Европахошна нохчийн синбахам бовза аьтто ло Бексултанов Мусас\nШоьта-де, Чиллан-беттан 06, 2016 Меттигера хан 11:52\nНохчийн къоман амал, гIиллакхаш, культура, кхийолу башхаллаш дуьненна йовзуьйтучу яздархойх ву Бексултанов Муса. Цуьнан рогIера дийцарийн жайна арадаьлла немцойн маттахь Венехь.\nГермани -- Нохчийн яздархочун Бексултанов Мусан дийцарийн шолгIа жайна арахецна немцойн маттахь Австрехь, 28ГIа12 xГермани -- Нохчийн яздархочун Бексултанов Мусан дийцарийн шолгIа жайна арахецна немцойн маттахь Австрехь, 28ГIа12 Tweet\nБексултанов рогIера жайна арадаьлла Германехь\n„Вокзалехь къемат де дара, жоьжахате яра вокзал, адамех, къинойх, сатийсамех йоьттина, нIаьний санна сийсачу, лаьхьий санна хьерчачу, кхойкхучу, доьлхучу, доьлучу адамех, зингатийн тIуьйлиг санна, юьзна, йистина, чохь а, арахь а, тIехь а, бухахь а дIасауьдучу адамех гIуьттуш. Нах бертал а, аркъал а Iохкура, набахтин камераш чохь санна.\nАхь лакхара полка лецира: „Лагерный я!“- аьлла, мохь а тухуш, тIера цхьаъ чу а кхоьссина. Хьуна тIехь тужурка яра, лоьмар а йолуш, лергаш долу куй а. Вагон йоьдура, лестара, саца тохалора, дIайолалора; лампа кхулура, йовра.\nВагоне мохь болура, дажалан кийрара санна.\nВагон чухула стаг вогIура, сагIийна лаьцна куьг а долуш, нахана тIехула когаш а бетташ, наха чехош, Iуьттуш...\nИза улло схьа веъна, хьалахьаьжира, гена куьг ирах а ойуш. Хьо Iадийра. „Мак-Шарип!“- элира ахь...“\nИ дешнаш Бексултанов Мусан „Крест“ бухта“ дийцар тIера ду. Советан Iедало лаьцна, набахтешкахь а, лагершкахь а бала а хьегна, шераш девллачул тIаьхьа цIерпоштачохь воьдучу цхьана нохчочунна сагIадоьхуш лелаш шен юьртахо дуьхьал кхетар дуьйцуш ю и кийсак.\nЯздархочун къоламна кIелхьара тIаьхьарчу шерашкахь арадийлинчарех уггаре а тоьлла, угаре а нохчочун сих а, дагах а кхеташ долу и дешнаш хIинца немцойн мотт лелачу пачхьалкхашкахь европахошна а довза йиш ю. Дукха хан йоцуш Австрехь араяьллачу Бексултанов Мусан дийцарийн гуларна юкъахь арадаьлла иза а, кхин а ткъеха керла дийцар а.\nАвстрерчу "Китаб" зорбантехь арадаьлла и тептар, цуьнан цIе немцойн маттахь „Der Weg zurück zum Anfang“ ю, нохчийн маттахь аьлча, „Юхьене бо некъ“, - Бексултановн кхузахь арадаьллачех хIинца шозлагIаниг ду. Хьалхарниг оццу Китаб зорбантехь масех шо хьалха арахийцира, „Ferne Gestade des Lebens“ („Дахаран генара хинбердаш“) цIе а йолуш.\nБексултанов Муса вайн заманахьлера тоьлла нохчийн прозаик ву, дукхаъчу литература йовзархошна а, критикашна а хетарехь. Цундела цуьнан дийцарш Европерчу ешархошна довза йиш хилар вуно мехала хIума ду. Цаьрца, цу дийцаршца, цкъа а цхьана а нохчийн яздархочуьнга хIинцалц ца даладелларг ду- къоман сибат ша ма-дарра, цуьнан амалш а, аматаш а, къоман Iадатийн тIум а дешнашка яккхар. Нохчийн дас-нанас виначу муьлхачу а стеган дог Iовжош, цуьнан ворхIе а дегара, дуккха а чкъурашкахула таханене кхаччалц схьадеана долу синан иэс меттаходоккху ницкъ бу цаьрца.\nШвейцарехь ехачу гочдархочо ХIерольд Марианнас бина Мусан яздарш немцойн матте гочдарехь болх, иза цундела а бу, мах хадийна ца валлал, беза.\nМаршо Радионе Бексултанов Мусас дийцира, Европехь шен тептарш арадовлар муха нисделла а, цу тIехь кхин дIа ша а, шен гочдархочо а бан леринчу балхах а лаьцна.\nБексултанов: „И киншка яраяларан дика хIун ду аьлча, иза сан киншка хилар дац, иза Европехь вайн культура а, литература а дIайовзийта цо аьтто бина хилар ду. Культурехула бен къаьмнаш вовшашна нийса довза а ца девза, уьш вовшашна тIе дуьгуш долу ков а ца деллало. Цундела цу киншках а цхьа пайда хир бацара теша, аьлла, сатуьйсу-кх“.\nНохчийн къоман литература кхечу меттанашка гочъян а, хийрачу ешархочунна и литература йовзйийта таро луш йолу гочдархойн ишкол а ца хилар вуно боккха эшам бу, яздархошна хилла ца Iаш, иштта йоллучу а къоман культурана бохуш дуьйцу яздархочо.\nБексултанов: „Гочдархой ца хиларо Iаламат чIогIа новкъарло йо суна а, кхечу яздархошна а. Я цу хIуман бала болуш кху махкахь стаг а вац-кх. Мах а белла, цхьа гочдархо лаьцнера ас, оьрсийн матте сайн дицарш даха. Юха цо бина болх мелла а цхьа тамашена а хетта, иза цхьа кхечуьнга байти. Юха кхин а цхьана кхечуьнга бойтуш, и дийцар 5-6 гочдархочух чекхделира сан. 5-6 гочдархочух чекхдаьллачу дийцарах хIума ца дуьсу. Стеган деган чарх санна, цхьа чарх-м юьссу, амма цуьнан тIум дIайолу, меттан хазалла а, меттан башхаллаш а йов“.\nКъоман культура – иза тIаьхьарчу шерашкахь деккъа цхьана хелхаршка яьвлла, бохуш дуьйцу яздархорчо. И хелхарш а дац хила дезачу кепехь, мелхо а, цу культуран вуно генарчу шовкъечу дIасаидаршка а девлла.\nБексултанов: „Мотт а, культура а – иза чIогIа галдаьлла ду вайн карарчу хенахь. Къамелехь дерриге а деш ду, дезденош а хуьлу, амма бух а болуш, цхьа мах а болуш, деш хIумма а дац культурехь. Хелхарш дар, даима а „дарг-дарг“ бохуш зурба лекхар – иза ма яц культура. Культура – иза дош ду, аз ду, сурт ду, литература а ю, къамел а ду, гIишло а ю“.\nШеко йоцуш, къоман литературан дозалла а, уггаре а бакхийчарех кхиам а бу Бексултанов Мусан проза. Цуьнан дийцарш немцойн маттахь дешначу Германерчу а, Австрерчу а, Швейцарерчу а ешархоша церан хадош болу мах а бу цу хIуман тоьшалла. Бухта „Крест“ а, кхин дIа долу Мусан дийцарш а хIора нохчийн доьзалехь дела денна деша а доьшуш, тIекхуьчу чкъурана уьш довза а довзуьйтуш, церан чулацам а, цу тIехь беш болу хиламаш а цкъа а биц ца балийтархьама, даима а гучу меттехь а, тIекхочучехь хила дезар аьлла хета цундела.\n„...Мак-Шарип!“ - элира ахь. Стаг вегийра, дIа а тохалуш. Стеган бIаьргаш арадевлира.\nХьо охьаиккхира полки тIера. Ахь качметаш лецира цуьнан, хьайн мерIела тIе а озош. „Дай-ваший вала хьан! - элира ахь, - хьан вала хьайн дай-ваший, хIокху бархI-исс шарахь сох кхета кхуза кхаьчначу!“\nМак-Шарипе велхар иккхира: „Алхаст, Алхаст!“- бохуш, хьох хьарча а тохалуш. Мак-Шарип, ден-ненан цхьаъ бен а воцуш, ворхI йиша а, шортта даьхни а долуш жима стаг вара, хьо цIера арме воьдуш...\nХьо вилхира, цу стагах хилларг гича, дуьххьара кхетта нохчо сагIадоьхург вуйла а хиина.\nХьан сица, хьан ойланца, хьан пхенашца, бIаьрсица латта буьхара ирахIоьтира, стигланаш чу а кеглуш. Дуьне дан а дацара, дуьне доьхнера, ахь оццул сатийсина нохчочун маьрша дуьне.\nХьо аркъал дIакхийтира, полки тIе, нийса аркъал, хьайн бIаьрхиша бIарз а вина...“\nКомменташ КъесторТIаьххьарниг ХьалхаХенаца дIанисъйина\nстенгара: St. Pölten\nсо ч1ог1а йаккхе йо , Биссултанов Муса санна, вай нохчин юкъахь яздархьо хиларна. Муса, дуккъа а бацах а, хьан книжкаш й еша а, ахьа вай меттаьхь довзитуш долу нохчин 1амалан, култран долу х1уманаш пусурб даьша адамаш, амма уьш банне боцуш а бац. Цана юккъахь аса со лору. Дела реза хуьлда хьуна, ахьа вай нохчи мотт саьлла хаза карчар барна а, и тхьуна марза барна а!\nДарба каронза юьсуш ю рак


Навальныйгахьа хиллачу акцехь полисхойх леттачу нохчийн кIанте шайна тIевола, боху Делимхановс\nОппозиционер Навальный Алексей набахтера арахецарехьа дахначу шоьтан дийнахь хиллачу акцехь дакъалаьцначу нохчийн кIантана гIо дийр ду ша аьлла Нохчийчоьнан цIарах пачхьалкхан Думан депутат волчу Делимханов Адама, нагахь санна, шен политикан позицина иза юкъарвалахь.\n"Нагахь санна, ахь церан позици тIеэцахь, цхьаннах а ида а ца уьдуш, царна тIаьхьа дIаваха веза хьо. Тхуна хаьа хьуна а, хьоьца болчарна а хIун дан деза. Нагахь санна, хьо церан хьежамашца вацахь, Рамзан-Хьаьжас, вайн паччахьо аьлла, низамех хьакхалучу агIор шаьш хьуна гIо дийр ду, хьо гучувалахь", - аьлла Делимхановс инстаграмехь бинчу видеокхайкхамехь, яздо "Медиазонас".\nДупутато юьйцу позици ю, "митингхоша къобалдеш хилар боьршачу стага борша стаг маре вига могуьйту" низамаш.\n"Хьан деца къамел хилла тхан, нагахь санна, и позици хьо тIеоьцуш вацахь, нагахь санна, хьо нохчо а, бусулба а велахь, ахь яздийр ду тхан директе, йа тхоьца зIене вер ву хьо", - боху Делимхановс. Цо бахарехь, иштта цуьнца Москварчу университетехь доьшучу берашца а, цуьнан бевза-безачаьрца а къамел хилла церан.\nОппозиционер Навальный Алексей набахтера арахецарехьа а, пачхьалкхан куьйгалхоша ден къоланаш сецорехьа а, ерриг а Оьрсийчохь санна, гуламаш хIиттийра наха цхьаццайолчу Къилбаседа Кавказан коьртачу шахьаршкахь а.\nКавказ.Реалиин корреспондента бечу хаамца, Сочерчу дуьхьалона акце веанера лаххара а 500 вахархо. «Путин – къу!» хезара цигахь гуламхошкара. Лаьцна Сочехь лаххара а 80 стаг. Царна юкъахь яра "Новая газетин" корреспондент Костюченко Елена а.\n"Полицин декъехь протоколаш ду хIиттош, со сихха дIахийцира. Сочин Центран полицехь 79 стаг ву лаьцна", - яздина Твиттерехь журналиста.\nКраснодарехь протестан гуламехь хилла, журналисташа далочу тоьшаллица, 5000 гергга стаг.\nХIинжа-ГIаларчу Навальныйгахьа болчу гуламехь лаьцна 60 вахархо.\nСтаврополерчу акцехь лаьцна 100 гергга стаг.\nЕрриг а Оьрсийчохь тахана протестхойх лецна эзарнаш.\n"Матросская тишина" олучу Москварчу талламан изоляторехь латтош ву Навальный Алексей, Чиллан-беттан 2-чохь хинйолчу кхеле хьоьжуш.


Букъа тIе кхехка хи а детташ. Полисхошна ечу кхелера\nЕтташ даьхна дареш тIеэца ца деза кхело\nПолицино стагна тIехь Iазап даллор толлуш ю Питерера кхел. Новский кIоштарчу 70-чу полицин декъехь ялхаммо, букъ тIе кхехка хи а дуьттуш, дегIа тIе цигаьрка а Iуьттуш, хьийзийна шаьш букмекеран контора толлуш лаьцна вигинарг. И тайпа зуламаш наггахь бен ца кхочу Оьрсийчохь кхеле. Бакъду, хIара а дац "таIзар дар" цIе йолчуш толлуш - даржо лучу бакъонел совбовларна бехкебо талламо полисхой.\nКхеле ийзийнарш бу полицин декъан буьйранчин гIовс Морозов Артем, цуьнан бехлхан накъостий-эпсарш Барашков Андрей, Антоненко Михаил, Котенко Сергей, Ипатов Александр, Бородич Кирилл.\nЦарех цхьаболучара стохка бIаьста, цигаьркица мераIуьргаш ягош, букъа тIе кхехка хи дуьттуш, хьийзийна наркотикаш лелорах, къоланаш дарх шеко йолуш, лецна, полице балийна нах.\nЭшам хиллачех цхьаъ ву букмекеран Greenbet фирма ларъеш хилла "Оьзда адамаш" фирмера хадархо. Фирмина тIелетта полисхой юьхьанца – касса яьстина, бохийна белхан гIирс, этIийна шайна цатайначу нехан документаш, хьийзийна шаьш схьалецнарш.\nЯлх эпсарна талламо дуьхьалъяьхна "Белхан бакъонаш совъяхар", "Белхан бакъонех пайда а оьцуш зуламдар", "Доцург чIагIден кехаташ кечдар", "Талор", "Низамехь а доцуш наркотикаш долаерзор, долахь латтор", "Низамехь а доцуш герз доладаккхар, лелор" артиклаш.\nГерасимов Дмитрий адвокат ву талоре ерзийначу букмекеран фирмин администраторан Абдулкамалов Замиран. Цунна диттина полисхоша букъ тIе кхехка хи, ша цадинарг дина алийта гIерташ.\n- Шиъ хьийзийна цара. Цхьанна юридикан накъосталла деш ву со. Вукху шолгIачунна йогу цигарка Iиттина. Буьйса яккхийтина цаьрга оцу таIзара кIел. Кест-кеста хьийзабо полисхоша шаьш лецна буьгу нах, амма оцу кепехь къиза хьийзош суна дуьххьара го – кхехка хи тIедиттар, - элира Герасимовс.\n- Муха чаккхе хир ю аьлла хета хьуна кхеле кхаьчначу оцу девнан?\n– Соьга хаьттича, вуно дика болх бина талламо, тоьшаллаш дуьззина гулдина. 49 теш ву полисхоша динчун. Дов дахлур ду, гарехь, даре ца до полисхоша, конституцино лучу бакъонах пайдаоьцуш, ца дуьйцу талламчашка лелларг-хилларг. Гур ду-кх хIун хуьлу.\n- Кест-кеста хеза полицехь, набахтешкахь, изоляторшкахь етта, лецнарш хьийзабо, олий, амма ца хеза Iазап латточу нахана кхел йина, олий. Муха хета хьуна, полицин 70-чу декъерчу белхахошна таIзар даро пайда бохьур буй?\n- Полицин белхахошна иза масал хир ду, хаа ду царна - иштта болх бойла дац, бойтур а бац, ца гича санна дуьтур доцийла гойтур ду.\nИдрисов Динар лоцуш ю полици\nПетарбухарчу Бакъоларъяран кхеташонан белхахочунна Евдокимова Натальяна хетарехь, полицин 70-чу декъан белхахошна тIехь кхел йогIуш йо, амма цара нахана тIехь Iазап латторах "даржо лучу бакъонел совбовлар" аьлла, иза нийса дац.\n- Халахеташ делахь а, низамо магадо ницкъхошна гIелоен гIирс балха тIехь лело. Лецначаьргахь полисхоша Iазап даллор гучудаьлча, "даржо магочул совбовлар" бохучу артиклна тIехьо: "Тхан бакъо ю и гIирс лело, амма мелла а тIехдевлла хилла", олу. Къиза хьийзарг сацош, шен са лардархьама, полисхочо лело тарло и гIирс, амма парггIат, аьлларг дерриг а кхочуш а деш, полице чувалийначу стагна еттар, иза хьийзор – со ца кхета цунах. Дуьненаюкъарчу низамаша доьхку лаьцначунна гIелояр, вайн пачхьалкхо а дина и низам къобал.\nПетарбухарчу бакъоларъярхойн юкъараллийн Юристийн Клуберчу юриста Оленичев Максима мехала лору полисхой кхелеозор. Нахана йогIуш йоцу гIело яр полицехь нислуш зулам дуйла гойту йолаеллачу кхело, боху цо.\n- Иза деккъа цхьа сурт бен а дац, ткъа ду шуьйрра лелачех. И кхел бахьана долуш, хьанна хаьа, полицехь лела къизалла юхайолий а. Доьхуш жоп ца хилча, даьржа зулам. ХIара дов масал хир ду полицин белхахошна.\nПолисхошна тIехь кхел йолор нийса ду, аьлла хета Петарбухан Низамкхолларан Кхеташонан депутатна Вишневский Борисна а.\n- Теша со, зуламхошна – Iазап латточарна, нах хьийзочарна – доггIу таIзар дийриг хиларх. Беламе ду нахана тIехь полисхоша латтийначу Iазапах "даржо еллачу бакъонел совбовлар" алар. Дерг кхин ду, Оьрсийчоьно къобалдо ницкъ цабаран дуьненаюкъара конвенцеш – кхочуш дан деза-кх цара хьоьхург. Полицехь еттий вайна массарна а хаьа, амма кхеле ца долу и зулам. Дехка деза стагера дареш дохуш етта магор. Етташ даьхна тоьшаллаш тIеэца а ца деза кхелаша. ТIаккха дIаер ю садизм, - боху Вишневскийс.


