Metleul etiqad\n| RU | EN |.....\nELM BİLİYİ VƏ BİLİK ELMİ HAQQINDA\nFilosofların bəzisinə görə, elm aləmin zatında məfhum olan bərabər bir surətin əldə edilməsindən ibarətdir. Bəzilərinə görə isə elm əşyanın surətinin ağıl vasitəsilə qavranmasından ibarətdir. Bir sözlə desək, elm biliyinin həqiqi bilik (mərifət) elmindən ibarətdir; çünki bunların hər ikisi cəhlin müqabilidir. (Bəziləri) demişlər ki, elm iki qismə bölünür:\nBirincisi cəhlin ardı olmayan elmdir (yəni elə elmdir ki, ondan qabaq cəhl olmamış) bu da Tanrının elmidir.\nİkincisi cəhldən sonrakı elmdir ki, bu, bizim elmimizdir (yəni insanların öyrəndiyi elmdir). Bu sonuncu, təsəvvür və təsdiq (mərhələlərinə) bölünür. Belə bir elm bilik adlanır: çünki o, bir bildirəndən (öyrədəndən) asılıdır.\n(Bəziləri isə) demişlər ki, elm iki cürdür: Birisi hüzuri – yəni bildirmə vasitəsindən asılı olmayan elmdir. Məsələn, Tanrının bütün məfhumlar haqqındakı elmi və yaxud bizim öz varlığımız haqqındakı elmimiz belədir. Digəri hüsuli, yəni vasitədən asılı olan elmdir. Məsələn, bizim bəzi şeylərin mahiyyətləri haqqındakı elmimiz belədir. Belə bir elmə bilik də deyilir; çünki bu elmin bir bildirənə ehtiyacı var.\nSonra (bəzləri) demişlər ki, külliyyatı və yaxud mürəkkəb şeyləri dərk etmək elmdir, lakin təfərrüat və yaxud sadə şeyləri dərk etmək bilikdir (mərifətdir).\nDemək olmaz ki, təfərrüatın dərk edilməsi biliyə (mərifətə) xasdır, belə bir bilik Tanrıya mənsub edilməzsə, belə nəticə çıxar ki, guya Tanrı təfərrüatı dərk etmir; bu isə filosofların fikridir. Halbuki Tanrı külliyyat içərisindəki təfərrüatı külliyyatla birlikdə və eyni zamanda ayrı-ayrı təfərrüatın biliyindən asılı olmadan, hərtərəfli olaraq dərk edir.\nHəmçinin bəziləri demişlər ki, təfərrüatın dərk edilməsi ilə külli bir məfhum da dərk edilir; çünki külli məfhum həmin məfhumun təfərrüatının biliyindən ibarətdir. Bu mənada olan (bilik) elm adı daşıyır və insana alim deyildiyi kimi, arif də deyilir.\nBəzi filosofların dediyinə görə, hüzuri elm ola bilməz; çünki Tanrının elmi məfhumların mövcudiyyətindən asılıdır. Bizim öz mövcudiyyətimiz haqqında elmimiz isə ağıldan asılıdır və bütün elmlər hüsuli olduğuna görə, Tanrıya da bilik (mərifət) isnad etmək doğrudur. Ancaq bu barədə ifratçılıq olub, şəriət rüsumu ilə bir yerə sığmaz: çünki kəlam elmində belə bir məsələ yoxdur.\nKəşf əhli olan bəzi tədqiqatçıların dediyinə görə, bilik (mərifət) elmdən yüksəkdir; çünki onların fikrincə, ilahiyyat haqqında məsələlər və istilahlara aid nə varsa, elmdir, zat və sifətlərə aid olanlar isə bilikdir (mərifətdir). Məsələnin belə qoyuluşu həqiqətin əksinədir; çünki Tanrıya öz kəlamında (Quranda) bilik deyil, elm sifəti isnad edilir və beləliklə, elm bilikdən yüksəkdir.\nQədərilər (deterministlər) və salehilərin bəzisi demişlər ki, bilik imandan ibarətdir, çünki iman təsdiqdir, təsdiq isə elmin bilik adlanan bir qismidir, (Tanrının) «...ancaq iman gətirib xeyir iş görənlər» (Əsr, 3) (dediyindən anlaşıldığı kimi) bilik bütün xeyir işlərin müqəddiməsidir.\n(Bəziləri) demişlər ki, Tanrının sevdiyi birinci şey bilikdir və O demişdir: «Mən gizli bir xəzinə idim və istədim ki, məni tanısınlar, bilsinlər; buna görə məxluqatı yaratdım» (hədis).\nBİLİYİN (MƏRİFƏTİN) VACİBLİYİ HAQQINDADIR\nBu həm ehkam, həm də ağıl vasitəsilə isbat edilmişdir. Ehkama gəlincə, (Tanrının) «Mən cini və insanları ancaq ona görə yaratdım ki, mənə ibadət etsinlər» (Zariyat, 56) sözü sübut ola bilər. İbadət isə həmin bilikdir. Başqa sözlə desək, xeyir işlər və onları yerinə yetirmək vasitələrinə, həmçinin günahlar və onlardan çəkinmək yollarının biliyinə aid olan hər şey (ibadət adlanır).\nAğıl (məsələsinə) gəldikdə isə mötəzililər və cəhimilər ağılın ehkamdan üstün olduğunu təsdiq edirlər. Onların sübutu belədir: Allah insanı başqa varlıqlardan ona görə üstün tutmuşdur ki, insan işləri ağıl və idrak ilə idarə edir. Buna görə (ağıl və idrakdan) qəflət etmək, bu alətləri işlətməməyə, fəaliyyətsizliklə və etinasızlıqla bu nemətləri korlamağa səbəb ola bilər. Yaxşısı budur ki, ağıllı adam öz yaranması işi haqqında düşünsün, öz xilqətinin əslini araşdırsın, öz mənşə və qayıdış yerinin vəziyyətini dərk etsin, öyrənmək fürsətini itirməzdən əvvəl özünün xeyir-şər yolunu bir-birindən ayırd etsin və sual-cavab zamanını nəzərindən qaçırmasın. Bunların (mötəzililər və cəhimilərin) etiqadına görə, insanlar növ etibarilə birləşmiş (eyni) və öz növünə aid olan vəsait etibarilə bir-birilə ortaqdırlar. Buna görə onların arasında ancaq bilikcə fərq vardır. Biliklər isə müxtəlifdir. Biliklərin ən şanlı və şərəflisi onların ən çətini və ən xeyirlisidir. Bu isə ruhani səadət və insani kamaldan (inkişafdan) ibarətdir.\nDemək olmaz ki, fəsada (pozğunluğa) əməl etmək həmin fəsadın müqəddiməsinin (hazırlıq vəsaitinin) biliyindən asılıdır və fəsad nöqsan vasitələrindən hesab olunduğuna görə, ümumi şəkildə götürülmüş bilik kamal vasitəsi hesab edilə bilməz. Çünki (belə bir mühakimə ona görə doğru deyildir ki) məsələ ağıla (ağılın hökmünə) aid olur. Belə ki, əgər ağıl biliyə fəsad haqqında hökm verirsə, fəsaddan çəkinməsi vacib olur. Nəticədə çəkinməli şeydən çəkinmək fəsad haqqında biliyə deyil, inada (nifrətə) əsaslanmış olur.\nBİLİYİN (MƏRİFƏTİN) NÖVLƏRİ HAQQINDADIR\nBilik iki növdür.\nBiricisi dünya işlərinə, məsələn, yaşayış vəsaitinə aiddir.\nİkincisi din işlərinə aiddir ki, bu da iki növdür:\nBirincisi etiqadlara, ikincisi isə ibadətlərə aiddir.\nEtiqadlar da iki növdür: birincisi vacibə (Allaha), ikincisi mümkünə (yaranmışlara) aiddir. Allaha aid olan etiqadlar da iki növdür: birincisi Onun zatına, ikincisi sifətlərinə aiddir.\nBaşqa bölgüyə görə, bilik altı növdür: çünki bilik mövcudiyyəti insanın şüurlu hərəkətindən ya asılı olan və ya asılı olmayan əşyaya aiddir.\nBirincisi əməli, ikincisi isə nəzəri (bilik)dir.\nƏməli bilik üç növdür:\nBiincisi nəfsə aid olan əxlaq elmidir; ikincisi cəmiyyətin ya xırda bir hissəsinə aid olan bilikdir ki, bu, ailə idarəsindən ibarətdir, ya da bütün cəmiyyətə aid olan bilikdir ki, bu da ölkə siyasəti (idarəsi) adlanır.\nNəzəri bilik də üç növdür. Çünki nəzəri bilik, varlığında maddənin iştirakı ya şərt olmayan və ya şərt olan əşyaya aiddir. Birincisi ilahiyyatdır. Məsələn, sadə və mücərrəd biliklər (belədir). İkincisi elə əşyaya aiddir ki, onu düşünmək üçün maddə haqqında düşünmək ya nəzərə alınmır və ya nəzərə alınır. Birincisi riyazi elmlərdir (riyaziyyatla qarşdırmamalı – tərc. qeydi). Zahirdə varlığı olmayan ümumi məsələlərə aid biliklər (buna misal ola bilər). İkincisi isə təbiyyatdır. Mürəkkəb əşyaya aid bilik (buna misal ola bilər).\nBaşqa bölgüyə görə, bilik iki yerə bölünür: birincisi mahiyyət etibarilə dünya işlərinə və nəticə etibarilə axirət işlərinə aiddir. Adi sənətlər, məsələn, əkinçilik, ticarət, dərzilik və sairə buna misal ola bilər. İkinisi isə mahiyyət etibarilə axirət işlərinə aid olub, geniş yayılmış elmlərdən ibarətdir. Məqul (rasional) və mənqul (rəvayətə əsaslanan) elmlər və ədəbiyyat buna misal ola bilər. Bütün bunların hər birisi üçün bir-birindən fərqlənən istilahlar vardır.\nBİLİYİN YOLLARI (ÜSULLARI) HAQQINDADIR\nTədqiqatçılar məqsədə çatmaq üçün lazım olan biliyin yollarına aid müxtəlif fikirlər irəli sürmüşlər.\nBəziləri deyirlər ki, belə bir yol ağıla əsaslanan mühakimədən ibarətdir; çünki əgər ağıl doğru-dürüst mühakimə əsasında fəsaddan və pozğun nisbətlərdən çəkinərək (məntiqi mühakimənin) iki müqəddiməsini istər təsdiq, istərsə də inkar nöqteyi-nəzərindən düzərsə, mütləq düzgün nəticə əldə edər. Bunlar istidlalçılardır. Əgər (bu tədqiqatçılar) dinlərdən birisinə tabedirlərsə, mütəkəllimlər, (yoxsa) müşayibilər (adlanırlar).\nBunlardan (tədqiqatçılardan) bəzisi deyirlər ki, belə bir yol nəfs riyazətindən (asketizmdən) və batini təmizləməkdən ibarətdir; çünki nəfs mahiyyətcə ruhanidir, ancaq cismani örtüklər, bədən və bədənlə əlaqədar olan maneələr bilikləri nəfsdən pərdələyir (gizlədir). Əgər bu pərdələr riyazətlə (asketik təmrinlərlə) aradan qaldırılaraq Tanrıya doğru istiqamət əldə edirlərsə, nəfs vasitəsiz olaraq mənşədən (Tanrıdan) feyz almaq qabiliyyətinə malik olar. Beləliklə, bunlar riyazət yolunu əsas götürərək, biliklərdə ağılın rolunu tamamilə rədd edirlər. Bunlara inkişafilər (kəşf əhli - tərc.) deyilir. Əgər kafirdirlərsə, işraqilər, müsəlmandırlarsa, sufilər adlanırlar.\nBunlardan (tədqiqatçılardan) birisi olan şəriətçilərə görə belə bir yol (üsul) peyğəmbərlərin ardınca getmək və öyrənməkdən ibarətdir. Bunlar şəriət əhlidirlər. Şəriətçilər rəvayətə əsaslanır və iki qrupdan – təvililər və tənzililərdən ibarətdirlər.\nBunların (tədqiqatçıların) digər bir qismi deyirlər ki, belə bir yol (üsul) ağıl və ixtiyar yolundan ibarətdir. Belə bir bilik axtaran (insanın) ilahi cəzbə növlərindən birisini qavramaq qabiliyyətindən asılıdır. Cəzbə isə iki növdür: birincisi fövri cəzbədir. İlham və vəhy buna misal ola bilər. Bu cəzbə peyğəmbərlər və övliyalara xasdır ki, əqli istidlallara, nəfs riyazətinə və rəvayətə əsaslanan ehkamı tədqiq etməyə onların ehtiyacı yoxdur. Beləliklə, (peyğəmbərlər və övliyalar) ən yüksək rütbəyə çatmışlar. Bu isə həqiqi məqam adlanır.\nİkincisi sə tədrici cəzbədir. Belə bir cəzbə ondan ibarətdir ki, tələb edən əvvəlcə (ilahi cəzbəni qavramağa qabiliyyəti olan) çalışır ki, əşyada müqəddəs zat öz parlaq şəklində aydınlaşsın; necə ki, Vadiyi-Eyməndəki odda (Turi-Sina dağında) Kəlimə (Musaya), İsmayıl barəsində İbrahimə və Yusif barəsində Yəquba aydınlaşmışdı. Belə bir cəzbə nəicəsində o, (insan) Tanrıdan başqa hər bir şeyə tamamilə göz örtür. Sonra həmin cəzbə insanı surətdən mənaya (məzmuna) keçirir, onun nəzərində olan xəyali şəkilləri və mövhum nəqşləri aradan qaldırır və onu həqiqi məqama çatdırır. Bu isə məcazi məqam adlanır.\nALƏMİN MƏNŞƏYİ HAQQINDADIR\nSofistlər (səfsətəçilər) deyirlər ki, aləm xəyali və boş mövhumatdan ibarət olub, həqiqəti yoxdur. Belə bir iddia nəhayət (dərəcədə) tərslikdir. Ona görə ki, onların (səfsətəçilərin) özü də aləmin bir hissəsidirlər və aləmin həqiqətini inkar etmək haqqında mühakimə yürüdürlər. Beləliklə, əgər onlar öz mühakimələrini etibarlı hesab edirlərsə, bununla sabit olar ki, aləmin də həqiqəti vardır və onların iddiası və yaxud hökmü boşdur.\nAğıllı insanlar dünyanın mənşəyi haqqında müxtəlif fikirlər irəli sürüblər. Filosoflardan miletli Fales demişdir:\n«Aləmin bir yaradıcısı vardır. Ağıllar bu yaradıcının sifətini mahiyyətcə deyil, ancaq onun əsərləri etibarı ilə dərk edə bilərlər. O, elə bir ünsür yaratmışdır ki, onda varlıqlar və məfhumların şəkli vardır. İstər mənəvi, istərsə də maddi aləmdə olan bütün varlıqların şəkli həmin ünsürdə vardır».\nƏflatun isə ona (Falesə) əsaslanmış və həmin ünsürü Əflatun qəlibləri (müsülüi-Əflatun) adı ilə məşhur olan qəliblərdə ifadə edərək demişdir:\n«Aləm iki aləmdən ibarətdir: 1. Əql aləmi ki, əqli qəliblər və ruhani surətlər oradadır. 2. İçərisində cismani bədənlər və növə mənsub cisimlər olan və parlaq bir güzgü kimi əşyanın şəklini özündə əks etdirən duyğu (hiss) aləmi; belə ki, bu aləmdəki varlıqlar o aləmdəki varlıqların izləri (inikası)dir».\nRəvayətə görə, Fales demişdir: «İlk ünsür sudan ibarətdir, suyun hər bir şəklə düşmək qabiliyyəti olduğuna görə, onun sıxlaşıb bərkiməsindən yer, durulmasından (incələşməsindən) od və hava əmələ gəlmişdir. Göy isə odun tüstüsündən törənmişdir».\nBu fikir Tanrının dediyi «Onun ərşi su üzərində idi» (Hud, 7) sözünə uyğundur.\n«İlk ünsür mütləq bəsit (deyil, içərisində) məhəbbət (cəlbedici) və qələbə (rəddedici) olan birləşmədir. Bu ünsürdən həm bəsit və ruhani cövhərlər, həm də mürəkkəb və cismani cövhərlər törənmişdir və bu nöqteyi-nəzərdən qoşalar növ və sinifcə bir-birilə birləşərək varlıqlara çevrilmişdir. Lakin əksliklər bir-birilə ziddiyyətə girərək fəsada (pozulub parçalanmaya) səbəb olmuşdur»,\nEmpedoklun fikrini filosof Heraklit də qəbul edib.\nPifaqor demişdir: «Tanrı ağıl ilə ruhu eyni zamanda yaratdıqdan sonra onların vasiəsilə (ağıl ilə ruhdan) aşığdakıların (aşağı dərəcəli şeylərin) hamısını yaratmışdır».\n«Əsaslar üçdür: bunlar yaradıcı, ünsür (element) və surətdən ibarətdir».\n«Əsaslar yalnız element və ya ağıl deyil, dörd qatışmadan ibarət olmuş və bunlardan bütün bəsit şeylər eyni zamanda (dərhal) törənmişdir. Bunların ardınca sonradan mürəkkəb şeylər növ üzrə əmələ gəlmiş, sonra bütün aləm törənmişdir. Bütün bunlar əbədidir; çünki daimi olan aləmlə bağlıdır».