www.islamannur.org - Тавхьид дохораш\nХастам бу АллахIана - вай Шена хастам бечу, вай Шегара гIо лохучу, вай Шегара гечдар доьхучу. АллахIехь лардар лоху вай - вайгарчу вонех а, къилахьчу гIуллакхех а.\nАллахIа нийсачу новкъа нисвинарг цхьаьнгге тилалур вац, Цо тилийнарг цхьаьнгге нийсачу новкъа а нислур вац.\nАса юха а тоьшалла до: вайн пайхамар Мухьаммад Цуьнан лай а, элча а хиларца. АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна, цуьнан доьзална а, цуьнан асхьабашна а.\nХ1ай Делан лаьш! Аллах1ах кхера, кхера ма-деззара. Шен Делах кхийрина верг - к1елхьара ваьлла, шен Дела вицвинарг – тиларчу воьжна.\nХ1ай бусалба нах! Лайн ирсе хилар - шен Далла-Аллах1ана дуьззина г1уллакх дарехь ду. Далла дуьззина г1уллакх дар кхочуш хуьлу - 1амал ц1енна цхьана Аллах1ана ярца а, пайхамаран (Аллах1ера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) нийсонна т1аьхьа вазарца а. Лайно цхьа 1амал йича, Аллах1ана хьалха дог-ц1ена а воцуш, цуьнан 1амал чан хилла йоьхна д1аер ю.\nАллахIа, Лекха ву И, аьлла:\nقال تعالى : (وقدمنا إلى ما عملوا من عمل فجعلناه هباء منثورا) الفرقان:23.\n«Цара диначу гIуллакхашна (Iамалшна) тIедулур ду Тхо, дIасаяьржина чан йийр ю Оха царех» («Фуркъан»: 23).\nНагахь цо шен Iамал цIеначу даггара, АллахIана хьажийна йина хилахь, амма пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) нийсонца ца хилахь, ткъа и Iамал юхатоьхна хир ю, къобал йийр яц.\nقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: ((من عمل عملا ليس عليه أمرنا فهو رد)) رواه مسلم\n«Нагахь цхьамма Iамал йинехь, Тхан омра доцу, ткъа иза юхатоьхна ю».\nМуслима дийцина и.\nНагахь Iамал цIеначу даггара а, нийса а йина хилахь, къобал йийр ю и, хастаме а хир ю и.\nقال تعالى: (إن الذين آمنوا وعملوا الصالحات كانت لهم جنات الفردوس نزلا) الكهف: 107\n«Баккъалла а, иман диллина, дика Iамалш йиначеран Iан меттиг Фирдовсан бошмаш хир ю» («ал-КахIф»:107).\nДерриге дин керстадарна а, бакъдарна а тIехь лаьтташ ду. Стеган бусалбалла мегаш яц оцу шинца бен. Вуьшта аьлча, гаурийн деланех, царех тешаш болучарех дIахадарна а, цхьана АллахIан лолла бакъдарна а тIедоьгIна ду дин.\nقال تعالى: (فمن يكفر بالطاغوت ويؤمن بالله فقد استمسك بالعروة الوثقى لا انفصام لها) البقرة: 256.\n«ТIагIутаца керстадина‚ АллахIах тешначо – тешаме мукъ лаьцна, цкъа а хедан боцу» («ал-Бакъарат»:256).\nقال عليه الصلاة والسلام : ((من قال لا إله إلا الله وكفر بما يعبد من دون الله’ حرم ماله ودمه’ وحسابه على الله عز وجل)) متفق عليه.\n««Дела вац, АллахI бен» аьлла, АллахI воцучу доллучунна Iибадат дар охьатесначуьнан бахам ( даьхний ) а, ц1ий а хьарам ду. Цуьнан хьесап Сийлахь-Везачу а, доллучунна ницкъ кхочучу а АллахIан крахь ду».\nБарт хилла хьадис ду и.\nИслам динехь диначу омрех уггаре доккханиг - тавхьид ларде аьлла дина омра ду. Исламехь дихкиначух уггаре доккханиг - тавхьид дохош долу хIуманаш (ширкаш) дехкар ду.\nسئل النبي صلى الله عليه وسلم: ((أي الذنب أعظم؟ قال: أن تجعل لله ندا وقد خلقك)) متفق عليه.\n«Пайхамаре (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттина: «Уггаре доккха къа муьлханиг ду?». Цо аьлла: «АллахIаца нисвина накъост ларар ду, хьо кхоьллинарг И воллушехь»».\nБерриге пайхамарийн даIават цхьаьна догIуш ду - Iибадат цхьана АллахIана де аьлла омра деш, ширках а, цуьнан дозанашна чу эгарах а лардаларе кхойкхуш.\nقال تعالى: (ولقد بعثنا فى كل أمة رسولا أن اعبدوا الله واجتنبوا الطاغوت) النحل: 36.\n«ХIора къоме элча вахийтина Оха: «АллахIана лолла (Iибадат) де аьлла, тIагIутах пе тоха»» («ан-Нахьл»: 36).\nДоллучунна ницкъ кхочуш а, Сийлахь-Воккха а волучу АллахIана Iибадат дарна тIера цаваьлларг маьршонехь а, кхерамазаллехь а хир ву – шен дегIехь а, шен бахамехь а, шен хIусамехь а. Маьршонехь а, кхерамазаллехь а хир ву иза – коша чохь а, махьшаран майдана дIагулбечу дийнахь а, барт хоттучу хенахь а.\nقال تعالى: (الذين آمنوا ولم يلبسوا إيمانهم بظلم أولئك لهم الأمن وهم مهتدون) الأنعام: 82.\n«Делах тешна, шайн тешар ширках э цадинарш - кхерамазаллехь бу, нийсачу новкъа нисбелла а бу» («ал-АнIам»: 82).\nБакъ долу тавхьид къинойх а, гIалатлонех а дIацIанвеш ду, жоьжагIате вахарха хьалха воккхуш а ду.\nقال عليه الصلاة والسلام: ((فإن الله حرم على النار من قال: لا إله إلا الله يبتغي بذلك وجه الله)) متفق عليه.\n«Баккъалла а, АллахIа жоьжагIатах хьалха воккху, ша аьлла верг: «Дела вац, АллахI бен», цуьнца АллахIан юьхь (реза ян) а гIерташ».\nВаджиб долу тавхьид кхоччуш лардинарг, иза милла велахь а, барт ца хоттуш, хьесап доцуш ялсамани чу гIур ву. Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дийцина церан куьцаш:\n((هم الذين لا يسترقون’ ولا يكتوون’ ولا يتطيرون’ وعلى ربهم يتوكلون)) متفق عليه.\n«Уьш – шайна доIанаш дешар ца лоьхуш берш а бу ( шайха цамгар кхетча ), цомгуш йолу меттиг яга ца йийриш а бу, ( олхазарийн т1емадовларца ) харц хьесапех, харц хьукманех, ца тешаш берш а бу, шайн Далла тIе болх буьллуш берш а бу».\nТкъа ойланаш церан дIахоттаелла ю АллахIах, дегнаш церан шайн берриге болх биллина ду Цуьнга.\nШиркан тIаьхьенаш зене, хIаллакдеш ю. Iамалш йохош а ю, Дела оьгIаз вохуьйтуш а ю.\nАллахIа, Лекха ву И, боху:\n(ولقد أوحى إليك وإلى الذين من قبلك لئن أشركت ليحبطن عملك ولتكونن من الخاسرين) الزمر:65.\n«Хьоьга а, хьоьл хьалхарачаьрга а хьехамаш бахкийтина: «Нагахь санна ахьа ширк дахь, хьан ерриге Iамал эрна хир ю, билггал дакъаза бевллачарех а хир ву хьо» («аз-Зумар»: 65).\nПайхамара (АллахIера къинхетам, маршо хуьлда цунна) аьлла:\n«АллахI воцучуьнга кхойкхуш а волуш велларг - жоьжагIате гIур ву».\nЦул совнаха, абаделлац жоьжагIати чу вохуьйту цо, АллахIа, Лекха ву И, ма-аллара:\n«Баккъалла а, АллахIа геч ца до Шеца накъостий нисбарна, дисиначу (я цул а лахарачу) къиношна гечдо Цо, Шена лиъначунна» («ан-Нисаъ»: 48).\nХIунда аьлча, ширк - дуьненахь а, эхартахь а дакъаза воккхуш бахьана ду. Делан доттагI волучу ИбрахIима (АллахIера маршо хуьлда цунна) доIа дина:\n(واجنبنى وبني أن نعبد الأصنام) إبراهيم: 35.\nИбрахIима аьлла: «Со а, сан кIентий а ларбе Ахьа цIушна (истукан, идол) лолла дарха» («ИбрахIим»: 35).\nقال ابراهيم التيمي – رحمه الله -: (ومن يامن الشرك على نفسه بعد إبراهيم).\nИбрахIим ат-Таймис (АллахIа къинхетам бойла цунах) аьлла:\n«Шегара ширк даларха кхерамазаллехь мила ву ИбрахIимал тIаьхьа?».\nДелан дине кхойкхучо тIекхойкхучух уггаре диканиг - тавхьидан дош а, тавхьидан чулацам бовзуьйтуш дерг а ду.\nقال النبي صلى الله عليه وسلم لمعاذ بن جبل رضي الله عنه: ((إنك تأتي قوما من أهل الكتاب؛ فليكن أول ما تدعوهم إليه شهادة أن لا إله إلا الله)) متفق عليه.\nПайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла МуIаз бин Жабале (АллахI реза хуьлда цунна):\n«Баккъалла а, китабан охIлунах болчу нахана тIевоьдуш ву хьо. Дуьххьара ахьа уьш тIекхойкхуш дерг хуьлийла шах1адат далор: «КХИН ДЕЛА ВАЦ, АЛЛАХI БЕН»».\nАллахI воцучуьнга кхайкхиначо ша-шена зулам дина.\n(ولا تدع من دون الله ما لا ينفعك ولا يضرك فإن فعلت فإنك إذا من الظالمين) يونس:106.\n«АллахIан метта ма кхайкха хьайна я пайда цабохьучуьнга, я хьайна зен цадечуьнга. Нагахь ахьа и дахь, зуламхойха хир ву хьо» («Юнус»: 106).\nЦунна хьалха горавахнарг, иза милла велахь а, я кошанна уллохь корта таIийнарг, цуьнгарачу пайдане сатуьйсуш, - хила йиш йоцург лехна цо. Йилбаз-гIаланах хи а тарделла цунна.\n(ومن أضل ممن يدعوا من دون الله من لا يستجيب له إلى يوم القيامة وهم عن دعائهم غافلون . وإذا حشر الناس كانوا لهم أعداء وكانوا بعبادتهم كافرين) الأحقاف: 5-6.\n«Сов тилларг мила хир ву АллахI воцучуьнга кхойкхучул, къематде кхаччалц шайна жоп а лур доцучу, шайн доIанийн терго еш а боцучу? Нах (махьшаре) дIагулбича, царна мостагIий хир бу царех, шайна Iибадат дарна дуьхьал а хир бу уьш» («ал-Ахькъаф»: 5-6).\nБеллачаьрга кхайкхар а, цаьрга хьашташ кхочуш дар дехар а - хезаш доцу кхайкхар ду, тIера дIаайбер боцу баланаш а бу.\n(والذين تدعون من دونه ما يملكون من قطمير . إن تدعوهم لا يسمعوا دعاءكم ولو سمعوا ما استجابوا لكم ويوم القيامة يكفرون بشرككم ولا ينبئك مثل خبير) فاطر: 13-14.\n«Цуьнга (АллахIе) доцуш аша шайга кхойкхуш берш - шайн карахь хурманан логан чкъурал хIума долуш бац. Аша цаьрга кхайкхахь - шун кхайкхар царна хезаш дац, хезнехьара а шуна жоп лур дацара, къематдийнахь цара шун ширк тIеоьцур дац. Хуучо санна хьуна цхьаммо а дуьйцур дац» («ФатIир»: 13-14).\nБелларш а, дика нах а базбар - Адáман тIаьхьено керстаналла даран а, шайн дин дитаран а бахьана ду. Цунах лардалар тIедиллина вайна АллахIа хаьржина ваийтиначу пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна):\n((إياكم والغلو في الدين’ فإنما أهلك من كان قبلكم الغلو في الدين)) رواه النسائي.\n«Динехь барамал тIех (хIума) даздарах ларлойла шу. Баккъалла а, шул хьалха хилларш х1аллак бина динехь барамал тIех (хIума) даздаро».\nНасáийс дийцина и.\nХалкъах уггаре вониш бу - кешнашна тIебирзинарш а, АллахIе кхайкха дезачу метта цаьрга кхойкхуш берш а.\nПайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла Умму Саламате (АллахI реза хуьлда цунна):\n((أولئك إذا مات فيهم الرجل الصالح’ بنوا على قبره مسجدا وصوروا فيه تلك الصور’ أولئك شرار الخلق عند الله)) متفق عليه.\n«Цара шайна юккъера цхьа дика стаг велча, цуьнан коша тIехь къубб ( ц1а ) югIура, оцу чохь цуьнан суьрташ а дохкура. Ткъа уьш - АллахIана гергахь уггаре вон адамаш ду».\nБозбуунчалло иманан нур дIадойъу, бусалбаналла а дохадо.\n(ولقد علموا لَمَنِ اشتراه ما له في الآخرة من خللاقٍ ) البقرة: 102.\n«Цу тIе, царна хаара и Iамийначунна - эхартахь (диканан) дакъа доцийла» («ал-Бакъара»: 102).\nХиндерг хаьа бохучарна тIевахар - динехь бохам а, хьекъалехь эшам а бу.\n(قل لا يعلم من في السماوات والأرض الغيب إلا الله) النمل: 65.\n«Ала, ( х1ай Мухьаммад ) : «Къайле ца хаьа стигланашкахь а, лаьтта т1ехь а болучарна цхьанна Аллах1ана бен»» («ан-Намл»: 65).\n((من أتى كاهنا أو عرافا فسأله عن شيئ فصدقه؛ فقد كفر بما أنزل على محمد)) رواه أحمد.\n«Мозг1арна ( священник ) я пал туьйсачунна тIевахана, тIаккха цо хьехначух, аьллачух иза тешахь, цо керстаналла дина Мухьаммадана (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIе доссийначуьнга».\nАхьмада дийцина и.\nЛагжайнаш а, хIайкалш а, чIагарш а, хIазарш а, лахьорчаш а, чкъуьйригаш а тIеоьхкина берш - гIелонехь бен, болх АллахIана тIе гIийла билларехь бен сов бевр бац.\n((رأى النبي صلى الله عليه وسلم رجلا في يده حلقة من صُفر فقال: ما هذه ؟ قال: من الواهنة’ فقال: انزعها فإنها لا تزيدك إلا وهنا’ فإنك لو مت وهي عليك ما أفلحت أبدا)) رواه أحمد.\n«Цкъа цхьа стаг гина пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), куьйгахь можа чIуг а йолуш. Цо хаьттина цуьнга: «ХIун ю хIара?». Оцу стага жоп делла: «Лазар ца хилийта лелош ю аса хIара». Пайхамара аьлла: «Хьем боцуш дIаяккха и, муххале а цо лазарехь соввокххур ву хьо. Нагахь и чIуг куьйгахь йолуш хьо лахь, цкъа а декъал хир вац хьо»».\nЛагжайнаш а, хIайкалш а охкар, уьш лелор - АллахIаца ширк дар ду.\nقال عليه الصلاة والسلام: ((من علق تميمة فقد أشرك)) رواه أحمد.\n«Шена тIе хIайкал (лагжайна) оьллиначо ширк дина».\nЛогах, я куьйгах, я пхьаьрсах хIума оьллинарг - оцу хIуманах тешна вуьтур ву.\nقال عليه الصلاة والسلام: ((من علق شيئا وكل إليه)) رواه أحمد والترمذي.\n«ХIума оьллинарг - цуьнах тешна вуьтур ву».\nАхьмада а, Тирмизис а дийцина и.\nДитташкара а, тIулгашкара а беркате тийса са дац. АллахIа кхоьллина х1уманаш бен йац уьш, зен а ца деш, я пайда а ца беш.\nСагIанаш дахар а, гIурбанаш дайъар а, урс хьакхар а хила йиш йолуш дац АллахIан дуьхьа бен. АллахI воцучуьнан дуьхьа урс хьаькхна верг - ширкан боьхаллина чувоьжна.\nقال عليه الصلاة والسلام: ((لعن الله من ذبح لغير الله’ ولعن الله من لعن والديه’ ولعن الله من آوى محدثا’ ولعن الله من غير منار الأرض)) رواه مسلم.\n«АллахIа не1алт аьлла АллахI воцучуьнан дуьхьа (я цIарца) урс хьаькхначунна. АллахIа неIалт аьлла шен дена-нанна неIалт аьллачунна. АллахIа неIалт аьлла динехь керла хIума юкъадаьккхинарг (я зулам динарг) чувитиначунна. АллахIа неIалт аьлла декъначу латтанийн дозанаш хийциначунна».\nНузар дар ( Аллах1ан дуьхьа цхьа дика х1ума дан т1елацар - обет) - Iибадат ду, АллахI воцучунна дан йиш йоцуш.