1 Salnamələr 27 | Onlayn Müqəddəs Kitab | Yeni dünya tərcüməsi\n1 Salnamələr 27:1—34\nPadşahın məmurları (1—34)\n27 Padşahın ordusunda qulluq edən İsrail bölüklərinə nəsil başçıları, minbaşılar, yüzbaşılar+ və bu bölüklərə xidmət edən zabitlər daxil idi.+ İlin hər ayında bir bölük növbə çəkirdi. Bölüklərin hər birində 24 000 adam var idi. Bölüklər bunlar idi: 2 İlin birinci ayında xidmət edən birinci bölüyə Zəbdiil oğlu Yəşubəm+ başçılıq edirdi. Onun bölüyündə 24 000 adam var idi. 3 O, Farəs+ övladlarından idi və birinci ay xidmət etməyə təyin olunan bölüyün bütün başçılarının böyüyü idi. 4 İkinci ay xidmət edən bölüyün başçısı əxuhili+ Doday+ idi. Bölüyə Miqlot rəhbərlik edirdi. Onun bölüyündə 24 000 adam var idi. 5 Üçüncü ay xidmət edən bölüyə böyük kahin Yəhyadayın+ oğlu Bənayi+ başçılıq edirdi. Onun bölüyündə 24 000 adam var idi. 6 Bənayi otuz igiddən biri idi və onların başçısı idi. Onun bölüyünə oğlu Amizabad başçılıq edirdi. 7 Dördüncü ay xidmət edən bölüyə Yuabın qardaşı Asail+ başçılıq edirdi. Ondan sonra oğlu Zəbədya gəlirdi. Onun bölüyündə 24 000 adam var idi. 8 Beşinci ay xidmət edən bölüyə izrəhyalı Şamhut başçılıq edirdi. Onun bölüyündə 24 000 adam var idi. 9 Altıncı ay xidmət edən bölüyə təquhlu+ İqəş oğlu İrah+ başçılıq edirdi. Onun bölüyündə 24 000 adam var idi. 10 Yeddinci ay xidmət edən bölüyə əfraimlilərdən fəlunlu Hələz+ başçılıq edirdi. Onun bölüyündə 24 000 adam var idi. 11 Səkkizinci ay xidmət edən bölüyə zarahlılardan+ huşahlı Sibbikay+ başçılıq edirdi. Onun bölüyündə 24 000 adam var idi. 12 Doqquzuncu ay xidmət edən bölüyə binyaminlilərdən ənatutlu+ Əbusər+ başçılıq edirdi. Onun bölüyündə 24 000 adam var idi. 13 Onuncu ay xidmət edən bölüyə zarahlılardan+ nətufahlı Məharay+ başçılıq edirdi. Onun bölüyündə 24 000 adam var idi. 14 On birinci ay xidmət edən bölüyə əfraimlilərdən firətunlu Bənayi+ başçılıq edirdi. Onun bölüyündə 24 000 adam var idi. 15 On ikinci ay xidmət edən bölüyə Üsniil nəslindən nətufahlı Həlday başçılıq edirdi. Onun bölüyündə 24 000 adam var idi. 16 İsrail qəbilələrinin rəhbərləri bunlar idi: rubənlilərdən Zəkri oğlu Əlyəzər, şəmunlulardan Məkah oğlu Şəfətay, 17 Lavi övladlarından Qamuil oğlu Həşbiyyə, Harun övladlarından Sadıq, 18 Yəhuda övladlarından Davudun qardaşı Əlihu+, Yəsakir övladlarından Mikayıl oğlu Omri, 19 Zəbulun övladlarından Əbdiya oğlu İsmaya, Niftalı övladlarından Əzriil oğlu Ərimut, 20 əfraimlilərdən Əzazi oğlu Huşə, Mənəssə qəbiləsinin yarısından Fəday oğlu Yuil, 21 Mənəssə qəbiləsinin Giladdakı yarısından Zəkəriyyə oğlu İddu, Binyamin övladlarından Abnur+ oğlu Yəsiil, 22 Dan övladlarından Yərahim oğlu Əzaril. Bunlar İsrail qəbilələrinin əmirləri idi. 23 Davud iyirmi və bundan aşağı yaşda olanları saymadı. Çünki Yehova vəd etmişdi ki, israillilərin sayını göydəki ulduzlar qədər çoxaldacaq.+ 24 Sərya oğlu Yuab israilliləri saymağa başladı, amma axıra qədər saymadı. Allahın İsrailə qəzəbi tutdu+ və bu say Davud padşahın tarixi kitabına daxil edilmədi. 25 Padşah xəzinəsinə+ Adail oğlu Əzmut nəzarət edirdi. Üziyyə oğlu Yonatan digər bölgələrdəki, şəhərlərdəki, kəndlərdəki və qalalardakı anbarlara nəzarət edirdi. 26 Torpağı əkib-becərən əkinçilərin nəzarətçisi Kəlub oğlu İzri idi. 27 Üzümlüklərə ramalı Şimay, şərab üçün yığılan üzüm məhsuluna isə şəfəmli Zəbdi nəzarət edirdi. 28 Şəfladakı+ zeytunluqlara və əncir ağaclarına+ cədərli Baalhənan, yağ anbarlarına Yuəş nəzarət edirdi. 29 Şaronda+ otarılan mal-qaraya şaronlu Şitray, dərədəki mal-qaraya isə Adlay oğlu Şafat nəzarət edirdi. 30 Dəvələrə ismayıllı Obil, eşşəklərə mərunutlu Yəhdiyyə, 31 qoyun-keçiyə həcəri Yəziz nəzarət edirdi. Davud padşahın əmlakına nəzarət edən adamlar bunlar idi. 32 Davudun qardaşı oğlu Yonatan+ ağıllı adam idi, o, məsləhətçi və katib idi. Həkmin oğlu Yəhyil padşah oğullarının+ lələsi idi. 33 Əxtufil+ padşahın məsləhətçisi idi. Arklı Xuşay+ padşahın dostu idi. 34 Əxtufildən sonra padşahın məsləhətçisi Bənayi+ oğlu Yəhyaday və Əbyatar+ oldu. Padşahın ordu başçısı Yuab+ idi.


Ermənilər Rusiyanı günahlandırır - Video » Gundelik-Baku.Com\nErmənistanda günlərdir davam edən kütləvi etiraz aksiyalarının iştirakçıları bir tərəfdən baş nazir Nikol Paşinyanın istefasını tələb etsələr də, digər tərəfdən Rusiyanın hərbi əməliyyatlarda iştirak etməməsinə qəzəblənərək bu ölkənin rəhbərliyini tənqid edir.\nBunu aksiyalardan lentə alınmış kadrlarda da açıq-aşkar görmək mümkündür.\nVətəndaşlar çıxışlarında Rusiyanın Ermənistan və Azərbaycanı eyni zamanda silahlandırdığı fikrini irəli sürərək rəsmi Moskvanın hərbi birləşmələrini Qarabağa gətirərək döyüşməli olduğunu bildiriblər.\nAksiya iştirakçılarından biri deyir: “Düşündük ki, Rusiya ilə biz doğma respublikalarıq, bizi tək qoymaz. Lakin o, bizi tək buraxdı”.\nDigər bir erməni isə Rusiyanın Ermənistanı satdığını, Paşinyanın zəif siyasətçi olduğunu deyib.\nQeyd edək ki, Rusiya Prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov “Russia Today”ə müsahibəsində Rusiyanın münaqişənin həllində Ermənistana əhəmiyyətli bir dəstək verməməsi və bəzi ermənilərin Rusiyanın mövqeyini xəyanət kimi qiymətləndirməsinə münasibət bildirmişdi: “Rusiyaya qarşı ittihamlar tamamilə əsassızdır. Rusiya KTMT-dəki məsuliyyətlərini unutmur və müttəfiqin ərazisinə, Ermənistan ərazisinə kiminsə hücum etməsi halında Rusiya təbii ki, müttəfiqini qorumaq üçün əlindən gələni edəcək”.\nXatırladaq ki, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin qeyd etmişdi ki, Ermənistan Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının üzvüdür və bu müqavilə ilə bağlı Rusiyanın Ermənistan qarşısında müəyyən öhdəlikləri var. Amma bu məsələdə Ermənistana hüquqi yardım edə bilməzlər: “Çünki döyüş əməliyyatları Ermənistan ərazisində aparılmır”.\nPeskovdan vurulan helikopterlə bağlı daha bir açıqlama


Vitamin çatışmazlığı: 9 əlamət – AgroExpert-Kənd Təsərrüfatı Portalı\nVitamin çatışmazlığı: 9 əlamət\nMay 20, 2018 Yanvar 9, 2019 AgroAdmin\t0 Comments\tcansız saçlar, qansızlıq, vitamin, Vitamin çatışmazlığı, vitaminlərin çatışmazlığı\nRuh və bədən sağlamlığımız üçün vitaminlərin önəmindən bəhs etməyə gərək yoxdur. Vitamin çatışmazlığı vücudumuzda qəribə əlamətlərə səbəb olur. Bu əlamətləri gözardı etməmək lazımdır.\nGecə görmə probleminiz varsa, gözləriniz parlaqlığını itirirsə və quruyursa, A vitamin çatışmazlığı varınızdır.\nB9 vitamin çatışmazlığı zamanı qan azlığı problemi meydana gəlir. Bu isə yorğunluq, halsızlıq, gicəllənmə, üşümə, tez-tez xəstələnmə, iştahsızlıq və ürəkbulanması kimi əlamətlərə səbəb olur.\nDəri xəstəlikləri vücuddakı B6 vitamini əksikliyindən qaynaqlanır. Dodaqlarınız tez-tez quruyur, diliniz çatlayırsa, dərinizdə eqzama varsa bu B6 çatışmazlığındandır.\nBədəninizdə rahatlıqla göyərmə əmələ gəlirsə, C vitamini əksikliyindəndir. C vitamini çatışmayanda dəri toxumaları yenilənə bilmir.\nHəddən çox qanama\nK vitamini çatışmazlığı zamanı səbəbsiz diş əti qanaması, burun qanamaları, regl qanamasının uzun sürməsi baş verir.\nSümük ağrılarından şikayətçi isəniz D vitamin çatışmazlığı baş verir. Bu əksiklik yavaş-yavaş halsızlığa da səbəb olur. D vitamini əmələ gəlməsi üçün günəş şüaları faydalıdır.\nBir çoxumuzun ortaq problemi: tökülən, kəpəkli və cansız saçlar. Bu problemin səbəbi H və B7 vitaminləri çatışmazlığıdır. Eyni vitamin əksikliyi dırnaq qırılmasına və ağ ləklərə də səbəb olur.\nE vitamin çatışmazlığı əzələlərdə zəifliyə səbəb olur. Əzələ itkisi, zəifləmələri səbəbiylə dəngə pozuqluğu meydana çıxır.\nGünlük rutin işlərdən deyil də, daha uzun müddətli bədən yorğunluğunun səbəbi B1 vitamin çatışmazlığıdır. B1 həmçinin beynin enerji qaynağıdır. Uzun müddətli yorğunluq və unutqanlıq B12 vitamin əksikliyi ilə də ola bilər.\nVitamin çatışmazlığı üçün 2 möcüzə\nSonda öz həyat təcrübəmdən onu qeyd edim ki, günlük vitamin ehtiyacınızı qarşılamaq üçün Rəbbimiz bizə 2 gözəl nemət bəxş edib: zeytun və xurma. Bir zeytun insana lazım olan bir günlük vitamin ehtiyacını tamamilə qarşılaya bilir. Xurmada isə o qədər faydalı vitamin və maddələr var ki, vitamin həblərini tamam əvəz edə bilər. Bol-bol meyvə və tərəvəz istifadəsi də vitamin ehtiyacınızı qarşılamaqda yardımçınız olacaqdır.\nSağdakı şəkildən bəzi meyvələrin vitamin tərkibi qeyd edilib:\nVitaminlər haqqında digər məqalələr üçün burdan oxuya bilərsiniz…\n← Meyvə bağı: salınması və qulluq\nQoyun ətinin insan orqanizminə təsiri →\nİyun 15, 2019 İyun 15, 2019 Xavər Həsənova\t0


Qeyd Edim ki:Hər il Azərbaycanda 50-dən çox yeniyetmə intihar edir. APA-nın məlumatına görə, bu rəqəm Azərbaycanın BMT Uşaq Hüquqları Konvensiyasının öhdəliklərinin yerinə yetirilməsinə dair hesabatına öz əksini tapıb. 2008-ci ildə bu rəqəm 58, 2009-cu ildə 54, 2010-cu ildə 57 təşkil edib. Ötən ilin ilk altı ayı ərzində Azərbaycanda 16 belə hal qeydə alınıb.\nStatistikaya əsasən intihar edənlərin əksəriyyəti oğlan uşaqlarıdır. Azərbaycanda 2009-cu ildə 38 oğlan, 16 qız intihar edib. Analoji tendensiya sonrakı illərdə də müşahidə olunur.\nHesabatda bildirilir ki, Azərbaycan yeniyetmələr arasında intihar hallarının azalması üçün tədbirlər görür. Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi təhsil müəssisələrində, risk qrupuna daxil olan ailələrdə psixoloqlar və mütəxəssislərin iştirakı ilə maarifləndirici işlər aparır.\nXatırladaq ki, Azərbaycan bu gün BMT Uşaq Hüquqları Komitəsinin Cenevrədə keçirilən 59-cu sessiyasında Uşaq hüquqları Konvensiyasının öhdəliklərinin yerinə yetirilməsinə həsr olunmuş hesabat təqdim edəcək.\nTarix: 08.06.2013 / 14:30 Müəllif: *_*M_O_N_I_K_A*_* Baxılıb: 189\tBölmə: Maraqlı melumatlar\nİslаmın еvlәnmәk Vә аilә Qurmаq Hаqdа Nәzәri Nәdir səfillər romanında qavroş qara aid seirler senin menevi borcun nedir Cezami Ozun Ver Menim Seni Seveceyem Sen Sevmesende Movlanadan Gozel Sozler GÜL DİBÇƏYİ Deqiq Bilmirem Sabah Fikirlewerem Oldugu Kimidi əlMuminun Möminlər surəsi yeddi suse Kişilərlə qadınlar arasındakı məzəli fərqlər Namazın sünnə əməlləri məhvə HAZIRCAVABLIQ usaq salma dermani Nusret Kesemenli Seirleri Qadın ürəyi Zeytunyağlı balqabaq dolması OMURDEN SILINMEZ XATIRELERIN Getmek Isteyirsen Behanesiz Get Yeyəcəkləri İzabel Eynək çərçivələrinin düzgün seçilməsi qaydası Unutma Ki OGLANA YAXINLAŞMAQ UCUN Peyğəmbərin gəlişi II Osman Papaq Sellülitlə necə mübarizə aparmalı OLEN UMIDLERIM Azay Luget Bezen balacalarimizida dusunmeliyik ele deyilmi Sevgidir Bizi Yawadan Məhlullar Yalniwlik Olmasin Cox Gozel Sozler Qarğıdalının faydaları Bana Gozyawi Borcun Var Azerbaycanda psixoloji fikrin inkişafı Üzdəki sızanaqlara qarşı maskalar Stanislav Çekan Olume Gedecek Insan SERLER Əmin Gedim Heya


Ermənistanda baş nazir-parlament qarşıdurması kəskinləşir - AZƏRTAC – Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi\nErmənistanda baş nazir-parlament qarşıdurması kəskinləşir\nErmənistan parlamentinin növbəti iclası deputatların olmaması səbəbindən uzanır.\nAZƏRTAC Interfax informasiya agentliyinə istinadla xəbər verir ki, parlamentdə təmsil olunan 105 deputatın azı 53-ü iştirak etmədiyi üçün kvorum təmin olunmur.\nBu ərəfədə Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan “Daşnaqsütyun” və “Çiçəklənən Ermənistan” partiyalarından olan nazirlərin və qubernatorların vəzifədən azad edilməsi barədə fərmanları hüquqi qüvvəyə mindikdən sonra istefa verəcəyini bildirib.\nBununla yanaşı o, istefasından sonra da konstitusiyada nəzərdə tutulduğu kimi baş nazir vəzifələrini icra edəcəyini deyib.\nErmənistan qanunvericiliyinə əsasən, hökumət başçısının istefasından sonra parlament 7 gün ərzində yeni baş nazir seçməlidir. Əgər bu müddət ərzində baş nazir seçilməsə, bunun üçün yenidən 7 günlük müddət ayrılmalıdır. Yenə də nəticə əldə olunmasa, ölkədə növbədənkənar parlament seçkiləri keçirilməlidir.\n“Lakin biz xalqla birgə parlamentin yeni baş nazir seçməsinə maneə ola bilərik”, - deyə Paşinyan bildirib.\nBir qədər əvvəl Ermənistan parlamenti növbədənkənar iclasda “Milli məclisin reqlamenti barədə” qanuna ölkənin ali qanunverici orqanının buraxılmasını çətinləşdirən dəyişiklikləri qəbul edib. Nikol Paşinyan bu qanun layihəsini dəstəkləyən deputatları əksinqilabçı adlandırıb və tərəfdarlarını parlament qarşısında mitinqə toplaşmağa çağırıb.\nAZERTAG.AZ :Ermənistanda baş nazir-parlament qarşıdurması kəskinləşir\nBMT-nin Beynəlxalq məhkəməsi İranın ABŞ-a qarşı iddiasını qismən təmin edib\nDonald Tramp ABŞ-ın Kim Çen Inla ikinci sammitə hazırlaşdığını bildirib\nƏfqanıstanda partlayış: azı 13 nəfər həlak olub, 40 nəfər yaralanıb VİDEO


Dersliklerde sehvler askarlanib - Azadliq Xeber\nDersliklerde sehvler askarlanib\n2017-05-08T20:29 xeber – Dövlət İmtahan Mərkəzi (DİM) ilə Təhsil Nazirliyi arasında bağlanmış müqavilə əsasında DİM yeni təhsil proqramları (kurikulumlar) əsasında hazırlanmış X sinif dərslik komplekti layihələrinin qiymətləndirilməsini həyata keçirib.\nDİM-dən Sputnik Azərbaycan-a verilən xəbərə görə, qiymətləndirilmə nəticəsində hazırlanmış rəylər (945 vərəq) 25 yanvar 2017-ci il tarixində Təhsil Nazirliyinə göndərilib.\nTəhsil Nazirliyi tərəfindən müsabiqə şərtini ödəmiş X sinif dərslik komplekti layihələri “ictimai müzakirə” üçün http://www.trims.edu.az saytına yerləşdirildikdən sonra nazirliyin rəsmi müraciətinə əsasən, yenidən həmin layihələrin elmi-metodiki monitorinqi aparılıb. Monitorinq zamanı müəyyən edilib ki, qiymətləndirilmə nəticəsində hazırlanmış rəylərdə göstərilmiş qeyd, irad və təkliflərin xeyli hissəsi nəzərə alınıb, lakin bəzi iradlar olduğu kimi qalıb, əlavə və dəyişikliklər zamanı isə yeni səhvlərə yol verilib.\nDərslik komplektlərinin yuxarıda qeyd olunan saytda yerləşdirilmiş layihələrinin monitorinqi nəticəsində hazırlanmış yekun rəylər (193 vərəq) 8 may tarixində Təhsil Nazirliyinə göndərilib.


