Chechnya - Deni Magomadov, son of a legendary Khasukha Magomadov last anti-soviet resistent fighter, Grozny, December 20, 2013\nСоветан Iедалца йоьхна юкъаметтигаш кхин цкъа а нис ца луш, Делан эхарте дIавахара Магомадов Хасуха. Дацара иза, Хасухин бехкенна. Шен цIа а вирзина, лечкъа ца дезаш, маьршачу дахарехь шен доьзалца ваха хьанна ца лаьа? Хасухина чIогIа дика девзара Советан Iедал.\nНахалахь ларам болуш, цIе яххана волу къонаха вахар, Советан Iедалх ца вашар санна хир дара. Ша долу нохчийн къам Хасухина дуьхьал даккхалур дацара, делахь а, шен ма-хуьллу, питанаш туьйсуш, харцдерг даржош, зорбанехь цуьнан сий дойъуш йозанаш яздеш а, советийн пропагандин чарх жигара хьийзина.\nДукха эскарш, леррина тIеман дакъош, къайлахчу сервисийн векалех вовшахтоьхна тобанаш яра Хасуха лаца тIаьхьаяьхна. Дийна иза караван хьаьгна дара Iедал.\nКГБ-н подполковник хиллачу Салькос дуй биънера, обург Хасуха лацаза Iийр ма вац ша, аьлла. Хьаккхина церан чу а вахана, Салько зудчуьнга аьлла хилла, «цуьнга ша лацалур вац, дийна виса лаахь, IадIе ала,» аьлла.\nМагомадов Хасухин кIанта, 73 шо долчу денис дийцира Маршо радиога, шен ден дуй биинчу доттIагIчо йина хилла ямартлонах а, КГБен векал хилла Салько иза лаца гIортах а.\nМагомадов Дени: «Краснодарера веана вара и Салько кхузара КГБехь болх бан. Сан да, Дала гечдойла цунна, хьаьккхина церан чу ваханера. Салько чохь ца хилла. Цуьнан зудчуьнга аьллера, ша "Салько санначарга лацалур волуш вац, хьайн цIийнда хьайна везахь, чохь сацаве, суна тIаьхьа ма валийта, вуьйр ву", аьлла. Салькос аьлла хилла "хIан-хIа, лоцур ву" ша иза.\nКраснодарера вогIуш майор вара иза. Иза веллачул тIаьхьа "посмертно" полковникан цIе еллера. Салько вуьйчу буса Iабдурахьман вара, фамили ца хаьа суна, и волче буьйса яккха тIевоьссина хиллера сан да.\nНохчий цIабогIучу хенахь (цIерабаьхна хиллачу ГIиргIизойчура, Казахстанера) уггар хьалха цIавеана вара. Тхан дас гIо а деш, ахча а луш, цIенош динера цо. Iабдурахьман къиен вара. Тхан ден воккха доттагI хилира иза.\nАса Iабдурахьманна бехк ца буьллу, Iедало кхерийна стаг вара иза. Кхеравелча хала ду стагана. Цуьнан хIусамах жучок (ладугIу гIирс) йоьллина хиллера. Iабдурахьманна шена а мотт тоьхна хиллера, (сан да) и волче кест-кеста кхочуш ву аьлла.\nХIара шиъ дехьа чохь дIавижина хилла. Iабдурахьманан доьзал цу дийнахь шен цIа бахана хилла. Iабдурахьмана аьлла хилла, "схьавола со волче, доьзал а, хIусамнана а цуьнан де цIа бахана бу. ЦIахь со суо ву со", аьлла.\nIуьйранна 4 даьлча машенаш хилла хьала йогIуш (лома). Тхан дас хаьттина Iабдурахьмане: "Iабдурахьман, и хIун машенаш ю те?".\nIабдурахьмана жоп делла: "Уьш хьера баха вовшахбетталуш нах бу, юьртахой бу."\n"Бу?" Iуьйра ламазанна гIовтта безаш хилла хIорш хIете-вете. ДIа а ца вуьжуш, Iаш хилла тхан да. Оцу минотехь, лакхахь машен дIа а яъйина, латийна йоцуш, гу тIера охьаяийтина неIаьрга.\nТормоз тесча колодкаша гIовгIа йина, тхан да тIаьхьакхиина тIаккха.\n"Iабдурахьман, и машенаш вайн неIарга схьа-м яьхкина хьуна," аьлла тхан дас.\nИ аьлча, чехка тужурка тIе а оьллина, Iабдурахьман араиккхина. Араэккхашехь "кхуза чохь ву шуна" аьлла, мохь тоьхна. Го лаьцна хилла (салташа). ЦIийнна хьалха деана дечиг дара, деха базан дитт. Оцу тIехьа лечкъина хиллера Салько.\nКIур болуьйту шашка кхосса, аьлла, омар дина хилла цо. Цо (Салькос) мохь тоьхна хиллера сан дега "Аравала, хьан кхин вала меттиг яц, хьуна лаьцна го бу", аьлла. ТIаккха цара чу кIур боккху шашка кхоьссина. Сан дас шена тIера тужурка схьа а яьккхина, шашкина тIе тесна, иза тужуркин юкъа лаьцна, юханехьа аракхоьссина. Оцу базан дитта тIехьара тапча етташ хилла Салько. Сан да топ чIогIа нийса тухуш вара. Цо дIатоьхна, цуьнан хьен юккъе тоьхнера цунна.\nХIокхуо (Хасухас) тужурка аракхоьссича, иза сан да ву моьттуш, салтий цунна тIе герзаш детта буьйлабелла хилла. Цара тужурках масатоьпаш етташ лаьтташехь, цIийнна юххехула ваьлла, бердах чу кхоссавелла. Цигахь цхьа 20 метр лекха жагIан берд бу и. Иштта, иза ведда дIавоьдуш гича, цара цIийнах масатоьпаш йиттинера, шаьш цуьнца тIом бина алийта.\nЮха, Дала декъала войла, сан ненан маьхча вара Мирзо бохуш, цуьнца цхьаьна тобанехь хилла а вара иза хьалха. Мирзо тIевахана, тIом беш а хезна.\nСалькос хьийзош вара и Мирзо "хьо хьалха а хилла ву (цуьнца), и волче кхочуш хир ву хьо. Схьало иза. Стенгахь ву, дийца", бохуш.\nТхан да, бердах эккхаш ког а, пхьарс а, дIахьакхаделла, даIа даьлла, астагIа лелхаш дIавоьдуш ган а гуш, Мирзос аьлла гIазакхийн эпсаре "и дIо воьдуш ву хьуна, хIунда ца лоцу ахьа?", аьлла. Маса тоьпаш тIе ца кхочучехь, хи йисте хиина, шен лазийна лерг а, пхьарс а буьлуш хилла тхан да. ТIаьхьа овчарка-жIаьла хецна бохура цунна. Цунна тIекхача цхьа 200 метр йиссинчу хенахь, соцунгIа хилла, цIийза цIийзаш, юхадирзина, бохура.\nМирзос аьллера эпсаре "хьада, дIавало, и дIо воьдуш ву хьуна. Схьалаца, дIа хIунда вохуьйту ахьа. Цхьа топ бен цуьнгахь хIумма яц хьуна. Иди, догоняй его", аьлла. ТIаккха цу эпсаро аьлла, "я тебя тоже сгною к черту!"\nТIаьхьа цхьа ваха а ца вахнера сан дена. Дас мохь тоьхна хиллера "Схьадуьйла! И дIогахь дIадиллина герз ду сан, тIом бийр бу вай", аьлла. Цул тIаьхьа со а лецира, Мирза а лецира и Салько вийначул тIаьхьа.\nЮха и Салько дIавуллуш, кешнашкахь Салькон зудчуо аьллера: "Я предупреждала его, что он не возьмет его, Хасухан приходил к нам домой". Циггахь, кибарчигийн заводехь болчу нахана хезна ду-кх и дешнаш. Ишта вийна ву Салько.\nСо лацале жимма хьалхуо суна сан да тIаьххьара гиначу хенахь, аьтто ког Iаьржа, бистина бара цуьнан. ТIе дума биллина, дIабихкина бара. Кхин хIума ца хиллера. I973-гIа шеран гурахь ду-кх иза. I974-чу шарахь Зазадоккхучу баттахь со лецира.»\nНКВДера обарган Зелимхан кIантаца бина тIом\nСоветан Iедало нохчийн къомана йинчу ямартлонан ломан буьхьиг яра, дешна бу боху нах а, эвлаяийн цIийнах бу бохуш хилла нах а эцар, церан гIоьнца къам хIаллакьдар. Уггар чIогIа шен харцонашна дуьхьало йина хиллачу стеган доьзал, цкъа иза вийначул тIаьхьа, цуьнан доьзал тIема кIела а оьций, шайн хьашташна лелабора. Иштта, Хорачара обарг Зелимхан кIант вара НКВДехь болх беш. Цуьнца кхин нохчий а бара, Хасуха лаца Iалашо хIоттийна. Шена Зелимхан кIантана бийца мотт карор бу аьлла хеташ, Хасуха шеца накъостий эцна вахана хилла. Цунах хIун хилира дуьйцуш ву Хасухин кIант Дени.\nМагомадов Дени: «Шаьш итт вахара цхьаьний, бохуш дийцира цо. Зелимхан кIант иза хилча, цIерабаьхна нохчий юха ма боьрзуьйтур бу хаа декхар ду аьлла хеташ, хатта баханера уьш.\nДIакхаьчча, Зелимхан кIант шаьш схьалийца витина хиллера шен веа шичица, бохура (Хасухас). Къамел дан 8 чувахара шаьш, шиъ арахь, хехь витинера. Чохь хIорш Iаш болуш, Зелимхан кIант хиина Iачу коре оьхкинчу бойнашна тIехьа тоьпан юьхьиг схьа оьхьна цхьаммо. Цаьрца Iаш волчу цхьаммо "вайн Идрис" олучо, яхьа а яьхьна, тапча тоьхна и циггахь вийра.\nЦул тIаьхьа Зелимхан кIантера мохь баьлла. арахь болчаьрга кхойкхуш, "хIокху чуьра цхьаъ ара ма валийталаш", аьлла. Юха тIом болабелла. Тоьхна, Зелимхан кIант а вийна. Арахь хилла хIокхеран шиъ вийнера. Кхоъ бен дийна оцу чуьра ара ца валалвелла хIорш.»\nХасухина уллера а, цунна накъосталла деш хилла нах, эцалуш берш – оьцуш, ца эцалурш – хIинца санна, хIумма хала ца ечу кхелашкахь ехха хенаш кхайкхош, Сибреха хьовсош хилла. Чувоьллинера пхеа шарана, ур-атталла, цуьнан кIант Дени а.\nКховдон бехк боццушехь, иза чуволла хьийзорах, Iен ца елла, суьдехь йилхинера цуьнан адвокат.\nМагомадов Дени: «Сан адвокат йилхир-кх кхелехь "цхьана цхьаъ аша цуьнга кхийдочу бехканна тоьшалла ца далийна аша шена", аьлла.\n- I8 шарахь суьдхо болх бина аса, хIтнца адвокат болх беш ю со. ХIара санна кхел гина яц суна. Иза бехке ву алий, цхьа тоьшалла даладейша суна. ХIун дара иза шен дех кхеташ хиларх? Муьлхачу кIантана луур дацара шен да ган? Жималлехь цунна иза гина ца хилча муххале а.\nЙилхира иза тIаккха. Эццахь 5 шо хан туьйхира суна. Со этапе дIавахийтира. Набахтехь со лоруш вара. "Бандитан кIант" ву аьлла, гIазакхаша тIаьхьа лоруш вара со. Къуш-м хIете-вете. Сий дора, ларам бара. Алды-зонехь кхо бутт баьккхира аса. Со левеш хиллачу талламхочо полковника Сергеевс хаьттира, зонера тIаьхьожуш волу прокурор санна веанчехь. "Хьан латкъам-хIумма юй?"\n"Дера яцара дера, хьоьга хIун латкъам бийр бара аса? Хьо вац со чувоьллинарг?" элира аса. Цуьнца къамел динчул тIаьхьа кIира даьллачул тIаьхьа, этапом со Зазадоккху-беттан II-чу дийнахь дIахьажийра Соликамске. Новкъахь цхьана набахтино со тIеоьцуш ца хиллера "вада кхерам болуш ву" аьлла, сан гIуллакхана юкъахь цIе сиз хьаькхна, и йоза яздина хиларна.\nСоликамскехь 3 шой 7 буттий баьккхира аса.\nШа хиллирг дара цигахь суна тIехь. Цигахь суна туберкулез кхийтира сох.»\nЦкъа мацах шен дас санна, Денис а йинера чIагIо, бехк-гуьнахь доцуш ша чуволлийтина нах, ара ма веллинехь, бойъур ма бу ша, аьлла.\nМагомадов Дени: «Со лаьцна хилла Меньковский а, и суьйли Хаджиев а велла. Козедубов а велла. И полковник веллера со аравалале. Аса ч1аг1о йинера, со лаьцначуьра араваьллачул т1аьхьа, сайн Дала мукълахь, бойъур ма бу аса уьш, аьлла.\nКъаьсттина, оцу суьйличуьнга аьллера аса, "набахтира чуьра со аравалахь, хьо дийна а хилахь, хьо верал хьалха х1ума дийр дац аса" аьлла.\nСо араваьлча девашас эли, ахьа х1инца ч1ир леха ца оьшу, велла хьуна иза, аьлла. Козудебов дог иккхина велла хиллера, некъан бохамехь шен к1ант вийна аьлла, хезча. Дала бекхам бина. Харцо цара йинарг ч1ог1а.\n5 дийнахь кхел йира Лакхарчу кхелехь. 15 минотехь со наабахти чувуллуш сацам кхайкхийра. Т1аккха нийсо ма яц иза.»\nМагомадов Хасуха чIогIа делах тешаш стаг хилла. Цо ша, цец а вуьйлуш дийцина, нийсса тIехьовсийна тоьпаш еттарх, шех тоьпан хIоъа хьакха ца баларх а, кIело йинчара водуш, маситтаза Iинах иккхича а, жимма лазор доцург, кхин шена зе ца хиларх а лаьцна. Денис дуьйцу кхин дIа.\nЧано дина гIо\nМагомадов Дени: Сан дас шена топ ца кхетийта жайна даккхийтинера суьйлишка (молланашка). Кхоъ вийнера цо.\nЦо ша дуй бууш дийцара, 9-зза йолу топ схьа а эцна, уьш виъ шайн жайнашца диттана улле дIа а хIоттийна, жайно болх муха бо хьажа, тIе тоьхча, царах кхоъ вевелира шега, амма, виалгIачунна топ ца кхетара шен, бохуш. ВиалгIачунна тIе мел герз деттарх, юххехула болий, патарма дIа ма бодара шен, бохуш дийцара дас. И жайна нийса даьккхина хиллера, алара цо.\nЦунна уьстаг баьхна хилла цо, доттагIалла а лелийра цо. Цо мотт тухур бохий хаара шена, алара цо. Вуьйш молланаш ца хиллера, КГБена болх беш нах хиллера, алара цо.\nУстаза лелош ву ша, алара гуттар а. Узун-хьаьжа шен мурдашца тхан эвлахула охьавогIучу хенахь, I2 шо долу сан да же вахана хилла, рагI тIе а кхаьчна. Ведана хьала вахана, шарахь шен ахчанна зорба тухуш ма Iийна Узун-хьаьжа.\nСан ден шичой, маьхчой Узун-хьаьжина марабеттабелла хилла, тIаккха дозалла деш, сан дена тIехтоьхна иза.\n"Аша цуьнан куьг лаьцнехь, аса а лоцур ма ду" аьлла, говрашна кIелхула ваьлла, цунна тIевахана. Иза тIекхачале, цунна уллехь болчара юхаозийча, устаза элира боху: "Схьаваийта иза. Тахана дуьненахь, кхана Къемата дийнахь а сан яьIни тIелаца езаш стаг ву иза", аьлла. Къевллина маравоьллина. Цундела, ша деш дерг, шен устазе хаьттина бен ца дора ша. алара сан дас.\nБорзера тIом чекхбаьлча, шолгIачу гоне лаьцна... исс нохчо веанера боху, Шуьтахь КГБ чохь Iаш бара боху уьш. Обаргаш лийца бахкийтина хилла уьш. Цхьа молокан хилла цунна вевзаш, цунна тIевахча цо аьлла, "хьо лацийта бахкийтина нохчий бу хьуна." I946-гIа шо хилла моьтту суна. Уьш нохчий хилча, вистхила дагахь, буса уьш болче вахана хилла. Корех чу хьаьжча, паргIат бевлла, малар молуш, кехатех ловзуш хилла.\nтапча яьккхина, чувахана хIара. "Шу стенна даьхкина? ХIун гIуллакх долуш даьхкина?!"\nЭлира шега боху, "леррина хьо лацийта дахкийтина шаьш".\nШа шуьга лацалур вац. Шаьш дайъа ца дойъуьйтуш, цIагIо, шайн нахах дIакхета хьовса, элира ша бохуш дийцира. Цаьрга а хаьттина хилла цо, вайнах цIа маца боьрзуьйтур болуш бу? Царна хIумма хууш ца хилла. ШолгIачу дийнахь уьш дIабахана. Цул тIаьхьа тIом бан Iедал ша арадаьлла хилла.\nЦхьана дийнахь го а бина шена - цхьаммо хаам бина хилла - Борзера гу тIехь хилла иза. Патармаш кхачийна хилла маса тоьпара. Тапчанна чохь масех бисина хилла. Малхбуза ламаз дина, устазе кхайкхина цо. Оцу гух чу а кхоссавелла, дIавоьдуш, цхьана салтичо топ ца айъина цунна тоха.\nХьаьдда вогIуш полковник хилла, мохь хьоькхуш, дIа ма вахийта, бохуш. ТIаккха сан дас цунна маса топ тоьхна, цуьнгара маузер тапчий, шен тишъелла эткаш дIа а яьхна, цуьнан когара оззийна мачаш схьа а яьхна, дIавахара ша, бохуш дийцара цо. Цул тIаьхьа чIогIа тIаьхьабевлла хилла уьш цунна. Цхьана меттахь шина сохьтел сов вижа йиш йоцуш. Гуьржехула дIаваха а йиш йоцуш, го лацар бахьанехь. Ша цу гонехь вуйла хууш, чIогIа дера тIаьхьабевллера бохура.\nЮха цхьана дийнахь, бIаьсте йолу хан хилла, черчий гIовттаза хан йолуш, лараш йолуш, йоцуш меттигаш хилла. Кхин вала меттиг ца хилла, ча Iуьллуче чу вахана. Устазе кхайкхина, шаьлта яьккхина, чувахана. Са хиллалц, чаца вижина Iиллина. Уьш (салтий) бела боьлуш, ча Iуьллуче чу гIаж Iуьттуш, лаьттина. Чано гIовгIа еш хилла. "Кху чу веънехь, черчаша ватIор вара", аьлла, уьш дIабахана. Iуьйранна юха Iинна чу охь вахана, ламаз эцна, ламаз дина, дIавахара. Цул тIеьхьа ша кхин лаха ца лехира, алара цо.»\nБакъ хир дацара, деккъа суьйлийн молланаша даьхначу жайнаша Хасуха гIоза-маьрша лелийна аьлча. Бара цуьнан къонахаллех баккхий бийриш. Иштта стаг шен къомах хиларх дозалла дийриш. Дела керставеш, бакъдерг харцдерш, шен къомах дог лозучух – националист олуш, шен мотт бийцар – тIаьхьависаран билгало лоруш, шен маттахь яздинчуьн некъ ца луш, шен историн бухе кхиа гIерта нохчо охьатаIош, иштта майралла кхаьчначуьн хIуьттаренна, хIумма а йоцург юьйцу, хьекъална, оьздангаллина ледара стаг лакхавоккхуш Iедал дара Советан Iедал. Ша кхин дешна ца хиллехь а, коммунистийн, болшевикийн пропагандин маьIнех дика кхиина стаг вара Хасуха.\nЭскаран дакъош тIаьхьадахча ца лацалуш, шен лаьмнаша а ларвеш хиллачу Хасухина мотт бетта нах бара, цу Iедалан. Оцу нахана Iедалера хIун хуьскаш йоьжна – иза къайле ю. Тамашийна делахь а, хIумма ца южурш а, мотт тоха чIогIа каде хилла.\nХасухина Iаьткъаш хилла иза. Шена мотт беттарш бевзаш а хилла цунна, ша берш ца бовзахь а. Царга хабар тухуш я, хьоккхий, церан чу а воьдий, ша дехар деш хилла, Iад Iахьара шу, олий.\nДелахь а, тешаме нах а хилла обарган. Шаьш цкъа а мотт ца тохарна, Хасухина а тешаме хилла уьш. Тешаме нах бахьанехь, луьрачу дахаро галъйоккхуш хилла могушалла тоян, юкъ-кара дарбан-цIийнашка вуьжуш хилла Хасуха. Оцу хенахь, хьаннашкахь иза лоьхуш, леррина операцеш дIахьуш хилла.\nХьаннашкахь лечкъаш хилла массо нах куьйгана цIена ца хилла. Цара дина зулам, къемата Хасухас ца диний хуъушехь, гIараваьллачу обарган цIе йожош, зорбанехь а, массанхьа а даржадойтуш хилла Iедало шайгга нохчашка. Хасухина иза а хууш дара.\nХIокху тIехь чекхдолу тхан Магомадов Хасухин кIантаца Деница хиллачу къамелан шолгIа дакъа. Хьалхарчу декъе ладогIа а, цуьнан текст еша а йиш ю