\nقال عليه الصلاة والسلام: ((من نذر أن يطيع الله فليطعه’ ومن نذر أن يعصيه فلا يعصه)) رواه البخاري.\nАллах1ан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла:\n«АллахIана муьтIахь хила нузар динарг - муьтIахь хуьлийла Цунна. Цунна 1еса хила нузар динарг - 1еса ма хуьлийла Цунна».\nАллахIе ларвар лехнарг - Цо ларвийр ву иза. И воцучуьнгахь кIелхьара волийла лехна верг - сийсаз вийр ву Цо.\nقال النبي صلى الله عليه وسلم: ((من نزل منزلا فقال: أعوذ بكلمات الله التامات من شر ما خلق’ لم يضره شيء حتى يرتحل من منزله ذلك)) رواه مسلم.\nШа цхьана меттехь сецча, аьллачуна: «Со ларло АллахIан кхачамечу дешнашца Цо кхоьллина долучу вонах» - цунна цхьанá тайпана зен кхетар дац, иза оцу меттехь мел ву».\nХьайна тIе кхолламан баланаш хьаьвдича, заманан вонаш диссича, орца ма доьхийла ахьа АллахI воцучуьнга, ма кхойкхийла хьо И воцучуьнга, коша чохь волчу веллачунна хьеста ма лойла хьо, шен лахьти чохь долчу докъе ма кхойкхийла хьо. Хьайна лууш дерг айде ахьа стиглахь волучуьнга, ткъа Цигахь ду хьуна доIанна луш жоп.\n(أمن يجيب المضطر إذا دعاه) النمل: 62.\n«Мила ву хьашт долучунна жоп луш верг, иза Шега кхайкхича?» («ан-Намл»: 62).\n(أحسب الناس أن يتركوا أن يقولوا ءامنا وهم لا يفتنون) العنكبوت:2.\n«Нахана шаьш зен ца зуьйш буьтур бу моьтту-те, деккъа шаьш аларх: «Тхо тешна ду АллахIах»?»» («ал-Iанкабут»: 2)\nХьайга цхьа бохам боьссича, хало еача, гIайгIа-бала хьаьвзича, реза хилий, муьтIахьаллийца тIеэца ахьа и.\n(ومن يؤمن بالله يهد قلبه) التغابن:11.\n«АллахIах тешнарг - Цо нийсачу новкъа тIе нисдо цуьнан дог» («ат-ТагIабун»: 11).\nقال علقمة: ((هو الرجل تصيبه المصيبة فيعلم أنها من عند الله فيرضى ويسلم)).\n«Иза – шега цхьа бохам беана стаг ву - иза АллахIера буй а хаьий, цунна реза а хуьлий, муьтIахь хуьлуш волу».\nХьайна доьгIначунна оьгIаз ма эха, оьгIаз вахаро сацор дац и, я гена а доккхур дац. АллахIан кхиэл лелале хьалха кIезиг ларваларна дохко вийларх ларло хьо, иштта дина хиллехьара, я вуьшта дина хиллехьара бохуш. ШайтIанера ду хьуна и.\nقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: ((احرص على ما ينفعك’ واستعن بالله ولا تعجز’ وإن أصابك شيء فلا تقل: لو أني فعلت كذا لكان كذا وكذا’ ولكن قل: قدر الله وماشاء فعل’ فإن لو تفتح عمل الشيطان)) رواه مسلم.\n«Къар ца луш хила хьайна пайда бохьучу хIуманехь, АллахIера гIо а деха, эша а ма эша. Нагахь хьайна цхьаъ хиллехь, ткъа ала а ма ала: «Нагахь хIара-хIара динехьара, иштта а, иштта а хир ма дара». Амма «АллахIа хила яздина хилла, Цо дан а ди, Шена ма-лаъара (ала)», - хIунда аьлча «нагахь санна…» бохучу дашо шайтIанан хIуьмалгашна аьттонаш схьабоьллу».\nЦундела хьайн белхаш а, гIуллакхаш а дахка АллахIан кара, дуьненара хьоьга кхочур дац хьуна дакъа динарг бен.\n(قل لن يصيبنا إلا ما كتب الله لنا) التوبة:51.\n«Ала: «Тхуна хир дац - АллахIа тхуна хила яздиннарг бен»» («ат-Товбат»: 51).\nقال عبادة بن الصامت رضي الله عنه لإبنه: ((يا بني إنك لن تجد طعم الإيمان حتى تعلم أن ما أصابك لم يكن ليخطئك’ وما أخطأك لم يكن ليصيبك)).\nIубадат бин ас-Самита (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла:\n«ХIай сан кIант! Иманан чам хаалур бац хьуна хьо тешна хиллалц - хьайга кхаьчнарг хьайга кхачанза дуьссург цахиларх а, хьайна хиланза диснарг хьайна хила доьгIна цахиларх а».\nДагца а, меженашца а бахьанашна тIетийжар - тавхьийдана новкъарло ечарех ду, лелочуьра бахьанаш сацор - кIелвиссарха ду. Ткъа ваджиб дерг - хьанал долу бахьанаш лелор ду, дог АллахIах дIахIотта делла а долуш. Болх Цунна тIебиллича, дезаниг дайло, халаниг аттало, рицкъанехь шорто а, токхо а хуьлу, гIайгIанаш а, баланаш а дIаайъало.\nШа АллахIан хIилланах кхерамазаллехь хетар а, гар а - Iехавалар ду:\n(أفأمنوا مكر الله فلا يأمن مكر الله إلا القوم الخاسرون) الأعراف:99.\n«АллахIан хIилланах кхера стенна ца кхийри-техьа уьш? АллахIан хIилланах ца кхоьруш берш ма бац дуьххьал д1а дакъаза бевлла нах бен» («ал-АIраф»: 99).\nАллахIан къинхетамах дог диллар - дакъазалла ю.\n(ومن يقنطُ من رحمة ربه إلا الضالون) الحجر:56.\n«Мила хир ву дог дуьллуш верг шен Делан къинхетамах, тилларш бен?!» («ал-Хьиджр»: 56).\nЮккъера болу нийса некъ - АллахI везарца, Цуьнан дикане дог дахар а, Iазапах кхерар а ду.\nШиркан къайлах неIарш ю, шайтIано къахьоьгуш, АллахIан леш царна чухула баха:\nقال عليه الصلاة والسلام: ((أخوف ما أخاف عليكم الشرك الأصغر’ فسئل عنه فقال: الرياء)) رواه أحمد.\n«Шуьгара со кхоьруш долу уггаре кхерамениг - жима ширк ду. И хIун ду аьлла шега хаьттича, жоп делира цо: «МоттаргIа ю»».\nТкъа моттаргIа - Iамалш ечийн лазар ду, Iамал йохош а, Дела оьгIаз вохуьйтуш а, дикачу нахана гергахь Дажаллал кхераме а йолуш.\nقال عليه الصلاة والسلام: ((ألا أخبركم بما هو أخوف عليكم عندي من المسيح الدجال؟ قالوا: بلى. قال: الشرك الخفي’ يقوم الرجل فيصلي فيزين صلاته لما يرى من نظر الرجل إليه)) رواه ابن ماجة.\n««Аса дийца шуна шуна сов кхераме дерг, Масихь Дажаллал а?». Наха элира: «Дийцахьа!». Цо элира: «Иза – къайлах долу ширк ду: стаг ламазе хIуттучу хенахь, шега цхьаъ хьоьжуш гича, леррина и хаздеш»».\nИбн Маджата дийцина и.\nЕккъа дика Iамал бен яц цунна дуьхьал, АллахIера ял хиларе сатийса йиш йолуш, цуьнца дуьненан хазалла лехна а йоцуш. Иза милла велахь а, дика Iамал ечу хенахь шен дагца дуьненан дахаран хазне сатесна верг - ткъа цуьнан Iамал йоьхна ю, эхартахь дакъаза ваьлла а хир ву иза.\n(من كان يريد الحياة الدنيا وزينتها نوف إليهم أعمالهم فيها وهم فيها لا يُبْخَسُونَ . أولئك الذين ليس لهم في الآخرة إلا النار وحبط ما صنعوا فيها وباطل ما كانوا يعملون) هود:15 - 16.\n«Дуьненан дахар а, цуьнан хазалла а езачарна - Оха дуьззина цара диначунна дуьхьал хIокху дуьненахь дIалур ду дика, хьакъ долучу декъах а бохур бац уьш. Уьш бу - эхартахь шайна цхьа а хIума лун доцурш, жоьжагIати йоцург. ХIокху дуьненахь цара хьегна къа эрна хир ду, пайденна доцуш хир ду церан къахьегар» («ХIуд»:15-16).\nБусалба стеган дагчохь АллахIал сов дукха везаш цхьа а хила йиш яц. Бусалба стеган дагчохь Сийлахь-Воккха хила везаш верг АллахI ву, цунна даггара веза везаш верг а ву И. Цуьнан ц1арца бен дуй ца бууш. И а воцуш, кхечуьнан цIарах дуй баар: хьаж-цIийнах, пайхамарах, валех (эвлаяах) - Дела цхьаъ вар дохош долу ширк ду.\nقال عليه الصلاة والسلام: ((من حلف بغير الله فقد كفر أو أشرك)) رواه الترمذي.\nПайхамара (АллахIера къинхетам а, маршала а хуьлда цунна) аьлла:\n«АллахI воцучуьнца дуй биъначо керстаналла дина, я ширк дина».\nДуйнаш дукха даар - дегнаш чохь АллахIе хила безаш болучу ларамца цхьаьна догIуш дац. Дуйнаш даарх ларло хьо, айхьа уьш бакъ дууш делахь а.\nЛекха волучу АллахIа аьлла:\n(واحفظوا أيمانكم) المائدة: 89.\n«Шайн дуйнаш ларбойла Аша» («ал-Маидат»: 89).\nХьо харц волучу хенахь дуйбаарха чIоггIа ларлойла хьо - харц дуй баар ду хьуна и.\nАллахIан ларам барха а, сий дарха а ду - Цуьнан цIарца дуй биъча реза хилар, ладугIучунна цо харц дуй бууш хилар хууш делахь а.\nقال النبي صلى الله عليه وسلم: ((لا تحلفوا بآبائكم’ من حلف بالله فليصدق’ ومن حُلِفَ له بالله فليرض’ ومن لم يرض بالله فليس من الله)) رواه ابن ماجة.\n«Шайн дайх дуйнаш ма даа. АллахIах дуй буучунна бакъ дерг алар т1ехь ду. Кхечо шена АллахIах дуй биъначунна тIехь ду цунах кхачам хилар. Нагахь цунах цунна кхачам ца хилахь, иза Аллах1аца цхьа з1е йолуш вац…».\nИбн Мажата дийцина и.\nАллахIан цIарца ехнарг вуха цатохар - АллахIан ларам бар а, сий дар а ду.\nقال النبي صلى الله عليه وسلم: ((من استعاذ بالله فأعيذوه’ ومن سأل بالله فأعطوه’ ومن دعاكم فأجيبوه)) رواه أبو داود.\n«Нагахь шуьга цхьамма АллахIан цIарца ларвар дехахь – иза ларвелаш; нагахь шуьга цхьамма АллахIан цIарца ехахь - лолаш цунна; нагахь шуьга цхьамма кхайкхахь - жоп лолаш цунна (я гIолаш цо кхайкхиначе)».\nАбу Давуда дийцина и.\nЗаманна а, цуьнан хьелаш хийцадаларна а (йовхалла, шийлалла) лер - Iаламийн Дела волучу АллахIана халахоьтуьйтуш долучух ду.\nقال النبي صلى الله عليه وسلم: ((قال الله عز وجل: يؤذيني ابن آدم يسب الدهر’ وأنا الدهر بيدي الأمر’ أقلب الليل والنهار)) رواه البخاري.\n«Сийлахь-Везачу АллахIа аьлла: «Адамо халахетар до Суна, заманна луьйш, хIунда аьлча зама кхоьллинарг Со ма ву. Болх Сан карахь ма бу. Со ву и буьйса а, де а хийцадолуьйтуш верг»».\nДин бахьана долуш дIахIиттина ю стигланаш а, латта а. Кечйина ю ялсамане а, жоьжагIате а.\nДинах кхардаро а, я цуьнан хьукманех кхардаро а, я и лелочарех кхардаро а - стаг Ислам дин чуьра аравоккху.\n(ولئن سألتهم ليقولن إنما كنا نخوض ونلعب قل أبالله وءاياته ورسوله كنتم تستهزءون . لا تعتذروا قد كفرتم بعد إيمانكم) التوبة:65-66.\n«Ахьа цаьрга хаьттича, дера, цара-м эра ду: «Къамел деш а, бегаш беш а дара тхо-м». Ала: «АллахIах а, Цуьнан билгалонех (аятех) а, Цуьнан элчанах а кхаьрдаш дара шу?». Бехказа ма дийла. Керста хили шу, имане даьхкиначул т1аьхьа…» («Товбат»: 65-66).\nАллахIах йолу хьайн ойла тое ахьа, хьайн ойла Цунах вон хиларха а ларло хьо. Иза - хьайна деллачул сов долучунна хьо хьакъ хетар а, АллахIа кхечунна деллачу диканах цавашар а ду хьуна. Ткъа уьш – жехIаллин ( цакхетаран ) ойланаш ю хьуна. ХIунда аьлча дуьненчохь мел дерг Аллах1ан омрица а, Цуьнан хьикматца а лелаш ду хьуна.\n(يظنون بالله غير الحق ظن الجاهلية يقولون هل لنا من الأمر من شيء قل إن الأمر كله لله) آل عمران:154.\n«АллахIан хьокъехь нийса йоцу ойла йира цара, делахойн (жехIала нехан) ойла, олуш: «Вайн карахь дуй ткъа хIокху гIулллакхах цхьа сацам бар, (я хIокху гIулллакхах цхьа хIума хиллий вайна)?». Ала: «Дерриге гIуллакх (я сацам бар) АллахIан карахь ду»» («Алу-Iимран»: 154).\nСуьрташ дахкар - даккхийрачу къинойх ду, уьш дохкуш верг щена жоьжагIатийца ваIда йина ву.\nقال النبي صلى الله عليه وسلم: ((كل مصور في النار’ يجعل له بكل صورة صورها نفس يعذب بها في جهنم)) متفق عليه.\n«ХIора сурт дуьллуш верг жоьжагIатехь хир ву. Цо диллиначу хIора суьртан цIарах са кхуллур ду цунна, и бахьанехь жоьжагIатехь цунна Iазап дала».\nХьайн Дела вазве вазван ма-веззара. Шен паччахьаллехь Сийлахь-Воккханиг ву И. Шен Iаьрша тIехь дIанисвелларг ву И. Шен Iедалехь хьикмате верг ву И. Цундела тидамца ларде ахьа Цо хьайна тIедехкина парз ламазаш, шайн-шайн хенашкахь деш. Баккъалла а, ларлойла хьо цаьргахь ледарло айхьа яраха, динан гIортор ю хьуна уьш, динан бIогIам бу хьуна уьш.\nقال النبي صلى الله عليه وسلم: ((العهد الذي بيننا وبينهم الصلاة’ فمن تركها فقد كفر)) رواه الترمذي.\n«Уьш а, вай а вовшех къастош йолу билгало - ламаз ю, ткъа и ламаз дитиначо керстаналла дина».\nХьайн Далла тIевирзина хила хьо хьайн дерриге а хьелашкахь, Iамалш толур ю хьан тIаккха.\n(قل إن صلاتى ونسكى ومحياى ومماتى لله رب العلمين . لا شريك له وبذلك أمرت وأنا أول المسلمين) الأنعام:162-163.\n«Ала: «Баккъалла а, сан ламаз, сан сагIадаккхар (я гIурба дер, я Iибадат), сан дахар, сан Iожалла - АллахIана хьажийна ду, Iаламан Дела волучу. Накъостий бац Цуьнца. Суна тIе диллина и, бусалбанех хьалхараниг а ву со»» («ал-АнIам»:162-163).\nАллахIа беркат дойла суна а, шуна а сийлахь долучу КъурIанехь…


Нохчийчохь лакхара гойту белхазалла\nЗазадоккху-бутт 05, 2019\nОьрсийчоьнан къинхьегаман министралло шен сайтехь Iорадаккхарца, карарчу шарахь уггар лакхара гойту белхазалла ГIалгIайчохь а (8,7), Нохчийчохь а(8%). Статистийн терахьех комментари йитина Нохчийчуьрчу къинхьегаман урхалло.\n"Схьаоьцур вай 90-гIа шераш. Нохчийчохь тIеман ши компани йоьдучу заманчохь, кхийолу регионаш кхуьуш ма яра. Йоллу экономика тIеман шерашкахь хIаллакхилира. Ца кхуьура индустри, юьртан бахам. Делахь а, урхалле Кадыров Рамзан веача, хьал орамера дуьйна хийцаделира. Республикехь дIахьош йолу инвестицин политика бахьана долуш, экономика йоццачу хенахь юхаметтахIоттийна. Оцу бахьанашца аьтто хилира 76% хилла белхазалла 8 проценте охьаякха", - дийцина министраллехь.\nИштта хьажам бу мехкан куьйгалхочун пресс-секретаран Каримов Iалвин а. Нийса дац боху цо, шина тIамо хIаллакйина республика кхиамечу регионашца цхьана тIегIанехь йийцар. Нохчийчохь белхазалла юьйцучу заманчохь, цуьнан шен статистика хила еза аьлла, тешна ву Каримов. "Нохчийчохь 10 шо хьалха, 5 шо хьалха хиллачуьнца дуста деза тахана долу хьал", - боху пресс-секретаро.


