Шема, Iамеркан эскархой.\nХIара къамел деш верг, гарехь, Шема тIом бан вахана Нохчийчуьра вахархо ву. Чиллан-беттан 7-чу дийнахь Дейр-Эз-Зоре гIалана гергахь хиллачу тIамах лаьцна дуьйцуш ву иза.\nХIара стаг мила ву а, билггала Шемахь иза хиларан а тоьшаллаш дац, социланан машанашкахь иза иштта хилар чIагIдар а бен. Амма кхо дуьйцург цхьаьнадогIуш ду цу тIамах лаьцна долчу масийтта аудио тоьшаллица. Бага боьха лелайо кхо. Цундела Маршо Радионо дIахедийна оьзда доцу дешнаш.\nШемара къамел деш волу стаг: "Атака ян езаш яра хIоккхехь. Наступлени ян езачу моментехь хIокхара 12 сов сохьтехь и сийна кхакха долийна ... полный... техника ягош, нах багийна, байина охьакхиссина-кх. 170-200 стагах виснарг вац шуна 30 бен".\nПентагоно дIахьедар дина Дейр-Эз-Зоре-хь Iамеркан тIеман кеманаша шайн эскархой а, оппозицин ницкъаш а дIатарбеллачу меттигана тIелатар дан гIоьртинчу Шеман Iедалан тIеман ницкъашна тохарш дина хиларх лаьцна дIадаханчу кIиранах. Цу тохаршкахь вийна 100 стаг.\nОьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран пресс-секретаро Песков Дмитрийс харц дина Чиллан-беттан 7-чу дийнахь байина бохучу нахана юкъахь Оьрсийчоьнан махкахой хилар.\nАмма керланашкахь беш болу хаамашкахь а, гергарчара а, контрактаца тIаме баханчу нехан накъосташа а дуьйцург тидаме эцча, иттаннаш Оьрсийчуьра герзаца хилла нах байинчух тера ду Шемахь, Iамеркан ницкъаш тохарш а дина.\nIамеркан тIеман министралло бинчу хаамца, Дейр-Эз-Зоре-хь Iамеркан тIеман хьехамчаш болчу Шемарчу оппозицин базана тIелатар динарг хилла 500 гергга стаг.\nМаршо Радион Оьрсийн сервисо дийцарехь, Дейр-Эз-Зоре-хь хиллачу тIамехь байинарш бу Оьрсийчуьра "Вагнеран долахь йолчу компанин" тIемалой.\nИ тIом хилар хиина Чиллан-беттан 9-чу дийнахь. Цуьнах лаьцна хаам бинарг ю Iамеркера CBS телеканал. Пентагонерчу хьастанна тIе а тевжаш, цо хаам бира Шемахь Iамерко куьйгалла дечу тIеман коалацин тохаршна кIелнисбелла Хишам эвлан йистехь йолу мехкадаьтта доккху меттиг дIалаца гIоьртина Оьрсийчуьра ахчанах тIом бан бахана нах, аьлла.\nОццу дийнахь Вагнеран контрактхошна юкъахь даккхийн дараш хиларх лаьцна хаам бира, 2014-чу шарахь Донбассехь тIом боккхуш дакъалаьцна волчу, Стрелков Игора (Гиркин).\nСоциалан машанашкахь аудиош яьржина, байинчеран терахь 200 сов стаг хиларх лаьцна дуьйцуш йолу. Уьш баккъалла а Шемахь болчу эскархоша дийцина къамелаш хилар тIечIагIдина дац. Хууш дац церан цIераш муха ю.\nЦу аьзнашна юкъахь ду вай лакхохьа далийна нохчийчо дуьйцург а.\nШемара къамел деш волу стаг: "ХIинцца кху 170 стагах виснарг 30 бен вац хьуна. Кеманна декъий чу а доьттина.. охьа а кхиссина, хIинцца чувеана ву со, цхьа 30 минот хила мега хIинца. ИГИЛ-о дина а дац иза. ХIокху американски вертолеташ, беспилотникаш, дронаш... Цара тIетоьхна хIокхаьрна".\nКху стага дуьйцучуьнга ладоьгIча, кхин а Нохчийчура нах болчух тера ду Шема баха кечбелла. Цаьрга кост дIатохар а доьху, Iамеркан эскархоша бечу тIамо вуно цецваьккхинчу, цу стага.\nШемара къамел деш волу стаг: "Вайн юьртара бераш догIуш ду бохура хIоккхе. Лично ас... со церан метта хилча, Дела дуьхьа вогIур вацара (со) хIоккхе. Нойбоьрара бераш шайна девзаш делахь а, "даже" дацахь а, тIе а гIой, хабар дахьийтийша цаьрга, хIоккхе схьа ма дуьйла алий".\nWashington Post газетан корреспондент Игнатиус Дэвид хилла дIадаханчу кIирнах Шемахь. Курдаша куьйгалла дечу «Шеман демократин ницкъаш» олучу тобанерчу Хьасан цIе йолчу командирана тIе а тевжаш, яздина цо Чиллан-беттан 7-чу дийнахь Дейр-Эз-Зоре-хь хилларг.\nХьасана дийцарехь, царна хууш хилла президентана Асадана муьтIахь йолчу тобанаша тIелатар дан мегаш хиларх лаьцна. Суьйранна 9 сахьт 30 минот яьлча Дейр-Эз-Зоре-хь волчу оьрсийн зIенан эпсаре телефон тоьхна цо, тIематасдалар юхатоха дагахь. Оьрсаша аьлла, шаьш цигахь цхьа а тIеман операци дIахьош дац аьлла.\nЦулла тIаьхьа хилларг хууш ду.\nЦу хеннахь Оьрсийчоьнан тIеман министралло харц до Iамерко тохарш дича Оьрсийчоьнан махкахой байина бохург. Ткъа Кремло харц до Шемахь ахчанах тIом бечу наха лелочунна ша декъах хилар.\nКурдойн керла вовшахтуху ницкъаш шаьш хIаллакдийр ду аьлла ЭрдогIана\nIамеркан Цхьанатоьхна Штаташ: Шемахь исламисташца тIом берзаза бу


Такалаева Кулсуман йоI, лоьрийн кара кхачале де хьалха.\nЛоьрийн биэндацаро а, харцоно а шен доьзалхо заьIап винчу нанас орца доьху Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга\nКху деношкахь Хьалха-Мартанарчу яхархочо, 5 беран нанас Такалаева Хедас, бакъйолу цIе Кулсум, социалан машанашкахула бина хIара кхайкхам мехкан куьйгалхочуьнга.\nДийнна кхо шо зама ю иза лоьрийн харцонна дуьхьал яьлла, бакъо лоьхуш лела.\nЛоьрийн ледарло бахьанехь тIаьххьарчу шерашкахь доллу гIуллакх охьа а тесна, цомгуш йоI айбина лела иза дуьне мел ду.\nМаршо Радионо зIе тесира къоначу ненаца Такалаева Кулсумца.\nУнах цIена, жимма сиркхо хьакхаялар бен кхи сингаттам боцчу шен йоIах цхьана буса, заьIапхо хиларх, аьлча а, лоьрийн биэндацаро ярх иштта дийцира нанас.\n- Сан йоI дуьххьара 2013-чу шарахь арахь сарралц ловзуш а Iийна, гай лозу шен аьлла, чуеанера. Оха лоьраш а кхайкхина, Соьлжа-ГIаларчу берийн 2-чу поликлинике дIайигинера. Цунна бронхит хиллера, ткъа лоьраша аппендицит ю бохуш, 12 сахьтана юкъахь 7 -зза система хIоттийнера цунна. ДегIах дIаса ца даьржаш и доллу молха чохь тийнера цунна, чуьйрашна а, коьртан хьена а дестар хиллера цуьнан.\nОццул лоьрана со тIеидарх, буьйсанна 3-зза самаяьккхира ас иза, йоIа са ца доьIу сан бохуш. "Мамаша, ахь соьга хIун де боху, бер цомгуш ду" олура цо. Iуьйранна шен белхан хан чекхъяьлча, дIаяхара и лор. ШолгIачу дийнахь реаниматолог кхайкхича, цо шу хIара бер ден гIерташ-м дац аьлла, катоьхна реанимаци чу охьайиллира сан йоI.\nХIинца цуьнан хье 70 процент дийна бац боху, бIаьрса а дайна цуьнан, йистхуьлуш яц, тIехIоьттинарг а ца вевза. ХIора баттахь Питере кхуьйлуш ю тхан иза. ХIоразза а 100 эзар гергга ахча дIадолу тхан иза дIаса лелорийг.\nКхелан-медицинан экспертизано а тIечIагIдира, Кулсуман йоьIан могушалла кхи тIе галъялар лоьрийн бехках хилар. ХIеттахь араиккхинчу Кулсума кхеле елира берийн 2-чу поликлиникан ши лор. Кулсума дуьйцу Октябрск кIошто ша чуеллачу искна дуьхьалоярх а, цул тIаьхьа кхечу кIоштан кхеле арз чудаларх а.\n- Оха гIуллакх кхеле деллера. Октябрск кIоштарчу прокуратурано гIуллакх ца луьстуш, дуьхаьло йинера тхуна. Юха Заводской олучу кIоште чуделча, цара зуламан бехктакхаман гIуллакх долйира. ХIинца 3 шо хан ю-кх, цара а кхи кIад а ца деш, гIуллакх сецна лаьтта. Ас мехкан куьйгалхочуьнга гIо доьхуш, аудио яржийнера. Цул тIаьхьа соьга могушаллан министраллера телефон туьйхира, министро шена тIе йола телевидени а ялош элира.\nЦу хенахь Ахмадов Муса вара министр, 2015-гIа шо дара и. Цо, Кадыровс шена тIедиллина шун гIуллакхе хьажар, шун йоI аш боххучу меттиге дарба лаха а кхачае аьлла, элира цо. Оха тхайна Китай йига лаьа элира.\nХIетахь министро, сан йоI Iиллинчу дарбан хIусамехь оцу шина лоьро болх барна ша ца кхоьру, аьллера. Кхи цаьргара жоп а ца кхаьчна, тхо тхайн таронашца Германе дахара. Цигахь цхьа шо а даьккхина цIа дирзира тхо. Тхо цIа даьхкича, хиира суна лоьрана таIзар ца динийла. Со кхеле яхара. Цигахь оцу лоьро соьга ца олуш хIума а ца дитира. "Дала кхел йойла хьуна, Дала кхел йина хьуна. Хьо 6 миллион дезаш ю, хьайн цIа дан», бехира соьга. Цуьнца цхьана болх бечо, шена хаьа ша бехке юйла, шена къинтIера довла элира. Ша жоп лур ду шен бехках элира.\nЮха оцу лоьран да а, цуьнан гергара нах а баькхира тхан кетIа кхаа машенахь. Шен йоIа болх а бина, кхи дIа а бийр бу, ца байта да а вац аьлла, дIабахара уьш. ХIинца хирургин декъан куьйгалле хIоттийна иза. Кхелан процесс йоьдучу хенахь цхьана шарна дихкинера цунна болх бан.\nХIетте а цкъа балха лелачара ца сецира иза, коьртачу лоьро иза балхара дIаяккха аьлла, кхелан сацам шега кхаьчна бац, цундела бакъо яц элира иза шеггара дIаяккха. ХIинца а цигахь болх беш, дIа Iаш ю-кх иза.\nТакалаева Кулсам дуьххьара яц мехкан куьйгалхочуьнга гIо доьхуш кхайкхам бинарг. Дуккха а меттигаш бу ватс апехула Кадыров Рамзане коррупци, хьаькамийн харцо ялхийна а, балхара вохийначо орца дехна а.\nБахархойн аьзнаш-м дIа а кхачадо Кадыровга. Дукхачара са ца оьцу, бакъдерг аьлча, меттигерчу телевизионан эфирашкахь шаьш селхана аьллачунна къурд ала дезаш хуьлу цара. «Со нийса вацара», «суна моьттинера», «тиларчу ваханера», «джин чудоьллера» олий, гечдар доьху цара мехкан куьйгалхочуьнга а, бахархошка а.\nЦундела дара сан Кулсуме хаттар дар а, ца кхоьру иза, кхана-лама Iедало тIе а озийна, ша мел дийцинчунна дохко а йоккхуш, махкана хьалха юьхьIаьржахIотторна, хьалхарнаш а санна.\n- ЮьхьIаьржа со хIунда хIоттош ю, тхоьгахь медицинан экспертиза а ю, лоьрийн гIалат хиларх кхелан сацам а бу, со юьхьIаьржа хIотта, со аьшпаш буттуш ма яций, доцург дуьйцуш ма яц со.\nЯ со галъяьлла баха а, тиларчу яхна баха а, дерг долуш ду-кх. Со галъяьлла а яц, я тиларчу яхна а яц. Соьга ца лало-кх оцу зудчуьнга болх байтар. Сан йоI заьIап а йина, сох яша а ца ешаш, со хIокху дуьненна го туьйсуш, акхаяьлла лелаш ю, сайн мел долчух а яьлла.\nКулсуман кхайкхам цкъачунна могушаллин министралле дIа а кхаьчна, цхьацца хеттарш дан кхаарийдийнахь тIе а кхайкхинера иза. Шайн хиллачу къамелех дуьйцуш ю Кулсум.\n- Селхана могушаллин министралле тIекхайкхинера тхо. Кхело бина сацам схьагайта шайна аьллера цара. ХIинца адвокатера схьаэца дезаш ду и кехаташ.\nТахана доллу кехаташ а эцна, тIедаха дезаш ду-кх тхо. Ас 3 шой ши бутий кхаччалц, могуш, куьйг лаьцна лелийна йолу йоI 12 сахьатехь инвалид а йина, схьаелла-кх цо. Ши шо хан ма кхайкхийра цунна кхело, амнисти юкъа а яхийтина, ялийтир-кх. Суна ца хаьа, цо шен баккхийчу хьаькамашца уьйраш, зIенаш ю бахара. Цундела хир ду-кх иза болх беш йитар. Цуьнан мел яккхий уьйраш хилча а, низамаш дац вайн лелаш?\nМила ву хьуна улло ваьлла гIо деш, хьан агIо лаьцна, хаьттира Маршо Радионо.\n- Бакъдерг аьлча, суна гIо деш сан да а ву, сан ши ваша а ву. Сан марзхойн суна дан гIо а дац. Уьш шаьш а чохь Iен меттиг а боцуш Iаш бу. ХIара со чохь Iаш йолу цIенош а сан дас-нанас дина дара. ЙоI Москох юьгучу хенахь а, сан шина а вашас гIо дира суна. ХIара йоI йоцург а, кхи а 4 бер ду сан. Марнана а могуш яц, иза а ас лелош ю.\nАс и кхайкххам баржийначул тIаьхьа, дукхамма долийнаг ма диталахь бохуш телефонаш ма йиттира соьга. Цхьана зудчо а ма туьйхира соьга, оцу лоьрийн бехках йоI елла шен, цIийндас ца магийтира шена кхеле яла, варийлахь, кхеле ца луш ма йитахьара ахь и лор бохуш.\nГерманерчу лоьраша тешам, цхьа дегайовхо а йитирий хьуна?\n- Германи тхо дахначу хенахь, юьхьанца къаьсттина хала дара. Спортан хIусамехь Iаш, мухIажирийн каппашкахь Iаш, цигахь 4 профессорна тIе кхечира со. Цара декъаза хьал ду элира, хье чуьра пхенаш дакъаделла, уьш юха меттахIитталур дац элира.\nШайн дан хIуммаъ дац элира цара. ХIокху деа шерачохь лазарш оьху сан йоIана, даим а молханаш тIехь латтош ю иза. Цхьа ког 5 сантиметар чуьра арабаьлла, букъатеIера даьIахк а тIеяьллера, цига эчиг йоьллина лоьраша. Ког эха шарна гипс юкъа боьллина. Иза дIаяьккхинчул тIаьхьа, операци ян езаш ю-кх сан иза.\nТакалаева Кулсуман йоI, лоьрийн кара кхаьчначул тIаьхьа\nЙоI заьIап йисина хьан. Боллучу 2-чу поликлиникан лоьрашна таIзар дахь а, уьш набахте хьийсабахь а, балхара бохабахь а хьан йоIана хила гIоле яц. Иза хьалха санна когаш тIе а хIоьттина, кхачо йоллуш могушалла меттахIуттур ю аьлла кхи дIоггара дегайовхо а яц хьоьгахь, хIетте а, айхьа леринарг духаоза дагахь яц хьо?\n- Суна хаьа, сайн йоIана гIоле хир йоцийла и лор балахара дIаяккхарх а. Тхо могушаллин министралле тIекхайкхинчу хенахь а элира ас, ас и чуйолла а ца боху, и чуйолларх сан йоIана хила гIоле а яц. Хир юйла хиича, ас и набахте хьажор а яра. Балхара дIа мукъна а яккхахьара иза боху ас.\nСо, хьалхара Делан дуьхьа, шолгIа сайн йоьIан дуьхьа цунна къинтIера ер яра, цо сайга цкъа мукъна а къинтера ялар дехнехь, цо ца боху соьга и. Цуьнан метта, "Дала кхел йойла хьуна" бахара цо соьга. Де дийне гIеллуш, цхьа даьIахкаш бен ца йисина сан йоIах. ЧIогIа дакъаза аьлла сан иза.\nСан карахь ша бехкехиларан тоьшаллаш хилча, ша шена ша бехке юйла а хууш хилча, ала мегарий цо соьга, къинтIера яла аьлла. Оцу буса цо суна цхьа реаниматолог кхайкхина хиллехь, тахана сан йоI уьдуш лелаш хир яра.\nГIалаташ масаьргара а юьйлу, уьш нисдо, дерза а до, амма лоьрашкара яьллачу ледарлоно дахар хададо стеган, могашчух заьIапхо а во.\nМогушалла ларъечу дуьненаюкъарчу организацин статистикаца, хIора шарахь лоьрийн бехках ле мел лаххара а, 1,5 миллион стаг.\nТкъа лоьрийн бехкхилар кхелехь тIечIагIдан цхьа наггахь волчун бен ницкъ ца тоьа.


