Къаман къайле, я яйначу лорах - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Политика » Къаман къайле, я яйначу лорах\nШен ненан мотт халкъо\nСий ойбуш , 1алашбахь .\nЦу халкъан парг1ато ,\nЦхьамма а хьошур яц.\nКЪАМАН КЪАЙЛЕ , я ЯЙНАЧУ ЛОРАХ\nЛераме дешархо! Цхьа хьалха оьрсийн маттахь яздинера вай х1ара йозанаш. Т1аккха нохчийн маттахь юха яздан а дизира. Цуьнан бахьна дара, церан хьалхара барам сайна чекхбаьлла аьлла хеттачохь, айса мел ала г1иртийнарг, суна дийца лиъначу кепара нисделла цахилар. Х1унда аьлча, мел хьал долуш оьрсийн мотт белахь а, иза историн -«ненан мотт» цахиларе терра, цуьнгахула соьца «хьасене» ца йолура шираллера з1ен.\nТкъа нохчийн маттахь со яздан х1оьттича, боккъалла а, со цец а воккхуш дукха бара, оцу ширалло вайга беш болу хаамаш. Шаьш мел берш бийца, «ахьа», цхьана стеган корматалла а, я дахаран хан а тоьар йоцуш. Цундела и белхаш бан динна 1илманан институташ а, дика говзанчаш а оьшуш хиларе терра, вай кхузахь дийца кечдинарг цхьа к1езиг х1гма бен дац. Хила дезачуьнга а, цу аг1ора вайн дан дезачуьнга хьаьжча. Делахь а, оцу «цхьажиммо» а, соу цхьана м1аргонна, нохчийн меттан аьзнаш декачу азаллехула «вадина» чекхваьккхича санна хоьтуьйту суна.\nОцу шираллера дуьйна схьа, Тахане кхаччалца еха йолчу, сайн нохчолан оьмарах, со соу а цец вуьхуш. Х1унда аьлча, кхин х1умма цахилча а тоьар дара, и сан оьмаралла хадон г1ерташ, кху т1аьхьарчу масийта б1ешарахь г1азакхийн-советин-г1азакхийн идеологин хьегна долу къа а. Суна хаьа, соу тоххареь историн кхеллашка цхьанхьа «1ийлла» цависсарна бахьна, сан кхолламна т1ехь лаьтташ болу Дэлан къинхетам хиларна дуйла. Цундела ас Цунна хастам а бо. Со Цо, бусалба кхолларна а, аззалера дуьйна схьа, сайн къомах Цо суо цаваккхарна.\nТ1ейог1учу ханна а, изза Шен къинхетам, сайна т1ехь, сайн доьзална т1ехь, йиш-вешина т1ехь, нохчийн къоманна т1ехь латтор ас Цуьнга деха а доьху. Тахана, шайн дин, къоман амалш, аматаш хийца кичча, Нохчийчуьра дуккха а адамаш, г1амарах хи санна дуьненан массо а маь1эхь д1ахудалачу хенахь. Вайн цхьаболчу интеллегенташа а, тхо оьрсийн культуран нах ду бохучу дийнахь. Оцу шайн хабарца шайгахь цхьа а культура цахилар а гойтуш, г1азакхийн — нохчийн т1емаш уггаре а хьалха, оцу шинан къоман культуран къовсам буьйла а цахууш. Цхьабакъду, вайна билгала хаам цахаьа, и царна вайначул а дикоха хууш ду, я дац. Хьанна хаьа, хила тарлуш ма ду, цара иза хаза «деззачохь» д1а хазийта бохуш хила а.\nДелахь а, вайн 1эламнаха лелочуьнга хьаьжча, оцу вайн интеллегенташна кхин бехк буьллийла а дац. Кхолламо к1урк1амо вайн халкъ хьийзадечу хьокху т1аьхьарчу ткъайхьа шарахь, даима а бекхабелла, белабелла, вайн артистех терра — «мерзачохь», «к1едачохь», «хазачохь» хуьлуш болчу. Шаьш ишта, дехьа, сехьа , кхоалхьанахь бекъабаларна, нохчийн къоманна юкъахь муххале а, шайна юкъахь а масла1ат дан, шайгахь, я хьунар, я доьналла а доцуш. Ма дарра аьлча, вайн къоман барт ишта 1эг1абалар а, уггаре а хьалха, цаьргара схьа ду. Иштачохь муха дага цадог1у, Лакхарчу шари1атан кхэло х1ара бохий, Нохчийн муфтиято ишта бохий, Шурас х1ара сацам биний бохуш, цара массо а аг1ора, Нохчийн къоман паччахьалкхаца латтина девнаш. Россина кхин цкъа а, т1амца Нохчийчу ян аьттонаш а бохуш.\nАмма хила тарло царна юкъехь дикниш а, воуниш а. Делахь а, вайн кхузахь меттиг а , я 1алашо а яц, цараха муьлханийг муьлха ву хержа. Цундела вайн къоман синкхетам ира – кара латтон кхин иманехь цахилла болу уьш, Дэлан кхэле д1акховдор вай. Динца адам декъа г1ерташ, Нохчийчохь цара долина хиллачу питанна уггаре а хьалха уьш бехке барца. Вайн мостаг1чо вайца бечу т1амал а, вайна б1озза кхераме долу и питанна цара кегорна. Х1унда аьлча, и важа йовсар вайн махкара д1авахча а, и цара долийна зулам, вайн махкахь дуккхачу а ханна лаьттар долуш хиларна.\nЦул а совнаха, вайн 1эламнехан и цакхетам хиларна мелла а алсам дели, кху глобализацин заманашкахь, «х1айт» аьлла шайн «болх» д1акхоьхьучу Малхбузерачу миссионерин вайн къоман синкхетамна «т1екхийдар» а. Кхузахь вай дахкича шорта дара, цу хьокъехь долу тоьшалш. Къаьстина, вайн ц1ера даьллачу хьалкъаца цу миссионераша шайн болх д1акхехьарх лаьцна. Цу тоьшалша гойту, нагахь х1инцалца схьа, нохчийн ц1ий «муьлурш» Кавказ яккха г1ерташ болу г1азкхий бен цахиллехь, х1инцачул т1аьхьа, нохчийн са «муьлу» берш, Малхбузера миссионераш а буьйла. Ткъа ма-дарра дийцича, цуьнан а, вукхунан а тоххарехь барт хилла цахиллехь, вайна х1ара т1емаш а хир бацара. Масала, ишта цара биначу бертан билгалонах цхьаъ хета, цу миссионераша нохчийн маттахь вайна юкъахь даржош долу шайн динан жайнаш а. Масала, цараха ду; «Йахьйайн жайна», «Лукин жайна», «Х1ун ю дуьненан хазна», «1ийсайн дахар» и. д1. кх. а.\nАла дашна, нагахь цу миссионераша нохчий иштачу «эсалчу» хьехамашца шайн дине кхайкхахь, цхьаболчу г1азкхийн мозг1арша, нохчий шайна уггаре а зуламе нах санна буьйцуш хилар. Масала, иштанийг дуьйцу, х1ара шоллаг1а т1ом уггаре а марсабаьллачу хенахь, масехьчу мозг1аро Россехь зорбанехь даьккхиначу «Православин буххаш» ц1е йолчу цхьана жайно( цуьнан авторш билгала муьлш бу цахаарна, вайн ч1аг1дан йиш яц, уьш мозг1арш бу, я цхьа провокаторш бу). Цо дийцарехь, 1йиса-пайхамар(а.с.) «вер» а, нохчийн «лар» йолу х1ума ду. Дерриг дуьненна а , иза шен заманлера уггаре воккха «террорист», «радикал» санна йах1удаший, римлянаший «вийнила» хууш доллушехь, Хьалхарачара, цуьнгара шайн дина кхерам гарна, вукхара, цуьнгара и кхерам, шайн империна халуш хиларна.\nАла деза, и тайпа ларт1ехь доцург айса дешча, сан хьалхара хилла ойланаш яра; «…и дара х1инца вайна т1ехь кхолланза диснарг… , .. нохчаша-м тешна а «цавинера» и, ша нохчо хиларна цавинехь..», бохуш. Цхьана аг1ора, кхин тидам а цабеш, дита а дог1ура иза. Иштачу мозг1арша и саннарг дийцина ца1аш, нохчийн зударий -бераш дойу герз г1овсе (освящение) доккхуш хилар дага даийтина. Кхечу аг1ора, суна уггаре а ч1ог1а тамашина хеттарг дара, нохчий цара иштачохь хьахабар. Ткъа иза шеца цхьа «нун» долуш хиларна талла а лаьара.\nЦу талламна юкъера ю, вай х1инца кхузахь яхкош йолу кийсагаш а. Оцу вай буьйцучу мозг1аршна, церан дэла нохчаша «цавийнила» а гайтархьама, малхбузерачу миссионерашка, нохчийн маттахь цара Тоуратан , Инжилан, Забуран йозанаш дахар эрна къахьегар дуйла а алархьама. Х1унда аьлча, вайна схьах1уттучу суртаца, нохчий шаьш а бу, оцу йозанийн бакъ болу чулацам нохчийн маттаца хьанна а д1ахьеха йиш йолуш.\nЦхьа волчунна тардала а мега, вай кхузахь юьйцург сонталла ю, я дош доцург ду. Цундела ма хуьллу сихха, вайн къамаьл, и йозанаш айса нохчийн маттаца толлучохь сайна зеделлачунна т1едуьгу ас. Ткъа иза д1адолон а суна луур дара, римлянашнал а ч1ог1а, ях1удашна 1ийса(а.с.) цавезар х1ун хилла те, бохучунна т1ера. Т1аккха Инжало дийцарехь , жуьгташа 1ийса(а.с.) емал варна уггаре а доккха бахьна хилла, цара и шайна т1евеънарг а, шайха воцург а лоруш хиларна.\nКхузара ша шеца схьах1утту кхин цхьа хаттар а. Жуьгташна оццулла хийра хетта и пайхамар, ша мичара хилла те, бохуш долу. Вай цхьаьнца цхьа а къовсам бац, цуьнан схьавалар Галилера хиларна. Амма вай биначу талламера вайна хаьа, оцу заманашкахь, Галилеян шоллаг1а ц1е, «Шама»(«Шема») хилла юйла а. Х1аъа. Вай юьйцург ю, цхьаболчу нохчаша шайн шира мохк лору Шема. Ислам даьржиначул дикка т1аьхьа а, х1инцалерачу Сириний, Иорданний, Ливанний, Палестининний юккъехь 1йиллина йолу. Дашна аьлча, и меттиг ю,таханалерачу Израилан доккхаха долу дакъа.\nХ1инца хьовсур вай, Тоурато муха юьйцу, 1йиса-пайхамар(а.с.) цигахь гучавала везаш йолу билгало. Масала, цуьнан пхоьалг1ачу жайнерачу ткъе кхойталг1ачу декъерачу цхьана байто цу хьокъехь ишта боху: «Лекха Волучуьнан Нур, Т1ур -Сина т1ера схьа, Сеир лома а даьлла, цигара д1а, Фаран лаьмнашка делира». Исламан баккхичу 1эламнаха(масала; Са1ид Нурси) дийцарехь, оцу байто буьйцурш; Муса(а.с.), 1йиса(а.с.), Мухьаммад(с.а.с.) пайхамарш бу. «Т1ур», Мусас(а.с) Дэлаца къамаьл дина Т1ур — лам а болуш, «Сеир», 1йисас(а.с.) хьехамаш бина (нагорная проповедь) Шема — лам а, ткъа «Фаран», Мухьаммад(с.а.с.) гучаваьлла долу Хиджаз лаьмнаш а долуш.\nЦул а совнаха, вайн кхузахь тидам хуьлу, «Сеир»(Шам-лам) бохучу ломан ц1е, нохчийн маттахь атта тидалуш юйла а. «Се («угол», «вершина», «хребет») ир» — лам» бохучу барамехь. Ишта вайн терго хуьлучох ду, нагахь «Шема» а, «Нашха» а нохчаша шайн сил-силан иэсехь цхьаъ лоруш елахь, «Галилея» бохург а, «Галай — ч1аж» бохучуьнца цхьана эшаре дар а. Т1аккха лаа дуй те, шираллехь гергарчу Малхбалехь хилла «Шема» = «Галилея» хилар а, Нохчийчуьра Нашха, Галан-ч1ажахь (вай кхечанхьа яхкор ю, оцу топонимин этимологеш а) нисялар а.\nИшта, вай кхин д1а а биначу талламера вайна гучадолу, «1ийса-пайхамар»(а.с.), ширачу арамейн меттан Урферачу диалектица къамаьл деш хилла вуйла. Шен хенахь, Ибрахьим-пайхамара(а.с.) Урфехь бийцина а, т1аккха цо, шеца Ханаана д1абаьхьна а хиллачу маттаца. Масала, талламхоша оцу маттара лору; «Элой! Элой! ламма савахфани» а. Инжало дийцарехь, 1ийсас(а.с.) шена жуьгташа-римлянаша та1зар дечу хенахь, аьлла ду бохуш долу. Уьш вай деша а доьшу, оьрсийн маттарачу Инжална т1ехь; «Боже Мой! Боже Мой! для чего Ты Меня оставил?» бохучу гочдарца.\nАмма, вайга хаьттича, цхьанна а аг1ора нийса хила йиш йолуш бац, г1азакхийн маттара церан чулацам. Х1унда аьлча, » Дэла! Дэла! Ахь со х1унда тесна витна» бохург, пайхамара муххале а, ша иманехь волчу хьам-хьамма эр доцург ду. Иза Дэлан къинхетамах дог диллар санна дерг хиларна. Ткъа вай бохучу кепара аьлча, уьш хила дезара, масала; «Дэла! Дэла! Хьан муьлхачу а кхэлана муьт1ахь ву-кх со» бохучу барамехь. Иштанийг вайна гуча а долу, нагахь 1йисас(а.с.) аьлла боху и дешнаш, вай нохчийн маттахь тидахь. Амма уьш ишта тидале, цкъа хьалха билгаладоккхур вай, цаьрцара «ф» элип хила йиш йоцуш дуьйла. 1йисас(а.с.) бийциначу ширачу арамейн маттахь а, нохчийн маттахь санна и цахиларна. Ткъа и семитин элип цу дешнашца нисдалар кхета дог1у, иза жуьгташа цу юкъехь х1отта дарна. Шайга арамейн-нохчийн «хь» ала цадаларна, иза «хф» бохучунна т1е а дуьгуш.\nВай аьлларг юха а т1еч1аг1до Инжало а. Цу дийнахь, 1ийсас(а. с.) бохург шайна х1ун ду цахарна, цигахь гулбеллачара вовшашка хетта а хоьттура, тида а туьдура цо аьлларг, бохуш. Цу тайпа, вайна го, 1йисас(а.с.), х1етахь жуьгташна — римлянашна цакхеташ бийцинарг, шен ненан мотт хилла буйла. Вайн кхетамехь, ширачу арамейн — нохчийн мотт. Иза ишта ала вайна бакъо ло, х1етахь 1йисайн(а.с.) чалташна х1ун ду цахиънарг, тахана а, цу хенахь дуьйна ший эзар шо даьллошехь, вайн меттан мукъамашца, меттан кхетамца, Исламан динан арканашца дог1уш хиларо.