Fəqərəarası diskin yırtığı\nFəqərəarası diskin quruluşu\nFəqərəarası disk, iki qonşu fəqərə arasında yerləşən yastı formalı qığırdaqdan ibarətdır. Fəqərəarası disk dayaq və amortizasiya funksiyalarıını daşıyır, onurğa sütununun müəyyən hərəkətliliyini təmin edir. Dikinin xarici tərəfini kollagen liflərin kəsişməsindən ibarət olan fibroz həlqə təşkil edir.\nFibroz həlqənin içərisində qığırdaq hüceyrələrindən, az miqdarda kollagen liflərindən və daxilində rütubəti saxlaya bilən çox miqdarda hüceyrəarası maddədən ibarət olan pulpoz nüvə yerləşir. Çoxsaylı klinik araşdırmalar göstərir ki, diskin nüvəsi və onu əhatə edən toxumalar arasında daimi və aktiv maye mübadiləsi mövcuddur.\nFəqərəarası diskin distrofik dəyişikliklərinin növləri\nFəqərəarası diskin yırtığı, patoloji hal olub, zədələnmiş və dəyişikliyə uğramış pulpoz nüvənin bir hissəsinin fibroz həlqənin yarığından kənara çıxaraq, onun cırılmasına və ya normal fizioloji hüdudlarından kənara çıxmasına səbəb olur, onurğa kanalının boşluğuna düşür və ya fəqərənin cisminə nüfuz edir. Əgər fibroz halqanın tamlığı pozulmayıbsa, onun dəyişikliyə məruz qalmış pulpoz nüvənin parçalarının təsiri nəticəsində qabarması diskin protruziyası kimi qiymətləndirilir. Tez-tez “protruziya” termini yırtığın ölçüsünü göstərmək üçün istifadə olunur ki, bu da vəziyyətin yanlış təfsirinə gətirib çıxarır.\nQeyd etmək lazimdir ki, fəqərəarası diskin bədən ağırlığının təsiri altında baş verən və bir qayda olaraq, ölçüsü 3 mm-dən yuxarı olmayan fizioloji qabarması mövcuddur. Lakin əgər diskin qabarması daha böyükdürsə, onurğa kanalının daralmasına gətirib çıxarırsa və fəqərə sütunu hərəkət edərkən ölçüsünü dəyişmirsə – bu artıq patoloji bir protruziya hesab olunur. Fəqərəarası diskin protruziyası onurğa kanalının diametrinin ¼-ni keçdiyi və ya onurğa kanalının en kəsiyini kritik səviyyəyə – 10 mm-dək daralmasına səbəb olduğu hallarda kliniki nöqteyi-nəzərincə əhəmiyyətli hesab edilir.\nBeləliklə, “disk yırtığı” diaqnozu pulpoz nüvənin parçalarının fibroz həlqənin tamlığını pozaraq onun hüdudlarından kənara çıxması və ya fəqərə cisminin daxilinə nüfuz etməsi vəziyyətinə şamil edilir.\nFəqərəarası diskin yırtığı 100 min nəfərdən 100-də rast gəlinir. Bu xəstəlik ən çox 30-50 yaşlı insanlarda baş verir.\nYırtığın sekvestrinin düşməsi istiqamətinə əsasən ayırd edilir:\nÖn-yan yırtıqlar: onlar onurğanın ön uzun bağına nüfuz edir, hərəki və hissi pozğunluqlara səbəb olmurlar. Simpatik paravertebral zəncirinin prosesə cəlb olunması zamanı simpatalgik sindrom törədə bilərlər.\nArxa-yan yırtıqlar: məhz onlar onurğa kanalının daxili for təhlükə yaradırlar və ciddi nevroloji pozuntulara səbəb olurlar.\nOrta xəttə münasibətinə görə ayırd edilir:\nmedian yırtıqlar: tez-tez böyük ölçülü olur, bəzən subaraxnoidal boşluğa nüfuz edə bilər, bu zaman sekestrin bir hissəsi onurğa beyni məkanı boyunca hərəkət edə bilər. Bu yırtıqlar, boyun və döş şöbələrində onurğa beynini, bel səviyyəsində isə at quyruğunu sıxaraq parezlərə və kiçik çanaq üzvlərinin funksiyalarının pozulmasına səbəb olur. Tez-tez bu yırtıqlar xronik ağrı prosesinə səbəb olurlar.