"Тхо хIинца а оцу цIерпоштара охьадиссаза ду": нохчийн а, гIалгIайн а депортаци\nЧиллан-бутт 24, 2022\n"Винчу махкара". Юшаев Султанан сурт\nСоветан заманахь миллионашкахь юкъ-кара нахана депортаци йира, амма къаьмнийн башхаллашца дерриг а махках даьккхира 11 къам: немцой, полякаш, финнаш-ингерманландцаш, кхарачой, нохчий, гIалгIай, балкхарой, ГIирмера гIезалой, туркаш-месхетинцаш, гIалмакхой, корейцаш а.\nКъьамнашна депортаци яран кеп-кепара мах хадабо Оьрсийчуьрчу а, Малхбузерчу а Iилманчаша. Нийса дуй-те депортацех дийцар, нуьйцкъаша махках бахарх а ца дуьйцуш, Европера Iилманчаш сих-сиха "депортаци" терминна тIера ца бовлуш хилча. Масала, вевзаш волчу фрнцхойн историко Куртуа Стефана чIагIдо, 1930-1940-чу шерашкахь хиллачу Сталинан депортацин "геноцидан хатI" дара бохуш. Нохчий а, гIалгIай а махках боху "Чечевица" операци исторехь уггар а йоккха къаьмнийн депортаци лору цо. Къам хIаллакдар элира цунах лаьцна политолога Авторханов Абдурахмана.\nДепортацехь даьккхина 13 шо нохчийн а, гIалгIайн а иэсехь дисина ца Iаш, и тема охьа ца юьллу ю церан тIаьхьено а. ХIора доьзалехь, тӀаьхьенгара тӀаьхьенга дIакховдадо шаьш дийна диссарх, шайн гергара, доьзалера беллачех дийцарш. ХIокху доллу шерашкахь "ХIунда?" бохучу коьртачу хаттарна жоп оьшу, къаьмнийн иэсан истори ю хIара.\n"Дина доцчух бина бекхам"\n1944-чу шо доладелчхьана, 1943-чу шеран Лахьан-беттан 2-чохь кхарачойн халкъ а, ГIуран-беттан 27-чохь гIалмакхой махках баьхначул тIаьхьа НКВД-н эскарш Нохч-ГIалгIайчоьнан АССР-ра чудалон долийра. Официалехь бахархошка дIакхайкхийра, жимма са даIа тIама юкъара даьхна эскарш ду уьш, цул тIаьхьа тIаме юхадоьрзур ду аьлла.\nЙоллу республикерчу эвлашкахула дIатардира эскаран дакъош. Жимачу ярташкахь уьш дIанисбира эвлан администрацешкахь а, культурин хIусамашкахь а, яккхийчу ярташкахь – хIора керташкахь, меттигерчу доьзалашкахь. Оцу юкъанна хIусамашкахь дIатарбинчийн Iалашо йитира доьзалийн бахамах дIаяздан, уггар хьалха хьайбанех, говрех, устагIех, котамех, иштта кхин дIа а. Нохч-ГIалгIайчу баьхкиначарех дукхаберш бара НКВД-н дакъошкара, церан зеделларг дара кхарачой а, гIалмакхой а, Поволжьера немцой а махках бахарх. Уггар а дукха къаьмнаш долу Къилбаседа Кавказера тоба – ахмиллион сов стаг махках ваккха кечам беш яра арми.\n1944-чу шеран Зазадоккху-беттан 7-чохь кечдинчу СССР-н Лакхарчу Советан Президиуман "Нохч-ГIалгIайчоьнан АССР дIайохорах" указа тIехь яздина дара, мича буха тIехь вовшахтоьхна ду боллу нохчий а, гIалгIай а махках бахар. Пачхьалкхан вукху декъана хьалха Iедал гIоьртира депортаци ечарна дискредитаци ян. Оцу хенахь немцойн эскаршца тIом ловш болчу СССР-н бахархошна, мостагIца юкъарлонаш лелорах а, дезертир хиларх а муьлхха а хьахор, оьгIазаллица, цабезамца тIеоьцуш дара.\nКоллаборационизмана бехкебира Iедалхоша нохчий а, гIалгIай а. Амма Нохч-ГIалгIайчоь цхьана дийнахь а ца хилла немцойн армин оккупацехь. Малгобекан малхбузера дакъа дIалацаро (тIемаш буьйлабалале эвакуаци йинчу йоллу гIалин терахь дара 12,5 эзар стаг) цхьана а агIор ца хуьйцура сурт – республикан дозана тIехь цхьана дийнахь а тIечIагIйина яцара немцойн оккупацин Iедалан администраци. Юкъарло лело цхьа а вацара нохчийн а, йа гIалгIайн а, шайн бIаьрга немцой царна гина цахиларна муххале а.\nКоллаборационизмех къамел дойла а яцара, хIунда аьлча, Нохч-ГIалгIайчоьнан АССР-н дакъа дIалаьцна а дацара, билгалдаьккхира Советан заманахь къаьмнаш махках дахар теллинчу Поляна Павела.\n"ХIокху маьIнехь нохчашна а, гIалгIашна а депортаци яр -депортаци-бекхам бар дацара, масала, цхьадолчу махках даьхначу къаьмнех ала тарлора, уьш бехаш хилла территореш оккупацин зонехь хиларна. Иштта олийла дац цхьана а агIор Нохч-ГIалгIайчоьнах, цундела кхузахь цхьа тамашена эдар ду: дина доцчух бина бекхам", - боху къамел дечо.\nКхин дIа документа тIехь боху "Немцошна гIоьналла латторах", и хатIдоцург ду, хIунда аьлча, НКВД-н 1942-1943-чу шерийн хаамашца, Кавказан кIоштахь тIом хиллачу заманчохь немцойн Абвер къайлахчу сервисо Нохч-ГIалгIайчу кхоьссира 80 гергга парашютисташ, царех 50 Кавказера вара, ткъа боллу парашютисташлахь нохчех а, гIалгIайх а вацара 20 стаг а. НКВД-н зерашца, кIадин метта пайдаоьцу парашют бахьана долуш, нохчаша ларйора охьахуу десант.\n"Дезертираллех". Официалехь нохчий а, гIалгIай а эскаре кхайкхина ца хилча, муха бехкебийр бу дезертираллина? Нохч-ГIалгIайчуьра ши полк яра вовшахтоьхна шайн лаамехь. Царех цхьа дакъа оцу полкера арабевлира, хIунда аьлча, тIаме бохуьйтучу меттана уьш хьовсийнера Моздокан кIошта окопаш ахка. Автоматан метта церан кара бел еллера, цхьахйолчу оцу полках дIатоьхна хиллачу Эвтарарчу вахархочо дийцарехь, нохчех цатешар, сийсазалла яра иза.\nТIом а болабалале тIеман эскаре кхайкхиначара тIемаш бора, массара а санна. Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран дешнашца: "Дуккхаъчарна ца хаьа, Брестан гIап ларъечарех кхоалгIа дакъа гергга нохчий хиллийла". КхоалгIа дакъа царлахь нохчий бара ала хала ду, амма Брестан кIошта гулдинчу шина декъехь, гIап ларъечарлахь а ши эзар сов нохчий а, гIалгIай а хилла хиларх документалан тоьшалла карийна.\nМахках баха де тIекхачалллац газеташкахь яздора, дуьненан ШолгIачу тIамехь Нохч-ГIалгIайчуьра бахархоша гойтучу хьуьнарех. Эзарнаш нохчий а, гIалгIай а эгна ЦIечу армин могIаршкахь тIамехь. Масала, Нурадилов Ханпашас вийна 920 фашист, тIеман шерашкахь арахецначу СССР-н почтин марки тIехь дуьйцура цунах лаьцна. Нохчо Висаитов Мовлади хьалхарчех вара Эльбе а кхьчна, Американ урхалло Легионан сийн орден еллачех. Устарханов Iалавдис (нацистийн концлагершкара кхечу нохчашца веддарг) тIом бина фанцхойн Дуьхьалонехь, ткъа шен махкахошца цхьаьна Италин Дуьхьалонан боламехь совгIатца билгалваьккхира Юсупов Мохьмад. Царех а, кхечу эзарнашкахь хиллачу кхечарех а цхьаьннан а хаа йиш яцара, уьш баьхна бевлира, цхьанна а ца бевзаш ийгира, хIунда аьлча, нохчий а, гIалгIай а пачхьалкхан мостагIий бу бохучу, пачхьалкхан юкъарчу идеологи юкъа ца богIура уьш.\nМахках бахарх указа тIехь билгалдаьккхина дара, нохчий а, гIалгIай а "Советан Iедална дуьхьал хилла бу герзашца" аьлла. Оцу кепара факташ йоцу меттиг карон хала дара СССР-хь, Нохч-ГIалгIайчоь а юкъараяьккхина яцара. Герзашца йолчу вовшахтохараллийн а, декъашхойн а терахьо цхьана а пунктехь республика лидерийн могIаре ца йоккхура регионехь. Луларчу субъекташкахь терахьаш дикка лакхара дара.\nТIаьххьара бехкбиллар дара, нохчаша а, гIалгIаша а "зуламхойн тIелетарш дар луларчу кIоштийн колхозашна". Къаьмнашна депортаци яр нийса дара ала гIертачийн а аьтто ца белира и факташ бакъян йа хьалха а, йа тахана а.\nРСФСР-н Лакхарчу Советан Президиуман "Нохч-ГIалгIайчоь дIайохорах а, ГIирмин кIоштахь ГIирмин АССР кхолларх а" указ араделира 1946-чу шеран Мангал-беттан 25-чохь, и хилам иккхина ши шо даьлча.\nНКВД-н "Чечевица" операци\nДепортацехь беллачарна Назранехь хIоттийна мемориал\nНохчий а, гIалгIай а махках баха республике хьажийнера чоьхьарчу гIуллакхийн наркоматан (НКВД) 96 073 эскархо. Эскарехула наркоман гIовс волчу Аполлонов Аркадийс халкъан комиссарна Берия Лаврентийна довзийтира НКВД-н эскарш тIегулдарх шена хетарг. Пачхаьлкхан кхерамзаллин органашкахула а, чоьхьарчу гIуллакхашкахула а билгалваьккхира 19 эзар оперативан белхахо.\nЭскархошна гIоьнна иштта тIеозийнера ворхI эзар дагестанхойх а, кхо эазр хIирех а лаьтта партин актив. Къаьмнаш махках дохуш йоьдучу операцехь верриг а Нохч-ГIалгIайчохь вара 125 эзар стаг, аьлча а, 11 кхийсархойн дивизи. ТIамтIе боьлхучу меттана, зударшна а, божаршна а, къаношна а, берашна а депортаци еш бара уьш.\nАрхиверчу документашца а догIуш, операцина юкъаозийнера йоллу пачхьалкхера НКВД-н ницкъаш – Ереванера Мурманске, Москвара Генарчу Малхбузен мехкашка кхаччалц.\nЧиллан-беттан 22-чохь Дагестанерчу Хасав-Юьртара Къилбаседа ХIирийчуьра Беслане дIакхаччалц болчу аьчкан некъан бохалла дIахIиттийнера нах тIеботта кийча йолу эшелонаш. Хьайба дIасадуьгучу вагонех йина яра уьш.\nЧиллан-беттан 23-чу буча 12 сахьт даьлча Iуьйранна 3 сахьт даллалц йоллу республикехь дIакхайкхийнера операци йолийна хиларх. Нах бехачу эвланийн юккъехь гулло аьлла, тIедиллинера божаршна, омрех дIахьедан. Шайна тоьпаш тохарна кхоьруш болу зударий а, бераш а диссира эпсарийн а, салтийн а (цул хьалха массо а керташкахь дIатарбинчу)закъалтехь, шайн доьзалех дIакъастийнера божарий. Хьалхарчу кхаа денна юург- молург а, йовха бедарш а схьаэца кхо сахьт делира зударшна а, майдане баха гIора ца хиллачу къаношна а. ХIора эвла ялийна машенаш яра, мехкан ламанашкахь бехачарна говр-вордий яра, аьчкан некъа тIе нах дIакхачон.\nНохчашна а, гIалгIашна а депортаци ярх дина дIахьедар\nНКВД-н конвойн эскарийн хьаькама, инарла-майора Бочков Виктора 1944-чу шеран Зазадокху-беттан 21-чохь Берия Лаврентийн цIарах динчу дIахьедарехь билгалдаьккхинера, ерриг а вовшахтоьхнарг 180 эшелон яра, хIора а 65 вагонех лаьтташ яра (ерриг а 12 525 вагон). ХIора вагон чу тарван везаш вара 42-нна тIера стаг. Вагонан цхьана агIонца терхаш йинера багаж охьайилла а, дIавижа а, царна тIехь нисделлера бераш, цомгаш нах, къаной. Чиллан-беттан 23-чохь йолийна операци яхъелира Зазадокху-беттан хьалхарчу деношка. Некъахь цара даккха дезара юккъера аьлча, 16 дей, буьйсий.\nОцу юкъанна 70 вагон тIаьхьаряьккхира, депортаци ечу нахалахь тиф яржарна.\nОпераци дIахьочу юкъанна лецира 2016 стаг, дIадаьккхира 20 072 герз. Доллу къам аьлча санна лаьцначул тIаьхьа, церан карахь эххара а виссира, депортаци нийса йина алийта, цара лоьхуш хиллачу "бIеннашкахь зуламхой", эзарнаш дезертираш аьлла, НКВД-н белхахоша центре дIахьедина ахмиллион нохчех а, гIалгIайх а 2 эзар гергга стаг\nХьайбах, нохчийн Хатынь\nДепортацин бохаман символ хилла дисина НКВД-н эскарша нохчийн лаьмнашкарчу ГаланчIожан кIоштара Хьайбахахь дина зулам. Чиллан-беттан 23-чохь коьртачу майданахь гулбира юьртан а, гергарчу хотешкара а бахархой. Де хьалха диллинчу лайно йохийра лаьмнашкара нах республикан шерачу меттиге охьа а биссина, аьчган некъа вагонашка ховшон хилла Iалашо.\nЧиллан-беттан 27-чохь операцина тIехь куьйгалла дечо сацам тIеийцира байъина дIабаха оцу эвлара нах. Мальсагов Дзияуддина (Нохч-ГIалгIайчоьнан юстицин наркоман гIовс) чIагIдарца, иза теш хилира ГаланчIожан кIоштахь хиллачу бохаман. Хьайбахахь гулбира Нашхойн юьртан советан массо а хотешкара а, кхечу ярташкара а, шаьш лаьмнашкара охьабиса гIора ца хилла: доккхачу декъанна, цомгаш нах, бераш, къаной, зударий. Говраш латточу божала боьхкира уьш, Мальсаговс боху масех бIе стаг вара уьш. Пачхьалкхан кхерамзаллин 3-чу ранган комиссаро Гвишиани Михаила омра дира, уьш багабе аьлла, ткъа оцу чуьра бевдда бовла гIертачарна тоьпаш тоха. Шайн ма-хуьллу дуьхьало ян гIиртира Мальсагов а, Громов фамили йолу кхин цхьа эпсар а, амма гIуллакх ца хилира. Оцу трагедех лаьцна Сталине яздира Мальсаговс, цунах лаьцна дийцира ССР-н коммунистийн партин лидерца Хрущев Никитица хиллачу цхьанакхетарехь Казахстанехь а.\nМассарна а тIехь зулам талла дуьххьара сацамбира Хрущев волчу хенахь. Бохам хиллачу меттиге хьовсийнера партин а, коьртачу аппаратан а лаккхарчу даржашкара хьаькамаш а, прокуратура а. ЦК КПСС-н административан органийн декъан секторан куьйгалхочо В. Тикуновас а, Коьртачу тIеман прокуратурин белхахочо Г. Дорофеевас а 1956-чу шеран ГIадужу-беттан 31-чохь яздинчу кехата тIехь дина жамI цхьа маьIна долуш дара: "Хьайбаха дахча тхо тийшира цигахь хилла бохург бакъ дуйла". ХIетте а бехкзуламан гIуллакх ца диллира.