25 — Сурат Алфуркъáн « islamanserlo.net\nIесачух кхарда мегаш дац\nДиканиг де, вониг ма де алар\nХьо муьлхачу хьолехь ву хьажа\nИблисан букъ кагбеш долу хIума\nУггаре вон хан\nШайтIа генадоккху бахьаханаш\nДIатесна, ца лелочу суннатех ду, буьйсанна сурат Къулха дешар\nХIора денна дика Iамал, 15-гIа де: Дог-ойла маьждигашца латтор\nХьо кечялар, ахь хьайна деш зе ду (Зударшна) | ШоIип\n25 — Сурат Алфуркъáн\n25 — Сýрат Алфуркъáн [Къастóриг] [Маккахь доьссина ‚ 77 аят ду]\nАллах1а ц1арца къинхетаме , къинхетам беш волчу .\n1.[сийлахь] Беркате [лекха] хили Шен лайна т1е [хьáрам-хьáнал] къастóриг [Kъуръáн] Шá [юх-юха] доссийнарг , и хилийтархьама 1áламашна д1ахьéдийриг [кхéрамтосург] ,\n2.Шá стигланашин а , лаьттан а дóлалла [óлалла] Шен [карахь] долуш волу , Цо ца лаьцна цхьá а [Шен] доьзалхо [вина]. Цуьнан ца хилла дóлаллехь [óлаллехь] цхьá а дéкъахо , Цо кхоьллина массó а х1ума , белла Цо цуна бáрам а .\n3.Цáра лийцира Иза [1адда] витина , шаьш х1уммá а ца кхуллуш болу [кхин] дéланаш [ц1уйш] , уьш [шаьш] бу [кхéчо] кхуллуш . Цéран дóлахь [карахь] дац шайн дог1машна [хуьлу] зен [духатóхар] а , бац [бан] пайдá а . Цéран дóлахь дац [цхьанна] валар [т1едáлор] а , дац [цхьанна] дáхар [далар] а , дац [белларш] г1овттор а .\n4.Шаьш [Дéлах] цатешначáра элира :»Х1ара [Kъуръáн] дац , цо шá кхоьллина [долу] харцдерг бен , цу т1ехь кхéчáра шéна г1одина [долу]». Бакъдолш уьш баьхкира зуламцá а , харцонцá а .\n5.Цáра элира :»[и Kъуръáн] Хьалхалéрачийн туьйранаш ду , цо шаьш [цаьргара] схьаяздина . Уьш цуна доьшу 1уьйраннá а , суьйраннá а» .\n6.Ахь áла :»И доссийна Шéна стигланашкахь а , лаьттахь а йолу къайле хууш волчо . Баккъалла а Иза , гечдийриг , къинхетамениг ву .\n7.Цáра элира [цабéшаш] :»Х1ара х1ун элча ву ? [вай санна] Юуург юу цо , бáзаршкахулá лéла иза . Цул цуьнга малик доссийнехьáра , цуьнца [цхьана] д1ахьéдийриг хила и .\n8.Йа цуьнга [стиглара] цхьа хазна кхоссахьáра , йа цуьнан беш елхьáра , цо шех [стоьмаш] дууш !» Зуламхóша элира :»Шу т1аьхьах1уьттуш [ма] дац телхинчу стагана бен».\n9.Хьажал [гой хьуна] , цáра хьуна масалш муха дáлийна , [нийсачу новкъах] тилла уьш , [цундела] ца карабо царна [и] некъ .\n10.Беркате [сийлахь] хили Шá — Шена лиъча — дийр [лур] долуш волу цул [цáра аьллачул] диканиг — шайна к1елахула тáтóлаш лéла бошмаш , йийра [лур] ю Цо хьуна г1áланаш a .\n11.Мелхо а , [цул сов] харцдира цáра [къематде х1оттаран] сахьт . [амма] Оха кечйина сахьт харцдинчуна [жоьжахатин буьрса] ц1е .\n12.Цуна [ц1ерана] уьш гича гéнарчу меттигéра , царна хезира цуна дéраллийна [оьг1азлонна] кхехкар а , [уг1уш] садий1ар [ц1ог1á] а .\n13.Шаьш цу [жоьжахат] чуьра [уггар] готтачу меттиге кхийсича [шайна] буржулш тоьхна , цигахь [т1аккха] цáра кхойкхур ду х1аллак-хиларе .\n14.[цаьрга эр ду] «Ашa ма кхайкха тахана цхьа х1аллакхилар , дуккхá а х1аллак-хиларш кхайкха [дéха]».\n15.Ахь ала :»И [цаьргара 1áзап] ду тоьлуш [г1оли] йа гуттарéнан [ялсаманин] беш ю , [Делах] кхоьручарна шéца ч1áг1о йина йолу . И хилира царна бéкхам а , боьрзу меттиг а ?»\n16.Царна цу чохь — гуттар лаьтташ болчу — [зовкхах] шайна [мел] луург [дéзарг хир] ду . И [царна луург] хилла хьан Далла т1ехь [цáра] ехна ч1áг1о.\n17.Цо уьш а , Аллах1 [1адда] витина цáра шена 1ибáдат динарг а д1агулбечу дийнахь , Цо эра ду [цаьрга] :»Ашa тилийна х1ара Сан лайш , йа уьш [шаьш] тилла [нийсачу] новкъах ?»\n18.Цáра [жоплуш] элира :»Ц1ена ву-кх Хьо [Хьайна т1ехь кхуллучух] . Тхуна дóг1уш [тхан бакъо йолуш , мегаш] ма дáцара , оха Хьо [1адда] витина [тхайна] вéрасаш [гергарнаш] лéцар . Делахь а , Ахьa зовкх хьéгийтира цаьрга а , цéран дайшкá а царна хьéхам бицбаллалц . Х1аллак хилла [эрна дайна] къам хилира уьш».\n19.Бакъдолуш , шу харцдина цáра ашa дуьйцучунгахь , шу ницкъ ца кхóчу [1áзап] д1ахьовзо а , г1о дан а . Шух зулам дийриг [милла велахь] , Оха цуьнга доккха 1áзап 1овшуьйтур ду .\n20.Оха хьовсийна бац хьоьл хьалха гéланчаш , баккъалла а шаьш юург юуш а , бáзаршкахула [нéкъашкахула] лéлаш а болуш бен . Оха бина шух цхьаберш вукхаьрца зуьйш . Сатóхалур дуй-те шуна ? Хьан Дéла [нийса дерг] гуш [хууш] ма ву .\n21.Шаьш Тхуна дуьхьал бáхкарé догцадóхучáра элира :»Тхуна т1е малийкаш диссийнехьáра , йа тхуна тхан Дéла гахьáра» . [Дéлора] Бакъдолуш , куралла [ма] йира цáра шайлахь , т1ехбевлира уьш ч1óг1а т1ехбовларца .\n22.Къадечарна малийкаш гучу дийнахь , [диканца] кхаъ [хир] бац царна цу дийнахь , цáра [малийкаш] эра ду [цаьрга] :»Дехкарца дихкина [шуна Делера кхаъ хила]».\n23.Тхо т1едирзира [т1едуьйлира] 1амалех цáра динчуна , Оха йира и [мохо] яржийна чан [санна эрна].\n24.Ялсаманин дай цу дийнахь тоьлуш [хир] бу 1арехь а , дика [хир] бу садо1ийлехь а .\n25.Оцу дийнахь стигал éт1ар ю мархашца , охьадиссор ду малийкаш диссорах а [шорта].\n26.Хьакъ долу óлалла цу дийнахь Къинхетамечуна ду . Хала де дара и керстанашна .\n27.Оцу дийнахь [дохковáларна] зуламхочо кадеттар ду шен шина куьйгана , шá óлуш :»Х1ай [давискх] элчанца [нийса] некъ лаьцна белар-кх аса .\n28.Х1ай сан г1айг1а [х1аллак хилар] — я1 , [и] хьéнех доттаг1 лаьцна ма велар-кх аса .\n29.[Дéлора] Бакъдолуш со тилийра цо [Дéла] хьахóрах [Kъуръáнах] , соьга иза деанчул [кхаьчначул] т1аьхьа» . Шайт1а дара [керста] адамна ямарт [халонгахь и д1атосуш].\n30.Элчано элира :»Х1ай сан Дéла ! Баккъалла а сан къóмо д1атеси х1ара Kъуръáн».\n31.Иштта [хьуна санна] , х1óр пайхамарна а вина Оха къадечáрех мостаг1 . Хьан Дéла тоьар ву [хьуна нийса новкъа] нисвийриг а , г1оьнча а .\n32.Шаьш [Дéлах] цатешначáра элира :»Цхьана метта доссийнèхьáра цуна т1е [и] Kъуръáн». Иштта [декъна доссийна] , Тхаьш хьан дог цуьнца [к1ез-к1езиг] ч1аг1дархьама , хаза билгал а дина [доссийна] Оха и билгалдарца .\n33.Уьш хьуна бóг1ур ма бац [харц] масалца , Тхо хьуна бакъонца а , тидарехь хазчунца а даьхкина бен .\n34.[1уьнкарх1иттийна] Шайн яххьаш т1ехь [тéкхош] шаьш жоьжахати бáлор берш , уьш меттигна вóнаш а , нéкъана уггар тилларш а бу .\n35.[Дéлора] Бакъдолуш , Мусага [Таврат] жайна делла Оха , цуьнан ваша Х1áрун г1оьнча а вина цуьнца .\n36.Оха элира :»Шу шиъ г1уо шаьш Тхан áяташ [билгалóнаш] харцдинчу къóме». [вахар и шиъ , амма цáра харцвира] Т1аккха Оха х1аллакбира уьш х1аллакбарх а [тáмашийна куьцар].\n37.[хьахаде] Нýхьан къам а , цáра элчанаш харцбинчу хéна , Оха хибуха бахийтар уьш , нáхана билгало а йира Оха цáрех , Оха кечдира зуламхошна лазавен 1áзап .\n38.[иштта] 1áдаш а , Самýдаш а , боьлакан [г1ýнан] дай а , цу [нéхан зáман] юккъехь [даьхна] дуккха а чкъоьрнаш [т1аьхьéнаш] а [х1аллакйира Оха].\n39.Царна массарна а масалш дáлийра Оха . [уьш] Массо а х1аллакбира Оха х1аллакбарх а [буьрса].\n40.[Дéлора] Бакъдолуш , уьш [хийла] чекхбийлира шéна т1е [Дáла] вуонан [т1улге 1áзапан] дог1а делхийтинчу юьртах . И [юьрт] гуш бáцара [тов] уьш [ойла ян] ? Мелхо а [и гуш йолушéхьа] , г1овттóре догдóхуш [йа цуьнах тéшаш] бáцара уьш .\n41.Шайна хьо гича , цáра ца лóцу хьо кхардамнá [беламнá] бен [цáра олу] :»Х1ара ву иза шá Аллах1а элча [вина] ваийтинарг ?\n42.Баккъалла а , и герга [кийча] ма вара тхо тило [д1адерзо] тхан дéланашха , óха сацатоьхнехьáра цу [дéланашха тасадалар] т1ехь» . Царна хаар [ма] ду шайна 1áзап гучу хéна , мила ву нéкъана сов тилларг .\n43.Гиний хьуна , шен [дéг1ан] лаам [шéна хазделларг] — шен дéла [вина] лаьцнарг ? Хьо хир ву ткъа цуна т1ехьажархо [1уналхо] ?\n44.Йа хьуна моьтту , баккъалла а цáрех дукхахберш хезаш бу , йа [ойла ян] хьекъале бу ? [х1ан-х1á] Уьш ма бац хьайбанаш санна бен . Мелхо а , уьш нéкъана [хьайбанел а] сов тилларш [ма] бу .\n45.Хьо ца хьаьжна хьан Дéлé — Цо 1индаг1 мýха дáхдина [даржийна] ? Шéна лиънехь , сецна [д1ацатуьлуш] дийра дара Цо иза . Цул т1аьхьа малх бина Цо цу [1индаг1] т1е [нисвен] билгало .\n46.Цул т1аьхьа Оха д1атилийра и [1индаг1] тхайгахьа к1ез-к1езиг д1атилорца .\n47.И ву , Шá шуна буьйса [цуьнан бóда] йинарг дýхар [санна хьуламе] , наб [йинарг , дог1машна] — синтем [сада1ар хилла] де динарг — [денделла] г1овттар .\n48.И ву , Шá хьажийнарг мехаш кхаъца Шен къинхетаман хьалха . Оха доссийна стиглара ц1ена [дог1ан] хи .\n49.Тхаьш цуьнца [бакъа] белла мохк денбархьама а , [шаь] Тхаьш шортта кхоьллинчух [долчу] хьайбанашна а , адамашна а и малорхьама а .\n50.[Дéлора] Бакъдолуш , Оха даржийра [дийкъара] и царна юкъахь цаьрга [Дéлан зовкx] хьахадайта . [аммa] Адамашха дукхах дерш дуьхьал девлира [шайн дагчуьра] цатéшар доцучунна [массо а зовкхан].\n51.Тхайна лиънехь , Оха хьажийна хир ма вара массо а юьрта д1ахьéдийриг [кхерамтосург].\n52.Хьо муьт1ахь ма хила [Дéлах] цатешачаьрна . Цаьрца къийсам латтабе ахьa цуьнца [Kъуръáнца] боккхачу къийсамца [къахьегарца].\n53.И ву , Шá шиъ х1орд [юх-юххехь] д1ахецнарг , х1ара [цхьаъ] теза мерза бу [шен малар тóмехьа чам болуш долуш] , ткъа х1ара [шолг1аниг] туьхане [ч1а1а санна] дуьра бу . Цу шинна юккъехь [юкъарлонна] пардо а , [и шиъ вовшашна талхамца т1ецакхийдийта а , д1ацаэйта а] нуьцкъала дуьхьало а йина Цо .\n54.И ву , Шá [сте-боьрша] хих [óраллех] адам кхоьллинарг . Цо дина и [адам] схьадáлар долуш а , зáхало долуш а [сте-боьрша а] . Хьан Дéла ницкъкхóчуш ву [цу т1ехь].\n55.Цáра 1ибáдат до Аллах1 [1адда] витина шá царна пайда ца бечуннá а , царна зен ца дечунна а . Цатешарг хилла шен Дáлла дуьхьал [шайт1ан] г1оьнча .\n56.Оха ца хьажийна хьо , кхаъбоккхуш а , д1ахьéдеш [кхерамтосуш] а бен .\n57.Ахь áла :»Асa ца йоьхy шоьга цу [кхайкхам] т1ехь ял [мах] , шена лиъначо шен Дáлла т1е боьду некъ лáцар бен .\n58.Хьо товжа Шá ца лечу дийначунна т1е , ц1анве И хасторца . И [цхьаъ] тоьар ву , Шен лайн къинош довзарехь .\n59.Шá кхоьллина волу стигланаш а , латта а , цу шинна юккъехь [мел] дерг а ялх дийнахь . Цул т1аьхьа «1арша» т1ехь д1анисвелла Иза — Къинхетамениг . Ахьa хатта [Цуьнах дерг] И вевзачуьнга».\n60.Цаьрга аьлча :»Къинхетамечуна [сужуд дарца] гóраг1о !» Цáра [жоплуш] элира :»Х1ун ду [и] Къинхетамениг [тхуна девзаш , йа оха къóбул деш х1ума ма дац и] ?! Тхо гóрадоьлху ткъа ахьa тхоьга омaр дечунна [ахь и áларна] ?» Цо [цуьнан кхайкхамо] совбéхира уьш [ийманаx] къахкарехь .\n61.[сийлахь] Беркате хили Шá стиглахь седарчий дина , цигахь [стиглахь маьлха] чиркх а , нуьре [лéпа] бутт а бинарг .\n62.И ву , Шá буьйса а , де а [рог1ехь] хийцалуш динарг , шéна лиъначуна ойла ян а , йа [шéна] лиъначуна [Дéлан зовкхана] баркалла áлá а .\n63.Къинхетамечун лайш , шаьш лаьтта т1ехула [Дáлла хьастабелла] оьзда лéларш а , ткъа шайга сонтанах [ирча] бистхилча «Мáшар» аьлларш а бу .\n64.Шаьш буьйса йоккхурш шайн Дáлла [муьт1ахь хилла] горабахна а , [1ибадатца] д1ах1иттина а .\n65.Шаьш óлурш :»Х1ай тхан Дéла ! Д1ахьовзадéxьа тхоьх жоьжахатин 1áзап . Баккъалла а цуьнан 1áзап [сецнa] г1ýда дар-кха .\n66.Баккъалла а и [жоьжахати] вуон хили-кх [чохь] 1арехь а вáхарехь [верзарех] а».\n67.Шаьш харжйича , [цуьнгахь] т1ехцабийлинарш а , [и] ца кхоийнарш [пис ца хилларш] а . [шайн харжйар] Цу [шина бáрам] юккъехь нийса хилларш а .\n68.Шаьш Аллах1аца [дéкъахо вина] кхин дéла ца кхойкхурш а , шá [дер] Аллах1а дихкина долу са [шар1а] бакъонца бен ца дуьйраш а , нáхаца [зина деш] ца леларш а . Ткъа и дийриг [милла велахь] , та1зар кхóчур [ма] ду цуна ,\n69.къемата дийнахь 1áзап алсама а доккхур [дéбор] ду цуна , сийсаз [аьшнаш] вина гуттар лаьттар а ву и цу чохь .\n70.Шá дохковаьлларг а , [Дéлах] тешнарг а , дика динарг а вóцург . Ткъа уьш , Аллах1а хуьйцyр ду цéран вуонаш диканашца . Аллах1 гечдийриг , къинхетамениг ву .\n71.Шá дохко а ваьлла дика динарг [милла велахь] , баккъалла а Дéле воьрзу и [ц1енчу] дохковáларца .\n72.Шаьш харцтешалла ца дийраш а . Эрна [дáстаме] долчуна юххехула шаьш т1ехбоьвлача , [цуна букътоьхна] сийлахь т1ехбоьвларш а .\n73.Шаьш , шайн Дéлан áяташ шайн хьахийча къору а , б1аьрзе а хилла ца эгнарш а .\n74.Шаьш óлурш :»Х1ай тхан Дéла ! Лóхьа тхуна тхан зударех а , тхан т1аьхьéнашха а [цáра дика дарца тхан] б1аьрг бузар [даккхийдер] . Дéхьа тхо [дика лай , Дéлах] кхоьрyчаьрна [т1аьхьах1оттa] масал [хилийтa] !\n75.Царна бéкхамна [ялсаманийн лаккхара] чоь [меттиг] лур ю [халóнашна] сатóхарна , уьш т1елóцур бу цу чохь т1екеренца [лáрамца] а , салам-маршаллийца а\n76.Цу чохь гуттар лаьттар болуш . [ма] Хаза хили и [ялсаманийн чоь] 1арехь а , вáхарехь [верзарехь] а .\n77.Ахь áла :»Сан Дáла шун терго йийра [ма] йáцара , шун кхайкхар [до1анаш] дáцахьáра . Бакъдолуш харцдира ашa [Дéлан дин , цундела] хир ма ду и [1áзап шуна , хилаза ца дóлуш] сецна .\n20 ноября, 2017 | Меттиг: Сийлахь Къуръан | 1 027 Хьаьжна\n« 26 — Сурат Ашшу1арáъ\n24 — Сурат Аннýр »