Яценюк Арсений Женевехь лаьцнера\nГIуран-бутт 24, 2017\nУкраинан хилла премьер-министр Яценюк Арсений Женеверчу аэропортехь лаьцна аьлла, хаамбо Фейсбукерчу шен агIон тIехь цуьнан пресс-секретара Лаппо Ольгас.\nОьрсийчоьнан талламхойн бехкаш мел абсурде белахь а, тIаьхье йолуш дац,- яздина Лаппос. – Шен жимахйолчу йоIаца Женеве веана Яценюк паспортан талламаш бечу хенахь сацийна Оьрсийчоьнан дехарца, Нохчийчуьрчу тIамехь цо дакъалаьцна бохуш, бехкеварца.\nТIаьхьо дIахецна хилла Яценюк, юха а проблемаш хила магар а хаийтина\nОьрсийчоьнан Талламан Комитетан куьйгалхочо Бастрыкин Александра дIахьедар динера, Украинан премьер-министр Яценюк Арсений Нохчийчохь 1-чу тIамехь дакъалаьцна хиларан шайгахь тоъал тоьшаллаш ду, аьлла.\nЦо чIагIдарехь, Яценюка дакъалаьцна 1994-чу шарахь ГIура-беттан 31-чу дийнахь Соьлж-ГIаларчу Минутка олучу меттигехь, 1995-чу шеран Чиллан-баттахь гIалин 9-чу Дарбанан цIийнан гонах дIадаьхьначу тIематасадаларшкахь а.\nИштта Нохчийчуьрчу Октябрский кIоштехь оьрсийн йийсаре лецначу нахана тоьпаш тухуш, царна тIехь ницкъ барца а, билгалваьлла Яценюк Арсений, бохуш дийцира Бастрыкин Александара.\n2016-чу шарахь Оьрсийчоьно лехамашка велла иза.


Каспаров махках ваьлла, амма Путинца къийсам латтор ца дитина цо\nОьрсийчоь -- Москох Хамовницкийн суьдан хьалха Каспаров лоцуш бу полисхой,17Марс2012\nДуьннена а везвш волчу шахматех ловзархочо, Оьрсийчура опплзицин жигархочо Каспаров ХIаррис хIара бутт болалуш дIахьедар дира ша махкал арахьа виса дагахь ву аьлла. Цо далийна бахьана ду иза политикан бахьанаш долуш Iедалша хьийзо мегаш хилар.\nАмма иза дац Каспаров Оьрсийчоьнан президентана Путин Владимирна дуьхьал волчура дIавер ву бохург. Цунах лаьцна Маршо Радион Оьрсийн сервисан корреспонденто Барышников Валентина телефонехула къамел дира карарчу хенахь Нью-Йоркехь вехаш волчу Каспаров ХIаррица.\nКаспаров ХIаррин цхьана ханна йита дезна Оьрсийчоь. Амма цигарачу политикан дахарна юьстаха виса дагахь вац иза.\nОппозицин кьугалхойх цхьаъ волчу шахматех ловзарехь лаккхара говзанча волчу цо дешнаш ца кхоадора Путин Владимиран режиман духах лаьцна дуьйцуш.\nКаспаров ХIарри: «Тахана суьдхоша кхелаш еш цхьатерра сацамашна зорба детта. Полицин куьйгалхоша омраш до нахана етта, уьш лийца бохуш. Регионашкарчу губернаторша шайн а лууъург до, шайн меттигашкахь берриг а ницкъ болу дай шаьш долун дела».\nДаханчу кIирнах дуьххьара ша еллачу шуьйра интервьюхь Каспаровс дIахьедар дира «оьрсийчу цIа ца воьдуш цхьана ханна саца дагахь ву ша политикан бахьана долуш ша Iедалша хьийзо мегаш хиларна» аьлла.\nМаршо Радион Оьрсийн сервисана ша еллачу интервьюхь Каспаровс элира, Оьрсийчохь адамийн бакъонаш йохош болчу лаккхарчу даржахошна дуьхьал Iамеркехь 2012-чу шарахь тIеэцна Магнитскийн акт санна Европерчу пачхьалкхашка санкциш кхайкхаяйтар Iалашонца къахьега дагахь ву ша аьлла.\nЦхьаьнатоьхначу Штаташа тIеэцна долу низам ду, 2009-чу шарахь Оьрсийчоьнан Iедалхоша лелийна харцонаш гучуяьхна аьлла лаьцна волу набахтехь веллачу юристан Магнитский Сергейн цIарах.\nЦу тайппа санкциш кхайкхийча цара Iаткъам бийра бара Оьрсийчохь Iедалехь йолчу элитана боху Каспаровс.\nКаспаров ХIарри: «Шаьш деш дерг бахьана долуш Европе а бахана, цигахь шаьш лачкъийна рицкъ лело болу аьтто дIабоккхуш бекхам шайна хир буй хиича, тIаккха Оьрсийчохь урхалла деш йолу элита ларъеш волу стаг санна Путин оьшуш волчура дIаволу».\nКаспаровс дийцарехь, цу тайпа гIулчаш эвсаре ца хуьлу Кремло шен ницкъ кхоош ца хиларна царна дуьхьало еш.\nКаспаров ХIарри: «Путин дика кхеташ ву и кхерам хиларх. Цундела тахана оьрсийн дипломатийн а, церан махкал арахьа болчу лоббитсийн а ницкъаш тIебахийтина бу Магнитскийн актана дуьхьало ян».\n"The New Times" газетана еллачу интевьюхь Каспаровс дийцира ша махках валале Талламан комитетан декъашхоша шозза шен нана тIекхайкхинера ша волу меттиг гучуяккха гIерташ аьлла.\nЦо дийцарехь кхин болчу Оьрсийчура оппозицин Координацин кхеташонан дукъашхой а бу кхерамехь, хIунда аьлча цара Магнитскийн актан гIортор йина, ткъа санкциш хьакхалучу нехан цIейрзан юкъахь ву Оьрсийчоьнан Талламан комитетан куьйгалхо Бастрыкин Александр.\nОхан-баттахь 50 шо кхаьчна волчу Каспаровна хаа шена Москох дуьхьал санкциш тIеэцийта Европера пачхьалкхаш тешо хала хир дуй, Оьрсийчоь цу гIуллакхана реза хир йоцун дела. Оьрсийчоьно, Магнитский актана жоп луш, дихкира Iамеркерчу доьзалшна шайн махкара бобераш доьзалка эцар.\nДелахь а Шахтатийн лакхара говзанчина хаа шаьш эшна ца хилар. Цундела тешаш ву иза ша юьхьаралаьцначух.\nКаспаров ХIарри: «Суна хета, гергарчу кху цхьана шарахь Европерчу цхьана пачхьалкхао, я пачхьалкхийн тобано цIеэца дагахь дийцаре дан мегаш ду Магнитскийн акт».\n«Магнитскийн Акт» къобалъйина Iамеркан Сенатан дуьненарчу юкъаметтигийн комитето\nПутин кийча ву «боберийн» низам тIечΙагΙдан\n"Магнитскийн Акт": Кадыров Рамзан а, кхиберш а


Царнаевна таIзар нийса къастийна хиларх шек ву Америкера кхелахо\nБостонерчу ( Массачусетс штат) аппеляцин кхелан декъашхо Каятта Вильям шек ву шайн гIалахь, нах а бойуш, талор дина Царнаев ЖовхIар вен кхачийна бехккъасторхой нийса хилла ала, яздина еарийдийнахь The Boston Globe газето.\nЗулам шаьш чохь бехачу гIалахь дина хиларе терра, Бостонера бехккъасторхой оьгIазбахана хилла, оцу хьолехь церан дегнаш нийса кхел ян паргIат дара ала дац шен, шена хетарехь, прокуратуро тергал а ца йина Царнаевна кхел ечу хенахь и агIо, дIахьедина Каяттас. «Говза бехккъасторхой дуккха а болуш, царна юкъара шаьш жюри къастош, хьакъдоллу нах хаьржирий аш цига? Шек ву со оцу тIехь», - аьлла аппеляцин кхелахочо.\nШо хьалха Царнаевн адвокаташа арз чуделира иза вен кхачош бинчу кхелан сацамна дуьхьал. Цара чIагIдарехь, Бостонехь йойла дацара кхел, цара дехнера иза кхечу гIала дехьаяккхар, амма цаьрга ла ца доьгIна, оцо ваьккхина Царнаев шена тIехь кхел нийса йойтучу аьттонах.\n2013-чу шеран Охан-беттан 15-чу дийнахь, Бостонехь спортан марафон йоьдучу меттехь ши эккхийтар дира. 3 вахархо вийра, 260 лазийра. Карийра зуламхой – вежарий ЦарнаевгIар – Тамерлан а, ЖовхIар а. Лоцучу муьрехь полицин карах велира Тамерлан, ЖовхIар каравахара, чов йина а волуш.\n2015-чу шеран бIаьста кхело вен кхачийна Царнаев ЖовхIар.\n26 шо ду Колорадо штатерчу луьрачу хьелийн Флоренс набахтехь кхобучу Царнаевн. Иза вуьйр волу де къастийна дац хIинца а.


Эстемирова Наталья йийначарна бекхамбар тIедожийна бакъонашларъярхоша\nОьрсийчоьнан Iедалхошка юкъахь дIахьедар дина бакъонашларъяран организацеша, Эстемирова Наталья йийна 10 шо кхаьчначу деношкахь. "Мемориал" центро бинчу хаамца, бакъонашларъярхо ер таллар тIедожадо ишта дуьненаюкъарчу цхьа могIа организацеша а цхьана.\nБакъонашларъярхойн дIахьедарехь тIедиллина Оьрсийчоьнна "лерина, озабезамаш а боцуш, бозуш боцчу талламхошка Эстемирова Натальин гIуллакх листийтар, бехкенаш жоьпалле озабар, ишта кхиболчу бакъонашларъярхошна а, журналисташна а Нохчийчохь дина тIелатарш а бакъонца таллар".\n"Мемориал" тешна ю, нохчийн бакъонашларъярхо Эстемирова Наталья ер цо бинчу балхаца доьзна дара аьлла. 1990-чу шерашкахь дуьйна йолаеллера иза адамийн бакъонаш Iалашъян, "Мемориалца" юкъарло а лелош.\n"Цо майраллица дуьйцура, цкъа оьсрийн эскархоша а, полицино а, цул тIаьхьа нохчийн ницкъаллийн структураша лелочу инзаречу зуламех", - яздо цуьнан белхан накъосташа.\n2009-чу шарахь Товбеца-беттан 15-чохь лачкъийна йигира Эстемирова Наталья ша ехача цIенна гергахь лаьцна. Цуьнан белхан накъосташна хетарехь, полисхоша дина зулам дара иза. Масех сахьт даьллачул тIаьхьа цуьнан дакъа карийра ГIалгIайчохь. Герзаш диттина йийна хиллера иза.


Халикова Асет. | ВАЙНАХ\nАс илли даьккхина\nАс илли даьккхина,\nи яздан хьакъ юй ца хоттуш,\nд1адахнарг хиндолчух хуттуш.\nАз сайниг делира,\nламанийн дохк егош даьлларг,\nИ т1ома ца далахь,\nкъинтера ер яц со аьлла.\nСан иллин маь1на ду -\nдахаре сан мерза безам,\nЛарбинарг сан ирсах,\nдиканах лаьттина тешам.\nкъонахчо доккху дерг санна.\nЦо цкъа а хадор бац\nнийса некъ адамех цхьаннен…\nУыи дерриш дицдича,\nсан иллин жовх1ар ду башха –\nКхочу и Шара а,\nЧ1ебарла, Варанда, Нашха…\nДог сема долучу\nадамийн ойлане даьлла,\nЦо хийла дегнашкахь\nдика ц1е латийна яьлла.\nТкьа йовхо? Оццул и мичара\nяьлла ахь хаьттича суна,\nСан нанас бераллехь эшаршца\nелла ю цунна…\nДахар – сан къийсам\nУггаре хьомсара хетарг,\nХьан дагах даима кхетарг –\nЖовх1ар, ирс, деши я безам,\nИ бахьнехь хьуна хьуо везарг,\nЛачкъийча, кхачало собар.\nДохадо т1аккха ахь тоба.\nСаг1ина хьоьгара дехнехь,\nЛург хилча, доккха дог доьлуш,\nХьанала некъаш ахь кхехьнехь,\nХьан деган т1емаш ца г1еллуш…\nКхачалой, кхачадо г1opa,\nЦа ваха дуьненна гора,\nКхоллалуш хир бу и къийсам –\nДикане деган сатийсам.\nКъийсам бу-кх адамийн дахар,\nДиканах тешаш догдахар.\nДуьненца, адмашца, шеца\nКъийсаме ахь дог д1ахецар.\nХьан сино кхиийна серло\nДагца ахь даима лелор –\nДиканиг лакхене кхехьар,\nКъинхетам вежаршна бехар –\nИза ду-кха адамийн дахар,\nХ1ораннан бакъо ю ваха…\nКъийса сан х1ума ца дисахь,\nДуьне а со елла диса.\nЯздинчул хала ду яздаза илли,\nЮ иза х1инца а ястаза г1айг1а.\nЦа хаьа лоьхуш со и цкъа а хиллий,\nАмма и доьлху сан синбешахь лайха.\nЯздинчул мерза ду яздаза илли,\nСуначул лазар дац иза кхин цхьанна.\nЦундела б1ешеран кхера шех хилла,\nДуьту ас даха и даима сайца.\nЯздинчул хаза ду яздаза илли,\nХ1инца а ца девзаш и долу дела.\nдаима даг т1ехь а 1уьллий,\nХуьлу и дахарехь сан деган эла.\nЯздинчул дукхаха дехар ду илли,\nКехат т1е 1аназа дуьнен т1ехь лелларг.\nЯздина мел долу сан деган илли\nшерашца дахарехь лелларг.\nЗама кхин дола ца йолий,\nЙог1у со цул хьалха йолий.\nСан синан маршонан илли,\nНохчийчоь, хьан ц1арах хили.\nДоллучу дуьнене безам\nБелларг ду хьан бай т1ехь зезаг.\nИрсана елла хьо Дала,\nЛайнехь а ахь беза бала.\nДуьненан муьлххачу кхерчахь\nЯхалург хила со мега.\nАмма дог даим хьох хьерча,\nХьоьца ю марзо а деган.\nХьан ирсан йозанан къайле\nХьан шерийн 1индаг1ехь йоьшу.\nСтиглара сайн седа бале,\nХьан синна ас до1а доьшу…\nНазад: Шишханова Зулпаъ.\nВперед: Муслим Lostlam. Мостик над бездной…\nВыберите рубрику Голоса друзей (38) Гочдар (21) Дебют (13) День города (4) День чеченского языка (11) Документы (2) Драматургия (16) Интервью (18) История (25) История и общество (29) К нашим иллюстрациям (33) Книжные новинки (30) Критика и библиография (15) Культура и языкознание (48) Культурология (8) Литература (118) Литературное наследие (33) Память (25) Популярно (286) Поэзия (123) Поэзия (57) Проза (156) Публицистика (55) Публицистика (71) Рецензия (10) Статьи (251) Юбилей (21)


