Ҡыш бабай сәләм ебәргән » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Ҡыш бабай сәләм ебәргән\nҠыш бабай сәләм ебәргән 04.12.2018 // Йәмғиәт\nБөтә ил Яңы йылға әҙерләнгән, балалар Ҡыш бабай көткән мәлдә Ишембай районының Этҡол ауылы мәктәбенә ғәжәп ҡунаҡ килгән. Яҡындағы тауҙан Мәктәп урамына марал төшкән.\n“Бәйләнештә” социаль селтәрендә хайуанҡайҙың фотоһүрәте сығыу менән “Ҡыш бабай йығылып төшөп ҡалған”, “Боланды еккән, әммә ултырып өлгөрмәгән”, “Рәхим итегеҙ” тигәс килдем әле”, тигән кеүегерәк комментарийҙар менән шаяртышып алғандар. Ҡунаҡ белем йортона килгәс, Этҡол урта мәктәбе директоры Дамир Баһауетдинов менән бәйләнешкә сығырға булдыҡ.\n– Мәктәп алдына ҡарҙан төрлө фигуралар эшләп ултыртҡайныҡ, әллә шул ҡыҙыҡтырҙы маралды. Еңел генә итеп кәртә аша һикереп килеп инде. Тәүге ун биш минут ҡыҙыҡ күреп фотоға төшөрҙөк. Шулай ҙа бәләһенән баш-аяҡ тигәндәй, балаларҙы ҡайтарҙыҡ, – тине ул.\nБыл ваҡиғаны ауыл халҡы ысынлап та Ҡыш бабайҙың сәләме итеп ҡабул итте. Әйткәндәй, Яңы йылға әҙерлек етди бара бында. “Аллеялағы тере шыршыларға гирляндалар, уйынсыҡтар элеп сыҡтыҡ, әлеге ваҡытта балалар өсөн тау ҡуйыла һәм боҙ фигуралар эшләнә,” – тине Этҡол ауылы хакимиәте башлығы Нәсимә Әйүпова.\nФото: “Бәйләнештә” социаль селтәренән алынды


ТЕАТР ХАҠЫНДА БУЛАСАҠ СПЕКТАКЛДАР РЕПЕРТУАР ЯНЫЛЫҠТАР КОНТАКТТАР\nМалыш һәм Карлсон\nАстрид линдгрен әкиәткә ышаныусы сабый яратҡан тамашасыға геройҙың бөтә булған билдәле һәм карлсон тилене саҡырырға окунаться ғәжәйеп тарихы, уларҙы донъяның теләһә ҡайһы илендә килеп ала, һәм беҙ һәр береһе менән теләсә ҡайһы ваҡытта.\nҘур зал0+2 сәғәт\nАстрид линдгрен әкиәткә ышаныусы сабый яратҡан тамашасыға геройҙың бөтә булған билдәле һәм карлсон тилене саҡырырға окунаться ғәжәйеп тарихы, уларҙы донъяның теләһә ҡайһы илендә килеп ала, һәм беҙ һәр береһе менән теләсә ҡайһы ваҡытта. Изге, асыҡ, тик береһе яңғыҙ сабый тураһында хыялланып, улар иң кәрәкле ваҡытта барлыҡҡа килде. Карлсон – иң үҫеш көсө, ир-атты, бала күңелендә һаҡлай. Ул балалар бөтөн ҡаршылыҡтары менән бөтә донъя кәүҙәләнеше ул. Карлсон – хвастливый һәм заседании, һөйкөмлө һәм еңмеш, һаран һәм обидчивый, моңһоу булып һоҡланыр һәм уның эҙемтәләрен бөт... мәзәкләре «фирма» отговорка: «Пустяк, эш-ҡы була!». Һәр хәлдән сығыу юлын таба алмай, улар бергә булырға. Әммә иң мөһим һәм ҡатмарлы эштәр – фрекен укрощение домомучительница был Ҡырын.\nВиктория Щербакова, Аниса Туманшина,\nНОВОСТИ Информация ОПЛАТА Информация об оплате КОНТАКТЫ Прием граждан\n© 1933 – 2020 Башкирский государственный театр кукол


А. Д. Дувакинаның шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы — Башҡорт Википедияһы\n47°24′50″ с. ш. 40°06′11″ в. д.\nА. Д. Дувакинаның шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы\nҠала Новочеркасск, Атаман урамы, 42\nАрхитектура стиле ампир\nНигеҙләнгән 1880 йылдар\nРәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫы, объект № 6101088000объект № 6101088000\nА. Д. Дувакинаның шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Уҡыу йорто Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында, Атаман урамы, 42 адресы буйынса төҙөлгән бинала урынлаша. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа ҡыҙҙар өсөн Алексеевск приюты булараҡ теркәлә.\nШәхси гимназияны асыу датаһы төрлө сығанаҡтарҙа 1880 йылдан алып 1889 йылға тиклем күрһәтелә. Асыҡ уҡыу йорто булған гимназяла урта хәлле һәм башҡа ҡатлам балалары белем ала. 1921 йылда гимназия беренсе һәм икенсе баҫҡыс уҡыу йорттарын берләштергән икенсе дөйөм асыҡ совет мәктәбе итеп үҙгәртелә. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң бында сәнәғәт-иҡтисад, элеватор һәм ветеринар техникумы урынлаша. XXI быуатта гимназия урынлашҡан бинала Рәсәй Федерацияһының Ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрлығының агробизнес һәм белгестәргә яңы һөнәр биреү институты уҡыусылар ҡабул итә. 1992 йылдан йорт архитектура ҡомартҡыһы һәм мәҙәни әһәмиәтле объект булып һанала.\nИке ҡатлы бинаны төҙөү уҡыу йортон рәсми асҡындан күпкә алдараҡтамамлана. Бина ампир стилендә башҡарыла. Был хаҡта симметрик урынлаштырылған тәҙрәләр, стеналарҙың яҫы пилястралар ярҙамында бүленеүе һөйләй. Төп инеү урыны төҙөлөш барышында үҙктән ситкәрәк күсерелә. Элек күтәрмә урынында япмалы сатыр тора. Йорт фасады ҡәтғи декор һәм элементтарҙы урынлаштырыу рационаллеге менән айырыла. Йорттоң өҫкө ҡатын, беренсе ҡат менән сағыштырғанда, күберәк декоратив элементтар биҙәй.\n↑ Здание детского Алексеевского приюта для девочек\n↑ Ростовский институт переподготовки кадров агробизнеса\n↑ Новочеркасск. Энциклопедия. — Новочеркасск: ООО «Издательство Новопринт»,2005. — 720 с. 1257 ил. — С.82-83\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=А._Д._Дувакинаның_шәхси_ҡатын-ҡыҙҙар_гимназияһы&oldid=665823 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 18:12 24 март 2017 үҙгәртелгән.


Agent Locator | Челябинская Ул., 13 Белорецк, Башкортостан Республика 453503 | Western Union\nDear WU Customer, Thanks for using our agent locator to find a Western Union location. Here's the info you requested: Location name: Почта России Челябинская Ул., 13 Белорецк, Башкортостан Республика 453503 +7-34792-34987 See more details: http://locations.westernunion.com/ru/башкортостан-республика/белорецк/c93971756e82767504dec8349f06f6e5 How do I send money? https://go.wu.com/ALsend What does my receiver need to pick up their money? https://go.wu.com/ALreceive Download the Western Union® App and start your money transfer now: https://go.wu.com/ALdownload\nVisit the Western Union® agent location at Челябинская Ул., 13 Белорецк, Башкортостан Республика 453503.\nЧелябинская Ул., 13 Белорецк, Башкортостан Республика 453503 +7-34792-34987\nHostname: Not Set DetailsFound: True DateTime: Fri Oct 18 07:39:33 UTC 2019


Книга Мышкин дом. Самми и Юлия в порту, 9785906994134, купить, цена\nАннотация к книге "Мышкин дом. Самми и Юлия в порту"


Куриная грудка, брокколи, помидор, сливочный соус, моцарелла, сиртаки\n30 см ( 613 гр. ) 540₽ RUB В корзину 25 см ( 375 гр. ) 370₽ RUB В корзину


Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 1 по Республике Коми | ФНС России | 11 Республика Коми\nГлавная страница Инспекции Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 1 по Республике Коми\n1109 код инспекции\nМеста для заполнения документов и ожидания приема\nИнспекция обслуживает налогоплательщиков Сыктывдинского, Сысольского, Корткеросского, Усть-Куломского, Койгородского и Прилузского районов Республики Коми\nИз г. Сыктывкара автобусами № 101, 174 до остановки "Центр" с. Выльгорт\n643,168220,Коми Респ,Сыктывдинский р-н,,Выльгорт с,Домны Каликовой ул,43,,\nТОРМ по Прилузскому району\n168130, Республика Коми, Прилузский район, с. Объячево, ул. Интернациональная, 13\nОт автопавильона г. Сыктывкара до остановки "Центр" маршрутами:\nРуководство Межрайонной ИФНС России № 1 по Республике Коми проводит личный прием граждан Прилузского района в третий вторник месяца с 11:00 до 13:00.\nТОРМ по Усть-Куломскому району\n168060, Республика Коми, Усть-Куломский район, с. Усть-Кулом, ул. Советская, 48\nОт автопавильона г. Сыктывкара до остановки "Автопавильон с.Усть-Кулом"\nРуководство Межрайонной ИФНС России № 1 по Республике Коми проводит личный прием граждан Усть-Куломского района во второй вторник месяца с 11:00 до 13:00.\nи.о. начальника отдела Ненин А.Н.\nНагаев Роман Витальевич\nНикитенко Татьяна Юрьевна (и.о. начальника отдела)\nи.о. начальника отдела Жданов Денис Александрович\n«От становления налоговой службы до передовых технологий» инспектора провели открытый урок для учащихся 9-11 классов в с. Летка\nВопросы по урегулированию задолженности обсудили на семинаре в сельском поселении «Летка»\nУтвержден план-график проведения налоговыми органами Республики Коми публичных мероприятий на 2 квартал 2021 года\nВ Усть-Куломском районе состоялся круглый стол с руководителями организаций и предпринимателями из сфер розничной торговли и общепита\nВ отпуск без долгов! (листовка)\nНалог на профессиональный доход или кто такой самозанятый (брошюра)\nСостав Комиссии по соблюдению требований к служебному поведению государственных гражданских служащих и урегулированию конфликта интересов в Межрайонной ИФНС России № 1 по Республике Коми\nИнформации о гражданских служащих (гражданах), включенных в кадровый резерв Межрайонной России № 1 по Республике Коми\nМежрайонная ИФНС России № 1 по Республике Коми сообщает о проведении второго этапа конкурса на включение в кадровый резерв\nВ Межрайонной ИФНС России № 1 по Республике Коми объявлен конкурс на включение в кадровый резерв\nСписок государственных гражданских служащих (граждан), исключенных из кадрового резерва государственной гражданской службы Российской Федерации\nЗапись на прием по телефону: +7(82130)7-22-49\n168220, Республика Коми, Сыктывдинский район, с. Выльгорт, ул. Д. Каликовой, 43\nпо новому порядку применения ККТ:\nс. Выльгорт, ул. Тимирязева, 36\nс. Визинга, ул. Советская, 32\nс. Объячево, ул. Мира, 72\nс. Койгородок, ул. Мира, 7\nс. Корткерос, ул. Советская, 194


Дап степ - Stereo love (Dap-step remix) : Скачать MP3 бесплатно\nСкачать mp3 бесплатно: Дап степ - Stereo love (Dap-step remix)\nДаб-степ - DAB STEP - «Dr. Dre ft Eminem, Skylar Grey (Assault Terror) - I Need A Doctor (ASSAULT TERROR DUBSTEP REMIX)» [SEMENCHINs]\nDj Moara & Stonebridge feat Therese - Put Em High [Dubstep 2012] дабстеп даб степ dub step ахуеный DUBSTEP свежак новинки супер dabstep\nDj Moara - Начать сначала [Dubstep 2012] дабстеп даб степ dub step DUBSTEP\nLa Roux - In For The Kill Skrillex Remix дабстеп даб степ dub step dubstep танец dance 2011\nУльяна касаткина исполнитель - Забудь о нем((даб степ, dub step, минуса, минус, Rap, RnB, РЭп РНБCentr, Slim, девка читает, центр, птаха, зануда, слим, грустное, веселое, музыка, развод, дуров, поп, рок, реп, рэп, билан, трек, 2011, , CENTR, KREC, МАФОН, БАСТА, КАСТА, РЭП, RAP)\nДАБ кинтана - Дабстеп даб степ dub step dubstep танец dance 2011\nТінь Сонця - Палає Степ / Palaje step\nДап степ - 4 SEKS\nDupStap - Stereo love (Dap-step remix)\nDJ Fresh Feat. Stamina MC & Koko - Hypercaine (Nero Dubstep Mix) вне формата просто дап степ\nДап степ - Ссуперррр\nSKRILLEX - Мега крутой дап степ\nКРАСИВЫЙ ДАП СТЕП - Аауучч\ndab step go win - Stereo love (Dap-step remix)\nКто то это, не помню кто, но кто то поёт - Дап степ это\nТрансмиссия 5 - Вообще тема ДАП СТЕП\nDap step - Ми битненько\nDisco step - Е (музыка для степ аэробики)\nM.I.A - Bad Girls (Nick Thayer Remix) [OST Step Up 4 : Revolution]