"Духаро хуьйцуш хилча дика-м дара..."\nЧиллан-бутт 04, 2017\nКорталех хуьлда иза, никъабах хуьлда иза, я хуьлда хиджабах, политикан тIегIане а доккхий, къамелаш дан долийча тамаше хета, зудчо корта хьулбар а ю-те оццул йоккха проблема, олий. Делахь а, хилла хIинца цунах а дуьненан коьрталазам. Нохчийчохь зударша муха туьду и проблема?\nМуха го хиджаб нохчийн зудчунна?\nХиджаб боху дош Iаьрбийн маттера гочдича «дуьхьало» бохучу маьIнехь кхетало. Кхечу агIор аьлча «хиджаб» боху дош коьртера когаш кхаччалц дегI хьулдечу бедарх ала а тарло. И хиджаб бахьанехь юх-юха а марса а буьйлуш, къийсамаш лаьттина школашна гонаха а, лакхарчу доьшийлашкахь а. Леррина хиджабан де билгалдоккхуш, зударий декъал а бан болийна цхьаццанхьа.\nОцу Iаьрбийн духаре хьежар а, и кхетор а ду вайнахалахь бен-башхалла йолуш. Цхьаболучара иза ишта туьду: «Хьалха шайна ма тов синкъерам лоьхуш леллачу зударша, угар хьалха тIедуьйхира и хиджаб олу духар. Уьш шайн тобанаш а кхоьллина, зуькарш дан а буьйлабелира, царна юкъахь хьаьжой а бевлира. Цундела со шеконца хьоьжу оцу духаре. Хьо и тIе а доьхна къовлаяларх «чутоьхнарг» хийцалур юй? И къамел динарг ю ас юьззина цIе ца йоккху Дойкар эвлара яхархо Марет.\nХиджаб тIе мел юьйхина йоI а,зуда а ийманехь,оьздангаллехь совйолуш хилча-м дика ма дара. Тхойца балхахь берш цу духарх хьаьрчинера аьлла хийцабелла шена-м ца хаабелла боху,бIе сов белхан накъост а йолуш цхьана хьукхматехь къахьоьгуш йолчу Асмаа.\nАсмаъ: «Дукха бацахь а, тхоьца а бу къовлабелла леларш. Суна цхьа хийцам ца го-кх цаьрца. Хьалхалерранаш бу-кх. Духаро хуьйцуш хилча дика-м дара, тхайнишша-м ца хийцабелла, шаьш берш бу-кх».\nХиджабах а,тахана махкахь тергаллучух а сан мелла шуьйра къамел хилла хьехархочуьнца,нохчийн гIиллакх-Iадаташ дика девзачу Маликица. Шена и хиджаб олу духар юкъадалар новкъа ца хета аьлла долийра цо шен къамел. Делахь а иза а яцара реза,цу корта хьулбечу хIуманах ,лакхарчу тIегIанахь сел деза,доккха дийцарх.\nМалика: «Валлай,суна-м хаза хета и духар. Хьалха заманахь автобус тIехь ваоьдуш,йоIа я зудчо,куьг ирх а дахийтина, дIо-о лакхара схьалаьцча цуьнан гай а гора,цIонга а гора, пхьаьрсакIелош а гора. ХIинца цхьа хаза хьаьрчина хуьлу-кх и зударий.Цундела суна тов-кх и духар. КIез-кIез кIезиг кхеташ тйIекхетар ма ду бусалбалла а,оьздангалла а. Цхьана дийнахь ма ца Iемий диканиг. Кхузткъе итт шарахь ма лелла тхо дерзина а девлла».\nМарша радио: Нохчий наноша ненананоша хIун лелийна те и хиджаб а йоцуш? Уьш муха лелла техьа? И духар дацара аьлла оьзда боцуш ма ца хилла уьш!\nМалика: «Ой, дера ца хилла! Суна сайн нана а дагайогIу. ХIетахь ас ойла кIезиг йора. Шен гIуллакхана ша шен кисин кIайн йовлакх хьаладихкина хилча, кетIахь цхьамма ков тоьхча я мохь тоьхча сихха йовлакх охьадоьхкура нанас. Ас тIаьхьо кхетийра цо лелориг. Ишта и оьздангалла йиттина бацара уьш. Дукха лерина ларлуш лелара. Лелорхьама цара и духар лелош дацахь,мода ю аьлла,сунна хаза хетта хьулбелла лелар»/\nХиджабах а,вайнехан гIиллакхах а дийцинчу Маликина хетарехь,тIекхуьу чкъор кхетош-кхиорехь,шен къоман оьзда ламасташ,синмехаллаш йовзийтарехь хаъал маьIне хир дара,Iаьрбийн духар марздеш,цунна реклама ян гIерташ санна, гIулчаш йохучу хена мукъана а вайнехан духарца зIе ялийча, ишта дегI хьулдеш бедарш къомо дуккха хьалха дуьйна лелийна хилар дIа а хоуьйтуш. Маликас ма-аллара аьлча цкъачунна иза доцуш ду.


Оьрсийчоь дуьхьало ян ца хIутту Юккъерчу Азехь шен меттиг дIалоцучу Китайна\nТуркменистан -- Туркменистанан а, Китайн а байракхаш карахь лаьтта белхалой Galkynysh йолу газан станци схьайоьллучу церемонехь дакъалаца вогIучу Китайн куьйгалхочуьнга хьоьжуш, 4Гезг2013\nЦхьана къахьегаран Шанхайн Вовошахтохараллан саммит тIекхочуш иттаннаш миллиардаш долларш барамехь энергетикехула берташ бина Китайно еа Советан пачхьалкхана юкъахь хиллау Юккъерчу Азера республикашца. Цу берташа мелла а лахйина Оьрсийчоьнан цу регионехь Iаткъам бан йолу таронаш. Амма Кремл хIумма а ца хилча санна Iад Iаш ю.\nКремл цхьа а реакци а йоцуш Iад Iийра Юккъерчу Азехь йолчу еа пачхьалкхехь энергетикехула, миллаирадаш долларшна берташ а беш, лелаш Китайн куьйгалхо Си Цзин Пин а волуш.\nСоветан пачхьалкхана юкъайогIуш хилла Юккъерчу Азера республикаш Москох Iуналлера йовла аьтто боцуш ехаш яра. Ткъа цара доккхуш долу мехкадаьтта а, газ а Оьрсийчухула юхкуш яра. Амма Китайно хадийна царна гонах тесна тIийриг. Цо алссам кредиташ а лоцарна, мехкадаьтта дIатотту биргIанаш еш инвестицеш а хьажайо цига.\nТуркменистанехь Си Цзин Пина барт бира 2020-чу шаре кхаччалц цигара Китайна юхкучу газан барам кхузза алсам баккха. Казахстанца цо дуккха а берташ бира 30 миллиард доллар барам хир болуш. Узбекистанехь бинчу бертийн барам бара 15 миллиард доллар хиллал. ГIиргIазойчу 3 миллиард доллар барамехь инвестицеш хьажо барт а бира Китайн куьйгалхочо.\nМаслов Алексей Азехь хуьлург толлучу лаккхарчу экономикан школан куьйгалхо ву. Цо иштта туьду хилларг.\nМаслов: «Официалан кепара цхьана а тайпа ша саготта хилар ца гойту Оьрсийчоьно. Амма, цхьа а шеко а йоцуш, суна хетарехь, Китайно деш дерг Оьрсийчоьнан лаам лелачу метте юкъагIортар ду».\nЭнергетикехула бина берташ шалха тохар ду Оьрсийчоьнна дина долу. Цара, цкъа делахь, цу регионехь Оьрсийчоьнан политикан Iаткъам гIел бо. ШолгIа делахь, цара ницкъ гIел бо Оьрсийчоьнан энергетикан гигантийн, оьрсийн мехкадаьтта а, газ а Китайна оьшуш хилар лахдеш.\nТкъа хIунда Iаш ю Оьрсийчоь, паргIат а яьлла? Аналисташна хетарехь, цуьнан бахьана геополитакаца доьзна ду.\nРар Александр Германереа Оьрсийчоьнехула а, Юккъерчу Азехула а волу эксперт ву. Цунна хетарехь, Оьрсийчоьнан президенто, китайхой цу регионе а битина, яьккхинарг тактикан гIулч ю, шен ницкъ болчу лулахочуьнца дика юкъаметтигаш хилар лардеш.\nРар Александр: «Суна хетарехь, иза хала бина харжам бара. Амма иза бина. Цуьнан аьтто бац НАТО-ца а, Малхбузенца а геополитикан тIом а беш, изза тIом Юккъера Азе бахьана долуш, Китайца а бан».\nЮккъерчу Азехь Оьрсийчоьнан лаамаш цхьаьнабогIуш бу Китайца кхерамазаллин хаттаршкахь. Оьрсийчоь а, Китай а цхьаьнатухург ду, 2014-чу шарахь ОвхIанистанера коалицин эскарш арадаьхча, радикалан ислам даржа мегаш хилар.\nЦу хаттарехь Кремлна Цхьана къахьегаран Шанхайн Вовошахтохаралла, шена юкъахь Китай а йолуш, шен бертахо го аьлла хета Рар Александрна.\nРар Александр: «Суна хетарехь, Оьрсийчоь кхетта, Китай санна ондачу пачхьалкхо гIо а ца деш, цу регионехь террорахошца шега къийсам латталург ца хиларх».\nАналисташна хетарехь, Китайн арахьара политика, цо юккъерчу Азехь лелош дерг, дIоггара зене дац Оьрсийчоьнна, Пекин Малхбузене хьажна доцуш, адамийн бакъонаш ларйон идеологин агIонча йоцун дела.\nКитай тешаме бертахо ю Оьрсийчоьнан Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан Кхерамазаллин кхеташонехь. Цу пачхьалкхо даиман а кхаж тосу цигахь Оьрсийчоьна ма-тассара, цу кепара Оьрсийчоь дуьненаюкъарчу хаттаршкахь бакъйеш. Ткъа иза ю Путин Владимира юьхьарлаьцначех уггаре а коьрта Iалашонех цхьаъ.\nЦзин Пин Си Путин волчохь\nгIажарийчоь - алматара дагадовларш\nГIажарийчоь: Iамеркан Конгрессо керла андий санкцеш йохуш ю ГIажарийчоьнна доьхьал


Парнас харжамашка ца юьту\nТовбеца-бутт 25, 2015\nОьрсийчоьнан Iедало дихкина оппозицин жигархой Навальный Алексей а, Касьянов Михаил а Парнас партин декъанна Новосибирскерчу меттигерчу харжамашка кхача. Бахьана хIоттийна, Парнасо нахера гулдинчу куьйгашца харцонца вовшахтоьхнарш а ду, аьлла.\nIедал кхоьру шаьш харжамашка дита, политика ю бухайиллинарг, аьлла хета оппозиционерашна. Новосибирскерчу парламентан харжамашка, 11 эзар куьг а гулдина, оьшшучу хьелех чекх а яьлла, хIета а, вета а гIур ю Парнас, боху партин лидерша.\n«Оппозици юкъахь а йоцуш хIиттораш харжамаш а бац» - яздо шен Твиттерехь Навальный Алексейс. Оцу юкъанна Блумберг агенталло хаамбо, Кремло дихкина пачхьалкхан компанийн векалшна Навальныйн цIе официалехь хьахо, бохуш.


Шайн Юкъаметтигаш Тоян Дагахь Бу Евробарт А, Оьрсийчоь А\nМангал-бутт 09, 2010\nЕвробертан президент Рампой Ван а, Оьрсийчоьнан президент Медведев Дмитрий а, Ростох, 01Ман2010\nОьрсийчоьнца юкъаметтигаш таярх лаьцна долу хаттар дийцаре деш бу Брюсселехь Евробертана юкъайогIучу пачхьалкхийн векалш. Иза цхьа дакъа ду, дукха хан йоццуш, Германин канцлеро Меркель Ангелас а, Оьрсийчоьнан президенто Медведев Дмитрийс а Мезеберг олучу гIалахь тIеэцначу меморандуман.\nЛарлуш дийцахь а, Стигалкъекъа-беттан 31-чу дийнахь а, Мангалан беттан 1-чу дийнахь а хилла йолу Евробарт-Оьрсийчоь саммит юьхь хила мега церан юкъаметтигаш тоярехь, аьлла хеташ бу Брюсселера дипломаташ.\nИ саммит кхиаме яра, аьлла, хеташ болчу Евробертан лаккхара куьйгалхоша билгалдоккху Ростох Медведевн лелар мелла а конструктиван кеп йолуш хилла хилар. И саммит чекхяьлла дукха хан ялале (Мангалан беттан 5-6чу деношкахь) немцойн гIалахь Мезебергехь Медведев цхьанакхийтира Германин канцлерца Меркел Ангелица.\nТкъа Евробертана юкъайогIучу пачхьалкхийн векалша Брюсселехь дийцаре деш долу хаттар цу цхьанакхетаран жамI ду. Евробертан коьрта гIала лоруш йолчу Брюсселехь хуьлург дика кхаъ санна тIеоьцуш ду. Схьагарехь, Оьрсийчоь лууш йолчух тера ду шен Евробертаца йолу юкъаметтигаш тоян.\nРостохарчу саммитехь Евробертан векалш цец а бохуш, Медведевс хаийтира шаьш кийча хилар, хIинццалц къийсаме лоруш долчу йохка-эцарца а, энергетикица а, шуьйра реформаш ярехула а долчу хаттаршкахь, маслаIат карон.\nТкъа Меркелца шен хиллачу цхьанакхетарх пайда а эцна, Оьрсийчоьнан президенто юха а кхайкхам бира Евроберте, ша хьалха йийцина йолу Европехь кхерамазалла хилийтаран система, юкъаяккхарна реза хилахьара аьлла.\nМезебергехь Меркелс а, Медведевс а тIеэцначу меморандумца кхолла мегаш ю керла комитет. Медведевца хилла цхьанакхетар дIадирзича, Меркел Ангелас элира, Евробертан штаб-хIусамехь комитет ю Евробертан а, Оьрсийчоьнан а кхерамазаллин хаттаршна тIехьожуш, аьлла.\nИ комитет шорян мегар дара, элира цо, цу юкъа Евробертан а, Оьрсийчоьанан а арахьарачу гIуллакхийн министарш а бахийтина. Цу комитетана куьгалла дийра ду аьлла ду Евробертан векало Эштон Кэтрина а, Оьрсийчоьнан арахьарачу гIуллакхийн министро Лавров Сергейс а.\nМеморандумехь иштта аьлла ду, Евробертан а, Оьрсийчоьнан а юкъаметтигаш тояро, аьтто бан магара цьацца кризисаш дIайерзош, масала, дуккха а шерашкахь Евробертан коьртан лазар долу Молдовах дIакъаста гIерташ йолчу Днестр хица йолчу республикица йоьзна йолу кризис даерзош.\nЮьхьарлаьцна йолу план кхочуш йийр ю, аьлла, гаранти ю Германи. КIиран-дийнахь Меркел Ангелас шен политикан ницкъ тIеберзийра и план кхочушъярна. Ша сатесна ю и гIуллакх дика тIеоьцург хиларх массо а Евробертана юкъайогIучу пачхьалкхаша, аьлла.\n«Оьрсийчоьнца цхьанакъахьегар алсамдаккхаро аьтто бийр бу тIе йогIучу хенахь Iитталур йолу халонаш мелла а атта дIаяха»,- элира Германин канцлеро.\nДелахь а, Оьрсийчоьнан дезар ду, ша юхьарлаьцнарг НАТО гIелъян гIертар дац бохучух цхьайолу пачхьалкхаш тешо.\nЦуьнах кхеташ волчу Медведевс, Ростохахь ша вист хуьлуш, дIахьедар дира шен план НАТО гIелъян Iалашо йолуш кечъйина яц аьлла. Цигахь Медведевс хаам бира, доза хадош чу а, ара а волуш таллам беш шеца барт бина йолу, Казахстан а, Белоруси а Iад а йитина, Дуьненаюкъарчу йохка-эцаран организацина юкъаяха кийча ю Оьрсийчоь,аьлла.\nМедведевс иштта дIахьедар дира, энергетикан хартина юкъа даха реза ду шаьш, аьлла. Нагахь санна иза хилахь, цо гаранти лур ю энерги юхкучу а, иза оьцуш йолчу а пачхьалкхашна берташ боха а ца беш, тешаме юкъаметтигаш лело. Ткъа иза вуно дика гIуллакх хета Евробертан куьйгалхошна.\nЦул совнах, Медведев Дмитрийс элира, Оьрсийчоьнна модернизаци еш Евроберто кховдор долу некъаш дийцаре дан кийча ву ша, аьлла.\nКхин цхьа хIума а ду. Оьрсийчоьно мелла а собаре жоп делира Евроберто хьала айъинчу адамийн бакъонаш ларъярх лаьцна долчу хаттарна. ХI инццалц, и хаттар хьахийча, духьала тийсалуш хилара Москох, Балтин пачхьалкхашкахь оьрсийн мотт буьйцуш болу нах хьийзош бу, бохуш. ТIаьххьарчу хенахь иза дIатесна Оьрсийчоьно.\nШайн Юкъаметтигаш Таян Дагахь Бу Евробарт А, Оьрсийчоь А