\nparamedian yırtıqlar: onlar xüsusilə iki aşağı bel diskləri səviyyəsində onurğa beyni kökcüklərinin zədələnməsi nəticəsində radikulyar sindroma səbəb olurlar.\nlateral yırtıqlar: fəqərəarası dəliklərdə yerləşir və orada olan sinir kökcüklərinin sıxılmasına səbəb olurlar. Bəzən onlar onurğa beyninin infarktına səbəb ola bilən ön köcük arteriyasını sıxa bilirlər.\nŞmorl yırtıqları (fəqərə cisimlərinin yırtıqları): daha çox gənc yaşlardada rast gəlinir. Bu yırtıqların nadir formaları osteoxondroz və ya travma olduğunu göstərir. Çox hallarda onlar simptomsuz keçir və rentgenoloji müayinələr zamanı təsadüfən aşkar edilirlər. Şmorl yırtığı (Şmorl düyünü) rentgenoloji temin olub, ilk dəfə 1927-ci ildə alman alimi və həkimi Xristian Şmorl tərəfindən təsvir edilmişdir. Şmorl yırtığı fəqərəarası diskin daha çox məşhur olan onurğa beyin kanalına və ya sinir dəliklərinə nüfuz edən üfüqi yırtıqlarından fərqli olaraq qapayıcı lövhəciyin qığırdaq toxumasının sümüyün süngər maddəsinə, yuxarı və ya aşağı fəqərə cisminin daxilinə nüfuz etməsidir. Ən çox irsi xarakter daşıyır və ya uşağın sürətli böyüməsi zamanı uşaqlıq dövründə təzahür edir. Uşağın boyu artdıqca, yumşaq toxumalar da böyüməyə imkan tapır, lakin sümük toxumasının inkişafı bir qədər geri qalır. Nəticədə fəqərə cisminin süngər maddəsində boşluqlar yaranır ki, vaxt keçdikcə buraya qığırdaq toxuması daxil olur. Şmorl yırtıqları daha çox fəqərə sütununun döş və bel şöbələrində (kürəyin orta və ya aşağı hissəsində) rast gəlinir.\nKliniki praktikada fəqərəarası disk yırtıqlarının aşağıdakı inkişaf mərhələləri qeyd olunur:\nCüzi qabarma – degenerativ dəyişikliklərin inkişafı ilə xarakterizə olunur. Fəqərəarası diskin qabarmasının ölçüsü 2-3 mm olur.\nProtruziya – pulpoz nüvənin fibroz halqanın sərhədindən kənara çıxması baş vermədən fəqərəarası disk 4-5 mm-dən 15 mm-ə qədər qabarması.\nEkstruziya – degenerativ dəyişkən pulpoz nüvə fibrozun kənarından kənara çıxır, çox vaxt disk fraqmentinin damla şəklində sallanması müşahidə olunur.\nSekvestrasiya – pulpoz nüvənin maddəinin onurğa kanalına düşməsidir.\nDaha çox bel şöbəsində disk yırtığına rast gəlinir (80%), döş şöbəsində yırtıqları ən az hissəsi (təxminən 1%) rast gəlinir. Boyun şöbəsinin disk yırtıqları 19% hallarda rast gəlinir.\nFəqərəarası disk yirtıqlarının səbəbləri\nFəqərəarası disk yırtıqları onurğanın osteoxondrozunun ən geniş yayılmış ağırlaşmalarından hesab olunur. Onun yaranmasına səbəb olan amillər aşağıdakılardır:\nQamətin düzgün olmaması (skolioz, kifoskolioz), yaxşı inkişaf etməmiş əzələ korseti, patoloji hərəkəti və mövqeyi (pozizasiya) stereotipləri.\nHipodinamik həyat tərzi, uzun müddət eyni vəziyyətdə qalma, statik yüklər.\nİdmanın güc və kontakt növləri, ağırlıqların düzgün qaldırılmaması.\nSümük, qığırdaq, birləşdirici toxumaların, onurğa sütununun anadangəlm inkişaf anomaliyaları.