ХIун гойтур ду Литвиненко верца доьзначу ладогIарша?\nБритани -- Литвиненко Александр Лондонехь, 14Гезг2004\nШинарин дийнахь Лондонерчу кхелехь ладогIарш дуьйладелла Оьрсийчоьнан ФСБ-н эпсар хилла волу Литвиненко Александр валарца доьзна долу. Иза велира 2006-чу дийнахь Британерчу цхьана клиникехь. Бахьана дара радиотIахаьлла долчу полонийх дIовш далар. Луучуьнан ладогIа аьтто болу ладогIарш дахлур ду 10 кIиранах. Цул тIаьхьа кхело болх бийр бу къевлинчу рожехь. Цу хенахь судхошна гойтур ду Британин лерринчу сервисаша гулдина къайлах долу документаш.\nЛондонехь арадолучу «Дейли телеграф» газето дийцарехь Iамеркан къоман кхерамазаллин агенталло дIаделла МИ-5 олчу Британин талламан сервисе Литвиненко вуьш дакъалаьцна хила мегаш болчу наха а, церан Москох болчу хьаькамаша вавшенга яздина электронан кехаташ. Газето дийцарехь иза мехала хаам бу Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисан белхахоша Литвиненко вийна хиларан.\nЛитвиненко кхалхаран бахьанаш толлуш долчу ладог1арех лаьцна дуьйцу иза дика вевзаш хиллачу Закаев Ахьмада.


Нохчашна дуьхьал демарш? Муха а, хIунда а лецнера Францехь кхиазхой\nЖурналистийн хаттаршна жоьпаш луш ву Францерчу нохчийн юкъараллин жигархо Албаков Шемил\nФранцерчу Страсбургана гергахь нохчийн виъ кхиазхо лацаро а, уллехь дай-наной а, адвокаташ а боцуш уьш лебаро а эргIадбаийтина нохчийн диаспоран векалш хьовха, шаьш французаш а.\nВиъ нохчо, царах кхоъ 16-17 шераш долу кхиазхо ву, ткъа вуьалгIачун 18 шо каьчна деношкахь, лецира Францин Лахара Рейн департаментехь (Францин къилбаседа-малхбале, Страсбурган кIошт). Лерринчу сервисаша баржийначу хаамца, церан шеко кхоллаелла хилла уьш ницкъбаран акци кечйеш хилла мега аьлла.\nЛецарш дIадаьхьира лерринчу полицин тобано, DGSI цIе йолчу чоьхьарчу талламан сервисо куьйгалла а деш. Полисхойн лерринчу декъан белхахой чулилхира нохчийн доьзалийн хIусамашка Стигалкъекъа-беттан 25-хь Iуьйранна, неIарш а лелхийтина. ГIоьмаш тоьхнера кегийрхошна а, церан доьзалийн декъашхошна - дена а, вежаршна а.\nДайша-наноша дийцарехь, леррина операци дIахьуш хиллачу полисхойн карзахалла елира массо а доьзалийн декъашна. Цхьана минотехь царна моттара, полисхоша герз тоха а сахьт дац, шайга хаттарш дахь аьлла.\nКегийрхой лецар шуьйра дуьйцуш дара Францехь юккъерчу а, меттигерчу а прессехь, къаьсттина уьш къомах нохчий хилар а, Къилбаседа Кавказехь бина хилар а дуьйцуш.\nКъомах мила ву бохург ца хьахоран кеп ларйеш яц нохчашца доьзна иза делахь\nФранцехь гIиллакхехь дацахь а лаьцначеран раса а, къам я дин хьехор, дуккха а зорбан гIирсашкахь бинчу хаамашна тIе а тевжаш, ала мегар ду, и кеп цкъа тергоне оьцуш ца хилар, нохчех лаьцна дуьйцуш.\nЦIийнах хьовсуш полицин лерринчу тобан белхахоша дIаяьхьира шайца ерриг а техника, шайна юкъахь доьзалийн декъашхойн телефонаш а йолуш. Шеко йолу кегийрхой а дIабигира шайца, дайшка-наношка цхьа а хIума а ца дуьйцуш. Масала, цхьаболчарна аьттехьа а хууш ца хиллера шайн кIант леван Париже дIавигина хиларх лаьцна. Кхиазхошна тIе ца битинера адвокаташ.\nЛецна хиллачара дийцарехь, лебеш цаьрга хоьттуш хиллера ламаз муха до аш, радикалаш лорий аш шаьш, французашка а, вуьштта керст дине а хьежар муха ду шун, бохуш.\nВиъа кхиазхо цхьаьна спортан клубе лелаш хиллера, цигахь уьш лата Iемаш хилла, амма тренинг чекхъяьлча кхин дIа уьйраш лелош ца хилла. Шаьш дIалацале хьалха гIуда тоьхна, я бехк баьккхина а меттиг Iоттаелла ца хиллера цаьрца. Кхаа кхиазхочун дайша-наноша дIахьедина уьш лецар низамца догIуш дац аьлла. Цара тIедожийна полицина, шаьш лелийначуьнан бахьанаш хаийтар.\nСтигалкъекъа-беттан 27-хь 60 сахьтехь лаьцна латтийначул тIаьхьа виъа маьршаваьккхира. Царах цхьанге а бехк ца кховдийна тIейогIу хенахь тIевар тIе а ца дожийна цхьанна а. Оццу хенахь бехк цабиллар а ца дехна полисхоша, дуьйцу гергарчара.\nЛаьцначунна ур-аттала метрона билет а ца делла, вокзале кхаччалц дIаваха\nЛаьцначех цхьанна "полицин декъера" араваьлча хиъна ша Страсбургехь а воцуш, цхьана кхечу шена евзаш йоцучу гIалахь хиларх лаьцна (иза хилла Парижана гергахь йолчу чоьхьарчу талламан сервисан резиденци), телефон а ца тохийтина цуьнга, цхьанге дуьхьал вола ала, ур-аттала метрона билет а ца делла цунна, вокзале кхаччалц дIаваха. Урамехь тIехбовлучу наха гIо дина аьтто баьлла цуьнан шен йишега ша волу меттиг йийца.\nОццу хенахь нохчий лецарх лаьцна яздинчу цхьана а газето хаам ца бина уьш дIахецна хиларх лаьцна – Францин лерринчу сервисаша хаам а ца бина оцу хьокъехь прессе.\nКхиазхой дIахецна масех де даьллачул тIаьхьа нохчийн телеграм-каналаша кампани яржийра, уьш бехке цахилар хьулдина долчу, амма бехк цабиллар а ца деханчу Iедалша лелийнарг емалдеш.\n"Европерчу нохчийн ассаблейно" кхечу юкъараллин вовшахтохараллашца цхьаьна зорбан-конференци дIаяьхьира, хилларг дийца шаьш кхиазхой а, церан дай-наной а кхайкхина.\nКхиазхойх цхьамма дийцара, ша "хIинца а Iадийна ву", теша а вац ша и тайпаниг шеца хилла бохучух аьлла. Цул сов ша кхеташ вац элира цо, ницкъбаран акци кечйеш хилла аьлла шех шеко кхоллаяларан хIун бахьана хилла бохучух.\nОцу зорбан-конференцех лаьцна яздира Францин даккхийчу газеташа. Царна юкъахь ду Figaro (Фигаро) а, DNA (Дернье нувель д’Эльзас) а, Le Monde (Ле Монд) а, ткъа иштта агентство AFP (Франс пресс) иштта дIа кхин а. Цара дийцира кхиазхой лецначул тIаьхьа хилларг, гайтира Францин лерринчу сервисийн верси бух боцуш хилар.\nДуккха а меттигаш баьхкина нохчий дIалецна а, цул тIаьхьа уьш дIахецарх лаьцна хаамаш ца бина а\nПарижерчу "Нохчийн комитетан" куьйгалхо йолчу Шодо Паскальна хаьа Францерчу нохчашца хилла оцу тайпа дуккха а истореш. Уггар хьалха цуьнга гIо доьху цхьана воне кхаьчначара. Шодос дийцарехь, иза дог-ойла гIелйелла яра Эльзасерчу бахархошна дуьхьал полицино лелийнарг бахьана долуш. Цо дагалоьцу, нохчийн дIалецна а, цул тIаьхьа уьш дIахецарх лаьцна хаамаш ца бина а меттигаш.\nЮкъараллин жигархочо дийцарехь, стаг цIахьахьажош кечдинчу кехаташкахь дуьйцуш хуьлу иза полицино лаьцна хилла хилар, амма хьахош ца хуьлу, цхьа а бехк а ца буьллуш, иза дIахецна хилар. Цундела нохчийн кхиазхошца Iоттаелла истори тIаьхьало йоцуш дIайоьрзур хиларе сатесна ю иза.\nНантер гIаларчу политикан Iилманийн институтерчу профессора Ле Юэру Аннас тидам тIебохуьйту хилларг керла хIума цахиларна а, иза могIарера Францехь хуьлуш дерг хиларна а.\n"Вола хала ду низамаш лардон органаша цу кепара мероприятеш дIахьош лелочух, амма иза нохчий дIалоьцуш лело башхалла яц, иштта хуьлу кехчу бирриг а бахархошца а, - боху профессора. – Иза доладелира 2015-чу шарахь "Шарли Эбдо" журналан редакцин офисна терроран тIелатар динчул тIаьхьа, бахархойн бакъонаш гатйеш, ткъа полицин бакъонаш шорйеш алсамъяьхначул тIаьхьа.\nЛе Юэру дицарехь, иттаннаш меттигаш ю нах лецна а, цхьа а бекх а ца кховдош дIахецна а. "Юкъараллехь низамаш лардон органаш тIеэцар хийцалуш ду, уьш массарца а кIоршаме леларна, цхьана нохчашца лелла ца Iаш", - бохуш яра Ле Юэру.\nЗорбан-конференци дIаерзош ""Европерчу нохчийн ассаблейно" кхайкхам бира массаьрга а вон цIе яккхийтар ларло аьлла а, экстремизман чулацам болу хIума ца хилийта болх бе аьлла а, ницкъ баре кхайкхамаш бар ма хилийта аьлла а.


Оьрсийчура хакерш совцор дехна Баха церан "куьйгалхошка"\nДуьненаюкъарчу олимпин комитетан куьйгалхо Бах Томас, 2016\nДуьненаюкъарчу олимпин комитетан куьйгалхочо Бах Томаса ПIераскан дийнахь кхайкхам бина Оьрсийчоьнан Iедалшка тайп-тайпана пачхьалкхашкарчу спортменаш цамагийна молханаш лелийна хиларх лаьцна хаамаш баржош болу хакерш совцабе аьлла. Цунах лаьцна хаам бина Associated Press агенталло.\nБаха дийцарехь, Олимпин комитет гIо дан дагахь ю Дерригдуьненан антидопинган агенталлана (WADA) Оьрсийчоьнан Iедалшца хакерш тIелетарца йоьзна проблема дIайоккхуш. Антидопинган агенталло дIахьедар дина шен базера информаци хакерша зорбане яккхар бекхам бу 2014-чу шарахь Оьрсийчохь Олимпиада йолуш, Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаш гIо а деш, цу махкарчу спортсменаш допинг лелийна хилар гучудаккхарна.\nFancy Bears шех олучу хакерийн тобано интернетехь зорбанедаьхна цхьамоггIа документаш. Царца а догIуш, антидопинган агенталло бакъо елла хилла цхьаболчу травмаш хиллачу спортсменашна дарба деш дихкина долчу молханех пайда эца. Iамеркин къайлахчу сервисийн белхахошна хетарехь, и хакерийн тоба ю Оьрсийчоьнан Iедалшца уьйр йолуш. Кремло иза бакъдац боху.


Нохчийчуьра бераш Москох кхайкхина Навка Татьянас\nДечкен-бутт 06, 2018\nНохчийчуьрчу школашкахь дика доьшу 27 бер "Руслан а, Людмила а" цIе йолчу ша тIехь гойтучу Москохарчу шоу кхайкхина дуьненна а евзачу ,ша тIехь хехкалучу спортан чемпиона Навка Татьянас. Mylistory социалан машанехь Кадыров Рамзана бина и хаам.\n"Дуккхаъчу берийн дагалецамашкахь дуьсур ду хIара Керла шо. 27 дешарца кхиамаш бохучу берашна, оьрсийн меттан а. литературан а олимпиадехь толамаш баьхначу берашна исбаьхьан совгIат ду цо динарг", - аьлла, йоза дитина мехкан куьйгалхочо.\nКадыровс бахарехь, Москохарчу "Мегаспорт" олучу спортан гIишлочохь хIотточу шоу бераш шен чоьтах дуьгуш ду Навка Татьянас.\n"Даггара баркалла олу ас Навка Татьянина оццул деза совгIат цо берашна дарна. Со тешна ву, "Руслан а, Людмила а" Пушкинан поэмин экзамен ирсан кхаж баьллачу бераша кхиамца дIалур ю аьлла", - яздо Кадыровс.


Инфоурок / Другое / Конспекты / Сценарий сказки "Теремок" перевод.\nТуьйра «Жима ц1а»\nХьуьнхахь лаьтташ ц1а ма ду,\nЛоха а дац и, лекха дац.\nБедда бог1учу дахкана,\nГина и ц1а ц1еххьана.\nМила ву, мила ву ц1а чохь 1аш верг?\nМила ву, мила ву, лекха доцчу ц1а чохь верг?\n- Вай, ма хаза ду х1ара ц1а.\nЛоха а дац, я лекха дац.\nКху чохь болх беш, со 1ийр бу,\nХьеший хьошалг1а кхойкхур бу.\nКхийсалуш йог1уш пхьид ма ю.\nНе1ар йисте кхечи и,\nКорах п1елг цо туьйхи…\n- Мила ву, мила ву ц1а чохь 1аш верг?\nКху чохь 1аш берг дахка бу,\nТкъа хьо мила ву?\n- Со-м пхьид ю.\nЧу йитахьа со,хьайца яха.\n- Хьуна меттиг карор бу.\nЦхьаьна 1аш , самукъане хир ду!\nХ1инца вайшимма бод буьллур бу,\nТ1аккха, цхьане, чай мер ду.\nЙог1уш х1инца пхьагал ю,\nКорах п1елг а туьйхи цо.\n- Со – дахк бу.\n- Со- пхьид ю.\nХьо мила ву?\n- Со пхьагал ю.\nЧу йитийша со!\nД. П. (цхьане)\n- Мегар ду, схьайола хьо чу,\nЦхьане самукъане хир ду!\nДог1уш х1инца цхьогал ду,\n- Со – дахка бу.\n- Со пхьагал.\nЦхьогалах лаьцна дуьйцуш дукха ду,\nМассарна хьунхахь со девзаш ду.\n- Чу детийша со, шайца даха…\nПхьагал: Хьуна а меттиг карор бу.\nЧоьхьадала цхьогал сихха,\nЯах1ума ю – схьаяьлла кийча!\nЦхьане самукъане дехар ду.\nДуьнена т1ехь дац кхул хаза ц1а!\n- Х1инца йог1уш, гуш ю борз,\n-Со 1уьргара дахка бу!\n-Со 1амчура пхьид ю!\n- Со пхьагал ю, лергашдеханиг!\n- Со цхьогал ду, хьуьнхахь, массарел хазаниг!\nЦхьане: Хьо мила ву?\n- Со дера борз ю!\n- Чу йитийша со, шайца яха…\nМегар ду, схьачуйола хьо,\nАмма ка ма етталахь!\n- Д1ахаа ду хьуна, дера борз,\nАхь пхьагална ка тохахь,\nКхуссур ю хьо оха ара!\nХала ду ялхани цхьана чохь 1е.\nЦ1а чохь совнаха меттиг бац!\nГотта, хала шайна доллушехь,\nБертахь цхьане бехаш бу.\nГуш йог1уш ча ма ю!\n- Со хьуьнхара ча ма ю,\nАс шуьца эшарш лоькхур ю,\nШуна моз латтор ду,\nНагахь со аш чуйитахь!\n- Х1а- х1а, ча, хьо чу ма йола!\nСо –м шуна оьшур ма ю!\n- Ча, хьо ч1ог1а йоккха ю!\n- Ма кхера, со чу хоьар ма ю!\n( ц1ено охьадужу)\n- Вай, доттаг1ий, ас х1ун ди?\nХаза ц1ено дохади!\nХ1умма а дац, ма елха ча,\nДийр ду вай кхин ц1а!\n- Массо а акхарой доттаг1ий хили,\nЦу т1ехь, вай туьйра чекхдели!\nЛа мел доьг1начунна, баркалла!\nНомер материала: ДБ-105834