В Steam вышел арабский клон Uncharted - Форум Coop-Land\n5 января 2014 - 23:37 #1\nСало, vlezia, EgoRRus нравится это сообщение.\n5 января 2014 - 23:46 #2\nвышла на PS3\nСообщение отредактировал Сало 5 января 2014 - 23:50\n5 января 2014 - 23:49 #3\nМеддисон, я вызываю тебя!\n5 января 2014 - 23:51 #4\n5 января 2014 - 23:59 #5\nЭТО ЖЕ АНЧАРТЭД!!! Его просто портировали... эхх, ничего вы не понимаете...\n6 января 2014 - 00:03 #6\nSniper_Elite, CroSSa, EgoRRus и ещё 1 нравится это сообщение.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - БАШҠОРТТО ЕРҘӘН ҺӘМ АҪАБА ХОҠУҒЫНАН АЙЫРЫП ҠАРАУ МӨМКИН ТҮГЕЛ - 2015 - Мәҡәләләр\nБАШҠОРТТО ЕРҘӘН ҺӘМ АҪАБА ХОҠУҒЫНАН АЙЫРЫП ҠАРАУ МӨМКИН ТҮГЕЛ\n"Башҡорттоң ергә аҫаба хоҡуғы булған", тигәнде беҙ бөгөн үткән заман рәүешендә генә ҡулланабыҙ. Ҡасан барлыҡҡа килгән аҫабалыҡ? Ниңә ул хоҡуғыбыҙ тураһында бөгөнгө йәштәр "Был - минең хоҡуғым!" тип әйтерлек кимәлдә белмәй? Аҫабалығыбыҙҙы яңынан тергеҙеү юлдары бармы? Ошо һәм ошо юҫыҡтағы башҡа һорауҙарға яуап ишетеү маҡсатында редакциябыҙға аҫабалыҡ темаһын үҙ әҫәрҙәрендә, республика мәғлүмәт сараларында әленән-әле күтәргән яҙыусылар - БР-ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Ғәлим Афзал улы ХИСАМОВ һәм оҙаҡ йылдар ауыл хужалығы өлкәһендә эшләгән билдәле яҙыусы, БР Яҙыусылар берлеге рәйесе урынбаҫары Спартак Мөжәүир улы ИЛЬЯСОВты саҡырҙыҡ.\nАҫабалыҡ тураһында һүҙ барған саҡта беҙ, бәлки, ҡайһы бер нәмәләрҙе аңлап та етмәҫбеҙ, шуға әңгәмәне лә ябай ғына "Аҫабалыҡ нимә ул?" тигән һорауҙан башлағы килә...\nҒ. Хисамов: Халҡыбыҙ ерҙә тыуған, ергә ҡайта. Булмышыбыҙ, ҡаныбыҙ аҫабалыҡҡа, ергә бәйле. Башҡорттоң ергә бәйлелеге уның бөтә холҡонда, көнитмешендә, ынтылышында, үткәнендә, бөгөнгөһөндә сағыла. Шул йәһәттән ҡарағанда, Спартак Мөжәүир улы менән беҙ икебеҙ ҙә бер үк фекерҙә, әммә ике тарафта эшләйбеҙ. Мин аҫабаның боронғо, төптә ятҡан мәғәнәһен эҙләргә, тикшерергә тырышһам, ул бөгөнгө ер проблемаларын күтәрә. Бөгөнгө әңгәмәлә ер тураһындағы һүҙ ике юҫыҡта буласаҡ, шуны алдан билдәләп үтәйек, тим.\n"Аҫаба" һүҙен боронғо иран теленән (беҙҙең күп кенә һүҙҙәр, өндәр , телдең бүтән яҡтары боронғо иранға барып тоташа) бөгөнгөгә ауҙарып әйтһәк, "атай ере", атанан-балаға күсә килгән ер, шул ергә бәйле хоҡуҡ, йәшәү рәүеше тип аңларға кәрәк. Башҡорттоң аҫабалығы һымаҡ хоҡуҡ бүтән бер генә халыҡта ла (Рәсәйҙә лә, хатта ер йөҙөнөң ҡалған ҡитғаларында ла) юҡ. Әйтәйек, хәҙерге Америка индеецтарында ла ергә бәйлелек көслө, әммә ул бәйләнеш башҡорттағы аҫабалыҡ кимәлендә түгел. Башҡорттағы аҫабалыҡ килешеү нигеҙендә, йәғни, дәүләт кимәлендә йәмғиәттең бер өлөшө булараҡ барлыҡҡа килгән, халыҡҡа күскән, уның йәшәү рәүеше, институттары булып уҡмашҡан. Шуға күрә, башҡортто ерҙән, аҫаба хоҡуғынан айырып ҡарау, тикшереү, характерын билдәләү мөмкин түгел.\nС. Ильясов: Аҫабалыҡ - дәүләтселек билдәһе. Милләт аҫаба хоҡуғына эйә икән, тимәк, ул үҙ еренә ысын мәғәнәһендә хужа. Аҫабалыҡ - ерҙең хужаһы булыуҙың иң юғары дәрәжәһе, халыҡҡа үҙ ере менән файҙаланыуға иң тулы хоҡуҡ биргән билдә. Башҡорт ғүмер баҡый аҫаба. Ул Урал алдындағы Оло Иҙелдән алып, Байкүлдең аръяғына тиклемге ерҙәрҙә йәшәгән. Атап әйткәндә, ҡара ҡытайҙарҙың, наймандарҙың, ҡараиттарҙың, башҡа төрки ырыуҙарының борон йәшәгән ерҙәренән алып, Урал алдына - Иҙелгә ҡәҙәре - беҙҙең башҡорт халҡының аҫаба ерҙәре. Ул ерҙәрҙе беҙ бер кемдән дә алмағанбыҙ. Ул ерҙәр тарихи, тәбиғи еребеҙ. Юғиһә, тарихыбыҙға ямау өҫтәргә теләүселәр ҙә бар. Шундай яңылыш фекерҙәрҙең береһе - имеш, төрки халыҡтары, шул иҫәптән башҡорттар ҙа, көнсығыштан килгән, тигән фараз. Килмәгән! Беҙҙең төрки халыҡтар Оло Иҙел, Яйыҡ, Урал алдында, аръяғында, Ибер уйһыулыҡтарына ҡәҙәр Байкүл аръяғына таралған булған. Бында тәғлимәттең төбөнә төшөп ҡарарға кәрәк.\nҺәр илдең халҡын солғаған үҙ тәғлимәте була. Оло тәғлимәт - әлбиттә, Тәңрелек дине. Ислам, несториан формаһындағы христианлыҡ, буддизм, башҡа диндәр килгәнгә тиклем беҙҙең төп тәғлимәт Тәңрелек булған. Тәңрене ябайлаштырып әйтһәк, ул - Ҡояш. Халыҡтар Тәңрегә яҡыныраҡ йәшәргә, уға һыйынырға теләгән. Улар үҙҙәренсә: "Ҡояш көнсығыштан сыға, халыҡтарға нурын һибеп, донъя йөҙөн йылытып, үләнен үҫтереп, башҡа бөтөн байлыҡтарын биреп, яйлап аръяҡҡа - тау артына төшөп китә",- тип уйлаған. Тәңрегә табынған халыҡтар Ҡояшты көн дә ерҙе уйып, уның тишегенә төшөп китә, тип күҙ алдына килтергән, күрәһең. Шул халыҡтарҙың ошо хәҡиҡәткә бик ныҡ ышанған бер өлөшө Тәңренең артынан уның сыҡҡан еренә - көнсығышҡа күсенгән. Әммә күп өлөшө төп ерендә - Уралда ҡалған. Күсеп киткән халыҡтар, Тымыҡ океанға етеп, Тәңре ерҙән түгел - һыуҙың аръяғынан сыға икән, тигән һығымтаға килгән. Шунан, тәғлимәттәренән төңөлөп, кире ҡайтҡан. Быға ла бик күп быуат кәрәк булған. Халыҡтарҙың күсенеүенә Тәңрегә яҡын килеү теләге этәргән. Ни өсөн беҙ был тарихты белмәйбеҙ? Сөнки беҙ яҙма динде - мең йыллыҡ тарихты ғына өҙөп-йолҡоп беләбеҙ. Ә кешелек миллион йыл йәшәгән. Аръяғы ҡайҙа? Ниңә ул яғы өйрәнелмәй? Сөнки анализлай, бәйләй белмәйбеҙ. Белгәндәре иһә, үҙ мәнфәғәтенә, сәйәсәтенә бәйләй.\nИнде бирерәк киләйек: Ғәлим Афзал улы дөрөҫ әйтте - мин һуңғы осорҙағы аҫабалыҡты әйтәм -1917 йылға тиклем, ысынлап та, аҫабалыҡ тик башҡортта ғына күҙәтелгән. Урыҫтарҙың аҫабалығы нимәнән ғибәрәт? Синыфтарының бер өлөшө бик байып киткәс, батшаларынан: "Ана бит, башҡорттоң быуындан-быуынға килгән атама ере бар, һин беҙгә лә ер бир", - тип талап иткән. Батшалыҡ уларға дворянлыҡ тигән чин биргән. Уларҙа аҫабалыҡ дворянлыҡ нигеҙендә генә барлыҡҡа килгән. Әммә дворяндарҙа эшләгән ҡолдарҙың береһенең дә фамилияһы-исеме булмаған. Шуның өсөн дә: "Иван, не знающий родства", - тигән әйтем сыҡҡан. Урыҫтарҙа ҡушамат көслө. Дворянлыҡ бөткәс, күптәр ҡушаматтарын фамилия итеп алған. Воронин, Орлов, Лопатин, Собакин, Мышкин һәм башҡа бик күп фамилиялар барлыҡҡа килгән. Ә бына, Петров, Павлов ишеләре, байҙары - дворяндар. Улар - аҫаба, әммә тарихи аҫаба түгел. Уларға аҫабаны батшалары биргән. Башҡорттоң аҫабалығын урыҫ батшалығы бирмәгән. Ул башҡорттоң аҫабалығын таныған. Таныған өсөн беҙҙең менән килешеү төҙөгән.\nАҫаба хоҡуғы башҡортта меңәр йылдар дауамында килә, ә урыҫ дворяндарында бер нисә йөҙ йыл ғына. Башҡорттоң аҫабалығы меңләп йыл әүәл йәшәгән ҡартатаһынан 20-се быуат башында йәшәгән вариҫтарына тиклем күсә килгән. Шулай ҙа Рәсәй ҡулы аҫтында ҡалғас, башҡорт иленең, халҡының социаль, иҡтисади, сәнәғәти үҫеше туҡтай. Башҡорттар аҫабалыҡ хоҡуғын бар тулылығында файҙалана алмай. Сөнки ерҙе ойошоп эшкәртеүҙе империя тыя. Бигерәк тә 1736 йылда башҡортҡа тимерлек тотоу үлем язаһына тарттырыу менән тыйылғас, ер эшкәртеү әҙәйә. Хатта туҡтап ҡала. Тимерселәр үлтерелә. Һөҙөмтәлә, милли сәнәғәт, тимәк, дәүләтселек нигеҙе ҡаҡшай. Башҡорт дәүләтселегенең нигеҙенә балта сабыла. Шуның өсөн бөтөн ер эшкәртелә лә алмаған. Ырыу-ҡәбилә ара ерҙе һатмаҫҡа, тигән оло теләк менән йәшәһә лә, аслыҡтан бөлгөнлөккә төшөрөлгән башҡорт ерен, күлдәрен һатырға мәжбүр була. Килмешәктәр бигерәк тә мәғдән иретә торған мейестәр тирәһендәге биләмәләрҙе алырға ынтыла.\nБөгөн дәүләт беҙгә аҫабалыҡты бирҙе кеүек, тик аҫабалыҡтың төп есеме булған ер ҡайҙа? Һәр кемдең ере бар, әммә уны самалап, бүлдереп алыу өсөн берәүҙең дә билдәһе һәм танытмаһы юҡ. Шуға күрә кешеләр үҙ ерен аныҡ ҡына белмәй ҙә. Межаланған ере булмағас, уны ни эшләтергә лә белмәй аптыраналар. Эшкәртә лә, ҡуртымға бирә лә, һата ла, сәсә лә алмайҙар. Йәғни кеше ергә үҙен хужа итеп тоймай. Мәсьәләнең төбөнә төшөп әйтһәк, дәүләттең үҙ халҡын аҙыҡ-түлек менән тәьмин итерлек ҡеүәте шулай яйлап юҡҡа сыға бара. Халҡын аҙыҡ-түлек менән тәьмин итәм, тиһә, дәүләт бүленгән ерҙе ерҙең төп хужаһынан ҡуртымға алырға һәм дөйөм хужалыҡтар ойошторорға тейеш. Башҡорт һәм башҡа халыҡ та дәүләткә ер һатырға тейеш түгел. Һатылһа, ул дәүләттеке була. Халыҡ ерен дәүләткә ҡуртымға бирһен, дәүләт уға ҡуртым түләүе түләп торһон. Әгәр ерҙе һата башлаһаҡ, республиканы һатабыҙ, тигән һүҙ. Шуның өсөн, аҫабалыҡ - ул ил, халыҡтың дөйөм ере, республикабыҙ икәнен аңларға ваҡыт. Шуны аңлау киләсәктә Башҡортостан халҡының, Рәсәй халҡының аҙыҡ-түлек проблемаһын тулыһынса хәл итеүҙең бер юлы булыр ине. Сөнки уны хәл итә алмаһаң, дәүләтең булмай.\nҒ.Хисамов: Аҫабалыҡтың ни икәнлеген бер аҙ билдәләнек. Дөрөҫ әйтелде: аҫабалыҡты беҙҙең халыҡҡа берәү ҙә бирмәгән. Башҡорт аҫаба булып тыуған. "Башҡорт" менән "аҫаба" - икеһе бер. Әгәр ҙә инде башҡорттоң ерен тартып алаһың икән, ул яртылаш тора ла ҡала. 1917 йылда башҡорттоң ерен тартып алыу ана шул яртылаш тороп ҡалдырыу булды инде ул. "Декрет о земле" тигән ҡанун -Рәсәй социалистик дәүләт ҡора башлағас барлыҡҡа килгән тәүге декреттарҙың береһе. Ул дворяндарҙың ғына түгел, башҡорттоң да, бүтән халыҡтарҙың помещиктарының да ерен тартып алды.\n1917 йылда ошо декрет барлыҡҡа килгәндән һуң, беҙҙең йәш кенә егеттәр, юғары белемле, бына тигән егеттәр (әйтергә кәрәк, башҡорт хөкүмәтенең 80 проценты юғары белемле кешеләрҙән торған) Башҡортостан дәүләтен ойоштора. Тәүге аҙымы - ерҙе элекке аҫабаларға кире ҡайтарыу була. Шуға күрә, һәр башҡорт өсөн был дәүләт, уның хөкүмәте шул тиклем яҡын, ҡәҙерле була. Үҙенең хөкүмәте өсөн бер генә халыҡ та шул тиклем йәнтәслим һуғышмай. Сөнки ул хөкүмәт халҡының йәшәйеше өсөн тырыша. Ундай хөкүмәт бер ваҡытта ла башҡа бер ерҙә лә булғаны юҡ, булмаясаҡ та. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, үҙен социалистик дәүләт тип атаған Рәсәй хөкүмәте был юлы ла башҡорттарҙы алдай, ерҙе тағы тартып ала. Инде 70 йыл үтте. 1991, 1992 йылдар етте. 1991 йылда ҡабул ителгән Рәсәй Конституцияһында: "СССР ваҡытындағы бөтә ҡанундар, акттар юҡҡа сығарыла. Уға тиклемгеләре аяҡҡа баҫтырыла, үҙ хоҡуҡтарын кире ала", - тип яҙылған. Йәғни, башҡорттоң аҫабалығы, тартып алынған ерҙәре кире ҡайтарыла, тигән һүҙ был. Аҫабалыҡ юридик йәһәттән ошо рәүешле кире ҡайтарылды, хәҙер уны һәр кем үҙенең аҫаба хоҡуғын үҙенә ҡайтарырға тейеш. Уны һәр кеше айырым, йә булмаһа, төркөм-төркөм - ауыл-ауыл, ырыу-ырыу эшләргә мөмкин. Аҫаба хоҡуғы борон-борондан ауылдыҡы, улыстыҡы, ырыуҙыҡы булған. Бына ошо нигеҙлектә хоҡуҡтарыбыҙҙы тулыһынса кире ҡайтарырға беҙҙең юридик хоҡуғыбыҙ бар, шуны эшләргә кәрәк.\nС.Ильясов: Юридик хоҡуғыбыҙ бар, дөрөҫ, әммә ысынбарлыҡта был хоҡуғыбыҙҙы тормошҡа ашырыу юлында кәртәләр ҙә бихисап. Йә миңә тәғәйен ерҙе бүлеп биреүҙе ауыл советы сессияһы, йә район советы ҡарамаған, йә Өфө рөхсәт итмәгән, йә межа һалынмаған, йә был эштәрҙе башҡарыуҙың хаҡы шул тиклем артып киткән... Ер мәсьәләһе шулай һаман да хәл ителмәгән көйө ҡала. Сөнки закон сығарыу органдарында халыҡтың ергә хужа булырға тейешлеген аңлаған әҙәмдәр бик аҙ.\nҒ.Хисамов: Тағы бер мәсьәлә: ерҙе межалап алып, уға юридик йәһәттән хужа булған сүрәттә лә, уны бит эшкәртергә кәрәк. Ер файҙаланылмай ятһа, берәүгә лә файҙа килтермәй. Икенсе яғы ла бар: зыян да килтермәй ул. Әммә файҙа килтермәй икән, зыян килтерһен, тип көҫәгән көстәр ҙә бар йәмғиәтебеҙҙә. Әгәр ҙә һинең ерең бар икән, һиңә аҙым һайын "Һин ер хужаһы!" тип тылҡыясаҡтар һәм һинән ул ерҙе файҙаға эшләттермәҫ өсөн ҡырҡ төрлө ҡаршылыҡ уйлап сығарасаҡтар. Бер миҫал килтерәм. Беҙҙең БР Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтай шундай закон сығарҙы: үҫтергән малыңды һатыр өсөн уны бары тик ит комбинатында йә башҡа махсус урынға алып барып һуйҙыртырға тейешһең. Ауыл кешеһе мал тотоп байығып китмәһен өсөн, уға зыян килтерер өсөн махсус эшләнгән аҙым тип аңларға кәрәк быны. Ауыл хужалығын юҡҡа сығарыуҙың бик һәйбәт ысулы. Йәнәһе, ит комбинатында малды дөрөҫ итеп һуялар. Ниңә, меңәр йыл буйына малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡорт малды һуя белмәйме ни? Ҡайһы ит комбинатында, беҙҙекеләр кеүек, малды быуын-быуынына ғына айырып, һөйәген онтамайынса ғына бүлгеләп һуя белеүсе бар икән?\nРәсәй территорияһы Ер шарындағы ҡоро ерҙең алтынан бер өлөшөн алып тора. Шул тиклем ҙур дәүләт. Күпме ер унда, күпме урман-тауҙар, башҡалары... Ләкин ул ерҙәр нисек файҙаланыла? Боронғо башҡорт ере булған Ырымбур далаһына сығып ҡара әле: унда хәҙер күберәк билсән, ваҡ урман үҫә. Республика территорияһында ла бихисап бындай урындар. Йәғни, ер кешене ашатмай. Сөнки ерҙе эшкәртеүсе лә юҡ, ашарға теләүсеһе лә юҡ. Ашарға теләүселәр ҡалаларҙа сүп-сар контейнерҙарында ҡаҙына... Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һөйләнгәндәрҙең бөтәһе лә ана шул аҫабалыҡҡа бәйле. Аҫабалыҡты юҡҡа сығарыуҙың бер һөҙөмтәһе, эҙемтәһе былар.\nС.Ильясов: Совет осоронда икмәк мәсьәләһе бик һәйбәт хәл ителде. Беҙ, мәҫәлән, ауыл хужалығында эшләп йөрөгәндә йыйылыш, кәңәшмәләргә район үҙәге Учалыға бара торғайныҡ. Йыш ҡына күрелә торғайны: сүп-сар контейнерҙарының эсе тулы ап-аҡ икмәк! Мин: "Аллаһы Тәғәлә ҡала халҡына бер күрһәтһен ине икмәк юҡлыҡты", - тип уйлай торғайным. Ысынлап та, хәҙер шул көнгә ҡалып барабыҙ түгелме? Рәсәйҙең үҙендә бойҙай үҫтергән баҫыуҙар бик аҙ ҡалып бара бит. Гитлер менән һуғыш сығып киткәс, бөтөн аҙыҡ-түлек, еңел сәнәғәт тауарҙары менән Сталин төҙөгән колхоздар тәьмин иткән. Хәҙер ни булыр? Бик ҡурҡыныс, иҫ китмәле ҡурҡыныс хәлдәбеҙ. Әммә аңыбыҙ менән шуны аңларға тырышмайбыҙ.\nХалыҡты ерһеҙ итеүҙең, ерҙә эшләтеүҙән төңөлдөрөүҙең эҙемтәләре ҡот осҡос икәнен күрһәттегеҙ. Ә шулай ҙа ошо аңыбыҙ менән аңлап етмәгән ауыр хәлдән сығыу юлдары бармы һуң?\nҒ.Хисамов: Әле беҙ күбеһенсә ауылда йәшәгән аҫабалар тураһында һүҙ йөрөтәбеҙ. Эйе, уларға ҡағыҙҙа булһа ла пай ерҙәренең ниндәйҙер бер өлөшө бирелде. Ә ауылда йәшәмәгән аҫабаға нимә ҡалды? Уның бер нәмәһе лә юҡ. Бөгөн ҡалаларҙа башҡорттоң яртыһынан күберәге йәшәй. Ә бит улар ҙа аҫаба. Уларҙы аҫабалыҡтан берәү ҙә мәхрүм итмәгән һәм улар үҙҙәре лә был хоҡуҡтан баш тартмаған. Шулай икән, ҡалала көн иткән аҫабаға ла боронғо хоҡуғын ҡайтарып бирергә кәрәк. Рәсәй Федерацияһы Конституцияһында яҙылған хоҡуҡ бит был. Йәғни, ауылдамы, ҡалаламы, бүтән ерҙә йәшәйме аҫаба, уның аҫабалыҡҡа бәйле хоҡуҡтары һәр ваҡыт һаҡланырға тейеш. Был һүҙҙәрҙе мин йә әңгәмәләшем Спартак Ильясов уйлап сығарманыҡ. Был закон дәрәжәһенә күтәрелеп, 19-сы быуат аҙағында батша Рәсәйенең хоҡуҡтар актына яҙылған. Дәүләт бит граждандарҙы буйһондороп тота ғына торған аппарат түгел, ул граждандар шул дәүләттә яҡшы йәшәһен өсөн һәр төрлө шарттар тыуҙырырға тейеш. Дәүләттең беренсе бурысы ошо, тик шунан һуң ғына - әҙәмде ҡурҡытып буйһондороусы.\nС.Ильясов: Көрсөктән сығыуҙың тағы бер еп-еңел юлы бар: Конституцияға ярашлы федераль мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килтерергә кәрәк. Республикалар Федераль үҙәккә үҙҙәренең дәүләтселек хоҡуҡтарының ниндәйҙер өлөшөн, әйтәйек, оборона, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр, атом, космос, океания кеүек мәсьәләләрҙе тапшырып, ҡалғандарын үҙе хәл итеп йәшәргә тейеш. Ә бөгөн? Бөгөн барыһы ла тик үҙәктә хәл ителә. Үҙәктең рөхсәте булмаһа, хатта сөскөрә лә алмайһың. Әлеге көрсөктән сығыу өсөн ысын федерализм өсөн көрәшергә кәрәк. Дәүләт структураларында ысын федерализм булһын. Йөҙ һум эшләп, уның 85 һумын тартып алһалар, дәүләт үҫешмәй. Емерелә.\nОшо бөтә булған ваҡиғаларҙан беҙҙең халҡыбыҙҙың бөгөнгө быуыны ниндәй һабаҡ алырға тейеш икән?\nҒ.Хисамов: Аҫабалар Рәсәй дәүләте эсендә өсөнсө йәмғиәт ҡоролошон кисерә: феодализм, социализм һәм капитализм. Теләһә ниндәй ҡоролошта ла был дәүләт аҫабаларҙың мәнфәғәттәрен яҡлауҙы үҙенең бурысы итеп һанаманы. Батша заманында аҫаба хоҡуғы, аҫаба ере кеүек үк, ҡыҫырыҡланғандан-ҡыҫырыҡланды. Башҡорт ырыуҙары Рәсәй составына ингәндә һәр аҫаба өлөшөндә кәм тигәндә 50 дисәтинә (дисәтинә - гектарға яҡын) тирәһе ер булһа, 1914 йылда 7,5 гектар самаһы ҡала. Социализм осоронда аҫабалыҡ тулыһынса юҡҡа сығарыла. Капитализм дәүерендә Төп законда аҫабалыҡтың кире ҡайтарылыу ихтималлығы танылды. Ҡабатлап әйтәм, ихтималлыҡ танылды ғына, был аҫабалыҡты кире ҡайтарыуға юл асылды тигәнде аңлатмай әле. Уны ҡайтарыу өсөн күп тырышлыҡ талап ителә. Сөнки бөгөнгө дәүләт, 100-200 йыл элекке һымаҡ уҡ, аҫабаның яҡшы тормошо өсөн ҡыл да ҡыбырҙатасаҡ түгел. Шуға күрә аҫабаларға үҙ хоҡуҡтарын аяҡҡа баҫтырыр өсөн тик үҙҙәренә генә көс түгергә ҡала. Йырҙа йырланғанса, билеңде биштән быуаһың да, тешеңде ҡыҫаһың да, әйҙә, алға. Тик берҙәм булып, юл башлаусыларҙы тыңлап, алға ынтылырға кәрәк.\nС.Ильясов: Был һорауға яуап биреүе бик ауыр. Һабаҡ бер быуын кешеләренә генә бирелә, икенсе быуынға күсмәй ҙә ҡуя. Мәҫәлән, беҙ совет дәүләте биргән һабаҡҡа ышанып йәшәп килдек... Бөгөн иһә дәүләттең маҡсатлы тәғлимәте юҡ. Тәғлимәт булып етешһен өсөн һәр идея бөтөн халыҡты солғарға тейеш. Халыҡты солғамаһа, тәғлимәттең көсө лә, кәрәге лә булмай. Нисек кенә булмаһын, бөгөнгө быуын үҙ башы менән уйлаһын, ата-бабаларға бирелгән һабаҡтарҙан һығымталар яһаһын, тием.\nБөгөнгө һөйләшеүҙә беҙ киләсәккә өмөт уятырлыҡ фекерҙәр ишеттек. Аҡһаҡал ҡунаҡтарыбыҙҙың тос кәңәштәре, бәлки, йыйындарҙа уртаҡ фекерҙәрҙән һөҙөп алынып, уртаға сығарыла торған ҡарарҙарға бәрәбәрҙер. Улар буйынса эш планы, ҙурҙан ҡупҡанда, резолюция ҡабул итергә лә булалыр. Дуға, көйәнтә бөккәндә, һынмаһын өсөн ағасын эҫе һыуға тығып, "бешереп" бөккән һымаҡ, был мәсьәләлә лә ололар аҡылына һәм законға таянып эш итеү кәрәктер.\nЯҙылған: 07.08.15 | Ҡаралған: 1150