Австрин депортацин набахтехь велла нохчийн мухIажир\nАвстри -- Нохчий Оьрсийчу дIабаларна дуьхьал Венера митинг, 27Гезг2012\nМалхбузехь тховкIело лоьхуш, Австре кхаьчна хилла нохчийн мухIажир велла цу махкарчу депортацин набахтехь. Оьрсийчу дIавала кечвина хила волу и стаг, адамийн бакъонашларъярхоша чIагIдарехь, Австрин полицино, бух а боцуш, сецош хилла набахтехь.\nШайн Даймахкахь ечу гIелонех бевдда Европе баханчу мухIажарех цхьа дакъа харцонан шозлагIчу гуонехула дала дезаш хуьлу Малхбузехь. Цу гонера ца бовлалуш, шаьш лехначу паргIатоне а, маршоне а ца кхочуш, Iожалле боьрзу царех цхьаццаберш.\nИсаков Зеламха а ву цу хийрачу махкахь синпаргIато а, кхерамазалла а лоьхуш, Даймахкана эзарнаш чакхармаш гена кхаьчна, амма шен керлачу Iойлахь я нийсо а, я къинхетам а ца карийначех цхьаъ. Венерчу депортацин набахтехь, низамца а доцуш, масех бутт баьккхинчул тIаьхьа кхелхина иза.\n35 шо долу нохчийн мухIажар Альпийн республикехь вехаш волу масех шо хиллера. Цо шена политикан тховкIело йоьхуш бинчу кхайкхамна цкъа а, шозза а дацаре жоп деллера меттигерачу мигрантийн хьокъехь долчу хьукматан белхахоша. Ишттачу хьелашкахь деш ма-хиллара, хIоразза а Зеламхас, апелляци а йой, кхин цкъа а шен лехам карлабоккхуш хиларна, Австрехь хан яккха бакъо яра цуьнан, дохош низам а доцуш.\nКху шеран мангал бутт бовш Австрин коьртачу шахьарехула схьавогIуш волу иза полисхоша сацийнера, кехаташ хатта, амма цу мIаьргонехь кхуьнан карахь документаш ца хилар бахьана долуш, иза цара шайн декъе дIавигнера, мила ву къастадаллалца, аьлла.\nБовза-безачаьрца зIене а ваьлла, шен кехаташ схьатIекхиадайтина волу Зеламха мила-мичара ву бохург дукха хан ялале къаьстира, амма полисхой сих ца беллера иза дIахеца. Бахьана- Исаков Зеламхин Австрехь тховкIело яц, цуьнан тховкIелох долчу дехарна дацаре жоп делла бохург дара.\nШена низамца йогIуш кхин а ши кIира хан ю, и дацаре жоп шеконе дуьллуш, апелляци ян, бохуш Зеламхас чIагIдар полисхоша тидаме а ца эцнера. Цул сов, полисхоша хаам бира Зеламхе, иза кесталгIа Оьрсийчу дIалур волуш хиларх лаьцна, и тайпа сацам Австрехь кхело бен тIеэца йиш йолуш боцушехь.\nИсаков Зеламха ша Австре кхачале, ДегIастанахь лаца а лаьцна, набахтехь хан яьккхина хилла вара, тIамех дакъалаьцна ву бохучу бехкаца. Оьрсийн набахтешкахь нохчийн тутмакхашца хуьлуш ма-хиллара, цу чохь цунна къиза таIзарш динера. Цу таIзарийн шортта тоьшаллаш а дара мухIажарехь, шайна юккъехь сарташ а долуш. Амма и дерриге а меттигерачу полисхоша тергал а ца динера.\nАвстрехь вехачу нохчийн бакъонашларъярхочуо Банжаев Вахас дийцарехь, Исаков Зеламха цхьа а хIара ду аьлла чолхе я кхераме цамгар долуш ца хилла. Ша Оьрсийчу дIавала диснарг ши де бен ца диссинчу хенахь цу балано кхоьллинчу гIайгIано Iаткъам биначух тера ду цунна.\nБанжаев Ваха: «Эспертизин жамIаш хIицна а схьадаланза ду цуьнан. Кхин могуш воцуш вара а ца боху иза цуьнан гергарчара. Кхо бутт цара цу набахти чохь бакхийтинчул тIаьхьа, депортаци ян ши де диснера цуьнан.\nКхузахь ваша а, гергар нах а бара цуьнан, иза араваккха гIерташ къахьоьгуш. Депортаци ма яхьара шена бохуш, ша цIахь дIавигна, хьийзина ву, цундела цIаваха ца лууш, ма вахийтахьара ша, бохуш, вара и кIант».\nИсаков Зеламха валаран официала бахьана цкъачунна нахала даьккхина дац полисхоша. Амма цуьнан кхалхар толлуш болчу адамийн бакъонашларъярхоша дийцарехь, ша Оьрсийчу дIалур волуш ву, аьлла, хаам хезча дуьйна, мухIажар чIогIа догтаьIна хиллера.\nГаррехь, депресси йолчу цунна Iедалан белхахоша я набахтин хехоша орца ца даьккхинера, лор кхайкхина я молханаш Iалашйина. Таханий-таханий Оьрсийчу, цу шена тIехь къиза таIзарш динчу махка, шен чаьлтачийн кара ша дIаваларе ладоьгIуш, Венерачу набахтехь кхо бутт баьккхинчул тIаьхьа Исаков Зеламха кхелхина. Шена цига дIавелча бийр болу ницкъ хууш, цунах йолу ойла совъялла, даге ца ладеллачух тера ду цуьнан.


Саралиева Т. "Айдамиров Абузаран «Вайн амалш» - оьздангаллин хьехам"\n«Вайн амалш» цIе йолу Айдамиров Абузаран къоман гIиллакх-оьздангаллех а, бIешерийн дахаран хьелаша цуьнан амалшна бинчу тIеIаткъамех, хийцамех а йолу книга йийцаре йира Соьлжа-ГIаларчу Президентан лицейхь.\nКъоман къоначу тIаьхьенан – 9-11-чуй классашкарчу дешархойн - «Вайн амалш» книга ешча кхоллаелла ойланаш йовза а, шайна хетарг ала а дахаран зиэделларг долу яздархой, министраш, шуьйрачу хаамийн гIирсийн векалш, бевза хьехархой гулбеллера лицейн «горгачу стоьлана» гонаха. «Горгачу стоьлан» Iалашо – тIекхуьучу тIахьенна вайн къоман амалийн башхаллаш йовзийтар, патриотийн синхаам кхиор, доьзална, махкана хьалха церан шайн жоьпалле хила дезаран кхетам кхиор, – йовзийтинчул тIаьхьа, хьеший бовзийтира цхьаьнакхетар дIахьочу нохчийн меттан кафедрин хьаькама Дашаева Лайлаа. Уьш бара: НР-н дешаран а, Iилманан а министр Байханов Исмаил, НР-н къоман политикин, арахьарчу зIенийн, зорбанан хаамийн министр Джамалдаев ШахIид, НР-н 1илманийн Академин Президент Гапуров Шахрудди, халкъан яздархо, «Вайнах» журналан коьрта редактор Ахмадов Муса, яздархо, «Орга» журналан коьрта редактор Минкаилов Эльбрус, поэт, «Хьехархо» газетан коьрта редактор Цуруев Шарип, публицист, «Гумс» газетан корреспондент Сумбулатов Дени, яздархо, Айдамиров Абузаран йоI Айдамирова Машар, НР-н дешаран а, 1илманан а министран г1оьнча, публицист Умхаев Хьамзат, нохчийн меттан хьехархо Вагапова Асет, ЧИПКРО-н ректор Эльмурзаева Ганга, республикин телерадиокомпанийн а, газетийн а, журналийн а векалш.\nМаршаллин дашехь Дешаран а, Iилманан а министра Байханов Исмаила билгалдаьккхира, вайн республикехь хьовха, ерриге а Къилба Кавказехь динан дайшна юкъахь коьрта волчу Кадыров Хожа-Ахьмада шен къамелехь тIе тидам бахийтина «Вайн амалш» жайна довза дезаран а, цуьнан чулацамехь йийцина вайн амалш йийцаре ян езаран а гIуллакхан юьхь хIара цхьаьнакхетар хилар.\n«ХIора халкъан а шена юкъахь цIе йоккхуш къаставой, оцу къоман дика-вон шен сица кхобуш, дагца къуьйлуш, эхь-бехкан, доьналлин, собаран масал хилла лаьтташ стаг, къонах хуьлу, – «Вайн амалш» книгин юьххьехь Сумбулатов Денис далийначу дешнашца цхьаьнакхетар дIадолийра Дашаева Лайлаа.\n- Массо а къамнийн бу яздархой-хьехамчаш, къонахий, къаной, дешан охIланаш, са ц1ена нах. Церан ницкъ кхочу шайн къоман лазамечух кхечу къаьмнийн дог лазийта, диканах кхин къаьмнаш даккхийдедайта. Цара шаьш бинчу кхоллараллин балхаца, хьанала къахьегарца бакъо йоккху, мел къаьхьа делахь а, бакъдерг ала. Ишттачарах вара нохчийн халкъан яздархо Айдамиров Абузар».\nИ цIе евзачарна, цуьнан говзарш ешначарна дуьхьал хIуьтту церан турпалхой а. Имам Шемалан наиб хиллачу Iуспан СоIдаллас, уггаре а хала хIун ду аьлла шега динчу хаттарна: «Уггаре а хала къонаха хила ду», – аьлла, жоп делла хиллера. Цул хала хIун ду, аьлла шега хаьттича: «Къонаха хилла чекхвалар ду», – аьлла, тIечIагIдинера.\nТкъа «къонаха», «нохчи» боху дешнаш хезча, хIора а нохчичунна дуьхьал хIутту «нохчалла» боху кхетам».\n«Нохчалла» – муьлха синмехаллаш дагайогIу вайна и дош хезча?\nОцу хаттарна жоьпаш делира гулбеллачу дешархоша: «И дош хезча дагадогIу доьналла, майралла, хьекъал, кхетам болуш хилар а, гIиллакх-оьздангалла а»; «Яхь, эхь, хьуьнар»; «Собар, тешам, комаьршалла»; «ДоттагIалла, къинхетам»; «Нийсо, цIеналла»; «Доцца аьлча, «нохчаллица» доьзна ду дерриге а дика хIума». Цул тIаьхьа гулбелларш хьаьвсира ролике. Англин коьртачу шахьарахь Лондонехь Биг-Бен сахьт кхозучу коьртачу майданахь доьдуш хелхар дара. Пхьош доцучу кучаца, белша тIе тесна шарф а йолуш, корта берзина, Iаьржа куьзганаш бIаьргех дохку йоI яра нохчийн хелхар дечу кIантаца хелха йолуш. Вота екарна а, тIараш деттарна а гIовгIанна нах тIегулбелла, ловзаран гуо хIоьттинера майданахь. Гуш дара, хелхар дан ца хууш яцара йоI, амма цхьана белша тIера охьашершина шарф дIанисъяр шен ца нисделча, хьарччийна буьйна а йоьллина, берзина ши пхьарс гойтуш хелхаран гуо тесира цо. Вотанан а, тIараш деттаран а ражца дегI сеттош хелха волура кIант а. Ала деза, дуьххьара дацара цуьнан хелхар а. Ролик яьккхинчун Iалашо хилла хир ю: «Вай иштта ду Европехь!». Амма зала чохь йийцинчу «нохчалла» бохучу кхетамах хIумма а дуй оцу нохчийн кегийрхошкахь? – аьлла, динчу хаттарна тайп-тайпана а, цкъацкъа вовшийн бIостанехьа а жоьпаш хезира:\n«Суна хетарехь, нохчийн хелхар гайта лууш и йоI хиллехь, тIера духар а хила дезара нохчийн духаран кепехь»; «Нохчийн синмехаллаш гайта лууш уьш хиллехь, арахь, майданахь, урамновкъахь а ца гойтуш, цхьанхьа чу гулбелла хила безара, аьлла хета»; «Ши тIара тоьхначохь хелхавалар сий хеташ ца хилла нохчашна юккъехь»; «Къоман оьздангаллех а, хелхаран гIиллакхах а, халкъан духарах а оцу кегийрхошкара эца масал дац»; «Вайн амалш» книги тIехь Айдамировс йийцинчу амалех хьаса а бац оцу «флешмобехь»; «Кегийрхойн сонталла гуора оцу хелхарехь». Дешархойн хьежамашка ладоьгIначул тIаьхьа вистхилира Гапуров Шахрудди: «Айдамиров Абузаран кхолларалла йоккха ю. Дукхахъерг XVIII-XIX-чу бIешерашкахь а, XX-гIа бIешо долалуш а хиллачу вайн исторех лаьцна ю. «Еха буьйсанаш», «Лаьмнашкахь ткъес», «Маршонан цIарах», «Калугера йийсархо», иштта кхечарна а тIехь автора буьйцурш нохчийн оьзда гIиллакх, доьналла, майралла боху кхетамаш бу. Ткъа «Вайн амалш» къомана юккъера и кхетамаш дIабовларна, кийрара баьлла мохь-цIогIа ду. Маца хилла вайн къомана юккъехь зударшна тIекхийдар, адамаш идор? Абузара оцу книги тIехь боху, ледарлонаш а ю вайн, уьш мичара евлла хьовсий вай, уьш а йийца вай. Даима а диканиг дуьйцуш, вониг къайладоккхуш хилча, вайн вайх лаьцна цхьа лаккхара ойла кхоллаяларна кхерам бу. 90-чу шерашкахь массанхьа а дуьйцург «нохчийн къам, нохчийн халкъ, вай санна цхьа а вац!» – дара. Ткъа гушдерг – нах лечкъор, зударий, бераш идор, талораш дар дара. Жима-воккха а герзах воьттина вара. Ойла кхоллаяла а тарло, даима а тIом барехь хилла-те нохчийн къоман ирс? Дера ца хилла-кх! Оцу тIамах йолу ойланаш а ю Айдамировн: «ТIамехь цкъа а тоьлларг ца хилла. ХIунда аьлча муьлххачу а тIамехь шина а агIор эзарнаш адамаш дойъу, заьIапдо. Ярташ, гIаланаш йохайо, ягайо, мехкан хазнаш хIаллакйо…\nЗиенаш меттахIуьтту. Амма тIамо кхоьллина къизалла, ямартлонаш, харцонаш кхуьу… ТIемаш хир бацара кIорггера бусалба дин а, дуьненан Iилма а хууш вайн къоманна юккъехь кхетам болу нах алсам хиллехьара».\nЦунна тIе доьгIна Кадыров Ахьмад-Хьаьжин дешнаш далон луур дара суна: «Вся наша история есть история непрекращающихся войн, бунтов, набегов, сражений, стычек… Я считаю своим долгом и выстраданным правом задать вам несколько вопросов: В результате всех этих бесконечных войн, бунтов и смут что получили мы, чеченцы? Неимоверные страдания, кровь и лишения. Сегодня мы пожинаем плоды непродуманной, безответственной политики… Мы вошли в историю не философами, не мудрецами, не мастерами, не творцами и созидателями, хотя и их у нас было немало: художник П. Захаров, артист М. Эсамбаев, певец М. Магомаев и другие».\nНохчаша даима а дозалла деш хилла, тхуна юккъехь элий ца хилла бохуш. И дозалла дан хIума дац. ХIунда? Абузара а боху иза. Вайн махкахь элий хилла – суьйлийн элий, гIумкийн элий, гIебартойн элий. Амма нохчашна юккъера стаг хьалаволуьйтуш 1едал ца хилла вайн. Цундела аьлла имам Шемала: «Нохчий тамашийна къам ду: диканиг хьалавоккхуш гу бац церан, вониг чувуллуш ор дац церан». Вай вешан нохчийн тхьамданаш хьалхабаха, церан сий дан хууш цахилар ду вайн галдаьлларг. Вайн махкара граждански тIом сацон Ахьмад-Хьаьжин хьекъал а, доьналла а ца тоьънехь, вай тахана мича кхаьчна хир дара ала хала хир дара. Цул тIаьхьа, Делан къинхетамца, къоман куьйгалле цуьнан кIант вар бахьана долуш, дуьненан исторехь а ишттачун масал доцуш, оццул сиха, тIамо бохийна мохк денбелла дIахIоьттина. Айдамировс, нохчийн куьйгаллин, къоман оьздачу нехан пусар дича бен нохчийн пачхьалкх хир яц, нохчийн къам денделла дIа а гIур дац баьхнарг ду тахана вай тешаш дерг».\nАхмадов Мусас а элира шена хетарг:\n– Нохчашна юккъехь элий цахилар, хуьлуш цахилийтар, вай тIаьхьадисина хилар а, я вай хьалхадовлар а дац, иза къоман шатайпаналла ю. Цхьана хенахь Мехк-кхиэл йолуш, дерриг дуьне тIекхача гIерташ йолу ша тайпа демократи йолуш къам хилла вайн къам. Тайпано, гергарчу наха шайн стеган доладеш хилла. Кхайкхина валош а хилла нохчаша шайна юккъе луларчу къаьмнех эла. Шайна юккъе доьжна дов, къовсам нисбан. Элий цахиларх, лоруш нах хилла къомана юккъехь. Церан цIе дIайоьдуш а, уьш фольклоран иллешкахь бевзаш а хилла. Йийцаре йиллинчу темех ала дош дара Сумбулатов Денин а. «Вайн амалш» книга иза «Даймохк» газетан редактор волуш, автора редакце а еана, дуьххьара зорбане оцу газетан агIонаш тIехь яьлла.\n– Суо теш ца хилла волу генара хIумнаш а дитина, со теш хиллачух эр ду ас, – элира Сумбулатовс, – цIенаниг бехдеш, боьханиг цIандеш, сийлахьниг сийсаздеш зама яра иза. Къам шен орамах дIахадо болх беш цхьа тобанаш яра. Оцу зуламах къам лардан гIерташ, орцах буьйлуш нах бара. Царах вара Айдамиров. Цул хьалха кхин дIогара бала а ца хилла газета, цуьнан статья тIетоьхча, охьадожа а ца дуьтуш, дIасадаьккхира.\n- Абузара ша дийна волуш “Вайн амалш” ша шен хьалкъана язйина олура, - долийра шен къамел Айдамирова Машара. - Цундела, тахана авторан бакъо сайгахь йолу дела, «Вайн амалш» кхечу къоман матте гочъян ас бакъо ца ло. Абузар а я цуьнан кхолларалла а ца евзаш, еккъа «Вайн амалш» гочйина кхечу къомах волу стаг цунах кхетар вац. Вай кхета. Иза тоьуш ду. ХIара цхьаьнакхетар суна товш ду. Шуна, кегийрхошна лерина ю «Вайн амалш». Школе воьдуш а, кегийрхошца цхьаьнакхеташ а даима хазахеташ вара Абузар. Дала дукхадаха дойла шу.\n«Шен гIалаташ дийца хала ду, амма ца дийцича ца долу. Царах лаьцна ду хIара къамел. ХIокху къамелехь долу хIора дош сайн халкъе даггара болчу безамо а, цунах дог лазаро а кхоьллина. Кху тIаьххьарчу шерашкахь гучудаьлла нохчий бусалба динан некъа тIера галбовлар. Оьздангаллех бохар. Вайн вешан къоман кханенан ойла еш цахилар», – бохуш яздина Айдамировс шен книгин юьххьехь.\n– Мел хала делахь а, дийца деза уьш я ца деза? Ду уьш гIалаташ я дац? Нийса довзийтина автора вайн сакхташ я ца довзийтина? Бакъо ярий Айдамировн уьш дийца я яцара? Боьхнерий-те нохчий ийманах я ца боьхнера? – шайна хьалха цхьаьнакхетар дIахьочо хIиттийначу хаттаршна шайна нийса хета жоьпаш делира дешархоша.\n– Нийса хета. Цхьаболу молланаш хилла шалха мотт буьйцуш гIарабевлла. Къоланаш а хилла вайна юккъехь.\n– Вайн дайша дилийтина гIалаташ тIекхуучу тIахьене кхин ца дахийта Iалашо йолуш язйина Айдамировс «Вайн амалш».\n– Вайн гIалаташ вай ваьш дIа ца даьхча, кхечо д1адохур дац.\n– Стаг цомгаш хилча, цуьнан лазар къастадой, леладо лоьраша дарба. Вайн къам хьекъал долуш ду, амма кхетам тIаьхьа бисина ду, – боху автора. Вай кхетамчу дахкийта Iалашо йолуш язйина Айдамировс и книга.\nАвторо бохучунна со реза ю.\n– Айдамировс мел аьлларг а доккха маьIна долуш ду. Амма цо и ца аьллехь а, вайна хаа дезара, аьлла хета суна.\n– Айдамировс шен книги тIехь хьахийна а ду нохчаша шайн доьзалшна Iаьрбийн Iилма Iамор магош хилар а, кхечу къаьмнийн, масала ингалсан, французийн Iилма Iамор магош цахилар а. Нагахь оцу Iарбоша шайн доьзалшна санна, вайн доьзалшкахь а кхечу къаьмнийн Iилма Iамон магош хиллехьара, вайн алсам Iилманчаш а, дешна нах а хир бара, аьлла хета суна. Цхьаьнакхетарехь жигара дакъалоцуш бара Президентан лицейн 11-чу классера дешархой Сатабаева Хьава, Межидов Алдам, Ибрагимов Ламбер, Бакаев Юсуп, иштта кхиболу дешархой а. Церан къамелехь къаьстара «Вайн амалш» ешна, цуьнан чулацамна т1ехь бераша ойла йина хилар, бакъду, Айдамировс далхочун шайн-шайн хьежамаш бара церан хьовха, гулбеллачу баккхийчеран а. Иза билгалделира Э. Минкаиловн, Ш. Джамалдаевн, Ш. Цуруевн къамелашкахь.\n– Iилманах а, дешарх а лаьцна дукха дуьйцу Абузара, – билгалдаьккхира Минкаиловс, – XVIII-XIX-чу бIешарахь дуьненан Iилма а, бусалба Iилма а девзаш нах кIезга хилла вайн. Оццу заманчохь ДегIастанехь баьхна Iилманчаш цIерш йохуш буьйцу Айдамировс. Цара шайн къоман, тайпанийн синмехаллех пайда а оьцуш, алсам белхаш язбина. Ткъа Нохчийчоь Россих дIакхеттачул тIаьхьа XIX-чу бIешарахь XX-гIа бIешо долалуш 5-6 стаг ву нохчашна юккъехь Абузара цIе йоккхуш лаккхара дешар дешна. – Эльдерханов Таьштамар, вежарий ШериповгIар, вежарий МутушевгIар. Дешна нах а, Iедалехь болх беш нах а ца хилла вайн къам цхьаьна кхетаме далош схьадалон. Советан Iедал тIедеанчул тIаьхьа а лаккхара дешар дешна нах кIезиг бу вайн луларчу къаьмнашца дуьстича. Цу тIе доьгIна Айдамировс билгалдоккху, вайна коьртехь динан а, дуьненан а Iилма хууш стаг цахиларо къомана эшам бар.\n- Дуьненчохь болчу Iилманчаша, цхьацца долу къаьмнаш дуьнен тIера дIадовларан бахьанаш дуьйцучохь, царах цхьаъ – халкъо ша шех еш йолу ойла дукха лакхара хилча я т1ехь лахара хилар ду, олу. Иза вуно кхераме х1ума ду. Абузар оцу некъа тIехь, ша Суьрта тIай тIехула волуш санна, нийса дIавахана. Къам охьатаIийначу хенахь цо язйина «Еха буьйсанаш» къам хестош яра. Амма и хестор тIехдаьлча, къам самадаккха, цуьнан кхачамбацарш а дийцина цо. Къомана ган деза шен сакхташ. Абузара «Вайн амалш» тIехь уьш гайтина. Царалахь коьртаниг – нохчий дешарна тIаьхьа бисина хилар а, - билгалдаьккхира Цуруев Шарипа.\nШена Абузар вовзарх а, цуьнца хиллачу гергарлонах а дийцира Джамалдаев ШахIида.\n– ХIорамма а шен кхетаме хьаьжжина йоьшу Абузаран книгаш, – элира цо. – Со баккхийчу нахана юккъехь кхиъна. ГIиллакхе, оьзда волчух – эла санна стаг ву олура цара, ткъа г1иллакх доцучух – лай санна ву а олура. Элий, лай хиларх-цахиларх доцуш, и кхетамаш хилла вайн къомана юккъехь. Стагана шена там берг, шена товн дерг ца товн дерг хиъчхьана, гIиллакх а, ларам а хаар ду-кх.\n– Цхьа догIучу меттехь дош алар а, самукъадаьллачохь хелхаран кеп хIоттор а телхина хIума ду, аьлла ца хета суна, – билгалдаьккхира шен вистхиларехь Умхаев Хьамзата а, – амма цхьанна а хIуттаренна, нахана цатам бан я новкъарло ян Iалашо йолуш дан ца оьшу и гIуллакх. Оьрсийн гIараваьллачу поэта А. Пушкина аьлла, шена оьрсийн къоман дуккха а гIалаташ а, сакхташ а го, амма кхечу махкарчу стага царах лаьцна дуьйцуш ца тов шена, аьлла. Цунна а дайна, Абузаран говзарна тIехь вайн къомехь шена ца товш дерг, вайна юккъера дIадаккха дезарг ду. Боккъал а дешна вай хиллехьара, вайн къам масийттаза а «бердах кхоьссина» хир дацара. Вайн герз дешар ду. Дешархошца болх барехь алсам зиэделларг долчу Вагапова Асета а дийцира, Айдамировн говзарех къоначу тIаьхьено пайдаэца йишерг алсам хиларх.\n– Хьайн къоман, хьайн ненан мотт кIорггера хаарехь, иза бовзарехь, бийцарехь ду къоман ирс. Дала маттаца долу гергарло алсамдоккхийла шун!\nЦхьаьнакхетар дIадерзош юха а берийн хьежамашка ладуьйгIира гулбеллачара:\n– «Вайн амалш» вайн къоман литературин кхечу произведенийн могIара хIотто ца еза, – билгалдаьккхира дешархоша, – иза лаккхарчу тIегIанна тIехь хила еза. Кхузахь къастийна къоман гIалаташ, сакхташ дIадаха а деза.\nБержес аьлла дешнаш а далийра цара: «Чеченцы воспитывают не ремнем и нотациями, чеченцы воспитывают личным примером». Цунна тIедоьгIна аьлча, Айдамировс вайн гIалаташ гайтар а оцу кхетаман масал ду.\n– «Вайн амалш» ешна а, цуьнан чулацам дика бевзаш а ду тхо. Амма тхуна коьрта дара цуьнга болу шун, тхан баккхийчийн, бовзар хьежамаш. Тхуна бевзина иза. Дала мукъалахь, оха дика доьшур а ду. Вайн къоман сий айдан къахьоьгур а ду. ХIара санна цхьаьнакхетарш алсам хилийта аьлла, шуьга дехар а ду тхан.\nИрсе бералла ю вайн дешархойн. Церан таро ю вайн махкахь хьовха, кхечу махкахь а цIе йоккхучу университеташка, институташка деша даха а, республикин юкъараллин дахарехь жигара дакъалаца а, тахана санна долчу цхьаьнакхетаршкахь республикехь бевзачу нахаца цхьаьнакхета а, цаьрга ладогIа а, шайна хетарг довзийта а. Дала тIаьхье беркате йойла вайн.