Хьешо а йоккху хIусам эвхьаза\nДечкен-бутт 27, 2017\nБузова Ольга Соьлж-ГIалахь\nХIара шо карадеачхьана хьеший эха боьлла Нохчийчу. КIира хьалха Дом 2 реалитин декъашхо Феофилактова Евгения хилира махкахь, кху деношкахь Бузова Ольгина хьошалла до нохчаша. Муха тIеоьцу блогерша Дом 2 Нохчийчу кхачар?\n«Нохчийчохь цкъа а ца хилларг дуьне дууш вац, иза хан токхуш ву, дуьйла тхо долчу» бохуш, Керла шо даздан республике Оьрсийчуьра бахархой кхойкхуш, мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана видео яржийначул тIаьхьа, марш баьттIа, чухецабелла Соьлж-ГIала хьеший.\nКIира хьалха еанера нохчаша суьйренашца сатийсаме ларъечу «Дом 2» проектехь дакъальцна модель Феофилактова Евгения.\nЗорбанаша дийцарехь, Кадыровн йоIа, Модан Firdaws цIийнан куьйгалхочун Iайшатан лаамца кхаьчнера хьаша, цунан модельераша кхоьллинчу керлачу духарийн гайтамехь дакъал лаца.\nМехкан куьйгалхочуьнца цхьана шуьнахь са а къийрина, совгIатех йоьттина новкъаяьккхира Нохчийчоьнан куьйгалло, ша цатору хьаша санна Феофилактова.\nКху деношкахь, туьйранечу Нохчийчохь ю Дом 2 реалити-шоу дIахьош хилла Бузова Ольга.\nБахархойн дог-ойла яьржина юха а...\n"Нохчийн мехаллин терзантIе бехкича, нахана сакхте го адамаш, муха кхойкхур ду махка?\nДеккъа дIа оцу Дом 2 проекто гойтуш яц церан маьттазалла: леларца, боларца, маттаца?!"\nИштта гена даьлла дIахьош дов ду социалан машанашкахь.\nВукхара боху, "аш хIун дуьйцу хаьий шуна, уьш чIогIа Оьрсийчохь гоьбевлла зударий ма бу, социалан машанехь, Инстаграм схьаэцча, 8 миллион стаг ву, масала, Бузова Ольгин агIонехь дIаязвелла, церан тергоеш.\nДоккха дозалла ду цу кепарчу нехан вайн махка бахка лаам хилар".\nЦхьана декъо шеконашкахь кхобу Бузова Соьлж-ГIала яр.\nДукха хан йоццуш цуьнан лаамца а доцуш, цIийндас йитина Бузова, бохуш яздо цара, ткъа кеста «Терек» футболан тобанца матч хир ю, цуьнан цIийнда, гоьваьлла спортхо Тарасаов Дмитрий юкъахь волчу «Локомотивца».\nЦундела, цхьа бозбуанчаллаш леладо цо, аьлла туьду дукхахболчу зударша Дом 2 проектан декъашхо Соьлж-ГIала яр.\nШа хьошалгIа кхаьчначу дийнахь, Бузова Ольгас Инстаграмерчу пенатIехь зорбане даьхна шен суьрташ а, видеош а.\nМассо а суьрташтIехь бохург санна, коьртахь йовлакх долуш, еха кучамаш йоьхна гуш ю Бузова. Оцу суьрташна бухахь йозанаш дуьтучу нохчийн реакци дукха шога ю.\n«Иза цкъа а яцара динах тешаш стаг, я яц иза бусулба а, хIетте а хIунда магийна цунна, кочахь жIара а йолуш, бусулба зударийн духарш а доьхна, дIа-схьа сетта» бохуш, кхийсарш йо махкарчу бахархоша-нохчаша а, Оьрсийчуьрчу бусулбанаха а.\nСоьлж-ГIаларчу Кадыров Ахьмадна хIоттийначу монументна уллохь а ду Бузовас даьккхина сурт. «Инзаре туьйране ю хIара гIала» аьлла яздина бухахь.\nМаца дуьйнна лору цо кхечу динан ламасташ, бохуш, бехкаш дохку социалан машанехь хьешана.\nИштта дагадоуьйту, цунна оьгIазбахначу наха, дахначу шарахь, Iаьрбийн Цхьанатоьхначу Эмираташкахь шен цIийндеца садоIучу заманчохь, цо шегара далийтинарг.\nХIетахь, Оьрсийчоьнан а, ингалсан а футболан ловзаршкахь, оьрсийн тобанан агIо лоцуш, эвхьаза духар тIе а доьхна, оьрсийн пачхьалкхан байракх лестош, Дубайн урамашкахь йолаелла лелла Бузова Ольга.\nСоциалан машанашкахь дастаме леларна шогачу критике йиллира Нохчийчохь тахана яхьа-йилла меттиг боцуш, лелон хьаша.\nЦундела, нохчийн духарш а доьхна, йовлакх а тиллина цуьнан хьулъялар вайнехан ламасташна а, гIиллакхашна а тIехь кхардар санна хетарш а бац кIезиг.\nАмма цхьабакъду, бахархошна хIуъа хетахь а, мухха тидахь а, тахь а, ца тахь а Дом 2 Нохчийчохь хилар, хьешана тайна шена дина хьошалла а, деллачу совгIатийн цIов а.\nТIетаьIIина бIаьстенан зударийн духарийн коллекци ю Firdaws модан цIийнан дизайнерша кечъеш. Оцу гайтаме кхайкхина ю Бузова Ольга а.\nГарехь, цуьнан Соьлж-ГIала яр тIаьххьара дац!


Органо лур ю серло\nЛаьмнашкарчу хиш тIехь жима станцеш яхкар шуьйра даьржина ду кхечу пачхьалкхашкахь а.\nРеспубликехь дуьххьарлера хица ток йоккху станци ян йолийна Нохчийчохь. Иза хир ю Итум-кхаьлла кIоштахь Орга хин тIехь. Республикехь тIеэцначу планаца махкахь йир йолуш ю кхин а 14 цу тайпа тоькан станци. Iедалша чIагIдо цу проекто Iаламна зе дийр дац бохуш.\nИтум-Кхела кIоштаа тIедогIучу шарахь дуьйна шаьш йоккучу тоьках тоам балур болуш хир ю. 1.5 мегаватт ницкъ болу ток йокхку станции ян йолийна оцу кIоштехь Кхокхад олучу эвлан йистехь. Орга хинах пайда оьцура бу цо. Иза йина яла езаш ю хIара шо чекхадолуш.\nИ проект кеч а йина, хIинца иза чекхйоккхуш берш, меттигера говзанчаш бу. Энергетикан министраллехь бинчу хаамца, и меттигаш хин кIелла а ца йохуьйтуш, Iаламна а, цигахь бехачу нахана а зе а ца деш,хир ю и гидроэлектростанци.\nМасала, кхечанхьа санна, боккха, яьккхийчу чакхармашна дIасабаьржина Iам хир бац. Орган хино юзур ю, 3 метр кIоргалла бен йоцу жима айма. Цу тIера охьадоьдучу хино, хьийзор бу ток йоккхуш болу мотор.\nКхокхада эвлахь хазахеташ тIеэцна шайна дулахь хино ток йоккху станци хIоттор ю бохург. Цигарчу юьрт-дас Адашев Мовсара иштта дийцира цуьнах лаьцна.\nАдашев Мовсар: «Юьртарчу наха а кIоштарчу наха а кхеташ тIеэцна хIума ду иза. Массо а агIор, белхан меттигаш хуьлийла уьш, ял яьккхар хуьлийла иза, дуккха а са хир ю цуьнах. Бан болх хилча а дика хIума ду-кх иза»\nШай эвлана уллехь и станции юьллур ю аьлча, ша юьрт-да хиларе терра, Адашев Мовсар бала а кхаьчна, тIаьхьакхиа гIоьртира оцу проектана. Шена гайтинарг Iаламна а, нахана а зе дийр доцуш хIума ду элира цо.\nАдашев Мовсар: «Цхьа жимма суна йоьвзийтина и проект. Прорабца а цуьнах лаьцна кхамел дина аса. Цо элира чIогIа дика йина проект ю иза аьлла. Дуккха тIех хи гулдеш меттиг хир яц цигахь. 1.5 мегаватт ток йоккхур ю. Дика гIуллакх ду иза. Цара дIалоцур йолу меттиг 27 соти бен яц. Йоккха меттиг яц иза».\nКхокхадахь санна, кхиъ 13 жима ГЭС ян дагахь ду Нохчийчура Iедалш. Оцу проектан мах 200-250 миллион сом бу. Нохчийчоьне йорах ток яккхаран кхийдош, дуккха а проекташ яра, дуьненаюккъерачу компанеша.. Дукха хан йоцуш Iарбой а гучубевллера кхузахь, зарратан тIехь болх беш йолу 10 станци йиллийта шайга аьлла. Цунна реза ца хилира Нохчийчура Iедалш.


Истори, Марсхьокху-бутт 30, 2019\nОханан-беттан 13-чу дийнахь 224 шо хьалха Шлисселбурган гIопехь кхелхира Кавказан дуьххьарлера имам Шайх Мансур. Нохчийчьрчу БухIан-юьртахь 1760 шарахь вина а, кхиъна а вара иза.\n"Шу ямартхой ду!" ХIун бехк болуш махках бехира ГIирмера гIезалой.\nСоветан Iедало гIезалойн къам бехкедира, ямарт лерина. Юккъерачу Азин регионашка хьовсийра 200 эзар шергга стаг. Царех дукхахберш новкъахь кхелхира. 1989-чу шарахь бен пурба ца делира Iедало гIезалошна даймахка берза.\nСтигалкъекъа-бутт 10, 2016\nГеоргийн цуьрган маьIна\n2005 шарахь бIаьста оьрсийн гIаланашкахь дуьххьара гучудевлира Георгийн цуьргаш\nГабсбургийн Венера хазна\nЮккъерчу а, Керлачу а бIешерашкахь Европехь вуно ницкъ болу паччахьаш хилла бу Габсбургаш. Цу доьзалера нах хилла Австрина а, тIаьхьо дуккха а къаьмнаш дехачу Австро-Венгрин империна а урхалла деш 1282-чу шархь дуьйна 1918-чу шаре кхаччалц. Йеза Риман империн императорш а хилла Габсбургийн доьзалера нах 1938-чу шарахь дуьйна 1745 шаре кхаччалц, цхьа ши-кхо шо бен (1742-1745) юкъара цадолуш. Венехь вуно чIогIа ларйеш латтош ю Габсбургийн хазна. Цу чохь фотокамера а карахь хилира Маршо Радион корреспондент Эрсно Казбек. Цо даьхна хIара сурташ.\nБакаев Хьасанан "Жерочун кIентан къайле"\nДелахь а, толамаш боцуш а дац хьал цхьаболчунохчийн литераторшкахь. ТIаьхьарчу хенахь масех керла киншка араяьлла Европехь вайн махкахочун литераторан, историкан Бакаев Хьасанан. Историкаллин талламашна лерина долу и жайнеш могIарчу ешархочунна кхета атта а, вуно чулацаме а ю.\nТовбеца-бутт 25, 2014\nДуьненан Хьалхара ТIом: фронтера косташ\nДуьненан Хьалхара ТIом болабелира 100 шо хьалха, Товбеца беттан 28 чохь. Оцу тIамехь дакъа лоцуш йолчу Австро-Венгрин империно "feldpost" олу пошта юкъаяккхар бахьана долуш, салтийн аьтто бара шайн цIахь болчарца зIе латто. Оцу хенара пошт-картанашший, кехаташший гойту салтийн тIамца боьзна болу синхаамаш. Бис Ярослав - Малхбален Богемехь йолчу Высоке Мыто гIалара салти вара тIом боьдучу хенахь. Цуьнан косташа гойту цуьнан хьийзаш долу са, шен вевза-везачуьнга болу безам. Ярославан кхоллам тера бу саьнгарш чохь бала Iийшина болчу кхечу салтийн а. Италехь тIом бинчул тIаьхьа, коьртана чов а йина, и цIа воуьйту 1916-чу шарахь. Чов бахьанехь цхьана бIаьргана са ца гуш хуьлу и. 1920-чу шерашкахь коьртана могуш боцчу нехан хIусаме хьажаво иза. Бис ле 1937-чу шарахь. Валаран бахьана - хилла йолу чов ю, олий, яздо лоьраша. ХIара кехаташ Чехийн цхьана доьзалан архивера ду. Уьш зорбане дуьххьара дохуш ду оха.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Чохь жIаьла кхобучуьнга лелон хIусам йалар\nСан хаттар квартилах доьзна ду, сан кортила ю, иза аренде дIалуш ю, со волче цхьа керста стаг вогIа ша хьалоц хьан квартил оле, и керста стаг жIаьла лелош ву шеца цхьана. Ас цуьнга и квартил лахь цу чохь кхобар ду цо и шеца. Цу хьолехь ас сайн квартил йала мегар дуй цуьнга и жIаьла цунца хилар бахьана долуш.\nАллахIа диканца бекхам бойла хьуна!\nХIокху хаттарна билггал жоп сайна ца хуу дела, шинхьа Iелам-нахе хаьттира ас иза.\nЦхьанхьа дела жоп иштта дара: нагахь санна иза шафиIий мазхIабехь велахь – мегар дац цунна иза жIаьла лелочуьнга йала; нагахь санна иза маликий мазхIабехь велахь – мегар ду. Иштта и жоп даларан бахьана хIун ду хьуна аьлча: дукхах болчу Iелам-наха (царна юкъахь шафиIий мазхIабера Iелам-нах а бу) жIаьла нажас ду аьлла, ткъа Имам Малика а, цуьнан мазхIабера Iелам-наха а иза цIена ду аьлла, цара иза нажас ца лору. Ткъа хьан хIусам чохь маьнги а, мот-гIайба а, гIант а, иштта кхиболу сал-пал белахь, оцу жIаьло уьш бехйийр ю, дукхах болчу Iелам-наха аьллачунна тIедоьгIча. Маликий мазхIабехь болчара аьллачуьнга хьаьжча, хьан хIусам бехйала бахьана ца хуьлу. Иштта маьIна долуш дара цхьанхьа делла жоп.\nШолгIачу жоьпан юкъара маьIна иштта дара: чохь жIаьла кхобучуьнга а ца луш, кхечуьнга йала хьажа веза иза шен хIусам.\nЦундела, нагахь санна хьо ахчанна дан хIума доцуш кIелвиссина хьал дацахь, и воцург кхин цу чу вахийта стаг воцуш хьал дацахь (ткъа иштта иза хир ду аьлла ца хета суна) – цуьнга а ца луш, кхечуьнга йала хьажа хьайн хIусам.


