело:\n- Иза бакъ ду. Цхьаний лаха реза ю ша кхача! - аьлла.\nИштта и барт а бина, цхьаьний шаьшинна кхача а лохуш, йолаелла наллий, цхьогаллий. Лелаш, хан яьлча, цкъа цхьогало аьлла неле:\n- Вайшиъ иштта леларх дика кхача ца нисло вайшиина. Дера еза вайшиъ юьрта а яхана, цигахь котам-к1орни керадог1ийла хьажа.\nД1айоьдуш и шиъ нисъелла уьшал т1е.\n- Кху ишалх дихьа далалуррий техьа вайша, - аьлла нело.\n- Ас баькх-баьккхинчхула ког а боккхуш схьайола, - хьехардина х1иллане цхьогало, х1ара х1окху чохь а йиситина, юур ю ша бохуш йолу.\nЦхьогало баьккхинчу ког а боккхуш, йог1уш йолу нал, цхьаьна меттахь чуйоьжна.\n- Х1инца-м кара еара хьо, - аьлла, т1ехьа а даьлла, цхьогал нал яа доладелла.\nХ1ара ша яа долла аьлла дагадеанчу нело аьлла:\n- Цхьогал, хьо со яа доллий хиира суна. Цкъа со яа хьо йолаялале суна хьо гайта хьалха долахьа.\nЦхьогал хьалха а даийтина, цунна к1омсар тухур ю ша аьлла, дагадеана цунна. И хиинчу х1илланечу цхьогало аьлла:\n- Делахь, нал, хьалха дола ма алахь соьга. Кхузахь доллушехь эхь хеташ доллу хьуна со.\nГур хилла боьг1на, т1е дум а биллина. Цунна ша улло а дижина дуьме а хьоьжуш, 1аш хилла цхьогал, ша цунна т1екхевдича, схьалоцур ду-кх ша бохуш. Т1аккха цунна т1ееана борз. Х1ара иштта 1аш а гина, цецъяьлла иза:\n- Хьо дуьме а хьоьжуш ма 1а, ва цхьогал?\n- Марха ду сан, аьлла цхьогало, - суьйре т1еяре хьоьжу со.\nТ1аккха т1екхетта борз дум схьаэца дагахь. Дуьмах д1ахьакхалушшехь, гуро схьалаьцна борз. Кхоссабелла сехьабаьлла дум. Цхьогало д1акхаьллина иза. Барзо хаьттина цуьнга:\n- Ахьа хьайн марха ду ца бохура, ва цхьогал, - аьлла.\n- Аса даьсти-кх иза, - аьлла цхьогало.\n- Ва цхьогал, аса маца достур-те и марха? - хаьттина барзо.\n- Гуран да схьа ма кхаьччинехь достур ду-кх ахьа а, - аьлла, д1адахана цхьогал.\n6.МОХАНА АЬЛЛА БАРКАЛЛА\nЦкъа мацах лаьтта бухахь 1а а даьккхина, б1аьсте т1ееача, зинтаг шен бенчуьра ара дала г1оьртина, амма цуьнан бен т1оьхула бецхелиг хилла дижина 1уьллуш. Цо цуьнга аьлла:\n- Д1адала сан бен т1ера, схьабеллийта соьга иза, бан безаш дуккха а болх бу сан.\nТкъа бецхелиг меттах ца даьлла. Т1аккха зинтаг газа йолчу дахана.\n- Во, газа-гуьзиг, б1аьсте т1ееана, сайн бен схьабелла со г1оьртича, цу т1ехула дижина бецхелиг ду, и д1акхалла яг1ахьара хьо.\n- Эх1, цига йог1учул сайна сийна буц а юуш, шийла шовда а муьйлуш, 1ийча тоьла суна.\n- Хьо кхалла-м ас борз йоуьйтур ю хьуна.\nВо, борз - аьлла мохь тоьхна зинтаго, - сан бен т1ехула дижина бецхелиг ду, д1адала аьлча а, д1адолуш а дац, и д1акхалла газа а ца йог1у, газа кхалла яг1ахьара хьо.\n- Цига йог1учул сайна берстина думеш долу уьстаг1ий дууш 1ен яй со.\n- Хьоьх лата-м ас жан-ж1аьлеш дохкуьйтур ма ду.\n- Во, жан-ж1аьлеш, - аьлла мохь тоьхна зингато, - бен т1ехула дижина 1уьллу бецхелиг д1а ца долу, бецхелиг кхалла газа ца йог1у, газа кхалла борз ца йог1у, барзах лата дуьйлийша. Т1аккха жоп делла жен-ж1аьлеша:\n- Цига дог1учул тхайн 1уьно тесна даь1ахк а ц1убъеш, цо аьлларг деш 1ен дай тхо, ца дог1у тхо барзах лата.\n- Шуна г1аж етта-м ас жа1у воуьйтур ву.\n- Во, жа1у, бен т1ехула дижина 1уьллу бецхелиг д1а ца долу, бецхелиг д1акхалла газа ца йог1у, газа кхалла борз ца йог1у, барзах лиаа ж1аьле1ш ца дог1у, царна г1аж етта волахь.\n- Цига вог1учул сан дечиг-пондар мерзах п1елг тосуш, т1аьхьа г1ийла узум балош 1ер г1оли хета суна.\n- Х1ан пондаран мерз хадо-м ас дахка боийтар бу хьуна.\n- Во, дахк, сан бен т1ехула дижина бецхелиг д1а ца долу, и д1акхалла газа а ца йог1у, газа кхалла борз ца йог1у, барзах лата ж1аьлеш а ца даьхки, ж1аьлешна г1аж етта жа1у а ца вог1у, жа1унан пондарн мерз хадо болахь, - аьлла, дехар дина зинтаго дахке, амма дахка реза ца хуьлу, цо олу:\n- Эх1, цига бог1учул х1окху 1уьргара оцу 1уьрга а эккхаш, 1ен бай со.\nОьг1аз а дахана, зинтаго аьлла:\n- Хьо кхалла-м ас цициг доуьйтар дуй-ца.\nМохь тоьхна цициге:\n- Во, цициг, бен т1ехула дижина долу бецхелиг д1а ца долу, бецхелиг кхалла газа а ца йог1у, газа кхалла борз ца еа суна, барзах лата ж1аьлеш а ца даьхки, ж1аьлешна г1аж етта жа1у а ца веа, жа1унан пондаран мерз хадо дахка ца бог1у, суна и д1акхалла долахь.\n- Цига дог1учул сайн ненан меса-бедарш т1ехь 1уьллур дай со.\n- Хьан ненан меса-бедарш йовдо, ас мох боийтар бу хьуна. Во, мох, хьо болахь орцах, цхьа бецхелиг ду сан бен т1ехула дижина, д1адолуш доцуш, и д1акхалла аьлча газа ца йог1у, газа кхалла йолахь аьлча, борз ца йог1у, барзах лата дуьйлийша аьлча, ж1аьлеш ца дог1у, ж1аьлешна г1аж етта волахь аьлла, дехар дича, жа1у а ца веа суна. Т1аккха жа1ун пондаран мерз хадо дахка а ца беа, дахка кхалла цициг а ца дог1у, цицган ненан мес-бедарш йовдо болахь.\nЖоп делла т1аккха мохо:\n- Собарделахь, хьаша новкьа а ваьккхина, ламазана корта а тоьхна, со д1а бог1а хьуна, - аьлла.\nХьаькхира мох шок тухуш, гира цицигана бог1у мох, д1ахьаьдира иза дахка кхалла, гира дахкана дог1у цициг, д1ахьаьдира иза жа1унан пондаран мерз хадон, оьг1аз вахана ж1аьлешна г1аж етта вахара жа1у. И вог1у гина ж1алеш барзах лата хьаьдара, борз газа кхалла яхар, газа бецхелиг кхалла яхара, бецхелиг лестира, дуьхьало ян г1оьртина, газано и чехка д1акхаьллира.\nБен марша белира, массо а юха бирзира, зинтаг шен бен гонаха хьаьвзира. Иза х1инца а мохана баркалла бохуш 1аш ду.\nЕдда йог1уш хилла меца борз. Цхьана а меттахь юург ца карош схьайог1уш йолчу цунна хьуьна юккъехула болчу новкьа варда д1аяхана лар гина. Цу лораца гена ялале юучу х1уманан хьожа кхетта цунна. Барзана карийра йоккха горга сискал. И д1акхалла цо бага г1аттошехь, мохь хезна цунна.\n- Ваша, ларлолахь, - аьлла. Д1ахьаьжча, цунна гина т1едедда дог1у цхьогал.\n- Х1ун боху ахьа, йиша? - хьаттина барзо.\n- Цу сискалх д1овш тоьхна хила мега. Хьо ларьян бохура аса-м.\nОйла йина барзо.\n- Ткъа аса х1ун дан деза кхунна?\n- Хаац, - аьлла жоп делла цхьогало, - сайн вешина бохам ца хилийта, и яа а йиина, яла а реза ю-кх со, хьо реза елахь.\nБарзо жоп делла:\n- Дика ду, д1аяа.\nЦхьогало йиина дийнна сискал. Ехха 1ийна 6орз, цхьогална х1ун хуьлу хьоьжуш. Амма цунна х1умма а ца хилла.\nИштта борз лейина цхьогало, шена сискал а йиина.\nКхо газа-гуьзиг яхана хилла ломал дехьа, яжа-кажа. Цхьа гай дерг, ша юьзина яьлчи, ши гай долчуьнга аьлла: хьо д1айог1ий, ша юьзна.\nВукхо жоп делла:\n- Хьан цхьа гай дузарх сан шиъ ца дуьзина, д1аяло, со т1аьхьакхуьур ю хьуна.\nЦхьа ге дерг, д1айоьдуш, т1ел дехьа яла езаш хилла. Цу т1айна т1е х1ара кхочуш т1ел к1елара схьа а яьлла, борз дуьхьал яьлла кхунна.\n- Хьо стенгара йог1у, ва газа-гуьзиг?\n- Ломал дехьара яжа-кажа яханачара йог1у.\n- Хьан коьртахь ерг х1ун ю?\n- Ма1а-т1оьлгаш ю.\n- Хьан кочахь ерг х1ун ю?\n- Муьсил-мехий ду.\n- Х1ан синпха х1унда беттало?\n- Хьоьх кхоьруш беттало.\nБарзо и д1акхаьллина. Юха а шен метта д1алечкъина борз. Ши гай долчо ша юьзна яьлча, кхо гай долчуьнга хаьттина:\n- Хьо д1айог1ий?\n- Вукхо жоп делла:\n- Хьан ши гай дузарх, сан кхоъ ца дуьзина, д1аяло, со т1аьхьакхуьур ю хьуна.\nШи гайдерг новкьа яьлла ц1аяха.\nТ1ай т1е кхаьчча, вукхунна санна борз дуьхьала а яьлла, и д1акхаьллина.\nКхано кхо гай дерг ц1а йог1уш, цунна дуьхьала а яьлла борз. Цо хаттарш дина кхуьнга:\n- Яжа-кажа яхана йог1у.\n- Хьан коьртах ерг х1ун ю?\n- Хьуна 1итта яхьаш ма1а-т1оьлгаш ю.\n- Хьан кочахь ерш х1ун ю?\n- Хьуна 1итта дахьаш муьсил-мехий ду.\n- Хьан синпха х1унда беттало?\n- Хьох лата дог хилла беттало.\nЧухьаьдда цо берзан гех ма1аш тоьхна и дат1а а дина, шен ши накъост парг1атъяьккхина.\nБорз хи чу а тесна, хьонг-т1онг, сан ши накъост бохуш, д1аяхана газа-гуьзигаш.\nЦхьана хьуьнхахь дехаш-1аш хилла цхьогаллий, къиггий. Цу шинан а кхоккха к1орни хилла кхобуш. Иштта цхьаний х1ара шиъ 1аш к1орнешна яах1ума ян яхана къиг.\nКъиг къайлаяьллачул т1аьхьа цхьогална цуьнан к1орни яа дагадеана. "Цунна хуур а дац хьан йиъна", - аьлла, цхьа к1орни йиъна цхьогало.\nКхано ц1аеъначу къийго хаьттина цхьогале: шен к1орни яьхьна. И хьан яьхьна хаьий хьуна?\nШена-м ца хаьа аьлла цхьогало. Ша кхузахь мел ду, цхьа а х1ума ца еара кхуза.\nШолг1ачу дийнахь а яхана къиг ижунна. Иза гучара кьайла-йоллушехь даханчу цхьогало кхин цхьа к1орни йиъна, бетах та11ош мотт а хьаькхна, шек а доцуш, шен бен юххе охьахиъна.\nШолг1а к1орни а ца карийча, ц1енна карзахъяьлла къиг.\nХ1инца а ца гира хьуна шен к1орни хьан ехьира, хаьттина цо цхьогале.\nШена-м хаац, аьлла цхьогало, и хьан хьур ю. Тахана а ма ца еана кхуза суна хууш х1ума.\nШолг1а а цхьогало иштта аьлча, цунах дегабаам хилла къийган. "Цо ца йиъча, хьан юур яра уьш, цхьа а х1ума кхуза еана ца хилча?" - аьлла ойла хилла къийган.\nБилггала цо йиъний а хиъна, кхоалг1ачу дийнахь, ша ижонна йоьдуш, къийго цхьогале аьлла:\n- Хьо ца дог1у соьца вайна яах1ума ян, цигахь котамаш, бедаш, хьуна яа бег1ийла дукха а х1уманаш ю хьуна, жимма хьайн чож тоьхна дог1ур ду хьо.\nВай д1аяла д1а, ша муха дог1ур ду? Хьо т1ема яьлла г1ур ю, ткьа со муха дан деза? Доладелла ша-м далур дац цига, аьлла цхьогало.\nДелахь, ша хьо шен букъ т1е а даьккхина дуьгур ду, - аьлла кьийго.\n- Т1аккха-м додог1ур дара со, - аьлла цхьогало.\nИштта шен букъ т1е даьккхина цхьогал а эцна йоьдуш хилла къиг. Леккха стигала хьала а яьлла, к1елара д1а а иккхина, цхьогал чудаийтииа къийго.\nХьийзаш чудог1уш хилла цхьогал, юххе а иккхина, къийго хаьттина:\n- Х1ун ду хьан дагахь, цхьогал? - аьлла.\n- Дера, къиг, сан дагахь-м дукха х1уманаш дара, и яаза йисна хьан к1орни а т1аьхьа, - аьлла цхьогало.\nОхьадеана цхьогал лаьттах кхетта делла.\nТ1аккхола шен к1орни йоккха хиллалц сапарг1ат ижонна ихна кьиг.\nМацъелла, г1елъелла, ижу лоьхуш лелаш хилла борз. Лела-аш д1аман бенна хьалха кхаьчна иза. Саца а сецна, лерина хьаьжна борз. Бенан не1 ч1аьг1на карийна. Сема ладоьг1на цо. Д1ам чохь ю-яц хаа. Д1ам чохь хилла. Т1аккха эсала, аз тодан а г1ерташ, чу йистхилла борз:\n- Д1ам, хазаниг, чуяйтахьа со.\n- Х1э-э, - аьлла д1амано, - йоллу хир яра хьо сан дерстина ц1ент1арш ийзо, сан ч1амара корта бажа.\nБорз, дуй а бууш, хьастаелла:\n- Хаьддачу* жана т1е кхочийла со, аса хьан дерстина п1ендарш ийзор делахь, чанг1а йоцу топ йожайойла суна, аса хьан ч1амара корта божур белахь!..\nБарзо буург боккъала а дуй бу моьттуш, 1ехаъелла д1ам. Меллаша не1 д1айиллина цо. Цхап-аьлла т1екхеттачу барзо лаьцна иза Г1адьяханчу барзо аьлла л1аме:\n- Х1инца-м ас ийзор хьаха дара хьан дерстина п1ендарш, х1инца-м ас божур хьаха бара хьан ч1амара корта! Д1амано берзан багахь йоллучохь аьлла т1аккха:\n- Борз, яа-м юур яра ахь со. И-м хаьара суна.Бисмилла а алий, цул т1аьхьа "кхаара" а алий, йолаехьа со яа.\nБарзо "кхаара" олуш. бага г1аттийна. К1омсаршна юкьара хах-аьлла д1амалъелла д1ам, нарт-аьлла шен бена чу иккхина. Дукха чехка шен бенан не1 т1еч1аьг1на, чукъовлаъеллачу д1амано аьлла барзе:\n- Х1ета ма ца ийзий ахьа сан дерстина п1ендарш, х1ета ма ца бежи ахь сан ч1амара корта! Х1уьссик!\n- Х1э-э, елла йолийла со, - аьлла барзо, - кхаара а ца олуш, шинара ца аьлла.\nИштта дегабаам хилла, д1аман бенан бертехь д1аса а х1аьвзина, яьлла хьуьнах д1аяхана д1амана тешнабехк бан аьтто ца баьлла борз.