\nСССР-н тIаьххьарчу шерашкахь Нохч-ГIалгIачуьрчу Хьалха-Мартанан кIоштан прокуратуро схьадиллира, депортаци йоьдучу заманчохь дуккха а нахана тоьпаш тоьхна хиларх бехктакхаман гIуллакх. Хьайбахахь дагийначу говрийн божалан меттехь гулйира факташ, иштта оцу конвойх бевдда, юьртана гонахарчу хьуьнхахь лечкъинчу тешийн кийтарлонаш а.\nЦIикарой эвлара депортаци йоьдуш байъина нах дIабоьхкина меттиг\nДуккха а нахана тоьпаш йиттина аьлла, цхьа Хьайбахахь тоьшаллаш гулдина ца Iара. Цигахьчул а кIезиг нах хIаллакбинера лаьмнашкарчу кIошташкахь Майстахь а, Мелхйистехь а, ЦIикаройхь а, Пешхойхь а, махкарчу лаьмнийн кхечу юкъараллашкахь а.\nМахках бохучу деношкахь байъинарш НКВД-но хIиттийначу кехаташкахь дукха хьолахь дуьхьало йинера Iедалхошна депортаци ечу заманчохь аьлла, билгалбаьхнера.\n"Зуламхой а, нах буу нах а": депортацехь хиллачийн дагалецамаш\nДокудаев Ахьмад, 1946-чу шеран вахархо\n- Со депортацехь вина ву, цигахь кхиъна, ГIиргIазойчохь школе вахана. Тхан эвлахь дуккха а бара оьрсий. ГIиргIазошца даим а дика юкъаметтигаш яра. Церан баха меттиг яцара, шайн гIуллакхаш уьш листина бовллалц, тхоьца, махках даьхначаьрца цхьаьна Iийра уьш. Сиха дIатасаелира доттагIаллин уьйраш. Масала, тхан цIа чохь дийнна шарахь ала мегар долуш гIиргIазойн доьзал Iийра, тхан ден доттагIчун. Оха цхьана а хIумана тIехь къеста ца бора уьш, цхьатерра бакъонаш а йолуш бехара уьш.\nДерриг а дика дара ала ца гIерта со, амма, сайгара а, сайн ден-ненан дийцаршца а, чIагIо йойла ду сан, тхуна гIиргIазоша чIогIа гIо дора аьлла. Суна хIинца а дагахь лаьтта. ГIиргIазойх лаьцна дуьйцуш гуттар а хазахета суна. Ас царна сагатдо, хаамашкахь цхьаъ яздича, самукъадолу церан кхиамех.\nДжабраилова Мизан, 1937-чу шерара\n- Сайн ненан нана йолчахь яра со депортаци ечу хенахь, цул а масех де хьалха нана дIайоьллинера оха тхайн, ненан нанас ша йолчу дIадигинера тхо. Махках дохучу заманчохь со а, жимахйолу йиша а цуьнца дIайигира, деца а, гергарчаьрца а къаьстина нисъеллера. Новкъахь севцначу хенахь вагончуьра араялийта сайн да лаха аьлла, дийхира ас, амма дIадуьйлалуш ду аьлла, омра хезча кхийтира со, массо а вагонаш вовшех тера юйла.\nСалташа хаьттира соьга: "Хьенан ю хьо?", оцу эшелонан тептарехь ца хиллачу сайн ден Джабраилов Iазиза цIе яьккхира ас. Оцу мIаьргонехь тхан Гермчигарчу цхьана зудчун терго хиллера сох, цо дехар динера салташка ненан агIор болу гергарнаш буьгучу вагонна тIехьада пурба доьхуш. Цул тIаьхьа хиира суна, хIора социйлехь тхан да а, деда а хиллера тхо лоьхуш, Гермчигара ворхI а, шиъ а шераш долу ши йоI гирий бохуш, масаьрга а хоьттуш.\nКазахстанерчу Кизил-Ордан кIоштахь дIатардира тхо. Юьхьанца къоман мостагIий санна тIеоьцура тхо, цатешамца хуьлура кхелхина баьхкинчаьрца, цкъацкъа мостагIаллица. ТIаьхьа депортаци йинчарна хиира, меттигерчу бахархошка хьалхо дуьйна дIахьедина хиллера "бага бахана зуламхой" а, "нах буу нах" а бу балош, цара массо а дойъур ду бохуш. Цхьа хан яьлча казахаш кхийтира, цхьаммо а цхьа а ца вуий а, ца воьй а, мелхо а кхелхинарш шаьш буйла дийнна доьзалашца леш. Шело дIаелира къинхетамца, сингаттамах кхеташ, гIо дан лаам а хуьлуш.\nМасех шо дIаделира, сайн ши шо долчу йишица суна юха тхайн да ца гуш. Казахстанан кхечу кIошта веанера тхуна тIаьхьа тхан деваша Рашид, цо дIайигира тхойша.\nХьалхарчу шина шерачохь махках баьхначу нохчашна а, гIалгIашна а баккхий эшамаш хилира нах баларца. Нах балар лахделира нохчашлахь ялхолгIа шо доладелча – 1950-чу шарахь, гIалгIашлахь – 1949-чу шарахь. Депортаци ечу дийнахь дIаяздина хилла къоман терахь хьалхалерачу гайтаме дирзира 1959-чу шарахь, пхийтта шо даьллачул тIаьхьа.\nГIалгIайн ГаздиевгIеран доьзал, шайн еллачу йоIана уллохь. Казахстан, 1944-гIа шо\nГIад дайна хьал дара кхалхийначаьргахь хьалхарчу шерашкахь. Казахстанан Акмолинскан кIоштахь 1946-чу шеран Товбеца-баттахь дийр ду аьллачу эзар хIусаман метта 29 цIа дира. Талды-Курганан кIоштахь дийр ду аьллачу 1400 цIийнан метта 23 цIа хьаладира. Джамбулан а, Карагандинскан а кIошташкахь кхалхийначарна аьлла, гIишлошъян буьйла а ца белира.\n1946-чу шеран Гезгамашин-беттан юьххьехь бохийначу 31 эзар доьзалех 4 973-нна бен хIусам ца елира. Керташкарчу рагIу кIел хан йоккхуш бара царех дукхахберш.\nДепортацехь кхелхинчийн лараран кехат\nБохийна баьхкинчарна леринчу рожан низамашца а догIуш, уьш берриш а, хIинцца дуьненчу девлла бераш а цхьаьна, цхьана лерринчу тептаре язбора. ХIора баттахь декхаре бара уьш шаьш бехачу меттигашкарчу Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан спецкомендатурашкахь куьйгаш яздан. Шаьш бехачу меттигера дIасабовла бакъо яцара церан коменданато бакъо ца елча. Юьхьанца кхо километар гена ма довла аьллера цаьрга, тIаьхьо кхийтира, иштта царна бан болх карор боцийла, тIаккха 20 километар аьлла, дIаяхйира.\nДепортаци йинчу нахаца Советан Iедало лелийна политика теллинчех цхьаъ волчу Советан заманахь гIараваьллачу историко Некрич Александра билгалдаьккхира, бертаза махках бахарна дуьхьал йолчу коьртачу формех цхьаъ яра даймахка идар аьлла.\n1948-чу шарахь Лахьан-беттан 26-чохь СССР-н Iедалхоша бовдучарна ден таIзар чIагIдира, иштта СССР-н Лакхарчу Советан президиуман "Даймехкан тIеман хенахь Советан Союзан генарчу мехкашкара бохийначу нахана уьш бовдахь тIе жоьпалла дожорах" указ тIеийцира. Оцу тIехь билгалдаьккхира, нохчий, кхарачой, гIалгIай, балкарцаш, кхиндолу репрессеш йина халкъаш а, "шаьш хьалха дехаш хиллачу меттигашка юхабаха бакъо а йоцуш, гуттаренна а кхалхийна бу" аьлла. Веддачунна юкъадаьккхина таIзар шога дара – 20 шарахь каторгашкахь белхаш бар. Амма цо а совца ца бора, хIуъа дина а шайн даймахка кхача гIерта цхьаболу майра нах.\nИсбаьхьаллин-историкан "Архипелаг ГУЛАГ" книги тIехь Солженицын Александра къасттош билгалъяьккхина нохчийн амал:\n"Шайн цIа баха лаам хьулбеш, шайн Iалашонашкахь, дахарехь шина декъе декъаделлера кхиндолу къаьмнаш. Доккхачу декъанна уьш муьтIахь хилира рожана, комендантан Iедална шайгара хьовзам ца боккхура. Амма цхьа къам дара олалла тIе ца оьцуш - цхьацца вацара, бунтхой бацара, доллу къам дара. Уьш – нохчий бара.\nБохийначарех, ас эра дара, цхьа нохчаша гайтира шаьш шайн сица тутмакхаш санна. Цхьана дийнахь ямартлонца шаьш дехачу меттигера дохийначул тIаьхьа, кхин цхьана а хIуманах тешаш бацара уьш. Шайна саьккалш йира цара – лоха, бодане, декъаза, мийр Iоттахь а- юхур йолуш. Иштта бара церан боллу бахам а – хIокху цхьана денна, хIокху цхьана баттана, хIокху цхьана шарна аьлла, гул ца беш, тIаьхьенан ойла а йоцуш.\nТамашен дерг – массо а царех кхоьрура. Иштта баха царна новкъарло йойла дацара цхьаьнан а. Ткъе итт шарахь оцу пачхьалкхан урхалла дечу Iедалан а ницкъ ца кхечира шайн низамаш цаьрга ларийта".\n"Тхо хIинца а диссаза ду оцу цIерпоштара": бохийначийн дагалецамаш\nБетишев Хьусайн, 1938-чу шарера\n- Халла дагадогIу суна махках даьхна де, цхьа гIенах долуш санна, дахкарлахь. ДагадогIу, тхан нанас со а, сан ваша а дIахьарчийра, чохь мел йолчу бехчалга юкъа. Шийла де дара, лайш, дукха хьалхе а доладелира и де. Вагон дагайогIу суна, тхо тIедаьхна. Цу чохь йовха хир ю моьттура, амма массо а херошна юккъехула чуоьхуш шело яра. Со тIаьхьа кхийтира, нах дIасалелон вагонаш яцара уьш, хьайбана лерина хиллера уьш. Нана а, цигахь хилла кхинберш а гIиртира и Iуьргаш дIадукъа, шайца схьаэца ларийначу хIуманашца. Ткъа схьаэцнарг кIезиг яра, масех де даьлча яа хIума а яцара, яккхийчу соьцийлашкахь луш ерг бен. Дика дагадогIу суна, сан нана суна тIетасаеллера. Боллу некъахь со дIа ца хоьцура цо, суна схьахетарехь, цуьнан карахь висира со, голаш тIехь, йа цуьнан карахь наб еш.\nДийнахь цкъа вагон схьайоьллура, эскархой чу богIура. ДагадогIу, шина декъах яра неIарш, схьа а еллалора шина а агIор. Дагара ца долу суна, тхуна юрг лучу кеда тIера гIуьтту Iа. ХIинцца йохлур ю чоь, бохуш санна хетара цу Iаьнаро. Амма йох ца лора. Тхан вагончуьра стаг валар а дагадогIу суна. Иза дIа ца воллийтира, цуьнан дакъа дIаийцира, ара ма довла аьлла, омра а деш.\nХан яьлча кхийтира, и мел эрчо яра: масала, нишка ваха меттиг бацара: зуда йа стаг хиларх, хьайн гIуллакх дан дезара ахь адамех тIех юьзначу, юькъачу вагон чохь. Нишка ваха лаьттах херо яьккхина меттиг хьулъян гIертара юргIанца.\nТийна дара вагон чохь, Деле доьхучу нехан доIанаш бен хезаш хIума а дацара. Сан боллу дагалецамаш – шело-мацалла-шело-мацалла-шело...иштта дIа бара чакхе а йоцуш.\nСуна дага ца догIу, тхо муьлхачу дийнахь дIакхечира. Суна дагардан а ца хаьара. Амма воккха ца вийра дIакхаьчча а. Гонах даккхий лайш дара (Казахстанера Курганскан кIоштара Черная речка эвла), салазаш тIехь вокзалера юьртан йистте дIадигира тхо. Колхозера бежнаш чохь латтон цхьана хIусамчохь хан яьккхира оха хьалхарчу шина шарахь.\nАьчкан пхьар вара сан да, цундела цунна сихха болх карийра шен куьйгашна бан. Алапа цхьаммо а ца лора, амма цхьаволчо бепиган юьхк лора, иза а доккха ловзар хетара. Божалахь ас а, сан вашас а лоьхура ялтанийн буьртигаш, гуттар ца нислора цIена, бежнаша дааза, наггахь кхелли юкъара лехьадора.\nЖимма арахь йохъелча юург лаха аттох хуьлура. Тхуна уллохь охьадогIуш хи дара, тхуна гарца, жима дацара иза, цуьнан бердашкахь кхуьуш эрз хуьлура. Цхьана олхазарша, уьш хIун олхазарш дара а ца хаьа суна, бенашкахь хIоаш юьстахдохкура цара. Со а, сан ваша а хи чу охьа а вуссий, логе кхочуш хилара наггахь, хIоашна тебачу текхаргашца цхьаьна, уьш лардеш, лахьош хуьлура, цIахь той хIоттадора тIаккха. Денна ца нислора, йа хIора кIиранах а. Амма аьтто баьлча, тхан доьзал буьзна хуьлура, тхошинна гора, тхан да-нана тхох даккхийдера.\nКазахийн бераш юьхьанца тхох геннара бIаьргбетташ хуьлура, хан яьлча тхо цхьана ловзура. Казахстанехь шолгIа Iа долуш, тхан дас нохчийн салаз йинера – бухахь эчикца къевлина Iодан кепехь ши гIаж яра иза. Канкеш санна хIума яра, гIаж куьйгашца лаьцна латтон езара, водий, маса тIе а хуий, гу тIерачу ша тIехь хехкалора. Дуьххьара кхузахь кхийтира тхо: ахча даккха йиш юйла: казахийн берашкара цу тIехь хехкалург юург йоккхура.\nХьалхара ши-кхо шо чIогIа ирча дара. ДIауьйчу оцу муьрехь массо а чекх ца велира, 1946-чу шарахь велла сан да а цхьаьна. Иза цIахь Iуьллуш волчу хенахь тхо массо а тешна дара, цунна гIоле хир ю аьлла. Бевзачара лор валийра цунна тIе, цо аппендицит ю элира. И бохург хIун ду ца хуучу дас нохчийн матте гочдар дийхира, иза кхетийра, йоьхьан совнах долу цхьа дакъа ду аьлла, цецваьлла да дуьхьал хилира дарбан цIийне ваха, Дала кхоьллинчу дегIаца совнах хIума хуьлуш а ца хуьлу аьлла. Кхо де даьлча кхелхира иза.\nДуккха а шераш девллачул тIаьхьа кхийтира со, тхан нанас хала лайра и эшам. Да велла ши кIира даьлча иза а юьжира. Цуьнга хьажа стаг а вацара. Со а, сан ваша а бераш дара, кхечу эвлахь марехь яра йиша, тIеман коменданташа терго латтайора дIасалеларна тIехь. Меттах ца хьовш иза маьнги тIехь Iилларна, даI даьллера цунна, нанас сихо йира. Тхо даьхнчу божална гена боцчу гу тIехь дIавоьллира да, циггахь нана а дIайоьллира.\nСан вашас Iайндис элира соьга, ден а, ненан а кошана юккъехь доллу денош дIадахьа деза вайшиммо, и шиъ стиглара охьа вайшинга хьоьжур ду аьлла. Суьйранна дIавижа божала схьавогIура тхойша. Цунах лаьцна хиъначу, тхан Гермачигара Iумар цIе йолчу нохчочо, ша волчу дIавигира тхойша. Ша а меца лелаш волчу цо сацамбира, тхойшиъ хьалакхио.\nЦхьана дийнахь цIеххьашха Iедалан векалш баьхкира тхо долчу, тхан дейишас тхойшиъ дIавуьгуш ву аьлла, хаамбира. ТIаьхьо хиира тхошинна, шен ваша кхалхарх кост дIакхетта хиллера цунах, тIаккха Iедалшка яьллачу цо 1947-чу шарахь ша йолчу дIавигира тхойша.\n1948-чу шарахь со школе вахийтира цо. Иштта, тхан юьртахочо тIелацарна а, цул тIаьхьа дейишин бала кхачарна а, берийн цIийне дIавигаза велира тхойша.