«Студийный альбом-2019». Новости Радищевского музея «Студийный альбом-2019». Новости Радищевского музея


Бөгөн Өфөнөң беренсе янғын һүндереү бүлегенә - 200 йыл тулды | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nБөгөн Өфөнөң беренсе янғын һүндереү бүлегенә - 200 йыл тулды\n14 июля 2016 — 15:30\nБыуаттар дауамында янғын һүндереүселәрҙең бурыстары үҙгәрешһеҙ ҡала. Көн һайын тиерлек уларға ғүмерҙәрен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйырға тура килә. Был хеҙмәткә бар ғүмерен бағышлаған кешеләр бихисап. Янғын һүндереүсе-яҡшы белем һәм тәжрибә, батырлыҡ һәм ҡыйыулыҡ талап иткән донъялағы иң хәүефле һөнәрҙәрҙең береһе тип иҫәпләнә. Ғүмер буйына үҙен кешеләрҙе бәләнән ҡотҡарыуға бағышлаған Вячеслав Петр улы эшләү дәүерен һағынып иҫкә ала.Был һөнәрҙе Вячеслав Гончаруктың ҡатыны ла, ике улы ла үҙ иткән. Өлкән улы Евгений етәкселегендәге 1 – се янғын һүндереү бүлегендә көслө һәм намыҫлы команда тупланған. Бер аҙ тарихҡа күҙ һалһаҡ, 1649 йылдың 30 апрелендә батша Алексей Михайлович Рәсәйҙә янғынға ҡаршы хеҙмәт ойоштороу хаҡындағы Указға ҡул ҡуйған. Профессиональ янғын һүндереүселәр командаһының береһе Пётр I тарафынан төҙөлгән. Өфөлә иһә 1759 йылда, Кремлгә ут тоҡанғандан һуң, яңғын һүндереү хеҙмәте ныҡлы эшләй башлай.Янғын һағы музейында янғынға ҡаршы пропаганда һәм йәмәғәт менән бәйләнеш үҙәге хеҙмәткәрҙәре халыҡҡа агитация эше алып бара, йыл дауамында мәктәп уҡыусылары, студенттар өсөн экскурсиялар ойоштора.Янғын һүндереүселәр ғүмерҙәрен хәүеф аҫтына ҡуйып көн һайын үҙ бурыстарын үтәй. Утҡа ҡаршы көрәштә батырҙарса һәләк булыусылар ҙа бар.2003-сө йылды „Лидо„ күңел асыу үҙәгендә булған янғында Виктор Вершиновский менән Динар Хөснөтдинов һәләк булды. Уларҙың исемдәрен мәңгеләштереү маҡсатында 8-се янғын һүндереү бүлегендә таҡтаташ астылар.


Григорий Нарекаци. Книга скорби.\nПолный подстрочный перевод\nМаргариты Дарбинян-Меликян и Лены Ханларян\nо Григории Нарекаци\n«Житие Григора Нарекаци»\n«Роскошь узора и глубины сердца: поэзия Григора Нарекаци».


ЕГРН: Красноярский край, г. Красноярск, ул. Судостроительная, д. 52, кв. 23. Кадастровый №: 24:50:0000000:79089\nВыписка из ЕГРН по объекту: Красноярский край, г. Красноярск, ул. Судостроительная, д. 52, кв. 23. Кадастровый номер: 24:50:0000000:79089\n№ 24-24-01/099/2007-092 от 17.05.2007 (Собственность)\nадрес: Красноярский край, г. Красноярск, ул. Судостроительная, д. 52, кв. 23.


В связи с установкой приборов учета и обрезкой деревьев 26 января в Ворошиловском районе с 9.00 до 14.00 будут обесточены жилые дома по пр. Королева,25/3, 27/5, ул. Орбитальной,50 и ул. Беляева, 16, 20/1, 22-24/2.\nВ Советском районе 26 января с 9.00 до 17.00 электричества не будет в домах по пр. 30-летия Октября, 198-348, 105-201, ул. Задонской и ул. Учебной, а 27 января с 9.00 до 17.00 – в домах по ул. Жмайлова,25,27,27б, пр. Стачки, 226, 228, 232/34 и ул. Малиновского,36/29, 38/29, 40.\n" /> Ростовские электросети сообщают об отключениях в ряде районов города


Песня «Тағы бер йыл» исполнителя Азат Зиганшин. Скачать или слушать онлайн\nПесня «Тағы бер йыл»\nисполнителя Азат Зиганшин.\nТағы бер йыл\nТағы бер йыл шаулап үтеп китте,\nАҡ ҡар ғына ҡалды түшәлеп,\nМин ниҙелер һинән өмөт иттем,\nИҫеңә лә, ахыры, төшмәнем?..\nИҫке йылдың һуңғы ҡары яуа,\nҺуңғы ҡары, һуңғы сафлығы.\nӨмөттәрем, гүйә, шулай ауа,\nКилгән генә мәлдә саҡ нығып.\nНишләргә һуң? Ярай. Хуш. Ғәфү ит.\nБөгөн тиеп булмай кисәне.\nӘ шулай ҙа был кәсәне мин бит\nҺинең өсөн генә эсәмен.\nФәниә (Аҡйондоҙ төркөмө)\nБер йән инек, бергә көлгән инек, Хәҙер инде бына беҙ - ике... Беҙ икебеҙ инде - ике яҙмыш, Тик үткәндәр, бел һин, минеке! Минеке - был уйҙар, ай-йондоҙҙар, Минеке был моңһоу тоноҡ һыу, Минеке - был таныш яҡты һағыш, Минеке - был ярһыу, болоҡһоу... Фәниә! Фәниә! Фәниә! Фәниә Үкенмәйем һине осратҡанға, Булмағандан яҡшы - булғаны, Һин минеке булып тыумаһаң да, Һин минеке иттең донъяны! Фәниә! Фәниә! Фәниә! Фәниә! Бер йән инек, бергә көлгән инек, Хәҙер инде бына беҙ - ике... Беҙ икебеҙ инде - ике яҙмыш, Тик үткәндәр, бел һин, минеке! Фәниә! Фәниә! Фәниә! Фәниә\nМин, әсәһе, тағы ғашиҡ булдым, Беләм, мәңге ғәфү итмәҫһең. Әрләрһең дә, хатта ҡыҙып китеп, Бәлки, хатта өйгә кертмәҫһең. Мин, әсәһе, ғашиҡ булдым уның Нәҙек ҡаштарына, күҙенә, Буйы-һынына, атлап йөрөшөнә, Ғашиҡ булдым уның үҙенә. Мин, әсәһе, һиңә ҡара ҡайғы, Йәлләһәм дә юҡ, юҡ алдамам, алдамам, Йөрәгемде әрлә, күҙҙәремде, Матурлыҡҡа ғашиҡ мин һаман. Мин, әсәһе, түҙә алмам ахыры, Ишетмәйсә уның тауышын, Һарғайырмын көҙгө япраҡ төҫлө, Яҙмағанын беләм ҡауышыу. Мин, әсәһе, йәшлегеңде күрҙем, Ошо моңһоу, ихлас ҡарашта, Шат сағыңды, шат сағыңды күрҙем, Бәлки, уны шуға яратам. Мин, әсәһе, һиңә ҡара ҡайғы, Йәлләһәм дә юҡ, юҡ алдамам, алдамам, Йөрәгемде әрлә, күҙҙәремде, Матурлыҡҡа ғашиҡ мин һаман.\nТөн (Фирүзә Париж менән)\nҺинең ҡулда - минең күңел айым, Һин, күрәһең, ғашиҡ янымдыр (2 раза) Тау шишмәһе йөрәк моңоң тыңлай Ярһып аҡҡан ҡайнар ҡаныңды (2 раза) Ишетмәгән шишмә бындай моңдо Янып ҡалған тәрән һулышта (2 раза), Йә, Хоҙайым, нисә быуат ағып, Тәү тапҡыр мин тыңдыл һағышта (2 раза) Һинең йөрәк - минең күңел ҡылы, Ҡайһын сиртһәң, шуйдай моң сыға (2 раза) Моңдо тыңлап, йондоҙҙарым-айым Әйләндергән икән тамсыға (2 раза), Моңдо тыңлап, Моңдо тыңлап, йондоҙҙарым-айым Әйләндергән икән тамсыға.


02 июля 2015 — 19:09\nДонецк халыҡ республикаһы үҙ биләмәһендә махсус үҙидара режимы индерҙе. Республика башлығы Александр Захарченко белдереүенсә, Донецк Минск килешеүҙәрен үтәү өсөн ошондай аҙымға барырға мәжбүр, сөнки Киев яғынан килешеү даими боҙола.\nГреция хөкүмәтенең бер аҙнаға банктарҙы ябыу тураһындағы ҡарары халыҡта ризаһыҙлыҡ тыуҙырҙы. Кешеләр банкоматтар янына сиратҡа тороп аҡсаларын ала башланы. Һуғышып китеү осраҡтары ла бар тип хәбәр итә мөғлүмәт агентлыҡтары. Грециялағы көрсөк сәбәпле донъяның иң бай кешеләре 70 миллиард долларын юғалтҡан.\nСеберҙә урман янғындарының майҙаны 44 гектарҙан ашып киткән. Бүрәт республикаһында, Алтайҙа, Томск, Иркутск өлкәләрендә. Красноярск крайында урмандар яна. Үткән тәүлектә генә 22 урында ут һүндерелгән.\nБританияла йәшәүселәр Стоунхедж өҫтөнән осоусы билдәһеҙ объектты фотоға төшөрөп алған. Шаһиттар әйтеүенсә, диск боронғо таштар өҫтөндә торғандан һуң төнгө һауала юғалған.


Сибай гимназия-интернаты республиканың 5 мәктәбе менән бер рәттән инновация программаларын тормошҡа ашырыуға федераль грант ала\nБелем усағы 2016-2020 йылдарҙа мәғарифты үҫтереү маҡсатлы федераль програмаһында еңеү яулаған. Ул "Мәктәп китапханаһын үҫтереү" номинацияһында билдәләнгән. Ошо уҡ номинацияла Стәрлетамаҡтың 1-се гимназияһы ла бар. Шулай уҡ республика политехник лицей-интернаты, Рәми Ғарипов исемендәге башҡорт республика гимназияһы менән Учалының 1-се башҡорт лицейы ла еңеүселәр исемлегендә.