Беканаькъан Роза передача дIахьош я.\nЦхьайолча хана хала хул, сага дикал дешашца дIаювца. МоллагIа мотт хьаэце а, цу сага оамалца, гIулакхашца нийсбича; из къе а биркъе а хет. Цу тайпарча нахах я Беканаькъан Роза. Сийлахь-воккхача эрсий йоазонхочо Антон Павлович Чеховс аьнна дешаш дагаух сона из ювцача хана: «Сагаца деррига хоза хила деза: дог а, уйлаш а, юхь а, барзкъа а». Бокъонца Розайх аьлча санна да уж дешаш.\nШолжа-ГIала, 80-гIа шераш. Балха ди долалуш, Нохч-ГIалгIай радиокомитета ЦIенгахьа йода къона кхалсаг зе йиш яр. Из фу болх беш я, мича йодаш я ца хой а, наьха теркам тIаозар цо. Модан юкъедалалехь, цунна тIадувхаш хулар ший ханарча наха эггара чIоагIагIа къердаш дола барзкъа. Цунца къамаьл дича-м барзкъан хозал чехка йицлора, йиIий дикало а Iимерза саг хиларо а дицдора шедар. Цул совгIа, цох тилла цIи а цунга санна товш цхьаькха гIалгIай кхалсаг яйнаяц сона. Радиокомитете оператора-монтажёра болх беш яр из, духхьашха сона яйнача хана. Цох кIеззига тIехьагIа дувцаргда вай. Из мичара я, цун даьх-наьнах, дезалах массехк дош ала лов сона юххьанца.\nРоза яьй Беканаькъан Мухьмадеи ТIонганаькъан Фуржетханеи дезале. Уж вай Сибраре цIадаьхкача Шолжа-ГIалан Октябрьски районе баьхаб. Цар дезале хиннай кхо йоIи цхьа воIи. Школа а цига яьккхай Розас, из деша яьгIай № 46 йолча юкъерча школе. Итт класс яьккхача, дукхагIча даькъе дIахора ший вахар радиоца дувзаду цо. Из балха дIаэц оператор-монтажёра говзал караерзае а дIахо цу гIулакхаца дувзаденна декхараш кхоачашде а. Цу хана йовз из сона а. Университета студент волаш, каст-каста ридиопередачашка дакъа лаца дезаш моттигаш нийслора. Уж ерригаш цкъа дIа а язъяь мара, чакхъялацар эфире гIолла. РадиоцIен хьалхарча гIата тIа аьрдехьа дIахьайзача, йIаьха уйче яр, нах дIаязбеш шиъ студи а йолаш. ДукхагIйолча хана, хьалхарча студе болх беш, журналисташта гIо деш, хулар берашха йоI. Эггара хьалха Розас Iомавир со, мел сатийна хила веза студе чуваха саг. Доккха садаха, микрофонех кулгаш детта, дешаш долча каьхатий листаш шершае, истола тIа хIама IотIаехкаш таташ де йиш йоацилга кхетадир аз, хьалхара передача цунца дIаязйича. Цаховш метта шекьэккхе, дош харцахьа аьнна моттиг нийслойя, гIалат даьнначара денз, цIаькха дIаязвора цо къамаьл деш вола саг. Цхьаккха оаз хьахозаргйоацача сомача кизган вокх оагIорахьа гуш хулар, къамаьл де дIа маца волавала веза хьахайташ, кулг лестаду оператор. Атта дар Розайца болх бе, къона яле а, ший декхараш дика кхоачашдеш, балхах лоархIаеш хилар бахьан долаш. Передачан монтаж а шаьра, хетта моттиг ладувгIачо зувргйоацаш, йора цо. Дукхаза ладийгIад аз цо тоаяь, эфире дIаяла кийчъяьча передачашка. Духхьал студе дIаяздаьчунца болх баь ца Iеш, цун къахьега дезаш хулар республикан районашка дIаухаш, журналисташа яьча репортажий доакъошца а. Из атта болх ба аьнна хете а, бакъда цунца ювзаенна дуккха халонаш яр. Цхьавола мотт дика ца лув е шаьра ца хов саг дIаязвеш хилча, каст-каста сеца, юхаязъе езаш хулар передача. Цкъаза студе сашорта воацаш саг а нийслора, е дIоагIаш, ручка Iобожабора истола тIа, е каьхата листаш кIалтIайоахаш «шарх» чакхдоалар, микрофонаша моллагIа хIама дIалоацаш хиларах дар из. ДIаяздаьчун монтаж е а, тайп-тайпарча наьха къамаьл хотта а дуккха сабар дезар. Аз дукхагIа дIаязъеш хиннараш литературни передачашта лаьрхIа байташ, кагирхой передачашта лаьрхIа дола къамаьл дар. Сона хала хилацар из де, хIана аьлча гIалгIай мотт сона дика ховра, листаш, шортта юстарйоахаш, Iоехкар. Цудухьа цунна а дукха хало йицар аз, сай оаз дIаязъеча юкъа.\nМухьмада Розайца болх баь, цун гIонца дуккхаза передачаш кийчъяь бар вай къаман гIорбаьнна радиожурналисташ. Масала, цо дIаязйора халкъа боахама отдела лаьрхIа Курсканаькъан Ювсапа, ЦIолой Руслана, Шакренаькъан Батарбика кийчъю передачаш; Гаьгенаькъан Гирихана литературни, ГIаьнтамарнаькъан Раяй берий, Пхьилекъонгий Махьмад-Рашида кагирхой программаш, Абаьданаькъан Хьавай ашарий концерташ. Духхьала гIалгIай меттала еча передачашта лаьрхIа яцар цо къахьийга студи, массаболча меттала — эрсий, нохчий, гIалгIай — язъе езаш хулар. Хьаухараш республике гIорбаьнна къахьегамхой, хьакимаш бар. Сона хеташ, Розайна хьалхашка гIолла чакхбаьннаб паччахьалкхено чIоаггIа лоархIаш а болх дика барца белгалбаьнна а мел бола нах: дояркаш, ахархой, гIишлонхой, йоазонхой, хьехархой, эпсараш, республикан кулгал деш бола нах, иштта кхыбараш. Хала бале а, сакъердаме, дукхача нахаца вIашагIкхета, уж бовза таро хулийташ къахьегам бар йиIийбар. Иштта Розас даим дIаязбеш хиннача нахах бар вай радио диктораш а. ГIалгIай меттаца болх баьраш, вайна ма харра, Овшанаькъан Iалаудини ГанукаевгIар Раяи бар.\nСтуде яр фонотека а. ДIаязъяь передачаш цу чу латташ хулар, шоашта йилла ха чакхъяллалца. ХIаьта гIорбаьннача артисташа локхаш йола ашараш, доахаш дола иллеш даимленна цу чу дIаоттадаьдар, эшшача моттиге пайда эцаргболаш. Сона дагадоагIа, цу чу яр ДимаевгIар Iумара каьхата пандарца дIалекха ашараш, Цисканаькъан Идриса дахчан пандарца лийкхараш, Хамхой Ахьмада, Имагожанаькъан Османа, Тимарзанаькъан Бембулата, Янданаькъан Тамарас, Наурбенаькъан Руслана а Беканаькъан ИбрахIима а, Дзейтанаькъан Тимура, кхычар даьха иллеш. Тахан царех цхьадараш дайна дIадаьннад яхаш дувц, Шолжа-ГIалий тIа зама кегаеннача хана, бакъда Розас-м чIоагIа хьожаш а боча а леладора уж.\nЦу балхаца дика шаьръенначул тIехьагIа, цо болх бу радио звукорежиссёр йолаш. Укхаза передачашта юкъе деш дола къамаьл е тIехдаьнна чIоагIа е геттара шорта хургдоацаш, хила безача боарам тIа из хилийта хьажа езар. Оазаш цIена, мотт дика кхетабеш бий теркалде дезар. БIарчча хьаийцача, Нохч-ГIалгIай радио пхе шера болх беш хилар Беканаькъан Роза. Цу юкъа, ший болх дика Iомабарал совгIа, цо Iомайир журналиста, передача дIахьош йолча диктора говзалаш. Уж цунна тIехьагIо накъа а яьлар. Маьре яхаяр Роза ашархо (музыкант) волча Албакханаькъан Амирага. Новкъа дале а, белгалдаккха лов уж, дукха цхьана ца бахаш, къаьста хилар. Боккхача наха оалаш ма хиллара, Дала яздаьр мара хила йиш яц.\nРеспублика йоха йолаелча, Нохч-ГIалгIай радиора дIайоал вай мехкахо. ГIалгIай республика кхоллаелча, ший къаман юкъе болх бе йоагIа из, хIана аьлча укхаза из эшаш яр, цох тешаш а, цунна буларгбола моллагIа болх дIабала кийча а бар. 1994 шера из балха отт ГIалгIайчен радио. «ГIалгIайче» («Ингушетия») яхача газето яхачох, «кхы а кхо шу даьлча къахьега йолалу «ГIалгIайче» яхача Паччахьалкхен телерадиокомпане. Керда хоамаш а салоIам бу «Шоатта ден сайре» (тIехьагIа хьахул цох «Кагирхой формат») яха передача а хьахиннай 1998-ча шера. Ше хьахилча денз, наха езаенна хьа а йоагIа. Цох тамаш елга а дац, хIана аьлча проекта автор а режиссёр а йолча Беканаькъан Розас дукха ха а низ а дIалу цунна, эггара керттердар — дог дIалу».\nЦига ше болх беча юкъа, Розас хьалхале лелаеш, кийчъяьй «Перекрёсток», «Сатохар» («Преодоление») яха программаш. Уж дукхагIча даькъе наьха вахарца-леларца, заIапхошта нийслуча халонех лаьца хиннай. ХIаьта а дукхагIа гIоръяьнна, тайп-тайпара ханаш йолча вай мехкахошта цхьатарра езаенна передача я «Кагирхой формат». Духхьал вай республикерча кагирхой вахар довзийта ца Iеш, кхыча субъекташкарча гIалгIай кагийча наьха, мехкарий вахар довзийт цо. Из дIахьош бола ГетагIазанаькъан Илези Ховтанаькъан Азаи лакхара говзал йолаш, мотт дика харал совгIа, из дика хьалебе ховш хиларо дикка лакхбу цу передачацара безам, дог-уйла. Къоаналгахьа леста вола со а, хоза хеташ, хьож цунга, хьажа вIаштIехьадаьлча. Цунга гIолла ха йиш я мишта бах таханара кагирхой, сенца сакъердалу цар дукхагIа, малагIа нигаташ да цар, шоашка караденна гIулакх мишта кхоачашду, малагIа толамаш доах цар шоаш хьегача къахьегамца. Сона езаелар цар ширача вай лоаман районера яь, туристашта хьакхелла хьалаш дувцаш йола передача, иллиалархоех Налганаькъан Лемайх, Горчхананаькъан Мадинайх (Суммая) йола передачаш. Къаьстта а дика вIаштIехьайоал цар кердача шера хетаяьраш.\nЙIаьхха ха яьккхар цу передача тIа къахьегаш Беканаькъан Розас. Со-м из хIанз а телевидене балха я мотташ вар. Цудухьа, цунца къамаьл де дага волаш, цига телефон техар аз. ТIаккха мара ханзар сона, говза режиссёр цигара дIаяхалга.\n-Роза кхычахьа балха дIаяхай, — аьнна, цецваьккхар со Ховтанаькъан Азас.\n-Дукха ха йий? — дар са аргIанара хаттар.\n-Ах шу хила мег.\n-ХIанз мичай из къахьегаш? — айса дIадоладаь гIулакх дизза дIачакхдаккха а, Розайна тIакхача а ловра сона.\n-Магасе культуран Центре я, — аьлар Азас.\nБаркал Азайна, цо телефон а енна, дукха хало ца хулаш, къамаьл де вIаштIехьадаьлар са Мухьмада Розайца. Карарча хана из я вай республикан столицерча культуран Центра директора заместитель. ДукхагIа цига бер кружковой болх ба, укхаза ухаш дола бераш а ондаргаш а Iомалу сурташ дехка (изоискусство), цхьацца хIамаш хьае, гитара лакха, иллеш даха, халхабовла. Вешта аьлча, кагирхошцара бувзамаш хIанз а хаьдадац Розай, хIана аьлча къоначарна бе-бе кулгаговзалаш Iомаеча даькъе болх беш я из хIанз а. Укхаза режиссёра говзал а цунна шийна, цунца болх беча наха накъайоал аьнна хет сона. МоллагIа болх бой а, эшаш я цу тайпара говзал, хIама нийса, гIалат доацаш хьаде, беш бола болх нийса дIаоттабе, тайп-тайпара вIашагIкхетараш толамца чакхдаха безам бале.\nШе болх бешшехь, карара бIаь шу долалуш, лакхара дешар деша а каяьннай цун. Цо чакхъяьккхай Москвера халкъашта юкъерча доттагIала Россе паччахьалкхен университет. Юриста болх бе Iомалуш, хиннай из цига. ЦIенхашта гIулакх да цо Iомадаьр, бакъда из цун болх бац аьнна хет сона. Хетаргахьа, цунна шийна а хет мотташ ва со из иштта. Наха вас е, бехк бе, Iаьдалгахьара таIазар де могаргдацар нахаца безаме, Iимерза йолаш яьхача сага. Телевиденера из дIаяха новкъа дале а, хIанз цунга кхаьча болх а цун оамалга товш ба.\nЦхьаькха цхьа хIама а дар, са хатта безам болаш. Маьре яхай е яхаяц?\n-Роза, маьре яхайий хьо? — хаьттар аз, дикача, дукха везача сагага хоаттаргдолча тайпара.\n-Яхаяц, — лоацца жоп делар цо.\nЦхьа хIама-м хов сона, дIа ца югаши, наха дукха ца езаши-м из ца ягIилга. Вешта, из-м цу гIулакха хIанз а тIехьайисаяц. Роза ший наьнаца ТIонганаькъан Фуржетханаца ях. Дезале, аз лакхе ма аллара, кхо йишеи вошеи хиннад цар. Бакъда кхоллама балхаца ювзаенна алхха цхьа йиша Зина мара яц. Из художник-модельер я. Вожаш дукхагIа бизнесаца бувзабенна никъ хержа дIабахаб.\nЦунца болх беш мел хиннача наха, алхха дикадар дувцаш, дагалувц Мухьмада Роза. ЙIаьххача хана Шолжа-ГIалий тIа цунца къахьегаш хиннавар халкъа боахама отдела редактор хинна ЦIолой Руслан. Из хIанз Эбарга-Юрта вах (Троицке). Телефона чу къамаьл деш, Руслана аьлар: «Хьаькъал долаш йиIиг яр из. ЗIамигачунца воккхачунца эздел леладеш а яр. Маьре яхачул тIехьагIа а, оператора болх беш хилар из, цунца цхьана тарбора цо режиссёра болх а. Дика саг хиларга хьежжа, ший болх а дика ховра Розайна. Шийна хьалхашка латта декхараш цIенеи диззаи кхоачашдора цо. Передача дика хилар дуккхача даькъе тийша да режиссёрах. Из дика оттае, вIашагIйолла ховра цунна, цудухьа цо баь болх безалора.\nРуслана тIеххьарча дешаша сона дагайохийтар 80-ча шерашка радио гIолла хеза цхьа передача. Озанаькъан ИсмаIалий Салмана «Кхо чурт» яха легенда дешаш яр «Нохч-ГIалгIай АССР гIоръяьнна артистка» яха цIи лелаеш хинна телевидене диктор Янданаькъан Лида. Сагота чулоацам болаш йоазув да из, керттера кхоъ турпал ла из чакхдалале. Цудухьа ладувгIача, гIайгIанеча ашарца тIехьа мукъам боаккхаш, дешар Лидас легенда. Из тамашийна, хоза передача дIаязъяьр а цунна монтаж яьр а, шеко йоацаш, Роза хила езаш яр, хIана аьлча иштта дика из кийчъе цунна мара вIаштIехьадаргдацар аьнна хет сона.\nЖурналист йолча Абаьданаькъан Хьавас гучаяьккхар сона Роза радио балха ярца ювзаенна къайле.\n-Хьава, хьо ма хиннайий цунца болх беш, фу аргдар Iа Розайх? — аьнна хаьттача, цо сона дийцар теркам дикка тIаозаш дар.\n-Цун йиша Аза «Красный молот» яхача Шолжа-ГIалий тIарча завода столове болх беш яр. Столовешта юкъе яьржача яхье хьалхара моттиг яьккхаяр цо. Из йолча со яхача, цо сона бовзийтар ший йижарий Зина а Роза а... Тхоаш долча балха хьийхар аз Роза. Из болх Iомабеш дийша еце а, дукха ха ялале цу гIулакхаца хьакхаштаяьнна, шаьръенна дIаяхар из. Оазаш дIаязъяра оператор йолаш къахьега йолаеннача цо, передачашка дакъа лоаца нах дIаязбора, оазаш боагIача боараме екаргйолаш тоайора, передача вIашагIйоллар, монтаж еш. Оркестр дIаязъе мел хала да дувца дезац, цига цхьатарра тайжа ека еза хIара зурма, пандар, фата. Паччахьалкхен радио а телевидене а оркестр цецваллал хоза дIаязйора Розас. Хьалха хинна республика ехачул тIехьагIа, эггара хьалха со хьалъера укхаза. Цул тIехьагIа ГанукаевгIар Рая ера, из ах шера со йолча яьхар. ТIаккха хьалйоалайир оаха Роза а. Наьсарерча ГТРК балха дIаийцар из. Сона а кхыча журналисташта а чIоагIа гIо дора цо, передача оттаеш, хIана аьлча режиссёра йоккха говзал йолаш яр Роза.\nХIанз ше караийцача балхах а из дика лоархIаергья аьнна хет сона, хIана аьлча къахьега хар, хьаькъал, балха лакхара говзал яха хIамаш да цун оамалца вIашагIкхийттараш. Цу тайпара саг даим а толамаш доахаш, ше хьоча новкъа лакхаленашка кхоачаш хиннав дуне Iодиллача денз.\nАьрдехьара шоллагIа латтар — Беканаькъан Роза.