Иудейн (жуьгтийн) динехь ширчу заманахь симболон кепехь дерриг а къомо шена тIелатийна къа коча а тосий, газа дIахоьцуш хилла гIумаре. Куьйгадиллина беламен сурт.\nОьрсийчура оппозицин бIаьрла жигархо Немцов Борис верна бехке ву аьлла 5 нохчо лаьцна Оьрсийчоьнан ФСБ-но. Оцу гIуллакхо ойла кхулла Оьрсийчоьнан Iедалш дагахь ду цу республикера бахархойх даиман а бехк кхочу тосу къам дан дагахь ду аьлла. Далор вай оьрсаша нохчий а, Къилбаседа Кавказерчу кхечу къаьмнийн векалш а уггаре а луьра зуламийн дай бина масалш.\nИудейн (жуьгтийн) динехь ширчу заманахь симболон кепехь дерриг а къомо шена тIелатийна къа коча а тосий, газа дIахоьцуш хилла гIум-аре. И гIиллакх кхочуш деш хилла Йом Киппур олу де даздеш (вайн зама тIекхачале 10 – 1 бIешо хьалха).\nИ гIуллакх дагадогIу хIоразза а Оьрсийчохь дерриг а дуьнено емал деш долу боьха зулам дича. Иза динарш Къилбаседа Кавазера схьабевлла нах бу олий эххаре а царна тIетоттуш Iедал ду Оьрсийчоьнан куьйгалхойн. Цуьнах лаьцна яздо шен маетериалехь Маршо Радион корреспонденто Синделар Дейзис.\nКху деношкахь, Москох суьдо пурба а делла, лаьцначу 5 стагах цхьаммо Дадаев Заура шена тIелаьцна Москох оппозицин политик Немцов Борис вер.\nВукхара тIе цадуьту шаьш Немцов верна бехке ду бохург. Иза вийначул тIаьхьа Iедалша сихха дIахьедар дира политик вийна хила мега Парижехь Шарли Эбдо журналан белхахой байича цо ислам сийсаз деш аьлла дешнаш бахьана долуш аьлла.\nАмма Немцовн накъост хиллачу Яшин Ильяс чIагIдо Немцов политикан бахьанашца вийна бохуш\nИ верси мегаш ю Iедалшна, «цуьнца цхьана кхета деза вай цо Путин къелхьара воккхуш хиларх» аьлла ядина Яшина шен Фейсбукерчу агIонна тIехь.\nЯшина дийцарехь, Немцов цкъа а дуьхьал хилла вац Делах тешачу нахана, Шарли Эбдо журналехь хиллачу нна комментари еш цо критика йинарг террорахой бара. Ислам дацара боху Яшин Ильяс.\nОьрсийчоьнан Iедалша нохчех зуламаш коча тосу нах беш хилар гойтуш ду дуккха а масалш.\nИштта нохчаша а, Къилбаседа Кавказерчу кхечу къаьмнех болчу наха а шайна тIеийцира цхьамогIа луьра зуламаш дар. Царна юкъахь ду закъалтхой а бойуш Бесланера школа дIадацар, Москох Норт-Ост мюзикл йоьдуш театар дIалацар а, 2004-чу а, 2010-чу а шерашкахь Москох метро чохь лелхийтарш дар а, 2004-чу шарахь оьрсийн некъахойн кеманаш лелхийтар а.\nКхечу масалашкахь Оьрсийчоьнан Iедалша пайда ийцира нохчех а, кхечу кавказхойх а, иудейш шайш къинош коча а тосий гIамаршка дIаллоллуш хиллачу газанах санна.\nДалор вай царах цхьадерш.\nМоскох цIа эккхийтича шен салпал эцна йоьду эшам хилла зуда. 10Гезг1999\nОьрсийчохь цIенош лелхийтар.\n1999-чу шарахь Гезгмашин-баттахь 300 маьрша вахархо вуьйш буса нах беха текIелдина цIенош лелхийтира Москох а, Волгодонскехь а, Буйнаксвехь а. Цул тIаьхьа Оьрсийчоьнан премьер-министро болийра шолгIа Нохчийчура тIом, и зулам динарш нохчийн сепаратисташ бу аьлла.\nЦу гIуллакхана бехке вечу Хаттаба дIахьедар дира,шаьш бехк боцучу маьрша нахаца тIом беш дац аьлла. Масийтта Оьрсийчоьнан парламентан декъашхо а вара таллам бан беза хилларг къасто бохуш. Царна хетарехь, и лелхийтарш динарг ФСБ-н белхахой бара.\nДелахь а 2002-чу шарахь Кремлан талламхоша дIахьедар дира цIенош лелхийтинарш Къилбаседа Кавказера тIемалой бара аьлла. Цара цIераш яьхначу нахах 7 стаг, шайна юкъахь Хаттаб а волуш, вийра. Кхин а 6 стаг чувоьллира. Цул сов и зулам дарна бехке ФСБ ю баьхначу нахах лаххара а 4 стаг велира тамашийна хьелашкахь.\nХлебников Пол. Форбс (Forbes) журналан оьрсийн версийн коьрта редактор хIоттийна дукха хан ялале Хлебников Полана тIелатар дира муьлш бу цахуучу наха 2004-чу шеран Товбеца-баттахь. И тIелатар вовшахтоьхнарг вара Хлебниковс интервью эцна волу нохчийн гIаттамхойн хьалханчех волу Нухаев Хожа-Ахьмад аьлла дIахьедар дира Оьрсийчоьнан Iедалан векалша. Прокурораша лехамашка велира махкал арахьа вехаш волу Нухаев. Ткъа Оьрсийчохь дIалецира кхо стаг. Уьш нохчий бара. Амма дукха хан ялале и нах дIахийцира.\nПолитковская Анна. Журналисто Политковская Аннас масийтто шо даьккхира Нохчийчу а йоьдуш цигахь дечу зуламех лаьцна дуьйцуш. Цо зуламаш дарна бехке бечу нахана юкъахь вара Кадыров Рамзан а.\n2006-чу шарахь Путин винчу ГIадужу беттан 7-чу дийнахь Политковская йийра Москох, тапча а йиттина. Цхьа шо даьлча полицино лецира 10 стаг. Царах дукхах берш нохчий бара. Политковская ерна бехке вира 30 шо долу Махмудов Рустам.\nЦунна гIо дина лоруш вара цьунан ши ваша.\nАмма 2008-чу шарахь уьш бехказа битира. Махмудов махкара дIавахара. Ткъа 2014-чу шарахь юха хиллачу суьдо кхел йира цунна а, кхин а 4 нохчийчунна а. Амма хIинца а дIадирзина дац Политковская Анна ерца доьзна хаттар. Хууш дац иза хьа ейтина, нагахь йийнарш нохчий хиллехь а.\nКхин а дуккха а масалш ду Оьрсийчоьнан Iедалша нохчий зуламаш дарна бехке бан гIертаран. Дуьненаюкъараллан тидам тIебахана цхьа зулам дича оьрсаша сихха Нохчийчохь лацара цунна «бехке» болу нах. Иштта 2001-чу Гезгмашин-беттан 24-чу дийнахь «Боинг» кеманашца Iамеркана тIелатар дина 13 де даьлча Оьрсийчоьнан ФСБ-но Аргунехь лецира меттигера вахархо. Цуьнан хIусамех ФСБ-н белхахошна «карийнера» Iамеркера Дуьненан Йохкаэцаран Центрна тIелатар дон схема.\nОццу баттахь Цоцин-эвлахь карийнера тIемалоша дIалачкъийна долу "Боинга-737" муха хахка деза дуьйцуш долу компакт диск.


Оршот-де 9 ГIуран-бутт 2019\n27 шо долу Нуханов Ислам, цо «нохчийн Рублёвка» гойтуш видео яккхарца доьзна, вадийра Кадыровн наха байначу беттан 1-чу дийнахь, яздо «Керлачу газето» ("Новая газета").\n"ТIом болабелча тIаьхьа дара...", Нохчашка мотт бетта боху ЧГТРК-но, ГIалгIайчохь полонкоев лаьцна. (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nОьрсийчуьрчу бахархошна муха го нах бехказбийла шена тIекхуьйлу Нохчийчуьра Iедал? Реза буй уьш Кадыровн ноу-хау шайн регионашка кхачийта, шайна тIехь яржаяйта?\nШвецерчу TV4 телеканало Маршо Радион таджикийн сервисерчу (Радио Озодлик) журналистца Толибов Сирожиддинца цхьаьна бинчу талламо гойту муха кхаьчна лолле Швецера бIеннаш мигранташ.\nОьрсийчуьра 2 агент араваьккхина Германино, Шемахь байна зударий карийна\nОьрсийчуьра 2 агент араваьккхина Германино, Шемахь байна зударий карийна (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nКадыров: «Массанхьачул а кIезиг до вайн махкахь зуламаш»\nЛар цхьаъ: Берлин - Солсбери\nОьрсийчоьнан ши дипломат «персона нон-грата» кхайкхийна Германино\nГерманино санкцеш кхайкхо мега оьрсаша, Декхарелахь вина бераш дIадала\nГерманино санкцеш кхайкхо мега оьрсашна, Декхарелахь вина бераш дIадала (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nБерлин: Хангошвили Оьрсийчоьнан сервисаша вийна хила тарло\nШайн коьртачу шахьарахь Хангошвили Зеламха вер толлучу Германин полицино алссам тоьшаллаш вовшахтоьхна, керла агIонаш Iораяьхна. Талламчашна гарехь, нохчо вийна цхьана урхалло араваьккхинчу стага, ткъа и урхалла хила тарло Оьрсийчоьнан къайлах ницкъаш, я цхьа лаккхара хьаькамаш.\nНохчо чувоьллина тIеман кхело, Полисхойн хьаькам хийцина Устрада-ГIалахь\nНохчо чувоьллина тIеман кхело, Полисхойн хьаькам хийцина Устрада-ГIалахь (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).


ГIалгIайчоь -- ГIалгIайн президент Евкуров Юнус-бек, Магас, 30Гезг2011\nДуьххьара мехкан пенсийн фондан коьртехь берш низамхоша лаьцча, хьалхе иза хIунда ца дина, бохуш, хеттара могIарерачу бахархоша. Цхьаннах а лачкъийна дацара нанойн капитал олучу сертификаташца Iедал а, наной а Iехош хIума лелош хилар.\nТахана ГIалгIайчура пенсийн фондан урхаллан коьртера виъ лаккхара белхахо ву, оцу зуламана бехке а вина, лаьцна, шайн юккъахь оцу урхаллан куьйгалхо Вышегуров Мовла а волуш. Ала догIу, цуьнан цIахь, низамхоша таллам бича, миллионашкахь ахча а, дукха инзаре мах болуш дешийн а, детийн а хIуманаш карийна хилар.\nТалламхойн шеко яц даржхочун алапах цо иза эцна ца хиларх. Вышегуровн гIовсо махкахь эцна гучуяьккхина масех петар, уллерачу гергарчерна тIеязйина йолу. Ша Вышегуров Мовла Пятигорскерчу талламан изолятор чохь ву. Ши де хьалха, дог лаза а даьлла, дарбанан хIусаме охьавиллина иза.\nТалламахоша къастийна и бозбунчалла муха лелош хилла. Цхьаннахь а лачкъийна а доцуш, офисаш йиллина хилла, масех шо хьалха цхьана наха, нанойн капитал дIаоьцу шаьш, аьлла, тIе а язйина. Цунна дуьхьала ахча луш хилла цара жима процент шайна а йоккхуш.\nИшшта иттех, ткъех стагана, дийцарехь, иза делла цара. ЦултIаьхьа, бозбунчаллийн кампани шуьйра дIайолаелла. Наношкара и сертификат схьа а оьций, цунна дуьхаьала цхьа жимма ахча а лой, диснарг цхьа йоца хан яьлча лур ду шаьш олуш, цаьрга долалла хуьйцуш долчу документана т1е куьг тIаIадойтуш хилла оцу тобано.\nИ кехат шайн каракхаьчча сихонцна низамо магочу гIишлошяран, ян кхечу агIора, дIадерзош хилла, шайна алссам са а йоккхуш. ХIинца, талламхоша бахарехь, кхело дIалийцинчеран бехк тIечIагIбахь, набахтешкахь ехха хенаш йохура ю цара.\nШи шо хьалха Iедалан даржашкахь болчу бозбунчаллашка беш болу кхайкхам санна дIахьедар динера ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека. Шаьш тIе а баьхкина лачкъийна долу ахча юхадерзадахь, царна таIзар ца дан дош деллера цо.\nАмма тахханалц цхьа а стаг гучу ца ваьлла шегара даьлларг дийца тIевеана.\nНанойн капиталаца йолу ситуаци Нохчийчохь а яц башха дика. ХIора шарахь индексаци хуьлучу оцу сертификатана мах лакхаболуш бу. ХIинца иза, дуьхьала ахча а луш, цхьаболчу наха оьцу 250 эзар соьмах.\nЦуьнах Iехабелла а дукха бу. Лариса цIе йолчу зудчуьнан йоI ишшта шена ахча хира ду, аьлла, теша Iехаеллера бозбунчаллахойх. ХIинца цуьнгара а, кхечаьргара а ишшта ахчанаш гулдина йолу и зуда чуйоьллина ю. Амма тахана а и сертификат оьцуш нах кIезиг бац махкахь, бохуш, дийцира оцу зудчо.\nЛариса: Дайна цуьнан иза. Пенсийн фонде цо арз дича, цигара ю, ян кхечанхьара ю а ца хаа, телефон етташ ю цуьнга, шаьш 100 эзар сом а лур дара, и сертификат шайна йохка, бохуш. Цунна ца лаьа иза йохка. Ша юхкур яц, аьлла, цо. Макка бохуш ю и зуда.\nИза чуйоьллинчул тIаьхьа цхьа ши стаг веана хIара йолчу, шаьш хьо бахьанехь иза чуюллуш а ю, бохуш. Хазанехасанна дукха бу цу юккъахь зе хилларш.\nОццул Iедалша оцу нанойн капиталаца беш болу мах низамехь бац, бохуш, кхайкхош далахь а, цхьаболу наной шаьш а бац совцуш. И документ ирх а дахийтина, хьанна а иза схьалуччух духку цара. Царах ца кхета Маржан цIе йолу зуда. Маршо Радиога, оцу хьокъехь йист хуьлуш, цо ишшта элира.\nМаржан: Берашка дешийта, я кхечу хIуманна луш ду Iедало и ахча. Цхьаболчара иза духку. Аса духкур дацара иза. Цхьацца болчу зударша, шайн дуккха а бераш доллушехь, уьш кхиъ до царах ахча ло, бохуш.\nКъилбаседа Кавказехь коррупци а, кхин долу низамехь доцу кIоршаме хIуманаш даьржина хилар шуьйра кхийкхош ду федералан Iедалша. Амма тидаме ца оьцу цара шаьш гIортор еш долчу меттигерчу Iедалшкара иза хуьлуш хилар. Ткъа могIарерчу бахархошна ур-аттала банкехь кредит эца а дац атта, йогIуш йолу кепек дIа ца елча.\nБозбунчаллаш лелийна Iедалхой дIалийцина ГIалгIайчохь


Дагестанехь гулам бохийна Росгвардино. Лазийнарш бу\nХIинжа-ГIалица йозучу Красноармейское юьртахь гуламе бевлла бахархой ницкъаша дIасалаьхкина Росгвардин декъо. 20 стаг лаьцна, шинна чевнаш йина, аьрташ лазийна бу дуккха а гуламхой. Иштта хаам баржийна "Черновик" газето.\nБахархой арабевлла хилла шайн юьртан долахь ларалучу лаьтта тIехь юьстахарчу хьукматашка гIишлош ца яйта. Гулбеллачийн терахь 300 кхочура, яздо дозуш доцчу газето.\nТIе гIишлош хIитто долийна латта гоне лаьцна хилла Росгвардин декъо, цунна тIе тIулгаш детта буьйлабелла Красноармейское юьртара нах. Ницкъхоша ирх герзаш детта долийна, юкъаяьхна гIожамаш, электрошекараш, бIаьргех хидоккху газ.\nАрара лехьийна ца Iаш, шайн-шайн хIусамашкара а бигина нах полице.\nКрасноармейское юьртарчу наха шайн хилла латта къуьйсу ду пхийттех шо. Конфликт йолаелла Нохчийчуьра юхабаьхкинчу дагестанхошна оцу юьрта йистехь бошмаш лур ю аьлла долийча. 1944 шарахь Нохчийчу дIакхалхийна, 1957 шарахь юхабаьхкина доьзалш бу буьйцурш. Къовсаме даьллачу лаьттан статус билггал хууш яц, архиваш дийна ца йисина, чIагIдо хьаькамаша.\n2000-гIачу шерийн юьххьехь стоьмийн бошмаш ен магийна хилла къовсаме даьллачу лаьтта тIехь, амма доьхкуш хилла гIишлош ян.\nКрасноармейское юьртарчу бахархоша шаьш кест-кеста хIитточу гуламашкахь доьху Iедале оцу лаьтта тIе «хийра нах» а ца хийшош, шайга хIусамаш яйтар.