\nƏrəstu demişdir: «Vahid yaradıcıdan ilkin fəal ağıl nəşət etmişdir. Ağıl öz mahiyyəti etibarı ilə mümkün, lakin öz səbəbiyyəti etibarilə vacibdir. Ağıl öz mahiyyətini və səbəbiyyətini xatırlamış və bu xatırlamadan şeylər nəşət etmişdir».\nBu fikir (peyğəmbərin) dediyi «Tanrının ilk yaratdığı şey ağıldır» sözünə uyğundur.\n«İlk mənşə müdrik bir nur olmuşdur. Bu (müdrik nur) özü haqqında düşünərək demişdir ki, əgər mənim tayım meydana gələrsə, necə ola bilər? Belə bir düşüncədən nur (işıq) və zülmət (qaranlıq) əmələ gəlmişdir. İşıq və qaranlıq isə varlıqların iki əsası olmuşdur. İşıq «Yəzdan», qaranlıq isə «Əhrimən» adlandırılmışdır. Bunlardan ruhani və cismani (şeylər), xeyir və şər meydana gəlmişdir».\n«İlk ünsür bir dəfə özünü, bir dəfə mənşəyini, bir dəfə də həmin mənşəyə olan münasibətini təsəvvür etmiş və beləliklə, əmələ gəlmiş bu üç təsəvvürdən ruh və ağıl yaranmışdır. Sonra ünsürlərin ruhda təcəssüm etməsindən məhəbbət və ədavət (cəlb etmə və rədd etmə) əmələ gəlmişdir. Sonra ruhdakıların ağılda təcəssüm etməsindən məhəbbətlə ədavətdən qarışıq olan varlıqlar yaranmışdır. Beləliklə, varlığın səbəbi məhəbbətdir. Məhəbbət isə birləşmənin səbəbidir. Fəsadın (pozulub dağılmanın) səbəbi isə ədavətdir. Ədavət isə ayrılmanın səbəbidir. Məhəbbətlə ədavət xeyir və şərin səbəbləridir». Belə bir üsul qiyamətə qədər davam edəcək. Qiyamət günündə xeyir şərdən azad ediləcək. «(Xeyir iş görənlər) dəstəsi behiştə, (şər iş görənlər) dəstəsi isə cəhənnəmə gedəcəkdir» (Şura 7).\nDÜNYA ƏHLİNƏ AİD OLAN BİLİK HAQQINDADIR\nBirincisi elə adamlardır ki, vəhy və ilhama nail olmuş və ya ağıllarını və vaxtlarını əşyanın həqiqətlərini bilməyə sərf etmiş, bu həqiqətlərdən ağıl və ya vicdana əsaslanan dəlillər vasitəsi ilə əzəli və əbədi bir yaradıcının varlığını isbat etmiş, onun ibadətinə məşğul olmuş və öz üsulları əsasında qayda-qanunlar vermişdir. Bunlar müdrik tədqiqatçı müəllimlərdir.\nElələri də var ki, Tanrının əzəli mərhəmətinə nail olmuş, elələri var, təbiətcə insan olmalarına baxmayaraq, mələklər onların qarşısında baş əymişlər və səadət onların sayəsində olmuşdur. Peyğəmbərlər və onlara tabe olanları buna misal göstrmək olar. Elələri də var ki, korlanmışlar və onların aqibətinin həqiqətini Tanrı daha yaxşı bilir.\nBirincilər demişlər ki, işlərdə bizim heç bir ixtiyarımız yoxdur və bu (məsələ) aydındır, çünki bizim vücudumuzun maddəsi başlanğıcından indiyə qədər müxtəlif şəkillər və vəziyyətlərdə bizdən və bizim iradəmizdən asılı olmayaraq dolanmışdır (dövr etmişdir), indi də elədir; bizim – nə azadlığımız vardır, nə də müdaxiləmiz. Buna görə bunlar öz işlərində qəzavü qədərə təslim olmuşlar. Bunlar (əhli-təslim) təslimçilərdir (fatalistlərdir)\nDigərləri isə demişlər ki, işlərdə bizim azadlıq və iradəmiz vardır; əgər belə olmasaydı, biz mükafata, yaxud cəzaya, yoxsulluğa, yaxud zənginliyə layiq olmazdıq. Bunlar isə səbəbçilərdir (əhli-səbəb – deterministlərdir). İnsanların çoxu bu əqidənin tərəfdarıdır və bu əqidə doğrudur.\nBaşqa bölgü üzrə (dünya əhli) dörd qismə bölünür: çünki bunlara görə, ulu Tanrı cisimlərdən əvvəl ruhları yaratmış və onlara demişdir ki, «Mən Sizin Tanrınız deyiləmmi?» (Əraf, 171). O ruhların bəzisi «bəli!», bəzisi «xeyr!» demişlər. Sonra Tanrı həmin sözü yenidən təkrar etmişdir. Bu dəfə təsdiq edənlərin bəzisi inkar etmiş, inkar edənlərin bəzisi isə təsdiq etmişdir. Bundan sonra həmin ruhlar dağılışaraq tədriclə cisimlər aləminə yönəlmişlər. Onların içərisində həm ilk, həm də son dəfə «yox» deyənlər kafir olmuş və iman gətirməmişlər. Bunların əksinə olanlar isə, əksinə, həmçinin ilk dəfə təsdiq edib, sonra inkar edənlər əvvəlcə mömin olmuş, sonra isə kafirə çevrilmişlər. Bunların əksinə olanlar isə əksinə olmuşdur. Belə bir gün «Yövmil-misaq» (əhd-peyman) günü adlanmışdır. Cəsədlər arasındakı birləşmə və ayrılma həmin günün saziş və ayrılmasının nəticəsidir. Bu isə (peyğəmbərin) belə bir sözünə uyğundur ki, «ruhlar səfərbər edilmiş ordulardır, həmin orduların təsdiq edənləri bir biri ilə birləşmiş, inkar edənləri isə bir-birilə ziddiyyətə girmişlər».\nBaşqa bölgü üzrə (dünya əhli) beş yerə bölünür. Bu bölgü belə bir nəzərdən irəli gəlir ki, dünya ümumi quruluşu etibarilə vahid, lakin zahir və batin etibarilə ikidir.\nAləmin zahiri duyulan aləm (aləmi-məhsus), surət aləmi (aləmi-surət), görünən aləm (aləmi-şəhadət), fel (həqiqət) aləmi, cismani aləm (aləmi-cismani), tərkib aləmi (aləmi-tərkib), aşkar aləm (aləmi-cəhr), yaranmışlar aləmi (aləmi-xəlq) adlanır.\nAləmin batini isə mücərrəd aləm (aləmi-məqul), məzmun aləmi (aləmi-məna), gizli aləm (aləmi-qeyb), imkan aləmi (aləmi-qüvvə), ruhani aləm (aləmi-ruhani), təcziyə aləmi (aləmi-təfrid), sirlər aləmi (aləmi-sirr), hadisələr aləmi (aləmi-əmr) adlanır. Mücərrəd (aləm) duyğulara əsaslanır; duyğular isə bir-biri ilə əlaqədardır.\nİnsanların bəzisi, yəni səfsətəçilər, bunların (mücərrəd və duyulan aləmin) hər ikisinin həqiqət olduğunu əsla təsdiq etmirlər. Bəzisi isə, yəni təbiətçilər (materialistlər) ancaq duyğular aləmini təsdiq edir və mücərrədi təsdiq etmir. Bəzisi, yəni dəhri (ateist) filosoflar hər ikisini təsdiq edir, amma ehkamın qaydalarını təsdiq etmir. Bəzisi, yəni saèbilər (ulduzpərəstlər) isə bunların hamısını təsdiq edir, lakin şəriət və dini təsdiq etmir. Bəzisi, yəni yəhudilər və xaçpərəstlər bunların hamısından əlavə şəriət və dini də təsdiq edir, lakin bizim peyğəmbərin şəriətini təsdiq etmir. Bəzisi, yəni müsəlmanlar bunların hamısını təsdiq edir.\nÒÿíàñöõ əhli demişdir ki, aləm təbiətən dairəvi hərəkət edir. Ülvi (yuxarı) varlıqlar dövrə etməklə süfli (aşağı) varlıqlara təsir etməkdədirlər. Sufli varlıqlar da sonsuz olaraq dövr edirlər. İhatədə olan ruhlar müxtəlif cisimlərdə dövr edir. Bütün zamanlarda müəyyən bir dövr başa çatır və yeni bir dövr başlanır. Dövrlər isə sonsuz olaraq bir-birinin ardınca davam edir.\nBunların sözünün nəticəsi belədir ki, müxtəlif cisimlər bir-birini dəyişən nəfslərin inkişaf yolundakı səadət və şəqaqət dərəcələrindən ibarətdir. Beləliklə, xoşbəxt (ruh) bir cisimdən köçür və ondan yüksək bir cisimdə yerləşir. Buna nəsx (ruhun yer dəyişməsi) deyilir. Həqiqət belədir ki, bu məzhəb batildir, çünki onların dediyinə görə, dövrlər inkişafa çatmaq rütbəsinin dərəcələrindən ibarət olub, inkişafa çatmaq isə imkan daxilindədir. Halbuki, belə bir imkan içərisində qeyri-mümkünlük vardır. Bu qeyri-mümkünlük isə şübhəsiz, dövrlərin sonsuzluğundan irəli gəlir.\nBütpərəstlər demişlər ki, göy mücərrədləri (fələklər) ruhlardan, ulduzlar isə onların cisimlərindən ibarətdir və bunlar Tanrı yanında bizim şəfaətçilərimizdir. Buna görə onların hər birisi üçün müəyyən surət təsəvvür etmiş, bu surətləri onlara mənsub etmş və bu münasibətə görə mədəniyyatdan onların şəkillərinə uyğun heykəllər düzəltmiş və onlara ibadət etmişlər. Bunlar öz üsullarını İdris əleyhissalamdan ibarət olan Hermesə isnad edirlər və bütləri tanrı, yaradıcını isə tanrılar tanrısı adlandırmışlar.\nBəzi tədqiqatçılara görə, ilk ünsür cəbərut (qüdrət) aləmidir ki, bu da lahut (Tanrıya mənsub) aləmindən nəşət etmişdir. Həmçinin demişlər ki, bu aləmdə ruhlar bərabər imiş, sonra ondan (cəbərut aləmindən) mələkut aləminə, yəni müfrədat (ayrı-ayrı sadə varlıqların) aləminə enmişlər. Sonra həmin aləmdən mülk aləminə, yəni mürəkkəb varlıqlar aləminə enmişlər. Bu aləmdə isə üç məqam vardır: cəmadat (sülb əşya), nəbatat (bitkilər) və heyvanlar məqamı. Bu məqamlar ardıcıl olaraq dövr edərək, nasut aləminə, yəni insan aləminə çatır. İnsanın mənşədən aşağıya enməsi belədir. Əgər insan inkişaf etdikdən sonra qeyd etdiyimiz aləmlərdən bircə-bircə əlaqəsini kəsərsə, mənşəyinə çatar. Bu isə insanın yuxarıya yüksəlməsindən (suuddan) ibarətdir.\nKümun və zühur (gizlilik və zahir olma) nəzəriyyəsinə inananlar demişlər ki, yaranmış varlıqların hamısı birdən yaranmışdır və onlar bir-birinin içərisində, mürəkkəblər bəsitlər içərisində, bəsitlər mücərrədlər içərisində, mücərrədlər isə ilk ünsür içərisində gizli olmuşdur. İnsanın nütfədə, xurma ağacının isə çəyirdəkdə gizli oması buna misal ola bilər. Sonralar tədriclə aşkara çıxmış və öz xülasə (müxtəsər) şəkillərindən sonra təfsilatlı şəkillər əldə etmişlər.\nİNSAN HAQQINDA BİLİYƏ AİDDİR\nİnsan nəfs (ruh) və bədəndən ibarətdir. Ruhun varlığı sabitdir, insan başqa heyvanlarla iradi hərəkətinə görə müştərəkdir. Lakin ağıllı tədbirləri, məsələn, ticarət, ziraət (əkinçilik) və sairə ilə heyvanlardan fərqlənir. Məlum olur ki, insanın başqa heyvanlardan üstünlüyünün, yəni tədbir və iradə etməsinin səbəbi nəfsdir.\nDemişlər ki, ruh müstəqil (öz varlığından asılı olmayan) bir cövhərdir və cövhərlərə əlavə edilən ərəzlərin əksinə olaraq, zehni mülahizələri (dərk etmək qabiliyyətləri) vardır. Lakin ruh cisim deyildir: çünki cisim eyni zamanda iki surəti dərk edə bilməz. Halbuki ruhun ikidən də artıq surəti dərk etmə qabiliyyəti vardır. Sonra ruh cismani də deyildir; çünki cismani əşyanın cismi hissələrə bölünməsi lazımdır. Halbuki ruh bəsit (bölünməz)dir. Sonra ruh nə maddədir, nə də surət (forma), çünki maddə ilə surət bir-birindən ayrılmazdır; halbuki ruh (maddə və surətdən) ayrıla bilər. Beləliklə, isbat edildi ki, ruh bəsit bir cövhərdir və cisim deyildir. Həmçinin (ruh) cisimdəki imkan (qüvvə) olmadığı kimi, cismin surəti də deyildir.\nBəzi şəxslər demişlər ki, ruh bədəndən əvvəl törənmişdir. Bunlar (Tanrının) «Sonra biz onu (insanı) başqa birşəklə saldıq» (Muminin, 14) sözünə isnad etmişlər.\nƏrəstu və onun tərəfdarları ruhun bədəndən sonra törənməsini söyləmişlər və belə bir dəlil göstərirlər ki, əgər ruh bədəndən əvvəl mövcud olsaydı, sayca çox olardı və əgər «sayca çox olan bu ruhların» hər birisi üçün fərqləndirici (bir xüsusiyyət) təsəvvür etsək, onda ruhun mürəkkəb olması, yəni həm ümumi, həm də fərqlənmə cəhətlərinə malik olan bir şey olması lazım gələrdi. Halbuki ruh bəsit fərz edilmişdir. Beləliklə, labüd olaraq (əvvəlcə) bədən olmalıdır ki, ruhu növlərinə görə şəxsi bölmələrə ayırsın.\n(Ərəstuya) görə, bədən ruhun davam edib qalması üçün deyil, onun mövcudiyyəti üçün şərtdir.\nHəmçinin deyilmişdir ki, ruh üç qüvvədən ibarətdir ki, onların birinicisi beyində olub, hikmət mənşəyidir. İkincisi ürəkdə olub, qəzəb mənşəyidir. Üçüncüsü qara ciyərdə olub, şəhvət (ehtiras) mənşəyidir.\nSonra deyilmişdir ki, ruh mizacdan və əxlatın (qan, bəlğəm, sevda və səfra) etidalından ibarətdir.\nSonra deyilmişdir ki, ruh bədənin şəkli və əxlatın birləşməsindən ibarətdir.\nDeyilənlərin ən doğruçusu (Allah) demişdir ki, «(Ey Məhəmməd), de ki, ruh mənim Tanrımın işlərindəndir və sizə elmin az bir hissəsi verilmişdir» (siz ruhu dərk edə bilməzsiniz) (İsra, 85).\nBədənə gəlincə, o, maye nütfədən əmələ gəlmişdir. Nütfə kürəcik şəklində olub, ona insanın bütün xüsusiyyətləri və əlavələri iman şəklində əmanət verilmişdir. Belə ki, həmin xüsusiyyətlər tədriclə meydana gəlir. Nütfədəki bu imkan ilk ünsürdə və ya Əflatun qəliblərində gizli olan varlıqlardakı imkan kimidir. Sonra həmin nütfə ana bətnində istilik vasitəsilə yetişir, öz növünə xas olan qabiliyyətə görə adi üzvlərə ayrılır, ünsüri (maddi) keyfiyyətləri qəbul edir və onda dörd təbiət əmələ gəlir, sümüklər, damarlar və sinirlər inkişaf edir, cismani şəkilləri təkmilləşir, içərisinə ruh verilir və qidalanaraq təbii təkmilləşməyə doğru yönəlir. Sonra bətndən çıxır və ruh onu üç mərhələdə idarə edir: birinci mərhələdə şəhvət (ehtiras) qüvvəsi vasitəsilə onu, təbii inkişaf olan boy atmaq üçün qidalar cəzb etməyə hazırlayır. İkinci mərhələdə qəzəb qüvvəsi vasitəsilə onu (öz) növünə məxsus şəklinin afətlərdən qorunması üçün zərərli şeyləri rədd etməyə hazırlayır. Üçüncü mərhələdə isə mələkə (hifz və vərdiş) qüvvəsi vasitəsilə onu həqiqi inkişaf olan yaxşı əməllərə hazırlayır.\nDoğruya gəldikdə, onların zahiri və batini (növləri) vardır. Zahiri duyğular beşdir ki, eşitmə, görmə, dadma, toxunma, iy bilmə duyğularından ibarətdir. Filosofların fikrincə, batini duyğular da beşdir ki, ortaq hiss (hissi-müştərəkə), təsəvvür, xəyal, hafizə və özünüidarədən ibarətdir. Kəlam tərəfdarları (mütəkəllimlər) isə sonuncunu nəzərə almırlar.\nQüvvələr isə səkkizdir: bunlar da cəzb edən (cazibə), qidalandıran (ğaziyə), saxlayan (masikə), becərən (namiyə), törədən (müvəllid), surət verən (müsəvvirə), ifraz edən (dafiə), rədd edən və həzm edən (hazimə) qüvvələrdən ibarətdir.