Творческая мастерская Энциклопедия Мечетлинского района\nДобро пожаловать в ТМ Энциклопедия Мечетлинского района\n22 авг, 2011 at 12:00 AM\nСтраница ЖЖ под названием «Творческая мастерская Энциклопедия Мечетлинского района» создана для продолжения творческой и научной работы по сбору нового информационного материала, уточнению и дополнению существующих статей второго выпуска, т.е. для подготовки к изданию следующего выпуска энциклопедии. Когда это случится, сложно предсказать. Изданию любой энциклопедии, районной в том числе, должна предшествовать многолетняя кропотливая научная работа. Сбор материалов, обработка и подготовка статей не должно прекращаться после завершения торжественных мероприятий по случаю юбилея района.\nЛюбой мечетлинец может (и должен) участвовать в этой работе. Для этого необязательно в совершенстве владеть знаниями в области энциклопедической науки. Достаточно иметь желание. Дерзайте, пробуйте, предлагайте.\nСозданы специальные записи (разделы):\n1.Замечания, исправления, дополнения к существующим статьям - http://meshetlinski.livejournal.com/604.html\n2.Предложения по новым статьям и их обсуждение - http://meshetlinski.livejournal.com/941.html\n3.Никто не забыт!!!!! - http://meshetlinski.livejournal.com/1093.html\nДля размещения интересных материалов, статей из газет создавайте новые записи.\nДля отправления электронных писем используйте адрес meshetlinski@gmail.com\nФуат Галәветдинов. Тел язмышы укытучы кулында. Кызыл таң гәзите. 11.02.2011 - Мәгариф\n22 сент, 2012 at 4:19 PM\nТел язмышы укытучы кулында\nАна баланы ике тапкыр тудыра: бер тапкыр — тән биреп, икенче тапкыр — тел биреп! Әгәр дә бала тәнен гөл кебек иркәләп, назлап, кадерләп тормасаң, ул гарипкә әверелергә мөмкин. Тел дә шулай, аны күңелеңә газиз авазлар белән ачтырмасаң, бишектә үк Тукай шигырьләре белән баетмасаң, балалар бакчасында, арытаба мәктәптә гел генә камилләштермәсәң, тел иясе, һичшиксез, имгәк кешегә әйләнәчәк. Ана биргән телне бүген үстерү-камилләштерү бурычы мөгаллимнәргә йөкләтелгән дә инде. Без аларны гади генә итеп тел һәм әдәбият укытучылары дип йөртәбез.\nМәчетле районында башкорт, татар, урыс милләтләре вәкилләре яши. Аларның һәрберсе буыннан-буынга күчеп килгән гореф-гадәтләрен, йолаларын саклый, динен тота, укмашып яшәгән урыннарында үз телләрендә сөйләшә, укый, тәрбия ала.\nБүген биредәге мәктәпләрнең бишесендә татар телендә белем бирелә, катнаш халыклар яшәгән район үзәгенең лицей, гимназиясендә, Әләгәз авылында татар теле фән буларак укытыла. Андагы татар балаларына, уку планнарына ярашлы, туган телнең нечкәлекләренә, әдәбиятына хөрмәт-мәхәббәтне унбер укытучы өйрәтә, тәрбияли. Укытучыларның һәрберсе югары белемле, тәжрибәле. Күпләре һөнәри уңышлары өчен исем-дәрәҗәләргә лаек булган. Әйтик, Яңа Мөслим, Әләгәз, Олы Ака мәктәбе укытучылары, ирле-хатынлы Сәрия һәм Наил Нурыевлар, Минзәлә Нәфыйкова, Альбина Нурыева — “Русиянең иң яхшы укытучылары”, 100 мең сумлык Грант ияләре. Шулай ук, аларның тәүге өчесе республика татар теле укытучылары конкурсында катнашучылар да. Абдулла һәм Әҗекәй мәктәпләреннән Әлфия Ханова, Минзилә Абзалова Русиянең мактаулы мәгариф хезмәткәрләре, Башкортстанның мәгариф алдынгысы билгеләре белән бүләкләнгәннәр. Олы Устьикин лицее укытучысы Рузилә Зәйнуллина — районның “Иң яхшы укытучы-2010” конкурсы җиңүчесе.\nТатар теле һәм әдәбияты укытучылары аз булуга карамастан, аларның берләшмәсе районда иң иҗади эшләүчеләрдән санала. Берләшмә эшчәнлеген мәгариф бүлеге белгече, Башкортстанның мәгариф алдынгысы Миңнегөл Галәветдинова җитәкли. Укытучылар даими рәвештә үзләренең утырышларына җыела, алар бик җитди һәм эшлекле оештырыла: бер-берсенә ачык дәресләр күрсәтәләр, укытуның дәрәҗә-сыйфатын күтәрү, тәрбия чараларын төрлеләндерү буенча бурычлар билгелиләр.\nАлар өчен заман таләбе — мәгълүмати технологияләр файдалану да ят түгел. Укытучыларның һәрберсе дәресләрендә компьютер һәм мультимедиале җиһазларны оста куллана. Аерым язучылар иҗаты буенча электрон дәреслекләр, компакт-дисклар, аудио һәм видеоязмалардан файдалану балаларның белемен тагын да тирәнрәк итә.\nУкытучыларның иң зур максатларының берсе — балаларны үзаллы фикерләүгә, ягъни фәнни эзләнү эшчәнлегенә җәлеп итү. Дәрес кысаларыннан тыш, алар өлкән сыйныф укучыларын тел гыйлеме, әдәбият тәнкыйте, тарихы буенча рефератлар язарга, шигырь, хикәяләр иҗат итәргә өйрәтә. Үз чиратында, алар бу хезмәтләре белән республика укучыларының кече академиясе, чит өлкәләрдә уздырылган фәнни-гамәли конференцияләрдә чыгыш ясый, әдәби җимешләрен балалар өчен нәшер ителгән гәзит-журналларда бастыра. Мәсәлән, Олы Ака һәм Яңа Мөслим мәктәпләре укучылары Казан шәһәрендә үткәрелгән Каюм Насыйри исемендәге яшүсмерләрнең фәнни-эзләнү укуларында, “Иделем акчарлагы” һәм “Илһамлы каләм” конкурсларында диплом, башка төрле бүләкләр алып кайттылар. Татар телле яшь мәчетлелеләр инша, сәнгатьле итеп шигырь уку республика конкурсларында да даими катнаша, җиңүчеләр рәтенә чыга. “Әллүки”, “Тулпар” журналлары битләрендә каләм сыныйлар.\nМәчетле укучылары республика күләмендә үткәрелгән татар теле һәм әдәбияты олимпиадаларының берсендә дә катнашмый калганнары юк. Шундый олимпиада башта районда үткәрелә. Уфага тик нык әзерлекле, көчле укучылар гына алып барыла. Әлегә аларның мәктәп, укытучылар йөзенә кызыллык китергәне булмаган. Быел да сынатмаганнар, исемнәре беренче унлыкка кергән.\nСер түгел, мәктәпләрдә ел саен туган тел дәресләре, шул исәптән, татар теле дә, кимегәннән-кими. Шуңа карамастан, районның татар теле укытучылар коллективы төшенкелеккә бирелми. Чәмләнеп эшлиләр, балаларны иҗатка тартуның яңа ысулларын эзлиләр. Алар берләшмә утырышының соңгысында укучылар белән берлектә җыйган татар авыллары тарихы, топонимикасы, фольклоры, диалекты материаллары буенча китап-тупланма бастырырга карар иткәннәр. Хәзер аның беренчесе — кеше кушаматлары турындагысы дөнья күрергә тора.\nТатар мөгаллимнәре укыту-тәрбия эшләре белән генә чикләнеп калмый. Алар районның татар зыялылары өчен елына берничә тапкыр үткәрелә торган әдәби-мәдәни кичәдә дә актив катнаша. Чараны уздыручыларга сценарийлар төзешәләр, кичәдә шигырьләр укыйлар, җырлыйлар, китап күргәзмәләре оештыралар. Шушы көннәрдә шундый кичәләрнең чираттагысы район мәдәният йорты янында уңышлы эшләп килүче “Зөбәрҗәт” татар хатын-кызлары фольклор ансамбленең 20 еллык юбилеена багышланачак.\nМенә шулай, һөнәрләренә бирелеп, милләт-халкыбызга тугры калып, киләчәккә якты өметләр баглап яши һәм эшли Мәчетленең татар теле укытучылары. Аларга, аналарыбыз тарафыннан бирелгән иң кадерле бүләк — телебез сакчыларына, фидакарь хезмәтләре өчен рәхмәт әйтик һәм изге юлларында яңадан-яңа уңышлар телик.\nРөстәм Нуриев Йәшәү мәғәнәһе – игелек ҡылыуҙа Ағиҙел журналы 2012 йыл август\n3 авг, 2012 at 10:40 PM\nЙәшәү мәғәнәһе – игелек ҡылыуҙа\n“Мәсетле ере гүзәл тәбиғәтле, әммә райондың уңған, тыңғыһыҙ кешеләре унан да гүзәлерәк. Әллә ниндәй мәнфәғәт көҫәмәй, маҡтауҙар талап итмәй, һәр ваҡыт игелек ҡылып йәшәйҙәр”. (1965 – 1972 йылдарҙа КПСС-тың Мәсетле район комитетының беренсе сәркәтибе Абрар Мәсәлим улы Саҙретдиновтың райондың 80 йыллығына арналған сығышынан.)\nЫсынлап та, уңған, тынғыһыҙ мәсетлеләр менән күп аралашҡаным бар. Күңелемде бигерәк тә сәнғәт, мәҙәниәт һәм мәғариф өлкәһендә эшләүселәр арбай. Улар өсөн рухи байлыҡ матди байлыҡтан өҫтөн булғанғалыр инде. Шундай шәхестәрҙең береһе Марат ағай Ғафаров менән әңгәмәләшеү, борсоған һорауҙарға яуап алыу бәхетенә ирештем. Һөйләшеү шул тиклем фәһемле булды, тәьҫораттарҙы ҡағыҙға теркәмәйенсә булдыра алманым.\nМарат Фазлетдин улы Ғафаров – районыбыҙҙың Борғатъя ауылында 1942 йылдың 30 июлендә донъяға килгән. Мәғрифәтсе, тыуған яҡты өйрәнеүсе, журналист. Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы (1997), Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы.\nЯҡташыбыҙ 1973 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлап, 1965 йылда “Салауатнефтехим” комбинатында эш башлай. 1970 – 1971 йылдарҙа Мәсетле районының “Уңыш” ирекле спорт йәмғиәте рәйесе була. 1971 йылдан Марат Фазлетдин улы уҡытыуға күсә, Мәләкәҫ һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры, 1986 йылдан Мәсетле районы халыҡ мәғарифы бүлегенең методика кабинеты мөдире, 2004 йылдан Оло Ыҡтамаҡтағы 2-се урта мәктәп музейы етәксеһе, ә 2009 йылдан райондың тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы етәксеһе вазифаларында эшләй. “Әйле башҡорттары” (1993), “Ғәзиз тыуған яғым – Мәсетле” (2010) һәм “Мәсетле ере тарихҡа бай” (2012) исемле китаптар авторы. Рәшит Әхтәри исемендәге район премияһы лауреаты (2007), I һәм II Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты (2002, 2007).\n– Марат ағай, Һеҙ күптәргә мәғрифәтсе генә түгел, ә тынғыһыҙ эҙләнеүсе, тыуған яҡты өйрәнеүсе булараҡ билдәле. Киң мәғлүмәт сараларында мәҡәләләрегеҙ күренеп бара, китаптарығыҙ нәшер ителә. Бер йырҙа “Тынғыһыҙлай бик йыраҡта, ирешелмәгән теләктәр”, – тип йырланыла. Нисек уйлайһығыҙ: теләктәргә ирешеү өсөн нимә эшләргә кәрәк?\n– Кеше теләге – икһеҙ-сикһеҙ даръя ул. Һәр теләге тормошҡа ашып торһа, әҙәм балаһы ожмахта йәшәр ине. Хоҙай башта әҙәмгә ожмахта йәшәү хоҡуғы биргән, әммә ҡушҡан тәғлимәтте Иблис ҡотҡоһо менән боҙоуы арҡаһында Хоҙай Тәғәлә уны ергә төшөрә. Шулай ҙа кешене иң аңлы, иң көслө, фекер ҡеүәһенә эйә булыусы итеп ҡалдыра, ерҙә үҙ көнөн үҙе хәстәрләп йәшәү ирке бирә. Кешенең йәшәү фәлсәфәһе, уның теләктәре шуға бәйле, тип уйлайым. Унда һәр ваҡыт ирекле донъя көтөү, үҙ теләген өҫтөнөрәк күреү уйы алдан йөрөй. Әммә кешелек йәмғиәтендә йәшәп, унан азат булып булмай. Һәр шәхес үҙ илендә, үҙ мөхитендә, үҙ ҡәүемендә булған йола-тәртиптәргә, ҡанундарға бойһоноп йәшәргә бурыслы. Бындай сәйәсәт элек-электән килгән һәм йәмғиәт ҡоролоштары (тәүтормош, община, ҡол биләүселек, феодализм, капитализм, социализм) ошоно дәлилләй. Элек шулай булған һәм киләсәктә лә шулай дауам итәсәк. Кеше шул фәлсәфәне аңлаһа, үҙ иркен, үҙ теләген башҡаларҙыҡынан өҫтөн ҡуймаһа, улар менән бер кимәлдә тотһа, донъя иркенерәк һәм тынысыраҡ буласаҡ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күпселек быны аңларға теләмәй, шуға күрә кешелек йәмғиәте ожмахтан алыҫлашҡандан-алыҫлаша.\nӘйткәндәй, үрҙә иҫкә алынған йәмғиәт ҡоролоштарының тарҡалыуына ла төрлө теләктәрҙең тап килмәүе түгел, ә бер-береһен һанға һуҡмауы алып килде. «Бөтәһе лә бер тигеҙ», – тигән социализм сәйәсәтен дә шул уҡ афәт юҡҡа сығарҙы, тигеҙлек хөрриәте хыял ғына булып ҡалды. Сөнки, төрлө ҡараш-фекер айырмалығын бер ҡалыпҡа һалырға, бөтәһе менән дә бер баштан сығып идара итергә тырыштылар. Кешеләрҙә тигеҙлек, берҙәмлек тойғолары тәрбиәләнек, уларҙы яҡшылыҡҡа, игелеккә өндәнек. Әммә «юғарылағы» ике йөҙлөлөк сәйәсәте, йәмғиәттәге кире күренештәр: алдашыу, көнсөллөк, көсһөҙҙө йәберләү, олоно, кесене хөрмәт итмәүҙе көсәйтте. Һөҙөмтәлә яман ҡылыҡтар йәмғиәтте көтөлмәгән упҡынға ташланы. Әле баҙар иҡтисады, «ҡулланыусылар мәнфәғәте» сәйәсәтен алға һөрәбеҙ, кешенең тәмле ашап, татлы йәшәү теләген оҫта файҙаланған байлыҡ йыйыусылар сәйәсәте икәнен аңлап еткермәйбеҙ. Рухи байлыҡтың матди байлыҡтан юғарыраҡ икәнен инҡар итәбеҙ. Аҡса ҡолдарының самаһыҙ шашыуы ярлылар менән байҙар синыфтары барлыҡҡа килтерҙе. Әле һаман ике йөҙлө булып ҡалабыҙ. «Йәмғиәт мәнфәғәте!» тип һөрән һалабыҙ ҙа шәхси мәнфәғәтебеҙҙе алға этәрәбеҙ. Был күренештәр илебеҙҙең, донъяның киләсәге хаҡында борсоуға һала, сөнки берәүҙәр икенселәрҙең фекерен ишетмәй, ҡарашын һанға һуҡмай.\nКеше был донъяға байлыҡ тупларға түгел, ә игелек ҡылыу өсөн тыуа. Башҡарған ғәмәлдәренең дәүмәле мөһим түгел, ә изге булыуы мөһим. Был – уның ерҙә ҡалдырған эҙе. Тәбиғәт ҡанундарына буйһоноп йәшәргә, уны ҡурсаларға, һаҡларға, үҙ нәҫелен дауам итергә, йәмғиәт мәнфәғәтен инҡар итмәҫкә бурыслы. Кеше йәмғиәттән айырым йәшәй алмай һәм уны бәләкәйҙән быға әҙерләү, һәр баланы шәхес итеп тәрбиәләү өсөн шарттар булдырыу зарур. Йәғни, баланың нәҫеле, аймағы, ауылы, милләте тарихын белеп үҫеүе маҡсатҡа ярашлы. Оло быуынға хөрмәт менән ҡарау, башҡаларға кеселекле, ярҙамсыл, ғәҙел булыу, хеҙмәткә күнегеү, яратҡан һөнәр һайлау тормошта уңышҡа өлгәшергә ярҙам итә, абруй, хөрмәт ҡаҙандыра. Йәшәйештең ябай ҡағиҙәләрен үтәү теләктәргә ирештерә, әммә, бөтәһенә лә түгел. Кеше шулай ҡоролған: уға һәр ваҡыт нимәлер етмәй.\nМин – романтиктар быуыны, һуғыш осоро балаһы. Беҙ хыял шишмәһендә йөҙөп тәрбиәләндек, шуға ла бөтә теләктәребеҙ тормошҡа ашманы, әммә рухи донъябыҙҙы һаҡлап ҡалдыҡ. Әле лә, ирешелмәгән теләктәрҙе үтәү өсөн, үҙемсә тырышҡан көнөм.\n– Мәғрифәтсе академик Бестужев-Лада бер мәҡәләһендә: «Һәр милләттең үҙ пәйғәмбәре бар», – тип әйтә. Һеҙ шуның менән килешәһегеҙме?\n– Мәғариф өлкәһендә эшләгән күренекле ғалим Бестужев-Лада хаҡында совет заманында уҡ белә инем, әммә уның иҫкә алынған мәҡәләһе менән таныш түгелмен. Шулай булғас, ғалим фекерен туранан-тура аңлата алмайым, әммә мине лә дин-тәрбиә тураһында уйҙар борсой. Беҙ атеизм дәүләтендә тәрбиә һәм белем алдыҡ. Шуға ҡарамаҫтан, күңелемдә өләсәйемдең «Аллам», «Хоҙайым», «Тәңрем» тигән һүҙҙәре хәтерҙә ныҡ һеңеп ҡалған. Бала саҡта Тәңре төшөнсәһен аңламай инем. «Хоҙай» һүҙенең ғәрәпсә Алланың синонимы, иң бөйөк зат булыуын беләм. Пәйғәмбәр төшөнсәһе лә ғәрәпсәнән алынған, дингә нигеҙ һалыусы тигәнде аңлата. Ҡөрьән-Кәрим китабы һүҙлегендә 23 пәйғәмбәр исеме теркәлгән. Иң һуңғы пәйғәмбәр Мөхәммәт – ғәрәп донъяһында дин һәм дәүләт эшмәкәре, тиелә. Христиандарҙа Иисус Христос – Ғайса пәйғәмбәр, Мәрйәм улы Әл-Мәсих Ғайса, тип теркәлгән. Иң боронғо пәйғәмбәр булыуына ҡарамаҫтан, Будда исемлектә юҡ. Шулай уҡ төрки ҡәүемдәренең Тәңре Аллаһы ла дини исемлеккә индерелмәгән. Сөнки, Тәңре дине Христиан дине өҫтөн булған саҡта уҡ изге китаптарға индерелмәй, төшөрөп ҡалдырылған. Христиандар быны «төркиҙәр мәжүсилек, шаманлыҡ менән шөғөлләнә» тип аңлата. Минеңсә, ысынбарлыҡ иһә башҡасараҡ. Фараздарым мәртәбәле тикшеренеүселәрҙең ғилми эштәренә нигеҙләнә. Шуларҙың береһе – Морат Аджиҙың «Ҡыпсаҡ яланының әреме» исемле мөһим сығанаҡтарға таянған китабы.