Книга "Кисанахь лело нохчийн-iаьрбийн къамелiаморг (чечено-арабский разговорник)" из жанра Словари - Скачать бесплатно, читать онлайн\nКисанахь лело нохчийн-iаьрбийн къамелiаморг (чечено-арабский разговорник)\nАвтор: Usup Faruq Turpal Жанр: Словари Язык: Год: 2010 Статус: Закончена Добавил: Admin 2 Апр 14 Проверил: Admin 2 Апр 14\nФормат: PDF (3005 Kb)\nХIара къамел Iаморан жайна (къамелIаморг) Iаьрбийн мотт Iамочу нохчашна а, иштта нохчийн мотт Iамочу Iаьрбошна а лерина ду.\nХIара къамелIаморг, тайп-тайпанчу темийн боккха барам шена чулацарал совнаха, дешархойн шуьй-рачу гонна хьажийна ю.\nХIокху барамехь дуьххьара арахоьцуш долчу нохчийн-Iаьрбийн къамел Iаморан жайнин дIахIот-тамо иштта таро ло лексикин дакъойн къепенан гIоьнца уггаре а даьржина долу нохчийн, Iаьрбийн дешнаш а, дешнийн цхьаьнакхетарш а ладам боллуш а, кхоччуш а карадерзо.\nХIокху къамел Iаморан жайнин джумлашна, дуккхаъчу дешархошна лууш дерг тидаме а эцна, транскрипцин хьаьркаш хIиттийна. Транскрипци Iаьрбоша дечу къамелана герга ялийна, йозанехь ма-хиллара а йоцуш. Масала: яздийриг «ма исмука»\nделахь, Iаьрбоша «ма-смук» олу, ткъа яздийриг «кам уджрату хIазихIи-ль-гIурфати ли-йаумин вахьидин?» делахь, Iаьрбоша «кам уджра хIазихIи-ль-гIурфа ли-йаум вахьид?» олу, иштта дIа кхин а.\nХIара къамелIаморг хIокху заманахьлерчу мет-танийн буха тIехь хIоттийна ю. Цо йовзуьйту нохчийн а, Iаьрбийн а меттанийн карарчу хенахь уггаре а мехала йолу лексика.\nХIокху жайнин коьрта Iалашо - дешархошна нох-чийн а, Iаьрбийн а меттанашкахь вовшашца тIекере хиларна гIодар ю.\nКъамелIаморг чекхйолучохь ялийна нохчийн-Iаьр-бийн дошам а, Iаьрбийн-нохчийн дошам а. Доша-мийн нохчийн меттан а, Iаьрбийн меттан а дерриге а дешнаш дIанисдина алфавитан рогIехь.\nХIара жайна, дуьйцийла йоццуш, кхачам-бацаршший, дерташший доцуш хир дац. Амма тхо дог тешна ду: нагахь дешархочо хIокху тIехь шена гучудевлла гIалаташ а, кхачамбацарш а авторе дIахаийтахь, хIара болх юха арахоьцуш уьш дIанисдийр хилар.\nКомментарии к книге "Кисанахь лело нохчийн-iаьрбийн къамелiаморг (чечено-арабский разговорник)"\nАноним0 +0 -017 Окт 14


Кадыровс хIоттийна кхерамзалла оьшучух тера дац Европерчу нохчашна\nМангал-бутт 05, 2017\nЦкъачунна Европе ма гIо аьлла, нохчашка кхайкхам бина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Цо шен Telegram каналехь дитинчу йозанца, иза саготта ву карарчу хенахь Европехь болчу Оьрсийчоьнан Федерацин махкахошна цхьа вониг хила мегар аьлла. Ткъа ца бевллачу денна цига боьлхучу нохчашка ларлуш хила аьлла хьехам бина Кадровс.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун хетарехь, Европерчу пачхьалкхийн ницкъаллин структурашка ца ларло я шайн а, я кхечу пачхьалкхашкара баьхкинчу нехан а кхерамазалла.\nЦо чIагIдарехь, Европехь теракташ хуьлуш ю, цигара Iедалша Оьрсийчохь йоцу проблемаш юьхьарлаьцна лелаш а долуш, цара шайн «къаьсттина тидам» Нохчийчоьнна тIебахийтина а болуш.\nКадыровс кхайкхам бина Евробертана юкъайогIучу пачхьалкхийн Iедалшка, Оьрсийчуьрчу туристийн а, Европехь мухIажирийн статусехь бехачу нохчийн а кхерамазалла ларйе аьлла.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо и тайпа дIахьедарш даран бахьана ду Британин коьртачу гIалахь, Лондонехь, кIирандийнахь, Мангал-беттан 4-чу дийнахь, хилла теракташ.\nМикроавтобусна тIехь хиллачу кхаа стага иза тIетоьхна гIашлошна Лондонан тIай тIехь, тIаккха цара арсаш диттина нахана Боро олучу базарахь.\nКадыровн дIахьедарш бухе а дехкина, ткъа шу кхоьрий Европехь даха аьлла, хаьттира оха, масала, Германехь а, Австрехь а, Францехь а бехачу нохчашка, вайнах алссам цу пачхьалкхашкахь бехаш хилар тидаме а эцна.\nИсраилов Джамболат Францехь вехаш ву шен доьзалца. Европерчу пачхьалкхашкахь-м хаац, Нохчийчуьрчу кхерамазаллана сагатдича дика хир дара Кадыровс бохуш вара иза.\nИсраилов: "Европехь болчара а, кхечу пачхьалкхашкахь болчара а цхьаъ дийр дара. Оцу Нохчийчохь йолчу кхерамазаллана сагатдахьара цо... Дуьххьара и дехар дар-кх цуьнга. ХIунда аьлча, Европехь-м наггахь шеран коьртехь цкъа хилахь, цхьа хьерабевллачу наха, лортIехь боцучу наха тIе машен тухий а, урс тухий а, герз тухий а, цхьаъ оьккхуьйтий а, наггахь бен ца хуьлура иза.\nНохчийчохь цхьаъ дIавигина вийна, ваьккхина, тIепаза вайна бохург хIора дийнахь ца хезча доккхадеш Iаш хуьлу адам. Цундела, цхьаъ ша алале, деладахь кхузахь хIун ду-те аьлла, юха а хьажна, ала дезар цо ша олург".\nТасуев Увайс Германехь веха лаххара а 15 шо ду. Малхбузерчу бахархошна кхераме дерг Оьрсийчоьно лело политика ю аьлла хета цунна. Цуьнан бахьана иштта дуьйцу Тасуевс.\nТасуев: "Кхузахь массо а заманчохь оьрсаша кхерамаш туьйсуш Iаш хилла хIорш. Кхузахь цхьа а кхерам бац, Iедал болх беш а ду, гIазакхий санна кхаьънаш оьцуш а дац кхузара Iедалш.\nКхузарчу адамашна цхьа а кхерам бац. Маьрша дехаш адамаш ду хIорш. Ша цхьа кхерам гIазакхашкара бу. Цара шайн агенташ кхузара арабаьхчхьана кхузахь цхьа а кхерам бац. Путина шена агенташ дIабигчахьана... ПаргIат шай маьршша бехаш нах бу-кх хIорш".\nСайдаев Булат Австрин коьртачу гIалахь Венехь веха а ду иттех шо. Кхерам бу аьлла ца хета шена цу махкахь, амма шен кхолламах цхьа а вера вац, цундела лардала бахьанаш лелор ду нахана тIехь бохуш вара иза.\nСайдаев: «Кху дуьненан еъа меттехь велахь а, яздинчух вер вац хьо. Ца хаьа, кху дуьнентIехь массо а маьIIехь лелхаш ю-кх уьш. Вай цу юккъе нислахь, вай а цуьнан декъа хир ду-кх, цу юккъе а нисделла вайна цхьа зулам хилахь. Дала яздинчун реза ду-кх вай, Дала мукъалахь. Лардала бахьанаш лелор ду вай".\nЦу хеннахь, Кадыровс дIахьедарш до шаьш «даима а кийча ду терроризмаца къийсам латтош кхечу пачхьалкхашна гIо дан а, хьехарш дан а» бохуш. Шайн территори тIехь терроризм эшийна шаьш боху Нохчийчоьнан куьйгалхочо шен Telegram каналехь.\nТерроризм яц, теракташ елахь а\nШен докъазаллина ирсе хаьржина Соьлж-гIала\nБрюссель: Кхераме ву халкъашна Кадыров Рамзан


Марненан дIаьвше гIайгIa\nЧиллан-бутт 13, 2015\nМарзхойн къизалла бахьана долуш коме йоьжначу гIалгIайн йоьIан хьокъехь керла талламаш дIабахьар тIедожийна Европерчу адамийн бакъонех йолчу кхело Оьрсийчуьрчу Iедалшна.\nЦхьаццаболчу кхолламех лаьцна хезча я дешча, легашка шад хIоттар бен, кхин ала дош доцуш, вуьссу стаг. Ишттачех бу ГIалгIайчуьрчу цхьаьна къоначу йоIан кхоллам а. 20I0-чу шарахь дуьйна комехь ю иза, дийна хилар бен кхин цхьанна а хIуманна гуьнахь а йоцуш, шеца а, шена гуонахьа хуьлуш дерг хаа синкхетамчохь а йоцуш.\nВайнехан юкъараллехь ишттачу хьелашкахь хуьлуш ма-хиллара, цунна шений, цуьнан нанний бисна цу йоIан бала. Кхин дIа берш, и йоI дакъазйоккхуш декъа хилла ларалуш болу цуьнан дехой, и йоI дакъазйаккхарна коьрта куьгбехке ларалуш болу цуьнан марцIхой – уьш берриш а хIуммаъ ца хилча санна бехаш бу.\nТкъа хилларг хIун муха дара аьлла дийцича, цецволу адамийн къизаллех а, харцонах а. ХIетахь I9 шо долу гIалгIайн махкара цхьа къона йоI ядийнера Галашка юьртарчу наха, цуьнца марел дан Iалашонца. Йисина, и йоI лелош Iийна нана а, уггаре а хьалха и йоI ша а цу нуьцкъала шена коча тасса гIертачу марелна реза ца хиларна, нанас иза юха цIаерзаяйайтинера. Амма ишттачу хьелашкахь хуьлуш ма-хиллара, йоьIан дехой а, баккхий нах а юккъе а гIоьртина, шен лаамна дуьхьал иза ша ядийначуьнга юха а дIаеллера цара.\nАмма цу марелах йоIана доьзал а, ирсе дахар а, керла гергара нах-м тешна а ца хиллера, цунна цунах, олуш ма-хиллара, жоьжахате хиллера. Хьалхарчу дийнахь дуьйна марцIхоша чу-ара яла бакъо йихкина, я ур-аталла шен ненаца телефонехула зIене яла а бакъо дIаяккхина йолу иза ши-кхо кIира а далале шеконечу хьесапехь цомгуш хила йолаелира.\nКхин дIа цуьнца хилларг Маршо радионе дийцира и гIуллакх шен тидамехь латтош йолчу Москохарчу „Астрея“ цIе йолчу адамийн бакъонашларйаран юкъараллин белхахо волчу Аветисян Григора. Кхеташ долчу бахьанашца я цу юкъаралло а, я Маршо радионо а цIе ца йоккху къизаллин закъалт хиллачу йоьIан а, цуьнан ненан а.\nАветисян Григор: „Керлачу доьзалехь бутт баьккхина цуо. Бутт баьлча цуьнан могашаллийца проблемаш юьйлаелла. Шозза йигина из лоьрийн цIийна, цадевзачу дIаьвшанах ун а даьлла. Цунна лазарш оьхуш хилла, пхенаш ийзош, бетах чопаш хуьлуш. Ишта гучудаьллера, цуьнан марнанас иза цхьана дIакъевлинчу чоьнахь йаллийна хилар а, мобилан телефонехула мукъане а маьрша шен ненаца зIене яла йиш а йоцуш.\nТкъа наггахь - йоццачу ханна - цара цуьнга нене телефон тохийтича, цуо латкъамаш беш хиллера, шеца марнанас лелочу къизаллийна. Ши бутт баьлча иза юха а лоьрийн цIийна кхачийнера синкхетам чохь а йоцуш. Лоьраш цецбевлла, шайн дан хIума дац бохуш, гIорасиза биснера. Цара цуьнан анализашна тIехь йинчу комментарешкахь, дукха цецбуьйлуш, хIиттийна вуно дукха айдаран хьаьркаш ю. Ткъа и йоI ши де даьлче коме йирзинера“.\nМарцIхойн къизалло коме кхачийначу йоьIан гIуллакх Страсбургерчу адамийн бакъонах йолчу кхеле хьажийна йолчу „Астрея“ юкъараллин векало Аветисян Грегора дийцарехь, гIалгIайн лоьрашна кхеташ дара, цу йоIана дIаьвш даийна хилар. Амма муьлхарниг, хIун дIаьвша ду цунна делларг къастадан ницкъ ца тоьънера церан.\nЛоьрийн гIорасизалелла а а цецвоккхуш ду амма гIалгIайн талламхойн лелар дара бохуш дуьйцу цуо. Цара йоьIан нанна массийтаза дацаре жоп деллера, и зулам талларан гIуллакх схьаделлахьара аьлла иза шайн тIееъча. Масех шарахь къийсаеллера нана меттигерчу Iедалошца, и зулам цаьрга таллийта гIерташ, амма вукхара тергал а ца йинера.\nЭххар а Москохарчу „Бакъонийн инициатива“ а, „Астрея“ а цIе йолчу шина адамийн бакъонашларйаран юкъаралло и гIуллакх шайн тидаме а эцна, меттигерчу кхелашка латкъамаш бан болийча, мелла а хийцамаш хила мега-кх аьлла сатийсам кхоллабеллера.\nМасала, 2012-чу шарахь ГIалгIайчуьрчу кхело массийтаза бух боцуш, харц леринера меттигерчу талламхоша цу йоIан дуьхьал динчу зуламан бехкталламан гIуллакх схьаделла ца тикар. Амма полисхоша кхелан сацам тергал ца бинера. Даханчу 20I4-у шарахь йоьIан ненан кадаьллера, „Астрея“ юкъараллин гIоьнца дуьненаюкъарчу кхеле яла. Кху деношкахь цу кхело Оьрсийчоьнан урхалле кхайкхам хьажийна, и йоI коме йожаран хьелаш таллар цунна тIе а дожош.\nАдамийн бакъонашларйархочо Аветисян Григора дуьйцу.\nАветисян Григор: „ Страсбургерчу кхело кхайкхам бар – иза бохург дац, цу гIуллакхах цуо сацам бина баьлла. Я сацам муха хир бу билгалдаьлла бохург а дац иза. Амма иза вуно позитиве сигнал ю, цу кхелана тхан латкъам бух болуш хеташ хилар гойтуш йолу. Иштта цу кхело тIедожадо оьрсийн пачхьалкхана, тхан латкъамна тидам бар. Шога хеттарш а хIиттадо цуо оьрсийн Iедалшка.\nЦундела оха сатуьйсу, Iедало цу проблемина тIе шен тидам бохуьйтур хиларе а, иштта цуьнгахула ГIалгIайчоьнан Iедалшка и проблема кхочур хиларе а. ХIунда аьлча, дискриминаци ю цигахь йинарг. Зудчуьн дахар дахар лоруш а доцуш санна“.\nХIинца Европерчу адамийн бакъонийн кхело шена тIе тидам бахийтинарг цхьаъ хилла ца Iа Къилбаседа Кавказехь зударшна хIусамдайша а, марцIхоша а ницкъ барца доьзна шайга даьлла гIуллакх бохуш дуьйцу Аветисян Григора.\nГIалгIайчохь цхьаьна агIонан къизалла а, вукху агIонан, -шайн нахана юккъехь йолу цIе ларйичахьана, - кхин дIа дерг бе-башха а ца хетаро а, ткъа и йоI йина а, кхиина а йолчу ненан а, йоIан шен а цхьа а бакъо ца хиларо а хIаллакдинчу къоначу адаман кхолламо карладоху, иттанаш а, бIенаш а зударшца цу кепара Нохчийчохь а, ГIалгIай чохь лелош йолу харцонаш.\nЦхьа а бакъо йоцу хьайба нус а, хIусамнана а долуш санна, цаьрца долчунна я дуьненан а, я адамийн а, я Делан а низамаш а ца лардеш, шайна товш- мегаш а дерг лелон шайн бакъо ю моьтту цхьаболчу нахана. Масалаш дийца ваьлча, олуш ма-хиллара, кханий, ламий уьш кхача а лур дацара.\nЦхьа хIума-м ду шеко а йоцуш: юкъаралла могуш я цомгуш хиларан билгало ю цу юкъареллехь зударийн, берийн, я шуьйра аьлча массо а гIийлохчийн бакъонаш ларйеш я хьоьшуш хилар.\nМарненан дIаьвше гIайгIа\nСадайначул тIаьхьа арахь лелачу кхиазхошна таIзар дийр ду Нохчийчохь\nКадыровна а, цуьнан гонна а критика ярна 93 %\nСуна ца хаьа 7 %


Британига тховкIело еха дагахь ву Ходорковский\nГIуран-бутт 24, 2015\nОьрсийчохь мехкдаьттан магнат хилла а, набахтехь I0 шо текхна волчу оппозиционера Ходорковский Михаила ша Британига политикан тховкIело еха тарло шена Кремлера тIебоьссина кхерам чоьте а оьцуш, аьлла дIахьедина Би-Би-Си радиона интервью луш.\nКхаарийдийнахь, цо Путинна рогIера критика йина массех де даьлча, иза лаца кхайкхийна Оьрсийчоьнан низамхоша. ХIинца иза Талламан комитето бехкево цо ткъеха шо хьалха стаг вен ницкъаш арабахарна а, массех бизнесхочунна кIелояйтарна а. Би-Би-Си радиочухула къамелдеш Ходорковскийс элира: «Путин кхоьру со бахьанехь, аьлча а, соьгара ша схьабаккхийтина бахам суна меттахIоттош, Европера шен гонан хьал дуьненаюкъарчу кхело дIалацарна.\nТкъа политикан маьIнехь кхоьру, 20I6-чу шарахь хуьлучу Оьрсийчуьрчу президентан харжамашкахь ас демократигахьа болчу кандидаташна гIодарна». Кремлан векалша кхаарийдийнахь харцйина Ходорковский лаца ордер ялийтинарг шаьш ду бохуш яьржина ойла.