\n… Школера хьалхара де дагахь лаьттира, директоро мохь а хьокхуш, бага гIаттае аларца, бага хьаьжначул тIаьхьа сан 10 шо ду аьлла, хьесап дира цо. Депортацера Нохчийчу тхо цIа даьхкинчул тIаьхьа тIечIагIделира иза, тхан дас коран уьна тIе дIаяздина хиллера шен бераш дуьненчу девлла шераш – сан а, вешин а, йишин а.\nШколехь боксах лата марзвелла со, массо цецвоккхуш, сан доттагIчуьнца Казахстанан ийначу тобана юкъахь нисвелира – Соьлжа-ГIалахь дIахьош хиллера чемпионат. Цига дIакхаьчначул тIаьхьа и барам вовшахтоьхнарш кхийтира, муьлш бу баьхкинарш, тхойшинга дакъа ца лацийтира. Ведда Гермчига вахара тхойша, цигахь латта гулдира охашиммо. Тхойша юхавеача, хIора нохчо цунах куьйг Iотта гIертара, хьожа йохура, цуьнан цхьа хьожа хила езаш санна. Эхь хетара, баккхий нах оьхура, хIоразза а юх-юха дийца дезара. Массо а хIума хоьттура цара, царна мехал дара хIора хIума.\nОцу шерашкахь ши нохчо вовшахкхетахь, бен дацара гергара, вевза-везаш вацахь а, салам-маршалла хаьттинчул тIаьхьа, хоттура: "Вайн цIа дахийтарх лаьцна хIуммаъ ца дуьйцу вайн махкахь?" Цхьаъ бен доцу хаттар дацара иза, Делах кхоьруш ца хиллехь, уггар а хьалха и хоттур а долуш.\nСуна тахана а эхь хета, цхьана дийнахь бепиган юьхк яккха лиъначу ас, юьртара яхархочун, казашкин дехарца, даьлла лела цициг дийра ас. Цо чIагIонаш йора, хIинцца дина шен кIорнеш дойу цо аьлла. 80 шо а даьлла цул тIаьхьа, тахана а эхь хета суна, даим а Деле доьху ас, гечде ахь суна, бепиган цастар бахьана долуш бехбоцу дийнат дийна-кх ас, бохуш.\nСоветан заманара депортаци\nИсмаилова ПетIамат, 1931-чу шарера\nЧиллан-беттан 23-гIа де тхуна доладелира сатосуш кхо сахьт долуш. Ца хаьа суна стенна, буьйса йоллушехь, тхан а, лулахойн а са долу хIуманащ меттахъевллера. Бежнаш Iоьхура, къаьсттина тхан гомаш Iоьхура, даим а синтеме хилла йолу. Котамаш а цхьаьна, сатесна а доццушехь, меттаххьуьйш яра. Говраш кхераеллера, кертара арайийла гIертара. Тамашен дара. Баккхийчу зударша бохура, юрт дIатосучу шайна тIаьхьа доьлхуш ду дийнаташ.\nЧIогIа неI туьйхира, юьрта юккъерчу маьждигна хьалхарчу майданахь гулло аьлла, омра дира. Юург а, мерг а, бедарш а, шайн гихь шайга дIаяхьалур ерг, схьаэца элира. Пхи сахьт даьллачул тIаьхьа маьхьаршца а, хIаллакдийр ду бохучу кхерамашца а хIусамашчуьра арадовла бехира.\nДоьзалца тхо майдана схьакхаьчча, цигахь тхан юьртахой бара. ЦIевзина Iуьйре яра, тIеда ло а дара тIедогIуш. Буьйсанца де хийцалучу заманчохь тхоьга омра дира Нажин-Юьрта агIор дIагIо аьлла.\nОцу тIкъаршехь новкъадевлира тхо. 25 киламетар яра кIоштан юккъе кхача, зударех, берех, цомгашчу баккхийчу нахаца йоьду церан ковра дийно сарралц дIаиха дизира цига.\nСадовш дIакхечира тхо Нажин-Юьрта, эвлана уллорчу цхьана аренца билгалбаьккхина меттиг бара юьртан бахархошна аьлла. Тхо санна, тайп-тайпанчу хотешкара схьабалийна нах бара цигахь.\nЦIевзинчу буьйсанна цIе лато бакъо елира, йоллу буьйса оцу цIеран гонах хевшина яьккхира цара, бохбалархьама. ХIора тобана диг деллера, уллохь долчу бIарин диттех дечиг даккха бакъо елира.\nТхан тобанарчу божарша декъа ду аьлла хета генаш дехира, царна тIе кхин цкъа а бIар латор доций хууш. Иштта дIаяьхьира оха и йоллу буьйса, салташа а, эпсарша а го бина.\nIуьйранна, сайн дахарехь дуьххьара машен гира суна, гуттаренна а дагахь лаьттина суна иза - студебеккер (Американ СССР-на гIо, Советан урхалло эскарна а, тIамехь болчу салташна а аьлла яцара, царех пайдаийцира нохчий а, кхиндолу къаьмнаш а шайн махкара арадохуш -Редакцин билгалдаккхар.).\nТIехула гата а хьарчийна яра машенаш. КIоштан юккъехь гонах гулбеллачийн хIора тобана тIаьхьий-хьалхий машенаш тIеоьхура, нах чухийшабора. Аьчкан некъа тIе яьхкира машенаш, вагонна улло, тхуна омра дира машенчуьра охьа а дуьсуш, оцу вагонаш чу хьаладовла аьлла. Цигахь дIакхайкхийра тхоьга, Юккъерчу Ази дIадуьгуш ду аьлла.\nНекъаца кхелхира церан юьртан администрацин секретарь Абу-Салман. Баккхийчара дуьйцура, цуьнан дакъа салташка дIаделла, ткъа цара боьра чу кхоьсина бохура, лайца хьулдеш. Некъан йистошца ло дара адаман дегIе кхоччуш. ЦIерпошт дIакхачийра ша кхача безаче 12-чу дийнахь.\nТхо дуьгучу меттиге дIа ма кхеччи, вагончуьра ара мел бевлларш, божарий - къена а, къона а ламаз дан хIиттира. Цуьнах цецбевллера гIиргIазой. ТIаьхьо дийцира цара, обаргаш, зуламхой балош бу баьхна хиллера цаьрга, амма ламазна хIиттина божарий гича, дог паргIат даьлла хиллера церан, баьхкинарш бусулба буй кхетча.\nКхоалгIа йа доьалгIа де дара, оцу колхозе тIебаьхкинчех баккхийнаш балха дIахьовсийра. ХIетахь а колхоз дика, хьал долуш лоруш яра, цуьнах гIо хилира тхуна кхелхина даьхкинчарана а. Шаьш гIиргIазой чIогIа бакъахьа нах хиллера.\nГIиргIазойчохь уггар хьалха тхан колхозехь кхелхинарг вара, 70 шо долу сан деда Абдулаев Хьаьжамурд, цунна тIаьххье тхан юьртара стаг а. Дохийначу хьалхарчу шерашкахь велира сан да Исмаил, цул тIаьхьа шина шарахь бен ца ехира тхан нана а. ТIаьхьо кхелхира диъ шо долу йиша Белкхист а, ялх шо долу ваша Узайр а.\n1940-гIа шераш доьрзуш, оха къахьегар бахьана долуш, тоделира кхелхина баьхкинчийн дахар, жимма бахам а вовшахкхийтира. Юкъахдаьлла хилла ГIурба деран ламаст а карладаьккхира. "ОьгIазе нохчий" дика бевзинчул тIаьхьа, гIиргIазоша олура "мимандар келды" (динах тешарш баьхкина) , "яхши чечен муслим (нохчий дика бусулбанаш бу).\nМагомадова Iайнаъ, 1938-чу шарера\n- Буса 12 сахьт далча самадехира тхо, тхан кхаа вешина тIаьхьа салтий баьхкича, уьш юьртан юккъе дIабигира, кIоштан маьждигехь божарий дIагулбече. Тхан чохь бераш дара, нана а, къена да а вара. Iуьйранна исс сахьт долучу заманчохь маьждигехь мел хилларш а, цIахь шайн сал-пал схьагулбеш хилларш а Сангири олучу, тхан цIенна гена йоцчу керта дIагулбира. Сихаллехь нана йицъеллера дакъийна жижиг чохь долу гали схьаэца. Нанас салтичуьнга дехар динера, и гали схьадохьуш, шена гIо дахьара аьлла, хIунда аьлча, некъаца яа схьаэца кхин хIуммаъ яцара. ТховтIера и гали схьаэцна ца Iаш, оцу салтичо кхин а бухахь дуьсу дакъийна йоьхьаш а схьадеана, тхан нене дIаделла хиллера. Кхета со, тхо цхьанхьа дуьгуш дуй, чIогIа йоьлхура со, йоьхьаш а, жижиг чохь долу гали схьадеанчу салтичо хоьтту соьга, хьо стенна йоьлху. Сан воккхахволчу вашас эли, тайнигаш чохь долчу тIоьрмигана йоьлху иза, уггар а оьшург схьа а эцна, нанас тIоьрмиг схьа ца эцийтина цуьнга аьлла.\nИ хезна салти шолгIа а тхан цIа а хьаьдда, тховтIе хьала а ваьлла, тайнигаш чохь долу сан жима тIорказ дохьуш, юхавеанера. Цаьрца ловзура со тхо дIакхаьчначул тIаьхьа.\nПхийтта дей, буьйсий даьккхира оха некъаца. Хала дара, хIунда аьлча, нана могуш йоцуш хиллера, лерга тIехьа хIума яьллера цунна, цо хала лайра некъ, ур-атталла, гIатта а ца луш, хиъна а ца Iалуш.\nВагон чохь буржуйка олучу пеша уллохь мотт биллинера цунна, иза гIора ца яйта. Цхьацца соьцийлашкахь бен яа хIума а ца лора, иза а массарна а кхачам болуш ца хуьлура, екъа езара. Амма тхайгарчу юучух, жижигах а, йоьхьех а тоам хуьлура. ТIаьхьалонна аьлла, юург нанас схьаэцар бахьана долуш, тхайца вагон чохь болчаьрца масаьрца а йоькъура оха. Тхоьца вагон чохь хиллачу мехкан лаьмнашкарчу ярташкара нехан аьтто ца баьллера хIуммаъ а схьаэца, цхьаболчаьргахь янне а яцара юург.\nДуьххьара некъаца велира шичин кIант, тIаьхьо цуьнан да а, сан шича, сан йоккхахйолчу йишин маьрйишин кIант а кхелхира, хьехархо вара иза. Салташа вагонаш чу а оьхуш, декъий араоьцура. ЦIерпошт лаьттачу юкъанна тхуна гора, уьш дIабохка гIерташ цхьа а воцийла, лайшна буха дохкура некъаца, казахийн аренашкахь тIехула гIум а тосий, къайладохура. Цхьаммо а дIа ца бухкура. Иштта лайн оьлашна бухахь бисира уьш.\nЭрна арахь охьадоьхкира тхо, аьлча а, социйла яцара иза, эрна аре яра, Быстренка олучу, нах бехачу меттигна гена йоццуш хилла. Машенаш ялийра вагонашна тIе. Нана меттахь хиларна, иза машен чу йиллина, райцентре дIайигира. Массарна а машенаш ца тоьара, диссина тхо вордана ховшийра, иштта дIакхачийра тхо а райцентре. Цул тIахьа дукха ца ехира нана. ДагадогIу суна, дIайолла нана схьаялийча, хIусаман долахочо бакъо ца елира дакъа шен чу дан, арахь дитта кIел дита элира цо. Цунна наб кхетийтина, дас корах чуийцира нана, сахиллалц цунна уллохь хан яьккхира оха, сатесча, хIусамнана самаялале ненан дакъа араэца. Са ма тоссура, нана еллий хиъна, нохчий баьхкира иза дIайолла. Со суо яра, сан йижарий сол а баккхий бара, уьш нехан цIентIехь а бара, нана дIайоьллинчул тIаьхьа баьхкира уьш тхо долчу. Со ненан коша тIехь карийра царна, наб еш яра со оцу тIехь.\nДа а, кхо ваша а колхозехь белхаш беш бара сан, Iаьржа бепиг а, чорпа а лора царна, цул совнах царна лора кхехкийна буракъ а, иза дас цIа йохьура. Дена эхь хетара шен жимма а баа межарг хиларна, хIунда аьлча, цунна гора, хаьара, луларчу колхозашкахь мацаллина нохчийн доьзалш леш буйла. Некъа йистехула тайп-тайпана яраш яра, суна ца хаьа, церан цIе муха яра, нохчаша гул а еш, кхехкайора уьш, юура, мацалла ца бала (эрз хила а тарлора иза -Редакцин билгалдаккхар.).\nТхан аьтто хиллера, да а, сан вежарий къинхьегамна тIера буй хуучу складан хьаькамо цига Iен дIакхайкхира уьш, циггахь ха а деш, циггахь буьйсанаш а йохуш. Хан яьлча рогIерчу вашас а зуда ялийча, гена доццуш жима саьккал йира, уллохь хилархьама. ЦIа даха хан кхаьчча, маьхза дIадоьхкира оха цIенош, меттигерчу бахархойн а дацара иштта цIа.\nДуккха а тханг махкахой дIабоьхкира дас а, сан вежарша а юьхьанца церан а ницкъ бацара цхьацца уьш дIабохка, цкъацкъа доккха цхьа каш а доккхий, масех цу чохь дIавуллура. Мацалла леш бара. Хезна а доцуш хаьа суна, кхелли юкъара хьажкIан буьртигаш лоьхура. Цхьана дийнахь йиша йолчу йоьдуш яра со, тхан эвлара ТIаусах бIаьргкхийтира сан, некъа йистера буц лехьош яра иза. Ас хаьттира цуьнга, хьо хIун деш ю аьлла, амма цхьа чIогIа эхь хеттачу цо, нанас котамашна буц лахьайе аьлла, яийтина ша элира цо.\nАмма котамаш цхьаьнне а яцара, кхеташ дара, стенна лахьош ю. Хьаьдда юха цIа а яхана, кхаа межаргах ка а тоьхна, йишина хьош бу аьлла, иштта жимма кучан юха дама а эцна, ТIаус йолчу дIахьаьдира со. И ерриг а цуьнга шега дIа яхьалур яцара, со яхара цуьнца, мацалла гIора эшна цуьнан нана гира суна. ТIаьхьо сайн ма-хуьллу, складера цхьаъ оьций, цхьа картол хьош а, кхин яхьа хIума яцахь, буц лахьайой, йоьдура со цаьрга.\nСоьга хоьтту: кест-кеста дагайогIий хьуна и хан а, меттиг а? Дера йогIу, цхьана бIаьргаца хьаьжна а оцу меттиге бIаьргтоха а ма лаьара, оха 13 шо даьккхинчу. ГIиргIазоша гIо дира тхуна. Амма шаьш а бацара уьш кхин атто хьоьгуш.\nКхин хIуммаъ ца хуьлуш дацара тхан юхадахкар а. ГIиргIазойчуьра цIа ма даьхкки, цIеххьашха цомгаш хилла, елира сан кхо шо долу йоI. Иза дIайолллина а ялале, кIира даьлча кхелхира сан шо долу кIант а.\nЦIехьа бахбелла некъ\n1953-чу шеро дегайовхо елира кхелхина баьхкинчарна. Велира пачхьалкхан куьйгалхо Сталин Иосиф. Джабраилова Мизана дагалоьцу, Сталин кхелхина аьлла хезча, мила маса сахьтехь вилхира бохуш, хьехархочо хеттарш дарх. Нохчийн йоIана рагI тIекхаьчча, цо дIахьединера, шаьш ца дилхира, мелхо а шаьш "дуьйлуш, хелхадийлира" аьлла. Мизана боху, массара а самукъане вовшашка олура: "Талу кхелхина". Массарна а цхьа билгало хийтира цунах, шайн дахарехь цхьа хийцамаш хир бу аьлла хеташ.\nСталинан валар а, керлачу, Хрущев Никита коьрте хIоьттинчу, Iедало зуламе омранаш гучудахаро а, бакъо елира нохчашна а, кхечу махках даьхначу къаьмнашна а шайн даймахка юхабахка. СССР-н куьйгалло дохийра нохчашна депортаци йина Указ. (50-60-гIа шераш, ХХ-гIа бIешераш).