Ечу кIелонаша ваха ца вуьту "паччахь"\nНохчийчохь кегийрхойн тоба лаьцнера, Кадыров Рамзан вен кечамбеш хилла аьлла. Иштта хаам баржийна махкарчу зорбанаша. КIирандийнахь 5 сахьтехь къамел а дина, кегийрхойн нанойх къинхетам беш, уьш маьрша битина ша, бохуш, яздо Кадыровс социалан машанехь.\nСих-сиха нах цецбохуш хаамаш бо Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. ХIинца зорбанехь дийцаредо, мехкан куьйгалхо вен кечамбеш хилла тоба лаьцна Устрада-ГIалахь, бохуш.\nПолисхошна тусаделла хилла меттигера маьждиг дохдечу чоьнна чохь тоба гуллуш, Кадыров Рамзанна кIелоян бартбеш.\nМехкан куьйгалхочо шен Инстаграм агIонтIехь яздо, оцу тобана юкъахь Ташу-Хьаьжин тIаьхьенах жима стаг а, гIаттамхоша вийначу полисхочун ваша а хилла, бохуш.\nКIирандийнахь 5 сахьтехь Устрада-ГIалин бахархошца ша динчу къамелах лаьцна а яздо Кадыровс социалан машанехь. Радикалан хьежамашца волу 20 жимстаг вара царлахь, церан кортош хьовзийна ша имам хетачу цхьана хьекъалдоцчу стага, Кадыровс дийцарехь.\nДенна бечу хьехамашца цо баржош хилла кегийрхошлахь шега цабезам, ша кхайкхира цхьаьнакхетаре берийн дай-наной, царна ма-дарра дийцира, стенгахь лела, хIун Iалашонашца беха церан кIентий, бохура Кадыровс.\nХастам бу, зулам дан уьш кхиина ца хилла, низамашна уьш тIехбевлла цахиларна, бохуш яздо мехкан куьйгалхочо.\nЮтюбехь яржийна видео ю Кадыров Рамзана лецначу кегийрхошца къамел деш.\nДуккха а бу оцу хаамах цатешарш. Тергамчаша и хилам бийцаребеш яздо, Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан сайтехь Кадыров Рамзан вен бинчу кечамах лаьцна яздина дош а дац бохуш.\nЦундела шеконе дуьллу наха и сурт.\nШена кIело кечъеш бу цхьа нах, ша вен дагахь бу уьш, мехкан куьйгалхочо дуккхаза а баьхна.\nКавказ-узел агенталло вовшахтоьхна тIаьххьарчу шерашкахь Кадыров вен кIелонаш йина аьлла баржош хилла хаамаш.\n2000-чу шарахь федералан «Кавказ» некъатIехь Кадыров Рамзанан джипна уллехь эккхийтар дира.\n2002-чу шарахь муьлш бу цахуучу наха Гуьмсан кIоштарчу Ойсхарахь машеннатIе герзаш диттинера.\n2003-чу шарахь Цоци-Эвлахь Кадыровн хано новкъарло йира иза вен гIоьртинчу зудчунна. ХIетахь елира иза а, кхин цхьа меттигера яхархо а.\n2004-чу шарахь Кадыров вехачу ЦIоьнтарна тIелатар дира гIаттамхоша. ХIетахь, Кадыровс дийцарехь, церан Iалашо яра иза вен.\n2008-чу шарахь хаамаш баьржира зорбанехь, ЦIоьнтрахь юха а тIелатар дина Кадыровн кортежна, цунна хадечара дуьхьало яр бахьанехь висира дийна, аьлла.\nТкъа ша куьйгалхочо иза бакъ дац, аьлла дIахьедира.\n2009-чу шарахь Нохчийчоьнан ницкъаллин структураша кхайкхийра, Соьлж-ГIалахь Кадыров Рамзанна а, цуьнан шичийна, уллерчу доттагIчунна Делимханов Адамна а кIело йина, аьлла.\nКхушара, хьалхо а, Iорадаьккхира Кадыровс шена кIелоярх лаьцна. Битюкаев Хьамзат куьйгаллехь волчу тобанна тIететтира цо иза хIетахь.\nМуха кхетадо ша вен гIертар Кадыровс?\nЦкъа цо дина къамел ду хIара. “Сан дуккха а ду уьш дийца. Дагестанера веана-кх цкъа цхьа ши кIант. Уьш а бара со вен арабевлла. Лийцира. Гуш ду бераш къечу доьзалера хилар. Ас бах, дийцал шайн доьзалх лаций. Да вийна, ваша лазийна. Нана бIаьрзе ю. 50 эзар сом оьшура цунна дарбадан, боху-кх. Ас дIакховдий I00 эзар сом, хIахI аьлла, хьайн цIа гIо аьлла".\nИштта дара Кадыровс ша вен гIертачийн кхетийна бахьана.\nЖурналисташа, хьанна лаьа хьо вен аьлла шега хаьттича, “и шайтIанаш долуш ду. Уьш БитюкаевгIар, УмаровгIар бу” – элира Кадыровс.\nМаршо Радионо жоп дийхира нохчийн адвокате Хадисов Мусага, нагахь санна кIелонаш еш елахь, иза низамехь дерзалуш дуй, дуй низамехь цунна лерина таIзар, аьлла.\nЮриста ишта жоп хазийра.\nХадисов: «КIело еш, вен дагахь кечам беш хилча, таIзар догIий? Дера догIу. Таллам бина, хьена бехк бу билгалдаьккхина, дан дезаш ду таIзар, низамашца. ТаIзар хIунда ца дина аьлча, иза куьйгалхочун шен ойланца ду, шена ма хетта дийр ду-кх цо, прокуратуре гIуллакх дIаделлахь,талла дезаш ду, материал гулъян езаш ю. ТаIзар догIу, ца дар иза Кадыровн шен лаамехь ду».\nИзза хаттар кхин цхьана дикка вевзачу журналисте а делира Маршо Радионо. Оьрсийчоьнан низамашца пачхьалкхан куьйгалхо вен дагахь кIело яр, дуьйцур а даца вай, ур-атталла кечамбар а ду таIзаре догIу зулам, элира Мурадов Мусас.\nМурадов: «КIело йина, куьйгалхо вен ойланца кечам бечу нахана, догIу дера таIзар! Муьлхачу барамехь догIу ала хуур дац, таллам ца бича. Вен Iалашонца кIело йинехь, вийнехь, зен-зулам динехь а догIуш ду таIзар, хуьлийла иза пачхьалкхан куьйгалхо я белхахо, гучудаьлча таIзар ду догIуш низамашца».\nМелла а, мухха а делахь а, бахьанаш доцуш хуьлийла дац хIинцца тIемаш бирзинчу Нохчийчоьнна тIехь Кремло латточу куьйгалхочунна кIелонаш яр. Хууш ду, и тайпа хаамаш баржор а хьаькамна пиар кхиош герз гIирс буйла.\nТкъа иштанаш нислуш делахь, уьш луьстуш а лела деза низам, нагахь санна хьаькам низамечу махкахь, низаме заманахь вехаш велахь.\nМурадов: «Куьйгалхо вен ойланца, кечам бечу нахана догIу дера таIзар!


Хасбулатов: ГIирма, Севастополь а Оьрсийчоьне дIаяла бакъонийн бух 20 шо хьалха кечбина бара\nОьрсийчоь -- Оьрсийн Федерацин гIантда хилла волу Хасбулатов Руслан (шолгIа аьтто) парламентан вице-президент хилла Руцкой Александр, (3-гIа аьт) Альфа-тобанан гонаха балош бу лаьцначул тIаьхьа, 04ГIа1993\nУкраинина гонаха лаьтта баккхий къийсамаш болуш, Оьрсийчохь арадолучу «Комсомольская правда» газетина ша еллачу интервьюхь Хасбулатов Руслана дIахьедар дина, Севастополь а, ГIирма а 20 шо хьалха Оьрсийчоьнна дIаелла хила езаш яра, аьлла. Иза тIечIагIдеш, ша Оьрсийн Федерацин гIантда волуш тIеэцна сацамаш гайтина цо.\nШа Хасбулатов Руслан реза ца хилира, билггал хIинца и тайпа дIахьедар даран хIун бахьана дара бохучу, Маршо радионан хаттарна жоп дала.\nОьрсийн газетан корреспондентаца шен хиллачу къамелехь, Хасбулатовс дийцинера, 1992-чу шарахь Стигалкъекъа беттан 21-чу дийнахь ГIирман статус хийцаран документ кхолларх а, Севастополь-гIала Украинех дIа а къастийна, Оьрсийчоьнах дIатоха кечъеш хилла хиларх а лаьцна.\n1991-чуй, 1993-чуй шерашкахь Оьрсийн Федерацин гIантда волуш тIеэцначу оцу сацамийн копеш хIинца а шегахь латтош ю цо. Уьш бакъ хиларан тоьшалла деш, шен куьг а яздина, «Комсомольская газетина» бакъо елла цо царна зорба тоха.\nХасбулатовс дийцарехь, Iилманан а, дипломатийн а юкъараллаша дехар динера Оьрсийн Федерацин лакхарчу Кхеташоне, «1954-чу шарахь Советан Iедалша ГIирма Украинина дIа а луш, цуьнан статус хийцарна бакъонийн мах хадабе» аьлла.\nХIетахь и гIуллакх чекхдала герга а дара, Йозуш Йоцчу пачхьалкхийн ДоттагIалла кхолладалале. Нагахь санна, Советан пачхьалкхана юкъара а евлла, ДоттагIаллин пачхьалкхаша кхечу, экономикан а, тIеман а, политикан а блокех ца кхеташ, барт ца бохош Iийнехь, и хаттар ша шех къасьтина хир дара, бохуш дийцина Хасбултаов Руслан оьрсийн газете.\nХIетахьлера Украинан президенте а, Лакхарчу Радин гIантдега Плющ Иване а Хасбулатов аьлла хилла, цо дийцарехь, «Советан пачхьалкх а йоьхна, шуна ша-дерриг кхаьчна. ХIинций дуьйна шун кхечу пачхьалкхашца уллера гергарлонаш чIагIдан дуьйлалахь, шуна ГIирмина дола дан бакъо ло берташ керстабан бахьана хир ду шуна.»\nШолгIа документ, 1993-чу шарахь Товбецан беттан 9-чу дийнахь къобалдина ду – Севастополан статусах лаьцна. Амма Оьрсийчоьнан президента Елцина а, арахьарчу гIуллакхийн министро Козырев Андрейс а дIатесира ГIирмица а, Севастополца а доьзна гIуллакх.\nЦкъа делахь, шина пачхьалкхан юкъаметтигаш ца талхо на, шолгIа делахь, масех бутт баьлча, Хасбулатовс урхалла деш хиллачу Лакхарчу Кхеташонан а, Елцинан а дов делира. Лакхара Кхеташо чохь хиллачу гIишлонна тIе яккхий тоьпаш етташ, Москохан урамашкахь цIий Iенаш, Хасбулатов а, кхин берш даржех а бухуш дирзира и дов.\nМалхбузе а, Iамерка а ГIирма Оьрсийчоьнах тохаран хьокъехь Путина бинчу сацамна реза бац, амма бакъо оьрсийн президентехьа ю аьлла хета Хасбулатовна. Цигахь дIаяхьа кечъен референдум а нийса йоккхуш гIулч хета цунна.\nГIирма, Севастополь а Оьрсийчоьне дIаяла бакъонийн бух 20 шо хьалха кечбина бара


Нохчийчохь шаьш тIелатар дина боху даIишо, ткъа мехкан Iедалхоша иза бакъ ца до\nШайн тобанхоша байначу беттан 22-чу дийнахь тIелатар динера Нохчийчуьрчу Хьалха-Мартанна уллохула йоьдучу кхаа эскархойн машенна аьлла, дIахьедина "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобано. Directorate телеграм-канало бина цунах хаам, радикалашца доьзначу al-Naba газетана тIе а тевжина.\nГIаттамхойн кIелоне нисбеллера кхаа машенахь боьлху нохчийн эскархой аьлла ду бинчу хаамехь. ТIелатар дина царна пулеметца тохарш деш, оцу инцидентехь машенаш чохь хилла цхьаберш байина, вукхарна чевнаш йина. Ишта билгалдаьккхина даIиша, шаьш тIелатар дина нах "динах бевлла, Кадыров Рамзанна муьтIахь" бара аьлла.\n"Дождь" телеканале мехкан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан пресс-секретаро Керимов Iаьлвис дIахьедина, цу кепара тIематасадаларш хилла дац аьлла.\nТелеграм-каналан авторша а билгладоккху, al-Naba-н информаци цхьаммо а тIечIагIйина яц аьлла. Цара карладоккху, Коломнерчу цIа чохь эккхийтар шаьш динера аьлла, даIишхоша дIакхайкхор. Ткъа орцан министраллехь тIечIагIдира,оцу гIишло чохь газ яра иккхинарг аьлла.


Политковская Анна ер талларан гIуллакх дIакхоьхьучу Москох-гIалин кхело вовшахтоьхна керла бехк-къасторхойн коллеги\nПолитковская берийн адвокато Ставицкая Аннас дийцарехь, 12 коьрта бехк-къасторхо воцург, кхин а, 12 хьашт хила тарло бехк-къасторхо а билгалваьккхина. ГIуллакх таллар Дечкен беттан 15-чу дийнахь долор ду.\nДаханчу шеран Лахьан-беттан 14-чу дийнахь хьалхалера коллеги дIасахецнера Москохарчу кхело, царах кхоъ, кхин дIа кхелехь дакъа лаца реза ца хиларна.\nКхеле озийна 5 стаг ву. Нохчийчура вахархо Гайтукаев Лом-Iела – кхело зуламан да лору иза; цуьнан йишиъ кхо кIант МахмудовгIара Джабраил, ИбрехIим, Рустам а. Цаьргахьа къуьйсуш волчу нохчийн адвокатана Мусаев Мурадана новкъарлонаш еш, цуьнан хIусамехь талламаш дIабаьхьна оршот дийнахь Оьрсийчоьнан Талламан Комитето.\nКхеле озийна ву кхин а хьалха милцо хилла волу Хаджикурбанов Сергей а. Царах цхьаммо а шайна тIе ца лоцу журналист еран бехк. И гIуллакх кхоалгIа толлуш ду. 2009-чу шарахь бехк-къасторхоша кхеле ийзош берш бехказа леринера. Амма иза юхаталла дахьийтира.\nНовая газетин журналист Политковская Анна 2006-чу шарахь, ГIадужу-беттан 7-чу дийнахь йийна ю, шен цIайоьдуш.