"Əməliyyat olunduğumu anamdan da gizlətmişdim "- Rafael Ağayev - Pia.az\nRafael Ağayev saxladığı sirri açıqladı...\nPİA.az karate üzrə beşqat dünya və onbirqat Avropa çempionumuz Rafael Ağayevin Oxu.Az-a müsahibəsini təqdim edir:\n– Qabaqcadan söz vermək istəmirəm. Çünki noyabrda Dubayda dünya çempionatı və 2021-ci ildə Türkiyədə V İslam Həmrəylik Oyunları var. Ola bilər ki, orda da iştirak edim. "Kombat Karate"dən indi də mənə təklif var. Amma düşünməliyəm. Yəqin ki, yaxşı təkliflər olsa, orda iştirak edə bilərəm.\nEtiket: Rafael Ağayev


02-05-2019 20:28 / Bu xəbər 1276 dəfə oxundu\nMilli Strateji Düşüncə Mərkəzinin sədri, Müsavat Partiyasının keçmiş başqanı İsa Qəmbər "azlogos" saytına müsahibə verib.\n– İsa bəy, söhbətimizə ən yaxşı bildiyim sahədən - kinodan başlamaq istəyirəm. Hansı filmlərə baxırsınız, sevdiyiniz rejissorlar varmı? Sosial şəbəkələrdən izlədiyim qədərilə, kinoya marağınız var.\n– Təbii. Kino həm informativ baxımdan çox önəmli bir fəaliyyət sahəsidir, həm yaradıcılıqdır, həm də, açığı, istirahətdir. Mən fəlakət, dəhşət filmlərini sevmirəm, intellektual filmlərdən, trillerlərdən, komediyalardan zövq alıram. Komediyaya, trillerə baxanda adam istirahət eləyir, intellektual filmlərə baxanda isə nə isə yeni bir fikir eşidirsən, fərqli düşüncələrə şahid olursan. Ona görə də, bu tip filmlərə üstünlük verirəm.\nO ki qaldı sevdiyim filmlərə, mən məcburiyyət olmayanda seçməyi xoşlamıram. Bəzən yüksək intellektualların çəkdikləri, ancaq məhdud sayda adamların maraq göstərdiyi filmlər diqqətimi cəlb eləyir, bəzən də hamı kimi oturub, komediyaya baxıb gülmək istəyirəm. Yəni dediyim kimi, bu, həm də bir istirahət növüdü. Şəbəkələrdə yazdıqlarıma gəldikdə isə, son vaxtlar "Taxt-tac oyunları” serialına baxıram. Bu serialı çağdaş dünyanın bir nömrəli serialı hesab eləyirəm. Ki, yəqin, belə fikirləşən tək mən deyiləm.\n– "Taxt-tac oyunları” serialında sizi nə cəlb eləyir?\n– Mənim fentezi janrında olan ədəbiyyata da marağım var. "Taxt-tac” oyunlarının da əvvəlcə kitabını oxumağa başladım. Bu janra maraq göstərməyimin səbəbi çox sadədi. Mən öz dünyasını yarada bilən insanları xoşlayıram. Məsələn, həyatının son dönəmində qəribə mövqelər ifadə eləsə də, İsa Hüseynovu yazıçı kimi çox sevirəm. Razılaşsaq da, razılaşmasaq da, o, bir sıra əsərlərində ayrıca bir sistem qurub, bizim görmədiyimiz, olmadığımız bir dünya yaradıb. Eynilə fentezi janrında olan istənilən əsərin də əsasını fərqli bir dünya təşkil eləyir. Müəlliflər gerçək dünyada olmayan hansısa varlıqlar, canlılar yaradırlar, personajlara – istər insan olsun, istər başqa məxluqlar – reallıqda olmayan xüsusiyyətlər verilir. Bu baxımdan fentezi janrı maraqlıdı.\n– Genetik yaddaş da adlandırmaq olar, nəsillərin yaddaşı da. Nə zamansa həqiqətən olmuş bir əhvalat nəsildən nəsilə nağıl kimi ötürülməyə başlayıb. Uçan xalçalar, "Harri Potter”dəki sehrli çubuqlar… ya da kiminsə tükünü götürüb yandırmaq və tük sahibinin dərhal peyda olması.. Əslində, bu, nanotexnologiyadı. Ya bir zamanlar bizim planetimizdə başqa sivilizasiyalar mövcud olub, ya da başqa planetlərdən bura gələn və biliklərini verən yadplanetlilər… Nə isə, çox uzağa getdik. Demək istəyirəm ki, "Taxt-tac oyunları”nda da bu var. Mən o serialı bir tərəfdən tarixçi kimi izləyirəm, Avropanın, dünyanın keçmişini, dənizlərlə quruların savaşlarını xatırlayıram. Digər tərəfdən də məni sənət əsəri kimi, fantastik məqamları ilə cəlb eləyir: əjdahalar, fərqli gücə malik qurdlar, fərqli keyfiyyətlərə malik insanlar. Və bu dünyada gedən proseslər maraqlıdı. Əksər mütəxəssislər deyirlər ki, "Taxt-tac oyunları”ındakı döyüş səhnələri çox yüksək səviyyədə çəkilib və ən məşhur döyüş filmlərində də belə səhnələr yoxdu.\n"Mən o serialı bir tərəfdən tarixçi kimi izləyirəm, Avropanın, dünyanın keçmişini, dənizlərlə quruların savaşlarını xatırlayıram"\n"Taxt-tac oyunları”na qayıtsaq, yüksək sənət əsəridir. O əsərlər uğur qazanırlar ki, orda əbədi mövzular öz əksini tapır. İnsani münasibətlər, sevgilər, savaşlar, mübarizələr. Yəni bir növ həyat. Məsələn, səkkizinci sezonun birinci filmində maraqlı bir epizod var. Adamlar əsas qəhrəmanlardan birinə deyirlər ki, biz səni kral seçdik, sənsə getdin, başqa bir kraliçanı qəbul elədin, krallıqdan vaz keçdin, biz səni buna görə kral seçməmişdik. Qəhrəman cavab verir ki, mən kral mövqeyi ilə xalqımın maraqları arasında seçim elədim və xalqın maraqlarını seçdim. Bu səhnə, Azərbaycanda gedən siyasi prosesləri xatırladır.\n– Müəyyən mənada var. Məsələn, bu əsərdə Elçibəyi də, Heydər Əliyevi də, başqa tanınmış insanları da görmək mümkündür. Mən bu paraleli gördüm. Ancaq başqa paralellər də tapmaq mümkündü. Ona görə də mənim üçün maraqlıdır. Və mənə maraqlıdı ki, müəlliflərin yaratdıqları dünyadakı proseslər necə nəticələnəcək? Əslində, inanmıram ki, serialı bitirə bilsinlər, çünki həddindən artıq populyardı.\nMəsələn, Zərdüşt Əlizadə kimi yalan yazmaq istəmirəm. O, ömrü boyu yazdığı, danışdığı yalanları bir yerə toplayıb kitab halına saldı. İndi də gənclər bizə deyirlər ki, Zərdüşt Əlizadə yazdı, siz niyə yazmırsınız? O, yalan yazıb axı?! Onun yazdıqları öz komplekslərinin, ilk növbədə natamamlıq kompleksinin nəticəsidir. Mən elə bir şey yazmaq istəmirəm. Həqiqətləri də yazanda aləm bir-birinə dəyəcək.\n– Təbii ki, yazıb-yazmamaq sizin seçiminizdir. Ancaq Zərdüşt Əlizadənin yazdıqlarının yalan olduğunu dediniz. O zaman siz də İsa Qəmbərin baxış bucağından görünənləri yaza bilərsiniz ki, insanların oxuyub müqayisə eləmək imkanı olsun. Necə deyərlər, həqiqət müzakirə zamanı üzə çıxır. Ümumiyyətlə, memuar yazmaq bütün dünyada qəbul olunmuş bir ənənədi. İstər siyasətçi olsun, istər aktyor vəs. ilk fürsətdə başlayır memuarlarını yazmağa. Hamı da həvəslə gözləyir, oxuyur. Bu ənənə bizdə niyə formalaşmır? Məsələn, siz səbəblərdən biri kimi, kimlərisə incitmək istəmədiyinizi dediniz.\nYəni memuar mənə özünü tərifləmək, özünə bəraət qazandırmaq, insanları özünün həmişə haqlı olduğuna inandırmaq, hadisələri öz bildiyi kimi şərh eləmək cəhdi kimi görünür. Çox nadir memuarlar var ki, daha çox avropalılara aiddir; müəlliflər öz nöqsanlarından daha səmimi, daha rahat şəkildə danışırlar. Məsələn, mən səksəninci illərin ortalarından Azərbaycanda gedən ictimai proseslərin bu və ya digər şəkildə iştirakçısıyam, bir az da, mərkəzindəyəm. Dediyim kimi, mən yazsam, həmin dövr təzədən müzakirə olunmağa başlayacaq. Mənsə istəyirəm ki, cəmiyyətimiz diqqətini gələcəyə yönəltsin.\n– İş ondadı ki, sən nə qədər memuar yazırsan, yaz, həqiqətlər dəyişməyəcək. Məsələn, 90-cı ilin yanvar hadisələri, ya da 93-cü ilin iyun hadisələri. Biz də qiymət vermişik, cəmiyyətdə də bu məsələlərlə bağlı müəyyən ortaq mövqe var. Mərkəz mövqe deyək buna. Və bu, haqlı mövqedi. Bəzən deyirlər ki – xüsusən, gənclər – siz 93-cü il hadisələrini etiraf eləyin, ondan sonra cəmiyyət azad olacaq, irəli gedəcək. Qardaşım, 93-cü il hadisələri haqda nə biliriksə, əksəriyyətini müsahibələrdə, söhbətlərdə demişik. Amma guya onları deməsək belə, sən bilmirsən ki, qiyam yatırılmalıdı? Sən bilmirsən ki, hakimiyyətin vəzifəsi qiyamı yatırtmaqdı? Bunu mən də bilirəm, sən də bilirsən. Gücümüz çatmayıb, yatırda bilməmişik. Biz hesab eləyirik ki, o qiyamın törədilməsinin, eyni zamanda yatırılmasının qeyri-mümkün hala gətirilməsinin səbəbi beynəlxalq birliyin, xüsusən, Rusiya və İranın mövqeyi idi. Rusiya və İranın Azərbaycandakı şəbəkələri bütün sahələrə sirayət eləyib, Rusiya, İran faktoru imkan verməyib həmin qiyamın qarşısını almağa. Amma sən bilirsən ki, qiyam yatırılmalıdı. İndi "filan siyasətçinin daha çox günahı var, o biri daha az günahkardı” deməklə əsas fikir dəyişmir ki?! Bilmirəm, mövqeyimi izah eləyə bilirəm, ya yox?! Yəni keçmiş haqqında nə yazırsan, yaz, onun nə mahiyyəti dəyişməyəcək, nə də o dərdlər.\n"Sən bilmirsən ki, hakimiyyətin vəzifəsi qiyamı yatırtmaqdı? Bunu mən də bilirəm, sən də bilirsən. Gücümüz çatmayıb, yatırda bilməmişik"\n– Deyirlər, tarix təkərrürdən ibarətdir. Bəlkə, dərs ala bilmirik, ona görə də hər şey təkrarlanır?\nFəlsəfi mənada mən bu fikirlə razıyam. Çünki mən də çox-çox əvvəllər bu qərara gəlmişdim ki, bəşəriyyət nədən yarandığını, niyə mövcud olduğunu dərk eləyəndən, anlayandan sonra, ən azı, bu dövrün sonu gələcək, əvvəlki kimi davam eləmək mümkün olmayacaq. Çünki insan övladı həmişə əbədi suallara cavab axtarır. Ya tapa bilmirik, ya da müəyyən standart cavablarla kifayətlənməyə məcbuq qalırıq. Deyəsən, Markesin "Yüz ilin tənhalığı” əsərindədi, deyir, qəhrəman ölüm ayağında hər şey başa düşdü və sonra öldü. Təxminən, belədi, səhv eləmirəmsə. Orda da mən o fikrimin təsdiqini gördüm. Markes də düşünür ki, bütün sualların cavabları tapılandan sonra artıq insan həyatının anlamı qalmır. Harari də, başqa müəlliflər də o fikrə gəlirlər: artıq kompüter və internetin inkişafı elə bir mərhələyə çatıb ki, tamamilə yeni bir insan ortaya çıxacaq.