\n1957-чу шеран Дечкен-беттан 9-чохь маса зорбане даьккхира ши документ: СССР-н Лакхарчу Советан президиуман Указо юхадаьккхира шаьш 1944-чу шеран Зазадокху-беттан 7-чохь арахецна Нохч-ГIалгIайчоь дIайохош Указ а, РСФСР-н Лакхарчу Советан президиумо билгалдехира керла дозанаш, амма Къилбаседа ХIирийчоьнан Пригородный кIошт цхьаьна а йоцуш, гуттар а цигахь баьхна бара гIалгIай. ХIуммаъ а ца дуьйцура, хьалха Дагестанехь, Iовхойн кIоштахь баьхначу иттаннашкахь эзарнашкахь нохчех а.\nШерашка дIадахделира даймахка юхадахкар. 1957-чу шарахь 140 эзар нохчо а, гIалгIай а цIа веанехь, махках баьхначех кхоалгIачу декъан цIа бахка таро яцара, уьш бохийна хилла меттиг баха йихкина зона хилла йиссарна. Оцу кепара кIошташ хилира Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а ламанца долу дакъош. ХIетте а, Iедало шайна даймахка кхачон гIо даре ца хьоьжуш, нохчаша а, гIалгIаша а шаьш ахча лоьхура, Казахстанера Нохчийчу дIабаха. Адам кхоьрура, мичча хенахь а политикан хьал хийцадаларна цундела мел а маса Казахстан а, ГIиргIазойчоь а дIатесна, цIа баха хьийзара уьш.\nРогI-рогIана шаьш цIа дахийтаре а ца хьоьжуш, нохчий а, гIалгIай а цIа гIуртур бу ца моьттура пачхьалкхан Iедалхошна.\nЦIа бирзинчул тIаьхьа шайн хIусамашкахь Оьрсийчоьнан Юккъерчу агIонгара а, Украинера а схьакхалхийна нах карийра царна . 13 шарахь кхеран хIусамашка а, латтанашка а марзбелла, ца хетара, шайн лаамехь и цIенош цара дIа а хецна, хIусамдай чу буьтур бу. Уьш шаьш а бара кхелхинарш, Казахстанехь а, ГIиргIазойчохь а нохчий а, гIалгIай а санна. Цхьацца йолчу меттигашкахь нохчийн а, гIалгIайн а дийзира шайн хIусамаш мах а луш, юхаэца. ХIора цIа чохь шаьш бу долахой бохуш, нах хилча, кегийрхойн гуттар летаро, хьал синтемах доьхна хиларо а шаьш хIаллакхилла аьлла хоьтуьйтура, дуккха а оьрсий тапъаьлла махкара дIаэха буьйлабелира, Iедалхоша шайна дихкина доллушехь.\nРеспубликехь оьрсийн мотт буьйцучара дуьхьало йира нохчий цIабахкарна. 1958-чу шеран Марсхьокху-баттан 23-чохь меллачу нохчочо шина оьрсичунна урс диттича, царех цхьаъ Степашин Евгений велира чевнех, Соьлжа-ГIалахь массо а оьгIазвахара. Бехкениг милцоша лаьцнашшехь, Марсхьокху-беттан 25-26-чохь веллачунна хIоттийначу тезетахь махкара къепе йохийра. Эзарнаш нах гIалин урамашка бевлира, нохчо ве, белхан кварталашкара нохчий махках баха аьлла, тIедожош. Суьйранна йоццачу ханна бунтхойн аьтто белира Нохч-ГIалгIайчоьнан КПСС-н обком дIалаца, цигахь цара лоьхура нохчий.\nДарбеллачу нахаца къамел дан гIортарх а гIуллакх ца хилира Iедалан. Гулбеллачара маьхьарий деттара: "Арабаха нохчий Соьлжа-ГIалара", "Тхуна тIе Хрущев ваийта, цуьнца къамел дийр ду оха", "Ехийла Грозненскан кIошт!!, "Оьрсийчуьрчу мухIажарех дIаюза Грозненскан кIошт", иштта кхин дIа а, бохуш.\nШолгIачу дийнахь Соьла-ГIаларчу Ленинан цIарахчу коьртачу майданахь вовшахкхийтира 10 эзар гергга стаг, цара штурм а еш, дIалецира партин обком, почта, МВД-н ши гIат, уьш дIалоьцуш лазийра, гулбеллачара йиттина, бIеннашкахь нах. 1958-чу шеран Марсхьокху-беттан 27-чу буса бунт дIайохийра, гIали чу эскарш далийна, цара дIасалаьхкира жигархой а, дуьххьара буьйлабелларш а лоьцуш. Проблема ерзон гена хиларх Москвана билгало яра иза.\n1944-чу шеран Чиллан-беттан 23-чохь нохчий махках баьхчхьана йолаелла ю Iовхойн проблема. 1957-чу шарера схьа дуьйна Iовхойн кIошт юха кхолларх хаттар хIоттош ду нохчаша Дагестанан а, Оьрсийчоьнан а Iедалхошна хьалха. Революци хилале хьалха и латтанаш Теркскан кIоштарчу Нагорный округна юкъадогIуш дара, йохийначул тIаьхьа – Теркскан кIоштарчу Хасав-Юьртан округан юкъа догIу. 1921-чу шарахь Iовх Дагестанан кIошта юкъа яхийтира. Казбековн кIоштара ши юрт: Iовх-Юрт а, Акташ-Iовх а къаьсттина къовсаме ю, Iовхойн кIошт юхавовшахтохаран хаттарехь. Нохчийн уггар а доккхачу тайпийн дай баьхна ярташ ю уьш –Аккхий а, Пхьарчой а.\nТрагеди ю гIалгIашна Пригородный кIоштан проблема. ГIалгIайн ярташ, Къилбаседа ХIирийчоьнан дозанехь йолу, йихкина яра депортацера цIа богIучарна. Шайн Владикавказерчу петарш чубаха йиш ца хилира церан, 1934-чу шаре кхаччалц цигахь Iийна болу. Нохч-ГIалгIайчоьнца дозанашкахь йолчу ярташкахь а реза ца хилира цаьрца цхьаьна баха, церан хIусамашкахь дIатарбелларш. Юьйцурш ю, гIалгIайн къам гонах дIатарделла ярташ, оьрсийн маттахь этносна цIе елла Ангушт юрт а, дай баьхна Базоркино, Яндиево, Габадоршево, ГIалгIай-юрт, кхиерш а ца йийцича а. Шайн ярташка берза аьтто цахиларна вас хиллера гIалгIашна, 1973-чу шеран Дечкен-баттахь кхаа дийнахь митинге делира и гIулакх\n1973-чу шарахь Соьлжа-ГIалин коьртачу майданахь цIеххьана гIаттийна гIалгIайн къоман митинг хилира. Оццу шеран Дечкен-беттан 16-чохь делкъа хан хуьллуш гIалгIаша дIаюьзира Нохч-ГIалгIайчоьнан КПСС-н обкоман гIишлона хьалхара майда. 10 сахьт даьлча йолийна митинг лаьттира Дечкен-беттан 19-чу дийнахь Iуьйранна 4 сахьт даллалц. Митингойн лозунгаша дIахьедора, шаьш партица а, Советан Iедалца а цхьаьна хилар. Трибунех хьарчийна транспаранташ дара "Дала нийсо толайойла!", "Ехийла ЦIен ГIалгIайчоь – Къилбаседа Кавказехь Советан Iедал дIахIоттарехь авангард хилла йолу", Ленинан а, Орджоникидзен а, Кировн а, хIетахь хиллачу политбюрон декъашхойн а портреташ а дара.\nМитингехь дийца леринарг цхьаъ дара –Пригородный кIошт ЧИАССР-е дIало, йа оцу кIоштахь даха гIалгIашна тоьхна дозанаш юхадаха аьлла. Дуккха а нах вовшахкхетта, маьрша митинг дIахьош йоллушехь, шога дIайохийра иза. ГIалгIай дIасабоха дагахь боций а, шайна партин а, советан а гIалгIайх болчу куьйгалхоша тIеIаткъам бан тарлой кхеттачу цара, ницкъаца митинг дIайохо сацам бира. 1973-чу шеран Дечкен-беттан 19-чохь дан а дира иштта. Чхьонкаршца а, тIе хи детташ а.\nРегионера хьал мел а дуладелла дуьсу проблемаш ерзийна цахиларна, 1992-чу шеран гурахь Къилбаседа ХIирийчохь – Пригородный кIоштан дозана тIехь дуккха а нах хIаллак хуьлуш, бохам хиллачу хенахь а санна, тайп-тайпанчу кепашкахь юха а цхьаъ эккха тарло.\nIедалхойн иэсца тIом\nИэсан хаттар уггар а лазамечух хилла даьлла хIокху доллу шерашкахь. Нохч-ГIалгIайчоьнан пачхьалкхан университетан историн факультетан студенташна, дIадохур ду бохуш, кхерамаш а туьйсуш, доьхкура депортацех лаьцна дийца. ХХ-чу бIешерийн 80-чу шерашкахь студенташа и бехкам дIабаккхийтира, ткъа махках бахар нийса дара аьлла хетачу хьехархошна дихкира шайн факультетехь хьеха, царна тIетайра кхечу факультеташкахь а. Республика меттахIоттийна 30 шо даьллачул тIаьхьа хилира иза.\nНохчийчоьнан республика Ичкерия йолчу ХХ –чу бIешерийн 90-чу шерашкахь Соьлжа-ГIалахь уггар а дагах кхеташ Мемориал хIоттийра депортацехь беллачарна. Цу юкъа дахийтинера, къам махках доккхучу хенахь дохийначу кешнашкара, цул тIаьхьа тIаьш а, некъаш а деш, пайдаэцна хилла керийна бIеннаш чурташ. Депортацехь дийна биссинчийн а, церан тIаьхьенан а девиз хилла "Доьлхур дац! Духур дац! Дицлур дац!" аьлла дешнаш, тIеяздинчу Мемориалан автор вара Хасаханов Дарчи. Карарчу хенахь хIоллам бохийна, цуьнан дакъойх пайдаийцира Соьлжа-ГIалахь кхин мемориал хIоттош.\nСоьлжа-ГIалахь депортацина хIоттийна хIоллам\nАьтто ца белира, Хьайбахахь хиллачу бохамах дуьйцуш, 2014-чу шарахь дуьххьара яьккхинчу исбаьхьаллин "Приказано забыть" фильман а, иза гайтар дихкира Оьрсийчоьнан территори тIехь. "Къаьмнашна юкъара гамо марсайоккху" аьлла, хийтира Москвахь. Фильман продюсер Коканаев Руслан а, режиссер Эркенов Хьусейн а аьттехьа а реза вацара оцу билгалонна, цара яржийра кино социалан машанашкахула.\n2010-чу шарахь дIакхайкхийра, Нохчийчохь хIора шарахь билгалдоккхур ду Чиллан-беттан 23-гIа де иэсан а, баланан а де санна аьлла. ХIетте а, шо даьллачул тIаьхьа сацам хилира, депортацехь беллачийн иэс, мехкан къаьмнийн иэсан а, баланан а де санна, республикехь билгалдоккхучу Стигалкъекъа-беттан 10-чу дийне дIататта деза аьлла.\nЦхьана мIаьргонехь Нохчийчоьнан Iедалхошна хийтира, депортацех лаьцна дийца а ца деза аьлла, цундела 2014-чу шеран Чиллан-баттахь дIаяьхьначу конференцин декъашхошна тамашен хийтира, конференци хIоттийначу, республикехь вевзаш волчу политологна Кутаев Русланна тIаьхьабевлча.\nНохчийн Iедалхоша, Оьрсийчоьнан Iедалхошна лазаме хила тарлучу оцу темаца Москва дар ца ян, ларлуш юкъабаьхна барамаш хила тарло уьш. Ма-дарра аьлча, бакъ дац иза, хIунда аьлча, оцу заманчохь цхьаммо а юха ца ийзира ГIалгIайчоьнан Iедалхой, махках дахарца доьзна хIора шарахь барамаш хIитточу хенахь.\nДагестанехь нохчашна Iовхахь тезетан барамаш хIитто ца дехкар а санна. ГIебарта-Балкхаройчоьнан а, Кхарачой-Чергазийчоьнан а, ГIалмакхойчоьнан а мехкийн Iедалхоша хIора шарахь жигара дакъалоцу депортацехь белларш дагалоьцучу деношкахь.\nНохчийчуьра хьал хийца доладелира 2018-чу шарахь, Iедалхоша Хьайбахахь, бохам хиллачу меттигехь мемориал хIотто еза бохуш, дийца даьккхича. Шо даьлча, 2019-чу шарахь, Соьлжа-ГIалахь дIахьедира, и де дуьсур ду "баланан де санна дуккхаъчу тIаьхьенна а, бIешерашна а", "Сталинан а, Бериян а кликан ямарт зулам" ду элира цунах лаьцна. Эххар, 2021-чу шарахь, нохчийн Iедалхоша 2012-чу шарера схьа дуьххьара жигара дакъалецира, депортацица боьзначу дагалецамийн барамашкахь. Оцу терахьна реабилитаци а йина, тIейогIучу хенахь ийзалуш, и де ца хьехош тIех а долуьйтур дац аьлла хета. Чиллан-беттан 23-чу дийнахь къам махках даккхарх ойланаш ца яйта йиш яц, йиссинчу йоллу пачхьалкхана цу дийнахь деза де делахь а.\nПандемица хIоьттина хьал бахьана долуш, шина шарахь нохчийн диаспорашкахь, хьалха санна, билгал ца даьккхира и де – митингашца, бежнаш дойуш, дагалецамийн суьйренашца, мовлидаш йоьшуш. Кху шарахь а дагалецаман цхьанакхетарш дIадахьа сацамбина Парижехь а, Нантехь а, Ниццехь а, Страсбургехь а, Венехь а, Ослохь а, иштта кхечу гIаланашкахь а.\nЛайначу баланан билгалонаш тIаьхьенца\nХетара, дерриг а тIаьхьа диссина яхначу заманахь аьлла, дуккха а тешаш белла, биссинчара Казахстан а, ГIиргIазойчоь а довхачу дешнашца дагалоьцу, шаьш ца кхиъначара шайн доьзалашка доьху, шаьш хан яьккхинчу меттигах хIун хилла а, шайн гергарчийн кешнех а, и дуьне хIокху тIаьххьарчу шерашкахь муха хийцаделла хьажахьара бохуш.\nНохчийчохь тIемаш боьлхучу 1994-1996 а, 1999-2000-чу шерашкахь цхьаберш тIамах бевдда Казахстане а, ГIиргIазойчу а дIабахара. Луларчу мехкашка дIабахначул а дукха бацара уьш. Цигахь ца биссира уьш, шайна хеттачу хенахь шайн даймахка юхабаьхкира, амма и ша факт билгала ю цигахь хиллачийн тIаьхьенна а иэс карладаккхар санна.\nДепортаци бохучух шу муха кхета аьлла, махках баьхначийн доьзале а, церан берийн берашка а хаьттича, жоп луш олу "геноцид". Хаттам бинчех цхьана декъана шен ден-ненан хилла ца Iаш, шен а, шен къоман а "йоьрзуш йоцу чов" ю боху, вукхара Чиллан-беттан 23-гIа де "тезетан а, иэсан а", "Iедалхойн зуламийн де" а лору.\n"Оцу хенах дуьйцуш, оха гуттар а олу "тхо махках даьхча", тхо депортацехь дина а доцушшехь", - тидам бира цхьахволчу респонденто.\nШен дейишин дешнаш далийра къамел динчу цхьаммо: "Тхо хIинца а охьадиссаза ду оцу цIерпоштара". Цунна хетарехь, депортацера цIа баьхкинчул тIаьхьа дуьненчу яьллачу хьалхарчу а, шолгIачу а тIаьхьенах ала тарло и дешнаш.\nДоккхачу декъанна, 78 шо хьалхалера бохам хIораннан шен лазам бу элира респонденташа.\nТахана дуьнена-бакъонан бух бу, депортаци йинчу къаьмнийн векалшна шайн нийсонан бакъо къийса. Европарламенто тIеэцначу резолюцино боху, "доллу нохчийн къомана Сталинан омраца 1944-чу шеран Чиллан-беттан 23-чохь Юккъерчу Ази депортаци ярх геноцид ала тарло, Гааган !907-чу шеран конвенцица а, ООН-н Коьртачу ассамблейно !948-чу шарахь тIеэцначу геноцидан зуламаш совцорах конвенцица а догIуш".\nИ документ цхьана а Европан Союзан декъашхочо чIагIдина дацахь а, доккха бакъонан а, историкан а маьIна ду нохчашна хилла ца Iаш, Советан заманахь махках даьхначу массо а къаьмнашна а цхьаьна.