Литератураца адам зуламах лорадар — Сердало\nЙоазонхошта, дешархошта хиларал совгIа, Iилманхошта а боккха кхаъ ба, яздаь моллагIа книжка арадалар, хIана аьлча, книжко адам хьаькъала тIахьех. Цунгахьа яздаь дувца гIулакхаш эзди дале а деце а, цу чура хьаэца масал доацаш висац саг. Дикадар яздаьдале ший вахаре из накъадаргдолча тайпара тIаэцаш шийна цох пайда эцаргба цо, хIаьта во дар яздаьдале цох а шийна пайда эца йиш я сагага из мо дола хIама хьа ца дарца, цунна гаьна валарца.\nБакъдар аьлча, вай заман, книжкаш дешаш нах кIезига ба. Хьаштдале уж дешачарел дукхагIа яздераш ба вайна. Из сона дуккхаза бакъдолаш гуча а даьннад, айса яздер къоабалде йиш йолаш. Дешара оамал кIезига йоаллаш нах да вай, бакъда ше яздаьр берригача мехко а, дунено а дийшача бакъахьа хеташ хул цхьавола йоазонхо. Со-м хIанз цох дувца валлац, е ма хетта из айде, дувца, дашха говзанча а вац со.\nУкх деношка «Аллатау» яхача ресторана чу дукха нах вIашагIтеха доккха цIай дIадихьар Халкъа йоазонхочун Коазой Аюпа Iийсай керда арадаьнна «Хьув ястар» яха роман гулбеннарашта а мехка а дIадовзийташ. Цига дIабаьхка дакъалоацаш бар Iилманхой, йоазонхой, хоамбоаржабархой, хьехархой, тархьарахой, литератураца чам бараш, иштта Аюпа Iийса вовзаш везаш бараш а.\n«Хьув ястар» яхача цу книжка тIа йоазохочо белгалъяьккха хьоахаяь ха я нах бохкаш хинна зама. Цу ший йоазонца автор гIерт адамех базар еш, нах бохкаш царех пайда бар мел унзара, къиза, бIеха хIама да, мел эсала а да из гIулакх мегаргболча наха юкъе хьагучадаккха.\nРоман долалуше, гIалгIашта супа болаш, цар боча лоархIаш болча Мьт-Лоама кIалха хьалха цхьан хана бахаш хиннача Хьалама къонгий Дзарахи, Шовхали, Котеи кхаь веший вахар тIара долалу. Укх тIа вувцаш вола, нах кхохьаш царех мах беш бIеха гIулакх леладеча нахах латтача гIаьрах гIалгIай къамах са дола саг дIакхетар а царгара даьнна гIалат, цар шоай гIулакх дизза кхоачаш ца дар бахьан долаш хилар да. Книжка доладелчахой чакхдаллалца гуш да из болх лелабеш болча наха мел зе ду адамашта, эггара хьалха шийна, ший дезала.\nШовхала воI ГIама, бера хана денз дегIа низ болаш, хьаькъала кIоарга волаш, денала чIоагIа волаш эсала воацаш хьавоагIаш ва. Ший хьаьнала къа а хьегаш, готеи мангали а леладеш хьавоагIа из цхьан юкъалца. Бакъда, гIаьра тIехьа а ваьнна, цар мо нах есарал а кхувлаш бохкаш базар е из волавелча геттара тишлу цун гIулакх, мехка, ший тайпанна, ший цIенна дегаза воал из. Тайпан наха, дас, даь-вежараша шоай ваьрах дIахоадаву ГIама уж гIулакхаш цо цадитар бахьан долаш. Вож хIаьта а шек воацаш ший гIаьр кхухьаш дIалел. Вахар аттеи, хьаьнеи, мерзеи хиннадале а леча дийнахьа жIалий мо дегаза а волаш, цхьанна сага, ший сесага а тIехьа ца везаш чакхвоал из укх дуненах. Юххера иштта цу хьал тIехьа волаш дегIацара са а къаст цун.\nЦу гIулакхашта тIагIолла автора нахага кхайкаду, цу хIаманца уж барта цахилар, цох цар вIалла уйла цаяр, уж цунна гарга цабахар, дувцаш хезача цу юхера бовдар, цох кIалхарбовлар дог доахаш. Из доацаш кхы а дукха хIамаш да йоазонхочо ший говзалца хьахьекха. ГIалгIай Iадаташ, къонахчун дош, маIача сага, кхалсага хьал, харц низ тIабеча цун дохьалъоттар, сагах кхийтта бIеха лазар мишта хоададе деза иштта кхы а дукха да хьоахадаь. Бакъда, хьоаха ца дича а ца яздича мегаргдарий-хьогI аьнна хеташ хIамаш а белгалдаьд йоазонхочо цу книжка тIа, цхьацца кагегIчарна а кхалнаха а хьакхашло йоаца моттигаш ювцаш.\nВIашагIкхетар долашлуш, из дIахьош хиннача Дударанаькъан Анзора лоацца белгалдир наха, цу нах вIашагIтохара бахьанах лаьца. Ца хьоадича нийса хургдац, из гIулакх вIаштIехьа а даьккха дIадихьараш «Дзурдзукаш» яхача юкъарчен доакъашхой бар, аьнна. Хоза лостам болаш, дика кйчдаьдар массадола хIама.\nЭггара хьалха йоазонхочун книжках лаьца къамаьл де араваьннача гIалгIай метта хьехархочо, говзанчо, воккхача сага Меданаькъан Якъуба къамаьл дир:\n— Цкъар, се къамаьл де волалуш, баркал аргда аз Iийсайна цу ший балха тIа гIалгIай къаьнара цIераш цо йоалайирах. Хьабаьр боккха болх ба, къа а дукха хьийгачох тара да. Книжка аз диийшад, деррига чакхдаьккха деце а. Юхьанца со из деша волавеннача хана цхьацца гIалаташ да-хьогI аьнна, сона дагадоссаш дешаш дар, тIаккха дIахо дешаш волаш кхийттар со, йоазонхочо из болх цу хана бийцача метта дIатарберзамеш яздаьлга. Дийшача сага цу тIера хьаэца хIама да, вай дийшача бакъахьа долаш книжка да из. Йоазонхочун кхоллам хIаране ше-ший тайпара кхетабу, нагахьа дешача хана ца кхетадеш хIама хуле из дашхийта а цун дух тIа довла а хала дац. Iийса, Iа хьегар дукха къа да. Тахан санна могаш а волаш, Iайха яздаьчул дукхагIа книжкаш а яздеш дIахо ваха Дала аьттув боаккхалба хьа, — аьнна цун ловца баккхарца чакхваьлар Манкенаькъан Якъуб.\nДIахо вIашагIкхетаре дакъалоацаш хиннача йоазонхочо Матенаькъан Iумара Iабаса дир къамаьл:\n— Кагий долча хана тхо дайза деце а, тоъала ха я сона Iийса вовза. Ер книжка аз дийша дац, цудухьа цу хьакъе ала хIама дац са. ГIалгIай литературе дикка мул боаккхаш къахьийгарех цаI ва Iийса. Тхьовра хьалха Советий Iаьдал чIоагIа долча хана а, кхы тIехьагIа а, лувцаш, Iетташ, чувехкаш шийна низ бой а, шийна хеташ дар дIаоалаш, шийна бакъахьа хетар яздеш хьавена саг ва ер, пIелг мо цаI мара ше воацаше. Наха баркал аларга дог ца а доахаш, наха човхавар а ца кхераш ший болх баьб Iийсас массаза а. Дала маьрша лелаволва, дIахо йодача хана а къахьега, — аьнна чакхваьлар Матенаькъан Iабас.\nКнижка яздар, цун кепатохар, наха юкъе из доаржадар атта болх бац. Бакъда, яздаьчул тIехьагIа а, кепатехачул тIехьагIа а цун мах бе а, из тахка а, цун кIоаргал наха хьагучаяккха а еза Iилманхоша шоай говзалца. Иштта цу тайпара эрсий а гIалгIай а литератураца болх беш дукха хана денз къахьегаш хьайоагIаш йолча литература говзанчас, ИнгГУ профессора Тоачанаькъан Хадишата дир дIахо къамаьл.\n— Книжка аз деррига дийшад, дика а дийшад, цхьаккха хIама юстара ца дуташ. Хьаэца шийна чу шортта хIама а долаш деша мегаргдолаш да яздаь роман. Цун мах бе а из тахка а деза, арадаьннача ца а дуташ. Бакъда, из сюжет кIезига гаьнаяьлча санна, из гIулакх дIаьхделча санна хийттар сона. ХIана аьлча, хIанз чакхдаьлар-кх ер аьнна хийттача хана кхы а гIулакх совдаьле дIакIоарглуш дIадода роман. Метта гIулакх, литературан бустам кхоачам болаш ба. Хьалха яздаь книжкаш сона укхол чIоагIагIа хийттадар, дале а укх тIа а да шортта тахка а, довза а, хьаэца а хIамаш. Аьттув-ираз долаш вахалва хьо Iийса, хьайна мел лов, — аьнна чакхъяьлар Iилманхо.\nЦу тIехьа дош кхаьча араваьннача ГIалгIайчен Iилман-тохкама института редактора Ноакастхой Iаьлий Хаваша къамаьл кхыча апарах дерзадаь аьлар, книжках дош:\n— Iийсай кхолламаш тIа дукха хул дистараш, денал гойтар лакха долаш гIулакхаш. Укх романа тIа а долаш да уж. Ер книжка сога хьакхаьча дукха ха яц, цудухьа аз тIагIоллара мара дийшадац. ДIахо лерттIа дийша книжках дола дош язде а ала а деза. Сона дика хета Iийсас вIалла кIаьд а ца луш книжкаш яздар. Укхан дукха хIама хов, дукха дайзад, укхо дукха техкад. Шийга йола минот ха йоа ца еш массаза яздеш ва ер, цудухьа дика карагIдоал ший кхоллама болх дIабахьа. Цул совгIа, бокъонца хинна хIамаш ларде а увттадеш, из мишта хиннад, цох даьнна зе, е баьнна пайда боашхаш, наха уйла е хIама тIехьа дуташ язду цо. Сага ший уйла кач ехкаш а воацаш, наха шоаш хоржаргдолаш да цо ший кхолламца хьа мел кхайкадер. Цул совгIа цхьаькха а да, стихаш язъеш байтанча ер веце а байтанчий начIал долаш, из болх дика ховш ва ер. Из кхетаду укхан йоазо деша волалуше, — аьнна белгалдир Ноакастхой Хаваша.\nКхы а дIахо кхыча наха дир, цхьацца шоашта хеташ дола хIама дувцаш къамаьл. ХIаране ше-шийна хетар оалар Iийсай хьалхарча кхоламех а тIехьагIа цо яздаьчарех а. ТIехьарча хана кIезига дикагIа болабеннаб нах дешара тIакхе, цудухьа цу наха из Iадат соцадергдоацаш дIахо къахьега деза дешара Iадат наха юкъе, къаьстта кагирхошта юкъе доаржадеш.\nВIашагIкхетаре романа мах беча а из дувцача а баьхкача наха баркал оалаш, ше цу тIа кертте оттаяь уйла малагIа я, ше нахага кхайкадер фуд дувцаш йистхилар йоазонхо Коазой Аюпа Iийса.\n— Наьха гIарах лелаш хила йиш яц саг. ХIаране ше-ший уйлаш хила еза. Дала уйла е беннаб вайна корта. Цудухьа чIоагIа дика хет сона массане шоашта хетар сайга дохьал хьааьнна. Ер йоазув сона сайна Iаткъаш дар. Цхьа хIама ала безам ба са, сайна дукха деза аьнна яздаьдац шоана аз ер книжка. Ер аз яздаьд, хьаьра даьнна жIали дас ше кхетаде деза аьнна, дас ше дIадехка деза аьнна из керте а оттадаь. Из уйла шуга наха юкъе дIаяхьийта аьнна шо вIашагIтехад аз, из я са керттера уйла. Книжка геттара хIайтал даьнна доккха хIама да яхар нийса хилац. Книжка тIа нийсдоацаш а, нийсдолаш а хIамаш хул, цхьаволчоа дезаш а хьашт долаш а, цхьаволчоа ца дезаш а хьашт доацаш а дукха тайпара хул хIамаш. Оаша укх чу мел аьнна хIама аз къоабалдаь хьатIаийцад, бакъда нах удабар а кхыдар а сов айдаь яздаьд, аьнна хьоадаьча хIаман со юхагIертав, сов доаккхадаь а доацаш хиннача тайпара айса из яздича санна хет сона. Аз фу аргда. Хала зама я вайна хьатIайоагIар. Моцал, хьогал, къизал, хало, шелал иштта кхы а мел дола лазар ловргдар вай, бакъда из нах удабо лазар вайх хьакхете хIалак хургда вай. Дала ма дахьалда, из нагахьа санна хьакхете де доагIар укх тIа кхаь вешас даьчча тайпара вай хьадой вай кIалхардовргда, ца дой гIулакх кегалургда. Цу лазарах лорадала кIалхарадовла деза вай. Дала йоал йойла шоана, Дала зуламах лорадолда вай къам. – аьнна чакхваьлар Аюпа Iийса.\nВIашагIкхетаре хиннача наха юкъе дукхаш бар книжка мичара эца йиш я мичара дахьаргда из яхаш хетташ. Йоазонхочо ше хьавоагIаш наха дIадала книжкаш дена дале а, ца кхоачаш нах бисар дукха хиларах. Кастта вай мехкарча книжкаш дохкара тикашка хургдолаш да из хьаэца, ший чам бар хьожаш хургва шо, маца уж долалу тикашка.\nIийса наха лоархIаш, наха дукхавезаш кIоарга хьаькъал долаш саг ва. Дала ираз аьттув болаш, ди тIехьа кхы а дикагIа книжкаш яздеш дIачакхвала низ лулба цунна, Дала шийна мел лов могаш а волаш воахаволва из.\n← Народный фронт обозначает три условия для успешного проведения правительственной пенсионной реформы