\n– Sizcə, bu proses, mənəvi dəyərlərə necə təsir eləyə bilər? Sevgiyə, nifrətə, hisslərə. Əgər müvəqqətilik, fanilik məfhumu yoxa çıxsa, indi tez-tez təkrarlanan "anın qədrini bilmək”, həyatın anlamı ilə bağlı suallar aktuallığını itirsə, məsələn…\n– Hakimiyyətlə məsələ aydındır. Amma Azərbaycan insanının baş verənlərdə heç bir rolu yoxdu? Bu qədər informasiyanın olduğu, az qala, bütün sərhədlərin yoxa çıxdığı bir dövrdə bizdə niyə hələ də fərdiyyətçilik, tayfabazlıq düşüncəsi prioritetdi?\n– Bu mövzu da Azərbaycanda populyar mövzulardan biridir: Rejim günahkardı, yoxsa cəmiyyət? Buna cavabım birmənalıdır: Mən xalqı, sıravi insanları heç nədə günahlandırmıram. Əksinə, hesab eləyirəm ki, bizim xalqımız kifayət qədər inkişaf eləmiş, yetkin xalqdı və bunu da dəfələrlə sübut eləyib. Yetkin, çağdaş dönəmin çağırışlarına hazır olmayan xalq 1918-ci ildə Cumhuriyyət, o cür parlament qura bilməzdi, qadınlara azadlıqlar verə bilməzdi. Səksəninci illərin sonlarında SSRİ zəifləməyə başlayanda azərbaycan xalqı yenə də iradəsini ortaya qoydu, müstəqil, demokratik bir ölkə yaratmağa cəhd elədi. Nə dərəcədə alındı, bu, başqa məsələdi, amma cəhd olundu. Diqqət edin. Xalqımıza qarşı bu qədər zülmlər olur, xarici qüvvələr, qonşularımız tərəfindən terror həyata keçirilir, ancaq bu xalq terrora əl atmır. Dünyanın əksər xalqları terrora gedirlər, Azərbaycanda "Difai”dən başqa ki, "Difai” sözünün mənası "müdafiə” deməkdir – hansısa hərbi struktur yaradılıb? Döyüşmək iddiasında olan bir terror təşkilatı da olmayıb. Bu, xalqımızın nə qədər yetkin olmasından xəbər verir. Necə izah eləyim?\nSəbəb budur: ölkədə belə bir rejimin mövcudluğu və dünyanın bu cür rejimlərə enerji sərf eləməyə həvəsinin olmaması. Avropa niyə Rusiya ilə kəskin qarşıdurmaya girməməyə çalışır? Çünki ölmək və öldürmək istəmir. Haqlı olduğu məsələlərdə belə, nə ölməyə, nə də öldürməyə həvəsi yoxdu. Əslinə qalsa, Amerikanın da öldürməyə çox həvəsi yoxdu, orda bir hadisə olan kimi əlli nəfər xalqdan üzr istəməyə, təəssüflərini bildirməyə başlayır. Və ölməyə də həvəsləri yoxdu. Elə bir sistem qurublar ki, hər bir amerikalı əsgərin ölümü hadisəyə çevrilir.\n– Bu da daimi suallardan biridir. Qonşuda hadisə baş verir, kişi daima arvad-uşağını döyür. Normal insan buna nə qədər dözə bilər? Əvvəl-axır müdaxilə eləməli olursan, müdaxilə eləyəndə də bir də görürsən, günahkar sən çıxırsan, səni tuturlar. Olur belə hadisələr. Suriyada, İraqda, Sudandakı kimi rejimlər yüzminlərlə insanı məhv eləyiblər. Bu da fəlsəfi bir sualdı ki, dünya buna dözməlidi, yoxsa müdaxilə etməlidi?\nAmerika da belədir: Problem kəskinləşməyincə müdaxilə etməmək mövqeyi. Məsələn, indi Avropa mühacir problemini kütləvi şəkildə həll eləməyə, emiqrasiya ilə bağlı məsələləri dünyanın əsas mövzularından birinə çevirməyə məcbur olub. Deyəsən, mövzudan uzaqlaşdıq. Demək istədiyim odu ki, Amerika bütün dünyanın onlar kimi olmasını istəyir. Burda bizim xoşumuza gələn və gəlməyən məqamlar ola bilər. Bu, artıq başqa məsələdi. Ancaq bunu hakimiyyət təkbaşına həll etməməlidi, xalq azad bir şəkildə həll etməlidi. Hakimiyyət məsələni sərvətlər kimi, təbii imkanlar kimi monopoliyaya almamalıdı. Bilirəm ki, bu sözüm də mübahisə yarada bilər, amma Əfqanıstan kimi bir ölkədə seçkilər keçirilir, Səddam Hüseyn dönəmində yüzminlərin məhv edildiyi, Amerikanın ora müdaxiləsindən sonra daxili savaşların çıxdığı, xeyli problemlərin yarandığı İraq kimi bir ölkədə sonda iraq xalqı məsələləri seçki və dialoq yolu ilə həll etmək məcburiyyətində qalır. Yəni, tədricən, orda çağdaş dünyanın normaları oturuşmağa başlayır. Əslində, bu proses bütün ölkələrdə gedir, müxtəlif sistemli dövlətlər də öz dəyərlərini, yaxud da dəyərsizliklərini bütün dünyaya yaymağa çalışırlar. Buna qaçılmaz bir məsələ kimi yanaşmağa məcburuq.\n– İsa bəy, tvitterdə yazmışdınız ki, biz hakimiyyəti dəyişmək istəyirik, Azərbaycan və kənarda bəzi qüvvələr müxalifəti dəyişmək istəyirlər. Sizcə, müxalifətin heç bir dəyişikliyə ehtiyacı yoxdur?\n– Müəyyən mənada elədi. Nə isə dəyişməlidi ki, proses getsin. Kimsə bunu dəyişə bilirsə, dəyişsin. Axı, müxalifət hakimiyyət deyil ki, "hansısa kreslonu tutublar, başqalarına imkan vermirlər” deyəsiniz. Bir ölkədə bir hakimiyyət olar və təəssüf ki, ölkənin problemlərini həll etmək, yaxud problem yaratmaq imkanı hakimiyyətdə olan qüvvədə olur. Müxalifət belə bir qüvvə deyil, axı?! Azərbaycanın, tutaq ki, 1993-dən bu günə qədər olan tarixini izləsəniz, müxalifətdə iki daimi qüvvə görəcəksiniz: Müsavat və AXCP. Üçüncü qüvvə hər zaman dəyişib. Eyni zamanda AXCP və Müsavat da xeyli cavanlaşıb. İndi "yaşlılar və cavanlar” deyirlər. Bu gün Müsavatı, əsasən, gənc nəsil idarə eləyir, Xalq Cəbhəsində də gənclər xeyli mövqelərə sahibləniblər. Bir lətifə var. Biri relslərin üstündə oturubmuş. Bir nəfər yaxınlaşıb ona deyir ki, bir az kənara çəkil, mən də oturum. On min kilometrlərlə uzanıb gedən bir relsdi, niyə o adam çəkilməlidi ki, sən də oturasan? Oturmaq istəyirsən, otur da.\n– Fazil Say, Əkrəm İmamoğlunun qələbəsi ilə bağlı yazdığı bir şərhində bu qələbəni təmin eləyən bir neçə amili sadalamışdı. İlk bənd bu idi ki, indi "kristal nəsil” deyilən bir nəsil yetişib. O, əsasən, 2000-lərdə doğulanlar ibarətdi. Artıq səsvermə yaşına çatmış bu "kristal nəsil” həddindən artıq liberaldı. CHP də artıq başa düşüb ki, yeni, fərqli bir nəsil gəlir və onları qazanmaq lazımdı. Odur ki, onlara xitab eləyən namizədlər, liderlər önə çıxardırlar. Yəni cəmiyyət bütün hallarda dəyişir. Bu, qaçılmaz prosesdi.\nİndi Azərbaycanda insanların sərbəst şəkildə toplana, görüşlər keçirə bilmələrinə imkan verilmir. Və bu şəraitdə "kim daha nüfuzludu, kim daha hörmətlidi” mövzusunda müzakirə aparmaq bir az mənasını itirib. Nə zaman o azadlıqları bərqərar edə bilərik, o zaman reytinqlərlə, exitpollarla və ən əsası, seçkilərlə müəyyənləşər ki, xalq kimi istəyir. O da gələr hakimiyyətə. O zaman heç kimin deməyə bir sözü olmayacaq. Ona görə də, mən indi yaşlı nəsil belə gəldi, gənc nəsil elə getdi, yeni qüvvə belə gəldi, köhnəsi belə getdi tipli söhbətləri mənasız hesab eləyirəm. Bu, enerjinin daxilə yönəlməsi kimi təhlükəli bir haldı. Enerji daxilə yönəlməməlidi, inkişafa yönəlməlidi.\n"Əslində, müxalifətdaxili ziddiyətlər kimi görünən məsələlərin kəskinləşməsinin günahkarı, nə qədər qəribə də olsa, yenə hakimiyyətdi"\n– Bu səbəb bir az Freydin "tətmin olmamaq”, "doyumsuzluq” anlayışlarını xatırlatdı mənə. Yəni müxalifətdə yenilənmə, dəyişiklik baş vermir, çünki burda tətmin olunmamış, arzusuna çatmamış bir nəsil var – hansı ki, proses demokratik qaydalara uyğun getsəydi, deputat, prezident seçiləcəkdi.\nBu situasiyaya qlobal nümunə kimi İranı göstərmək olar. Şahbanu Fərəh xatirələrində birəbir Azərbaycandakı vəziyyəti təsvir eləyir. Mən Akademiyada işləyəndə İran İslam inqilabını araşdırırdım, ona görə də o dövrü bilirəm və onu təkrar-təkrar xatırladıram dostlara. Bəzən ictimai çıxışlarımda hakimiyyətə də eşitdirirəm. 78-ci ilin yanvarında İranda inqilabi proses, xalq hərəkatı başlandı. 1979-cu ilin yanvarında İran şahı ölkəni tərk elədi. Guya müvəqqəti gedirdi, amma qayıda bilmədi. Ölkəni tərk eləmək ərəfəsində müxalifətin ən məşhur simalarından biri olan Şahpur Bəxtiyarı baş nazir təyin etdi, ona bütün imkanları, səlahiyyətləri verdi. Ki, nə istəyirsən elə, cəmiyyəti sakitləşdir, inqilabı yatırt. Şahpur Bəxtiyar cəmiyyətdə hörməti, nüfuzu olan müxalifətçi idi və baş nazir olduğu qısa müddətdə inqilabın, xalqın, hətta müxtəlif siyasi təşkilatların, qurumların nə tələbləri vardısa, hamısını ya yerinə yetirdi, ya da yerinə yetirəcəyinə söz verdi. Buna baxmayaraq, cəmiyyət sakitləşmədi. Cəmiyyətin yekdil fikri o idi ki, artıq gecdi, sən də çıx get, şah da getsin, bizə lazım deyilsiniz. Ancaq şah bu güzəştlərə, məsələn, bir il sonra yox, üç ay, altı ay əvvəl getsəydi, bəlkə də öz rejimini bir şəkildə ya saxlaya bilərdi, ya da uzada bilərdi. Ya da daha liberal bir dövlət modelinə keçmək şansı ola bilərdi.\nSiz soruşdunuz ki, bu hakimiyyətdən islahat gözləmək olarmı? Mənim cavabım budur: bu hakimiyyətin portreti göstərir ki, o, islahatın zərurətini dərk eləmir və indiki mərhələdə buna getməyəcək. Mənim gördüyüm budu. Ancaq təki mən yanılım və hakimiyyət indi səhvini başa düşüb xalqla yaxınlaşmağa çalışsın, dialoqa doğru addım atsın, məsələ də normal şəkildə, tədrici, sürətli inqilabi təkamül yolu ilə həll olunsun.\n– Azərbaycanda gedən "Taxt-tac oyunları”nın sonunu necə görürsünüz?\nAmma dünyanın son yüzillik tarixini götürün. Yüz il, altmış il, iyirmi il əvvəl və bu gün demokratik ölkələrin sayına, dünyada demokratiyanın yayılması mənzərəsinə baxın. Görəcəksiniz ki, nə qədər çətin, nə qədər ziqzaqlı da olsa, inkişaf prosesi davam eləyir və davam eləyəcək. Eyni şəkildə də demokratiya üstün xətdir. Yəni dəfələrlə deyildiyi kimi, demokratiya yaxşı bir şey deyil, ancaq bəşəriyyət ondan yaxşısını düşünüb tapa bilməyib. Ona görə də, bu, qaçılmazdı və Azərbaycanda da olacaq. Azərbaycanda da hakimiyyət dəyişəcək. İnşallah, dinc yolla dəyişəcək və xalqın iradəsi gerçəkləşəcək.