Фенька - 5 Августа 2015 - Нохчийн меттан дош тидаран дошам\nЗорба » Фенька\n«Х1ун ю те и? – ладоьг1у ас. Моза? Х1ан-х1а, моза бац. Чхьавриг? Х1ан-х1а, чхьаьвриг а яц. Дог1а ду те иза? Х1ан-х1а, дог1а хуьлийла а дац…»\nД1ахьаьжи со – гуш х1умма а дац. Ладоьг1у – г1ар-тата а яйна.\nЮха а д1атевжи со. Т1аккха юха а: т1ак-т1ак, т1ак-т1ак.\nДан х1ун ду те х1ара?!\nИ хьал к1орда а дина, газет охьа а кхуссуш, коре вахана арахьаьжча, ши б1аьрг хье т1е бели-кх сан. Самах ду те х1ара я г1енах ду те?! Корехь, эчиган карниз т1ехь лаьтташ…йо1 ю-кх! Х1аъ! Туьйранехь а юьйцу ца хезна йо1 ю-кх….\nУггаре а жимчу п1елгал а жима. Когаш 1уьйра, коч этт1а… туьппалг санна горга, чотка санна д1аса а яхана ц1ен месаш а йолуш.\nСхьа ма-гиннехь теша а ца тийшира со и адам хиларх. Цхьа жима экха ду моттаделлера суна и. Х1инццалц цкъа а гина бацара суна ишштат кегий йоь1арий.\nТкъа йо1-м соьга схьа а хьоьжуш, шен г1ора ма-дду коран б1аьргах шен жима бетташ йоллура.\nКорах ара хоьтту ас:\n– Йо1! Хьуна х1ун оьшу?\nЦунна со ца хеза, жоп а ца луш, кора т1е п1елг хьежабо, схьаделла бохучу маь1нехь.\nТ1аккха кор схьа а диллина, чуйоуьйту ас и.\n– Сонтаниг, корах чу х1унда г1ерта хьо, сан не1 йиллина ма ю.\nДуткъа-дуткъачу озаца жоп ло цо:\n– Суна ца хаьа не1арх чуяла.\n– Муха ца хаьа?! Корах хаьа, не1арх ца хаьа?!\n– Х1а, ца хаьа.\n«Ойн, – аьлла виси со, – х1ара х1ун 1аламат ду суна хьошалг1а доьссинарг?»\nЦецваьллачу ас кара схьаэцч, ерриг а егош яра и. Кхераелла хилар гуш дара. Кор долчу аг1ор д1ахьоьжура сих-сиха. Билхинчу б1аьргаш чохь х1инца а гуш дара хиш, церг церга т1е ца кхетара.\n– Хьо мила ю? – хоьтту ас.\n– Со, Фенька ю.\n– Мила Фенька?\n– Иштта... Фенька.\n– Стенгахь 1аш ю хьо?\n– Ца хаьа.\n– Хьан да-нана стенгахь ду?\n– Стенгара схьаеъна хьо? – хоьтту ас. – Егош ма ю хьо? Шелло?\n– Х1ан-х1а, ца шелло. Йовха ю. Ж1аьлеш т1аьхьадевлла, царах кхераелла егош ю.\n– Х1ун ж1аьлеш?\nЭццахь кхин са а ца тохаделла, оьг1азе боху ас:\n– Ца хаьа, ца хаьа! Хаа мукъа х1ун хаьа хьуна?!\n– Со мацъелла, – боху цо.\n– Х1а! Иза хаьа хьуна?\nХ1ун дийр ду цунна. Маьнги т1е и охьа а хаийна, цигара метах ма яла аьлла, кухни чу ваха со, цунна кхалла х1ума лаха. Сайн дагах, цунна х1ун лур яра те бохуш ойла а еш. Жимчу бошхепа кхехкийна шура а йоьттина, кегий цастарш деш бепиг а хадийна, катлет а аьтта юург вовшахтуьйхи ас.\nСехьа чу ваьлча, гуш яц-кха Фенька. Цецваьлла, мохь туьйхи ас:\n– Фенька! Феня!\nЖоп ца ло.\nЮха а кхойкху ас:\nТ1аккха цхьанхьара схьахеза х1ара:\n– Кхузахь ю со!\nОхьа а таь1на хьажча – маьнги к1ел ю.\n– Х1ара х1ун да дан? Маьнги т1ехь х1унда ца 1а хьо?\n– Суна ца хаьа цу т1ехь 1ен.\n– Х1ун ду-у-у? Маьнги т1ехь 1ен ца хаьа, маьнги к1ел бен? Хьо саннарг стоьла йистехь 1ен хууш а хир яц?\n– Иза-м хаьа суна.\n– Т1аккха охьахаал.\nСтоьла йисте и охьа а хаийна, г1ант т1е а теттина, цу т1е цхьа барз киншкаш а ехкина меттиг кечйи ас. Мерах хьокху йовлакх хьалха а дихкина, боху ас:\n– Яа х1инца.\nЦа юу-кх. Мара а лоькхуш 1аш ю.\n– Х1ун хилла? – хоьтту ас.\n– Хьо юург йоьхуш ма яра. Яа х1инца.\nЦ1арул ц1ий а елла, боху кхуо:\n– Кхул мерза х1ума яц?\n– Муха кхул а мерза?! Ма баркалла доцуш а ю! Кампеташ еза хьуна?\n– Х1ан-х1а, ца еза дера! Ахь х1ун дуьйцу? Уьш а мерза ма ца хуьлу…\n– Т1аккха х1ун еза хьуна? Г1уьралг?\n– Х1ан-х1а, г1уьралг а мерза ца хуьлу.\n– Г1уьралг а мерза яц? Х1ара ду хаза! Т1аккха х1ун еза хьуна?\nК1еззиг мара лоькхуш а 1ийна, боху:\n– Цхьажимма хьостамий дуй?\n– Х1ун хьостамий?\n– Аьчкан хьостамий.\nКхеравелла куьйгаш дегадора сан.\n– Хьостамий дуу ахь?\n– Х1аъ. Суна ч1ог1а деза уьш.\n– Кхин х1ун еза хьуна?\n– Кхин а маьхкадаьтта а деза, саба а, кехат а, г1ум а, бамба а, цергаш юьлу порошок а, мачех хьокху крем а, сирникаш а…\n«Боккъал а луьйш ю те х1ара?! – ойла йо ас. – Боккъал а хьостамий дуу те кхуо?! Цкъа хьажа веза х1ун до».\nПенах болу боккха мекха йиъна хьостам схьа а баьккхина, жимма ц1ан а бина д1акховдий ас.\n– Х1ан, баа хьайна.\nБуур бац ма моьтту суна. Х1уьмалгаш лелош ю моьтту. Амма со д1ахьаьжна валале, хьостам биъна ели. Бетах мотт а хаькхна, боху:\n– Кхин а!\n– Х1ан-х1а, диканиг, – боху ас. – Хьостамий кхин дац. Дезахь, х1ара кехат-м ду.\nКехат дели – дерриг а д1адии. Сирникийн дийнна ботт ели – элп алале д1айии. Бошхепа мехкадаьтта доьтти – иза а д1амели.\nЦуьнга а хьоьжуш, корта а лестош 1а со, х1окхунна-м со д1аваа а эхь дац бохуш. Дукха сиха д1аэккхон еза х1ара.\nМехкадаьтта д1амелла а яьлла, бошхепа мотт хьаькхна, бага г1иттон ели: наб йог1уш ю-кх.\nКъахийти суна цунах: «Кху 1аьржачу буса мича г1ур ю иза? Ж1аьлеша д1аюур ма ю и цуьрг. Тховса са а да1ийтина, кхана д1айохуьйтур ю ас х1ара». Иштта ойла а йина, мотт тобан вуьйли со. Г1анта т1е г1айба а биллина, цу т1е кхин а жима г1айба билли ас. Т1аккха Фенька д1а а йижийна, юрг1ин метта салфетка теси т1е\n– Д1айижа, – боху ас. – Буьйса декъала хуьлда!\nСиха наб кхийти цунна.\nЖимма киншка йоьшуш а 1ийна д1авижи со а.\n1уьйрана самаволлушехь, сайн Фенька х1ун деш ю хьажа ваха. Цецвели со – г1ант деса ду. Фенька а яц, г1айба а бац, салфетка а… Д1ахьаьжча – сан Фенька г1анта к1ел ю, г1айба цуьнан когаш к1ел бу, салфетка гуш а яц. Фенька сама а яьккхина хоьтту ас:\n– Салфетка мичахь ю?\n– Х1ун салфетка? – хоьтту цо.\n– Иштта салфетка. Юрг1и метта ас хьуна т1етесна хилла йолу.\n– Муха ца хаьа?\n– Баккъал а, хаа ма ца хаьа суна и.\nЛаха дуьйли. Со лохуш ву, Фенька суна г1о деш ю. Х1уъу дича а, карош а яц.\nЦ1еххьана Фенькас боху соьга:\n– Ма леха и. Дагадеа суна.\n– Х1ун дагадеа?\n– Дагадеа суна салфетка стенгахь ю.\n– Стенгахь ю и?\n– Ас йиина и.\nОьг1азваханчу ас лаьтах когаш а бетташ боху:\n– Гайшик ю-кх хьо! Юзуш а яц! Ахь-м х1ара дерриг ц1а а д1адуур ду!\n– Ца хууш йиина ас и.\n– Муха «ца хууш»? Ца хууш юу салфетка?\n– Буьйсана самаяьлча, мацъъеллера со, ахь суна яах1ума а ца йитинера. Хьан бехк бу-кх и.\nЦуьнца къийса ца вала кухни чу ваха со, юучунна кечам бан.\nСайна х1оа а кхаьрзина, кофе а кхехкийна, бепиг т1е налха а хьаькхна юург кечйи ас. Фенькина газет а хедийна, 1ат1ар-саба а аьтта, т1е мехкадаьтта а тоьхна кхача кечби. И шун а дахьаш со сехьаваьлча сан Фенька ю-кх юьхьах гата хьоькхуш йоллуш. И гата дууш ю моттаделла кхеравели со, юха кхийти – юьхь якъош ю.\n– Хи стенгара ийцира ахь? – хоьтту ас.\n– Х1ун хи?\n– Хи. Ахь юьхь муха йилина?\n– Ас х1инца а йила а ца йилина юьхь.\n– Муха ца йилина? Юьхь якъош ма ю хьо?\n– Ас цкъа хьалха якъа а йой, т1аккха юьлу юьхь.\nКуьг а ластийна, боху ас:\n– Дика ду, охьа а хаий, сихха х1ума яа, т1аккха 1одика а йийр ю вай.\n– Муха 1одика йийр ю?\n– Иштта. Цхьа а хала х1ума дац и. 1одика йийр . К1ордийна сна хьо. Хьо схьаеъанчу юха д1аг1о.\nЕлха йолаели сан Фенька. Когах хьерча, дехарш до:\n– Ма эккхаехьа со. Со дика хир ма ю. Вон лелар ма яц. Ахь суна юург схьаелчахьана, хьоьга ца хоттуш ас цхьа а хьостам а, нуьйда а юур ма яц кхин.\nКъа хийти суна цунах ч1ог1а.\nБераш а сан дацара. Суо 1аш вара. Кхуо х1ун зен дийр ду суна аьлла, ойла а йина, йита сацам би ас. Т1аьхьа хуур ду-кх дан дезарг а.\n– Дика ду. Х1инца т1аьххьара гечдо ас хьуна. Амма хьоьжуш хила-кх…\nОцу сохьта самукъадаьлла хьаьвзира Фенька.\nСо балха вахара. Амма балха д1авахале, базара а вахана, ах кийла кегий хьостамий а ийцира. Итт хьостам Фенькина а битина, дисинарш стоьлан г1утакха а дехкина, дог1а туьйхира ас.\nБалхахь Фенькех бен ойла яцара сан. Сагатдора. Х1ун деш ю те? Цхьа галдаьлларг данза юй те?\nСо ц1а веъча, корехь 1ара сан Фенька, мозий а лоьцуш. Со схьа ма-гинехь хазахетта, куьйгаш вовшах а детташ, кхийсало:\n– Ох1, эххар а! Ма хазахийти суна!\n– Х1ун хилла? Сагатлора?\n– Ма сингаттаме дара! Ч1ог1а сингаттаме дара-кх!\nФенька кара а эцна хоьтту ас:\n– Мацъеллий хьо?\n– Х1ан-х1а, – боху – цуьрриг а ца мацъелла. Кхо хьостам а бисина сан. «Нагахь кхо хьостам бисинехь, кхин сов х1ума йиъна хир яц кхуо, – ойла йо ас, – дика йо1 хуьлуш ю кхунах.\nДика леларна и хаста а йина, жимма цуьнца ловзуш а 1ийна, сайн г1уллакхаш дан вуьйли со.\nМасех кехат дара сан яздан дезаш. Стоьла йисте охьа а хиъна,шекъадуттург схьайиллича – еса ю. Х1ара х1ун ду? Кхолг1а де бен дац-кха ас цу чу шекъа доьттина.\n– Фенька! Схьайоьл кхуза!\nЕдда схьа а еана:\n– Х1а? – боху.\n– Шекъа мича дахана хаьий хьуна?\n– Х1ун хилла?\n– Х1умма а. Хаьа хьуна я ца хаьа?\n– Ахь дов дийр дацахь эр ду-кх.\n– Дов дийр даций ахь?\n– Ас д1амелла.\n– Муха д1амелла?!! Ахь суна дош ма деллера…\n– Ас х1умма а ца яа деллера дош, х1умма а ца мала дош ас ца деллера. Хьан бехк бу и, ахь суна дуьра хьостамий деллера… Цара хьагво…\nХ1ун дуьйцур ду ахь кхуьнга?! Юха а со бехке ву!\nОйла йо ас: «Дан х1ун дийр ду те? Дов дича? Х1ан-х1а, дов дарх г1уллакх хир дац. Цхьа х1ума дайта деза кхуьнга. Мукъалла вон лелаш ю х1ара. Г1уллакх дан йоьлча, вон лела хан хир яц».\nШолг1ачу дийнахь нуй д1а а кховдош боху ас:\n– Феня, со балха воьду, ткъа ахь г1уллакхаш де: чоь д1а а листа, нуй а хьакха, ченаш д1а а яха. Далур дуй хьоьга и?\nЕла а елла:\n– Эх1, – боху, – х1ун ду кхузахь хала? Далур ду дера!\nСарахь чувеъча, чохь: ченаш, нехаш, кехаташ.\n– Фенька! – мохь туху ас.\nМаьнги к1елара схьа а йолий:\n– Х1ун хилла? – хоьтту.\n– Нехаш д1а х1унда ца яьхна ахь?\n– Муха «х1унда»?\n– Х1унда ца яьхна бах-кх ас а.\n– Стенца йохур яра ас уьш?\n– Нуй бан ма бац.\n– Муха бац?\n– Иштта. Бац-кха.\n– Стенга бахна иза?\nЙист а ца хуьлу. Мара а лоькхуш 1а. Т1аккха цхьаъ ц1ена дац.\n– Д1абиъна? – хоьтту ас.\n– Х1аъ, – боху, – биъна.\nСо волччохь г1анта охьалахвели со. Оьг1азваха а дицделла:\n– Ахь муха биъна и?! Хьоьга муха баабелла?!\n– Суна сайна а ца хаьа айса и муха биъна. Жим-жимма бууш чекхбели-кх и, – кхетий со Фенькас.\n– Х1инца ас х1ун дан деза? – боху ас. – Аьчкан нуй эца ас беза?\n– Х1ун «Х1ан-х1а»?\n– Аьчканиг а буур бу ас.\nЖимма ойла а йина боху ас:\n– Дика ду. Суна хаьа хьуна х1ун дан деза. Кхана дуьйна ас хьо чамди чу юьллур ю. Чамда-м юур хир ма яц ахь?\n– Юур яц, ченах юьзна ю и. Ахь ченаш д1аяха – т1аккха юур ю.\n– Х1ан-х1а, – боху ас, – баркалла. Цул а шен ченашца юьтур ю ас и.\nШолг1ачу дийнахь жимчу чамди чу йоьллира ас Фенька. Йоьлхуш а яцара, г1овг1а а ца йора. Сада1а атта хилийта, 1уьргаш даха аьлла дехар-м дира цо.\nТукар схьа а эцна, кхо 1уьрг даьккхира ас чамдина. Х1етахь дуьйна оцу чамди чохь 1аш ю сан Фенька\nЙоккха хилла Фенька. Нана-п1елгал хилла йолу, х1инца хьажо п1елггал ю. Х1умма а вон 1аш а яц, мелхо а, дика 1аш ю-кх. Цуьнан ц1а чохь жима кор а даьккхина ас. Жимчу маьнги т1е д1аюьжу, жимчу стоьла йистехь х1ума юу. Цуьнан-м жима-жима а йолуш телевизор а ю\nФенькех шуна къахета ца оьшу. Цул а со волчу хьошалг1а дуьйла, ас йовзуьйтур ю шуна и.\nКъастар: Гоч | Хьовсна: 604 | Т1едаькхна: ppetirova


"Бухта "КРЕСТ" - къомо лайначу баланийн васт\nПариев Алхастан некъаш\nГIойистера вахархо 96 шо долу Париев Алхаст дIадахначу шарахь велира, шена гонахь шортта шен бераш а, церан бераш а долуш. Доккха дIахIоьттинчу тезета баьхкинчу дукхачарна хууш дацара иза мел бала лайна стаг хилла. Гергарчарна а, лулахошна а хаьара, иза дийна воллушехь жоьжахатех чекхаваьлла вуйла.\nПариев Алхаста хьаьнг-хьаьнгга а ца дуьйцура ша Геннарчу Къилбаседерчу набахтехь чувоьллина яьккхинчу хенах. I94I шарахь, тIом болабелча, ша экскаре вахнера иза.\nХIета цо къевлина цергаш цуьнан малъян йиш ца хилла I945 шарахь а, набахтехь яьккхинчу 8 шарахь а, цул тIаьхьа шен доьзалца Казахстанехь яьккхинчу хенахь а. Цуьнан тайпанах а, цIийнах а волчу яздархочуьн Бексултанов Мусан каяьлла иза дIа а язвина, цунах дийцар зорбане даккха.\nБухта «Крест» дийцар тIера бIаьрг а ца боккхуш дешало. Наггахь зуз догIу дегIе нахана тIехь советан Iедало латтийна къизалла хьехочохь.\nПариев Алхаст шен тобанца немцой йийсаре лаца вахча, цигахь хиллачу тIеман тасадаларехь цуьнца хилла нах байъа а байъина дийна висча, хьийзавина хьо а хIунда ца велла, бохуш.\nТIом беш Берлине а, цигара Югослави а кхаьчнера иза. Шозза-кхузза советан пачхьалкхан турпалхо мидал яла хьакъ ву аьлла, Москоха кехаташ а хьажийна хилла цуьнан. Амма цхьа пайда боццучу бахьанца, ямартхо ву аьлла, 25 шо хан а тоьхна, цкъа а ло ца дешачу дуьненан маьIIе набахте хьажийнера. ГУЛАГан куьйга кIелахь йолчу оцу набахтехь тутмакхаш а, тIехьажархой а, адамалла а яйна, акхаройн амале бирзина хилла, мацалла нах а бууш, бепиган цуьрг бахьнехь къизаллица стаг а вуьйш.\nДуьйцу автора, яздархочо Бексултанов Мусас.\nБексултанов: «Цо схьа мел дийцинарг, ас ма-дарра яздина-кх, тIетоьхна цхьа а хIума а доцуш. Немцошна тIелата бахча, накъостий байъича, хьо хIунда ца вийна бохуш, ша хьизаваррий… Дукха чIогIа хьийзавина стаг ву иза. Цул тIаьхьа, чу а воьллина 8 шо а даьккхина цо. ТIам тIе шен лаамехь вахана хилла а ву хьуна иза. ЧIогIа тамашийна а, дика а стаг вара иза».\nПариев Алхаста ша оцу къизачу набахте кхаьчча, цигахь бухахь карийначу нохчочо, хьуна кхузахь дийна виса лаахь, мало ян мегар дац, сема а хила веза, аьлла беллачу хьехамах пайда эцнера. Жоьлгаш а, нах байъинарш а, адамалла яйнарш а, сий дайнарш а - шаверриг озалуш хилла цунах, хIара буьрса а, нийсонна а тIехь волун дела.\nМацалло а, гIора ца хиларо а, хийллаза Iожалла тIекхачо лууш хьалха лилхина Алхаст. Амма кхолламан шен Iалашо хилла. ТIера Дела а дIавирзича санна Iазап лайна наха, ткъа Алхастана хилла Iаткъам кхин а беза бара, цуьнан нохчочуьн сица цу тайпа харцонна охьтаIар доцун дела.\nБухта «Крест» дийцар Бексултанов Мусан, тахана нохчийн тоьллачех яздархочуьн кхечу, цуо арахецначу йозанех тера болх бац. Цуьнан терго йина ешархоша иза зорбане ма еллинехь. Иза - деккъа документалан тоьшалла ду, Iедалан системо нохчашна тIехь латтийначу къизаллин, аьлла Маршо-радиога цунах шена хетарг элира нохчийн байтанчас Бисултанов Аптис.\nБисултанов: «Бухта «Крест» Бексултанов Мусас язйина хан дагайогIу суна. Тхо уллора накъостий ду, цундела и болх муха бира дика хууш ду суна. Бексултанов Мусан, хIинццалца хиллачух йозанан хатI тера дац.\nИза, цхьа документан кепехь дийцар ду. Иштта йолу хIуманаш, вайн къомана чIогIа оьшуш ю. ХIора стаг - истори ю. Иза дIайолу стаг валарца. Вайн тIаьххьарчу 200 -300 шарахь истори бартан хилла, йозанан ца хилла. Вайн истори хIораннан дагчохь ю. Суна, цундела и болх чIогIа мехала а хета, иза цо язйина дика а ду».\nПариев Алхаст оцу набахтехь ша юккъехь висина хира вара, цунна, цIеххьана, ца моьттучу агIора гIо ца кхаьчнехьара. Немцойн къомах волчу, хIара санна декъаза дуьне дуучу лоьро иза, тIедолу цамгар кхетта ву аьлла, набахтхой Iеха а бина, кхечхьа ваккхийтина.\nАдамийн дахар дуьненан а, Iаламан а бараме диллича, ладам боцу хIума хилар дIа а гойтуш, и дийцар зорбане даккхар цхьана хенахь чIогIа кхераме хIума дара яздархочунна. ХIинца а и санна дагалецамаш нохчаша дIа а язбеш гулбича, кхана-лама къомана чIогIа карора дара, аьлла кхин дIа а дийцира байтанчас Бисултанов Аптис.\nБисултанов: «Язйина дика ду, ма- дарра бакъдерг охьа а дуьллуш. Цхьа 20 шо хьалха иштта хIума язйинехь, автор диссидент хила везар вара. Кху заманахь, дIадаьллачух язъян яздархочунна маршо ю, хIинца долчух язъян бакъо яц. Цундела, массара а дIаязбан безара шайн дайн-нанойн дагалецамаш. ДIа а яздеш, уьш дIадахка дезара».\nСталин велча, Париев Алхастана бакъо еллера Казахстане дIабохийначу шена доьзална тIеваха. ЦIерпоштаца цига воьдуш, цу чохь сагIадоьхург го цунна. Дикка цуьнга хаьжча, цецволий когаш чуьра са дIадолу. Иза церан юьртара таро а ларам а болчу доьзалера Макшарип хилла. Цхьана хенахь кура а, сонта леллачу оцу жимчу стагах адаман IиндагI бен дисина ца хилла. Циггахь дуьне керча Париев Алхастан коьрта чохь:\n–Дала хIаллаквойла хьо суна кху 7-8 шарахь дуьххьара гинчу нохчех хиларна, - олий, бIаьрхиш охьадолало цуьнан юьхь тIехула. Иза воьлху ша экама а хеташ, лардина сий долчу нохчочунна дуьне харцарна. ТIаккха кхета иза, хIара дуьне ша а цхьа Йоккха Кхел юйла.