www.islamannur.org - Хьекъалчийн аларш\n· Иблиса аьлла: «Тамаше хIума ду-кха адамашкахь дерг: АллахI веза – веззашехь, Цунна Iеса хуьлу, со ца деза – ца деззашехь, суна муьтIахь хуьлу».\n· Цхьана хьекъалчо-ойланчо аьлла: «Вежарий кхаа тайпана бу: кхача санна даима хьуна шаьш оьшуш берш, молха санна наггахь хьуна шаьш оьшуш берш, лазар санна цкъа а хьуна шаьш оьшуш боцурш».\n· «Хьан къайле – хьан цIий ду хьуна, цундела хьайн дегапхенаш чухула бен ма лелийталахь и».\n· Цхьана хьекъалче хаьттина: «Хьаьнгара Iемина хьо хьекъале?». Цо жоп делла: «БIаьрзечуьнгара! ХIунда аьлча шен ког лаьтта тIе охьа ца буьллу цо шен Iасанца некъ зийначул тIаьхьа бен».\n· Цхьана хьекъалчо шен кIантана хьехар деш аьлла: «Сан кIант, хьайна цхьана стагаца доттагIалла таса лиъча - огIазвахийтийла ахьа иза хьайна. Нагахь иза хьоьца нийса чекх валахь - цуьнца доттагIалла лелор ма дита ахьа, иштта чекх ца валахь - ларлойла хьо цуьнах!».\n· «Баркалла кIохцалгашна - дуккха а хIума суна Iамийначу».\n· Цхьана хьекъалче хаьттина: «Хьекъал хIун ду?». Цо жоп делла: «Хьуна къасто хаар ду-кха - хьайна хуург а, цахуург а».\n· Цхьана хьекъалчо аьлла: «Мотт даьIахкан бац, амма даьIахкаш кегйо цо».\n· Цхьана хьекъалчо аьлла: «Хьайна дуьхьал нисделла дера цIоькъалом тоьлу хьуна букъа тIехьа нисъеллачу ямартчу барзал».\n· Цхьана хьекъалчо аьлла: «Дагчуьра арадаьлла дош – дагчу доьду, маттера арадаьлларг - лергана уллохула а ца долу».\n· «Iама хьайна: зезаган кIеда-марзалле, кхокханан эсалалле, накхармозин низаме, зингатан къинхьегаме, боргIалан Iуьйранна хьалххе гIаттаре».\n· «Шен сакхташка ладегIнарг нехан сакхташка ладегIа ларор вац».\n· Собарх лаьцна аьлла: «Бохамехь собаре хилар – иман ду. ХIума юуш собаре хилар – токхе хилар ду. Къайле ларъеш собаре хилар – аманат хьулдар ду».\n· «ДоттагIаллин дуьхьа собаре хилар – тешаме хилар лору».\n· Цхьана нене хаьттина: «Хьайн берех сов дукха муьлха деза хьуна?». Цо жоп делла: «Цомгашниг – тадаллалц, цIера даьлларг – цIадерззалц, жиманиг – доккха хиллалц, дайнарг – карадаллалц».\n· «Хьан коьртера чов го нахана, амма ахьа цуьнца хьоьгург ца хаало царна».\n· Саламат бин Динара аьлла: «Эхартахь хьайца цхьаьна хила луун дерг - тахханехь де ахьа. Эхартахь хьайца цхьаьна хила луур доцург - тахханехь дита ахьа».\n· Имам Ахьмаде хаьттина: «Синтеман чам маца карор бу лайна?». Цо жоп делла: «Шен ког ялсамани чу ма биллина».\n· Имам Ахьмада аьлла: «Нах кхачанал, хинал сов хьаште бу Iилмане, хIунда аьлча стагана дийнахь-буса цкъа-шозза оьшу кхача-хи, амма Iилмане хьашт садеIаран дукхаллин барамехь оьшу».\n· Ибн ал-Къаййима аьлла: «Дуьне – уче ю, эхарт – даймохк бу. Цундела дезарш, лаьхьалаамаш даймахкахь леха деза».\n· Цкъа цхьана хьекъалче хаьттина: «Ирс хIун ду?». Цо жоп делла: «Къа латонза хьан де далар ду».\n· «Хьайн безам - хьайн зудчунна ло, хьайн къайле - хьайн нене ло».\n· «Дикачу нехан дегнаш - къайленийн кешнаш ду».\n· «Хьайн къайле - цхьаьнга йийца, дага – эзарнах вала».\n· «Айхьа Iораяьккхинчу къайленна тIехтохам бан хьо-о бен ма леха».\n· Цхьана хьекъалче хаьттина: «Муьлха сий ду сийсазлонца дозуш?». Цо жоп делла: «Паччахьна гIуллакх деш айделла сий ду».\n· «Хьо Iеха ма войтуьйла ахьа деа хIумане: паччахьаша дечу сийне, мостагI велакъажаре, зударша хесторе, Iаьнан йовхоне».\n· Аскандаре хаьттина: «Хьайн хьехархо хIунда лору ахьа хьайн дел а сов?». Цо жоп делла: «Сан да - со чекхдер долчу дахарехь хиларан бахьана бен дац, ткъа сан хьехархо – абаделлац лаьттар долчу сан дахаран бахьана ду».\n· Цхьана хьекъалчо аьлла: «Деган бIаьрзалла дIаоьцуш кхо хIума ду: Iеламстагца тIекере яр, декхарах валар, везарг гар».\n· Цхьана хьекъалчо аьлла: «Кхоъ ву, огIазвахча, бехк билла йиш йоцуш: цомгашниг, марха дерг, некъахо».\n· «Лаьттана охана дар тесна дитинарг - ялта хьокхучу дийнахь дохковер ву».\n· «Тамаше, дуьхь-дуьхьал нислуш хIума ду-кха: адам берана дуьххьара къамел Iамо гIертар, цул тIаьхьа – цунна къамел кIезиг дан Iамо гIертар».\n· Лукъмана аьлла шен кIанте, хьехар деш: «Сан кIант, АллахIаца ширк ма делахь, боккъалаъ, доккха къа ду хьуна ширк».\n· «Хин тIадамаша тIулгана Iуьрг доккху, ца доккху – нуьцкъаха-м, доккху - хаддаза тIеэгий».\n· ШафиIис аьлла: «Шен вешина, ша а ваьккхина, хьехар диначо – доггаха хьехар дина лору, нахана гуш-хезачохь хьехар диначо – иза Iораваькхина лору».\n· Цхьана хьекъалчо аьлла: «Ша-шен везарехь сов ваьлларг - нахана ца везарехь сов вер ву».\n· Цхьана хьекъалчо аьлла: «Диъ хIума ду – хаза, кхин диъ хIума ду – кхин а хаза. Божаршна эхь хетар хаза ду - амма зударшна хетар кхин а хаза ду. ХIора адамера нийсо хаза ю - амма къеданера а, амирашкара а кхин а хаза ю. Воккхачу стага тоба дар хаза ду - амма жимачу стага дар кхин а хаза ду. Хьоладай комаьрша хилар хаза ду - амма къенаш хилар кхин а хаза ду».\n· Цхьана хьекъалче хаьттина: «Хьоладай бу тоьлуш я Iеламнах бу?». Цо жоп делла: «Iеламнах тоьлу». Цхьамма хаьттина: «Ахьа ма бохху хилча, Iеламнах хьоладайн неIаршка хIунда хIуьтту? Хьоладай хIунда ца го вайна Iеламнехан неIаре оьхуш?». Цо жоп делла: «ХIунда аьлча Iеламнахана оцу даьхнин дозалла хиъна, ткъа хьоладайшна Iилманан дозалла ца хиъна».\nIаьрбийн маттера гочдинарг – Турпалан кIант Фарукъ\nНисдинарг: Абу Ахьмад