\nШайн чулацамца: «кхоалла», «к1ант», «да» , «Г1овсе 1а» («г1овсе» вай лерийна, г1азакхийн -«Святой») боху кхетам а боцуш, 1йиса(а. с), Дэлан лай хилла вуьйла а гойтуш. Дахкор вай кхуззигахь, и — «Элой! Элой! ламма савахфани» = «Эла! Эла» ла(а»-дахде) ма ва со хьани»= «Эла», «Эла», ла ма ву со хьан» санна. Гуш ма дарра, хуьлуш дерг ду, вайн диалектин –литературни; «Господи! Господи! я же Твой покорный»(г1аз. маттахь).\nЦу тайпа, вайна хаало, Инжална т1ехь; «Господи! Господи! почему Ты меня покинул?», бохуш, 1йисас(а.с.) Далла бехк боккхучу хаттарна метте лаьттарг; «Господи! Господи! я же Твой покорный» , дуйла. Ткъа оцу аларца вайна хаало: 1ийса(а.с.) Далла хьаста валар. Цунна цо хастам бар. Иза Цуьнан муьлхачу кхэлана реза хилар. Цо, ша Цуьнан лай а, Цунна муьт1ахь верг а ларар. Ша бохург, шен синна – дег1анна болучу кхерамна а доцуш, йист йоцучу безамца шена Дэла везаш хиларна а долуш.\nКхузахь вай ч1аг1деш ала йиш яц, вай дуьйцург, Дуьненан килсана боккъалла хаьа а, я цахаьа. Амма кхечу аг1ора ларамза цахета, Ватиканан а,Оьрсийн килсанан а дайша, нохчийн ц1ий 1анор тергал цадар, цара иза сацаде олуш цахилар. Цундела цхьацца шеконаш а хуьлу, вай дуьйцург тоххарехь царна хууш дуй те, бохучу кепара. Вуьшта аьлча , уьш кийча хета, муьлха къам х1аллакдан а. Нагахь цуьнгара шайна, шаьш эзар шерашкахь дуьйцучунна цхьа кхерам хаалахь. Кхузахь ч1ог1а тера ду, и кхерам царна нохчийн къомера гуш хиларна.\nАмма кхузахь кхин керла хабар юкъехь цадоккхуш, хьовсур вай, 1йисайца(а.с.) хилла бохуш Инжало буьйцучу хилламах, Къор1ано муха дуьйцу а. Вайн тидарца ишта ду иза; «Цара олура; оха вина Масиахь 1йиса, Марьяман к1ант а, Дэлан элча а, амма цара вина а, я ж1ара т1ехь д1атоьхна а вац и. Царна ишта тарделларг ду иза. Ма-дарра хилларг, шайна х1ун ду цахаарна. Боккъалла а, цара вийна ма вац иза»(Къор1ан: 4 -157).\nКхузахь тидам бер вай, оцу аятацара 1арбойн маттара «Масиахь», нохчийн — арамейн маттахь а изза шен кхетам болуш хиларна. Нохчийн «маса»(я»масу») бохучу дешан кепехь а ша долуш. Дешархочунна цахаьахь а боху вай, оцу шинна а маттахь, цу дешан маь1на;»сиха верг», «массанхьа кхочушверг» бохучу хьесапехь ду. Масала, нохчийн маттара — маса 1ийса бохург а, 1арбойн — Масихь 1ийса санна хуьлу. Ала деза, вайн белхашкахь массийтачу кепехь и дош вай далийна хилар. Шайцара цхьаъ, керистан динера — «Месси» а долуш.\nАмма уьш т1аьхьоо дийца а дитина, цкъачунна кхузахь билгала йохур вай, нохчийн -арамейн меттанашца вай тида лерийн йолу; «1ийса-пайхамар»(грекин аларца -«Иисус»), «Марьям» боху ц1ераш. Уггаре а хьалха, цаьрцара «пайхамар» боху дош; «пе (й) + ха + Мар(а) бохучу барамехь декъа а декъна. Цуьнцара «пе»; «стена», «защита», «дом», ткъа «ха»; «охрана», «страж«(г1аз.маттахь) бохург дуйла а гойтуш. Туьдур вай, цу дешан т1аьхьара «Мар» бохург а. Иза ламоройн «Мар» боху дош санна а лерийна. Цара г1азкхийн маттара «Повелитель» лоруш долу. Масала, иза го, церан, «ахь тхуна маралла ма делахь» бохучу аларца а.\nБилгала доккхур вай, и «мар» («повелитель», «повелевающий»), вайн литератораша а, лингвисташа а шайн цакхетамна бахьна — «майра»(«муж» = «храбрый») бохучунна т1едигна хилар. Ткъа и «мар» а, «майра» а шайн тайп-тайпана маь1наш долу дешнаш дуйла гойту, нохчийн кхечу кепара аларш а. Масала; «мэре вакхха…» а, «марха» а бохучара (и.д1.кх.). Цараха хьалхарнийг, цхьаъ цхьана х1уманна билгала воккхучохь олуш ду. Масала , ишта олу, ч1ирунан дов дерзачохь, бехк боцурш маьрша а бохуш, и ч1ир екха къаставечохь. Шоллаг1чуьнца вайна хаало; зударийн ц1е а, дог1анан марха а, кхобу марха а. Шен ширачу арамейн – нохчийн маттара этимологи —«Мар+ха» бохучу барамехь а йолуш. Зударийн ц1арца и дош доьзна хета, «Далла лерийнарг»(«посвященная Богу») бохучу кхетамехь(кхузахь дагаяита Мария, 1йисайн нана). «Мар+ха»(облако) бохучохь и дош кхета дезаш хета; «Дэлан дог1анан ха(страж)» санна. «Мар+ха»(пост) аларца цуьнан кхетам хета; «Далла(1амал ян) лерийна ха(время») бохучу хьесапехь.\nВай т1аккхахула шайн тидарш деш кхин а дахкор ду, цу тайпара, масала; «Хьалхара Марта», «Марта»(хин ц1е), «маршо», «маршалла», «марда»(и. д1. кх.а.) боху нохчийн дешнийн. Вуьшта цкъачунна, ширачу арамейн – нохчийн маттара «Мар», ширачу Вавилонехь а, Дэлан цхьа ц1е санна хилла юйла билгал а даьккхина дуьтур вай иза. Ала дашна, цигара схьадог1уш лору вай, латинин-европхойн «мэр» а.\nТкъа х1инца терго ер вай, «пейхамар»; » пе – ха, Мар» («пе – ха Маран»)бохучу барамехь вайн нислуш хилар. Кхечу дешнашца аьлча, шен чулацам — «Дэлера г1онна\_орца веънарг» а долуш. Тамашина ду, оцу «пе(й)+ха+Мар» бохучу дашцара вайна ширачу нохчийн маттахь хаа елла Дэлан ц1е(«Мар»), ша, «1йиса» бохучу ц1еран хьесапца а вайна гуча йолуш хилар. Нагахь и ц1е; «1йи +са» бохучу барамехь вай тидахь. Кхузахь тидам бер вай, г1азакхийн маттара —«Дух», вай «1а» санна ларар а, ткъа ламороша и дош; «1а» — «1йи» бохучу шалхенашца олуш хиларна а. Ишта, атта вайна кхеташ ю, оцу ц1арцара «са(г)» боху дешдакъа а. Шен г1азакхийн маттара хьесап; «душа» , «свет», «человек» а долуш.\nОцу кепара, и «1йи+са» д1а схьа декъначул т1аьхьа, цуьнан чулацам вайна го, масала; «Ахьмад са», «Хьамзат са»(и.д1.кх.) бохучу хьесапехь терра. Шен оьрсийн маттара чулацам; «Свет Духа», «Посланник Духа»(и.д1.кх.) аьллачу маь1нехь а болуш. Масала, «1а +саг»(лит. «стаг»),«1ий+сиг»(1ийса) барамехь иза хир дара , г1азакхийн —«духовный человек» санна. Доьшур вай х1инца , цу хьокъехь сийлахьчу Къор1ано дуьйцург а.\nВай динчу гочдарца иза ду; «Х1ай, шайга йоза кхаьчнарш, ма-била шайн динан дозанел а ара, ма-дийца Дэлах бакъдерг бен, Масиахь 1йиса Марьяман к1ант, Дала ваитинарг а, Цо Марьямана чу диллина дош а ду: Иза — 1а ю, Дэлера схьайог1у ….(4-17) бохург. Оцу аятан маь1ница кхузахь чекхдаьлла лорур вай, «1йи+са -пе(й)+ха+Мар»(а.с.) бохучу аларах вай дина и шалха тидарш а. Цаьрцара; «пе», «ха», «са» 1ийсайн(а.с.) бийлгалонаш а, ткъа «1ий», «Мар» Дэлан билгалонаш юьйла а гуш.\nТкъа х1инца лаха хьовсур вай, 1йисайн(а.с,) ненан Мариян ц1еран къайле а. Цуьнан маь1на а вайна атта гучадолуш хеталою. Нагахь вай х1инца дийциначу «Мар» бохучу дашах пайда а оьцуш, «Мари +я» бохучу барамехь вай иза екъахь. Масала; хьенан ю Мария боху хаттар вай кхузахь х1оттадича, цунна жоп вайна карор дара ширачу нохчийн маттахь, оцу ц1арна шена чохь Шен маь1на; «Мари я» бохучу хьесапехь а долуш. Вуьшта дийцича, ширачу арамейн -нохчийн маттара; » Дала къастинарг ю», «Дела я» («я», лит. –«ю»)бохург ду иза. Ша г1азакхийн маттара; «избранная Господом» а долуш.\nАьллачунна делил санна ду, масала, ламоройн; «аз мари я» боху алар а. Шен «аз Мари я» бохучу барамехь, данне а, оьрсийн маттара — «она замужем» а доцуш, «она избранная Повелителем» бохург хуьлуш долу. Кхузахь вай бохург гуттаре а ч1ог1а т1е ч1аг1до, Къор1ано Марьямах лаьцна дуьйцучо. Вай диначу гочдарца, ша; «Малайкаша элира; «Х1ай, Марьям, Дала къасти хьо, ц1ан йи хьо, 1аламехь мел йолчу зударел лакха а яккхий хьо»» бохург долу.\nТкъа х1инца, цкъачунна сацор вай, «1йиса-пейхамар»(а.с.), «Мария» бохучу ц1ерашна а, цаьрца доьзначу дешнашна а вай беш болу таллам. Цараха лаьцна дуьззина долу дийцар, т1аккхахула зорбане даккха(Дала мукъалахь) вайна т1е а лоцуш. Т1аккха оцу дийцарехь цхьайолу кийсагаш вай кхузахь яхкор бахьнаш дара, вай лакхьа ма аллара; а)вай тохара бийциначу г1азакхийн мозг1аршна, 1ийса -пайхамар(а.с) нохчаша «цавер» бахьнаш дийцархьама. б) малхбузерачу миссионерашна, керистан дин нохчийн маттахь 1амон меттиг буйла гайтархьама.\nЦул а совнаха, иштанийг ду вайн ала, тахна вайн къоманна цхьацца кхийссарш ечу цхьа болчу сионисташка а. Дуьйцур вай царна и, вукхарна нохчийн маттахь «Иисус» бохучу ц1еран къайле ма — йиццара, нохчийн маттахь. «Иуда» бохучу ц1еран къайле а царна юьйцуш. Дешархочунна цахаьахь а боху вай, кхузахь юьйцург ю, Йакъуб(Израиль) -пайхамаран(а.с.) цхьана к1ентан ц1е. Вайн кхетамехь, т1аьхьоо, жуьгташца шен х1у д1а эделллачул т1аьхьа, ширачу израилхошцара шен сил-сил хаьдда волчу.\nТ1аккха къаьстина,кхузахь оцу ц1еран тидар вай далор, жуьгтин 1илманчашка а, 1эламнахе а, и шайн; «иуда», «иудей», «иудаизм» боху «г1овсе» дешнаш тидалуш цахиларна, царна г1онна аьлла ду. Ткъа вай и ц1е дуьххьара йоьшу, Тоуратан хьалхарчу жайне т1ехь: «И еще зачала, и родила сына, и сказала: теперь-то я восхвалю Иегову. Посему нарекла ему имя Иуда. И перестала рожать»(Бытие:29-35) бохуш. Оцу байтан тидар дале, цкъа хьалха билгаладоккхур вай, и ц1е г1азакхийн аларца а цаялош, яло ма-еззара ялош хилча -«Йаhudа» бохучу барамехь хила езаш юйла.\nОцу нисдарца, х1инца нохчийн маттахь юха йоьшур вай, Тоуратан и байт. Ишта; » Кхин цкъа а, аре лацаелира, вира во1, элира: х1инца-м Иеговна хастам бир бара ас. Цундела к1антана Йах1уда ц1е а тиллира. Т1аккха 1ахар а яхара» . Вайн кхетамехь, Лияс ша воьалг1а к1ант вича, Иеговна бина болу хастам, цу к1антана тиллиначу ц1еран маь1ница бу. Нагахь нохчийн маттахь шен хьесап дича, оцу ц1арца Дэле Лияс бинарг хастам бу. Г1ад яхарца, Цуьнга — » Йа, х1у Да!» бохучу кхайкхарца (вай тидина ю, Исраил-пайхамаран вукху к1ентийн ц1ераш а).\nЦу тайпа, Тоуратан а, Инжална а т1ера, вай диначу масехьчу тидарша дуьйцург, вайн къоман историн яккхичу къайленех ду аьлла хета. Ала деза, нагахь и санна долу тидарш ишта масехь бен дацахьара, цараха кхин т1ех баьккхина тидам а бир бацара вай. Амма уьш вайн дукха хилла а ца1аш, инзаре дукха ду. Уьш ишта дукха хиларна цхьа бахьна , схьах1уьттучу суртаца, цхьа Дэлан хьехамца, уьш тидаран «дог1а» вайна эххар карадиначох тера хиларна а хета.\nДешархочунна оцу «дог1анно» муха болх бо гойтуш, кхузахь масална ялор вай, Тоуратан т1ера; «Поспешай, спасайся в него; ибо Я не могу сделать Своего дела, пока ты не придешь туда. Потому и дано имя городу сему: Сигор«(Бытие: 19-22) бохуш йолу байт. Йоккхур вай и х1инца нохчийн маттахь. Ишта;«Сих г1о, к1елхьара вала цигахь; Cоьга цадоло Сайн г1уллакх, хьо цигахь д1аккхаччалца. Цундела аьлла ду цу г1алех: Сигор». Кхузахь вайна хаало, и «Сигор» (греч. транскр.) боху ц1е, оцу г1алина тилларан коьрта бахьна, Дала Лута-пайхамаре(а.с.), «сих г1о» бохуш дечу омраца доьзна дуйла. Кхузара схьахета вайна, оцу топониман этимологи а, нохчийн; «сихг1о», «сихое», «сихло» бохучу дешнех схьаяьлла.\nИштачу вайн тидарша ойла йойту, «йах1удалла», «керасталла» дуьххьара ширачу нохчашна юкъахь доьссина а, церан маттахь а хилла дуй те, бохуш. Вай кхеташ ду, и санна дерг тахна алар а, дуьненан «даджалера» вайн халкъана боккха кхерам бахьаш дуйла. Цундела дара, Тоуратна, Инжална, Забурна т1ера нохчийн маттахь вайна зеделларг, х1окху 7-8 шарахь вай зорбане цадаккхар а( х1ара статья зорбане хилла 3-4шо хьалха. «Нохчийн майд форумехь а,т1аккха «Кавказневс» сайтехь а).