Марсхьокху-бутт 26, 2012\nХьайбахехь багийначех лаьцначу жайнин авторх цхьаъ волу Гаев Саламат шен архиве хьоьжуш ву,18Чил2012\n1944 шеран 23 февралехь сатоссуш, Соьлж-гIалахь а, эвланашкахь а, Iай халла бен тIекхочийла йоцчу, лаьмнашкарчу эвланашкахь а борша нах ишколашка а, клубашка а, эвлан майданашка а дIакхайхкхинера меттигерчу Iедалдайша. ЦIечу Эскаран дезде дара иза, цундела, дагахь хIумма а доцуш цигахь гулбелла уьш. Борша нах башха дукха а ца хилла. ШолгIа дуьненан тIом бара боьдуш, цундела, вовшахкхеттарш дукхах берш баккхий нах а, кхиазхой а хилла. ТIелаьцна герзаш а долуш царна дIакхайхкийна, нохчий а, гIалгIай а арабахарца доьзна Москохара даийтина омар.\nОцу кепара, шайн дуьхьало ян тарло борша нах герзаш кIел хIиттийна, цхьа бIе эзар хиллал салти волавелла дийнна республикехь хIусамаш чохь бисина зударий а, бераш а арадаха. Кечам бан луш ерг 15-20 минот бен яцара. Омар гIазакхийн маттахь дешара, дукхах болу нах цунах ца кхетташехь. Цкъа а нахана юьйцу а ца хезна киртиг яра тIехIоьттинарг.\nIели-юртан яхархочуьнан Солтамурадова Нуиматан 93 шо ду. Амма и де, тахана санна дагадогIу цунна.\nСолтамурадова Нуимат: ГIазакхий буьйсанна юккъехь баьхкира тхан чу, регIара ара охьабалийнера уьш. Бераш цхьана маьIIе гулдина, салтий, чоь юьззина охьабийшира. Дукха хан ялале, пирказ а делла, уьш дIабахара. Борша стаг вацара тхан цхьаъ бен. Иза чу воьллина вара. Массо а (божарий) чубоьхкинера. Чохь йиснарг со яра. Са хуьллушехь, хьала а гIаьттина, араялале, берашна яахIума ло аса аьлла, сискал йина, берашка хIума яийта со йоллуш йолуш, чубаьржина уьш (салтий) "давай, давай" бехира. Йоккха стаг яра схьаэца езаш. Марваша а, маьрйиша а дара. Уьш кегий бара. Сан сайн кхо бер дара. И сискал яъалц ца дуьтуш (арадехира). Дукха буьрса де дара, тIедогIуш ло дара. ТIеда, муьста де дара. Куьйга хьовзош йолу чарх аса схьаэцча, салташа иза кхоьссина дIаяхитийра. Цхьа хIума схьа ца ийцира. Халла делан балийца, йоккха стаг хьарчийна, (ворданна) тIейиллира. ТIаккха сайн карахь долу бер а, юргIа а хьарчийна, (вордина) тIедиллира. Сискал таIIийна чумдин чу йиллира аса, совнаха йолчу тIеюху хIуманца. Ворданна тIе дехира тхо оцу массо хIуманца. Тхо дIанисделла довлале, цхьа гIазакхий тIе а бевлла и сискал чумдица дIаяьхьира. Де а дан хIума доцуш, буьртиг ялта схьа ца эцийтира. И декъаза хьал а эцна арадевлира.\nМаршо радио: Тахана Герман пачхьалкхехь ехаш йолу Белхтой-эвлара 76 шо долу Саидова Тамара, шен дахарехь шолгIа яьлла цIера. Шоззе а, лаамза.\nСаидова Тамара: Уьш, баккхий нах, са хьуллучу хенахь маьждигаш дуй, цу чу боьхкира. Кхин стенна боьхкина а, хIунда боьхкина а ца элира. Адам гуттар а цец даьллера хIун ду, мила ду ца хууш. ЦIахь долчу адамашка сихха кечло, шу Iуьйранна дIадуьгур долуш ду элира. Стенга дуьгур ду ца элира. Сибрех дIадуьгуш ду аьлла кхайкхош хилларг юьртда вара. "20 кийла хIума ара а яккха, шайна тIе хIуманаш юха, кийчча Iе", элира. ТIаккха массеран а уьйтIа ворданаш юй, куьйга лоцу ворданаш, уьш а эцна, арадохуш дара. Школин кертахь гуллуш дара адам. Цига яьхкина "студебеккерш" олуш йолу аьчган машенаш яра. Царна тIейотта йолийра хIуманаш. Ткъа-ткъа доьзал цхьанна тIе баккхара. ДIахьаьжча и машенаш 30-40 хир яра эвла еана. Цигара гIалий тIе дIахьовсийра.\nМаршо радио: Соьлжа-гIаларчу аьчган-некъан вокзале схьагулдина адамаш, хьайбанаш дIасалелочу вагонаш чохь вовшахдетташ, масийтта кIира бехачу новкъа дIахьовсийна. ЦIера ваьлла хилларг а, дарбан цIа чохь хилларг а, кхин шен доьзалах ца кхетийтина.\nШен когаш тIе ира а хIоьттина волалуш воцург, тIе тоьпаш йиттина вийна, я вагийна, Хьайбахахь вагийна 700 хиллал стаг санна. Ткъа, Хьалха мартан кIоштарчу дарбан цIийнара 72 стаг, гена доцчу ор а кхоьссина, уьш дийна боллушехь, тIе латта хьаькхна. Оцу дийнахь дийнна республикехь хIаллакбинчу нехан билггал долу терахь ала тахана цхьа а хIуттур вац. Дукха декъий дисна дIа дохказа. Цул сов, и гIуллакх талла хьовх, хьахо а йиш йоцу иттанаш шераш девлла.\n1989-чу шарахь вайнах цIерабахарх лаьцна "Хьайбах" цIе а йолуш, нохчийн поэта Бисултанов Аптис кхоьллина поэма дуьххьара юкъаелира нохчийн кхоллараллехь.\nГIалартийн хьалхара гуо\n(Хьайбахахь багийначийн назма )\nТIапа куйнаш дайрий шуна\nгуо беш салтий байрий шуна\nКъийамат-де дайрий шуна?\nшира Нашха нохчийн безам\nцIергахь ягош яйрий шуна?\nСаидова Тамара: ГIали тIехь вагонашна тIе доьттира. Ло ара а хьаькхна (чу хевшира). Ара даха меттигаш йоцуш - говраш а, бежнаш а дIакхоьхьуш йолу, лакхахь кораш долу вагонаш яра уьш. Цхьана дийнахь бусий машенаш латта а йина, тIаккха новкъа девлира. Яккхий гIаланашкахь сацайора цIерпошт. Ведарна чохь, хи санна чорпа а, вагон чохь волчу ткъа стагана пхи булка бепиг а лора. ДIакхаччалц дIа дахара иштта. Стенга дохуьйту тхуна хууш дацара тхо дIакхаччалц. Иштта, кхин мала хи а дацара, цара делларг бен. Адамашна мезий дан дуьйладелира, бIаьрган негIаршна а цхьана чу а оьхуш.\nВелларг, цунна кхин дан хIума а дацара, цIерпошт сецча, "даркх-даркх-даркх"-олий хIума а тухий, велларг мила ву хаттара. Цара (салташа) ара дIакхоссара дакъа, хьуьнан юккъе. Хьалха дIаяханчу цIерпошташна тIера аракхиссина делла адамаш а гуш, тхо дIадахара.\nМаршо радио: Шаьш бина некъ дагалоьцу Солтамурадова Нуимата.\nНовкъахь дIадоьлхуш цIийнда схьакхийтира тхох. Цара (салташа) елларг йолуш, йоцург - йоцуш, де а кхин дан хIума доцуш, сайна елларг берашна а хьежош, сайниг юха а узуш, халла дIакхечира. Ши кхо буьйса новкъахь яьккхира дIакхаьчначул тIаьхьа, ло дуьллуш, хьийзаш дарц долуш, некъ ца балуш. Эмкалш гора оьгуш, хала дигира цхьана дуьненан йисте. Цхьана боьхачу хIусамна чу доьхкира тхо. Йоккха стаг елира, дIаяхана кIира а далале. Дан хIума доцуш, бIаьрзе хьийзаш дисира тхо.\nШо долуш сан кхо бер делира, виалгIа кIант велира, йоьIан кIант велира. Ваша а велира. 6-7 дакъа дIадоьллира.\nМаршо радио: Ерриг Советан пачхьалкхехь а, ЦIечу Эскарца фашисташна дуьхьала тIом беш болу нохчий а, гIалгIай а цхьана, схьа а луьйцуш, дIахьийсийна Казахстане а, Юккъерчу Азе а. Делахь а, 1826 шарахь дуьйна Гуьржийчура ПIаьнгаза чIожехь веха виъ-пхи эзар хиллал нохчи ара ца воккхуш висна. Сихаллехь уьш Советан Iедална бицбелла я, церан тидамехь боцуш ца бисина. Вайнах бохош бу, царна юкъахь ПIаьнгаза чIожернаш цхьана аьлла хезна гуьржий, дуьхьалбевлла. Дуьххьара Гуьржийчохь нохчийн "Дуиси" юрт йиллина волу Дуи, Хангошвили Маккин пхиалгIа да ву. Шен дайшкара хезна Маккина, 23 февралехь дIаяьхьна акци, ПIаьнгаза чIожерчу нохчех хIунда ца хьакхаелла.\nХангошвили Макка: ПIаьнгазана чу кхачале гIуьржийн цхьа юрт ю Мартани олуш. Оцу юьртарчу гуьржаша, хьалха вайнах Гуьржийчу баха схьабаьхкинчу хенахь чIогIа гIо деш хилла. Церан эланаша а вайнахаца цхьа барт бина, схьабаьхкина а ма буй вайнах. Цара цу сохьтана протест йина, хIорш тхан махкахой а бу, уьш дIабала могуьйтур дац, аьлла. Илла а, билла а уьш (Iедалш) нохчий дIабала гIортахь, массо гIовтта а гIевттина митинге девр ду, дуьхьало а йийр ю, аьллера. Шайн хIусамашкахь нохчий даловчкъор бу оха, лур бац уьш, бохуш, иштта, гуьржий дуьхьала бовлар бахьана долуш, кхузара дIа ца буьгуш бисина бара вайнах.\nМаршо радио: Азе дIакхаьчча, шаьш дIанисдар дуьйцу Саидова Тамарас.\nДIакхаьчча хIуманаш охьаяссо яра. Хьанехов Минех, Минехов Хьанех аьлла шайн-шайн фамили яьккх-яьккхинарг, охьа а йоккхуш хIума, охьавоьссира.\nТхоьга элира шу цкъа а цIа ца дахийта далийна ду. Казахаша элира. "Цкъа а цIа ца дахийта далийна ду шу", элира.\nЯахIума янне йоцурш бара, йолчара вовшашна яла а лора цхьа жимма. Бежанаш арадаьхначу тоьланашна лаьтта ча а тесна, чу дахийтира тхо. Оцу тIе дIадийшира тхо. Чоь йохъяла йолаелча, пенах хилла текхаргаш аракъеда юьйлаелира. Кортош цара ара а бохий, маьхьарий хьокхий тхо ара а лелхаш, иштта Iийра. Оцу тоьлин чохь ишта шийла а яцара арахь санна. Дуьхьала шаршуш охкара вовший ца гайта, коч-хIума хуьйцуш ца гайта. ТIаккха банин чу дигира тхо лийчон. Йолчуо цIена хIума юхара, йоцчуо, бедарш мезий дойуш йолчу йовха хIуманна чу а туьйсий, юха тIеюхара.\nМаршо радио: Исмаилов Султан, Соьлжа-гIалин Старопромыслан кIоштехь вехаш хилла 1944 шо тIекхаччалц. ТIама тIехь когашна чевнаш йина, товаллалц цIаваийтина хиллачу шен деца а, кхин болчу доьзалца а кхаьчна иза Казахстане.\nИсмаилов Султан: Тхо кхечира хьуна Чирикский районе, Алматинский областе цхьана дIатесначу ферманашка. Цигахь дIатарвеллера тхан да. Юха бIаьсте елира. Буц гучуяла йолаелира. ТIейолуш йолу буц жIонк ду моьттуш, яара. Цунах дIовш далара. Мацалла цхьаъ ца йиъча ца Iалора. Кара йоггIург яара. ДIаен хIума йолчо, хIума дIаера. Лулахочуьнгара йоккхий а, кхин дерг дой а, цхьа дора. Ма-хаъара, вайн дIаен хIума а яцара. Мацалла тхо долчу ферманашкахула чекхбовлара нах юург лоьхуш. Буьйсанаш яхара. Дан хIума доцуш, меттиг лоьхуш, шайн нах лоьхуш, наной, дай, доьзалш лоьхуш, дIай-схьай оьхуш нах бара. Леш бара дукха новкъахь. БогIуш лаьтташехь, хиина Iашшехь, бала а лера.\nЦигахь (Казахстанехь) тхан йиша а егира. Цуьнан 9 шо дара. Тхуна яахIума йо бохуш, пеш латон а йоьлла, шена тIе маьхкадаьтта Iанийнера цо. Дай, ваший, дIо цхьанхьа гена дечиг гулдан ваханера. Тхойшиъ цIахь дара. Тхан йишас ша йогучу хенахь соьга: "Султан, суна тIе хи тохахь", олура. Хи мичахь дара? Мацаллий, къеллий хала дохкуш дара. Ведар делахь я ах ведар делахь а, цхьаъ яра тхан чохь. Сайга далург-м дора аса. Аса тIе хи детташ, хи детташ, гуттар а и цIе алсамъйолуш, тхан йиша цигахь егира.\nМаршо радио: Азе дIакхаьчна адам, нийсса ах делира бохуш, кхин дIа а дагалоьцу Саидова Тамарас.\nЙохъяла йолаелча картолаш дIаен а, хорбазаш ен а, пастанаш ен а белхаш белира. Амма и балур болуш бацара цхьаберш. Тхо дIакхаьчначул тIаьхьа дукха адам делира. Нийсса ах адам делира. Уьш дIадохка а йиш йоцуш. Тхуний, тхуна белла болчу белхашний юкъахь цхьа Канал цIе а йолуш, доккха хинан канал дара. Доьлхуш цхьа бер хазара, оцу канал тIе тхо хи дан дахча. Сайн ненан дега эли аса "эца меттехь доьлхуш цхьа бер хеза", аьлла. Го бьаккхина вахара цига хьажа тхан ненан да. Хьаьжча, нана яла а елла, цунах декхаш Iаш бер хиллера. И бер а далош схьабаьхкира уьш. Иза пачхьалкхе дIаделира. Тхан ненан да схьа а веана, иза а велха а воьлхуш, чIогIа хало лайра. Массара а лайра, оха лайна ца Iа. Массара а лайра.\nМаршо радио: Цхьа жимма хан яьлча, мелла а меттабахка буьйлабелла нах. Вайнахана юкъара интеллигенташ а, артисташ а, Москохарчу Iедалшка кехат яздина, бакъо меттахIоттор доьхуш.\nАртисташ болуш бар-кх уьш. Айдамировай, Соиповвий, пхи стаггий, пхи зудий дара. Цара яз а дина, Москох кехат хьажийнера. ТIаккха Москохара нах балийна, уьш массо метте хьаьвсира. Оцу Москохара баьхкинчу наха элира нохчашка: "Шу дика дехаш ду. Шун бежанаш ду, шун уьстагIий ду, хаза бераш ду, хIусамаш йина аша. Ма гIо дIа". И аьлча массо а нохчочо шайна дIадаха лаьа аьлла, жоп делира. И шайн бахамаш бита а битина, шайн махка дIадаха лаьа шайна, элира. ТIакха вай цIа а дахкийтира.\nМаршо радио: Нехан цIабахаран шен кеп хилла. Исмаилов Султана дуьйцу.\nЦхьа очарташ яра (хIетахь). Алматара йодара цIерпошт. Дуккха а адам шайн очарт тIекахччалц бохуш, хьоьжуш Iаш дара. "1-этап, 2-этап, 3-этап" бохуш. Иштта цIадаьхкира. Юха цIакхаьчча, тхан хилла хIусамаш схьа ца лора. Тхан чохь гIазакхий хиллера. Тхол а хьалха ден шича цIавеънера. Цо ахча дIа а делла, схьаэцнера тхан цIенош. Оха иза цунна юха дIа а делира. Юьртахь дара тхо.\nМаршо радио: ЦIабирзинчу дукхах болчу нехан чу баха меттиг ца хилла. Делахь а, шаьш цIабезарх баккхий бина а ца бовлуш, дахар нисдан буьйлабелла. Белхтой эвлахь иза муха хилира дагалоьцу Саидова Тамарас.\nЧу даха меттиг яцара, тIе даха меттиг яцара. Оцу Белхтой-эвла дIа долхара. Цхьана диттан кIел ховший а, чардакхаш дой а, тоьланашна чохь а Iара. Сиха белхий вовшах а тухий, цхьана дийнахь цхьа цIа даллал, поппаран кибарчигаш еш, юха уьш дIаюттуш, иштта вовшах тоьхна (белхаш бора). Дукха чIогIа самукъане, дукхе-дукха баккхий беш, лакха пондар бацара, "дарк-даркх-даркх" олий, вота а тухуш, хелха бовлара. Пондарца вер вацара оццул хаза. Иштта вовшашна гIо дора. Етт эца йиш йоцчуо газа эцара, газа эца йиш йоцчуо, шиъ цхьана а кхетий етт эцара. И гIазакхий а дIаэха бевлира, тхо алссам схьаэха дуьйладелча. Дуьхьлонаш йора хьаханора, "Шаьш дуьтур дац шу чу" бехира. Кхобуш хьакхарчий йоцург хIума яцара церан. Дечке ца болхара. Кертара стом бохош, схьадоккхий кор дагадой, неI ягош (шаьш чохь ца Iачехь), Iаш бара.\nМаршо радио: Iедало цхьана агIор дакъа ца лецира, нахана цхьа жимма мукъане а аьтто барехь боху Исмаилов Султана.\nIедало цхьаьллиг цхьа хIума ца дина. Дера ца дора. Ши-кхо шо даьлча "ссуданаш" яла йолийра. Оха и "ссуда" ца ийцира. Тхуна иза кхача а ца кхечира. Нохчашна белхашка дIахIитта меттигаш яцара. ГIазакхий дIаэцара массанхьа а. ГIазакхашца гIоьртина дара вай. Хилахь Iаьржа белхаш хилара. Дика цхьа хIума дацара оцу хенахь-м.\nМаршо радио: БIеннашкахь эзарнашкахь беллачарех лаьцна а, я цIийнах-цIарах баьхна, шерачу латта тIе юхабирзинчаьрга, ур-атталла бехк ма билла а ца аьлла Iедалша. Я оцу хенахь а, я тахана а.\nСолтамурадова Нуимат: Цхьа хIума-м ца элира, цхьа хIума дала а ца делира. Ши шай а. Елахь, дIа-м йоккхур яра цара.


Трампан кредо- американизм\nТовбеца-бутт 22, 2016\nРеспубликанхойн партин Кливлендерчу гуламехь тIаьххьарчу дийнахь вистхилла Iамеркан президентан харжамийн кандидат Трамп Доналд. Цуьнан къамелехь коьрта тезис хилла дIахIоьттина, ша Iамеркан хьашташ уггар а лекхарчу тIегIантIехь латториг хилар, чоьхьарчу а, арахьарчу мостагIех и лар а еш. «Iамеркан куьйгаллехь цуьнан интересаш коьрта ца лоруш нах мел бу, тешна хила мегар ду, кхечу пачхьалкхаша а и лорург цахилар.\nВайн пачхьалкх аьшанш а еш, чакхе йоцу и харцонаш, со президент хилахь, ас кхачор ю. Вайн кредо – американизм хир ю, глобализм хир яц», аьлла шен вистхиларехь президентан дарж къовсучу Трамп Доналда. Ша белхахойн, юккъерачу классан интересаш лардархой тарвеллачу Трампа дIахаийтина «экономикан конфликташ чIагIлур ю, нагахь санна харжамашкахь Клинтон Хиллари толахь.\nВай тахана пачхьалкхехь ловш йолу халонаш йоьзна къоьллица а, гондахьарчу мехкашкара тIемаш, хIаллакъхилар бахьанехь, и проблемаш лаьттар ю, уьш вайна еанчу политикех тешна вай мел Iа. Соьца къовсамехь йолчу Клинтона харжамашкахь хьесапеэцна элита, ткъа сан Iалашо мискачу, бицбинчу нехан доладан», аьлла Трамп Доналда гуламехь.