Gündə bir və ya iki stəkan şərab içməyin 14 faydasını ortaya qoyurlar - SAĞLIQ - 2021\nŞərab içmək təpələr qədər köhnədir. İnsanlar təxminən altı ilə səkkiz min ildir şərab istehlak edirlər. Tarix boyu şərab şənliklərdə, dini mərasimlərdə, yaşlılara şəfa vermək və təsəlli vermək üçün istifadə edilmişdir. Şərabın sağlamlığa faydaları barədə merak edə bilərsiniz. Yaxşı bir-iki içki içəndə bədəninizə nə olur?\nTədqiqatlar gündəlik bir və ya iki stəkan şərab istehlakının bədəninizin sağlamlığına müsbət faydaları olduğunu tapdı. Vurgu orta dərəcədədir, yəni hər stəkana 30 sm3 deməkdir. Həkimlər bu sevimli içkiyə həvəs göstərməməyinizi məsləhət görür. Həddindən artıq spirt istehlakı xəstəlik və digər sağlamlıq problemlərinə səbəb olur.\nŞƏRAB İÇMƏKİNİN SAĞLAMLIĞININ DÖRDÜNCÜ POTENSİYALI FAYDALARI\nŞərab içməyin sizə böyük faydaların uzun bir siyahısını verdiyinə inanılır. Ancaq qırmızı və ya ağ içməlisiniz? Qırmızı şərab iki şərabın daha sağlamdır, çünki üzüm dəriləri qırmızı üzümün fermentasiya prosesi zamanı qalır. Ağ dəyişmənin fermentasiya prosesi üzüm dərisini əhatə etmir. Üzüm dərilərində hüceyrələrinizi qoruyan antioksidanlar var. Budur bir stəkan şərab içdiyiniz zaman əldə edə biləcəyiniz sağlamlıq faydalarının siyahısı.\nUnutmayın ki, bu mayalanmış üzüm suyunu içərkən normanın vacib bir təcrübədir. Yaxşı bir şeyin çox olması, əks halda əldə edə biləcəyiniz faydaları üstələyən ziyana səbəb ola bilər.\n1 - ÜRƏK SAĞLIĞINDA İNKİŞAFLAR\nŞərab içmək hər cür ürək-damar xəstəliyinə tutulma və ya infarkt keçirmə ehtimalını azaltmağa kömək edir. Yüngül içənlər və ya ümumiyyətlə içməyənlər, orta dərəcədə içənlərə nisbətən daha tez ölürlər. Bu, qismən şərabın damarları genişləndirmək və qan axını artırma qabiliyyətindən qaynaqlanır. Bu genişlənmə qan laxtalanma və ya ürəyə ziyan vurma riskini azaldır.\n2 - MÜBARİZƏ XƏRÇƏNGİ\nŞərab xərçəng əleyhinə xüsusiyyətlərə malikdir. Bəzi tədqiqatçılar orta miqdarda içməyin, müəyyən növ xərçəng hüceyrələrinin inkişafını yavaşlatacağını düşünürlər. Bu nəticə, bu fermentləşdirilmiş suyun prostat xərçəngi və qaraciyər xərçənginin böyüməsini ləngitmək üçün fenol ehtiva etməsindən qaynaqlana bilər.\n3 - XOLESTEROLU AZALDIN\nŞərab yaxşı xolesterolu olan HDL-nizi artırır və damarlarınızın qişasına ziyan vuran LDL-yə mane olur. HDL-nizi yüzdə 5 ilə 15 arasında artıra biləcəyinə inanılır.\nOsteoporoz sümüklərinizi incə hala gətirir, onları qırıq və zəif edir. Osteoporoz varsa, bud, bilək və ya hətta onurğa tez-tez qırılmağa meyllisiniz. Osteoporoz, sümüklərinizin yeni sümük böyüməsi yaratmadığı zaman meydana gəlir. Bəzi tədqiqatlar orta dərəcədə qırmızı şərab istehlakının həm qadınlarda, həm də kişilərdə sümük mineral qalınlığını artırdığını göstərir.\n5 - beyin sağlamlığı\nAraşdırmalar qırmızı şərabın Aralıq dənizi pəhrizi kimi sağlam bir pəhrizlə birlikdə içilməsinin Parkinson və Alzheimer xəstəliyi kimi yaşla əlaqəli nevroloji xəstəlikləri təxirə sala biləcəyini tapdı. Qırmızı növlər, stresi dayandıran və beyninizdəki DNT-yə zərər verən kimyəvi maddələri tetikler.\n6 - AĞIRLIĞA NƏZARƏT\nBəzi tədqiqatçılar şərab içməyin kilolarınızı idarə etməyə kömək edə biləcəyini düşünürlər. Bununla birlikdə, işlər qəti deyil (lakin xatırlatmağa dəyər).\nƏlavə kalori yandırmağa kömək edə biləcəyinə inanılır. Bu düşüncəyə son vaxtlar meydan oxundu. Şərab və çəki idarəsi haqqında tam bir anlayış hələ də kəşf olunur. Hər dəfə alkoqol qəbul etdikdə əlavə kalori qəbul edirsiniz. Orta qırmızı bir stəkanın hər 30cm3 və ya bir stəkan üçün təxminən 125 kalori var.\nOrta bir ağ stəkanın 5 unsiya üçün təxminən 120 kalori olduğu halda, bəzi insanlar şərabınızın şəkər tərkibinə baxmağınızı təklif edir. Şəkər miqdarı nə qədər yüksəkdirsə, kalori də o qədər yüksək olur.\n7 - bağırsaq xəstəliklərinə qarşı mübarizə aparın\nGündə bir stəkan şərab içməyin bədəninizin, xüsusən də bağırsaqdakı infeksiyalarla mübarizə apardığına inanılır. Helicobacter pylori, qastrit, mədə problemləri və xoralara səbəb olan bir bakteriya. Şərab bağırsağınızı bu tip bakteriyaların böyüməsinə qarşı qoruyur. Bağırsağınızı salmonella, qida çirklənməsindən qorumağa da kömək edə bilər.\n8 - QANDA ŞƏKƏRİ AZALDIN\nGündə ən az iki stəkan şərab içən menopozdan əvvəl qadınların tip 2 diabetə daha az meylli olduğu düşünülür, eyni zamanda qan şəkərinin idarə olunmasına və insulin müqavimətinin yaxşılaşdırılmasına kömək edir.\n9 - UZUN YAŞAMAYINIZ\nİçməli olmağınız, xüsusən də çoxlu tərəvəz, meyvə və balıq, qoz-fındıq və taxıl ilə sağlam bir Aralıq dənizi pəhrizi yeməyinizə kömək edir.\n10 - MƏXBUXTAR HİSSLƏNMƏYƏ KÖMƏK EDİR\nOrta şərab istehlakı ümumi əhvalınızı yaxşılaşdırır. Bunu hətta köhnələr də bilirdilər. Qədim bir məzmurda şərab haqqında belə deyilir:\nİnsanlar əkib-becərmələri üçün mal-qara otu və bitkilər yetişdirir, torpaqdan qida istehsal edir: insan qəlbini sevindirən şərab, üzlərini parıldayan yağ və qəlblərinə dayaq olan çörək.Məzmur 104: 14-15.\nBunun səbəbi təcrübənin rahat olması və dostlarınızla və ya ailənizlə yemək zamanı tez-tez şərab yudumlamağınız ola bilər. Səbəbi nə olursa olsun, içki içmək, ürəyini istiləşdirə biləcək xoş bir təcrübədir.\n11 - ŞARAB VİZYONUNUZU YAXŞILAYIR\nŞərabda şərabçılıqda istifadə olunan üzümün dərisindən gələn resveratrol var. Qırmızı, ağdan daha çox resveratrol ehtiva edir. Resveratrol görmə itkisinin qarşısını ala bilər. Bədənin sərbəst radikallar və antioksidanlar tarazlığını təsir edən iltihabı azaldır və oksidləşdirici stresi azaldır. Xüsusilə yaşlandığınızda ümumi görmə itkisi ilə mübarizə aparmağa kömək edə bilər:\n12 - Beyin tökülməsinin mümkünlüyünü azaldın\nOrta dərəcədə içmək qan laxtalanmasının qarşısını ala bilər, çünki şərab təbii bir qan seyrelticidir. Beləliklə, qan laxtalarını parçalaya və inmənin qarşısını ala bilər. Fenollar və resveratrol şərabdakı antikoaqulyantlardır.\n13 - DƏRİNİNİZİ YAXŞILAYIN\nŞərabda sızanaq bakteriyalarının böyüməsini yavaşlataraq cildinizə kömək edə biləcək bir çox antioksidan var. Antioksidanlar cildinizdə cavanlaşdırıcı təsir göstərir, görünüşü daha parlaq və elastik edir. Şərab içmək qırışların qarşısını ala bilən qan axını da stimullaşdırır.\n14 - DİŞİNİZİ QORUYUN\nİnanın ya da inanmayın, mayalanmış üzüm suyu içmək ağzınızda olan bakteriyalarla mübarizə aparmağa kömək edə bilər. Şərabdakı polifenollar, çürüməyə səbəb olan bakteriyaları və lövhəni ləngidir və boşluqlara çevrilir. Əlbətdə ki, şərab içmək gündə iki dəfə fırçalamaq, diş ipi çəkmək və ildə iki dəfə diş həkiminizə müraciət etmək ehtiyacını inkar etmir.\nSAĞLAM ŞƏRABNI NECƏ SEÇMƏK\nŞərab içmək orta dərəcədə içməyi və ağıllı qidalanmağı seçdiyiniz müddətdə faydalıdır. Yaxşı ən sağlam şərabı necə seçirsiniz? Budur, ən sağlam sortları seçmək və etməməli məqamların siyahısı.\nQIRMIZI ŞARAB SEÇİN\nQırmızı şərabın daha çox antioksidanı olduğundan, onu seçməklə daha çox sağlamlıq faydası əldə edəcəksiniz. Ən çox resveratrol olan şərabları seçin, çünki tərkibində qalın dəri üzüm var. Petite Sirah və ya Cabernet Sauvignon, resveratrol səviyyəsində iki qırmızıdır.\nDÜŞÜK ALKOL SƏVİYYƏSİNƏ BAXIN\nŞərablar alkoqol səviyyəsinin yüzdə doqquzdan on altı arasında dəyişir. Maraqlıdır ki, alkoqol üzüm şəkərindən qaynaqlandığı üçün, spirt nə qədər çox olarsa, partiyanın şəkər miqdarı da o qədər yüksəkdir. Beləliklə, daha aşağı alkoqollu içki içmək şərabın daha aşağı şəkər səviyyəsinə malik olması deməkdir. Riesling və İtalyan Moscato, az alkoqollu məhsullara nümunədir.\nDavamlı bir təsərrüfat şərabı alın\nDavamlı olaraq böyüyən bir şərab aldığınız zaman, pestisid və ya digər sintetik kimyəvi maddələrlə püskürən üzümdən hazırlanmayan bir çeşid aldığınızı bilirsiniz. Bu məhsullarda da sulfit yoxdur. Sülfidlər şərabçılığın təbii məhsuludur. İçkinin inadına və sabitləşməsinə kömək edirlər. Kükürd bakteriya və ya mayanın böyüməsinin qarşısını almaq üçün şərabçılıqda istifadə olunur. Amerika Birləşmiş Ştatları Kənd Təsərrüfatı Departamenti üzvi şərabların "əlavə sulfit yoxdur" etiketinin alınmasını tələb edir. Şüşə etiketdə "USDA Organic Seal" yazısını görəndə daha az sulfit olduğunu bilirsiniz.\nYEKUN REFEKSİYALAR: SAĞLIĞINIZI YAXŞILAŞDIRMAQ ÜÇÜN ŞARAB İÇMƏYƏ GƏLƏCƏK, MODERASİYA ƏSASDIR\nArtıq çox alkoqolun sağlamlığınıza zərər verdiyini bilirsiniz. Qaranlıqdan tutmalara, qusmağa, ölümcül baş ağrılarına qədər hər şey çox içməyin nəticəsidir. Lakin çox şərab içmək həm də zehni problemlərə, ürək problemlərinə, qaraciyər zədələnməsinə, mədəaltı vəzin problemlərinə və bəzi xərçəng növlərinə səbəb ola bilər.\nAlkoqollu içkilər içmək məsələsinə gəldikdə, nəzərə alın ki, təmkinin açarıdır. Orta dərəcədə içdiyinizdə və sağlam bir pəhriz yediyiniz zaman şərabın sağlamlığa faydalarını artırırsınız. Şərab ürəyin, beynin və mədənin sağlamlığını yaxşılaşdırır. Həm də özünüzü daha xoşbəxt hiss etməyinizə və daha uzun yaşamağınıza kömək edir.\nBu qədər böyük fayda ilə, şərab içməyin bu qədər geniş vərdiş olması təəccüblü deyil. Beləliklə, ən yaxşı üzümdən, ən aşağı alkoqol səviyyəsindən və üzvi bir fermadan hazırlanmış ən sevdiyiniz çeşiddən doyunca bir stəkan üçün dostlarınız və ailənizlə bir araya gəlin. Qədim yazıçının dediyi kimi, şübhəsiz ki, üzünüzü işıqlandıracaqdır.\nVideo: ŞƏRAB FESTİVALI BÖYÜK MARAQ DOĞURUB (Iyul 2021).\nCopyright 2021 \_ Ətraf mühit və sosial ekologiya \_ Gündə bir və ya iki stəkan şərab içməyin 14 faydasını ortaya qoyurlar