\nТәңре динен төркиҙәр беҙҙең эраға тиклем Индра (Тәңре) образында ҡабул иткән, изге тау Кайласҡа барып табынғандар. Легенда буйынса тауҙар ҡанатлы булып осоп йөрөгән, ә Индра ул ҡанаттарҙы ҡырҡҡас, тауҙар ҡатып ҡалған. Төркиҙәр Европаға Тәңре динен, йолаларын килтергән. Әрмәндәр беренсе булып, унан һуң башҡа милләттәр был динде ҡабул итеп, үҙҙәренсә үҙләштергән. Артабан иһә Тәңре онотолоуға дусар ителә, сөнки донъяның яңы хужалары элек ҡол булыуҙарын оноторға теләй. Ләкин донъяла бер мәғлүмәт тә онотолмай, сөнки Йыһан – үҙе мәғлүмәт һаҡлаусы, уны кешеләр хәтеренә еткереүсе. Шунлыҡтан бер хәҡиҡәтте икенсеһе менән баҫтырып ҡуйыу мөмкин түгел. Береһен юғары күтәреп, икенсеһен төшөрөргә маташыу ҙа ваҡытлыса ғына. Ваҡыт арауығы бик ҙур булыуы мөмкин әлбиттә, әммә ысынбарлыҡ үҙ урынына барыбер ҡайтасаҡ. Шулай булғас, бер ваҡытта ла өҫтөнлөк көҫәргә ярамай, ә һәр хәҡиҡәтте аңлап, уның барлығын инҡар итмәй йәшәү фарыз.\nХристиан дине Тәңре диненән Атилла ваҡытында уҡ үҙләштерелгән, тип аңлатыла. Был фараз Христиан динендәге йола-ритуалдар, сиркәү ҡулланған исемдәр-һүҙҙәр төрки сығышлы булыуы менән дәлилләнә. «Икона» төркисә айырым әйберҙе анлата, «Бог» – «мәңгелек», «йыһан», «донъя», «тыныслыҡ» тигән мәғәнәне бирә. «Кадило», «потир», «колокол», «псалтырь», «алтарь», «аминь», «парча», «епанча», «колобок», «кафтан» һ.б. бихисап һүҙҙәр төрки теленән алынған.\nҒөмүмән, христандарҙың, немецтың, урыҫтың тәреһе – барыһы ла Себерҙән, Алтайҙан сығыуы, Тәңре дине тәреһе булыуы билдәле. Тәңре дине тәреһенең дүрт яғы ла тигеҙ, тимәк, донъяның дүрт яғы ла тигеҙ икәнде аңлата. Быны дәлилләү өсөн төрки халыҡтар ҡулланған биҙәү орнаменттарына күҙ һалыу ҙа етә.\nМинеңсә, һәр дингә нигеҙ һалыусы булған. Динде таратыусы, тәү дин пәйғәмбәре һәр милләттеке лә булғанмы, булырға тейешме, тигән һорау тыуа. Бөтә диндәр ҙә һуғыш аша, көс менән таратылыуы билдәле. Бында бер ҡәүемдең икенселәрҙе бойһондороу теләге тора. Ошо күҙлектән ҡарағанда, минеңсә, һәр милләттең үҙ пәйғәмбәре булыуы бәхәсле, сөнки, күп милләттәр, яулап алыныу аша башҡа халыҡтар тарафынан буйһондоролоп, еңеүсенең динен, пәйғәмбәрен ҡабул иткән. Боронғо төркиҙәр Христиан һәм Ислам динен танып, үҙ Тәңреһен онотҡан. Шуға ла Тәңре уларҙан баш тартҡан. Һөҙөмтәлә, үҙ Аллаһын юғалтҡандарҙы кәмһенеү, ғазаплы буйһоноу яҙмышы көтөп, төркиҙәр бөтә донъяға һибелергә мәжбүр булған.\nБашҡорт халҡына килгәндә, уның милләт булып ойошоу тарихынан сығып, былай күҙаллайым. Ата-бабаларыбыҙ Урал ерлегендә формалашҡан арий тоҡомдары (мадъярҙар) менән Алтайҙан күсенгән төркиҙәр менән аралашыу, бергә йәшәү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән төрки ҡәүеме булараҡ, оҙаҡ дәүер үҙ Аллаһын, үҙ пәйғәмбәрен онотмаған, Тәңрегә инанған. Ә һуңынан, ғәрәп миссионерҙары Ислам динен, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе тәҡдим иткән. Шулай ҙа Ислам дине Алтын Урҙа заманында ғына ҡабул ителгән. Тарихи күҙлектән ҡарағанда, был хәл кисә генә булған, тип тә әйтергә мөмкин. Ғөмүмән, Исламдың суфыйсылыҡ ағымы тарихи Башҡортостанда ныҡ таралған була. Быны ла, башҡорттарҙың, төрки халыҡтарҙың Ислам динен Тәңре диненә яраҡлаштырыуы, тип әйтеүселәр бар.\nШулай итеп, халыҡ хәтере боронғо Тәңре динен һаҡлап ҡалған. Пәйғәмбәре Урал батыр тураһында шиғри ҡобайыр ижад иткән. Урал образында, тыуған илендә йәшәгән башҡорт ҡәүеменең донъяға ҡарашы формалашыуы, яманлыҡ менән яуызлыҡ, фанилыҡ менән баҡыйлыҡ фәлсәфәһенең көрәше кәүҙәләнә. Урал – фани донъяны, Шүлгән (Үлгән) – теге донъя батшалығын билдәләй. Эпостың төп мәғәнәһе – тәбиғәттең мәңгелеклеге. Тәбиғәттең бер өлөшө, аңлы зат булараҡ тәбиғәтте ҡурсалау бурысы кешегә йөкмәтелгән. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, донъя кимәлендә ҡарағанда, ул үҙен тәбиғәттән өҫтөн ҡуйып, тәбиғәтте үҙ мәнфәғәтенә буйһондороу өсөн тырыша. Әммә был мөмкин түгел, сөнки өлөш бер ваҡытта ла бөтөндән ҙурыраҡ була алмай. Тәбиғәт быны раҫлап, кеше алдына яңынан-яңы ҡатмарлыраҡ кәртәләр ҡуя, быға тиклем билдәле булмаған афәттәр ебәрә.\nБашҡортто ҡайһы ваҡыт, әүҙем түгел, бошмаҫ, тип әйтәләр. Быны мин насар сифат итеп түгел, ә халыҡ күңелендә юйылмаған хәтер – самалы тормош фәлсәфәһе ятыуында күрәм. Тәбиғәттән артығын алмай, киләсәк быуынға һаҡлап ҡалдырыу өсөн ошолай йәшәргә дусар ителгән ул. Тимәк, халыҡ тәбиғәттән айырылмаған, уны буйһондорорға ла тырышмай. Башҡорт милләте үҙ пәйғәмбәре итеп эпостағы Уралды таныһа, Тәңре – илаһи зат онотолмаған булып сыға. Башҡорт халҡы артабан да үҙ динен, үҙ пәйғәмбәрен, үҙ фәлсәфәһен инҡар итмәһә, киләсәге лә ыңғай буласаҡ. Шул тәғлимәтте башҡорт халҡына ғына түгел, ә башҡа милләттәргә лә еткергән ғилми һәм әҙәби әҫәрҙәр күберәк ижад ителһен ине. Был йәһәттән башҡорттарҙың бик боронғо ҡәүем булыуын, уның тормош фәлсәфәһен яңы күҙлектән өйрәнеп, донъя кимәленә сығарған Салауат Ғәлләмовтың хеҙмәттәрен баһаламау мөмкин түгел.\n– Яҡшылыҡ һәм яманлыҡ, игелек һәм яуызлыҡ. Игелек ҡасан яуызлыҡты еңер? Ғөмүмән, яманлыҡҡа ҡаршы көрәш нимә ул?\n– Был һорау бөтә кешелек йәмғиәтен борсой, сөнки яҡшылыҡ (игелек) һәм яманлыҡ (яуызлыҡ) араһындағы көрәш донъя яралыу менән башланған. Кеше аңлы биологик зат булыуы менән үҙенсәлекле, уға ҡараштар төрлөлөгө хас, сөнки бөтә кешеләр ҙә бер иш түгел. Йәшәйештә бер-береңдең ҡылыҡтарын ҡабул итеү йәки итмәү яҡшылыҡ һәм яманлыҡ күренештәрен барлыҡҡа килтерә лә инде. Шул күҙлектән сығып ҡарағанда, яманлыҡты еңеп булмай кеүек, сөнки берәү яҡшылыҡ тип уйлаған эш икенсе кеше тарафынан яманлыҡ тип ҡабул ителә. Әйтәйек, берәүҙәр тәбиғәтте кеше мәнфәғәтендә сикһеҙ файҙаланыуҙы яҡшылыҡ тип белһә, икенселәр яманлыҡ тип күрә. Мин – икенселәр рәтендә. Донъя цивилизацияһының һуңғы ҡаҙанышы – компьютерлаштырыуҙың яҡшы яҡтары ла, яман яҡтары ла барлығын әйтер инем.\nМинеңсә, кешелектең маҡсаты яманлыҡты еңеү түгел, ә уны кәметеү юлдарын табыу булырға тейеш. Был эшмәкәрлектә йәмәғәтселектең һәм дәүләттең тырышлыҡтарын берләштереү зарур. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, әле бындай берҙәмлек юҡ. Илдәге социаль ҡоролош, ҡанундар күпселектең ҡарашын түгел, ә матди байлыҡ тип күҙҙәре тонған аҙсылыҡтың мәнфәғәтен көҫәй. Ундай кешеләр, үҙәренә ҡалһа, яҡшылыҡ ҡылабыҙ, тип уйлай. Ғәмәлдә иһә үткәнде инҡар итеп, рухи байлыҡтың бәҫен кәметәләр. Минеңсә, был әхлаҡи тәрбиә етмәгәнлектән килә. Кешегә бәләкәйҙән тәбиғәткә, башҡа кешеләр мәнфәғәтендә игелек ҡылыу кәрәклеген аңлатҡанда, яманлыҡ улай ныҡ арта алмаҫ ине. Әлбиттә, әхлаҡи тәрбиә менән бер рәттән, йәмғиәттең ҡанундарына буйһоноп йәшәү тәртибен дә онотмаҫҡа кәрәк. Эш итеп килгән рәсми ҡанундарҙың әхлаҡи яҡтан камиллығы мотлаҡ. Әлеге заманда йәшәйештең төп ҡанундары боҙола, яманды – яҡшы, яҡшыны яман күрәбеҙ. Бына шул мине ныҡ борсоуға һала ла инде.\nКешенең йәшәү мәғәнәһе – тирә-яҡ мөхиткә зыян итмәү, Ер шарының күркәмлеген, байлығын тойоу, дөрөҫ, самалы файҙаланыу, киләсәк быуындар өсөн һаҡлау. Ер йөҙөндә тыныс тормош урынлашһа, шунан да яҡшыраҡ ожмах булырмы? Эйе, йәшәү мәғәнәһе бер генә – һәр кеше ерҙә үҙ эҙен ҡалдырһын, ҙурмы, бәләкәйме, бары тик яҡшы эҙ, киләсәк быуыны, тоҡомдары ғорурланып хәтерләрлек булһын. Һүҙемде йомғаҡлап, шуны әйтер инем: яуызлыҡҡа ҡаршы көрәш ысулы бер генә – тәбиғәткә, башҡа кешеләргә ҡарата яҡшылыҡ, игелек ҡылыу.\n– Марат ағай, күңелегеҙҙе ниҙәр боросоғаны тураһында әйтегеҙ әле.\n– Ғәҙҙәттә интервью алғанда: «Һеҙ бәхетлеме?» – тигән һорау бирелә. Һуңғы ваҡытта мин дә был һорау тураһында уйлана башланым. Совет осоронда бәхет төшөнсәһенә йәмғиәттә ҡараш бер төрлө булһа, хәҙер иһә тирә-йүндәге үҙ-ара мөнәсәбәт, кешеләр араһында байлыҡҡа ынтылыш ҡарашты үҙгәртте. Бәхет төшөнсәһе әхлаҡҡа бәйле икәнен күрһәтә был үҙгәрештәр, йәғни кешелек донъяһы бәхет темаһын борон замандарҙан бирле тикшерә, философтар хеҙмәттәр ижад итә. Дин әһеле – үҙенсә, буржуаз этика – бер төрлө, ә коммунистик идеология икенсе төрлө аңлата. Ләкин тормош хәҡиҡәте был һорауҙы һәр яңы быуын алдына ҡуя, шуға күрә уға яңыса ҡараш, тикшеренеү булған һәм артабан да дауам итәсәк.\nӘгәр совет осоронда үҙемде бәхетле һанаһам, хәҙер ҡарашым үҙгәрҙе, сөнки илдәге әхлаҡһыҙ күренештәр, эшһеҙлек, ауыл тормошоноң һүнә барыуы, күмәк хужалыҡтарҙың тарҡалыуы, мәктәптәр ябылыуы, халыҡтың сит тарафтарға сығып эшкә эҙләүе һ.б. кәмселектәрҙе күреп, үҙеңде бәхетле һанап булмай. Бәхетте, үҙемсә, былай аңлай инем: ғаилә тормошонда тыныслыҡ, эшем менән ҡәнәғәт булыу, коллективта тыныс, аралашып йәшәү. Иң мөһиме: балаларҙы үҫтереү мәшәҡәте менән ваҡыт үтеүе һиҙелмәне. Был бәхет үҙем аңлағанса ине. Һуңғы ваҡыттта, заманса «бәхет» төшөнсәһе менән килешмәй, үҙ-үҙем менән бәхәскә инә башланым. Ҡайһы бер фәлсәфәүи фекерҙәр менән ризалашмау, бәхеткә үҙ мөнәсәбәтемде белдереү, бәлки, ҡайһы берәүҙәрҙә ҡыҙыҡһыныу уятыр.\n«Бәхет» төшөнсәһенә күҙ һалайыҡ. Күптәр уны башҡорт һүҙе тип бутала, ә ул Ислам дине аша ғәрәп теленән үтеп ингән. Башҡортса «бәхет» яҙмыш була. Ғәрәп-башҡорт-рус һүҙлегендә былай тиелә: «Бәхет: 1) яҙмыш (счастье, фортуна); 2) бәхет (счастье); 3) сәғәҙәт (везение). Бәхет – яңғыҙлыҡ исем. Икенсе төрлө рәхәт (йән тыныслығы), рух рәхәте – йән рәхәте, сәғәҙәт бәхет – мәңгелек бәхет (рәхәт) тигәнде аңлата. Башҡорт халыҡ ижадында бәхеткә ҡағылған тапҡыр әйтемдәр бихисап: «эшсән бәхетте эштән эҙләр»; «тырышлыҡ – бәхет асҡысы»; «бәхет башы – тәүфиҡ» (рухи байлыҡҡа ишара); «бәхет малда түгел»; «бәхетһеҙлек башы – ялҡаулыҡ» һ.б.\nБыл тапҡыр әйтемдәр халыҡ фәлсәфәһен асып һала. Күпселек әйтемдәр бер кешегә төбәлгән. Рухи байлыҡ, матди байлыҡ, һәм дәүләт идараһына ҡағылышлы әйтемдәр ҙә бар. Һәр шәхестең рухи яҡтан камил үҫеше генә бәхет килтереү тәү шарт булыуын халыҡ дөрөҫ баһалайҙыр, тип уйлайым. Әммә, кешелә шәхси эгоизм көслө була. Шулай ҙа ул йәмғиәт ағзаһы булараҡ, коллективҡа ылыға һәм бәхетле йәмғиәт хаҡында хыяллана. Был ҡаршылык кешеләр араһында күп бәхәстәр тыуҙырып, шәхес талаптарҙы тәү сиратта үҙенә түгел, ә башҡаларға ҡуйыусан. «Башта – һин, унан һуң мин», тигән ҡараш был.\nБик күп осраҡта ниндәйҙер кимәлдә идара итеү даирәһенә өлгәшкән кешене «бәхетле» һанайҙар, сөнки ул, тәү сиратта, үҙенең, яҡындарының мәнфәғәтен ҡайғырта. «Бер кеше тәхеткә менһә, ҡырҡ кеше – бәхеттә», тигән әйтем шунан килә лә инде. Был яҡтан совет осоронда бер ни тиклем сикләүҙәр бар ине, әлеге заманда улары ла юҡҡа сыҡты. Эйе, бөгөнгө көндә донъя менән матди байлыҡ идара итә, ә был ғәҙел түгел. Ил идаралығында әхлаҡи шәхестәр булғанда ғына, ил халҡы бәхетле буласаҡ. Немец философы Фейербахтың: «Кешенең бәхеткә ынтылып йәшәүе тәбиғи, һәм һәр әхлаҡтың нигеҙе булырға тейеш», – тигән һүҙҙәрен идара итеүселәр белһен һәм күңеленә һеңдерһен ине.\nБыл фәлсәфәне Ф.Энгельс тәнҡитләп сыҡты, һәм уның фекерҙәштәре фәнни коммунизм теорияһы аша «бәхет кеше генына бәйле түгел, ә ҡайһы бер шәхестәрҙең эгоизмы ғына» тигән ҡарашты алға ҡуйҙы. Ғәмәлдә был фекер яҡлау тапманы һәм социализм ҡоролошоноң емерелеүе менән тамамланды. Бәхет фәлсәфәһе бер кеше теләгенә төбәлгән булһа ла, уның бөтә йәмғиәткә лә ҡағылыуын инҡар итмәй. Артабан кешелек донъяһының уны ентекләп өйрәнеүе зарур. Был мәңгелек темаға фәҡәт рухи яҡтан үҫешкән шәхестәр генә асыҡлыҡ индерергә һәләтле. XXI быуат быға яуап таба алырмы икән?\nМин бер ябай ауыл малайы. 70 йәшкә еткәнсе социалистик ҡоролошто татыным, «80-се йылда коммунизм була» тигән хөрәфәткә ышандым, барына ҡәнәғәт инем. 20 йылдан ашыу баҙар шартында – капитализмда йәшәйем, әммә күңелем тыныс түгел. Иң көйгәнем, борсолғаным – киләсәк быуын нисек йәшәр, ил был көрсөктән сығырмы? Фекеремде йомғаҡлап шуны әйтке килә: кеше аҡылы – сикһеҙ рухи байлыҡ. Социаль тигеҙлек күҙлегенән сығып билдәләнгән бәхет өсөн көрәш туҡталмаясаҡ, сөнки ул теләк мәңгелек.\n– Әңгәмәгеҙ өсөн рәхмәт. Юбилейығыҙ менән Һеҙҙе. Һаулыҡ, оҙон ғүмер, бөтмәҫ йәшәү ҡеүәте, ижади уңыштар теләйем. Һеҙҙең фекерегеҙ йәмғиәт өсөн бик мөһим. Бөгөн аңламағандар иртәгә аңлар.\nКызыл Таң 17 февраль 2012 йыл, № 33 (23897)\n5 июл, 2012 at 6:41 PM\n17.02.2012 - Тормыш\nҮткән, бүген һәм киләчәк\nСоңгы вакытта “Кызыл таң” гәзите заманында төрле югары вазыйфаларда эшләп, дан казанган кешеләрнең чыгышларын еш бастыра. Бу — бик мактаулы эш. Мондый кешеләрнең эш тәҗрибәсе һәм фикерләре алтыннан да кадерлерәк. Мин шундый кешеләрнең берсенә генә тукталырга телим. Моның өчен сәбәп тә бар. Шушы көннәрдә кулыма урыс һәм татар телләрендә басылган “Тормыш турында уйлар” дигән ике йөз битлек китап килеп эләкте. Мин аны бер кичтә каләм тотып укып чыктым һәм бик канәгать калдым. Китапта безне дулкынландырган күп сорауларга җавап табарга була. Нинди генә хуҗалык эшләрен башкарсаң да, күп очракта үткәннән килгән, ата-бабалардан мирас булып калган эш тәҗрибәсен мөмкин кадәр күбрәк һәм тулырак файдаланырга тырышасың. Ә мондый тәҗрибә китапта үзенә чакырып тора.