Титиевн кхелехь тешаш тIе ца тоьа\nМарсхьокху-бутт 08, 2018\nСоьлжа-ГIаларчу "Мемориалан" куьйгалхочун Титиев Аюба дов хоттучехь виъ теш ву, бисинарш довзуьйтуш доцчу бахьанашца ца баьхкина, хаамбина кхелехь секретаро. Маршо Радионо ма-яздарра, Дечкен-баттахь дуьйнна лаьцна ву Титиев Аюб, марихуана яьккхина цуьнгара аьлла. Титиевс а, цуьнан коллегаша бакъ ца йо и верси, наркотикаш цунна кхийсина ю аьлла цара.\nКхааридийнахь кхелан кхеташоне баьхкинера бакъонашларъяран центран Кхеташонан куьйгалхо Черкасов Александр а, Москохарчу Human Rights Watch бюрон хьалханча Локшина Татьяна а, "Новая газетан" журналист Милашина Елена.\nИштта кхеле баьхкина Москохарчу немцойн векалтан белхахо Ольберг Ларс а, Францин векалтера Дюпон Натали а, Евробертан Оьрсийчуьра векал Попсил Томаш а, Amnesty International организацин талламаш бечу декъан директор Нействит Анна а, яздо "Кавказан узел" агенталло.\nМехкан куьйгалхочун цIарца кхоьллинчу Кхеташонан куьйгалхо Алиев Тимур а, Юкъараллан Палатан хьалханча Солтаев Мовсар а вара кхелехь дакъалоцуш.\nТитиев Аюбан адвокаташ Заикин Петр а, Дубровина Марина а бара суьдехь.\nТIаьххьарчу пхеа шерачохь Оьрсийчохь пхоьазза сов бу политикан тутмакхаш\nГIалгIайчохь 2022-чу шарахь Конституцин кхел дIайохо барт хилла\nПетербургехь лаьцна Кадыровн векал. Наркотикаш яьхна цуьнгара\nКъилбаседа Кавказан еа регионехь пандемина дуьхьал лело барамаш эвсара бац\n"Кадыровн а, ЭрдогIанан а дуьхьа" ша вуьйр ву аьлла, кхерамаш тесна Парижехь дешархочо лицейн директорна\nБасаевн а, Хаттабан а тIемало ву бохург ведда Астраханерчу психиатрин лазартнера\nDW: Украинерчу тешана вевзина Хангошвили верна бехкевийриг\nДуьненаюкъарчу лехамашка елла Кхарачой-Чергазийчуьра яхархо, Шемахь даIишца хиларна\nБасаевн тIемало хилларг лоьхуш ву\nНохчийчохь шен дахар нисдан гIерта башкирхо\nМалхбузе ларлур ю Туркойчоьнах


ЭЛЧАНАН ЦАМГАР ЧIАГIЪЯЛАР\n9 февраля в 15:10 (2010 г.)\nШен цамгар совъяьлла, дагар хьаладаьлла, лазар чIагIделча, Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьллера: «Тайп-тайпанарчу гIунаш чуьра эций, ворхI кит (бурдюк) хи дотта суна тІе, нах болчу ара а ваьлла, цаьрга весет дан воллу со». Цуьнан омра кхочушдеш, тIе хи доьттира цунна, цо тоьар ду аллалц. ХIара, тІаьххьара Элчанан лазар чIагIделла хан ю. Шен цамгар а, лазар а чIагIделла доллушехь, ара а ваьлла, минбар тIе охьа а хиъна, элира цо: «Боккъал а, Дала Шен лешха цхьанна белла харжам, дуьненна а, Шена гергахь долчунна а юкъахь. ТIаккха цо, Далла гергахь дерг хаьржина». Абу-Бакр кхийтира Делера салават, салам хиларо вуьйцург мила ву. ТIаккха вилхира иза. Цо элира: «Тхан синош а, доьзалш а дIалур бар-кха оха хьан метта».\nЭлчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира тIаккха: «Собарде, хIай Абу-Бакр, ма велха».\nЦул тIаьхьа (СаллаллахIу IалайхIи ва саллама) элира цо: «Хьовсал, маьждиг чу воьду шайолу неIарш дIакъовла, Абу-Бакран цIийнан неI йоцург. Боккъал, сайна Абу-Бакрал беркате накъост цхьа а ца хаавелла суна. Адамех дукхавезарг хоржуш хилча, Абу-Бакр хоржур вара ас. Делахь а, доттагIалла а, ийманан вежаралла а ду-кха, Дала вай шена гергахь цхьаьнатохаре догдохуш лелош долу».\nТIаккха маьждиг чу воьду неIарш ерриге а дIакъевлира, Абу-Бакран (Дела реза хуьлда цунна) цIийнан неI йоцург. Элчано (IалайхIис-салату вас-салам) шел тIаьхьа нахе ламаз дайта имам хилла хьалхавала, уггар хьакъверг Абу-Бакр ву бохург дара иза. Цул тIаьхьа асхьабаша, Элчано динан гIуллакхехь имам винарг, вайна дуьненан гIуллакхехь имам хIунда ца мега аьлла, Халиф (паччахь) хоржур ву иза.\nКУЬЙГАЛХО ХIОТТОРЕХЬ МАСАЛ\nТIехдика волчу Элчанна (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) лиънера Исламан Iаламна, нийсаллин (демократин) дарс дала (кхетам бала). Лай волчуьра маршаваьккхина волу Хьарисатан кIант Зайд эскаран куьйгалхо хIоттийра цо (IалайхIис-салату вас-салам). ТIаккха цуьнан кIант Усамат, цуьнан ткъа шо кхаьчча, шен ден метта Филастинехь эскаран куьйгалхо хIоттийра, мухIажаршна юкъахь баккхийнах боллушехь, анса-рашна юкъахь цIеяххана нах боллушехь, царна дика стаг шена йогIучу метте хIотторан дарс луш, жима велахь а, цуьнан гIарадаьлла хьуьнар долу дела, цуьнан хене а, иза схьаваьллачу нахе а ца хьоьжуш.\nМинбар тIера ша охьавоьссича, цо (СаллаллахIу IалайхIи ва саллама) аьллера: «ХIай мухIажарийн тоба, ансарашна дика хилалаш. Боккъал, нах алсамбовлуш бу, ансараш алсамбовлуш бац. Боккъал а, уьш, суна кхерамах кІелхьарволийла карош долу сан цІа санна, сан къайленна тешаме хилла бу. Царах дикачунна дика хилалаш, царах вон хIума диначунна – къинтIерадовлалаш».\nЦул тIаьхьа, вист ца хуьлуш, сецира иза, нах дIасевцира, шайн кортош тIехь олхазарш долуш санна.\nШегахь (саллаллахIу IалайхIи ва саллама) чIогIа лазар доллушехь, нахана хьехам бина цо. ХатIе хиларх Дала ша ларвина воллушехь, шен дашехь а, гIиллакхехь а, гIуллакхехь а ша цIена хиллашшехь, нахе, ша бахьана долуш зен хилла цхьаъ велахь, лууш волчуьнга шена бекхам бе аьлла, дIахIоьттина иза. Цуьнан хьехамех а, весетех а бусалбанаш кхийтира, Элчанна Iожалла гергакхаьчний, цо Пайхамаралла кхочушдинчул тIаьхьа, кхачаме дин дIахIоттийначул тIаьхьа, Дала цунна тIаьхьа Шен ниIмат кхочушдинчул тIаьхьа.\nВеза-Сийлахь волчу Дала ма аьлла: «Тахана чекхдаьккхина ас шуна шун дин (хьанал а, хьарам а къастош долу шариIат) кхочушдина, шуна Сайн ниIмат (шу нийсачу новкъа дахарца), динан Ислам хаьржина ас шуна»\n(Къуръан, 5 сурат, 3 аят)\nЭлчанан лазар чIагIделча, асхьабаш а, массо а бусалба нах а кхерабелира. Синтем байра церан, дегнаш гIайгIане дара. Шена цамгар тIехьаьвзича а, МустIафа (IалайхIис-салату вас-салам) бусалбанийн хьолан ойла еш вара, дерриге Исламан умматан а, Усаматан эскаран а ойла еш вара, ша веллачул тIаьхьа хиндолчу ансарийн гIуллакхна саготта вара.\nЭлчане хабар кхаьчнера, Византин эскар Мединатна тIелата кечлуш ду аьлла. Бусалбанаш мостагIашна дуьхьал тIамна кечбелира. Усамат, шен эскарца араваьлла, Мединатна гергахь лаьтташ вара. Эскар меттах ца долуш лаьтташ дара. ТIедогІучу мостагIийн эскарийл боккха бара цаьргахь болу сингаттам – Элчанан цамгар яра иза. Цуьнан лазар тIаьхь-тIаьхьа чIагIлуш дара. Дала Шен Элчанна (СаллаллахIу IалайхIи ва саллама) хIун къастам бо хьоьжуш Iаш бара уьш.\nЭЛЧА ШЕН ДАХАРЕХЬ\nЭлча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен дахарехь чIогIа халонаш лайна ву. Буобер долуш дуьнен чу ваьлла иза, буобер долуш кхиъна иза. Делахь а, Дела вара даим цуьнан терго еш. Лекха волчу Дала шега Пайхамаралла деллачул тIаьхьа ткъе кхаа шарахь адамашка цхьаъ волчу АллахIна Iибадат де бохуш, Ислам-дин даржош, къийсам латтош къахьоьгуш лийлира иза. Седарчашна, шаьш шайн куьйга динчу сурташна Iамал ма е бохуш. Цо санна чIогIа къахьегна цхьа а Пайхамар вац. Къурайшийн нахах а, ТIаиферчу нахах а Делах ца тешаш болчарах, массо а меттехь хиллачу жуьгтийн кхеташонех а, тайп-тайпана Iазапаш лайна цо. ХIетте а, собарца, чIогIачу шен ийманца, ойла керчар доцуш, кхечаьргахь хиллачул доккхачу шен доьналлица, гуш-хезаш Делан дине нах кхойкхуш лелла иза. Дала шена гушболу толам баллалц, нах тобанашкахь массо а меттера цунна тIеоьхуш, Шех тера цхьа а хIума а доцуш волчу, Ша Цхьаъ волчу Деле а, Цо хаьржина волчу тIехдикачу Цуьнан Элчане а, шаьш имадиллар хоуьйтуш, Исламе берззалц.\nВовшахкъастаран хутIба дешначул тIаьхьа, шолгIачу дийнахь, шен Iедал ма-хиллара, хьалхаваьлла, нахе ламаз дайта лууш вара Мухьаммад. Цамгаран чIогIалла ницкъ ца кхечира Цуьнан (IалайхIис-салату вас-салам). ТIаккха цо Абу-Бакре элира, нахе ламаз дайта аьлла.\nЭлчан лазар чIагIделча, Абу-Бакр вара хьалхаваьлла нахе ламаз дойтуш.\nЦомгаш хилале хьалха ворхI динар ахча хилла Делан салам хиларехь. Догвонхиллачуьра меттавеача, Iайшате хаьттина цо: «Царах хIун дира аша?» Цо жоп делла: «Шегахь ду уьш», – аьлла. Уьш схьа а даийтина, аьлла цо: «ХIара ахча долахь долуш Далла дуьхьалвахча, Далла хIун хетар дара Мухьаммадах?» (Вуьшта аьлча, хIара ахча долахь долуш Далла дуьхьал воьдур-кха со). Ша валале къен-миска нахана дIадекъийтира цо и ахча.\nЭлчано ша Далла дуьхьалвахар хаьржинчу дийнахь, Дала иза Шена гергавига къастам бинчу дийнахь, Делан Элча (СаллаллахIу IалайхIи ва саллама) нах болчу аравелира. Уьш Iуьйра-ламаз деш бара. Иза корта бихкина вара. Абу-Бакр, нахана хьалхаваьлла, ламаз дойтуш вара. Шайна Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) гича, цунна гIоли хилла моьттуш, чIогIа хазахетта, бусалбанийн кортош дIадахнера. Церан сингаттам дIабаьллера. Абу-Бакрана хиира, Делан Элча гича бен, цара иза дийр доций. ТIаккха, шен ламаз дечу меттера юхавелира иза. «Ламаз дайта ахь нахе», – аьлла, цунна улло охьахиира МустIафа. Абу-Бакрана аьтту агIор волуш, ламаз дира Делан салам хиларо. Ламаз дина ваьлча, нахе вистхилира иза. Цара хазачу суьртехь ламаз деш шена гича, хазахетта, велакъежира иза. Нахана иза цамгарх товелла моьттира.\nАбу-Бакра (Дела реза хуьлда цунна) элира цуьнга (IалайхIис-салату вас-салам): «ХIай Делан Пайхамар, Делан къинхетамца хьуна гIоли хилла го суна».\nВалале хьалха цхьакIеззиг самавалар хуьлу: берриге а бусалбанаш йист йоцуш самукъадаьлла бара, МустIафана дикка гIоли хилла аьлла.\nИза дара вала гергавахча хуьлуш долу самавалар.\nДелан Элча, маьждигера юхавирзича, Iайшат йолчу веана, дIатевжира. Цуьнан корта шен марахь болуш Iаш йолчу Iайшатна хааделира МустIафан дегI дазлуш хилар. Юьхь тIе хьаьжча, Элча (СаллаллахIу Iа-лайхIи ва саллама) бIаьргаш биллина а волуш, вистхила гIерташ гира цунна.\nЦуьнгара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) хезна тIаьххьара дешнаш дара: «Ламаз, ламаз… Зударшна дика хилалаш»… ТIаккха шен тIаьххьара дош аьлла цо: «Балир-Рафикъал-АIла» (Ша АллахI хаьржина бохург ду иза).\nIайшата аьлла (Дела реза хуьлда цунна): «Дала хьайна харжам белча, Цунна гергахь дерг (ялсамане) хаьржи-кха ахь». Цигахь хедира сийлахь долу дахар. Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) Iайшатан хIусамехь кхелхира. ЧIогIа довха де дара иза. Цо (СаллаллахIу IалайхIи ва саллама) хIиджрат дина итт шо даьллачул тIаьхьа, Раби-Iал-аввал беттан шийтталгIа де а, оршот де а дара иза (Милад терахьашца лерича – 632 шеран 8 июнь).\nЭлча велла аьлла хезча, бусалбанаша бакъ ца дира, шайна иза Iуьйрана могаш волуш гина\nдела. Iумара а бакъ ца дира Делан Элча велла бохург. Бусалбанаш боьхна, синтем боцуш, Iумарна гонаха гулбеллера. Уьш тешна бара Мухьаммад велла цахиларх. Иза дукха хан йоццуш шайна юкъахь ламаз деш, хутIба доьшуш хилла дела: ансарашна дика хила бохуш, весет деш, бусалбанашна хьехам беш, царна доIанаш деш, шегара зен хилла цхьаъ велахь, шегара чIир эца бохуш.\nАбу-Бакр Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) волчу, шен йоьIан Iайшатан хIусаме веара. Делан Элча тIе хIума тесна вара. Цунна оба а яьккхина, элира цо: «Сайн дел-ненал а веза ву-кха хьо суна. Ма дика а, цIена а, дукхавезаш а ву-кха хьо, дийна волуш а, велча а!» Цул тIаьхьа, МустIафана тIетесна хIума, ша ма-хиллара дIа а нисйина, чуьра аравелира иза. Цигахь Iумар вара воьхна: «Мухьаммад ца велла», – бохуш. Абу-Бакра элира: «Собар де, хIай Iумар, – аьлла, тIаккха хьехам бира цо: – Ас тоьшалла до, Шеца накъост воцуш, Ша цхьаъ волу АллахI воцург, кхин Дела цахиларх. Иштта ас тоьшалла до, Мухьаммад Цуьнан лай а, Элча а хиларх… ХIай нах, Мухьаммадна Iибадат деш хилларш, боккъал а Мухьаммад велла шуна. АллахIна Iибадат деш хилларш, боккъал а АллахI леш вац шуна». Цул тIаьхьа хIара аят дийшира цо: «Мухьаммад ма вац Элча бен, шел хьалха а элчанаш дIабахана (волу). Иза велча я вийча – шаьш хиллачу (цатешаре) духадоьрзур дара шу? Вухаваьлларг милла велахь а, цхьана а хIуманца Далла зен ца до цо (шена Делан оьгIазло а, Iазап а хир ду цунна). Дала мела лур бу (гал ца бовлуш, Шен ниIматашна) шукра деш (баркалле) болчарна»\n(Къуръан, 3 сурат,\nБусалба нахана хиира тIаккха, Элча Лекхаволчу Деле дIавирзиний, даим латта дезаш долчу Iаламе, шен Пайхамаралла кхочушдина а ваьлла, нахана пайденна, уггар дика уммат кхоьллина цо. Цкъа а дIайовр яц цуьнан лар, цуьнан айаме Iалашонаш, цуьнан еза Iамалш, цуьнан сийлахь хьадисаш. Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна.