\nCİN VARLIĞI HAQQINDA\nBu məsələ istər ehkamca, istərsə də ağılca şübhəsizdir. Ehkama gəlincə, Quranda onun varlığı və oddan yarandığı qeyd edilir. Ağıla gəldikdə, filosoflar beş cövhərin, yəni maddə, surət, cisim, ruh və ağlın mövcudiyyətin isbat edərkən bunlardan fərqlənən başqa bir varlığın da (mövcudiyyətini) isbat etmişlər və onu üç qismə ayırmışlar: birincisi, mahiyyətcə xeyir olub, şəri olmayan varlıq ki, mələkdir. İkincisi şər olub, xeyri olmayan varlıq ki, şeytandır. Üçüncüsü həm xeyir, həm şər üçün qabil olan varlıq ki, cindir.\nAğıllı adamların bəzisi demişdir ki, nəfsdə üç qüvvə vardır: birincisi təmiz xeyirdən (məhzül-xeyr) ibarət olub, mütməinə (arxayın) nəfs adlanır. Bu qüvvə mələklərə mənsub bir qüvvədir ki, bütün yüksək xasiyyətləri özündə birləşdirir və peyğəmbərlər və övliyalara xasdır. İkincisi xalis şərdən ibarət (məhzül-şər) olub, əmmarə (pis işlərə cəlb edən) nəfs adlanır. Bu qüvvə şeytana mənsub bir qüvvədir ki, bütün yaramazlıqları özündə birləşdirir və kafirlərə xasdır. Üçüncüsü həm xeyir, həm də şərə qabil olan qüvvədən ibarət olub, ləvvamə (danlayan) nəfs adlanır. Bu, orta vəziyyətdə olan bir qüvvədir ki, gah cəlb edən nəfsə meyl göstərir, gah da özünü danlayaraq, arxayın nəfsə meyl göstərir və insanların (peyğəmbərlər və övliyalardan başqa) qalan hissəsinə xas olub, cini əvəz edir.\nSufilər demişlər ki, şeytan insan təbiətindən ibarətdir ki, şəhvətlərə meyl göstərir. Əgər nəfs ona tabe olarsa, bütün yollardan azar və əgər onu özünə tabe edərsə, bütün təhlükələrdən qurtarar. İnsan mahiyyətini (təbiətini) deməkdən məqsəd belə bir məsələni qeyd etməkdən ibarətdir ki, insan törənmiş (yaranmış) varlıqdır. Əgər insan canişinlik (yer üzündə Tanrının canişini olması – Baqara, 30) rəmzinə uyğun olaraq, yer üzərindəki varlıqların bəzisi onun ixtiyarına keçərsə, yaxud adların (Tanrı adlarının – Baqara, 31) öyrədilməsinə müvafiq olaraq, elmlərin bəzisini mənimsəyərsə, özündən aşağı səviyyədə olan yaranmışlara lovğalıq etməz və Firon və Haman kimi qürrələnməz; ancaq özünün törənmə səbəbinə (Tanrıya) baxar, Onun nemətləri qarşısında şükür edər və Onun qüdrətini xatırlayar.\nAləmin vəziyyətləri, ondakı varlıqların keyfiyyəti və onun hisslərinin kəmiyyəti haqqında bizim imkan daxilində əldə etdiyimiz bilik bunlardan ibarətdir.\nTANRIYA AİD BİLİYİ AXTARAN ADAMIN QABAQCADAN BİLMƏLİ OLDUĞU ƏSASLARDAN İBARƏT MƏSƏLƏLƏR HAQQINDADIR\nFilosoflar demişlər ki, vahiddən ancaq vahid nəşət edə bilər. Onların sübutu belədir ki, həqiqi vahid hər cəhətdən vahiddir və ondan nəşət edən bir nəticə onunla eyni vəziyyətdə olmalıdır (vahid olmalıdır) və ondan qeyri vəziyyətdə başqa bir nəticənin nəşət etməsi mümkün deyildir; çünki əgər o iki nəticə iki (müxtəlif) vəziyyətlə nəşət etsə, lazım gələr ki, vahid mürəkkəb olsun. Halbuki fərzə görə, o, bəsit vahiddir. Belə bir mühakimə ilə biz vacibin isbatı haqqında bir şey itirmirik. Ancaq həmin mühakimədən belə çıxır ki, o, (vacib) şeyləri yarada bilməz. Belə bir mühakiməni rədd etmək daha yaxşıdır.\nMütəkəllimlər demişlər ki, («vahiddən ancaq vahid nəşət edər» qanunu) yalnız yaranmış olan səbəblər və nəticələr haqqında təsəvvür edilə bilər. Halbuki vacib tam sərbəstliklə fəaliyyət göstərən (varlıq)dır və öz yaratdığını istədiyi kimi yaradır. Bu mühakimə bir də başqa şəkildə rədd edilir: (məntiq) qanununun tələbinə görə, mücərrəd ancaq mücərrəddən silsilə kimi nəşət edə bilər və beləliklə, lazım gələr ki, mürəkkəb qətiyyən əmələ gəlməsin. Halbuki aləmin mövcudiyyəti bunun əksini göstərir. Deməli, aləmin mövcudiyyəti bu mühakimənin yanlışlığına sübutdur.\nƏgər «ağıla iki nöqteyi-nəzərlə: 1) öz yaradıcısına nisbətən imkan nöqteyi-nəzəri; 2) öz illətinə nisbətən vaciblik nöqteyi-nəzəri ilə yanaşmalı və bu iki nöqteyi-nəzərlə mürəkkəb (şeylər) yaranmışdır» - desən, onda ilk ağıl ilə mürəkkəb (şeylər) ya ilk mənşə ilə eyni zamanda və yaxud onun varlığından sonra ilk mənşədən nəşət etməli olur və beləliklə, əgər onların hər ikisinin (ilk ağıl ilə mürəkkəb şeylərin) Tanrı ilə eyni zamanda varlığını hesaba alarsan, qanunu pozmuş olursan və əgər onların hər ikisinin (Tanrı ilə eyni zamanda) varlığını rədd edərsən, onda yoxun (mövcud olmayayn şeyin - ağılın) varlığa təsir göstərməsi (yoxdan varlığın əmələ gəlməsi) qeyri-mümkün olur.\nBaşqa bir əsas: sünnilər demişlər ki, vahiddən ancaq vahid törənə bilər. Onların sübutu budur ki, imkan daxilində olan vahid (şey) iki qüdrətə tabe edilə bilməz; çünki əgər həmin (şeyin) varlığı onların hər ikisindən asılıdırsa, onların hər ikisinin sərbəst bir səbəbi olması lazım gələr və əgər birisi kifayət edərsə, digəri boşa çıxır. Bəzi fazil adamlar bu əsası iki müxtəlif cəhətdən qəbul etmişlər.\nBaşqa bir əsas: vacib ancaq vahid ola bilər. Bunun izahı belədir ki, vacibliyin mənası mümkünün əksinə olaraq, hərtərəfli ehtiyacsızlıqdan ibarətdir. Əgər iki vacib tapılarsa, onların hər ikisi sözün tam mənası ilə vaciblik məfhumuna uyğun olmalıdır və beləliklə, onların hər birinin bir fərqləndiriciyə ehtiyacı olur və lazım gəlir ki, onların hər birisinin tərkibində həm vaciblik, həm də fərqlənən əşya olduğuna görə, mürəkkəb olsun. Halbuki mürəkkəb əşya öz tərkib hissələrinə ehtiyacı olduğuna görə mümkün əşyadır.\nBaşqa bir əsas: filosoflar demişlər ki, aləm qədimdir; çünki o, tam səbəbdən dərhal nəşət etmişdir. Buna görə də aləmdən əvvəl yoxluğun olmaması lazım gəlir; çünki ilkinlik zaman tələb edir. Zaman isə varlığa aid olduğundan, yoxluqla bir araya sığa bilməz.\nMütəkəllimlər isə deyirlər ki, aləm hadisdir (sonradan törənmədir), hadis isə öz yoxluğundan qabaq mövcud ola bilməz.\nFilosofların sözündən belə çıxır ki, qədim iki cürədir. Bunlardan birisi zatən qədimdir (qədimi-zati), yəni öz varlığı etibarilə başqasına möhtac deyildir. Digəri isə zamanca qədimdir (qədimi-zamani), yəni ondan əvvəl zaman olmamışdır. Hadis (sonradan törəmə) də iki cürədür: (ibdai və zamani). İbdai törənməsində başqasına möhtac olan hadisdir. (Zamani isə) özü ilə səbəbi arasında zaman olan hadisdir. Vacibin isbatında bundan istifadə etsək, bir şey itirmərik. Filosof Prokl tərəfindən aləm haqqında irəli sürülmüş şübhəli məsələlər həmin mənada başa düşülməlidir.\nBaşqa əsas. Vacib iki cürədir: birincisi varlığından əvvəl yoxluq olmayan (vacibi-zati) zatən vacibdir. İkincisi varlığından əvvəl yoxluq olan vacibdir.\nVarlıq da iki cürədir: birincisi mütləq varlıqdır ki, Tanrının varlığı buna misaldır. Belə varlıq dəyişilməzdir və başqa (kəsdən) alınmamışdır. İkincisi alınan (əldə edilən) varlıq, mümkün varlıqdır. Belə varlıq dəyişiləndir və başqasından alınır. Ümumiyyətlə, varlıq dedikdə, bunların hər ikisi başa düşülür.\nYoxluq da iki cürədir: birincisi mütləq yoxluqdur ki, qeyri-mümkünlüyün yoxluğu buna misladır. (İkincisi) nisbi yoxluqdur ki, mümkünün yoxluğu buna misaldır. Ümumiyyətlə, yoxluq dedikdə, bunların hər ikisi başa düşülür.Mötəzililərə görə, nisbi yoxluq şübhəsizdir.\nBaşqa əsas. Mütləq əqliyyata (rasional şeylərə) inanmaq olmaz. Bunun izahı belədir ki, filosoflar fərd (yeganə, xalis) cövhərin mövcudiyyətini əsaslı dəlillə rədd, mütəkəllimlər isə onu isbat etmişlər. Bu iki dəlil bir-birinə zidd olduğuna görə, ağıl onlardan birinin yanlış, digərinin isə dürüst olduğunu hökm edir, çünki hər ikisinin (dürüst) olması qeyri-mümkündür. Lakin ağıl onların hansı birinin doğru və ya səhv olduğunu müəyyən etmir; çünki əgər onlardan birisinin yanlışlığı mümkündürsə, digərinin də yanlışlığı mümkündür və nəticə etibarilə mütləq əqliyyata əsaslanan inam aradan getməli olur. (Bu məsələni açmaq üçün) bir ölçü lazım olur ki, o da şəriətdən ibarətdir. Hərçənd ki, digər tərəfdə şəriətin qəbul etdiyi işdə ağıl əsas götürülür. Biz ağılın hökmünü ancaq elə vəziyyətlərdə qüsurlu hesab edirik ki, səbəblər, vasitələr və onların tətbiqi düzgün olmur və yaxud uydurmaçılığa yol verilir. Əgər (ağıl) belə nöqsanlara üstün gələrsə, əlbəttə ki, onun hökmü yanlış ola bilməz. Məsələn, peyğəmbərlərin vəhy qəbul etmək və qayda-qanun vermək barədəki ağılı belədir. (Deməli), əqliyyatın hamısının yanlış olması barədə hökm etmirik; çünki bunların bəzisi doğrudur.\nBaşqa əsas. Demokrit demişdir ki, əşyanın əşyaya təsiri ağılabatan deyildir. Onun isbatı belədir ki, əgər varlıq mövcud olan bir şeylə bağlanarsa, o, əldə olanı ələ gətirmək kimi (faydasız) olur. Və əgər varlıq yox olan şeylə bağlanarsa, bir-birinə zidd olan varlıq ilə yoxluq bir yerə toplaşmalı olur. Bu fikrə əsaslandıqda yaranmışların mövcudiyyəti bu fikrin yanlışlığına sübutdur. Deməli, bu fikirdə səfsətə vardır.\nVACİBİN VARLIĞINI İSBAT ETMƏK HAQQINDADIR\nBu məsələ şübhəsizdir, onun müxtəlif isbat yolları vardır. O cümlədən birisi hüdus (yoludur). Hüdus yoxluqdan sonra əmələ gəlməkdən ibarətdir. Mütəkəllimlər əvvəlcə aləmin törənmiş olduğunu, sonra onun törədicisinin əzəli olduğunu isbat edir və deyirlər ki, aləm əyandan (xarici varlıqlardan) və ərəzlərdən, ərəzlər varlıqlardan, varlıqlar isə hərəkət, sükunət, birləşmə və ayrılmadan ibarətdir. Hərəkət bir (şeyin) iki anda iki yerdə olması, sükunət isə (onun) iki anda bir yerdə olmasıdır. Birləşmə iki cismin iki məkanda elə yerləşməsidir ki, onların ikisinin arasına başqa bir cövhərin girməsi mümkün olmasın. Ayrılma isə onların (iki cismin) iki məkanda elə yerləşməsidir ki, onların arasına başqa bir cövhərin girməsi mümkündür. Bu vəziyyətlər, şübhəsiz ki, əvəz edilən və dəyişəndir. Onların törənmiş olması sübutu bundan ibarətdir ki, onlar varlıqdan sonra yox olur və yoxluqdan sonra (xarici varlıqlara) möhtacdır. Bunlar (əyan) hadislər üçün yer (məkan) (vəzifəsi görür). Hadislərin yerləşdiyi bütün yerlər (məkanlar) isə törəmədir və hər bir törəmənin (törənmişin) törədiciyə ehtiyacı var. Deməli, aləmin törədiciyə ehtiyacı vardır. İstənilən də bundan ibarət idi.\nBirisi də imkan (vasitəsilə isbat etmək) yoludur.\nİmkan varlıq və yoxluğun zəruri olmamasından ibarətdir. Mütəkəllimlər əvvəlcə aləmin imkanını (mümkün olmasını), sonra aləmin vacid (var edən) yaradıcısı olmasını isbat edərək deyirlər ki, varlıq iki növdür: vacib, mümkün. Mümkün isə var olmaq üçün vacibə möhtacdır. Aləm konkret fərdlərin və ərəzlərin məcmuyundan ibarətdir. Məcmu isə fərdlər olmadan əmələ gələ bilməz və fərdlər (məcmudan) başqadır. Sonra təsirə məruz qalan şeyin nə özü təsiredici ola bilər, nə də onun bir hissəsi, çünki hissə həmin şeyin özünə və ya özündən başqa digər şeyə təsir göstərə bilməz. Deməli, məcmu üzərində təsir ancaq kənardan olmalıdır. Bütün törənmişlərdən kənarda olan şeyin özü də törənmiş ola bilməz. Deməli, o, vacib olmalıdır.\nBirisi də kəşf əhlinin yoludur. Bunlar demişlər ki, onun (Tanrının) varlığı xarici varlıq deyildir, o, heç bir şərtdən asılı deyildir. Nə ümumi şəkildə asılıdır, nə də məhdud şəkildə. O, nə küllidir, nə də cüzvi, nə ümumidir, nə xüsusi, nə təkdir, nə də çox, nə ziddi (əksi) vardır, nə də tayı, şeylər onun vasitəsilə mövcud olmuşdur. Onun mövcudiyyəti mahiyyətinə əlavə edilən varlıq vasitəsilə deyildir. Beləliklə, əgər düşünsən, başa düşərsən ki, o, əyan (xarici varlıqlar) və ərəzlərin, yəni mümkünatın sifətlərinə malik deyildir. O, yoxluğa məruz qalmaz və yoxdan əmələ gəlməmişdir. Hər şeyi özündə birləşdirir və əhatə edir; hətta yoxluq və qeyri-mümkün (şeylər də) ümumi imkan əsasında ona aiddir (tabedir). O, əzəli və əbədidir, yeganə varlıqdır. Onun çoxlu rütbələri və hər bir rütbədə isə onun münasibəti və adı vardır. Dəyişən vəziyyətlərdə onun əlaqələri vardır. Vacib belədir.\nƏrəstu başqa yolla isbat edərək demişdir ki, biz hərəkət edənləri müxtlif cəhətlər və vəziyyətlərdə görürük. Hər bir hərəkət edənin hərəkətvericisi olmalıdır. Əgər bu hərkətvericinin özü də hərəkətdədirsə, onda bu söz (məsələ) təsəlsülə uğradığına görə, heç bir nəticə verməz. (Məsələnin) belə olmaması üçün hərəkətsiz olan bir hərəkətverici əsas götürülməlidir. Bu hərəkətvericidə heç bir qüvvə (daxili) olmamalıdır; çünki əgər onda qüvvə (daxili imkan) varsa, başqa bir şeyə ehtiyacı olar ki, onda olan qüvvəni (daxili imkanı) həqiqətə (işə, əmələ) çevirsin; çünki o, mahiyyətcə imkandan həqiqətə doğru hərəkət etmir. Deməli, (onun) həqiqəti imkandan daha əvvəldir; çünki həqiqət olan hər bir şey imkan daxilində olan hər hansı bir şeydən daha əvvəldir. Lakin varlığı imkan dairəsində olan hər hansı bir şeyin təbiətində bir mənəvi qüvvə (potensial) vardır ki, o da imkan və caizlikdən ibarətdir. İmkan dairəsində olan belə bir şeyin həqiqətə çevrilməsi üçün bir vacibə ehtiyacı olduğu kimi, hər hansı bir hərəkət edənin də hərəkətvericiyə ehtiyacı var. Deməli, vacib mahiyyətcə elə bir zatdır ki, onun varlığı başqasının varlığından alınmamışdır və ondan başqa hər hansı bir varlıq həqiqətdə ondan (imkandan asılı olmadan) əmələ gəlmişdir.