\nYaş dəyişiklikləri, osteoporoz.\nFəqərəarası disk yırtığının simptomları\nBütün simptomları 2 qrupa bölmək olar: qıcıqlanma və zədələnə simptomları.\nOnurğa beyninin və sinir kökcüklərinin qıcıqlanması zamanı müxtəlif şiddət dərəcəli, lokal və ya qıcıqlanmış kökcüyün gedişi boyu yayılmış ağrı sindromu inkişaf edir. Tez-tez paresteziya, ətraflarda uyuşma hissləri kimi hissiyyat pozuntuları yaranmış olur. Bu zaman dərin və vibrasiya hissiyyatı zəifləyir, vətər refleksləri güclənə bilir.\nSinir sisteminin strukturlarının üzvi zədələnmələri zamanı funksiyaların itməsi əlamətləri: taktil və ağrı hissiyyatının anesteziyaya qədər azalması, zədələnmiş kökcüklərin innervasiya etdiyi əzələlərin atrofiyaları və güçünün azalması, kiçik çanaq üzvlərinin funksiyalarının pozlanması, xroniki ağrı sindromu meydana çıxır. Nevroloji müayinə zamanı vətər reflekslərinin azalması və ya itməsi tamamilə, patoloji reflekslərin meydana gəlməsi qeyd olunur.\nBoyun şöbəsində fəqərəarası disk yırtığının simptomları\nBoyun şöbəsinin disk yırtığı üçün xarakterik olan simptomlardan biri də boyun sinirinin sıxılması nəticəsində yaranan əldə ağrının olmasıdır. Ağrı gözlənilməz xarakter daşıyır. Ağrı çiyindən biləyədək yayılmış olur. Bəzən keylik və “iynə batması” hissləri də qeyd edilir. Boyun nahiyəsində fəqərəarası diskin yırtıqları ən çox C5-C6 / C6-C7 nahiyələrdə qeyd edilir. C4-C6 nahiyələrində disk yırtıqları daha az, C7-T1 nahiyələrində isə ən nadir hallarda rast gəlinir. Boyun şöbəsinin fəqərəarası disk yırtıqlarının xarakterik cəhəti onların kiçik ölçülü olması və onurğa beyin sinirlərinə yaxın yerləşmələridir ki, bu səbəbdən də hətta kiçik ölçülü qabarma zamanı belə sinirin sıxılması və ağrının meydana gəlməsi ehtimalını yaradır.\nC4-C5 səviyyəsində,sinir kökcüyünün 5-ci disk yaxınlığında yerləşdiyi nahiyədə yuxarı qol nahiyəsində yerləşən deltavari əzələdə zəiflik qeyd edilir. Həmçinin, xəstə çiyin nahiyəsində lokalizasiyalaşmış güclü ağrı hissiyyatı ilə üzləşir.\nDisk yırtığı C5-C6 səviyyəsində, sinir kökcüyünün 6-cı disk səviyyəsində yerləşdiyinə görə, baş verdikdə xəstədə bazunun ikibaşlı əzələsinin, həmçinin bilək əzələlərinin zəifliyi qeyd edilir. Xəstədə ağrı, keylik və “iynə batması” hissiyyatı kimi simptomların baş barmaq istiqamətində yayılması qeyd edilir.\nC6-C7 səviyyəsində, sinir kökcüyünün 7-ci disk nahiyəsində yerləşdiyindən yırtıq olduğu halda xəstələr bazunun üçbaşlı əzələsində zəiflik hiss edirlər ki, bu proses sonradan said nahiyəsinə də yayılır, əlavə olaraq barmaqların açıcı əzələlərinə də təsir göstərir. Yuxarıda təsvir edilən hissiyyat pozğunluqları orta barmağa da yayılmış olur.\nC7-T1 səviyyəsində, sinir kökcüyünün 8-ci diskin yaxınlığında yerləşməsinə görə, yırtıq olan zaman xəstə əlini sıxdıqda zəiflik yaranır. Xəstə yuxarıda qeyd edilən hissiyyat pozğunluqlarının olmasını qeyd edir və bu təzahürlərin bazudan əlin çeçələ barmağnadək yayıldığını bildirir.