Bakıda Milli Məclisə silahlı hücum edib, deputatları qırmaq planı - CİNAYƏT İŞİ\n16:46 11.10.2017 | Baxış sayı: 2795\nBakının Qaraçuxur qəsəbəsi ərazisində bu il yanvarın 31-də DTX xüsusi təyinatlıları tərəfindən zərərsizləşdirilən, 4-ü əməliyyat zamanı öldürülən, 1-i sağ yaxalanan terrorçu qrup Milli Məclisə hücum edib, deputatları kütləvi qətlə yetirməyə hazırlaşırmış.\nMissiya.Az Virtualaz.org-a istinadən xəbər verir ki, bu sensasion məlumat terrorçu qrupun sağ ələ keçirilən üzvü barəsində qaldırılmış cinayət işinin materiallarında yer alır.\nBu, İŞİD-ə qoşulmuş və həmin qəddar terror birləşməsinin Azərbaycandakı özəyini yaradaraq, cihad hazırlıqları görənlərdən biri, 28 yaşlı Fərid Sadıqovdur. Bakı Ağır Cinayətlər Məhkəməsində onun barəsində məhkəmə istintaqı artıq yekunlaşıb. F.Sadıqov terrorçuluq, qanunsuz silahlı birləşmə yaratmaq və digər təhlükəli ağır cinayətlərdə təqsirli bilinib.\nDTX-nin rəsmi məlumatı və indi üzə çıxan tükürpərdici təfərrüatlar\nDövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin bu il fevralın 1-də həmin qrupun zərərsizləşdirilməsi haqda yaydığı məlumatda deyilirdi ki, dini ekstremizm zəminində xüsusilə ağır cinayətlərin törədilməsinə hazırlaşan Azərbaycan vətəndaşları – "Abu Hafsa” ləqəbli M.Ulubəyovun, "Abdulqərib” ləqəbli Q.Dəmirovun, "Əbdülxalid” ləqəbli F.Sadıqovun, T.Alməmmədovun və "Abdullah” ləqəbli S.Məmmədovun tutulması üçün 2017-cı il yanvarın 31-də xüsusi əməliyyat keçirilib. Əməliyyat zamanı qrup üzvlərindən M.Ulubəyov, T.Alməmmədov, Q.Dəmirov və S.Məmmədov avtomat və tapançadan atəş açmaqla, birgə silahlı müqavimət göstərərkən xüsusi əməliyyat qrupu tərəfindən məhv edilib, F.Sadıqov isə şübhəli şəxs qismində tutulub.\nO vaxt DTX əməliyyatın Bakının hansı istiqamətində keçirildiyini və terrorçu qrupun fəaliyyətinə, planlarına dair təfərrüatları açıqlamamışdı. Bu təfərrüatlar indi məhkəmə prosesində üzə çıxır və DTX xüsusi təyinatlılarının həmin qrupu zərərsizləşdirməklə, Azərbaycanda hansı tükürpərdici terror hücumlarının qarşısını aldığı məlum olur.\nBeləliklə, istintaq materiallarına əsasən, dini ləqəbi "Əbdülxaliq"olan Fərid Sadıqov İŞİD terror təşkilatının ideyalarının Azərbaycanda yayılması naminə Qərib Dəmirov, Məhəmməd Ulubəyov, Tural Alməmmədov, Samir Məmmədov və digərləri ilə cinayət əlaqəsinə girib. Dini ekstremizm zəminində ağır və xüsusilə ağır cinayətlər törətmək üçün yaradılan cinayətkar qruplaşmanın fəaliyyətində işitirak edib, terror hücumları üçün planlar qurub. Habelə təqsirləndirilən şəxs İŞİD-in tərkibində Suriyada döyüşən azərbaycanlılarla əlaqə saxlayaraq, bu terror qruplaşmasının ideyalarını qəbul edib. Onlarla ünsiyyət zamanı İŞİD-in Azərbaycandakı “qolu” kimi qəbul olunmaq, təşkilatın məqsədləri üçün cihada başlamaq barədə sövdələşib.\nİstintaq sənədlərində göstərilir ki, Qaraçuxurda zərərsizləşdirilən həmin qrup Azərbaycan ərazisində seriya terror hücumları həyata keçirmək üçün planlar qurublar. Hücumların hədəfi isə hüquq-mühafizə orqanlarının, nazirliklərin inzibati binaları, strateji əhəmiyyətli digər obyektlər, habelə Bakı Dövlət Universiteti, Bakı İlahiyyət Universiteti, Azərbaycan Neft və Sənaye Universiteti olub. Bundan əlavə, qruplaşma pul və qənimət ələ keçirmək üçün Bakıdakı şərab evlərinə, mağazalara, lombardlara, Şimal bölgəsində fəaliyyət göstərən iş adamlarına, yerli icra hakimiyyəti başçılarına silahlı hücumlar planlaşdırıb.\n"Odnoklassnik.ru"da yazışmalar: “Novosti Xalifata” qrupunda “Əbu Davud”un radikal çağırışları\nFərid Sadıqov ifadəsində göstərib ki, 16 yaşından dini ibadətlə məşğuldur. 2016-cı ilin oktyabrından isə islamın Safi cərəyanına meyil edib, internetdə dini məzmunlu videolara baxıb, müxtəlif məqalələr oxumaqla “Əhli sünnənin Şafi məzhəbini dərindən öyrənib”. Həmçinin o, "odnoklassniki.ru" saytında müxtəlif dini ekstremist məzmunlu müzakirələrdə iştirak edib.\nHəmin qruplarda “Əbu Davud” ləqəbi ilə yazışmalar zamanı F.Sadıqov bütün qeyri-müslümləri “kafir” adlandırdığına, onların məhv edilməsinə çağırışlar etdiyinə görə "odnoklassniki.ru" saytı tərəfindən profili bağlanıb. Bundan sonra F.Sadıqov “Abdul Xaliq” adı ilə qruplarda, daha çox isə “Novosti Xalifata” qrupunda yenidən yazışmalara başlayıb, özünə həmfikirlər tapıb. Lakin açıq-aşkar terrorçuluğu təbliğ etdiyi, radikal çağırışlar etdiyi üçün bu profil də sayt tərəfindən bloklanıb.\nF.Sadıqovun ifadəsinə əsasən, o, əslən Xudat rayonundan olan Məhəmməd Ulubəyovla məhz odnoklassniki.ru-da yazışmalar zamanı tanış olub, bir-birlərinə mobil telefon nömrələrini veriblər.\nİŞİD-çinin ifadəsindən: “Məhəmməd ərəb dilini öyrənmək üçün Bakıya gəlib, Qaraçuxurda kirayədə yaşayırdı. Bir neçə dəfə onun yaşadığı evə getmişdim. Həmin evdə olarkən Məhəmmədin vasitəçiliyi ilə Samir, Tural və Qəribi tanımışam. Dini söhbətlər aparır, zikr edir, camaat namazı qılırdıq”.\nƏslində, bu qruplaşmanın üzvlərinin əvvəlki niyyətləri Suriyaya gedib cihada qoşulmaq idi. Lakin bu və ya digər səbəblərdən onların Suriyaya getmək niyyətləri baş tutmadığından cihadı elə Azərbaycanda başlatmağı qərara alırlar.\nF.Sadıqovun ifadəsindən: “Məhəmməd dini cəhətdən savadlı və dünyagörüşlü olduğundan onun dediklərinə qulaq asırdıq. Dini mübarizəyə başlamaq üçün silah-sursat, partlayıcı maddələrin əldə olunması üçün planlar cızırdıq. Silah almaq üçün pul lazım olduğundan bankları, şərab evlərini, imkanlı şəxslərin evlərini qarət etməyi nəzərdə tuturduq. Əldə ediləcək puldan silah-sursat almağı, ehtiyacı olanlara yardım etmək və bu yolla sıralarımızı genişləndirmək istəyirdik. Həyata keçirəcəyimiz basqınlarda müsəlmanlardan şübhələnməsinlər deyə, üzümüzü qırxmaq və sosial şəbəkələrdəki bütün profillərimizi silmək qərarına gəlmişdik”.\nQrup üzvlərindən “Əbdülxaliq” kustar üsulla partlayıcı hazırlamağın yollarını internetdən öyrənməyi boynuna götürüb. Bu məqsədlə videotəlimatları internetdən telefonuna yükləyib. Yanvarın 29-da, DTX-nin keçirdiyi əməliyyatdan iki gün əvvəl qrup üzvləri Quba və Qusar rayonu ərazisində planlaşdırdıqları silahlı hücumlara son hazırlıq işlərini müzakirə etmək üçün Məhəmməd Ulubəyovun Qaraçuxurda kirayə qaldığı mənzilə yığışıblar.\nTerrorçu qrupun ilk hücum hədəfi Qusar rayon polis idarəsi olmalı idi. Onlar hücumu İdarənin qarşısında polislərin sıra baxışına düzüldüyü vaxt törətməyi planlaşdırıblar. Habelə eyni vaxtda rayonda bir-iki imkanlı şəxsin evinə, ticarət mərkəzlərinə hücum nəzərdə tutulub.\n“Əbu Həfsaf” isə həmin müzakirələrdə partlayışı DTX-nin Qusar rayon şöbəsinin qarşısında törətmək təklifini irəli sürüb. Təqsirləndirilənin ifadəsindən: “Deyirdi ki, partlayış törədək, iki-üç nəfər həlak olsun, şöbəyə ziyan dəysin. Məhəmməd pul üçün “Dəmirbank” və “Atabank”ın Qusar şöbəsinə basqın etməyi təklif edəndə, mən dedim ki, silahımız azdır. Bir-iki silahla banka girmək çətin olacaq. Qərib Dəmirovlə Samir Məmmədov da banka basqın etməyin çətin olduğunu dedilər. Hətta Qərib dedi ki, banka girsək, atışma olacaq. Odur ki, banka deyil, şərab mağazaları və lombardlara girməyi planlaşdırdıq”.\nQrup üzvləri basqın zamanı dindar görünüşü yaratmamaq üçün xarici görkəmlərinə fikir verməyi, saqqallarını qırxmağı və bir-birlərinə “əxi” deyə müraciət etməyi qadağan ediblər. Samir Məmmədov Quba rayonu ərazisində “Qırmızı qəsəbədə” yaşayan yəhudilərdən birinin evinə basqın etməyi təklif edib.\nF.Sadıqov ifadəsində deyib: ”Deyirdi, onların yaxşı pulu var, istəsək, verəcəklər. Məhəmməd isə Qusar rayon icra hakimiyyəti başçısının müavini, bələdiyyə sədrləri, Qusar rayon mərkəzi bazarının müdirinin evinə basqın etməyi təklif edib. Deyib ki, icra hakimiyyəti başçısının müavininin evinə getmək əla olardı. Bələdiyyə sədrinin, bazarkomun evinin yerini yerini öyrənmək lazımdır. Deyirdi, evlərinə girək, imkanlı adamlardı, pul-para olar”.\nMüzakirələr zamanı “Əbu Həfsaf” Qusar rayonundakı hərbi hissələrdən birinə silahlı basqın etmək, daha sonra DTX və DİN-nin Polis Akademiyalarında terror aktları keçirmək təklifini irəli sürüb. O, əsas hədəfin dövlət müəssisə və təşkilatları olduğunu qrup üzvlərinə deyib. Habelə “Əbu Həfsaf” Bakı Dövlət Universitetində, İslam Universitetində, Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində partlayışların törədilməsinin vacibliyini vurğulayıb.\n”Həmçinin Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin, Fövqəladə Hallar Nazirliyinin, Ədliyyə Nazirliyinin, Vergilər Nazirliyinin, Baş Prokurorluğun əməkdaşlarının, Milli Məclisin deputatlarının, rayon və şəhər icra hakimiyyəti başçılarının “razboyluq” olduqlarını israrla bildirir, onları müsəlmanlara qarşı olan şəxslər adlandırırdı. Milli Məclisə basqın etməyi, deputatların hamısının bir yerdə olduğu vaxt onlara silahlıı basqın etməyin vacibliyini deyirdi”, - təqsirləndirilən şəxs ifadəsində deyib.\n19 Sentyabr 2018 İlham Əliyev Avstriyanın vitse-kanslerini qəbul edib\n18 Sentyabr 2018 Məharət Mustafayev harada gizlənir? – Gəncədə “torpaq satan” kimi tanınan sabiq rəisdən şikayət\n17 Sentyabr 2018 Bakıdakı paradın pərdəarxası: Əliyev və Ərdoğan yeni Qarabağ taktikasını İŞƏ SALDI\n13 Sentyabr 2018 Putin dünyanı lərzəyə salan əmri verdi: 300 minlik qoşun və minlərlə zirehli texnika...\n12 Sentyabr 2018 Məmmədyarov: Azərbaycan Qarabağla bağlı danışıqlara hazırdır\n11 Sentyabr 2018 Rusiya və Əsəd bombalayır, Türkiyə hücuma hazırlaşır - Dünyanı qorxuya salan DƏHŞƏT QAPIDA\n10 Sentyabr 2018 Paşinyandan Azərbaycanı müharibəyə məcbur edəcək sözlər: "Azərbaycanın 7 rayonu..."\n07 Sentyabr 2018 Türkiyədən ABŞ-ı ŞOKA SALACAQ ADDIM - Vaşinqtonu dəliyə döndərəcək fakt ÜZƏ ÇIXDI\n05 Sentyabr 2018 Rusiya və Türkiyə Suriyanın bu şəhərində üz-üzə gələ bilər - Böyük savaşın astanasında\n04 Sentyabr 2018 Paşinyanın 5 milyardlıq silah qorxusu - Putinin ona cavabı nə olacaq?\n03 Sentyabr 2018 Ölkə məhv edilməli, 70 milyon insan öldürülməli idi – ABŞ-ın GİZLİ PLANLARI ORTAYA ÇIXDI\n28 Avqust 2018 Rusiya az öncə ELAN ETDİ: 300 minlik əsgərlə...\n20 Avqust 2018 Rusiyalı səfir: Qarabağla bağlı danışıqlarda irəliləyiş müşahidə olunur\n17 Avqust 2018 Elmar Vəliyevin güllələnməsi ilə bağlı DİN, Baş Prokurorluq, DTX məlumat yaydı\n16 Avqust 2018 Prezident 5 nəfərə general rütbəsi verdi - SİYAHI\n15 Avqust 2018 Azərbaycan manatı 26 yaşında\n13 Avqust 2018 Britaniya mətbuatı: Xəzər razılaşması enerji layihələrinə yol açır\n10 Avqust 2018 ABŞ Türkiyəyə münasibətlərin düzəlməsi üçün şərtini açıqladı: Tək yol...\n09 Avqust 2018 Tramp nə üçün Türkiyəyə müharibə ELAN ETDİ?\n08 Avqust 2018 Putinlə Tramp arasındakı qapalı görüşün İNANILMAZ SİRRİ AÇILDI


Dövlət Xidmətindən yeni tip "quş qripləri" ilə bağlı açıqlama\n30 Noyabr 2016 - 14:31\nDövlət Xidmətindən yeni tip"quş qripləri" ilə bağlı açıqlama\nHazırda quşlar arasında qeydə alınan yüksək patogenli H5N8 və H5N2 quş qripi xəstəliyi insanlar üçün təhlükəli deyil və bu xəstəlik quşlardan insanlara keçmir.\nKənd Təsərrüfatı Nazirliyi yanında Dövlət Baytarlıq Nəzarəti Xidmətinin (DBNX) mətbuat xidmətinin rəhbəri Yolçu Xanvəli Trend-ə bildirib ki, quş qripinin yüksək patogenli H5N8 və H5N2 tipləri hələ mutasiya olunmadığından xəstəlik insanlara keçmir, yalnız quşlar arasında yayılır:\n“Ancaq bəlkə gələcəkdə elə hal olar ki, bu tplər də N5N1 kimi insan üçün təhlükə törətsin. H5N8 və H5N2 yeni quş qripi xəstəliyi deyil. Bu, quş qripinin qeydə alınan 17-18 tipindən biridir. Qeydə alınan bu tiplər insan üçün təhlükəli deyil. Bu tiplər yalnız quşları tələf edərək təsərrüfatlara böyük iqtisadi ziyan vururlar”.\nY.Xanvəli əlavə edib ki, İranın Tehran bölgəsində iki damazlıq quşçuluq təsərrüfatında ev quşları arasında yüksək patogenli quş qripinin (H5N8) aşkarlanması ilə əlaqədar İrandan Azərbaycana diri quş və quşçuluq məhsullarının idxalına müvəqqəti məhdudiyyət qoyulub.\nH5N8 və H5N2 quş qripi xəstəliyinin Avropa ölkələrində də yayıldığını deyən DBX rəsmisi qeyd edib ki, Avropa ölkələri Azərbaycanla həmsərhəd olmadığına, eləcə də həmin ölkələrdən diri quş və quş əti alınmadığına görə, həmin məhsulların idxalı ilə bağlı rəsmi qadağanın qoyulmasına ehtiyac yoxdur.\nY.Xanvəlinin sözlərinə görə, DBX yalnız Ümumdünya Heyvan Sağlamlıq Təşkilatının (Beynəlxalq Epizodik Büro) və BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) məlumatlarına və ölkələr arasındakı informasiya mübadiləsinə əsaslanaraq qadağalar tətbiq edilir.\nDBX rəsmisi qeyd edib ki, hazırda Azərbaycana diri quş, quş əti və damazlıq yumurtaları epizodik vəziyyətin sabit olduğu ölkələrdən – Türkiyə, Ukrayna, ABŞ, Braziliyadan gətirilir.