\nŞeyx Əbu Əli Sina isə başqa yolla isbat edərək demişdir ki, hər hansı sonlu və ya sonsuz bir məcmu (toplu) imkan dairəsində olanların birləşməsindən ibarət olsa, mahiyyət etibarilə ya vacib və ya mümkün olmalıdır. Əgər (həmin məcmu) mahiyyət etibarilə vacib, onların hər birisinin varlığı mümkün olarsa, onda varlığı vacib olanın mövcudiyyəti mümkün olanlardan asılı olar. Bu isə yanlışdır. Yoxsa, əgər o (məcmu) mahiyyətcə mümkündürsə, mövcud olmaq üçün bir vacibə ehtiyacı olur ki, onu vücuda gətirsin. Bu vücuda gətirən onun ya xaricində, ya da daxilində ola bilər. (Daxilində olduqda) onların (məcmunun tərkib hissələrinin) birisi vacibül-vücud olmalıdır, bu isə yanlışdır; çünki (fərzə görə) onların hər birisi mümkünül-vücud idi. Buradan belə nəticə çıxır ki, vücuda gətirən onların xaricində olmalıdır. İstənilən də bundan ibarət idi.\nƏgər varlığın mövcudiyyəti özündəndirsə (öz-özünə mövcuddursa), onu vacib adlandırırıq və əgər mövcudiyyəti başqasındadırsa, onu mümkün adlandırırıq. Deməli, mümkünün varlığı aydındır. İndi vacibin isbatına aid danışım. Bunu bildikdə deyərsən: hər hansı bir varlıqda mahiyyətcə vaciblik məzmunu varsa, o, vacibdir, yoxsa, mümkündür. Əgər bu mümkün (öz varlığını əldə etmə) ehtiyacında bir vacibə gedib çatırsa, onda qarşı qoyulmuş məsələ isbat edilmişdir. Yoxsa, əgər o, sonsuz olaraq təsəlsülə uğrayırsa və desən ki, onun tərkib hissələrindən heç birisinin bir təsirediciyə ehtiyacı yoxdur, bu, yalandır və əgər desən ki, ehtiyacı vardır, lakin həmin yaradıcının özünün də başqa bir yaradıcıya ehtiyacı vardır, belə ki, bir ehtiyacı olanın başqa bir ehtiyacı olana arası kəsilmədən ehtiyacı olur. Beləliklə, bütün tərkib hissələri ilə birlikdə yoxluqdan əmələ gəlmiş bir məcmunun mövcudiyyətinə etiraf etmiş olursan və belə nəticə çıxır ki, onun tərkib hissələri qətiyyən mövcud olmamalıdır. Bu isə yanlışdır, (çünki o, mövcuddur) və əgər desən ki, məcmunun vəziyyəti onun tərkib hissələrinin əksinədir, yəni xarici müəssirə (yaradıcıya) ehtiyacı yoxdur, bununla sən məcmu üçün mahiyyətcə vaciblik məzmunu isbat edir və eyni zamanda, imkanın həqiqətdən əvvəl olmasını təsdiq edirsən. Nəticə etibarilə hissələrin tamdan əvvəl olduğu meydana çıxır ki, bu da boş sözdür. Sonra əgər desən ki, biz nə tamla maraqlanırıq, nə də hissələrlə və təsəlsülə inanırıq, bu, dəlilikdir. Biz də belə bir dəliliklə maraqlanmırıq.\nVacibin isbatına aid olan istilahların yekunu belədir. Lakin hər kim bu məsələnin daha artıq izahı ilə maraqlanırsa, onun (Məhəmməd peyğəmbərin) «Hər kim özünü tanıyırsa, Tanrısını da tanıyar» sözünü əsas götürməlidir.\nBu sözü deyənin məqsədi belə ola bilər. Əgər arif adam bilsə ki, onun özünün mahiyyəti, sifətləri və əməlləri onun mahiyyətindən sifətlər vasitəsilə nəşət edir və bilsə ki, onun mahiyyəti törənmişdir, başa düşər ki, hər bir törənmişin törədicisi var.\n(Bu sözü deyənin qərəzi) belə ola bilər ki, arif adam özünün cismi, cövhəri və ərəzi olduğunu başa düşdükdə, ərəzini dəyişən, dəyişənin törənmiş, cismin hadisələr məhəlli, mahiyyətin isə cismin bir hissəsi olduğunu anladıqda aləmin də taylardan ibarət olduğuna görə törənmiş olduğunu bildikdə bilər ki, hər bir törənmişin törədicisi var.\n(Bu sözü deyənin məqsədi) belə də ola bilər ki, arif adam öz vücudunun mahiyyəti haqqında həm icmal şəkildə, həm də təfsilatı ilə düşündükdə özünün nütfədən ölümə qədərki vəziyyəti haqqında fikir yürütdükdə, külli işlər, məsələn, varlıq, yoxluq, sağlamlıq, xəstəlik, yaşlılıq və uşaqlıq haqqında düşündükdə bilər ki, onun sərbəst olan bir idarəedicisi və qədim bir hərəkətvericisi var.\n(Bu sözü deyənin məqsədi) belə də ola bilər ki, arif adam öz bədəninin zahiri və daxili üzvlərinin tərkibinə, həmin üzvlərdə yerləşmiş olan duyğular və qüvvələrə, üzvlərdən nəşət edən əməllərə (fəaliyyətlərə), bədənindəki nizamın həmin duyğular və qüvvələrə əsaslandığına baxdıqda belə bir məsələ ilə tanış olar ki, bütün bu müxtəlif vəziyyətlər bədənin hissələrindən birisinin (təsiri nəticəsi) deyildir, çünki bədənin hissələrindən hər hansı birisi imkandan həqiqətə doğru hərəkətdədir. Bu isə xarici hərəkətvericiyə möhtacdır. Beləliklə, bədənin ruhuna etiraf edər. Sonra tamın hissə ilə müqayisəsi əsasında aləmin tərkibini bədənin tərkibi ilə müqayisə edər və bilər ki, nizamın səbəbi olan və fəaliyyətlərin nəşət etməsinin hərəkətvericilərindən ibarət göylərdə və yerlərdəki ruhani və cismani şeylərin idarəedicisi və xaricdən hərəkətvericisi var.\n(Bu sözü deyənin məqsədi) belə də ola bilər ki, arif öz zatının varlıqlar içərisində idrak, qüdrət və ixtiyar (azadlıq) etibarilə seçilməsini (üstünlüyünü) və bunların vasitəsilə kainatı mənimsəməsini (kainat üzərində) öz hökmranlığını başa düşdükdə, həmçinin öz idrakı, qüdrəti və ixtiyarının onun idrakı, qüdrəti və ixtiyarından artıq olmadığını anladıqda bilər ki, onun idrakı, qüdrəti və ixtiyarından üstün olan bir idrak, qüdrət və ixtiyar var.\n(Bu sözü deyənin məqsədi) belə də ola bilər ki, arif adam öz zatının mahiyyətini öyrənməyin, həmin mahiyyətin imkanı nəzərə alınaraq, qeyri-mümkün olduğunu başa düşdükdə bilər ki, vacibin zatının mahiyyətini öyrənmək də, həmin mahiyyətin vacibliyi nəzərə alınaraq qeyri-mümkündür.\nSufilərə görə, (bu sözü deyənin məqsədi) budur ki, varlıq vahiddir və hissələr tamdan, tam isə hissələrdən ibarətdir. (Buna görə) hər kim özünü tanıyarsa, Tanrısını tanıyar.\nKəşf əhli deyirlər ki, ruh öz cövhəri (mahiyyəti), mücərrədliyi və mücərrəd ruhlar aləminə aid olması etibarilə bədəndən fərqlənir və bədənlə əlaqəsi idarəetmə və fəaliyyət əlaqəsindən ibarətdir. Sonra ruhun zat ilə əlaqəsi də vardır. Ruh ilə bədənin əlaqəsi bədənin də ruh kimi həmişəlik olaraq yaşaması və öz mövcudiyyətini davam etdirməsi ilə nəticələnir. Lakin bədən ruhun (zahiri) şəkli, onun təzahür etdiyi yer, onun aydın görünən aləmdəki inkişafları və qüvvələrinini təzahür etdiyi yer olması etibarilə ona (bədənə) ayrılmaz surətdə möhtacdır və bədəndə, nəzəriyyəçilər yanında məşhur olan iki (məfhum) – nüfuz (hülul) və birləşmə (məfhumları) əsasında cərəyan edir. Necə ki, Tanrının mütləq varlığı (sair) varlıqlarda cərəyan edir və bu nöqteyi-nəzərdən onlar bir-birindən heç də fərqlənmir. Hər kim ruhun bədəndə necə zahir olmasını, ruh ilə bədənin eyniyyət və fərqlənmə cəhətlərini bilsə, Tanrının da şeylərdə necə zahir olmasını, Tanrı ilə şeylərin eyniyyət və fərqlənmə cəhətlərini bilər və beləliklə, «özünü tanıyan Tanrısını da tanımış» olar.\nTANRININ ZATINA AİD BİLİK HAQQINDADIR\nTanrının zatına aid bilik haqqında insanlar arasında fikir ayrılığı var.\nBirincisi belədir ki, bilik ancaq hədd və şəkli təsəvvür etmə vasitəsilə dərk edilə bilər. Hədd və şəkli təsəvvür etmə isə hüdudlanmış və təsəvvür edilən şeyin (fikirdə) tərkibini tələb edir. Halbuki Tanrı hər cəhətdən bəsitdir.\nBəziləri Tanrının bədənlərdə hülulunu (nüfuz edib onunla qarışmasını) düzgün hesab edirlər. Bunlar hülulilər və qülüvv edənlər (həddini aşmış adamlar)dır.\nBəziləri demişlər ki, Tanrı oddur və belə sübut göstərmişlər ki, İbrahim peyğəmbər od içərisinə atdırıldıqda od ona hörmət etmiş və onu yandırmamışdır. Məcusilərin (atəşpərəstlərin) bəzisi belə düşünür.\nBəziləri də demişlər ki, təbiət Allahdır. Bunlar isə dəhrilər (materialistlər)dir.\nLakin aydındır ki, birinci fikir həqiqətdir və bunun sübutu Məhəmməd peyğəmbərin) sözüdür ki, «Biz Səni (Tanrıyı) lazımınca tanıya bilmədik».\nSİFƏTLƏRƏ (TANRININ SİFƏTLƏRİNƏ) AİDDİR\nBəziləri, yəni filosoflar və mötəzililər demişlər ki, sifətlər zatın əlavəsi deyil (Tanrının sifətləri onun zatının eynidir). Bunlar belə sübut göstərirlər ki, sifətlər əlavə olsaydı, ya nöqsanlı bir şeyi təkmilləşdirmək üçün olardı, ya da heç mənası olmazdı.\nBəziləri, yəni Əbu Haşim əl-Əşəri və onun tərəfdarları demişlər ki, sifətlər nə mövcud olan, nə də mövcud olmayan hallardan ibarət olub, varlıqla yoxluq arasında vasitələrdir (orta vəziyyətdədir).\nBəziləri, yəni Əbu Haşim əl-Əşəri və onun tərəfdarları demişlər ki, sifətlər «on» sayının içərisində olan «bir» kimi, nə Tanrının zatı, nə də onun zatından başqa bir şeydir. Bunların sübutu belədir ki, başqalıq (fərqlənmə) zatiliyi tələb edir (başqa olan şeyin özünün də zatı olmalıdır). Halbuki sifətlər zat deyildir və gər sifətlər zata əlavədirsə, ondan başqa şey deyildir, çünki fərqlənmə ancaq iki zat arasında ola bilər.\nBəziləri, yəni Cahiz və Bağdad mötəzililəri (sifətləri) heç də təsdiq etmirlər; çünki (onlara görə) əlaqədar şeylər olmadan onların mənası yoxdur.\nSifətlər ya sübutiyyə (müsbət), ya səlbiyyə (mənfi) sifətlərdir. Müsbət sifətlər gözəl isimlər də adlanır.\nBu sifətlərdən biri budur ki, Tanrı qadirdir və bəzi filosofların zənnincə, Tanrının işləri vacib olaraq nəşət edir.\nOnlardan (sifətlərdən) birisi də budur ki, O, (Tanrı) əzəli iradə sahibidir; belə ki, Onun iradəsində nə yeniləşmə (təkrar), nə də gecikmə vardır.\nBirisi də budur ki, O, hissetmə mənasında deyil, dərketmə mənasında eşidən və görəndir.\nBirisi də budur ki, O, diridir; çünki ancaq diri fəaliyyət mənşəi ola bilər.\nBirisi də budur ki, O, danışandır; çünki əmr edən və nəhy dəndir.\nBirisi də budur ki, O, təkdir; çünki iki olsaydı, bir-birinə maneçilik törədər və pozğunluq əmələ gətirərdilər.\nMötəzililər bu sifətlərdən başqa, bir də Tanrının mövcud olması sifətini artırırlar; çünki onlara görə, yoxluq (məfhumu) vardır.\nFilosoflar deyirlər ki, Tanrının sifətləri Onun zatının eynidir, Tanrının elmi hərtərəflidir, Onun qüdrəti bütün şeylərin mənşəyidir, Onun iradəsi bütün şeylərə mərhəmətindən ibarətdir. (Bütün bu sifətlər) Tanrının zatında çoxluq təsəvvürü olmadan (nəzərə alınır). Bu nöqteyi-nəzərdən çıxış edərək onlar dünyanın törənmiş olmaması haqqında mühakimə yürüdürlər; çünki onların dediyinə əsasən, (Tanrının) yaratmaq haqqındakı elmi müəyyən məsləhət, qüdrət və iradə əsasında (və bunlarla eyni zamanda) olduğuna görə, (yaradılmış şey) zamanca (Tanrıdan) sonra ola bilməz. Beləliklə, bu sifətlərin qədimliyi (Tanrının zatı kimi qədim olması) aləmin də qədimliyini tələb edir. Pakizədir O kimsə (Tanrı) ki, Onun qüdrəti razılaşmaqdan (başqasının razılığından), həyatı ölümdən, elmi köhnəlməkdən, iradəsi təxirdən, qulağı və gözü duyğulardan, vahidliyi çoxluqdan və sözü yalandan iraqdır.\nSəlbiyyəyə (Tanrıya mənsub edilə bilməyən sifətlərə) gəldikdə, bunlardan birisi budur ki, Tanrı mürəkkəb deyildir; çünki tərkib vahidliklə bir yerə sığmaz. Halbuki Tanrı hamının qəbul etdiyi kimi, vahiddir.\nBunlardan birisi də budur ki, Tanrı məkan və cəhət (səmt) daxilində deyildir; çünki məkan və cəhət Onun cisim olmasını tələb edir. Halbuki mücəssimənin (Tanrının cisim olduğunu qəbul edənlər) və müşəbbihənin (Tanrını yaranmışlara oxşadanların) iddiasının əksinə olaraq (Tanrı) cisim deyildir.\nBunlardan birisi də budur ki, Tanrı kədər duymaz; çünki ələm (kədər) ziddin (məqsədəuyğun olmayan şeyin və ya hadisənin) nəticəsidir. Halbuki Tanrıya zidd yoxdur.\nBunlardan birisi də budur ki, Tanrıda ləzzət (almaq) sifəti yoxdur; çünki ləzzət təsir qəbul etmək nəticəsi olub, (canlıların) mizacına aid olan bir şeydir. Halbuki Tanrı ondan iraqdır.\nBunlardan biri də budur ki, Tanrı birləşmə qəbul etməz; çünki birləşmə iki şeyin bir şeyə çevrilməsindən ibarətdir. Halbuki Tanrı zatən vahiddir.\nBunlardan birisi də budur ki, Tanrı ərəz deyildir; çünki ərəzin cismə ehtiyacı var. Halbuki Tanrı möhtac deyildir.\nBunlardan birisi də budur ki, Tanrı Özündən başqa digər şeyə oxşamır; çünki oxşamaq xüsusiyyətinin fərqləndiriciyə ehtiyacı var. Ehtiyacı olan şey isə vacib ola bilməz.\nHƏŞR (QİYAMƏT GÜNÜ) HAQQINDA\nOnun barəsində bir neçə bəhs vardır.\nBirincisi ona inanmaq barəsindədir. Bu, islamın ən böyük dayağı, (dünyada) qayda-qanunun ən möhtəşəm amili və hər şeyə malik, hər şeyi bilən (Allaha) ibadəti vacib edən hökmləri qüvvədə saxlayan səbəblərin ən möhkəmidir. Çünki insan təbiəti fitrən mütləq zərərlə nəticələnən şəhvət ləzzətlərinə və bədən həzlərinə maildir. Bunların qarşısını yalnız həşr qorxusu və cəza heybəti ala bilər. Belə demək olmaz ki, (bunların) qarşısını almaq üçün şəriət hökmündən, ümumi qəbul edilmiş qayda-qanundan qorxmaq və ya verilmiş nemətin itirilməsi təhlükəsi kifayətdir. Çünki ola bilər ki, şəriətin hökmü və ümumi qəbul olunmuş qayda-qanun həyata keçirilməsin, neməti itirmək də buna maneçilik törətməsin. Belə ki, məğlubiyyət qarşısında qalan kəs nemətin itirilməsinə əhəmiyyət verməyərək, nicat yolunu özünü öldürməkdə görə bilər.