Къилбаседа ХIирийчуьрчу думан экс-депутата шен уьйраш ца хилла аьлла криминалан авторитетца\nДуман депутат Зураб Макиев\nКъилбаседа ХIирийчоьнан цIарах Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан думан депутат лаьттинчу Макиев Зураба аьттехьа а ца дуьту, криминалан авторитетца Гагиев Асланца шен юкъаметтигаш хилла бохург. Кху деношкахь дIахьедира вукхо, хIирийн вице-премьер Пагиев Казбек вейтинарг парламентхо ву аьлла.\nЯсакх охьайилла ша дуьхьало ярна, шена бекхам беш ву иза аьлла, дIахьедина Гагиев. Иштта депутата дагадаийтина, 2017-чу шарахь криминалан авторитетна бакъоларъяран органашка арз динарг ша цхьаъ бен цахилар а. Цунна хетарехь, Гагиевс кхелехь дина дIахьедар – цхьаболчу политикан оппонентийн акци ю, Къилбаседа ХIирийчоьнан Iедална тIеIаткъамбан бан хьийзачу.\n2008-гIа шо довш вийра БуьритIехь Къилбаседа-ХIирийчоьнан вице-премьер Пагиев Казбек. Автоматашца волу ши стаг тIе а хьаьдда, цунна тIе герзаш деттачу заманчохь шен белхан машенчохь хиллера Пагиев. Иза а, цуьнан машенлелорхо а кхелхира йинчу чевнех оцу меттигехь.\nРостов-гIалахь дов хатта долийна Гагиев Асланан. Хьалхарчу кхелан кхеташонехь цо мукIарло дира, Къилбаседа-ХIирийчоьнан вице-премьер ша вийна хиларх а, и зулам кхочушдар шена тIедиллинарг хIетахь Думан депутат хилла Макиев Зураб вара аьлла.\nТалламан зерашца, Гагиевн тобано Къилбаседа ХIирийчохь масийтта лаккхара даржхо вийра, республикерчу УБЭП-ан хьаькам Мецаев Марк а, зуламаш толлучу декъан хьалхарчу декъан куьйгалхоч Чельдиев Виталий а.\nОьрсийчоьнан Iедалхойн тIедожорца, 2018-чу шеран аьхка экстрадици йира Австрера Гагиев Асланна.


36 лаьцна хилла исламист велла Мисарехь\nМарсхьокху-бутт 19, 2013\nМел лаххара а 24 мисархойн полисхо велла, царна Синай-гIайренна тIехь йина хиллачу кIелонехь. Къайлахчу ницкъийн векалша бахарехь, оршот дийнахь Газица долчу дозанна уллерчу Рафахьана йистехь герз долчу наха тIелатар динера полисхошна.\nСинай ах-гIайренна тIехь жигара бевлла тIемалой. ТIеман ницкъаша Мисаран президент Мурси Мохьаммед Товбецан беттан 3-чу дийнахь шен даржера вохийначул тIаьхьа, коьртачу декъана, мисаран къайлахчу ницкъашна тIелетарш до цара.\nИ тIелатар хилла, даханчу кIиран дийнахь КъахIирана йистехь шеконечу хьелашкахь 36 чувоьллина латтош волу исламист веллачул тIаьхьа. Мурсина гIортор ечу Бусулба вежарша дIахьедар дина, лецнарш, полисхойн фургонна чохь са а дукъийна, байъина бу, аьлла.\nЧоьхьарчу ГIуллакхийн министралло бахарехь, лаьцна буьгучара полисхо закъалтана лаьцча, цу чу бIаьрхи долуьйту газ хецна. Цунах белла бу Бусулба вежарийн декъашхой.


Мордоверчу колонехь пхенаш хедийна Къилбаседа Кавказерчу тутмакхаша\nБакъонашларъярхоша чIагIдарехь, шайлахь Къилбаседа Кавказера схьабевлларш а болуш, 15 тутмакхо шайн пхенаш хедийна, коронавирусун инфекцина дарба дан дуьхьало йича, яздо "Кавказ.Реалиино". Мордоверчу ИК-7 колонехь коронавирусан эпидеми иккхина аьлла, хаам баржийра цара кху беттан 21-чохь\n"Шайна гIо доьхуш, соьца зIене бевллера уьш. Дуьххьара дац, оха цаьрца къамелаш деш. Оцу цамгаро нах бойуш бацахьара, ас хIара даржор а дацара", - аьлла, дийцина "Кавказ.Реалиига" бакъонашларъярхочо Титиев Аюба.\nБакъонашларъярхошца зIене бовла аьтто хиллачу тутмакхаша бахарехь, царех итт карантине хаийна хиллера, ткъа хьалхарчу кхаа дийнахь лор а ца кхачийтина царна тIе, я луш юург а ца хилла. ТIаьххьара а царна герга а ца богIуш, яла буьйлабелла. Ун даларан шеконашца волу кхин а кхо стаг кхечу тутмакхашца цхьана латтош ву шогачу хьелашкахь, шиъ баракехь ву, хIунда аьлча, карантинан зонехь меттиг ца кхаьчна царна. Цомгашхилларш карантине бахийтахьара аьлла, ден дехарш а, тутмакхаша дийцарехь, тергамза дитина администрацино.\nОцу юкъанна УФСИН-о бакъ ца до, колонехь ун даьлла нах бу бохург.\n"Таханалерачу дийнахь ИК-7 колонехь коронавирусан инфекцица цхьа стаг а вац, - аьлла урхаллехь. – Санитаран-эпидемиологин хьал цхьана эшшара ду, хадданза тидамехь латтош а ду".\nДелахь а, тутмакхаша пхенаш хедийна хилар харц ца до УФСИН-о, "администрацина провокаци а еш, колонера хьал галдаккхархьама" дина иза аьлла, билгалдаьккхина цара.\n"УФСИН-ан информаци дукха хьолахь бакъдолчуьнца бIостане хуьлу", - боху Титиевс.\nМасех бутт хьалха бакъонашларъярхоша дIахьедора, тутмакхашна къаьсттина кхерам латтарх набахтеш тIехюьзна хиларна а, лоьраш тIекхачарца а, изоляци бахарца а церан проблемаш латтарца а, церан иммунитет йоьжна хиларца а. Цара дехар дира, дуьненан ШолгIачу тIамехь толам баккхарна 75 шо кхочучу деношкахь царна шуьйра амнисти кхайкхаяхьара аьлла.\nПрезидентехула адамийн бакъонаш Iалашъечу Кхеташонан декъашхоша хьийхира, COVID-19 вирус дIасаяржарна кхоьруш, хенал а хьалха арабовла бакъо ерш набахтера маьршабахар.


Инфоурок › География ›Конспекты›Конспект урока на тему "Элпаш Оь,оь яздар", (1-ра класс).\nУрокан ц1е: « Йозанан жима а , доккха а элпаш оь , Оь яздар».\n1алашо: йозанан жима а , доккха а элпаш оь , Оь довзийтар. Уьш шаьш а , дешдакъошкахь а яздан 1амор.\n1 .Предметни: берашна девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а оь , Оь . 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nКоммуникативни: берашна 1емар ду хьехархочун хаттаршна дуьззина я доца жоьпаш дала. 1емар ду шайна оьшург хата, луург д1аала. Берашна хуур ду гергара дешнаш лаха.\nЛовзар: «Кагделла дош нисде!».\n-Бераш, муьлханаш ду угаре оьшуш дика дешнаш? (Г1иллакх, доттаг1алла, лерам).\n-Шуна ца девзаш кхин а ду цхьаъ дика ,оьшуш дош. Шуна и довзийта аса д1аяздинера уьн т1е. Амма иза каделлера , шуна т1едиллина иза хоттар. Шу дика бераш ду аьлла.\nЛа оьз дан галл\n-Муьлха дакъа х1оттор дара хьалха, вай ешаран урокехь Оь элп 1амийна хилча? (Оь хьалхахь дерг-ОЬЗ).\n-Муьлха дешдакъа х1оттор дара шолг1а?Кхоалг1а?Доьалг1а?\n-Муьлха дош ду иза? (Оьздангалла).\n-Хьанна карор дара ОЬЗДАНГАЛЛА дешан гергара дешнаш? (Оьзда, оьзданиг).\n-Муьлханиг ду церан юкъара дакъа? (Оьзда).\n-Х1ун ю оьздангалла? (Берийн жоьпаш).\n-Бераш , таханлера т1едахкарш ду шапталийн суьрташ ч1охь. Шуна дукха езий шапталш ? Цхьацца наьрс схьа а оьцуш шаьш бен болу болх билгалбаккха. Х1ун кхиамаш бохур бу аша тахана?\n-Вайна тахана девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш оь , Оь. 1емар ду и элпаш ша-ша а , дешдакъошкахь а , дешнашкахь а кхечу элпашца хоьттина яздан.\n4. Йозанан жима а , доккха а элпаш оь , Оь довзийтар , яздар.\nЙозанан жима а , доккха а элпаш оь , Оь довзийтар.\n- Бераш , муьлха элпаш девзира вайна яханчу урокехь? (оь , Оь).\n-Схьагайта шайгарчу элпаш юккъехь зорбанан жима элп оь, доккха элп Оь.\n-Хьанна девза йозанан жима элп оь? Схьагайта и. Йозанан доккха элп Оь ? Схьагайта.\n-Маса хьаьрках пайдаэцна элп Оь яздеш? (Шина хьаьрках).\n-Муьлханаш ю уьш? (О , ь).\n-Элп Оь цхьалха ду я шалха ду? (Шалха ду).\n-Легашкахь хгума йисича х1ун до вай? («1оьхь-1оьхь-1оьхь»)\n-Муьлха аз хеза ? (Оь).\n-Аз (Оь) мукъа ду я мукъаза ду? (Мукъа).\nЙозанан жима элп оь яздар.\n(Хьехархочо тептарш т1ехь яздина хила деза элп оь. Уьн т1ехь а гойту элп уь муха яздан деза).\nоь оь оь оь оь оь оь оь оь оь оь оь оь оь оь оь\nДешдакъохкахь элп оь яздар.\n(Хьехархочо уьн т1ехь гойту йозанан жима элп оь муха хота деза кхечу элпех дешнашкахь).\nоьл оьр оьз оьп\n-Хьан т1едузар дара дешдакъа ОЬЛ? (Оьла).\n-Дешдакъа ОЬР? (Оьрнаш).\n-Дешдакъа ОЬПА? (Оьпа).\nОЬПА дешан схема х1оттор.\nМесала ю, амма ча яц, аьхка ялта гулдеш лела,\n1ай лаьтта буха юлу? (Оьпа)\n-Х1ун ю иза? (Оьпа)..\n-Маса дешдакъа ду ОЬПА дешан? (Шиъ).\n-Муьлханиг ду хьалхара? (Оь)\n-Муьлханиг ду хьалхара аз ?(Оь).\n-Муьлханиг ду шолг1а аз? (П).\n-Муьлханиг ду кхоалг1а аз ?(А).\n-Маса аз ду ОЬПА дашехь? Маса элп ду? Маса еък1ов хила еза схемин? Аьзнийн цхьанаэдаларш дуй дашехь? Муха билгалдоху уьш схеми т1ехь?Йилла схема.\n-Караде оцу схемина кхин а дешнаш:оьла,боьра.\nБераш вовшийн куьйгаш а лоций,гуо а бой,д1ах1уьту. Цу гона юкъахьоьпа хелхайоккху,xlapa байташ а олуш\nОьпа , оьпа , оьпалиг\nХаза , жима оьпалиг!\nЯла хелха йолало,\nДег1 а нисдеш\nАйдеш куьйгаш,ластош хьайн,\nВовшах тоха,лардеш дайн.\nШаршош экам,аьхна ког,\nЛовзадо хуш дилха дог.\nОьпа , оьпа йолало,\nЖиманиг , хьо йолало,\nКуьйгаш вовшех дтета цо\nКорта ларбеш лестабо,\nКогаш тайна шаршабо,\nБал д1аберзош –кхоссало.\n6. Йозанан жима элп оь дешнашкахь яздар.\nДешнаш йозанан жима элп оь яздар.\nДоьла, оьрси, боьра , оьпа,оьла.\n-Д1адеша и дешнаш. Маса дешдакъа ду ОЬРСИ дашехь? Муьлханиг ду хьалхара ? Шолг1а? (Иштта толлу важа дешнаш).\n-Шина тобане декъа и дешнаш. Муьлха дешнаш далийна аша хьалхарчу тобане?(Оьрси , оьпа, оьла).\n-Муьлхачу билгалонашца далийна аша уьш цхьана тобане? (Царна хьалхахь элп оь ду).\n-Муьлха дешнаш далийна аша шолг1ачу чу тобане?(Доьла, боьра).\n-Муьлхачу билгалонашца далийна аша уьш цхьана тобане? (Царна хьалхахь элп оь дац).\nСултанна оьпа гира. Оьпанан когаш доций дара. Оьпано бахамна зулам до.\n-Д1аеша хьалхара предложени. Маса дашах лаьтта иза? Муьлханиг ду хьалхара дош? Шолг1а? Кхоалг1а? Муха къастайо предложенеш вовшех йозанехь? Муьлхачу элпаца яздо предложенехь хьалхара дош?\n-Муьлха элпаш девзира шуна? (Йозанан жима а , доккха а элпаш оь, Оь).\n-Оь элпо муьха аз билгалдо? (Оь)\n-Аз (Оь) мукъа ду я мукъаза ду?(Мукъа ду).\n-Муьлхачу дешнашкахь хеза аз (Оь).\n1алашо: йозанан жима а , доккха а элпаш оь , Оь кхин д1а а довзийтар. Уьш шаьш а , дешдакъошкахь а яздан 1амор.\n1 .Предметни: берашна кхин д1а а девзар ду йозанан жима а , доккха а элп а оь , Оь . 1емар ду уьш нийса а ,хаза а яздан.\nТуьканахь юхкуша йоцуш, цхьана а\nзаманчохь ехча лур а йоцуш, нахана\nюккъехь эша а оьшушйолу х1ума?\nМесала ю, амма ча яц, аьхка\nялта гулдешлела, 1ай лаьтта бухаюлу? (Оьпа)\n-Х1ун ю уьш? (Оьздангалла, оьпа).\n-Х1ун ду церан юкъара? (Царна юьххьехь хеза аз (Оь)).\n-Даладе масалаш кхин а аз (Оь) хьалхахь хезаш. (Оьшу,оьрси , оьла).\n-Даладе масалш аз (Оь) юккъехь хезаш. (Боьра , доьла, тоьла).\n-Бераш , таханлера т1едахкарш ду наьрсийн суьрташ ч1охь. Шуна дукха езий наьрсаш? Цхьацца наьрс схьа а оьцуш шаьш бен болу болх билгалбаккха. Х1ун кхиамаш бохур бу аша тахана?\n-Вайна тахана кхин д1а а девзар ду йозанан жима а , доккха а элпаш оь , Оь. 1емар ду и элпаш ша-ша а , дешдакъошкахь а , дешнашкахь а кхечу элпашца хоьттина яздан.\n4. Йозанан жима а , доккха а элпаш оь , Оь яздар.\nЙозанан жима элп оь д1аяздо тептарш т1е.\nоь оь оь оь оь оь оь оь оь оь оь оь оь оь оь\nЙозанан доккха элпаш Оь яздар.\n(Хьехархочо уьн т1ехь гойту , муха яздан деза йозанан доккха элп Оь ).\nОь Оь Оь Оь Оь Оь Оь Оь Оь Оь Оь Оь Оь Оь\n-Д1аязде элп Оь тептарш т1е.\n-Бераш , уьн т1ехь долчу дешнашна юкъара схьаязде Оь шайна юьххьехь дерш.\nОьзда, аьшкал , г1ала, оьла , оьпа ,оьрси, хьесап, г1алг1а.\n-Оь элпана буха сиз хьакха.\nОЬЛА дешан схема х1оттор.\n-Аса д1айоьшу йоца байт, аша т1етоха оьшу дош.\nЙоккхуш ву со сайна тоьла\nГулйина ас лаьттан .... (Оьла)\n-Х1ун ю оьла?\n-Муьлханиг ду шолг1а аз? (Л).\n-Аз (Л) мукъа ду я мукъаза ду? (Мукъаза).\n-Маса аз ду ОЬЛА дашехь? Маса элп ду? Маса еък1ов хила еза схемин? Аьзнийн цхьанаэдаларш дуй дашехь? Муха билгалдоху уьш схеми т1ехь?Йилла схема.\nТхан доьзал боккха бу. Сан да заводехь болх беш ву.\nНанас лоьралла леладо.\n-Д1аеша хьалхара предложении. Шолг1аниг, кхоалг1аниг. Маса дашах лаьтта хьалхара предложени?Муьлханиг ду хьалхара дош? Шолг1а? Кхоалг1а? Доьалг1а?\nБераш, вай х1инца жима проект йийр ю. Аша шайна Оь элпах лаьцна хаьарг шаьш урокехь болх ма бара д1анисде кехат т1ехь.\n-Дуьххьара муха девзира вайна аз (Оь)? (Суьрташца болх беш).\n-Муьлха суьрташ оьшу вайна ? (Оьпанан, оьланан).\n-Д1алата де уьш. Оьпа , оьла аьлча муьлха аз хеза ? Аз буха яздо? (Къовларш юккъе).\n-Муьлхачу элпаца билгалдо аз (оь) ? (Оь элпаца).\n-Хьанна евза байт Оь элпах лаьцна? Д1аязъе .\nОьла ,оьпа , оьрси дешнашкахь хеза аз ….(Оь).\n-Аз (Оь) олуш багахула х1аваъ парг1ат арадолу, цундела иза ду …(мукъа).\n-Аз (Оь) йозанехь билгалдо жима , доккха а элпашца..(оь, Оь).\nВсего просмотров: 379060