08.11.2017\tКультура и языкознание, Статьи Оставить комментарий\nТ1аьхье. Юьхь еша №№ 3-4 – 11-12 (2016), 1,2 (2017).\nЗама а, оьздангаллех болу къоман кхетам хийцабалар а\n(Советан Iедал тIедале хьалхара мур)\nМуьлххачу къоман а оьздангаллех болу хьежамаш гуттар а цхьатера боцуш, заманца хийцалуш, нехан Iер-дахаре, цара лелочу дине, и дин мел доггах леладаре цадаре, церан хьал-бахаме, Iедалан дIахIоттаме, мехкан Iаламе хьаьжжина хуьлу. Цундела нохчийн къоман оьздангаллин сурт-сибат гуттар а ца хилла цхьатера, хенан йохаллехь хийцалуш схьадеъна иза.\nРоссин империс Нохчийчоь шен тIеIаткъамна юкъа оззалц, цул хьалхарчу заманашкахь вайн махкахь хиллачу юкъараллин дIахIоттаман ма-дарра сурт хIотто Iаламат хала ду. Амма нохчех лаьцна кхечу къаьмнийн векалша яздинчу йозанийн, вайн халкъан барта кхоллараллин цхьайолчу произведенийн, историн хиламийн маьIна дича, мелла а кхоллало иза. Историна дукха гена юха ца доьлхуш, XVIII бIешарера схьадуьйлалур вай. Оцу вай юьйцучу заманахь нохчийн Iер-дахаран, юкъараллин бух хилла гIиллакх-оьздангаллин мехаллаш. Оцу буха тIехь кхоьллина ша-тайпа пачхьалкх а хилла вайн махкахь. Историн Iилмано билгалйохучу пачхьалкхийн кепех нохчийниг демократина герга хилла («халкъан Iедал» бохург ду «демократи», латинийн маттера гочдича). Амма массо а билгалонашца цунах тера йоцуш, шен башхаллаш а ю Нохчийчохь хиллачу пачхьалкхан.\nУггаре а хьалха цуьнан башхалла ю нохчийн юкъараллехь Iедалан кепаш цахилар, шайн белхалошна ял а луш, тайп-тайпана долу декхарш тIе а дехкина. Нохчийчохь ял (алапа) луш белхалой ца хилла юкъара гIуллакхаш кхочушдеш. Амма ял ца лахь а, и гIуллакхаш кхочушдан шайлахь билгалбаьхна нах-м хилла.\nНохчийчохь хиллачу ша-тайпанчу пачхьалкхаллин (Iедалан) бух хилла тайпанийн институт. Тайпано дола деш хилла шех волчу стагана, иза мел заьIап, вежарий боцуш, цхьалха хиларх, цунна цхьаьнгга а ницкъ а ца бойтуш, цуьнца харцо а ца юьйцуьйтуш, я иза ша харцахьа а ца лоьлуьйтуш. Къам тайпанашка декъаделла хиларо, дукха гал ца долуьйтуш, нисдина латтадора нехан юкъаметтигийн терза, адамаш карзахалле а ца оьгуьйтуш.\nДарвинан я Марксан харц Iилманийн лехамашка а хьаьжна, лахара мах хадо мегар дац нохчийн тайпанийн институтан. Тайпанаш, ца духуш, кху замане схьадахкар – иза вайн къам шен кхиарехь тIаьхьадисар а дац, я хьалхадалар а дац. Иза вайн къоман шатайпаналла а ю, вайн къоман лаам а бу. Цо иштта тайпанашка декъадаларан хьал, шена лаа а лууш, латтийна ду. ХIунда аьлча, нохчашна гуш хилла гонахара къаьмнаш, шайн цIийн гергарлонаш а дитина (тайпанаш), хьал-бахаме хьаьжжина, тобанашка (классашка) декъаделла хилар.\nСтеган хьал-бахаме хьаьжжина, сий-лерам хуьлуш а хилла оцу къаьмнашлахь, цуьнан шен я цуьнан ворхIе ден оьздангаллин сурт-сибат мухха хиллехь а. Дуьненан хIума IаьIнарг эла хуьлуш, и доцург цунна ваца дезаш и тайпа юкъараллин дIахIоттам нохчаша тIе ца эцна. Бакъду, и дIахIоттам нохчашна коча болла гIерташ, тайп-тайпанчу заманашкахь цхьацца боламаш хилла. Iилманчас Хасиев Сайд-Мохьмада дийцарехь, нохчех элий хила гIерташ болу нах гIеттинчу халкъо тIаьххьара хIаллакбина XV бIешарахь, хIетахь дIа а кхайкхийна, нохчий массо а эла ву аьлла.\nОцу заманахь дуьйна сов хьал-бахам IаIор дика лоруш ца хилла халкъалахь. Стагана Iер-дахарехь ца хилча йиш йоцург хилчхьана, тоам бар барам лоруш хилла нохчаша. И тайпа кIеззигчух тоам бина хилар (аскетизм) нохчочун дахаран массо а дакъошкахь гуш а хилла: буучу кхачанехь, тIедухучу духарехь, дечу къамелехь, юттучу гIишлонехь. И дерриге а сов, нехан бIаьрг тIехь сацон хIума доцуш, ца хилча ца торрург бен доцуш хилла. Масала, гIишлош. Ламчохь мацах цкъа вайн дайша йина бIаьвнаш куьцана дина хIумнаш Iаламат кIезиг долуш, оьш-оьшург бен доцуш йина ю. Уьш мостагIашна тIекхача атта доцчохь а, еххачу хенахь чохь Iен а, хьаша-да тIеэца а, даьхний Iалашдан а, юург-мерг дIайилла а аьтто болуш йина.\nТкъа нохчийн кхачанах лаьцна яздина XIX бIешарахь ваьхначу оьрсийн Iилманчас А. П. Бержес: «Нохчо кхин тIера а вац юучунна, цундела и йоцуш Iен ницкъ кхочуш а ву. Межарг, кIах йина чорпа, деттина жижиг, ахьаран худар – и бу-кх цуьнан берриге а кхача».\nИштта, дуьненан хIуманах тоам бина, са меца доцуш нохчий хилла хиларан цхьа бахьна ду аьлла хетта, гуттар а шен коьртамукъалла, шен паргIато тIамца ларъеш, хьал-бахам вовшахтоха ца дуьтуш, къелла ловш даха дезар. Амма и къелла дIаяккхар нохчийн къоман коьрта Iалашо хиллехь, цуьнга кхача некъаш а халкъана карийна хир дара. И иштта цахиларна, вайнехан дайшна дуьненан хIума (материальное) кхиорал а чIогIа оьшуш хетта шен синкхетам кхиор а, лаккхарчу оьздангаллин лехамашка хьаьжжина лаьтта тIехь дахар а.\nСов бахам IаIорна дуьхьал, цхьа стаг шен хьолаца шен тайпанан вежарел я юьртахойл лакха ца валийта кхоьллина гIиллакх а хилла нохчашлахь дехаш байттал ваккхар. Сов хIума гулделлачу стагера, и схьа а доккхий, мискачу нахана юккъехь дIасадоькъуш хилла, ткъа и шаюьртах воккхуш хилла. Нислуш хилла наггахь и тайпа стаг, юьртан я мехкан кхиэлан сацамна кIел ца соцуш, шен доьзалца я шен гIеранца дуьхьал волуш а. ТIаккха тайпа я юрт цунна дуьхьал гIоттуш хилла, хIаллаквеш а хилла иза.\nТайпанашна, ярташна юкъара гIуллакхаш къестош а, дерриге а халкъах хьакхалуш болу сацамаш тIеоьцуш а хилла къоман ша тайпанчу пачхьалкхаллин институто – Мехкан кхиэло. Иза наха хIора тайпанна юкъара хаьржинчу векалех лаьтташ хилла. Тайп-тайпанчу Iилманчаша дийцарехь (А. Сулейманов, И. Саидов), цу юкъа 99, я 100, я 108 стаг воьдуш хилла. ХIора юьртахь а, шахьарехь а хилла шен-шен кхиэл, шена юкъавогIуш исс-исс стаг а волуш.\nМехкан кхиэле хоржуш волу стаг чIогIа лерина къастош хилла. Иза халкъан къонах бохучу кхетаман массо а билгалонашна жоплуш хила везаш хилла, шен схьавалар цIена а долуш; цуьнгара шегара-м хьовха, шен ворхIе дегара а даьлла цхьа а сакхат доцуш. Цкъа хаьржина Мехкан кхиэлан декъашхо, Делан Iожалло лаццалц, и декхарш дIакхехьа дезаш хилла.\nИ харжам муха беш хилла дика гойту лахахь далочу халкъан дийцаро:\n«Цкъа шайх дIакъаьстинчу цхьана кхиэлахочун метта кхин стаг юкъавало дагахь арабевлла хилла къаной. Нахалахь дикчу агIор цIеяхна волчу цхьана стаге кхайкха бахна уьш. Шен яжа дIалаьллина говр лаца вахна, чохь ца карийна иза. Цунна тIаьхьа эвла йисте бевллачу къаношна шаьш лоьху стаг, гIовталан тIам хьала а лаьцна, шен говр тIейоьхуш лаьтташ гина. И стаг шена хIоъ бала воллу моьттуш, тIееъна говр, амма воккхачу стага, шен гIовталан беса тIам охьа а хецна, говран кхес схьалаьцна. Иза гина, шаьш беъна некъ цуьнга дIа а ца буьйцуш, бухабирзина къаной. Иштта хьайба цо Iехор а сакхат хетта царна. Цундела Мехкан кхиэле а ца кхайкхина цара и стаг».\nМехкан кхиэло тIеоьцу сацам, оцу юккъе вогIу массо а къано реза а волуш, хила безаш хилла. Реза воцург шаьш бохучунна тIевалош, цо бохучуьнга ладугIуш, шайна хетарг бакъ хилар гайта билггал масалш далош, цхьана дийнахь а, шина дийнахь а, эшахь кхин сов а кхеташонаш еш хилла цара.\nМехкан кхиэло тIеоьцуш хилла халкъан юкъарчу гIуллакхийн, тIеман, стагана наьIалтан барз – кIарлагIа хIотторан я иза махках ваккхаран, тайпанийн я яртийн къовсамийн, юкъадоккхучу керлачу гIиллакхан, вайн махка кхечу къаьмнех болу элий кхайкхаран я уьш махках бахаран, иштта цу тайпанчу кхечу а гIуллакхийн хьокъехь сацамаш. Нагахь вер-ваккхар хиллехь, Мехкан кхиэло билгалбаьхначу наха МаслаIатан дайша, маслаIат деш хилла, и дан аьтто болуш хиллехь. МаслаIатна реза воцчо, я и дан аьтто ца хилча, шен стаг вийначо шен чIир лохуш хилла.\nДIаяханчу заманахь, мел даккхий девнаш, вер-ваккхарш хиларх, тобанашца вовшех а бетталуш, цкъа а гина а, бевзина а боцчу нехан цхьана политикин я динан (идейни) хьежамаш бахьанехь, вовшех леташ ца хилла нохчий. ХIунда аьлча, и тайпа хIума нохчийн синкхетамна акха хилла. Нохчийн къоман стаг кхетош-кхиоран коьрта Iалашо хилла адам ша кхиор, шен ойланаш, шен дуьнене хьежамаш болуш, и адам ша дуьненчу даьлла а, ша Далла дуьхьал хIотта дезаш а хиларна. Цундела адам цхьана йоккхачу чорхан коьчалг санна а ца кхиош, я кхечу дешнашца аьлча тобанан стаг санна а ца кхиош, ша дечух дуьненахь нахана хьалха а, велча Далла хьалха а жоп дала дезийла хууш волу стаг санна кхиош хилла.\nМехкан кхиэлахоша хоржуш хилла шайн тхьамда Мехкада а, иштта мехкан бIобаьчча ТIемада а. Наггахь и ший а дарж цхьана стагана тIедуьллуш а хилла. Иштта, Iилманчас Саидов ИбрахIима дийцарехь, и ший а дарж шен хенахь тIедиллина хилла Таймин Биболатна.\nМехкан эскаран бIаьхой, кхечу декхарех мукъа а баьхна, деккъа цхьана тIеман гIуллакхна Iамош ца хилла. Мехкан бIаьхо хилар хIора кхиъна ваьллачу боьршачу стагана тIехь хилла. И хууш, хIорамма а кечам беш а хилла оьшшучохь мостагIна дуьхьал хIотта.\nМехкан кхиэлана а, халкъана а юккъехь зIе латтош хилла хIора юьртахь а хаьржина болчу туркхаша.\nЦхьаболчу Iилманчаша дийцарехь, хIора тайпано цхьацца векал вохуьйтуш хилла (оха дIабехьначу талламашца, Нохчийчохь 84 тайпа ду, царах 68 ламчохь, шаьш схьадевлла кхерчаш а болуш). Кхечу Iилманчаша дийцарехь, хIора юьртана тIера шишша стаг (юьртда а, молла а) хоржуш хилла. Тхуна хетарехь, хьалхара чIагIдар бакъдолчунна герга ду аьлла хета, хIунда аьлча, Нохчийчохь йиъ бIе гергга юрт ю; ткъа цу хенахь (XVIII-XIX бIешо) уьш ши бIе бен ца хилча а, Мехкан кхиэлан декъашхой виъ бIе хила везара, хIора юьрта тIера шишша стаг хоржуш хилча.\nМехкан кхиэло гIиллакх-оьздангаллин мехаллашна тIехь латтийна нохчийн маьрша пачхьалкх, билггала йолу Iедалан кепаш цахиларна гIийла хеталахь а, чIогIа хилла. И иштта хилар дукхазза билгал а даьлла нохчийн исторехь, кхечу мехкашкара мостагIий вайн латта дIадаккха тIелетча. Дагалоцур вай АстагIчу Тимарца я ГIирмерчу ханаца Тохтамышца нохчаша бина тIемаш.\nНохчийн махкахь хIетахь хиллачу Iедало урхалла а ца дора, иза цхьана адамийн тобанан карахь кхечеран лаамаш «хьоьшу чарх» а яцара. Цо уггаре а хьалха нахана а, тайпанашна а, ярташна а юкъахь маслаIат дора, церан лаамийн терза нийса а латтош.\nШа-тайпа гIуллакх кхочушдеш хилла нохчаша куьйгалла дан кхайкхина балийначу гонахарчу къаьмнийн гIебартойн, таркхойн, гIумкийн элаша. Цара нохчашний, оьрсийн я кхечу мехкан паччахьний юкъахь зIенаш латтош хилла, Мехкан кхиэло шайна тIедехкина цхьацца декхарш кхочушдеш а хилла. И болх барна элашна хIора а ларош волчу стага, билгалбинчу барамехь ялта я кхитайпа ял луш хилла, иштта лаьттах дакъа деш а хилла. Нагахь адам элана реза ца хилча, иза эккхош хилла, девне ваьлча, вуьйш а хилла.\nИштта, оццу А. Бержес дуьйцу гIумкийн эла эккхорах лаьцна: «Цкъа ялта дIадала веъначу цхьана нохчочун тидам хуьлу, ялта чудухку барам, шаьш билагбаьккхинарг боцуш, кхин хилар, мелла а боккха. И харцо гича, оьгIазвахначу нохчочо и барамна лелон дечиган пхьегIа, уьйтIа лаьттах тухий, йохайо. Цунах кхералой эла, шена дуьхьал халкъ а гIеттина, цо ша пайдабоцчу ваккхале, шен гергарчу нахаца цхьаьна воду».\nГуш ма-хиллара, нохчаша кхайкхина валош верг шайна эла а, шаьш цунна муьтIахь нах а хила валош ца хилла, иза цара билггала долу декхарш кхочушдан, балха оьцуш хилла, цуьнан балхана реза ца хилча, эккхийна дIа а вохуьйтуш.\nАмма наггахь нислуш хилла, шен бIоца а, хьолаца а совваьлча, сонта волуш а, гуттаренна а нохчашна шен олалла тIедожо лаам болуш а волу эла. Цунах лаьцна дуьйцу «Теркаца хьала а, охьа а вехаш хиллачу эла Мусостан а, Адин Сурхон а илли» тIехь а.\nШайн ницкъаца а, тIаьхьо оьрсийн паччахьан гIоьнца а нохчашна шайн Iедал тIедожо арабевллачу кхечу къаьмнийн элашна дуьхьал гIаттамаш беш хилла нохчаша кест-кеста. Уьш, дукха хьолахь, и элий вайн махкара лохкуш дIабоьрзуш а хилла. Наггахь нислуш хилла хийрачу элийн ницкъ тулуш. ТIаккха а, царна къера а хилла, буха ца совцуш, цхьана ханна аре а юьтий, ламчу бухабовлуш хилла нохчий, аьтто ма белли, буха а баьхкина, шайн махкана дола дан.\nНохчийн халкъан вай юьйцучу заманахьлера гIиллакх-оьздангаллин юьхь-сибат, коьрта долчунна, билгалдоккхуш хилла вайнехан динах болчу тешамаша.\nВайн цхьаболчу Iилманчаша дийцарехь (масала, Багаев Мусас), нохчаша бусалба дин тIеэцна диъ бIе шо гергга хьалха. И зама цара билгалйоккху нохчашлахь карийначу бусалбанийн гIиллакхехь (Iаьрбийн йозанца яздина) хIоттийначу чурта тIехь хиллачу терахьца. Амма билгалдаккха деза, бусалба дин нохчийн тайпанаша массара а цхьана заманахь тIеэцна цахилар, тIеэцначохь а Iесачу динан я кериста динан ламасташца цхьаьнаийна хилла иза. Нагахь Къилбехьарчу, ДегIастанца доза долчу тайпанашна бусалба дин дикка хьалха девзина хиллехь, Органца долчу цхьадолчу тайпанашкахь и дин чIагIделла Шемалан заманахь; ткъа МIайстахь я Маьлхистахь цIунийн динан гIиллакхаш вайнах цIерабаххалц даьхначух тера ду. Цунна тоьшалла до хIокху дийцаро:\n«…Кхоротах а, Комалха а, ЦIайн-пхьеда а ул-уллохь ю. Комалхара хьалавоьдуш, Кхоротах олучу меттехь, юьрта хьалакхоччехь, кIентан а, ненан а маьлхан каш ду. Сибрехара нах цIа баьхкича (1957 шарал тIаьхьа. М. А.) хилла и каш. Иза Зайтан каш олуш ду. Вай цIера дахале, Зайтан дакъа коша чуьра ара а доккхий, пенаца дIа а хIоттадой, Деле догIа делхийтар доьхуш хилла юьртахоша. Адам цецдаллал, дахка ца луш, дика лаьтташ хилла Зайтан дакъа. Иза иштта латтар Делера цхьа билгало ю аьлла хеташ хилла царна. Маьлхан каш а, цуьнан гуо а сийлахь а, беза а лоруш хилла.\nЦомгаш хилла волу стаг цу маьлхан коша чу охьавуьжуш хилла, циггахь цунна дарба лелош а хилла. Коша уллохь доIанаш деш хилла наха, шайн хьашташка хьаьжжина». («Пхьармат» журнал, 1991, № 1).\nОцу дийцаро а гойту нохчашна юкъахь мел деха даьхна Iесачу (цIунийн) динан (язычествон) ламасташ, гIиллакхаш. И гIиллакхаш дIатесча а, ца къаьстина Iесачу заманан амалш, хьежамаш вайнахах. Иза къеггина гуш ду вайн халкъан барта произведенешкахь. Масала, вайн дуккха а иллеш ду турпалхочо, хийрачу махка а вахна, нехан даьхни – жа я говрийн реманаш – лохкуш, уьш байшна а, жоьрахь бисначу зударшна а, мискачу нахана а дIаекъаран Iалашонца. Наггахь новкъахь хиллачу тасадаларехь турпалхо, чов хуьлий, вала вужуш меттиг а хуьлу; тIаккха иза стиглахула тIехдолучу олхазаре вистхуьлу: «ХIей доьду олхазар, хьо оцу юьрта додахь, со кхузахь, ца воьрзу чевнаш а хилла, воьжна ву алалахь», бохуш.\nИ тайпа илли кхоьллинчунна а, ладугIучарна а чIогIа нийса а хета оцу турпалхочо лелориг. Амма бусалба динан философехь нийса-м муххале а вацара иза, мелхуо а нехан рицкъина тIе а кхевдина, Дала уггаре а ца магийначу къинойх цхьаъ латош ву.