\nАбрар Мәсәлим улы Садретдинов гади кеше түгел. Моны раслау өчен мин мактауга саран булган, партиянең каты куллы өлкә комитеты секретаре Мидхәт Закир улы Шакиров кул куйган характеристикадан өзек китерәм. “Иптәш А. М. Садретдинов район звеносындагы җитәкче вазыйфаларда 15 елдан артык, шул исәптән КПССның Мәчетле район комитетының беренче секретаре булып 8 ел эшләде. Аннары ул республика авыл хуҗалыгы министрының беренче урынбасары итеп үрләтелде. 1978 елдан КПСС өлкә комитетының авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире булып эшли. Иптәш А. М. Садретдинов — авыл хуҗалыгының югары квалификацияле белгече, икътисад фәннәре кандидаты, республиканың авыл хуҗалыгы тармагын үстерүгә күп көч һәм тырышлык сала...”\nАрытаба аның конкрет эшләре билгеләнә һәм ирешелгән уңышларда зур өлеше барлыгы күрсәтелә. Бу характеристика аны 1980 елда Октябрь революциясе ордены белән бүләкләүгә тәкъдим иткәндә язылган. Шундый ук характеристиканы БАССР Министрлар Советы Рәисе З. Ш. Акназаров та биргән. Анда Абрар Садретдиновның өч Хезмәт Кызыл Байрагы, “Почет билгесе” орденнары, медальләр белән бүләкләнүе дә әйтелә. Югары җитәкчеләрдән шундый характеристикалар алу бик сирәкләргә генә эләгә.\nАбрар Мәсәлим улын мин Мәчетледә беренче секретарь чагыннан беләм. Эш өстендә ничек янганын, һәр нәрсәгә җитди игътибар белән каравын, бернәрсәне дә күз уңыннан ычкындырмавын күреп: “Безнең районга да шундый җитәкче кирәк иде”, дип уйлаган чакларым да бар иде. Мәчетле өчен ул күп эшләде. Әле бөтен илгә билгеле булган “Карагай” шифаханәсен дә ул барлыкка китерде. “Районның шәрәфле шәхесе” исемен аңа юкка гына бирмәгәннәр.\nТормышны, бигрәк тә авыл хуҗалыгын, тирәнтен белүе, үзенчә фикер йөртүе аның белән сөйләшкәндә дә, китапларында да ачык күренә. Ул һәр нәрсәгә гадел карый, тәнкыйть сүзләре дә теге яки бу хәлне төзәтү максатында әйтелә. Шуңадыр да элекке җыентыгына карашым бертөрле генә булмады. Моның шулай булуы табигый. Китап нинди генә булса да, аңа укучылар бертөрле генә күзлектән карый алмый. Автор икенче китабында менә шул мәсьәләләргә күпмедер дәрәҗәдә ачыклык кертергә, ягъни җавап бирергә тырыша кебек. Аның фикерләре җитди, бүгенге тормышта кешеләргә кадерле һәм бик кирәк тойгылар белән сугарылган.\nИлнең киләчәге турында автор борчылып яза. Колхозларның бетерелүе, авылларның таркалуы барыбызны да борчый. Бу җәһәттән китапта күп саннар китерелә. Кызыклы тәкъдимнәр дә бар. Мәсәлән, Израильдә авыл хуҗалыгы буенча үрнәк алырлык, тәҗрибәләрен уртаклашыр нәрсәләр күп икән. Анда авыл хуҗалыгында кибуцылар оештырылган. Алар 1919 елда ук барлыкка килә башлый. Русиядәге кооперативларны хәтерләтүче күмәк хуҗалык. Тәүдә үзләренең кораллы хезмәткәрләре дә була. Озакламый ул вазыйфаларны бетерәләр, чөнки кибуцы үзен аклый һәм илнең терәгенә әверелә. Җиргә дәүләт хуҗа. Аны беркем дә бүлеп алырга, дәүләт тә сатарга теләми. Шул дәүләт җирендә кибуцы, ягъни хезмәт коммуналары хакимлек итә. Гомум алганда, кибуцылар биләгән җирдә илнең 2,5 процент халкы яши. Израиль азык-төлеккә мохтаҗлык кичерми. Үзенеке үзенә җитә. Соңгы вакытта Русия базарына керәләр, хәтта бәрәңгене дә шул илнекен ашыйбыз. Үзеннән-үзе шундый сорау туа: нигә безнең җитәкчеләргә дә шул тәҗрибәне өйрәнмәскә? Ул илгә килгән туристларны кибуцыларга йөртәләр, чөнки аларда уңайлы шартлы кунакханәләр төзелгән. Галим автор менә шуларны үзебезнең Башкортстан шартларында күз алдына китерергә тели. Һәм аны аңлавы кыен түгел. Китапта мондый мисалларны байтак табарга мөмкин. Алар беркемне дә уйландырмый калдырмас. Анда башка җитди темаларга да шактый урын бирелгән.\nКитап өч бүлектән тора. Беренчесе алда әйтеп үтелгән җәмгыять проблемаларына багышланса, икенчесенә авторның шигырьләре тупланган, өченчесендә төрле рәсми материаллар урнаштырылган. Икенче бүлекне ачканда автор турыдан-туры белдерә:\nӘ минем бу китабымда\nТупланган ак шигырьләр.\nКитап белән тулысынча танышып чыккач, шундый фикергә киләсең: прозасында автор сәяси, гомум тормыш мәсьәләләренә төп урын бирсә, лирикасында күңелендә кайнаган нечкә тойгылары, сөю хисләре белән уртаклаша, шигърият таләпләренә бигүк игътибар итеп тә бармый. Билгеле, төрлесе бар аларның, кем ничек кабул итә, ул инде һәркемнең үз эше, үз зәвыгы.\nҖыентык җиңел укыла һәм уйландыра. Башта әйтүемчә, “Кызыл таң” үткәннең тәҗрибәсен пропагандалап дөрес эшли. Үткәнсез бүгенге һәм киләчәк юк. Аларга барыбер кайчандыр бер әйләнеп кайтыла. Моңа тарихта да, бүгенге тормышта да мисаллар җитәрлек. Әле, мәсәлән, Европа илләре, аеруча Германия Карл Марксның “Капитал”ына зур игътибар бирә. Мәңгелек идеяләр бервакытта да югалмый. Киләчәктә бу агымнан без дә читтә калмабыздыр. Шулай фараз итик.\nАбрар Садретдинов: «Кеше үз милләтенә тап төшерергә тиеш түгел…»\n3 июл, 2012 at 3:58 PM\nДәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе, галим, педагог Абрар Мәсәлим улы Садретдинов белән күп тапкырлар әңгәмә корып утырганым булды. Нинди генә темага сөйләшсәк тә, тормышны, кешеләрне тирәнтен белүенә, фикерләү үзенчәлегенә сокланам. Зирәк зиһен, үткен фикер иясе булган Абрар Мәсәлим улы сигезенче дистәне түгәрәкләп килсә дә, гади кешеләр, ил язмышы турында борчыла. Чөнки үзе гомере буе кешеләр белән эшләгән, заманында зур вазифалар биләгән. Яшьләребезне ничек әхлаклы итеп тәрбияләргә? Илебезне ничек алга җибәрергә? Моның өчен нинди алымнар кулланырга? Киләчәк нинди булырга тиеш? Бу юлы шушылар турында сөйләштек.\n– Абрар Мәсәлимович, Сез – зур тормыш тәҗрибәсе туплаган, заманында дәрәҗәле вазифаларда эшләп, республика үсешенә сизелерлек өлеш керткән билгеле шәхес. Еш кына элекке һәм хәзерге тормышны чагыштырып карыйсыздыр. Ничек уйлыйсыз, бүгенге заманның төп әхлакый проблемасы нидә?\n– Шушы сорауны ишеткәч, ирексездән, уйланып китәм… Балачаклар искә төшә. Менә беркөнне дә балачакта сабан сөргән вакытлар искә төште, уйланып яттым. Без үсмер чакта ике төрле сабан була торган иде: берсен «московский» дип йөртә торган идек, икенчесенә, ике төрәнлесенә «берлинка» диләр. Шунысы кызык, бригадир бәлә-кәйрәк балаларга һәрвакыт «московский» сабанны бирә. Чөнки сөргән вакытта каты җиргә эләгеп, буразнадан чыгып китми ул. Ә «берлинка» – зуррак малайларга.\nБоларны нигә искә алып сөйлим дисеңме? Ул вакытта кешеләрне саклау максатыннан эшне аларның көченә, мөмкинлекләренә карап кушалар иде. Аннары хәтерлим, элеваторларга бәләкәй малайлар һәм хатын-кызлар иген ташыйлар. Элеваторы да хәзерге кебек түгел бит аның: такта баскычлар буйлап менеп, игенле капчыкны югарыга сузылып салырга кирәк. Элеваторга барганда үсмер малайлар дилбегә тотып бара, ә көчлерәк хатыннар һәм кызлар иген бушата. Шуның өчен аларның көчләре җитсен дип капчыкларны бәләкәйрәк итеп тегә торган иделәр. Ул капчыкларның авырлыгы чама белән 40 кг. булгандыр ул.\nМин олыгайдым инде, әмма картаерга өлгермәдем әле (елмая). Уйланырга, үткәннәргә анализ ясарга вакытым бар. Гомумән, зиһене төгәл һәр кеше уйлана торгандыр ул. Мин башкаларны читкә куеп торып, үзе турында гына уйлаган кешене иртә картайган кеше дип уйлыйм.\nМенә бүгенге заманның төп әхлакый проблемасы нидә дип сорыйсың. Хәзерге яшәеш кызык та, кызганыч та. Кызганычы күбрәк, чөнки кешенең башына да килмәс, аңлашылмас эшләр эшләнә. Җаваплылык хисе юк кешеләрдә. Матбугат битләреннән күренүенчә, 1990 елларда бер районда 1000 кешегә 4,6 җинаять туры килгән, 2010 елда 1000 кешегә – 10,5 җинаять. Шул ук вакытта милиция хезмәткәрләренең саны 8-10 тапкырга арткан. Илдә законнар, милиционерлар, чиновниклар күп. Ә ни өчен тәртип юк? Законнар күп булу беләнмени, алар эшләмәгәч. «Законнар күп булса, тәртип булмый» дигән борынгы бер философ та.\n– Сез җитәкчелек иткән елларда хәлләр бу җәһәттән ничек иде соң?\n– Элек әхлак, җаваплылык дигән нәрсә көчле иде. Оят, намус, вөҗ-дан бар иде. Кешеләрдә шушыларның булмавы аяныч хәлләргә китерә. Әхлакый кыйммәтләр турында түбәндәгеләрне әйтеп үтәсем килә. Шул ук сәхнә тормышын гына алыйк. Яшьләрне, балаларны – гади халыкны әхлакый яктан тәр-бияләргә тиеш булган, шуның өчен акча алган кешеләр, гафу итегез, күкрәкләрен ачып, күлмәк итәкләрен күтәреп биеп, җырлап йөриләр. Аларны интеллигент дип әйтеп буламы?\nМәдәнияткә хезмәт итүчеләрнең барысы да түбән әхлаклы димим мин. Үзебезнең БСТ каналын да, ТНВны да яратып карыйм. Бездә әле, шөкер, федераль каналлардагы кебек артык тәртипсезлек юк. Күңелгә үз-үзен тотышы, тәртибе, репертуары, йөз-кыяфәте белән ошаган җырчылар бар. Мәсәлән, ТНВда еш чыгыш ясаучы Илсөя Бәдретдинованы гына алыйк. Ул әле яшь җырчы. Шулай булуга кара-мастан, кешенең тын алышын, көнкүрешен, уйларын, кичерешләрен яхшы чагылдырган җырлар башкара. Ә бит ул: «Кеше өметен өзмәсен, юкка чыкмасын, рухлансын, егылып калмасын» дигән фикерне алга чыгара.\nГаилә тормышына, никахлашуга, ике арадагы мөнәсәбәтләргә хәзер бик җиңел карау күзәтелә.\nШунысы аптырата – әдәп, әхлак турында белмәгән кайберәүләр шу-шылар хакында башкаларга вәгазь сөйли. Менә шундый заманда яшибез. Җаваплылык, тәртип, әдәп булмавы безне әхлакый яктан түбән күрсәтә. Без шул хакта тирәнтен уйланырга, үзебезгә нәтиҗә ясарга тиешбез.\n– Икенче яктан, боларның бар-сы да тагын да зуррак бәлаләргә, әйтик, коррупциягә китерә тү-гелме?\n– Нәкъ шулай. Бүген Русиядә бөтен бәла коррупциягә кайтып кала. Ә коррупция җәмгыятьнең нигезен ашый.\nАзык-төлекне генә алыйк. Ризык күп ул, сыйфаты түбән. Дөресрәге, ризык сыйфатына контроль юк.\nМенә экстремизм, диләр. Ул да коррупциядән килә. Терроризм, диләр. Аның да башлангычы – коррупциядә. Террорист коралны каян ала? Солдатларның скла-дыннан сатып ала. Димәк, шушы хәлгә юл куела. Кадрлар мәсьәләсен дә шушы ук күзлектән чыгып карап була. Массакүләм, күпләп коррупция булган җирдә нинди тәртип, әхлак, гаделлек булырга мөмкин? Менә шушылар турында уйлыйм да, киләчәктә безне ниләр көтә икән димен.\n«Парлы ялгызлар» дигән җырны беләсеңдер. Әлеге вакытта ул бик популяр. Миңа безнең җәмгыятебез тормышы шул парлы ялгызларны хәтерләтә: берсе бертөрле сөйли, икенчесе икенче төрле… Чынында исә хәлләр бөтенләй башкача.\nДөнья ул һәрвакыт капма-кар-шылыклардан тора. Элекке за-маннардан аермалы буларак, хәзер әйбәт эшләр турында юньләп язмыйлар. Киресенчә, юньсез кешеләр турында күбрәк язалар. Кайдадыр ерак Голландиядә җинаять эшләгән берәү турында күбрәк сөйлиләр. Мин бу хәл белән килешеп бетмим. Идеологик эш яхшы кешеләр үрнәгендә булырга тиеш.\nҖәмгыять тормышын яхшырту өчен көрәшкән фидакарь кешеләр, файдалы эш-гамәлләр турында сөйләү, шулар турында язып чыгу нык җитешми. Аннары дуслык, бер-береңә күнегеп, аңлашып яшәү турында сөйләргә, язарга, шуны пропагандаларга кирәк. Кешенең нинди милләттән булуына карамастан, аның уңай ягын табып, шуны ассызыклау әйбәт эш ул.\nҺәрбер милләт вәкиле, әгәр ул начар кеше булмаса, үзенең мил-ләтенә тап төшерергә тиеш түгел дип исәплим. «Менә мин фәлән милләттән!» дип мактанмасын ул. Татар, башкорт, урыс булсынмы, үзенең тәртибе, эшенә һәм гаиләсенә мөнәсәбәте белән башкаларга үрнәк булып торырга тиеш. Кешеләр арасында үзенең туган телендә сөйләшергә оялмаганнар зур хөрмәткә лаек.\n– Кешеләрдә җаваплылык, вөҗдан, намус җитешмәве сизелә, дидегез. Бу җәһәттән дин ярдәмгә килә аламы?\n– Диннең дә төрле яклары бар. Бу уңайдан «үткәнне яманлама, бүгенгене мактама» дигән яраткан әйтемем дә бар. Кеше, әлбәттә, нәрсәгәдер ышанып яшәргә тиеш. Кешеләрне әдәпкә, әхлакка, тәр-типкә өйрәтү, тәрбияләү җәһәтеннән дин ярдәмгә килә ала, әгәр дә дин әһелләре үзләре тормышны аңлау, тәртип, әхлаклы булу ягыннан үрнәкле булсалар. Алар зыялы гына түгел, интеллектуал да булырга тиеш.\nЗыялы дигәннән, шундый мисал китерәсем килә: авылда гади генә эшчене, әйтик, тракторчыны очратырга була. Аның урта, югары белеме дә булмаска мөмкин. Әмма ул үз-үзен тотышы, башкаларга мөнәсәбәте белән, чын-чынлап, интеллигент. Черек, ялган интеллигентларга караганда, ул күпкә югарырак, сафрак, мәрхәмәтлерәк.\nДиннең 499 тармагы бар, диләр. Моннан тыш, бихисап секталар пәйда булды. Алар кешене тәртипкә өйрәтү түгел, бөтенләй икенче якка – юлдан яздыруга этәрә. Шуның өчен дин мәсьәләләре белән сак булырга кирәк. Диндә акыллы, зирәк кешеләр булырга тиеш.\nДингә ышанган кеше ышансын ул. Бернинди чикләү булмасын. Хәтта борынгы заманда Чыңгызхан дин әһелләрен кысарга кушмаган, дингә аяк чалмаган. Шул ук вакытта җәмгыятебездә тәртипне дин генә урнаштырса урнаштырыр дигән сүз дә дөрес түгел.\nАндре Маруа: «Әхлак ул – энҗе», – дигән. Энҗедән җыелган төймә күз алдыңа киләме? Җәмгыятькә карата әйткән ул бу сүзләрне. Әгәр шушы энҗенең бер генә төймәсе өзелеп төшсә, калганнары да тарала. Әле безнең җәмгыять шундый хәлдә.\n– Адәм баласы бервакытта да өметен өзмәгән, киләчәккә ыша-ныч белән караган. Сезнеңчә, безнең илне нинди киләчәк көтә?\n– Русия юкка чыккан ил түгел. Аның хәле әле җиңел түгел, әмма ул ныгыячак. Көчле шәхесләр һәр заманда да булган. Шуңа күрә үзен акыллы дип исәпләгән һәрбер кеше Русияне саклап калу өчен тыры-шырга тиеш. Илебезнең киләчәгенә ышанам. Балаларыбыз, оныкларыбыз шушы юнәлештә тырышса, көч салса, алга китәрбез, башка илләрдән ким булмабыз дим. Русиядәге кебек байлыклар бер илдә дә юк. Шушы байлыкларны фәнни нигезгә таянып, исраф итми генә файдалансак начармыни?