Нохчийчохь заьIапхой боцуш санна...\nОьрсийчуьрчу регионийн Iедалан белхан дикалла цигашкарчу заьIапхойн дахаран хьелашца юста еза, аьлла, кхайкхамбина цхьана юкъаралло. Цо шен хьесапехь рейтинг а хIоттийна оцу хьокъехь. ЗаьIапхошца я вон, я дика ю аьлла билгал ца яьккхина оцу рейтингехь Нохчийчоь.\nЗаьIапхой а, могуш болу нах а бахархойн ши дакъа даиманна хилла бу Оьрсийчохь. Цомгуш боцучу нахана кхета ца лаьа, цхьацца дахаран хьелаш бахьнехь дегIан заьIапалла деанчарах.\nКавказехь и харш башха ца го, амма къестамаш дуккха а бу. Дукхачу хьолехь иза хуьлуш ду, церан дахар аттачу даккха, хьелаш кIезга долу дела.\nКху деношкахь, Оьрсийчоьнан «Шайлаамийн кхеташо» цIе йолчу цхьанатохаралло, кхайкхам бина, регионийн Iедалийн белхан дикалла цигахь заьIапхойн гIуллакхе хьажарца юста аьлла.\nДуьххьара цара дуйцуш дерг ду, инвалидашна машенаш дIахIотто меттигаш дукха хилар. Шай рейтинг а хIоттийна оцу тобано.\nБинчу талламашца оцу хьокъехь дика хьелаш ду Свердлован а, Ненцойн а, Перман а, Владимиран а, Тверан а кIошташкахь. Ткъа уггаре а вон хьал ду Байкалал дехьа а, Дагестанехь а, ГIалгIайн махкахь а, Кхарачойн-Чергзийн а, Архангелан а кIошташкахь.\nНохчийчоь, схьагарехь царна юккъехь лаьтташ ю. ЗаьIапхойн юккъараллийн куьйгалхочо Аздаева Рабус ишта дийцира оцу гIуллакхах лаьцна.\nАздаева: «Могуш стаг санна мичча а ваха, театре, аптеке, балха а, царна оьшуш долу хьашташ дIаюьцуш ю тхан юккъаралла. Терминал а, цIерпошт а, хIаваъкема а, хьала вала а, восса а баланаш дуккха а бу церан. Долахь йолчу объекташца а бала хьоьгу цара. Цара ца бо церан аьттонаш. Соьлжа-гIалийн администрацийн векалшка а оха дехар дина, цаьргара и объекташ схьа ма эцахьара аш, заьIапхошна пандусаш яллалц, аьлла».\nНохчийчохь тIеман тIаьхьалонаш дIайохуш, юхаметтахIотторан белхаш болийначу хенахь, меттигерачу юккъаралхоша Iедалшка кхайкхош дара, заьIапхойн хьелаш тидаме а оьцуш, царна бахар-бахкарна аьтто лахьара аьлла. Амма дукхачу меттигашкахь иза ца дира, бохуш Маршо радиога дийцира «Диалог» цIе йолчу цхьанатохараллийн куьйгалхочо Аюбова Лайлаъа.\nАюбова: «ГIала юхаметтахIотточу хенахь, заьIапхошна аьттонаш бича гIоле хира дацара вайна, аьллера оха. И гIуллакх дийцаре а дира, кехаташ а язйира. Делахь а, шина-кхаа меттехь бен ца йира цара. Я ахча ца тоьънехь. Иза ца хаьа суна. Оцу хенахь уьш йинехьара атта хира дара аьлла хета суна. Ишколашкахь а кIезга гина суна уьш».\nТахана, мелла а тергоне оьцуш ду, махкахь болчу заьIапхойн хьелаш. Массийта автобус а йолаелла Соьлжа-гIалахь, царна тIебовла-охьабиса аьтто болу. Амма мел дукха дича а, кIезга ду, аьлла билгалдаьккхира юккъаралхочо Аюбова Лайлаъа.\nАюбова: «ТIаьххьарчу хенахь шай синкхетам болчара жим-жима бола-м бина и болх. ХIинца, автобус а йолаелла, заьIап нах лелош йолу. ЧIогIа кIезга ю-кх уьш».\nСаракаев Анзор цIе йолу жима стаг бIаьрса доцуш ву. Амма, шен могашалла эшна яра аьлла ца Iаш, цуьнан вахан-ван дукха меттигаш хуьлу.\nСаракаев: «Уггаре а халаниг, нахана некъан низамаш ца хаар ду-кх. Некъал дехьа волуш, ахь Iаса дIаяхийтича, иза шлагбаум юьйла ца хууш, тухий, кхусий и Iаса дIайохуьйту. Бес-бесарехь дехьа вала ца вуьту. Маьждиге дахана тхо дукха хан йоцуш. Цигахь, цIе бос богушшехь, тхуна тIетохаза а йолуш, дIаяхара джип машен. Со лелачу новкъахь, аз луш йолу бес-бесар яц. ГIала юккъахь-м ю боху иза. Со цигахула лела а ца лела».\nНохчийчохь тахана заьIап нах 170 эзар ца кхоччуш бу. Царах 60 эзар бераш а ду.\nIедалан дикалла заьIапхошка болчу ларамца ю


Стигалкъекъа-бутт 23, 2014\nГIалгIай баьхначу Пригородни кIоштехь долу хьал таханлерчу дийнахь, цхьаннхьа дуьйцуш-хьахош дац. МухIажарш боьвла болу гIалгIай, шаьш бисина шайн баланца.\nХадзиев Сулеймана, хIокху деношкахь Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире кехат яздина, цуьнга гIо доьхуш. 22 шарахь мухIажар ваьлла лелачу оцу гIалгIачо, цуьнга доьхуш ду, шен дай баьхначу юьрта цIаверзар тIехь гIо. И дIахьедар шен доьххьара а, тIаьххьара а дац боху цуо. Иштта, президенте яздинчу кехатан тIехь, цуо гучубогIу Пригородни кIоштехь болу баланаш. Маршо радиога цуо иштта дийцира.\nХадзиев Сулейман: «300 сов кхайкхамаш а , кехаташ а яздина ас массо а меттигашка. Пеаччахье дина ас дIахьедар. Федерацийн кхеташоне а, Панфиловига а, Нарышкине а яздина ас. Цига кIоштехь болу хьаькамаш нехан коча а оьхуш, шу цIа дерзахь, новкъарлонаш йийра ю боху.Соьга схьадеана кехат ду, Хадзиев Сулейман цIа верзахь, доьхьалонан акцеш йийра ю шаьш аьлла».\nГIалгIай шайн ярташка цIа берза бакъо елла йоллушехь, меттигерачу Iедалша, шай ма хуьллу новкъарлонаш йо бохуш, кхин дIа а дийцира Хадзиев Сулеймана.\nХадзиев Сулейман: «Ас бохург хIун ду? Блок-посташ ма хIитта е боху. ХIора юьртан юккъахь лаьтташ ю уьш, гIалгIай кIоштан юккъе гIура боцуш. Нехан цIенош дIаделча, цхьа а блокх-посташ езар яц боху ас. Схьалуш дац. Администраций, прокуроран гIовс ергий ю и лелош. Мел дукха хилча а пхийттехь стаг бен вац и хIумш лелош верг».\nЧохь Iан меттиг ца хилча а, эрна арахь, латта а мегаш дара шайна бохучу хьоле баьхна тахана Пригородни кIоштера гIалгIай. Цхьана юкъана шена а, ша санна болчарна ишшта латтанаш декънера, амма, кIоштан прокуратуро и сацам юхъэцийтина, бохуш тидам бо Хадзиев Сулеймана.\nХадзиев Сулейман: «94 шо долуш ву сан да. Цуо даиманна хоьтту, цIа мац доьлху вай бохуш. САйн цIенонна меттан латта деллера 2003 шарахь, амма, хIинца оцу прокуроран гIовс йолчо юхэцийтина и сацам».\nМогIарерачу хIирийшца, гIалгIайн цхьанна а тайпа баланаш бац бохуш билгалдоккху Хадзиев Сулеймана. Амма, цуо терго йо, Iедалша, гIалгIай а, хIирийн а кеги бераш, вовшах ца безамсан тIехь кхиош хиларна.\nХадзиев Сулейман: «Цхьа а хIума ца олу бахархоша. Со цига вахча, церан чу а воьдий кхача а буу ас, чай а молу. Администраци ю иза лелош ерг. ХIинца шай мел долу Iедал кечдина цара тхуна доьхьал. Ши школа ю Черменехь. ГIалгIай шаьш бу, хIирийша шаьш бу. Бераш Iамош ду, уьш вай мостагIий ду, бохуш. ГIалгIай а, хIирий а цхьана доьшуш ца хилча, кхета мегар ма дай, иза хIунда лелош ду. Национализм яьржош ю цигахь».\nПригородни кIошт, гIалгIашний, хIирийшний юккъахь болу и бала тахана а бирзина ца хилар сов, иза, ша ейаза йолу цIе санна, латтош ю. 22 шо даьлча а, цIа берза аьтто боцуш бу гIалгIай. Цхьайолу яьрташ-м, хIирийн Iедалша, молуш долу хишна уллехь ю аьлла, цигахь нахана баха магош дац.\nТкъа, дукхачу экспертийн хетаршкахь, и конфликт, мацца а , самса а йолуш керлачу ницкъаца лата мегаш ю. Оцу гIуллакхан латтош йолчух тера а ду иза регионехь урхалла дан атта хилийта.


Оьрсийчоьнан Къилбера а, Къилбаседа Кавказера а 600 сов эскархо вийна Украинехь\nДонецкан уллера Марьинка гIалана тIе цIе латоран снарядаш кхуьйсу оьрсийн эскаро, 2022-чу Мангалан-беттан 3-гIа де\nУкраинерчу тIамехь Оьрсийчоьнан Къилбера а, Къилбаседа Кавказера а кхин а ялх эскархочун кхалхарх хиина: виъ Волгоградан махкара, цхьацца – Ставрополан а, Краснодаран а мехкашкара.\nСтаврополера Newstracker гIирсано Кировн кIоштан куьйгалхочунна тIе а тевжаш дуьйцу, Украинехь лакхара сержант Львов Иван верах лаьцна. Советская эвлахь дIавоьллина иза.\nКубанерчу 93.ru гIирсанна хиина, Краснодаран уллера Старокорсунская эвлан вахархочун, 21 шо долчу рогIерчу эскархочун Руденко Александран кхалхарх. ХIорданан гIашсалтийн 810-чу тобанехь тIеман декхарш дIахьош вара Руденко, вийра Стигалкъекъа-беттан 18-хь.\nВолгоградан махкара эскархой байъарх дуьйцу V1.ru гIирсано. Урюпинскехь меттигера вахархо 44 шо долу Макаров Виктор дIавоьллира, цо лаамхочун кепехь дакъа лаьцнера Украине чугIортарехь. Стигалкъекъа-беттан 28-хь вийра иза Харьковскан мехкан Дергачевскан кIоштан Цуповка эвлахь. Хьалхо Макаровс МВД-н спецназехь болх бина.\nКхин а цхьаъ дIаволлар хилира Волгоградехь. ГIалан 37 шо долу вахархо Сенцов Михаил иччархо вара, хьалхо Шемарчу тIамехь дакъа лаьцнера цо.\nЦул сов, Светлоярскан кIоштахь дIавоьллина 31 шо долу сержант Кутьков Андрей, цо иштта Шемарчу тIамехь дакъа лаьцна. Иза вийна Украинехь Зазадоккху-беттан 4-хь.\nКраснослободскан гIалан Среднехтубинскан кIоштахь 21 шо долу Душутин Никита дIавоьллира, Псковскан десантийн тобанан 6-чу ротехь вара иза.\nИштта, карарчу хенахь Кавказ.Реалиина девза Украинехь Оьрсийчоьнан Къилбера а, Къилбаседа Кавказера а схьабевллачу 601 эскархочун кхалхарх; Волгоградскан махкара беллачийн девзаш долу терахь 104 стаге кхаьчна. И хаамаш зорбанан гIирсашкара а, Iедалхойн дIахьедаршкара а, Кавказ.Реалиин хьостанашкара а бу. Биллгал болу эшамаш хаъал дукха хила тарло.\nХьалхо V1.ru портало шен тептар дара лелош, Волгоградскан махкара беллачийн цIерш язъеш. Амма V1.ru санна "Городские порталы Shkulev Media Holding" юкъайогIучу 60.ru гIирсано хIоттош хилла Пскован махкара беллачийн тептар Мангал-беттан 6-хь Калининградерчу кхело мегийна йоцу материалаш лерира.\nКхелана хетарехь, беллачийн тептар хIоттор "низамна дуьхьала ду, конституцин хIоттаман а, гIиллакхан а бух галбоккху, негативе бакъонийн хьежамаш кхуллу, низамна дуьхьала лелар кхуллу, зуламаш дарна гIо до". Иштта кхелана хетта, тептарера хаамаш пачхьалкхан къайле ю, уьш гIардахарна бехктакхаман гIуллакх делла мега, уьш диллинчу хьостанашкара схьаэцна делахь а.\nЦул тIаьхьа V1.ru гIирсано шен тептар дIадаьккхира.\nОьрсийчоьнан тIеман министралло шозза гIаръяккхира эшамех лаьцна информаци: Зазадоккху-беттан 2-хь дуьйцура 498 стеган кхалхарх, Зазадоккху-беттан 25-хь – 1 351 стеган. Украинхойн агIоно чIагIдо, оьрсийн эскаршна хилла эшамаш кхин а дукха ду.\nОхан-беттан 20-хь хиира, Оьрсийчоьнан тIеман министралло Украинехь кхелхинчу эскархойн гергарчу нахах лаьцна хаамаш къайладахьа сацам бина хилар.\nМангал-беттан 1-гIа де – Украинехь тIом боьду 103-гIа де ду. Оьрсийчоьнан эскаро Донбассана тIе тохарш до: Счастье, Рубежное, Лисичанск гIаланаш ерриг аьлча санна хIаллакйина. Северодонецкан урамашкахь чолхе тийсдаларш ду: гIала шина декъе екъна ю. Попасная кIоштахь оьрсийн эскаран инарла-майор вийра. Украинан президент Зеленский Владимир тIеман фронтехь хилира.