\nИза кIелхьаравоккхуш ала тарло, цо лачкъориг хьоладайн даьхни ду, цо нах а бацош гулдина, нохчашкара дIадаьхна латтанаш а лелош, цунах терра кхин а. Амма оцу бахьанаша а цIан ца до къола, хьарам хIума. Иштта нехан рицкъ маго гIертар Iесачу (цIунийн) динан философи ю. Цуьнан коьртачу принципех цхьаъ ю – хийрачу нахана тIехь, мухха баьккхина а, толам баккхар. Ткъа нийсо – иза шен юьртахь, я шен тайпанна юкъахь, я, уггар гена ваьлча, шен къома юккъехь лелон езаш хилла; хийрачу махкахь, хийрачу нахана юккъехь нийсо лелор тIехь ца хилла, толаме кхачар хилла декхар.\nИштта толам баккха гIерташ, къовсамехь валар а турпалалла, боьршачу стеган дахаран хила хьакъ йолу чаккхе лоруш хилла. Цу хьокъехь дуьйцуш иштта халкъан хабар а ду:\n«Цкъа цхьа лахенцара стаг цхьана шен гIуллакхна ламчу вахна хилла. Суьйре тIе а кхаьчна, цхьана ламарочун хIусамехь буьйса яккха сецна иза. ХIума а йиъна, хIара паргIатваьлча, хIусамдас хаьттина хьеше: «Хьан да волуш вуй?» аьлла. «Вац, хьо марша, дIаваьлла шен да», жоп делла хьешо. «Муха велла хьан да?» хаьттина хIусамдас. «Цомгаш а хилла, метта охьа а вижна, велла-кх», жоп делла вукхо. «Ткъа хьан денда муха велла?» кхидIа а хаьттина хIусамдас. «Иза а иштта, цомгаш а хилла, метта охьа а вижна, велла-кх», иштта хилла хьешан жоп. КхоалгIачу дех а изза хаттар дича, изза жоп делла хьешо. ТIаккха хIусамдас, шен хьешана бегаше Iоттар еш, аьлла бохура: «Хьо охьа ма вижалахь, лийр ву хьо».\nТаханлерчу дешархошна мелла а хала хир ду хIусамден хаттарийн а, цо хьешана йинчу Iоттаран а маьIнех кхета. Цундела кхетадо вай иза. Iесачу (цIунийн) динан философехь боьрша стаг тIамехь, къовсамехь, леташ валар уггаре доккха дозалла хилла. Цундела дуьненчуьра иштта къона боллушехь дIабевллачу шен дайх куралла еш волчу хIусамдас, шен хьешан дай мел сий-ларам болуш хилла хьажархьама, дина и хеттарш.\nТкъа «вала ма-веззара» велла цуьнан кхаа дех цхьа а ца хилча, шен цунах «цавашар» (бегашийна делахь а) гучу а доккху хIусамдас («хьо охьа ма вижалахь…»). Цо а\nгойту и хIусамда ислам-динан философин гурахь воцуш, Iесачу заманан хьежамийн йийсарехь хилар. Гуш ма-хиллара, нохчийн къоман оьздангаллин сурт «къорза» хилла XVIII бIешеран юьххьехь. Иза доьзна ду нохчаша массара а цхьатерра бусалба дин тIеэцна цахиларца. Малхбалера, аренцара лаьмнашка хьаладахначух тера ду бусалба дин, цхьаццанхьара цIунийн дин а, цхьаццанхьара кериста дин а дIа а тоттуш. Бусалба дин нохчаша цхьатерра тIе ца эцаро аьтто хуьлуьйту вайнехан оьздангаллин сурт-сибат бIаьрла дуьхьал хIотто. Нохчийн ислам-дин тIеэцаза болчу нахе а хьовсуш, вайн ала таро ю, муха хилла вайнехан гIиллакхаш хьалха заманахь.\nИштта, нохчех уггаре а тIаьхьа бусалба дин тIеэцна бу гуьржийн махкахь беха вайнах. ДIадахначу бIешеран 50-чу шерашкахь а къаьстина дацара церан динца долу гIуллакх: цхьаберш кериста бу шаьш бохуш, вуьйш бусалба бу бохуш бехара, цу юккъехула цIунийн ламасташ а лелош. Масала, тахана вайна акха ду, къилахь дуйла хаьа вахош долу малар. Амма и малар а, шуьнехь дош алар а (тост), ловзаргахь хьовха, стаг веллачохь тезетахь а хилла Гуьржехарчу нохчашна юккъехь хIинц-хIинцца а. «Тост» боху дош а ду церан маттахь «ханеха». Гумашвили Сулеймана дIаяздина царах цхьаъ, тезетахь олу ханеха ялайо оха кхузахь: «Делан кхиэл еза ю. И схьаэца еза, дан хIума дац. ГIайгIа ярах хIума хир дац. ХIара ханеха, нийса аьлча, гечдар, мала лаьа суна вайн юьртан кешнашкахь бохкучу нахана тIера. Уьш шира дай бу, амма цара тахана шайна тIевигна волу стаг дIаэцна, доьзалхо а вина. Цунна хIусам ели цара. Цундела церан массеран а синойн хан еха хуьлда, Дала гечдойла, Дала ялсаманехь бойла, хIусамда хIара кIант хуьлийла, вай тахана ларамца новкъа ваьккхинарг! Амин!» («Орга» журнал, 1993, № 1).\nЛакхахь вай далийначу масалша гойту къоман оьздангалла, замане а, билггала долчу исторически хьелашка а хьаьжжина, хийцалуш хилар. Тайпанаша хаьржинчу векалех лаьттачу Мехкан кхиэло верасалла деш хилла нохчийн юкъаралла гуттар а низамехь, оьздангаллин бехкамийн гурашкахь яьхна бохург бакъ дац. Тайп-тайпанчу бахьанашна наггахь зама йогIуш хилла иза халчу киртигехь нислуш. Иштта чолхе зама хилла Алдара Ушурма (вина герггарчу хьесапехь 1760 ш., кхелхина 1797 ш.) шен хьехамашца нохчашна юкъаваьлла хан а (XVIII бIешеран шолгIа ах). Нохчаша шайн рогIера гIаттам а бина, кхайкхина а, кхайкхаза а баьхкина хилла, шайн олалла халкъана тIехь чIагIдан гIоьртина кхечу къаьмнех болу элий лаьхкинчул тIаьхьа яьллачу маршонах уггаре а хьалха пайдаэцна вайн махкахь алсамъевллачу гIеранаша, тилла-тобанаша. Царах цхьаерш даррехь, лечкъар а доцуш, харцонан некъ юьхьар а лаьцна, боданан лай хилла, ларош волчунна а, мискачунна а «шайн» воцчунна – массарна а талораш, къоланаш деш араевлла хилла. Боьхачу некъах духадовла шайна меттиг ца йита, цара ша-тайпа дуй бууш хилла, масала, иштта: «Ас дуй буу Соьлжа хи чохь хьозанна кхосса тIулг а ма бац, Органан чIожахь старана тоха сара а ма бац», олий. И дуй а буий, уьш йилбазан новкъа бовлуш хилла, талорца а, зуламца а, осалаллица а оьздангалла, гIиллакх хуьйций. Цара харцахьа мел дерг деш хилла, цхьа а бехкам боцуш, уьш совцо цхьа а хьехам а ца хилла, цхьа Iожалла йоцург.\nДийнера де мел дели алсамъюьйлучу гIеранаша керлачу лолле дерзош хилла вайн халкъ цхьа а барам а, доза а доцчу зуламхойн лолле. Оцу хенахь кхолладелла ду вайн халкъан барта произведенешкахь дисина «Орца дала! ГIера йогIу!» боху дешнаш. Юьртана тIелата йогIучу гIеранах бIаьрг кхетча, олуш хилла уьш. Ткъа гIера, дуьхьал ваьлларг тухуш, Iуттуш, вуьйш, йилбазмохах юкъахьаьвзаш хилла. Нехан бахамна тIекхийдина ца Iаш, шаьш нах а лечкъош хилла цара, шайн болчарна я кхечухьа дIабуьгий хийрачу мехкийн хьолахошна, лай санна, мехах бухкуш. И тайпа ун нохчашна юкъа даржаран коьрта бахьана хилла хийрачу элаша олалла дечу хенахь нохчашна юкъахь Мехкан кхиэлан Iедал а, и шена тIехь лаьтташ хилла гIиллакх-оьздангаллин баххаш а гIелдалар, цара халкъана беш болу тIеIаткъам жимбалар. Оцу уьнна дуьхьал, Делан цIена дин ислам халкъана карладоккхуш, гIеттина Алдара Ушурма. Нохчийчохь баьхначу дуьххьарлерчу эвлаяэх цхьаъ хилла иза. Шен хьехамашца нахана юкъавалале хьалха Делан дош Къуръан, Делан Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) хьадисаш Iамош къахьегна цо.\nХетарехь, халбата хиъна Iийначух тера а ду иза. Нах цIенчу дине кхайкхаран хьехамаш биэ аьлла, гIенах Пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) тIедиллина шена олуш а хилла Ушурмас. Цо шен юьртахой а гулбина, цаьрга вистхуьлуш дина къамел, хетарехь, шен чулацам иштта болуш хиллачух тера ду: «БисмиллахIиррохьманиррохьийм! Делан езчу цIарца доладо ас. Нах, хIума ган бIаьрса делла вайна, хIума хаза лерса делла вайна, вистхила мотт, кховдо куьг, баккха ког, вайна делла, ялта дуьйш, рицкъа даккха аьлла, хIара Iаьржа латта, вайна елла догIанца, лайца Делан беркат тIеделхош йолу и сийлахь стигал; вайна делла де а, дийнахь кхета малх а, шен йовхонца дерриге а дендолуьйтуш болу; вайна елла буьйса а, бодане хорам ца байта, седарчий а латийна, оьздачу адамийн синойн серлонца лепа бутт а кхетийтина. И дерриге а вайна АллахI цIе йолчу Дала делла, оцу Делера охьа а доьссина Къуръан ду вайгахь, Далла дукхадезна гIиллакхаш вайна ьоьхуш, Iамош.\nИ иштта доллушехь, и дерриге а дицдина, харцонца нийсо хийцина, хьарамца хьанал хийцина, мискачунна, гIийлачунна ницкъ беш, цIенаниг, боьханиг къастош доцуш, деха вай, кхана догIучу къематан дийнахь, Делан нийсачу кхиэлах ца кхоьруш. ХIун ала воллу хьо, мискачу нехан лечкъийначу даьхнех хьайна бахам биллинарг, Адаман зуьрет маьхьшаре кхайкхина, хIораннан къа-бала оза мизан-терза дIахIоттийча? ХIун дика дилла воллу хьо оцу терзан тIе? Хьо, осала некъ юьхьарлаьцнарг, хьайна дегIана там лоьхуш, шайтIа дендинарг, Делан цIена дин а, цо бен бехкамаш а бицбинарг, муха яйа воллу хьо, нехан хьеш а кхехкош, герга балийна малх болчу дийнахь хьайга йоьссина хьогалла, мичара дер ду хьуна и яйа хи?ХIей, хьо лаьттарг, хьайн къена да-нана тесна дитинарг, къеначеран сий ца дийриг, хьуна хаьий цу къематан дийнахь, тхов тIехь чIогIа ког баьккхина а, шен да-нана реза ца динарг ялсамане ваха йиш йоций, цигахь, эхартахь дерригенал а деза леринарг гIиллакх, оьздангалла юй? ХIей, хьо, цкъа а сагIийна хIума кховдоза верг, цкъа а пIерасканан буьйсанан йозалла ца евзинарг, хьо муха вала воллу туьран диттал ира долчу суьртан тIайх? Хьенан гIоьнца? Дац я хьуна а, я хьуна а, я цхьанна а кхача гIо, шух хIора а тахханехь, тоба а дина, нийсачу новкъа ца валахь.\nТахана кхузахь, кху майданахь вай вовшашна массарна а дехка деза зуламаш, харцонаш, хьарамлонаш. Дуйнаца дехка деза къоланаш, осала леларш, адамаш идор. Иштта, вовшашна къинтIера а довлуш, вай йита еза ваьшна юккъера чIираш, маслаIат деш дерзо деза девнаш…\nНагахь и вай ца дахь, вайна тIебуьссур бу буьйцу а ца хезна баккхий баланаш. Вай стенна дуьйцу, тахана вай лелон харцонаш, зуламаш, осалаллаш бахьанехь, вайна тIаьхьа тIейогIучу тIаьхьенийн а дезар ду баккхий баланаш лан…» ХIокху къамелехь тидам тIебохуьйту Ушурмас шен заманахь дечу зуламаша тIейогIучу ханна тIеIаткъам бийр бу бохучо. И чIагIдар нийса догIу стага дина дика а, вуон а тIейогIучу ворхI тIаьхьенна а дакъа кхочуш ду бохучу нохчийн къоман философин хьежамца. Шен юьртахошна, махкахошна хьалха дечу къамелан чулацам болуш хилла Ушурмас гонахарчу къаьмнашка дахьийтина кехаташ а. Царах цхьанна а тIехь Ушурмас ца боху ша бIобаьчча ву я тIамна кечло, цо нахе цIандаларе, бусалба динехь нисдаларе кхойкху. Ала деза Ушурма дика къамелахо хилла хилар, нехан дегнех кхета дош карош а, и ала хууш а. Цул сов, цхьацца хиндолу хIумнаш хаа Дала ницкъ беллачух тера а ду цунна.\nИштта, халкъан дийцарша хаам бо цунна мохк бегор буйла хиъна хиларх. Дуьйцу, БухIан-юьртахь тахана болу Iам Ушурмас шен хенахь хир бу аьлла бохуш а. Дийцарш иштта ду. Бакъдерг хууш Дела ву. Мухха делахь а, Ушурмин хьехамаш бахьанехь Нохчийчохь деха адамаш цхьана юкъана зуламаш, къоланаш, маларш мийларш дитина, Ушурмина тIе а оьхуш, тобанаш деш, цIанделла дIахIиттина. Ушурмас меттахIиттийна цхьана хенахь нохчаша тесна дитина гIиллакхаш а: зуламхошна кIарлагIаш хIиттор, хIуй кхайкхор, уьш махках бахар. Наха шайна арахь охьайоьжна Iуьллуш хIума карийча, кхайкхайора, цуьнан да ца ваьлча, некъа йистехь гуччохь охьаюьллура, иза цхьамма а дIа а ца оьцура, цуьнан да тIекхаччалц. Оццул шайн синкхетамца таделла хилла адам.\nКерла ваьллачу эвлаяан цIе а, сий а гонахарчу къаьмнашна юккъехь а даьржина. Цуьнга ладогIа, и ган хьаьгна, шина хIорда юккъехь деха дуккха а адам Нохчийчу таттаделла. Цунах озаделлачу оьрсийн паччахьан Iедало шен эскар доуьйту Алда I785 шеран 5 июлехь, шен коьртехь полковник Пьери а волуш. Уьш берриге а аьлла нохчаша хIаллак а бо. Соьлжа хи дерриге а къайладаьккхина дара боху, церан лаба йолчу куйнаша. И тIом хиллачул тIаьхьа кхин а лакхадолу Ушурмин сий а, адамаш цунах тешар а. Цуьнан тур ласта ма диннехь дахлора, цо и цкъа тоьхча, иттех вужура, цуьнан тур лаьттах кхетча, боьра хIуттура бохуш, хабарш а даьржа нахалахь. Цара кхидIа а тIом баре кхойкху Ушурме.\nИштта, цхьана агIор оьрсийн паччахьан эскар тIелатар а, вукху агIор Алдахь хиллачу тIамо дегнаш ира-кара хIиттийначу нехан лаам а бахьанехь, шен коьрта некъ адам бусалба дине далор, оьздангаллехь нисдар Iадда а битина, тIеман новкъа вала дезна Ушурмин. Амма цуьнан тIеман кхиамаш кIезиг хилла шен къоман синкхетам кхиош цо бинчу белхан беркатечу жамIел. Церан мах цкъа а бан йиш яц нохчийн къоман исторехь. Шайх Мансура нохчашна юккъехь дIабехьначу кхетош-кхиоран балхо дуьххьара гайтира, бусалба дин довзуьйтуш, оьздангалле кхойкхуш олучу цIенчу, даггарчу даше ладогIа а, дикчу агIор хийцадала а ницкъ болуш вайн къам хилар.\nМансуран зама дIаяьллачул тIаьхьа, Шемала имамалла дIакхоьхьучу хенахь нохчийн къоман оьздангаллин сурт-сибат дикка хийцаделлера. Иза доьзна дара Шемала шен тIеман-политически Iедал чIагIдарца. Оцу Iедалан лехамаш тера бацара нохчийн дукха хьалха дуьйна схьаеъначу урхаллин кепах Мехкан кхиэлан куьйгаллех. Нагахь нохчийн пачхьалкхалла дерриге а халкъо Iедалехь дакъалацаран буха тIехь лаьтташ хиллехь, Шемала хIоттийнарг цхьана стеган (имаман) лаам коьрта болуш, массо а цхьанна муьтIахь волуш хила дезарна тIехь дара.\nМилла велахь а, цхьана стагана муьтIахьалла ца дезаш, гуттар а самукъне а, беламе а, иллешний, хелхаршний тIера а болчу, шайн лаам кхочушбан самаьрша а, коьртамукъа а хиллачу нохчаша Iаламат хала тIеоьцура Шемалан Iедал а, цу Iедалан керла гIиллакхаш а. Масала, нохчийн Iаламат деза лоруш ду, хийра стаг волчу чу а вахна, цуьнан ялтех кхетар. Оцо стагана тIебожабо цхьацца бехкамаш, хадо йиш йоцу дозанаш. Царах цхьаъ ду цхьана хIусаман шуьнехь хилла стаг оцу доьзалерчу йоIана тIехьовза йиш цахилар. Амма шарIе диллича, галдаьлла хIума а дац иза. Цундела Шемала оцу нохчийн Iадатан бехкам атта бохабо ша цхьана вайнехан хIусамехь ШаIбанан доьзалехь нисвелча. Цо хIусамдега эвххьаза дIахьахадо шен захало. Цул тIаьхьа хIусамдегахь хиллачу хьолах лаьцна яздо Айдамиров Абузара шен «Шемалан леламаш» повеста тIехь.\n«ШаIбанан коьрте зуз деара. Инзаре доккхачу собаро ницкъ белира цунна шаьлта ца тоха. «Шаьшлахь санна, кхузахь а зударшца йолу юкъаметтиг эвхьаза хуьлу моьттуш, дуьйцу хир ду-кх хIокхо иза». – «ЙоьIан дега олу ткъа ишттаниг?» – хаьттира ШаIбана, иза зерхьама. «ХIунда ца олу?» – «Тхан гIиллакхехь чIогIа бехке ду иза». – «Бусалбанашна массарна а мега гIиллакхаш ду шарIо вайна схьахьоьхуш, ШаIбан. ШарIо адамаш ца къестадо, нохчо, суьйли, гIумки бохуш». – «Шемал, хьо имам а, шайх а ву, – элира цо курра. – Ткъа со оьзда нохчо ву. Шайн цигахь шайн гIиллакхаш лелор ахь. И сан гIуллакх дац. Амма сан хIусамехь нохчийн гIиллакхийн сий дан дезар ду хьан. Нагахь и тайпа эвхьаза дош суна шолгIа хеза-кх… Хьо милла велахь а, могуьйтур дац ас». Шемалан бIаьргаш чохь оьгIазаллин цIе кхерстира».\nХIокху текстехь, хин тIадам чохь стигалан сурт ма-гарра, къеггина схьаго Шемала нохчийн къома юккъехь оьздангаллин декъехь лелийначун коьрта билгало: шарIаца нохчийн Iадаташ хийца гIертар. И болх цо ницкъаца, тIамца, цIарца дIахьош а хилла. Цо юкъадаьккхина боьршачу стагана пхийтта шо кхаьчча зуда ялор а, цхьана стеган масех зуда хила магор а. И ший а гIиллакх шарIаца догIуш ду аьлла, юкъадалийна ца Iара, и шиъ уггар хьалха тIамо хIаллакдеш лаьттачу къоман тIаьхье, тIамна керл-керла бIаьхой кхиийта юкъадалийна дара.