Салт-ГӀала — Википеди\nСалт-ГIала я Салтийн-ГIала (оьрс. Никола́евская ) — Нохчийчоьнан Невран кӀоштан гӀала. Салт-ГӀалин юьртан меттиган административан центр.\n43°31′47″ къ. ш. 45°46′24″ м. д.HGЯOL\n2015 стаг (2019)\n1.1 Салт-ГӀалин кӀотарш\nГӀала лаьтта Теркан аьтту бердаца, Невр-Шелковски хидилларан татолан га Терках кхетачохь; ткъа и татол кхета Ленинан цӀарахчу татолах.\nГӀалин къилбаседехьа чекхболу Къилбаседа-Кавказан цӀерпоштнекъан аса цӀерпоштнекъ Мазалк—Оьрза-ГӀала а, Ставрополь—Крайновка Р262. некъ а.\nГергара нах беха меттигаш: къилбаседа-малхбузехь — Керла Солкушино эвла а, Обильни кӀотар а, къилба-малхбалехь — Оьрза-ГӀала, малхбузехь (Теркан дехьа берд тӀехь) — Эха-Борзе эвла, къилбехахь (иштта Теркан дехьа берд тӀехь) — ТогӀи эвла.\nБачагировн кӀотар – лаьттина арахь, Салт-ГӀалин 8 км къилбаседехьа.\nДуймабеткинан кӀотар – лаьттина арахь, Салт-ГӀалин къилбаседехьа. Дуймамбет – тюркийн (ногӀийн) фамили.\nЛуцовн кӀотар – гӀалагӀазкхийчун Луцовн хилла кӀотар, лаьттина Салт-ГӀалин къилбаседехьа.\nОбильни кӀотар – лаьтта арахь, Салт-ГӀалин 7 км къилбаседехьа. Кхузахь беха хьалха колхозехь болхбина даьхнилелорхойн кӀеззиг доьзалаш, дукхаха берш нохчий, Органан Ӏинара кхалхийна болу – хилдехьарой, чӀебарлой, зумсой. КӀотарахь лаьтта шурийн сурсатийн № 1 йолу ферма.\nПапанинан кӀотар – лаьтта арахь, Салт-ГӀалин къилбаседехьа. Кхузахь беха масех даьхнилелорхойн доьзал. ЦӀе тиллина Советийн Союзан Турпалхочун Папанинан сийна.\nРосламбековн кӀотар – лаьттина Салт-ГӀалин къилбаседехьа.\nСабинан кӀотарш – НогӀийн аренахь маьӀ-маьӀӀехь хьоладайн Сабин Сергей Семеновичан ялхоша йехкина кӀотарш хилла. Дуьйцу, цуо, ша хьалдолчу совдегархочун Нестеренко Василий Васильевичан тӀехьожу белхало волуш, тайп-тайпанчу харцонашца а, ямартлонашца а совдегархо хӀаллаквина, дерриг даьхний шен доладехира. 1917 шо кхачале хьалха Сабинан 89 эзар уьстагӀ бара, эзар – жен жӀаьла, ши бӀе xIyx долу зуд-жӀаьлеш.\nСвинцовн кӀотар – лаьттина Салт-ГӀалин къилбаседехьа. Свинцов – цӀена оьрсийн фамили.\nСемиколодцев кӀотар – Салт-ГӀалин къилбаседехьа. Кхузахь беха колхозан жаӀуйн доьзалаш. ЦӀеран бух биллина оьрсийн шина дешо «семь» - ворхӀ, «колодцы» - гӀунаш, ма-дарра гочдича «ВорхӀ гӀун» кӀотар хуьлу.\nСтари Касаева кӀотар – лаьттина Салт-ГӀалин 8 км къилбаседехьа. Иза йиллина ХӀирийчуьра кхелхинчу КасаевгӀар.\nСтари кӀотар – лаьттина Салт-ГӀалин къилбаседехьа.\nСуворовцев кӀотар – лаьтта арахь, Салт-ГӀалин къилбаседехьа. Кхузахь беха хьалха колхозехь болхбина даьхнилелорхойн кӀеззиг доьзалаш, дукхаха берш нохчий, Органан Ӏинара кхалхийна болу. ЦӀеран бух тӀе йиллина сийлахь-воккха оьрсийн бӀаьччан Суворов Александр Васильевичан цӀе. КӀотаран кхин цӀе а ю – Бурунни. КӀотаран гуонаха лаьтта шовзткъа гергга жоьла.\nЧернаевн кӀотар – лаьттина Салт-ГӀалин къилбаседехьа. Черняев – оьрсийн фамили.\nЧугункинан кӀотар – лаьттина Салт-ГӀалин къилбаседехьа. Чугункин – оьрсийн фамили. ХӀинца байданаш ду.\nАксински барз – юккъерабӀешерийн кешнийн барз. Салт-ГӀалин малхбузехьа 2 км генахь, Теркан аьрру бердаца.\nАьхкина барз – Салт-ГӀалин къилбаседехьара онда юккъерабӀешерийн кешнийн барз. ЦӀе елла цигахь археологин ахкарш динадера.\nБачагировн Ӏам – Салт-ГӀалин 8 км къилбаседехьара Ӏам болу меттиг, цигахь иштта цӀе йолу кӀотарш хилла.\nДемченкон пхьолгӀа – эвлан юкъахь.\nЗагин барз – Салт-ГӀалин къилбаседехьара юккъерабӀешерийн кешнийн барз. Теркан аьрру бердаца йолчу нохчийн топонимех цхьаъ. Кхузахь алссама хилла хила тарло топонимаш, амма хено яйина хила тарло. Зага – вайнехан наггахь бен ца хаало цӀе.\nИра барз – Салт-ГӀалин 4 км къилбаседехьара юккъерабӀешерийн кешнийн барз. ЦӀе барзан ира бохь хиларна тиллина.\nКалюжнин хьер лаьттина меттиг – Салт-ГӀалин къилбехьара, Теркан аьрру бердаца йолу меттиг.\n«Кхаа вешийн» барз – Салт-ГӀалин къилбаседа-малхбузера баьрзнаш.\nКхаьрзина барз – Салт-ГӀалин 10 км къилбаседехьара онда юккъерабӀешерийн кешнийн барз.\nКӀорга боьра – Салт-ГӀалин къилбаседаӀехьара меттиг.\nЛуцовн Ӏам – Салт-ГӀалин къилбаседаӀехьара меттиг, иштта цӀе йолчу кӀотаран гергахь.\nНовосельцов Иванан хьер лаьттина меттиг – Салт-ГӀалин къилбехьара, Теркан аьрру бердаца йолу меттиг.\nХьакхарчийн барз – Салт-ГӀалин малхбузехьара онда юккъерабӀешерийн кешнийн барз.\nРагулинан пхьолгӀа – эвлан юкъахь.\nСабинан Ӏам – Салт-ГӀалин 25 км къилбаседехьа, гергахь лаьттина масех цӀа долу Сабинан кӀотар.\nТеза барз – Салт-ГӀалин 10 км къилбаседехьара онда юккъерабӀешерийн кешнийн барз. ЦӀе мичхьара яьлла хууш дац.\nБеха барз – лаьтта эвлан генна къилбаседа агӀора.\nБоккха поштан некъ – Теркан аьрру бердаца боьдура. Цуьнан, иза йоцуш, масех цӀе яра: «Оьрсийн некъ», «Чергазийн некъ». ТӀаьхьа кхузахь Мазалк-ГӀизлар некъ биллира.\nГӀала лаьттина меттиг – иштта олура хьалха Салт-ГӀала лаьттинчу Теркан бердан йисттерачу меттигах. Керлачу меттиге яьккхира сих-сиха Терк дестий хи хьадар бахьнехь.\nСолнышкинан барз – лаьтта эвлан къилбаседа агӀора, цӀе тиллина хьал долчу гӀалагӀазкхийчуьнан Солнышкинан байданаш тӀехь лаьттина дера.\nСтарцевн барз – лаьтта эвлан къилбаседа-малхбален агӀора.\nШира кешнаш – Салт-ГӀалин йисттера дитина оьрсийн кешнаш.\nӀаьржа барз – лаьтта эвлан къилбаседа агӀора, Чернаев кӀотаран кӀоштахь.\nСалт-ГӀала йиллина 1848 шарахь, Терка тӀехь «шаповалаш» гучубевлчи. Уьш бу 1847—1848 шерашкахь Кавказан асане малороссийн губернешкара кхалхийна гӀалагӀазкхий а, царна тӀеязбина ахархой а. ГӀертара, церан чоьтах Гребенски гӀалагӀазкхийн полкан барам айа. Оьрз-ГӀалара гӀазакхаша «шаповалаш» тӀе ца эцчи, царна юьйгӀира шайна гӀала — Салт-ГӀала.\nГӀала юкъаягӀара Кавказан асанан гӀазакхийн эскар Гребенски гӀалагӀазкхийн полкан. 1874 шеран хьолера гӀалин амал: «Теркан аьрру бердаца, Соьлжа-ГӀала а, ДегӀастане боьдучу новкъаца», 189 цӀа, 1 325 вахархо (658 боьрша стаг а, 667 зуда стаг а), православин килс, поштан станци, гӀалин ишкол, Терка тӀехула тӀай, 2 базар (10 апрелехь а, 26 августехь а).\n1926 шеран хьолашца Салт-ГӀала юкъахь ю Къилбаседа-Кавказан мехкан Теркан гуон Новран кӀоштан Николаевски сельсоветан. Оцу хенахь хиллачу нах багарбаран жамӀашца гӀалахь вехара 2236 стаг, царех украинхой — 1976, великороссаш — 196.\n2235 ↘1844 ↘1633 ↗1867\n2002 шарахь бахархой багарбаран жамӀашца, гӀалахь вехара 1 633 стаг (754 стаг а, 879 зуда а), 97 % бахархой нохчий бу.\n2010 шарахь бахархой багарбаран жамӀашца къоман хӀоттам:\nберриг бахархойх, %\nнохчий 1 798 96,30 %\nоьрсий 31 1,66 %\nкхин а, къам ца гайтинарш а 38 2,04 %\nберриш 1 867 100,00 %\nСалт-ГӀалин юккъера юкъарадешаран ишкол.\nЮьртан оьздангаллин цӀа.\nСалт-ГӀалин юьртан библиотека-филиал № 6.\nПервоначальный вид памятника на братской могиле воинов 11-й армии.\nГӀалин чуволлучохь ду Гражданийн тӀеман заманахь XI-гӀа ЦӀиен Эскарахь кхелхинчу тӀемалойн Вежарийн каш. Иэс хӀоттийна 1949 шарахь. Соьлжа-ГӀала —Новр-ГӀала некъан йисттера барз тӀиера эисан хьаьрк, лерина ю 1918 шарахь тӀамехь кхелхинчу 11-гӀа эскаран тӀемлошна. Оьрз-ГӀалин а, Салт-ГӀалин а гергахь даккхий тӀемаш хилла 1918 шеран 5 декабрехь 11-гӀа эскаран шариӀатан колоннин а, Соьлжа-ГӀалин цӀиечу тӀеман тобанийн а, цхьана агӀора, эшна малхбалехьа дӀабоьдучу Г. Ф. Бичераховн Теркан гӀаттаман ницкъашца, вукха агӀора. Вежарийн каш чу схьаеира Гал-ГӀалара, Салт-ГӀалара, Савельевски даьӀахкаш. Юьхьанцара хӀоллам бара хӀоьттина цӀиечуэскархочунан карахь топ йолчу, эчига-бетонан скульптура. Автор НГӀАССР гӀараваьлла скульптор И. Д. Бекичев (Соьлжа-ГӀалин Николай Гикалон, Асланбек Шериповн, ГӀапур Ахриевн иэсан автор) ву. Кхоъ метр скульптура чекхъялара йеа метран тӀегӀан тӀехь дара, гуонаха керт а йолуш. Иэсан у тӀиера тексто боху: «Гуттаренна а сий ду 11-гӀа Эскаран тӀемлошна, турпаллийца кхелхинчу 1918 шарахь Къилбаседа Кавказехь Советийн Ӏедал меттахӀоттош». 1960 шарахь иэс тойина. Иэс Ӏалашъяр а, тергояр а тӀедиллина «ЦӀиечу байракхан» колхозан а, Салт-ГӀалин юккъерачу ишколан а.\nНГӀАССР Министрийн Советан № 109 1970 шеран 6 мартан сацамца мемориалан статус елира меттигера маьӀна долу историн иэс. ХӀинца цӀечу эскархочун сурт дӀадаьккхина, цуьнан меттана мемориалан пен бу.\nСийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман вевзаш воцучу салтийчун иэс — эвлан чуволлучахь. Цхьацца хаамашца, дуьххьала хӀоттийна 1945 шарахь.\n11-гӀа ЦӀечу Эскаран тӀемлойн иэс\nСийлах-Боккха Даймехкан тӀеман вевзаш воцучу салтийчун иэс\n↑ Сулейманов, 1997, с. 610.\n↑ Закон Чеченской республики № 47-РЗ от 14.07.08 (doc). — Об образовании муниципального образования Наурский район и муниципальных образований, входящих в его состав, установлении их границ и наделении их соответствующим статусом муниципального района и сельского поселения. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 13 апрелехь. Теллина 2012 шеран 11 февралехь.\n↑ Карта Чечни (rar) (не ранее 1995). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 18 февралехь. Теллина 2010 шеран 2 январехь. Объём 8 МБ.\n↑ МБОУ «Николаевская СОШ» Архивацийина 19 январехь 2019 шеран.\n↑ Отдел культуры Наурского муниципального района. Сельский дом культуры станицы Николаевской Архивацийина 18 октябрехь 2019 шеран.\n↑ Отдел культуры Наурского муниципального района. Библиотека-филиал № 6 ст. Николаевская Архивацийина 18 октябрехь 2019 шеран.\n↑ 1 2 Памятники, посвящённые Великой Отечественной войне 1941—1945 годов и Гражданской войне // Комитет Правительства Чеченской Республики по охране и использованию культурного наследия Архивацийина 26 майхь 2018 шеран.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Салт-ГӀала&oldid=6107623»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 5 июль 17:54\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 5 июль, 17:54.