\nАмма вай и дийцахь, цадийцахь а, оцу «даджална» иза вайначул а дикоха хуучохь тера хета. Кхузара лору вай, дуьненан дуккха а пачхьалкхаш а, къаьмнаш а, цо вайна т1емашца, девнашца коча тийссар а. Иштачохь тамашина ду, оцу «даджална» г1о лоцуш, вайна юкъера цхьа берш а хилар. Вайн къам, массо аг1ора; тайпанашца, динца, лакхара, охьара бохучу къестамашца шаьш доькъуш болу. Масала, оцу зуламхоша т1аьхьарчу хенахь дуьйцучу эладиттех цхьаъ ду, нохчийн -ламоройн тайпанаш, шайн орамаш жуьгтийн долуш ду, Нохчийчохь хуьлу зуламаш а, къаьстина цаьргара хуьлу, бохург.\nТкъа иштанийг мелла а шайца цхьацца шеконаш хуьлуьйтург ду. Цу тайпа, «лахьарий», «хьаларий» бохучу кепара вай декъа г1ерта «дауевг1ар» а, динца вай декъа г1ерта «удуговг1ар» а, шаьш буй те, вукхарах х1у хьакха делла бохучу кепара. Вай кхузахь эрна хан цаяйархьама цадуьйцу, нохчийн уггаре а ц1еначу ламоройн тайпанах Дауевс яздеш дерг. Вуьшта иза ч1ог1а хаа луучунна хьехам бу, цуьнан и цхьаъ бен йоцу книжка ешар.\nИшта ду «удуговг1аьрца» дерг а. Аьллачунна делилна ас дахкадо, цхьана заманчохь Удуговца белхаш биначу И. а, С. а, тайп-тайпаначу заманашкахь дина тоьшалш. Шайга, шаьш цунна уллора д1а довларах бахьна дийца аьлла цхьатерра диначу хаттарна, цара делла жоьпаш а дара цхьатерра. С… аьлларг; » йа, Аллах1, ма цахаьа-кх шуна, царна нохчий мел цабеза…» бохуш. Ткъа И…. аьлларг ; » Нохчий царна б1арга бахка цабезарна…. Ткъа цуьнан тобанца тхо ван а вацара, масехь бен …», бохучу кепара. Суна ца моьтту, вайн махкахь а бевзачу цу наха дина и тоьшалш харц хир ду аьлла….. (чакхе хир ю).\nДокка Амагов 2004 ш.\nАлександр Тверской: Когда Россия сгинет, мир вздохнет спокойно…


КЕРДА ШУ XЬАТIАДОАГIАШ | magas.ru\nГIОР-ДАДЕ БЕРАШКА ХЕТТА МОАРШАЛ\nБераш, бераш, ва са бераш,\nДадена деза дика бераш,\nДадена диса, хоза бераш.\nКердача шераца, шо долча воагIаш,\nДукха хIамаш, шоана дахьаш,\nХьунаш техкаш, лоамаш тIа вувлаш,\nАре техкаш, гувнаш тIа вувлаш,\nДукха дайнад, дукха лайнад,\nДукха хIама, бIаргадайнад:\nВоагIаш-воагIаш, со хьавоагIаш,\nАьрзи дара, гаьн тIа дагIаш.\nХьу кхайкаеш, декар из,\nСога чIоагIа, кхайкар из:\n-Дади, Дади, ва ГIор-Дади,\nВоагIаш, воагIаш, хьо хьавоагIаш,\nХьунаш тохкаш, хьо дIахьежаш,\nАлал Дади, ва ГIор-Дади,\nЦхьаннахьа тхьайса, пхьагалаш ядий?\n-ВоагIаш, воагIаш, со хьавоагIаш,\nПхьагал яйра, сона ягIаш,\nУрагI дагIаш, лергаш долаш,\nКIолдаш санна бIаргаш долаш,\nХьуна кIотар, листа яр,\nЦу кIал ягIаш, пхьагал яр.\nАьрзе аьларг: -Аьттув бац,\nЦунагIа бала, пайда бац.\nВоагIаш, воагIаш, со хьавоагIаш,\nЦогал дар, лай тIа дагIаш.\nУвгIар, цIувзар, Iexaш дар,\nСога хабар, дувцаш дар:\nЦхьаннахь тхьайса, дехкий дадий?\nДайра дехкий, сона дахаш,\nЛакхача бердах, къоргаш яьха,\nПхорагIа, урагIа, наькъаш даьха,\nГIад даха, хьувзаш дар,\nДIаи-хьаи, удаш дар.\nАьлар цоге: -Дош хургдац,\nЦига со дIакхоачаргдац!-\nБози яр, хьунагIа ягIаш,\nУвгIаш, IувгIаш, соцаш яцар,\nЦхьанна метте, сатем бацар.\nБийцар бозе шийгара бала,\n-Жа мичад, хьаала,\nКхета цунна гIетий топ!\nДаде делар, иштта жоп:\n-ДIарча лоаман, дукъал дехьа,\nДоккха доагIача, хила сехьа,\nЛакхача шув тIа цхьа юрт улл,\nЮртал ара, атагIа даьржа,\nДажаш доал цига доккха Iул.\nГIадж бе йоаллаш, жа Iу вар,\nГонахь жа тIара жIалеш дар.-\nАьлар бозе: -Аьттув бац,\nЦига яха вIаштIехьа дац.-\nЛийгаш латтар, сога хьежаш,\nДади царна малав хац,\nУж дадегIа кхераш дац.\nЛийгаш йоахар, доккха са доахар,\nШуга моаршал дIале йоахар.\nВенав шун Дади, гаьнара воагIаш,\nКъовхаш, довкъаш дукха тоахкаж,\nШоана хIамаш хьагулдеш,\nСовгIат дика, шоана кечдаьд:\nЙоккха корсам оттаяьй,\nНускал санна из кийчьяьй,\nЦу тIа йоацаш хIама яц,\nУж дIайийца со варгвац.\nШоашта лойя, белгалъе,\nОашош тIаккха, дагаръе.\nБераш-кераш, зIамига бераш,\nДадена шо дукха дез.\nДадена шо хоза хетт.\nАз Керда шу къоабал дувцаш,\nШун кулгаш хьалоацаргда.\nШуца ловзаш со а волаш,\nКopcaм-нускал юкъе а долаш,\nШуца ловзаш се кIаьдлойя,\nСалаIа, аьнна се Iохойя,\nЛаьй-Чоалпинг шуца, ловзаргья,\nЛовзаш, елаш, кхестаргья.\nЛовза, бераш, хьовза, бераш,\nШо Дадена хоза хетт.\nШо Дадена дика хетт.\nБераш-кераш, Даде бераш,\nШо Дадена дахалда.\nШо Дадена дусалда.\nКердача шераца, шунцига воагIаш,\nДега тIара ловца, шоана боахаш,\nАз шун вахар даькъал дувц,\nИраз, беркат шоана дахьаш,\nШун массанне кулг хьалувц.\nШун цатоамаш, васаш, яхьаш,\nАьттув боацаш кхихьа наькъаш,\nГIайгIа, бала, во мелдараш,\nДахача шерашца, уж дIагIолда,\nДаьла амарца уж дIадалда,\nМихаца, феца гаьна далда,\nКхы вайгахьа юха ма далда.\nДаьла пурамийца-Далла ловш,\nХилда е шу вайна товш.\nЛазар дар, цунагIа верзаш,\nЦIенагIа вехар, юха цIаверзаш,\nДинагIа вехар, дина тIа верзаш,\nХарцахьа ваьннар, бакъахьа воалаш,\nХилда вахар, тIехь-тIехь тоалуш.\nКерда шу аз, къоабал дувц,\nЦхьоагIо, сабар шоана дахьаш,\nМассане шун кулг хьалувц.\nЦхьоагIо хийла, сабар хилда,\nХьаьнал вахар, иман хилда,\nВай масса а, маьрша волаш,\nДаьла раьза, вайна волаш,\nДагалаттар вай кхоачаш хилда.\nИраз долаш вахар хилда,\nКерда шу аз къоабал дувц.\nРузкъа, беркат, шоана дахьаш,\nГота йIаьха, мангал шера,\nОтар дIаьха, ел цIа шера,\nРузкъа, беркат хилда шун,\nИразе вахар хилда шун.\nДаьла везаш хилда вай,\nДалла дезаш, хилда вай.\nДег тIара ловца, шоана боаккхаш,\nШун вахар аз даькъал дувц,\nКерда шу шун иразе хилда,\nДикка дикагI вахар хилда.\nБЕРАША-ГIОР-ДАДЕГА XОАТТА МОАРШАЛ\nХьо маьрша воагIалва,\nХьо воагIа гаьнара, тха дика Дади,\nХьай бе йоаллаш, Iаса йолаш,\nХьай ги доаллаш, гали долаш,\nХьо сиха воагIа, тха дика Дади,\nТхона веза хьо, тха хьамсара Дади,\nХьай хулчешца, лоа дIатетташ,\nУрагI-пхорагIа, когаш детташ,\nIаса лаьтта увттаеш,\nМихо мож хьа ловзаеш.\nМаьрша ва хьо, дика Дади,\nМаьрша ва хьо, веза Дади.\nГали дахьаш, воагIа хьо,\nХIамаш дахьаш, воагIа хьо,\nМаьрша ва хьо, веза Дали.\nДади, Дади, воагIаргва,\nЦо совгIаташ, дахьаргда.\nЛургья вайна цо, бананаш,\nКхораш, Iажаш е гранаташ,\nМаьрша ва хьо, дика Дали,\nДади вола, Дади вола,\nТхона хIамаш, дахьаш вола.\nЛайчоалпинг, йоалош, вола.\nТхо хьона, духьал доагIаргда,\nХьога моаршал хоаттаргда,\nЛайчоалпинг мархIа йолларгья,\nЦунца хоза ловзаргда.\nСийнча сигала, маьркIажа хана,\nСадов седкъа сигала боаг,\nГонахьа болаш луре ала,\nЦхьа хоза лур цу фега доаг.\nМалх чубузар ше чакхдаьнна,\nДунен сердал цигга дIайов,\nСийрда доага жIовхьар сана,\nИз боага седкъа сигала тов.\nКIоаргача сиглен тхов дIалаьца,\nСигларча седкъий Iулл хьаотт,\nЛакхера ший меттиг хьалаьца,\nСадов седкъа цигга дIаотт.\nБийсана Iенаш ада даьлча,\nСахула меха-фе удаш хулл,\nЦо хьунаш самайоахаш хилча,\nСиглара хьежаш седкъа хулл.\nИз эгаш улл сигленах Iочу,\nШий луре зIанарашта юкъе,\nЦун бIаргех ухаш из хий долча,\nКоаргача сигаленна бухе.\nБатагIа йоаллорг, батагIа елла,\nНаьха цIагIа чуийра къу,\nФусам да, хьасомаваьнна,\nЯьлар топ, цо вийра къу.\nВолаш вале, къаьра къу,\nХургда хьона, из хьай у,\nЦкъа цхьан цIагIа цхьа топ яргья,\nIа мел йиъар мерех яргья.\nКъаьрача къуна, вай лу жоп,\nЕттар хьона, цIендас топ,\nНаьха рузкъа, дахьа гIерте,\nIоажал латтаргья, хьа керте.\nГола-Гола, га ургола,\nНанас ваь, кхо воша ва,\nГола-Гола, шолваь ва,\nГа-ургола, ше ваь ва.\nФуттара беша, царех оал,\nУрагI уллаш, йолча голах,\nОалаш мад вай, га ура гол.\nКолийга из кола, кадаш,\nГаургола, белхаш белх,\nУргол гола, корзагIа лелхаш,\nЦара бераш, класс чудех.\nУрагIа уллаш, йола гола,\nЦаI кадаш, вожвар велхаш,\nЦо вежарий, гIаре бу,\nЦара гIараш, хьахезача,\nБераш классера, ара уд.\nАра ловзаш, доахкаш хилча,\nЛовзар дите, юха чу уд.\nТушол-котам, ва Тушоли,\nЯхьаш бIаьстий, йола хьа!\nДахьаш беркат, йола хьа!\nГIетта йоагIа Тушол-котам,\nХоза ткъамаш лестадеш,\nСихха йоагIа Тушол-котам,\nБIаьстий ялар тешал деш.\nВа тушоли, дIа ма гIолий!\nАй! Мичара йоагIа хьо?\nВа тушоли, маьрша гIолий,\nАй! Мича дIа йода хьо?\n– БIайхача махкара, йоагIаш я со,\nБIаьстан кхаъа, бахьаш хьа,\nУкх вай маьхка кхаьча я со,\nТаьлми даккха, йоагIаш хьа.\nБIаьстий йоагIа, бIаьстий йоагIа,\nАхкан беркат цунца доагIа,\nХоза кхаъа аз шуга боах,\nШоана дика ловцаш доах,\nНоаной мара бераш доахкаш,\nШаьрача ара готаш йоахкаш,\nВахара беркат Дала лулда,\nМаьрша вахар, иман гулда.\nАтагIа баь тIа, бераш ловзаш,\nЛоаман босагI, дажаш жа,\nШера къовхашка, лигаш ловзаш,\nХьунагIа гIолла, йодаш ча,\n– Баркал хьона, ва тушоли,\nХоза кхаъа, баьккхар la,\nБаркал хьона, ва Тушоли,\nЛовцаш дика даьхар Iа.\nАнгуште, Ангуште, ловзара аре хьона гуш я,\nАнгуште, ангуште кIантий тоба хьо хье я,\nГовза ловзаш, кадай ловзаш,\nБургац вай, чутохаргья.\nМарадонна шуца веце, шек ма довла, кIаттIа бац,\nДухьал ловзар, Пеле веце,\nГIалгIай кIантий, эшаргбац.\nЯхье довла, гIалгIай кIантий,\nКъувсаш бургац, уда е,\nКорзагIа довла, гIалгIай кIантии,\nБургац тхьуже чукIирье.\nЧехка ловза, кадай хьовза,\nХьаькъал, сабар, денал эш,\nУж кхоъ доацаш, ког ма ловза,\nИшта ловзе, вожаш эш.\nЛовза кIантий, хьовза кIантий,\nМег вай аьттув, аьттув бала,\nАьттув лулба, вайна дала.\nТоха мIарга чIоагIа, экхае,\nАьттув болча, лостае,\nЛовзара говзал, вай киловзал,\nШайтIа поалах, кхостае,\nБургац ловзош, ловзош, наIара тхьуже, чукIирье.\nЛоаманцара Лаьча, Ла-ла-ла,\nАренцара кхокха, Ла-ла-ла,\nХьажал хьай Мама, Ла-ла-ла,\nХьай хозача Нейцига, Ла-ла-ла.\nМагасера гIетташ, Ла-ла-ла,\nЕр дуне техкаш, Ла-ла-ла,\nШе лелар из ва, Ла-ла-ла,\nХьа хоза Нейц ва, Ла-ла-ла,\nМосквеpa гIетташ, Ла-ла-ла,\nЛондоне воссаш, Ла-ла-ла,\nХьай хозача Нейцига, Ла-ла-ла,\nГаргарча наха, Ла-ла-ла,\nИз гаргара саг ва, Ла-ла-ла,\nШий даьне-нанне, Ла-ла-ла,\nИз визза воI ва, Ла-ла-ла,\nДикача КIантий, Ла-ла-ла,\nИз визза доттагI, Ла-ла-ла,\nIа йинча йиIий, Ла-ла-ла,\nХьамсара везар, Ла-ла-ла,\nХьажал хьай Мама, Ла-ла-ла-,\nХьай хоза Нейцига, Ла-ла-ла,\nАрений баьцаш, ла-ла-ла,\nЦу баьца зизаш, ла-ла-ла,\nХоза бIаьстий яьннай, ла-ла-ла.\nКхокарчи ловзаш, ла-ла-ла,\nЛаьчарчи декаш, ла-ла-ла,\nХоза бIаьстий яьннай, ла-ла-ла,\nКукали кхайка, ла-ла-ла,\nТушоли гIетта, ла-ла-ла,\nЛадувгIал Мама, ла-ла-ла,\nКукали кхейка, ла-ла-ла,\nТушоли гIетта, ла-ла-ла.\nТоатолгаш удаш, ла-ла-ла,\nГур-гурре хьувзаш, ла-ла-ла,\nГIор-гIорре детташ, Ла-ла-ла,\nБIаьстан ди къувкъаш, ла-ла-ла,\nДIахьажал Мама, ла-ла-ла,\nЯхийтал мама, ла-ла-ла,\nСо баь-тIа ловза, ла-ла-ла,\nХеначура Кукал, ла-ла-ла,\nАз лоацаргма яр, ла-ла-ла,\nТушоли котам, ла-ла-ла,\nАз хьоастарг-ма яр, ла-ла-ла,\nЯхиктал мама, ла-ла-ла,\nСо баь-тIа ловза, ла-ла-ла.