Медицинан гIирс пачхьалкхера арабаккха дихкина Оьрсийчоьно\nОьрсийчоьнан Iедалхоша дихкина пачхьалкхера медицинан туьтмIаьжгаш а, халаташ а, бахилаш а, резинан каранаш а, кхинболу лоьрийн гIирс а пачхьалкхера арабаккха. Кхаарин Iуьйранна зорбане баьккхина бина сацам.\nКарарчу шеран Товбеца-батте кхаччалц могуьйтур дац медицинан гIирсаш чуьра арабаха. Документ тIехь билгалдаккхарца, коронавирус яьржинчу хьелашкахь билгалбаьккхинчу гIирсан къоьлла цахилийтархьама дихкина.\nТIаьххьарчу хаамашца, дуьненчохь коронавирусан ун кхетта 92802 стагах. Велла 3201. Инфекци яьржинчех ю Китай, Къилба Корея, ГIажарийчоь, Итали. Дуьненчуьрчу 76 пачхьалкхехь хааелла коронавирус.\nКремлна 30 чакхарма генахь, Коммунарка олучу юьстахчу кIоштахь Москварчу Iедалша дарбан хIусам ю къастийна, вирус ю аьлла хета нах охьабахка. Официалан терахьашца, коронавирус хьакхаелла цхьа стаг ву Москвахь, Казанерчу лазартнехь ву кхин а кхоъ.


Мангал-бутт 15, 2014\nШема -- Кавказера Асад Башарна дуьхьал тIемаш бен кавказхой, аьтту агIор шолгIаниг ИГИШ эскаран баьчча Омар ал-Шишани , 2014\nАвстрерчу Грац гIаларчу маьждиган имам, нохчо, лаьцна меттигерчу Iедало, иза кегийрхой Шема тIаме баха кечбеш ву бохучу шеконашца. Цкъачунна набахтехь латтош волчу цуьнан бехк хIинца а тIечIагIбина бац. Амма Шемарчу тIамехь дакъалацар Австрехь бехачу кегиqрхошна тоххарехь марзделла хIума ду.\nЯлх Австрехь вехачу нохчочунан дуьхьал талламаш дIахьош бу меттигера Iедалхой. Грац гIаларчу прокуратурин векал волчу Бахер ХIансйорга журналисташка бинчу хаамца, и нах шеконе лаьцна бу, цара террорхойн тобанаш кхолларна а, шаьш цу кепарчу тобанийн декъа хиларна а.\nЦарех коьрта бехкелоруш верг 41 шо долу Грацерчу „Тавхьид“ маьждиган имам ву, Висит цIе а йолуш. Iедалхоша чIагIдарехь, цуо ша болх бечу маьждигехь хьехамаш беш хилла кегирхошна, Шема тIаме бахар марздеш болу. Цу хьехамаша тIеIаткъам а бина, мел кIезга а бархI нохчийн жимстаг Шемахь гIазот даккха вахана, ткъа царех виъ цигахь вен а вийна, бохуш чIагIдо Грацин прокуратурано.\nЦо дийцарехь, баханчу охан баттахь цу маьждигехь лехамаш бина хиллера Iедалхоша, компьютерш а, кехаташ а дIа а гулдеш. Ткъа уьш талларо гайтина боху, цу маьждигехь террорхой кечбеш хилар а, радикалан хьежамаш баржош хилар а. Амма цу маьждигах а, цигарчу имамах а шеконаш Iедалхошкахь масех шарахь дуьйна хиллачух тера ду, цундела церан леламаш полисхоша тергонехь латтош а хилла.\nЛаца а лаьцна, Грацерчу набахте воьллина волчу Виситин бехк хIинца а тIечIагIбина бац. Я иза билгал а Шема баха кегирхой кечбеш хила бохург а хIинца а билгал хууш дац. Бакъду, хьаммо а марзбахь а, вуно чIогIа марзбеш-м бу Европерчу нохчийн кегирхошна и Шемара тIом а, цигара гIазот а.\nМасех кIира хьалха Маршо радион цхьаьнакхетар хилира Венера Алеппо гIала гIазот даккха вахана хиллачу цхьана жимчу стеган деца. 45 шо долу и стаг, - Ахьмад аьлла йоккхур вай цуьнан цIе, - шен I8 шо долу кIант цига ваханийла хиъча, шен ницкъаца цуо бина некъ талла а теллина, цу некъахула тIаьхьа вахнера шен кIантана Шема кхаччалца. Боккъал а, цигахь караъ винера цунна иза.\nШеца а, генарчу тIамехь гIазот даккха араваьллачу шен доьзалхочуьнца а хиллачух лаьцна иштта дийцира Ахьмада Маршо радионе.\nАхьмад: „Цхьа де а, ши де а, чу ца вогIуш, даьлча, мича вахна те аьлла, цуьнан накъосташка телефонаш дIасайиттира оха. Уьш шайна хIуммаъ хууш доцуш санна, хIума ала лууш бацара. Кхин гIуллакх ца хилла, полисхошка хаам бира ас. Цара ша дIавахана вуй-ваций, бохуш, и къамелаш дора...“\nМаршо Радио: Полици а шекхиллерий цунах, иза цига вахана аьлла?\nАхьмад: „Хиллера дера. ХIунда аьлча, иштта дуккхаъ нохчийн кегирхой буйла хууш дара царна. Хетарехь, цига вахана хир ву иза аьлла яра церан хьалхара верси а.\nМа-дарра цара схьабохуш дерг иза дара. Лохур ма ву-кх ас хьуна иза Даламукълахь, аьлла, цуо бина некъ теллина, иза ваханчу новкъа гIур ма ву со, аьлла аравелира со. Кхочу-уш, Туркойн махка кхечира со. Юха цига дIакхаьчча, массаьрга а хоттуш, тIаьххьара а со кхаьчна меттиг Шемара Алеппо олу гIала яра. Ма-дарра, массо а хIума сан дийца йиш яц, цундела ас деталаш хьехор яц. Цу Алеппохь, хот-хотташ, нохчи мичахь бу а хьожуш, лехира ас иза. Нохчи а карийра...\nМаршо Радио: Дукха барий цигахь нохчи?\nАхьмад: „Дера бара вуно дукха-м. Уггаре а жимаха верг суна цигахь гинарг I5 шо долуш хир вара. Кхин дукхаха-м хир дацара цуьнан. Цхьаммо цигахь вуй, вукъо кхечахьа вуй, бохуш хан яьккхира ас. Со цига веана вуйла хиъча, суна дуьхьал хIотта ца лууш, лечкъаш а лийлира иза.\nТIаьххьара схьакаравеана, иза а валош, цига юхавирзира-кх со. Ас иза муха валийра, я цига муха хIун хал дара бохучух кхин совтIеха даьккхина хIума ма-дарра дийца суна ца лаьа. Хазанехасанна къа а хьегна, дийнахь – буса а, массаьрга а хоьттуш, ойланаш еш, мичара, муха карор вара те бохуш, хало-м лайра ас цигахь“.\nМаршо Радио: Хьо шена тIекхаьчча, хIун бохура цуо? Хьоьца схьаван лууш варий иза?\nАхьмад: „Делахь вацара, башха схьаван лууш-м. ХIунла аьлча, цигахь цу берашна цхьацца и хIумнаш дуьйцуш, Дала хIара бохий, важа бохий бохуш, церан и ойланаш Iеха ма йой. Иштта и ойла Iехийна вара-кх иза. ХIан-хIа, хIара некъ нийса бу, ахь дуьйцург нийса дац, бохуш, хазанесанна цхьа хийцавелла вара. Хьалха хилла кIант вацара иза. ТIаккха ас хазнехасанна човха а вина, тоьхна-тоьхна, валол цкъа, хьалхавалал аьлла, иза валош схьавеара со“.\nМуха дагадеана хилла-те хIинца а, ма-дарра аьлча, кхин хIара аьлла бераллера а валанза волчу шен кIантана Шема ваха бохург ша талла волавелча, интернетехула бевзинчу керлачу доттагIаша марздина хиллера цунна и хIума, бохуш, дийцира Ахьмада. Амма цуьнан цига, шена а ца хууш, ваха кадалар шен бехк а лору цуо доккхачу декъехь.\nАхьмад: „Цу бераша шаьш вовшашка телефонаш етташ, и хабарш дуьйцуш, оцу компьютерш чохь Iай, Iехало-кх уьш. Дукхахьолехь, иза цига вахар суна сайн бехк а хета. ХIунда аьлча, схьавол, хьо мичахь вара тахана? Схьагайтал хьайн телефон? Хьо чу мас даьлча веара?\nИштта и хеттарш а деш, цуьнан нене а хоттуш, иза чу-ара маца волу, ас терго ца ярна цуьнан. Цуьнан телефон чохь хIун ду ца хьажар а бу сан бехк. Иза хьаьнца зIенехь ву? Хьенан муьлш бу цуьнан доттагIий? ХIинца тIаьхьакхиъна со цу хIуманна. Цу компьютершкахула бевзачу наха галбохуш, Iехош бу и кегирхой. Дас-нанас шен доьзалхочунна оцу меттехь тидам ца бар ду тIаккха бале долуш дерг“.\nЦхьаьна Австрера бIе сов стаг ву Шемахь тIом беш, бохуш, чIагIдо, меттигерачу къайлахчу сервисийн векалша. Царех доккха цхьа дакъа нохчийн къомах болу кегирхой бу бохуш дуьйцу цара. Халахеташ делахь а, уьш цу тIехь бакъболчух тера ду, кест-кеста хьенехагIеран кIант Шемахь вийна боху, бохуш, Австрерачу нохчашлахь даьржачу косташка ладоьгIча.\nШа лайнарг шайн лан ца дезийтархьама, аренца кхиина жима стаг доьзалехь волчу массо а дас-нанас кIирбелла церан тергам бахьара, бохуш кхайкхам бо шен кIант Шемара, кхин тIаьхьа хилале, цIаверзон кадаьллачу Ахьмада.\nАхьмад: „Сайна тIеIоттаделларг, ас лайна хало а, ас бина некъ – цуьнан ас ойла йича, ас массо а кху аренца доьзалехь кхиина кIентий болчу дай-наношка эр дерг ду-кх, шайн Делан дуьхьа, оцу шайн берийн терго яхьара аш. Цара хIун леладо а хьовса, церан телефонашка а хьовса, церан компьютершка а хьовса. Уьш хьанца вовшахбеттало а, цара вовшашлахь хIун дуьйцу а хьовсахьара шу. Доцца аьлча, царна доладар доьхур дара-кх ас“.\nАмма Ахьмадан санна, шен хеннахь шен доьзалхо цIавалон аьтто ца болу массеран а. Ши бутт хьалха дара тIаьххьара Австрехь Шемахь вийначу нохчочунна къайлаха, шайн дагахь, Iедалех хьул а дина, тезет цуьнан гергарчара хIоттийча. Нах гучу оьхура, тобанашца а, цхьа-цхьацца а.\nНохчийчуьрчу тIамех ша иза вадийна, кIелхьара ваьккхича, шен кIант ирсе а, дуккха а вехар ву-кх аьлла тешна хилла йолу цуьнан нана а йоьлхура гIийла. Ткъа 2I цхьаъ шо долу цуьнан, зуда ялон а кхианза волу, цхьаъ бен воцу кIант генарчу Шемин лаьттахь Iилла виснера.\nШемара тIом хуьлийла дац нохчашна пайде


Суьдхо Шелара а ца хиллехь…\nТитиевн кхел йоьрзуче кхаьчна\nТитиев Оюбан дов теллина даьлла, кхелан сацам ларбан дуьсу хIинца\nАдамийн бакъонаш ларъечу "Мемориал" центран Соьлжа-ГIаларчу декъан куьйгалхочун Титиев Оюбан девнехь ладегIарш дерзийна Шеларчу кхело дIадахначу кIиранах.\nРогIехь ду агIонашка дош алийтар, тIебогIучу Зазадоккху-беттан 11-чохь, цул тIаьхьа шен сацам кхайкхор бу кхело. Дагадоуьйту Титиев бехктакхаман кодексан 228-гIа артикл талхорна (алссам наркотикаш лелорна) бехкевеш хилар а, и бехк кхело цунна тIехь битахь, набахтехь даккха иттех шо тухург хилар а. Зулам даккхийчех ларало, амнистина буха догIуш а дац, туху хан, сацам кхайкхийна баьлча, лахъян мегаш а дац.\nТитиевс ша а, цуьнан адвокаташа а диллина чIагIдийриг цхьаъ ду – дов тоьшаллаш а доцуш айдина, наркотикаш полицино бухакхийсина. Делахь а, дац кхело оцу могIарара дареш тергалдеш а.\nЦа эцна кхело тидаме махкарчу "баккхийчу хьаькамаша" Титиевн хьокъехь низамца гарадовлу дIахьедарш деш лаьттина хилар а, масала, бакъоларъярхой "халкъан мостагIий бу", цаьрца дерг "Салам Iалайкум, аьлла, чекхдаккха деза" Кадыров Рамзана бахар.\nОццу маьIнехь дара Титиевн кхел йоьдучу юкъанна парламентан спикеро Даудов Мохьмада баьхнарг а: "цхьацца "комитеташкахь", "центршкахь" болхбеш болу бакъоларъярхой" бу социалан машанашкахь Кадыров Рамзанан аккаунташ дIакъуьйлуьйтурш.\nИ тайпа дIахьедарш дан хьаькамаш буьйлалушшехь лецира Титиев Оюб. Цуьнан тидам бира Оьрсийчуьрчу а, дуьненаюкъарчу а бакъоларъярхойн гонаша.\nТитиевна дуьхьал баьхна дуккха бара тешаш. Амма уьш берраш а санна полисхой бара 70 гергга стаг. Дукхахболчу тешашна ца хаьара шаьш кхеле муха, хIун ала деза. Беламе вара, масала, коьрта теш Басханов Сулиман. Цо шена "вайна Титиев кIомал узуш, хIунда аьлча, цунах наркотикан хьожу йогIура", аьлла, тоьшалла дира кхелехь. Мехкан телехьожийло а гайтира и сюжет.\nТамаше дара Басхановс кхелехь лелийнарг. Халла дора къамел, хьацаро лоьцура, халла лаьттара когаш тIехь, тIаьххьара а юхавелира, шега къамел ца дало, гай лозу, аьлла. Адвокаташа дийхира кхеле Басханов лоьрех чекхваккхар, иза ша ву наркотиках хаьдда, халчохь, аьлла. Ла ца дуьйгIира кхело.\nТоьшаллин коьчалашлахь ю наркотик чохь йолчу тоьрмигах хьарчийна яра, аьлла, полицино девне кхачийна скотч. Цунна тIехь Титиевн чоьш ду, чIагIдо талламчаша. Амма Титиевс а, цуьнан агIоно а бахарехь, и скотч полисхоша шаьш Оюб лаьцначу деношкахь ницкъаша хьарчийна цуьнан бетах, юха схьа а яьккхина, тоьшалле йиллина, иштта дисина цу тIехь чоьш. И эпизод леррина зер дийхира адвокаташа, амма тIе ма дитира кхело.\nСтохка Титиев лоцуш шегара доккха гIалат далийтинера полицино. Куьрчаларчу тIай тIехь цкъа саца а вина, "наркотик а карийна", дIавуьгуш шайгара процессуалан шгIалат даьллийла хиича, полисхоша изза сурт юхаловзийна – шозза сацош, шозза машен чохь "наркотик карош". Амма тIахьо иштаниг хилла а дац бохучу позице елира полици. Адвокаташа доьхура Шеларчу кхеле Титиевс телефонехула динчу къамелийн биллинг яккхар – цо гойтур ду полицино Титиев лоцу сцена шозза ловзийнийла, бохура. Ла ца дуьйгIира кхело.\nТитиев вацара ша мукъаваккха тарло аьлла хеташ. Шега могашалла хаьттинчуьнга цо олура, шен цергаш яц дика (кхем лелабо цо), "тоьлла протез йийр ю Чернокозовохь, цигахь дика лоьраш бу". Чернокозоворчу набахтехь хан токхуш ву Iедало чувоьллина "Кавказский Узел" газетан корреспондент Гериев Жалавди. Оццу набахтехь текхира шена тоьхна хан политика Кутаев Руслана а. Наркотикаш яра шинна а дуьхьаъяьхнарш.\nТоьлла дац дов листарца хьелаш "Мемориалан" кхечу белхахошца лелийначу харцонашкахь а. Титиев лаьцначу муьрехь нисделира Несарахь оццу Центран офис ягор а, Дагестанерчу коьрта мемориалхочунна Дациев Сираждинна къиза еттар а. Дац теллина зуламаш я Несарахь а, я ХIинжа-ГIалахь а.\nТитиева Оюб бехказа хьийзаво, мукъаваккха баьхна Оьрсийчоьне Европерчу а, Iамеркарчу а, кхечу континенташкарчу а хьукматаша, политикаша. Амма царна ур-атталла жоьпаш а делла Москварчу хьаькамаша.