Ulrich K. Preuss - Yeni Dövlət üçün Konstitusional Güc Quruculuğu: təsisedici güc və konstitusiya arasındakı əlaqələr haqqında düşüncələr | Milliyyət Araşdırmalar Mərkəzi\nMillətin təsisedici gücü, millət konsepsiyası və Konstitusiya:\nŞübhəsizdir ki, 1989-cu illərin Mərkəzi və Şərqi Avropa inqilabları institusional dəyişikliklərə gətirib çıxardı. Bu dəyişikliyin problem həll edən institusional alət olduğu düşünülsə də, istənilməyən problemlər yaratdığı da məlumdur. Demək olar ki, bu cür təsirə məruz qalmış bütün ölkələrdə (Bolqarıstanda, Çexoslavakiyada, Macarıstanda, Polşada, eləcə də daha çox Yuqoslaviyada) oradakı problemlərə yaradıcı və sülhsevər həllər təklif edən oturuşmuş və öyrəşilmiş bir təsisedici güclə qarşılaşmadıq. Yeni hökümət modelinin qurulması üçün dövlətin bürokratik sahəsi ilə müqayisədə cəmiyyətin üstünlüyü kifayət deyildir. Fərdlərin həyatlarının və onların bir-biri ilə olan sosial əlaqələrinin təşkilində aktiv bir rol qazanmaq (və ya yenidən qazanmaq) üçün yekcins bir qurum olmayan cəmiyyət özünün kollektiv şəklində hərəkət etmək qabiliyyətini inkişaf etdirməlidir. Təsisedici güc ideyası bu qabiliyyəti önə çəkir. Lakin, əsas məsələ höküməti təsis etməli olan təsisedici gücün sekulyar Tanrı kimi hərəkət etməsi üçün öncədən var olan kollektiv kimliyə sahib olması və konstitusiya üçün siyasi legitimlik mənbəyi kimi xidmət etməsidir. Deyilir ki, “konstitusiya yalnız güc və hakimiyyət quruluşunu təsis etmir, o bir növ insanları da təsis edir.” (1) Lakin insanlar və konstitusiya arasında tərs bir əlaqə də ola bilər: İnsanların təsisedici gücündən yararlanma qabiliyyətinə malik olması üçün kollektiv kimliyə sahib olması gərəkdirmi?\n“Biz, Birləşmiş Ştatlar xalqı olaraq …. bu Konstitusiyanı….dəyərləndirir və təsis edirik.” (2) Bu, insanların kollektivliyinin konstitusiyanın öncəliyi olduğu deməkdir yoxsa konstitusiya yaradıcılığı özü kollektivliyi və nəticə olaraq təsisedici gücü yaradır? İlkin olaraq bu tamamilə akademik bir problemdir. Lakin, Şərqi və Mərkəzi Avropada konstitusiya hazırlama prosesində bu sualın həyati önəmi var. Aydındır ki, bu, problemə həmin cəmiyyətlərin öz milli kimliyinə uyğun şərh verməsindən asılıdır.\nKonstitusiya müəyyən bir qrup insanın milli kimliyinin manifestidir yoxsa sivil cəmiyyətin siyasi özünü idarə etməsi? İnsanların təsisedici gücü mahiyyətcə etnik cəhətdən yekcins bir millətin gücüdür yoxsa pluralist və çoxçeşidli cəmiyyətin özünü idarə etmə qabiliyyəti? Aydındır ki, kollektiv kimlik və konstitusiya yaradıcılığı arasındakı əlaqə diqqətə alınmalıdır. “Təsisedici güc” deyərkən biz nəyi nəzərdə tuturuq? Daha dəqiq soruşsaq kimdir onun mövzusu? Konstitusiya doğrudan da təsisedici gücü udurmu? O yalnız yeni konstitusiyaların yarandığı nadir tarixi məqamlardamı var olub? Yoxsa təsisedici güc konstitusional element kimi ikili güc strukturunun gərginliyi şəklində yaşayır?\nMilləti kim təsis edir – Demos yoxsa Etnos?\nAbbe Sieyes öz “Üçüncü güc nədir?” (3) pamfletində üçüncü gücün yalnız təmsiletmə deyil, bütün millət olduğuna haqq qazandırarkən millətin onun taleyini həll edə biləcək hər hansı legitim gücdən daha üstün olduğunu isbat edəcək arqumentlər tapmalıydı. (4) Onun əsas nəzəri kəşfi təsisedici və təsis edilmiş güc arasındakı fərqi tapması oldu. (5)\nOnun qalıcı uyğunluğu iki elementdə tapıla bilər. Birincisi, konstitusiya adət-ənənələr, miras və ya dini vəhylər üzərində qurulmayıb və onlardan asılı deyil, sekulyar iradədən qaynaqlanır. İkincisi, millətin təsisedici güc konsepti bildirir ki, bu gücün təcrübi subyekti millətdir, monarx və ya aristokrat elita deyildir. Millətin ali gücü olan İnsan və Vətəndaş Haqqları Bəyannaməsində də ciddiyətlə bildirildiyi kimi hər bir insana eyni dərəcədə verilən azadlıq millətin suverenliyinin demokratik öncüllüyü ilə uyğunlaşa bilər.\nMillət hər şeydən üstündür. O, hər şeyin mənbəyidir. Onun iradəsi hər zaman qanunidir və lazım gələrsə, qanunun özüdür.\nMillət yalnız konstitusiyaya tabe deyildir, həmçinin o, konstitusiyaya tabe edilə bilməzdir və edilməməlidir…\n…Bu onun öz iradəsini millətə konstitusiya vermək bəhanəsi altında sonsuza qədər tiranlıq naminə itirməsi ilə nəticələnə bilər. Bunun üçün yalnız ani bir qələbə lazımdır ki, onu proses qaydalarına o qədər möhkəm bağlasınlar ki, o, öz iradəsini ifadə etmək qabiliyyətini itirsin… Millətin öz iradəsini hansı tərzdə ifadə etməsi fərq etmir, … istənilən üsul müvafiqdir və onun iradəsi hər zaman ali qanundur. (6)\nMillətin iradəsi konstitusiyanın yaranmasından öncəki dövrünün qaynağıdır və konstitusiya millətin iradəsinin institutlaşmasıdır. Konstitusiyanın varlığı və davamediciliyi konstitusiya öncəsi gücdən ilhamlanmış və ondan qidalanmışdır. Lakin millət nədir? Sieyes bu suala birmənalı cavab verir. Millət “eyni qaydalar altında yaşayan və eyni qanunverici məclis tərəfindən idarə edilən əməkdaşlar qrupudur.” (7) Millət eyni ərazidə siyasi müəssisə halını formalaşdıran, ümumi qanunlara tabe olan və vətəndaşlıq haqqı daşıyan sakinlərdən təşkil olunmuşdur. Millət öz vətəndaşlarının toplamından formalaşır. (8)\nBu milləti nəyin yaratdığı anlayışı Almaniya və Şərqi Avropada ortaya çıxan digər anlayışdan böyük ölçüdə fərqlənir. Bu anlayışa görə isə millət eyni mənşəyə, irqə, dilə, dinə, kültürə, tarixə və digərlərinə sahib olan siyasətdən əvvəl mövcud olmuş bir toplumdur. Buna görə millət milləti birləşdirən siyasi qurum olan milli dövlətdən ayırd edilməlidir. Lakin bu fikir millət dövlətsiz də var ola bilər düşüncəsini dəstəkləyir.\nAlman tarixçi Friedrich Meinecke tərəfindən əsrin əvvəlində yaradılan terminologiyaya görə (9) fransız konsepti millət hansı ki vətəndaşlıq üzərində qurulub dövlət millətinə nümunədir. (10) Digər tərəfdən alman düşüncəsi kültür milləti ideyasını əsas götürür. Fransız konsepti millət bütün demos üzərində qurulduğu halda alman və Şərqi Avropa konsepti millət etnik qrup baxımdan ifadə edilir – millət etnosdur. (11) Ortaq vətəndaşlıq üzərində qurulmuş millət dövlət millətidir, digər tərəfdən kültür milləti tamamilə dövlətsiz şəkildə var ola bilər, necə ki polyaklar 1795 və 1918-ci illər arasında dövlətsiz qalmışdılar.\nDigər tərəfdən millət siyasi olaraq bir neçə dövləti idarə edə bilər – Bismarkın 1871-ci ildə yaratdığı Reyxdən əvvəlki və 1949 və 1990-cı illər arasındakı Almaniya kimi. Nadir hallarda bir təkcins etnos siyasi olaraq bir millətdə toplanıb. Normal halda dövlətin etnosu və demosu bir-biri ilə uyğunluq təşkil etmir. Bu milləti nəyin təşkil etdiyi ideyası haqqındakı fundamental konseptual fərqlilik fundamental siyasi ideyaların qavranmasında böyük fərqliliklərə səbəb olur. Məsələn, Francis bildirir ki, milli azadlıq və öz müqəddəratını təyinetmə fərqli mənalara gəlir:\nQərbi Avropada bu demos millətin var olan suveren dövlətin idarəsini əlinə keçirdiyi və buna görə də özünü müdafiənin öz müqəddəratını həll etmə olduğu mənasına gəlir. Almaniyadan cənuba və şərqə yayılan azadlıq hərəkatında isə “öz müqəddəratını təyin etmə” öncədən var olmuş etnik cəmiyyətin yad təsirlərdən və xarici idarəetmədən qurtulması mənasına gəlir. (12)\nFransız konsepti: Eyni hüquqlu vətəndaşlar millətin təməli kimi\nNəticələr millətin təsisedici gücü ideyası üçün heç də önəmsiz deyil. Aydındır ki, fransız siyasi millət (öz vətəndaşlarının toplamından yaranmış milli dövlət) ideyası öz kökünü 17 və 18-ci əsrlər ictimai müqavilə nəzəriyyəçilərindən götürmüşdür, əsasən də Russodan. Millətin konstitusional iradə gücü Russonun ictimai müqaviləsindəki ümumi iradəsi deməkdir. Bu güc insanlararası varlığın ifadəsi əsasında formalaşmayıb daha çox iştirak edən fərdlərin toplamıdır; buna görə də millətin təsisedici gücü demokratik suverenlik prinsipləri ilə ayrılmayacaq dərəcədə bağlıdır. (13) Təsisedici güc sadəcə konstitusiya yaratmaq gücü deyildir.\nMəfhum olaraq o yalnız bir insana, hətta monarxa belə aid edilə bilməz. Təəccüblü deyil ki, bir neçə konstitusional nəzəriyyəçilər tərəfindən 19-cu əsrdə buna cəhd göstərilməsinə baxmayaraq bu fikir reallaşmadı. Mahiyyətcə təsisedici güc konstitusiya yaratmaqla özünü idarəetmə haqqını istifadə edən kollektiv orqanın gücüdür. Millətin təsisedici gücü öz ortaq qanunlarını və təmsilçilərini seçən fərdlərin (vətəndaşların) demotik birliyini vacib bilir.\nƏslində, millətin siyasi formalaşması Fransada 18-ci əsrin sonunda olanlarla bağlıdır. Fransız monarxiyası fransız millətini təcəssüm etdirmək iddiasında idi. Lakin görünən odur ki, bu iddia krallığın ərazisində yaşayan hərkəsə aid edilməmişdi. Bu hal daha çox mütləqiyyətçi monarxiyanın feodal orta sinifinin partikulyarizmi üzərində ağalıq etməsi üçün razılıq idi. Siyasi olaraq baxdıqda inqilabdan və ya 3-cü respublikanın verdiyi təsisedici gücü qazanmazdan öncə fransız milləti yox idi.\nAlmanların əksinə burada bütün fransız milləti birləşdirəcək ortaq fransız dili də yox idi. 1794-cü ildə aparılan sorğuya görə “yalnız 15 bölgədə fransız dili üstünlük təşkil edirdi. Böyük ehtimalla, fransız vətəndaşları ya fransız dilini heç danışa bilmirdilər ya da çox böyük çətinliklə danışırdılar.” (14) Buna görə də, fransız dilinin əsas danışıq dilinə çevrilməsi milli dövlətin əsas məqsədinə çevrildi. Ümumi vətəndaşlıq ideyası ictimai müzakirə və düşüncəni vacib sayırdı. Əlavə olaraq, vətəndaşlar onların iradəsini ifadə edən qanunları oxumağı və yazmağı bacarmalı idi. Buna görə də milləti yaradan dilin ortaq olması deyildi, əksinə, millət ortaq bir dilin yaranmasını tələb etmiş və yaratmışdı.\nŞərqi Avropa ölkələrində etnik millət anlayışı\nUzun müddət milləti nəyin təşkil etdiyi sualını araşdırdım çünki bu hələ də Şərqi və Mərkəzi Avropada gedən konstitusiya quruculuğu prosesində böyük önəm daşıyır. Həmçinin müxtəlif ölkələrin kollektiv kimliklərini nəzərə alaraq Almaniyanın birləşməsi və sonradan da artan ksenofobiyanı da izah etmək mümkün idi. Yuqoslaviya məsələsində də gördüyümüz kimi Mərkəzi, Şərqi və Cənub-Şərqi Avropada milli dövlət konsepti etnik təkcinslik üzərində qurulub. Milli dövlətin anlamı etnik mənadakı (dil, din, kültür və mənşə oxşarlığı kimi başa düşülür) millətin öz dövlətində siyasi varlığını qazanmasıdır. Millət dövlət öncəsi, siyasət öncəsi, mövcud və hardasa əbədi bir varlıq olduğu halda, dövlət millətin tarixdə var olmasını təmin edən, lakin tamamilə millətin qurumlaşmış forması olmayan yarı-təsadüfi və keçici bir qurumdur. Lakin millətin özünün siyasi müqəddəratını həll etməsi dövlətçilik tələb edir. Ancaq dövlətçilik də etnik təkcinslik üzərində qurulub. Bu, demosun siyasi istismar və sosial ədalətsizliklərə qarşı yönəlmiş siyasi özünü idarəetmə və azadlığından daha çox, etnosun xarici təsirlərə qarşı yönəlmiş öz müqəddəratını həll etməsidir.\nQəribəsi budur ki, milli dövlətin bu cür etnik anlayışı açıq olaraq I Dünya Müharibəsindən sonra milli öz müqəddəratını təyinetmə haqqını elan edən bir amerikandan, daha dəqiq desək, Prezident Wilsondan gəlmişdi. Bu haqq mübahisəli olaraq dövrün 3 əsas çoxmillətli imperiyasına qarşı yönəldilmişdi: Avstriya, Rusiya və Osmanlı imperiyaları. Son zamanlar müşahidə etdiklərimizə əsasən keçmişdəki problemlərə həll olaraq güman edilən milli öz müqəddaratını təyin etmə hüququ həll etməkdən daha çox yeni problemlərə səbəb oldu.\nWilson çoxmillətli bir cəmiyyətin nümayəndəsi idi və vətəndaşların bərabərliyi ilə konstitusiyaya ortaq inama sahib dəyərlərlə yetişdirilmişdi. (15) Yenə də, onun böyük ehtimalla özünün 14 maddəlik bəyannaməsinin Avropada həyata keçirilmə prinsipləri ilə bağlı daha fərqli anlayışı varıydı.