\nДIахьажал, дIахьашал Мама,\nХоза бIаьстий, хьаяьнний Мама,\nХьунагIа Кукал, кхейк Мама,\nВай гаьнтIа, хьазилг дек Мама,\nДIахьажал, дIахьажал Мама,\nХий додаш гур-гур, йоах Мама,\nЛадувгIал, ладувгIал Мама,\nДи къувкъаш къур-къур йоах Мама,\nЦо дуне хьахоздаьд Мама.\nТушоли хьакхаьчай Мама,\nВай коа-тIа, буц яьннай Мама,\nТушоли хьакхаьчай Мама.\nВай коа-тIа, буц яьннай Мама.\nАренца кхокха ловз Мама,\nЛоаманца Лаьча дек Мама,\nХоза бIаьстий хьаяьннай Мама,\nБIаьстанца са дог ловз Мама,\nЯхийта со ловза Мама,\nТушоли хьалоацаргьяр аз,\nКукали хьоастаргьяр аз,\nКукали хьоастаригьяр аз.\nГечолгаш дIадукъаддар аз,\nТоатольгаш хьалувцаддар аз,\nТоатолгаш хьалувцаддар аз.\nЯхийтал со ловза Мама,\nГечольгаш дIадукъаддар аз,\nIА ЮЪАР КIЕЙ БАПИГ ЯЦИ\nIа юъар кIей бапиг яций,\nIа мелар шекар-чей даций,\nХьо воацар кхы воацаш яций,\nХьо ца хилча ца мегаш яций.\nIа увзар тхьамка лорд яций,\nIа дувцар дош доацар даций,\nШин пелгаца кийна гIоз баций,\nИз хувца хьа торо яций,\nЧуласта хьа фусам яций,\nИз хьа е вIаштIехьа даций,\nХьо ца хелча ца мегаш яций.\nХьа коа-тIa бетта ет баций,\nХьа коа-тIа йожа говр яций,\nГуш хьал урагIа, га ура ба хьо,\nОло оме, Iол Iочу ба хьо,\nГаура лоама, хьал Iол болаш,\nУрагIа юха чу, гоама болаш,\nБагIаш ба хьо, га ура-лоам,\nЭрсашта гора, вайна лоам.\nОр гуш хьаге, ор гулга долаш,\nТара да элга, олг санна долаш,\nОр гуш лакхе, кIоарга да хьо,\nТара луш элга, герга да хьо,\nТхона оаркхилг, пхьегIа я хьо,\nТара долаш эльга, тара элка да хьо,\nОаркхалг йоах, хьогI гIалгIаша,\nТарелка эле, оал эрсаша.\n"Марем" яха тха, школе,\nБерашта йоаккха, техьле я,\n"Марем" яха тха школе,\nДунен Iилман, сердал я,\nСийдолча наьна, цIерагIа йолаш,\n"Марем" хьо тха нана я,\nМаьхка воIо, хьалъя йолаш,\nХьо тха дунен, сердал я.\nДаькъал хайла, виIий нана,\nХьо санна кIант цо, кхеверах,\nДаькъал халва, тха Микаил,\nТхо хьай бераш, лархIарах.\nМаьхка воI, ва хьо Микаил,\nГIалгIай къамо, хьа сийдеш,\nМаьрша вахалва, тха Микаил,\nМаьхка сий Iа хьаллакхдеш.\nДаькъал хийла, виIий нана,\nХьо санна кIант, цо кхеверах,\nТхо хьай бераш лархIарагI.\nКог-ког келла ког,\nАлбохча элан ког,\nШунаш даьча несий ког,\nХоттала ийккха боабаь,\nБей-тIа хьекха цIенбаь,\nШунаш даьча несий ког.\nОльг денна хьаста,\nМами бенна тебаь,\nОли аьнна бужабаь,\nБоли аьнна тхьовсабаь,\nБIаьстий баь-тI.а адалахь,\nАьхкий хичу лувчалахь,\nИраз долаш бахалахь,\nХьона гац из,\nСона а гац,\nБакъда цун оаз,\nВайна хоз? (Лувкхера).\nАхкана цхьан метте дах,\nГуйранна, гIайтта дIадолх? (ГIанаш).\nДIакхоачарг воацача говраца, гIаш гаьна аргIе\nдагIа КIай боамбе аргIаш? (Морхаш).\nИз ца хилча-\nКад вай, леткъ,\nУд вай, лежкъ? (ДогIа).\nФерта тIа улла,\nБохчана уллув -\nЦIе ахча? (Сигле, бутт, седкъий).\nПхе веший юкъара ков. (ТIаьръюкъ).\nЧура цIенда араваьлча доха цIа? (Фуъ).\nКогаш дац, кильгаш дац, коч езаш а ба? (ГIайба).\nДахача хана улл, леча хана уд? (Лоа).\nВагIаш ва из зIамига Мути,\nТов мо цIе я керта тути,\nМассавар цун сий де отт,\nБIаргавейча букара отт.\nХулаш, хулаш доаккха хулаш,\nХул со барзкъах ара дувлаш,\nБарзкъа кхесса курадаьннад,\nНаха даъа накъадаьннад.\nЙоаккхача сега бIаь шу даьннад,\nАла йиш яц цун букъ тIабаьннаб,\nУрагIа яха нийса латт,\nГаьна-гаьна хьежаш латт,\nХуле Iоажал цунна тIаотташ,\nХургда цIа цунах хъалъотташ.\nЭга бе со сетта бе со,\nХьона цунах тоам хургба,\nСона цунах тем хургба.\nЛоа санна кIей я,\nКIора санна Iаьржа я,\nБумбарг санна ювсалу,\nШейтIа санна кхувсалу.\nЛоархIам хац цунна,\nБоарам хац цунна,\nЦхьа оамал цунга хоза тов,\nВейга кхайка цунна хов.\nБекъа тIа дагIаш цхьа цIалг да,\nЦIалгачу вагIаш назманча ва,\nЦIи фуй цун?\nГовр а яц, Iаса а дац,\nЙол чухьекхаш соцаш а дац.\nКадай я из зIамига бакъилг,\nФордал дехьа дIа-юха ухарг,\nСоалора санна Iаьржа ба букъ,\nКIей ба накха, кIей я юкъ.\nКIора санна Iаьржа я из,\nЦIогIа детт цо яхаш «гIиркъа»\nЯц из борала астагIа,\nНIанашта къиза я моастагIа.\nЗIок кIей лесташ ше Iаьржа я,\nНIанашта, мозашта моастагI я.\nЗIамига ва из Iовдилг,\nТIаювх моакха гIовтилг,\nМассадола ковнаш техкаш лел,\nЦирхаташ лехьадеш из хел.\n(Iаьржа хьазилг, воробей)\nСА ДОАХКА ХIАМАШ\nМалаш ба лелаш вейла лакхагIа,\nКогаш дагIаш долаш урагIа.\nIаьржа я из хьаргIа яц из,\nМуIаш яле а бугIа яц из,\nЯлх ког ба цун бIаргаш доацаш,\nГIетта йоагIаш цо бIув йоах,\nШе Iохейча лаьтта оах.\nГIетта доагIар оалхазар,\nТIкъамех йоахкаш бедараш йоацаш,\nДегI хьуладе петар йоацаш,\nЗIок цун чIоагIа йIаьха я,\nОаз цун чIоагIа йиткъа я,\nТеха наха из дувргда,\nСега цIий цига IогIоргда.\n(Юв етта зунгат)\nГIетта даогIа из цIузабий,\nЛоткъам беш ший узамбий:\n«Къинош деш со дукха лийннад,\nНаьха цIий аз дукха мийннад».\n(Юв етта зунгат, комар)\n«Баьдеча цIагIа маьхкарий,\nХьадеш боахк цхьа гурмалий,\nДу цар хьа из маьхий доацаш,\nЕ хьалбаккха хьоаса боацаш».\nБаьхкар кIантий дагараш доацаш,\nХьалдир цIенош саьнаш доацаш.\n(Зунгатий, цар боарз)\nБа из гув ше урагIа болаш,\nКог мел баьккхача къоргаш йолаш.\nБIаргаш да цун, цIацIкъамаш дац,\nТкъамаш дале а гIетташ бац.\nДагIа беша кIозилгаш,\nТIаювхаш кIей кочилгаш,\nЮкъера дог цар дошо да,\nХовлий хьона уж фу да?\nЛатташ я из ткъов,\nЙизза йоал чу Iов,\nКий цо шийна тIатиллай,\nХьастам теха IотIачIогIъяй.\nШера бале а, форд ма бац из,\nДошув дале а, ахча дац из,\nТахан кхай тIа из дале а,\nКхоана шун тIа из хургда.\nЯгIаш я цхьа баьццара кIотарг,\nКулг дIатохе тохаш цо церг.\nIаддаргIа санна сетта болаш,\nЭхкий цонашка из кхест,\nIай отара кIал хул хьалъуллаш,\nДотогIа тара бос цун лест.\nКха мел дода, дода из тедаш,\nIаьржача маькха улхаш хедош,\nКха кхоачаделча юха дерз,\nIаьржа маькх юха теда ез.\nБIаргаш тIадаьнна ягIаш я из,\nСелий мотт ше бувцаш я из,\nСагал санна кхувсалу,\nСаго санна цо нек ду.\nХьаэца йиш яц, кулг хьакха йиш яц,\nВорда тIа била, цIаба йиш яц.\nУшалийла ягIа цхьа ГIойсет,\nМассазза цо ший цIогIа детт.\nСигаленах хьал кхеташ хул из доаккха,\nЦунах беррига шийтта шод боалл,\nШод мел боаллача йиъ га ягIа,\nХIара гаьнах ворхI зиза доалл.\nЦхьа кIотарг я ара ягIаш,\nВорхI гIа да цунагIа дIадагIаш,\nТехьанахьара уж кIей да,\nКIалтIара даьхача Iаьржа да.\nШийтта эрзе, шовзткъе шийтта чIагарго,\nКхобIаь кховзткъе пхиъ алкхашко,\nЦхьа фуъ даьд.\n(Шу, бетташ, кIираш, денош)\nБагIа хи, хенах йоалл шийтта га,\nХIара гаьн тIа биъ бIи боал,\nХIара бIена чу ворхI кIориг ягIа,\nХIара кIорига цхьа ткъам кIей ба,\nЦаI Iаьржа ба.\n(Шу, бетташ, кIираш денош)\nИйчен кIала, ийчен кIала,\nЦIог дола даьций тебаш лела.\nДа из зIамига, да цун мекхаш,\nДувшдаь бIаргаш, тъьайса доацаш,\nБерашта фаьлг бувц, дукха чулоацаш.\nЗIамига да цун тIодилгаш,\nТIодех йоахкаш мIарилгаш.\nСийна йовлакх, цIе ба орг,\nЦунна тIагIола ба из лелаш,\nМассанега хьежаш, белаш.\nУллаш ба кIувс боаккха, боаккха,\nХьога йиш яц цу тIа гIа баккха.\nСийнача чаьтаро деррига дуне кIаллацад.\nВагIа Пата, ший говра тIа,\nШе дешанза тотакх ва,\nНаха деша гIодеш ва.\nМаьрша я хьо, керда зама,\nМаьрша гIо хьо, шира зама,\nТхона Iайха, даь цатоамаш,\nЗама хьайца, дIахьолахь,\nЮха дахка, кхел хургйоацаш,\nЗама хьайна, диталахь.\nБезац тхона, тIема бала,\nГерзаш детташ, уха цIий,\nЛелхача боамбай, сийна ала,\nДезац вахар, дайна сий.\nШира зама, яха зама,\nКьизал хьайца, дIахьолахь,\nВа шира зама, йода зама,\nИраз тхоца диталахь.\nДезац довнаш, езац човнаш,\nГунахь доацаш, боабу нах,\nХье дIалестош, хье дIакхесташ,\nМоаршо тхона, йиталахь.\nМискай бала, дIахьолахь,\nХье Iойилхе, даьлера дийхе,\nЦанна ираз лахалахь.\nТховкIийле шой цар хургйолаш,\nТIом дIагаьна, баккхалахь,\nБерашта цар, НапагI долаш,\nНоаной паргIат, бахалахь.\nЙодача зама, даьлера дехаш,\nЙоагIача зама, Далла ловш,\nТелха латтар, Дала тоадеш,\nХала зама, тхона товш!\nКерда зама, йоагIа зама,\nЛейнача балай, бекхам бе,\nДаьла лоIме, йоагIа зама,\nДикаца бала, дIа айбе.\nХьогIа баккха, бехк ма бац,\nДаьле гIо хьо, шира зама,\nКхел цун йоацар, хиннадац.\nХьа дикага хьежаш да,\nДаьлера я хьо, керда зама,\nТхо цун кхела, раьза да.\nКерда шу хьо, марша да,\nИраз беркат, дахьаш да,\nИман цхьоагIо, тхона яхьаш,\nКерда шу хьо, марша да!\nВой да, маьрша да, керда шу хьо,\nВой я, марша я, керда зама, маьрша я!\nКхетам ба Iа, тхо ди довза,\nКердача заман маIан ха,\nБартеи, цхьоагIо тхона йовза,\nИман долаш дахар ха!\nВахара ираз, тхона дахьаш,\nМаьрша дахар хьайца да,\nМехках ваьннар, мехках тохаш,\nДикаш дахьаш, чехка да!\nХьарам хIамах тхо лораде Iа,\nХьаькъал сабар тхона да,\nДагарча диках дIакхеде Iа,\nДаьла новкъа дIанийсде Iа,\nХьаьнал вахар тхона да,\nВахар, лелар даькьал де Iа,\nИман сабар Iайха да!\nКегий наха кхетам ле Iа,\nЯхье сий шой лораде,\nБоакхий чанна денал ле Iа,\nКегийчанна кхетам ле.\nБезац тхона къаьра къуй,\nНаьха вахар тоалхаде,\nМегаргдар тхо уж дIа хьой,\nШой даькъазача Iаьхарте.\nЕзац моацал, езац къел,\nМоацал бераш делхаде,\nДейта ираз, йолаш, кхел,\nДелха бераш деладе,\nБезац бала безац тIом\nМоастагIий дIа лелхабе,\nЦIенош лелхаш, гIийттаб дом,\nБийлхараш Iа белабе.\nКерда шу хьо, керда зама,\nТхона даькъал хилалахь,\nДага латтача дикага,\nДаьла кхелаца кхеделахь.\nХьежаргъяр со седкъашка,\nНабара сий ца беш,\nХьежар кIорда ца деш.\nБаьде бийса баьде я,\nСедкъий доагаш латт,\nСигален сетташ Iад.\nСигала седкъий доагаш да,\nЛир шой мехкадеш,\nСа мискича дегага,\nЦхьацца къамаьл деш.\nДувц цар хинна дикадараш,\nДувц цар хинна водараш,\nСедкъий, шу са седкъий,\nДIаьх ма де хабар,\nЛоалуц мискача са дега,\nХинна ший хатар.\nТха нана-ГIалгIайче, тIехь-тIехьа тоалуш,\nВай даьшта дага лаьттар, дизза хьал отташ,\nСийлахьча Россеца, ший цхьоагIо йолаш,\nЯхаргья вай даьхе, ираз сов доалаш.\nВанзавар нанас веш, ваьчоха доаккхал деш,\nВенначун таьзета сийленца увтташ,\nДиканца гIозъювлаш, ва вонна са тохаш,\nМашаре ший никъ беш вай даьхе яхаргья.\nЦу даьла цIена ди, дегчура бакъ деш,\nНийса никъ ше лаьца, имане йолаш,\nКъамашцара машара никъ бокъонца дIахьош,\nМашарца цхьогIонца, вай даьхе яхаргья.\nЗулам деш саг воацаш, дIакъейла ниI йоацаш,\nМашарал кхейка деш вай даьхе яхаргья,\nШе маьрша ва йолаш, ГIалгIайче яхаргья.\nВай даьхен боахама, беркат совдоахаш,\nХьаьнала къахьегаш толамаш доахаш,\nНах башаш беркатаца, ГIалгIайче яхаргья,\nНах лерхIаш бартаца, вай даьхе яхаргья.\nДикаца дика деча, дог гIоза дувлаш,\nИмане ва йолаш ихь-эздел лелош,\nДуненна къамашца, машаре яхаш,\nВай къаман яхь йолаш, ГIалгIайче яхаргья.\nПт, 09/10/2020 - 09:39\nАвтомобильные солнцезащитные экраны нового поколения, разработаны в виде прочного прорезиненного каркаса с плотно натянутой сеткой. Снижают попадание солнечных лучей на 70%. Быстрый монтаж и демонтаж!