СаIудин пачхьалкхехь мехкаршна бакъо елла телефонах пайда эца университеташкахь\nСаIудин Iаьрбийн пачхьалкх -- Эр-Риядехь, карахь смартфон а йолуш, машен чуьра арайолуш ю жима зуда, Гезг. 27, 2017\nСаIудин Iаьрбийн пачхьалкхан дешаран министро Ахьмад ал-Iийсас омра делла университеташкахь а, колледжашкахь а доьшучу мехкаршна кампусийн территори тIехь мобилан телефонех пайда эца бакъо луш, хаам бо Gulf News. Цо кхайкхам бина новкъарло ян ца оьшу зудаберашна смартфонаш лело аьлла.\nИ сацам баран бахьана ду кампусийн кевнехь лаьттачу гIаролхоша зудаберашкара телефонаш дIайохуш гинчу дайша-наноша латкъам бина хилар.\nМинистро дIахьедар дина, университеташкахь доьшуш болу мехкарий хьекъал долуш а, кхетам болуш а, шаьш лело дезарг хIун ду хууш а бу телефонаш лелон аьлла.\nЦу сов Эр-Риядехь йолчу паччахьан СаIудан университетехь дIадаханчу кIирандийнахь дуьйна бакъо елла зудаберашна шайн лаамехь шайн мукъа хан кампусашкахь дIаяхьа.\nХьалха 11 далале дешаран сахьташ дIадерзахь, кампусехь биса дай-наношкара бакъо яккха дезаш бара мехкарий.\nСаIудин Iаьрбийн пачхьалкхехь мегаш дац зударшна шаьш лела, юххе ваьлла гергара стаг а воцуш. ДIаяханчу аьхка паччахьо Салмана ибн Абдул-Азиз ал СаIуда указ арадаьккхира, зударшна шаьшна пачхьалкхан доьшийлашка баха а, лоьрашна тIебаха а, ткъа иштта кхелашка баха а бакъо луш долу.


Х1ума довза лаам хир бу. Ша еша книга харжа 1амор. Ешаран чехкалла кхиор ю Регулятивни: Рабочая программа по чеченскому языку и литературе 2 класс. Шардар 70 шардар75 шардар Урок — кхетор 3\nАг1онаш еша Аг1онаш деша. К1ант, йо1 -Уьш муьлхачу элпашца язйо? Обучающее видео для детей. Урок — кхетор 3 29 Сен 1окт 3окт Берашна хуур ду мукъа аьзнаш, мукъазчерах къасто.\nКто ходит по сайту. Ца хаьа -Х1унда ца хаьа? Нийса ,шера стихотворенин тексташ еша. Community news via WN by vergtratinhy. Нохчийн мотт учебник 6 класс Мерза 1аж,сийна стигал, йовха бедар, шийла 1а, 1аьржа буьйса, ховха суьйре, муьстаниг, мерзаниг, йоккханиг,маьттазниг, ирчаниг, сутурниг, оьзда, хьаша, ненан сий, нохчийн мотт,дарин коч.\nЭлпаш Э,Е юкъадог1у дешнийн нийсаяздаран бакъонаш йовзийтар, царех йозанехь пайдаэца 1амор. Хьехархочо Арсангерив 1елас -Д1аязде т1адамийн меттана.\nДика кхиамаш баха таро йолчу кепара болх д1абахьа.\nНийса а,шера а дийцаран тексташ еша 1амор. Дийций вайн нанойх лаций 5 сахьт. Дешархойн лаам хир бу дика деша. Программехь коьрта меттиг д1алоцу моттт хила 1аморан карадерзораш, шардарш кхиоран балхо.\nДешархошна евзар ю гергарчу дешнийн башхаллаш: Урок чеченского языка Published: Нохчийн шира иллеш,эшарш евзаш ,шеен халкъан, искусство ,барта кхолларалла а евзаш кхиор. Элпаш И,Уь ,Юь юкъадог1у дешнаш нийсаяздан. Ведь правды не добиться, А смерть не обмануть. Дешаран планехь нохчийн матто д1алоцу меттиг Программа х1оттийна юьхьанцара юкъарадешаран федеральни пачхьалкхан дешаран стандартан буха т1ехь, базисни дешаран планан 2-чу варианто нохчийн маттана луш йолчу таронашца нисъеш.\nА вы уже пробовали готовый практикум учрбник учителя на каждый урок?\nМукъаза аьзнаш 3 сахьт. Къинхьегаме безам кхиор Аг1онаш схьад. Машарах лаьцна шайна хетарг дийца. Дешархошна хуур ду массара цхьана, ша-ша еша.\nАвторан дог-ойла гойтуш еша х11р ду. В применении к выражению в скобках к каждому слову будет добавлен синоним, если он был найден.\nHuawei Executive Faces U. Мукъа аьзнаш а, элпаш.\nХуур ду чулацам схьабийца. Э Даладе масалаш элп Э юкъадог1уш.\nКъамел, хьекъал, тидам кхиор. Авторан дог-ойла гойтуш еша Регулятивни: Дешархошна 1емар ду массара цхьана,з1енаца еша. Решебник нохчийн мотт 2 класс Нохчийн мотт 11 классашна PDF.


Кадыров: Къизаллица, адамалла ца хилар гойтуш дIадаьхьна адам махкахдаккхар хилира «неIалт дахначу Сталин Иосифан омрица». World News in Chechen — все новости (вчера, сегодня, сейчас) от 123ru.net\nНохчийчохь коронавирус кхеттачех шиъ вочу хьолехь ву\nWorld News in Chechen » 23.02.2020 » Кадыров: Къизаллица, адамалла ца хилар гойтуш дIадаьхьна адам махкахдаккхар хилира «неIалт дахначу Сталин Иосифан омрица»\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIахьедина, депортацин лазам цкъа а дIабера бац Кавказан халкъийн дегнашкара аьлла, хаам бо МК зорбан гIирсо. «Тахана бала боьссина де ду тхан исторехь», - дагадаийтина цо 76 шо хьалха нохчашна а, гIалгIашна а дуьхьал репрессеш йолор.\nКъизаллица, адамалла ца хилар гойтуш дIадаьхьна адам махкахдаккхар хилира «неIалт дахначу Сталин Иосифан омрица», - яздина Нохчийчоьнан куьйгалхочо социалан машанашкахь.\n«Зударий, бераш, къанбелла нах лаьхкира шайн хIусамашкара. Царгара дIабаьккхира берриг а бахам, гIишлош, кхин дерг. Сибрех а, Казахстанан аренашка а дIабигира уьш даьхни дIасакхоьхьучу вагонашкахь», - дагадаийтира Кадыровс 76 шо хьалха Чиллан-баттахь хилларг.\n"И нах кхалхара некъан бохала, лара шелонна, мацалла, цамгарех. Ткъа хIора репрессеш лайнарг кхин бехке вацара нохчийн а, гIалгIайн а доьзалехь дуьненчу валарна а бен», - яздина цо.\nЛиберальные СМИ подвергают опасности россиян, публикуя статьи о продаже наркотиков


къинхетаман - Synonyms of къинхетаман | Antonyms of къинхетаман | Definition of къинхетаман | Example of къинхетаман | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for къинхетаман\nTop 30 analogous words or synonyms for къинхетаман\nЦIен ЖIаран а, ЦIен Беттан а дуьненаюкъара болам Кхин къинхетаман доккха масала гайтира Будапештера Дуьненаюкъара комитетан векал хилла волу Борн Фридриха. Цуо кӀелхьарабаьхна 11 — 15 эзар жугатий. Женеван лор волу Жуно Марсель хилла европахойх хьалхарчех цхьаъ, Хиросиме кхаьчнариг ядеран бумбанаш тоьхначул тӀехьа.\nМухьаммад Мухьаммада аьлла: «Бакъдолуш, со Мухьаммад ву; со Ахьмад а ву; со ДӀадойъург а ву, АллахӀа соьца керстаналла дӀадойъуш ду; со Гулдийриг а ву, адамаш гулдеш волу; со ТӀаьххьарниг а ву, сайл тӀаьхьа кхин пайхамар воцуш волу». ХӀара хьадис нийса ду, Бухарис а, Муслима а дийцина а ду. Къайсан кӀанта Абу Муса ӀабдуллахӀа дийцина: «Делан Элчано тхуна шен цӀерш ехира, царех цхьаерш тхуна дагахь а лаьттира. Цо элира: «Со Мухьаммад ву, со Ахьмад ву, со ТӀаьхьа вогӀург ву, Тоба даран пайхамар а ву, Къинхетаман пайхамар» а ву. Иштта хӀокху дешнашца дийцина а ду иза: «ТӀеман пайхамар а ву». ХӀара хьадис нийса ду, Муслима дийцина ду иза.\nГазет Ингалсан колонисташна Америкехь бахархой лилха бехаш хиларна а, Ӏедал къиза хиларна а газеташ хилар дикка тӀехьа хиира. 1690 шеран 25 сентябрехь Бостонехь араелира хьалхара лоьмар «Паблик оккеренсиз» («Publick Occurrences, both Forreign and Domestick») газетан. Оцу Американ хьалхарчу газетан тӀийра хьалхара хаам дика нисбелира: «Плимутан цхьадолчу декъашкахь болу керста дине бирзина индихоша дукха хан йоццуш Делан а, Цуьнан Къинхетаман а баркаллин де хӀоттийра». Амма, нагахь газетан даха лаахь, кхин материалаш, ала деза, хаьржинера аьтту боцуш. «Паблик оккеренсиз» чулацамехь ингалсийн агӀора французашна дуьхьала тӀом бечу индхошна лер дара, французийн паччахьан оьзда доцу эладит а дуйцура. Оцу журналистико арахоьцучун Харрис Бенджаминан чам гойтура, цуо ша набахти чуволлале Ингалсехь арахоьцуш дара эладиташ а, нах цецбоху хӀуманаш тӀехь долу жима газет. Цуо питане хӀума, Ингалсан дуьхьал католикин кӀелонах лаьцна, зорба тоьхначул тӀехьа, цуьнан Америке вада вийзира. Массачусетсан Ӏедало оцу сахьта гайтира шеш «чӀогӀа реза ца хилар» «Паблик оккеренсиз» газетана, иштта хьалхар лоьмар американ газетан тӀеххьара хилира. РогӀера газет араделира колонешкахь 14 шо даьлчи.