\nBoyun şöbəsində olan fəqərəarası disk yırtıqlarının digər simptomlarına başgicəllənməsi, arterial təzyiqin yüksəlməsi, baş ağrılarının başgicəllənməsi və arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə birgə rast gəlinməsini aid etmək olar.\nDöş şöbəsində fəqərəarası disk yırtığının simptomları\nBir qayda olaraq, döş şöbəsində baş verən fəqərəarası yırtıqlar zamanı kürəyin yuxarı nahiyəsində ağrı ilə müşayiət olunur, asqırıq və öskürək nəticəsində ağrıların güclənməsi qeyd edilir. Qeyd etmək lazımdır ki, yaranan ağrılar məhz fəqərəarası disk yırtığının nətisəndə yaranmaya da bilər, bu halda ağciyər, ürək, böyrək, mədə-bağırsaq sistemlərində yaranan pozğunluqlar və dayaq-hərəkət sisteminin vəziyyətinə təsir edə biləcək digər xəstəlikləri fərqləndirmək lazımdır. Bu ağrılara səbəb ola biləcək oxşar simptomatikaya malik olan onurğanın çoxsalı xəstəliklərini: şişlər, infeksiyalar, onurğanın osteoporoz mənşəli sınıqları, maddələr mübadiləsində baş verən müəyyən pozğunluqları və s. də nəzərdən qaçırmaq olmaz. Fəqərəarası disk yırtığının onurğa beyninə təsiri nəticəsində mielopatiyanın (onurğa beyninin disfunksiyası) meydana çıxması mümkündür ki, bu da ciddi hissiyyat pozğunluqlarının, hərəkətlər zamanı tarazlığın pozulmasının, aşağı ətraflarda əzələ zəifliyinin, sidik kisəsi və ya bağırsaq problemlərinin yaranmasına səbəb olur. Xəstəliyin bilavasitə simptomatikası yırtığın ölçülərindən və onun yerləşməsindən (lateral, mərkəzi və ya mərkəzi-lateral) asılı olaraq müəyyən edilir.\nMərkəzi yırtıq – ağrının meydana çıxması, bir qayda olaraq, onurğanın yuxarı nahiyəsində qeyd edilir və sonradan miyelopatiyaya gətirib çıxarır. Yırtığın ölçülərini və onun onurğa beyninə göstərdiyi təzyiqi nəzərə alaraq, xəstəliyin ağırlıq dərəcəsi müəyyən edilir. Döş şöbəsində onurğa beyni kiçik ölçülü azad məkanla əhatə olunmuşdur. Yaranmış yırtıq onurğa beyninə müəyyən bir təzyiq göstərməyə başlayır ki, bu da öz növbəsində, sinir uclarında qeyd edilən disfunksiyaya gətirib çıxarır. Bundan əlavə, bəzən belə yırtıqlar aşağı ətraflarda iflicin meydana gəlməsinə səbəb ola bilər.\nYan yırtıq – Yırtığın sinir kökcüklərini sıxması döş qəfəsi və qarın boşluğu nahiyələrində yaranan şiddətli ağrı şəklində təzahür edir.\nMərkəzi-yan yırtıq – Yırtığın bu cür yerləşməsi zamanı müxtəlif nahiyələrdə ağrı, keylik hissiyyatı və s. şəklində ən müxtəlif simptomların meydana çıxmasına səbəb olur.\nBel şöbəsində fəqərəarası diskin yırtığını simptomları\nBu şöbədə fəqərəarası disk yırtığının əsas simptomu onurğa, daha dəqiq desək bel qurşağı nahiyəsində lokallaşdırılmış ağrının yaranmasıdır. Yırtığın ölçüləri böyük ölçüyə çatana qədər və onurğa beyni sinirlərinin kökcüklərinə təzyiqi cüzi olduqca (bütün bular xəstəliyin ilkin mərhələsini xarakterizə edir) xəstə bel qurşağında küt və daimi olmayan ağrılar (həmçinin lümbago kimi tanınan) hiss edir. Uzun müddətli qaçmaq, öskürək, oturmaq, ayaq üstə dayanmaq və asqırmaq ağrıların artmasına gətirib çıxarır (bu təzahür sabit