\nCarl Schmitt. Demokratiyanın Etnik Konsepsiyası\nBu fundamental konseptdəki fikir ayrılığının nəzəri işləkliyini və nəticələrini aydınlaşdırmaq üçün ilk öncə istəyirəm ki, Mərkəzi və Şərqi Avropanın millət konseptini ən aydınladıcı şəkildə müdafiə edən konstitusiya nəzəriyyəçisinə istinad edim. Fransa və Amerika konsepti millətin təsisedici gücü və demokratiya arasındakı əlaqənin ən təsiredici nəzəri antipodu olan alman hüquqşünas və siyasi nəzəriyyəçi Carl Schmitti nəzərdə tuturam. Onun yanaşması xüsusi olaraq bizim mövzumuza uyğundur çünki onun əsaslandırması müəllifləri tərəfindən Amerika və Fransa inqilablarının liberal və demokratik ənənələri əsas alınaraq yazılmış Weimar konstitusiyasına müraciət edir və Schmitt bunu etnik tərəfdən izah edir. (16)\nBu şərhdə önəmli olan demokratiyaya etnik baxışın olması və demosun etnosla dəyişdirilməsidir. (17) Schmittə görə demokratik quruluşun siyasi xarakteri yaxşı qanunlarla yox, yaxşı hökmdarlarla səciyyələndirilir. (18) Tamamilə təcrübi formada millət müəyyən bir ərazidə yaşayan fərdlərin cəmidir; ancaq siyasi mənada isə millət bu cəmin özünü başqalarından və insanlığın liberal-universal dəyərlərindən fərqləndirmək bacarığı yaradan etnik və kültürəl eyniliyi ilə var olur. (19) Schmittə görə demokratik quruluşda siyasətin mənbəyi millətin əmlakını və birliyini qorumaq iradəsidir və bu iradəni müasir cəmiyyətin iqtisadi, sosial, kültürəl və siyasi bölmələrində tətbiq etməkdir. (20)\nBirinci misalda cəmiyyətin təkcins olmayan bütün üzvlərinin millətə mənsubiyyətindən çıxarılması və dolayısıyla bu insanların səsvermə, fikir və sərbəst toplaşmaq azadlıqları kimi bərabər siyasi hüquqlarının da ləğvi mənasına gəlir. (21) Əlavə olaraq buradan nəticə çıxır ki, millət özünün konstitusiya öncəsi təkcins və yarı-təbii mənasında vətəndaşlıq üzərində qurulmuş varlığının antipoduna çevrilir. Millət suverenliyin sahibi olmasına baxmayaraq konstitusiya standartlarından başqa digər suveren haqlarını istifadə edə bilməz. Buna görə onların siyasi iradəsi müxtəlif yollara yönləndirilmiş və vasitələndirilmişdir.\nTəəccüblü deyil ki, Schmitt konstitusiyaya uyğun olaraq yadlaşmamış milləti onların etnik və milli oxşarlığında demokratiyanın “düzgün” təməli hesab edir. (22) Demokratiya mahiyyəti kollektiv etibarlılıq olan millətin iradəsidir; bu özəlliyi liberal demokratiyalarda seçkilərin simvolu olan ayrı-ayrı fərdlərin iradələrinin toplanması nəticəsində qazanmaq mümkün deyildir. Russoya istinad edərək və eyni zamanda onu yanlış anlayaraq Scmitt iddia edir ki, millətin iradəsinin təbii etibarlılığı və mövcud eyniliyi üçün əsas ilkin şərait onun birbaşa ifadə olunmasıdır. (23)\nİdeal model müasir milli dövlətin genişləndirilməmiş ərazidə yaşayan kiçik cəmiyyət formasında birləşməsidir. Lakin onun orijinal demokratiya konsepti bu ideal hipotezdən qaynaqlanır. Yalnız həqiqətən birləşmiş millət bu ada layiqdir və yalnız həqiqətən birləşmiş millət aydın şəkildə öz millətinə aid edilən hərəkətlər edə bilər: o, adicə qışqırmaq, bağırmaq, alqışlamaq və fitə basmaqla öz razılığını və ya narazılığını bildirə bilər. Bir öndəri və ya təklifi geri çevirə bilər, krala və ya başqa birinə hörmət edə bilər, səssizlik və ya səs küy ilə verilən razılığı rədd edə bilər. (24)\nKütləvi demokratiyanın institusional strukturu, əlçatan dərəcədə etibarlılıq və millətin iradəsinin ahəngi təmsiledilmə ilə qazanıla bilər. (25) Təmsiledilmə deyərək Schmitt mürəkkəb ayırıcı və ziddiyyətli maraq və fikirlərin konstitusiyalı demokratiya, haqqlar və prosedurlar kimi konstitusional proseslərin birləşimini nəzərdə tutmur. (26) O, daha çox millətin əsas özəlliklərinin simvolik formadakı görünüşünü və bunların millətin “düzgün” özünü ifadə etməyə qadir olan tək bir şəxsdə təcəssümünü təklif edir. (27)\nDemokratik təmsiletmənin konsepti açıq şəkildə demokratiya və avtokratiya arasındakı əlaqəni ortaya çıxarır – bu oxşarlıq Scmitti əsl diktatura demokratiya üzərində qurula bilər mübahisəsinə yönləndirdi. (28) Bu fikirə görə, demokratiya və diktatura düşünüldüyü kimi bir-birinə zidd deyil və hətta diktatura diktatorun uğurlu şəkildə millət kimliyini təmsil etdiyi demokratiya formasıdır.\nHökümətin təməli: kollektiv kimlik yoxsa konstitusiya?\nMillət və xalq konseptlərinin fərqli izahlar verilməyə uyğun olduğunu və həmçinin milli suverenlik prinsipinin demokratik və etnokratik nəticələri olduğunu nəzərə alaraq hökümət və onun gücünün milli kimliyə, yoxsa konstitusiyaya əsaslandığı sual altındadır. Aydındır ki, təsisedici gücün xarakteri konstitusiyanın xarakterini müəyyən edir, ancaq hansı qaydada olduğu tam aydın deyil.\nTəsisedici güc və təsis edilmiş güc arasındakı əlaqə\nTəsisedici gücün əsas strukturunu saxlayaraq fərdi haqqların, gücün bölünməsi ideyasının, demokratik quruluşun elementlərinin və ya hökümətin işləmə modelinin müxtəlif formalarını təsəvvür edə bilərikmi? Bu suala cavab verməmişdən öncə konstitusiya quruculuğu prosesində təsisedici gücün özünün yoxa çıxıb çıxmaması haqqında bir neçə qeyd vermək istəyirəm. Təsisedici güc konstitusiya yarandıqdan sonra yoxa çıxır yoxsa konstitusiyanın qalıcı bir elementinəmi çevrilir? Yuxarıda göstərildiyi kimi təsisedici güc konsepti milli suverenlik doktrinası qədər önəmlidir. (29) Təsisedici gücün mənası qayda-qanunun yaradılması və tətbiqindən daha çox öz müqəddəratını həll etməkdir. Buna görə də müasir konstitusiyalar yalnız qrupun özünü əlaqələndirmə bacarığı olan institusional cihazları kimi başa düşülə bilər. (30) Öz müqəddəratını həll etmə və özünü əlaqələndirmə bacarığı heç bir mənada uyğunsuz deyil. Ancaq aydın olmayan məqam, öz müqəddəratını həll etmə fərdə özünü qrupdan ayırma – konstitusiyada nəzərdə tutulan bağlılıqlarından ayırma haqqı verirmi? Konstitusiya “formalar yaradan, lakin özü formalaşdırıla bilinməyən” təsisedici gücü öz daxilində həll edirmi? (31) Yoxsa təsisedici güc konstitusiyanın açıq-aydın yenidən ortaya çıxan gizli elementidir, hansı ki inqilabın qoruyucusu kimi hərəkət edir və konstitusiyaya riayət etməklə əsl və yadlaşdırılmamış ruhu onun ruhunu azaltmağa çalışanlardan qoruyur. Başqa cür ifadə etsək təsisedici güc konstitusiyanın leqallığına daimi təhlükə olaraq hərəkət etmək üçün öncədən hazırlanıbmı?\nBu sualların siyasi cəhətdən önəmli nəticələri gözardı edilə bilməz. Bir başqa alternativ hal konstitusiyanın daim öz məhvi təhlükəsinə məruz qalmasıdır. Digər alternativ isə təsisedici gücün həmişəlik vasitəçi rolunda olduğu və hökümətin təməlinin öz üzvlərinin böyük bir çoxluğu üçün heç bir şəxsi bağlılıqları olmayan tarixi bir hadisə kimi qalmasıdır.\nQeyd etməliyəm ki, müasir Almaniyada bu sual yalnız konstitusiya və siyasət nəzəriyyəsinin deyil, həmçinin praktik konstitusiya hüququnun önəmli bir hissəsinə çevrilib. Federal Respublika və Almaniya Demorkatik Respublikasının birləşməsində prosesində yenidən düzəlişlər edilən Təməl Hüququn (red. Almaniya Konstitusiyası) son maddəsi, (146-cı maddə) mənim bildiyim qədəri ilə, dünyadakı konstitusiyaların arasında ən unikal olanıdır (32). 1990-cı ilə qədər keçərli olan orijinal versiyasında bu maddə Təməl Hüququn Alman xalqının azad qərarı ilə qəbul etdiyi gündən etibarən qüvvəyə mindiyini nəzərdə tuturdu (33). Əsas məna aydındır: 1949-cu ildə konstitusiyanın qurucuları birləşmiş alman milli dövlətinin axır-əvvəl yenidən qurulacağını gözləyirdilər. O zaman bütün alman xalqının da təsdiqi ilə Təməl Hüquq tam təşəkküllü konstitusiya ilə dəyişdiriləcəkdir.\n146-cı maddənin islahat qanunu olmadığı da ayrıca vurğulanmalıdır. Konstitusiyalar fundamental olaraq dəyişdirilə bilinir ancaq bu dəyişikliklər özləri də konstitusiyaya tabe olmalıdır. Digər tərəfdən heç bir konstitusiyada konstitusiyanın tamamilə ləğv olunması ilə bağlı qaydalar ola bilməz. Bu inqilabların olmasına yol aça bilər, ancaq konstitusiyanın əsas məqsədi inqilabların qarşısını almaq və konstitusiyanın dəyişməzliyini təmin etməkdir. Siyasi inqilablar siyasi müəssisələri onların icazə verdiyi şəkildə dəyişdirir. Digər tərəfdən, konstitusiya dəyişiklikləri siyasi müəssisələri konstitusiyanın icazə verdiyi şəkildə dəyişdirir.\n146-cı maddə bu iki cümlənin paradoksal kombinasiyasıdır. O, demokratik suvereni daha öncədən heç bir prosedural və sabit qaydalarla bağlamadan insanlara Təməl Hüququ ləğv etməyə və tamamilə yeni bir konstitusiya ilə əvəz etməyə icazə verir. Beləliklə, insanlar təsisedilmiş gücləri ləğv edə və onların sərhədlənməmiş təsisedici güclərini heç bir inqilab riski olmadan tələb edə bilərlər. Bu, daha bir paradoks olan konstitusiya inqilabı etməyə icazə vermək mənasına gəlir çünki təsisedilmiş güclərin səlahiyyətləri özünü məhvetmə mənasına gələ bilməz. Təsisedilmiş güclərin səlahiyyətləri təsisedici gücün vəkilləri kimi çıxış edir, təsisedici gücün iradəsi onların iradəsindən daha üstündür. Sieyesin sözləri ilə “Heç bir həvalə edilmiş güc öz səlahiyyət şərtlərini dəyişdirə bilməz.” (34)\nTəməl Hüququn 146-cı maddəsi unikal siyasi çıxılmaz vəziyyətə unikal konstitusion cavabdır. Lakin bu o demək deyildir ki, istənilən normal halda konstitusiya quruculuğu zamanı təsisedici gücdən istifadə olunsun. Sieyes üçün suveren millətin təsisedici gücünün sərhədlənməsi, konstitusiya tərəfindən ləğv edilməsi kimi bir problem yoxdur:\nMillət öz iradəsindən nə uzaqlaşa, nə də imtina edə bilməz; və qərarı nə olursa olsun, maraqları dəyişdiyində o qərarları yenidən dəyişəcək iradəsini itirə bilməz. İkincisi, bu millət kiminlə bu cür müqaviləyə girib ki? Mən onun öz nümayəndələrini, mandatlarını və ona bağlı olan digər hərkəsi başa düşə bilirəm, lakin millət hər hansısa bir vəziyyətdə öz vəzifələrini özünə qarşı tətbiq edə bilərmi? Özünlə müqavilə bağlamaq nə deməkdir? Hər iki tərəf eyni iradə olduğundan, onlar özlərini güman edilən öhdəçilikdən azad edə bilərlər. (35)\nLakin Sieyes doktrinasının Milli Assembleyanın müzakirələri zamanı icrası gündəlik həyatda güzəştlər tələb etdi. Geniş bir ərazidə yaşayan millət öz iradəsini tez bir şəkildə ifadə edə bilmədiyindən suverenə hökümətdəki ali gücündən istifadə edə bilməsinə icazə verən bəzi qaydalar və prosedurlar yaratmaq vacib idi. Görünən odur ki, 5-ci m1addəsində dəyişiklik tələbləri konvensiyasının çağırışını əhatə edən amerikan konstitusiyası normal qanunverici gücün və fövqəladə təsisedici gücün bir-birindən ayrı və fərqli olaraq institutlaşdırılması üçün model rolunu oynadı. Lakin 5-ci maddədə göstərilən dəyişiklik prosesinin təsisedici gücə yoxsa təsisedilmiş gücə aid olduğu tam olaraq aydın deyildir. Filadelfia Konvensiyasında açıq şəkildə eyham vurulan təsisedici gücün çoxluq tərəfindən qəbul edildiyi və təsdiqləndiyi bildirilən “Konvensiya” termini və onun fərqli mənşə üsulu Konvensiyanın xarakterini təsisedici güc olaraq şərh edən arqumentlərdir. Konvensiya adi qanunverici qurumdan fərqli bir şeydir. Filadelfia Konvensiyasının təsisedici gücünə haqq qazandırmaq üçün Madison açıq şəkildə insanların “özlərinin təhlükəsizlikləri və xoşbəxtliklərinə müsbət təsir edəcəyini düşündükləri şəkildə höküməti ləğv etmək və ya dəyişmək” haqlarına istinad edir (36). Bu, onların inqilab haqlarına açıq bir işarədir. O, 5-ci maddədə dəyişiklik gücü və dəyişiklik prosedurları açıqlamasında da cəmiyyətin “höküməti ləğv etmək və ya dəyişdirmək” səlahiyyətlərindən danışarkən hardasa eyni sözləri istifadə edir (37).\nKonvensiyanın hökümətin yalnız qanunverici gücünü yox, bütün gücünü daşıdığını nəzərə alaraq onun təsisedici gücə çox yaxın olduğunu deyə bilərik. Digər tərəfdən yalnız qanunverici qurumların gücü deyil, həmçinin konvensiyanın səlahiyyətlərinin də konstitusiya ilə sərhədləndiyi gözdən yayınmamalıdır – bu da bizə konvensiyanın təsisedici yox təsisedilmiş güc olduğu duyğusunu verir.\nBu qarışıq vəziyyət 1791-ci il Fransa konstitusiyasında da açıqca ifadə edilir:\nMilli Konstitusiya Assembleyası bəyan edir ki, millətin öz Konstitusiyasını dəyişmək üçün dəyişdirilməz haqqı vardır və milli maraqlara konstitusiyanın özü istifadə edilərək daha yaxşı qulluq edildiyini nəzərə alaraq Assembleya dəyişikliyinə aşağıdakı kimi fərman verir: . . . . (38)\nTəsisedici güc indiyə qədər əhilləşdirilib və prosedur qaydalarının rasional gücünə tabe edilməsinə baxmayaraq o, təsisedilmiş güclərin səlahiyyətlərini yanlış istifadəsini yoxlayan potensial güc olaraq qalır. Bu, onun bütün təsisedilmiş güclər üzərində qurduğu və 1793-cü il Fransa Konstitusiyasında da sözlü olaraq göstərildiyi “özünün ən yüksək güc olduğu şəkildə birləşdirir” kimi olduğuna görədir.(48) Bu birləşdirilmiş güc yalnız təsisedilməmiş gücə aid edilə bilər çünki, təsisedilmiş gücün bütün gücü özündə birləşdirməyi özünə zidd düşən bir haldır. Konstitusiyanın mənası haqqlara zəmanət verilməsi və güc bölgüsünün təmin edilməsidir (39) və buna görədir ki, yalnız konstitusiyalaşmamış güc olan millət təsisedici gücə malik ola bilər. (40)\nLakin əksi də doğrudur. Nə vaxt ki, konstitusiya vətəndaşların səsvermə və kollektiv iradələrini ifadə etmək kimi haqqlarını gücləndirir, o vaxt da təsisedici güc ilə təsisedilmiş qanuni güclərin bir bağlantısı olur. Prezident gücündə dualizm, parlamentin gücləri və Weimar konstitusiyası təsisedici gücün gizlicə var olduğu konstitusiya əməliyyatlarına nümunə ola bilər. Bu, təsisedici gücün konstitusiyadakı davamlılığı üçün neqativ bir misal kimi qəbul edilə bilər.