Мултимедиа, Зазадоккху-беттан 07, 2019\nСкрипальгIарна дIавш делла шо дуьзна. Хронологи\nШо хьалха Британерачу Солсбери гIаларчу дарбан цIийне кхачийра Оьрсийчоьнан вахархо Скрипаль Сергей а, цуьнан йоI Юлия а. ГРУ-н белхахо хилла ву Скрипаль Сергей. Шпионаж лелийна аьлла, набахте хьажийра иза, амма хенал а хьалха маьршаваьккхира иза.\nЗазадоккху-беттан 04, 2019\nТумсогара бехкбаккхар, зударийн такси, Кадыровна баркалла алар\nЗазадоккху-беттан 03, 2019\nХьонкан фестивал хилла Соьлж-ГIалахь\nHONK FEST цIе йолу хьонкан фестивал хилла Соьлж-ГIалахь шотдийнахь. Меттигерчу туризман министралло бинчу хаамца, цигахь дакъалоцуш хилла республикан 6 кIоштан векалш.


"Никх" цIарца проект йолийна Нохчийчохь адамийн бакъонаш хьешарх хаамаш гулбан\nНохчийчуьрчу хиламех лаьцна шайга бакъ болу хаамаш кхачон "Никх" ("Улей") проект юкъаяьккхина нохчийн оппозицин IАДАТ телеграм-канало. Шаьш лоцуш меттиг нислахь, къайлахчу парольца хаам бийр бу цара. Проект йолийначу масех дийнахь бIе гергга Нохчийчохь а, цул арахьа а веха нохчо зIене ваьлла цаьрца.\nХIора телеграм-каналца зIене ваьллачо дIахоуьйту, муьлхачу эвлашкара хаамаш кхачон шен ницкъ кхочур бу.\nМасала, нагахь санна, махкара цхьаъ лачкъийна вигинехь, бюджетан белхахошкара бертаза Кадыровн Ахьмадан Фонде ахчанаш сецош меттигаш нислахь, каналан администраторша шайца зIене буьйлучаьрга дехар до, юьйцучу кIоштахь хилларг бух болуш ду-дац таллар.\nЦхьаболу жигархой Нохчийохь а, йа Оьрсийчохь а бехаш бацахь а, церан аьтто бу Нохчийчуьрчу шайн гергарчаьргахула, йа доттагIашкахула хаа.\n"Цо муха болх бийр бу? Соьлжа-ГIаларчу "Никх" машано информаци кхачийра тхоьга, гIалин цхьахйолчу кIоштахь виъ стаг лачкъийна вигина аьлла. Оха схьадоьллу тхайн "Никх" цIе йолу тептар, цIерашлахь лоху оцу гIалахь йа кIоштахь веха тхайн информатор, цул тIаьхьа хаам таллар цунна тIе дуьллу. Тхайга кхаьчна йоллу информаци талла а толлий, цул тIаьхьа кийча контент арахоьцу оха", - дуьйцу шайн балхах IАДАТ телеграм-канало.\nКавказ.Реалиига каналан администраторша дийцарехь, денна тIекхеташ бу царна информаторш. Къаьсттина дукха нах зIене буьйлу цаьрца Соьлжа-ГIалара. Бу царлахь бюджетан структурашкахь белхаш бийраш а, доллу хьал чуьра дуьйнна девзарш а.\n"Проектан гIоьнца хIинцале а тхуна хиина масийтта стаг республикехь лачкъийна вигина хиларх. Цкъачунна "Никх" проект тестан рожехь бен йолаелла йоццушехь, кхачам боллуш болх бан тхуна кхин а хан оьшушшехь, хIинцале а тхоьга кхачийна и хаамаш", - билгалдоккху къамел динчо.\nТелеграм-каналан Iалашо ю, Нохчийчохь а, пачхьалкхан а, дуьненан а кхечу регионашкахь а бехачу масех эзар нахах информаторийн база вовшахтоха.\n"ХIинцца бен ца болийна оха тхешан болх, тхан система кхачамалла йолуш хила гена ду. Дуккха а хан а, ницкъ а оьшу, эвсара болх бан, амма и тхан проект уггар а тхуна коьртачех ю", - аьлла каналан векало.\nСтохка Охан-баттахь кхоьллинчу IАДАТ телеграм-канало ша "Кадыровн диктатурина дуьхьал йолийна халкъан болам" лору.\n2020-чу шарахь Оьрсийчоьнан Талламан комитето бехкзуламан гIуллакх диллира телеграм-каналан чатан модератор лаьттина Тепсуркаев Салман вайначул тIаьхьа. Дахначу шеран Гезгамашин-беттан 6-чохь Геленджикехь лачкъйира иза, чоьхьарчу гIуллакхийн белхахой ду шаьш аьллачу наха.\nТIаьхьо цуьнан гергарчийн аьтто белира Салманан телефонца тIаьхьакхиа иза латточу меттигна. Геолокацино билгалдаьккхира, Соьлжа-ГIаларчу Кадыров Ахьмадан цIарахчу полкехь иза латтош хиларх.


Шу – денош, кIираш, бетташ — Сердало\n14.12.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nХийла саг хул гIалгIай меттал долча деной цIераш ца йовзаш, е уж денош латтача ханах кIирах фу оал ца ховш иштта дIахо а. ДукхагIа нах сагота цахилар да из, хIаране шийна хIанз укх сахате накъадаргдар мара хьаэцац. Кхоана, е тIехьлен хургдолчунна уйла йиц цо. Из нийса да е дац – цун жоп оашош лохаргда оаша.\nДукха тайпара дувц наха гIалгIай меттал бетташ миштад, малагIча тайпара я цар цIераш яхаш. Уж гулде эттача цар цIераш шиттанел гаьнна тIехйоал. Цун а ший маIан да. Фуд аьлча, аз кхетадечох, хIара, хIама леладеча наьха шоай тайпара хиннай цу беттай цIераш, готеи мангали леладечара шоай тайпара йоаккхаш хиннай, чарахьий шоай тайпара хиннай, цхьалхача халкъан ший тайпара хиннай. Цудухьа я уж ерригаш а ишта вIашагIъийна, шиттанел геттара тIехйовлаш. Бакъда, тахан царех ер нийсагIа да, вож харцахьа да ала ховш саг вац, хIаране ше-шийна хетача тайпара дувц цар оттар.\nХIанз айс айдаьча хаттара дош дашха дагахьа волаш дукха боккхий нах болча чакхваьннав со, укх тIехьарча иттех шера. Амма, царна юкъе а ма хетта из ховш, е цунца бала болаш саг вац ер ма вий ала хьакъоаставе. Бакъда, сона чIоагIа тамашийна а хеташ, са сакъердалуш хIама дийцар сона Лоам Ольга тIа ваьхача Евкуранаькъан Зейн-Iабида. Деноши, кIираши, бетташи цхьан шера чухь, тахан вай леладеча тайпара оттам болаш хиннадац аьнна дийцар сона цо.\nВоккхача сага сайна дийцар аз дIаяздаь массехк шу да. Бакъда, из кхы дукха малха даккха уйла йолаш хиннавац со, цудухьа виц а венна алийсадар са из йоазув. Укх деношка сай къаьнарча йоазон тIоаргаца чура цхьа йоазув лохаш волаш, корадир сона ер хIанз айса дувцаш дола къамаьл тIадола йоазув. Цу хана сона Зейн-Iабидас дийцача тайпара белгалдергда аз из хIанз дIахо. Сайна мо шоана а цох сакъердам хилар догдоахаш ва со.\nДи ткъаь диъ сахьатах латт. КIиран денош хьалхарча хана пхиъ мара хинна дац вай къаман. Цхьаьра, щинара, кхаьра, ера, пхера. ХьатIайоагIа ха белгалъеш цIийоаккх вай хургдолча деноех, уж тахан, кхоана, ломма, цулла, цIумоака аьнна да. ХIаьта яха ха белгалъеш а да вай оалаш денош, тахан, селхан, самара, кхемара, пхемара.\nЦу пхе денна, хьалхашка а тIехьашкахьа а даха йиш я вайга пхе денах датта кIира кхоачадаллалца долча деноех цIераш а йоахаш. ХIаьта пIаьраска, шоатта, кIиранди яха денош ховш ма хиллара тIаийца цIераш йолаш леладеш да вай.\nКIира пхе денах латт. КIираш а шо-шоай цIераш йолаш да, цхьоала, шолла, кхоала, дилха, пхера, ялхар, ворхIал. КIиран цIераш ворхIанега кхаччалца хIана я аз дIахо дувцаргда вайна.\nБутт, пхерах а, ялхарах а, ворхIалах а латташ хул. Пхерал кIезигагIа кIира долаш хилац бутт, хIаьта эггара дукхагIа дола бетта кIираш ворхIалга кхаччалца да. ГIалгIашта берригаш а бийтта бут ба. Царга хьежжа да денош а, кIираш а.\nШу бийтта бетах латт. Цхьаццадола бетташ лакхе вай хьоаха ма дарра къовсам тIехьа латт наха юкъе. ХIана аьлча дукха тайпара йоах наха цу беттай цIераш. Из дувзаденна да, тхьовра волавеннача хана аз ма аллара, мехка юкъареи, чарахьийи, готалелаярийи шо-шоай цIераш йолаш уж бетташ хинна хиларца. ХIаьта мехка юкъара наха леладу бетташ бийтта бутт хиннаб. Уж аргIах доашхаргда вай дIахо. Дикка кхета делаш, со нах кегабе валлац шоана, айса техка, уйла яь, нийсдаьр да со ала воаллар. Сайна бакъ ца хеташ хIама укх юкъе дале а воккхача сага хьадийца хиларах язду аз ер.\nНажгамхьов бутт – декабрь бетта тIеххьара 4 дии, январь бетта хьалхара 19 дии да. Из бутт 23 денах латташ ба. ХIаьта укх беттах из цIи йоаккх нажа тIера гам гIор а йий хьахьовш хилар бахьан долаш. Цу хана баьккха нажа хи ма хетта дика хул. «Укхазахьа лоамма-м наж хилац. Цудухьа шаьрачахьа Iоъара а дахе цига бийсаш а йоахаш уж хенаш доахар оаха. Цу хана баьккха нажа хи дукхача хIаман маьхе лоархIар. Ший бутув хулар из», — йоах Зейн-Iабида.\nСаькура бутт – январь бетта юхедиса тIеххьара 12 дии февраль бетта хьалхара 15 дии да. из бутт 27 денах латт.\nЧиллан бутт – февраль бетта тIеххьара 12 дии, март бетта хьалхара 8 дии да. ХIаьта уж 20 ди да. ГIалгIай IаьдалагIа бетташта юкъе эггара лоацагIбола бутт а ба чиллан бутт. Цун цIи ишта йоаккх сигала юхе диса тIеххьара дай лоа делхаш хилар бахьан долаш.\nМутхьов бутт – март, бетта тIеххьара 23 ди. Цун денош кхы вIашкатоха ца дезаш ховш да вайна мелад. ХIаьта цу бетта цIи ишта я цу хана бIаьсти яьларца масса йолча гаьнашка, баьцовгIашка мутт йоссаш хилар бахьан долаш.\nТушола бутт – апрель, бетта хьалхара 28 ди. Цу бетта тушол цIайоагIа цудухьа оал цох из иштта.\nБекарга бутт – апрель бетта тIеххьара 3 дии, май бетта деррига деноши да. Уж 34 ди да. Цу хана чухьа цIа а яй, геттара маьрша яле, ма хетта ший болх беш къахьегаш хул Бекарг. Бакъда, ший бIи болаш, ше таьлме доаккхаш оамал яц цун. Миччахьа кхыча оалхазарий бIенашка фуаш а деш, царга ший кIоригаш хьайоахийт цо.\nМангала бутт – июнь бетта хьалхара 26 ди да. Эггара хьалха хьокхаш бола мангал цу бетта болабу хьакха. Къаьстта малх цIарабоалача деношка хьинаре бу мангалхоша шоай болх.\nКIимарса бутт – июнь бетта тIеххьара диса 4 дии, июль бетта хьалхара 24 дии да уж. Из бутт 28 денах латт. ХIаьта вай кхетадеш ма хиллара цу беттах из цIи йоакх марсаца кIа хьокха ха из йоландаь.\nАьттинга бутт – июль бетта тIеххьара 7 дии, август бетта хьалхара 17 дии да. Уж 24 ди да. Цу беттах из цIи йоаккх, ЦIай-лоам тIа Аьттинга-ерде текъа нах ухаш хинна хиларбахьан долаш.\nМоажола бутт – август бетта тIеххьара 13 дии, сентябрь бетта хьалхара 22 дии. Уж 35 ди да, цу беттах из цIи йоаккха цу хана чухьа массадола баьцовгIа моажа дерзаш хилар бахьан долаш.\nСай Iаха бутт – сентябрь бетта тIеххьара 9 дии, октябрь бетта хьалхара 16 дии. Уж да 25 ди. Сентябрь бетта 22 дийнахьа сай Iах, цудухьа сай Iахаш йолча хана чухьа нийсбаларах из цIи йоаккх цу беттах.\nТов бутт – октябрь бетта тIеххьара 15 дии, ноябрь бетта хьалхара 7 дии да. ВIашкатехача уж денош да 22. Гуйре дIайохаш, Iано ший болх болабеча цу хана еррига баьцовгIаш Iовкъара беса ерз, цудухьа оал цох Тов бутт.\nЛай бутт – ноябрь бетта тIеххьара 23 ди да. Ноябрь бетта 7-8 шин денах цхьан дийнахьа лоа делханза Iац гIалгIашкахьа. Цу деношка болалу Лай бутт дIа.\nЧантара бутт – декабрь бетта хьалхара 27 ди да. Iа даккха лаьрхIа дIаюжаш йола ча ший къорга чу тар а кхийтте тхьовсаш йола ха йоландаь оал цу бета иштта Чантар бутт.\nШоайла дукхагIа денош а долаш цхьан беттагахьа ши бутт боагIа аьнна ала мегаргдола бетташ да феврали, сентябри.\nЕр хIанз аз укхаза даьшха деноши, кIираши, бетташи укх тайпара мара кхы хила йиш йолаш дац аьнна ала йиш йолаш вац со, хIаьта а дIалаьрхIача шоайла чIоагIа вIашкадоагIаш да ераш. Нагахьа санна шоашта аз яздаьчунца товш, цунга доагIаш хIама дале язде тхога редакце. ХIаьта нийсдар, бакъхьдар ховр Даьла ва.\n№188-189 (12124-125), шоатта, 15 декабрь, 2018 шу / Суббота, 15 декабря 2018 года\n← Дахка дахканга бахаб\nХьаькъале йиIиг →\nБольшая уборка на речных берегах