«Исламан пачхьалкхан» тIемалоша юьтур ю Ракка тахана сарахь\nГIадужу-бутт 15, 2017\nШема -- Раккера арабевлла маьрша бахархой гулбелла маьждигехь, ГIад.12, 2017\n«Исламан пачхьлакх» (ДАIИШ) тобан тIемалой арабовла дагахь бу гоне лаьцначу Ракка (Raqqa) гIалара тахана, ГIадужу-беттан 15-чу сарахь. Цу хьокъехь барт хилла ДАIИШ-ан векалийн а, Шеман демократин оппозицин ницкъийн а. Цунах лаьцна хаам бина Reuters.\nЦу агенталло дийцарехь, Раккехь буьсуш бу кхечу пачхьалкхашкара тIемалой. Шотдийнахь хаамаш баьржира президентан Асад Башарна муьтIахь долчу эскарша «Исламан пачхьалкхера» схьаяьккхина къилба-малхбалехь Иракъан дозанца Iуьллу Эл-Маядин гIала аьлла.\n2014-чу шарахь дуьйна Шемарчу «Исламан пачхьалкх» тобан тIемалошца къийсам дIохьош ю Iамерка коьртехь йолу дуьненаюькъара коалици.\nШеман къилбаседехь Iуьллу Ракка ДАIИШ-ан коьрта гIала ларалуш ю. Маршо Радионо шен эфирехь дийцина ма хиллара, цу гIалахь вийра "Исламан пачхьалкхан" тIемалоша Нохчийчуьра Хасиев Мохьмад, ФСБ-н агент хилла аьлла. ТIемалоша яьккхинчу видео тIехь Евфратан йистонца урс хьакха горатоьхна латтавечо стага элира Хасиев Мохьмад ву.\nВидео тIехь шех лоций дуьйцуьйту цуьнга. Оьрсий ву. Iели-Юьртарчу боберийн лицейхь хьалакхиина, цигахь дешна, тIаккха НогIамирзин-Юьртарчу Хасиева Мархас шена дIа а вигина, цуьнан воI хилла ваьхна...


Нохчийчоьнан информацин министра Дудаев Ахьмада "оьзда боцу провокаторш" бу аьлла мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Дагестанера латархо Нурмагомедов Хьабиб "UFC-н проект" ю аьлла динчу къамелна реза мел боцурш.\nНурмагомедов Хьабиб – кхозлагIа а UFC чемпион\nЦунна хетарехь, Кадыров Оьрсийчохь " спортанна массарел а герга волу" политик ву, цо "вуно дукха гIуллакхаш дина ерриг пачхьалкхан спорт, къаьсттина иэйинчу кепийн латарш кхиорехь, оццу декъахь ю Дашестан а". Дудаевс бахарехь, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Нурмагомедовх лаьцна динчу къамела юкъара контекст а яьккхина, луьйш бу нах Кадыровна.\n"И кIант ша-башха ву". UFC-н куьйгалхочо Чимаев Хьамзатах лаьцна\n"Цо UFC-н политика а зуьйш, Нурмагомедовн Хьабибан карьерах лаьцна аьллачуьнца вон маьIна гинарг я оьзда воцуш хила веза, я провокатор хила веза"", – дIахьедина шен инстаграмехула министра.\nДеношкахь Кадыровс Нурмагомедовна ша "муьлхха а гонорар" ло "Ахмат" клубан векалца летарг, элира. Оццу къамелехь Дагестанера латархо "UFC-н проект" ю, бохура цо. Цунна хетарехь, дуьненаюкъарчу къовсамашкахь Нурмагомедов ца летта шен республикан цIарах. "Суна цкъа а ца гина вайн ваша Хьабиб Оьрсийчоьнан я Дагестанан байракхна кIел", – дIахьедира Кадыровс. Оцу дешнаша вуно дукха резабацарш гIаттийна социалан машанийн Дагестанан сегментехь.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо дIахьедар динчу юкъанна, ша Нурмагомедов ватIор ву" аьлла "Ахмат" клубан латархочо Чимаев Хьамзата. "Вай иза ватIор ву, цунна лаахь", – яздина Чимаевс Кадыровс Нурмагомедовх лаьцна къамел дечу юкъанна.


Хьан, муьлхачу эвсараллица Iалашбо, кегийчу чкъорана муха марзбо вай ненан мотт?\nШерачохь цхьана дийнахь бийца а буьйций нохчийн мотт, нохчийн духар а, холхаз куйнаш а тохкий, нохчийн кхача а бууш, къоман а, меттан а сийлалла хестайо.\nИштта дIадоьрзу махкахь нохчийн меттан де.\nШарахь цкъа бен ца хуьлучу дезчу дийнан кепехь ду иза. Амма шортта нах бу, шайна юккъахь дукха Iилманчаша а болуш, цу тIехь кьахьоьгуш, нохчийн мотт денбар а, баржор а, дахаран Iалашо а йолуш. Царех цхьаъ ю Мамалова Хьоза.\nИза Соьлж-ГIаларчу университетехь нохчийн филологийн куьйгалхо ю. Студенташна хьоьху Мамаловас «Вайнехан этика». Цо дийцира Маршо Радиога тахана нохчийн меттан хьал а, цуьнан кхане а.\nМамалова: «Вайна хIинца паргIатонца гIалахь а, юьртахь а аьлла екъна йоцуш, ишколашкахь цхьатерра Iамош бу нохчийн мотт, оьрсийн мотт санна. Бух а болуш, дозалла а доцуш, шортта сахьташ хIиттийна. Меттан уьйрех аьлча, дош а уьйра хуьлу, мотт уьйра хуьлу, дош дацахь мотт ца хуьлу, мотт бацахь къам а ца хуьлу. Ахь хаа а хууш, беза а безаш бийцахь, хьуна цуьнан йовхо а, марзо а хаало».\nМамалова Хьозас гулдеш ду нохчийн дицлуш, лелаш доцу шира дешнаш. ХIинца цо гергарчу заманахь арахеца кечдечу жайни тIехь ши эзар сов дош ду. Шира дешнашца гуш ду нохчийн меттан шатайпалла а, цуьнан кIоргера маьIна а, элира цо.\nМамалова: «Човса дош ду вайн нохчийн маттахь. Ловзаргахь юккъеваьккхина лелош хилла иза. «Чов» оьрсийн маттахь «рана» ю. Ткъа са а, синош а лардеш юккъе воккхуш хилла иза. «Камин» - «товха» ю. Товжахь оцу пенах, цу огано йовхо ло хьуна. «Пуля» ала атта хета вайна. «Шовкъали» ала хала ду. «Кехат» - кераюккъе хатт а буьллий, цу тIе йоза а яздой, хьалха заманахь юккъелеларш дIабохуьйтуш хилла. Цу тIера схьадеъна ду и дош. «Хьелийн даьтта» а, хьан хьелий ца хилча хила йиш яц. «Сторпал», цIена дош нохчийн маттахь тагIа ду».\nМамалова Хьозас, нохчийн маттах дуьйцучу хенахь, иза беза ца бала йиш яц. Студенташна юкъахь а, иза кIорге Iамо луурш хиларх а цецвала хIума дац.\nМамалова: «Нохчийн маттахь язъеш хилла дацахь а, бераш а билгалдовлу хьуна. Башкирехь дешна цIаеана цхьа студент ю тхан. Нана гIезало ю цуьнан, да нохчо ву. Шена и нохчийн мотт безарна, кIорггера Iамош ю иза. ХIуммаъ ледар а ца хаьа цунна. Дешнаш Iамийна а ца Iаш, церан маьIнех а кхета лууш ю иза».\nIедалера гIортор ца хилча, нохчийн мотт атта, иза безачаьрга айлахь тамаш бу. Iедалан урхаллашна а, хьукматашна а тIехь, уьш билгалйохуш долу йоза деша, нохчийн мотт хаа а оьшуш дац.\nМамалова: «Цхьа ши бутт хьалха, гIала юккъехула чекхайолуш, цхьана урхаллан тIехь гIалат карийнера суна. Иштта гIалат ду аьлла ас элира цигарчу хьаькаме. Шена хазахийтира бохура цо, шега иза схьа аьлла. Шена доккха дозалла ду бохуш вара иза, цIена нохчийн маттахь язйина хилча. Тидам боцуш язъяхь а, шайна хууш долуш, гIалат цара дуьтур ду аьлла-м ца хета суна».\nТахана нохчийн меттан цхьа де бен дацахь а билгалдоккхуш, шега хаьттича, хIора де хуьлуьйтура дара ша бохуш, дийцира Мамалова Хьозас.\nМамалова: «Цхьа де билгалдаьккхина а ца Iаш, хIора де, шай доьзалехь, белхан меттехь, оцу меттан пусар а деш схьаван веза аьлла хета суна хIора а. ХIора де нохчийн меттан де хуьлийла лаьа-кх суна».\nМассийта шо хьалха, цхьанакхеттачу кхъаьмнийн цхьанатохаралло бинчу талламашца, дуьнен тIехь болчу 6900 маттах, 2500 леш бу аьлла. Белла дIабала мегачу меттанашна юккъахь нохчийн мотт а бу, нохчаша шаьш, шарахь цкъа бен билгалбоккхуш боцу.\nРостовхь - «террорхой» лецна, Буьрит1ехь – «наркоман»


Удмуртера вахархо Яковлев Иван нуьцкъала болх бан вигинчара ведда Дагестанера. Кхушара Стигалкъекъа-баттахь бевзаш боцчу наха Iехийна дIавигна хилла иза Москвара.\nШен хьолах лаьцна дийцина Яковлевс ларамаза шех ХIинжа-гIалахь кхеттачу "ЛизаАлерт" тобан декъашхошка, ткъа цара шаьш гIо дийр ду аьлла, яздо шен социалан машанашкахь "Альтернатива" боламо, хаам бо Кавказ.Реалиино.\nЯковлевс дийцарехь, 2019-чу шарахь болх лоьхуш Москва кхаьчна хилла иза. Цхьацца кега-мерза белхаш а беш цхьа шо ах шо хан яьккхинчул тIаьхьа Удмурте цIаверза сацам бина хила цо. Оцу дийнахь вокзалехь бевзаш боцчу наха дикачу хьелашкахь бан болх кховдийна цуьнга. Цаьрца хIума кхаьллинчул тIаьхьа наб кхетта и стаг самаваьлла Дагестанехь кибарчигаш ечу заводан кертахь.\nШи кIира даьлча, шен кехаташ а дитина, ведда Яковлев, некъаца воьдуш кхечу наха шаьш дIакхетор ву аьлла, уьстагIий дажо дIавигна. Цигара а вада аьтто баьлла цуьнан, ткъа кхин а цхьа ши бутт баьлча ХIинжа-гIала кхаьчна иза.\n"Альтернатива" тобан векалша дийцарехь, карарчу хенахь Яковлев Иван кхерамазаллехь ву. Оцу юкъараллан волонтераш меттахIиттош ду цуьнан кехаташ, балха ваха аьтто хилийта, яздо Кавказ.Реалиино.