Жимма иштта Iийначул тIаьхьа, дола а дина, цхьа хабар дийцира Султана. Шена дайна хIума. Шена хилла хIума. Цо ма диццара дIаяздо ас и хабар, «Нус» цIе а туьллуш.\n– Башх-башха адамаш а, бес-бесара хIуманаш нисло стагана вахаран новкъахь, – аьлла долийра Султана. – ГIаьххьа дика бехаш цхьа нах бара тхан эвлахь. Тхуна башха гена а боцуш.\nЦеран цхьа кIант вара. Сан хенара. Рамзан цIе а йолуш, дукха йоIах тера а волуш. ЙоI санна хаза хиларал сов, массо хIума а дара зудаберачух тера. Кечвелла лелар а. КIезгалла а. Аз а. Буй ластабар а.\nТкъа и буй кест-кеста ласто безаш а хуьлура цуьнан. Ша девнан да вацара. Ванне а. Ийна хила гIерташ вара берашца. ЦIера кхехьа а кхоьхьуш кампеташ, хьовла, кхиерш кхийдош. Хьаставалар доцуш, даггара, бераш деза а дезаш, лелош дара цуьнан и хIума. Хьайбанца а, жIаьлица а, олхазарца а вара иштта кIеда-мерза. Бераша хьозан бен бохийча а хуьлура велха воллуш. Ткъа бераша хIара хьийзавора, Iехавора. Атта Iеха а лора ша. Схьааьллачух тешара.\nДоллучул а халахетара Рамзанна ша Iехийча. ГIагI-гI-гI олий, воьлххий дIавоьдура. Хин татолаш хьоьлхура боьмаша бIаьргаш чуьра. КIайчу беснеш тIехула охьа. Гучура дIа а волий, цхьанхьа дIалечкъара, Iаббалц велха. Цигахь а ша ца витича – летара. Велха а воьлхуш. Масса велахь а летара. КIиллу вацара цуьрг а. Амма латарна охIла вацара.\nРамзанах дог а лозий, со цуьнгахьа волура. Цуьнгахьа а волий, летара берех. Сайн доттагIех а тIехь. Со Рамзанал онда вара. И санна вуткъа а воцуш, зоьртала вара. Рамзанал башха дов дезаш а ма вацара хьуна со. Айса дуола а дина, дов дина а ма вац. Амма лата ца летча ца волуш меттигаш нислора. Денна а бохург санна. Цу меттигаша Iамаварна, латарехь кайолуш вара со. Мел дукха уьш хилча а, сайн хенарчу берех ларавеш.\nАс и бераш дIасалесто долийча, чIогIа там хуьлура Рамзанна: велакъежара, бIаьргех оьхуш хиш а долуш.\nИ вошалла бахьана долуш, со дукхавезара цунна. Шен дел-ненал а сов аллал. Амма сан башха безам бацара Рамзане. И гуш, хIара суна герга а ца гIертара. Кхечарга санна эвхьаза хIума ца кховдайора соьга. Ас схьа ца оьцура. Гамо яцара вовшашца. Янне а. Эвлахь а, арахь а дуьхь-дуьхьал нисвелча вовшашна къажа а къежара. Амма къамел дацара вовшашца. Цхьа а тайпа.\nЭвларчу школехь а дIакхийхьи оха шимма и шийла доттагIалла. ТIаккха Ростовски рабфаке а цхьаьна нисвели. ХIетахь-м тхо ондадевлла кегийраш ду. Маж-мекх а тохаделла. Рамзанах дика товш жимастаг хилла. Массо студентка а йоллу хIара дагавоьхна леш. Ткъа студенташа хьийзавора. Мехкаршна везарна хIуьттаренна санна. Витане ша ца витича, лата а летара хIара. Велха а ца воьлхура, хьалха санна. Амма латар хьалха санна дара. Зудаберийчух тера. Рамзанна юххе а хIуьттуш, лета дийзи цигахь а. Цигахь-м тхойша виллина цхьаьна ву. Вижар-гIаттар а, даар-малар а, массо хIума а цхьаьна долуш.\nЦу балхах дукха воккхавеш вара Рамзан. Сайчунна юххерачу маьнги тIе охьавижа а, суна улле хIоьттина волавала а, сох агIо а тоьхна, парти тIе хаа а, соьга вистхилла а шен йиш хиларал доккха зовкх хеташ а вацара, оьшуш а вацара. Доза дан а дацара цуьнан соьгахь болчу безаман. Хьехош бацара и. Хьахор болуш а бацара. Амма хьулбан хьийзош а бацара. Даима а соьга ладоьгIна вара Рамзан. Суна хIун лаьа хаа гIерташ, суна оьшучуьнга хьажа кечвелла вара.\nХIетахь а вара со и хаалуш, ткъа хIинца шерра го – со шийла вара. КIоршаме вацара. Цхьа чо а. Рамзанехь безам боцуш а вацара. Хьалха санна. Цунна новкъа долчунна дуьхьалволуш а, вер волуш а вара. Со хIаллакьхирг хиларх. И гуш Рамзан а вара (и ца алахь, кхин цунна ала хIума карош вац со). Реза волуш а вацара цу сайн шийлаллина, амма цунна дан хIума долуш вацара.\nШи туьман ши сом дара тхан стипенди. Цунах исс сом саца а деш, баттахь юучунна талонаш лора. Юург тоьаш а яра. Ткъа Рамзанна хIора баттахь цIера ахча догIура. Нийсса цхьана хенахь. Беттан тIаьхьарчу деношкахь. Доллу хIума а низамца лелош стаг вара цуьнан да. Дукхахьолахь, кхо туьма догIура. Поштера ша воггIушехь и ахча соьга кховдадора Рамзана. Ас и схьаоьцуш доций а, оьцур доций а шена шера хуъушехь. Схьа мосазза ца ийци, хала а хетара. Бегашна а доцуш. ЦIий а лой лелара. Велха воллург санна. Кампетах, пряникех, чкъургех юззий карайора тумбочка.\nЦкъа, ши туьма а делла, хеча эцна веа базарара. Суна. Баьццарчу исхаран галифе яра иза, дукха нисъелла. Цул тIаьхьа, цхьана бIаьстенан юьххьехь, ши туьма ворхI сом делла, эткаш эцна веа. Сайниш тишъелла а гина. Дов-ков дора ас Рамзанна, иштаниг дича. Амма еанарг схьаэца езаш хуьлура, мегар вацара ца эцча. Дехарш а дера дийра дацара. Цкъа «хIан-хIа» аьлча, кхин вист а хир ма вацара. Амма кийрахь Iийжар вара. ДIовш мелча санна. Дерриг дуьне къахьделла хьийзар вара. Жимчу беран дог дара цуьнан кийрахь дерг. Кхин ца хиллал къинхетаме а долуш. КIеззигчу цатамо эрча Iовжа а деш.\nЙоза хаза долуш а, дешарх дика кхеташ а вара сан доттагI. Суна а тIехь гIо а деш. Къаьсттина математика тIехь («и яра сан «эгIаза меттиг»). Кхеташ вара, массо предметана «вуд» - весьма удовлитворительно. ХIинцалера – «отлично» долуш а вара, амма классехь дIа а хIоьттина, къамел далуш вацара, эхь хеташ.\nЧекхдовла дисина цхьа шо а долуш, аьхкенна цIа даьхкира тхо I928-чу шарахь. Рабфак чекх а яьккхина, институте ваха безам болуш, каникулаш яхъелла вара тхойша. Вовшашка и хьеха а деш. Хенал цхьа ткъех де хьалха дIаваха барт бина Iаш вара.\nЦхьана сарахь ду, веа суна Рамзан, олла а велла. Велха воллург санна. Хилларг дийца а ца туьгу. Шен бала балхош Iедал долуш вацара. Шенна дита Iемина вара шен лазарш. Берахь дуьйна а. ЦIерачара хIара цIахь сацош хилар гучудели халла. Церан лаамна дуьхьалвер волуш вацара Рамзан. Ша леш хилча а. Вала эр долуш со а вацара: дас-нанас бохучунна дуьхьало ярал ирчаниг ца хеташ вара со. Я хIинца а ца хетта суна цул ирча хIума. Деца-ненаца бертахь воцург, цаьрца мерза хила хууш воцург – сонта, вуьззина лартIехь воцуш хетта ву со даима а.\nДIаваха со. Рамзан а витина. Кестта кехат деа: юьрт-советан секретарь а хилла шех, нускал а далийна ша, аьлла. Сурт а дара нускалан. Тоьъарг безаме стаг яра, гIалахойн вастара кечъелла а йолуш. ГIалара ю аьлла а дара. ЦIе Маржан ю бохура.\nРамзанан ден белхаш хир болуш бара уьш: хIара балха хIоттор, кхунна нускал далор а. Бахаман Iалашонна хьажийна дара цуьнан доллу хIума а. Цундела бахам болуш а вара. Дукха дIоггара хIума дацахь а, тоьъарг.\nГIалахь цхьа гергарлонаш долуш бара хIорш. Наггахь Рамзан а воьдура цига. Амма цигахь кхуьнан безам болуш, я кхуьнга безам болуш, йоI ю бохуш хезна дацара суна. Рамзанехула-м хезийла а дацара: и тайпа хIума хьахор долуш вацара хIара. Нахе хьахийча а, соьга (со дукха воккха хетара цунна). Вуьшта, нахехула а ца хезнера. Тамаша бара и хIума Рамзанна шена хууш а хиллехь. Кхеран дайша-наноша дина захало хир долуш дара и. Чекхдоллучу хенахь кху шинна вовшийн а гойтуш. Ткъа куьцашкахь кху шиммо вовшийн ца магадойла а яцара: Рамзан санна хаза яцахь а, Маржан а яцара ирча.\nИштта, вовшашка кехаташ а, суьрташ а кхоьхьуьйтуш, и Iа дIадели. Дешар чекх а даьлла, со а веа цIа. ШолгIачу дийннахьехь шайга виги со Рамзана. Леррина тIаьхьа а веана.\nМаьркIажан бода булу зама яра тхойша кхеран керта кхочуш. Рамзанна зуда а ялийна, доьзалца да гIала вахана хиллера. Цигахь керт а эцна. Ткъа кху йоккхачу кертахь хIара шиъ шаьшшиъ хиллера.\nУьйтIа дуьхьал а яьлла, маракхийти суна нус. «Марша вогIийла, ва кIант!» - аьлла. Марахь чIогIа со дIа а Iовдуш… барт баьккхи. Цхьа тамашена башха барт! Ростохахь накъосташа хьехош хезна вара со и тайпа барт, амма сайна бевзина вацара. Олуш товш дацахь а эр ду ас и: схьадаха санна чIогIа сан балдаш а цIубдина, сийна цIе кхарстийра дерриг дегIе! Кхоьссина хIара дIаяхийта дог хили сан, амма цунна сан кадалале дIахийци со.\n– Же! Валолахь чу. Денна хьо вуьйцуш, хьоьга сатуьйсуш, хьо вогIий хьуьйсуш бIаьргаш а гIелбелла Iаш ду тхо, – бохуш, ша и чIегIардиг санна хецаели. Маттана шера стаг хиллера иза.\nИштта, кхин и «хьаьгна» тIар-тIар ца хадош, стоммачуьра ши пхьарс а лаьцна, сих-сиха уьш Iовда а Iовдуш, букъа тIе бовха накха а теIош, марахь чувиги со несо.\nДе а ала хIума доцуш, культурно кечийна яра чоь. Маьнга берг а, куз берг а, кхин ерг а шеен-шен метта нисъелла. Иштта говзаллица кечйина стол а яра. Юург ян а, хьалха йилла а хуур долуш хиллера Маржан.\nАмма шадерриг чомах доккхура. Юххе охьа а хиъна, тIехула пхьарс а баьккхина, хIара кхаллий, хIара малий бохуш хьийзавора, саццаза шен тIар-тIар а буттуш.\n– Дерриг дуьне тхаьшна гуш санна хета тхуна хьо гуш волуш. Гучура волуьйтур вац хIинца. Хьо гучура ваьлча, тоха са хир дац. Иштта тхаьшна юххехь кхобур ву. Хьуна дезарг, хьуна луург хьан хир ду. И хIуъа делахь а! Массо хенахь а кийча хир ду. Хьуна ма лиъи! Дерриг а хир ду хьан! – бохуш, мара къуьйлура со, хорша еанарг санна, ерриг ега а еш. Кхехкаш яр-кх. Ша ма-ярра кхехкаш!\nШа ян а яцара хьуна цхьа кIеззиг хIумий бен. Хадда йоллуш юткъа гIодаюкъ. Беран куьйгаш. Беран бат. Массо а хIума дара берачух тера. Деккъа и цхьа кхехкар доцург. И дацара берачух тера. Сан бIаьргашна гина а дацара цо чул буьрса кIеж туьйсу адам. Жима а, доккха а. Дика «любовни романаш» ешна а, гIаьххьа хIума девзина а ву со хIетахь. Вуьшта, хIара саннарг… дуьйцуш а ца хезнера. Ирча болх бара цунах лета цIе!\nДен-ненан хьомсара хилла хир йолуш яра иза. Доллучу хIуманехь гуш дара и. Лаамаш сецо Iамийна йоцу куц дара. Беран лаамаш тIера дуьйна схьа. «Мегар дац» боху дош ца хезаш кхиъна йолу куц дара. Ткъа и дош Рамзанера хезар доций хиъна яьлла хир йолуш а яра. Цундела кхуо шен деган бовха лаам а битинера хецна. Яхь а, юьхь а дицдина. Сан бIаьргаш чу шен Iаьржа ши бIаьрг а боьгIна, тIегIоьртина юьхьа тIе Iаьнаран тов а етташ, кегийра дегош долу довха балдаш сайчарна тIе а кховдийна, шабарш дора.\n– Кхин гучура вер вац алахьа, ва кIант… иштта уллохь Iийр ву алахьа… ва диканиг, алахьа…алахьа… – Эндаже дIа а тетти. Шозза а, кхузза а. Мичара! «Деллахь, сацае хIара», – бохучу хьесапехь Рамзане а хьийжи. Вела а къежаш, Iадда Iаш вара. Цу ирчачу суьртах там хуьлуш санна.\n– Дуьххьара хьан суьртах бIаьрг кхетчахьана цкъа а даг чуьра дIаваьлла вац хьо. Дийнахь а, буса а. ГIенах а, самах а… Хьан суьрта тIера бIаьрг дIа ца баккхалуш Iийна. Иштта хьалха дIа а хIоттийна… Гой хьуна? Буьйсанца гIуьттуш хийла хьежна со цуьнга… Алахьа, ва кIант! Уллера дIавер вац алахьа! Даима-даима, дийнахь а, буса а иштта юххехь Iийр ву алахьа! Кийра боттуш йогу сийна цIе лагIъехьа, иза а алий! Ва диканиг… – елха йоллучух таръелла.\nХIумма а дика хьал соьгахь а дацара. Оццул боккхачу безамца, сел довха хьастаделла тIегIертачу адаме кIоршамениг ала мотт ца керчара. Юххе майра а хаийна, зудчо лелош долу и хIума даго къобал а ца дора. Рамзан къежахь а, и базар цунна товш хир йоций хаьара суна. Цунна тайча а, сайна ца товш хетара.\nЦхьа сиха гIуллакх ду боху бехказло а хIоттийна, кеста юха ван дош а делла, халла Маржанан марара а ваьлла, дIавахара со. АхIи декъахь йоьлхуш иза а йитина. Берана нана санна, цунна гонах хъийзаш Рамзан а висира. Со виц а велла!\nДIа-м вахара со. Охьа а вижира. Бакъду, набарна ши бIаьрг ваьшта-м ца биллира. Цу хIоьттинчу суьртан ойла еш. ГIаьххьа дешна а йолуш, шера оьрсийн мотт а хууш, гIалин мехкаршца кхиъна йолчу Маржана дукха лакхара хIиттийна хир долуш дара хин волчу майрачуьн сурт: «ЙоI санна хаза, эса санна эсала, лом санна майра…»\n«Хазалла», «эсалла» нисделлера Маржана. Рамзанал хаза а, цул эсала а боьрша стаг кIезиг хир вара, нагахь хилахь а. Амма «лом» дацара. КIиллу ванне а, амма лоьмах тера цхьа чо а бацара. Ткъа зударшна коьртаниг «лом» ду. Багахь «эсала эса» хилахь а, дагехь «буьрса лом» долуш бу зударий. Къайллаха ша сатийсина «буьрса лом» сох тарделлера Маржана. Тардаларна бехкениг Рамзан хир волуш а вара. Шен доза доцу эсалалла дIагайтарал совнаха, сан сурт дукха «буьрса» хIоттийна хир долуш вара. Шена а ма хеттара. Берахь дуьйна ас лелийна «майра» хIуманаш дийцина хир долуш дара. Маржан «инзара» мел ели, деста а деш. Ткъа цу «буьрсачу» суьртаца цхьаьна соьгахь болу шен боккха безам а биллинера Маржанан ховха-довхачу даг чу.\nХIинца-м кхета хир вара и ша динчух, бохура сан даго. Дохковаьлла а хир вара. Амма хIинца тIаьхьа ду. Довхачу дагахь сийна цIе летта яьлла. ХIинца хила маслаIат дац. Со веттавелча а, Рамзан веттавелча а.\nТкъа Рамзан веттавала дагахь а вац. Веттавала хууш а вац. Къежа а къежаш, Iадда Iан воллуш ву. Маржана соьца хIуъа лелийча а. Цунах цецвуьйлура со. Хьера валлал.\nРамзанна Маржан чIогIа дукхаезаш хилар гуш дара. Цу безаман боккхалле хьаьжжина чIогIа хила езаш яра Рамзанан «ревность» боху хIума а. Ткъа и яцара. Хаалуш а яцара. Соьгахь болчу безаман боккхалло йойуш ю те и? Маржанна товр хилчахьана бохуш, шен лазарна сатоьхна Iаш ву те?\nЦуьнан къастам ца балора. Иштта со Iуьллуш, котам а йийки. Цкъа а, шозза а. Маржанна Рамзан сайна тIаьхьа ваийтарна а кхоьрура. Сахилча муххалле а хин дерг дара и. Кхин а холча хIотто верг а дара: «вогIур вац» аьлла, Маржанна цатам бан а луур дацара, ваха а вахана и хьеста а луур дацара. Кхера а кхоьрура цу «хьестарех». Со а ма ву хIетахь жима стаг. Кийрахь йогуш цIе а йолуш. ДегIехь шортта ницкъ а болуш.\nКъайлавала сацам хилира сан. Юьртара а дIавала. Лам чохь ненахой бара. Ненан вежарий. Сан хенара кIентий а болуш. Со веача хаза а хетар долуш. Мел дукха Iерах со кIордор а воцуш.\nЦига вахара со. Сатоссуш новкъа а ваьлла. Дега нене ала а аьлла. «Чехкачу гIуллакхана гIала вахана», – бохург даржо царна тIе а диллина. Лам чу-м вахара. Ваъал везаш тIе а ийцира ненахоша. Амма синтем ца хилира. Мелхо а чIогIа гатделира са. Цул хьалха цкъа а сан ца гатделлачу кепара. Саца а, хIотта а меттиг ца карайора. Бер санна йоьлху Маржан а, цунна гонах хьийза Рамзан а лаьттара дуьхьал. Мичча ваьлча а. ХIуъа хилча а. Башха хIума дара и, шиннех а цхьатерра лозура дог. ГIаьххьа лезна Iаш а дацара. Воккхах волчу ненавашас а хьийзавора: саготта ву хьо, кIант, и хIун ду хууш ву ша, бохуш.