olmur, ağrı sonradan yox olur). Xəstəliyin başlanmasından bir müddət sonra yırtığın ölçüsünün böyüməsi və ya onun fibroz həlqənin sərhədini qəflətən keçməsi ağrının güclənməsinə və aşağı ətrafa: bud və ya sağrı nahiyəsinə yayılmasına gətirib çıxarır. Bu isə, öz növbəsində, radikulit olaraq qiymətləndirilir və onun gedişi işalgiya ilə: tez-tez təzahür edən güclənmiş ağrılarla müşayiət olunur. Əsasən, bu cür ağrılar bədənin mövqeyinin qəflətən dəyişməsi və ya ağır yük qaldırılması nəticəsində baş verir. Ağrı ilə yanaşı, tez-tez keyimə kimi bir əlamət də qeyd edilir. Bu əlamət, bir və hər iki ayağı əhatə edə bilər, bu zaman onun gedişi xarakterik zəiflik və “iynə batması” hissiyyatı ilə müşayiət olunur. Keyimənin yaranması, onurğa beyni sinirlərinin kökcüklərinin disk yırtığı tərəfindən sıxıldığını göstərir. Bel şöbəsində fəqərəarası disk yırtığı üçün xarakterik olan yuxarıda sadalanan simptomlarla yanaşı, xüsusilə də bel qurşağı nahiyəsində hərəkət məhdudluğu qeyd edilir. Bir qayda olaraq, şiddətli ağrı kürək əzələlərində öz növbəsində gərginlik yaradır və bu da ona gətirib çıxarır ki, xəstə sadəcə olaraq tam şəkildə onurğasını düzəldə bilmir. Nəticədə, yırtıq meydana gəldikdən (6-12 ay ərzində) müəyyən bir müddət sonra, xəstədə qamətin pozulması (kifoz və ya skolioz) qeyd edilir.\nYuxarıda sadalanan simptomlarla yanaşı, bəzi hallarda, fəqərəarası disk yırtığının təsiri fonunda meydana gələn kiçik çanaq üzvlərinin funksiyalarının pozulması: sidik ifrazının və defekasiyanın pozulması, impotensiya kimi əlamətlər qeyd edilir.\nDəqiq diaqnoz qoymaq üçün həkim ilk növbədə obyektiv müayinə keçirir və sonra əlavə diaqnostik üsulları təyin edir.\nOnurğa sütununda ağrı olduğu zaman mütləq həkimə müraciət etmək lazimdir. Fəqərəarası disk yırtığının nəticəsində yaranmasından əlavə, bu nahiyədə ağrıların əmələ gəlməsinə səbəb olan bir çox digər etioloji amilləri də fərqləndirmək lazım gəlir.\nDüzgün kliniki diaqnoz qoymaq üçün həkim müayinəsi çox vacibdir. Həkim xəstənin şikayətlərinə və anamnezinə çox diqqətlə yanaşmalıdır. Ağrının yayılma dərəcəsini, hərəki və hissi pozğunluqların mövcudluğunu, ağrı hissiyyatının sutkanın hansı saatlarında ən yüksək həddə çatmasını, ağrının lokalizasiyası və xarakterini, hansı vəziyyətdə ağrının güclənməsini və ya zəifləməsini aydınlaşdırmaq lazimdir. Xəstəliyin başlanğıcını, səbəb ola biləcək amilləri, simptomların inkişaf dinamikasını tapmaq da eyni dərəcədə vacibdir. Xəstənin həyat tərzini, iş şəraitini də ətraflı şəkildə aydınlaşdırmaq lazimdir. Sonra reflekslərin, hissiyyatın, əzələlərin gücünün və tonusunun müayinəsi, dartılma simptomlarının və patoloji reflekslərin olub-olmamasını yoxlamaqdan ibarət olan nevroloji müayinə gəlir. Bundan sonra, onurğa sütununun biomexanik pozuntularını, trigger (tətik) nöqtələrini, əzələ tonusunun yenidən paylaşdırılmasını təyin etmək məqsədilə xəstənin palpasiyası icra edilməlidir. Belə bir araşdırma apararaq şikayət və anamnezləri ətraflı şəkildə təhlil etdikdən sonra həkim ilkin diaqnoz qoya bilər.