Обновлено 16.09.2019 08:36 Автор: Administrator 16.09.2019 08:30\nДегнаш чу дижина аз\n/студенчески тетрада тIера/\n1977 шо. БIаьстенан юьххьехь дара иза. Дуьххьарлера гIа-патар хьалакъеддера. Кестта зазадоккхур ду дитташа, тIаккха, дерриге а дуьненна къажа а къежна, схьахIуттур ю бIаьсте. ХIинцале а ма-ярра бIаьстенан хьожа яра чохь а, арахь а хаалуш: кор-неI диллина Iара гIалара нах. Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан университетан бешахь а денлучу Iаламан шатайпа чам бара. УьйтIахь а, бешахь а долчу гIанташ тIехь студентийн тобанаш совъевллера. Киншканашна а, тетрадашна а тIера шайн цхьацца йозанаш доьшуш я вовшашка дар-дацар деш, хевшина Iара кегийрхой. Йолучу бIаьстенан хазаллех дIаийнера церан къоналла. И шиъ – къоначу студентийн тоба а, йолу бIаьсте а – вовшийн дуьхьа кхоьллича санна, цхьаьнайогIура. Бакъду, аудитореш чохь жигара дIабоьдуш дешаран болх бара: кестта тIекхочуш аьхкенан экзаменийн сесси яра… БIаьстенан аьхналло араийзабора кегийнаш.\nИшттачу цхьана дийнахь университета чуьра аравелира со, кино ваха дагахь: киншканех а, йозанех а унхилла болчу коьрте жимма са а доIуьйтур аьлла. БIаьстенан киномур (киносезон) бара дIабоьдуш, цундела кинопрокатан «зазаш» лоруш йолу фильмаш яра гIаларчу кинотеатршкахь хьийзош. Бакъду, кино ваха меттиг суна кест-кеста ца болура. «Синьор Робинзон» бохуш йолу итальянски фильм яра суна дагайоьхнарг. Билет нислахь, юха а цуьнга хьажа дагахь араваьллера со. Цу юккъехула кхин цхьа мехала ойла а яра ас лерана кхобуш: «Ленинан некъ» газетан штатехь воцу корреспондент со хиларе терра, оцу фильмах газете зорбане дIаяла статья язъян дагахь вара со. Филфакан деканан заместитель йолчу Шевченко Надежда Николаевница Iаламат дика юкъаметтиг яра сан. Кхузткъа шаре яьлла зуда яра иза. Вуно дика Iилманча, меттан говзанча а яра Н.Н. Шевченко. Ларош студент (отличник) ву бохуш, занятешка со цалеларх, соьга цхьаммо а бехк ца боккхура. Дукхахйолу экзаменаш, хатта а ца хоттуш, тIейохкура суна. Амма соьца цхьаьна доьшучу студентийн тобанан старостин декхарш дара ас дIакхоьхьуш, цундела, журнал а карахь, даима а сайн тобанца занятешкахь хила декхарийлахь вара со. Оцу муьрехь «Студентийн бIаьсте – 77» ц1е йолу исбаьхьаллин фестиваль яра Соьлжа-ГIалахь дIайоьдуш: цу декъехь дешаран лакхарчу заведенийн (вузийн) исбаьхьаллин кхолларалле хьажар дара дIахьош. Кестта хила дезачу оцу хьажарна кечамбеш, жигара хьийзаш университетан студенташ а бара.\nН.Н. Шевченкон кабинета чу а вахана, суо тIаьххьарчу шина занятехь хир вац аьлла, цуьнга дIахаийтира ас. Староста оьшуш хан йогIура кест-кеста: суо волу меттиг дIайовзийтар сан декхарех дара.\n– ХIумма-м ца хилла, Джунаидов? – хаьттира цо соьга.\n– ХIумма ца хилла, цхьадика. – жоп делира ас. Кино ваха воллу ала тамехь ца хийтира суна. – Кестта хиндолчу хьажарехь дакъалаца дагахь ву со: цунна кечам бан воьдуш ву со, – аьлла, бакъо а яьккхина, со кино дIавахара.\nОццу бехказлонца занятешкара а ваьлла, цкъа юьрта сайн цIа а ваханера со.\nСмотрах дерг а, айса Шевченкога аьлларг а суна хIеттахь дицделира…\nЦул тIаьхьа ши кIира гергга хан дIаелира. БIаьста даима а хуьлуш ма-хиллара, гIалахь ечу субботнике дигира тхо цхьана дийнахь. Аэропорте боьдучу некъаца дара тхо болх беш. ТIехьажа тхуна тIехIоттийна Надежда Николаевна а яра. ДелкъалтIаьхьа, кхо сахьт долуш, болх д1аберзийра оха. Тхуна баркалла ала тIееанчу Шевченкос элира соьга:\n– Джунаидов, кхана смотр ю вайн факультетан. Со а хир ю цигахь. Хьан номере хьажа чIогIа сатесна ю со. Дешар тIехь санна, цигахь а хьо хьалхара хир ву аьлла, тешна а ю со. Ледара ма хилалахь! Аьтто хуьлда хьан!\n«Йо-о! Горалера меттиг-яI!.. ХIинца хIун до ас?! – ойлане велира со. – ЮьхьIаьржахIотта йиш яц, хIуъа хилла латтахь а! Цул сов, оццул сайн доладеш, гIо-накъосталла деш, хIокху масех шарахь со лоруш, схьайогIуш йолчу лерамечу хьехархочун сайх болу тешам байа йиш а яц. Деха-доца кхин дан а дац: кханалерачу дийнахь хьажаран программи юкъахь сан илли хила дезаш ду-кх!..»\nСан ойла дуьнен тIехула хахкаелира… Эххар а Гуьмсехь сецира иза… Сайд-Ахьмадна тIехь. Иза резахилахь, шеко йоццуш, кхиам хир бу сан. Кхин хан ца йойуш, сайн ка ма-доллу чехка Гуьмсе вахара со. Дала ма-лоьхху, сарахь балхара цIа кхаьчна воллучу Сайд-Ахьмадна тIекхечира со. Дукха хан яцара иза ГIансолчуьра охьа Гуьмсе кхелхина веана. Хьем ца беш, ас сайн гIуллакх дIадийцира цуьнга.\n– ДIавала… ахь хIун дуьйцу?! Хьо хьер-м ца ваьлла?! Сцени тIе волу со?! – юхаиккхира Сайд-Ахьмад. – ДIавала, ма хьехаде!.. Эрна ду иза!..\nЛера-хезе а ца дитира цо сан гIуллакх.\nМассо а кепара иза резаван гIиртира: цу чохь дукха адамаш хир дац а, бехира, дIакхаьчна ваьлча, иштта хир дац а, бехира, сайна оьшу накъост цигахь кхин лохур ву а, бехира… ГIуллакх хуьлуш дацара. Эххар а элира ас:\n– Сайд-Ахьмад, со чIогIа юьхьIаьржахIуттуш ву, нагахь хьо ца вагIахь. Вайшинна кхин чIогIа кечамбан оьшуш а дац, даима а вай гулделлачохь леллийнарг дичахьана. Нагахь санна вай ма-бохху ца нисло-кх, кечам-м бинера, ткъа программи юкъа цхьана бахьанина ца нисвелира, ала йиш а яра сан… Волахьа, хIумма а хир дац!..\nIуьйрана хьалххе гIаьттина, тхойшиъ гIала ваха новкъавелира. КIиранде дара: Сайд-Ахьмад балхахь а вацара оцу дийнахь. ДIа ма-воьддура, Бенара Кабалаев Сайд-Мохьмад волчу квартире вахара тхойшиъ. Аккордеон дика локхуш вара иза. Аккордеон а, дечиг-пондар а аьзнийн декарца тIеттIа а нисбой, студентийн юкъараIойлехь наггахь уьш лоькхура оха. Сайд-Мохьмад тхайна тIаьхьа а хьехна, университетан кхоалгIачу гIишлоне дIавахара тхойшиъ: цигахь дIахьош яра смотр. ХIинца тхуна схьакаро везара вотанча. Иза Гуьмсера 1абдурахьман вара: иза цигахь хила декхар долуш а вара. Говза тухура цо вота: лаккхара корматалла йолчу артисташа а шайна юххе воккхура иза наггахь. Доцца аьлча, тхан тоба гулъелира. Дикка паргIатвелира со, массаьрца а бартхилла, кечаман болх тхаьш дIаболийча.\nКхузза-доьазза юх-юха элира оха илли. КIез-кIеззиг вулуш, Сайд-Ахьмад а вуьйлира адамех а, кхолладелачу хьолах а. Кхин башха сцени тIе вуьйлуш, эвхьазаваьлла-м тхох цхьа а вацара.\nСесанарчу Эльдарханов Ахьмада шен дешнашна мукъам а баьккхина, шен тобанца дIаолуш долу «ПетIамат» цIе йолу илли дара оха дIаала кечдинарг. Кестта юкъадаьлла, халкъалахь боккхачу айамца тIеэцна а дара и илли. Композиторийн агIонга диллича, вуно чолхе илли а хиллера иза. Бакъдерг аьлча, тхуна-м и хIун ду ца хаьара. Цуьнан уггаре а йоккха чолхалла шолгIа аз айарехь (высокий, второй голос) хиллера. Ткъа иза Сайд-Ахьмада, бIаьрнегIар а ца тухуш, ойура. КIотаршкахь еха буьйсанаш яцъян тхаьш гулделлачохь тхешан хено лоьхург леладора оха а. Иллеш олуш а нислора. Жима хилаза мила ву?!\nКечам хилла баьлча, программа чIагIъяле, хила доггIучу кепара «пробный» концерт дIаяьхьира. Тхан исбаьхьаллин куьйгалхо вуно чIогIа резахилира тхан тобанан балхана. ДIадолоран тематически монтаж чекхъяьлча, сцени тIе довла дезаш, тхан илли дуьххьара хIоттийра цо.\n– Иза нуьцкъала илли ду, дика дIаолуш а ду. Вайна коьрта ду оцу иллино жюрин декъашхойн самукъане дог-ойла кхуллур хилар. Иза шеко йоцуш ду, – аьлла, вистхилира иза.\nСуна дуьхьалхIуьттура хьалхарчу могIарехь хиъна Iен йолу сайн хьехархо: диц ца деллера айса цунна делла дош. Бакъду, тхаьш лелочух вела дог догIура сан. Ткъа хIинца коьрта дерг – Сайд-Ахьмад дохкоцавалар дара…\nСуьйре тIекхечира. Луларчу квартирашкара садаIа арадаьлла адам концерте хьажа зала чу дан доладелира, массо факультетера студенташ а тIеоьхура. Цхьа эзар гергга стаг чухоьуш йолу зал тIанк-аьлла юьзира. Схьаеанчу жюрис шен меттиг дIалецира. Хьалхарчу могIарехь хиъна гуш сан хьехархо а яра.\n– КIур кегийна тхойшиъ ваьлла… Ша хирг хир ду!.. – аьлла, сайн догтедина, тIаккха Сайд-Ахьмад чIагIван хьаьжира со.\n– ХIун аьлла, хета хьуна, сийлахь артист?! ВатIийна-ваьккхина Джо Дассен ма ву хьо-м!.. Дог чIогIа детталуш-м дац хьан? – забар ян хьаьжира со.\n– Дависа, хьуна етта!.. Со хIунда валий ахь кхуза? – ша даима а олуш доллу и ши-кхо дош бен ца элира Сайд-Ахьмада. Цуьнан даг чохь гIеххьа гIайгIа хаалора. Тхо кирхьанашна тIехьарачу чоьнаш чохь дара. Зала чохь долу халкъ шена гича-м, сан накъост юхавала а мегара…\n– Сайд-Ахьмад, хIинца Мумадана ган везара вайшиъ! – аьлла, юха а хьовзийра ас накъост.\nАмма, аьлла ваьлча, дохко а велира: иштта а гIоьрттина Iаш волчунна ас шен меттахь йина забар яцара иза. И санна долу хIума Хасмохьмадан доьзалехь цкъеллиг-цкъа я хьехош а, я лелош а ца хиллера.\n– Кхин-м хIумма а эр дацара цо… Хьанехана оьшуш хилча, ца мегча ца долу, кхин ма гIолахь аьлла, IадIийр вара Мумад, – велакъежира Сайд-Ахьмад.\nТхайна тхаьш бина бала а ловш, ладоьгIуш, лаьттара тхо. Тхойшинна герггахь лаьттара Сайд-Мохьмад а, гIуркх санна, ирх а вахана, хьера-тIулггал боккха кехат-пондар гай тIехь а кхозуш. Сайн буйнахь дечиг-пондар Iаьвдина, цуьнан садукъдина, со а лаьттара. Суна тIаьхьахIоьттина сцени тIе дIаваха везаш волу Сайд-Ахьмад а вара, кхосса кечйина топ санна, вулавеллачохь ладоьгIуш Iаш. Горга-йоккха вота дIа а хIоттийна, цу тIе а хиъна Iаш 1абдурахьман а вара, шек д1а а воцуш. ХIокху гIуллакхна, тхо санна, гIайгIане вацара иза… Дуладелла, лаьттара тхо.\n…Эххар а дIакхайкхийра. Даррехь, кхоьтуьйтуш, оьшучохь соцунгIа а еш, аз ойуш, аз лахдеш, йоккхачу говзаллица дIадийхира тхо сцени тIе. Говзачу оьрсийн маттахь иштта дара дIакхайкхар:\n– Илли «ПетIамат»… на чеченском языке!.. Слова… и… музыка… Ахмеда… Эльдарханова! Исполняет вокальная группа студентов второго и четвертого курсов филологического факультета… Чечено-Ингушского… государственного …университета имени Льва Николаевича Толстого: аккомпанирует на аккордеоне… Кабалаев Сайд-Магомед, на национальном дечиг-пондуре… – Джунаидов Аюб, сопровождает на доули… Чагаев 1абдурахьман. Первый голос – Джунаидов, второй голос… – слушатель подготовительного отделения филологического факультета – Абдулхалимов Сайд-Ахмед… Просим принять вокальную группу!..\nСценин йохалла чекх а девлла, микрофонашна тIе дIадуьйладелира тхо. Цига кхаччалц дIа болу некъ беха хетара: йоллучу а филологически факультетан цIе яра ларъян тIелаьцнарг. ХIинца оха баккхахь – толам а хир бу…\nХьалхара пиллиг таIийна, Сайд-Мохьмада дIаозийра кехат-пондар, тIаьххье ас мерзийн аз а хазийтира, мукъамна куц далош, 1абдурахьманан вота а йолаелира. «Кхунах-м цхьаъ хила ма доллу!» – аьлла, дагадеара суна. Пондаршца юьхьйолор чекхдаьлча, дIадоло дийзира илли:\n«Ас лоьху хьо!..» – аьлла, хьалхара дешнаш долалушшехь, тобано а, изза тIаьхьара элира: «Ас лоьху хьо…», – аьлла. «Цу лаьмнийн ярташкахь...» – «Цу лаьмнийн ярташкахь!..» – тIаьхьара олура тобано. Дика схьадогIура илли. ХIинца рогIера ала езачу нотийн гIайгIа яра тхоьгахь хIорангахь: иллихь уггаре а хала меттиг яра иза. Коьрта декхар Сайд-Ахьмадна тIехь дара: иза ларавахь, илли хир ду, цунна цигахь доггIу аз ца даккхалахь, иллих «цхьа а йоцург хир ю»…«Иллих дика илли дийриг цхьа могIа бу», – олу музыкан говзанчаша. Иштта хир а ду иза!.. Пондарийн мукъамашна куц далориг а бу цхьа мерз. Илланчийн аьзнашлахь билгалдуьйлуш, сийначу бацалахь цIен зезаг санна, къесташ хуьлу цхьа шатайпа аз. И аз ду иллих тоьлла илли дийриг, и аз ду иллин мукъам адамийн дегнаш чу бижориг. ХIинца тхан иллина оьшург а ду иштта аз.\nИ декхар кхочушдан тIедоьжна ву Сайд-Ахьмад. «ПетIама-а-а-а-ат!..» аьлла, аз доллушехь, Сайд-Ахьмада шен озаца тIаьхьара айира. Иллин догIа досту меттиг яра иза!.. (Сайна цунах цхьаъ хууш санна, дуьйцу ас!) «ПетIама-а-а-а-а-ат!!!» аьлла, аз дахдира цо. Аз хилла а ца Iара иза!.. Хьал ца хуучунна моьттур дара, Дагаев Валидца а, Кобзон Иосифца а, сцена къуьйсуш, Сайд-Ахьмад хьалакхиъна ву. Дийкира Сайд-Ахьмадан аз – сел йоккха зал юьзира цо. Эзар адаман яххьаш яра гуш: хIор юьхь тIехь шера гора самукъа. ШолгIа а элира тIаьхьара ши могIа: «Со кестта кхочур ву хьо йолчу махка!..» ШолгIа а Сайд-Ахьмадан озо лакхе схьаийцира. Дийкира аз. КIеда, тайна-таме, аьхна, зевне аз. Музыкан говзанчашца къийсамевийла-м хIуттур вац со, амма, цуьнца дуста аз дуьнен тIехь кхин хир дуй-те аьлла, оццул хаза дара аз. Там хиллера суна оцу балхах: хIара «гIурт» кегийнарг со хиларна юьхьIаьржахIоттарна кхоьруш, дукха садиънера ас. «Давай, Серый!.. Молодец!!!» – ала догдогIура сан. Ткъа сцени тIехь и дан сан таро яцара. Хонах дечига-пондаран маьIиг таIош, Сайд-Ахьмадна муьшкаян ларийра со. Со резахиларх кхийтира иза.\nСесанарчу Эльдарханов Ахьмада, ша говза илланча хиларе терра, шена а, шен тобанна а догIу долччу кепара кхоьллина илли дара иза. Иллин говза «пхьар» ву аьлла, гIараваьллачу Сесанарчу Ахматханов Вахас а дикка хала ойуш йолу нота яра иза. Бакъду, Сайд-Ахьмадан лога тIехь цхьа а пха буса а ца лора, и ойуш. Вай-й-н къажарца, жимма корта раз а боккхий, ладогIархошка а хьоьжуш, парггIат лаьттара иза сцени тIехь. мукъамех кIеззиг мукъане а кхеташ волчунна хаьара, мел доккха похIма оьшу илланчина и аз даккха. ЛадугIучийн дегнаш иракарахIиттийра оцу озо. Тапьаьлла тийна, эзар адам дара Сайд-Ахьмадана тIехьаьжна. ХIоранна а юьхь тIехь самукъадалар хаалора. Сцена серлайоккхуш, тIекъарзийначу чиркхаша йохйора тхан яххьаш. Тхох хIоранна а, кIеззиг хаалуш, хьацар тоьхнера юьхь тIе. Сайд-Ахьмад хIинца хаъал паргIатваьллера. Тхо а дара хIинца дикка паргIат: кхидIа а иза ларор хиларх тешнера. Зала чохь дукха бара тхан накъостий. Царна, хIоранна а бохург санна, хууш дара, шолгIа аз айа тхо кхааннах цхьаннан а говзалла йоцийла. Сара санна, вуткъачу хIокху накъосто хIун леладо-те, цуьнга-м айалур ма дац шолгIа аз бохуш, сагатдеш хиллера Сайд-Ахьмад цавевзарш. Хьалхарчу могIарехь хиъна Iачу тхайн декане бIаьргтуьйхира ас: цуьнан юьхь екхаелла хааелира суна.\nШолгIа а, кхоалгIа а дакъош а иштта чекхдевлира. ТIаьххьара ши могIа, кхузза юх-юха олуш, аз лагIдеш, дерзийра оха илли. Сайд-Ахьмадан зевне аз Iаьрчашкахь декаш дисира.\nМеттахъелира зал: берриге а хьовсархой цхьабосса тIараш детта буьйлира. Юкъ-юкъа маьхьарий а хезара: «Молодцы!!!» – бохуш. Моьттур дара, кхарна хьалха артисташ бу. Сценин гIиллакхца догIуш ма-хиллара, ладугIучарна баркалла олучу куьцара кортош а таIийна, юха а дирзина, дIадахара тхо. Детта тIараш ца совцура: концерт йолош, дуьххьара сцени тIе кхайкхинарш дара тхо. Юха а сцени тIе дийхира хьовсархоша. Юха а царна баркалла а аьлла, тхо кирхьанна тIехьа къайладевлира. Концерт кхин а дIаяьхьира…\nХьацар тоьхнера тхуна хIинца. Ца тухийла а дацара! Зала чохь болчел а чIогIа цецдевллера тхо… тхаьш кегийначу «гIуртах», делахь а тхьаьшна резадара тхо. Цунах цецдевлларш-м тхо хилла Iарий а хаац. Зала чохь мел долу моттхуу а, цахуу хIума а цхьаьна... цецдаьллачух тера дара. Мотт хууш ша хилча, цецьяла там бара Гуьмсан-кIоштарчу «Дружба» совхозан тракторни бригадехь, кемсийн аренаш тIехь хотта-чIурам а йина, Сайд-Ахьмада сийсара дIахIоттийна йолу цуьнан трактор а. Силамех юьзна йолу белхан бедарш чу а кхиссина, сийсара дIавахана шен да, сийна костюм а юьйхина, кIайчу куча тIехула цIен галстук а йихкина, «фестивалан полла» некха т1е а латийна, тахана Соьлжа-ГIаларчу йоккхачу сцени тIехь илли-кIеж туьйсуьйтуш ву аьлча, цец муха ер яцара тарахтор?!\nКонцерт чекхъяларе а ца хьоьжуш, кирхьанаш тIехьа долчу тхуна тIееара Н.Н.Шевченко. Ма-йоггIура, Сайд-Ахьмадна тIе еара иза. Ши кIира хьалха айса йийцина «харцо» цунна гучуяьлча санна, эхь хетара суна. Сайд-Ахьмадан пхьарс схьа а лаьцна, оьрсийн маттахь эира цо:\n– Ну, молодцы, мои мальчики!.. И что за слушатель подкурсов у нас объявился, Джунаидов?! Только вы могли такое придумать!.. Скажи мне, кто этот красавец?! – тхан балхана резахилар гучудоккхуш, йистхилира иза.\nСан гергара а ву, сан нийсархо а ву аьлла, вийцира ас Сайд-Ахьмад.\n– Саид, вы далеко пойдете. Вам нужно посвятить себя музыкальному искусству. У вас очень большой дар. Я вам правду говорю… У вас врожденный талант… Вы предоставили залу огромное удовольствие!.. Спасибо вам!.. – довха дешнаш элира цо. Уьш цуьнан даггара а дара.\n«Иза-м, дийцича а, эрна дара!.. Талант, тов!.. Дала ларвойла со хIара Мумадана гучудаларх», – шен дагахь иза а долуш, йоккхачу стагана баркалла а аьлла, Сайд-Ахьмад юхавелира.\nСуьйре тIееанера… Бода къовлабалале аьлла, тIаьххьара Гуьмсе йоьдучу автобусна тIекхиа веза Сайд-Ахьмад новкъа а ваьккхина, со юха зала чу вахара.\nИтт баллаца мах хадочу кепехь уггар а лакхара балл еллера тхан балхана. Телеконкурса юкъа а яхийтира тхан тоба. КхидIа къийса реза ца хилла, ас тIе ца лецира и гIуллакх. Сайд-Ахьмада а магийра сан сацам.\nОрга. №7. 2019. Эл. кеп