\nЦхьаннал сов зуда ялош гIиллакх хиллачух тера дац вайнехан хьалха заманахь. Иза Шемалан заманахь юкъадаьккхина. Айдамиров Абузара дийцарехь, Шемалан заманахь жоьра бисинчу зударшка шайгга къастабойтуш хилла шайна маре баха боьрша нах. Нагахь стаг реза ца хилахь, иза ор чохь валлош хилла, цо шен ойла хийццалц.\nТIамца, ницкъаца тIетаIийна хIума атта тIеоьцуш доцчу нохчийн халкъо, шен хирг деш, дуьхьало йина керла юкъадалочу гIиллакхашна. Наггахь иза забаречу кепехь нислуш а хилла. Цунах лаьцна дуьйцу халкъан дийцаро.\n«Майртуьпана гена йоцчу цхьана арахь, Мичик хина дехьий, сехьий, лата гулделла оьрсийн паччахьан, Шемалан ши эскар. Шена уллохь наибаш, эскаран дакъошна тIехIиттийна хьаькамаш, мурдаш а болуш, ехачу турмала хьоьжуш лаьтташ хилла Шемал. Имамана гина паччахьан эскарна юккъера кIайчу динахь, кIайн чоа а тIехь, шурула-кIайн месала куй а коьртахь схьаиккхина цхьа эпсар-бере. Iодара кхоьссича санна, говрахь Мичикал сехьа а ваьлла, бай тIехула дин хьийзо ваьлла иза. ТIаьхьарчу когаш тIе дин а хIиттош, карара пиренг-тапча а лестош, лата вала стаг вуй шеца бохуш, мохь бетташ хилла оцу оьрсийн эпсаро.\nШемалан бIаьхошна хьалха дуьйна вевзина хилла и оьрсийн эпсар-бере. Иштта, шеца лата яхье а ваьккхина, хьалхенгахь цхьаъ-шиъ тIемало вийна цо Шемалан бIох. Масийттазза тоьпаш а кхийсина, цунна кхеташ ца хилла. Эрна молха дайар хетта, кхин топ ца кхуссуш, севцца нах.\nБIаьргана хьалхара турмал дIа а яьккхина, шена юххехь говрашкахь лаьттачу тхьамданашка жIайн маттахь аьлла цо:\n– Дависарг яI! Шена зен а ца хуьлуш, и эпсар вийначунна ма совгIат лур дара-кх ас.\nГена воццуш, цхьа тиша кетар-хархар а юьйхина, юкъах къевллина йихкина, кеманан пийсиг санна, йоккха шаьлта а йолуш, коьртах, хола санна, месала куй а болуш, цхьа гIеметта хIоьттина нохчо-тIемало хилла говра тIехь.\n– ХIун боху имамо? – хаьттина цо.\n– Делахь, ас боху ала оцу имаме, совгIат цо суна дахь, хIокху делан сохьта цу эпсаран аьтту куьг имаман динна хьалха охьатосур ду ас.\nДIааьлла Шемале. Хьаьжна имам, юнаш санна, сийна ши бIаьрг тIе а боьгIна лаьттачу нохчочуьнга. ТIехь дукха беркъа вайча, хаьттина Шемала:\n– Хьоьга велур вара иза?\n– Гур ду хьуна иза-м.\n– Дика ду, – аьлла Шемала. – ТIехьаьжча, цу эпсаран карах валарх кхоам боцуш стаг ву хьо. Ткъа ахь и вехь, ши доттагI а хир ву вайша. ХIун совгIат ду ахь соьга доьхург?\n– Имаман дош пайхамаран дош санна ду, – аьлла нохчочо. – Ас и вен а вийна, цуьнан цIет деъча, бакъо ло суна хьайна хьалха цигаьрка оза.\nГIовгIа яьлла гонаха. Цецваьлла имам. Цигаьрка узург, мерах луьлла а юллий, юханехьа вира тIе а хаавой, юьртахула лелавойтуш хилла имама. Томка дуьйш-лелочун корта боккхуш хилла. ХIетте а аьлла имама:\n– Ели ас хьуна и бакъо.\nДин хьийзочу эпсарх-берех бIаьрг а тоьхна, куйна йистера схьаяьккхинчу луьлли чу томка а диллина, сиха кIожам латийна таIIийна луьлли чу а боьллина, Шемална хьалхха боккха кIур а баьккхина, гихь йоллу мажар-топ караэцна нохчочо. Чапхин цIетуху дIа а тесна, тоьпа-лергахь молха дуй а хьаьжна, багахь еха луьлла а йолуш, нуьйра чохь нис а велла, ма-йоьдду эпсарна тIе хаьхкина нохчочо говр. Буйнахь айина тапча а йолуш, чаболахь хьайина эпсаро шен говр, хаьхкина вогIучу нохчочунна дуьхьал. Тапча кхоссал бен юкъ ца йисина. «Закъ» аьлла, шен говр сацийна нохчочо. Эпсарниг а сецна. Топ хьажийна нохчочо. Луьллех баьккхина боккха кIур ша лаьттачохь дIахецна. Кхуьнан топ харц хили моьттуш, «хIинца-м хьаха вара ас хьо вуьйр», дагадеъначу эпсаро, голаш а таIийна, шен кIайн дин тIехецна къонахчунна. Шен тоьпалерга молха дохка сихвеллачуха-а, кочахь кхозучу, молха чохь долчу гIурех, лерга-маIех ка етташ хьаьвзина нохчо, ша воьхна моттийта. Гуттар улло а ваийтина, некхан уьн тIе мажар тоьхна, куьлла санна, говрара чуваийтина цо эпсар.\nШайн бере динара вужуш а гина, Мичикал дехьарчу гIалагIазкхаша, маьхьарий а детташ, дой схьахаьхкина, нохчо шайгара ца валийта.\nГоврара охьаиккхина, мегарг са а далаза волчу эпсаран шаьлтанца куьг а даьккхина, цуьнан пиренг-тапча шен доьхкарх а йоьллина, баттара даьккхина эпсаран тур долчун некха тIе а диллина, Iадда лаьттачу эпсаран кIайчу дина а ваьлла, шен говр юххе а лаьцна, дIахаьхкина кетар-хархар йолчу стага имам лаьттачухьа. ТIаьхьа ца кхиъна гIалагIазкхий. Имамана тIекхоччушехьа, кIайн дин биъ ког тоьхнначохь саца а бина, аьлла нохчочо:\n– ХIан, имам! Кхин этIор дац хьан дог цу эпсаро!\nИза а аьлла, цIетана ша даьккхина эпсаран куьг Шемална хьалха тосуш, юха а вирзина, аьлла шен наибе:\n– Наиб! ХIара сан говр дин боцчу тIемалочунна ло!\n– Тур дацара оцу керистанехь? Иза хIунда ца деара ахь схьа? – олуш, мохь тоьхна цхьана бIаьхочо.\n– Баттара а даьккхина, беречун некха тIехь дитира ас иза. Бусалба велахь а, кериста велахь а, майраниг майра ву. Майрачун сий дан деза, и милла велахь а!\nИза а аьлла, меллаша шен куйна йистера луьлла схьа а яьккхина, бIаьрганегIар тохале кIожам а латийна, «пакх» аьлла, луьллех кIур а хецна, дIахIоьттина стаг имамана юххе.\nКIеззиг вайнехан мотт хууш волу Шемал кхетта нохчочо аьллачух. Вистхилла иза:\n– И луьлла озар хьуна хьанал дин ас. Тахана дуьйна дIа уггар йоккха майралла гучуяьккхинчунна луш совгIат хир ду сан: «Цигаьрка оза бакъо». ХIара къонаха воцчунна, сайна хьалха и озар цхьанна а могуьйтур дац ас. ХIетахь дуьйна доккха совгIат хилла луьлла оза бакъо ялар». (Х. Ошаев. Заманан некъаш. 1975).\nИштта хьал хиллачух тера ду томка озарца Шемалан заманахь. Ткъа пондар, вота, илли, хелхарш, забарш, узам и дерриге а нохчашка дитийтарехь кхин а кIезиг бара Шемалан кхиамаш. ХIунда аьлча, уьш нохчийн амалан, синкхетаман ца хилча йиш йоцу дакъа хилла массо а заманахь. Иза деккъа цхьа самукъадаккхар хилла а ца Iа нохчашна. Иза, хала киртиг тIехIоьттича, церан дог-ойла меттахь латто догIу орца а хилла. Дагалоцур вай Дадин-юрт йоккхуш Дадин Айбикас дина хелхар, мостагIех летачу юьртахойн дегнаш ира-кара хIиттош. Ткъа хууш ду, Iадхьокху я дечиган пондарца нохчаша дарба деш а хилла цхьаццайолчу цамгаршна, масала, IаьржабIаьрг яьлча.\nИштта, узам беш Iедал хилла нохчийн, кхин довла меттиг йоцуш, мостагIаша шайна гуо бича а. Цуьнан чулацам: маьлхан дуьненан Iодикаяр, шайн дагахьбалламаш а, мерза уьйраш а дагалацар, Деле гечдар дехар – хилла. Иза дика гайтина Л. Н. Толстойс шен «Хьаьжа-Мурд» повеста тIехь.Кавказан тIамо вайн къам бIарздича, гIелдича, кхачо а, доьза дан а герга кхаьчча, шен хьехамашца юкъаволу Кишин воI Кунта-Хьаьжа.Цуьнан хьехам, адамашка Далла Iамал ярехь нисдаларе, совдовларе кхойкхуш, тIегIертачу вуонна, мостагIчунна еш йолу дуьхьало тIамца ца еш, бусалба дин лелорца, синкхетам лакхабаккхарца, дегнашца цIандаларца ян еза бохуш хилла. Делан парзаш а, Элчанан Делера салам-маршалла хуьлда цунна суннаташ а кхочушдинчул тIаьхьа а, шайн зама эрна ца йойуш, Далла Iибадат дар зуькар дар, вирд даккхар тIедуьллуш хилла Кунта-Хьаьжас шена тIаьхьабазабеллачу нахана мурдашна. Цо уггар хьалха адамашна юккъехь машар, маслаIат лохуш хилла, ткъа шен Iалашоне кхача коьрта ницкъ цIенчу дашехь, кхетаман балхехь гуш хилла цунна. МостагIашна дуьхьал тIом бар бен, кхин некъ ца гучу Шемална тан йиш яцара Кунта-Хьаьжин хьехамаш. Церан тIеIаткъам баржарна дуьхьало ян гIоьртира иза. Амма Кунта-Хьаьжа бакъ эвлаяъ хилар тосаделлехь а, я кхечу бахьанина хиллехь а, Шемала кхин йоккха дуьхьало ца йира цунна. Ткъа Хьаьжин хьехаме дош даьржира Нохчийчохь, иза малхо деттинчу лаьтто беркате догIа санна, худура тIамо дардинчу адамийн дегнаша. Дийнера де мел дели шорлуш хилла цунна тIаьхьахIиттинчу адамийн хIорд. Цо шен цIенчу хьехамца имам Шемале тIамца ца данделларг а до: гIалгIайн халкъ цIенчу дине исламе даладо.Нахана юккъехь, уьш мостагIий белахь а, маслаIат лахар, тIом цабар иза дара Кунта-Хьаьжин хьехамийн коьртачарах цхьаъ а, имам Шемална ца дезаделларг а. Амма и мостагIашца деш долу маслаIат доза доцуш дацара Кунта-Хьаьжин. «Нагахь шуьга АллахIна гIуллакх а ца дайтахь, нагахь шун зударий сийсазбан а гIертахь, тIаккха массо а лата, шаьш хIаллакьхиллалц». Нахана юккъехь санна, шарIана а, нохчийн Iадатна а юккъехь а маслаIат лехна Хьаьжас. Амма кхузахь а и маслаIат доза доцуш дац. Iадат лелон мегар ду, нагахь иза шарIана дуьхьал дацахь. Амма хьалхарниг шолгIачуьнца галморзахдолуш делахь, Iадат дIатасар тIедуьллуш хилла устазо. Кунта-Хьаьжас кхайкхо машаре, маслаIате, Далла амал яре, Делан кхиэлана муьтIахь хиларе некъ чIогIа кхераме хетта оьрсийн паччахьан хьадалчашна. Шайна дуьхьал тIамца лаьттинчу баьччанашна ца дина таIзарш до цара Хьаьжина, шаьш и лаьцначул тIаьхьа. Амма Нохчийчохь цо болийна адаман синкхетам цIанбаран некъ кхидIа хьо цуьнан мурдаша а, кхечу устазаша а.\nВай юьйцучу заманахь вайн халкъа юкъахь ша-тайпана кхетош-кхиоран болх беш хилла илланчаша, забарчаша… Шайн дахаран ойла яр кIезиг долуш (дукха хьолахь, уьш доьзал боцуш хилла), мискачу нехан самукъадаккхар, бохам тIекхаьчначун гIайгIа дIаайар, доьхначу дагна дарба лахар, оьзданиг хастор, осалниг емалдар шайн коьрта гIуллакх дина баьхна уьш. Цундела халкъан иэсехь уьш а, церан хьекъале забарш а гуттаренна а йисина. Юьртара юьрта боьлхуш, берриге а бахам дечиган я Iадхьокху пондар болуш, нехан ловзаршкахь, синкъерамашкахь ира хьекъал гойтуш, догдика забарш еш беха нах Нохчийчохь тайп-тайпанчу ярташкахь хилла. Царах бу: ДIай юьртара Чора, Котар-юьртара Мази, Курчалой-Эвлара Кура Закри, кхиберш.\nКавказан тIом дIабирзинчул тIаьхьа нохчийн къомана юккъехь кхоллало оьрсийн дешар дешначу, церан Iедалан гIуллакхашкахь болчу, паччахьо совгIатна мехкаш деллачу, цуьнан гIоьнца хьалдолуш хиллачу нехан гуо. Церан Iер-дахарехь а, духарехь а, юкъаметтигашкахь а вайн къомах схьакъаьсташ билгалонаш гучуюьйлу. Масала, захалонаш шаьш санна хьал долчу нахаца бен ца до цара. ГIишлош, нохчийн хIинццалц ца хиллачу кепара, яккхий йо. Нагахь нохчашна хIетталц хьолаца, духарца, кхечу билгалонашца вовшех къаьсташ цахилар барам хеттехь, оцу керлачу чкъуран амалшкахь мелхуо а массо хIуманна тIехь билгалвала гIертар, шен хьолах дозалла дар хилла. Халкъах къаьстина хила лаам, хIокху дахарехь-м хьовха, кхелхинчул тIаьхьа а церан хилар билгалдолу даккхий, беза мах болу чарташ шайн беллачарна цара хIиттийна хиларца.\nИштта, Чермоев Орцина хIоттийна чурт лаьттира цхьана хенахь вайн мохкбовзаран музейн кертахь. Генаш хедийначу ножан суьртехь, Iаьржачу шагатIулгах (гранитах) дина иза, вовшашна тIеттIа хIоттийначу кхаа декъах лаьттара, ши метр сов лекха а дара иза. Къоман синкхетамо уггаре а коьрта лоруш болу гIиллакх-оьздангаллин лехамаш шолгIачу могIаре тоттуш юкъабогIу ахчане, хьал-бахаме болу ларам. И бахьанехь хIинццалц схьа нохчаша дийр дац аьлла хетта гIуллакхаш а нисло; масала, нохчийн мехкарий кхечу къаьмнех болчу Iедалан нахе а, хьолахошка а маре балар. Гуш ма-хиллара, бусалба динан а, нохчийн Iадатан а бехкамаш бицбайтина ахчано, хьал-бахамо.\nХалкъан дийцаршкахь нохчийн хьоладай, мехкадай, дукха хьолахь, бIаьрмециг, шайн мел дукха хилча а, хIуманан кхоам чIогIа беш хилла нах санна гайтина. Шайн долчу хьолах куралла яр дезаш хиллачух тера а ду царна. Иштта, цхьана халкъан хабарехь дуьйцу: «Цхьа нохчийн хьолада хилла боху, Соьлжа-ГIалахь долчу шен тIекIел динчу цIенойн коре а хиъна, кхерзинчу котаман меженаш мазала а Iуьттуш, юуш Iаш. Уллохула тIехволучу къечу, мискачу стаге аьлла боху цо: «Сан гIуллакх муха хета хьуна?» – аьлла. «Хьан гIуллакх-м вон дац, амма тIаьхье сайнчул а гIийла хир ю-кха хьан, – жоп деллера мискачу стага. – Хьайн гIовталан тIам хьала а лаьцна, сагIа доьхуш, цхьамма сагIийна цхьа ахьаран кана елча, кхин цхьаъ тIейохкахьа бохуш, лелар ву-кх хьо». Цул тIаьхьа, дукха хан а ялале, советан Iедал тIе а деъна, шен берриге бахамах а ваьлла, вукхо ма-дийццара, сагIа доьхуш, ярташкахула волавелла лелаш вара боху и стаг». Ала хала ду и дийцар мел цхьаьнадогIу боккъал а хиллачуьнца. Амма кхузахь къеггина го халкъан синкхетам бахамна хьалха суждане боьдуш цахилар, мелхуо а хьоло кхоьллина дозалла а, сонталла а цо тIе цаэцар а, оцу амалийн вуон тIаьхье хирг хиларх иза тешар а.\nОьрсийн юкъараллин лакхарчу классийн дворянийн, совдегарийн амалш тIеэцахь а, вайнехан дуьххьарлера хьоладай шайн доьзалшкахь йолчу юкъаметтигашкахь нохчийн гIиллакхаш лелош, вайнехан Iеламнахаца, къаьсттина устазашца, церан тIаьхьенашца дика юкъаметтигаш а латтош бехаш хилла. Масала, бIе шаре ваьллачу Олхазар-КIотарарчу къаночо Сулаймин Мутуша дийцарехь, Хонкар-махкара Нохчийчу еъна Кунта-Хьаьжин йоI Эсет, оьрсийн паччахьан Iедало дIалаьцна Соьлжа-ГIаларчу набахти чу йоьллича, «терзанца узуш деши а делла», и кIелхьара яьккхинарг БухIан-Юьртара хьолада Дунга-Хьаьжа хилла.Нохчех болчу хьоладайша шайн бераш (дукха хьолахь, кIентий) деша дохуьйтура оьрсийн ишколашка, лаккхарчу доьшийлашка. Царах дуьххьарлера нохчийн Iилманчаш, яздархой, композиторш, суьрташдахкархой хилира. Оьрсийн маттахь нохчаша яздина, къоман гIиллакхаш, Iер-дахар, хьашташ дуьйцу тептарш а девлира ара. Царах дуьххьарлерниг Лаудаев Умалта язйина «Чеченское племя» (Тифлис, 1878) боху историко-этнографически очерк яра. Цул тIаьхьа, советан Iедал тIедаллац йолчу юкъана тайп-тайпана Iилманан, публицистикин, исбаьхьаллин произведенеш арахоьцу вежарша МутушевгIара, Т. Эльдархановс, И. Саракаевс, А. Шериповс, кхечара а. Оьрсийн элпийн буха тIехь нохчийн маттахь абат кхуллу Iеламстага Досов Къедас, оьрсийн Iилманчин П. К. Усларан гIоьнца. Дадин-юрт йоккхуш йийсаре вигначу кIантах цIеяххана суртдиллархо хуьлу (академик Петр Захаров). Цул хьалха изза кхоллам хиллачу нохчийн кIантах тIеман говзанча а, 1812 шарахь Россин Францица хиллачу тIеман турпалхо а хуьлу (инарла Александр Чеченский). Лакхара дешар дешна Магомаев Муслим, шен говзалла хьашт йолуш Нохчийчохь стаг а ца карийна, Азербайджане а вахна, цигахь оцу къоман классически музыкин бухбиллархо хилира…\nБилгалдаккха деза, Октябрьски карчам хилале хьалха оьрсийн культуро нохчашна бина тIеIаткъам халкъах доккха доцчу декъана, керла кхолладеллачу хьалдолчу нехан чкъурана бина хилар. Ткъа и чкъор, дерриге а къам схьаэцча, Iаламат кIезиг хилла.\nНазад: Руководитель Миннаца Чечни Джамбулат Умаров проведет ряд важных встреч в Красноярске\nВперед: Зелимхан Тесаев. Религиозная борьба на территории Чечни и Дагестана в Позднем Средневековье (XV-XVI вв.)