«Со венав дунен чу нах дукха беза…» (Гагиев Гирихана вахарахи кхолламахи) | magas.ru\nВы гость вход | регистрация 12 / 04 / 2021 Время Московское: 5550 Человек (а) в сети\n14.04.2014 19:33 Комментариев 0\nОалаш да, саг цун хабарах а доацаш, г1улакхех мара вовзац аьле. Цхьа наггахьа мара нийслац в1аший тара бола нах. Ши – ший тайпара хул х1аране юхь, сибат, оамал, вахар, сакхетам, хьаькъал. Цудухьа нах а тайп-тайпара ба\n. Цхьавар хул доаккхал дезаш, лоадам боацача х1амах а мимар деш. Х1аьта кхычоа-м эхь хетт ше хеставеш , ийвеш хилча. Из-м ше а т1ера хилац ший караг1дийна доккхий а хоза а г1улакхаш дувца. Баьрче а баьччал а дезар гарга дац цу тайпа сага. Из дац, сеца латта хий санна, цу сага вахар тийна а дижа а хилар. Из дикача х1амашта, г1улакхашта т1акхувш. Айхха ший мехка а къама а ший низ д1а мел кхоача хозаг1а, дикаг1а, пайданег1а мел дараш хьадеши лохаши. Цу тайпара саг г1ертац духхьал ше даьр, аьннар, мара нахага ца кхачийта, ца зийта, ца хазийта, цун дика мел дар, моллаг1чо а из даьдале а, нахаца юкъа хул. Укх дунен т1а мел дола х1ама хоза а мерза а хетт цун. Цу тайпара сага вахар азале доал. Цу наха хийра хул курали сонтали. Цар ц1ийх летад денали, эздели, яхьи. Иштта ала безам ба са айхьазал, кетарло йоацаш, айхха ший къама а мехка а ший вахар д1алуш воаллача Гагиев Аюпа Гириханах.\nСо венав дунен чу\nНах дукха беза,\nСай ираз, сай беркат\nЦ1аккха а ца гайтар\nСайгара эсал –\nДоастамал ца гайтар –\nИз да са декхар.\nУкх ший «Со венав » яхача стихотворени муг1араша ше волчча тайпара Гирихан хьахьокх аьнна хетт сона. Шийга мел дола хоза х1ама нахаца декъаргда аз йоах поэта ший стихотворенеца. Наха товр хилча, цох ло1ам хулаш саг ва из. Цун укх лаьттара рузкъа- сагах хоза дош алар да.\nДуккханеша уйла йиц цу массе хана сабареи сатийнеи волча, в1алла а со аьнна ца хеташ, х1ара денна т1ате11а, хьинаре къахьегаш воаллача сага вахаре в1алла атта ца хина никъ болга, цунна караг1дийнараш къама а мехка а лоарх1аме г1улакхаш долгах, цо ше в1алла кхо ца варах, в1аьхий хила из ца г1ертарах, шийна цо рузкъа ца 1оадарах. Ший са а вахар а халкъа, мехка тахан а т1ехьа д1алуш из хиларах. Х1аьта цу хьаькъег1а йоазонхочо ший «Сердало» яхача стихотворене т1а иштта йоах:\nМа дукха сердло\n1айнай са дег чу…\nЦхьан дийнахь мегча,\nХетт сона: сайранна\nЦхьаккхе а наькъахо\nСага вахаре ха йоаг1а, ше даьчун а де лийрх1ачох а мах беш, ший вахаре ше баьккха вахара мул, 1оадаь рузкъа- деррига сакхетама таразаца озаш, х1аьта Гирихана вахар а кхоллам а зийнначоа ховргда -кх, цо укх денен т1а 1оадаь рузкъа, лакхе ший стихотворене чу цо ма аллара, нахацара безами, сердали, й1овхалли мара йоацалга. Цудухьа цун кхоллам къаман вахаре бага а хинна д1аэттаб. Укх дунен т1а мел дола х1ама «зиза теха боал» хет поэта. Цун уйлаша дуккха дувц цох шийх а. Гирихана стихаш ешаш хилча М.Горьке Данко дагавох сона, Данко санна ший дега сердало наха д1аяла г1ерташ санна хетт сона вай турпалхо а.\nТ1аккха хьожий вай миштта хиннай, х1ара денна ма хулла д1укхаг1а дика мел дар де т1акхувш, ший дега ц1ийца говзаме йоазонаш деш воаллача поэта вахара кхел?\nПоэта вахара никъ атта хиннабац. Гагиев Гирихан ваьв 14-ча апреле 1945 шера. Хала ха хиннай из поэта дезала а г1алг1ай къама а.\nДагардаьча сахьатех б1арчча къамаш мехках даьхар. Цу 1азапа юкъе нийсбалар Гирихана дезал а, х1аьта цар дезала к1еззига аьттув боал Гирихана да, Аюб, 1944-шера фронтера ваьккха къаман т1ехьа 1овахийтача, Акмолинске дезалах из д1акхетарах. Цун в1ашт1ехьдоал заготконторе заготовитель волаш балха отта. Гирихана нана Бохтар-наькъан Зайпала Маржан, ший ц1ен-даьна нийсса х1ама хьадеш, цхьаккха тайпа белхех б1и ца къажаш, моцаллах к1ала ца буссийташ, кхаьбаб шоай дезал. Цига эзача халонех, Маржана ше дувцаш хиннад, кхалнаха а берашта а доккха дукъ т1алаттар, яхаш. Дезал кхабар духьа нахьараштар сулувдеш, телогрейкаш, фурашкаш тегаш, чемоданаш еш, тха оалхаш, цох барзкъаш деш, къахьийгад цо. Гагиев Гирихан дай эзди, шоай хьаьнала ц1енача балхах бахаш хиннаб. Цун тайпан истори тахкача дукха короргба к1оаргга хьаькъал долаш, тайп-тайпара говзалаш йоахкаш бола нах. Гирихана даь-да, Элберд, наха дарбаш деш, ц1ихеза саг хиннав. Дарба дара кхоачам боаццаше, кхыметтел к1албисача унахошта чоалхане операцеш еш, г1о-новкъостал деш хиннад цо. Гуш да Гирихана тайпан генеологически исторега хьежача, цо ший даьшкара дикаг1а дола дакъа а оамалаш а хьаиийца хинналга. Уйлашка художественни сурт оттаде, уж сомаяьха г1о деш хиннаб цун даи нанеи. Поэта даьна дика ховш хиннаб г1алг1ай багахбувцам. Цун ца йовзаш багахбувцама жанр хиннаяц. Д1аьхача 1ан сайренашка дезал гулалуш хиннаб даьна гонахьа. Багахбувцам т1ара х1амаш цхьа ший тайпара дувцаш хиннад цо: лаьрхх1а дикадар айдеш, ладувг1ачар теркам т1аозаш, х1аьта, во, эсала хетара 1ото1адеш, во оамалаш харцахьа йолга берашта д1ахайташ. Оаз лаьг1ъе езача лаьг1ъеш, берий дег чу дужаргдола дешаш лохаш, дувцаш хиннад цо хьайбаех, тамашийнача фаьлгах, Наьртий оамалаш, Цагенах дола дувцараш, г1алг1ай къаьнара турпала иллеш, кицаш, к1оанолгаш. Иштта кхыдола, багахбувцама т1ара х1амаш ховш хиннав из. Из даррига дувцаш хиннад Аюба ц1енача г1алг1ай меттаца. Метта говзал, цун к1оаргал гойта г1о деш йола поэтически ганз дика йовзаш, цох пайда эцаш хиннав из. Цудухьа цун меттаца дукха метафораш, дистараш, олицетворенеш хиннай.\nИз сийлен ганз цо ший во1а т1ехьаг1о т1ехьленна йита а йитай.\nПоэта ч1оаг1а сийду шийна вахара никъ хьехаш, нах безаши, вахар нахаца юкъа долаши вахалахь, яхаш, шийна хьехар деш хиннача ший даь. Иштта язду цо «Даде хаькъал» яхача стихотворене т1а:\nНаха юкъе мара\nХозлац б1аргий бос.\nАдам дукхаг1 мел да –\nНаьха дукхалено сердал хьакхол.\nЦхьаь вахачул тол.\nМальсагов Абос яздечох, шоай белгало йоацаш яйнаяц уж «даьна гунахьа дезал гуллуш хинна 1ан сайренаш». [1.6.]\nЦу хана лаьца хиннав хургвола поэт литературни «бонго» ала йиш я вай тахан. Х1аьта лакхе вай мел аьнначо вайна гойт, поэта литературни говзал к1ал бух боацаш хьа ца хинналга. Поэтически говзал к1оаргьяра, новкъостал деш дукха нах нийсбеннаб цун вахаре. Цо ше наха д1атийна дега ц1енал, безам, й1овхал цунна юха хьателараш а дукха нийсбелар цун вахаре. Гирихана даи, нанеи, лоалахо Амнати баьлча, из хиннай эрсий йо1 Галина Ивановна Макарова.\nРеабилитаци яь 1957 шера денз шоашта мехка юхаберза бокъо елча, хьалхарча тоабаца 1957 шера Гагиевг1ар дезал Наьсаре ц1абоаг1а. Гирихан цу хана 12 шу даьнна хиннав. Наьсаре Гирихана д1ахо деш. Хьалхаг1а 8 шерарча школе, т1аккха Наьсарера №1 йолча юкъерча школе. Цига эрсий мотти литературеи хьехаш хиннай цунна Галина Ивановна Макарова. «Ший болх т1ехдика ховш хьехархо яр из» - оал цох поэта х1анз а. Эггара хьалха цунна гучадаьлар Гирихан литератураца безам болаш волга. Цо деша ваг1аш язъеш хинна стихаш, шийна дик-дикаг1а хетараш хьа а къестаеш, Наьсаре арадийннача «Ленина никъ» яхача районни газета редакце д1ателаш хиннай цо. Х1аьта уж стихаш кепатеха араяьннай 16 февраль бета 1964 шера. Цу хана «Ленина никъ» яхача газетий редактор хиннав Зангиев Микаьил. Из цецваьнна хиннав, хинна ваьннача поэта санна к1оарга чулоацам болаш, ший тайпара уж стихаш язьяь хиларах. Ше дешхьалхе а язьяь газета т1а кепатеха араялийтай цо уж. Уж хиннай поэта эггар хьалха кепатеха араяьнна стихаш. Цхьабакъда, хургдола хьазилг б1енара 1аьхад, яьхад вай даьша. Цунах тарра, долчох тоъам баь ца 1еш, хьастара духдувла хий санна, эргаювлаш хиннай хургволча поэта уйлаш, литературацара чам-безам. Массаза лаха, тахка г1ерташ хиларо дакъа лоацийт цунга Шолжа-г1алий т1а хиннача литературно-краеведчески олимпиаде. Цига цо Наьсарех язъяьча стихаша хьалхара моттиг яьккхар. Цу олимпиаде вайзар хургвола поэт Нохч-Г1алг1ай пединституте эрсий литература хьехаш хинача Верольский Юрий Борисовича. Цул т1ехьаг1а а, Гирихана пединституте дешаш а цун г1онча волаш хилар Верольский. Университет а литературни курсаш а толамца чакхъяьхар хургволча йоазонхочо. Цу шерашка Гирихана литературни кхоллама низ ч1оаг1лу. Айхха дувз цо ший вахар литератураца. Поэта ц1и хозаш я республике, Къулбаседа Кавказе, кхы д1ахо а.\nГ1алг1ай къонача йоазонхоех литература дувцаш хиннача Симпозиумашка, совешанешка йоазонхой «деношка» массарел дукхаг1а дакъа лаьцарех ва Гагиев Гирихан. Масала, 1969 – 1975 шерашка цо дакъа лаьцад къонача йоазонхой Ерригасоюзне совещанешка. Гагиев Гирихан 1976 шера СССР йоазонхой Союзе д1аэц. Гагиев Гирихан дуккхаза хийржав Нохч-Г1алг1айчен а т1ехьаг1а – Г1алг1айчен а Йоазонхой Союза правленешка.\nПоэт ва говзаме дош ч1оаг1а дезаш а, лоарха1ш а, цун сий деш а. Цу тайпара дешо нах дикача г1улакхашта оарцаг1боахалга, из вай халкъа дега ондало йолга, из боккхача лоарх1аме герз хилар дика гойташ я поэта дуккха стихаш. Кхетамца кхетаве г1ерт поэт курваьнна, 1овдала саг. Къаьстта дуккхача наьха дегашка йийшарех я «Г1алг1ай боалаш» (поэма), «Малав хьо хоза бац яхар», «Со венав дунен чу», «Новкъостий эсалал…», «Оаш гештделаш сонна». Царех я «Нах дика хилча…» яха стихотворени а:\nНаха дика хилча\nКхетийла хьох новкъа\nГагиев Гирихан 1976-г1ча шера йоазонхой Союзе д1аэц. Цо цхьатарра язду г1алг1ай а эрсий а меттала. Цун эггара хьалхара стихай сборник «Тополя в цвету» эрсий метала дар. Из кепатеха арадаьннад Шолжа-Г1алий т1а 1969 ча шера. Цул т1ехьаг1а дукха стихай сборникаш кепатеха арадийнад Гагиев Гирихана г1алг1ай а эрсий а металла. Уж да: «Боалашта зиза техад», «Вахара ц1ай», «От души», «Волшебная палочка», «Ловца», «Керттердар».\nГирихана стихаш ларде а ехкаш, дукха иллеш кхеллад вай композитораш а. Масала, «Наьсарен вальс», «Гучаяла», «Г1алг1айче».\nГирихана кхоллама тематика сунт тоханза, яьржа я. Цо язду берашта, Даьхех, 1аламах, наьнах, безамах. Укх дунен т1а сага мел эш хоза х1ама хестаду цо ший кхолламца.\nЦун кхолламе лоарх1аме моттиг д1алоац таржамаш а. Поэта дикка караг1доал х1ара таржама керттера ма1ан, белгало, лоарх1ам ше болчча тайпара хьакхаба, оригинальность толха ца еш. Йоазонхочо таржам даь дукха стихаш я А.С.Пушкина, М.Ю.Лермонтава, А.А.Блока, К.Кулиева, А.Кешокова, А.Ахматова, И.Крылова, С.Михалкова, Ф.Шиллера, Г.Гейна. Къаьстта сборникаца арадаьннад цо Чилера поэта Пабло Неруда даь таржамаш. Гагиев Гирихана стихашта а таржамашта а боагг1а мах бу Ивановерча поэта Жуков Владимира, Москверча поэта Ваншенкин Константина, Украинера Драч Шана, Ростоверча – Рюмин Павелс, иштта дуккха кхычар а.\nШоай арг1а цар а Гирихана литературни кхоллама мах беш язду: «Гирихана поэзе д1айхача дийнахьа хьекха шийла мух санна я. Цун поэзе чоалхане йоацаш, х1аьта ший тайпара к1оаргал йолаш я. Дахари хургдари Гирихана йоазошка – овлаши бовхьаши. Х1аьта х1анзардар, цун га юзаеш, г1адж чакхдувлаш дар а. Камаьрша, догц1ена, дог-уйла дика долаш йолча цун поэзе в1ашкаувз Континенташ, адамаш. Дерригача дуненна хинна во, дерригача къамий бала чакхбоал цун дег чу г1олла. Ший поэзеца во мел долчун духьалъотт Гагиев Гирихан» - йоах Ленцов Владимира [4.131] Таржам. – Танкиева Л.Х.). Иштта ц1ихеза волча г1алмакхой поэта Кугультинов Давида къонача поэтий кхолламаш дувцаш лакха мах баьб Гагиев Гирихана поэзе. «Цун стихаш массе хана вошал кхайкадеш, доттаг1ала мазаш хотташ, наха юкъе дог-безам хулийтаргбар мара дувцаш яц. Гирихана керттера тема безам ба, къаьстта – нахацара безам» - яздаьд цо. [5.37]\nЦ1ихеза болча г1алг1ай йоазонхоша а аьннад Гагиев Гирихана поэзех шоай дош. Массайолча ог1орахьа из хиннаваьнна поэт волга гучадоаккхаш да Чахкиев Саида ше Гирихана совг1ат луш яздаьлоацца дешаш. «Гагиеву Гириханут – поэту, который от Бога». [6.5] Дахкильгов Ибрах1има а цунна ловца баьккхаб. «Гирихан! Говзаме, дог ц1ена йолча хьа поэзех боккха пайда боал цун хьастага безаме кхайдачоа. Д1ахо бода никъ а даькъала хилба хьа [7.9] Плиев М-С. а аьннад ший деза дош Гирихана кхолламах: «Гирихан! 1а дукха къахьийгад вай литература дег1айоалаеш, хьакхеллай лергйоаца произведенеш. Маьрша вахалва хьо! Ираз, аьттув хилба хьа! Дала хьайна мел дезачох кхеволва хьо!».\n«Ахкан д1йхача дийнахьа баь т1а боаллача шийлача хьасто хьогал д1айоаккхаш санна дог 1ободу Гирихана поэзе. Из аз духхьал сайгара яхаш дац, из хано бакъбаь х1ама да» - язду Угурчиев А-Г. [8.3.]\n«Гагиев Гирихана поэзе шийна чухьа дувцача хьаман сурт-сибат хоза оттадеш, чулоацам к1оаргаболаш, тайжа додача хин цхьатарра в1ашт1ехьа йолха тарг1еш санна, тайжа ритм йолаш, ц1аьхха цаховш нийслуш санна хеталуш, цхьан оазаца нийслуш рифма а йолаш я», - яздяд Озиев Салмана а. [9.4.]\n«Вайна массанена довз: маькх, зиза, боал, лаьтта, оалхазар яха а иштта кхы дукха а цхьалхане дешаш. Бакъда, Гагиев Гирихана ший произведенешта уж юкъе дихьача цхьа шоай тайпара оаз а, бос а, чам а хоалу царгара. Визза волча поэта маара в1ашт1ехьа далац из иштта хоза духьала доаладе», - йоах Хамхоев Вахас. [10.5.]\nХамхоев Вахага ладийг1ача, Гагиев Гирихан Гете аьннача бесса кердача заман оригинальни йоазонхо ва, х1ана аьлча, цо тахан оала дош да а да цхьа ший тайпара чам а бос а болаш, хьалха в1алла ца хезача, ца аьлча санна хеталуш.\nХ1аьта Гагиев Гирихана ше иштта йоах шийх:\nПоэт ва е вац – из хоадам бе\nПурам наха Лу аз…\nКъоалам боллац, сай\nКхехкаш ца хилча е дегах ц1ий\nЦа хилча 1оухаш…\nАла йиш я, Гирихана йоазоний керттера белгало – нахаца къахетаме хилар. Мальсагов Абос ма аллара, «из я поэта берригача кхоллама лард». [11.130.]\nШий кхоллама беча теркама, беча маха, доахача ловцех мах бе ховш хул поэт ше а.\n«Со дунен т1а мел вах хьона баркал оалаш хургва. Сона хьо ц1ихеза поэт хинна 1ац. Поэзе говзал караерзае сона г1о даь са хьехархо ва хьо», [13.4.] - яхаш яздаьд Гирихана Кайсын Кулиевга т1ехьаг1а. Шийна уллув лаьтта ший новкъостий хинна нах биц ца луш волга да из автор. Цу муг1араша юха а гойт вайна автор курал, сонтал йоацаш, шийна даь дика а во а довзаш волга.\nГирихана йоазоний гулламаш арадийнад Шолжа-Г1алий т1а, Наьсаре, Москве, Нальчике. Поэта йоазонаш кепаетташ арадийннад газеташка: «Сердало», «Ленина никъ», «Грозненский рабочий», «Голос чеченской республики», «Наьсарен оаз», «Университетский вестник», «Комсомольское племя», «Новости Грозного»; альманахашка: «Лоаман 1уйре», «Орга»; журналашка: «Литературни Г1алаг1айче», «Села1ад».\nИштта, Гирихана стихаш, поэмаш, берашта лаьрх1а дола йоазонаш арадийннад керттерча изданешка а: «Литературная Россия», «Современник» «Дружба народов», «Дон», «Октябрь», «Подъем», «Радуга», «Сын отечества», «Мурзилка», «Колобок», иштта кхы а.\nГагиев Гирихан дуккхача литературни премий лауреат хиннав, тайп-тайпарча грамотий да ва. Цул совг1а, воккха къахьегамхо ва из! Г1алг1ай культура, литература дег1адоаладеча къаьстта лоарх1аме дакъа лацарах Гагиев Гирихана 2000-ча шера енний, «Почетный гражданин города Назрань» яха сийлен ц1и. Гагиев Гирихан халкъа поэт ва. 2001-шера елар цун из сийлен ц1и.\n2002-г1ча шера дерригача дунен Артийски комитетои, общественни лоарх1ам беш йолча Дунен ассамблеяси ч1оаг1а лоарх1аме йола сийлен дипломи, дошо майдалги елар, «Машара саг-2002» яха из сийлен ц1и хьожайир цун.\nМашара саг! Ма ч1оаг1а к1оарга ма1ан долаши, ма ч1оаг1а Гагиев Гирихана шийна а цун кхоллама а гарга долаш дешаш да уж. Лакхаленга бодача наькъал а лакхаг1а саги дунен т1ара дог – безами лоарх1аш саг ва из. Шийна цо каралаьцача наькъа цох б1арловцанча ва ала йиш я вай.\nПоэта вахара никъ 1алаьмате чоалхане хиннаб. Из гуш да вай лакхе хьоахадаьчох, х1аьта а ший нахацара, Даьхенцара, 1аламцара безам, морзал, тешам, дега к1аьдал ца йовш, вай ханага кхаьчав Гирихан. Г1алг1ай къама йоккха г1ортор хиннай цох. Ший вахара керттера дола хьисап цо сенах лоарх1 аьнна хаттара дича, сона хетарах, геттара дика а лоацца а цу хаттара жоп лургда цо ший цхьан стихотворенеца «Са рузкъа». Из стихотворении 1ойийшача вайна гучаваргва из ше ма варра.\nСа рузкъа – нах ба.\nКхыдола рузкъа лехаш вац.\nНаьха б1аргашка лувчаргвар со\nСо воацаш бисаб, аьнна,\nНаьха х1ама доврга дац,\nСа-м деррига довргада,\nНах боацаш вусе.\nТахан вайна дика ховш да дуккхача наха поэта кхоллам безабалара, из к1оаргга цар дегашка бижийтара, духхьал цун технически говзалли, чулоацама к1оаргалли тоъаш ца хилар. Кхы а лоархамег1а дола, мишта, сенах хьахул ца ховш дола х1ама эш цу г1улакха. Х1аьта из х1ама-безам ба. Даьлацара безам, нахацара безам, дуненцара, 1аламацара безам. Из безам беце-са чудоаца дег1 санна бус из кхоллам. Х1аьта Гагиев Гирихана кхолламца из безам болаш ба. Цудухьа цун кхоллам г1оарол довнза дийна ба, наьха дегашка бужаш, б1аргех хий доаккхаш, бордаш делакъажийташ ба. Вахара фордо талг1еш тайп-тайпара кхихьай цун вахаре, цхьабкъда, ц1ена, сийрда х1ама массаза а коталонга кхаьчад вай поэт санна. В1алла а лакъаргбоаца хьаст хинна д1аэттаб Гагиев Гирихана кхоллам вай мехка а къама а. Ц1аккха лаьг1 ца луш, хи тоатолгаш удалда массаза цу хьастара кхы а д1ахо а.\nNuvigil: Buy Pharmacy\nСейчас на сайте 0 пользователей и 5550 гостей.