Мехкарча наькъий хьал во дац — Сердало\nМехкарча наькъий хьал во дац\nГIалгIайчен наькъий хьал Росси гIоллачул дикагIа да. Из белгалдир мехка вена хиннача Россе юкъарча палата наькъех, ЖКХах, гIишлонех йолча комисси кулгалхочо Шпектор Игора, цо вайцига бена никъ чаккхенга хьош Правительстве хиннача кхетаче.\nРосавтодора юкъарча совета тхьамада волча Орлов Петра шийна доагIача даькъа аьлар, Мехкдаь терко хилар бахьан долаш, ГIалгIайчен машин наькъаш 60 % дикача хьале да, аьнна. ХIаьта Россера дараш дерригаш юкъера хьаийцача 35 процентага кхоачаш мара дац, тIатехар цо. – хоам бу Праительства пресс-службас.\n«Тхо дикача а воча а наькъаш тIа лийннад, цудухьа диста хIама долаш да. Тахан шун вIаштIехьдаьннад Росси дIайодаш йола «Безопасные дороги» яхача паччахьалкхен программа чакхъйоалаш даь хила дезашдар де». Ювцаш йола проект чакхъяларца дикача хьале хила дезараш 50% да, хIаьта шун вIаштIехь даьннараш 60%. Из Росси гIолла диллача, дикагIа бола хьокхам ба, аьлар цо. Иштта белгалдаккха безам ба са, Iодехкача наькъашта со раьза воацаш цхьаккха хIама цахилар», — хоам бир Орлово.\nИштта лакхехьа хьоаха яьча комисси доакъашхо йолча Горбатых Галинас ше чIоагIа раьза хилар гучдаьккхар, регионе берий цIенош ца хилара, ишттал берашца дика хиларах.\n«НонагIо социальни объекташка лелаш, боккхий бараш берашца сов дика болаш, тоам хилар сона. Йоккха терко ю, берашка дешийтара а, цар могашалла дикагIа хилийтара а», — белгалдир цо.\n← Эггар тIехчарех футбола стадион хургья ГIалгIай Мехка\nКхоллама наькъаш →\nОстановки и автомобили без пыли\n09.04.2019 serdalo@yandex.ru 0\nВнимание! Опасный вредитель — многоядная муха-горбатка


"ГIалгIайн Iедалхошка цабезам гIатторна" бехкевина оппозиционер Хазбиев\nОппозиционер Хазбиев Мохьмад\nГIалгIайчоьнан Iедалшка мостагIалла гIатторна бехкзуламан гIуллакх даьккхина махкарчу Талламан комитето оппозиционерна Хазбиев Мохьмадна дуьхьал. Цуьнан адвоката Ибриева Хедас бина и хаам "Кавказ.Реалии" портале.\nХазбиев ишта а вара бакъо йоцуш герз лелорна а, Iедалан куьйгаллера нах аьшнаш барна а бехкевина. Керла тIебиллинчу бехкаца, Хазбиевс "цабезам гIаттош хилла" регионерчу Iедалшка 2015-чу шеран гурахь YouTub-ан агIоне йиллинчу роликца. Кхелахоша юьйцучу видеона тIекхиа аьтто ца баьлла Ибриеван.\nМаршо Радионо яздира, кхо шо хьалха меттигерчу Iедална а, полисхошна а критика йина Хазбиев машен ядорна а, бакъо йоцуш герз латторна а бехкевина хиларх. Шена дуьхьал айдина гIуллакх бух боцуш ду аьлла, дIахьедира Хазбиевс. Муьлш бу цахуучу наха шен машенна герзаш диттинчул тIаьхьа, гIалгIайн Iедалхойх ведда кхо шо даьккхира цо Нохчийчохь. Кху шеран юьххьехь шена динчу тIелатарна бехке мехкан куьйгалхочун ваша Евкуров Увайс вира оппозиционеро.


ГIамагIай ганаргаш – цIи йоацача лазара духьала дарба — Сердало\nГIамагIа хьогге а дIаяннай, хIаьта бочабIар хьахила хIанз а гаьна да. ГIаьххьа ха я докъадалийта маьлхе дехка дада гIамагIай ганаргаш хьа а ийца царех тIумараш яха. Тхо зIамига долча хана лоалахой берашца дахе йолччара яхе гIамагIаш ца йиача Iелуцар тхо. ХIана аьлча, боккъала чам болаш хулар уж! ХIаьта оаха уж селла дукха гулъяр-м, духхьала цар чам хилар а доацаш кхы а цхьа бахан дар. Цар ганаргаш! Ма чам болаш хул-кх цу юкъера яьккха тIум!\nЛакхагIа йолча ткъоврон тIа вала майрагIа малагIа ва, дукхагIа цу тIера сомаш хьанна гулду хьожаш яхьаш хулар тха массадолча берий, тхоайла. Цун бахьан а дар тIумарашца дувзаденна, хIана аьлча, Iа дукхагIа сомаш мел гулду, дукхагIа ганаргаши, цар чура тIумараши хулар!\nТхо бераш долча хана хIанз мо пакеташи, кулекаши дацар массанахьа, Iокхайса дадаш хIаьта а дацар, хилча а духхьала чIоагIа эшача метте мара леладицар уж. Вешта, моллагIча ловзара берашка селиконовый тIормеш дIателацар цIен боккхагIаша, ловзара кертах болле са ца доаккхаш виса тарлу, яхаш лора дора бераш.\nХIаьта оах тхоай кхача тхоашта тIадувхача барзкъа юхьиг хьал а лаьце цу чу гулбора, хIамма а тIормечурчул кIезигагIа а хилацар иштта гулдаьр. Фу дора аьлча, тIаювхача коча йист гулъеш хьал а лаьце, из цхьан бейоаллаше вокха кулгаца гаьн тIара хьа а боахаш цу чу сомаш бехкар, коча юхьиг лаьца дола кулг кIаьд делча вокханца хувца а хувцаш.\nГIамагIаш миччахьа хулаш яц, уж нийслора дукхагIа, наха доал деча беша е нах бахача коа. ХIаьта оаха цу ковна даьга е цIен-наьнага ца хоатташ яхацар уж, хIана аьлча, цIагIа массаза даьи-наьнеи хьехар латтар лерге: наьха коара, бешара цу цIен сагага ца хоатташ сомаш ма дахалаш, хIама лочкъаерах тарра да шоан из, яхаш.\nТхоашта дукха беза сом гулбаь даьлча, наькъ тIа даьле цига дIахо хьора оаха тхоай яхьаш: малагIчо дукхагIа тIум йоаккх, сихагIа ганаргаш хьанна дохаду хьожаш. Уж дохадеш лаьрхIа хIама хилацар, духхьала наькъ тIара хьаийце гIаьххьа болча шин кхераца, цаI кIал билле цу тIа ганарг а дилле шоллагIбар IотIабетташ йоахар тIумараш. Ма чам болаш а хулар-кх!\nГIамагIай ганаргаш вай дегIа чIоагIа дарбане да. Деррига фуд аьлча, цар ганаргах «ВI7» яха хийла эшаме витамин йоал, цу чу йоагIа цианидное вещество яха хIама. Из хIама дегIах дIакхийттача, цо цIийоацача лазарий клеткаш йоаю е ерзаю.\n100 грамм гIамагIай ганаргах йоахк цIена 25 грамма белок, 47 грамма хьоанал, 4 грамма углеводаш. Из доацаш гIамагIай ганаргаш дарбана да бронхит, коклюш, нефрите яхача лазарашта. Иштта дегIацара тайп-тайпарча садола хIамашта а духьала дарба доал цу тIумарех. ХIаьта укх гIулакха тIумараш бийда йолча тайпара яа еза.\nИштта гIамагIай тIумараш дарбана я дега пхаьнашца бала болча сага. ТIумараш яа йиш я бийда йолаш а, йокъаяь а, кхерза а шийна чам болча тайпара. ХIаьта, хьалхара юача хана волалуш 20 граммал дукхагIа ца йиача бакъахьа я. ДIахо мел дукха юэ а новкъа яц.\nДала лорадолда вай воча лазарех а, балех а. Цамогаш мел волчоа Дала моаршал лулда!\n← Пхьарсах дехка сахьаташ: Мичахьара кхаьчад уж вайга?!\nСИСКАЛА ЧАМ →