/Т1аьхье. Хьалхе - №№ 5-6, 7-8 2013 ш./\nКерлачу историн новкъа дала дезачу къомана хьалхавала стаг, я хьалха санна, имам оьшу, я таханлерчу маттахь лидер аьр цунах. И стаг адам тIаьхьахIуттур долуш хила веза. Иштта лидер ца го махкахь. Шай-шай бохурш-м дукха бу, амма, лидеран сибатехь, тIеоьцуш вац цхьа а. Уьш тобанийн лидерш бу, шаьш ехкинчу партийн «генеральни секретараш».\nЦу юкъахь гучуволу вайн махкахь инарла Дудаев, бан-м цуьнан мохк а бу хIара, делахь а, дукха хан яьккхина цо арахьа, дикка вайн хIуманаш диц а делла, ненан мотт бийцарца а цхьацца чолхенаш хаало, нахана вевзаш а вац. И ца вовзар-м дикахо а ду, (вевзачунна тIаьхьа вай маца хIиттина, хIета) вайн амалехь а ма дац ваьшха верг ваьшна тIехIоттор. Цу хиламан а шен маьIна хир. Гуттар а юьстахара стаг дика тIелоцуш хилла бу нохчий. Иштта тIелаьцна цхьана хенахь Махьама, Шемал, Узум-Хьаьжа…\nДудаевна гонаха а, тIаьхьа а гIаьххьа адам гулло, аьлча а, Москвара, Завгаев вохо тохабеллачу нохчаша, Прибалтикера схьа а кхойкхий, цхьана тобанна хьалхавоккху иза, шайн дагахь шаьш чIогIа «тонкий ход» олург еш а хеташ. Варкъ диллинчу духарца товш инарла хьалха хилча, муьлххачу тобанан а юьхь-сибат цхьана битаме догIу. Кхузахь Дудаевна характеристика яла гIерта а эшац – уьш иттанаш, бIеннаш ю елла, вониг а, диканиг а алаза дисна а дац. ХIокху къамелехь и вийцац, цхьана заманан киртигехь нисъеллачу къоман историга юха хьаьвсина, бIаьрг тоха гIерта вай, цхьана хIуманна тIекхача. Хабарш дуьйцу тахана а, хIетахь а дуьйцура, Дудаев Москвас ваийтинера бохуш. Ца ваийтинера, Москохарчу вайчара ваийтинера, Прибалтике а бахана, шайна юкъарниг хьалхаваккха барт ца хуьлучу кхузарчу нохчаша схьа а валийра. Цу наха витинехь, Прибалтикехь Iан а мегара и стаг, хаа-м Далла дика хуур ду иза…\nБогIу-уш, Дудаеввий, цуьнца бершший, Москвара схьа, охьавоссаве Завгаев бохуш, халкъ ир-карахIиттош телеграммаш а кхоьхьуьйтуш, Iедале богIу. Муьлхачу новкъа? Демократица, харжамашкахь тоьлла богIу я нохчийн ширчу гIиллакхехь, Мехкан кхиэл гуллой, цо и декхар тIудуьллу царна? ХIан-хIа, тIаьхье чам боцуш хинйолчу агIор богIу, къомана юкъаралле йоккха эвхьазло а яхьаш – нохчашна юкъахь цкъа а беркате чекх ца бен болчу новкъа. Цара дохийра боху Iедал-м, ма-дарра аьлча, цара дохийна а дацара, дIо Москвахь вовший барт эгIначу Политбюрон декъашхоша тоххарехь, ден маьршка даха, чуластийна дара...\nВай буьйцучеран доьналла хир дара уьш Iедале Ермолов, Иванов, Апряткин, Власов, ФотеевгIар даржех бохош баьхкинехь. ЦIераш яьхначара шайн къам дуучу хенахь хиллехьара царах «революционераш», «демократаш», «турпалхой» – къомана а, шайна а юьхькIам а, дозалла а хир дара царах тIаккха. Амма уьш, Нохчийчохь Iедале шаьш санна болу нохчий хIиттийча, тохабелира. Къомана юкъа нана-боккха стим тасар дара иза, цундела бара цара схьалаьцна некъ къомана юкъа эвхьазло йохьуш, тIаьхьенца шен зуламца берза хьаьхна. Кхузахь чоьтехь дерг Завгаев даржера вохор дацара, – цунна-м шена яздинарг карор дара – къам декъар, и дохор бара ца боьрзу болу сингаттам. Мел доккха, кIорга, шуьйра хи а, хершнаш даьхна, дIасадаржийча, дакъалу-уш, дакъало. Изза хир ду барт бохийна даржийначу къомах а…\nIедалера боьхнарш, цхьаццанхьа, шайн рицкъ яздел-деллачу дIасабевлира. Цхьаболчарна Москвахь карийра шайн меттиг, вукхарна – Дудаевн штабехь. Иза а вайна дагадогIу, адаман исторехь гуттар иштта схьадогIуш хIума а ду, беа тамаш а бац. Къоман пачхьалкх кхуллу бохуш, лелийнарг а юьстахьдуьту вай, и а дац кху къамелан чулацаме диллинарг. Иза ша хаттар а, къамел а ду, шен меттахь хатта а, дийца а дезаш…\nХIораммо а каяьлларг деш йоьдура зама – цхьаберш баха ховшуш, вуьш къийлуш, иза а адаман исторехь генара схьадогIу – цхьаъ къиен ца вича, вукхунна ваха хаа а дац атта…\nТIаьхьо ладоьгIча, Москвахь болчу нохчашна моьттуш хилла таро яра, Дудаевс, шайна новкъа берш Iедалера а биссийна, хьоьхан текхачу а йиллина, Нохчийчоь шайга кховдор ю. ХIан, шайна луъург де кхунахь, со аш аьлларг дина вели аьлла. Амма, важа ишттаниг далла, оьрсашний дайна, «простой» ца хиллера. Ца хилча, Москвахь болчара церга балда лецира – боккха дегабаам бира. Ши-кхо де хьалха шаьш декъал вина, Дудаев Iедале нийса хIоьттина вац аьлла хабарш долийра, «Банда уголовников во главе с генералом Дудаевым» цIе а тиллина даржийра, Москвахь долчу лекхарчу Iедална хьалха, телевиденихула а кхайкхийра и шайн дог-ойла…\nКхузахь цхьа хIума билгаладаккха деза. Хилларг хилла даьлла. Дудаев Iедале веана. Деллахь, ма хьаштдоцург хила вай долийначух, Iедал оьшуш вац ша а бохуш, Iехий вай цу накъосто. Селхана и Нохчийчу а хьажийна, цигара Iедал дохорца декъал а вина, тахана цуьнца девне девлча, махкана а сингаттам хир бу кхунах. Вайн къомо паччахьан инарлаш-губернаторш а, комиссараш а, ВЧК а, первый секретараш а дукха лайна, сих лур дац вай, вешан хIума нахала а ца доккхуш, цкъа Москвага и Дудаев тIе а лацийтина, кхана Iуьйрре и нахана кIордийча, харжамаш а бина, воссор вай аьлла, хIума динехь, Дудаев кIордор а вара (дукха хан ялале кIорда а вира). Амма и ца даделира цаьрга, мелхо а, Дудаев Москвага тIе ца лацийта хьаьвдира. Президент волу Ельцин-х вацарий Нохчийчоьнан бала болуш а, цига президентан меттана попан гуьйриг хIоттийча а, башха хетар долуш а, ша меттах ца хьевичахьана…\nМосквахь болчара ша тIе ца лоцуш оьгIазъоьхуш, Дудаевс ондо къамелаш деш, цо уьш деш хаза а хеташ, Москвахь болчара и сийсазвешший, елира цхьа хан-зама...\nКестта Москвахь болчу а, царна тIебаханчу а нохчаша, Дудаев ша висна, халкъ тхоьга сатесна ду боху къамелаш долийра. Нохчийчохь долчу хьолах шайна хIума йожар тосаделлачу чиновникашний, инарлашний тамехь къамелаш а, политика а яра иза. Шаьш майраверг схьагIортал бохуш, Грознехь берш а Iара, царна гонаха хьийзарш а бара, гIожмашца шун кеманаш чуоьхуьйтур дара шаьш бохуш, кхерамаш туьйсуш. Ишттачу политикиций, къамелашций, бохьу-уш, тIом беара Нохчийчу, «русско-чеченская» цIе а туьллуш. Тобанаша шайниг лелийра – тIом къомана кхечира…\nВайн олуш ду: «Пондар лоькхучо-м цхьаъ леладора, дIогахь вота еттачо хIун леладо-те?» Цунний дайна, дIогарчу чиновникаша, инарлаша, президенташа а лелориг-м кхеташ дара, ткъа нохчий ду шаьш бохучара кхузахь лелориг хIун дара? Цхьана кана тардаллал бен доцчу шайн къомана юкъахь лело догIург дацара, доцца аьлча. Сан къоман къа ду-кх, цунна бохам берий-те кху балхах аьлла, лакхахь вай ма-аллара, йина ойла ца гора. Челакх билгалонаш яра гушъерш – багахь дуьйцу дайн гIиллакхаш, когашца, аьлча а, танканашца хьашар, гранатометашца лелхийтар дара. Шен хенахь, и гIиллакхаш долчу хенахь, «нохчи» бохург нохчийн мотт бийцаррий, бохь бугIуш, хелхар даррий хилла ца Iийна – нохчийн юкъараллехь хила догIург лелоррий, цадогIург ца лелоррий хилла. Иза ду, шина дашехь аьлча, «нохчолла» – шайн дайн гIиллакх тIера цабохар, ахьарх-бохчанах цаIехабалар, гайне а, багане а ша а, шен къам а юьхьIаьржа ца хIоттадайтар. Дуй и дайн гIиллакхаш – лело деза, даций лелош – дIадевллий хаа деза, вовшашка туьйранаш а ца дуьйцуш. Юха а, ша-шен доладеш хила деза къам, шен мел дайнарг, и туьйранаш дуьйцучара шен мел дайинарг лаха а деза цо. Шинара дайча а, дехьа-сехьа косташ дохьуьйтуш, тIекере еш, саготтахуьлий хьаьвза вайх милла а. Ткъа мел саготте яла еза дайшкахь дуьйна шен схьадогIуш хилларг дайна я галдаьлла карийна юкъаралла? Кхузахь, къомана юккъера схьакхойкхур цхьаъ, къомо муха до ша-шен дола, деша а дешна, Iилманан а, Iедалан а даржашка а бевлла, къомана доладан, гIо-орца хила безарш вовшийн карах леш хилча аьлла. Нийса бохуш хета тарло и хезначунна. Амма, бахац нийса, къомо ша-шен доладеш цахиларна баьржина, къомаца эвхьаза бевлларш бу цо, «гIо-орца хила безарш» аьлла цIе йохурш. Церан вовшийн карах бала гIертар а шаьш сацо юкъаралла ца хиларан билгало ю. ХIун къуьйсуш бала гIерта уьш? Юха а, ала тарло цхьамма, къам цхьа миска ма ду, цу пекъаре хIун де боху кхуо? Цуьнан карахь хIун ду? Иза ахархо ма ду, бежIу ма ду. Къам ахархо хила а деза – ялта хир ду, меца Iийр дац. БежIу хилар а иэхь дац – Iай лахьа а, аьхка маша а хир ду. Амма, цкъа хьалха шех къам ца хилахь – аха а дуьтур дац, беже даха а дуьтур дац. ХIун билгало ю цуьнан къам хиларан? Ша-шен доладар ю. ХIун ду, юх-юха хьехош долу и «ша-шен доладар»? Лакхахь, хьахадешшехь, ала дезаш хиллера, хIун маьIна ду кхузахь цу кхетамна чудуьллург.\nХьалхо аьлла вай, вайн маттахь цхьайолу терминологи цахиларо ишттачу къамелехь цхьацца чолхенаш кхоллар. Кхечу маттахь аьлча, шен доладечу юкъараллах «гражданское общество» олу. Цхьана хан-заманчохь ишттаниг хилла вайн, хиларе терра, шен доладеш даьхна къам, хьесапдича, шена юкъахь тобанаш яржа йолаяллалц даьхна, иштта дехаш, вийцаре вина вуьйцучу Чингисхане а къар ца делла…\nТахана, воьдуш лаьтташехь, хала ду маца яржа йоьлла къомана юкъахь тобанаш ала. Амма, Кавказехь арахьара экспансе йолалуш, и тобанаш яьржина я яржа зирх тесна хилла аьлла хета. Пайдаэца дика дара церан кхоллаяларан, яржаран «механизм», вайн историкаша-Iилманчаша теллина, анализ йина хилча. Хьенеха бинчу талламе хьовса, цо охьадиллина ду иза ма-дарра ала аьтто хир бара кхузахь тIаккха. Суна бевзаш иштта талламаш бац. Хийла оьшуш а, тахана вайна хаа дезаш а долу хIума таллаза карадо вайн, теллинчех дикка шеконаш кхуллурш а нисло. Делахь а, цу заманан а, цуьнан хиламийн а, ваьшка ялун «реконструкци» ян хьовсур вай.\nЯккхийчу пачхьалкхийн цхьацца мехкаш а, къаьмнаш а чулоцучу хан-заманашкахь цу меттигашка хьалха Iилманчийн экспедицеш хьажош политика хилла. Дукхахьолахь – и мехкаш довза, цигахь хIун доллу, мел «потенциал» йолуш къаьмнаш деха хьовса, деш хилла иштта. ШолгIачу рогIехь хьовсош хилла посольстваш – векалш. Церан Iалашо оцу мехкашкахь шайна тIетовжа цхьацца уьйраш, гергарлонаш тийсар хилла. И посольстваш цхьана наха тIелоцуш хилла, иштта хиларе терра, вукхара царна цхьацца совгIаташ деш, цу нехан цIарах паччахье кехаташ хIиттош, паччахьан цIарах царна цхьацца «грамоташ» луш хилла. Нохчашна хIун ю ца хаахь а, шайн маьIна а, тIаьхье а йолуш хуьлу иштта кехаташ, доцца аьлча, и нах паччахьан шен куьйга кIел, шен пачхьалкхе чулацаран тоьшаллаш хуьлий, дIахIуьтту уьш кхано. Иштта ка-мIараш тасалуш хилла паччахьийн векалийн керлачу махкахь (Кхуззахь аьр вай, масала, Россис посольстваш оьхуьйтуш хиллехь, Турцис дешна нах оьхуьйтуш хилла шайн доьзалашца а, кхузара бусалба адам шегахьа дерзо, изза деш хилла Ирано а. Тахана «агент влияния» олу ишттачарах. Уьш дешна, Iилма долуш, дуьненан хIума девзаш хиларе терра, адам тIедоьрзуш а хилла цу нахана, шайхаш, эвлаяаш олий цIе йодуш а хилла церан. Цхьана иштта ваийтинчун тIаьхье хилла бохуш, вуьйцу, масала, ДегIастанахь цIе яххана Iеламча Мохьаммад Ярагский. Вайн Сесанара Ташув-Хьаьжа а цунна тIе воьдуш хилла ву, Таймийн Бийболат ша волчу кхайкхина, цунна кехат делла а хилла цо, и Нохчийчоьнан да лоруш. ГIеза-Махьма а вахийтина цо Нохчийчохь мурдаш вовшахтоха. Нохчийчу дукха шен агенташ баржийна хилла Мохьаммад Ярагскийс, туркоша гIо дийр ду вайна, эскар доуьйтур ду, герз доуьйтур ду бохуш. Доцца аьлча, тIетаьIIина беш болх хилла, нохчий тIамна юкъаозо. Доллучунна ахча-бохча латтош Турци хила. Дукха Iеламнах дуьхьал хилла и тIом болорна…\nИ хIума талла луучунна дукха материалаш ю цу заманах а, хIетахьлерчу хиламех лаьцна а Турцин архивашкахь, иштта хир ю Иранан архивашкахь а, вайн 1илманчаша талла а дезара…\nКхеташ ду вай, и посольстваш тIелецна нах къоман элий я и къам тIаьхьахIоьттина цунна коьртехь лаьтташ нах цахиларх, мел цIе яххана, тур текхаш къонахий шаьш хиллехь а. Масала, ГIебартарчо, воккхачу паччахьан векалш, бехке хьеший бу хьуна хIорш олий, шен гергарло долчу махкахь вевзачу нохчийчунна тIехьовсош хилла, вукхо, хьошалла дой, даа-мала хIоттадой, ловзар дой, уьш Гуьржийчу дIакхетош хилла аьр вай. Вукхара, совгIаташца, грамоташца царах шайна доттагIий, хьеший бина, ма-дарра аьлча, шайна тIетовжа тобанаш йина.\nХилла хир, и цара цIераш яьхнарш наха лоруш а, дош лелаш а, масала, Ушурма Окоцкий я цуьнан кIант Ших-Мирза, цхьа хьал-бахам а болуш, цхьана юьртахь «владелец» а хилла хир, (цхьа доьналладерг, ломара охьа а волий, цхьа меттиг схьа а лоций, ваха хууш хилла, кхуьу-уш, цигахь юрт кхуьуш а хилла, таханлера лаьттан къоьлла ца хилла хIетахь). Амма Арсанукаев Шайхин роман тIехь цуьнан вийцаре хьаьжча, велахь а, вацахь а, и Ушурма Окоцкий вайн паччахь хуьлу. Цхьа тамашийна хIума ду кхузахь, масала, таркхойн шовхал дика вевза нохчашна, фольклорехь, иллешкахь а вуьйцу, ткъа Иван Грознега кехаташ а кхоьхьуьйтуш, вайн пачхьалкх дIакхоьхьуш хилла боху шен «шовхал» мила хилла а ца хаьа къомана. Цхьана а нохчийчунна хезна а, цуьнан иэсехь дисина а хаалац «Ушурма-эла» я «Шихмирза-эла» а. Къоман дийцаршкахь, фольклорехь хьахош хезаш нах а бац уьш, бу бохучо и меттиг билгалъяккха еза, цара ехкинчу гIаланийн цIе я йоккхуш, (вешан столица муьлха гIала хилла а хуур, дан дозалла а хир вайна. Окоцкий бохург Оки-Юрт тIера схьаделахь, иза хIинца БIаьчи-Юьртах дIаийна, мацах цIонтароша йиллина юрт ю).\n«Зайтан Ших-Мирза» илли ду вайн, амма цуьнан чулацамехь и, «как раз», эла цахилар, мелхо а, элашца, шовхалшца яхь йолуш, цаьрца къовсам латтош динбере хилар го. Солтамурд (Салтан)-Мирза ву, «владелец кабака Ларс» аьлла хьахийна посольствон кехат тIехь. Ших-Мирзин ваша ву аьлла а ду иза. И шиъ ши ваша хилла бохург, ша «побратимы» бохучу маьIнехь дацахь, бакъ дина, тIелаца хала ду…\nШайн Iалашонашка хьаьжжина, посольстваша шаьш тIеэцначу нахана цIерш-даржаш кхоош ца хилла. Луъучух веш хилла «маркиз Карабас…» – церан дарж-«имидж» лакхара мел ю, посольствон яхар-яран кхиам сов болу. Вайна дош ца хетахь а, юридически «международные документы» олу цара куьйгаш теIийначу а, церан цIарах хIиттийначу а кехатех, цхьана историн бух хуьлу царах, шен хан тIекхаьчча, юбилейш а язьеш…\nХиллий и нах посольствийн Iалашонех кхеташ, къомана пайда я новкъарло ян долчун кхетам а, хIуманийн тIаьхье ган политически бIаьрса долуш а? Хиллачух тера дац, хиллехьара, шаьш лелийначул шуьйро политика лело тарлора цара посольствашца. Амма ца лелийна, вукхеран Iалашонаш йовза а, церан политика хIун ю хаа а зеделларг шайгахь цахиларна. Хьаша-да тIеэца гIиллаккх а, яхь а хилла, и ларван доьналла а хилла…\nЦхьаболчара, посольстваша нахана техкина цIераш церан отчеташ тIера схьа а язйой, «чеченские князья», «чеченские феодалы» олий, истори йой охьадуьллу. Вай и «феодализм» ойла е-еш хьехо езара, цIе яккха цхьа нохчи эла я феодал хилла ала меттиг а ца хилча. Феодализм олучу юкъараллин чарх шен барамаш болуш ю: паччахь, (латта а, адам а цуьнан долахь ду), цуьнан гIоьнчаш, хьадалчаш («вассалаш» олуш хилла царах), крестьянаш. Паччахьо шена муьтIахь волчунна латта луш хилла, «феод» олуш хилла цу лаьттах, цу тIехь болх бан крестьянаш а, вукхеран шайн латта ца хилла, сеньорна (феодалана) «барщина», «оброк» олу ял токхуш лелош доцург...\nХиллий вайн иштта? Массо а цхьатерра Iаш-вехаш «коммунизм» хилла ала а гIертац кхузахь. Дуккха даьхни дерг а хилла, луларчу ДегIастанера царна Iуй балош а хилла, латта совдерг а, бIов ерг а хилла, амма феодальни системан бакъо а, юкъаметтиг а хилла олийла дац хIетахьлерчу вайн юкъараллехь. Нохчий а болуш элий ца хилла боху вай, луларчех, цхьа бол а буьллий, кхойкхий, эла валош меттигаш-м нислуш хилла. Лахахь керла ехкинчу ярташка баха массо а тайпа-тукхамах нах ховшуш хилла. Ма-дарра аьлча, шайна юкъахь барт ца хилча, шайн доладан, низам латто кхойкхуш хилла цара и эла. (Барт боцчу меттахь гуттар а нисло арахьара орца деха дезаш, ишттачарна эла а вогIур ву, имам а вогIур ву). Хууш ю, балийначу элашца юкъаметтигаш галъевлла, уьш махках баьхна меттигаш а. Вайн и элий хилла бохучара, цхьаннан яьккхина а цIе яккха еза, цуьнан ворхIе да, тайпа-тукхам охьа а дагардеш, наха язйина отчеташ а, тIебаьхкина тIурловгIар, «казбулаташ» шайн тайпа-тукхамашна а буьтуш.\nИ «феодалаш», «элий» а хилла бохучара уьш вайн ца хиллий ца хууш яздеш а хетац, церан шайн бахьана долу таро ю цу хIуманна. И «мотиваци» шаьш диканиг до бохуш ю, тхо цхьаннал а «отсталый» ца хилла, тхан а хилла, шун санна, феодалаш а, элий а, леш а, «классови юкъаметтигаш» а ала гIерта уьш. ТIаккха вайн «авторитет» хьалайолуш куц хIутту таро ю царна. Истори, цхьацца хIуманаш тIеетташ, чоме боккху кхача бац, и ша ма-ярра хила еза. Нохчий шайн лулахойл тIаьхьабисина ца хилла, и бакъду. Къилбаседа Кавказехь уггар доккха къам ду и, даьхни, ялта, стом, хасстом лело нисбелла мохк а бу церан, наха «житница Северного Кавказа» а олуш.\nВот этот кусок, может, лучше бы сноской дать, сестра. Шен меттахь ца хетахь а, дашна ала, тахана вайн гота сецна. Лаьттах шайн деган пха хоьттина баьхначу дайн тIаьхье ю вай, цуьнца хилла церан дахаран беркат. Арматура дIайоьгIча, цо а заза даккхал, нисбелла мохк бу вайн. И беза олу вай массара а, амма вайн хьацар гац цунна тIе Iенаш, гота гац йоьдуш, асар гац деш, яраш яьлла лаьтта бIаьрго ма-лоццу даккхий ардаш. Вайн ойланехь, кийрахь къух даьллачул тIаьхьа евлла и яраш царна тIехь. Тахана вайн ардашца боьзна хилла пха хаьдда, Дала дайшкахь дуьйна деллачун хамбар дайна бохург ду иза. Комаьрша ду вайн латта, къоман эвсаралла, токхо ю иза. Хила деза вайн жайни тIехь, дуьнен чохь мел йолу «ноу-хау» вайн махка йоссаяхь а, лаьттан пусардан дезар, цхьа дол ца дуьтуш цуьнан куьг ца тухуш, стоьмех, хасстоьмех, хьаьжкIах, ялтах, даьхнех доьттина хила деза эзар шерашкахь вайн дайн цIий, хьацаррий хуьйдинарг. Цуьнца бу вайн орам, цуьнан кийра верза а деза кхана вайх хIораннан а. Къоман мотт-гIайба а, синтокхе а ю латта. И яраш санна, къизалла кхуьур ю лаьттах хаьддачу адмана шена чохь а.\nБеккъа мохк бац – шортта хи ду, шортта хьун ю – гIишло ян а, лулахошна йохка а. Дешех дерг хаац, амма дети ду цу махкахь, цIаста ду, гIели ду – цу хенахь уггар лелаш долу металлаш. Луларчу къаьмнийн болу феодалаш-элий ца гуш а, ца бевзаш а, цаьрца вон-дика нисдалаза а бац уьш. Церан «отсталость», цара шаьш, хIунда латтайо а хууш, шайна юкъахь ларъеш латтийнарг ю. Вайн «Iуьргара берзан кIеза а, аганара элан кIант а ма гIоттийла» бохург а ду цхьана хIуманна тоьшалла. Цигара схьахила тарло церан, дукха хьолахь, имамаш арахьара тIеэцар а, мичара ваьлла ца хуун башкир а цхьаьна, цу тIера схьа хир ду тахана а вешан стаг вайна ваьшна тIехь новкъа хетар а. Нохчийчохь боккха ларам болуш а, тIеман гIуллакхна говза, каде, Iелам стаг, воккха эвлаяъ хилла Сесанара Ташу-Хьаьжа, амма имам и ца хоржуш, шен махкахь имамалла доьхна ведда веана Шемал хаьржина…\nДера, доьналла а, вовшах кхетта дуьненан рицкъ а долчех вайна юкъара цхьаберш элан дарж дезаш хилла а хир ма бу, цу тIе гIерташ, цхьацца хIуманаш лелийна хила а тарло цара, вайн дийцаршкахь а, фольклорехь а ду цу лаамех хьахийна хIуманаш, цхьана вашас шен вешега ша эла хила воллу аьлча, оьрсашний дайна, «не пойдет» аьлла, боху, вукхо…\nЛачкъош, ядош хIайт-аьлла лела нах ширачу заманахь массеран а хилла, тахана а бу. Цхьаболчийн дикка хIонс гуллуш а хилла, ишттачех элий, паччахьаш хилла меттигаш дукха ю исторехь. Шен тоба-гIера а кхоьллина лачкъош, ядош, вуьйш-воккхуш лелаш хилла тахана Франци олучу махкахь цхьа хIайт-аьлла къонах. Хуьл-хуьлу-уш паччахь а хилла цуьнах, шортта памятникаш а хIиттийна цунна махкахоша. Дукха хIума хийцало дахаран новкъахь, «хуьлу-уш хуьлу дена вир» олуш ду вайн, хуьлу-уш вайчех а хила тарлора элий а, феодалаш а, цIаьххьана вайн историн чкъурган сема ца йойнехь…\nЦхьана хIуманна тIехь «отсталый» ду вай, цунна долийна хIара къамел а. Политически кхиа деза вай, цу тIехь дегI даккха, даккхий хила деза. Шеко йоцуш, генна тIаьхьадисина го вай цу хьолехь. Юха а хьаьжна, вешан историн муьлххачу хиламе бIаьрг тоьхча, Iехалуш я Iехадеш карадо вай – цхьана агIор ваьшна юкъарчу наха, вукху агIор арахьара схьа. «Iалелай, хIуьнех динчохь инзаре хIума хир ду, тIегулло массо а!» – кхайкхам беш хилла цхьана тобано селхана-стомара (бIе шо сов хьалха хиллехь а, историна селхана-стомара ду иза). Цхьа нах тIегуллуш хилла. ДIакхаьчча, лакхахь ма-аллара, хIара хьенех имам вели олий, хаам беш хилла цаьрга, цо тIе чан кхоьссича, йоккхачу тоьпан яла йийш йоций а хоуьйтуш… И «хьенех», доллучу къомо хаьржинарг хуьлий, дIадоьрзуш хилла. Цхьамма аьр, «хIан-хIа, хилла!»… багарбан а хIуттур иза. Амма, къоман хIуманан доладеш Мехкан кхиэл хилла бохий вай вешан, делахь цо цхьана а имаман цIе тоьхна меттиг ялае цо а, цхьана историко а. Уьш цхьацца тобанаша кхайкхош хилла. Имам Шемал ца вуьйцур вай, хууш ду и муха «хаьржина».