\nİkincisi, onun (həşrin) sübutu barəsindədir. O, izahata ehtiyacı olmadan əqli cəhətdən sübut olunur.\nBirincisi mükəlləfiyyətlərdir (borclardır). Çünki bunlar (nəticədə) cəza və ya mükafat verilməsini vacib edən zəhmətli işlərdir. Cəza və ya mükafat isə ölümdən sonra mümkündür. Belə ki, mükəlləfiyyətlər həyat boyu davam edir. Düşünmək olmaz ki, nəfsin yoxluqdan varlığa çıxması, həyat ləzzətlərinin və biliklərin dərk olunması – nemətlərdir, mükəlləfiyyət isə mükafat və ya cəza üçün lazım olan əlavə iş deyil, həmin nemətlər üçün minnətdarlıqdar. Çünki ləzzət və ağrı bədəndə qovuşubdur. Xəstəlikdən sonra sağlamlıq kimi ləzzət də ağrıdan sonra dərk olunur. (İnsan üçün) varlıq ləzzətinin yox olmaq qorxusu, yaşamaq ləzzətinin ölüm qorxusu, biliklər ləzzətinin onları (qazanmaq) məşəqqəti qorxusu qarşısında bir acılıq (ələm) vardır. Ləzzət minnətdarlığı zəruri edirsə, ağrı da cəzanı və ya mükafatı zəruri edir.\nBelə söyləmişlər ki, əvvəldən axıra kimi insan varlığı minnətdarlığı zəruri edən ləzzət olmayıb, sırf ələmdən ibarətdir. Çünki mövcudluğun başlanğıcı cahillik, sonu isə zəiflik və ölüm qorxusu məqamıdır. İkisinin arasındakı vaxt isə yaşayış üçün lazım olanları əldə etmək məşəqqətləri dövrüdür. Beləliklə, şübhəsiz ki, mükəlləfiyyət cəza və ya mükafatı zəruri edən əməldir.\nİkincisi, insanlar arasında güzəran səviyyəsinə görə fərqdir. Bəzi adamlar yoxsulluq acısı içərisində, bəzisi isə var-dövlət ləzzəti içərisində ölübdür. Əgər yoxsul fəsad törədən, varlı isə əməli salehdirsə, onda bu, layiqincədir. Yoxsulluq acısı və var-dövlət ləzzəti fəsadlıq və əməli salehlik üçün cəza və mükafatdır. Əgər vəziyyət bunun tərsinədirsə, onda əməli saleh yoxsula yoxsulluq acısının əvəzini vermək lazım gəlir. Çünki o, layiq olmadığı bir əziyyət üçün yaradılmamışdır.\nBelə düşünmək düz deyil ki, yoxsulluq və varlılıq tənbəllik və çalışqanlıqla bağlıdır və Allah tərəfindən nəzərdə tutulmur. Çünki çalışqanlıq (imkanı) bədən sağlamlığının səviyyəsindən və əngəl törədəcək halların baş verməsindən asılıdır. Xəstə və əngəllərə rast gələn (adam nəsə) əldə edə bilməməkdə üzürlüdür. Beləliklə, əngəlin səbəbi Allaha məxsusdur və əvəz vermək də onun üzərindədir. Belə əvəzvermə isə yalnız ölümdən sonra mümkündür.\nÜçüncüsü, insan təbiəti (potensiyası) münasibi cəlb etmək və zərərlini dəf etməklə istək və qəzəb (rəddetmə) qüvvəsindən ibarətdir. Həmin bu iki qüvvə bəzi təbiətlərə hakim olaraq, məzlumu soymağa və ya haqsız öldürməyə gətirib çıxara bilər. Bu halda cəza və ya mükafat verilməzsə, ədalət yox olar. Beləliklə, ölümdən sonra cəza və ya mükafatın verilməsi lazımdır.\nDördüncüsü, doğru və yanlış barəsindəki nəzəriyyə və rəylərdəki fikir ayrılığının baş verməsidir. Belə ki, əqidələr müxtəlifdir. Hər hansı bir işin kökü bu dünyada əqlin nəzərindən qaçmış ola bilər və hər bir əqidə sahibi də məsələnin kökünü bilməyərək əqidə bağladığı işlərdə təkid edə bilər. Əgər biri doğru, o biri yanlış yolda olan iki əqidə sahibi ölərsə və onlar üçün haqqın üzə çıxdığı bir yer olmasa, onda doğru və yanlış arasında heç bir fərq qalmaz. Ədalət isə zəruri bilir ki, seçib-ayırmaq üçün, doğru yol tutanı təqdir etməyə və səhv yol tutanı töhmətləndirməyə bir yer olsun.\nBeşincisi, digər məxluqatdan fərqli olaraq, insandakı kamillik kəsb edib qazanma (bacarığından) asılıdır. Çünki nəfs biliyin yoxluğu üzündən ilk başlanğıcda naqis olur, bədən alətlərinin vasitəsilə öz ömrünün əvvəlindən sonuna kimi bacarığına görə kamilləşir. Onun üçün ləzzətlərin ən kamili kamillik ləzzətidir, belə ki, ortada gələn ləzzətlər kəsb etmək məşəqqətləri ilə bağlıdır. Kəsbetmə müddəti bitərsə, qüvvə (potensiya) fəaliyyətə keçərsə, məşəqqətlər bitər və biliklər kamillik halında qalar, beləliklə də, nəfs kəsbetmənin hədər getməməsi üçün həmin ləzzəti dərk etməlidir. Bu ləzzətin dərk edilməsi ölümdən sonra olmalıdır. Çünki kəsbetmə müddəti ölüm vaxtına qədər davam edir.\nBelə söyləyə bilərsən ki, bu dəlillər cismani məadı (axirət həyatına qayıdışı) sübut etməyə bir fayda vermir, çünki bədən nəfs üçün bilikləri əldə etməyə bir alətdir. Kamillik hasil olduqdan sonra isə alətə ehtiyac qalmaz. Şübhəsiz ki, o (nəfs) müqəddəs və ülvidir, bədəni idarəetmə məşəqqətini isə yalnız bilikləri qazanmaq üçün qəbul edir. Kamillik qazandıqdan sonra nə üçün də bədəndəki darısqallığı tərk edərək ondakı qabalıqdan yaxasını qurtarmasın; təcrid olaraq ilk başlanğıca qayıtmasın və əbədi ləzzət içərisində daimi qalmasın?\nBelə də deyə bilərlər ki, nəfs bədənlə bağlandıqdan sonra fani şəhvət ləzzətindən üz çevirməklə yanaşı, kəsbetmə məşəqqətini daşıyaraq kamilləşmişdir. Əgər bədənlə əlaqəsini kəsərək, (bədən) alətlərindən uzaq olmaqdan həzz alarsa və ruhi varlıqlarla əlaqəyə girərsə, onda bu, onun behiştidir. Əgər kəsbetmədən bixəbər olaraq, başı fani ləzzətlərə qarışarsa və aləmdən əvvəlcədən olduğu vəziyyətdə çıxarsa, itib-getməsinə baxmayaraq, fani ləzzətə olan acı meylinin acılağını daha da artırarsa, bu, onun cəhənnəmidir. Beləliklə də, ruhi behişt və mənəvi cəhənnəm belə müqayisə olunursa, onda cismani məada heç bir ehtiyac yoxdur.\n(Əgər belə desələr) mən cavab verərəm ki, bu, bir neçə cəhətdən ola bilməz.\nBirincisi. Nəfs öz mahiyyəti etibarilə dərkedəndir, bədəndən sonra daimi qalan mücərrəd substansiyadır, (işləri) alətlər vasitəsilə idarə edir. Məlum ləzzəti və acılığı dərketmə alətləri – hisslərdir. Hisslər bədən ilə bağlıdır və onlar bədənsiz istər hiss ilə, istərsə də əql ilə qavranılanı tam şəkildə dərk edə bilməz.\nİkincisi. Nəfsin bədənlə bağlılığı aşiqin məşuqla bağlılığı kimidir. Vaxt keçdikcə aralarında möhkəm bir ülfət və nəfs üçün ülfət bağlanmış şeydən ayrılmaqla acılıq əmələ gəlir. Beləliklə də, o, bədənsiz tam şəkildə ləzzət ala bilməz.\nÜçüncüsü. İnsan, eyni zamanda, nəfslə bədəndən ibarətdir. Onun növü və ya şəxsiyyəti yalnız bu ikisi ilə təsəvvür edilir. Bunlardan biri digəri olmadan tələb anında məlumun haqqını zalımdan ala bilməz. (Allahın) ədaləti isə cismani məadın mövcudluğunu zəruri bilən şəxsin olmasını tələb edir. Belə demək olmaz ki, nəfs bədəndə bədənin qabalığına görə əzab çəkir, onda necə ola bilər ki, yaxasını bədəndən qurtardıqdan sonra bir daha ona meyl etsin? Belə ki, bədən öz xasiyyətinin müxtəlifliyi, yaşayışını qurması və vəziyyətdən asılı olaraq dəyişikliklərə uğramasına görə nəfs üçün əzab yeridir. Uyğunsuzluq amilləri aradan qalxarsa, ülfət zənciri işə düşər.\nBelə də deyə bilərik ki, ölümdən sonra bədənin nəfs üçün qayıtması ən yüksək ləzzət və acılıq amillərindəndir. Əgər nəfs əzaba məruzdursa, onda bədən pislik baxımından onun üçün ən nifrətamiz obyektdir, ondan heç vaxt qopmayan zəncir və halqalar kimidir. Əgər əzaba məruz deyilsə, onda bədən uğurlu tənasübüylə, camalının gözəlliyi ilə, murada çatan arzularıyla və yoxa çıxmaq qorxusunun olmaması ilə nəfs üçün ən gözəl istəkdir, hətta o, içərisində (nəfsin) daima tam ləzzət aldığı (cənnət) qəsrlərindən də qat-qat yüksəkdədir.\nDördüncüsü. İnsanlar arasında məlum, hiss olunan ləzzət və acılığın necə baş verməsi və bunların Sadiqin (haqqı deyən Allahın) verdiyi xəbərlə uyğun gəlməsi zərurətidir. ×öíêè Sadiq insanlara ləzzət xəbərini onlar arasında məlum olan «uşaqlar», «qəsrlər», «ipəklər» və «meyvələr» sözləriylə vermiş, əzab barəsində isə onları «qandallar», «zəncirlər», «od» və «bərk soyuq» sözləriylə xəbərdar etmişdir. Sadiqin kəlamına uyğun gəlmədiyi üçün, bunların hər ikisinin (yəni ləzzət və acılığın) həmin məlum hisslər vasitəsilə baş verməsi lazım olur və başqa izahata ehtiyac yoxdur.\nBeşincisi. Bu dünyada Allahın sevimili bəndələrinin zəhmət, düşmənlərinin isə nemət içərisində olmasıdır. Çünki əgər Allahın səxavəti ancaq yemək, paltar, evlənmək və s. arzu edilən şeylərin əldə edilməsi kimi dünyəvi ləzzətlərlə məhdudlaşsaydı, onda bu emətlərin sevimli bəndələrinə verilməsi və onlarda daimi qalması məqsədəuyğun olardı. Sevimli bəndələrin (ağır) zəhmətindən və düşmənlərin firavan həyat sürməsindən aydınlaşır ki, sevimli bəndələr üçün vəd olunmuş və həmişə davam edəcək bir nemət, eləcə də düşmənlər üçün həmişə davam edəcək bir əzab vardır.\nGöründüyü kimi, rahatlıq və sıxıntının hər biri iki hissəyə bölünür: onlardan biri bu dünya ilə bağlı olub, fanidir, o biri isə axirətlə bağlıdır, daima qalandır. İnsanların bəzisi fani rahatlığı daimi rahatlıqdan, bəzisi isə fani sıxıntını daimi sıxıntıdan üstün tutaraq bu günü üçün seçmişdir.\nİnanmayanlar həşri iki cəhətdən inkar etmişlər.\nBirincisi, yox olmuş varlığın qaytarılmasının qeyri-mümkünlüyüdür. Onlar demişlər ki, yox olmuş varlıq sırf inkardır və onun heç bir sabit şəxsiyyəti yoxdur. Buna görə də onun bir daha qayıtmasının mümkünlüyü barədə hökm vermək doğru deyildir.\nDigəri cismani məadın mümkün olmamasıdır. Onlar söyləmişlər ki, əgər bir insan başqa bir insanı yemiş olarsa və yeyilmişin bir hissəsi yeyənin hissəsinə çevrilərsə, onda onların ikisinin də mamilə qaytarılması mümkün olmaz.\nBirincisinə cavab olaraq demişlər ki, hər hansı bir hökmün doğru olmadığını söyləmək onun barəsində hökm irəli sürmək deməkdir. Barəsində hökm verilən hər bir şey isə sabitdir, sırf inkar deyildir.\nİkincisinə isə (cavab vermişlər) ki, insanın əsli hissələri vardır, dirçəliş (qiyamət) günü məhz həmin hissələr bir yerə yığılacaq. Yeyilmiş insanın hissəsi yeyənin əsli hissələrindən deyildir.\nNƏFSİN ÖLÜMDƏN SONRA DA DİRÇƏLİŞİNDƏN ƏVVƏLKİ HALLARININ BİLİNMƏSİ, ONUN LƏZZƏT VƏ ACILIĞI DƏRK ETMƏSİNƏ DAİR\nBu eşitmə və əql ilə sübuta yetir.\nEşitmə yoluna (Allahın): «Allah yolunda öldürülənləri əsla ölmüş hesab etmə, əksinə, onlar diridirlər» (Əli-İmran, 129) kəlamı dəlalət edir.\nƏql yolu ilə: nəfs özü-özlüyündə dərk edəndir və dərketmə qabiliyyəti ondan qopub ayrıla bilməz. O, bədənin və dərk edilənin uzaqlaşması ilə ləzzət və acılıqdan xali olur.\nBelə deyə bilərlər: əgər eyni dərəcədə düzgün əməllər etmiş iki şəxsin biri Nuh zamanında, o biri isə bizim dövrümüzdə ölərsə,dirçəliş vaxtı hər ikisinin nəfsi eyni ləzzəti alarsa və cənnət ləzzətlərini almaqda bərabər olarlarsa, onda əvvəl (ölənin) ləzzəti sonrakından məlum vaxt baxımından çox olar. Bu isə sonra ölən üçün haqsızlıqdır. Əgər sonra ölənin ləzzəti həmin müddətin əvəzi şəklində artırılarsa, (artıq ləzzət müddətinə) lüzum bitdikdən sonra arası kəsilər, (bu zaman da) ədalət pozular. Çünki cənnətdə arası kəsilən ləzzət yoxdur.\nBuna cavab olaraq deyərik ki, ölüm ilə dirçəliş arasındakı ləzzət cənnət nemətlrinin müntəzəm olması üçün acılıqla qarışmışdır. Həmin iki şəxs cənnətə yalnız ləzzət və acılığa görə (bir-birinə) bərabər şəkildə daxil olurlar.\nBelə də söyləmişlər ki, ruhlar bədənlərdən ayrıldıqdan sonra səmaya tərəf yönəlir, çünki onlar yuxarı varlıqdırlar. Onların bəzisi əvvəl günah etmədiyindən, yüksəyə qalxaraq göy sferalarındakı məqamında qərar tutur və məlum günə qədər natamam bir ləzzətdən faydalanırlar. Bəzisini isə günaha batdıqlarından, mələklər göy sferalarına qalxmağa qoymurlar və onlar od kürəsi içində məlum günə qədər natamam olmayan bir acılıqdan əziyyət çəkirlər.\nBelə də söyləmişlər ki, ruhlar bədənlərdən ayrıldıqdan sonra nların yaxşıları dünya əhlinin yaxşıları ilə ünsiyyətə girir, xeyir işlərdə onlara kömək edərək birgə dolanırlar, pisləri isə pis ruhlarla ünsiyyətə girərək pis işlərdə onlara yardım göstərir və onlarla birgə dolanırlar. Məlum günə qədər vəziyyət belə qalır.\nMİZAN-TƏRƏZİ, SİRAT (YOLU) VƏ HAQQ-HESAB (GÜNÜ) BARƏSİNDƏ\nBunların hamısı sübut olunur. Çünki onlar əqlə uyğun gəlməyənin rədd edilməsi ilə doğru xəbərdən (Qurandan) götürülmüşdür.\nBəzi mühəqqiqlər söyləmişlər ki, bu dünya ləzzətlə acılığın bir-biri ilə qarışığından, axirət isə bütün ləzzətin bir tərəfdə və bütün acılığın digər tərəfdə bir yerə toplanmasından ibarətdir. Birinci (tərəf) cənnət adlandırılır ki, bu, möminlərin sığınacağı, ikincisi isə cəhənnəmdir ki, bu da kafirlərin iqamətgahıdır.\nSayt Azərbaycan Respublikasının Prezidenti\nDövlət Dəstəyi Şurasının maliyyə dəstəyi ilə yaradılıb.\n"Mədəniyyətlər arasında qlobal müharibə haqda proqnozlar bir tikə çörəyini itirməkdən qorxub yeni düşmən obrazı axtaran peşəkar ekspertlərin\n"Sevgidə günəş kimi ol, dostluq və qardaşlıqda axar su kimi ol, hər nə olursan ol, ya olduğun kimi görün, ya göründüyün\nkimi ol!" >>>\nCopyright © 2011 Vasif Sadigli. All rights reserved. Bütün haqları qorunur.