Обарг Зелимха дагалоцуш\n«Стигалх тхов тарбина, хьаннехь пенаш тардина, вертанах ц1а тардина, тоьпах ваша тарвина, маццалц дуур-те х1ара маьлха ва дуьне?!» - олуш хиллера Обарг Зелимхас» - алара вайн баккхийчара, цунах лаьцна шаьш дош олуш. Кху деношкахь 103 шо кхечи, ц1арна а ц1е яхана волу, нохчийн къонах, Зелимха, вайн къоман мостаг1аша тешнабехк а бина вийна. Лакхахь Зелимхас аьлла боху дешнаш, Россис тахана нохчашна т1ехь лелошйолчу къизаллин а, харцонан а вай мах хадийча - Нохчалла шен кийрахь йолчунна т1е1аткъам беш ду.\nБерс - Шайх, Шайх Мансур, Таймин Биболат, Бойсхар, Сесанара Воккха- Хьаьжа, Кунта - Хьаьжа, Iовда, Зеламха, Жовхар, уьш а, кхин а, багарбина ца валлал, дуккха бу нохчийн къонахий: паччахьан а, Советан а, х1инца, «демократан» а муьжгийн Россис - хьийзийна а, х1аллакбина а. Вайн къоман д1адаханчу дахаран а, тахана цуьнгахь долу чолхечу хьолан а, вай таллам беш, жам1 дича, гучудолу, муьжгийн Россис, шена цхьацца ц1ераш а тохкуш, духар хицарх, нохчашца цо лелош йолу къизалла а, ямартло а лахйина ца хилар.\n«Хьажар а, табар а тохарлерра ду цу цициган. Ша ца теша цуьнах» - аьлла боху дехко. Цу дехко цицигах аьллачух тера ду, муьжгийн Россис нохчашца хьалха а, тахана а лелошдерг. И хууш а, диц ца деш а хила веза, багабуьззина: «Нохчо ву со» - ала йиш ерг.\nДала г1азот къобалдойла Зелимхан а, мостаг1анна Россина дуьхьал а х1уьттуш, луьрачу къийсамехь, нохчийн къоман маршонна шайн синош д1аделлачеран а!\nКъоман д1адаханчу дахаран некъ теллича а, тахана цуьнгахь долу чолхен хьал дуьстича а, нохчийн къоман кхане сирла а, токхе а хила лууш вай делахь, маршоне кхача безарг а бен — кхин некъ бац нохчаша бан.\nВезачу Деле доьху, къоман маршоне болу сатийсам а, ойла а кагъеш болу ницкъ - нохчашна дуьхьал цабаккхар. Маршонна юкъ йихкинчу нохчашка кхойкху, вовшашна юккъера ваьснаш а, цакхетамаш а д1абахе, цхьа дег1 а хилла, д1ах1иттаре.\nДала Ша цхьаъ винчех а, Делан Элча, Мухьамад (Делера салам — маршалла хуьлда цунна!), бакъвинчех а дойла вай!\nЕвропехь а, кхечанхьа а Даймахкал арахьа 1ар-дахар долчу Нохчийн Мух1ажарийн Къанойн Кхеташонан\nДекъахойн ц1арах — Хучин Ахьмад. 27. 09. 2016 ш.


Хоржамашта кийча хилар — Сердало\n16.03.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nГIалгIайчен Мехкадаь Администраце, мехкарча хоамбоаржабархошца вIашагIкхетар дIадихьар Евкуранаькъан Баматгире Юнус-Бека. Вай паччахь хоржача дийнахьа мехка бахархошка каст-каста хоржамех бола хоам а бе, цу хьаькъе лаьца хила тарлуш долча тийшача балха гIулакхех лоралуш боагIа хоам беш а хила, аьнна, дийхар Мехкадас гулбеннарашка.\n«ЛерттIа хоам боаржабеш болча нахах санна шох тешаш ва со, оаша март бетта I8 дийнахьа мехка бахархошка каст-каста хоржамех бола хоам берг хиларах. Цул совгIа, шо кийча хила деза, моллагIа интернета оагIошка гIолла а е кхы тайпара а хоржамашка дакъа лоацача наха хьовзам хургбола хIама де уйла йолаш саг хуле, цунга гIулакх толха цадайта. ДоагIача боараме вай мехкара хоржамаш дIачакхдаха деза вай массане а цхьана», — аьнна, белгалдир Баматгире Юнус-Бека.\nХоржамаш мишта дIадолх, кхаж тоссаш болча наха дакъа мишта лоац мехкахошта белгалдарал совгIа, хоамбоаржабархожий шоаш а кхаж тоссаш хила беза из доацаш, шоай гаргарча наха кхаж тассар мел лерхIаме хIама да дIахайташ хила а беза, аьлар Мехкадас: «Вай кхоане даькъала, сийрда хилара дакъа лаца цунна паччахьалкхен хIара бIорахочун декхар долга, из Конституцен бокъо йолгах дIакхетабе беза нах», — аьнна белгалдир Евкуранаькъан Юнус-Бека.\nИнтернете багIаш бола нах оамалах хилабезар хьоадаьча, цох хоттаденна гулбеннарашца къамаьл дир дIахо Мехкадас.\n«Вай кхувш йоагIа тIехье оамалах хилар, харцахьдар-бакъахьдар къоастаде ховш кагирхой хилар, мегаргдар-доацар фуд ховш уж хилар вайна чIоагIа лерхIаме да. Вайх хIаравар уж эздича оамалах хьалкхувргболаш къахьегаш хила веза. Къаьстта интернета оагIошка багIача кагирхоша фу леладу а, цар дукхагIа нийсагIдола хIама яздергдолаш а тIахьажа беза боккхагIбараш. ХIана аьлча вай да царна хьалхашка жопе овттаргдараш», — аьнна, белгалдир Мехкадас Баматгире Юнус-Бека.\nДIахо, интернета оагIошка багIара оамал, гIулакх мишта хила деза белгалдеш вай ишколашка деша дагIача доккхагIдолча берашта хьалхадоккхаш болх дIабахьар шийгахьа пайда бахьаш хIама хургдар, аьнна хьоахадир «ГIалгIайче» газета хоамбоаржабархочо Хучбаранаькъан Адама. «Цхьа моллагIа кхераме хIама нийсделча фу де деза, малагIа оагIо лаца еза Iомаду вай ишколашка. Цу тайпара, интернета оагIошкара оамал мишта хила еза, нахацара къамаьл мишта хила деза вай берашта хьалхадоаккхаш болх дIабахьа аьттув баьлча дика хургдар ишколашка. Хьокхама аьлча, наха сердар, наьха ийрча оагIонаш хьахьокхар, цар гIалаташ дувцар динга диллача харцахьа а, къадолаш а долга белгалдеш, цу мо долча ийрчача гIулакхашта тIагIолла саг бехктокхаме оза тарлуш хиларах хоам беш вай берашта хьехамаш доре вайна боккха пайда баргбар цох»,- аьнна, белгалдир Хучбаранаькъан Адама.\nИз хьаькъал даларах хоамбоаржабархочоа баркал оалаш дIахо Мехкадас аьлар: «Информатика а, дина бовхамаш а хьехаш предметаш ишколашка йолаш я вай. Цу урокашка гIолла чакхдаккха, хьакхоачашде йиш йолаш да из гIулакх. Цу хьакъе дича бакъахьдар фуд дешара министраца доашхаргда оаха, хIаьта Миннаца тIадул аз, цу хаттара хьакъе кхы совгIа эшаргйола кечалаш дагайохар», — аьлар Баматгире Юнус-Бека.\n← ГIазданаькъан Аьсет\nОднажды и навсегда →\nРади счастья родной Ингушетии


Радиожигара элемент — Википеди\nРадиожигара элеме́нт — массо а изотопаш радиожигара йолу химийн элемент ю. Практикехь оцу терминца дукха хьолахь билгалйоккху муьлхха а элемент, Ӏаламан эдаларехь цхьаъ мукъане а радиожигара изотоп елахь, аьлча а нагахь элементо гучуяккхахь радиожигаралла Ӏаламехь. Цул сов, радиожигара ю массо а синтез йина таханлерачу дийнахь адамо кхоьллина элементаш, хӀунда аьлчи церан массо а изотопаш радиожигара ю.\nРадиожигара элементаш луьрчу маьӀнехь Менделеевн таблицера массо а элемент ду Даша чекхдаьлчхьана (висмут юкъалоцуш), ткъа кхин а технеци а, промети а элементаш. ТӀехьадогӀучу элементашкахь Ӏаламан эдаларехь ду цхьаъ хилла а радиожигара изотоп: калий, кальций, ванадий, германий, селен, криптон, рубидий, цирконий, молибден, кадмий, индий, теллур, лантан, неодим, самарий, европий, гадолиний, лютеций, гафний, вольфрам, рений, осмий, платина, висмут, торий, уран (яззам юкъа ца далийна гергара элементаш уранан могӀанера, кхин тори, масала, радий, радон, астат, ткъа кхин а космосан зӀаьнарийн Ӏаткъамца атмосферехь кхоллалушъерш (углерод-14)).\nМассо а уранан тӀехьадогӀу элементех олу трансуранан элементаш. Ойла ю, цхьайола генара трансуранан элементаш радиожигара ца хила тарло бохуш йа Ӏаламехь латтархьама изотопаш дикка дукха яха еза.\nДукхахайолу радиожигара элементийн ду ладаме практикан маьӀна. Уран а, плутоний а леладо атоман реакторшкахь а, хӀоьънан герзехь а доькъу гӀирс санна. Цхьайолу радиожигара элементаш лелайо масех шарахь цасоццуш болхбен атоман электрийн батарейш еш. Ӏаламан радиожигара элементийн дукха еха изотопаш лелайо геохронологехь.\n↑ Например, калий, имеющий в природе один радиоактивный и два стабильных изотопа, в литературе по изотопной геологии всюду считается радиоактивным элементом.\nХӀара физикех лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Радиожигара_элемент&oldid=2432982»\nТӀаьххьара хийцам бина 2017, 28 декабрь 15:05\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2017, 28 декабрь, 15:05.


Магас – Прага, ХIинжа-ГIала – Будапешт. Хьан боху уьш вовшех тера ю?\nДечкен-бутт 31, 2019\nВовшашца дуста а там боцург\nТалламчаша довзийтина шаьш дина зераш. Боху, Чехех тера ю ГIалгIайчоь, Венгрех - Дагестан\nАдамийн Дахаран Индикатор (Human Life Indicator) цIе йолчу юкъаралло хIоттийначу рейтингехь хьалхарчу итт меттигна юкъаяхана Къилбаседа Кавказера 5 субъект. Талламчаша ГIалгIайчоь тарйо Чехех, Дагестан – Венгрех. ЖамI дIакхайкхийна хIора шеран юьххьехь Iилманчаш, Iедалхой, совдегарш дIагуллучу РАНХиГС-н (президентан цIарах говзанчаш кхиочу Оьрсийчоьнан халкъан бахаман, Iедална гIуллакхдаран академин) барамехь.\nХIан-хIа, дац иза токхе, хьал-бахам Кавказерчу шина махкахь Чехинний, Венгринний барамашка кхаьчна бохург! Рейтинг дахаран цхьана агIонах бен а яц хьакхалуш – мел еха ю мехкашкахь адамийн оьмар бохучух.\nРАНХиГС-н Къилбаседа Кавказерчу институтан профессоро Киселева Натальяс бахарехь, " стаг мел дукха веха зийна ца Iаш, оьмаран индикаторо тидаме оьцу дахар дацдеш йолу дуьхьалонаш а, оцу стагна ваха бисинчу муьрехь хуьлу халонаш а ".\nТалламан жамIаш нийса ду аьлла ца хета экономикан Iилманийн кандидатна, БуьритIерачу пачхьалкхан университетан менеджментан кафедрин куьйгалхочунна Коберты Нодарна.\n" Вайн бахархойн оьмар, тоьшийла доцуш, вуно сиха яхлуш гойту кху тIаьххьарчу шерашкахь. ТIетаIIийна алалур дац, амма суна хетарехь, пенсин хан дIататта кечлуш, халкъ цунна кечдеш, Iедало кхоьллина моттаргIа ю, оьмар яхъелла бохуш, къамелаш даржор. Гой шуна статистика, нах мел дукха беха, боху вайга, 10 шо хьалха вай ГIалгIайчоьнал тIаьхьа дара – цигара оьмар вайнчул 8-9 шо лакхара яра, ткъа хIинца вай тIахьакхиина оцу респуликанна".\nДелахь а экономикан Iилманча Кулова Маргарита теша индикаторх. "Оьмаран яхаллица ГIалгайчоь, Нохчийчоь, Дагестан йиллина хьалхарчу кхаа меттехь ю. Къаьсттина дукха беха божарий. Цуьнца доьзна лакхахь лаьтта оьмаран юкъара терахь а. Бусалба нехан регионийн башхалла ю иза – маларш кIезиг муьйлу божарша, ламасташ лардо".\nКуловас дийцарехь, Европехь а, Кавказехь оьмар яхъен хьелаш кеп-кенпара ду. "Шинхьа а еха ю оьмар. Амма Европехь кIезиг бераш до, ткъа Кавказехь – даима санна – дукха", элира Iилманчас.\nКулован тидам тIебахана форумехь оппоненто бинчу хаамашна. Масала, къамел диначех цхьамма, Iилманчас Малева Татьянас бохура, яц Кавказера регионаш оьмаран йохаллица лидершлахь, мелхо а – аутсайдерш ю.\n"Бахарехь, Къилбаседа Кавказера мехкаш уггаре къенаш бу. ТIедогIу рицкъ лерича-м бу. Амма нюансаш маю й цигахь – масала, тидаме ца оьцу коррупцин битамаш. Вай долчу богIу арахьара нах цецбуьйлу, къен беха ма олура кавказхой, ткъа кхузара машенаш ма ю тоьллачех, олий. Статистике диллича, нисло вайн регионаш къен йолуш санна, ткъа кIоргга теллича – кхин сурт го", дуьйцу Куловас.\nДукхахйолчу рейтингийн тептарийн чаккхенехь ю Къилбаседа Кавказ. Масала, дахаран хьелашца 83-чу меттехь ю Кхарачой-Чергазийчоь, цунна тIаьхьайогIу ГIалгIайчоь - 85 регионан кочарахь тIаьххьарчул лакхахь.\nАлапан барамашца 81-рчу меттехь ю Нохчийчоь. 82-гIаниг – Дагестан. 84-гIачу меттехь ГIебарта-Балкхаройчоь. Амма оцу юкъанна, банкашкара уггаре дукха ахча эцна, тIехь декхарш долчу Оьрсийчоьнан бахархошлахь кхоалгIачу меттехь ю ГIалгIайчоь. БоьалгIа меттиг шегахь латтабо Дагестано. ПхьоьалгIаниг – Нохчийчоьно.