\nШемалан тIамехь иттаннах ис вийна кхачаделлачу хьалкъан мичара аьтто бу, цул тIаьхьа цхьа чкъор а кхиале, керла имам кхайкхо а, цунна тIаьхьахIотта а. Дукха наха ара а бевлла, хьаштдоцург ду ахь лелориг, дика болх хир бац кхуьнах аьлла, кхетийна, боху Iаьлбаг-Хьаьже. Ша ийман долуш стаг хиларе терра, шен тилаваларх кхета а кхетта, ша Iедална тIевахана иза. Вайн дакъазалла, хIуманан го баьккхина, леррина, цуьнан хьесапдина, ца ваьлла цхьа а. Цхьа а дика болх ца баьлла къомана ишттачу «боламех». Царах лаьцна яздечара цу хIуманан цхьайолу агIонаш юьстах юьту, майралла, доьналла, къонахалла бохург хьалхадоккху. Дера хила ма хилла и нах майра а, хIайт-аьлла а, бала кийча а, хилла хир бу шайн къомана, махкана дог лозуш а. Ткъа кхоам бац ишттачеран, царна тIаьхьа хIиттинчийн а, шайн къомана дина цхьа дика а доцуш хIаллакьхилар? Цкъа ван а вина, цкъа вала а веза олий паргIатдовлу вай, ишттаниг бехказа даккха. Амма философи яц иза къамел ду, деккъа сонта къамел. Ша вала везаш вуй-м хIора ког боккхуш а дагахь хилча дика ду стагана, амма сонтавалий ле аьлла дац цхьана а жайни тIехь. Сонталла, ша цхьана хIуманна кIелтасар, доллучу халкъана эшам бар ду. И хIуманаш ца хьахадо вай, амма хила деза уьш а хьахош. Вайна вешан истори нийса галлац юх-юха гонаш дохур ду вай. Ша а кхоош, шен къам а кхоош хила веза къонах. Деза хIума ду валар. Дезачу хIуманна кечамбар хила деза дерриг а цуьнан дахар – хьекъале дахар, ийманехь дахар…\nЦIе яххана къонах хилла Таймин Бийболат, Нохчийчохь хилла ца Iаш, йоллучу Кавказехь а, Россехь а ала, амма и ца хаьржина имам, ДегIастанара веана Махьама хаьржина. Дийцарехь, гIаьххьа весаш а (раскол олург) хилла, боху цу тIехула. Ткъа иштта хиллачунна гонаха дуьйцурш хIетахьлерчу тобанаша даржийний, таханалерчаша даржошший хабарш ду. Иллеш а ду ала дага тесира кхузахь, амма, ойлайича, цхьа илли, байт, назма гац вайн фольклорехь къомо цхьана а имамах яьккхина. Кхуззахь ала, (советан Iедал тIедале а ма хилла вайн поэташ а, поэзи а), говзаверг говза а волуш. Дукха хаза васташ ду цара кхоьллина. «Сокровища необычайные» баьхна Л. Н. Толстойс а... Цхьаъ БIаьчи-Юьртара хилла ишттачех, цуьнан цIе йоккхуш хезна а ву со, тахана дага ца ягIахь а. БIаьчиюртахошна йогIу хир ю. Хьалха баккхийчара дийцарехь, иллина «заказ» оьцуш хилла цо шена бежана елча. Цхьа бIаьрг боцуш хилла бохуш а вуьйцу иза. Говр бежанал еза хиларе терра, и елча илли дехо доккхуш хилла цо...\nГIизларан банк яьккхина вогIу обарг Зеламха БIаьчи-Юьрта а воьссина, ловзар хилла деш. Эццахь аьлла бохуш дуьйцура, цу бIаьчиюьртахочо цунах лаьцна илли. «Импровизаци» олу ишттачух…\n«ГIизларан банкера цIеста шайнаш деанчу Зелимханах а илли даьккхича, вай хIун деш Iа вешан Бадин Хушпарх и ца доккхуьйтуш», – аьлла, тохабелла цу накъосте, говр-бекъа а елла, илли даккхийтина Хушпаран гергарчара. Ермоловс Дади-Юрт йоккхуш, чевнаша дерина дегI чекх са гуш хиллера цуьнан олура, и охьа ца дожийта, юьйцинчу кертах букъ а тоьхна, бина бохура Хушпара тIом. «Дакъаза ма вала хьо, нохчийн ши боьра болу шаьлта йинарг, ма ницкъ бо-кх ахь суна», – олуш, мохь тоьхна боху цо эццахь. Шаьлтанан боьранехула куьйга тIе цIий Iенаш, буйнахь мукъ шершаш хилла цуьнан. Вешан иллешна ян еза «ревизи» а хьахаелла, юьстахдевли вай гуттар а ледеш схьадеана къам ду вай бохучунна. Дера, дан-м ду.\nСхьавогIуш хилла цхьаъ. «Во-о, борз ехкинчу буса бина майра нохчий, со Туркойн паччахьо ваийтина, хIара цуьнан «фирман» а ду шегахь, шу кIайчу паччахьна дуьхьал гIовтта деза, шуна гIоьнна гулдина дукха герз а, догIуш доккха эскар а ду, со хьалххе шуьга хаийта веана», – цхьа тоба хьалха а йолий, дIадолош хилла. «Фирман» дохьуш веанарг, шен провокаци а йой, вовш хилла. Орцах догIуш долу эскар а дац, ду аьлла герз а дац… Нохчийчу паччахьан эскар а тоттий, ярташ ягош, эзарнаш хIаллакбеш, эзарнаш Сибаре кхуьйлуш доьрзуш хилла. Тобанах висинарг: «Суна и хир ду ца моьттура… Туркойн паччахьо тешнабехк бира. Цхьана хьенеха аьлларг ца дира, важа хьенех дехьавелира, важа сехьавелира», – олий, бехказволуш хилла…\nЮха кхин вогIуш хилла, ша Иранан паччахьийн а паччахьо ваийтина, хIара «фирман» а ду, шу а – бусулбанаш, тхо а – бусулбанаш, сихонца кIайчу Паччахьана дуьхьал гIовтта, шуна гIонна дохьуш герз а, догIуш эскар а ду, олий. Юха а цхьа тоба вовшах а кхетий, дIадолош хилла, шел хьалха долийначух хилларг хуьлий, доьрзуш хилла иза а. Иштта ловзош хилла нохчий оьрсийн паччахьца Кавказ къуьйсучу туркойн, гIажарийн паччахьаша, я Кавказ а, вай а шайн карадахча, ши кепек дика дан а ца ловзийна. Туркойн паччахь а нехан мехкашший, къаьмнашший дIалуьйцуш хилла. Иранан падишах а – изза. Россин царь а – изза, арахьарчу дуьнен чохь хIун ду а ца хуун къаьмнаш, кехатех ловзуш доху баьлнаш санна, дIай-схьай кхуьйсуш. Царна и лело аьтто беш цу къаьмнийн цхьаболу нах а хилла.\nКхузахь цхьа байттамал ду. Сила йоккха пачхьалкх шена чугIоьртича, жимма бен доцчу къомо, мел майра и делахь а, ен дуьхьало дIайоллошехь эшна ю. Къонахалла, доьналла, майралла а гойтур ю цу къомо, хийла турпалхо а, царах дан дозалла а хир ду цуьнан, шен цIе а йоккхуьйтур ю цо, амма чаккхе цхьаъ хир ю. Цундела а оьшу жимчу къомана йоккха политика, шен жайна, хIуманан тIаьхьенан ойла кIоргге, гена хьожуш ярхьама.\nДукха хIума хийцаделла дуьнен чохь, вукху заманахь баьхна вайн дай эхарте баханчул тIаьхьа. Амма хийцалуш хетац вай ледан хала цахилар. Тахана цхьа а «фирман» а эшац, телефон тоьхча а тоьар ду цхьана березовскийгIарна хьаштхилча, вай Абхазе тIом бан а гIур ду. Антарктида яккха а гIур ду… вуьш ДагIестанчу а гIур бу, тIом а гехь юха цIа а боьрзур бу. И-м, ДегIастанчу тхо ца даханехь а, болабала кичча бара бохуш хеза тахана. Хиллехь, хьал иштта хилча, баххане а баха ца безара, ма-хуьллу и ца хилийта хьовса дезара, лардала дезара. Халхара тIом сецча, тхо тоьлла боху гIовгIа ян а ца езара. И шолгIа тIом тIекхайкхар дара. Ца тоьлла, дехьарниш а, сехьарниш а эшна вай. Сонта хIума дара и шина а агIорхьара. Кхин эшац и «толамаш а, эшамаш а» баха дезара. И хир дара санехь, политикех тера хир дара…\nДагатесначура ала, ша тайпа мохк бу Кавказ, шина цивилизацина юккъехь лаьтта хIара. Доллучу Лаьтта тIехь а уггар стратегически мехала йолчу меттигех цхьаъ ю, хиларе терра гуттар а къийсина а, къуьйсуш а ю. Цхьаболчара проекташ хIиттайо, Кавказ цхьа пачхьалкх хила еза бохуш. И дан шайна цхьацца ницкъаша гIодеш а, кхитIе и дийрдолуш а хета царна. Амма аьттехьа а дац и гIо бохург, шайн проекташ хIитточу ницкъашка шаьш ловзабайтар бен, кхечу маттахь аьлча, «использовать» байтар. Нана-дуьненан тIом болор бара и чекх ца далийта, шайн генна хьажийна геополитически Iалашонаш йолчу хийла а пачхьалкхаша. Масех дин, бIе гергга къам ду кхузахь, шайн исторехь цкъа а цхьа пачхьалкх хилла даьхна а доцуш. Уьш вовшах а кхетийтина, (царна лиъча а, уьш-м лууш а дац, вайн вежарий болчу гIалгIаша а, кхин вайх схьа ца кхеташ, делла дIадевр дара шаьш боху) церан цхьа пачхьалкх а йогIийтина, Кавказ юьтур ю моттаделлачунна, тахана дуьнен чохь хIоьттина геополитически расклад ца го, шен политически бIаьрса аьрто хилар ду цо гойтург. ХIара мохк чулацархьама, бIешерашкахь тIом бина Россис, хийла эзар-эзарнаш салтий охьабохкуш. Турцис бина, Ирана а бина. Кхузара къаьмнаш-м царна цхьанна а оьшуш ца хилла, тахана а ца оьшу (цахилар зеделла меттигаш дукха ю). ХIораммо а кхочушъян гIиртинарг шайн стратегически Iалашонаш ю. Масала, Россин паччахьан стратегически сатасам хилла: хьалха – Кавказ, юха Турцин Стамбул схьа а яьккхина, Босфоррий, Дарданеллий олу ши меттиг схьалаца. Хьуьлла дехьа йистехь йолчу Британски империн Iалашо хилла цуьнга и цадайтар, Росси Стамбул яьккхина йоллучохь, хьайна шеца тIом ца безахь, юхавала аьлла, сацийна Россин император. Дуьнен тIехь гIараяьллачу британски флотаца ларо гIирс ца хилла вукхуьнан. Турцин дуьхьа ца сацийна иза, шен стратегически политикица доггIург ду Британис динарг. Иштта гена хьоьжуш ю нехан политика...\nТахана а къуьйсуш ю Кавказ. Цу къовсаран хьера кIел нисделла вай, вукху агIор аьлча, нах шайн глобальни политика дIакхоьхьуш бу, и хIун ду а ца хуурш, хиэ чемхаьлгаш санна, цара ловзош бу. Тахана доллу латта а, тIаьхьенан ойла ца еш, адамо шена тIехь бечу ницкъо лесто долийна. Кхана кхуьнан хIутту долу хьал Дела воцчунна хаац, амма, кхана, хаза нехан санна яккхий проблемаш хир юй а хууш, «великие державы» олурш, шайна корта баккха некъаш лоьхуш, хIара дуьне цхьацца меттигашкахь юхадекъа гIерта. ГIерта аьлча а, доькъуш ю, и деш хилар дукха гуш ца хилийта, доллучу адамна а саготта ю шаьш боху демогогеш юьйцу, демократи а, цивилизаци а, гуманизм а, адаман бакъонаш а юьйцу, амма, хIуъу мухха дийцарх а, «красная шапочка» мел хаза тегнарг тилларх а, борз шена ижу лахаза ялац. Борз шен когаша кхобуш ю олу, кхузахь ала мегар ду, пачхьалкх шен политико кхобу…\nКхин агIо ю таханлерчу политикехь: бусалбий, керстий вовшие коча а тесна, бан ма-ллу, вовшашка хIаллакбайтар. Тайп-тайпана цивилизацеш вовшашца тарлур яц, уьш вовшийн хIаллакъян гIортаза Iийр яц боху теореш а кечйина. Доллучу адмана а беш тешнабехк, провокаци ю иза. Кега-мерса ницкъ бац и «проект» хIитториг, баккхий гIирсаш бу цуьнан карахь. Таханлера вайн кегийрхой, зударий а балийна, шайн тIаьхье кхиош, баккхий нах а хилла, эхарта берза безаш бу. И ца деш, маж-мекх а далале, уьш хIаллакьхилча тIаьхье йов вайн, генофонд йов, тIаьххье вай къам хилар дов, вай а дов. Цуьнан ойла хила еза саццаза еш.\nЮхадоьрзур вай ваьш юкъахдевллачу. Майра хиларх хIун ду къам, яхь йолуш хиларх хIун ду, Iилма, гондхьа долчун хьесап, ша лардан политика, шаьлта яьккхина латар бен кхин къайле ца хилча. Жанна гонаха берзалой санна, арахьара чугIертарш хилча, шена юкъара нах, уллерчу къаьмнийн элий, цхьаъ – цхьанна, важа – вукхунна, кхин цхьаъ кхечунна, и иштта къам дохка гIерташ хилча? ХIокху тобано, хIокху стага вайн къомана дика дина бохучо, цо бина дика болх, цо йоьттина гIала, цо дина маьждиг, цуьнах даьлла беркат схьагайта, охьадилла цуьнан цIарна улле, цул тIаьхьа дийца цуьнан дика мел хетарг а, и тIема волуш а, бацал лоха лелаш а, хIорда чохь чIерал хIайтъаьлла хилар а, цо чан кхоьссича, йоккха топ цаялар а, хи тIе верта тесна ламаздар а, лаахь – илли а даккха цуьнах, назма а ала, эпопея а язъе.\nЦхьана а тобано, мел дика цуьнан нигат, мел цIена дог-ойла хиларх, кхачор дац къам дикане, шен нигат кхочушдан и охIла яцахь, ша хьалха эцна некъ бевзаш, хIора ког а мича баккха беза хууш, шен къомах дагаяьлла, цунах къахеташ, цунах цхьаъ лазор а шен чуьра бохам хеташ яцахь. Иштта йоцчо, чухьодий, хатIдоццург а дой, юха, хIан-хIа, иштта дан дезаш ца хиллера, хIинца вуьшта дан деза… Юха а вуьшта… ТIаьххье а цунах шаьш а юьхь-Iаьржа хIоттар, къам а хIоттор хуьлу, вийнарг-вайнарг-м хьеха а ца во вай, дуьненан рицкъанан зен а ца хьехадо…\nМуьлххачу а къоман хила тарло тIехIоьттинчу Iедалан низамца къовса хIума: социальни, политически, экономически, кхин тайпанаш а. Арахьарчу пачхьалкхо чулаьцначу къоман шен исторически бахьана а хир, (дуьххьара Дала кхоьллинчу адаман ши доьзалхо кхиъчахьана, кхолладелла дукха бахьанаш лаьтта кху дуьнен чохь). Цундела, олийла дац цхьана а имамана иза цхьа а бахьана доцуш ваьллера. Кхузахь хIуттург кхин хаттар ду: хIун бух кечбина, хьесап дина, хьанна тIетевжина, айдинарг дIадахьа мел хIун ницкъ, гIирс болуш, дечун тIаьхье гуш, долийнарг чекхдаккха охIла волуш хиллий, чекхдаьккхиний? ОхIла а, хьекъал а, доьналла а хиллера, амма, чекхдаккха ницкъ а ца кхаьчна, вукхеран ницкъ сов а баьлла, тIехула тIе, цхьана наха тешнабехк а бина я тIаьхьа хIиттинчара аьлларг а ца дина боху хабар долийча, кхин а сов хаттарш хIутту имаме. «Сайн къаьмнаша тешнабехк би суна, наибаш дIасабевди сан, ас декъалво хьо толамца», – аьлла, каравахна имам Шемал Барятинскийна. Муьлха къаьмнаша бина кхунна тешнабехк? Цхьаъий-аххий миллион болчура бIе ткъа эзарна тIекхачалц, кхунна тIаьхьа а хIиттина, эгначу нохчаша бина? Ткъа уьш цу терахье а балийна, «почетни плене» вахарх хIун олу? Чам боцуш доьрзу долош массо а агIорхьара йина ойла, дерриг а дагардина, баккъалла къомах дог лозуш доцург. Яккхий тоьпаш кIел миска нах кхийсар яц политика, дац шайхалла а, эвлаяалла а, тахана, хьеран тIулга кIел хьаьжкIаш санна, танканаш кIел кхисасар а яц политика…\nЦхьана немцочо аьлла, ша бехказа ваккха хIума карадо уггар харцволчунна а. Нийса хета цо аьлларг, политика лело ца хаахь а, бехказавала хаьа хьанна а. «И хир ду ца моьттара» аьлчахьана бовлу вайн политикаш а, жайни тIера дало дош а карадо. Кхин а ду вайн массо хIуманна а стаг бехказавоккхуш: «Дала яздина хиллера». Яздеш вац Дела вониг, зулам хиндерг адаме дайтар. Некъ белла Цо адамана вон а, дика а къасто. Ша хьайна реза хила лаахь, хIара ду хьуна ша резаверг, хIара резавоцург ду хьуна. Реза верг дахь – шена хьалха юьхькIайн хир ву хьо, реза воцург дахь – хIара тIаьхье хир ю хьуна ахь динчунан, боху Дала. Вочуххий, дикачухий ша хаьржжинарг ду хIораммо а дийриг. Кхо хIума ду боху Iеламнаха, Дала яздина: хьо дуьненчу валаррий, хьан хиндолу дай-наний, хьо лийриг хиларрий. Диснарг – вонний, диканний юккъехь мел дерг – ахь айхьа хоржуш ду, и къасто, цуьнан ойлаян делла хьуна хьекъал. Хье боцуш хIума а долийна, цунах шена а, нахана а бохам а баьккхина, иза-м, иштта а – вуьшта а, Дала яздина хиллера бахар – шен бехкана Дела бехкеван гIертар ду, ийман цатоар ду. Дукха масалш ду вайн цу хIуманашна дало, ца далор-кх аьлла кхузахь дитахь а. Селхана-стомара а бара вайна юкъахь, хьенехан аьтту пханарна тIехь мухIар гина шайна бохурш. ХIун бохург ду иза? Дала ваийтина ву, вер ву аьлларг ву бохург ду. Вуьшта аьлча, шен къомана тIе зулам кхайкхар ду.\nАллахI-Делан омранца бусалба дин кхайкхо долийна Мухьаммад-Пайхамара (I.с. в.). Дала сураташ доссош хилла цуьнга Джабраил-маликехула. Дечкан, тIулган мунданаш делий а лоруш, дехачу къоме, цхьа АллахI воцург кхин Дела цахилар хьедеш, волавелла иза. Шен цIийнан наха, девежарша а цхьаьна, ца олуш, тIаьхьа ца кхуллуш хIума ца дуьтуш, дуьхьало йина цунна, дукхазза холча хIоттийна, вен а гIоьртина. Цунна тIебирзинчарна а кхераме хьал хIоьттина, Эфиопе бовда дезна церан. Ша Медине дIа а кхелхина Элча (I. с.в.). И дерриг а хезна, хууш ду вайна. Кхойтта шарахь лаьттина иштта хьал. Собарца, ша кхайкхориг Делан дашца адаман кхетаме дуьллуш, бух кечбина цо бусалба динан. И даре хьаьжжина, эзарнаша ийман диллина, уггар цунна дуьхьал хиллачу Маккин элаша а цхьаьна. Цаьрца чIир лаьцна, цара шена бинчу ницкъана бекхам ца бина Пайхамара (I.с.в.), доллу Iедал шен кара дирзича а. ХIуманна бух а, кечам а оьшу. ХIун хир дара бусалба динах, шена тIаьхьа цхьа тоба вовшахкхетча, иза, Эфиопе яхийтина, кIелхьара ца йоккхуш, велларг ялсаманехь хир ву шу аьлла, Маккин элийн эскарна кIел кхоьссинехь? Хир а дарий тахана и дин? Вийра а варий иштта сонталла шегара йолуьйтур волчух Дала шен элча? Дика хIума ю стом, амма дан хIума дац цунах эрга болуш схьабаьккхича. Собар хила деза хIума долочехь, и кхочушдан Дала ша хаьржина велахь а. Собар – ийман ду боху, иэхь – ийманан цхьа га…\nЦарна шаьш талор дийриг муьлхачу къомах, муьлхарчу динехь, хIун хан йолуш ву башхалла дацахь а, доллучу къомана тIедохку церан «дезарш». Хьалха къола до стаг юьртахь а, кIоштахь а вевзаш, хIума яйначо цкъа хьалха цуьнга цIано е а олуш хилла. Тахана дикка хIума хийцаделла цу хьолехь а. Дешна дипломаш а долуш, цхьацца белхаш бина я беш а долуш, дукха адам ду ахчанна тIаьхьадаьлла. И гуттар тидамехь хила деза…\nТаханлерчу дахарехь массо а тобанаш, чуьйрашца долу йоьхьаш санна, вовшашца хаьрчина, вовшах хьакхалуш, вовшийн гIо-накъосталла деш хилар гуш ду. Иштта меттигаш дукха нисло. Вайна гина, гуш хIуманаш ду уьш. Дуьнен чохь а алсамъевлла и тобанаш. Вай цу хIуманийн, царах долчун, цара йохьучу тIаьхьенан ойла еш хила деза, и ярал сов, царах ларлуш, вешан юкъаралла ларьеш…\nЦеран ахча дагардан ца гIерта вай, ахча долу нах махкана новкъа бац, цара шайна а, махкана а цунах беркат деш хилча. Вайн Элчано (I.с.в.) боху: «Бахамо а, къелло а стаг Делах ваккхарна кхерам бу». Бахамберг кураволий дакъаза волу, мисканиг – шен къелло цатерг а дойтуьтий дакъаза волу бохург ду иза. Долчаьрга и ахча ваьшна декъа бахац вай, эвсаре долийла церан иза, амма цхьа хIума хууш хила деза царна: вайн къоман селхана элий ца хиллий а, тахана шайх элий а бина, ша «крепостной» а хилла и Iийр доций а. «Революцонни ситуаци» лаьттар ю вайн уьш цуьнах кхетталц. Революци мискачу наха йо бохуш, дуьйцу киншканаша, амма нийса хила мегара и буьзначара мецачаьрга, са легашка а кхачадой, нуьцкъаша йойту аьлча…\nШай-шай хьалхавала гIерташ, дукха адам карзахдаьккхина махкахь рицкъанаша сонта баьхначара а, и карадаза бисина, цаьрга сатуьйсучара а. ХIуманан ойла еш, олу дош а тIаьхьа-хьалха хьожий олуш, боккху ког а Деле шайна собар, ийман доьхуш боккхуш хила безара аьлла хета цу нехан.\nЦхьа вон-дика тIехIоьттича, шен кисанан хьал, ков-кертахь мел хIун ду, хIун харж ян аьтто бу шен хууш, шен долчун чот тоьхна хуьлу доьзалан ден. Иштта, политически дахарехь муьлхха а сацам беш, шен долу-доцчун тоьхна чот хила еза юкъараллин а. Къаьсттина ваьш мел ду гойту терахь дагахь долуш, иэсера и ца дожош хила деза вай. И терахь дицдалар – ваьшна кIел ког тасар, ваьш Iехадар, «реальность» олучух хердар ду. Дуккха хIуманаш тIехь хийцадала деза вайн. «Адамаш, – боху Делан элчанан (I.с.в.) хьадисо, – шун нигаташ, шун дегнаш, шу шаьш а хийцадаллалц АллахIа шун хьал а хьуьйцур дац». Нисса вайга хьаьжна аьлла хета и дешнаш. Мух-мухха а лелийча, чекхдалац хIума. Тахана жима а, воккха а вайх кхета дезарг, кхин дIайолчу вешан исторехь кхечу новкъа довла дезар ду. Чолхе некъ а бац иза, ваьш цу тIе довла дезарх кхетчахьана. Хийла стаг тахана цунах кхеташ вогIу аьлла а хета. Iуьйрана гIоттуш а, буса вуьжуш а хIоранна дагахь хила дезара: вай латто безарг таррийн, шаьлтанийн, автоматийн тIом цахилар, тIулган гIап йоккхург боций а. Туьран дитта тIехь дехаш ду шайтIа, автоматан биргIанна буьххьехь дехаш а. Вай Iилманан гIап яккха еза, хьекъал, кхетам лаха беза. Хьекъалал ира тур ца дина цхьана а пхьеро. Масех эзар шо хьалха аьлла цхьана китайцо: «Хьекъал дерг, шен туьра тIе цIийн тIадам ца хьакхаболуьйтуш, тоьлар ву». Тахана Китайс лелочу политикин тидам бича, хуур ду и дешнаш миллиардал а сов болчу царна диц ца деллий – цхьа топ а ца кхуссуш, меллаша дуьне схьалоцуш бу.\nКъомо шен хIума лардан а, шен бакъо къовса а еза, саццаза къовсуш хила еза. Корта а, дог а долуш кIентий, мехкарий хила а беза цуьнан и хIума а къовсур долуш, юьхь а ларйийр йолуш. Къам холчохь, Iазапехь делахь, цу къомах волчу муьлххачун декхар ду и паргIарт хила лаар, лиъна ца Iаш, шега далург дар. Цкъа хьалха хьекъал оьшу цунна ишттаниг дан, охIла хила веза и дIакхехьа. Вацахь хьо ишттачунна охIла, хабар доцург, бацахь хьайн кхин бух, хьайна тарделларг къоман коча а тасий, и къам дакъаза ма даккха, юьхьIаьржа ма хIоттаде, танканашна, кеманашна, «градашна», ракеташна кIел ма дига, цуьнан кIентий ма хIаллакбе, хьуо а ма ве хIаллак, боху вай цуьнга. Уггар вай ца толон болу гIирс бу автомат олу эчиг. Юха а, вайна вешан хIума къовса а, лардан а хьекъал, хьекъале политика оьшу. Мацах вайн къам Казахстане дигначу эшелонаш тIехь еана, гIали юккъе автоматийн, гранатометийн оьланаш охьаяссийна, хIан, дIаэца шайна аьлча, цхьаъ цу оьланна улле гIур воцуш, и дахка лаца йиллина «мехаза нехча» олург юй хаъал кхетам тоа безара вайна. Юха а, юха а – автомат а, тIом а бац вайн гIирс. Цхьа а масал дац вайн, и бу ала. Хьеха дукха йо вай шаьлта, дозаллица а хьехайо, амма, и а етташ, тIамца даьккхина хIума ца го вайн кху масийтта бIе шарахь, ваьш хIаллакьхиларрий, буобераш кхиорий бен. Вай кахьар хьийзо еза, хьен кахьар. Iилма оьшу вайна. Кху дуьнен чохь а, вукха дуьнен чохь а дикане кхочур дац вай цу шинца бен. «ХIора хIуманан шен некъ бу, ялсамане боьду некъ – Iилма ду», – боху Делан Элчано (I.с.в.)\nКотамаш кхобучо хIора дийнахь ягорйо шен котамаш, гезарий кхобучо – уьш ягарйо, стерчий долчо – уьш. Даьхни бен дац уьш, вай адамаш ду, ваьш хIаллакдо вай, ваьш мел ду хууш, хIора дийнахь ваьш дагардеш, лардеш ца хилча. Кхиа деза вай – терахьехь а, кхетамехь а кхиа. Ваьш ца кхуьуьйту вай. Шина-кхаа дашехь аьлча, цхьана тобано шеггара хIума а доладой, юха, «эхI, дан-м хьаштдоцург дара хIара, делахь а, хIинца ара ца девллча, нахана чекх са гур ду вайх, кхерабелла эр ду нохчий, нахаца яхь, дуьхьал хьажа юьхь хила еза олий», ара а довлий, халкъан эзарнаш кIентий хIаллакьхилийтар ю вайн истори.\n/ТIаьхье хир ю./