Сладкая каша (на чеченском языке) - Вайнахская библиотека\nСладкая каша (на чеченском языке)\nЦхьана заманахь шен ненаца ехаш-Iаш хилла цхьа эсала, дика йоI. Чохь даа хIума доцуш, чIогIа къен Iаш хилла и шиъ.\nЦхьана дийнахь хьуьнах яхначу йоIана дуьхьалкхетта евзаш йоцу цхьа йоккха стаг. Цо йоIана кхийран кхаба елла. Цу кхабане: «Кхаба, кхехка йолало!» оллушехь, цу сохьта кхабано дика а долуш, мерза худар кхехкош хилла. Шега: «Кхаба, тоьар ду!» оллушехь, иза кхехкачуьра соцуш хилла.\nЙоIа и кхаба шен нана йолчу цIа еана. Цу хенахь дуьйна царна я мацалла а, я къелла а хIун ю хууш ца хилла. Цаьргахь массо а хенахь шайна ма-лиънехь даа мерза худар а хилла.\nЙоI цIахь йоцучу цхьана дийнахь нанас кхийран кхабане: «Кхаба, кхехка йолало!» аьлла хилла. Кхабано худар дина схьадалийтина. Шена юззалц худар диъна яьлла йолу нана кхабане кхехкачуьра саца ала йоллуш хилла, амма хIун дешнаш ала деза цунна дагадогIуш ца хилла.\nТкъа кхаба, цIе яьлча санна, кхехкаш хилла. Кхехкаш совдаьлла худар кхабанан йистехула охьаоьхуш хилла. Кхача кечбеш йолу чоь хьала а юьзна, церан цIа чухула дIаоьхуш хилла худар. Цул тIаьхьа церан уьйтIахула, кертахула, лулахойн керташкахула дIаоьхуш хилла худар. Церан берриг а ураман некъ дIалаьцна охьаоьхуш хилла иза. Ткъа кхаба, дерриг а дуьненна а худар кечдан йоллуш санна, кхехкаш хилла...\nСладкая каша - чеченский язык.doc doc


Вайна нувхаш хетараш пайдане я… — Сердало\nВайна нувхаш хетараш пайдане я…\nВай дахача заман башхалонашца да, Iалаьмате дукха нувхаш хьаIовш хилар. Духхьал цхьан шера 70 миллион тонн тайп-тайпара нувхаш Iов Российски Федераце, яхаш белгалду телевидене, Интернете гIолла. ХIаьта укх дерригача Дунен чу уж мел вIашагIтох цхьаннена а ховш дий-те?\nДунен доаккхийча фордашка нувхех хьахинна бIарчча гIайренаш я, хиво дIа-хьа кхухьаш, яхаш белгалду Iилманхоша, экологаша. Бакъда, цхьадолча мехкашка нувхаш, е нийсагIа аьлча шийх хьабоала пайда а болаш бийдал 90% чакхъйоах Швейцаре, 70% совгIа Германе, ахнел совгIа кхыча мехкашка. ЗIамигача ГIалгIай Мехка нувхаш чакхъяхарах дола дош сов чоалхане латтац. Болх беш я вайцигара нувхаш гулъеш йола предприяти. Цхьабакъда, уж нувхаш хьакъ долча боараме, ше-ший аргIах къаьст-къаьста гулъяр Iадат а хинна дIаэтта даьннадац вай мехка. Хила-м дезар! Наг-наггахьа моттиг хул, аьле чу, берда йисте нувхаш Iокхувсаш. Из дош теркамза дитац Iалама ресурсех а экологех а йолча ГIалгIайчен Министерствос, юртий а шахьарий а администрацеша, санитарни службаша. Цу хьакъехьа тIахьожам бара органаша шоай декхараш кхоачашделгеи кхоачашдергдолгеи шеко йоацаш да. Дале а вайх сакхетаме мел волча хIара сага цу деша терко е еза. Нувхаш къаьст-къаьста гулъеш хилча, уж чаккхйоахарашта аттагIа хургда дIаовттайича бархIазза-иттаза кIезигагIа моттигаш а дIалоацаргья цар.\nПластмассаш массайтта тайпара я. Духхьал хиш чудола шушаш цхьан тайпарча полиэтиленах хьаю, царна тIахьувзаду ногIараш кхычох ду. Шушаш хьалъйизар, ногIараш тIакхостадар конвеера тIа автоматически кхоачашдеш дале а, уж вIашагIкъоастаяр кулг-кара де деза. ХIаьта гонахьарча Iалама зе ца хилийта, уж чаккхъяха аттагIа хилийта, хIаране кхоачашде деза из. Тахан вай дувцача дешаца бувзам бола, нувхаш чакхъяхара технологеш этта яьннай дукхагIча даькъе. Цудухьа вайцига терко е езаш да из.\nЙохкалуш мел йола хIама цхьан метте хьа а гулъеш, царех кхашка, бешамашка Iодилла йийхьар хьаде аьттув ба, кхыча мехкашкарча поалхамах пайда а эцаш, вай паччахьалкхен экологически, санитарно-эпидемически боарамаша дIадехараш лора а деш. Цул совгIа, уж йохкалуча хана хьайоала биогаз йоагаеш, электростанцеш увттае болабеннаб доазол арахьарча цхьадолча мехкашка. Мел эша кхоачам балла электроэнерги из бахьан долаш хургъя аьлча бакъдац. Дале а, Iалама пайда мара, деш зе а доацаш хьахулаш хилча дукха мах ба цун. Цу деша терко е езар вай говзанчаша.\nIалаьмате дукха я шоаех зе хьадоала кечалаш: батарейкаш, ртуть доалла лампаш, аккумулятораш, технически коачалаш, даьтташ, иштта кхы дIахо а. Уж къаьстта гулъеш моттигаш хьайийлла хила еза, санитарни боарамашца уж чаккхъяха аьттув Iалаш а беш. ХIаьта лаьрххIа цу гIулакха, уж аргIа йолча боараме чакхъяха белгалъяь цехаш яле, цига дIаяхьар Iалашде а мегаргда.\nУкх карарча 2019 шера лаьрхIад, Российски Федераце нувхаш чакхъяхара цхьа оператор белгалваккха. Цунна декхар оттадергда, вай боккхача мехка мел йола нувхий полигонаш дIа а яьха, цигарча лаьтташта рекультиваци е. Цу даькъе из къахьегам вай, мехка а дIабахьа лаьрхIад. Цудухьа вайцига эзди Iадат а хинна дIаотта деза, нувхех хIара тайпа мел яр, къаьст-къаьста гулъяр. Ший хана вай халкъо «Юрта йист, наькъа йист, хи йист цIена лелаеш» яха хьехаме алар, хургдолча ноахалашка васкет даьча хана, еррига а нувхаш йохкалуш хиннай. Цхьабакъда, вай хана уж санна яраш а кхо бIаь шерах лаьттах дIа ца увш, йохка ца луш йола полиэтилен, полиэстер, пластмассаш, пластикаш я. Уж тIеххьара йиъ тайпара яраш гулъйича, цар дукха моттиг дIалоац. Бакъда, аьтача кIеззига моттиг мара езац царна. Уж лоаттаяр а санитарни боарамашца нийса хила деза, цар хиш, лаьтта, фо бIехдергдоацаш.\nГурахьеи бIаьстии чIегIаш, гIаьнаш, йокъенна баьцаш йоагаю цхьаболчар, из экологически боарамаша могадеш деце а. ВIалла сакхетамо хьалацац вай заман говзалца, полиэтиленах, пластиках яь кечалаш йоагаяр, царех Iалама доала зе доккха долга ховшше а. Уж гIоргIача гIомара боараме ерзаеш ата йиш я, йоахкалуш мел яр йохкаялийта аьттув ба, хьакъ долча боараме, хIаране цу деша йоакхо йой.\nГIишлон материалех аьлча белгалде деза, уж а къаьст-къаьста лелае, чакхъяха езаш йолга. Цудухьа вай мехка мел бахача наьха декхар да гонахье лораяр, нувхаш къаьст-къаьста гулъяра къахьега. Цу гIулакха хIара нувхаш дIаяхьара белгалъяь а уж ше-ший аргIах гулъяь Iооттае моттигаш а хила еза, Магас шахьара администраценгара, цу хьакъехьарча поалхамах пайда а эцаш.\nЖиварий! Лорабе вай хьамсара мохк, цIена лоаттабе вай из!\n← Наьсаре йилла йолаяь 255 шу да\n«ЦIаьрматалах цIи яьннай» →\nЖитель республики обвиняется в совершении преступлений, предусмотренных ч.1 ст.105, ч.1 ст.222 и ч.1 ст.222.1 Уголовного кодекса Российской Федерации


Лефортовон кхелехь лаьцна адвокат Хасавов Дагир\nХасавов Дагир (аьрру агIор)\nШа тIехIоьттинчу, Лефортоверчу кхело бехк толлучу стеган девне варца лаьцна, Талламан комитете дIавигина вевзаш волу адвокат Хасавов Дагир, хаамбо «Коммерсант» газето.\nИза дакъалоцуш вара Дагестанехь премьер-министр Iийначу Гамидов Iабдулсамадан а, цуьнан гIовс лаьттинчу Юсуфов Раюдинан а девнехь, шолгIачун адвокат хиларца.\nОфициалехь хаийтина дац, хIун бахьанехь лаьцна Хасавов. Цуьнан коллегаша дийцарехь, иза доьзна хила тарло цо «цхьана теше, кхерамаш а туьйсуш, доцчух дареш дайтина бохуш, даржийначу эладитанашца».\nХасавов лаьцна дIавигарх тоьшалла до оцу процессехь дакъалуцучу адвоката Исецкий Эдуарда. ДIадахначу кIиранах дуьйна долийна, цо бахарехь, Дагестанехь лецна, кхеле балийначу наханна тIетIаткъамаш бар.\n«Кхелан ладегIаршка лела тутьмIажигашкахь нах, могIархойн духарш доьхна ницкъхой, тхо массо а луьтту цара кхелан чоьнашна чудовлале. Къевлина еш ю кхел, амма чохь хуьлу девнехь дакъалоцуш а боцу ницкъхой. Цара парггIат шайн болх дIабахьа ца буьту адвокаташ», - дуьйцу Исецкийс.\nХьалхо Маршо Радионо довзийтира Гамидов а, Юсуфов а лацаран хьокъехь. Уьш бехкебо федералан программа кхочушъян Дагестане хьажийна ахча лачкъорна. Иза бакъ дац, бюджетан ахча дерриг а Iедалан объекташ еш дайина хилар гойту документаша, чIагIдо адвокаташа.\nЛаьцна вигина адвокат Хасавов Дагир дIахецна вац карарчу ханна. Билггал хууш дац иза стенгахь ву.


Кадыров: Шуна хIун бен ду министр, я префект милла хилча а?\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIахьедина, ша могуьйтур дац шега хьаштбоцу нах даржашка хIиттабе баха а, нах даржашка хIитторца дерг пайдабоцчу даккха а. Мехкан урхалхочун го тешна бу, хаамийн гIирсаша бух боцуш гезйоху Кадыровн команда бохучух.\n"Кадыровс боллу шен нах балха хIиттийна бохуш дуьйцу. Кху чохь гулбеллачаьрга бIаьргтоьхча а хаа йиш ю, мила ву шух сан цIийнах", - аьлла нохчийн администратора.\nОцу заманчохь гIишло чохь вара 30 гергга хьаькам, шайлахь Кадыровн йижарийн, вешин бераш, ши шича а, кхо нуц а, масех Кадыровн юьртахо а волуш.\n"Республикехь уггар а доккхачу гаранах ду сан тайп а, сан вирд а. Цундела Нохчийчохь массо а бохург санна сан гергара ву. Москвара президентан администрацера нах балон беза ас? Я мила ву а хууш, болх бийр волу стаг эца веза ас?", - хоьтту Кадыровс министрийн кабинете.\n"Гезарий, шайтIанаш, даим а санна, кхо-виъ стаг ву-кх и бага екош… Суна эхь-м ца хета, сайн республикех, сайн къомах жоп а луш, со ларош велахь. Царна хIун бен ду, министр, префект, администарцин куьйгалхо милла хилча а. Ас кIезиг сагатдо оцу хIуманашна", - аьлла Кадыровс.


"Суна боккха хьаам хуьлу, цхьа доьзал а сайга бухучуьра ларбелча"\nВолчеран цхьаъ бен воцуш кхиъна Расул тахана воккхавоь, шех гIортор а йина, ша дегайовхо а хеташ дIакхелхинчу, ша кхиийначу дений, нанний бIо ца къажош, майрра дуьхьалхIотта шен йиш йолуш.\nНохчашлахь керла дац цхьацца бахьанашца наноша лазарнешкахь, берийн хIусамашкахь, кетIахь, урамашкахь тесна дитина бераш доладахар. Лехамаш бича гучудолу оцу могIарера масалш гуттар хьалха а, карарчу хенахь а карадар.\nИштачех цхьаъ ву тхан турпалхо а. Иза, вайнахалахь олуш ма хиллара «валийна» кхаьбна ву, дохийна къам Сибрехахь долуш, ван ма виннехь, нанас «хIан-хIа» аларций, дарбанан цIийнера схьа а валийна, долаваьккхина а ву.\nЦхьаболчара дийцарехь, воккха хиллачул тIаьхьа и вина нана цуьнан лорх а кхиъна, кхо цунна гIо деш юкъаметтигаш а лелийна.\nБакъду, берийн бераш а долуш 60 шо сов хан йолчу сан турпалхочунна лаъане а ца лиира вина нана а, ша валийна хилар а хьехадойла.\nЦундела оха Расул аьлла, хийцина йоккху цуьнан цIе а. Тахана иза цхьана кIоштехь мировой судья олучу машаречу суьдхочун даржехь къахьоьгуш ву, ткъе итт шарахь сов ницкъаллин структурашкахь белхаш бинчул тIаьхьа. Бераллера, мацах цкъа яханчу хенера схьа доладелира тхан къамел.\nРасул: "Дахаран некъ со реза а волуш нисбелла. Жимчохь дуьйна а дас, нанас кхетош кхиа а вина, цхьа хаарш, Iилма а делла, схьавеъна со. Яханчу хена хьокъехь дохковала меттиг са-м ца хилла. Бераш а кхиъна, церан бераш а дебна. Сибрехара цIадахкарций хIара керт эцна сан дас. Цу хенахь дуьйна кхузахь дехаш ду-кх тхо".\nАдамана дагадогIур дац соьца къамел деш волчу Расулан кхоллам кхечарех тера ца хилла ала. Стенна аьлча, адамаллех, къинхетамах вуьзина, нах синтеме а, ирсе а гича, доза а доцуш хьаам хуьлуш вехачех цхьаъ ву Расул.\nИза шеко а ца юьтуш гучудолу цо шен таханлерчу мировой олучу, маслаIат дечу машаречу суьдхочо балхах дуьйцуш. Вайнехан юкъараллехь мел оьшуш, мел схьаехна хета хьуна и кхел аьлча, цо дийцира.\nРасул: "Къаьсттина и кхел вайнехан юкъараллехь оьшу аьлла хета суна-м. Тахана дукха нахана нийсо, бакъо толийтарехь ца хилча ца йолуш, дика гIортор ю аьлла хета суна-м машаре кхел. Къовсаме хеттарш дукха кхоллало Iар-дахарехь. Iотта-баккхаме меттиг нисьелча, низамо ма-хьоьхху нийсо ян елча, латкъам беш веънарг резаван каяьлча кхаъ хуьлу".\nМаршо Радио: Бакъо толийта, и дахаре ерзо ницкъ кхочий шу, новкъарло-м ца хуьлу шуна?\nРасул: "99% ницкъ кхочу. Деллахь кхочу-кх. Хийла меттигаш нисьелла тхуна тIевеънарг «хьажахь, ишта хилла-кх хIара» аьлла, баркаллаш а бохуш дIавоьдуш".\nМаршо Радио: Хьехархочунна дика урок яларх кхаъ хуьлу, журналистана ша дика репортаж йича хьаам хуьлу. Хьан балхаца уггаре а хьуна хьааме хетарг хIун ду?\nРасул: "Хьуна бакъдерг дезахь, масала, да-нана къаьсташ ду. Берийн бехк ма баций доьзал бохар. Церан ма ду уггар хьалха къа! Мухха бина а цхьана агIор, цхьана кепара барт ийгIинчу шина юкъахь маслаIат дан хьан хьуьнар тоьъча, и бу-кх суна вуно чIогIа хьаам а, синтем а".\nВолчеран цхьаъ бен воцуш кхиъна Расул тахана бакълена а воккхавоь, шех гIортор а йина, ша чIагIо а, дегайовхо а хеташ дIакхелхинчу, ша кхиийначу дений, нанний бIо ца къажош, майрра дуьхьалхIотта шен йиш йолуш.