Оьрсийчоьнна керла санкцеш кхайкхийна G-7\nХIолланди-- G-7 лидерш цхьаьнакхетта ХIаагехь. Охан 24, 2014\nОьрсийчоьнна дуьхьал кесталгIа рогIера санкцеш ян сацам бина нуьцкъалчу пачхьалкхийн G-7 тобано. Оьрсийчоьнан кеманаша даханчу дей-буьйсанний юккъехь массийтаза Украинин хIаваан доза дохийна, аьлла, дIахьедар дина Пентагонан пресс-секретар волчу Уоррен Стива.\nХууш ма-хиллара, кху тIаьхаьрчу масех дийнахь оьрсийн эскарш, Москохарчу омрица, Украинин дозанна уллохь тIеман Iаморш дIахьош ду. Цу Iаморша Цхьаьнатоьхначу Штатийн куьйгаллехь а, йоллучу дуьненан юкъараллехь а вуно боккха сингаттам кхоьллина, Оьрсийчоь Украинина чугIорта кечлуш ю бохуш йолу шеконаш кхуллуш. Иштта, масала, Цхьаьнатоьхначу Штатийн тIеман министр волчу Хейгл Чака Оьрсийчоьно цу Iаморшца деш дерг питана ду элира.\nЦунна дуьхьал Оьрсийн инарла штабан куьйгалхочуо, „хьуо ву хьо Iовдал“ бохучу хьесапехь дIахьедар дира, мелхо а Украина ю Оьрсийчоьнан дозанна уллохь эскарш а гулдина, шеконе жигаралла гойтуш, аьлла, и эскарш Оьрсийчоьнна дуьхьал диверсиш ян кечдеш хилар а хьахош.\nУкраинин, Оьрсийчоьнан куьйгалло, вовшашна тIе бехк буьллуш, дерачу дIахьедаршца къийсам дIахьочу муьрехь сепаратисташа дIалаьцначу Малхбален Украинин кIошташкахь Iенаш цIий ду. Славянск гIалахь масех стаг вийна терроран дуьхьал дIахьочу операцехь, ткъа цигахь Iедал дIалаьцначу Оьрсийчоьнгахьа йолчу гIаттамхойн тобанаша Европерчу кхерамазаллин а, цхьаьнаболхбаран а тобанера 8 векал закъалтина лаьцна. Иштта цара къиза йиттина, сагатдала суьрташ дохуш лелачу меттигерачу берашна. Доцца аьлча, сепаратисташа дIалаьцначу цу гIалахь къепе дацарш марсадуьйлуш ду хIора денца.\nЦарна дуьхьал тIеман операци дIайолийначу Киевера ханна хIоьттинчу Iедалан цкъачунна шаьш толам баьккхина ала таро яц. Мелхо а, хIинцалца схьа Малхбалерчу Украинехь къепе юхаметтахIоттон гIерташ цара мел йохуш йолу гIулчаш цхьанна а кепара пайда боцуш нислуш ю. Дуккхаъчу тергамхошна хетарехь, Украинин Iедалша шаьш гIорасиз гойту, хIоьттинчу хьолана дуьхьал баккха я ницкъ а, политикан говзалла а йоцуш.\nПолитологин Iилманча волчу Асхабов Хьамзатна цу цецвоккхучу гIорасизаллин бахьана Украинин шен пачхьалкхе кхолларехь тоъалла зеделларг ца хиларехь го.\nАсхабов Хьамзат: „Политикехь и хьал дIанисдан а, дIахIоттон говзалла яц церан. Уьш гуттар а кхечу пачхьалкхан Iедална бухахь Iийна къам ду, вай санна, кху тIаьхьарачу 3-4 бIешарахь. Вайна ма-барра, иштта оцу ницкъ болчу пачхьалкхаша ницкъ а бина царна. Шайн лаамехь даьхна къам дац иза“\nОфициала Киев сел мела лелаш хиларан а, цуьнан шен махкахь къепе юхаметтахIоттон ницкъ ца тоаран а бахьанаш Венерчу университетан белхахочун, политологна Чапханов Русланна Украинехь хIинца а харжамаш дIаьбаьхьна цахиларехь го. Цуо дийцарехь, ханна Iедале баьхкина болу нах кхоьру цIий Iано, шаьш цунна бехке хиларна а. Ткъа Оьрсийчоьно цунах пайда оьцу.\nЧапханов Руслан: „Ханна дIахIиттина болу куьйгалхой, Турчинов велахь а, Яценюк велахь а, царна и цIий Iанор шайна тIелаца ца лаьа, хIунда аьлча, уьш цхьана билгалчу ханна хIиттина бу. Стигал къекъа баттахь харжамаш а хилла, иза чекхдаьллачул тIаьхьа уьш майроха къамел дан буьйлалур бу аьлла хета суна“.\nЦу юкъана, Малхбалерчу Украинехь хьал вуочу даларо гIайгIане йина Малхбузе Оьрсийочоьнна дуьхьал рогIера санкцеш яха кечъелла. Гергарчу оршот дийнахь юккъедохур долуш ду и, тергамхоша дийцарехь, Путин Владимиран уггаре а гергарчу I5 стагах хьакхалун долу гIуданаш.\nЦу нехан цIераш цкъачунна билгал евзаш яцахь а, амма, схьахетарехь, массо аьчла санна миллиардашкахьчу тароний дай болчу Путинан гуонан декъашхойн бизнес йолчу экономикан секторех хьакхалур ю и санкцеш. Амма цу нахах хьакхаелла ца Iаш, уьш Оьрсийчоьнан махлелоран, финансийн, экономикан дахарах кхетар ю.\nКху лаьттахь уггаре а нуьцкъалчу пачхьалкхийн G7 тобано динчу дIахьедарца, дуьненан юкъаралло Оьрсийчоьнга хIинцалцачул а лакхарох мах балийта беза, ша Украинина дуьхьал лелочу питанех. ХIоьттинчу хьолехь Украина вуно собаре хил хилар билгал а доккхуш, цу тобан куьйгалхоша яздо шайн дIахьедарехь, „Оьрсийчоьно цхьа а хIара ю аьлла гIулч ца яькхина, Женевехь хилла барт кхочушбархьама“, аьлла.\nТкъа билгал хIун тайпа гIуданаш ду Малхбузено рогIера юккхеяьхначу санкцешца бохург тIедогIу кIира долалуш гучдер долуш ду.\nЯценюк: Оьрсийчоь кхоалгIа дуьненан тIом бакхха гIерта


Шаройн лаьмнашкахь » Нийсо-Дагестан\nОрга-хино, лекха лаьмнаш цоьстуш, даьхначу Iаннаш чухула бехха некъ бира тхан журналистийн тобано Шаройн районе доьлхучу хенахь. Цхьана агIор, чухьажча, халла бен Iин чохь дедда доьду хи а ца гуш, ткъа вукху агIор тIекхозаделла лаьмнийн бердаш а долуш, дIаихира тхо лаьмнашна юккъехь, гIайри тIехь йолуш санна, Iуьллучу ХIима кхаччалц. Кху юьртахь ю Шаройн районан административни центр. ХIима йоккха юрт яц, делахь а кхузарчу кегийчу ярташка а, кIотаршка а хьаьжча, мелла а йоккха хета хIара. Кхечу ярташна юккъехь нисъяларна, ваха а, ван а аьтто хиларна, йиллина кхузахь районан центр.\nРайонан болх дIабахьа оьшуш йолу структураш кхузахь йолуш ю. Царна йина керла гIишлош а ю.\nАдминистрацин гIишлонна уллехь лаьтта районан говзанчаш чохь Iаш болу юкъараIойла.\nХазачу меттехь Iуьллу ХIима, Нохчийчоьнан Iаламан исбаьхьалла кхузахь къеггина гуш ю.\nТхо, журналисташ, Шикъара даха дезаш дара. Районан центрера 14 километр генахь ю иза, аьллера тхоьга.\nХIимахь хуьлучу районан кхеташоне веана Шикъарара юьртда вовзийтира тхуна. Цо шен «Нива» машенахь дIадигира тхо. Тхайн машен ХIимахь йитира оха. Цуьнца Шикъара даха хала хир дара, некъ дукха ирхнехьа хьалабоьдуш хиларна.\n«Нива» машен, схьахетарехь, кху районан куьйгалхошна дукхаезачух тера дара. Кхеташоне баьхкинчу юьртдайшкахь а, кхечу куьйгалхошкахь и марка машенаш яра.\nДIадоьлхучу юкъана юьртдега хаттарш дора ас, со хьалхарчу хоийлехь нисваларна аьтто баьлла. Магомадов Рамзан (иштта цIе ю Шикъарарчу юьртден) шен даржехь волу дуккха а хан ю, юх-юха хоржуш, 1996-чу шарахь дуьйна цу юьртарчу администрацин куьйгалхо ву иза. Шен юьртахь 11 доьзал бу боху Рамзана. Юьртана гуонаха цхьаццанхьа лаьтташ долчу цIеношкахь Iаш болу нах а богIу кху юьрта чу. Дахар хала ду ломарчу нехан. Кхузахь госхозаш я кхийолу предприятеш ма яц нахана болх бан. Массо а бохург санна вахархо дохнах воллуш ву. Бакъду бежана-уьстагI лело аьтто бу ламанхойн – даьхни дажо а, докъар кечдан а шортта меттигаш ю. Амма Iаьнан заманахь хенера вала хала ду ломахь. Газ яц кхузарчу ярташкахь.\nIаьнна дечиг гуьйренан заманахь луларчу лаьмнаш тIера дохьу кхузарчу бахархоша. Иза атта гIуллакх дац, хIунда аьлча цхьана лома тIера охьатоьхна дечиг вукху лома тIе хьаладаккха дезаш хуьлу. Амма нах Iаьмма мел беза а болх бан, хIунда аьлча дуккха а шерашкахь дахаро хала хьелаш хIиттийна царна хьалха, ткъа халонаш эшо хIорш шайн дайша Iамийна бу.\nШикъара тхо дIадоьлхучу хенахь Рамзана гуонахарчу меттигех лаьцна дуьйцу. Хьалхалерчу заманахь кхузахь вайн дай баьхна, лаьмнашца доьзна хилла церан дахар. Хьийкъина даьхни лаьмнийн басошкахь дажош, таро йолчохь латта дIадуьйш, дерзош, гIишлош еш, дайн Iедалехь доьзал кхиош, баьхна уьш. Iер-дахар тIулгех динчу, масех гIат долчу цIеношкахь хилла церан. Хойн бIаьвнашкахь дийнахь а, буса а ха деш хилла цара мостагIах ларбалархьама. Ткъа иза тIелетча, вовшашна орцах а бовлий, шайн доьзалш а, хIусамаш а ларъеш хилла, шайн ницкъ ма-кхоччу мостагIна дуьхьало а еш. Халачу хьелашкахь, буьрсачу лаьмнашкахь кхиинчу вайн дайшна осалалла, кIиллолла хIун ю хууш а ца хилла.\nШикъара боьду тхан некъ гIеххьачул бахбелира. Лахахь Iаш долчу вайна ейтта километр еха меттиг яц, ткъа кхузахь, ламчохь, иза кхузткъе ейтта километр санна яхло, лаьмнийн басешкахула сетташ боьду некъ сел беха хетарна.\nЭххар а, некъо цхьана меттехь гола а тоьхна, жимма шерачу акъари тIе тхо кхаьчча, дIо лаха чохь, лаьмнийн басешкахь ширачу заманийн херцарш а, ткъа царна тIехула цхьана кIеззигчу, шерачу меттехь йина масех керла гIишло а гира тхуна.\n– ДIо лаха чохь шуна гуш ерг Шикъара ю, – элира юьртдас Рамзана.\nТхо, машенна тIера охьа а диссина, шерачу метте дIахIиттира. Схьагуш дерг Iаламат хаза а, тамашийна а сурт дара. Ламанан басешца заманан йохалла йоьхна лаьтташ шира, тIулгех йина гIишлош яра. Уьш оцу меттехь лаьтта, схьахетарехь, дукха хан яра. Цхьана хенахь чохь нах а Iаш, цIеношна тIехула кIур а г1уьттуш, лула-кулахь жIаьлеш а леташ, берийн зевне аьзнаш а хезаш, даьхнин Iехар а долуш, дийнна ламанан юрт хилла цу меттехь. ХIинца иза историн цхьа йовзаза агIо, ворхI торкIазна чохь къайлаяьккхина къайле а хилла лаьтта. Ма инзаре, ма тамашийна хилла вайн дайн дахар! Ма кIезиг хаа вайна тахана цунах лаьцна.\nТхо дехха лаьтта, хьалха гуш долчу суьрте хьоьжуш.\n– Вай тIехь лаьттачу меттигах Пирсун-аре олу, – хоуьйту тхуна юьртдас.\n– Аре? ХIара-м ма яц тIехь говр хьовзаял меттиг а, – цецдовлу тхо.\n– Гой шуна, хьалхе дуьйна а ламчохь жимма а шерачу меттигах аре олуш хилла. Шера латта кIезиг хилла, иза дукха хьолахь я гIишло ярна, я дIаден лелош хилла. Цундела кхузахь цициг охьахаъал йолчу меттигах а аре олу.\nЭццахь кхийтира со мел хала хилла хьалхалерчу заманахь ламанан вахархочунна шена сискал лаха, жимма шера меттиг карийча, цунах воккхавеш, иза дIа а йоьй, цунна тIехь ялта кхиош, лаьттан хама беш ваьхна иза. Цундела ма хилла ламанан нах лаьттан а, кхачанан а къаьсттина чIогIа хама беш.\nШикъара чукхочучохь, тхо хьагделлий а хиъна, лакхара охьадогIучу шовданан хи малийра тхуна юьртдас. Шовда шийла а, мерза а дара, ламанан дерриге а шовданаш санна.\nТхо юьрта чукхочу. Лахарчу ярташкахь санна, урамаш дац кхузахь, маьI-маьIIехь дина масех цIа ду, царех цхьадерш тIулгех дина а долуш. Керла цIенош динчу хIусамдайша вайн заманахьлерчу гIишлошъяран гIирсех пайда эцна шайн хIусамаш ечу хенахь. Иза а кхеташ ду: дерриге а шен замане хьаьжжина ма ду.\nЮьртахула чекхдовлу тхо. Басахь лаьттачу цIенойн херцаршка хьовса лаам хуьлу тхан. И шира цIенош масийтта бIе шо хьалха диначух тера ду. ТIулгех доьттина масех гIат а долуш, ул-уулехь лаьттачу цIенойн цхьа комплекс ю иза. БIаьвнаш санна дина ду уьш, хьалха кху тайпа цIенойх «гIала» олуш хилла.\nАрхеологашна а, историкашна а бан шортта болх бу кхузахь. Ткъа Шикъара, схьахетарехь, кху районехь хилла ца Iаш, вайн махкахь а йолчу ширачу яртех цхьаъ ю.\nЮьртарчу администрацина а, школина а йина керла гIишлош ю кхузахь.\nБакъду школехь 2 бен дешархо вац. И шиъ юьхьанцарчу классашкахь доьшуш ву. Школехь каникулаш хиларна дешархой а, церан хьехархо а юьртахь яц. Уьш шайн гергара нах болчу «охьабахана», боху юьртдас.\nЦIерадаьккхина нохчийн халкъ шен Даймахка юхадирзича, нах шаьш шайн дай а Iийначу ярташка схьабаьхкира. Амма советан Iедало дукха адам ламчуьра охьадаьккхира – лахарчу районашка. Иштта, Шикъарара 25 доьзал а бигира СемаIашка 1964-чу шарахь. Цул тIаьхьа Шаройн районера охьабаьхначу нахана юрт йиллира, Керла Шарой аьлла цIе а туьллуш.\nДукхахберш хIинца а цу юьртахь Iаш бу, дIа а нисбелла, цIенош а дина, доьзалш а кхиийна.\nАмма шайн дай баьхначу ярташка, лаьмнашка са лаьтта шаройн. ХIора шарахь бохург санна, масех доьзал кхузарчу ярташка хьалабогIу. Iер-дахар хала делахь а, сина а, дегIана а тайна хета кхузахь бехачу нахана шайн мохк.\n– Тхан юрт тIейогIучу хенахь кхиорна хIоттийна пачхьалкхан программа ю, – дуьйцу Рамзана. – Жим-жимма догIуш, лам чу схьадогIуш ду адам. Вайн эвлаяаша дийцина, тIаьхьарчу заманашкахь дукха адам хир ду лаьмнашкахь, беркат схьадолуш меттигаш хир ю уьш.\nМогашаллина кхин ца хиллал дика ду кхузара лаьмнаш. ХIаваъ, буу кхача, хи мел цIена ду кхузахь.\nПачхьалкхан программехула тхуна юьллур йолуш зIакардаьхнин фабрика а, госхоз а ФАП а ю. Белхан меттигаш хилча, нехан а кхузахь Iан дог догIур ду, кегийнаш а дIаоьхур бац гIала а, лахарчу ярташка а. Тхайниг санна йолу шира ярташ денлур ю, царна чохь беркате, ирсе, керла дахар хир ду.\nСо чIогIа теша юьртден цу къамелах. Шен дай баьхна юрт тояла, хазъяла лаьа цунна. Кхузахь нах бертахь а, ирсе а хила, керла доьзалш кхоллабала, къона шикъарой кхиа сатесна ву иза.\nИза хир ду, Дала мук лахь.\nКхузарчу нехан дахар тодалийта республикин куьйгалло дерриге а деш ду. ХIинца мел генарчу юьрта ваха некъ бу, хьовзам боцуш дIаса а вахалуш. Лаьмнийн боххьехь йолчу ярташка а, жимачу кIотаршка а ток ялийна. Телефонан зIе а ю кхузахь паргIат болх беш.\nАмма дан дезаш кхин дуккха а гIуллакхаш ду кху районехь. Уьш а, Делан лаамца, кхочушхир ду.\nШикъарахь школин цхьа чоь ю шена чохь музей йолуш. Культурин цIа цкъачунна данза делахь а, болх дIахьош бу юьртан Культурин цIийнан директоро Мирзаев Япона. Иза кхузахь музей вовшахтоьхна ца Iаш, районехь а, республикехь а дIахьочу конкурсашкахь дакъалоцуш а ву, шен артисташца цхьаьна. Шен музейх лаьцна Япона дуьйцу:\n– Дуккха а хан яра суна юьртахь а, гуонахарчу лаьмнашкахь а карийна шира хIуманаш цхьана метте гулъян дагадеана. Школин гIишло тхуна вайн Iедало йича, хIара цхьа жима чоь йийхира ас цу балхана. ХIинца, вайна ма-гарра, кху чохь гIеххьа хIуманаш вовшахкхетта.\nМузей чуьра цхьайолу экспонаташ ян а ю вуно шира. Цара гойту вайн дай ширачу хенахь муха баьхна. Хьалхалерчу заманашкара кхийра а, дечиган а пхьегIаш, кIудалш, хонхалш, морзахаш, мекхайоьлла шаьлтанаш, товхана чу яй хьалауллу зIенаш, кхин а, кхин а дукха хIуманаш ю Япона вовшахтоьхначу музей чохь.\nЦу дерригено а гойту культурин декъехь къахьоьгуш волу хIара жима стаг шен юьртах а, махках а дог лозуш а, вайн халкъан культура ларъян а, кхио а лууш хилар.\nХIусамдайша хьошалла а лелийна, хIума а йиъна, садаьIначул тIаьхьа кху жимачу юьртара дIадаха арадовлу тхо.\n«Кхуза жимма хан яккха ван везара, Iаламах марзо эца», – ойла кхоллало сан коьртехь.\nЯн а ю хIара меттиг шех хьеннан а безам баххал исбаьхьа.