Украининехь тIемаш беш бу Оьрсийчоьнан эскархой\nШа пачхьалкх ю аьлла дIакхайкхийначу Донецкан халкъан республикан премьер-министр ву ша бохучу Захарченко Александра дIахьедар дина, сепаратисташна тIехIиттина тIом беш Оьрсийчура шайн лаамехь баьхкина нах бу аьлла. Царна юкъахь дуккха а оьрсийн армехь гIуллакх деш болу эскархой а, эскаран гIуллакх дина болу нах а бу бохуш дуьйцу цо.\nЦунах лаьцна Захарченкос хаам бина «Россия 24» телеканалана интервью луш. Цо дийцарехь, Оьрсийчура баьхкинчу нехан терахь ду 3-4 эзар стаг. И дIахьедар гучудаьлла, Оьрсийчоьнан эскархоша гIо а деш, сепаратисташа Новоазовск гIала дIалаьцна аьлла хаам баьржинчул тIаьхьа.\nУкраинин чоьхьарчу гIуллакхийн министран хьехамчо Шпиряк Зорян дIахьедар дина, Оьрсийчоьно буьззинчу барамехь эскаршца тIелатар дина Украинина аьлла. ХIинццалц Москох харц дора Украинехь шен эскарш хилар.


ХӀинца хӀокху Википеди чохь, нохчийн маттахь 164 818 яззам бу.\nДийнахь хилларг — 14 май\n1607 — Смит Джона кхоьллина дуьххьарлера ингалсан юрт хин болчу АЦШ махкахь.\n1796 — ингалсан лоьро Дженнер Эдварда дуьххьала лелийна вакцина даӀе морзгалшна дуьхьала.\n1918 — экранка яьлла Я. А. Протазановн фильм «Отец Сергий» коьрта ролехь И. Мозжухин а волуш (сурт тӀехь).\n1939 — пхи шо долу перухочо Медина Линас кӀант вина.\n1940 — дуьххьара хӀаваэ даьлла гена лела бумбанаштухург Ер-2.\n1948 — Бен-Гурион Давида кхайкхийна Израиль пачхьалкх кхоллар.\n1955 — ССРС, Албанис, Болгарис, Мажарчоьно, ГДР, Польшас, Румынис, Чехословакис Варшаван барт тӀехь куьйгаш яздина.\n1962 — Афинехь бина Испанин Хуан Карлосан а, Грекийн Софиян а мах.