\nDigər tərəfdən xalqın siyasi proseslərdəki iştirakı çıxarılanda siyasi proseslərin nasazlaşdığı ilə də bağlı çoxlu neqativ misallar mövcuddur. Hal hazırda bu məsələ konstitusiya modeli “nümayəndəli mütləqiyyət” adlandırılan müasir Almaniyada çox danışılan məsələlərdəndir. Biraz şişirdilmiş görünsə də, bu məqalədə mən Almaniyanın konstitusional xassələri haqqında danışmayacam. Konstitusiya və təsisedici güc arasındakı əlaqə ilə bağlı vurğulanmalı olan müşahidələrdən biri də budur ki, xalqın qeyri-mütəşəkkil təsisedici gücünün siyasətdən təcrid olunması təsisedilmiş gücün dəyişməzliyinə və formallığına səbəb olur. Bu, konstitusiyalı demokratiyaların birdəfəlik dəyərdən düşməsi ilə nəticələnə bilər.\nCəmiyyətin Özəyi. Qan yoxsa Müqavilə?\nHələ də sual altında qalan bir arqument var ki, necə və hansı dərəcədə təsisedici güc davam edir və konstitusiyanın xarakterini müəyyən edir. Xəyalən təsisedici gücün xarakteri konstitusiyanın strukturunu müəyyən edəcək dərəcədədir. Yenə nə vaxt ki konstitusiya yaranır, bir sual ortaya çıxır: təsisedici gücün mahiyyəti nədir? Hökümət formalaşdıran bir qrupun yarı-təbii cəmiyyətlərini siyasi quruma çevirən siyasətöncəsi eyniliyidirmi? Təsisedici gücün mahiyyəti qanın irrasionallığı yoxsa sosial birliyə daxil olmaq üçün əsas şərtə çevrilən ana təbiətin hər bir fərdə verdiyi azadlıqdır ? Əksi Russo tərəfindən İctimai Müqavilədə dəqiq müəyyənləşdirilmişdir:\nBütün cəmiyyətlərin ən qədimi və yeganə təbii olan ailədir; yenə də uşaq təbiətən onun himayəsinə möhtac olduğu müddətcə ataya bağlı qalır. Bu ehtiyac bitən kimi təbii bağ da yoxa çıxır. Uşaqlar atalarına borclu olduqları himayədən qurtulduqdan sonra və ata onlara qarşı olan məsuliyyətlərindən qurtulduqdan sonra hər iki tərəf bərabər dərəcədə öz azadlıqlarını yenidən qazanırlar. Əgər onlar birləşmiş halda qalmağa davam edərlərsə bu artıq təbiət qanunu deyil, onların öz seçimləridir və belə bir ailə yalnız razılaşma sayəsində bir arada qalır.\nBu ümumi azadlıq insan təbiətinin nəticəsidir. (41)\nƏmin olmaq üçün Russo konstitusiya quruculuğu prosesindən yox, sivil cəmiyyətin yaranmasından danışır. Tətbiqi olaraq onlar bir nöqtədə görüşsə də, biz hər iki mərhələni ayırd etməliyik. Real həyatda fərdlərin cəmindən bir qrupun meydana gəlməsi çox da ağlabatan deyil və qrupun bir qurum kimi fəaliyyət göstərməsi üçün özünə müəyyən etdiyi struktur bir-birindən ayrıla bilər. Ancaq fərq analitik olaraq önəmlidir çünki, konstitusiyanın əmələ gəlməsi üçün qrupun öncədən var olması gərəkdir. Buradan belə çıxır ki, qrup özünə konstitusiya yaratmamışdan öncə aydınlaşdırmalıdır ki, kimlər bu konstitusional təyinetməyə tabedir və kimlər bu qərarı verməyə haqq qazanmışdır. Başqa cür ifadə etsək, qrupun üzvləri kimlərdir.\nRusso millətin özünü krala təslim etməsi lazım olduğunu iddia edən Grotius`a istinad edərək yazır:\nOna görə, Grotiusa görə millət krala hədiyyə verilməmişdən öncə də millətdir. Hədiyyə özü sivil aktdır; o ictimai müzakirəni tələb edir. Buradan görünür ki, millətin krala göndərəcəyi aktı danışmamışdan öncə biz digərlərinə öncül olan cəmiyyətin əsl təməli olmuş aktı, yəni millətin millət olduğu aktı, gözdən keçirməliyik. (42)\nRussonun təbii hüquqlar baxışına görə təbii hal təbii cəmiyyətlərin mövcudluğu ilə deyil, insan-heyvanların dağınıq vəziyyəti ilə xarakterizə edilə bilərdi və cəmiyyətin təməli müqaviləyə dayanır:\nƏslində, daha əvvəl başqa bir arqument olmasaydı, o zaman anonim seçki keçirildiyi təqdirdə, azlığın çoxluğun qərarlarını qəbul etmək öhdəliyi necə ola bilərdi? Hökmdar istəyən 100 nəfərin hökmdar istəməyən 10 nəfərin yerinə necə səs verə bilmək haqqı olardı? Çoxluq seçki sistemi qanunu özü belə razılaşmaya əsaslanır və ən az bir dəfə belə olsa, yekdillik halının baş verdiyinə eyham vurur. (43)\nOxşar arqument Lokun ictimai müqavilə nəzəriyyəsində də var, lakin bu onun məşhur səssiz razılıq (tacit consent) nəzəriyyəsi nəticəsində öz təsirini itirmişdir. Ancaq bizi burada bu problem narahat etmir.\nHəm Russo, həm də Lok sosial qrupun qurulması üçün fərdlərin qrupa daxil olmaq qərarının vacib olduğunu qeyd edirdilər. Onların sivil cəmiyyət haqqındakı fikirləri yüksək dərəcədə ziddiyətli olsa da, metodoloji əsaslandırmaları eynidir; həm Russo, həm də Lok cəmiyyətin fərdi quruculuğu ilə başlayır. Aydındır ki, bu cəmiyyətin təsisedici gücünün xarakterini müəyyən edir. Cəmiyyət öz təsisedici gücünü yalnız ortaq mənfəət və onun fərdləri üçün istifadə edəcək azad və bərabər fərdlərin maraqları və ehtiyacları üçün yarandı.\nBuna görədir ki, Lok təsisedici gücə hərşeyə qadirmiş kimi yanaşmır ancaq cəmiyyət və hökümətin hədəfləri (fərdlərin həyatlarının, azadlıqlarının, əmlaklarının qorunması kimi) ilə sərhədləyir. Russo təsisedici gücün qüdrətini vacib görür, ancaq bu da onun fərdi yanaşmasının nəticəsidir. Suveren və onun təsisedici gücünün qüdrəti ictimai müqavilədə iştirak edən hər bir fərdin nümayəndəlik aktından yaranır; Russonun sözləri ilə desək, “Hər birimiz cəmiyyətə öz şəxsimizi və ümumi iradənin yönü əsasındakı gücümüzü fəda edirik; və bir fərd olaraq, biz hər bir fərdi bütünün bölünməz bir parçası olaraq birləşdiririk.” (44)\nMüqavilə hər kəsin bir-birinə öz şəxsini və malını cəmiyyətə fəda edəcəyinə dair söz verməyi əhatə edir. Fərdin özünü fəda etməsinin mütləqliyidir ki, Russonu bu aktdan yaranan suverenin heç kimin haqlarını pozmamalı olduğu fikrinə yönəldir: “Şərtlər hər kəs üçün eyni olduğundan hər bir fərd özünü tamamilə fəda edir çünki, kimin üçünsə şərtləri əziyyətli hala gətirmək heç kimin marağında deyil.” (45)\nRusso sübut etməyə çalışır ki, davamlı ədalət duyğusu və ümumxalq xeyiri götürmək üçün hərəkətliliyi yaradan sosial həmrəylik ictimai müqavilənin əsas xüsusiyyətidir. Təsisedici gücün hər şeyə qadir olması həm fərdi haqlara qarşı bir təhlükə deyil, həm də eyni zamanda ümumxalq xeyirini reallaşdırmaq üçün bir təminatdır. Ümumi iradəni yaradan səbəblər təsisedici gücün cəmiyyətin bütün fərdlərinin maraqlarını təmin edəcək bir konstitusiya yaradacağına təminat verir.\nBunu xüsusi vurğulamalıyam çünki burada hətta Russonun özünün belə onun əsaslandırması ilə razılaşdığı görülən, bu fikirin əksini iddia edən bir arqument var. (46) İddia budur ki, hökümət yalnız azad və bərabər fərdlərlə qurula və davam etdirilə bilməz. Bu mübahisəyə görə, bəzi siyasətöncəsi birlik şərtləri gərəkdir; ən əsas şərt isə etnik təkcinslikdir (mənşəyin, dilin, dinin, adətlərin və digərlərinin eyniliyi). Russo bu sualı soruşur: hansı insan öz ağlında tutduğu konstitusiyanı qəbul etməyə uyğundur? Russo bu cür insanı təsvir edərək cavab verir, “ o insan ki, özünü onsuz da bəzi birliklər, maraqlar və razılaşmalarla bağlanmış hiss edir, … qədim insanların bağlılığını yeni insanların tez uyğunlaşan olması ilə birləşdirə bilir.” (47) Onun insanların konstitusiyaöncəsi birliyi və bağlılığı ilə bağlı ideyası ictimai müqavilənin yaratdığı müxtəlif fərdləri sosial qrupa bağlayan həmrəyliyin etibarlığını məhdudlaşdırır. Bizim bu müzakirəmizdəki problemlərə daha uyğun olan məsələ konstitusiyalı dövlətin minimum dərəcədə siyasətöncəsi eynilik və təsisedici gücün təkcinsliyini tələb edib etməməsidir.\nƏlbəttə ki, bu bütün millətçi nəzəriyyəçilərin mübahisə etdiyi bir mövzudur. Lakin, eyni əsaslarla mübahisə aparan liberallar da var. Məsələn, Con Stüart Mill idarə edilənlər və idarə edənlərin eyni millətə mənsub olması şərti ilə idarə edilənin öz idarə edənini seçməli olduğu fikrini qorumuşdu. (48)\nFərqli millətlərdən yaranmış bir ölkədə azad qurumların yaranması demək olar ki, imkansızdır. Bir-birini qardaş kimi hiss etməyən insanların arasında, əsasən də onlar fərqli dillərdə oxuyub yazırlarsa, nümayəndəli hökümətin işləməsi üçün vacib olan yekdil cəmiyyət rəyi var ola bilməz. … Eyni kitablar, qəzetlər, kitabçalar və çıxışlar ölkənin fərqli hissələrinə yayılmır. … Eyni hadisələr, eyni hərəkətlər, eyni hökümət sistemləri onlara fərqli cəhətlərdən təsir edir… (49)\nƏgər Mill düz deyirsə, ABŞ və İsveçrə kimi çoxmillətli ölkələr var ola bilməzlər. Digər tərəfdən isə SSRİ və Yuqoslaviyanın dağılması və ya Bolqarıstan və Çexoslavakiyadakı etnik problemlər ya da Rumıniyadakı hadisələr siyasətöncəsi kollektiv kimliyə və ən önəmlisi millətə istinad etməyən kostitusiyanın konstitusiyalı dövlətin işləyə bilməsi üçün yetərincə bağlılıq yarada bilmədiyinə kifayət qədər sübut göstərir. Bu müşahidənin digər konstitusiyalı dövlətlərə də aid olması müzakirəyə açıqdır. Lakin doğru olduğu hər yerdə siyasətin irrasional güclərini əhliləşdirməsinin çox da uğurlu olmadığını göstərir.\nMən dünyanın demək olar ki, hər bir dövlətində var olan milli duyğuları pisləmək niyyətində deyiləm. Lakin müasir konstitusiyaçılıq ideyası millətin ortaq duyğularını hökümət strukturu və konstitusiyanın fərdlərə verdiyi haqlardan ayırır. Millətin təsisedici gücü hər zaman millətin etnik və demotik elementlərini əhatə edəcək. Lakin etnosun ağlasığmaz gücünü demosun məsuliyyətli səlahiyyətinə çevirmək konstitusiyanın məntiqi məqsədidir. Buna görə də konstitusiya, təsisedici güc tərəfindən yaradılmasına baxmayaraq, hər zaman öz yaradıcısının siyasətöncəsi elementləri siyasət strukturuna daxil etmək meyilləri ilə mübarizə aparmalıdır. Təsisedici güc həm konstitusiyanın yaradıcısı, həm də eyni zamanda ona qarşı bir təhdiddir. Yenə də hər iki funksiya konstitusiyanın həyatiliyi üçün önəmlidir.\nSHELDON S. WOLIN, THE PRESENCE OF THE PAST: ESSAYS ON THE STATE AND THE CONSTITUTION 9 (1989).\nEMMANUEL JOSEPH SIEYtS, WHAT IS THE THIRD ESTATE? (S.E. Finer ed. & M.Blondel trans., 1963) (1789).\nHəmin yerdə, 58.\nHəmin yerdə, 122-23.\nHəmin yerdə, 124, 126-28.\nHəmçinin bax: ERIC HOBSBAWM, NATIONS AND NATIONALISM SINCE 1780: PROGRAMME, MYTH, REALITY 14-45 (1990).\nFRIEDRICH MEINECKE, COSMOPOLITANISM AND THE NATIONAL STATE (Robert B.\nKimber trans., Princeton University Press 1970) (1963).\n10. Həmin yerdə, at 7-8.\nBax: E.K. FRANCIS, INTERETHNIC RELATIONS: AN ESSAY IN SOCIOLOGICAL THEORY\nHəmin yerdə, 78.\nBax: KARL LOEWENSTEIN, VOLK UND PARLAMENT: NACH DER STAATSTHEORIE DER\nFRANZ6SISCHEN NATIONALVERSAMMLUNG VON 1789, at 278-82 (1922); EGON ZWEIG, DIE LEHRE VOM POUVOIR CONSTITUANT: EIN BEITRAG ZUM STAATSRECHT DER FRANZbSISCHEN REVOLUTION 2 (1909).\nFRANCIS, supra note 18, at 73-74.\nBu konsepsiyanın problemli tərəfləri üçün bax: WOLIN, supra note 8.\nCARL SCHMITT, VERFASSUNGSLEHRE (1928).\nHəmin yerdə, 234.\nHəmin yerdə, 252.\nHəmin yerdə, 227.\nHəmin yerdə, 237.\nHəmin yerdə, 228, 234; həmçinin bax: CARL SCHMITr, THE CRISIS OF PARLIAMENTARY DEMOCRACY9 (Ellen Kennedy trans., MIT Press 1985) (1923).\nSCHMITT, supra note 23, at 235.\nHəmin yerdə, 243-44.\nHəmin yerdə, 239.\nHəmin yerdə, 242.\nHəmin yerdə, 237; həmçinin bax: CARL SCHMiTT, DIE DIKTATUR XII (1921).\nBax: supra text accompanying notes 23-35.\nStephen Holmes, Precommitment and the Paradox of Democracy, in CONSTITUTIONALISMAND DEMOCRACY 195-240 (Jon Elster & Rune Slagstad eds., 1988).\nPETER SCHNEIDER, AUSNAHMEZUSTAND UND NORM: EINE STUDIE ZUR RECHTSLEHRE VON CARL SCHM\nGRUNDGESETZ [Constitution] [GG] art. 146 (F.R.G.), reprinted in 6 CONSTITUTIONS OF THE COUNTRIES OF THE WORLD 79, 161 (Albert P. Blaustein & Gisbert H. Flanz eds., 1992)\n34. SlEYts, supra note 10, at 124-25\nSlEYts, supra note 10, at 127\nTHE FEDERALIST No. 40, at 253 (James Madison) (Clinton Rossiter ed., 1961).\nTHE FEDERALIST No. 39, at 246 (James Madison) (Clinton Rossiter ed., 1961).\nLA CONSTITUTION [CONST.] of 1791, tit. VII, art. 1 (Fr.), reprinted in HENRY C. LOCKWOOD, CONSTITUTIONAL HISTORY OF FRANCE 273, 301 (New York, Rand McNally 1890).\nDECLARATION OF THE RIGHTS OF MAN AND THE CITIZEN art. 16 (FR. 1789), reprinted\nin FIVE CONSTITUTIONS 267, 269 (S.E. Finer ed., 1979). Article 16 provides: “A society in\nwhich rights are not secured nor the separation of powers established is a society without a\nCARL J. FRIEDRICH, CONSTITUTIONAL GOVERNMENT AND DEMOCRACY: THEORY AND PRACTICE IN EUROPE AND AMERICA 21 (1941).\nJEAN-JACQUES ROUSSEAU, THE SOCIAL CONTRACT 50 (Maurice Cranston trans., PenguinBooks 1968) (1762)\nHəmin yerdə, 59\nHəmin yerdə, 61.\nHəmin yerdə, 60\nHəmin yerdə 95.\nJOHN STUART MILL, CONSIDERATIONS ON REPRESENTATIVE GOVERNMENT 308-10 (London, Longman, Green, Longman, Roberts & Green, 3d ed. 1865).\nHəmin yerdə, 310.