Урок 95 — Страница 41\nХlетал — метал хаийла хьуна:\nХlЕТАЛ-МЕТАЛ, ХАИЙЛА ШУНА:\n«Тlаьхьаваьлла лелачунна ца кхаьчна дакъа, рицкъа долчунна кхаьчна».\nХи - дуьне, дуьне эхарт хьанна ду?\nШен ненан сий лардечо - Даймехкан сий а лардийр ду.\nШена бедар а ца йо, тукар а доцуш, маха а боцуш маша а бо?\nХlЕТАЛ-МЕТАЛ ХАИЙЛА ШУНА:\nшозза дуьнен тlе яьлларг?\nТАЙМИН БИБОЛАТТИЙ, ТАРКХОЙН ШОВХАЛЛИЙХьаша-да дика тlеоьцуш ву бохуш, гlараваьлла хилла Таймин Биболат. И хезна Таркхойн Шовхал вахана Биболат волчу, и зен дагахь.Вахана дlакхаьчча иза.- Ассалам lалайкум, Таймин Биболат. Тховса ахьа...\nХина - тIай, некъана - накъост?\nХlЕТАЛ — МЕТАЛ, хаийла шуна:\nБуьрка санна горга,Агlо баьццара- къорза,Цlен дог хуьлу мерза,Хlун ю иза?...\nБЕЛХАН МИНОТАШ:Республикин «Урок95» дешаран интернет-порталан экспертан декъашхо Чемирзаева Яха хьаьжира монтаж йина евллачу нохчийн литературин 5-чу классана лерина йолчу видеоурокашка. Теллинчул тlаьхьа уьш сайтан тlе йохур ю.\nБЕЛХАН МИНОТАШ:Тахана Республикин «Урок95» дешаран интернет-порталан экспертан декъашхой хьаьвсира монтаж йина евллачу нохчийн литературин 5-чу классана лерина йолчу видеоурокашка. Теллинчул тlаьхьа уьш сайта тlе йохур ю.\nСтеган хазалла ца лоруш, дикалла а, хьекъал а лара.\nНОХЧИЙН МЕТТАН А, ЛИТЕРАТУРИН А ХЬЕХАРХОЙ: Хуциева Зина Арбиевна - Соьлжа-г1алин №29 йолчу школан нохчийн меттан а, литературин а хьехархо.… Read more…\nБадуев СаьIид-Салихь прозаик, драматург, поэт, нохчийн исбаьхьаллин литературин бухбиллархо вара. Иза вина 1903 шеран 28 августехь Соьлжа-ГIалахь. Цуьнан да махбархо… Далее… →


Стигалкъекъа-беттан 18, 2014\nОьрсийн Iедалш дуьхьал доллушехь, 70 шо хьалха гIезалошна йина депортаци дагалецира ГIирмехь\nШайн дай 70 шо хьалха Сталинан режимо цIерабахар дагалецира ГIирмера гIезалоша, оьрсийн Iедалшна ца луъушехь. ГIирмера гIезалойн гуламна тIехьовсуш оьрсийн эскарш дара, тмехула хьийзаш беркеманаш а долуш. (Видео Reuters)\nЗазадоккху-беттан 10, 2014\nАлиев Къудуз: Шина дийнахь кечдира тхо махках даха\n...Шайн отарара Алиев Къудуз а, цуьнан юьртахой а ХIимой-махка охьабехира салташа юьхьанца, таккха СемаьIашка а кхачийна, аьчка некъаца дIабигира Казахстане. Эзар бала лайра депортацин 13 шера чохь. (Елхоев Леча/Маршо Радио)\nЧиллан-беттан 26, 2014\n...Вовшашца мел мерза а дара тхо, мисканаш!\nЭнахишкара (Серноводск) ю Какаева Медна. Дийна йисар тамаше а долуш, яккхий гIелонаш лайна цо. Амма реза ю Дала мел кхачийначу вонна а, диканна а. Къобалдо тахана шен берийн Iер-дахар а. Адамашка доьху Меднас, къизачу заманахь шен чкъор санна, вовшашца мерза хилар. (Елхоев Леча/Маршо Радио)\nЧиллан-беттан 21, 2014\nНохчаша бераш духкура, къеделла даьхний дуура...\nДена йина ши йиша Джабраилова ТIаус а, Мизан а, ший а, наной белла дукха хан ялале бехира махках. Мацалла а, шело а лайра деххачу шерашкахь. Массо а хIуманал хала дара йижаршна, шайн да молла ву аьлла луларчу нохчаша мотт а тоьхна, иза лацийтинчу муьрехь. (Елхоев Леча/Маршо Радио)\nЧиллан-беттан 14, 2014\n70 шо хьалха ша ГIиргIазойчу виггарх, цигахь висина Габаев Им-Iела. Меттигерчу бахархоша имам а хаьржина иза. ГабаевгIеран Чуй-махкарчу Туу-юьртахь, Маршо Радион нохчийн сервисан дехарца Им-Iелица къамел дира ГIиргIазойчуьрчу коллегаша Кененбаева Элизас а, Жолдошпаев Жанарбека а (оьрсийн маттахь).\nЧиллан-беттан 13, 2014\n"Казахстане, Сталинградан Фронтера а ваьккхина, вахийтира со"\nФашистех лиэта 13 шо долуш, цIера а ведда, вахара Дудаев Салман. Висаитов Мовладан дошлойн полкехь болийра цо бIаьхочун некъ. Амма шо даьлча, эскарера а ваьккхина, дIахьажийра Азе, ша санна болчу Советан Iедалан "мостагIашна" - нохчашна тIе. (Султанов Ахьмад/Маршо Радио).\nЧиллан-беттан 12, 2014\nХIинца а децIа кхачаза ю Келисат\n1944-чу шарахь махках боххорах, децIийнах кхетта а бац ХIимой-Махкара МагомадовгIеран доьзал. Азера схьабаьхкича, дихкира хIимошна шайн юьрта ховша. Невран кIоштан Комсомольское ю уьш тIебиссийна меттиг. Келиста дагалоьцу шен доьзало Iаьвшина баланаш. (Елхоев Леча/Маршо Радио).\nХаджимурадов Iумар: Туьйлигашкахь дуьйлура тхуна тIера мезий...\n...Къонахаллах воьхна ма лорийла дех-ненах, йиша -вешех ваккхар, дийна воллушехь жоьжахатIе кхоссар дагалоьцуш велхаран мIаьргоне воьжна нохчо. Мила вуьсу дог ца доьлхуш шаьш лайна Сибрех баккхийчара юьйцуш? Хьажал ткъа сацалур дарий хьайга бIаьрхиш, Iалур дарий хьайн дог парггIат Шеларчу Хаджимурадов Iумара ша лайнарг дуьйцуш! (Елхоев Лечин видео/Маршо Радио)\nЧиллан-беттан 04, 2014\nДжабраилова МухIажар: Ден весет кхочуш цадар Iеткъа суна...\nШа хIетахь жима хиллехь а, тахана санна дагадогIу арадаьхна де нажиюьртхочунна Джабраилова МухIажарна. ДагабогIу гIелонан бос, тезетийн чам... - хIумма а диц ца делла, Декъаста юхадаьхкина ахбIе шо даьллехь а. Цхьа дагахьбаллам беха цуьнан доIанашкахь - кхочушданза дисина Казахстанехь веллачу ден весет... (Елхоев Леча/ Маршо Радио)\nДечкен-беттан 31, 2014\nБасаев Дакани: Латта массо а къинойх цIандеш, доккха догIа деара нохчий цIабаьхкинчу шарахь\nШелара Казахстане дIакхаьчначу беттанашкахь Басаев Даканин да а, нана а, цхьайтта йиша-ваша а делира мацаллаххий, махкаллаххий. Кхиазхо воллушехь дийзира цуьнан напха доккхуш къахьега. Амма ткъалара а валале хилира тоьлла гIшлошъярхо-стахановхо. Азехь лайна халонаш а, шеца дика хилла адамаш а дагалоьцу 82 шо долчу Даканис. Елхоев Лечин видео/Маршо Радио.\nДечкен-беттан 30, 2014\nДжамурзаев Адам: Са чIогIа нах хиллера нохчий...\n82 шо долчу Джамурзаев Адама (Энахишка - Серноводск) шен дахарехь лайначу баланийн кочарахь ду Сибрехахь даьккхина 13 шо а. Цо дагалоьцу Сталинан Iедало вайнах бохорах а, Юьккъерчу Азехь хIаллак ца хила гIерташ шен доьзало хьегначу халонех а лаьцна. Видео Елхоев Лечин/ Маршо Радио.


Грани.Ру: Комментарии | Кадыров: Против Сулима Ямадаева возбуждены уголовные дела | Война / Чечня\nНа основном сайте Граней: https://graniru.org/War/Chechnya/d.137331.html\nПротив бывшего командира батальона "Восток" Сулима Ямадаева и его брата Бадруди возбуждены уголовные дела о похищениях и убийствах людей, заявил президент Чечни Рамзан Кадыров.\nНаблюдатель распада 01.06.2008 01:11 (#)\nКто даст ссылки, что Рамзанчик будет белее и пушистее чем братья Ямадаеы? И что руки Рамзана не в крови?\nЭльбукаев Ахмад 01.06.2008 03:47 (#)\nХьамид-моллийн дийцар 1984 шарахь Янди-котарахь Эльбуки Бешар волчу веаначу Мартанчура Хьамид-моллас дина къамел д1аяздинера цу Бешара к1анта магнитафонт1е. Хьамид-молла дика воьвза Янди-котарарчу нахана, белчу нахе хьал хууш вара иза олу цуннах. Бешар вара вонехь лелаш,Даллий,Пайхамарий т1е диллинарг лелош ц1ена бусулба стаг. Цхьана дийнахь Хьамид-моллас долира шен къамел; Бешар суна жайнашкахь карийна х1ара х1ума, хьо даима нехан вонехь хуьлуш ву,Дела хьахор хьайца долуш, дуккхачу нахана вевзаш ахь дуьйцучу х1умане ладуг1у. Цундела лаьара суна ахьа х1ара къамел дуьйцийла. Вай халкъе д1адийцичи, цу халкъана некъ хир бара т1е йог1учу халонех, къизаллех хьалха довла. Бера Бешар хала,къиза,чолхе зама ма ю вай халкъана т1е йог1уш, т1емаш хир бу,х1аллак йийр ю ярташ, вайн халкъ. Адам дуьне мел ду д1аса даьржар ду. Нохчаша хоржур ву хьакам амма цу керестан хьаькмо лелийнарг диц дийр ду. Совет 1едал духур ду и духуш шен халкъ дитина г1ур ву, керестано шаьш кечбина болх гучу бер бу, адам г1аттар бахьане махках доккхур дац. И совет 1едал доьхначу дийнахь халкъана хьалха вала къонах воцуш дисича, цу балийна орцах вог1ур ву арахь къийна, керестано 1амийна. Нохчийн халкъана ву а вац ца хууш волу къонах, цунна хууш хир бу цу керестано кечбина бала. Азалехь цу къонахчунна са кхуллучу хенахь,нохчашна т1е бог1ур болу бала юха туха кхоьллина са а долуш ву и къонах. Къерам т1е беачи лом санна г1аьттина д1ах1уттур ву, адам цунна т1аьхьа х1уттур ду. Дела не1алт хилларш цу къонахчунна доьхьал бер бу. Жоьлгаш,къотталлахь бинарш гучу бер бц цу заманахь. Бешар; Ва Хьамид и къоталлахь бинарш мичара бер бу вайна ? Хьамид: Дера Бешар ас дукха ойла йина цу х1уманна, Амма и къотталг1а бинарш бовлар бахьан ца1 бен ца карийра суна. Вай Сибрехара ц1а даьхкинчул т1аьхьа рицкъана т1аьхьа Сибреха ида дола делира адам. Цигахь бахьдина, декъаз даьккхина,1есал сов яьлла адамна. Ас Хьалха-Мартант1ехь массийтуза аьллера:дита Сибрехара рицкъ, Дала яздина шун рицкъ ишта схьа лур ду шуна.Со 1едало хьийзо волийра, сан дов лелош вара КГБ хьаьким Магомадов Леча. Хьажал Бешар ялх-ворх1 баттахь шен доьзал битина Сибреха рицкъ да воьду нохчо. Юха ц1а веачи, шен зудчонца мах юха ца беш, б1аьсте яллалц цу зудчонча 1а и нохчо. Даллий,Пайхамарий вайга схьа аьлла ма ду, нагахь кхаа баттахь къонах шен зудчох ца кхетчи, мах юха бан беза, ца бахь. Цул т1ехьа вина доьзалхо къута ду. Суна хууш вац ялх-ворх1 баттахь Сибрехахь лелла ц1а веанчу мах бина меттиг. Валлахьи,Биллахьи, Таллахьи Бешар кху ткъо шарахь хьа мел дина бер къута ма ду. Къуттарчаша,жоьлгаша халкъ,мохк бале балор ма бу. Цу дин дай бу бохучара и къуттарчи корзах дохур ма ду. Т1ом беачи г1азот кхайкхор ду хьуна, амма дин дай бу бохучара и г1азот дац бохур ду хьуна. Бешар дера х1ар Янди-котар х1аллак йийр ма ю,мохк бийр ма бу. Нохчийн къонах шен дег1ана дан дола доцчу хенахь, цунна метта кхин х1уттур ву,цул т1аьха вог1ур ву т1еман говзанча. Шу шинне къинах ца довлла харцонаш йоьйцур ю царна. Бусурба бу, дин хьалхе шайгахь ю бохуш лелачара нах хьере воккхур ву и коьрта хьакам. 1есачу керастанца 1ийначу хьаькамо шар1 кхайкхор ду дин дайша хьовзийна. Валлахьи, Биллахьи,Таллахьи шар1 хир ма дац нохчичохь бакъ имам гучу валлалц. Дин хьалха ваьлларг керастана аьтту лоьхуш, шлохо лелош хир ма ву.Цу наха шолг1а т1ом бахьар ма бу нохчичу. Дера хир бу иза къиза,хало т1ом, адам бале далор ду. Цу керастана юхе д1а хуттур бу къоттарчий,жоьлгаш. Керастано шаьш х1аллак бийр бу шайна юххе х1иттинарш. Керастано мохк,1едал д1а лур ду къотталахь бинчарга. Валлахь цу къотталахь бинчара ч1ог1а х1аллак дийр ду адам, Дала церан къизалин уьш шаьш вовшин х1аллак бойтур бу.Еттог1ичохь уьйранна болийна т1ом делкъене бер бу дукха вовше х1аллак бийр бу шаьш.Нохчи халкъ къотталг1ахь бинчарех,жоьлгех ц1ан лур ду. Цхьа берш хир бу вайн устазан вирдехь бу бохуш лелаш.Валлахьи бац цхьана устазан вирдехь церан вирд къотталг1ийн,жоьлгийн вирдехь букха уьш. Дег1астанчохь цхьа доккха тата дер ду, бода х1уттур бу. Кереста къера велла водур ву. Кхо эскар дог1ур ду хьуна нохчичу суьйли, гуьржи махкахуло. Гуьржимахкахь къемата де х1отта ца х1отта мегаш зама хир ю, амма керестано къемата де х1отта дахь. Х1ара пила охьа кхетча хуьлуш дерг хир ду керастан махкахь. Кераст д1аваханчул т1аьхьа нохчий шаьш вовшех ца латийта, чу деаначу эскара ц1ан дийр ду нохчийн халкъ. Бешар хьан сан рицкъ дац цу заманчохь, амма вайна т1ехь ду халкъе д1ахаитар. Т1амо бен ц1ан ца до халкъ. т1амо дин т1е дерз до адам. Бешар: Хьамид цу нохчи къонахах кхин х1ума дац хьан ала, цунна т1аьха х1иттанчарех х1ума ма ца элира ахьа ? Хьамид: Дера Бешар и нохчийн къонах гучу вала ма веза, цу 12 эзар эскаран хьалха ваьлла хир ма ву.Ерриге Дег1астан мокха йоккхур ма ю, бусулба дин айлуш нохчичура д1а долалур ма ду. Керестий, бусурбий къасташ т1ом бу иза. Цу къонахчунна т1ахьа х1иттанарш цхьа берш г1азотехь хир бу, бисинарш дуьненахь сийлахь хир ма бу. Х1ара дийцар д1аяздинарг ву Эльбуки Бешара Ахьмад Ас Делах ч1аг1о ма йо, ас т1е тоьха т1ера даьккхина х1ума дац аьлла.\nekspert 13 08.08.2008 08:55 (#)\npo vsey veoyatnosti eto ramazan kadirov;ptomuchto vse ego deystvi sovpodaxut s nashim geroem iz raskaza.a voyska ego rovno 12 tissichi ;k tomu je on otlichni prezident;hotya ne mnogim on ne ustraivaet.\nRoma 01.06.2008 22:39 (#)\ndve pituha na odnom kuryatnike ne vmeshaetsya.\nmozg 08.08.2008 09:05 (#)\nhvatit durit narod;tolko vsevishni allah znaet chto budet chto,gde i kogda. pochemu to unas vsegda poyavlyaxutsa eti gadalki imami predskazateli;ot nih i stradaem;ne slushayte etot bred zemlyaki;uchites i ne dayte sebya obmanivat,ichites jit kak vse ostalnie.day allah udachi vo vsem horoshem\nmozg 08.08.2008 09:07 (#)\nРасул 05.10.2008 13:32 (#)\nРука Рамзана чист\nДжалка 05.10.2008 13:36 (#)\nРамзан бог на земле