Нохчийчоь -- Контртерроран операцин раж дIаяккхарх лаьцна Хоси-юртахь журналисташна дуьйцуш ву Кадыров Рамзан, 16Охан2009\nКхо шо кхочуш ду Нохчийчохь шолгIа тIом дIаберзийна, аьлла, дIакхайкхийна. Путин Владимир вен дагахь хилла, аьлла, Осмаев Адам дIалаца бакъо елла Москох Лефортово кхело. Ставропол-кIоштIахь байина кегийра нах тIе богIучу (Стигалкъекъа, Май) баттахь Оьрсийчохь хир долчу даздаршкахь терроран тIелетарш кечдеш хилла, аьлла, дIахьедар дина ФСБ-н белхахоша. Шайн республикехь адамаш лечкъор а, дайар а алсам даьлла, аьлла, латкъам бина ГIалгIайчурча Мехк-кхел ц1е йолчу вовшахтохаралло.\nКху беттан 16-чу дийнахь кхо шо кхочуш ду 1999-чу шарахь дIайолийна хилла йолу контртерроран, аьлла, цIе тоьхна йолу Нохчийчура тIеман операци официалан кепара дIаерзийна. ХIинца и гIуллакх лоруш ду исламан гIаттамхошкара кхерам дIабалар санна. Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дийцарехь, тахана иттаннаш бен тIемалой ца бисина цигахь Iедалшна дуьхьала лаьтташ.\nКонтртерроран операци дIаерзийначулла тIаьхьа Нохчийчурча Iедалшна Москохо бакъо елира Соьлж-гIаларчу кеманпортера кхечу пачхьалкхашка кеманаш дIасалелийта.\nКонтртерроран раж дIа а яьккхина, тIом дIа а бирзина, аьлла, дIахьедар динчулла тIаьхьа алсам делира Нохчийчохь адамаш дайар а, тIеман операцин дIаяхьар а, бохуш дуьйцу Къилбаседа Кавказера хьал шен тидамехь даттош йолчу аналисто Фуллер Элизабета.\nФуллер Элизабет: Баккъалла а, шина агIонна – тIемалошна а, ницкъаллин структурийн белхахошна а- юкъахь дараш алсам девлира контртерроран раж дIаяьккхинчулла тIаьхьа.\nКавказский Узел бакъонашларярхойн интернет-агенталло далочу терахьашца контртерроран операци дIаерзийначулла тIаьхьа даьллачу 300 дийнахь 85 ницкъаллин структурийн белхахо вийра Нохчийчохь. Дуьстина аьлча, и операци сацаяле 300 де хьалха цигахь вийнарг вара 45 эскархо а, полицин а, кхерамазаллин сервисийн а белхахо а.\nКонтртерроран операци дIаерзийнехь а, официала долчу терахьашца Нохчийчохь вуьсуш ву 30 000 сов оьрсийн салтти а, эпсар а.\nКхин цхаьа хIума а ду Къилбаседа Кавказера хьал чолхе лаьтташ хилар гойтуш. Оццу Кавказский Узел олучу интернет-агенталло далош долу сингаттаме терахьаш ду уьш. Мел-лаххара а 258 стаг вийна а, лазийна а ву Къилбаседа Кавказехь Дечкен-беттан 1-чу дийнера, Зазадоккху-беттан 31-чу дийне кхаччалц лаьрча.\nЦарах 163 стаг вийна. 95 лазийна ву. И терахьаш дала до Кавказский Узело, шайн белхахоша гулбинчу хаамашна тIе а тоьвжуш. Вийна волчу 163 стагана юкъахь ву 24 маьрша вахархо а, 57 ницкъаллин структурийн белхахо а. Ткъа важа 82 стаг ву, Iедалша дийцарехь, тIемалой а, царна гIо деш хилла болу нах а. Лазийначарна юкъахь ву11 маьрша стаг а, 81 ницкъаллин структурин белхахо а.\nКхеташ ду, хIара статистика юьззина ца хилар. Массо а цу тайпа хилам ца кхочу хаамашна юкъа. ТIехула тIе, цхьа а аьтто бац ницкъаллин структурийн векалша деш долу дIахьедарш бакъ ду-дац къасто а.\nКху къирнах Москох Лефортово суьдо схьалаца санкци елла Одессехь дIалаьцна латтош волу Соьж-гIалан вахархо Осмаев Адам а, Казахстанера Пьянзин Илья а. И шиъ Оьрсийчурча Iедалша бехке веш ву премьер-министарна Путин Владимирна тIелатар кечдеш хиларна.\nУкраина-- Путин Владимирна тIелатар кечдеш хилла, аьлла, бехке веш ву Одессехь даьлацна волу Осмаев Адам.\nОха хьалха дийцина ма-хиллара, Чиллан-беттан 4-чу дийнахь Одесса-гIалахь Украинан кхерамазаллин сервисо леррина операци дIаяьхьира, Осмаев Адам дIалоцуш. И стаг дуьненаюкъарчу лехаме велла вара Оьрсийчоьнан федералан кхерамазаллин сервисо.\n27-чу дийнахь хаамаш баьржира Къилбаседа Кавказера тIемалой Путин Владимир ве кечлуш хилла, аьлла.\nУкраинехь дIалаьцна волчу Осмаевна а, Пьянзинна а бехке диллира ФСБ-но Iедалан белхахочунна тIелатар кечдар а, оьккхуьйтург кечяр а, бакъо а йоцуш, оьккхуьйту молха леладар а.\nХIинца и шиъ дIалаца, аьлла, омра делла Москохарчу Лефортово кхело. Осмаевн а, Пьянзинан а адвокаташ реза бац цу сацамна. Цара цу хьокъехь латкъам бина Москох-гIалин суьде.\nОьрсийчоь -- Ставрополера Ермоловн цIарах йолчу кадетийн ишколан дешархо тIом бан Iемаш ву, 29Заз2\nКху къирнах Оьрсийчоьнан ницкъаллин структурийн белхахоша, герзаш а диттина, 4 стаг вийра Ставропол-кIоштахь. Некъа йогIуш йолу машен сацо гIоьртина хиллера некъаца лаьтташ болу полицин белхахой. Амма, Iедалан векалша дийцарехь, машен саца а йина, кехаташ гойтучу меттана цу машен чура герзаш тоьхна цу чохь болчара.\nЦера топ нийса ца кхетна, ткъа полицино тоьхначу герзо цу машен чохь хилла волу 4 стаг вийна. Иза хилла Нефтекмск-кIоштахь, Ачикулак олучу эвлахь. Иштта хIума хилча хуьлуш ма-хиллара, 4 стаг чохь хилла машен яьгна.\nШолгIачу дийнахь ФСБ-н векалша дIахьедар дира Ачикулакехь байина болу нах терроран тIелатарш ккечдеш хиллера тIебогIучу баттахь хир долу даздарш дIадоьлхуш, аьлла. Ставропол-кIоштан талламан комитетан векло Данилова Екатеринас дийцарехь, байинарш бу Нефтекумск кIоштан бахархой Бейбулов Мурат-Iела а, Нурлумбаев Муратхан а, Аджимусаев Заирхан а, Абдулкаримов Руслан а. 28-29 шераш долу кегийрахой бу уьш.\nКху къирнах ГIалгIайчурча Мехк-кхел цIе йолчу юкъараллин вовшахтохаралло леррина кехат яздира шайн республикан цIарах Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думехь депутат волчу Хамчиев Билане а, Федерацин Кхеташонан декъашхошка Паланкоев Ахьмаде а, Иванов Никите а.\nЦу тIехь дуьйцуш ду ГIалгIайчохь адамаш дайар а, лечкъор а алсам даьлла хиларх лаьцна. Къаьсттина Мехк-кхелана Iаьткъинарг ду кху беттан 3-чу дийнахь Несарахь, шайна юкъахь йоккха стаг а йолуш, маьрша бахархой байар.\nГIалгIайчоь, карта, 2012\nМехк-кхелан дехар тидаме а эцана, Оьрсийчоьнан чоьхьарачу гIуллакхийн министре Нургалиев Решеде латкъам бинера депутаташа. ПIераскана дийнахь министро жоп делла, кху тIаьхьарчу шина шарахь ГалгIайчохь 88 стаг лачкъийна, аьлла, болу хаам талла беза, аьлла. Нургалиевс дийцарехь, цуьнгахь болчу хаамашца ГIалгIайчохь лачкъийна 13 стаг бен вац.\nНургалиевс дIахьедар дина, ОМОН-ан форма а йоьхна, Къилбаседа Кавказехь лелаш берш билггала муьлуш бу бохург хIинца къасто дезаш долу хIума ду, аьлла.


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Хьаьж я Iумрат дихкина воцучо лаьцна долучу экханан жижиг хьаьж я Iумрат дихкиначо\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Хьаьж я Iумрат дихкина воцучо лаьцна долучу экханан жижиг хьаьж я Iумрат дихкиначо\nХьаьж я Iумрат дихкина воцучо лаьцна долучу экханан жижиг хьаьж я Iумрат дихкиначо даарах дерг дуьйцу дакъа\n246. Абу Къатада ал-Ансарис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) (Меднара дIа) хьаьж (вуьшта аьлча: Iумрат) дан ваха (новкъа) велира. (Асхьабаш а) бевлира цуьнца ара. (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен асхьабех) цхьа дакъа дIахьажийра, царна юкъахь Абу Къатада а вара. ХIетахь цо омра дира цаьрга: «Вай вовшехкхетталц, хIордан йистехула дIаэхалаш». ХIордан йист а лаьцна, дIабаха бевлира уьш (я АллахIан элча волучуьра, я уьш севцна йолучу хIордан йисттера). КхиндIа дIабахча, Абу Къатада воцучо массара а Iумрат дихкира цара. Ткъа тIаьхьо, новкъахь дIабоьлхуш а болуш, цIеххьана акхачу варрийн (гIера) гира царна. Царна дIатIаьхьаьддачучу Абу Къатадас, (цхьана виркхелана чов а йина) тIаккха урс хьаькхира цунна. Циггахь совца а севцна, (оцу виркхелан) жижиг диира оха. Цул тIаьхьа, хьовсийша бохуш, (вовшашка) баха девлира тхо: «(Iумратан) ихьрам дихкина а долуш, экханан жижиг муха дуу вай?!». ХIетахь цуьнах бухадиссина жижиг тхайца дIадаьхьира оха. Тхаьш АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIекхаьчначу хенахь, оха цуьнга хаьттира цуьнах дерг. (АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ихьрам дихкина болучу шен асхьабашка дуьхьал) хаттар дира: «Шух цхьаммо а омра динерий цуьнга, (варрийн гIеранна) тIелата аьлла, я (иза цунна тIехьоьхуш) цхьана а кепара къедораш а динерий аша?». Цара жоп делира: «ХIан-хIа». АллахIан элчано элира: «ХIета, дIадаа йиш йолуш ду-кха шу бухадисиина жижиг а».\nКхечу хаамехь хьахийна: ««Бухайиссина хIуммаъ юй шуьгахь цуьнах?». Аса элира: «ХIаъ». ХIетахь аса цуьнга дIакховдийра цуьнан тIа, ткъа цо цуьнах кхаьллира (я диира цо и)» (ал-Бухари: 2570-I824, Муслим: 60/II96).\n247. Ас-СаIб ибн Жассам ал-Лайсис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа Абвехь (я Вадданехь) волучу АллахIан элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), дан а деана, совгIатна акхачу виран жижиг делира аса. Амма АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) (и жижиг), схьа а ца оьцуш, юхаделира. (Ша и схьацаэцар бахьанехь) сан юьхьа тIехь (халахетар а) хааделла, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Бакъдолуш, оха хьуна юхацаделла и, тхаьш хьаьж дихкина хиларна а бен» Муслиман хаамехь аьлла: «Виран ког».\nКхечу хаамехь аьлла: «Вирах (цхьа) дакъа».\nМуслиман хаамехь аьлла: «Хенан маьIигаш (тIехьара меже)».\n(Жайна) хIоттийначо оцу хьадисах хIокху кепара кхета веза аьлла: «Цунна шен дуьхьа лаьцна моьттуш хилла иза. Ткъа дихкина хьаьж долучо яа мегаш дац шен дуьхьа лаьцна хIума» (ал-Бухари: 1825, Муслим: 1193).