Магасехь, "Кавказан Дог" цIе а тиллина, маьждиг деш хиларх хIун аьлла хета меттигерчу бахархошна а, нохчашна а?\n"Кавказан Дог" цIе тиллинийла Магасехь дечу маьждигна хаийтина ГIалгаIайчоьнан коьрта шахьаран мэро Цечоев Беслана дIадахначу мукъаденошкахь шен инстаграмехь. 8500 стаг чухоьуш хир ду иза. ДIалоцур ю цо 20 гектар майда.\nАмма тIех дахделла маьждиг дар. Оцу хьоло а, туьллу цIе къайлаяхьина кхабаро а, финансаш стенгара евлла ца хаитаро а аьшнашка йоху объект – нах боьлу социалан машанашкахь.\n"Тадж-Махал а дина цул сиха-м"\n2011-чу шеран бIаьста долийна дан маьждиг. Мехкан экс-куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек вара болх болабайтинарг. Иза 2016-чу шарахь дина дер ду баьхнехь а, ца бевлла белхаш бина.\n"Хьакамаша а, белхалоша а хаамбо, финансашца а, гIирсаца а проблемаш яц, бохуш. Белхаш йиллинчу хенаца беш схьабохьу", - яздира мехкан ден пресс-гIоьнчалло 2012-чу шарахь.\n"10 шо ду и маьждиг деш долу. Тадж-Махал а дина цул сиха", - яздина ши бутт хьалха "Nate River" цIе йолчу интернетхочо меттигерчу тевизионан репортажна буха YouTubeхь.\n"Маца дер ду и маьждиг дина? Сан бераберийн берашна гур мукъане а дуй иза?" - хоьтту Facebook-ерчу постна бухахь Оздоева Лайлаа.\nЦхьаболучарна бен яц туьллу цIе, маьждиг дина даьккхичхьана. "ГIурт а битий, наханна маьждиг дай довла, цIе тIаьхьа а туьллур аш", - боху кхечу комментаторо.\n"Базбер вай и сийлахь-боккха хилам! ЦIе тилли, кхин 20 шо даьлча – тайпа-тукхум а къастор вай цунна. Ша маьждиг-м ца хилича а магара, цигахь Iедална товш болу нах ма ца гуллой.)))" – бегаш бо "Huseyn Barhoy" ник лелочо.\n"Ахча стенга дахана, Евкуров?"\nIедал коррупцино лаьцна, цо дина ца доккхуьйту маьждиг, аьлла хета дукха интернетхошна. Комментареша бахарехь, "5 милииард сом лачкъийна", ткъа бехкево цунна Евкуров.\n"Ас кхеторехь, и маьждиг, юьхьанцарчу проектца дуьстича, "5 миллиард соьманна азделла", - яздо YouTube-рчу видео буха "Fra OZ" цIе лелочо.\nДина даьлча ишта хир ду "Кавказан Дог" маьждиг, Магас\n"Сихбелла, шаьш дина къола къайлахьош, мичахь ду 5 миллиард", - хоьтту "А А" никнейм йолчу стага.\nКхушеран бIаьста гIишлошъяран, архитектурин, бахаман-социалан министралло кхоже диллира, деш долчу маьждигна "дашо" момсарш яр. Бакъду, хIинца уьш баьццара хир ю боху.\n"Халкъе хатта дезаш хиллера"\nДелахь а, ца хаьттина халкъе маьждигна цIе хоржуш. Халахетта иза дукха гIалгIашна – халкъ цаларар ду иза, яздо наха.\n"ЦIе мукъане а ца мега, халкъаца дагабевлла, къасто? Я даржашка ма-кхеччи, дожалийн патент ло хьаькамашна? Халкъ охьа а таIош, хьалавалавелла вац цхьа а, - билгалдоккху машанехь Мархиев Мохьмада.\n"Маьждигна цIе Iеламнахе а, халкъе а хаьттина тилла ма езара", - боху Бекбузаров Абу-Езеда.\n"Стенна аьлла деш долчу маьждигах "Кавказан дог", хьан аьлла? Нохчийчуьрчу "Нохчийчоьнан Дог" маьждиган цIарца къовсавала хьанна дагадеана? Оцу хеттаршна реза ца хилира жоьпаш дала Магасерчу мэрин пресс-гIоьнчалла. Мэр Цечоев волчу "Кавказ.Реалиино" йиттина телефонаш а йисира жоп доцуш.\nТкъа гIишлошъяран, архитектурин, бахаман-социалан министралло шегахь яц, элира, "оцу хьокъехь информаци".\n"Кхузза инфаркт лайна Дог"\nИштачу цIаро Кавказан къаьмнашна юкъара барт чIагIбийр бу, боху цхьаболчу наха. "Кавказан Дог" – иза чIогIа цIе ю", аьлла хета"lemka_otyar" ник лелочунна.\n"Хьан елла маьждигна и цIе? Сан ларам бу цуьнга", - яздина Магасан мэран Instagram-ерчу поста буха "targim.06" ник йолучо.\nАмма ца Iавелла вела ца велча Евлоев Илес. "Кхузза инфаркт лайна Дог…" аьлла цо йина йолуш йоцчу мехкан хазанах.\nКхиберш кхаьрда, хоьтту: "Стенна ду Кавказан оццул жима "дог"? Кхечу цхьана субъектехьчул а жима". Баев Дамалх ву ишта хоьттург.\nАла деза, дукха бу Магасехь дечу маьждиган цIе Соьлж-ГIаларчу "Нохчийчоьнан Дог" маьждиган цIарца йогIуш хилар цатайна гIалгIай.\n"Бен-башха цIе хоржуш къа ца хьегна, гIалгIайн къам бен-башха делахь а", аьлла хета "magakhash1304-на".\n"Стенна деза цхьаннах тардала? Кхин гIолехьа цIе яцара-те? Цечоев Беслан, суна нийса ца хета хьо!" - яздина Фейсбукерчу поста кIел "Magomed HD-с".\n"Стенна еш ю оцу "дегнийн" копеш!!? Ойла дIаса ца яржаелира шуьга, ца еллехь, хаттийша халкъе", - боху Илиев Сулимана.\n"Суна вон хили… Хетарехь, вайх доггах боьлур бу-кх лулахой", - сагатдо "Саша Ди-с".\n"Коьртаниг - деса цалаттийтар"\nТкъа хIун хета гIалгIашна уллерчу махкахь? Нохчийчоьнан бахархошка, гIалгIаша Магасерчу маьждигах "Кавказан Дог" аларх: "Доггах доьлур дуй шу, маьждиган цIе муха туьду аш?" - хаьттира "Кавказ.Реалиино".\n"Бусалба наха шайна деш ду маьждиг, царна бу цунах болу пайда. Бен-башха дац цIе мухха а тилларх. Хоьттур дац маьждиге баха арабевллачара: "Муха ваха веза "Кавказан Дог" маьждиге?" – хоьттур ду, "юккъерчу маьждиге" муха кхача веза", - боху Соьлж-ГIаларчу Iисас.\n"Рамзанан керта гIаж кхоьссина, плагиат олийла дацахь а. "Шун "Нохчийчоьнан Дог" делахь, тхан "Кавказан Дог" ду ала тарлуш ду. "Доггах вела дацахь а, самукъане ду-кх", - жоп делира Соьлжа-ГIаларчу Зайндис.\n"Ела хIума дац цигахь. Бакъо ю церан шайн маьждигах шайна луъу цIе тилла. Нохчийчоьно шен маьждигах курра "Нохчийчоьнан Дог" аьлча, хIун новкъа ду лулахоша шайна езза цIе тиллар?" – бохура Соьлж-ГIаларчу Сабинас.\n"Маьждиг дац дезаниг – цуьнан цIе ю? Коьртаниг - деса цалаттийтар ду-кх. Нах ламазаш дан лелар ду массо а хIуманал лекха. Дала бусалбанашна беркате дойла иза!" – элира Неврерчу ИбрахIима.


Дог-цIена болх кхоачашбар — Сердало\nДог-цIена болх кхоачашбар\nПачахьалкхено шийна хьалхашка овттадаьча декхарех керттерачарех цаI да кхувш боагIача кагирхошта Iилма Iомадар, дунен тIа доаллача хьалах бола кхетам царна дIабалар. Цу гIулакха лаьрххIа дукха кагий а йоккхий а дешара гIишлош я хьаеллаш. Бакъда, из гIулакх цигара дIахо гIоргдолаш эшаш бола хьехархой а Iалаш бу Iаьдало паччахьалкхен таронца царна алапи оттадирца.\nИшта болча хьехархоех дукхаш ба, шоаех тийша дита гIулакх лерттIа, дизза, тIехдика, дог-цIена кхоачашдеш хьинаре къахьегаш. Вай мехка а болаш ба дукха эзди хьехархой, цар хьехам, кхетам бахьан долаш хьаькъале ноахал хьалкхувш.\nХьехархо яхар тамашийна саг ва. Ший болх мара кхы хIама дага ца доаллаш къахьегаш болх беш хул из. Цун оамалга, хьаькъалга, кхетамга, хьинарга хьежжа хул цунгара хьехар дIаийдеш дола бераш. Цо кийчбарга хьежжа гаьна бовл уж шоай вахара оагIонашкахьа сийрда никъ корабоагIаш. Цудухьа лерхIам бе а, сий де а доагIа ишта къахьегаш паччахьалкхен декхар кхоачашдаьча а ца Iеш вай дезала кхетам дIалуш болча хьехархой.\n«Хьехархочунга хьежжа дешархо а хул» оалаш да. Бакъхила тоам болаш дешаш да уж. ХIана аьлча, хьехархочо дIалуш бола хьехам, ма барра дешархочо дIаэце, массадолча хIамангахьа кхетам болаш саг хургва цох.\nУкх деношка СоагIапча вахача сона яйзар, лакхе хьоабаьча хьехархоех хила тоам болаш йола кхалсаг ГIоандалой Нурадина Хьава. Ше йолча дешархошта а, хьехархошта а, кхыдIахо болча школан болхлошта а дукхаезаш, царца дика тарлуш йоал Хьава. Из хийцца ала йиш йолаш ва со, юрт гIолла чакхваьнна цхьаццаболча нахага айса хаттар бахьан долаш.\nГIоандалой Хьава, ше СоагIапчарча 19 школе биология яхача Iилман предмет хьехаш я. Цу школе цо из болх бу 30 шу совгIа ха я. Ювцаш йола хьехархо яй 1969 шера август бетта 19 дийнахьа СоагIапча. Ший ялх шу даьлча шоай юртарча школе хьалхарча классе деша яхай из. Дика кхеташ цу школе 9 класс яьккхачул тIехьагIа 1984 шера из деша яхай Грозненский медучилище. Цига кхаь шера тIехдика дийша, училище яккхарах цIе диплоп хьа а эцаш чакхъяьнний из. Цигара дийша яьлча ше деша яьгIача шоай юртарча хьамсарча школе медсестра болх бе арайоал Хьава.\nШе школе болх беш йолча юкъа Хьавайна дагадох кхы а дIахо деша. ХIаьта школе болх беш йолаше 1988 шера из деша отт Нохч-ГIалгIай Университете химико-биологический факультете, говзал биология хорж цо. Ше цига деша эттача заочно дешаш а йолаш лорал-пхьарал дита а дите биология хьеха йолалу из шоай школе. Цу хана денз хьехархо йолаш болх беш хьайоагIаш я Хьава.\nХьавайх хьехархо хилар тамаш яц, хIана аьлча, цун даь-да а, да а, вежарий а, йижарий а хьехархой ба. «Саг ше ваьнначара хул» оалий, цу тайпара хIама да укхазара дар а. Хьавай даь-даьгара IолаьрхIача цар хьехархой болаш болх баьр дукха ха я. Цох дийцар сона Хьавас: «Тхьовра денз хьа хьехархой болаш хьабоагIаш ба тха дезал. Юкъара оах массане хьийха ха хьаийцача 400 шу хургда. Пхи йиша я тхо пхиъэ а йиша хьехархой болаш болх беш я, хIаьта воша низъоамала даькъе кагий нах кхебеш царна хьехаш ва, са веша-сесаг а хьехархо я. ТIаккха из доацаш да а даь-да а хьехархой хиннаб тха дукхача шерашкахьа», — йоах Хьавас.\nХьавай даь-да ГIоандалой Ахмарзи Идрис халача хана берашта бусалба дешар хьехаш дукхача шерашкахьа СоагIапча хьужаре болх баь ва. ХIаьта дас Нураддина 25 шера шоай юртарча 8 школе завуч волаш болх баьб. Бакъда нана 3 класс мара яккханза я Хьавай, яле а йоазув мотт дика ховш, школерча Iилмах кхеташ я из. Цу хьаькъе дIахо йоах Хьавас: «Тхоай даи-нанеи бахьан долаш хиннад тхох массанех а хьехархой. 3 класс мара яккханза яле а дешарах дика кхеташ, тхона цаховр хьахьалхадоаккхаш тхоца къахьийгад тха нанас. ГIалгIай йоазонхо Боканаькъан Ахьмад а, ишта кхыбола Iилманхой а тхацига нийсбелча, тха наьнаца къамаьл де шоай нийлой моллагIволчо хоаттар, малагIа дешар дийша я шун нана, аьле. 3 класс мара яьккхаяц цо аьлча цец а бовлар. Бокъонца йола интеллигент яр тха нана» — йоах Хьавас ший наьна сий деш.\nДагестане биология Iилман даькъе боккха болх а язбаь ший диссертация чакхъяьккхай Хьавас. Из я биология Iилман кандидат. Цо хержа, дашха айдаь дош да ГIалгIай мехкара цIоз. Хьагучох из чакхдаккха дика вIаштIехьа а даьннад цун. Цу диссертацен тIехьа бIарчча пхе шера къахьегаш, кхойтт Iилман болх язбаьб цо ший монографеца.\n2009 шера Хьавайна еннай «Почетный работник общего образования Российской Федерации» яха еза цIи, хIаьта 2015 шера цун еннай «Заслуженный учитель Республики Ингушетии» яха цIи. 2014 шера «Учитель года России» яхача конкурсе дакъалоацаш финале хьалчуяьнна а хиннай Хьава.\n30 шера баь болх, дика ха я. Цу юкъа адам довза а, наьха оамалаш тахка а, ха а хала дац. Цудухьа ший дешархой дика бовз Хьавайна. Цо укх школе болх беча юкъа дукхаш дешархой арабайнаб цун бIарга Iунал долаш. ТIера санна чура а дика бовз цун уж дукхагIбараш: «Укх школера дешархой Iовдала бац, дика кхеташ ба. Хьехархочо дIалушболча хьехамга хьежжа хул бераш. Укх 31 шера болх беш аз кхетадаьд Iилма дIадаларал совгIа берашта хьехам а дIабала безаш хилар. Хьехам боацача гIулакх дIагIоргбац. Сага оамал тIехдика хургйолаш къахьега деза хьехархочо а».\nХьа къахьегам, болх ба, е хоза хеташ леладу хIама да аьнна аз хаьттача, ший вахара хьал да из йоах, Хьавас. Тамаш а яц. Хьехархой дезале хьалкхийнача цун дегIах а, цIийх а, тIехках а летад из гIулакх. Цунга хьежжа гаьна а яьннай ший Iилмангахьа къахьегарца.\nДукха къона хьехархой ба хIанз болх беш а, касста дийша баьлча вай берашта хьеха школашка балха арабовла безаш а. Царга къамаьл деш, царна накъа доаладалар аьнна хеташ йоах Хьавас дIахо ший къамаьлагахьа: «Хийлане оал, берий хьаькъалга хьежжа, цар ловргдолчунга хьежжа мара дешар дала йиш яц царна аьле. Сона из нийса хетац, геттара лакхагIча боараме, ма хулла дукхагIа дешийта деза берашка. ХIана аьлча, цар кхетамо дIаэцаргдоацаш хIама дац. Цхьаькха а да лоархIаме а керттера а. Нагахьа санна урокаш сагота хуле бераш дешаргдац, царна сакъердам хургболаш, уж урокаш царна дукхаезарйолча тайпара бе беза царца болх».\nХьога кхаьча Россе а ГIалгIайчен а еза хьехархо яха цIераш фу бахьан дар, сено гIо дир хьона цу тIа кхача аьнна аз шийна хьалхашка оттадаьча хаттара жоп луш Хьавас аьлар: «Дог-цIена сай болх хьабарах». Бакъда цо яхар. Мел хала дале а ший болх лерттIа, дог а лазаш саго хьабеш хилча цунга дика кхоач.\nХьехархошта а, берашта а дукхаезаш саг я Хьава, аьнна хьоадаьдар аз лакхе, цу хьаькъе дувц школе унахцIено Iалашъеш къахьегаш йолча техничкас Дзовранаькъан Лидас: «Сол дуккха хьалхагIа ма енайий из укхаза балха. Хьава сона йовзарг хилчахой, ший балхаца тайна, берашца чам болаш, уж дукха дезаш я. Аз зийнад, йодаш йоагIаш харцахьа лелаш бераш хуле царга цIогIа ца хьекхаш, гIар ца а еше, е тIехъяьле дIа ца йодаш саббаре царна хоза хьехар цо деш, долча хIамах уж дIакхетабеш. Сона бизза хьехархой хетачарех саг я из. Массаболча школан болхлошца кIаьда Iимерза я Хьава», — йоах Лидас биология предмета хьехархочоа раьза йолаш.\nАтта дац дикача цIера тIехьа наха юкъе ший цIи яккхийта, деце а, халонна ка ца луш, шийна Дала денначох кхоачам беш, цун хам беш саго къахьегаш хилча из дикка гаьнавоал. Цу тайпарча нахах я Хьава а. Тешаш ва со, ше Iилман даькъе айдаьча хаттара тIехьа кхы а къа хьийга цо докторски диссертаце язъергхиларах. Дала аьттув боаккхалба цун ше хьалаьцача наькъ тIехьа лерттIа цIена из кхоачашбеш дIачакхъяла.\n← Хьехархо, йоазонхо, эзди къонах\nЭЗДЕЛО ДОАККХ САГА СИЙ →


Урдунера яздархойн кхеташонехь дуьххьарлера нохчийн зуда ю\nУрдун - Iаьрбийн маттахь нохчийн туьйранаш яздеш йолу Бавддина Маймун\nУрдунерчу яздархойн кхеташонна юкъаэцна хьастагIа Урдунехь бехачу нохчех йолу, яздархо Бавддина Маймун. Цо Iаьрбийн маттахь яздинчу нохчийн туьйранийн жайна арадаьлла цу махкахь. Урдунера дукхах болчу нохчашна ненан маттахь къамел дан хаьа, амма кириллици тIехь долу йоза деша а, я яздан а ца хаьа. Цундела, гергарчу хенахь шен туьйранаш гоч а дина, уьш багахь олуш йолу верси арахеца дагахь ю Бавддина.\nУрдунера бераш 5-6 шо хиллалц, школе даххалц нохчийн мотт бен буьйцуш ца хуьлу. Iаьрбийн цхьа масех дош бен хууш ца хуьлу. Школе бахча, юьхьанца дукха хала а хуьлу царна, амма цхьа-ши шо долуш, Iаьрбийн берашца ловзуш, лелаш, Iаьрбийн мотт Iема царна.\nЦхьа масех класс яккхале, ойла ца еш ненан мотт санна Iаьрбийн мотт буьйцу, ткъа жимма нохчийн мотт гIелбала болало. Иштта и ши култура, хIор денна ши мотт лелабан дезаш хьала кхуьу нохчо Урдунехь. Iаьрбийн маттахь чIогIа говза хуьлу цхьа берш.\nМасала, КIоръан дикка Iама дой кхечарна а Iама деш. Вуьшта, Iаьрбийн культурехь яздархой а байташ олурш бовлу. Амма цхьа а официала яздархо я байтанчин дарже кхаьчна вац тIаьххьалца.\n2013-гI шеран Зазадоккху-баттахь дуьххьарлера нохчийн яздархо зуда официала яздархойн кхеташонна юккъе дIаязйира. Иза яра Заркъа гIалара Бавддин Маймуна. Цу яздийраш берийн туьйранаш ду, Iаьрбийн маттахь «Къисас Ал Къамар» Беттанийн туьйранаш аьлла.\nЯздархойн кхеташонна юккъе дIаязйича, Заркъерачу Кавказ клубо Оханан беттан 1-чу дийнахь цунна сий деш синкъерам хIоттийнера, Урдунера Културан а Зорбанан министр вогIуш, кхин болу Iаьрбийн яздархой а байташ олурш богIуш. Ша яьккхина даржах лаьцна хIара къамел до Бавддина Маймунас Маршо Радионна.\nБавддина: БисмиллахI алрахьман алрахьим. Баркалла шуна соьца къамел дарна. Жима йолуш дийна яздар а дешар хаза хетар суна. Гуттар сан да гора суна доьшуш. Иза Дин Iамош молла вара. Гуттар доьшуш а, яздеш а хуьлура и. ЦIа жайнаш кхехьара со. Шийлачу хенахь а йовхачу хенахь, Iадда и жайнаш доьшуш кегош хуьлура со. Цу бахьанехь сан яздар а кхетам вуно чIагIбелира Iаьрбийн маттахь. Ас цхьа 7 туьйра яздина. Цу тIехь суна бакъо ели, дукха дика а хаза ду аьлла.\nНохчийн яздархочо Бавддина Маймуна арахецначу жайнин мужулт, 04Оха2013\nАс хIинца берашна яздина туьйранаш. Суна хетарехь, таханалера бер, кханалера стаг а цIийнанана ду. Цундела, и бер кхета дан деза Iедалашх а гIиллакхашх а. Дин тIехь, дика муха лела деза а. Ахь туьйра дуьйцуш кхетийча, беро тIелоцу. КъорI тIехь Дала туьйранашкахул адам кхетийна хIун схьа эца деза а, хIун дика ду а, хIун дика дац а.\nХIинццалца цхьа жайна арахецна ас. Кхин долуш ду сан 50 сов туьйранаш. хIокху махкахь, жайнан зорба тухуш дукха харж йолу. Кхузахь, нохчийн берашна нохчийн културах дукха хIума ца хаьа. БIов хIун ю ца хаьа. Чуьра муха ю, стенна лелийна ца хаьа.\nХьалхалера нохчаша лелийна хIуманаш а, Iедалаш а гIиллакхаш дуьйцуш туьйранаш яздан дагахь ю со. БIов муха хилла а стенна лелош хилла гойтуш. Цул сов, Туьйранашкахул, масала цхьа кIант а йоI дуьйцуш, церан дахар а даар муха хилла бохуш яздан дагахь ю со. ХIинццалц цхьа шиъ яздина ас. 7 ма кхаьчнехь, арахеца кхечдийра ду ас уьш."\nМаршо радио: Нохчийн маттахь туьйранаш яздан я ахь яздина туьйранаш коч дан дагахь юй хьо?\nБавддина: Цунах сан гIуллакх хира дац. Суна нохчийн мотт бийца хаьа, язбан ца хаьа.\nМаршо радио: ТIаьхьа Бавддина елира соьга, Урдунехь дукхах болчарна нохчийн маттахь деша ца хаьа дела, и туьйранаш нохчийн маттахь кочдина, озанца дIаяздина арахеца атто хиларг дог дохуш ю ша аьлла. И цо бохург мехал гIуллакх дан ду, диапорера нохчашна хьашт долуш гIуллакх ду, шайн берашна нохчийн мотт а, ламасташ диц ца далийта.