Ненан мотт хаар – хIораннан декхар\n26 апреля в 10:07 (2010 г.)\nШайн барамца даккхий а, кегий а эзарнаш къаьмнаш ду дуьненахь. Эзарнаш меттанаш а ду, хIора къомана а шена-шена делла. Меттан гIоьнца бIешерийн кIоргенера таханлерчу дийне схьаеана къаьмнаша шайн башхалла, вуьшта аьлча шайн-шайн ламасталлин культура. Цхьаммо ца къуьйсуш, дахаран бакъдерг ду, шен мотт боцуш къам хуьлуш цахилар. Къам хиларан коьрта билгало ю мотт. Дерригенан бух бу и. Мотт боцуш хуьлийла дац къоман культура, литература, оцу къоман шен гIиллакх. Иза дIабаьлча, лар ца бича, довш ду къам. Цунна масалш а дуьне-нахь бIеннаш ду. Шен ненан мотт халкъо,\nИштта яздина Мамакаев Мохьмада ненан маттах лаьцна. Оцу дешнийн маьIнех кхета хала дац. Шен паргIато ца ларъелла къам леш ду, ткъа паргIато ларъяран уггар нуьцкъала герз мотт лору автора.\nВоккхаве со хьуна хуъчу\nХьайниг бицбеш, Iамо дезна\nУьш хьуна ца моьттинехь,\n– яздо Сулейманов Ахьмада. Муьлхха а мотт хаар дика ду, дуьненан культуран хазна ма ю иза. Цхьаццадолу меттанаш-м ца хиъча ца довлуш ду. Масала, Делан дин довза а, Iамо а, эхартан мулк гулъян а оьшуш бу Iаьрбийн мотт. Оьрсийн мотт – кхоччуш ваьш дехачу Россин гражданаш хила а, вешан лулахошца гергарло, белхан, гIуллакхан уьйраш лело а, дуьненан Iилманах кхиа а ца хиъча ца болу. Дика ду ингалсан, немцойн, французийн меттанаш хаар а. Амма поэтана тIаьххье чIагIдан догIу, уггар хьалха шен ненан мотт хаа безар.\nСаидов Билала яздина:\nНенан мотт цахаар –\nКхерчан да цахилар –\nМаьттаза вахар ду.\nВайга весет санна дека бевзаш болчу нохчийн поэтийн дешнаш. Варийлаш, меттан сий делаш, варийлаш, шайн мотт биц ма белаш, варийлаш, шайн кхерчийн дай хилалаш боху цара вайх хIоранга а.\nДала нохчийн къомана белларг нохчийн мотт бу. Iилмано чIагIдарехь, дуьненан ширчу меттанех цхьаъ бу иза. Вайн мотт хьал долуш хиларх, цуьнан исбаьхьаллех цецбийлина гоьбевлла оьрсийн яздархой, Iилманчаш. Иштта, дуьненна а вевзачу оьрсийн воккхачу яздархочо Л.Н.Толстойс яздина: «Нохчийн мотт уггар хазачу а, хьал долчу а меттанех цхьаъ бу, нагахь кхоччуш дика иза хууш хьо велахь». Вай нохчий ду, ду – нохчийн мотт вай мел буьйцу. Цундела вайх хIораннан а сийлахь декхар ду вешан ненан мотт ларбар. Амма мотт ша-шаха Iемаш бац, ша-шаха ларлуш а бац. Цундела иза бийца беза шен чохь доьзалшца, арахь нахаца, Iамо, кхио беза, оцу маттахь йолу киншкаш ешарца, газеташ, журналаш яздарца.\nТахана вешан мотт Iамо цхьа а дуьхьало яц вайна. 2007-чу шеран 25-чу апрелехь Нохчийн Республикан Президента, куьг яздеш, чIагIдина «Нохчийн Республикехь меттанийн хьокъехь» долу Нохчийн Республикан Закон. ЧIогIа мехала Закон ду иза. Россин а, Нохчийн Республикан а конституцешца догIуш хIоттийначу оцу Законо, оьрсийн маттаца цхьатерра бакъо йолуш, пачхьалкхан мотт аьлла, дIакхайкхош бу нохчийн мотт. Цундела цуьнан бакъо ма ю пачхьалкхан тIегIанехь лелочу документийн, кхечу кехатийн мотт хилла лела а.\nЗакон тIеэцна де (25-гIа апрель) Нохчийн Республикан Президентан Указца «Нохчийн меттан Де» ду аьлла, дIакхайкхийна а ду. Оцу акташца (меттанийн хьокъехь Закон а, Нохчийн меттан Де кхайкхоран хьокъехь Указ а) тIеэцарца республикан куьйгалло нохчийн мотт кхиорна, ларбарна, баржорна тIехьажийна бечу белхашна шуьйра некъ ма белла.\nНохчийн яздархочо Берсанов Хожа-Ахьмада яздо: «Мотт, духар, гIиллакхаш – къоман сибат ду. И сибат лардеш верг ийманца ву, иза вуьззина нохчо ву, шен махкана хьакъ волу къонах ву.\nМеттан сий ца дечо шен ненан сий ца до. Ненан сий ца дечо мехкан сий дийр дац. Шен мехкан сий дан хууш воцчух къонах\nДерзорехь дало лаьа Нохчийн Республикан халкъан поэтан Арсанукаев Шайхин «Ненан мотт» стихотворени тIера иштта могIанаш:\nХаалахь, декъазниг, хьо цхьалха ву.\nДала лардойла вай ненан мотт бицбина дакъазадовларх!\nДала лардойла вай ненан мотт бицбина дакъазадовларх! Абалханов Хьаким\nДел рез хилл и яз йин чуннаъ язйин дол шу наъ\n????вау Ну прям помогло.\n17 апреля в 09:01\nма хаз яззин ю и сочинение\nТут есть сочинение х1унда деза метан сий\nДел рез Хилл!!!? ??\nч1ог1а хаз дазийна дешниш ду\n23 декабря в 10:39\nХаз яз йин ю им\n8 сентября в 20:36\nч1ог1а хаза язйина сочинени ю еша дог дог1уш, дела реза хийла язйинчунна!!!!!!!!!!!!\n15 августа в 18:09\nДела реза хилийла , пайдехь сочинени ю\n2 сентября в 20:22\nСуна г1одир дацар ахь са йиш\nАссалам 1алейкум са йиш\n19 мая в 12:07\nЧ1ог1а хаза ю и сочинений\nМел хаза язйина\nБаркал!!! Сун учитело 5 дилли дик язина Эл ас сай классер чана гайтир цараъ 5. Даьккхир баркал хар язин чун!!!\nРаяна , привет\n27 апреля в 11:35\nДЕЛА РЕЗА ХИЛ\nборз, массарна хил\n9 ноября в 20:36\nХаз сочинени ю . Баркал язъйинчун\nСпс огромное баркалл выручили\nбаркал спасибо дела реза хуьйла\nБаркал! Аллах1 дела реза хила хьо язйинчун!\nДел рез хил и хаз сочинени язйинчун ал луур дар сун\nИман, тебе тоже\n6 апреля в 21:15\nспасибо дела реза хуьлийла доккха совг1ат ду и нохчичун\nХаз сочинени юю)дел рез хийл и язйинчун\nБаркалла,сочинени сун йицца елира :)\n1 апреля в 23:05\n27 февраля в 10:21\nДела реза хуьлийла, доккха совг1ат ду и х1ора Нохчочунна\nСпасибо за сочинение))\n4 сентября в 22:18\n4 сентября в 22:19\nма хаз ю инзаре\n20 ноября в 22:50\nБаркалл шуна, и Дела реза хуьлда шунасуна нохчийн мот ч1ог1а дукхабеза\nАмин дела рез хуьлил\nЭгзаменехь чекх ели со и сочинени хилар бахьан долг..Аллах рез хуьлд и чззинчун\n10 сентября в 10:19\nТо что нужно на тему ненан мотт баркал\nсунам дик хити сочинени но цун кхиъ даработк йич например ненан мотт хун беза цхьац хаттаршан жоьпаш луш\n29 апреля в 22:22\nХаз сочинени ю очень красиво написано про наш язык\n29 апреля в 22:21\nХаз сочинени ю, очень красиво написано про наш язык\n29 апреля в 22:19\nМа хаз сочинени ю, очень красиво написано про наш язык???\nч1ог1а хаза сочинени ю\n22 апреля в 06:20\n21 апреля в 08:21\nКак раз сочинени язъе аьллер тхоьг школехь ччч111огг11 хаз сочинени ю Дел рез хуьлда и сочинени язъйинчарн\n2 апреля в 17:27\nМа хаз язъийна х1ар сочинение\nч1ог1 хаз ю сочинени\n8 апреля в 09:41\nДел рез хил хаза дика язйин сочинени ю\n10 сентября в 07:43\nма хаза х1ар сочинени.Дел рез хил язъйинчун\nмилана, Амин,дел рез хил\n21 апреля в 08:12\nэто самое трогательное сочинене\nэто сочинение мне очень помогло спасибо\n4 апреля в 19:14\nхороший доклад объединяет нас нашим родным чеченским языком браво. белиссимо


Лакхахь йоIа кIант тIехьовзорах, хан йилларх, ара яларх лаьцна къамел хилира вайн. Амма суна кхузахь хьахо луург йигарехь - ялорехь билгалъяьлла керла кеп ю. Вайна юккъе башха яьржина яцахь а, оьздачу наха тIелаьцна а, шех пайдаоьцуш а ю иза. Хьовсур вай евзаш йолчуьнца юьстича цуьнан хIун башхаллаш ю а, бегIийлаш мел пайденна ю а.\nЦара ала тарлуш дерг: «Вайн кегийрхоша долийна а, церан цхьабарт хилла чекхдаьккхина а долчу гIуллакхана даьхкина тхо. Кхана «хаарий ца хаарий», «хиънехь», - боху хабарш шун цIийнера долалур делахь, уьш, орамашкахь хадийча бакъахьа хета тхуна, нагахь санна тхох шу дашахь, тхан хьал-бахам аш тоийтахь, шуьца долу захало дезаш, оьшуш ду тхо. Амма хилларг хилла даьллачул тIаьхьа, нехан нах юкъа а ийзош, кхунах базар йина, нахана хьалха, цхьацца болчара ма-дарра, шу даздала гIуртур делахь вайна юккъехь эвхьазлонаш тхьаьшна оьшург цахилар хаийта деана тхойшиъ». Нах болчу нахаца нисделча цу тIехь гIуллакх хаза, оьзда дIадоьрзу. Нах боцучу нахаца нисделларг зударийн кара а доьдий, нах кхарддал хIума хуьлий марсадолу, гергарлонна юккъе мекха юлу.\nЦкъа делахь, йоIа а, кIанта а шайн лаамца шаьшиннан кхуллуш бен бу иза. ШолгIа делахь, цхьана агIоно вукхунна хьалха куй бетта ца безаш хьал кхоллало. КхозлагIа делахь, йоцу цIе езаш, базбала гIертачеран, «вовшах а тоьхна, нах еха ца бахкийтича гIуллакх хир дац», - бохучеран букъ бора ду: вайна юккъера элий хIаллакбина масийтта бIе шо дIадаьлла. Цхьа а цхьаннал а лакхара я лахара воцуш цхьанийсса бу нохчий. И бакъдерг гича бакъахьа дара йоцу цIе езаш базбала гIертачарна. Тахана кIентан ден-ненан кисана «хIума» еанера аьлла, кала-цIолига шайн йоI луш волу стаг кхоччуш сонта, я кхоччуш сутара хила веза.\nЦкъа хьалха йоьIан дагара а хааза, йоI еха воьдург, оьздангаллах къаьстина, я оцу стага чулоцург ша дуьненчу волуш дуьйна а шен сих хьакхадалаза хила веза. Ишттаниг бен цига гIур а вац. Массара дагахь латто дезар-кх: «букъ бойна а, хонушха а, бIаьрг баьлла а вацахь нахана шех бала а ца беш, кIанта ша лаха еза шен хьусам чу яьн ерг», - аьлла долу оьздачу дайн дешнаш. Иштта массара а дагахь латто дезачех ду аьлла хета, нанас шен йоIана дина хьехар а: «Сан хьомениг! Хьо санна жима йолчу хенахь, хьан ден дас гулдинчу даьхнех Iехаелла, еара со кху цIентIе. Карара хи санна дIадаха иза. Шен коьртаца, кхетамца каракхочу долу даьхни лаха ахь».\nШеца нус, я кхин волуш, тоьхначу хенахь, ша йиллинчу метте йогIу йоI. Циггахь шен накъосташца уьш богIу ларбеш хуьлу кIант а. Уьш ларбеш лаьттачарах я гергарчо, я доттагIчо, несана кара хIума а (совгIат) кховдайой, бисмилла даккхарца цуьнан куьг лоцу. ТIаккха: - «Тахана дуьненахь а, кхана Къемата Дийнахь а, когашна кIелхьара латта, вайга хьоьжуш долу стиглара седарчий, хIара вайна гонах лаьттарш теш лоцуш, тховса дуьйна сан йиша а, тхан нус а ю хьо», - олий, ялош еанчуьнгара иза схьаоьцу (йоIаца йолчо дIахоьцу цуьнан аьрру куьг).\nВай хьалха ма-аллара, кIентан да-нана шайн хинболчу захалошкахь хьалха хиллехь а, шолгIачу Iуьйранна, шун йоI ша реза а йолуш, хьенехан кIанте еъна а, цигахь йоссийна а ю, - олий, несан верасаш болчу нах хьовсош ду. Циггахь, я тIаьхьо леррина бахкийтинчу наха къастадо там-мехаца дерг. Оьзда ларалуш ду, нагахь тIебаьхкинчара хIара-важа аьлла къамел долийча, бухарчара «Вайна юкъахь гергарло тасаделла. ДIа коч, схьа коч бохурш юха а теттина, тхоьгара эшнарг шайн агIорхьара аш дуьжуьйтуш, шуьгара эшнарг оха шуьгара ца лоьхуш цкъачунна керла доьзал дIанисбийр бу вай. ГIиллакхца- гIуллакхца дерг дахаран дохаллехь гайта киртигаш хIуьттур ю шуна тIе. ТIаккха шун мах наха шаьш хадор бу, - аьлча. Ткъа оьзда боцчу наха и гIуллакх зударийн кара ло. Вуьш-м «хIарий, важий ца хилча йиш яц» - олий, список а хIоттайо, иза лула-кулахь гойтуш шайн йоьIан шаьш хадийначу мехах дозалла деш буьйлало. Иштта сурт гича, моьттур ду цара духкург шинара ду. Адаман мах дуьненан даьхница хадалуш бац. Кхуьун йолу тIаьхье хьесапе эцча-м, зудчуьнан мах-м уьссазза лакхара ма бай.


"Комисси а, хьаькамаш а дIагIур бу, тхо бухахь диса деза"\nRussia -- Servicemen of the Russian National Guard walk during an anti-corruption protest organised by opposition leader Aleksei Navalny, in central Moscow, June 12, 2017\n"Росгвардин" лейтенантца Гаджиев Маратца хьаькамаша лелийна харцонаш Iораяьхна цуьнан накъосташа.\nОршотан суьйранна 4-сахьт долуш Щелковск кIоштехь дIатардинчу Росгвардин ноьмар 67 91 тIеман декъехь герзаш диттина 5 эскархо вийна.\nКуьг бехке лоруш верг ву 25 шо долу лакхара лейтенант Гаджиев Марат.\nОфициалан гIарабаьккхинчу хаамца, низамаш талхор бахьанехь иза балхара дIавоккхуш хилла, тIаккха мала а мелла, маса топ схьа а эцна, шена арз динчу эпсарна бекхам бан араваьлла Гаджиев.\nЛаьзгин тайпана и жима стаг Къоман гварди балха вале дуьйна а цигахь гIуллакх деш хиллачу низамхоша дийцарехь, цуьнан хьокъехь хааме мел даьккхинарг дукхахдерг бакъ дац.\nМасала, иза вехха хиллий, цуьнан хIусамехь харц литература карийний, цо сих-сиха низам талхош хиллий бохург буххера дуьйна а харц до Маратан белхан накъосташа.\nШайн цIерш яха ца хIуьттучу цара орцане мохь-цIогIа санна дIасадаржадо 6791 тIеман декъехь лелла нийсадацарш а, цуьнан буьйранча волчу эпсаро эскархошца лелийна харц юкъаметтигаш а.\nЦарех цхьаъ ву иттех шарахь гергга Нохчийчохь къепе латточу тIеман декъехь гIуллакх деш волу эпсар, оха хийцина цIе йоккхуш волу Ихван а. Цо яздина хIара:\n"Сан дика юкъаметтиг яра веллачу Гаджиевца. И вер-ваккхарш нислуш бохам эккхаран бахьана ду, цу тIеман декъехь керла хIоттийначу буьйранчина оьрсий боцурш безаш цахилар а, кху 6791 ноьмар йолчу тIеман декъан коьрте хIоттийчхьана, цо шена дукха хIума могуьйтуш хилар а.\nИ керла командир кхуза ваийтале шина шарахь сов ваьхнера Гаджиев Марат шен хIусамненаца доьзалшна леринчу цIийнехь, амма керла веанчо, церан бераш цахиларх бахьна а дина, хIусамнана араяьккхина ДIегIаста дIахьажийна.\nМарате зуда юха схьа ца ялаяйта, цо и волчу чу кхин эпсар а хааво ваха. Гаджиев шен бакъонаш ларьян гIортар лан ца делла керлачу хьаькаме.\nТIаьххьара и буьйранча ган а гина, и волчуьра схьавеъча,(цу шиннан хIун къамел хилла хууш дац), хIуъу делахь а, цхьа хIума чIогIа даз а делла, маса топ схьа а эцна, бекхамна араиккхина Марат.\nОцу командирна тIекхача тасавелла воьдуш, шена дуьхьало йинарш бу цо эгийнарш. Тхуна чIогIа къахета оцу Маратах а, цо байинчех а. МаьIне доцу, челакха вер-ваккхарш уьш долу дела. Иза цу зиле ваьккхинарг и керла хьаькам ву. И оьрси волу дела цунна дерриге могуьйту.\nЦхьа бутт хьалха а нисделлера кхузахь кхо рота меттах а яьлла, цу командирна резабоцуш къепедацарш. Ростов гIалара инарла а веъна, Iора ца долуьйтуш, дижийра дов. ХIетахь а бехке леринчу кегийчу къаьмнийн векалех 18 стаг, де-буьйса далале, кхечу тIеман дакъошка дIасакхиссира. Ткъа керла хьаькам тIаккха а бехказа висира.\nХIинца массо хIуманна бехке и воьжна Гаджиев вийр ву. Кхиболчара мотт кхобур бу. Бакъдерг дIаала хIуьттур бац. Со а ву царна юкъахь. Стенна аьлча, мел лаккхара комиссеш а, хьаькамаш а, бахка а баьхкина дIагIур бу, кхузахь дуьсу дерш тхо ду. Цхьанне ца лаьа «йистера» хила, шайн «коча богIийла. Царех ву со а".\nИшта къамел динарг ву Шелковск кIоштехь нисделлачу вер-ваккхаран бахьана чуьра девзаш волу эпсар Ихван. Гаджиев Марата бехке боцчарна герз тIекIирдар нийса хетарш бан а бац.\nЦу бохамах лаьцна дукхахболчарна хетарг ду аьлла хетта Шелан кIоштерчу Мадаев Iелас далхориг.\n"Iаламат вон хIума ду цо динарг. Бехк а, гуьнахь а доцу нах байар иза эрчо ю. Мел вас йина, халахетийтина хила деза оцу командиро цу эпсарна, оццул бен-башхалла а йоцуш, накъостий охьабахккал. Соьга хаьттича, и зулам вуно чIогIа талла догIуш ду.\nСхьадийцарехь цу тIеман декъехь дуккха а суьйлий а, нохчий а хуьлчух тера ду. Уьш бендацаран марахь, партал Iа беза аьлла ца хета суна. Бехкениг и милла велахь, цунна таIзар дайта некъ лаха беза цара бертахь.\nСтенна аьлча, бIарзвинчу стага динарг ду цо динарг. Иза хьанна а тIехIотта тарлуш киртиг ю".