Халкъана ца эшча бен леш бац мотт - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nХалкъана ца эшча бен леш бац мотт\n06.04.2017 17:15 Четверг\nМуьлхачу а пачхьалкхан хьал-бахам цуьнан лаьттах маьIданаш дукха хилар хилла ца Iаш, цунна чохь деха халкъаш, церан меттанаш, ламасташ, гIиллакхаш, оьздангалла а ю. Къаьсттина и хьал-бахам цхьанхьа гулбелла меттиг Дала комаьршша Iаламан хазаллин дакъа шена делла Кавказ ю. Ширачу заманахь дуьйна Кавказехь дехачу къаьмнашлахь цкъа а тIом, дов а цахиларо гойту оцу къаьмнийн меттанаш маслаIате хиларал совнаха, царна юкъахь цхьана орамо чIагIдина вошалла а, доттагIалла а хилар. Диканиг, хазаниг, цIенаниг вовшашкара схьаоьцуш, шайх цхьанна тIелеттачу мостагIчух юкъара мостагI а веш, дика-вон цхьаьна дIадерзош, гергара мукъамаш долчу иллеша, эшарша лерса хьоьстуш, шовкъечу хелхарша дог-ойла иракарахIиттош, бертахь даьхна Кавказехь иттаннаш халкъаш. И дерриге а бакъдерш-тоьшаллаш вайга схьакхачийнарш оцу халкъийн меттанаш ду: ширачу йозанашкахь а (гуьржийн, эрмалойн), барта кхоллараллехь а. Мотт мел бу деха халкъан иэс, кхетам, амал, синмехаллаш а. Шен мотт дIатесча, бицбича, доьза дов халкъ. Доьза дайна а, доьза даран тIегIане кхаьчна а халкъаш ду дуьненахь. Царех цхьадерш Кавказехь а ду…\nIилманчаша чIагIдарехь, xlopa шина кIиранчохь хIокху дуьненахь цхьа мотт леш бу. Беллачу маттаца леш ду дийнна къам а шен амалца, мехаллашца, Iep-дахаран башхаллашца. Мотт кхоччуш дийна лоруш бу, нагахь оцу маттахь лаххара а цхьа бIе эзар адам къамел дан хууш, и мотт буьйцуш делахь. Луларчу ДегIастанара Iилманчаш, бан ма-беззара талламаш бинчул тIаьхьа, Iожаллин киртиг тIехIоьтинчу шайн мехкан цхьадолчу къаьмнийн меттанашна орцахбевлла. ДIадаханчу бIешеран 50-чу шерашкахь дуьненахь а вевзачу нохчийн Iилманчо-профессоро Ю.Д.Дешериевс, меттанаш талла а теллина, монографеш язйира: «Бацбийский язык», «Грамматика хиналугского языка». Бацойн мотт (Гуьржийчоь, Земо-Алвани) гуьржийн мотт, гуьржийн къоман Iep-дахаран тIеIаткъам бахьнехь наггахь болчарна бен бийца ца хаьа. Цара буьйцург а, гуьржийн меттан боккха тIеIаткъам хиларна, керла кхин мотт бу, ала мегар ду. Хиналугийн мотт буьйцурш Азербайджанерчу Хиналург юьртахь бехаш хилла, ДегIастанарчу меттанашца гергарло а долуш. И мотт буьйцуш долу адамаш тахана каро хала ду. Вай лакхахь ма-аллара, бийца а ца бийцича, къомана эша а ца эшча, дIаболуш, леш бу мотт. Цхьацца бахьанашца доьза дайна Кавказера иттаннаш меттанаш, и меттанаш дийцина адамаш кхечу къаьмнех д1ауьйш, царех тарделла.\nМуха ду Нохчийчохь мотт ларбеш а, кхиош а динарг? Нохчийн мотт, литература а школашкахь хьехар муха ду хьаьвсича а гуш ду, вайн маттаца йолу уьйр-марзо мел ю, вайна вешан мотт мел хьашт бу. Меттан хьашто к1езиг ю юкъараллехь, 1ер-дахарехь а. Х1иттинчу хьелаша иштта д1ах1оттийна матте йолу хьашто. Iаматаш, хрестоматеш ледаро хиларна, хила деза хаарш а, говзалла а къоначу хьехархойн ца хиларна, кхачаме дац нохчийн мотт а, литература а школашкахь хьехар. Программехь билгалйина исбаьхьаллин произведенеш белхан зеделларг, дика хаарш долчу хьехархошна лерина ю, дика хаарш доцчу хьехархошна шайх лаьцна дийца, йийцаре ян, дахарца йоза хала хир долуш. Уьш еша каро а хала ду, берийн, хьехархойн а уьш еша лаам хилча а. Бакъду, царах цхьаерш «Орга» журналан агIонаш тIехь зорбане йохуш ю, амма и журнал шен рожехь ара ца даларна, тираж к1езиг хиларна а дIакхочуш дац xьexapxoшка. Цхьаболчу хьехархоша яздайтинарг а дац почтехула цаьрга д1акхачош. Цундела наггахь бен вац «Орга» доьшург. Ерриге а тираж «Орга» журналан цхьа эзар бен цахиларо а гойту, вайн мел бала бу нохчийн маттаца. «СтелаIад» журнал, «Даймохк» газет оццу бахьнашна дешар а ду иштта ледара. Бакъду, интернетехула доьшурш алсамо бу.\nНохчаша олуш хеза: «Вай цхьа-ши миллион хилла Iийр дац...» Нохчий дукха хиларх деш долу дозаллаш а дитина, «вай, тхо», – бохуш, бетта мохь а гIелбина, «тхо дерриге а ду нохчийн маттахь язъян, еша, ойла ян а хууш», – xlopa а нохчо ала йиш йолуш велахьара, иза дара дозалла дан хьакъдерг. Масех шо хьалха олура: «Тхоьга коммунистийн Iедал долуш нохчийн мотт ца Iамабойтура, цундела ца хаьа тхуна язъян а, еша а». Иза д1акхийкхо оццул ладаме бахьна дац. Коммунисташа де боххург а деш Iийна ду вай? Дера дац-кха... «Советан 1едал т1едог1уш…», – бохуш, 1ийна ма бу вайн дай, шаьш иза д1ах1оттадарх дийца а ца дуьйцуш, цуьнан тешнабехкаш гучубевлча. Хьелаш мухха хиллехь а, вешаниг а дицдина-кх вай, къаьсттина нохчийн мотт, дуккха а хаза г1иллакхаш, 1адаташ, ламасташ а. Нохчийн мотт Iамийнарш, гIиллакх-оьздангалла дийна латтийнарш, бусалба динца доьзнарг лардинарш шаьш дийриг, дуьйцург, кхайкхориг, хьоьхург пачхьалкхан законна б1останехьа дуйла хуъушехь, г1ел а ца луш, кхера а ца кхоьруш, къахьегна бу. Уьш бахьнехь бен лар ца делла къоман башхалла билгалйо цхьадерг. Хьалха а, хIинца а къоман мехаллаш ларйинчарна, ларъечарна хала ду. Цара, 1еламнаха, 1илманчаша, яздархоша шайна хIумма а ца доьху. Уьш кханенна дита гIерта шаьш хала гулдинарг, лардинарг: Iилма, дахаран зиэделларг, къоман синмехаллаш, шайн дош, шайх аьндолу дика дош а. Царех масал оьцуш къахьоьгуш болчу вайн интеллигенцин векалша лардинарг ду тахана вайга кхаьчнарг. Иттаннаш шераш хьалха дуьйна нохчийн халкъан интеллигенцин векалша: шайн статьяшкахь, интервьюшкахь А. Айдамировс, К. Чокаевс, М. Ахмадовс, Л. Абдулаевс, М. Бексултановс, 1. Вагаповс, С. Умархаджиевс, Р. Дадашевс, Хь. Умхаевс, 1. Арсанукаевс, Ш. Цуруевс, Хь. Бурчаевс, Хь. Юнусовс… дуккха кхечара а чIагIдора: «Школашкахь нохчийн берашна хьехар, уьш дика кхетачу, царна хуучу нохчийн маттахь хила деза», – Iилманан бух болу бакъдерг. «Къоман тептар» романан автор волчу яздархочо Юсупов Iусмана сан шеца хиллачу къамелехь элира: «ДIадаханчу бIешеран 80-чу шерашкахь Башкирерчу школашкахь I-I0 классе кхаччалц дешархошна хьехар церан ненан маттахь дара. Церан хаарш ледара цахилар гойтург уггаре а хьалха цхьаъ дара: лакхарчу дешаран заведенеш чекхъяьхнарш церан дукха хилар. ЦхьамогIа шерашкахь оцу республикехь со болх а беш Iийна дела хаьа суна, кхетош-кхиор муха дIахIоттийна дара церан школашкахь. Матто къомана зиэн дина аьлла, дало масал да-м дац къаьмнийн Iер-дахарехь. Бакъду, шен маттана херадаьллачу адамна, халкъанна а зиэн хуьлий-м хаьа вайна. Хьехар, кхетош-кхиор Дала синош кхуллуш оцу берашна беллачу маттахь хила деза. Нагахь кхечу маттахь хьехар дIахьахь, оцу берийн кхетамна бийриг эшам а, тешнабехк а бу». РФ-н, НР-н Конституцеша бакъо еллехь а, Нохчийчохь оцу декъехь долу хьал ледара ду. Юьхьанцарчу классашкахь нохчийн маттахь хьехар цахиларал а совнаха, юккъерчуй, лакхарчуй классашкахь нохчийн мотт а, литература а хьеха билгалдина сахьташ (урокаш) к1езиг ду. Иттех шо хьалха хиллачул а к1езиг ду нохчийн мотт, литература хьехаран сахьташ школашкахь, училищешкахь, университеташкахь а.\nВай лакхахь билгал ма-даккхара, боккха тидам тIебохуьйту луларчу ДегIастанахь къаьмнийн меттанаш Iаморна. Кхин цхьа хIума а ду шена тIе тидам бахийта безаш: ДегIастанан халкъан Гуламехь тIеэцначу законца бакъо ю шайн къоман мотт 1амо лаам болчу пхеа дешархочунна лерина класс схьаелла. СССР-пачхьалкх йолуш Къилбаседа Кавказерчу цхьайолчу республикашкарчу школашкахь (масала: Адыгея) оьрсийн мотт, Нохч-ГIалгIайн республикехь санна, хьоьхуш бацара. Церан школашна лерина оьрсийн меттан Iаматаш, къаьмнийн меттанийн башхаллаш тидаме а оьцуш, хIиттийна яра. Цундела оцу республикашкара дешархой оьрсийн мотт дикахо хууш а, хаарш дика долуш а бара. Нохчийн маттана тIе а тийжаш хьоьхуш бацара Нохч-ГIалгIайчохь оьрсийн мотт, цундела берийн хаарш а дара ледара. Шайна хьоьхучух кхетар ледара хилла ца 1аш, шаьш халла 1амийнарг (кхета а ца кхеташ, дагахь 1амийнарг) хьехархочунна урокехь д1адийца оьрсийн мотт ледара бара церан. Цхьана классера (25-30 дешархочух) цхьаъ лакхарчу дешаран заведене деша вахавелча а хаза кхаъ кхочура дай-наношка, хьехархошка. Дешаран министерство Москва дIало отчеташ мухха хиллехь а, кхечу республикашца дуьстича, интеллигенцин дукхаллин барам уггаре а лахара бара Нохч-ГIалгIайн республикехь.\nПачхьалкхан тIегIанехь леррина хIоттийначу планаца нохчийн меттан сий-ларам хьалабоккхуш бан беза болх дIа ца хьахь, кхане кхин а сингаттаме хир ю. Тахана Нохчийчохь нохчийн мотт боллучу хьолехь бара ткъех шо хьалха ГIалмакхойн республикехь гIалмакхойн мотт а. Пачхьалкхан тIегIанехь бинчу балхо гIалмакхойн матте хьашто хуьлуьйту хьелаш кхоьллира, иза буьйцучарна, цуьнах пайдаоьцучарна билгалдина тайп-тайпана совг1аташ а долуш. Муха, стенна тIера дIадолийча, муьлха хьалха, хIун тIаьхьа дича, дика хир дара Нохчийчийчохь?\nХетарехь, и гIуллакх уггаре а хьалха дIадоло деза доьзалехь аганан иллица, берийн бошмашкахь, юьхьанцарчу классашкахь, берашна лерина книгаш арахоьцуш. Аганан иллица, ненан маттаца ду нохчийн гIиллакхаш, оьздангалла, ламасташ. Ага нохчийн цхьайолчу хIусамашкара дIадаккхарца, дIадаларца дIадевлла дуккха а хаза гIиллакхаш, бIеннаш, эзарнаш иллеш, эшарш, мукъамаш. Xlopa ненан а шен илли, эшар, мукъам ма бу, цо бен ца локхуш, цуьнан сино бен ца кхуллуш. Тахана наггахь а хезаш бац нохчийн доьзалехь мукъам, ага а, гаьнгали а нанас техкош хезаш хилла болу.