Савченко кхин дIа а юьсуш ю набахтехь\nМоскох Басманан кIоштан кхело Стигалкъекъа-беттан 13-чу дийне кхаччалц дахдина Украинин эскархо Савченко Надежда набахтехь латтор. Цу зудчунна бехке дуьллуш дерг ду Оьрсийчура ши журналист вуьш дакъалацар. Савченкон адвокаташ дехар динера суьде иза набахтехь а ца латтош болу муьхха а сацам бахьана аьлла.\nЦара дийцарехь, мацалла латтош йолу Савченко яла мегаш ю Стигалкъекъа-беттан 13-гIа де тIекхачале. Амма суьдхо тIетайра талламхоша дуьйцучунна. Царна хетарехь, нагахь Савченко набахтера араялийтахь иза къайлаяла мегаш ю. Савченко Надежда ПАСЕ-н декъашхо ю. Иза набахтехь латтор догIуш дац дуьненаюкъарчу низамашца.


Инфоурок › География ›Конспекты›Урок-конспект Арсанукаев Ш. "Тимуран тур"\nАРСАНУКАЕВ 1абдулмуслиман Шайхи «Тимуран тур». Тимур лам чохь. Стихашкахь йолчу повестан исбаьхьаллин башхаллех лаьцна дийцар.\n1алашонаш: «Тимуран тур» стихашкахь йолчу повестан чулацамах кхетор; берийн ойла а, дагалацам а кхиор; дийцаран исторически бух бовзийтар; исторически бакъдолчунна а, яздархочун исбаьхьаллин декхаршна а юккъехь йолчу башхаллех кхетам балар; дешархойн вайн исторех долу хаарш т1едузар.\nКхочушдан лору жам1аш: дешархошна хаа деза керла девзинарг т1еэца, ешначух лаьцна шайна хетарг ала а, ойла ян а, дуста а; чулацам схьабийца; вовшашца а, хьехархочуьнца а къамеле бовла, къамел д1адахьа,1ама беза шайн кхиамаш а, кхачамбацарш а довза, царех пайдаэца.\nХьехаран некъаш: прогнозировани, хьехархочун дош, учебникца болх бар, хаттаршца доьзна къамел дар, комментари ярца текст ешар.\nУрок д1айолайо Арсанукаев Шайхин стихашкахь язйинчу повестан ц1арна т1ера.\n- Хьан эр дара аш, бераш, «Тимуран тур» аьлла х1унда ю те вай тахана 1амо леринчу произведенин ц1е? Мила ву те и Тимур? Исторически цхьа а личность евзий шуна и ц1е йолуш?\n- Нохчийчоьнца х1ун уьйр хилла те цуьнан? Шуна хезний цо вайца т1ом бина бохучух х1умма а? Х1ун хаьа шуна цунах лаьцна?\n- Хьан эр дара аша, стенах лаьцна хир ю аьлла хета шуна вай тахана йоьшур йолу «Тимуран тур» ц1е йолу повесть?\n( Дешархошка шайга урокан 1алашонаш а, декхарш а бигалдохуьйту)\nДешархойн хаарш жигардахар.\nХьехархочо толлу дешархоша ц1ахь кхочушбина белхаш, билгалбоху церан кхиамаш а, кхачамбацарш а.\n- Дахаран х1ун аг1онаш а, муха а йовзуьйту 1илмано?\n- 1илмано лучу хаарех муха къаьста литературо лун хаарш?\n- Литертурни произведенийн х1ун тайпа жанраш евза шуна?\n- Стенах олу повесть? Х1ун тайпа повесташ 1амийна вай? Ц1ераш яха церан шайн авторшца.\n- Стихашкахь повесть хила йиш юй те? Оьрсийн литературехь а цхьа а евзий шуна стихашкахь язйина повесть?\n( 1-2 дешархочуьнга доцца дуьйцуьйту Арсанукаев Шайхин дахарх а, кхоллараллех а лаьцна)\nКерлачу хаарийн дуьххьара д1алацар.\n14-чу б1ешерийн чаккхе. 1395-чу шеран б1аьста, апрель баттахь, Нохчийчу кхочу Астаг1 Тимаран доккха эскар. Оццу баттахь Терк-хин йистошца Астаг1 Тимара т1ом бо кхечу мехкашд1алецархочуьнца – Тохтамышан эскарца. Тохтамыш оьшу. Цул т1аьхьа Тимар ерриге а Дег1астанехула чекхволу. Шина шарахь сов олалла до Астаг1 Тимара Къилбседа Кавказехь. Оцу муьрехь нохчаша а, кхечу къаьмнаша а хаддаза дуьхьало йо мехкашд1алецархочунна. Оцу къаьмнашна г1о дина уггар хьалха церан майралло, доьналло, маршоне доза доцучу безамо, шолг1а – юькъа хьаннаша а, хийла б1еннаш шераш хьалха дуьйна уьш лардинчу лаьмнаша а.\nВай хьахийначу историн хиламех ю нохчийн вевзаш волчу поэтан Арсанукаев Шайхин «Тимуран тур» ц1е йолу стихашкахь повесть. Нохчийн истори евзачарна бевзаш болу и хиламаш Арсанукаев Ш. исбаьхьаллин дешнашца буьйцу. Х1ара произведени ша кхуллуш, авторо шена хьалха х1оттийна 1алашо Астаг1 Тимаран а, нохчийн а вовшашна дуьхь-дуьхьал латтар гайтар хилла ца 1а, цо кхузахь гайтина Нохчийчуьра х1етахьлера политика а, 1ер-дахаран а хьелаш, луларчу къаьмнашца хилла юкъаметтигаш, х1етахьлерачу къизачу хенахь даьхначу адамийн синкхетам .\n2.Учебникца болх бар.\n( Цкъа хьалха хьехархочо, цул т1аьхьа дешарошка д1адоьшуьйту повестан дакъош)\n- Муьлхачу стихкхолларан барамехь язйина ю «Тимуран тур» поэма? (деадешдекъехь лаьтташ ю дактиль) рифмаш ж1арийн, зударийн\n- Драматургин башхаллех муха пайдаоьцу поэто?\n- Турпалхойн суртсибат гойтуш муьлхачу исбаьхьаллин г1ирсех пайдаоьцу поэто?\n- Автора 1аламан исбаьхьала гойту меттигаш билгалъяха.\n4. Дешнаш т1ехь болх.\nПхьаьрчий (пхьу) –боьрша ж1аьла\nназбар – г1айба\nзов- звон, звук\nчхар – боккха т1улг\nсаьнгар- канава; ров.\nКхетарх дуьххьарлера таллам.\n–Мила вара «мотт» бахьаш веанарг?\n– Х1ун 1алашо йолуш веанера иза?\n– Х1ун хьехар дира цо Тимурна?\n– Схьабалийна йийсарш мухачу хьолехь бара?\n–Мискачу йийсарех х1ун хилира?\nБелхан тептарш т1ера кхочушдойту 1-2 т1едахкарш.\n– Мила ву Тимур?\n– Бахьана х1ун ду цуьнан Нохчийчу варан?\n– Накъостий муха бу Тимуран?\n– Дийца царах лаций.\nVIII. Ц1ахь кхочушдан дезарг. ( Т1едахкарш декъа мегар ду дешархошна).\n1.Учебник-хрестомати т1ерачу 1- 6 хаттаршна жоьпаш кечдар.\n2. Белхан тептар – 3-4 т1едахкарш.\n«Тимуран тур». Айтамиран илли.\n1алашонаш: Айтамар мила ву а, повестехь цо д1алоцу меттиг а йовзийтар; проблемни хьал х1отторца дешарна т1е ойла яхийтар; дешархойн ойла а, дагалацам а кхиор; Даймахке болу безам к1аргбар, шорбар.\nХьехаран некъаш: хьехархочун дош, учебникца болх бар, хаттаршца доьзна къамел дар, комментари ярца текст ешар, историх лаьцна йолу аг1онаш таллар.\nII. Ойла т1еерзор.\n«Лаьттана го лаьцна\nЛаьмнашца го лаьцна\nМостагIий ма лаьтта.\nДакъаза ма довла,\nХIай нохчийн ва кIентий,\nДоьхначу кху дийнахь\nШу мичахь тийна-техь?\nГо лаьцна дохк санна,\nМостагIий ма лаьтта,\nШу мичахь тийна-техь?...»\n- Хьан эр дара аша, стенах тера хета шуна аса д1адешна мог1анаш? Маца олуш хилла иштта дешнаш?\n- Хьанна хаьа шуна, т1амехь илли аларан х1ун маь1на хилла?\n- Ас д1адешна мог1анаш «Тимуран тур» ц1е йолчу стихашкахь язйинчу повестан турпалхочун Айтамаран илли юкъара кийсак яра.\n- Хьан эр дара аша, стенах лаьцна дийца лерина хир ю вайн таханлера урок?\n– Маца веана Тимур Нохчийчу?\n–1395-чу шарахь хьаьнца т1ом бо Тимура?\n– Олалла маса шарахь до Тимура Къилбаседа Кавказехь?\n– Стен г1о до оцу къаьмнашна Тимуран б1о эшо?\n– Цу хенахь хиллачу хиламех муьлхачу яздархочо язйина стихашкахь йолу повесть «Тимуран тур»?\nВайн къоман х1ора г1иллакх а, х1ора ламаст а, 1адат а шатайпа институт ю. И чекхъяьккхичий бен, вайх кхоччуш вешан къоман векалш хир дац. Халкъан д1адахнарг хиъчий бен, т1ейог1учу ханна хьекъале т1аьхье кхуьур яц. Цундела, х1ора жайна а керланиг довза, 1ама лаам болуш листа деза вай.\nКхечу къаьмнех къам къастораш а оцу къомо шайн гуранашкахь т1елаьцна г1иллакхаш, 1адаташ ду. Тахана вайна Айтамаран вастехь керла къоман ламаст девзар ду. Боьдуш т1ом болуш, дечиг-пондарца цхьамма патриотически илли олуш хилла. Ткъа цуьнан х1ун маь1на хилла таханлерчу урокехь девзар ду шуна.\n( Цкъа хьалха хьехархочо, цул т1аьхьа дешарошка д1адоьшуьйту повестан дисина дакъош)\nДешархошца ден къамел.\n– Мила ву Айтамар?\n– Илли аларан х1ун бахьана ду?\n– Баккхийнаш муха бу боху иллино?\n– Зударийн, йижарийн, берийн хьал муха ду?\n– Х1ун маь1на ду иллин?\n- Шайн дешнашца схьабийца Айтамаран иллин чулацам.\n- Оцу илли т1ехь нохчийн къоман поэзица йолу исбаьхьаллин з1енаш карае.\n- Поэмехь даладо риторикин хаттарш, схьакараде уьш. Х1ун маь1на леладо цара.\n- Поэта юх-юха ялош йолу меттигаш (рефренаш) билгалъяха. Цара х1ун исбаьхьаллин маь1на леладо?\n- Т1амехь илли аларан ламаст муха т1еоьцу аша? Вайн къоман муьлха амал гучуйоккху цо?\nБелхан тептарш т1ера кхочушдойту 5-7 т1едахкарш.\n( Дика хаарш долчу дешархошна дала мегар ду белхан тептар т1ера 8-г1а т1едиллар а).\n– Ала мегар дуй Айтамиран иллино нехан дог-ойла г1аттайо.?\n– Х1ун бахьана дара Айтамара и илли ала?\n– Муха кхойкху иза Даймохк безачаьрга?\nЦ1ахь кхочушдан дезарг. ( Т1едахкарш декъа мегар ду дешархошна).\n1.Учебник-хрестомати т1ера «хаттарш а, т1едахкарш а» аьлча юкъара 7-14 хаттарна жоьпаш кечде.\n( Г1орасиз дешархошна шайна т1едиллар делча дика хир ду).\n«Тимуран тур». Борзаб1аьрг а, Эсирин хьуьнар а.\n1алашонаш: повестан коьртачу турпалхойн амалш йовзийтар; исбаьхьаллин говзаран таллам (анализ) бан 1амор; проблемни хьал х1отторца дешарна т1е ойла яхийтар; дешархойн къамел кхиор; нохчийн исбаьхьаллин литературе болу безам к1аргбар.\nХьехаран некъаш: хьехархочун дош, учебникца болх бар, хаттаршца доьзна къамел дар, комментари ярца текст ешар, тобанашца болх бар.\nУрокана эпиграф: «Барт болчу цицкаша, барт боцу ж1аьлеш эшийна»\nГ1ирс: тобанашна кечдина хаттарш т1ехь долу кехаташ, 1амат, тептарш.\nI.\tУрокана кечамбар.\n- Хьан эр дара аша, бераш, таханлерчу урокана «Барт болчу цицкаша, барт боцу ж1аьлеш эшийна» боху кица х1унда далийна аса эпиграфна? Муха кхета шу цуьнан маь1нех?\n- Астаг1чу Тимарца хиллачу т1амехь нохчий толаран бахьана х1ун ду аьлла хета шуна?\n- Т1емашкахь дакъалаьцна нохчийн къонаха-зударий бевзий шуна?\nД1адоьшу лахахь далийна мог1анаш:\nМехкан тур Эсирехь! –\n– ЙоI, шек ма яла, вай\nОтур бу уьш!..\nЙоIах эхь хетта, дой\n- Оцу мог1анашца х1ун гучудолу вайна?\n- Мила ю те Эсира?\n(Дешархошка шайга урокан 1алашонаш а, декхарш а бигалдохуьйту)\nIII.\tДешархойн хаарш жигардахар.\n– Маца вина Шайхи Арсанукаев?\n– «Тимуран тур» ц1е йолу повесть стенах лаьцна ю? Х1ун хан ю цу т1ехь юьйцуш ерг?\n– Нохчийн къам муха гайтина повестехь?\n– Айтамир мила ву?\n– Баккхийнаш, зударий, бераш муха ду боху иллино?\nIV.\tКерлачу хаарийн дуьххьара д1алацар.\n1.\tХьехархочун дош.\nВайх х1ора а нохчийн истори йовза лууш хила веза. Йовза еза нохчийн турпалхойн ц1ераш, церан къонахалла, турпалалла, амалш. Шен мотт а, литература а, истори а ца евзачу стеган мах кхечу къаьмнашна хьалха а дукха лахара хир бу.\nЗударий а хуьлу турпалхой... шайца яхь, къонахалла, доьналла а долуш… Цуьнан масал ду Гиххойн Таймасха а, Дадин Айбика а, 1аьмаран Заза а, Жансиг а иштта д1а кхин а. Кху т1аьхьарчу т1емашкахь а зударийн къонахаллех лаьцна масалш к1езиг дац. Ма-дарра аьлча, зударийн къонахалла йовза т1ом а ца оьшу. Нохчийн оьздачу муьлххачу зудчуьнгахь а йолуш ю и амал.\nТкъа таханлерчу урокехь вайна девзар ду керла васт. Иза Эсира ю. Лаа далийна дац и автора шен говзарехь. Цунна а т1аьхьакхиа хьовсур ду вай.\n«Борзаб1аьрг а, Эсирин хьуьнарш а» а аьлла ц1е а х1унда тиллина те кху урокана? И ши ц1е оьшурий те юх-юххе язъян? И дерриг хаа цкъа хьалха дисина дакъош д1адеша деза вай.\n– Мила ву Борзаб1аьрг?\n– Муьлха коьрта амалш гучуевлира шуна цуьнгахь?\n– Мила ю Эсира? Муха т1ийци аша цо динарг?\n– Х1унда далийна аьлла хета шуна автора Эсирин васт?\n– Х1инца ала хуур дарий шуна стен г1о дина нахана Тимуран б1о эшо?\nV.\tКхетарх дуьххьарлера таллам.\nКхузахь д1абахьа мегар ду тобанашца болх.\nДешархой кхаа декъе боькъий, ц1ераш тохкуьйту шайн тобанашна.\nХ1ора тобанна кечдина пхиппа т1едиллар ду:\n1. Х1ун 1алашо йолуш кхаьчна Тимур а, цуьнан б1о а Нохчийн лаьмнашка?\n2. Х1ун дуьхьалонаш йо Тимуран б1онна нохчаша?\n3. Дошаман статья ялае Б1О бохучу дашна.\n4. Къизалла бохучу дашна ялае тезис. (Стенах олу КЪИЗАЛЛА).\n5. Повестехь къизалла гайтина мог1анаш схьакараде. Д1адеша уьш.\n1. Махкана тешнабехк бан кийчча, ямарта некъ бохьуш Тимурана т1е мила вог1у?\n2. Мостаг1ашна дуьхьало ян г1евттинчу нохчашна хьалхабевлларш муьлш бу?\n3. Дошаман статья ялае БОЬРА бохучу дашна.\n4. Ямартло бохучу дашна ялае тезис. (Стенах олу ЯМАРТЛО).\n5. Дийца шайна дукхавезачу турпалхочух лаций.\nПовестан муьлхачу турпалхошкахь гучуелира шуна къонахалла?\nХ1ун хьуьнар гойту нохчийн йо1а Эсирас?\nДошаман статья ялале ТУОГ1И бохучу дашна.\nКъонахалла бохучу дашна ялае тезис. (Стенах олу КЪОНАХАЛЛА).\nПовестан хиламийн план х1оттае.\n(Тобанашкахь бинчу белхан мах дешархошка шайга хадабойту).\nVI.\tУрокан жам1дар\n– «Тимуран тур» аьлла ц1е х1унда тиллина вай йийцаре йинчу стихашкахь йолчу повестана?\n– Тимур мила хилла?\n– Повестехь юьйцург х1ун хан-зама ю?\n–Тимуран т1емаш нийсо а, къинхетам а, адамалла а лардеш хилла ала мегар дуй?\n–Х1унда мегар дац?\n– Повестан коьрта маь1на муха ду?\nVIII.\tЦ1ахь кхочушдан дезарг. ( Т1едахкарш декъа мегар ду дешархошна).\n1.Хасбулатов Ямлиханах лаьцна урок-конференцина кечам бар.\n2. Яздархочух презентаци кечъе. (Индивид).\nВсего просмотров: 43958