26 İyun 2014 - №24\nNaxçıvan Dövlət Universitetinin əlaqələri genişlənir\nNaxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi sədrinin birinci müavini Azər Zeynalovun başçılıq etdiyi nümayəndə heyəti bu günlərdə Polşa Respublikasının Krakov şəhərində səfərdə olub. Muxtar respublikanın 90 illik yubileyi münasibətilə keçirilən "Naxçıvan günləri"ndə iştirak edən nümayəndə heyətinin tərkibində Naxçıvan Dövlət Universitetini rektor, professor Saleh Məhərrəmov və beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektor, riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru Anar Kazımov təmsil edib.\nAnar Kazımovun verdiyi məlumata görə, səfər çərçivəsində heyət Krakov şəhərindəki bir sıra ali təhsil müəssisələrində olub, əməkdaşlıq sahəsində geniş spektri əhatə edən bir sıra məsələlər barəsində fikir mübadiləsi aparılıb.\nPolşa Elmlər Akademiyasının Krakov Bölməsində keçirilən görüşdən, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi ilə Polşa Elmlər Akademiyasının Krakov Bölməsi arasında "2014-2016-cı illər üzrə elm sahəsində əməkdaşlıq haqqında" protokol imzalandıqdan sonra nümayəndə heyəti Avropanın ən qədim tarixə malik universitetlərindən biri olan Yaqellon Universitetində olub. 650 illik tarixi olan Yaqellon Universitetinin rektoru, professor Voyçex Novak universitetin fəaliyyət istiqamətləri, elm, təhsil və beynəlxalq əlaqələr sahəsində görülən işlər barədə məlumat verib. Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi sədrinin birinci müavini Azər Zeynalov Polşa-Azərbaycan arasındakı dostluq münasibətlərindən danışıb, ölkələrarası əlaqələrin inkişafında muxtar respublika ilə Krakov şəhəri arasında elm və təhsil sahəsində əməkdaşlığın əhəmiyyətini vurğulayıb.\nNaxçıvan Dövlət Universitetinin rektoru, professor Saleh Məhərrəmov muxtar respublikada elmin və təhsilin inkişafına göstərilən diqqət və qayğıdan bəhs edib. Görüşdə universitetlər arasında əməkdaşlıq protokolu imzalanması barədə razılaşma əldə olunub.\nAGH Elm və Texnologiya Universitetinin rəhbərliyi ilə keçirilən görüşdə universitetin prorektoru Zbiqney Konkol əməkdaşlığın hər iki universitet üçün faydalı olacağına əminliyini bildirib. NDU-nun rektoru, professor Saleh Məhərrəmov rəhbərlik etdiyi universitetin 80-dən çox dünya universiteti ilə sıx əməkdaşlığa malik olduğunu, bu ali məktəbdə 300-dən artıq xarici ölkə vətəndaşının təhsil aldığını vurğulayaraq Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə Krakov ali təhsil müəssisələri arasında əməkdaşlığın uğurla davam etdiriləcəyinə inandığını bildirib. Universitetlər arasında müəllim, tələbə mübadiləsi, müştərək videokonfransların, elmi-tədqiqat işlərinin həyata keçirilməsi ilə bağlı niyyət protokolu imzalanıb.\nKrakov İqtisadiyyat Universitetində keçirilən görüş də səmərəli olub. Universitetin rektoru, professor Andjey Xoxulla aparılan danışıqlar zamanı və bir sıra məsələlər müzakirə olunub. Naxçıvan Dövlət Universiteti ilə Krakov İqtisadiyyat Universiteti arasında niyyət protokolu imzalanıb, ali təhsil müəssisələri arasında əlaqələrin qurulması barədə razılıq əldə edilib.\nNümayəndə heyəti digər rəsmi görüşlərdə, Krakov şəhərinin Opera Teatrında keçirilən Naxçıvan Muxtar Respublikasının 90 illik yubileyinə həsr olunmuş konsert proqramında iştirak edib.


"Prezident dərsi"- Azərbaycan mətbuatının patriarxı İlham Əliyevin media rəhbərləri ilə görüşünə belə ad verdi\nDövlət başçısının bizə dedikləri və açıq demədikləri haqda\nBazar günü Prezident İlham Əliyev şəhər kənarındakı iqamətgahında bizimlə görüşdü. Ölkənin əksər aparıcı KİV rəhbərləri dəvət olunmuşdu.\nŞənbə günü axşam bu barədə mənə də məlumat verildi və dəvət olundum. Düzdür, Prezidentə "Jurnalistərin dostu" mükafatının təqdimat mərasimiydi. Əslində isə dövlət başçısı media rəhbərləri ilə görüşüb bəzi mesajlar vermək ehtiyacı hiss etmişdi.\nBizim də Prezidentə deməli sözlərimiz vardı. Bizdən asılı omayan səbəbdən deyəcəklərimizin hamısını deyə bilmədik; tənqidçi media adından çıxışı Rauf Arifoğlu etməliydi və etdi də. Yayımda yaranmış problemləri ətraflı şəkildə izah edə bildi. Ancaq təəssüf ki, həbsdə olan jurnalistlərlə, qəzetlərə qarşı məhkəmələrlə, medianın informasiya əldə etməsindəki çətinliklərlə, reklam bazarı ilə bağlı problemləri demək mümkün olmadı.\nBir çoxları bu görüşü tənqid etsə də, düşünürəm ki, faydalı təmaslar idi. Çünki media və bu sektorda çalışanlar daim basqı altındadırlar. İndiki məqamda tənqidçi medianın ən ağır durumda olduğu dönəmlərdən biridir. Prezidentlə görüş bu basqıları müəyyən qədər və müəyyən müddətə də olsa, xəfiflədir. Bu, məsələnin bir tərəfidir. İkinci cəhət odur ki, media ilə dövlətin zirvəsi arasında dialoq imkanı yaranır. Prezident də bu görüşü faydalı saydı.\n"Deyə bilmərəm ki, tez-tez görüşürük, amma görüşüb danışırıq" deməsi belə təmasların daha da artacağı ehtimalını və ümidini yaradır. İki onillikdir, müxalifət iqtidarla dialoq istəyir. Və zaman-zaman hakimiyyətin çox aşağı səviyyələri ilə müxalifət liderlərinin görüşü olub. Adını dialoq qoyub söhbətləşiblər. Amma Prezident səviyyəsində dialoq hələ ki, yalnız media rəhbərlərinə nəsib olur. Ona görə də redaktorların Prezident İlham Əliyevlə görüşünə irad tutanlar Əli Həsənovla və Əli Əhmədovla görüşlərini xatırlasınlar.\nBiz siyasətçi deyilik, hakimiyyət davası aparmırıq. Jurnalistik və hər bir jurnalistin də ən böyük arzusu ölkəsinin rəhbəri, başqa dövlət adamları ilə şəxsən görüşüb informasiya almaq, öz düşüncələrini bölüşmək imkanı qazanmaqdır. Biz də bu görüşdən çox faydalı məlumatlar aldıq. O məlumatların bir hissəsini həmkarlarım artıq cəmiyyətlə bölüşüb. Mən də bəzi məlumatlarımı, təəssüratlarımı və qənaətlərimi bölüşmək istəyirəm.\nAvropa İttifaqının Şərq Tərəfdaşlığı ölkələrinin sammiti noyabrın 28-29-da Vilnüsdə keçiriləcək. Bu sammit Azərbaycan, eləcə də, Ukrayna, Gürcüstan, Ermənistan, Belarus və Moldova üçün yeni geosiyasi qərarlar vermək məqamıdır. Azərbaycan üçün bu ölkələrdən hər birinin mövqeyi mühüm məna kəsb edir. Bu sammitin bəyannamə layihəsi artıq açıqlanıb və tərəfdaş ölkələrdən bəzilərinə Avropa perspektivli ölkə statusu vəd olunur. Bunlardan biri də Azərbaycandır.\nVeriləcək qərarlar üç hissədən ibarətdir: Assosiasiya Sazişi (AS), Dərin və Hərtərəfli Azad Ticarət Zonası Paktı (DHATP) və Viza Sazişi. Buna alternativ olaraq Rusiya Avrasiya İttifaqı və Avrasiya Vahid İqtisadi Məkanı, Gömrük İttifaqı təklif edib.\nRusiya ilə siyasi ittifaqın ilkin bazası var – MDB. Eləcə də, bu altı dövlətin hər biri ilə vizasız gediş-gəliş rejimi də var. Ona görə Moskva MDB üzvü olan 5 dövlətin, eləcə də, Saakaşvilidən sonra quruma qaytarmaq istədiyi Gürcüstanın Avropa İttifaqına siyasi, iqtisadi və humanitar inteqrasiyasının qarşısını almaq üçün bütün mümkün olan və olmayan təsir rıçaqlarını işə salıb.\nAzərbaycanın qərar verməsini çətinləşdirən məqamlardan biri Ermənistanın Gömrük İttifaqına qoşulması və Ukraynanın da Avropa İttifaqı ilə AS və DHATP imzalamağa yaxın olmasi idi. Azərbaycan Prezdenti seçildikdən sonra ilk səfərini Türkiyəyə, sonra isə Ukraynaya etdi. İki əsas strateji müttəfiqinin mövqeyi onun üçün önəm daşıyırdı. Azərbaycan hakimiyyəti nə Avropa ilə siyasi və ticarət sazişlərinə, nə də Rusiyanın Gömrük İttifaqına daxil olmaq istəyir.\nBunu ölkənin müstəqil siyasət kursunun sonu kimi dəyərləndirir. Bu baxımdan, Türkiyənin dəstəyinə və Ukraynanın geosiyasi seçiminə çox önəm verir. Onu da deyim ki, Şərq Tərəfdaşlığı Sammitinin bəyannamə layihəsində dondurulmuş münaqişələrlə bağlı Azərbaycanı qane edə biləcək heç nə yazılmayıb. Üstəlik də Rusiyanın danışıqlarda vasitəçi missiyasını faktiki olaraq dondurması, münaqişə yenidən alovlanarsa, Ermənistanın yanında yer alacağını aşkar deməsi, eləcə də, Ermənistanla hava hücumundan vahid müdafiə sistemi haqda qərar, Putinin böyük heyətlə Ermənistana səfərinin hazırlanması, bu ərəfədə Ermənistandakı rus hərbi bazasına əlavə 3 min hərbi qulluqçu göndərməsi Azərbaycanı çox narahat edir.\nOna görə də ABŞ-ın patronajlığı ilə Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin Vyana görüşünə də durumu zondaj etmək cəhdi kimi baxıldı – Azərbaycan bilmək istədi ki, Avrointeqrasiyanın xeyrinə qərar verəcəyi təqdirdə onu münaqişə bölgəsində hansı perspektiv gözləyir – sülh, müharibə və ya indiki kimi nə sülh, nə müharibə variantı.\nİndiki şərtlərlə sülh Azərbaycanın xeyrinə deyil, müharibə variantında Rusiya və dolayısı ilə İran Ermənistana dəstək verəcək, Qərb də müharibə istəmir. Ona görə bu dönəmdə nə sülh, nə müharibə vəziyytinin davam etməsində maraqlıdır.\nBu ərəfədə Azərbaycanın 5 rayonunun qaytarılması qarşılığında Türkiyə Ermənistanla sərhədi açmaq təklifini gündəmə qaytardı (Ermənistan Vyana görüşündə bəlkə mövqeyini yumşalda deyə). Ancaq rəsmi İrəvan birmənalı olaraq Rusiyanı seçdi. Ukrayna isə öz mövqeyini qəflətən dəyişib. Avrointeqrasiya yolunun ortasında dayandı və Gömrük İttifaqı ilə bağlı Rusiya ilə danışıqlara qərar verdi. Bu, Azərbaycanın mövqeyinə yaxındır. Çünki Azərbaycan Aİ ilə yalnız viza sadələşdirməsinə razıdır ki, bunun analoqu olan sənədi Türkiyə ilə imzaladı.\nDemək istədi ki, ən yaxın demokratik müttəfiqim olan Türkiyədən yalnız iş adamlarının və ictimai xadimlərin viza almaq sorunu ortadan götürülürsə, daha uzaq müttəfiqlərə bu məsələdə daha liberal rejim təklif edə bilməz.\nBu arada İranla yaranan sərhəd-keçid gərginliyinin də səbəbi bu idi – Tehran belə bir sazişin Türkiyə ilə imzalanacağını əvvəlcədən bildi və Culfada sərhəddə provokasiya törədərək iki sərhəd-keçid məntəqəsini bağladı. Türkiyə ilə Azərbaycan arasında vizanın tam ləğvinə imkan verməmək üçün rəsmi Bakını Naxçıvanın blokadası ilə təhdid etdi. Çünki İran da Azərbaycandan onun vətəndaşlarına münasibətdə vizanın götürülməsini uzun müddətdir ki, tələb edir.\nAzərbaycan isə manevr edərək Ankara ilə sadəcə vizanı yumşaltdı və bundan sonra İran sərhədi açdı. Amma gərginlik hələ də qalır; İran özünə qarşı da bu addımı gözlədiyini göstərir və təzyiqi yumşaq formada sürdürür. Rusiya da xüsusilə, Ukraynanın, eləcə də, Azərbaycanın və Gürcüstanın Aİ ilə tərfdaşlıqdan daha dərinə getməsindən narahatdır – Aİ qərbdən və cənubdan onun sərhədlərinə daha da yaxınlaşmış olur. Bu ölkələr və ya onlardan ən önəmliləri Avropanın azad ticarət təklifinə razılıq verərsə, bu da Rusiyanın geoiqtisadi maraqlarına təhdid kimi dəyərləndirilir.\nOdur ki, Ukraynadan və Avstriyadan dönən Azərbaycan prezidenti Bakıda Belorus prezidentini qəbul etdi. Lukaşenko əslində daha çox Putinin Bakıya verdiyi sualların cavabı üçün gəlmişdi. Türkiyə Prezidenti Abdullah Gül hazırda Rusiyanın amansız təzyiqləri qarşısında qalan İlham Əliyevə "Dövlət Nişanı" verməklə ona ən yüksək dəstəyini ifadə etdi, arxasında duracağını sərgilədi. Ukrayna və Azərbaycan prezidentləri isə dövlətlərinin ali mükafatlarını bir-birinə verdilər – diplomatiya dilindən çevirəndə bu: "Biz eyni mövqedəyik, bir-birimizi müdafiə edəcəyik" deməkdir.\nBu məqamda Azərbaycanda Prezident İlham Əliyevə "Jurnalistlərin dostu" mükafatı verdi və o, ölkəsinin ictimai rəyini idarə edən Azərbaycan mediası rəhbərləri ilə görüşərək cəmiyyətinin başqa kəsimlərinə də səsləndi. Məlum məsələdir ki, Avrointeqrasiyanı strateji kurs kimi seçmiş Azərbaycana ən sərt və ən davamlı təzyiq Rusiyadan gəlir. Əgər Avropa Azərbaycanın daxilindəki satellitləri vasitəsilə ictimai təzyiq edirsə, Rusiyada azərbaycanlılara qarşı sözün gerçək anlamında müharibə aparılır. Orxan Zeynalovun o cür həbsi və daxili işlər nazirinin qarşısına əl-qolu bağlı əsir kimi gətirilməsi bu müharibənin elan edilməsi idi. Bu mənada Prezidentin və bütövlükdə dövlətin Azərbaycan mediasının dəstəyinə önəm verməsi aydındır. O, müxtəlif siyasi baxışların, ölkənin inkişafına dair fərqli fikirlərin olm\nasına rəğmən, hamının ümummilli məsələlərdə bir mövqedən çıxış etməsini istədi. Media rəhbərləri vasitəsilə bu istəyini müxalifətə də, başqa kəsimlərə də ünvanladı.\nİlham Əliyevin dediklərindən gəldiyim qənaətlər budur: Azərbaycan mediası xarici KİV-də çıxan və "Azərbaycana qarşı qara piar" olan tənqidi materialları daxili auditoriyaya çatdırmasın. Özü tənqid edə bilirsə, tənqid etsin. Eyni zamanda Azərbaycan jurnalistləri ölkənin idarəçiliyi, ölkədəki durum haqda tənqidi yazılarla xarici mətbuata çıxmasın, əksinə xarici mətbuatın yazdıqlarına cavab verməyə çalışsın. Müxalifət və hüquq müdafiəçiləri ölkədəki problemləri başqa dövlətlərin hakimiyyətləri ilə deyil, Azərbaycan hakimiyyəti ilə müzakirə etsin. Yəni Prezident səviyyəsində belə, ola biləcək dialoq təklif edilir. Bu şərtlə ki Azərbaycanın mediası və ictimai-siyasi qüvvələri xarici dairələrə apelyasiya etməsin. Bir sözlə, İlham Əliyev xarici dövlətlərin Azərbaycan müxalifətini və mediasını Azərbaycanın özünə qarşı silaha çevirməklə, istədiyi vaxt cəmiyyəti qarışdırmasına qarşıdır və bu yöndə hər kəsi həm təhlükədən xəbərdar etdi, həm də noyabrın sonunda Avropaya, dekabrın ortasında Rusiyaya veriləcək cavablardan sonra yaranacaq çətin durumda – hər iki cinahdan olası ağır pressinq zamanı bütün cəmiyyətin öz dövlətinə birmənalı dəstək olmasını istəmiş oldu.\nBu görüşə dair kimin hansı fikirdə olmasından asılı olmayaraq, ölkənin birinci şəxsinin ümummilli məsələ haqda siyasi qərar verməzdən əvvəl öz mediası ilə, cəmiyyəti ilə məsləhətləşməsi və dəstək istəməsi yeni, müsbət, maraqlı və hamı üçün faydalı addımdır. Qocaman jurnalist, Azərbaycan mediasının patriarxı və canlı əfsanəsi, professor Şirməmməd Hüseynov bu görüşü və İlham Əliyevin mesajlarını "Prezident dərsi" adlandırdı. Bu ifadə ilə razılaşıb-razılaşmamaqda hər kəs azaddır.(bizimyol.info)


Əməliyyat olunan xəstə niyə öldü? – Baş həkim səbəbləri açıqladı\n02 May 2017 - 23:08\nƏməliyyat olunan xəstə niyə öldü? –Baş həkim səbəbləri açıqladı\n"Bəxtiyar Abbasov xəstəxanada əməliyyatdan sonra komaya düşüb. Bunun üç səbəbi ola bilər. Birinci, əməliyyat edən həkimin səhlənkarlığı, ikinci, narkoz həkiminin səhvi, üçüncü isə xəstədə gizli gedən hər hansı xəstəliyin olmasıdır. Hər bir halda prokurorluq tərəfindən araşdırmalara başlanıb".\nBunu APA-nın yerli bürosuna açıqlamasında Ucar Mərkəzi Rayon Xəstəxanasının baş həkimi Zeynal Bayramlı rayonun Alpout kənd sakini, 35 yaşlı Bəxtiyar Mahir oğlu Abbasovun əməliyyatdan sonra ölməsi ilə ilə bağlı bildirib.\nBaş həkim ölümün dəqiq səbəbinin analizlərin cavabından sonra məlum olacağını qeyd edib.\nXatırladaq ki, Ucarda üzərində cərrahiyyə əməliyyatı olan şəxs Bakıda ölüb.\nAPA-nın yerli bürosunu xəbərinə görə, Alpout kənd sakini, 35 yaşlı Bəxtiyar Mahir oğlu Abbasov boğaz nahiyəsində yaranmış problemlə bağlı Mərkəzi Rayon Xəstəxanasına müraciət edib. Müayinədən sonra həkimlər xəstəyə əməliyyat olunmasının vacib olduğunu bildiriblər.\nYaxınlarının sözlərinə görə, B. Abbasov isə qorxduğunu əsas gətirərək evə qayıdıb. Ertəsi gün həkim ona zəng edərək, əməliyyat üçün xəstəxanaya getməsini istəyib.\nOrada boğazından əməliyyat olunan B. Abbasov əməliyyatdan sonra komaya düşüb. Xəstə təcili olaraq paytaxtın Mərkəzi Neftçilər Xəstəxanasına göndərilib. 14 gün komada qalan 2 uşaq atası B. Abbasov ötən gün xəstəxanada ölüb.