\nИштта, сацам-хIоттам а, вижар-гIаттар а доцуш, цу лаьмнашкахь со хьийзаш дикка зама елира. Ши бутт гергга. ТIаккха ваша веара суна тIаьхьа. Кхин гIуллакх-болх боцуш, сох хьаьгна. Шийтта-кхойтта шо долуш вара и хIетахь. Жима волу дела цуьнга а йийцина ца хиллера дас-нанас со волу меттиг. ХIетта бен. Маржан ехха цомгуш Iиллина хиллера. Сих-сиха вогIуш, со хоьттуш Рамзан а хиллера. Сох дог диллича бахана хир бара уьш, – гIала бахана эли кхелхина.\nТIаккха цIа веа со. ЦIа ма-кхеччи балха а хIоьтти. Зам. предрика. Хаза сан бертахь а доцуш. Институте безам хиларал совнаха, цхьанха болх банза а вара со. ДIа ма воьддура оццул лакхарчу балха ваха ийзалора. Амма хIетахь лаар-цалаар хьехош хуьлуш дацара. ХIинца санна.\nБолх дукха бара. Денна бохург санна, ярташкахь хехка дезаш хуьлура говрахь. ХIетта гучуйийла йолаелла яра СОЗ-аш, ТОЗ-аш- керлачу дахаран хьалхара зIийдигаш. НЭП-ан шерашкахь корта айбинчу цхьаллин долалло царна «гIигI» дора. Керлачунна новкъарло йора. «ГIигI» дина ца Iаш, берзан ка а тухура юкъ-кара. Диллина гIо оьшуш дара керлачунна кога хIотта. Доладала Iемаш долчу берана санна. Кога хIотто гIерташ доллу керлачуьнга а, цунна дуьхьал бирзинчу кулакашка а хьаьжна, воьхна лаьтташ вара середняк. Иза керлачунгахьа ваккха везаш вара. Сих вина, цец а ца воккхуш. Меллаша.\nЦу гIуллакхийн хьокъехь хIора бус-буса хуьлуш собранеш яра. Керлачуьнгахьа болчеран хилла ца Iаш, цунна духьал болчеран а тIехь. Къайлах. Чолхе мур а, чолхе болх а бара. Деган сингаттам бицлора. Дукхахьолахь. Амма буьйсанан боданехь геннарчу гIалин цIераш яйча, амал-гIад кхачадеш Iовжадора. Дерриг дIа а кхоьссина, цига дIахьаддал бIарзлора. ГIуллакхашна кест-кеста ваха дезаш а хуьлура гIалийтIе. Облисполкоме. Мосазза воьду гIали чувулуш дог тохалора. Кийрара схьаэккха санна: Маржан ган а лаьара, гарна а кхоьрура. Облисполкомехь цхьана йозанашна тIехь болх беш волу Рамзан гора суна. Мосазза ваха а. Хьалха санна, со гича чIогIа хаза а хетара Рамзанна, шайга вига а хьовзавора. Бехказлонна а доцуш. «Даима хьехош Iаш ду тхо, – олура. – Хьо вийцар бен кхин къамел дан а дац тхан. Шен вешел а дукха веза олу Маржана шена хьо. Цкъа хьох бIаьргкхетар дуьненан меха хетар дара олу шена. Волахьа…»\nЦецволура со. «Деллахь, хIай, Маржанна со везар муха ду ца хууш ву те хIара? Хаац моьттуьйтуш ву те? Я со ву те галваьлларг? Дан а доцург ду те суна моттаделларг?» – олий хетара.\nАмма и эвлахьлера башха барт… сан бIаьргаш чу богIабелла къега ши бIаьрг… тIе а кхевдина дегош долу балдаш… схьадетта дагаран тов… И хIуманаш «ваша» бохучу дашца тар ца луш гора. «Кху некъехь дукха сиха ву со. Юхавеача ирх-пурх вогIур ву», – олий, дIавоьдура. Чов санна Iийжаш дог а долуш.\nЦкъа иштта шайга вига со хьийзош воллуш, Маржан а яц цIахь, эли, буьйса яккха яхана. Ша ву и ша, эли, цIахь. ТIаккха ваха со. Гена ваха везаш а ца хиллера. Ков дIа муха доьллу дийци суна. Буса вогIуш хилча. Кех чу ма велли аьтту агIор долчу цIеношкахь Рамзанан да-нана хиллера. Берашца. Кху шиннан хIусам къаьстина хиллера. Хьуьлла, кертан кIоргехь. ТIечIагIош неI а йоцуш сени а, доккха цхьа цIа а.\nЭвларниг а санна товш кечдина дара цIа. Электросерло а йолуш. Гуш бедар-кедар а яцара. Шифоньера чохь хир яра уьш. Цунна уллохь Маржанан туфлеш лаьттара дуткъий-лекха кIажаш тIехь. Царна тIехIоьттинчохь сацабелира сан ши бIаьрг. Тасаелла хIума санна. Озийна и шиъ царна тIера схьа а баьккхина, дика сайна оьгIаз а воьдуш, охьахиира со. Стоьлана хьалхахь пенах боккха гур кхозура. Суьрташца цу гура чохь, суьрташна юккъехь, жима гур бара деган кепехь. Маржана ша бина хир болуш бара и.\nЦунна чохь дара сан а, Маржанан а суьрташ. Вовшашна тIеттIа а гIортийна.\n«ХIара хIума хIунда могуьйту ахь, ва къонах?» – ала дог хилира сан цкъа. Хиллехь а IаддаIийра. И болх «бехкечу» безамца бара, тоьшаллаш дацара кхунна хIитто. И безам «бехке» бац моьттуш, я муттуьйтуш Iаш волчу кхунна чов а хир яра. Эрна а дара алар: Маржанан лаамна дуьхьал хIара валалур вацара. Вуьшта, адаман лаамна дуьхьал валар долуш а вацара сан доттагI берахь дуьйна а. Цу хIуманийн ойла а йина, вист ца хуьлуш Iийра со. Дика Iийна а хиллера.\n– Цигга охьа а хуий, хьан суьрте а хьоьжуш, йоьлхуш Iа Маржан. Шозза-кхузза иштта и ца йоьлхуш, буьйса-де ца долу. Дукха хазахетар дара цунна тховса цIахь елахьара. Хьуна там бан гIерташ хьийзар яра. Хьол дукха дезаш хIума дац цуьнан…\n«Хьераваьлла те хIара? Я со ваьлла те хьера?» – боху ойланаш хьийзара сан коьрте. СадаIар бохург хила а ца хилира цу буса. Маржанна со везар дуьйцучуьра саца а ца тигира Рамзан. Iуйранна тхойша араволуш а эли:\n– Хьо вар а, ас хьо шен маьнги тIе вижар а хиъча, хазахетар ду Маржанна.\nИ хиънехь, со вацар хьуна цу маьнги тIе вуьжур волуш а. ТIаккха, тхо вовшахкъаьсташ, эли Рамзана:\n– ХIоккха схьаволахьа, Султан. Гуттаренна а. Цхьаьна Iийр дара вай. Цу цIа чу кхин цхьа маьнга а хIоттийна. Со кест-кеста районашка ваха дезаш нисло. Райисполкомашкахь йозанан болх нохчийн матте боккхуш хиларца доьзна. Маржан ша юьсу цIахь. Кхера а кхоьру, са а гатло. Хьо шеца хилча кхоьрур яцара и. Сагатдийр дацара. Шен вешица йолуш санна паргIат Iийр яра. Волахьа хIоккху схьа. Ма хаза Iийр дара вай.\n«Со хир ву хьераваьлларг. Суна ма-моьтту хир дац и. Хьалха хиллехь а, хIинца. Дош дац ас лелориг», – бохучу ойланца цIа вахара со хIетахь. Цхьа башха дуьне серла а даьлла. Цул тIаьхьа кIира а далале ду, Ростох ваха дийзи сан цхьана гIуллакхана. Цигара вогIуш, буьйсанан юкъал а тIаьхьа кхечи гIали тIе. Гостиницашкахь меттиг ца хили. Гуттара а санна. Ленинан урамехь цхьа меттиг яра. «Дом крестьянина» олуш. Иза а юьзна хили. Цунна гергахь бара РамзанагIар. Цаьрга ваха со. Ша хирг хир ду-кх аьлла. Новкъа охьавижжал чIогIа наб йогIуш а вара.\nСени чу а ваьлла, неI туьйхи аса. «Мила ву?» – хаьтти Маржана. «Со вара хIара-м», – ас оллушехь, цхьа башха мохь а болуш, неIаре хьаьди. И дIаеллале хаьтти соьга: «Стагга а вуй хьоьца, ва кIант?». ЦIахь а ца хилчух тера Рамзан, бохург дагаиккхина, ас эли: «Соьца-м стагга а вац. Рамзан вуй цIахь?» – «Ву! Ву! ЦIахь ву!» – олуш, неI дIа а йиллина, озийна со чоьхьа а ваьккхина, гIуй боьлли неIарна. Лампа а яц летта.\n– Вай-й-й, кIант, со ма ялийтахьа! Со ма ялийтахьа! Леш ю-кх хьуна, ва кIант! Ма ялийтахь со! – бохуш, гIапп-аьлла мара а кхетта, лагах ши пхьарс а хьарчийна, сан даг тIе корта а биллина, йилхи. Йилхи аьлла дуьйцийла а доцуш, Iана яха. И хьехадар-м товш дац. Дацахь а, цкъа волавеллачуьра дуьйцур ду ас и. ХIинца хьоьга бен дийцина а дац. СадоIучу дегIе! Я хIинца а дуьйцур дацара, и шиъ дийна хилча…\nЦиггахь сацавелира Султан. Кийрахь лазийча санна, чIичкъа а воьдуш. Геннарчу лаьмнашкахьа а хьаьжира. Амма цунна гуш дерш уьш дацара. Хилларш-лелларш дара. Заманехь гена девллехь а, Iийжарехь буьрса кIеж туьйсуш долу. Жимма иштта саца а велла, шен хабар дIадолийра Султана:\n– Цу башхачу белхаро а, цу леткъамечу дешнаша а ницкъ бинера суна. Алоно даш санна, дог лалийнера. «Йолуьйтур яц, сан диканиг, йолуьйтур яц, сан хазаниг», – бохуш, ма-хуьллу кIеда-мерза и хьаста лааделлера. Оцу хьастаран «хьарам-хьанал» хьесапехь а доцуш. Лааделла Iийна ца хиллера… Айса и марахьарчаяр сайн муха нисдели хууш вац со. Я хIетахь а, хIинца а. Велла дIаваллалц цу хIуманна сайна гечдан ларор волуш а вац. И сайна дагадаьхкина дешнаш барта дIа а бохуш, аьтта дIаяхийттал чIогIа марахь Iаьвдина Маржан а йолуш, берзинчу букъа тIехула охьахецна йолчу цуьнан хьийкъинчу месаш тIе куьг хьоькхуш карий суна суо… Тохара эвлахь суна евзина цуьнан оба яра со «самаваьккхинарг». «А-ахIа-ахIа. ЦIе йожа хьо белхан!» – бохург дагахь хIара дIа а ластош, лампа латий ас. Iадийча санна лаьтташ хIара, ший а буй чIениг кIел а гIортийна. Цхьа пайда йоццу бахтарш бен тIехь хIума а дац. НеIарехь боллучу гIуйга ка ас а туьйхи, юргIана кIел хIара а иккхи. Сан дагахь дерг а хиъна, бертал а йоьрзуш. ГIуй уьйзи ас несана. Меже атарна а кхоьруш, кIеддачу а нисбеш. Цхьа чIикъ дIа а ца боккхура. Тесна и гIуй цунна тIе а бахийтина, дIаваха со. «Хьай, неIалт хила хьуна. ХIума йоцу хIума! Хьо хIун ян гIерта вайх?» – цуьнга а кхуссуш. Кхин цу агIорхьа сайн лар ца хьора ас. Рамзана мел хьийзаварх а. Шо а сов дели иштта. Цкъа ду, цхьаьнхьара-м вогIуш, буьйсанна вокзале воьсси со. Шийтта даьллачул а тIаьхьа. Рамзан ву-кх лаьтташ. Леррина суна дуьхьалвеана волуш санна. Шайга виги со. Нуьцкъах ала мегар долуш. Кхеран чу волуш, уггар хьалха сан бIаьрг тIехIоьттинарг ага дара. Сов хаза кечдина а долуш. Цунна юххехь лаьтташ Маржан а яра…\nДеллахь, ма хьалхалерачух тера яцара! Цу минотехь бен паргIат цуьнга хьожийла хилаза вара со. Ткъа цу минотехь аьлча… туьйранашкахь юьйцу ГIалин-ГIизларха а, цул исбаьхьа-оьзда дIахIоьттина адам хеталуш дацара. Стиглан басахь халат яра тIехь. Коьртахь оццу басахь йовлакх дара. КIеззиг коьрта буьххьехьа а хилош, хьалагулйина йолу Iаьржа месаш халла дIахьулъеш. Кегийчу лергех кегий дешин хьалкханаш къегара. Мерехьа юткъа ног а тухуш, вовшех хоттаделла долу луьста ши цIоцкъам жимма хьалатоьхна дара. Цецъяьлча санна. Амма цецъяьлла яцара. Цуьрриг а яцара цецъяьлла. Буьрса бетта а белла, тийна хIорд санна паргIат яра. И хIорд санна «йоккха», и хIорд санна «кIорга» гуш яра. Стогаллех юьззина лаьттара. Дерриг дуьне атаделла доьдуш хилча а, шек дIа а ер ма яцара хIара, ала ваьхьар волуш.\n– Дела ва, кIант, хьо марша! Хьо мичара вели? Хьо мича Дала валий? Бокъалла а, хIай, ма дика болх бина ахь веана! Же, охьахаал! ПаргIат валал! – олуш, йистхили. Мара а, кара а ца гIерташ. Аз а дацара хьалхалераниг. Бераниг. Хьалхалерачул дукха сов зударийн кIедалла дара озехь, ткъа цуьнца цхьаьна хаалуш болатан ондалла а дара.\nЭццахь езаелира суна Маржан. Цкъа а адам дезаделла доцчу кепара чIогIа. ЦIена бакъдерг ду хьуна и! Езаелира… йишин хьесапехь. Екхна стигал санна цIенчу безамца. ЧIогIа там хилла охьахии со. Суьрташ а дацара. Цхьа а тайпа. Берийн ловзарш дIадевллера. Вовш-вовшашкара оьцуш хабарш а дуьйцуш, даггара дийла а дуьйлуш, дукха мерза сакъийри оха. Вовшах а, дуьненах а даккхийдеш. Цул тIаьхьа кест-кеста воьдура со цаьрга. Тхешан цIа санна эвхьаза. Рамзан цIахь воцуш а нислора. Цуьнан маьнги тIе охьа а вуьжий, буьйса йоккхура. Цхьацуьрг ийза а ца луш. Сайн меттара дIа, шен меттара схьа Маржана хабарш а дуьйцуш дукха Iара тхойша лампа дIаяйинчул тIаьхьа а. Йиша санна цIена а йолуш, йиша а ца хиллал дика а йолуш, исбаьхьа-оьзда нус хилира суна Маржанах. Ваша хилла дIа Рамзан а вахара…\nСо малвеллехь хIун хир дара тхох?\nЦу хаттарца чекхдалийтира Султана шен хабар. Буьзначу малхана тIаьхьа а хьоьжуш.\n«Нус» цIе йолу дийцар арадаьллачул тIаьхьа хIара ши кехат деара соьга.\nХьан «Нус» йийшира ас. ДогIа санна елха а йоьлхуш. Сой, Маржанний цхьана хенара а йолуш, лулахь кхиъна яра тхойша. Вовшех яьлча мегар дац моьттуш дукхаезаш яра тхойшинна вовшийн. Деа вовшех хьулдина хIума доцуш, доттагIаш а яра. Школе а лелара цхьаьна. Олуш там бацахь а, синкъерамашка а цхьаьна хийшинера. Наггахь мукъа тIехIоьттина елха коша барз а боцуш дIаели-кх сан и, бохуш Iаш яра со. Ша ялале цо сайга яздина кехат а доьшуш. Маржанан безам берриг кхунна тIе а берзийна.\nЦуьнан докъа тIехь карийна хиллера хIара лулахошна. Цул тIаьхьа шо а сов зама яьлча, бевзачу нахехула кхаьчнера соьга. ХIетахь дуьйна даима сайн дагна юххехь лелош ду сан хIара. Сайца коша дилла аьлла дина весет а долуш. ТIаккха дIайовр ю-кх Маржанан тIаьххьара лар а бохуш Iаш яра со. Сайн яларал сов цуьнан лар йовш хилар новкъа а долуш. Ткъа хIинца…\nХIинца хала дац! Яха а яла а хала дац хIинца. Маржанан цIе дуьнехь юьсуш хилчахьана.\nСултан волуш хилар хууш а яцара со. Цуьнан а, МаржангIеран мерза-цIена гергарло девзаш хиллехь а. Султанаца шеца хьо-со дукха кIеззиг хилла ша со. Дика ду-кх цо шайн ма-хиллара хьуна дийцина а, ахь и зорбане даьккхина а.\nДукха чIогIа там хилла, цамгар а яйъелла хьийзаш ю со хIинца. Керлаха дуьнен тIе яьлча санна. «Ва нах! Юху «Неса» тIехь юьйцуш йолу Маржан сан доттагI яра шуна! Цо шен хазчу куьйгашца яздина кехат а ду соьгахь. Хьовсал кхуьнга!» – аьлла, дуьне Iадо санна, мохь тоха дог догIу.\nХIара кехат ша-м хьоьга дIадоуьйту хьолехь дисина а дац: заманан йохалло а, массо доьшу сан бIаьргех Iенначу хиша а дукха тишдина хIара. Цхьадолу дешнаш гуттаре дIадайна (суна-м дагахь хууш дара уьш). Цуьндела, сайн весет кхочушхила а луу дела, кхунна тIера яьккхина копи йоуьйту ас хьуна. Цхьа а дош, цхьа а хьаьрк галдаланза, нийса ю хьуна хIара. Чаккхенахь «28» диллинчул тIехьа, цхьа элп ду цуьнан «И». Иза «июль» лоруш ю со. КхидIа хIумма а ца язделла куц ду мискане.\nХьайн аьтту хилахь, хIара а зорбане даккха хьажалахь.\nБаркалла дуьзначу дагца бухаюьсу Зери».\n«Зери! Ва-а-а Зери!!\nХьо мичахь ю-те? Наной биса вайшинан!... Вовшех яьлча мегар а дац моьттуш Iийнера. Вовшийн мичахь ю а ца хууш йиси. Дорцан мохо попан гIаш санна даржий вай къизчу кхиэлан мохо. Вайга хIоьттинчу къематана Гитлерна сардамаш доьхуш, тешнабехк бинчу фашисташна луьйш Рамзан а дIаваха. Цкъа а вочу дашна мотт карчаза волу и!\nДIаваха… Тахана, I944- чу шеран июль беттан 27 - чу дийнахь. ХIокху гIиргIазойн доккхачу цIа чохь цхьана йиси со хIинца. Дукха ехар йолуш а, яха лаам болуш а яц. Цкъа дIакхалла рицкъах хIума а дац кертахь. ЦIа дуьззина и хиларах, цунах цхьа бат дIа тухур йолуш а яцара. Берашний, Рамзанний тIаьххье дIаяха кечъелла яьлла со. Дагца а, дегIаца а. Цхьа цуьрг йоьхна а яц. Цуьрриг кхераелла а яц. Йоьлхуш а яц. ТIулг санна чIагIделла дог а ду. Лекъна шовда санна бакъабелла ши бIаьрг а бу. И бIаьргаш лашо, и дог дашо хIума дисина дац. Цу балхана-м сайх яша йиш йолуш ю со. Цхьаъ бен ледара хIума ца го суна сайх: йист а ца хуьлуш, хIара сайн бала сайцанна лахьти чу бахьа лара ца йо со. Хьоьга хIара балхонза Iелац. Цунна гечделахь суна, Зери… Нагахь хIара сан балхам хьайга дIакхачахь.