\nNövbəti addım rentgenoqrafiyadır. Bu üsul yırtığın mövcudluğu, ölçüsü və yeri barədə dəqiq bir cavab vermir. Ancaq zədələnmiş seqmentə işarə edən rentgenoloji əlamətlər olur. Bu tədqiqat metodu daha çox araşdırıcı xarakter daşıyır, onun qiyməti bahalı deyil, amma rentgenoqrafiya gələcəkdə hansı tədqiqatlara ehtiyac olduğunu müəyyən etməyə imkan verir və diaqnozun erkən mərhələsində digər patologiyaların fərqləndirilməsinə kömək edir.\nBu mərhələdə, eyni zamanda revmotestlər də daxil olmaqla qanın klinik müayinəsini aparmaq məsləhətdir. Bu, iltihab və ya revmatoloji xəstəliklərin təsdiqinə və ya istisna edilməsinə kömək edəcəkdir.\nKompüter tomoqrafiyası (KT) və maqnit- rezonans tomoqrafiya (MRT) müayinələri yırtığın varlığının, ətraf strukturlara münasibətinin, protruziyanın ölçüsünün, pulpoz nüvənin vəziyyətinin ən dəqiq şəkildə görüntülənməsinə imkan verir. KT sümük strukturlarını daha aydın görməyə imkan verir, onurğa beyninin vəziyyətini isə o, daha pis əks etdirir. Lakin bu üsul MRT ilə müqayisədə daha ucuzdur. MRT müayinəsi daha bahalı olmasına baxmayaraq, fəqərəarası disk yırtığı barəsində daha dəqiq məlumat əldə etməyə imkan verir və onurğa beyninin patoloji prosesə qoşulub-qoşulmamasını aydınlaşdırmağa yardım edir.\nDisk yırtıqları nəticəsində meydana gələn ağrı və nevroloji sindromların ilkin təzahürləri zamanı farmakoterapiyadan istifadə edilir. Bu məqsədlə analgetiklər, steroid və qeyri-steroid iltihab əleyhinə preparatlar, vitamin terapiyası, xondroprotektorlar, miorelaksantlar, qan dövranını yaxşılaşdıran preparatlar Istifadə edilir.\nDərman müalicəsinin fizioterapiya ilə birgə tətbiqi yaxşı effekt verə bilər. Diadinamik cərəyanlar, maqnitoterapiya kimi üsullar özlərini çox yaxşı tərəfdən göstərmişlər. Elektroforez vasitəsilə zədələnmiş nahiyəyə müəyyən dərman preparatlarının yeridilməsi üsulu da çox effektiv hesab olunur.\nFizioterapiyada disk yırtıqlarının müalicəsində ağrı sindromunun aradan qaldırılması məqsədi ilə novocain, kalii yodla elektrofarez, ultrasəs terapiyası müsbət effekt verir. Bundan əlavə dözülməz ağrı sindromunda prosesə məruz qalmış nahiyyəyə yüksək tezlikli lazer terapiyası tətbiq edilir. Göstərilən fizioterapevtik metodlarla yanaşı son dövrlərdə bir çox xarici ölkələrdə (ABŞ, Kanada, Avropa ölkələri) tətbiq edilən Spinal Dekompression Müalicə metodu ilə – cərrahiyyəsiz, dərmansız fəqərəarası disk yırtıqlarının müalicəsi aparılır. Spine MED-lə müalicə 30 dəqiqə ərzində tam ağrısız, təhlükəsiz və xəstə üçün rahat, istirahət vəziyyətində aparılır. Bu aparat lokal olaraq kompressiyaya məruz qalmış fəqərələrin dartınması vasitəsilə sıxılmaya məruz sinir uclarından yaranmış təzyiqin aradan qaldırılmasına yönəldilmişdir. Müalicə kursu xəstəliyin gedişindən asılı olaraq 15-25 seans təşkil edir. Aşağıdakı xəstəliklər zamanı Spine Med-lə müalicəyə müraciət edilir:\nFəqərələrarası disk qabarması və yırtığı\nArtrit, sinir sıxılması, stenoz\noturaq sinirinin iltihabi\nKonservati, fizioterapevtik, manual terapevtik, cərrahi müalicəyə cavab verməyən xroniki bel və boyun ağrıları\nTipik hallarda 1-3 aydan artıq aparılmış konservativ müalicə effekt vermədikdə və digər göstərişlər olduqda cərrrahi əməliyyat tətbiq olunur.