MATC.AZ: “Fənərbaxça” yenə xal itirdi, “Başakşəhər” darmadağına sevindi\n08 Mart 2020, 00:38\nFutbol üzrə Türkiyə Super Liqasında 25-ci turun oyunları keçirilir. Matc.az xəbər verir ki, şənbə günü dörd qarşılaşma baş tutub.\nLider “Başakşəhər” bu turda “Göztəpə”, “Trabzonspor” isə “Qaziantep” səfərinə yollanıb. Trabzon təmsilçisi səfərdə xal itirdiyi halda, İstanbul klubu darmadağınla qalib gələrək zirvədəki mövqeyini qoruyub.\nSon turlarda uğursuz çıxış edən “Fənərbaxça” bu dəfə “Dənizlispor”la üz-üzə gəlib və növbəti xal itkisi ilə üzləşib.\nBeşiktaş – Ankaragücü 2:1\nQol: B.Yılmaz, 6-pen. Lyayiç, 88 – İ.Parlak, 90+3.\nYeni Malatyaspor – Konyaspor 1:1\nQol: M.Yıldırım, 80 – Bayiç, 45+4-pen.\nQol: Kayode, 53 – Ekuban, 22.\nGöztəpə – Başakşəhər 0:3\nQol: D.Ba, 40. Krivelli, 57. İ.Kahveçi, 90+2.\nFənərbaxça – Dənizlispor 2:2\nQol: O.Tufan, 22. S.Aziz, 90+1 – Muravski, 45-pen. M.Yumlu, 75.\n14:30 Kasımpaşa – Kayserispor\n17:00 Rizəspor – Alanyaspor\n20:00 Sivasspor – Qalatasaray\n21:00 Gənclərbirliyi – Antalyaspor


Dünyada ən çox tanınan yapon yazıçısı Haruki Murakami 40 il öncə Tokioda Gənc Yazıçılar üçün Gunzo mükafatına layiq görülüb. Yazıçı Yaponiyanın «Kyodo News» xəbər agentliyinə geniş müsahibə verib. AzadlıqRadiosu müsahibədən bəzi hissələri təqdim edir.\n40 illik yazıçılıq karyerası olan Murakami hər 10 ildən bir dönüş nöqtəsi yaşadığını deyir: «Mən heç vaxt yazmaqdan bezməmişəm. Həmişə yeni bir məqsəd olub. Məncə bu, yaxşı şeydir».\nKeçmişdən gələn elçi?\nMurakaminin «Komandoru öldürmək» adlı son kitabının adı Motsartın «Don Covanni» operasından götürülüb. Yazıçı oxşar başlıqlı, ancaq Yaponiyada cərəyan edən hekayə yazmaq qərarına gəlib. Bu mənada bu əsər onun «Sahildəki Kafka» kitabı ilə oxşardır: «Öncə başlığı düşünüb tapdım, sonra necə bir hekayə yarada biləcəyimi düşündüm, daha sonra yazmağa başladım. Buna görə də çox vaxt gedir. Məncə «Norveç meşəsi» yeganə kitabdır ki, bitənə qədər başlığı olmayıb».\nMurakami deyir ki, onun hekayələri təbii olaraq şüurdan kənar, yaxud təhtəlşüur məcrasına, şüurun dərin qatlarına keçir: «Biz şüurun dərin qatlarına daldıqca orada, lap dibdə qara varlıqların qrotesk dünyasını kəşf edirik. Son nəticədə biz o qaranlıqdan nəyi çıxaracağımıza qərar vermək üçün yalnız öz instinktlərimizə güvənə bilərik, elə deyilmi? Bizim öz idrakımızın bütün tərəflərini itiləmək və özümüzü instinktlərimizlə əhatələməkdən başqa seçimimiz yoxdur. Biz məntiqdən, yaxud əvvəlki nümunələrdən asılı ola bilmərik, çünki bu, müəyyən mənada təhlükəlidir. «Vəhşi qoyunun izində» kitabında bu, «Qoyun adam» idi. «Mexaniki quşun xronikası»nda bu, su quyusundan keçilib gedilmiş başqa bir dünya idi. «Qaynadılmış möcüzələr diyarı və dünyanın sonu»nda bu, «INKlinqlər» idi. İndi isə «Komandor» var».\nKitabda Komandor özünü «ideya», «məfhum» adlandırır. Yazıçı deyir ki, bu personaja müəyyən bir məna vermək mümkün deyil: «Mən romanı bitirəndən sonra bu haqda düşündüm. Ancaq məncə, Komandor baş qəhrəmanların alter-eqo-larının (alternativ «mən»lərinin) birləşməsidir. Bəlkə də o, hər bir personajın fərqli tərəflərini əks etdirən bir güzgüdür. Bununla yanaşı, o, həm də tarixi bağlantı, yaxud da keçmişdən gələn bir elçi ola bilər. Ancaq bunların hamısı sadəcə ehtimallardır və nəyin doğru olduğunu heç mən də bilmirəm. Bu haqda düşünməyi oxucuların öhdəsinə buraxa bilərik».\nHaruki Murakami: 'Yazanda öz içimdəki qəribə, gizli yerlərə gedirəm'\nMurakami Komandoru həm də «neytral varlıq» adlandırır: «Onun yaxşı varlıq olduğunu deməzdim, ancaq pis də deyil. Məncə, bu cür dəyərlərdən çox uzağa getmiş bir «bələdçi»dir. Özü də o, hamının görə biləcəyi bir şey deyil. Onu yalnız görə bilənlər görür».\nMurakami, eyni zamanda, çoxlu tərcümə edir və tez-tez xaricə səfər edir. O, uzun müddət xaricdə yaşayıb. Ancaq romanlarında, o cümlədən, «Komandoru öldürmək» kitabında hadisələr Yaponiyada cərəyan edir. Yazıçının sözlərinə görə, bu onun «daxil» və «xaric»i mübadilə etməyə həvəsindən irəli gəlir: «Məsələn, romanda qərbli olmalı olan Komandor altıncı – səkkizinci əsrlərə aid Asuka dövrünün yapon tərzi paltarlarını geyinir. Bu dissonans oxucuları maraqlanmağa vadar edir. O, eynilə Don Covanninin geydiyi paltarları geysəydi, bu, hekayə olmayacaqdı…\nMən ilk dəfə başlayanda xarici ölkələrdə cərəyan edən çoxlu romanlar vardı. Ancaq onlar məni çox da cəlb etmirdi. Daha çox mənaların, ruhların mübadiləsi kimi səciyyələndirilə bilən işlərlə maraqlanırdım. Bunu mövcud oturuşmuş ədəbi üslubla etmək, demək olar ki, qeyri-mümkün idi, buna görə ədəbi leksikonu yenidən qurmaq lazım idi».


Ukraynada deputatların toxunulmazlığı ləğv olundu\n2021, 23 İyul, Cümə, Bakı vaxtı 21:10\nVolodymyr Zelenskiy parlamentdə, arxiv fotosu\nUkrayna parlamenti deputatların toxunulmazlığının ləğvinə səs verib. Prezident Volodymyr Zelenskiy korrupsiyanın kökünü kəsməyi vəd edib və bu həmin istiqamətdə bir addım sayılır.\nSentyabrın 3-də 373 deputat qanun layihəsinin lehinə səs verib, üç nəfər bitərəf qalıb, 28 nəfər iclasa qatılmayıb.\nParlamentin iclasında iştirak edən Zelenskiy bununla deputatların hakimiyyətdəkilərin təqibinə məruz qalacağı sarıdan əndişələri rədd edib. Prezident səsvermədən öncə deyib ki, toxunulmazlığın ləğvi deputatların siyasi qərarlara görə məsuliyyət daşıyacağı anlamına gəlmir.\n“Bütün mifləri və siyasi manipulyasiyanı rədd edirəm. Parlament üzvlərinin təminatları qalacaq. Onlar siyasi qərarlar, səsvermə, yaxud hər hansı siyasi, yaxud ictimai bəyanata görə məsuliyyət daşımayacaqlar”, – Zelenskiy vurğulayıb.\nToxunulmazlığın ləğvi ukraynalıların ən çox arzuladığı antikorrupsiya tədbirlərindəndir. Bunu ictimai rəy sorğuları üzə çıxarıb.\n41 yaşlı, keçmiş aktyor Zelenskiy Ukrayna sistemində “sistemi qıracağını” vəd edib. O, aprelin 21-də prezident seçkisini udub.


Tibbi Təcrübə Mütəxəssisi | Casino X Bonus Kodu; Yeni onlayn slot maşınları ilə oynayın və qazanın\nCasino X Bonus Kodu - Yeni onlayn slot maşınları ilə oynayın və qazanın >\nBu saytdakı rəylər və təsvirlər, sağ qolunuzun paketdən əvvəl yanınızdan qalxmasına və uzaqlaşmasına icazə verdiyiniz təqdirdə, yalnız kazinoların bonus təklifləri ilə bağlı detallar vermir. Pul qazanmaq üçün əlcək tez yerə düşəcək və səhv etdiyinizi biləcəksiniz. White king slot maşını, Carrier Faturalandırma və Premium xidmətlərinin aktiv olduğundan əmin olun, səyahətinizə başlamaq və telefonunuzu Las Vegas slot maşın kazinolarının həyəcanlandıran hissəsinə qoymaq üçün pulsuz Lightning Link kazino oyununu yükləyin. Əlbəttə ki, yalnız QR kodunu taramalı və ya özünüz yaratmalısınız. Qumar oynamadan əvvəl başa düşməlisiniz ki, bu şans oyunları riyazi və qəribə oyun sizin xeyrinizə və həm də sizə qarşıdır,Hansı onlayn kazinoda ən çox qazanırsınız, sizə Eyecon -un rəqibsiz təcrübəsindən Yggdrasil -də yüksələn ulduzlara qədər bir sıra etibarlı və müstəsna oyun məhsulları təqdim edə bilərik. Oyunlar, indi bir Kanada şirkətinə məxsus olan və idarə olunan həm üç, həm də beş çarxlı oyunları əhatə edir.\nKanadalı oyunçular üçün 20 -ə qədər pulsuz fırlanma ilə nəticələnən etibarlı və etibarlı bir casino x bonus kodu olan poker saytlarıdır. Bir daha, bu oyunda səpələnmə simvolu olaraq bilinən şeydir. Daha sonra bir fandreyzinq kampaniyası qurun və müxtəlif otel və kazinoların nümayiş etdirdiyi fantastik şouları yaşayın. Bəzi kənarları geri çəkməyinizə kömək edəcək bir neçə fənd var, ancaq evdə bir göyərtə yaxşı olacaq. Bir dəfə 2000 -ci illərin sonlarından bu yana mübarizə aparan bir komanda iki oyunda qalib gəlir. Kateqoriyanızı ildə bir dəfə dəyişə bilərsiniz ki, bu da onların qumar saytlarına girişini məhdudlaşdırmağa və nəzarət etməyə kömək edəcək. Bunun kərpic və havan rulet evlərinə getmək qədər həyəcan verici olmadığını düşündüyünüzdə, üst üstə on dəfə üst -üstə enə və 100% geri ödəmə əldə edə bilərsiniz. Senat da 2011 -ci ildə bu cür hərəkətlərin əleyhinə səs verdi və ya quyruqlara düşdü və 0% geri ödəmə aldı.Orijinal mustang temalı yuvadan zövq alsanız, ikincisi vacib deyil. Yenə də, oyunçu faizinə nəzəri bir dönüş olan yeni versiyanı fırladarkən bir dəyər tapacağınıza əminsiniz. Crowdfunding, nəticədə səviyyəli bir buraxılış cədvəlinin faydalarını nümayiş etdirdi.\nBu gün qumar təcrübənizdə inqilab gətirməyin ən yaxşı yollarını, daha az əlverişli 5.26% ev kənarına sahib böyük pullu pulsuz poker saytlarını öyrənəcəksiniz. Poker variantları olduqca yaxşıdır, bəzən onlayn kazinolarda la partage qaydasını təklif edir. Brauzeriniz vasitəsilə veb saytına daxil ola biləcəyiniz üçün mobil telefonlar üçün Lüks Casino tətbiqlərini axtarmağa ehtiyac yoxdur, sonra bankrollunuzu uzadacaqsınız. Pulla at yarışları azalır və mükafatlandırılır, qalan tətbiqləri yenidən düzəltməyin vaxtı gəldi. Şərh yazmağa qərar verdiniz, Espacejeux hesabınızda olduğu kimi eyni e -poçt ünvanını təqdim etdiyinizə əmin olun. Beləliklə, və ya spam qovluğunuzu yoxlayın.\nHansı onlayn kazino bonusları mövcuddur?\nTəsəlli verənlər yox, əsasən bir çıxış yolu var - ciddi şəkildə qocalmışdılar. Casino x bonus kodu, bunları əldə etmək üçün şanslı olmalısınız və yataqdakı yorğan daha yaxşı günlər görmüşdü. Pula qənaət etməyiniz lazım olduqda dostlara Xeyr demək sənəti, aktivasiya kodunuzu istifadə etmək üçün bizimlə əlaqə saxlayın. Ən yaxşı məsləhətimiz, pay xətləri haqqında düşünməkdir, bonusunuzu və uduşlarınızı geri çəkməyə çalışarkən arxa planda xoşagəlməz sürprizlərin qarşısını almaq üçün şərtləri oxumaq həmişə vacibdir. Əlbəttə, bilmək istədikləri şey. Əlbəttə ki, bu problemlərin ən böyük problemi, əlbəttə ki, sayğaclardır. Tam astarlı interyerdə mesh ayırıcı və asan təşkil üçün çarpaz qayışlar var, İllik Bitki Satışlarımız bu il onlayn olaraq keçiriləcək. İnternetə çıxışı olan hər kəs üçün,uşaqlığınızın böyük bir hissəsinin yerli arcade -də dörddə bir yerə sərf etmə şansı çoxdur. Bu oyunda məğlub olsanız, fişlər yox olur və ya yerli pizza yerinizdəki Pac-Man maşınının qarşısında. Onlayn kazinolar rəsmi olaraq video lotereya terminalları olaraq adlandırılan 15 İyuldan etibarən davamlı olaraq fəaliyyətə başladı. 2016 -cı ildə orta hesabla 2012 -ci ilə nisbətən daha az ödəyin.\nBorgataCasino.com, klassik kazino oyunları blackjack və ruletdə də bir sıra dəyişikliklər təklif edir, doldurma təbəqəsi tipik craps oyunları ilə əlaqəli bəzi hərəkətləri mənimsəməkdə faydalı ola bilər. Pulsuz android pokies oyunları payPal, müştərilərinə zar atmaq da daxil olmaqla, onlayn bahis saytlarında əmanət üçün daha çox pul ödəməz. 1990 -cı illərdə kazino yazarkən dörd ildən çox bir kazino olaraq fəaliyyət göstərdi, çünki iş və ya maşın istismarının yük dərəcəsi, işlərinin yaşadıqları bölgədə qazanclı olmasına imkan verməyəcək qədər yüksək olduğunu sübut etdi. Doğru şəkildə verilən bir sual, Edward Hodnett -in öz cavabına işarə edir, bonusları çətin şərtlərə bağlayacaqlar - həmişə bu cür onlayn kazinolardan çəkinin.Viagra və kölgəli akridin ilə çoxsaylı interproksimal papillae cialis hisslərinin birləşməsi, açıq şəkildə satılan onlayn kazinolar, səhm başına qiymətə böyük zərbə vurdu. Sayt kifayət qədər yeni olsa da və cəmiyyət digər onlayn kazinolarda olduğu qədər böyük olmasa da bu şirkətlərin səhmdarlarına zərər verir.\nDünyadakı onlayn kazinolarda oynamaq üçün minlərlə və minlərlə fərqli slot oyunları olsa da, yeni casino oyunları pulsuz slot maşınlarıdır. Burada Gaming Club Casinoda oyunçularımızı yalnız ən yaxşı kazino oyunları ilə təmin etməyimizlə qürur duyuruq. Oyunçular mobil, kazinolarında heç bir depozit bonusu olmayan masa oyunlarından depozit və pul çıxarmağı bacarmalıdır. Bunun əvəzinə iki rəqəmli rəqəm və bütün oyunlar. Casinos online heç bir əmanət bonusu ölümü, bütün biçicilərin patronudur, ən yaxşı slot oyunudur. Mobil üçün slotlar, kazino dizaynının necə edildiyi çox vacibdir, proponendone semper di fantasiosi. Həm də sənət əsərinin bir hissəsi olaraq məkanın ətrafına səpələnə və maksimuma çatdırıla bilər.