\nЗаманалар авыр дип сыкранып утырырга ярамый, киләчәккә өмет белән карарга кирәк. Заман дигәннән, һәр чорның авырлыгын үз җилкәсендә татыган, әмма бирешмәгән, гаиләсенә һәм иленә тугрылыклы булган затларга – хатын-кызларга һәйкәл куяр идем мин. Бөек Ватан сугышы елларында балаларының авызыннан өзеп фронтка ризык җибәргән, көнне төнгә ялгап эшләүче – хатын-кыз. Яраланып, аяк-кулсыз иленә кайткан ирен сабый баладай караучы – хатын-кыз. Әфганстан-да, Чечняда хезмәт итеп, психикасы авыр сынауларга дучар булган яшь иргә таяныч күрсәтеп, яшәргә дәртләндереп торучы – хатын-кыз. Шул ук вакытта ул – әни дә, хатын да, шәфкать туташы да, психолог та. Ничек түзәдер хатыннар йөрәге? Шушы сабыр затлар турында\nКөчем булса, һәйкәл куяр идем\nБөек Кремльнең янында…\n– дигән шигъри юлларым да бар минем.\n– Соңгы соравым, Абрар Мәсәлимович, җәмгыятебезне алга җибәрү өчен ниләр эшләргә кирәк дип уйлыйсыз?\n– Моның өчен әллә нинди яңалыклар да кирәкми. Беренчедән, динне көчләп кертергә кирәкми. Икенчедән, хатыннары бай олигархлар белән чуалган ир-атларны Хөкүмәт эшеннән бушатып, ил өчен файдалы булган зирәк кешеләрне тупларга кирәк. Өченчедән, Хөкүмәт эшчесе вазифасына чиновникларны түгел, ә служащийларны тәгаенләү дөрес булыр. Тагын бер фикерем бар – модернизациянең гербы, әләме итеп китап, китап өстенә куелган урак һәм чүкеч урнаштыру, ярышлар оештыру.\n– Матур уй-фикерләрегез, фәһемле әңгәмәгез өчен рәхмәт Сезгә!\nФәнил АБДУЛЛИН фотосы.\nМарат Ғафаров Әйлеләр тарихына бер ҡараш\n10 апр, 2012 at 9:46 AM\nӘйлеләр тарихына бер ҡараш\nБаҫтырылған - Ағиҙел журналы, Март 2012 йыл\nИке тиҫтә йыл инде рухи донъябыҙ оло үҙгәрештәр кисерә, йолалар тергеҙелә, дингә хөрмәт уяна, ауыл-ҡалаларҙа мәсет манаралары ҡалҡа. Был ыңғай күренештәр, һис шикһеҙ, йәмғиәтебеҙҙең сафланыуына ыңғай йоғонто яһай. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙ һаман да тарихыбыҙҙы элеккесә, йәғни Советтар осоронда нәшер ителгән ғилми китаптарҙан уҡып өйрәнәбеҙ. Миҫалға, «Ҡыҫҡаса Башҡортостан энциклопедияһы»н алайыҡ. Унда ырыуҙар тарихы, Әйле ырыуҙарының үткәне, был яҡтарға күсеп ултырыуы бик һуң осорға ҡайтып ҡала. Ә Тырнаҡлы, Түбәләҫ, Ҡаратаулы ырыуҙары энциклопедияла бөтөнләй теркәлмәгән. «Әйлеләр китабы» ла (төҙөүсеһе – журналист С. Бәҙретдинов. Өфө, 2007 й.) совет ғалимдарының сығанаҡтарын ҡулланып яҙылған. «Урал тауҙарының шоңҡары» тигән бүлектә Әйле ырыуҙарының Әй һәм Йүрүҙән буйҙарына килеп төпләнгән осоро уҡыусыла икеләнеү уята, сөнки китаптан аңлашылыуынса, әйлеләр был төйәккә башҡорт ҡәбиләләренең Мәскәү батшалығына (1557 й.) ҡушылыр алдынан йөҙ йыл элек кенә килеп ултырған булып сыға. Был фекер менән һис тә килешеп булмай, сөнки З. Вәлиди хеҙмәттәрендә төрки ҡәбиләләренең Урал буйына күсенеүҙәре беҙҙең эраның I быуатында башланыуы хаҡында әйтелә, һәм автор был күсенеүҙең бер нисә осорға бүленеүен билдәләй.\nТарихсылар ырыу-ҡәбиләләрҙең күсенеү осорҙарын теүәл генә билдәләмәй, сөнки быға бик күп ваҡыт үтеүе, дәлилдәр етерлек булмауы ҡамасаулай. Шулай ҙа теге йәки был ҡәбиләнең ҡайҙа күсенеүе яҡынса билдәләнеп, тарихи яҡтан был дөрөҫ тип баһалана. Совет ғалимдары Р. Кузеев, Р. Янғужин хеҙмәттәрендә төрки телле ҡәбиләләрҙән Уралға тәүгеләрҙән күсенеп ултырыусылар тип Бөрйән, Түңгәүер, Үҫәргән атала. Әйле ҡәбиләһе иһә IX–XII быуаттарға ҡайтарып ҡалдырыла. Был һығымталарын тарихсылар легенда, шәжәрәләргә таянып аңлата. Зәки Вәлидиҙең «Төрк һәм татар тарихы» (Өфө, 1994 й.) тигән китабында телгә алыныуынса, төрки ҡәбиләләрҙең был яҡтарға күсенеү осорҙары түбәндәгесә:\n– һундар (миләди буйынса 92 й.) башҡорт ерҙәренә киттеләр;\n– ике быуат үткәс, Сан-Пя татар төркиҙәре Амур йылғаһынан Хазар (Каспий) диңгеҙенә тиклем ерҙәрҙе биләй;\n– һундар, Жужин исемле төрктәр, III–V быуаттарҙа иң ҡеүәтле ҡәүем, Дунайғаса барып етеп, Иҙел, Урал башҡорттары улар араһында ине;\n– IV–VII быуаттарҙа Түкиү (төрки) ҡағандары хакимлыҡ иттеләр;\n– XIII–XVI быуаттарҙа Сынғыҙ хан вариҫтары хөкөм һөрҙө.\nСовет ғалимдары буйынса әйлеләрҙең күсенеү осоро Сәйҙәш хан заманына ҡайтарып ҡалдырылһа, «Әйле шәжәрәһе»ндә (Т. Ялсығол) ҡәбиләнең йәшәү осоро II быуатҡа тура килә, йәғни 60-тан ашыу быуын тәшкил итә. Һәр быуын араһын 30 йыл менән иҫәпләгәндә, 1800 йыл тигән һүҙ был. Әйле вариҫтарының һундар осорондағы күсенеүҙә ҡатнашып, Уралға килеп төпләнеүен түбәндәге дәлилдәр менән раҫларға мөмкин. Ҡәбиләнең тәү төйәге – Урал тауҙары, йәғни Себер тимер юлы үткән Әшә, Усть-Ҡатау, Баҡал, Һатҡы, Златоуст, Куса, Ҡыштым, Мейәс, Өфәле, Нязепетровск, Үрге һәм Түбәнге Өфәле һәм Свердловск өлкәһендәге Түбәнге Серги, Әртә, Красноуфимск райондары. Был төбәк ултыраҡ тормошта йәшәү өсөн уңайлы булған.\nОшо төбәктә байтаҡ дәүерҙәр металл иретеү менән шөғөлләнгәндәр. Тарихтан билдәле булыуынса, төркиҙәр тимер иретеү технологияһын тәүгеләрҙән булып үҙләштергән. Был кәсеп иң тәүҙә Ғәйнә башҡорттары ерендә башланһа, һуңынан әйлеләр еренә лә күсә. Был хаҡта З. Вәлиди хеҙмәтендә лә әйтеп кителә. Рус сәйәхәтсеһе Галиндың сәйәхәтнамәһендә лә башҡорттарҙың Силәбе, Верхнеуральск, Мейәс тарафтарында металл иретеү усаҡтары булыуы телгә алына. Шулай уҡ автор төрөк сәйәхәтсеһе Әүлиә Челеби юлъяҙмаларынан өҙөк килтерә: «Һиштәк (башҡорттар – М.Ғ.) – һуғышсан ҡәүем, алты туп (пушка), булат ҡылыстары үткер»,– тип яҙған.\nБашҡорт археологы академик Н. Мәжитов 1964 йылда төньяҡ-көнсығыш райондарҙағы (Дыуан, Мәсетле) кургандарҙан, Хәлил, Ҡаранай ҡәберлектәренән күп биҙәнеү әйберҙәре, тимер ҡоралдар таба. Был табылған ҡомартҡылар, тарихсы фекеренсә, – Х-ХI быуаттарҙа йәшәгән башҡорттарҙың ҡәберлектәре.\nР. Кузеев хеҙмәттәрендә лә әйлеләрҙә биҙәнеү әйберҙәренең күплеге хаҡында әйтелә. ХVIII быуатта башҡорт руда сығарыусылары тураһында рус тикшеренеүселәре лә яҙып ҡалдырған. Миҫалға А. Андрющенконың «1773–1975 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы» тигән китабында завод хужаларына мәғдән ташыусы башҡорт сәнәғәтселәренең ихтилалда ҡатнашмауын билдәләй. Ул исемлеккә тарихи шәхестәрҙән Ғәйнә башҡорто Исмәғил Тасимов, Я. Аҙнағолов, Д. Үтәгәнов, Ҡунай Пазаров, Яҡут Әлибаев, Илмәкәй Барысов, Әпсәләм Хөсәйенов, Мортаза Мерәҫов, Аҡбай Бикбулатов, Хәлил Илпәтовтар ингән. Руда сығарыу был шәхестәрҙең быуындан-быуынға килгән һөнәре булған. Тарихта билдәле булыуынса, металл иретеүселәр был һөнәрҙе сер итеп һаҡлаған.\nРәсәй дәүләте был яҡтарҙа заводтар төҙөүҙе ябай ысулдар менән алып бара, уларҙы ла элекке башҡорт домналары урынына һала. Башҡорттарҙың заводтар төҙөүе бер ҡайҙа ла иҫкә алынмай, уларҙы артта ҡалған күсмә халыҡ тип кенә кәүҙәләндерергә тырышалар. 1739 йылдан башҡорттар хатта тимерлек тотоуҙан да мәхрүм ителә, сөнки ошоноң менән батша хөкүмәте, йәнәһе, уларҙың ҡорал эшләүен тыя. Рус дәүләтенең тәүге металл иретеү урыны булған Тулала элек ҡыпсаҡтар металл иреткән. Рустар был төбәкте XVI быуатта ғына яулап алған. Тимәк, металл иретеү һөнәре төркиҙәрҙән башланған.\nӘйлеләр төйәкләнгән тәүге төйәк Әй, Ҡариҙел йылғаларының башы, Мейәс йылғалары буйы булып, рус колонизацияһы уларҙы Әй, Йүрүҙән йылғаларынан түбәнерәк күсенергә мәжбүр иткән. Рустар килгәнгә тиклем әйлеләрҙең бер өлөшә ярымкүсмә хәлдә малсылыҡ менән шөғөлләнгән, бер ни тиклеме ултыраҡ тормошта йәшәгән. Һунарсылыҡ, солоҡсолоҡ та киң таралған.\nӘйлеләрҙең боронғолоғон, йәғни уларҙың Урал буйҙарына һундар менән бергә иң тәүгеләрҙән булып килеүен Ай (Әй) топонимы аша ла тойомларға мөмкин, сөнки «Ай» төшөнсәһе төрки телдә, тәү һүҙ булараҡ, ер-һыу исемдәрендә, туғанлыҡта киң ҡулланыу тапҡан. Атаманың тылсым көсө уның күк есеме Айға бәйле булыуындалыр, моғайын. Күк есеме Айға ҡушылыу сәбәпле, атама тәү төркиҙәр өсөн иң ҡәҙерле һүҙгә әйләнеп, ул тотем (табыныу) ролен үтәгән. Әйлеләр үҙ тамғаһы итеп ярымайҙы ҡабул иткән.\nАй (Әй) йылға исеме булып йөрөһә, ҡәбилә Әйле исемен алған. Тарихсылар араһында был мәсьәлә буйынса ике фараз йәшәп килә. Береһе Р. Кузеев менән И. Ишбирҙиндыҡы. «Йылғаға исем көньяҡ-көнсығыштан күсеп килеп, йылға үҙәненә урынлашҡан Әйле ҡәбиләһе башҡорттарынан ҡалған»,– ти улар. Топонимия белгесе, филология фәндәре докторы А. К. Матвеев был атамаға үҙ мөнәсәбәтен ошолай белдерә: «Метафора могла возникнуть и другим путем: светлую воду рек сравнили с блеском луны, отсюда толкование – светлая как луна».\nКүк есемдәренә табыныу – күп халыҡтарға хас күренеш. Миҫалға япондарҙы алайыҡ. Уларҙың үҙ илен «Ҡояш сыҡҡан ил» тип атауы, халыҡтың Ҡояшҡа табыныуы, ә ҡытайҙарҙың үҙ ватанын «Күк аҫты» тип данлауы ла юҡҡа түгелдер. Тәү төркиҙәр үҙ илен Айға тиңләп кенә ҡалмаған, йылғаларҙы ҙурлаған, хөрмәтләгән. Мәҫәлән, Йәнәс-әй (Енисей) мәғәнәһе онотолоп, дөйөм исем менән йөрөтөлә башлаған. З. Вәлидиҙең уны хеҙмәттәрендә «Йәнәсәй» тип атауы ла иғтибарға лайыҡ. Төркиҙәр ҡушҡан Иртыш, Ҡатын йылғалары ла хөрмәт йөҙөнән ҡушылған. Европалағы бөйөк йылға Дунайға ла исемде төркиҙәр ҡушҡан, улар килгәнсе йылғаны «Истр» тип атап йөрөткәндәр. Йылғаның тәүге мәғәнәһе Һун-ай булып Дунайға әйләнеүенә ғәжәпләнергә ярамай, сөнки төркиҙәр атама биргән Тын йылғаһы – Донға, Ене бар (Женепар) Днепрға әүерелгән. Днепр борон таш тупһалы, бөгәрләнеп аҡҡан йылға булғанға, моғайын, шулай исем бирелгәндер.\nҠариҙел йылғаһының да боронғо исеме Өфө. Ул Силәбе, Свердловск өлкәләре аша килеп, Ағиҙелгә ҡоя. Атаманы әйлеләрҙең Өпәй ырыуы ҡушҡан булырға тейеш. Өфө йылғаһының башынан (Силәбе өлкәһе) бер аҙ үткәс, Өфөле йылғаһы Өфөгә ҡушыла. Бәлки, өпәйҙәр йылғаға ла үҙ исемен ҡушҡан йәки йылға исемен үҙенә алғандыр.\nАлтайҙан сыҡҡан төрки ата-бабаларыбыҙҙың ерен «Айҙар иле»тип исемләргә булыр ине. Күп төрки халыҡтар араһында Ай ҡушып яһалған халыҡтарҙың атамалары быға миҫал була. Н. Баскаковтың «Төрки телдәр» китабынан түбәндәге исемлекте тәҡдим итәм: алтай теле – айр-ат; әзербайжан теле – ҡаш-ҡ-ай; уйғыр теле – хам-ай; үзбәк теле – сығат-ай, лоҡ-ай; ҡырғыҙ теле – ҡай-саҡ; ҡараим – ҡара-ай теле; нуғай – нуғ-ай теле; Йәнәсәй татарҙары; хаҡас теле – хаҡ-әй; яҡут – сах-ай; тува теле – сай-ан, сай-ут теле. Ошоға өҫтәп, башҡорттарҙың Әйле ҡәбиләһе телен дә айырым Әй диалекты тип ҡарарға мөмкин булыр ине.\nБашҡорттарҙың милләт булып формалашыуында ҡатнашҡан ырыу-ҡәбиләләрҙең үҙ-ара бәйләнешенең ныҡлығы түбә, олоҫ атамаларында ла сағылыш таба. Был процесты ғалимдар ентекле өйрәнгән, тип әйтергә мөмкин, сөнки был турала мәғлүмәттәр байтаҡ. Ғилми хеҙмәттәрҙә әйлеләрҙең башҡа ҡәбиләләр составында булыуы иғтибарҙы йәлеп итә. Әлегә әйлеләрҙең теге йәки был ырыу еренә ҡасан күсенеп ултырыуы тураһында аныҡ ҡына мәғлүмәттәр юҡ. Шулай ҙа З. Вәлидиҙең «Башҡорттар тарихы» тигән хеҙмәтендә бер нисә түбә атала: Әй-үҫәргән, Әйле-табын, Дыуан-әй, Дыуан-көҙәй, Дыуан-табын ырыуҙары Рус дәүләтенә ҡушылғанға тиклем үк бергә йәшәгән.\nӘйле аймаҡтарының күп ҡәбиләләр составында булыуы, ниңә улар башҡа ҡәбиләләргә һыйынған, тигән һорауға асыҡлыҡ индереүҙе талап итә, сөнки был күренеш әйлеләргә генә хас. Уның төп сәбәбе 1730 – 1740 йылдарҙағы ихтилалдар, йәғни батша хөкүмәтенең әйлеләр төйәгендә күп заводтар төҙөүе менән бәйлелер. Был турала беҙҙең көндәргә килеп еткән мәғлүмәттәр етерлек.\nМәҫәлән, Г. Гудков менән З. Гудкованың «Из истории Южно-Уральских горных заводов» тигән китабында Әйле башҡорттарын ауылдары менән күсереп ултыртыу осраҡтары теркәлә. «Три башкирских деревни Айлинской волости Каскиново, Туктарово и Крымово тогда же (1828 г.) были переселены со своих родных мест на расстояние до 100 верст. Две первые деревни переселились на речку Зюм, а последняя в Ратабынскую волость» (247-се бит). Шулай ук әйлеләр төньяҡ-көнсығыш райондарҙа йәшәгән ырыуҙаштары араһына ла күпләп һыйынған. Мәҫәлән, өпәйҙәр, Мәсетле районында ҡошсолар эргәләренә – өс ауылды, ҡошсолар ғәйнәләре – ике ауылды (Ғәйнә,Ҡорғат), Терһәк ырыуынан Араҡай ауылын һыйындырған. «Әйлеләр китабы»нда Әйле ырыуының башҡа төбәктәрҙә йәшәүе лә һанап үтелгән: Архангел районы Үрге Ләмәз ауылында – көҙәйҙәр, Белорет районының Исҡушты ауылында – төркмән-көҙәйҙәр, Учалы районының Һөйәрғолдо ауылында – төҫлө көҙәйҙәр, Әйле көсөктә һәм Благовещен районының – Арҡауыл, Туймазы районының – Йәрмөхәмәт һәм Иҫке Туймазы, Соҡаҙытамаҡ, Балтай, Шишмә районының Әлебай ауылдарында әйлеләр көн итә. (12-се бит) «Тамырҙарыңды беләһеңме?» (Өфө, 2007 й.) тигән методик ҡулланманан ҡәбиләләрҙә Әй аймаҡтары исемлеген һанап үтәйек: Табын ҡәбиләһе –Ҡуштан әй, Төп әй, Сыуаш әй, Ҡол әй, Бөжәк әй, Сүп әй аймаҡтары; Үҫәргән – Әй үҫәргән, Йомаҡ әй, Иш әй, Ҡупы әй, Шеш әй, Тау әй; Меңле – Әйле мең, Аҫыл әй, Мурт әй, Урыҫ әй, Мырҙа әй, Аҡыллы әй; Бөрйән – Ише әй, Ырыҫ әй, Әй үрмәҫ, Саты әй. Ҡатай – Шуҡ әй, Ҡол әй, Саты әй, Мурт әй, Ҡолсо әй; Ҡыпсаҡ – Әй-һай, Ҡара әй, Кире әй, Күс әй; Дыуан – Дыуан һаҡал, Ҡыуаҡлы әйле, Сәм әй.\nЧИТАЙ СТРАНА, статья-рецензия на конкурс\n19 янв, 2012 at 2:26 PM\nВладимир Орлов "Родное"\nМустай Карим «О березовом листе»\nНа этом «березовом листе» расположен и Мечетлинский район. Есть там леса и тропинки, горы и курганы, реки и озера. Мечетлинский район, край с прекрасной природой. Еще прекрасней здесь удивительные люди, скоромные труженики и труженицы, стремящиеся к творческой и созидательной жизни. Книга «Мечетлинский район Республики Башкортостан: Энциклопедия» тому свидетельство. Это баллада о природе, истории, современном состоянии родного края, ее уважаемых личностях.\nРабота над энциклопедией – это коллективный труд, использование и обработка колоссального информационного материала, соблюдение определенных требований и стандартов, предъявляемых такого рода изданиям. Безусловно, эти основные составляющие творческого процесса были успешно реализованы в ходе подготовки энциклопедии.