\nAğrı sindromunun şiddətinin azaldığı zaman manual terapevtin və massajistin köməyindən də istifadə etmək olar. Postizometrik relaksasiya, sualtı və quru dartma kimi üsullardan Istifadə etmək də çox faydalıdır. Əlbəttə ki, düzgün qamətin və əzələ korsetinin formalaşması məqsədilə müalicəvi bədən tərbiyəsinin (MBT) tətbiq olunmasının da böyük əhəmiyyəti vardır. Akupunktur haqqında da unutmaq lazım deyil.\nFəqərəarası disk yırtıqlarının cərrahi müalicəsi üsulları da vardır. Bu cür əməliyyatlar üçün göstərişlər çox məhduddur: parezin artması, kiçik çanaq üzvlərinin fünksiyalaranın pozulması, ağrı sindromunu aradan qaldırmağın mümkün olmaması. Bəzi həkimlər hesab edirlər ki, yırtığın sekvestrasiyası da cərrahi müdaxilə üçün göstəricisidir. Cərrahiyyə müalicəsinin bir neçə üsulu var və hər bir xəstə üçün ayrı-ayrılıqda ən uyğun üsul seçilməlidir.\nAdları çəkilən müalicə üsullarından hər biri həyat tərzində dəyişiklik, fiziki və statik fəaliyyətin doğru stereotiplərinin formalaşdırılması, özü üzərində işləməyi nəzərdə tutur. Bunlar olmadan aparılan müalicənin effekti olmayacaq və xəstəlik geri qayıda bilər.\nYuxarıda sadalanan müalicə üsullarının əksəriyyəti barəsində “Onurğanın osteoxondrozu” mövzusuna həsr edilmiş məqalədə geniş məlumat verilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, fəqərəarası disk yırtığının müalicəsində tətbiq olunan dərman preparatlarının dozası və digər müalicə üsulları onurğanın osteoxondrozunun müalicəsində tətbiq olunan vasitələrlə demək olar ki, eynilik təşkil edir. Odur ki, yuxarıda deyilənləri nəzərə alara bu məqalədə yalnız fəqərəarası disk yırtıqlarının müalicəsində dərman blokadalarının tətbiqindən və cərrahi müalicə üsullarından söhbət açılacaqdır.\nBlokadaların fəqərəarası disk yırtıqlarının müalicəsində tətbiqi\nKökcük və digər etiologiyalı ağrılarının müalicəsi çox çətin, lakin vacib vəzifələrdən biridir. Ağrı sindromunun aradan qaldırılması nə qədər effektiv olarsa, xəstədə müalicənin effektivliyi ilə bağlı bir o qədər böyük inam hissi yaranır.\nVertebrologiyanın müasir anlayışlarına görə, onurğada və ya ətraflarda olan kəskin ağrı tezliklə aradan qaldırılmalıdır. Ağrı amilinin xronikiləşməsi halında psixogen pozğunluqlar inkişaf edə bilər ki, bu da klinik simptomlarla birləşdikdə, müalicə prosesini çətinləşdirir və bərpa proqnozunu pisləşdirir. Buna görə də blokada, palliativ olsa da, vertebral ağrının müalicəsinin ən qısa və ən təsirli üsuludur.