Соьлж-ГIалара ирсе нах\nСоьлж-ГIала, 2017 шо.\nСоьлж-ГIалин бахархой уггаре а ирсе нах бу. Ша бинчу талламан и жамIаш гIарадаьхна "Domofond" олучу аналитикин компанино. Шаьш бахархоша лаккхара мах хадийна боху цигахь, Соьлж-ГIаларчу некъашна а, машенаш дIахIиттайойлашна а, хьаша-да тIеэцарна а, шайн ирсан тIехсов лекха болчу барамна а.\nХIара тайпа талламашкахь Соьлжа-ГIала а, Нохчийчоь а дуьххьара хьалхарчу меттигашка йолуш яц. ХIора шарахь аьлча санна, дIакхайкхадо иштта жамIаш. Мел бакъду аьлла хета шуна шаьш ма дийцара ирсе, аьлла хаттарш дира бахархошка Маршо радионо а. Ала догIу, жоьпаш цхьатерра дац. Цхьаболчарна ирсе ду аьлла хета, кхечара аьттехьа бакъ дац боху.\nХеттарш динчу дукхачара билгалдоккху ирс а, маьрша дахар а цхьаъ ду аьлла. Масала, Авторханов Лечина иштта хета: "Вай ирс долуш къам ду. Соьлжа-ГIалахь дуккха а хир бу и ирс дерш. ХIунда аьлча, хиллачуьнга хьажча, вай маьрша Iаш ду. Чуетташ йолу бомбанаш а сацийна вайна. Вуьшта аьлча, ирс ду бохуш хилча а, адамийн бIаьргаш чухьаьжча гуш ду-кх. ГIайгIанехь волу стаг ирсе ву аьлла ца хета".\nЦхьаболчарна ирсан барам шен доьзал а, гергара нах а хилчахьана, чохь токхо хилчхьана ду аьлла хета. Акаев Шамалан санна: "Со а цхьа чIогIа тIехдаьлла ирс долуш ву аьлла ца хетахь а, делахь а,тоьар ду: вежарий бу, доьзал бу, чохь Iан меттиг ю, дIахохкуш машен а ю, балхахь вацахь а".\nСоьлжа-ГIалин яхархочунна Истамулова Тамарина дуьненан хIуманца доьзна ду аьлла хета адаман ирс. Ткъа, нахехь иза а, важа а дац, элира цо: "Кху заманахь ирсе нах кIезиг бу аьлла хета суна. Ахча хьан шортта делахь а, ирс хир ду хьан. Иза дацахь, иза даккха меттиг кхузахь бац, тхо ирсе ду бохуш кхайкхадахь а".\n60 шарал тIехваьллачу вахархочунна Вагапов ИсмаьIална ирс шен жималлица дIадахана аьлла хета. Адамийн хIетахь хиллачу мерзачу уьйрашца дара ирс, элира цо: "Дуьнен чохь цхьа а хIума ца дезара суна сайн мохк, латта санна. И хIума кхин юхадогIур дац. Советан Iедал долуш дика зама хиллера. ХIетахь лаьттина марзо а, диканиг а, вониг а, оцу заманахь дисина".\nМахкахь йолу кхерамазаллехула адамаш ирсе дина аьлла хета Соьлжа-ГIаларчу хьехархочунна Байсангурова Ларисина: "Суна-м Нохчийчуьра бахархой ирсе бу аьлла хета. Вай лайна болу тIом, халонаш а, уьш дIаевлла. Хьо мичча хенахь аравала меттигаш бу, доьзалца охьахаа меттигаш бу, самукъадаккха меттигаш бу. Сарахь волавала шортта меттигаш ю. Вайн Соьлжа-ГIала санна цIена гIала суна гина-м яц".\nШа верриге а ирс долуш я иза доцуш хуьлийла дац, аьлла хета Соьлжа-ГIалин вахархочунна Сальмурзаев Исламана: "Массо а ирсе болуш я массо а сингаттаме болуш аьлча нийса хир дац. Тахана, ирсе а, буьзна а шортта нах бу, иштта хала бохкурш а бу. Мел чIогIа яккхий гIишлош, хохкуш машенаш хиларх самукъадер доцуш нах бу, дIабаханчу шина тIамехь чуьра доьзалш байна нах бу".\nИрсан барам хIора стага ша-шена хIоттабо. Цхьаволчун шен гай дуьзна хилча мел долу хIума кхочуш шен дахарехь хилла аьлла хета. Кхечун Iалашонаш лекха хуьлу. 15 шо хьалха, масала Соьлжа-ГIалин бахархошна цхьаъ санна ирсе хила тоьура тIе бомбанаш ца йиттичхьана. Тахана а и дагалецамаш бу цаьргахь. Цундела, дукхачу декъана кхерамазалла хьалхарчу меттехь ю аьлла хета царна. Иза ша дерриге а мел дийцича а, шайга хоьттуш хуьлуш а я шайх доьзна хIума дац аьлла билгаладоккху цара.\nЗударий ирсе бу! Мичахь ду и ирс?


Делан лаамца Цо леррина къобалвинчу Іийсан векал волчу ПахІала а, динан вашас Тимапис а яздо\nКовлуси-гІалахь бехачу Дала базбинчу а, Далла тешамечу а, Дала леррина Къобалвинчуьнца боьзна а болчу динан вежаршка. Вайн Да волчу Делера долу дика а, синпаргІато а хуьлда шуна.\nШуна тІера доІанаш а деш, оха даим хастамаш бо вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Іийсан Да волчу Далла.\nХІунда аьлча Дала леррина къобалвинчу Іийсах шун тешар хиларх а, массо а Делан долахь берш шуна безарх а лаьцна хезна тхуна.\nШу иштта лела, стигалшкахь шайна кечдина долчуьнга шаьш сатуьйсуш долу дела. Цунах лаьцна хазачу кхоан билггал бакъдолчу дашехула хьалха а хезнера шуна.\nШу долчу кхаьчна болу и хаза кхаъ дерриг а дуьнен тІехь шен стом луш а, дІасабаьржаш а бу, Делан дика баккъалла а муха хуьлу шуна хезначу а, шу кхеттачу а дийнахь дуьйна, шуна юкъахь и кхаъ иштта лелаш ма-хиллара.\nИ хаза кхаъ вайна везаш волчу Эпарпис бовзийтинера шуна. Вайца цхьаьна Далла гІуллакх деш ву иза, ткъа шун дуьхьа иза Дала леррина Къобалвинчун тешаме ялхо а ву.\nДелан Сино шуна беллачу безамах лаьцна тхоьга хаам бинарг а иза вара.\nЦундела тхайна и хаам бинчу дийнахь дуьйна, шуна тІера даим доІанаш деш ду тхо. Оха доьху, Делан Сино мел луш долчу хьекъалца а, кхетамца а Делан лаам бовзарх шу дузийтар.\nИза иштта хилахь, массо а хІуманна тІехь Делан лаамехь дерг а деш, Везачу Элана хьалха хьакъ долуш лелар ду шу. Аша деш долчу муьлххачу а дикачу гІуллакхаша стом а лур бу, Дела вовзарна тІехь кхиамаш а бохур бу аша.\nЦуьнан нуьцкъалчу сийлалле хьаьжжина, шу чІагІдина хуьлийла, массо а хІума собарца ловш шу хилийтархьама. Даккхийдерца\nстигаларчу Дена хастамаш бойла аша. Серлонан олаллехь Шен долахь болчарна лур ду аьллачун декъашхой шух хилийта, шуна хьуьнар Делларг Иза ма ву.\nВай, боданан олаллех кІелхьара а даьхна, Шен везаш волчу КІентан олалле даьхна Цо.\nЦуьнгахула вай паргІатдахархьама мах а белла, вайн къиношна гечдина Дала.\nДала леррина Къобалвинарг – гуш воцучу Делан гуш долу васт ду. Цуьнан дуьххьарлера Доьзалхо ву Иза, кхоьллина мел долчу хІуманал тоьлуш а волуш.\nСтигалшкахь а, лаьттахь а гуш долу а, гуш доцу а массо а хІума Цо кхоьллина ду: стигалийн паччахьаш, я олахой, я хьаькамаш, я куьйгалхой хуьлийла уьш. И дерриг а Цо кхоьллина а ду, Цунна кхоьллина а ду.\nИза долуш долчу дерригенал а хьалха вара, Цо массо а долуш дерг шен-шен меттехь лоттуьйту.\nИза динан массо а тобанан Корта бу, ткъа и тоба Цуьнан дегІ санна ю. Оцу тобанан дахаран хьоста ду Иза. Беллачарна юкъара дуьххьара денвелларг а Иза ву, массо а хІуманна тІехь хьалхе йоккхуш Иза хилийтархьама.\nХІунда аьлча Далла тамехь дара Шен мел йолу амал кхоччуш Цуьнгахь хилар.\nДалла лиира Цуьнгахула стигалахь а, лаьттахь а долу дерриг а хІума Шеца тайта. ЖІара тІехь Іанийначу Шен КІентан цІийгахула царна а, Шена а юкъахь барт бира Цо.\nАша дечу вочу гІуллакхаша гойтура, цхьана хенахь шу а Далла херадевлла хилар. Шайн кхетамехь Делан мостагІий дара шу.\nТкъа хІинца, Ша леррина Къобалвинчун дегІан даларехула, Дела шуьца тайра, Шена хьалха шу даздина а, цІена а, ала хІума доцуш а дІахІитторхьама.\nИза иштта хир а ду, нагахь санна шайн тешар тІехь шеконаш а йоцуш, чІагІ а делла, шу латтахь а, шайна хезначу хазачу кхоо луш болчу сатийсамах аша шаьш дІа ца хадийтахь а. Стигал кІел болчу массаьрга а дІахазийтинчу оцу хазачу кхоан ялхо хилира сох, ПахІалах.\nСо воккхавеш ву айса шун дуьхьа хІинца баланаш хьегарх. Аса сайн дегІа чохь кхочушдо Дала леррина Къобалвинчунна тІаьхьахІиттинчара Цуьнан дегІан дуьхьа хьега дезаш диснарг. Цуьнан дегІ – Іийсах тешачу массеран а тоба ю.\nДала суна тІедиллина шун дуьхьа оцу тобанан гІуллакхдархо хилар. Цо со къобалвинера Шен дош шуна дуьззина довзийта.\nОцу Делан дашна чохь цхьа къайле ю. И къайле бІешерашкахь дуьйна массо а адамийн гаранашна дІакъевлина яра. Ткъа хІинца иза Шен долахь болчарна дІайовзийтина Дала.\nДелан лаам бу Шен къайленан хьал мел сийлахь ду Шен долахь болчарна дІахаийтар. Массо а къаьмнех болчеран дуьхьа ю и къайле: Дала леррина Къобалвинарг шун даг чохь ву, цундела шун сатуьйсийла ду Делан сийлалле.\nДала леррина Къобалвинарг вай дІакхайкхаво, хІора адам, массо а тайпана хьекъалца кхета а деш, Іама а деш, иза, Дала леррина Къобалвинчуьнца доьзна а долуш, дуьззина кхочуш а дина, дІахІотторхьама.\nСайна чохь болх беш болчу Цуьнан ницкъаца оцу Іалашонна къахьоьгуш ву со.


Мултимедиа, Стигалкъекъа-бутт 20, 2019\nОршот-де 20 Стигалкъекъа-бутт 2019\nХоси-юьртах Ахмат-юрт ян еза боху Даудовс, таIзарх кIелхьарбевлла нохчий.\nКиевехь инаугураци хилла хаьржинчу президентан Зеленский Владимиран. Украинин Лаккхарчу Радан езачу кхеташонехь цо чIагIо йира, ткъа иштта схьаийцира пачхьалакхан симболш - президентан билгало а (орденан зIен кепехь йина), гербан мухIар а, президентан чхьонкар а.\nГIирмера гIезалой махках бохучу 1944 шеран Стигалкъекъа-беттан 18-чу дийнахь пхийтта шо долчу Ибрагимов Шаверан шеца схьаэца аьтто баьлларг яра еккъа цхьа хIума – дех дисина сахьт. Шавер-агас дийцарехь, 19-чу бIешарера ду иза - цхьамзанашна бухахь йоза ду ширачу Османийн маттахь.\nИрсе Кадыров а, "Патриотах" кхоьру Iамерка а, Австрехь йихкина хьиджаб а\nМухIажиршкахьа бевлла кхелахой, депутатан кIантах террорхо вар, карийна тIемалойн герз.\nТоламан денна лерина Соьлж-ГIалахь хIоттийначу тIеман гайтамехь "Маршо Радион" объективо лаьцнера цхьа шашаха, вуно хаза дIаса а техкаш, курачу боларахь вогIу эскархо. Ах китал дIалаьцнна яра мидалш, тайна, къона вара ша – дара къонахчун ша-шех дозалла дал куц.\nТокхамашна ахча далар, ЕГЭ чолхе яккхар, Кадыровн резиденци цIанъяза йисар.\nДуьнено а лелочу WhatsApp-ан программа а яьстина, оцу мессенджерах пайдаоьцучу нехан смартфонаш вирусца "бехъян" йолийна кху деношкахь хакерша. "Лазар лоцу" WhatsApp-ехула телефон тоьхначу смартфоно.\nРамадан. Къуръан доьшу а, мацалла кхобу а бутт\nБусалба рузманехь 9-гIаниг бу Рамадан. Оцу баттахь марханаш кхаба а, дегIаца а, сица а къаьстина экам хила везаш ву бусалба.\nБеллачийн дин а ца къестош, доладо кешнийн Сайпуддина\nШа кешнаш леха, уьш тодан волавалале хьалха, цо хаьттира шен дега, мегий шена кхечу динехь хиллачу нехан кешнийн доладан.\n"Маж" операци, я стенга кхаччалц ю "нохчийн лар"?\n"Нохчийн мафех" лаьцна туьйранаш муха кхуллу Австрехь а, Германехь а Iедал къуьйсучара


Шайн Iедалан стешхалла ца тов францхошна\nЧиллан-бутт 02, 2016\nТIаьххьарчу мукъаденошкахь эзарнаш францхой арабевллера террорхошца къийсам латторхьама Iедале юккъеяьхна керла къепенаш юхалистаре кхайкха.\nФранцехь эзарнаш бахархой урамашка бевллера, террорхойн тIелатарш бахьана долуш юккъедаьккхина долу кхераман хьал юхадаккхаре Iедале кхайкхам бан.\nДаханчу шеран Лахьан-баттахь Парижехь 130 стаг а вуьйш, террорхоша тIелатарш динчул тIаьхьа и санначу зуламечу тобанашца къийсам латтон аьтто хилийтархьама аьлла кхайкхинера Францин президента Олланд Франсуас цу махкахь кхераме хьал.\nЦкъа хьалха кхаа баттана тIеэцна болу и сацам амма гIура беттан кхозлагIчохь кхин а кхаа баттана бахбан дагахь ю Францин урхалла, нагахь санна парламент цу хIуманна тIетахь.\nБакъду, дуккхаъчу Францин бахархошна шайн бакъонаш хедор а, Конституцин коьрта артиклашца шайна йогIуш йолу дешан я митингийн бакъонаш хьешар а санна го Олланд Франсуас юккъедаьккхина долу орцанан хьал.\nЦундела даханчу мукъаденошкахь масех Францерчу яккхийчу шахьаршкахь дуьхьалонан акцешка арабевллачу наха меттигерчу урхалле кхайкхам бира, кхераме хьал юхадаккхар а, боламийн а, гуламийн а бакъо Францехь юхаерзор а.\nУггаре а дукха нах цу пачхьалкхан коьртачу гIалахь Парижехь бевллера урамашка – 5 эзар сов стаг.\nРеспубликан майданера Пале-Роял гIопе кхаччалца гIаш буьйлабеллачу наха мохь беттар „Кхераман хьал- иза полицин пачхьалкхан билгало ю“ бохуш.\nДуьхьалонан акцехь бистхуьлучара дийцира, нагахь санна Францин урхалла боккъал а террорхошца эвсар къийсам латтон лууш елахь, цунна шортта тоьуш ду Францин долуш долу низамаш, бохуш. Ткъа кхераман хьал кхайкхаро меттигерчу бахархойн маршонаш а, бакъонаш а хьешар бен, терррорхошна еш цхьа а хIуьттаре я новкъарло яц.\nМуха хIун тIеIаткъам бо Францехь тIаьхьарчу кхаа баттахь герга кхераман хьал кхайкхина хиларо маьршачу бахархойн дела денна боху хаттар Маршо радионо делира Парижехь вехачу вайн махкахочуьнга Дервишев Адаме. Муьлхачу хьаьркашца я хийцамашца хаа йиш ю, махкахь кхайкхина орцане хьал дуйла?\nДервишев Адама дийцарехь, могIарерчу бахархойн дела дийнахь кхин хIара аьлла хийцамаш ца бо цу хьоло, урамашкахь вуьштачул алсамох герзех боьттина эскархой а, полисхой а гуш хилар бен.\nКхераман хьолана дуьхьал лерина протесташ вовшахтоьхначу Адамийн бакъонийн лигано кхин а цхьа могIа яккхийчу гIаланашкахь урамашка бехира Iедалан антитерроран политикана реза боцурш, масала, Тулузехь, Марселехь, Бордохь, иштта дIа кхин а.\nЦу юкъана террорхошца къийсам латторехь керла гIулчаш яха лерина ю Францин урхалла. Цара тIеэца кечдеш ду террорхойн талорашкахь дакъалацарна кхеле озийначу зуламхошкара Франци пачхьалкхан олалла дIадакхарх долу низам.\nХIинцалца схьа и тайпа низам дуккхаъчу Европерчу пачхьалкхашкахь лелаш дара, амма цу пачхьалкхийн олалла дIадакхар кхечу мехкашкара тIебаьхкинчу, цигахь тховкIело карийначу нахах бен хьакхалуш дацара.\nХIинца амма Францин чоьхьарчу гIуллакхийн министрна Валс Мануэлан хетарехь, изза таIзар Францехь бина а, кхиъна, къомах францхой болчу а террорхошна а дан догIу.\nЦу долорна реза бац адамийн бакъонашларйархой а, ур-атталла цхьаццаболу Францин урхаллин декъашхой а.\nИштта, масала, кху кIирнахь Францин юстицин министр йолчу Тобир Кристианас шегара дарж шен лаамца охьадиллира, цу низамна ша резацахилар гойтуш.\nТеррорхошца къийсам латторехь керла гIулчаш яха лерина ю Франци