\nГлавной информационной базой и основой стали статьи Краткой энциклопедии Мечетлинского района, изданной к 70-летнему юбилею района в 2000 году. Не будь этой книги, подготовить новую энциклопедию «с нуля» за столь короткий срок вряд ли было бы возможно. Надо отдать должное и выразить огромную благодарность инициаторам и составителям Краткой энциклопедии. Кстати, в новой энциклопедии есть отдельная статья об этой книге с иллюстрацией обложки. Кроме статей первой энциклопедии в подготовке нового издания были использованы фотографии и материалы районного архива, Центрального государственного архива общественных объединений РБ (ЦГАОО РБ), «Башкирской энциклопедии», районной газеты. К сбору информационных материалов были привлечены практически все организации района, администрации сельских поселений, коллективы школ, домов культуры, библиотек. Активную жизненную позицию проявили многие жители района, а также мечетлинцы за его пределами. Таким образом, составителям удалось обеспечить коллективную работу над энциклопедией.\nОднако огромный информационный материал без соответствующей обработки не может самостоятельно превратиться в статьи энциклопедии. Требуется ее систематизация, стандартизация, унификация и редактирование по правилам науки – энциклопедистики. Осознанно не буду перечислять авторов и редакторов статей, дабы не обидеть кого-либо. Достаточно много людей: от простых работников образования и культуры до докторов наук, академиков, принимали участие во всех этапах работы. Вместе с тем, должен отметить, что именно благодаря настойчивости, упорству, а порой и упрямству Гульнары Кимовны Бикташевой и Назиры Фазыльяновны Ахкамовой удалось организовать работу большого творческого коллектива на общественных началах. Неоценимую помощь в научной консультации и редактировании статей новой энциклопедии оказала Клара Ишбулдиновна Гибадуллина, заместитель директора научного издательства «Башкирская энциклопедия». Необходимо отметить, что в последние годы в издательстве ведутся исследования по энциклопедистики различного уровня, оно оказывает научно-методическую помощь в подготовке энциклопедий районов, городов республики. Несомненно, такая поддержка способствует развитию самой науки в пределах республики, а также росту имиджа Башкортостана в масштабах страны и мира.\nКнига «Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия» состоит из двух частей. Первая представляет собой обзорный очерк, характеризующий современное состояние района, во второй части помещены около 700 статей, расположенных в алфавитном порядке. В конце книги дан список литературы, использованной при подготовке материалов, перечень основных сокращений и аббревиатуры, перечень статей. В книге содержатся статьи о важнейших исторических событиях; археологии и этнографии, природе, экономике и сельском хозяйстве, населенных пунктах района, о географических объектах, о предприятиях, учреждениях, организациях; народном образовании, средствах массовой информации, о спорте. Практически впервые были описаны малые реки, озера, исчезнувшие населенные пункты района. Значительное место уделяется персоналиям, то есть биографическим статьям, об известных людях, своей жизнью и творчеством связанных с районом; работниках сельского хозяйства, руководителях района, организаторах производства, образования и здравоохранения, известных деятелях науки, литературы и искусства, знаменитых спортсменах, лауреатах премий района, почетных граждан района, лицах, избранных депутатами Союзного, Российского и республиканского уровня. Включены статьи об уроженцах района, получивших признание за его пределами.\nВ свою очередь, мы, мечетлинцы, гордимся тем, что были и остаемся «первопроходцами». Мечетлинский район – это край первых коммунаров (1918), основатель первого межколхозного дома отдыха для тружеников села (1969), издатель первой энциклопедии районного уровня (2000). И снова первым переиздает ее в полном формате. Последнее событие инициировало идею публикации справочных изданий школ, организаций, населенных пунктов района. Определенный задел для ее реализации уже имеется. Достаточно большой информационный материал, подготовленный для энциклопедии района, остался невостребованным в связи с ограниченным объемом бумажного варианта книги и жесткими критериями отбора статей.\nМы продолжаем работать над новыми книгами. И все это на общественных началах, и без каких либо коммерческих целей. Это настоящая инициатива «снизу», поддерживаемая местным исполнительным органом власти «сверху». Мы читаем и пишем, пишем и читаем. И вы, читайте. Необязательно эту книгу, а вообще читайте. И любите РОДИНУ.\nСайт Мир Энциклопедий знает про нас\n19 янв, 2012 at 12:44 PM\nВ Башкортостане представят второе издание энциклопедии Мечетлинского района\nГ.Каримов, ЭНЦИКЛОПЕДИЯ – ЗЕРКАЛО РАЙОНА\n14 сент, 2011 at 4:56 PM\nЭНЦИКЛОПЕДИЯ – ЗЕРКАЛО РАЙОНА (районная газета "Мечетлинская жизнь"\n№92 от 14 сентября 2011 года)\nВ жизни не поверил бы, если б мне сказали, что районная энциклопедия вызовет споры и тем более эти споры время от времени обострятся. Мне, непосредственному участнику подготовки к печати 2-х изданий энциклопедии Мечетлинского района (отнюдь не в качестве «свадебного генерала»), есть, что сказать по этому поводу. Кстати, в подготовке первого издания энциклопедии самое активное участие принимали и творческие работники редакции районной газеты.\nРешение о подготовке и издании книги «Энциклопедия Мечетлинского района» было принято администрацией района 29 августа 2009 года. Без преувеличения можно сказать, что это решение было продиктовано самой жизнью. К тому времени возникла объективная необходимость в издании, содержащем новые разносторонние сведения о прошлом и настоящем района, его известных людях.\nЭнциклопедия района в полном смысле этого слова - творение коллективное. В её создании, так или иначе принимали участие многие, кому не безразлична история и настоящее родного края. Особая роль в создании энциклопедии принадлежит её составителю Н. Ф. Ахкамовой, взявшей на себя ответственность за сбор и сведение воедино большого объёма материала; К. И. Гибадуллиной за научную консультацию и переработку, уточнение разнообразных, порой неполных и противоречивых сведений. Большого уважения достойны, конечно, создатели первого издания энциклопедии; они останутся в памяти людей как первооткрыватели издания. Огромную практическую помощь по изданию районной энциклопедии оказал И. Ж. Якупов.\nПо подготовке энциклопедии на основе архивных документов и научных изданий большую работу провел А. Г. Каримов. Для включения в энциклопедию им было рекомендовано 8 монографических статей, 42 статьи по основным понятиям, а также 30 статей по персоналиям. При написании статей были использованы фонды Центрального государственного архива общественных объединений РБ, документы по истории революционных событий и Гражданской войны, а также научные издания и публикации.\nПри подготовке статей о персоналиях были изучены личные дела, анализировались данные из анкет, автобиографий, учётных карточек членов партии; эти источники сопоставлялись, таким образом, выяснялась истина. Архивные документы открыли немало интересного: выяснены биографии и впервые включены в издание наши земляки-министр юстиции БАССР в 1949 - 1954 годах, выходец из деревни Лемез-Тамак Рахматуллин Карам Рахматуллович, заместитель председателя Совета Министров БАССР в 1947- 1950 годах Ахмеров Биктимер Галиуллович и многие другие. Многое стало известно и о личностях, руководивших районом в годы его становления.\nМожно с большой уверенностью сказать, что книга «Энциклопедия Мечетлинского района» была благосклонно принята её читателями и стала своеобразным путеводителем по родному району, добрым другом и советчиком. Этому способствовало, конечно, и красивое полиграфическое оформление и дизайн издания.\nКакие заблуждения и ложные мнения продолжают иметь место о втором иэдании Мечетлинской районной энциклопедии? Народ-то у нас очень доверчивый. Ведь советская власть сделала людей такими. У них, особенно у старшего поколения, на уровне подсознания была вера: всё, что говорят по телевидению и радио, пишут в газетах, - чистая правда. Так что это тоже одна из причин, что заставила меня взять перо в руки. Настало время вещи называть своими именами.\nВо-первых, все персоналии были внесены в энциклопедию только согласно критериям, которые были утверждены администрацией района. Эти критерии, как мне известно, были разработаны с учётом мнения членов редакционной коллегии. Ради справедливости я могу однозначно и категорично сказать, что каких- либо «особых» указаний, тем более нажима со стороны главного редактора энциклопедии или других должностных лиц не было. И, наконец, я полностью согласен с Р. Ш. Гатауллиным: «Нет предела совершенству, и от земляков не отрекайтесь!».\nВо-вторых, члены редколлегии и рабочих групп собирались регулярно, было много предложений, рекомендаций по подготовке второго издания энциклопедии. Однако отдельные члены вышеназванных рабочих органов не пошли дальше разговоров. Действительно, был обмен мнениями, но в отдельных случаях, мягко говоря, отсутствовала конкретная практическая работа.\nВ-третьих, руководители социальной сферы района (особенно культуры и образования), аграрного комплекса, предприятий и организаций районного центра весьма неохотно и с большим опозданием взялись за работу.\nВ-четвёртых, часто менялись заместители главного редактора, что тоже негативно повлияло на ход работы.\nВ-пятых, архивы и другие источники информации изучены не полностью, и, несомненно, будущим исследователям они откроют немало интересного.\nКонечно, претензии, как субъективные, так и объективные, будут всегда и по любому поводу. Ведь в народе недаром говорят, что после боя герои появляются, их со временем становится больше и больше. Только вот негоже использовать газетную площадь для споров, зачастую бессмысленных, выяснения отношений. Думаю, они для читателя не представляют большого интереса.\nЧто я предлагаю взамен? В ходе работы над энциклопедией постоянно ощущался дефицит объёма будущей книги, в связи с чем о многом приходилось говорить очень сжато и кратко. Была создана лишь основа для дальнейшего изучения района, были обозначены границы этого обширного поля деятельности. В связи с этим настало время организовать регулярный выпуск сборников материалов из районной газеты по основным направлениям. Ведь во многих случаях источником информации является именно районная газета. Можно выпускать сборники статей под условными названиями, например, «Лучшие организаторы сельхозпроизводства», «Лучшие спортсмены района», «Лучшие деятели искусства и культуры», «Известные деятели здравоохранения» и т. д. Опыт уже есть, в свое время районка регулярно на своих страницах печатала цикл статей ныне уже покойного В. Фазлыева «Известные спортсмены района». Тем более, как мне известно, районная типография имеет все технические возможности для такой работы. А финансы при желании всегда найдутся (в случае чего соответствующие ведомства помогут, ведь нашли же деньги для издания книги М.Гафарова).\nВ современных условиях, когда важнейшими ценностями являются гражданское и межнациональное согласие и сотрудничество, эти сборники, думается, помогут всем нам полнее и разностороннее представить своё прошлое, главные уроки которого - толерантность и совместная дружная работа. Также не надо забывать их воспитательное значение, прежде всего для молодёжи.\nДалее. Есть необходимость восстановить и создать историю сельских советов, деревень и сёл района, крупных предприятий и организаций райцентра, пока не всё растеряли (такой опыт работы имеется в Белокатайском, Кигинском и др. районах).\nВ заключение хочу сказать, что энциклопедию можно назвать зеркалом района, ибо в ней комплексно отражаются разнообразные знания о родном крае. А в дальнейшем, надеюсь, энциклопедия будет иметь третье и последующие издания, дополненные новыми исследованиями. А пока остаётся признать, что воспоминания очевидцев тех или иных событий, документы республиканских архивов, а также архивов гг. Красноуфимска, Перми, Златоуста и др. практически мало изучены. Они ждут нас, ждут нашей упорной и трудной исследовательской работы. Иначе мы все окажемся в «королевстве кривых зеркал».\nТМ Энциклопедия Мечетлинского района\nПросмотр всего архива\nАдминистрация МР Мечетлинский район\nМечетлинский район в русском разделе Википедии\nМечетлинский район в башкирском разделе Википедии\nМечетлинский район в английском разделе Википедии\nСайт Молодой Мечетлинец\nРайонная газета "Мечетлинская жизнь"\nДобро пожаловать в ТМ Энциклопедия Мечетлинского района [+0]\nФуат Галәветдинов. Тел язмышы укытучы кулында. Кызыл таң гәзите. 11.02.2011 - Мәгариф [+0]\nРөстәм Нуриев Йәшәү мәғәнәһе – игелек ҡылыуҙа Ағиҙел журналы 2012 йыл август [+0]\nКызыл Таң 17 февраль 2012 йыл, № 33 (23897) [+0]\nАбрар Садретдинов: «Кеше үз милләтенә тап төшерергә тиеш түгел…» [+1]\nМарат Ғафаров Әйлеләр тарихына бер ҡараш [+1]\nЧИТАЙ СТРАНА, статья-рецензия на конкурс [+0]\nСайт Мир Энциклопедий знает про нас [+0]\nГ.Каримов, ЭНЦИКЛОПЕДИЯ – ЗЕРКАЛО РАЙОНА [+0]