«Халкъан Телевизион» башха халкъе ладугΙуш а хир яц\nОьрсийчоь -- Путин Владимира халкъаца теле-тIай дIахьочу юкъанна, телевизорна хьалха ловзу бер, Рязань, 15Деч2011\nМедведев Дмитрийс шинарий дийнахь омра арахецна Оьрсийчохь халкъан телевизион кхолла къастош. ТΙедогΙучу шеран хьалхарчу дийнахь болх бан йолаяла езаш ю и керла информацин а, кхетош-кхиоран а хьоста. Муха хила там бу кхуллуш йолу телевизион, хир дуй цуьнан хатΙ шен цΙарца догΙуш? И хаттар хΙинцале шуьйрра дийцаре даьлла нахалахь.\nМассех бутт хьалха Болотная майданахь кхоллабеллачу кΙайн боламо декхаре дина Оьрсийчоьнан Ιедал политикехь шатайпа камаΙарш хьекха – Ιедалан хатΙ кач а деш, мукъ буьйнара а ца болуьйтуш. Харжамашкарчу харцонаша айбинчу могΙарша балхочу баланийн бухахь долчех коьртаниг дара пачхьалкхехь демократи яцар, Ιедалца ца йогΙу оппозицин ойла Кремлан векалша дΙалекъош хилар. Цунна делла жоп ду Медведев Дмитрийн хΙара омра – «Халкъан телевизион» кхоллар.\nБакъду, омра дешначу говзанчаша, хуьлда уьш политикаш я журналисташ, шеконе дуьллу телевизион пачхьалкхера сурт-хьал, нехан дог-ойла ма-ярра, бакъдерг шен басахь гойтуш хуьлийла ду бохучух.\nМоскох Экономикан Лакхарчу Школехь медиакоммуникацийн факультетан декан а, Маршо Радион эксперт а ю Качкаева Анна. Цо иштта йовзийтира шен шеконаш.\nКачкаева : «Кхеташ хΙума дац, иза хила ма езза халкъан телевизион яцар бен. Низам дац арахецнарг, омра ду. Коьрта редактор президента хΙоттош ву. Цу тΙе, ша цхьамма. Хьал а, урхалла а лелор, церан тергояр дакъошка декъна ду. Кхеташ дац, инарла директор президента шеггара хΙоттош хилча, хьанна хьалха иза жоьпаллехь ву. Терго еш, парламентерчу Юкъараллин палатано хаьржина кхеташо хир елахь, муьлш хир бу цу юкъахь? Ма-дарра аьлча, халкъах телевизион херъяр, цхьа гΙатташ хΙиттийча санна ду. Цундела, суна хетарехь, мила хΙоттор ву коьрте, мила хир ву кхеташонехь, хьан, муха къастош хир ю теманаш бохучух доьзна ду хир ю и халкъан телевизионах тера я хир яц».\nТΙаьххьарчу шерашкахь Оьрсийчоьнан телевизионех, пачхьалкхера дахар гойту хьоста йолчуьра а евла, нехан самукъадоккху хьоста хилла. Оцу хьолах нах шаьш а боьлла шайн дукхаллехь. Амма оьшу, нахах шен кхетам а болуш, эшначохь Ιедалера юьйлу муьлхха а харцо эша а ялур йолу халкъ дар. Оцунна лерина хила а еза халкъан телевизион, и баккъала а халкъан елахь, аьлла хета Качкаева Аннина.\nКачкаева: « Нагахь санна халкъан телевизинан адамех пачхьалкхан бала болу нах бан Ιалашо елахь– ткъа иза иштта хила дезаш ду – тΙаккха оьшуш дац юхахьежа, муха бу нехан юкъара лаам, бохуш – бакъду, нахана самукъадоккху хΙума деза. Иза и телевизион еш болчийн хьажамах дозу. Ткъа пачхьалкхо, мел хецна а, дΙахеца еза шегара архаш, и кхета еза и шена пайде дуйла.\nПрезидента хΙоттош куьйгалхо а волуш кхуллучу телевизионах олийна дац халкъан телевизион. Болуш болчу хьаькамийн карахь юьсуш йолчу оцу телевизионах хир яц вай сатуьйсу маьрша хьоста, элира деношкахь вевзаш волчу тележурналиста Познер Владимира а.\nПознер: «Халкъан телевизион, и хΙун ю? Иза я Ιедалх а, я рекламах а йозуш йоцу телевизион ю-кх. Стенна ца теша со цунах вуьззина? Иза политика шен буха тΙера дуьйна дΙа хийцар ду. Дерриг ма-дарра а дуьсуш, хуьйцийла дуй ас юьйцу телевизион? Со шек ву оцу тΙехь. Иза дерриг а эрна ду ала ца воллу со. Сан хаттар ду. Медведев дΙавоьдуш волу президент ву, вогΙуш керла президент ву. Ткъа цунна муха го?»\nПознер Владимира хΙоттош долу хаттар ду дуккха а политикийн, журналистийн дагахь, багахь. ЦΙока-м лаьхьано а хуьйцу хΙора шарахь. Амма амал ца хуьйцу. Оьрсийчоьнна оьшург амал хийцар ду, боху маршо йоцчу телевизионашкара дΙа а ваьлла вехачу Познера.\nХалкъан телевизион кхуллур ю Оьрсийчохь


Нохчийчоь -- (аьр-аьтту) Театран, кинон актриса, Оьрсийчоьнан хьакъйолу артист Гичаева Раиса, театран, кинон актер, Оьрсийчоьнан халкъан артист Дудаев Муса, Нохчийчоьнан хьакъйолу исбаьхьаллин белхахо Берсанукаева Хеда, Соьлж-ГIала, 2005 шо.\nДенлуш ю Нохчийчохь театр\nЦундела аьлла немцойн философо, драматурго Шиллер Фридриха 18-гIа бIешерачохь театран мах хадош хIара дешнаш.\n«Кхело таIзар доцуш дуьтуш долу эзар сакхт гездоккху театро, низамо хьахош а доцу эзар дика а хьоьху. Шайн маьттазчу бенара хаьла а доккхий, бакъдерг а, харцдерг а хIоттадо серлонна хьалха. Адамо хьоьгу бала, баржабой, гойту вайна. Вай вастаца нехан дахаре а дуьгий, мерзачу хишца бузу вайн бIаьргаш, кхиадо вайгахь доьналла, зеделларг».\nШиллеран заманахь, иза вехачу пачхьалкхехь, цо бохучуьнга ладоьгIча, бакъдерг ма-дарра дийца а, гайта а торуш хилла, цхьана заманахь нохчашлахь жухаргашна а санна.\nТкъа тахана ала а, гайта а бакъо пачхьалкхо еллачул бен ца лела. Оцу хьолаца лараяла а гIерташ схьайогIу Нохчийн театр.\n85 кхаьчна махкахь драмматикан театр кхоллаелла. Къам махкахдаьккхина 13 шо ца лаьрча, ца хеддаш, гойтуш, схьакхачийна цо таханене нохчашна дика девза васташ. 1928 шарахь Нохчийчохь интеллигенцина юкъара дешар Iамош хиллачу курсийн ладогIархочо Яндаров Мохьмада йиллина ларало театран сцена. Цо накъосташца цхьаьна гойтуш хилла ша язйина а, вежарша ШериповгIара - Назарбека а, Деналбека а, Элдарханов Iисас а, Бадуев СаIида а, Дудаев Iабдис а, Нажаев Ахьмада а, кхечара а язйина пьесаш.\nХIетахьлерчу Нохчийн театрехь болхбина актераша Татаев Вахас, Исаев Асета, Кагерманов Шамсуддис, Эльмурзаев Баудис, Ташухаджиева Асета, Ибрагимов ИсамаьIала, Горчханов Iусмана, Алхазов Тутас, Алхазов Iусмана, Алиева Тамарас, Батукаев Гарунa, Ташухаджиева Асета, Зубайраев ЯрагIис, кхин а дуккхаъчара – цIерш яьхна ца валла дукха хилла кху 85 шарачохь театран актераш.\n60-70-чу шерашкахь гоьбевллачех ю актерийн цIерш – Хамидов Iабдул-Хьамид, Мустапаева Хьулимат, Дениев Iаьлви, Багалова Зулай, Идаев Юсуп, Омаев Дагун, Дудаев Муса, Азаев Хьамид, Радуева Зура, Джамаев Iимран, режиссераш Солцаев Мималт, Хакишев Руслан …дуккха а дукха.\nНохчийн сценашкахь хилла иттаннаш чуьра а, арахьара а васташ. Театрна белхаш язбина иттаннаша яздархоша а.\nШи тIом лаьттинчул тIаьхьа, тахана а чолхаллера яьлла йоцчу Нохчийчохь хIун хьолехь ю театр?\nИ хаттар Маршо Радионо дира бевзаш болчу театралашка.\nНурадиловн театран коьртачу режиссеро Хакишев Руслана, ша могашвацарна, шен метта дош делира актерийн довш долчу чкIурах волчу гоьвалла вевзачу халкъан артисте Джамаев Iимране. Цо бахарехь, шен тоьлла зеделларг шордеш а, къоначу актерашна дIакхачош а схьайогIу театр.\nНохчийчоьнан халкъан артист Джамаев Iимран\nКъоначу театралех билгалбевллачех, тIекхуьучу чкъурах а дийцира Маршо Радиона халкъан артисто Джамаев Iимрана.\nЛермонтовн театрехь куьйгалхо а лаьттина, хIинца университетехь актеран факультетехь къона артисташ Iамош ву халкъан артист Марисиултанов Iела. Iилма, Оьрсийчохь, лаккхарчу дешаршкахь, мел гулдало гулдина шена Iелас. Кегийнаш Iамош велахь а, дийнахь-буса а театран дерриг а дахар ду цуьнан тергонехь.\nТеатран актер, Нохчийчоьнан халкъан артист Марисултанов Iела\nИштта 7-8 режиссер а кхиина кху шерашкахь. Уьш кхаа а театрехь а бу.\nМассо а вийцина ца валлал къахьегна ю нохчийн драматурги. Бух биллинчу Бадуев СаIидал тIаьхьа шолгIаниг бакъонца лору нохчаша Хамидов Iабдул-Хьамид шен цкъа а йицлойла доцчу «Бож-Iелица».\nТIаьххьара заманахь тоьлла Бож-Iелин васт ловзийначех ву веданхо, баккхийчу актерийн чкъурах волу Азаев Хьамид.\nМуха го цунна къона тIаьхье, кхачамболлуш хезий нохчийн мотт сцени тIехь бохучунна тIера долийра оха цуьнца къамел.\nМаршо Радио: "ТIаьххьарчу заманахь Бож-Iелин васт мелла а гергадалош, гойтуш, ваьллий цхьа а къона акктер? Ахь а ловзийна и васт, хьол тIаьхьа ваьллий цхьа а иза ловзадалуш?\nАзаев: "Цхьа зама хьалха, режиссер дийна волуш, дешна махка схьадеара актерийн цхьа чкъор, царехберш гIоьртира Бож-Iела керлачу вастехь гайта, Амма аьтто ца белира. Ца баьлла аьтто кегийнчийн а, Х1унда аьлча, "Бож-Iелица" мотт бу, к1оргга, Кегийрхошна ца хаьа оццул шера ненан мотт".\nНохчийчоьнан халкъан артист Азаев Хьамид\nМаршо Радио: Къоначу чкъуран нохчийн мотт муха хеза сцени тIехь, реза вуй хьо мотт хаарна?\nАзаев: "И хаттар даима лаьтташ ду, маттаца дерг. Меттан проблема театрехь даима лаьттина, мотт дика хуурш а бу, кIезиг хуурш а бу. Делахь а кхуьуш ду къна чкъор, театр байлахь юьсур яц. Ма хуьллу гIодан-м гIерта тхо даккхийнаш".\nМуха го махкара театр цигарчу вахархочунна, хьалха санна лой цо васташ, дагахь дуьсий уьш, кхачайой синна марзо? И хаттар делира оха театрца гергарло а долуш, ша а театралех кест-кеста яздеш а, киновасташ кхоьллина а йолчу киножурналисте Лакаева Залинига.\nЛакаева: «Нохчийн театр нехан дахарехь яц олийла дац. Бина белхаш театрша схьагойту, телеверсешца а гойту. Веъча, зал даима юьзина а хуьлу. Боьлхуш а го, боьлуш а го хьовсархой.\nСан театрца гергарло Дудаев Мусах айса филм йоккхуш тасаделира, иштта кхиболучех а документалан кино йоккхуш бевзира актераш. Церан дахар, лехамаш, лазамаш а бевза - уьш къоман проблемашка хьаьжжина бу.\nХьелаш, чоьнаш дика ю театрийн тахана, Васташ гойту замане хьаьжжина. Бакъду, наха даима ларйо театрехь нохчийн классика цунах хзьагна хуьлу нах даима а. Со-м реза ю театран балханна. Цхьа актераш хилла ца Iаш, ерриг а тобанаш ю къахьоьгуш, царна наха а, Iедало а баркалла ала а догIу".\nКъоманна а санна, театрна а бу тахана махкахь лела шатайпа политикан боламаш тIебозабелла лаьтташ. Маьрша вац актер шена ма-луъу, шена ма-гарра дуьне гайта а, васташ къесто а.\nДу театран сцени тIехь тахана бен лелийла а доцу васташ, ду цкъа а лийр доцурш а. Амма диллина ца лаьтта цхьа хьал, театр даиманенна ю, ткъа хьаькамаш богIу, боьлху. Коьртаниг, мел шена ца торучу хьелашкахь а болхбеш схьаеана театр, заманца ларабала гIерташ беха театралаш а.