Статя нохчийн мотт | Образовательный портал EduContest.Net — библиотека учебно-методических материалов\n«Нохчийн мотт а, таханлера лехамаш а»\n22 апреля 2015 года, г.Грозный\nФамилия, имя, отчество Мунаева Заира Руслановна\nМесто работы, должность МБОУ «СОШ №5 с.Ачхой-Мартан»,\nТема доклада «Преподавание чеченского языка и литературы: состояние и перспектива»\nПочтовый адрес с указанием индекса Ачхой-Мартановский район, с.Ачхой-Мартан, ул. Мамакаева, 15\n366600Тел./факс 8(938) 003-83-23\n«Преподавание чеченского языка и литературы: состояние и перспектива»\nЗ.Р. Мунаева, учитель чеченского языка и литературы\nМБОУ «СОШ №5 с.Ачхой-Мартан»\n«Нохчийн мотт уггаре а хазачу а,\nхьалдолчу а меттанех цхьаъ бу, нагахь\nкхоччуш дика иза хууш хьо велахь».\nХьехархочун болх къайла бахьалур бац. Иза гуш бу б1еннаш дай-наношна, дешархошна, т1аккха церан берашна. Т1ехьа -Марта нохчийн литературни мотт кхоллабеллачарах, кхииначарах юрт ю. Кхузахь кхиъна, нохчийн мотт хьехна бовзийта оьшуш боцчу, аьрбийн, нохчийн литературан бухбиллархой болчу Мохьмад Мамакаев, Юнус Дешериев и.д1.кх. Тхан школехь аса хьоьхучу классашкахь а хилла нохчийн мотт уггаре коьрта предмет. Ненан мотт адаман синкхача бу. Цуьнгахула бен кхиалур бац стеган шега болу ларам, яхь, сий, дешархочун нене, махке безам, г1иллакх, адамалла. Цуьнгахула бен кхиалур дац стеган шен къомах долу дозалла, цуьнан д1адаханчух, оьздангаллех хастам бар, шен дайшна, къомана хьалха, шена т1аьхьадог1учу чкъурана хьалха долу шен декхар, жоьпалла. Х1окху т1аьхьарчу шерашкахь нохчийн маттах дукха дийцина: массо а аг1ор теллина, хестийна. Нохчийн маттах лаьцна дийцина, яздина лаккхара корматалла йолчу 1илманчаша, поэташа, яздархоша, журналисташа, культуран, дешаран-1илманан массо а т1ег1анан белхалоша, дай-наноша. Цара бинарг мехала, ца хилча йиш йоцуш болх бу. Делахь а, багахь «моз» мел дукха бахарх, бага марз ца ло, олуш ду. Ткъа нохчийн маттах долчу дийцаршкахь уггаре к1еззиг дакъа лаьцнарш,шайн ницкъ кхочучу барамехь йолчу ма– дарра аьлча, йоцчу таронашка хьаьвссина, нохчийн матте, дешаре берийн юьхьанцарчу классашкара дуьйна безам кхуллуш болу, берашкахула мотт кханенга д1акховдош болу, нохчийн меттан а, литературин а хьехархой бу. Цкъа делахь, цара дийцаршкахь к1езга дакъа лацар дика ду. Уьш нохчийн меттан «бурлакаш» («д1абоьжна» нах) бу. Уьш а къамелаш дан арабовлахь, г1уллакх телхина долчунна т1е а телхина хир дара. Шолг1а делахь, оцу белхан кхин аг1о а ю: уьш юьстах а буьсуш, церан шайн балхе а, берашка а болу безам, берийн садовзар (психологи), зеделларг доцуш, вай буьйцу болх д1аг1ур бац. Нохчийн маттах лаьцна дуьйцучуьнга ла а доьг1уш, яздийриг деша а доьшуш, телевизионни передачашкахь гойтучуьнга а хьоьжуш, оцу юкъаг1орта ойла а йоцуш 1ийна со. Т1аьхьарчу ткъа шарахь дийцарш вайна дуккха а хезна. Мел дийци а, талхар бен, толуш х1умма а ца хилла. Нохчийн моттий, бусалба динний хьехочу цхьадолчу адамех вочу аг1ор шеко кхоллало сан а, нехан а: х1окху ткъех шарахь хазачу дийцаршна т1ехьа дуьллий, б1останехьа дерг карош схьадог1у вай. Делан къинхетамах дог ца диллар бен, дегайовхо кхуллуш кхин х1умма а хилла дац. Олуш ду, дукха диъча моз а къахьло. Суна нохчийн маттах долчу хазачу къамелел дуккха пайденна хетта цхьана берана ницкъ кхочург 1амор, диканиг дийцар, хьехар дар. Къамелашна т1аьхьадог1уш г1уллакх дацахь, дан а ду иза иштта. Г1уллакхаш гучудевлла дац. Тахана х1ун хийцаделла? Вайн республикехь хиллачу хийцамашна сан хьесапца 20 – 30 шо оьшура. Дерриг а дина, кхочушхилла бохург дац иза. Дан дезаш дерг барам боцуш дукха ду. Делахь а хиллачу хийцамаша дегайовхо ло нохчийн мотт кхиаран, дешар 1аморан декъехь а дошший, г1уллаккхий галморзаха дер дац аьлла. Вешан къам хила лаахь, адамашна тховвий, болххий нисбинчул т1аьхьа, т1ейог1учу хенахь, кхидерг дерриге а т1аьхьа а теттина, коьрта хьалхе дешарна а, 1илманна яла еза. Уггар а хьалха финансировани т1ехь а, нехан кхетамехь а. Берашна хьехарехь уггаре хьалха д1адаккха дезарг вай ваьш 1ехор, моттарг1анаш лелор ду. И цамгарш таханалера а, итт шо хьалхалера а яц. И халонаш ца эшаелла цхьана а 1едале, цхьана а куьйгалхочуьнга. Коьрта долчу декъана нийсачу, хазачу дийцаршна т1аьххьа дог1уш г1уллакхаш ца хиларна. Уьш а, кхийолу а школан «цамгарш» а, халонаш а Президентана Кадыров Рамзанна т1ехдика евзаш а, цо йиллина тидамехь латтош а, юьйцуш а (дас-нанас, хьехархочо, классан куьйгалхочо, иштта декъахь мел волчо а дан дезарг а т1ехь) хиларо, цуьнан дошший, г1уллаккхий галморзаха долуш ца хиларо, дашна т1аьхьа дог1уш гуттар а г1уллакх хиларо коьрта дегайовхо ло тахана. Вайн къоман исторехь республикан хьалхарчу куьйгалхочо нохчийн меттан маь1на а, сий а тахана санна лакха айдина дац цхьана а заманахь. Дешаран а, 1илманан министерство билгалъяьккхина дешаран политика Президентан программа ю. Оцу балхахь ницкъ ма-кхоччу дакъа лацар массеран а декхар ду. Еххачу заманахь, шерашкахь, саццаза дийцаре деш дерг, юьхьанцарчу классашкахь хьехар муьлхачу маттахь хила деза, бохург ду. Иза дийцаре дан оьшуш а дацара. (Дархошка а, церан гергарчу нахе а дарба муьлха леладе, бохуш хоьттучу новкъа лоьраш бовлахь, дархой бала а белла буьсур бу уьш). Оцу хаттарна жоп каро суна цкъа а чолхе ца хета. Политика а, патриотизм а юьстах юьтур ю вай. Баккхийчу 1илманчаша баьхнарг а тидаме ца оьцур вай (цкъа хьалха оьрсийн хьехаран 1илманан а, халкъан школан а бухбиллархо волчу Константин Дмитриевича Ушинскийс аьлларг кхечара баьхначунна т1е а тоьхна: «осуществление обучения должно быть на родном языке; родному языку принадлежит центральное место в формировании человека» («Педагогический словарь», Москва, 1960 г., счтр.551). Беран ненан боцчу, цунна хууш боцчу муьлххачу а, маттахь дешар 1амор муха хир ду хьовсур вай. Чолхе йоцу эксперимент ю, оцу хаттарна жоп луш. Г1арабевлла болу хьекъал долу нах схьа а гулбина, царна хууш боццчу маттахь, уггаре атта долу х1умнаш хьоьхур вай. Цхьана сохьтехь а, цхьана дийнахь а, к1иранах а, баттахь а… Оцу кепара долу дешар, схьахетарехь, дахлур дац. Схьах1уьттучу суьртехь, и нах, хьала а г1евттина, д1аг1ур бу. Ткъа ишттачу хьолехь ялх – ворх1 шо кхаьчначу бераша х1ун дан деза? Церан, куьг айбина бен, дош ала а йиш яц, хьалаг1овтта а йиш яц, арадовла а йиш яц.\nХ1ора денна, баттана, шарна чолхе йолуш д1айоьдучу программо, алсамдуьйлучу ца девзачу дешнаша берийн оцу кепарчу «дешарх» цакхетар кхуллу, са б1арздо, т1аьхьо цунах цабезам хуьлу. Психологин маттахь оцу новкъа даьллачу (даьккхинчу) берах, дешархочух «самоуничтожающаяся личность» олу. Алссам долчу берашлахь дешархой «ле». Дикачо д1а ца лаьцна меттиг еса ца юьсу, оцу меттехь вониг кхолладала долало берийн ойланашкахь, амалшкахь. Бакъду, и дерриге а гучу шераш девлча (олуш ма–хиллара, серах хьокха хилча) бен ца долу. Дуккха а долчу берийн дешарх, школах хьалхарчу деношкахь дуьйна дог доккхучу бахьанех уггаре коьртаниг берашна дешар хьоьху мотт царна цахаар, дуьйцучух цакхетар ду. (1илманчаша боху: 1 – чу классашкара 80% бераш декабрь болалуш, «школа» боху дош хезча, даккхий синош а дохуш, школе ца даха х1уъу а бахьана лоьхуш хуьлу. Иза, т1ом гина а боцчу, бан ма – беззара шерашкахь берийн бошмашкахь школе баха кеч а бина, тоьлла долчу хьелашкахь, шайн ненан маттахь доьшуш болчу дешархойх бохуш ду). И тайпа «зеделларг» долуш, школах дог даьлла болчу дешархойн кегийра йижарий, вежарий цхьана а дийнахь школе а бахале дешарх, школах дог долий, цабезам кхоллалой хуьлу. Оцу белхан дукха хьалха тидам бина вевзаш волчу берийн яздархочо, берийн психологи к1орггера евзаш волчу, нохчийн меттан хьехархочо Махмаев Джамалдис. Цуьнан цхьана дийцаран жима турпалхо 1-чу классе деша ваха дуьхьал ваьлла. Нанас цунна школа хестайо. Т1аккха к1анта хотту, цигахь иштта хаза хилча, шен ваша сел хала х1унда воьду цига х1ора дийнахь, олий. Х1ун 1алашо хила еза дешар юьхьанцарчу классашкахь ненан матте даккхаран? Цхьаболчара боху, хьехар ненан матте ца даккхахь, нохчийн мотт а, цуьнца цхьаьна нохчийн халкъ а х1аллакьхуьлуш лаьтта. Вай хьехар нохчийн матте даккхар долийна а дац. И болх бола а бина, бераш кхиале, уьш г1еметта х1иттале мел к1езга а 30 – 50 шо дер ду. Т1аккхале нохчийн маттах, къомах (вайх дозуш хилахь) хирг хилла а дер ду. Юьхьанцарчу классашкахь беро дийнахь школехь доккхург 2 – 3 сахьт бен дац. Буха дисинчу 12-13 сахьтехь беро х1ора дийнахь ц1ахь доьшу. Цул совнаха, дуьххьара деша а дахкале, 6 шарахь ц1ахь «деша» а доьший, шен кхетам а, кхоллаелла ( 1илманчаша дийцарехь 60 сов %) дика я вон амал а йолуш дог1у бераш школе. «Коьрта школа», дуьненчу девлчахьана, шайн ц1ахь, чохь, гонаха, арахь берашна гуш хезаш ерг ю. Телевизор коьрта хьехархо а йолуш. Бераш вайн «куьзга» ду. Шайна гонаха буьйцучул нохчийн мотт а хаьа царна, шайна гонаха доллучул, гуччул г1иллакх – оьздангалла а ду цаьргахь. (Цу т1оьхула т1е, т1амо шерашкахь дукха боккхачу барамехь сина нуьцкъала 1аткъам бина, хьере дина а ду). Нохчийн мотт а, халкъ х1аллакхуьлучуьра к1елхьарадаккхар таханалерачу вайн декхар ду. Вай шайна гайттинарг, динарг цара кхинд1а а хьур ду. Берашна гонахара дахар вай дикачу кепахь хийцахь, бераш а дикачу аг1ор хийцалур ду. Иза цхьа аг1о ю. Дуьнен т1ехь вай ваьш хилла ца 1а. Хуучу меттанийн бараме (цхьа мотт хаахь – цкъа, ши мотт хаахь – шозза) хьаьжжина хьекъал долуш ву стаг, олуш ду. Юьхьанцарчу классашкахь нохчийн маттахь хьехаран суна гуш йолу 1алашонаш х1орш ю: 1) беран (хинволчу стеган) кхиар шен къоман бух т1ехь хилийтар; 2) дешар, берана хуучу, иза дика кхетачу маттахь, кхиаме хилийтар; 3) ненан маттехула цунна кхин (оьрсийн, кхечу къаьмнийн) меттанаш 1амор атта хилийтар; 4) т1аьххьара а, дерриге а чулоцуш, юьхьанцара школа чекхйолучу хенахь цхьатерра дика кхета а кхеташ нохчийн, оьрсийн мотт а хууш, 2 – 3 чуй т1ег1анашкахь (5 – 11 классашкахь) оьрсийн маттахь деша бер кечдар ю. Маца д1адоло деза юьхьанцарчу классашкахь нохчийн маттахь хьехар? Иза дийцарийн шолг1а аг1о ю. Хи чу а ца волуш, нека 1емар дац, олу. (Хи к1орга долчу а эккхий, ле бохург ма дац иза). Иттаннаш шераш т1аьхьадисина вай. Ткъе пхиъ шо хьалха, берашна школе а дахкале оьрсийн а, нохчийн а мотт хуучу хенахь, пайденна дацахь а, таро яра хьехаран мотт харжа. Таро-м, хьехар вайна ма-хаъара дара. Тахана школе дог1учу берашна цхьа а мотт ца хаьа оьшучу барамехь, нохчийн маттахь хууш долу к1еззиг дешнаш доцург. Дуккха а шераш ду вайн берашна кхета а кхеташ дешар 1ама нохчийн мотт бен боцу, кхин некъ боцу. Ярташкарчу берийн хьалха заманахь а бацара кхин некъ. Вайна мел ч1ога лиъча а, хила ма–деззара вайга тахана дешар нохчийн матте даккхар дола а лур дац. Иза ехха зама оьшуш г1уллакх ду. Делахь а, берийн дуьхьа лелаш делахь, и болх (некъ) д1аболо беза. Воьдучо бен ца эшабо некъ, олуш ма–ду. Кхушара йоккху ерг цхьа г1улч бен яцахь а, пайденна доцу, ма-дарра аьлча, зене долу дийцарш д1адевр дац т1аккха бен. Цул т1аьхьа массеран ойла а, ницкъ а дечунна т1ебоьрзур бу. Тамашийна хета тарлахь а, нохчий моттий, литературий хьехарехь, дешархой 1аморехь кхиамаш баьхначу а, бохучу а хьехархоша вай буьйцучу новкъахь хьалхара г1улчаш яьхна, и болх д1аболийна тоххара: ткъа шо а, ткъе итт шо а хьалха. Юьхьанцарчу а, лакхарчу а классашкахь. Цара нохчийн маттах пайда а оьцуш, оьрсийн мотт а, кхийолу предметаш а хьехна, нохчийн мотт хьоьхуш оьшучу барамехь оьрсийн маттах пайда а эцна, цкъа хьалха нохчийн дешнаш нохчийн маттахь а туьдуш, (маь1на ца хууш долу нохчийн дешнаш берана а, хьехархочунна а «иностранни» дешнаш ду. Иштта дешнаш дуккха а ду). Иштта болх беш хьехархой х1инца а хир бу. Т1аккха бен кхоллалур бац берийн матте, дешаре безам. Олуш ма-хиллара, керланиг дика дицделла шираниг ду. Таханалерачу берашна юьхьанцарчу классийн программех кхета ца хиъча ца довлучу нохчийн меттан дешнийн барам (лексика) царна хуучаьрца буьстича, дукха ч1ог1а к1езга бу. Кхин а к1еззиг хаьа (я хаъане а ца хаьа) царна оьрсийн мотт. Оцу аг1оне ладоьг1ча, ший а мотт берашна дешар д1адоло оьшучу барамехь царна 1амо безаш бу. Нохчийн (г1оле хууш болчу) маттах пайда оьцуш бен, царна оьрсийн мотт 1амабойла а, цу маттахь, кхета а кхеташ, цара доьшийла а дац. Кхин а ледара ду и ший а мотт бераша бийцаран хьал (навыкаш). Берийн шайна гонахарчу дахарх долу хаарш, кхетам (информаци) «телемонологаша» кхоьллина, кхиийна ю. Телевиденина т1е х1инца телефонаш кхетта. Дуьйцург хаза а хезаш, г1еххьа цунах кхета а кхеташ, дуьхьал мотт бийцар оьшуш а доцуш, цундела и бийца 1ама а ца 1емаш, кхуьуш ду бераш. Диалоган кепехь мотт буьйцуш бен берашна 1емар дац ойла яр, шайн кхочуш хилла ойла меттан г1оьнца ладуг1учунна йовзийтар (къамел дар, мотт кхиар). Деша дезаш а, доьшуш а долчу берийн психологин (синан) сурт хууш хила деза. Вайн 1илманан маттахь дийцар дукха чолхе а, деха а хир ду. Суртх1отторан кепехь вай дийцича, 10 шо хьалхалерачу Соьлжа-г1алел ирча хир ду и сурт. Г1ала метта х1отточул дуккха а алсам хан оьшу берийн са хила деззачу могашаллин бараме дало, са+мукъа+даккха. Син могашаллех дозуш ду берийн дешарх кхетар. Цхьана а кепара кечам боцуш дог1у бераш тахана школе. Вай буьйцу кечам 1 – чу классе дахкале берийн б1аьрсин эс, еха заманан эс, тидам, ойлаяр, жима моторика, къамелдар… кхиийна хилар ду. Цундела, школе дахале лерина кечам бина доцу бераш, 6 шо кхаьчча кечамбаран классе а дахийтина, 7 шо кхаьчча 1-чу классе дахийта дезаш дара. Иза дан таро яцахь, кхин ши аг1о а ю: 1-ра класс кечамбаран яр, я 1-чу классан дешаран ах шо мукъана а кечамбаран дан. Цхьаъ ца дахь, берашна оьшучу барамехь я нохчийн мотт а, я оьрсийн мотт а ца хаьа. И тайпа кечам д1аболор а доккха маь1на долуш ду. Вай тахана и болх бан кийча дац, бохуш, дохуш долу орца сов нийса ду. И мел ч1ог1а нийса ду хуур а дац, къаьсттина Краснодарехь а, кхечу г1аланашкахь а 1-чу классера 11-чу классе кхаччалц х1ора классана, х1ора предметана дешархошна а, хьехархошна а г1оьнна арахецна йолу литература (библиотечканаш) ца гича: тетрадан барамехь орфографин, доштидаран, нийсаяздаран словарикаш, леррина долу тетрадаш, гайтаран г1ирсаш, кхечу тайпана справочни литература. И дерриге а ган деза. Тидаме эца: оьрсийн маттахь оьрсийн берашна, шайн ненан маттахь, хьеха арахецна и литература. Вайн берийн ойла йича, со цигарчу берийн хьелех хьоьгу. Ца хууш долу нохчийн дешнаш хьехархошна а, берашна а «иностранни» дешнаш ду. Вай долчохь нохчийн маттана а, оьрсийн маттана а беза и кечам. Оьшу хьехархошна а, дешархошна а лерина йолу «Нохчийн меттан доштуьду», «Нохчийн – оьрсийн», «Оьрсийн – нохчийн», «Нохчийн – ингалсан», «Ингалсан – нохчийн» орфографически, «Математически терминийн» жайнаш (дошмаш, словарикаш). Юьхьанцарчу классашна шаьш, 5 – 9, 10 – 11 классашна шаьш. Вай тахана х1ораммо а шена луъург ала а олу, яз а до. Ткъа школехь бере муха язде ала деза?! Юха а тидаме эца: НГ1- н АССР меттах1оттийна кхо шо кхочуш, 1961 шарахь, Мациев Ахьмадий, Джамалханов Зайндиссий арахецна барх1шеран школан юьхьанцарчу а, лакхарчу а классашна Лерина йолу «Нохчийн меттан орфографически словарь». Вай ткъа шарахь, «книга» яздан деза, «киншка» яздан деза, «жайна» яздан деза, бохуш къуьйсуш 1аш ду. Т1едог1учу дешаран шарна хьалхара г1улчаш яха (и дан таро йоцчохь, х1инца д1ахьочу кепехь болчу балхана дукха ч1ог1а оьшучу г1оьнна) х1ун далур дара? «Орга» газето 2008 шеран 21 – чу апрелехь нийса билгалдаьккхина ма-хиллара, «мотт ларбар ерриг юкъараллин г1уллакх хила деза». Дукхахйолчу школашкахь болу хьехаран г1ирсаш дукха къаьсташ бац масех эзар шо хьалха хиллачарех. Хьеха ма - беззара нохчийн мотт хьеха хьехархошна а, дешархошна оьшуш барам боцуш дукха х1ума ду. Дерриг–м далур дацара йоццучу хенахь. Нийса хир дара аьлла хетта республикехь леррина йолу юкъараллин «Нохчийн меттан фонд» а йиллича. Нохчийн мотт кхиоран пачхьалкхо дечунна т1е г1о дар 1алашо а йолуш. Иштта юкъараллин нохчийн меттан жигархойн республикански цхьаьнакхетар вовшах тоьхча а, х1ора школехь шайн жигархойн тобанаш а йолуш. Зеделларг долу берийн бошмийн белхалой т1е а озийна, телевиденига вовшахтохалур яра деша даха дезачу берашна а лерина йолу «Кечамбаран класс». Кху шерашкахь нохчийн мотт а, литература а, дин а, г1иллакх-оьздангалла а, истори а хьоьхучарна а,1амочарна а дукха мехала, доккха маь1на долу материалаш арайийлина республикански а, районни а газеташ т1ехь, журналаш т1ехь, телепередачашкахь. Нохчийн къоман а, меттан а бакъболу патриоташ бу и болх, шаьш дага а бевлла, бинарш а, беш берш а. Тахана хьехархочунна, дешархочунна оьшург хаа а хууш, бина и болх. Церан дог дохо-м ца лаьара суна. Делахь а хаа деза: и ч1ог1а маь1на долу, мехала йолу материалаш оьшучаьрга д1акхочуш яц. Телевизионни передачашка уггар хьалха хьовса безаш болу дай –нанойх, дешархойх хьожуш вац цхьа а. И журналистийн бехк боцийла хууш ду.\nТелевизионни передачаш х1ора школехь кхетош-кхиоран балхахь гайта некъ лаха беза. Вайна боккъалла а нохчийн мотт кхиа лаахь, дан дезаш а, далур долуш а г1уллакхаш ду уьш. Хьехархошна доккха совг1ат хилла д1ах1оьттира Вагапов 1арбин «Нохчийн меттан доштуьду жайна». Дукха ч1ог1а оьшучу хенахь «Вайнах» журнало зорба тоьхна араевлира Кусаев 1адизан «Нохчийн яздархой» очеркаш. Цхьа а тайпа яздархойх материалаш йоцчу хенахь «Даймохк», «Орга», «Хьехархо» газеташа, «Орга», «Вайнах» журналаша, иштта кхидолчу а газеташа нохчийн а, оьрсийн а меттанашкахь арахоьцуш хиллачу «Литературан аг1онаша», яздархойн дахарх, кхоллараллех йолчу аг1онаша, литературин а, культурин а календараша, рузманаша доккха г1о лецира чолхечу шерашкахь нохчийн мотт а, литература хьехарехь.. Юьхьанцарчу классашна ч1ог1а оьшу материалаш зорбайиттира «Стела1ад» журнало: «Дийнатийн дуьне» (1аморан кхеторан доккха маь1на долуш ду кхузахь дехкина суьрташ: олуш ма ду, б1озза хезачул, цкъа гар г1оле ду), «Ч1ирдиган дошам», «Хьехархочун аг1о», суьрташца цхьаьна ялийна нохчийн алфавит. Нохчийн меттан бакъболчу патриоташа бен бийр боцуш болх бу иза. Доцца аьлча, тахана школашкахь хьехар нохчийн маттахь д1адахьа а, лакхарччу классашкахь нохчийн мотт а, литература а хьеха ч1ог1а оьшу кечам барехь доккха дакъа ду цара лаьцнарг. Аса и дерриге а х1унда дуьйцу? Доккха г1о хир дара лакхахь дийцинчу зеделлачух пайда а оьцуш, газеташа а, журналаша а, тахана янне а йоцу, ца хилча йиш йоцу берашна а, хьехархошна а лерина йолу материалаш лерринчу гуларшкахь (1– 4-чу классашна, цул т1аьхьа, ницкъ кхачахь, 5 – 9-чу, 10 – 11 чу классашна лерина) 1 – 2 тетрадан барамехь а йолуш, школьни программехь ца хиъча ца довллурш бен дешнаш а доцуш «Нохчийн меттан дош тидаран дошам», «Нохчийн меттан орфографически дошам», «Нохчийн – оьрсийн дошам», «Оьрсийн – нохчийн дошам» арахецча. Иштта ч1ог1а оьшуш ю «Дийнатийн дуьне», араевлларш санна, бос болуш суьрташ а долуш, нохчийн оьрсийн маттахь язйина х1уманийн ц1ераш а йолуш йолу. Ца хилча йиш йоцуш оьшу ю юьхьанцарчу классашкахь математически «Нохчийн – оьрсийн математикин доштуьду дошам», «Оьрсийн – нохчийн математикийн доштуьду дошам», математически х1уманийн (геометрически фигураш, телаш) суьрташ, нохчийн маттахь а, оьрсийн маттахь а ц1ераш а йолуш. Уьш арахецча пайденна хир яра, журналийн, газетийн номерашкахь яьржийна а йоцуш, тематически гуларшкахь «Хьехархочун библиотека», «Дешархочун библиотека». И вай юьйцуш йолу терминийн гуламаш «Нохчийн меттан нийсаяздаран дошам» т1ехь (Джамалханов З., Алироев И.) йолуш а хилча. Хьехар нохчийн маттахь д1адолочарна, нохчийн мотт хьоьхучарна доккха г1о хир дара II – III т1ег1анашна лерина Нохчийн литературан классикийн, программи юкъабог1учу яздархойн, классал арахьа еша произведенеш билгалъяьхначу яздархойн йоцца биографиш (юьхьанцарчу классашна шайна, 5 – 9-чу, 10 – 11-чу классашна шайн-шайна лерина), арахецча. Школан дешаран т1ег1анашка хьаьжжина (программехь ца хилча ца йоллучул) лакхахь вай хьехийна дошамаш ницкъ кхоччучу барамехь дешаран шо доладалале, хьехархошка, дешархошка кхачийча, вай бац бохуш шерашкахь буьйцуш болу, ца хилча ца болуш а болу кечам хир бара цкъачунна. Кхетош – кхиоран маь1на долу телепередачаш, электронни носительш т1е а язъеш, арахеца а еза, школашка кхачо а еза, дешархошна гайтар вовшахтоха а деза.\nЖурналаш: «Вайнах», «Орга», «Вестник», «Геланча», «Хьехархо».\nА. Мациев, З. Джамалханов «Дошам», 1976.\n← Тнт неверов част 7 Умейте открыт перед ребенком в окружаюшчем мире что →