Оьший кавказхошна ГIирма?\nМарсхьокху-бутт 04, 2016\n"Къуно ша лачкъийнарг йилла меттиг лоьхуш санна..."\nКхеташ ма-хиллара, массарел а хьалха ГIирма Къилба федералан гонах Путина дIатохарна духьал протест кхайкхийнарг Киев ю, аьлча а, Украинан арахьарчу гIуллакхийн министралла.\nТкъа Украина йоцург, кхечу мехкаша а дIахьедина резадацар. Масала, Эстонино. Цигарчу дипломатин урхалхочо Кальюранд Маринас аьлла, «дуьненаюкъара низам а, Европан Бертан принципаш а талхош, аннексица яьккхина ГIирма Оьрсийчоьно шен Къилба федералан гонах дIатохаро саготтайина Эстони».\nПутинан пресс-секретара Песковс иштта легабо Путинан сацам: «Цигахь а, цигахь а цхьабосса ю кхиаман гIулчаш, цхьатерра проблемаш ю, маьIна гина цундела уьш вовшахтоха, царах ден урхалла эвсардаккхархьама».\nГIирман федералан го кхайкхийра 2014-чу шеран бIаьста, иза Украинера дIаяккхарцана. Ткъа Къилба федералан го кхоьллина 16 шо ду. ХIинццалц гонан декъахь яра Адыгей, ГIалмакхойчоь, Волгоградан, Астраханан, Ростовн, Краснодаран мехкаш. ХIинца цунах кхетта ГIирма а.\nПутинан гIулчаш къобалъечарна мега цо шеггара Оьрсийчоьнна ерзийна ГIирма муьлххачу а регионах дIатоьхча а. Ткъа муха го, и мохк бахьанехь дуьнено Оьрсийчоьнна экономикан санкцеш кхайкхийна а лаьтташ, Путина дина омра цуьнан критикашна?\nШен политикан хьажам бахьанехь, Iорадахарш а хьайна, Iедало хьийзояккхича, Оьрсийчуьра едда еха Киевехь оьрси Курносова Ольга. Цо массех хаамийн гIирсехь даржийна, шена стенна ца тов ГIирма Къиба федералан гонах дIатохар. Дийцира Маршо Радиона а. Ша кхидерг ца дийцича, оьздайоцуш лору и гIулч, боху диссиденто.\nКурносова: «Уггаре хьалха иза политикан гIулч ю, оьздангалла гойту гIулч. Юьхьанца ГIирмина аннекси йича, кеп лелайора и мохк Оьрсийчоьнна шатайпа беза буйла гайта санна, ша латта федералан го бу, шенна финансаш латтайо, бохуш. Ткъа хIинца иза кхиберш санна могIара мохк бу. Премьер-министро Медведевс ма-аллара, дац ахча, ткъа шу шайна ма-торру дахарх тийсало. Оцу темин тIаьхаьло ю-кх хIара.\nЦул совнаха тидам бел аш, кадраш муха дехьа-сехьа кхуьйсу. Масала, Севастополан губернаторна Меняйлона ша президентан омрица Сибрех ваха везаш вуйла журналисташкара бен ца хиина. Нах нах а боцуш санна хьийза нахаца.\nХалахеташ делахь а, даима дерриг ду, Кремлан хатI ду-кх ишта».\nИштта хета Оьрсийчуьра, и шен даймохк а битина, Украине дIаяхана ехачу оппозиционерна Курносова Олгина.\nКхеташ долчу бахьанийца, кавказхойх, я Нохчийчуьра, кIезиг карабо парггIат хетарг эфире даккха хIуьтту политикаш я юкъараллера жигархой.\nДохийначу Ичкерин Iедалан Лондонерчу лидеро Закаев Ахьмада хадабе мах бац Европерчу политикаша хадочух къаьсташ. Цунна хетарехь, ша лачкъийна хIума стенгахь къайлаяккха еза ца хууш хьийзачу къуьно санна бина Оьрсийчоьнан президенто ГIирма Кавказах тосу сацам.\nНехан мехкаш цхьацца мехкех дIаэбар, иза бахьанехь къаьмнашка дуккха а шерашкахь сагатдайтар, латта къовсуш юха къаьмнаш вовшахлетар – иза дайна а, гуш а сурт ду Оьрсийчохь. Масалш шайн кавказхойн а ду дало ма-торру.\nОццу коьрталазамна тIекхетта коьрталазам бу хIинца ГIирма а, цхьаболчара бахарехь.\nТкъа Оьрсийчоь лаьттанех шоръелча, цуьнан ницкъ совболу аьлла хетачу нахана ца хета ишта. Царна тов Путинан некъ. Бала а бац, хьенан Iена бIаьрхиш шайна хиллачу томах.


Безамца дуне кхолларгдар цо — Сердало\nБезамца дуне кхолларгдар цо\nХIара йоазонхочун ше-ший оамал, хьисап да моллагIдола хIама наха гучадаккхаргахьа а, ший уйлаш адамашта юкъе дIайоаржаяргахьа а. Цхьан оамал тIехьа, цхьатарра яздеш йоазонхой нийслуц. Нагахьа уж цхьан кепара баларе наха чамза хургдар цар кхоллаш дола балхаш. Уж шоайла эргаш хилар бахьан долаш дез наха цар йоазош, хьеж цар керда хIама кхолларга, яздарга, доаржадарга.\nХийлане дукха а везаш тIаэца йоазонхо, цхьаволчо шийна дукха везача йоазонхочун оамалаш шийга кхаба гIерташ къахьег, цох, цун турпалех тара хила гIерташ. Ишта наха лоархIаш безаш тIаэцача йоазонхоех я Сурхо тIарча Исмайланаькъанга маьре йола Албохчнаькъан Исраила Зейнап. Из яьй 1964-ча шера август бетта 8-ча дийнахьа, йоккхача Экажкъонгий-юрта. ВорхI вошеи, йиъ йишеи да уж даьи-наьнеи. ЗIамига болча хана денз боча а болаш, дика кхебаьб уж дас, нанас.\nЗейнапа да Исраил наха дукха везаш, нахаца тарлуш ваьха чакхваьннав укх дунен тIа. Дукхача шерашкахьа мурдий туркхал леладаь ва из. Вешта шийна хьаьнала вахаш, ший шин кулгаца къахьегаш хиннача цо, ше мо къахьега а нах беза а Iомабаьб ший дезал. Цо цIенош дотташ хиннад, цул совгIа, дахчан пхьар а хиннав Исраил, цо дахчах хьа ца еш хIама хиннаяц. Иштта къахьегача шоай даьна юхера дIа ца йоалаш, цун новкъостал деш, цул совгIа цунгара шийна говзал хьаIомаеш а цун юхе кхистай Зайнап: «Тха даьна дахчах хьае ца ховш цхьаккха хIама яцар. Се берашца ловза араяьлча сай ловзар а дите, болх беш воллача дадена тIайодар со, аз шийна доаккха новкъостал деш санна, со хьоастар цо. Iалаьлай ма чIоагIа дог гIоздоалар-кх цо могаеш дош аьлча. Тхоца массанеца а хиннав тха да иштта дика», – йоах Зайнапа, таханара ший вахара къахьегам дас хьийгача къих дакъа да аьнна хеташ.\nШе зIамига йиIиг йолча хана а сакхетам лакха болаш, цIен эшачунга хьожача нанна новкъостал деш хиннай Зайнап. Укхан ворхI шу даьннача хана, могаш йоацача ший зIамагIйолча йиIигаца больнице уллаш, шелал а кхийтта цIьхха еннай нана. Из кхелхай 1972-ча шера февраль бетта. Нана йоацаш ше йисача дIадоладеннад Зейнапа атта доаца вахар. Школеле дIаяхале а, цигара дийша юха чуеча а цIагIа де мел дезар деш хиннад цо ший йоккхагIйолча йишийца. Акхар нана кхалха нийса шу даьлча, саг йоалаяьй дас. ТIаккха аттача даьннад берий вахар. Акхар нана йолаш санна дика хиннай из ший маьра дезалца: «Тхо зIамига долча хана а, е кхийна истий кхийла а маьре даха а дIанийсделча а, цкъа даь-сесаг ма йий тха из, аьнна дагдехадац тхона. Тхоца иззал дика йолаш чакхъяьннай из. Даьна даь, нанас даь яха хIама вIалла дийцадац цо тхоца», – йоах Зейнапа, ший Даь-сесагах къамаьл дувцаш.\nШколе деша ягIача хана а гIалгIай литература дукха дезаш, гIалгIай вахарах, омалах, гIулакхех яздаь книжкаш дешаш хиннад Зейнапа. Цул совгIа ший да мо кулг говзал йолаш кхоллама болх дукха безаш саг я из.\nШий нана енна цхьа ха яллалца ше цхьаь юстара Iохай наьна гIайгIа еш, цунга сатувсаш уйлаш еш дукха денош дIакхихьад Зейнапа. Иштта еш йола уйла бахьан долаш язде йолаеннай из аьлча харцахьа хургдац: «Цхьа юкъ яллалца йолча хана, сай нана еннай аьлча тешалуцар со. Хьайича денз, се лелаяь нана кхы бIаргагурьяц аьлча хала дар из бакъде, тIаэца, цунца та. Цхьанна а хIаманца чам бацар, берашца ара баь тIа ловза а. Духхьал цу хIаман зIамига йоллашше дукха уйла яь, се ягIача дешаш хьа кхолла йолаелар со», – йоах Зейнапа ший берал дага ухаш.\nЭггара хьалха, шийна лерттIа я-кх ер аьнна хеташ байташ Зейнапа язъяьй, бархIлагIча классе деша яьгIаш, ший дитта шу даьннача хана. Ше дешаш йолча хана йиIига дег чу ювшачарех хиннай гIалгIай эздий оамалаш гойташ, Даймехках а Iаламах а йола вай йоазонхой байташ. Цо ешаш хиннай вай хьалха дIабахача, боккхагIболча йоазонхой стихаш, царца чIоагIа хьашт долаш хиннай йиIиг. Къаьстта Шаденаькъан Арсмака Султана кхоллам цхьа дега гарга хиннаб цун. Цул совгIа, Чехканаькъан Идриса СаIида кхоллам а дега гарга болаш тIаийцаб Зайнапа: «СаIийда кхолламах аз ца дешаш наггахьа хIама диса хургдац. СаIида берашта язъяь «Шарип» яха стихотворении сов дукха йийша дагахьа Iома а яь, зIамига йолча хана денз тахан а, айса моллагIа хIама деш хилча из илли доаккха аз. Иштта хоза хета сона Чехканаькъан Идриса СаIида байташ», — дувц Зейнапа.\nУкхаза белгалде доагIа Зейнапа эрсий меттеи литературеи хьехархо гIалгIай цIихезача йоазонхочун Осменаькъан Сосе Хьамзата йоI Люба хинналга. Цо, гIалгIай поэташ шийна сов чIоагIа дукха безаш, цар кхолламах доккхал деш ше хиларах, дешархошта цар стихаш йовзийтай, уж езаш тIа а эцийташ Iомаяйтай. Къаьстта гIалгIай мотти литературеи хьехаш хиннача МутаIалнаькъан Увайса чам чубеннаб Зейнапа литературе чуяла. Тхьовра аз ма аллара, бархIлагIча классе деша ягIача хана йолаеннай из стихаш язъе. Цун хьалхара стихаш кепатеха араяьннай из иттлагIча классе ягIача хана 1981-ча шера «Ленина никъ» яхача газетат тIа. Уж я «ТIеххаьра гургал», «Аз цIи тилла вола са веший-воI», «БIаьсти» яха стихотворенеш.\n1981-гIча шера, ший ялхайтта шу дузача шера Экажкъонгий-юртара юкъара школа чакхъяьккхе йоал Зейнап. Цигара яьлча цо беш «Ленина никъ» яхача Наьсарен района газета тIара хоам. Цу тIа яздаь хул, Шолжа-ГIалий тIа гIалгIай йоазонхошца кагирхой вIашагIкхетар хургда аьнна. ТIаккха цига болхачарца цхьана яха дакъа лоацаш хиннай Зайнап. Цига гулбеннача йоазонхошца хьоашалха вена хиннав гIалгIай цIихеза йоазонхо Пхьилекъонгий Iасолта Махьмад-СаIид. Боккхача безамца тIаийцад Зейнапа цига хинна къамаьл: «Цу хана кхетадир аз, Дала гешт долда цунна Махьмад-СаIида къамаьл ма дийцанге а, сай вахара никъ литератураца хоттабенна болга а, вай халкъа литератураца кхы а чIоагIагIа къахьега дезалга а. Дукха пайдане хIамаш дар тхона вIашагIкхетаре кхы дIахо а йоазонхоша дийцараш», – йоах Зайнапа.\n1983-гIача шера Эккажкъонгий-Юртарча школе секретарал балха отт из. Цига цхьан шера болх баьчул тIехьагIа, 1984-ча шера Къилбаседа-ХIирийчен университета филологен факультете деша отт. Из дика кхеташ чакх а яьккхе, ше дийша ма яьлланге а шоай юртарча школе хьехархо балха йода из. Цу хана геттара ший говзаме йоазош деш стихаши лоацига дувцараши яздеш къахьега Зейнапа. Цун стихаш каст-каста «Сердало», «Ленина никъ» яхача газеташ тIа кепа етт, цул совгIа дувцараш кепа детт «Литературни ГIалгIайче» яхача журнала тIа.\nАла деза, юххьанца язде йолаелчахой Зайнапа стихаш кепайиттай дукхагIа «Ленина никъ» яхача газета тIа. Цудухьа из газет хьамсара а хиннад Зейнапа. ДIахо цун стихаш кепа йиттай «Лоаман Iуйре» яхача альманаха тIа, Нохч-ГIалгIайчен радио гIолла дукха йийшай Зейнапа байташ, цул совгIа мукъам тIа а билла ашарашца а ликхай. Карарча хана вай илли алархоша лекхаш я Зейнапа байтех, мукъам тIабилла ашараш.\n1989-гIча шера Зейнапа вIашагIкхетар хиннад гIалгIай литературан критик волча Малсагнаькъан Абойца. Цига дIа-хьа байзача, Зейнапа кхоллам безаш тIаийцаб Абос. Из вIашагIкхетар цар хинна цхьа ха яьлча Шолжа-ГIалий тIарча книжни издательстве арадаьннача «Баьца тIа тхир» яхача гIалгIай къонача йоазонхой дикагIа йолча произведенех латтача гуллама оагIонаш тIа кепа теха араяьннай Исраила Зейнапа стихаш. Уж йийшачул тIехьагIа езаш тIаийцай уж дешархоша.\n1991-ча шера «Ленина никъ» яхача района газете балха йода Зейнап. КIиззига ха яьлча «Назрановец», тIаккха тIехьагIо «Наьсарен оаз» аьле хувц цу газета цIи. Тахан из цIи лелаю цу газето. Цу редакце корреспондент-таржамхо йолаш Зейнапа болх бу кхойтта шера. Редакце балха араяьнна цхьа шу доаллаш Сурхо тIарча Исмайлнаькъан Iабдулхьамид-Молла воIага Iадроахьманага маьре йода из. Бакъда, маьре яха яле а дIахо ший болх бу Зейнапа, ше яха яхача цIагIара гIулакх кIал а ца дуташ: «Дала гешт долда царна, мар-да а мар-нана а чIоагIа дика нах бар са. МоллагIдолча хьадеча хIаманна массаза а новкъостий хиннаб сона уж. Цудухьа хала а доацаш вIаштIехьа доалар са цIагIа эшар де а, газете болх бе а, кхоллама йоазош де а», – йоах Зейнапа ший маьре яха шу дагаухаш.\nВай мехка хIара шера хулача «Дошо къоалам» яхача къонача йоазонхой конкурсашка дакъа лийцад Зейнапа. Иштта 2001-гIча шера хиннача конкурсе поэзи яхача номинацех кхоалагIа моттиг яьккхай цо. 2002-гIча шера прозах хиннача конкурсах шоллагIа моттига яьккхай. ХIаьта 2003-гIча шера поэзе номинацех хьалхара моттиг а, лауреата цIи а лу Зейнапа. Цигга, геттара чIоагIа ший наьна мотт безалу цун. Цу шера гIалгIай мотт кхы а кIоаргагIа Iомабе уйла йолаш из деша йода ГIалгIай Паччахьалкхен университета филологен факультете.\n1995-ча шера дагадоаццаш Зайнапа да Албохчнаькъан Исраил ла. Доккха таьзет а этте, гулбеннараш дика тешал а дий дIавол из шоай юртарча кашамашка. Да дIаваьлча из хала хийтте балхаца а, е йоазонца а бала боацаш цхьа ха йоакх Зейнапа. ХIаьта а хана йIоахалца юха ше-шийх санна боламца долалу цун вахара гIулакх.\nТIеххьарча шерашка дуккхача наьха дегашка ювшаш йола стихаш язъярал совгIа, дуккха дувцараш а яздаьд Зайнапа. Уж арадувл «Литературни ГIалгIайче» яхача журнала тIа. Зейнапа йоазон кхоллам хетабаь ба безама, нанна, Даьхенна, цун хозача Iалама, гIалгIай къама, берашта, гIалгай метта, наха юкъерча гIулакха, иштта кхы а.\nКъаьстта нанна хетаяь байташ дукха я Зейнапа, царех я «Яхийла нана» яха стихотворени. Из ешаш хилча хеталу, автор укх дунен тIа мел йолча нанна ловца боаккхаш я, аьнна. Гучадоал ший нана цун мел хьамсара хиннай, гойт ший наьнацара цун бувзам мел чIоагIа ба. Хьех, иштта из бувзам масса болча дезалхой а шоай ноаношца хила безалга:\nЯхийла, яхийла нана,\nЕр дуне мел латт, яхийла!\nШий бераш маьрша чудерзаш,\nЦарга хьежаш ягIийла!\nЯхийла нана, яхийла,\nХIарачун нана яхийла,\nБера бIаргех хий даьнна\nВайна цIаккха ма гулда!\nЯхийла хьамсара нана,\nЯхийла ший берий духьа!\nЦкъа хьалхара нана дIаяьлча,\nХургьяц кхы шоллагIа нана.\nЯхийла массаза а нана,\nШий бера иллеш а доахаш,\nКъонгаша хьаьнала кхаш оахаш.\nАлбохчнаькъан Зейнапа проза а, поэзи а ювцаш, гIалгIай меттала араяьннай цхьацца йола статьяш. Масала, 1995-ча шера «Вай къонача поэтессах Албогачиева Зейнапах дола дош», аьнна, цунна кхолламах лаьца литературовед волча Малсагнаькъан Абос язъяь статья араяьннай «Литературни ГIалгIайче» яхача журнала тIа.\nГIалгIай литературе йоагIа мотиг чу а лаьца шера гIа а баьккха дIаэттаб Албохчнаькъан Исраила Зейнапа йоазон кхоллам. Деррига ший йоазош цо хетадаьд гIалгIай къамо атта доацаш хьаденача, халеи мискеи дале а гIоза долча вахара.\nЗейнапа ялх дезалхо ва, виъ воIи ши йоIи. ЙоккхагIйола йоI маьре а яха дезал а болаш ше яхача хоза тар а луш йоаллаш я. ВоккхагIволча шин воIо МГУ яьккхай вож шиъ ГIалгIай паччахьалкхен университете дешаш ба, эггара зIамагIа йола йиIиг Сурхо тIарча школе дешаш я.\nДезал кхебе а, маьра гIулакх де а, боахам лелабе а из деррига мишта вIаштIехьа доал хьа аьнна хаьттача йоах Зейнапа, — къахьегарца: «Сона дага а доагIаш цхьа минот хиллал ха зехьа йоаяьяц аз. Цудухьа Дала новкъостал ду. Къахьегаш бола нах дукха беза а ма йоахий Далла».\nШе мараца яха хайнача дийнахьа денз цун уллувра дIа ца йоалаш сесаг хиларал совгIа цун новкъост а хинна дIаэтта цунца цхьана вахаре эшар кхоачашдеш болх беш я Зайнап. Цо лелаю коа хаьсий беш, шоай цIен дезала тIадувха барзкъа тега.\nЗейнап санна гаьнаваьнна веце а, йоазон тIакхувш а, цхьацца байташ язъеш а ва Зейнапа кхоалагIвола воI, Мувса. Цул совгIа сурташ а дехка цо. Цун балхашка хьежача гуш да, ший нана санна кхолламхо цох хургхилар.\nКарарча хана йоазонца къахьегаш романа доакъош, дувцараш, стихаш, пъесаш язъеш я Зейнап. МоллагIа мехка гIулакх эттача стихашца из дашха йиш яле адам дика дара тIахьехаш цу сахьате дIахай стих язъю Зейнапа е дувцар язду. Тахан Зейнапа арадаьнна массехк книжка мара деце а, цун мел дола йоазош хьагулдича царех морх бизза книжкаш хургдар.\nДехьа а сехьа а кепа йийтта байташ дувцараш а доацаш, Зейнапа дакъа а лоацаш 7 гуллам арадаьннад, цул совгIа «Дуненна сердал лур», «Безама низ» яха ший шиъ книжка а арадаьккхад Зейнапа.\nВай кхувш боагIарашта ловца боаккхаш Зейнапа йоах: «Дика мел дар хулийтаргдар аз вай тIехьенна. Эггар хьалхагIа могаш маьрша хилба уж, шозлагIа шоаш йоаккхача хана нийсача наькъ тIа болаш бахалба уж. КхозлагIа, вахара никъ иразе хилба, дикача хIаманна тIехьа Дала аьттув боаккхалба. Аз сайчарна боаккхаш бола лоавца ба из».\nДешара шерга кийчлуш →