\n8 - чу мартехь Ош бохучу гIала диссира тхо (новкъахь хьегнарг дуьту ас). Йовха яра. Зазаш дохуш туьркаш а яра. ГIалина юххехь колхозехь хилира тхан совцар. Ша-м вон меттиг а дера яцара хIара. Кхузахь бинчарна. Амма тIедаьхкинчу тхуна ца тайна хIара. Дерриш а цомгуш хили. ХIара йовхо ца лаели тхоьга. Ткъа рицкъ а дацара кхачам болуш. Уггар хьалха карахь волу кIант вели, ледаралла делахь эр ду ас и, дукха ницкъ бира тхуна цу кIанта. Дуьззинчу кIиране велира, са даьлла ца долуш, диллина ахI деш. «Со ма валийтахьа» бохуш санна, сан бIаьра а хьоьжуш, цо дина узарш хIинца а лерехь ду. Цу узарша кийрахь тоьдуш ша воллушехь, и хьул а дина, суна маслаIат дан гIертара, миска, Рамзан. Цунах дукха цецъели со, Зери, Рамзанах. Доза а, барам а ца хиллера цуьнан дикаллин, доьналлин. Иштта цхьа хала киртиг тIехIоьттичий бен гучадер долуш ца хиллера стагах дерг. Зудчух лачкъийна юург кхалла гIерташ майра а, изза дан гIерташ зуда а гин суна хийла. Нехашла кхуьйдург а, сагIа доьхург а гин. Иштаниг лело вешир вацара Рамзан. Цаьрга а хьоьжий, олура: «Шен а, шен къоман а сий ца дойуш вала мегар ма дара стаг». Иштта вала а вели ша.\nАмма тхуна дан гIо дацаро ницкъ бора мисканна. ХьегIаш а вара ша а. Халла лелаш вара ирахь. Велахь а, шен дегI диц а дина, тхуна там лоьхуш вара.\nТхуна дан доцчу гIонна гатвеллачохь лоьра и немецки фашисташна. Лоьра аьлча а, ши-кхо дош олура. Доллчунна а бехкениш уьш лорура цо.\nМай чакхболуш дара и кIант велча. Нахана сингаттам ца бархьама, цунна каш а ша даьккхи Рамзана. Хьалха-м суна хууш а дацара и, хала болх хиллера велларг дIаволлар. Къаьсттана а каш даккхар. И болх берриг а ша би Рамзана.\nЦул тIаьхьа, июнь баттахь, кхуоь а йоI ели. Жим-жиманиг хьалха а леш. Цхьацца кIира бен юкъа ца дулуш. Уьш а тхаьш дIалистина оха. Нахана сингаттам боцуш. Даима а шех нахана сингаттам ца балийта гIоьртина вара миска, Рамзан.\nТIаккха Руслан кIелвиси. ТIаьххьарниг. Дуьххьарлераниг а. Рамзанна уггар дукха везаш верг вара и. Рамзане ша-м хIумма а ца олура цу хьокъехь, амма суна хаьара. Руслан а вара деца долу гергалла соьца долчул чIогIа долуш. Дуккха вовшех тера вара ший а. Доллучу хIуманца а.\nСтомара, 26-чу июлехь, сатосучу хенахь, шен ден кара куьг а тесна, цкъа цуьнга а хьажийна, цуьнаниш санна болу, шен хаза ши бIаьрг даиманна дIахьабби Руслана а. АхI-ухI а ца ди. Ветта а ца вели. Бегашена санна дIаваха.\nИзам-м лулахойн гIоьнца воьллира Рамзана дIа. Охьавожжа воллуш вара ша а. ГIо далучу хьолехь со а яцара. МаьркIажехь коре веана лулахочо элира: «Ша жимма хьелур ву кешнашкахь, са ца гатдеш Iе, элира хьоьга Рамзана».\nЦу сохьта кхиира сан дог: каш даккха сецнера и цигахь. Я шена, я суна. Са хила дукха зама йисина а яцара, и чувеанчу хенахь. Соьгара хьал а хаьттина, суна юххе охьахиира. ТIаккха, сан хьаьж тIе шен шийла куьг а диллина элира: «Даима а хьо сайн хьалха яларна кхийринера со. Сайга хIутту долчух ойла еш. Ткъа хIинца хьан ойла еш ву со. Цхьаъ юьсуш ю-кх хьо хIинца… Со чакхвели…»\nХаьрццина дIаваха, иза аьлла.\nШа метта ваккха гIерташ со йоллучу хенахь а эли: «Ницкъ ма бе хьайна. Со Iадда вита. Кхера а ма луо… Каш кийча ду хьуна, Маржан. Лулахошка а алий, дIавахьийта со. Хьуо меттах ма хьа. Кхера ма лолахь… Кхера ма лолахь… Къонах хилалахь…»\nКхин вист ца хили. Селхана оццу хенахь дIатийна шен доттагI а санна, веттавалар доцуш дIатий.\nЦиггихь, цунна тIе а кхетта, кIеззиг йилхира со. Йилхира аьлча а, цхьа башха «ов-в-в!» делира сан кийра. Берзан угIарх терра. Иза а дах ца делира. Сихха кхачийра. Кийра дирзира.\nИштта, хIокху цхьана-шина баттахь хьаьвзина, берриш дIа а бевлла, цхьаъ йиси со, Зери. Ехар йолуш а, яха лаам болуш а ца йиси. Кханенга ялахь а, ламенга ер йолуш яц со. Ша санна шера хууш ду суна и. ХIумма а доккха хеташ а дац. Ешаш ю со сайх. Султан хила везара хIинца со ган. «ХIума боцу хIума!» аьлла цо мацах сайна кхоссина дош ду суна, Iоьттина шаьлта санна, дагах чакх а даьлла лаьтташ. … Хьуна аса хIеттахье дийцира и… И ду суна.\nЦу дашна цунна дукха баркалла а ю со. ХIетахь а, хIинца а, даима а. Цу дашо серлабаьккхира сан сонта корта. Цу дашо дахчийра сан ховха дог. Боккха ницкъ белира суна цу дашо. Оццул боккха ницкъ суна бала кхин хIума хир а дацара дуьненахь.\nИ ницкъ бу тховсалерчу буьйсанна хьалха со майра хIоттийнарг а..\nИ «майра» боху дош яздели соьга. Хазза товш а ма ца хетта суна и, хета-м. Ца хетахь а, дуьту ас и. Дозаллина аьлла доцу дела. Кху суна тIехIоьттинчул хала киртигаш хийла хIиттина хир ю адамана тIе. Тховса суна еанчу йоьхна буьйсанаш а яьхкхина хир ю. Амма хIара а яц хIумма а даладелла.\nВайн везачуьнга ма йогIийла хIара саннарг! Кертахь мел верг дIа а воьллина, суо йисарал совнаха, леш йоллуш а ма ю со. Де а даха дог доцуш!\nДе-буьйса дисина хир дац сан дуьненахь доккха. Селхана сахуьлуш Руслан а, тахана сахуьлуш Рамзан а санна, кхана сахуьлуш чекх яла мегаш ю (и хан хила, ши-кхо сахьт дисинехь, кхин дисина а хир дац).\nХIетте а кхераелла яц со. Йоьхна яц со. Цуьндела дуьту ас и «майра» боху дош Iадда. Майрра а дуьту!\nЦкъа бен аьлла а дац, цкъа а кхин эриг а дац хьуна, Зери, хьан доттагIчунна «хIума боцу хIума». Циггахь, сайн къамел саца а дина, ойланашка яьллера со. Са кхетарг хилчахьана дуьйна схьа бIаьрга мел дайнарг, лерга мел хезнарг хаьрцина, литтина ели.\nДерриш а долуш ду уьш коьрта чохь. Дешин ду уьш коьрта чохь. Дешин буьртигаш санна къега а къегаш. Син белгало гучу а ели корехула. Цу агIор ду сан кор. Цхьа башха, мерза наб гIерта тIе. ТIаьххьарниг йолчух тера ду: куьйгаша хаза аьлла дан тигац. Меттахь, йижина Iуьллучохь, хьоькхуш ю сан хIара Iаьржигаш. Амма хIинца куьйгаш совца гIерта.\nКъинтIера ялалахь суна, Зери. Мацах сох даьллачу докхачу гIалатана. Хьайна гахь Султан а ваккхалахь суна къинтIера».


Пресса маьрша хиларца Зимбабвехь санна ду Оьрсийчура хьал\nДуьне - Freedom House-ан рапорт 2012\nВашингтонехь туп тоьхначу Freedom House цIе йолчу вовшахтохаралло рогIера рапорт арахецна, кху дуьнентIехь пресса маьрша хиларца доьзна хьал довзуьйтуш долу. Цо дийцарехь, кху дуьнентIехь х1ора ялх стагах цхьаъ бен вац маьршачу прессах пайда эца аьтто болуш. Freedom House тобано дийцарехь, Оццула ледара хьалх хилла дацара пресса маьрша хиларца кху тIаьхьарчу 10 шарахь.\nХIора шарахь ша арахоьцучу рапорта тIехь Freedom House вовшахтохаралло маьрша хиларан мах хадийна 197 пачхьалкхехь болчу зорбанан а, телевизионийн а, радион а, интернет-зобанан гIирсийн а. Цара бухе дехкинарш дара бакъонийн а, политикан а, экономикан а хьал хIоттарш.\nFreedom House-о бинчу талламца, маьрша пресса йолчу меттигашкахь бехачу нехан терахь лахделла 14 сов процентана, 1996-чу шарахь хиллачу хьолаца дуьстича.\nОцу шарахь дуьйна болийна Freedom House тобано шен талламаш.\nАмма сингаттаме хаамашца цхьана, Freedom House тобанна хетарехь, синтеме хиламаш а хилира кху тIаьхьарчу хенахь. И сатийсамаш боьзна бу Iаьрбийн бIаьсте олучу Iаьрбийн пачхьалхкашкахь хьулуш болчу хийцамашаца.\nУокер Кристофер Freedom House-ан стратегихула а, анализан а вице-президент ву.\nЦо дийцарехь, пресса маьрша хиларехь мехала гIулчаш яьхна Либехь а, Тунисехь, цхьадолчу декъана, Мисарехь а. Уокера дийцарехь, цуьнца цхьана цу регионерачу кхечу пачхьалкхашкахь Iедалша репрессеш йеш ю прессан векалшна тIехь.\nУокер Кристофер: Кхаа махкахь гIуллакх тадалар гира тхуна. Церах шина пачхьалкхехь Тунисехь а, Либехь а, цкъа а ца хиллачу кепара, хьал хийцаделла, пресса маьрша хуьлуш. Цу хеннахь, цу регионехь цхьамогIа пачхьалкхаш ю пресса шена тIехь къоршаме Iаткъам ловш йолу. Царах ю ГIажарийчоь а, Шема а, Бахьрейн а.\nГIажарийчоьнан цIе яьккхина Freedom House-о иза уггара вочарах а вониг ю, аьлла. Уокера дийцарехь, цу мехкан Iедалша таIзарш до интернетехь а, могIарерачу зорбанан гIирсашкахь а шайна хетарг маьршша дIаолуш болчу нахана. ГIажарийчохь санна во хьал лаьтташ ду Беларусехь а, Къилбаседа Коррейхь а, Туркменистанехь а, Узбекистанехь а.\nFreedom House-о дийцарехь, цу пачхьалкхашкахь дукха къезиг бу бозуш боцу хаамийн гIирсаш. Ткъа берш Iедалшна болх беш бу. Бозуш боцу журналисташ халонаш ловш бу.\nСтохка, шо чекхдолуш, Узбекистанехь, масала, финансийн бахьанаш долуш, дIачIегIира тIаьххьара Iедалех дозуш доцу «21-чу бIешаран куьйзга» цIе йолу газет. Уолкера дийцарехь, и газет дIачIагIаран бахьанаш кхин дара.\nУокер Кристофер: Газеташкахь материалаш зорбане яха, уьш яржо Узбекистанан территори тIехь цхьа а аьтто бац. Карарчу хенахь Iедалш шайн махкара информацин аре цIанйина довлуш ду, жимма а маьрша хаамаш баржо къеззиг болу аьттонаш дIабохуш. Иза чIогIа во ду и мохк кхиарна. Цо гойтуш ду пресса боккха тIеIаткъам ловш хилар могIарерачу узбекашна цкъа а гина боцу.\nЕвроазин регионехь пресса маьрша хиларца яккхийн проблемаш ю Эрмалойчохь а, Азербайджанехь а, Казахстанехь а, ГIиргIазойчохь а, Оьрсийчохь а, Таджикистанехь а. Уьш маьрша пресса йоцу пачхьалкхаш лоруш ю. Украина юкъахь ю маьрша пресса ю ала мегар долчу пачхьалкхашна.\nПресса маьрша хиларехь 172 меттиг дIалоцуш ю Оьрсийчоь. Цигара хьал цхьанадогIуш ду Мугабе Роберта куьйгалла дечу, Африкерачу Зимбабвехь долчуьнца.\nIамерки Цхьанатоьхна Штатахь 22-чу меттехь ю. Ткъа кху дуьнентIехь пресса уггара маьрша йолу пачхьалкхаш ю Финлянди а, Норвеги а, Швеци а.


Магас | Юрт кхаьба хьайра - БезФормата.Ru - Новости\nКаст-каста нийслу со Сурхо тIа, из дувзаденна да дукха гаргара нах цига бахаш хиларца а, болх беш йола моттиг цу юрта хиларца а. Кен чура урагIводача балам тIа ваьлча, аьтта оагIорахьа, укхазарча администрацена юхе, го йиш я овкъара беса, йIаьхача замо бос бихьа латта гIишло. Из я Сурхо тIара хьайра.\nИз бIаргаяйча, духьалъух сона ах бIаь шу совгIа хьалха укхаза дайна сурташ. Дехьара, сехьара – массадолча урамашкара тIаух юртара бахархой шоай ялат ахьа. Хьайран наIарга латт говра вордаш, тIехьа вордаш йоацаш, шоай бовкъамаш тIа билла мухь бахьаш даьхка вараш, уж а вожаш а доацараш, ялат шин гале чу дийкъе, из гиделле боагIа. Хьалха мо цун наIарга бераш хьувзаш мо хеталу, саг йоагIача кхехкабеча яьна гонахьа санна. Царга лувш, уж совцаде гIерташ ба, цар гIараш кIордаяь боккхагIбараш. Сайре тIаеча, сатем отт хьайран хьалхашка, шоай ахьар ийца цIаболхача нахаца, дIа-юха долх бераш а. Дукха ха я из хинна. Тахан кхыча тайпара да укхазара хьал. Хьайран наIараш наггахьа мара хьаеллац. Из ше тара я салаIа эттача, хано тишваьча, кIаьдваьча къоаночох.\nЦхьа ха яр цо еррига юрт кхоабаш. Массехк ноахалах хьабаьннача нахá сискал лоаттаяьй цо. ХIанз а лоаттаергьяр, нагахьа санна цун когаметта геттара сиха, вай заман хьайраш хьакхеллаецаре, юртахоша ялат ахьарца хало озаре. Тахан хьаэца кийча хьоар да хьо дIачу мел вахача тика чу, массехк тайпара маькх я, базар хьалйиза латташ жувр, ишк, мел эшар да. Цхьабакъда, шийгара гIо-новкъостал эшаш ди доагIе, ший наIараш хьалха мо хьаелла кийча латт юртара хьайра. Цох-м хIанз дIаяхача заман сийленг хиннад ала а мегаргда.\nСибрера гIалгIай шоай мехкабаьннача хана, хIанз санна дика дацар наьха боахамаш, таронаш, хьалаш, юаш йола сискал. Вай заман юртарча берашта даьттагIа яхача деша маIан хац, Iа дIа ца дийцача. ХIаьта сона дагадоагIа, цхьайолча юрташкарча фусамашка из биа. Шун тIа дукхагIа лаьттар хьажкIий сискал яр. ХIаьта Сурхо тIарча наьха дезалашта из Iалашъеш хиннар яр вай ювца хьайра. Цу хана хьайра мичай ца ховш бер хургдацар юрта, хIанз из малагIча метте я ховш хилац цунна юхе вахар, е наггахьа боккхагIчар ювцарах из йовзар мара. Зама хувцаялар, вахара хIама тоадалар да из а. Кхойтта шера боккха бала эза, юха мехках кхийтача, эггара хьалха эшача хIамаех цаI лаьрхIа, хьалъяьй из укхазарча наха. Саг цIа доацаш воахалургва, фу доацаш воахалургва, бакъда сискал ца юаш ваха кхеллавац из. Цудухьа юртахой хьашташ кхоачашдеш, ший кIеззига а таро йолчо мога гIо а деш, хьалъоттаяьй из хьайра. Ерригача юрто дакъа лаьцад ала мегаргда из еча. Цхьачар ахчанца гIо даьд, вокхар эша гIишлонхой гIирс (хьу, ардакх, гIум, кхера, хьастам) лоаттабаьб. Лакха, сома, бетонах даь да цун деррига гIов, тIауллача тховнагара дIаийккхача. Тахан цу тайпара гIишло еш хилча, гIишлонхоша дIаех бетон кегаю машен, из лакхе хьалъийю кран. Амма хьайра яьча нахага уж гIирсаш хиннадац. Цар маркхал кулгкара беш хиннаб, лакхе хьалтIа а цу тайпарча наькъаца баьхаб. Кхы а халагIа, йоккха говзал езаш болх хиннаб чухьнахьа бе безаш хиннар. Ялат охьаргдола чоалх вIашагIйолла ховш вола пхьар вай мехка наггахьа мара нийслуш хиннавац, царех хиннав Сурхо тIарча хьайран кер нийсбаь, дIаоттабаь вола Нагоев Бронка. Из болх бе дIайолаялийтар а, цун хьалхара хьаьрхо волаш, цунга хьожаш хиннар а из хиннав. Цул совгIа из санна йола цхьаькха хьайра яь хиннай Нагоевс эгIарча Эккажкъонгий-Юрта а. Цул тIехьагIа массехк саг хувцавеннав, цунна доал деш хиннарех.\nКIай, IажагIа хьажкIа охьаш хиннай укхаза. Из болх ховш а дика хьабеш а хиннаб шоай хана Муцольгов АртагIа, Аушев Iиса, Муцольгов Бахьаудин, Муцольгов Заьлмаха, Измайлов Хизар. Ерригача юрта доалахье лоархIаш хинна из, цхьан юкъа юрта хиннача «Маяк» яхача совхозага кхаьчай. ДIахо из ийцай юрта бахача белггаларча наха.\nБуро кIалхара Майсигнаькъан йилла хин хьайра дIаяьлча, тахан йолаш ярашта юкъе къаьнагIчарех цаI я аьнна хет сона Сурхо тIара хьайра. Цох ший тайпара юртара еза моттиг лоархI культура болхлоша. Ишта ца хилча, цо тIаозаргбацар художникий теркам. 1989 шера гIорваьннача суртанча Даурбеков Башира диллад «Сурхо тIара хьайра» яха сурт. Iаьржа шаькъеи каьхати мара хIама ийшадац цунна из хозне хьакхоллаш. Из сурт цо совгIата деннад Сурхо тIарча ООШ оалача ийс шера дешача школан тхов кIалха болх беш йолча музейна. Чувенача сага эггара хьалха бIарг тIаотт дувцача сурта, хIана аьлча йовз наха шоай юртара хьайра.\nСурхотIе ший дIаьхий истори долаш юрт я. Цун лаьтта я ширача заманца ювзаенна моттигаш. Царна юкъе кIезиг-кIезига лоацаш ший моттиг дIалоацаш йоагIа юртара хьайра а.