Украинан президент кхеле велла\nОьрсийн цхьа могIа сайташ а, социалан машанаш а дIакъовларна Украинан президент Лукашенко Петр кхеле велла оцу пачхьалкхерачу бакъонашларъярхочо, юриста Лихачев Романа.\nФейсбукерчу шен агIонтIехь яздина Лихачевс президенто хIоттийна блок къилба Корейхь политикехь лелочуьнца а дустуш, "низамашца догIуш доцуш, адамийн бакъонаш хьашар" а, адамийн маршонна догIа тохар а ду аьлла.\nКху дношкахь дуьненаюкъарчу Human Rights Watch бакъонашларъяран организацино Украинан президентна тIедожийнера оьрсийн интернет-ресурсашна ша хIоттийна блок дIаяккхар а, адамийн дешан маьршо ца хьешар а.\nДахначу шинарийдийнахь Украинан президента дIаяхйина Оьрсийчоьнна тоьхна санкцеш, шайн махка бахкар дихкиначеран тептар кхи а шордеш. Оцу юкъа яхана "ВКонтакте", "Одноклассники" социалан машанаш а, "Яндекс", Mail.Ru Group сервисаш а, РБК-н сайт а.\nПорошенкос бахарехь, Оьрсийчоьнан пропагандан коьрта гIирсаш бу уьш.


— ИппIалий, са къаний! Даьра, воагIа хургвац-кх кашашкара-м! ХIаьта соахка венна тха да вайрий хьона цигача? — цIенхаштта юхахаьттад вокхо.\n— Вайр! Вайр! — аьнна, дIаваха веннав Цаген.\n— Вададай са! Из-м дукха ахча мичад. ЮхагIоргволаш вий хьо цигача? — хаьттад кхалсаго.\n— Боккъала а, цунга дIакхоачийта далара Iа ер, — аьнна, сихха шоай цIагIара хьа а дена, Цагенага шовзткъа тума ахча дIаденнад цо.\n— ХIай, хIай?! — ийкхад из Iехаяьлга гучадаьннача цун марага. — МалагIча оагIорахьа вахар из? Гаьнаваьнна хургвий из?\n— Жи новкъост, сихагIа дIалачкъалахь! Хьо ве аьнна воагIаш ва хьона из дIа воагIа говрабаьри.\n— Малув Iа вувцар? — хаъттад Цагена, къайлагIа хьокхаш санна, хьаьр кIала пIелг Iо чу а хьекха.\nХIанз-м мича гIоргва хьо, аьнна хеташ вола говрабаьри сиха хьаьр кIала ваьннав, хIаьта Цаген цун говра тIа а хайна дIаийккхав. ХIаьта хьаьрхо бехке воацилга а хайна, хьаьр кIалара хьалваьлча, говр йоацаш хиннай…\n— ТIаккха мара-м со цар бокъонца говра тIера Iо а кхоссанзар, — яьхад Цагена.\n— Аз ше вувчара кIалхараваккхарах сона а, аз сайца боалабаьча новкъосташта а шортта ахча лургда аьннадар сога Цагена. ХIанз сайца цига мала вугаргва ца ховш вагIа со, — аьннад лоамарочо ший лоалахочунга, из гIулакх нийсденна цхьа кIира даьннача гIолла.\n— Из хьай лоалахо Iа вувре, аз шоана лургдола ахча деррига а хьайна дусаргдар-кх хьона! — аьннад тIаккха цо фу ду хьажа дагахьа, лоамарочун уллув ваьнна венар геттара цIаьрмата саI волга хоаденнача Цагена.\nЦIАЬРМАТАЧА ФУСАМНАЬНАГА АЬННАР\nХIаьта цул тIехьагIа дукха ха ялалехьа Цаген геттара чIоагIа маьлхара а гIайгIане а волаш зийнача цун лоалахочо, ший цох чIоагIа дог лазаш санна кеп а оттаяь: «ХГанз фу хиннад цигача, Цаген?» — аьнна, Iоттар а еш, бехк баьккхаб Цагенах.\n— Даьра. воше, соахка кхо сом а денна аз ийца хинна цаI мара йоаца вир-м еннай! — аьнна, лоацца цун хаттар дIадерзадаьд ио леладер кхетадаьча Цагена.\n— Ай ва Цаген, хьай сесагал а дукхагIа езар хьона из вир? Из елча-м мича эттавар хьо селлара халча! Ма чIоагIа саготду Iа цунна? — аьннад фуннагIа-моллагIа даь а из хьовзаванза Iе дагавоацача лоалахочо.\n— Цу хана-м массаварг а: «ВIалла а сагот ма де Iа, Цаген! Дукха хьай са ма даа Iа, Цаген! Оаха кастта хоза нускал доаладергда хьона!» — яхаш, сона гонахьа ма хьувзарий шо, — аьннад цун ха-барах шийна дош ца хеталга дIахайта ловш волча Цагена. — ХIаьта хIанз, вир а денна со виссача хана, цхьанне а хIана алац оаш, эггара дикагIдар-м хац сона, кхыметтале эгтара эсалагIдола вир эцаргда оаха аьнна а? Хоза нускал доаладергда хьона, яхаш, даьсса хабар дувцарал халагIа да мотт сона, цох кхо шай мара ца доаккхе а, сона вир эцалга!\n— Аьъ, ма гIалат ваьнна хиннав со! Ха-м, даьра. ховр сона Iа из иштта дIадерзадергдолга. Вешта, из-м кхыча тайпара хиннад: шун Iатто а ца бувш тха етт, тха Iатто бийна хиннаб шун етт, — аьннад тIаккха Цагена.\n— ТIаккха-м, воше, юххьанца денз гIулакх ше долчча тайпара дувца дезар, — яьхад, фуннагIа даь а Цагенагара хIама яккха дагаволча лоалахочо.\n← КIаьнка баь къахетам


Францехь хьехархо Пати Самюэль вер толлуш лаьцна кхин а 5 нохчо\nГIуран-бутт 09, 2020\nНохчийн къомах волу 5 жима стаг лаьцна Францехь оршотан Iуьйранна, ГIуран-беттан 7-хь меттигера хьехархо Пати Самюэль вер толлуш.\nНизамаш лардон органашна хетарехь, цара интернетехула кехаташ яздина хиллачух тера ду Пати вийначу 18 шо долчу Анзоров IабдуллахIе, джихадан тема а хьехош, хаам бо Кавказ.Реалиино, France Bleu зорбан гIирсана тIе а тевжаш.\nДIалецна нохчий бу 18-21 шераш долуш. Уьш полисхоша дIабигна Францин ХIордаца Сена (Seine-Maritime) а, Лакхара Луара (Haute-Loire) шина департаментехь.\nЦкъачунна цаьрга цхьанне а бехк кховдийна бац, дIахьуш бу таллам. ХIокху кIиранах хуур ду кхелан хьалха хIуьттур бу уьш я дIахоьцур бу, бехк а ца кховдош.\nТаханлерчу денна Пати верца боьзна таллам дIахьош шеконе лаьцна ву 14 стаг, шайна юкъахь 5 дешархо а волуш. Царах цхьаболчара, хетарехь, зулам деш дакхалаьцна хила мега, ткъа вукхара гIо дина хила мега.\n47-шо долу Пати Самюэль вийна кхушара ГIадужу-беттан 16-хь. Цул хьалха цо дешархошна урокехь дешан маьрша йийцаре еш гайтина хиллера Charlie Hebdo журналана тIехь араевлла Мохьаммад-Пайхамарна ехкина карикатураш. Цул тIаьхьа кхерамаш туьйсуш хиллера цунна.\nАнзоров дIавоьллина Нохчийчуьрчу Шалажахь ГIуран-беттан 6-хь.


Нохчашлахь чIагIбелла кхетам бу -уггар халчех,баркалла доцчех,наха алсам наьIалт олучех бу суьдан пурстоьпийн болх.\nПурстоп - Iедалан хьадалча\nЗудий майрий къаьстича, бераш декъар биста кхаччалц, церан девне юкъаметтигаш листарехь,Iедална йогIу ял охьайиллийтарехь, банкашкара эцна кредиташ юхадерзорехь – массо меттехь хьалханчаш пурстоьпаш хиларна,леррина хIуьттаре ян, шайн лаамехь арабевлча санна,уьш ца беза нахана.\nЧоьте оьцуш дац массо хан,раж ларйина низам талха ца дайта, луур толийта,юкъараллин хьашт-дезарш листа таро дебош, Iедалан бохчи чу ахча гулдан уьш арабевлла хилар.\nКхелан пурстоьпийн урхаллин хьостано гIардаккхарца цу декъехь кхушара къаьсттина кхиамаш баьхначух тера а ду цара. Цуо чIагIдарца чекхбаььлачу исс баттахь пурстоьпаша декхархошкара схьадаьккхина 9I0 миллион сом. Иза 522 млн. сом сов ду оццу хенахь стохка гулдинчуьнца дуьстича.\nХIусамашкахь ягочу газана,токана бахархошкара схьадерзийнарг ду 134 млн. сом ахча. Стохлерчул а шозза сов ахча кхачийна пурстоьпаша Iедалан бохчи чу некъан низам лардечу полисхоша диттина гIуданаш бахьнехь -8I миллион сом. Цу тIера доладелла сан къамел I5-I6 шарахь пурстоп болх беш волчу Соьлжа гIаларчу эпсарца Салаца. Тхойшиннан къамелехь гучуйийлира,ца догIу гIуданаш детташ лело хьарамлонаш а, шаьш тоьхна гIуданаш дебийтархьама шен хенна могIарерчу нахе хаамаш дIа цакхачийтар а ишта кх. дI а.\nСала: «Кхушара керла статья ю юкъаяьккхина. Ахь ткъа де далале гIуда охьадиллахь ах дIаделча волу хьо. ТIаккха а, и доллушехь и гIуданаш деттарий, тхойга схьаэхарий тIекхеттехь бен лах ца ло. Вуно чIогIа дукха детташ ду гIуданаш. Ткъа нахе харцо муха кхийдайо? ГIуда тоьхча 20 де далале ахча охьадиллар тIедожо кехат дIа ца кхочуш батте а долу,эха шаре а долу. Хьенан бехк бу ца хаьа. Шен хенна дIа ца кхачош нахана эшам бо,и гIуда а алсамдоккху…»\nМаршо Радио: Токана,газана я хина ахча ца делла. Уьш а аша схьадоху?\nСала: «Нагахь санна цу стага шена еллачу хенан гурахь и ахча дIа ца деллехь, тхуна и кехаташ схьадоуьйту. Стенна аьлча стагера ницкъала декхар схьадаккха бакъо ерг тхан урхалла бен яц. ТIаккха тхойга кехаташ схьадаийта бакъо ю церан,тIедожош дац, бакъо ю».\nМаршо Радио: Сан лулахочун I00 эзар сов декхар ду газана дIадала дезаш. Кхо шо даьллехь низамо магош дац и схьадаккха.Ишта и магош доцург а схьадаккха ара-м ца довлу шу?\nСала: «Тхан кхело бина сацам бийцаре бан я шеконе билла бакъо яц. Нагахь хьо суьдо хьайна йинчу кхелана реза вацахь хьо-хьо кхеле вала веза,хьайга харцо кхийдайой хаийта. Декхархочуьнгара схьаяккха йиш ерг а,йоцург а низамо къастош ду. Дахарехь ца хилча ца йолучу хIуманна а тхан тIекхийда йиш яц,цунна тIедогIучу рицкъанах нисса эханна бен тIекхийда а йиш яц… Ца хилча мегар долу хIума юй,роскошь олу-кх цунах,иза схьаяккха тарло. Тхан балха тIехь халаниг ду мискачеран,гIийла бохкучеран сагатдар…»\nIедална йогIу ял схьагульярх, дийцинчу пурстоьпо Салас билгалдоккхура цкъацкъа низамо бохург тергамза а дуьтуш,ял схьагульяр тIедуьллуш, Iедалхоша барта тIедахкарш деш хилар а,цу декъехь туьйсуш болчу кхерамийн чулацам хIора баттахь бохург санна,чIагIбеш хилар а.\nЦунна лач делахь а тоьшаллла ду кху деношкахь телпон зIенех пайда а оьцуш, ватсап чухула цIе яьлча санна дIасабаржош болу кхайкхам-кхерамаш а. Iедалан я муфтиятан векал а хилла къамел дечо дийцарехь тIедогIучу кIиранан I4-чу дийнахь дуьйна керла мур болош бу махкахь ял охьаюьллуьйтуш, газан,токан декхархой жоьпе беш. Цуо чIагIдарца-м буххера дуьйна а зуьйр долуш ду нийцса я харц оьцу пенсеш боху гIуллакх а. Цу хаамо бакълена а йиш йохийна дукха адам ду Нохчийчохь