Британин парламентан сесси схьайиллина паччахьо Элизабет ШолгIачо\nСтигалкъекъа-бутт 27, 2015\nБританин керлачу парламентан сесси схьайиллина официалан кепара цу мехкан паччахьо Элизабет ШолгIачо. Британи Евробертан декъашхо йисарх лаьцна референдум дIаяхьа оьшуш долу низам тIеоьцур ду мехкан министрийн кабинето элира паччахьо. Цо бинчу хаамца, и референдум хир ю 2017-гIа шо чекхдалале. Элизабет ШолагIчо иштта дIахьедар дира, Украинин малхбалехь хуьлучуьнца доьзна Оьрсийчоьнна Iаткъам бар сацор дац Британино аьлла.\n«Сан Iедало кхин дIа а Iаткъам бийр бу Оьрсийчоьнна, Украина йозуш йоцуш хилар лардеш а, цуьнан территори ларъеш а, ткъа иштта иза тIера дера дац Минскех хилла маслаIат кхочуш дан деза бохучунна», - элира Британин паччахьо.\nКху беттан 7-чу дийнахь Британехь хиллачу харжамашкахь толам баьккхира премьер-министро Кэмерон Дэвида куьйгалла дечу Консерваторийн партино. Британи Евробертана юкъахь йисар хьокъехь референдум йийр ю аьлла дош деллера цу партино харажамашна кечлуш.


ГлавнаяОфициальноОбращения и заявления ПОЗДРАВЛЕНИЕ Председателя Парламента ЧР Д.Б. Абдурахманова\nАссаламу Iалайкум хьоме махкахой!\nДепутатийн корпусан а, сайн а цIарах Нохчийн меттан денца аса даггара декъалво Нохчийн Республикин Куьйгалхо, Россин Турпалхо Кадыров Ахьмад-Хьаьжин Рамзан а, республикин берриге бахархой а!\nНохчийн меттан дийнан хьокъехь долчу Указана Нохчийн Республикин Президента Кадыров Ахьмад-Хьаьжин Рамзана куьг яздира 2007-чу шеран хIутосу (май) беттан 11-чу дийнахь. Цул тIаьхьа дIадевллачу шерашкахь Нохчийн меттан де дерриге а халкъан дезде хилла дIахIоьттина. Иштта хила а ма догIура иза. ХIунда аьлча, къоман са ма ду нохчийн мотт!\nНохчийн мотт дика хууш а, халкъан дахарехь цо лелочу маьIнех кIорггера кхеташ а вара Нохчийн Республикин хьалхара Президент, Россин Турпалхо Кадыров Iабдул-Хьамидан Ахьмад-Хьаьжа (ДАЛА гIазот къобалдойла цуьнан). Цундела иза ларбаре, кхиоре, къоначарна марзбаре кхойкхура цо.\nБаккхийчарна дика дагайогIу оьрсийн мотт айбина, нохчийн мотт охьатаIийна хилла Советийн зама. ХIетахь юкъараллин меттигашкахь, транспорта чохь, кхечанхьа а доьхкуш дара нохчаша вовшашка нохчийн маттахь къамел дар. Нохчийн мотт юьстахтеттина латторан политика Iедало дIаяхьар бахьана долуш, ах сов нохчий шайн ненан мотт хууш бацара. Тахана кхин хьал ду. Нохчийн Республикин Куьйгалхочун Ахьмад-Хьаьжин Рамзанан дIадолорца кхиамца кхочушъеш ю нохчийн меттан гIолацаран а, иза кхиоран а программаш. Нохчийн мотт ларбаран а, марзбаран а Iалашонца хIора шарахь республикехь дIахьо дуккха а конкурсаш, фестивалаш, конференцеш.\nНохчийн мотт вайн халкъан культурин бух хилла лаьтта. Иза бийцар, бийца хаар вайх хIора а нохчийн къомах хиларан билгало ю. Мел яккхий халонаш тIехIиттарх цунах хер ца луш схьабаьхкина вайн дай. Уьш кхеташ хилла Дала вайна белла нохчийн мотт ларбар а, кхиор а, тIаьхьенашна марзбар а шайн сийлахь декхар хиларх. Делахь-хIета, хIинца вайн декхар а ду ненан мотт Iалашбар а, кхиор а, тIаьхьене, ларбан весет деш, дIакховдор а.\nЛараме махкахой! Даггара декъалдо шу Нохчийн меттан денца! Дала ирс, аьтто а хуьлуш, дуккха а шерашкахь могаш-маьрша дахадойла шу!


Нохчийчоьнан вице-премьеран кIант лазийна ГIалгIайчохь герз кхуьйсуш хиллачу летаршкахь\nГIалгIайчохь некъаца хиллачу конфликтана юкъахь хилла Нохчийчоьнан вице-премьеран Усмаев Вахьитан кIант Усмаев Расул травматикан герз кхетта лазийна, дарбан цIийне кхачийнера иза. "Фортангас" а, Baza телеграм-канало а бина цунах лаьцна хаам.\nКавказ.Реалиин хаамашца, хиллачух полицига дIахаийта дуьхьал хилла ший а агIо. ГIалгIайчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан урхалло хиллачух лаьцна комментари йина яц. Официалан реакци яц Соьлжа-ГIалара а.\nКарарчу беттан 27-чохь хилла ю инцидент, дов даларан бахьанаш кеп-кепара довзуьйту хаамийн гIирсашкахь. "Фортанган" информацица, Нохчийчуьрчу машенлелорхочо шога некъ бихкина хилла ГIалгIайчуьрчу вахархочун.\n"Масех вара уьш, некъа тIехь чIогIа шога лелара уьш, тхан жимчу стага [ГIалгIайчоьнан вахархо] ша резавацар дIахаийтича, цунна тIелетира уьш. Иза ша цхьаъ вара, амма цо дуьхьало йира, цхьахволчу "кадыровхочунна" чов а еш", - яздира дахначу кхаарин дийнахь гIалгIайн хаамийн гIирсо, лазийнарг - Нохчийчуьрчу вице-премьеран кIант хилар билгалдоккхуш.\nИнформацина кхин а тIетуьйхира Baza телеграм-канало, герз тоьхна машенлелорхо ГIалгIайчуьра Аушев ИбрахIим хилар довзуьйтуш. Усмаев Расулал а хьалхавала гIоьртина хилла иза тарсси тIехь, амма вукхо некъ ца битина цунна.\n"Некъайистехь севцира машенаш. Юкъаметтигаш къесто волаведлира шиъ - юьхьанца бага лееш, тIаккха буйнаш бетташ.\n"Базан" информацица, дуьххьара куьйг айдинарг ву Усмаев. Цуьнан оппоненто, Аушев ИбрахIима, травматикан тапча а яьккхина, масийттазза тоьхнера Усмаевна, чIагIдо телеграм-канало. Оцу кепара верси йовзийтира хьлахо "Интерфаксо" а. Агенталло билгалдаьккхира, оцу меттиге баьхкинчу бакъоларъяран органаша дIасабаьхнера летарш, дIа а лоьцуш.\nХIетте а ГIалгIайчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан урхалло Назранан кIоштахь хиллачу герзашца летарх лаьцна бина хаам бац.\nЦхьа а бехкаш ца дохкуш, тIаьхьо дIахецнера Аушев ИбрахIим, хаамбира Кавказ.Реалиига еарийн дийнахь цуьнан гергарчо.\nШина а агIоно претензеш йоцуш, полицига дIахьедар ца деш дерзийтира гIуллакх, чIагIдо цо.\nНекхан уьнна а, куьйганна а чевнаш йинчу Усмаев Расулерчу хьолах хууш дац. ГIалгIайчохь хиллачу инцидентех лаьцна Нохчийчоьнан Iедалхоша еш комментарий яц.\nКъинхьегаман а, социалан хьелаш кхиоран а министраллан куьйгакIеларчу бахархой мукъа ца хилийтаран Гуьмса кIоштарчу центран куьйгаллехь ву 32 шо долу Усмаев Расул. Цуьнан да - Усмаев Вахьит - вице-премьер а, мехкан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан секретариатан урхалхо а ву.\nГIалгIайчоьнна а, Нохчийчоьнна юкъахь дозанан конфликт кхин тIе а марсаелира кху гурахь. ГIалгIайн тайпанийн Кхеташоно бехкбаьккхира нохчийн Iедалхошкара дозанаш хийцарна, Кадыровс а, цуьнан гоно а жоп луш, кхерамаш тийсира дуьхьал ницкъ боккхур бу аьлла. Цул тIаьхьа Нохчийчохь долийра тIеман Iамораш.