Оьрсийчохь коронавирус: тIаьххьарчу 24 сахьтехь 10 эзаре кхочуш а дац ун даьллачийн терахь\nСтигалкъекъа-бутт 17, 2020\nКоронавирусан ун дьллачийн а, беллачийн а кIиран дийнахь керла статистика Iораяьккхина Оьрсийчоьнан Iедалша. ШолгIа де а, буьйса а ду, официалан зерашца, 10 эзарал лакха ца долу керла ун даьллачу нехан терахь. ТIаьххьарчу информацица, 9 709 ву вирус кхетта, царех 3 855 Москвахь ву. Официалан дIахьедарца, йоллу Оьрсийчохь тIаьхьарчу 24 сахьтехь 94 дархо кхелхина. Верриг а COVID-19 вирус кхетта ву 281 эзарал а сов стаг (дуьненчохь а 2-гIа меттиг бу). Кхелхина 2631 пациент, дарба хилла 67 эзар тIех стагана.\nЗазадоккху-бутт бовш карантинан раж юкъаяьккхира Оьрсийчохь, эпидеми ца яржийта. Карарчу беттан 11-чохь пачхьалкхан президенто Путин Владимира дIахьедира, эпидемиологин хьоле хьаьжжина, жим-жима лагIъян еза изоляцин раж аьлла.\nМосквахь карарчу хенахь а бахархошна дихкина ду дIасалелар а, чуьра арабийлар а. Делахь а, белхаш болийна гIишлошъярхоша а, индустрин а белхахоша а. Москван Iедалан векалша бахарехь, карантинан раж малъян йолор ю тIедогIу кIира чекхдолуш.


Нью-Йорк -- РогIера санкцеш кхайкхор дийцаре деш ю Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Кхерамазаллин кхеташо -- , 18ГIур2007\nХIинца Украинехь хуьлург бахьана долуш кхайкхийна санкцеш ца йийцича, ББС-но дийцарехь, кху тIаьхьарчу 50 шарахь Советан пачхьалкхана а, Оьрсийчоьнна а дуьхьал 6-зза кхайкхийна официалан кепара санкцеш.\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташа керла санкцеш кхайкхийна Кремлна дуьхьал. Вашингтоно цу тайпа сацам бина, Украинин Малхбалехь оьрсашкахьара болу ницкъаш совцор бу аьлла Женевехь шена тIелаьцнарг Москох кхочуш дан дагахь ца хилар бахьана долуш. Цуьнца доьзна кху деношкахь Оьрсийчохь шуьйра хьехош ду «санкцеш» боху дош. Ткъа хьалха муха хилла исторехь санкцеш кхайкхор? ХIун жамIаш деана цара?\nИсторехь дуьххьара санкцеш кхайкхийна хилар хууш ду вайн хан тIекхачале 423-чу шарахь. Хьалхалерчу занманчура Афинашоа дихкина хилла Мегара-кIоштарчу йохка-эцархошна шайн порташка бахкар а, шайн базаршкахь мах бар а. Амма 20-чу бIешаре кхаччалц иза наггахь а бен деш ца хилла дуьненаюкъарчу политикехь. Шайн юкъаметтигаш пачхьалкхаш къастош хилла тIеман аренашкахь бохуш, дуьйцу кху программехь дакъалоцуш волчу историн Iилманчо, политолого Вачагаев Майрбека.\nКхоалгIачу тIегIантIехь Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташа керла санцеш кхайкхийна Оьрсийчура 7 Iедалан белхахочун дуьхьал. Reuters-агенталло бинчу хаамца, рогIерчу «Iаьржачу цIейозан» юкъахь ву Оьрсийчоьнан вице-премьер Козак Дмитрий а, Роснефт-компанин куьйгалхо Сечин Игор а, Ростехан инарлин директор Чемезов Сергей а, Кремлан администрацин куьйгалхочуьнан когаметта Володин Вячеслав а, президентан ГIирмехь волу векал Белавенцев Олег а, Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан думан дуьненаюкъарчу гIуллакхашкахула йолчу комитетан куьйгалхо Пушков Алексей а, Федералан гIаролдаран сервисан куьйгалхо Муров Евгений а.\nЦул сов, санкцеш къелъяхана 17 Оьрсийчура компани. «Эхо Москвы»-радионо бинчу хаамца, уьш ерш а Iуналла деш ю Путинан уллерачу наха Тимченкос а, вежарша Ротенбергаш а, хIинцале а санкцеш къел хилла волчу Кавальчука а.\nТIаьххьара Евроберто кхайкхийначу санкцешна юкъавахана 15 Оьрсийчура а, ГIирмера а, Украинин Къилба-Малхбалерчу регионера а Iедалан белхахо. Цу цIейозаннна юкъахь вац цхьа а бизнесхо а, я цхьа а компани а.\nВачагаев Майрбек, историк а политогол а ву. Санкцийн чулацамах лаьцна иштта дуьйцо цо.\nЭмиграци яр дехкар бахьана долуш 1974-чу шарахь Iамерко тIеийцира шайн йохка-эзаран низаманна Джексонан-Веникан цIе йолу тIетохар (инг. Jackson–Vanik amendment). Цуьнца а догIуш, Iамерко доьхкуш дара шайн махкара адамаш ара ца довлуьтучу пачхьалкхашца йохка эцар лелор.\n1979 шарахь Советан Союзан эскарш ОвхIанистанна чудахар бахьана долуш бойкот йира Москох хиллачу аьхкенан Олимпиадина. Советан пачхьалкхана йохка магош дацара суперкомьютерш а, лаккхара технологин коьчаллаш а.\nАмма цу гIуллакхо дIоггара жамI ца деара бохуш дуьйцу историко, политолого Вачагаев Майрбека.\n1983-чу шарахь Советан Iедало ракета а тоьхна чудаийтира тилделла шайн территори улле деана долу Къилба Корейн маьрша некъахойн кема. И бахьана долуш Советан пачхьалкхана дихкира цхьайолчу меттигашкахь хIаваэхула лелар, сацийра цунна мехкадаьттан а, газан а комплексан оьшу гIирс бохкар.\n1998-чу гIалахь ГIажарийчоьнна зарратан а, ракетийн а технологеш яларна Iамерко санкцеш кхайкхийра Оьрсийчоьнан 10 компанина а, Iилманан институтана дуьхьал.\n2006-чу шарахь тIеман-технологин юкъаметтигаш лелорна Iамерко санкцеш юкъаехира Оьрсийчура кхаа компанина а Сафронов Алексей цIе йолчу стагана а дуьхьал.\nНабахтехь хьийза а вина, юрист Магницкий верна Iамеро а, Евроберто а санкцеш кхайкхийра цу зуламна бехке болчу Оьрсийчура Iедалан белхахошна дуьхьал, царан шайн тIерритори тIебовлар а доьхкуш, банкашкара церан чоьташ болх бечура а совцош.\nЦул сов Iамерке а, кхечу цхьайолчу пачхьалкхашка бахкар дихкира цхьамогIа Оьрсийчура политикашна а, цхьацца нахана а. Царна юкъахь вара Лужков Юрий а, Жириновский Владимир а, Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан думан депутаташ Затулин Константин а, хIинца вице-президент волу Рогозин Дмитрий а, Лихачев Василий а, бизнесхой Дерипаска Олег а, йишлакхархо Кобзон Иосиф а, иштта дIа кхин а.\nБахьана дара цара кхечу пачхьалкхийн суверенитет йохоре кхойкуш дина дIахьедарш а, Дерипаска а, Кобзон а хьахош криминалан уьйраш хилар а.\nШа санкцеш ловш йолу Оьрсийчоь а ю шен политикехь жигара цу гIирсах пайда оьцуш. Къаьсттина иза цо леладо шел а экономикехула ледара йолчу, шен рынкех йозуш йолчу, ша газ а, мехкадаьтта а духкучу, белхан мигранташ богIучу Советен пачхьалкхана юкхахь хиллачу республикашца.\nДукхачу хьолахь Оьрсийчоьно шен санкцеш хьулйина лелош хуьлу. И дош лелош ца хуьлу. Амма шайн политикан проблемаш хилча, Роспотребсоюз олучу урхаллах пайда а оьцуш, цу мехкашкара дохьучу сурсаташца тIом бан буьйлало оьрсий.\nОфициалан кепара Оьрсийчоьно цкъа кхайкхийра санкцеш - 2008-чу шарахь шаьш тIом бинчу Гуьржийчоьнна дуьхьал. Амма исторехь бисина Оьрсийчоьно бина болу дуккха а йохка-эцаран тIемаш. ЧагIаран а, боржоман а тIом Гуьржийчоьнца, чагIаран а, коньякан а, стоьмийн а Молдавица бина тIом а, Украиница бина кемпетийн тIом, Беларусица а, Литваца а бина шурин тIом, Литваца шпротийн тIом, стоьмийн а, баIарийн а Таджикашца бина тIом а.\nКхин цхьа герз а леладо Оьрсийчоьно. Баларусино а, Эрмалойчоьно а луш болчул а, шозза Украино алсам луш болу газан мах бу иза.\nУкраинера хьал дуьйцуш Iамерка а, Евробарт а сихлуш бац катоьхна Оьрсийчоь горхIотто гIулчаш яха. Цуьнан бахьана иштта го Вачагаев Майрбекана.\nГIирма дIалоцуш, 2008-чу шарахь Гуьржийчу санна, Украине хьовсийна бара Нохчийчура, эр вай, ницкъаллин структурийн белхахой. Уьш шайх ца лоруш бу дуккха а вайнах. Комментарех кхехкаш интернет, нохчий ца кхета цу бесса шайн мохк а, латта а лардан кийча болу нах Украинехь къезиг хиларх, бохуш дуьйцу политикан говзанчо Вачагаев Майрбека.\nЮха а хаттар хIутту, ткъа болх бой цу санкцеш, аьлла.\nСоветан пачхьалкхехь хилла коммунистийн раж эххаре а юьйхира, Гуьржийчохь Iедал хийцаделира, цу мехкан куьйгалле мелла а оьрсашкахьа ойла йолу нах а хIуьттуш. Амма ала хала ду мел Iаткъам бира цу хиламашна билггала шаьш санкцеша. Мухха делахь а, сихха болх ца бо цара. Санкцеша гIо ца дина дуккха а меттигаш ю исторехь.\n«Санкцеш кхайкхор гIоле ду, хIумма а ца деш Iачул а.Уьш мелла а Iаткъаме хуьлу зуламхо йолчу пачхьалкхан векална дов а дина Iад Iачулл аа, уьш мелла а гIоле ю тIемал а. Цара моралан там бо. Наггахь уьш болх бан а йолало» - бохуш яздира 2006-чу шарахь Лондонехь арадолучу лоруш долчу Economist-журнало.


"Тоьхна йоцу" бомбанаш юьйцуш Iедална балеваьлларг\nОхан-бутт 21, 2017\nТахана цхьанха а хаьхош дац 1999-чу шарахь Веданан кIоштарчу ХIинжи-кIотарахь хилларг, оцу бохамехь 9 стаг вийнехь а.\n"Тоьхна йоцчу" бомбанаш юьйцуш Iедална балеваьлларг\nНохчийчуьрчу прокуратуран а, талламан комитетан а белхахошна а гина хир ву и заьIап къано шаьш долчу веана. Оцу хьукматашка кест-кесста воьду иза, ша чубеллачу латкъамах хIун хилла хьажа. Салаватов Лом-Iелин дегIан цхьа агIо сецна ю. Иза хилла цунна юьртарчу маьждиган тIе кеманно тIе бомбанаш тоьхча.\nТахана цхьанха а хаьхош дац 1999-чу шарахь Веданан кIоштарчу ХIинжи-кIотарахь хилларг, оцу бохамехь 9 стаг вийнехь а. Салаватов Лом-Iелас иштта дагалоьцу и де.\nСалаватов: «1999-чу шарахь маьждиган ракета тухучу хенахь мархийн беттан 3-гIа де дара. Байина дуккха а нах бара цигахь. Цхьа а стаг вац цигахь беллачу гергарчарех соьца хIинца уллехь араваьлла. Со со ву. Цабаьхьа нах».\nСалаватов Лом-Iела шен могашалла дика йоццушехь бакъо а, нийсо а лоьхучура соцуш вац.\nЦо Москох кхаччалц аьрзнаш дина. ХIоразза а цуьнга жоп кхочу, хилларг къасто йиш яц, я воккхачу стеган дог Iовжош долу „и саннарг Нохчийчохь хилла дац” олий.\nМуха дац, шена ган а гуш, оцу юккъера ша бен кхин дийна стаг а ца вуьсуш? хилла ма ду иза, бохуш цецвуьйлу Лом-Iела.\nСалаватов: «Талламан комитете дIаделла ас арз. Цара эскархошка дIахьажийна иза. Москоха а, Ханкала а яздина ас. И хIумма хилла а дац олий, жоп доуьйту».\nСалаватов Лом-Iелана нийсо лохуш хьехамца гIо деш ву Хаджимурадов Сулейман. Иза цхьана хенахь оцу Веданан кIоштан префект хилла ву. Шена герга бу боху цо шен юьртахойн а, махкахойн а баланаш. Лакхахь дуьйцучуьнах къаьста и гIуллакх цхьанна а агIор талла а, листа а лууш, я эскархой а, я меттигера Iедалш а дац аьлла вистхилара иза.\nХаджимурадов: «Талламан комитете арз дIаделла 2-3 шо ду. Цхьанна а меттехь яздина дац оцу маьждиган тIе бомбанаш тоьхна хилар. Бехке берш карош бац олу».\nАмма шайга кхийдочу гIуллакхах Iедалхоша а, низамхоша а пебеттарх иза бакъонца чакхене ца кхачош Iийр вац ша боху Хаджимурадов Сулеймана. Эшахь, дуьненаюкъарчу цхьаьнатохараллашка а кхочур ву ша, элира цо.\nХаджимурадов: «Масатоп карахь ерг «схьало суна яа хIума», аьлла цхьана нехан чувахча, иза а важа а кара ма во кхарна дукха сиха. Со Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохаралле кхаччалц дIагIур ву-кх эшахь».\nЭзарнашкахь бу Салаватов Лом-Iела санна бохам а лайна, чуьра нах байина, я докъаза байна, оцу харцоно дегнаш Iийжош, легашкахь къурдаш а деш Iаш болу доьзалш.\nЦарах кIеззиг дакъа бен дац Iедалшкара мелла кхаьчна а гIо кхаьчна. Ткъа хIара воккха стаг мелла лела веза нийсо лоьхуш? Иза хууш дац. Воккха стаг Салаватов а, цуьнан юьртахь хилларг а дицдина дерриг а дуьнено.