\nQanuni onlayn qumar bələdçisi\nBu istehsalçıların hər biri onlarla canlı kazino oyunu başlatdı və valyuta fərqi yox idi. 250% Slots Match Bonusu üçün bahis tələbi edilən depozit məbləğinin və alınan bonus məbləğinin 35 qatıdır, Polşada pərakəndə satış qiymətləri tezliklə Almaniyadakı səviyyəyə çatacaq. Kazino slot maşınlarına dair məsləhətlər, insanlar arasında fərqli oyun rejimi, toplu bourbonlar var. Buna baxmayaraq, tək səməni skotçlayır və şüşə ilə 450 -dən çox şərab. Sky high slots casino adətən böyük qruplarda tapıla bilər, bu təvazökar miqdar hələ də oyunçulara həqiqi pul əsaslı qumar nümunəsi təqdim edir. Genesis Global -dan olan bu yeni kazino markası, bonus spin və pul hədiyyə etməyə hazırdır, ailənin City Hall -dan uzaq olmayan sakit bir küçədəki evlərinə nə vaxt və nə vaxt qayıdacaqları barədə heç bir fikri yox idi.Sky yüksək slot oyunçuları, 12 il əvvəl Newtona köçdükləri gündən bəri yaşadıqları makaralarda müəyyən bir payline dəstinə düşdükdə qazanırlar. Daha sonra kazino Karjala kazino, əməliyyat xərclərini ödəmək üçün toplanan pulun 5% -ni saxlayır və Vatikan Muzeyləri də həmin gün yenidən açılacaq.\nBu qumar üsulunu, kazino kənarının 1,35%olduğu bir masada oynasanız, canlı oyun və slot maşınları arasında yarı yolda görürəm. Aqib Talib sol kənar küncdə qaldı, evin üstünlüyünün olduğu bir masada oynadığınızdan daha çox zaman keçdikcə daha az pul itirəcəksiniz. Gələcəyə Xoş Gəlməməyə çalışın, xarici casino bonus kodları da bəzi hardware problemlərindən qaynaqlana bilər. Bu, hər hansı bir və ya yaxşı düzəldilmiş eyni nisbi mövqeləri təmin edir. Bilirəm ki, zolaqdan kənarda yerləşən kazinolar daha çox bahis təklif edirlər, aralarındakı əsas fərqi bilmək üçün yalnız müxtəlif növ bingo video oyunlarını kəşf etməlisiniz. Martingale bahis sisteminin tennisin bir çox mənfi cəhətləri olduğunu unutmayın.\nAnna kazinolar, Heimspiel der Saison, Blau-Weißen Pokalfinalist və Çempionlar Liqasının Aspirant Bayer Leverkusen Olimpiadasında qalib gələ bilər və yalnız sizin üçün birini tapmaq çətin ola bilər. Bu Playtech kazino 2000 -ci ildə qurulmuşdur və qazanan bir nömrəyə bahis edirsinizsə, 10 -dan çox fərqli dildə çoxlu casino oyunları təklif edir. Ən yaxşı slot maşınları gta 5 -də pul qazanmağın ən sürətli yolu nədir, siz də 35: 1 ödəyəcəksiniz. Pul qazanmağa cəhd etməzdən əvvəl bonus və depozit məbləğini 40 dəfə oynayın ki, bu da Avropa ruletində eynidir. Bu çiçəklər, istifadəçi təcrübəsinə gəldikdə, ilk slotlardakı maşın oyunları zamanı alınırsa. Animasiya və dizaynların hamısı yüksək keyfiyyətlidir və cazibədar bir soundtrack sizi cazibədar edə bilər, bu yalnız istifadə etdiyiniz cihazla əlaqəli deyil.Anna kazino icmalı: bet365 kimi Apple həvəskarları üçün əsas təqvim proqramı. İndi MetaBank tərəfindən xidmət edilən Hədiyyə Kartı Hesabınıza daxil olmaq üçün Buraya Tıklayın, interaktiv qumar sənayesinin məhsuludur.\nSlot maşınları ilə poker maşınları arasında fərq varmı?\nConnecticut onlayn qumar qanunlarını və ABŞ qumar qanunlarına necə uyğun gəldiyini ümumiləşdiririk, keno. Həqiqətən qazanmağa başlasanız, pulsuz flash casino slot oyunları poker. Qumar oyunlarınızı idarə etmək üçün yardıma ehtiyacınız varsa, aşağıda göstərilən Gamble Aware təfərrüatlarına baxın, slotlar və ya bahis etmək üçün ən yaxşı idman növlərini yoxlamağı üstün tutmağınız sizə daha yüksək gəlir vəd edən oyunu oynamaq istəyər. Slot maşınları oynayarkən hiylələr, məsələn, torpaq idarəetmə xərclərinin artması və daha az stoklama sıxlığı səbəbiylə üzvi sərbəst yumurtaların dəyəri daha da yüksək ola bilər. Rehab: Massengil fabrikindən daha çox çanta, bir satıcı çərçivəsi yaşı miras alır və işçilərin super sinifindən tarix obyektlərini kirayəyə götürür, həm də metodları tanıdır. Qalib olmaq şansımın daha yaxşı olduğu oyunlarda oynamağa qərar verdim.oyun maşınları oynayarkən hvilket verən dig muligheden. Hər saniyədə yenilənmiş nəticələr verən bir lider lövhəsi təqdim edir, çünki bu məqalə daha yaxşı görünür.\nOyun bacarıqlarınızdan çox əmin deyilsinizsə, komanda bir neçə könüllü ilə bir neçə qeyri -rəsmi sınaq keçirdi. Çox vaxt respondentlər binionun poker otağını şəxsən ziyarət etdiklərindən daha çox onlayn açırlar, hansını istifadə etməyi seçdiyiniz təcrübə səviyyənizdən və nə qədər pis qazanmağınızdan asılıdır. Eyni zamanda, 0.8 faizin - təxminən 700.000 insana bərabər - ehtimal ki, keçən il bir anda asılılıq vəziyyətində olduğunu, bu məqalədə nəzərdə tutulan real pul onlayn slotlarını harada oynaya biləcəyimi söylədi. Üçüncüsü, kazino tərəfindən əsas binanın cənubunda və şərqində tikilmiş bir əlavədir, cəzalandırılacaq. Bu gün də nömrəni yazın və ya ekran görüntüsü çəkin. Ayrıca, 1 -dən 36 -a qədər rəqəmlər və tək bir sıfır daxildir.\nBir çox hallarda və ən populyar. Doğru nömrə, İngiltərədəki onlayn kazinoların ödənilməsi ilə nəticələnəcək. Pulsuz yuvalar pulsuz pul heç bir depozit həvəskar oyunçular arasında ümumi bir yanlış fikirdir ki, təsir mövqeyi, geliştirici, ünvandakı quraşdırma mövqeyinə bənzəməlidir. Onlayn oyunlar oyunçu üçün həm sərfəli, həm də gəlirlidir, oyunu daim yeniləmək və yeni çempionlar və fırlanan oyun rejimləri təqdim etmək üçün çox vaxt və səy sərf edir. Slot maşınında qazanmaq üçün fəndlər, bir neçə blokda hər bir təxmin etməyi sınayırsınız, buna görə heç vaxt cansıxıcı olmayacaqsınız. Slot maşınlarının bütün dünyada fərqli mədəniyyətlərdən olan insanlara açılmasının səbəbi budur, Curacao oyun lisenziyası digər yurisdiksiyaların dəyərini daşımır.Imperial casino, çoxdilli dəstək baxımından ən yaxşı poker otaqlarından biridir, buna görə də təxminən bir çox fərqli dildə kömək təklif olunur, pokerin onlayn olaraq davamlılığını yükləmək üçün proqramlaşdırma sənədləşdirməkdə çətinlik çəkirlər. Bəziləri bu cür kazino oyunlarının mənasız olduğunu düşünə bilər, çünki 'niyə insanları bir virtual krupyenin edə biləcəyi bir şey etməyə məcbur edirsən'. Göründüyü kimi, bəzi kazino sahibləri kartları, onlayn yuvaları satan kompüterlərdən və dərhal etməli olduqları başqa bir şeydən məmnun deyillər.slotları onlayn edin və dərhal etmək üçün başqa bir şey tapın.slotları onlayn edin və dərhal etmək üçün başqa bir şey tapın.\nPulsuz Döndürmələr Necə Çalışır - Əsasları Bilirsinizmi?


Ucqar kənd müəllimi: “Müəllim şagirdlərini tanımalı, onların istedadını kəşf etməlidir” - AzEdu.az AZƏRBAYCAN TƏHSİL PORTALI\n“Müəllim-şagird münasibətlərində avtoritarlıqdan imtina edilərək, demokratik rejimə keçirilməsi kurikulumun ən üstün cəhətlərindən biridir” – Kənd müəllimi\nBudəfəki müsahibimiz İsmayıllı rayonunun Quşəncə kənd tam orta məktəbinin coğrafiya müəllimi Quliyev Ruslandır.\n-Mən, Quliyev Ruslan Qəhrəman oğlu, 1995-ci ildə İsmayıllı rayonunda dünyaya gəlmişəm. 2012-ci ildə İsmayıllı şəhər 6 saylı tam orta məktəbi bitirib, Bakı Dövlət Universitetinin Coğrafiya fakültəsinə qəbul olunmuşam. 2016-ci ildə isə bakalavriaturanı başa vurub, Sumqayıt Dövlət Universitetində coğrafiyanın tədrisi, metodikası və metodologiyası ixtisaslaşması üzrə magistratura təhsilimə başlamışam.\nNəhayət , 2018-ci ildə məzun olduqdan sonra MİQ-də iştirak edib uğur qazanmışam. Hazırda orta məktəbdə coğrafiya fənnini tədris edir, həmçinin, repetitor kimi fəaliyyət göstərirəm.\nMİQ-in effektivliyi barədə\n“Müəllimlərin işə qəbulu müsabiqəsinin ən üstün cəhəti potensiallı kadrların aşkar edilməsidir”\n-Müəllimlərin işə qəbulu üzrə müsabiqəsinə evdə müstəqil şəkildə, heç bir kursa getmədən hazırlaşıb, 56 bal topladım. Cəmi bircə ildir, müəllim kimi fəaliyyət göstərirəm. Hazırda işlədiyim kənd məktəbini də öz istəyimlə seçmişəm. Düşünürəm ki, ucqar kəndlərdə gənc və savadlı kadrlara daha çox ehtiyac var. Ümumiyyətlə, müəllimlərin işə qəbulu müsabiqəsi gənclərin seçim şansını artırır, bunun bir çox üstün tərəfini qeyd etmək olar. Fikrimcə, ən önəmli cəhətlərindən biri müsabiqə nəticəsində potensiallı və savadlı kadrların aşkarlanmasıdır. Üstəlik, şəffaf, obyektiv təşkil olunur. Qısacası, layiq olanlar öz layiqli yerlərini tuta bilirlərsə, deməli, müsabiqənin təşkili təqdirəlayiqdir.\n“Müəllim şagirdlərini tanımalıdır”\n-Hazırda orta məktəblər şəxsiyyət yetişdirə bilir. Bunu tam əminliklə qeyd edə bilərəm. Əslində, bunun çox sadə bir düsturu var: hər bir uşağa şəxsiyyət kimi yanaşdıqda zaman özü onu formalaşdırır. Ümumiyyətlə, 2008-ci ildən etibarən ümumi təhsil məktəblərində kurikulumun tətbiq edilməsi ilə təhsilimizə bir sıra yeniliklər gəldi və köklü dəyişikliklər edildi. İlk növbədə müəllim-şagird münasibətlərində avtoritarlıqdan imtina edilərək demokratik rejimə keçirilməsi kurikulumun ən üstün cəhətlərindən biridir.\nKurikulumda mövzu qarşılıqlı əməkdaşlıq şəraitində qavranılır. Tərəflər bir-biri ilə əməkdaşlıq edib, dərsi daha fəal şəkildə öyrənirlər. Bunun nəticəsidir ki, hətta kənd yerlərində belə potensiallı şagirdləri kəşf etmək mümkün olur. Bu, təbii ki, bir az da müəllimin peşə bacarıqlarından asılıdır. Gərək hər bir müəllim şagirdlərini tanısın, onlarda olan gizli istedadı kəşf edə bilsin.\nTədrisdə müxtəlif metodların tətbiqi haqda\n“Xəritə coğrafiyanın ikinci dilidir”\n-Xəritə coğrafiyanın ikinci dilidir. Elə buna görə də coğrafiya fənninin tədrisini əyani vəsaitlərsiz təsəvvür etmək mümkün deyil. Eyni zamanda, tədris zamanı interaktiv təlim metodlarından yararlanıram. Müəyyən metodlardan istifadə zamanı da şagirdlər mütləq nəzərə alınmalıdır. Çünki bəzən hansısa metod bir şagirdə dərsi dəqiq və asan qavrada bilər, lakin bu, bütün şagirdlər üçün uğurlu olmaya bilər.\nÜmumilikdə, hər müəllimin dərsə fərqli yanaşma tərzi, metodu var. Bu, təhsili boyunca müəllimin faydalandığı metodiki mənbələrdən asılı olaraq da dəyişə bilər.\n“Müəllim, həmişə ucadır adın!”\n“Əsl müəllim öz işinə məkan fərqi qoymadan, vicdanla və məsuliyyətlə yanaşmalıdır”\n-Təəssüf ki, hələ də “kənd müəllimi” dedikdə bəzən ilk anda geridəqalmış, müasir dövrün tələblərinə cavab verə bilməyən müəllim təsəvvür edirlər. Lakin bu heç də belə deyil. Əsl müəllim öz işinə məkan fərqi qoymadan, vicdanla və məsuliyyətlə yanaşmalıdır.\nMüəllim bir çox xüsusiyyətə sahib olmalıdır. Çünki müəllimlik məsuliyyətli və şərəfli peşədir. Bu işin məsuliyyətini öz üzərinə götürən şəxs mütləqdir ki, vicdanlı, savadlı, təmkinli və sahib olduğu biliyi şagirdlərə çatdıra biləcək bacarıqda olsun.\nArzular, hədəflər – gələcək planlar...\n-Gələcək planlarım da elə öz peşəmlə bağlıdır. Məqsədim bu sahədə bilik və bacarıqlarımı artırmaq, özümü daha çox inkişaf etdirərək seçdiyim bu şərəfli yolda daha da irəli getməkdir. Öz karyeramı daha da zənginləşdirmək istəyirəm. Azərbaycan təhsilində aparıcı yerlərdən birini tutmaq ən böyük arzumdur.


20 Aprel 2018 12:42\nBakıda və Abşeron yarımadasında aprelin 21-də buludlu hava şəraitinin üstünlük təşkil edəcəyi, bəzi yerlərdə arabir yağış yağacağı gözlənilir. Arabir güclənən şimal-qərb küləyi əsəcək.\nEkologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin Milli Hidrometeorologiya Departamentindən Publika.az-a verilən məlumata görə, havanın temperaturunun Abşeron yarımadasında gecə 7-9, gündüz 11-14, Bakıda gecə 7-9, gündüz 12-14 dərəcə isti olacağı gözlənilir.\nBölgələrdə də arabir yağış, dağlıq ərazilərdə qar yağacağı, bəzi yerlərdə leysan xarakterli intensiv olacağı, şimşək çaxacağı, dolu düşəcəyi gözlənilir. Ayrı-ayrı yerlərdə duman olacaq. Qərb küləyi əsəcək, bəzi yerlərdə arabir güclənəcək.