\nBlokada – ağrı refleksi qövsündə olan həlqələrdən birinin müvəqqəti olaraq aradan qaldırılmasıdır. Müalicəvi dəyərindən başqa, blokadaların diaqnostik əhəmiyyəti də vardır. Bəzən klinik simptomlar təkrarlana bildiyindən, obyektiv məlumatlar və klinik təzahürlər arasındakı əlaqələr aydın olmur ki, bu səbəbdən də həkim üçün dəqiq diaqnoz qoymaq çətin olur. Belə bir hal ola bilər ki, nevroloji simptomlar onurğanın MRT və ya KT kimi dəqiq müayinə üsulları vasitəsilə öz təsdiqini tapmır. Digər hallarda isə əksinə, MRT və KT müayinələrinin göstəricilərinin klinik təsdiqi olmur. Belə vəziyyətlərdə selektiv blokadanın keçirilməsi ağrının səbəbini dəqiq bir şəkildə təyin etməkdə böyük köməklik göstərə bilir.\nAğrı xüsusi anatomik strukturların anesteziyası nəticəsində azalırsa, bu, onların ağrının mənbəyi olduğunu sübut edir. Selectiv inyeksiyanı dəqiq müəyyən edilmiş nöqtələrə, müəyyən bir nahiyəni və ya oynaq və oynaq kapsulu kimi anatomik bölgələri innervasiya edən sinirin yerli anesteziyası məqsədilə tətbiq edərək, bu sahədə olan bütün afferent nosiseptorları blokada edirlər.\nYerli anesteziyaya kortikosteroidlər də əlavə olunarsa, selektiv inyeksiya onun daha uzun müddətli təsirini təmin edə bilər.\nOynaqlar ənənəvi müalicə üsullarına: dərman, istirahət, fizioterapiya və s. cavab vermədikdə oynaqdaxili steroid inyeksiyaları iltihabı və onunla əlaqədar meydana çıxan narahatlığı azalda bilər.\nAğrı sindromunun aradan qaldırılmasından əlavə, blokadalar regional vazodilatasiyaya, neyrotrofik funksiyanın yaxşılaşmasına gətirib çıxarır.\nMüalicəvi blokadalar – ağrı sindromunun meydana gəlməsinə səbəb olan patoloji ocağa dərman preparatlarının yeridilməsinə əsaslanan, ağrı və nevroloji xəstəliklərin digər təzahürlərini müalicə edən effektiv bir üsuldur. Digər üsullar (dərman, fizioterapiya, masaj, manual terapiya, akupunktur) ilə müqayisədə, müalicəvi blokadalar uzun müddət ərzində isifadə olunmasa da (100 ildən az), ağrıdan xilas olmaqda özünü çox effektiv bir müalicə metodu kimi təsdiq etmişdir.\nDərman blokadasının məqsədi ağrının səbəbini aradan qaldırmaqdır. Ağrıların aradan qaldırılması kifayət qədər tez; minimal dərəcədə əlavə təsirlər, maddi və vaxt xərcləri ilə aparılmalıdır. Bütün bu şərtlərə terapevtik blokadalar metodu tam şəkildə uyğun gəlir.\nMüalicəvi blokadaların digər üsullardan üstünlüyü\nYaxşı və sürətli ağrıkəsici effekt onunla əldə edilir ki, dərman vasitələri birbaşa olaraq ağrını yayan sinirlərə və onların ucluqlarına təsir edir.\nƏlavə təsirlərin yaranma ehtimalının az olması. Çünki, müalicəvi blokada zamanı dərman preparatları əvvəlcə birbaşa olaraq patologiya ocağına düşür, yalnız bundan sonra ümumi qan dövranına keçir.\nAğrı sindromunun hər yeni kəskinləşməsi zamanı müalicəvi blokadaların tətbiqinin mümkün olması.\nMüalicə blokadalarının müsbət terapevtik effekti.\nOnlar patoloji ağrı ocağında əzələ gərginliyini, damar spazmını, iltihabi reaksiyanı və ödemi azaltmağa qadirdirlər.\nOnurğanın blokadasının səbəbləri\nBlokadanın istifadə üçün əsas göstərici ağrının olmasıdır.\nBu simptom aşağıdakı xəstəlikləri xarakterizə edir:\nüz, baş ağrısı;\nonurğanın müxtəlif şöbələrinin osteoxondrozu;\nfəqərəarası disklərin yırtıqları;\nperiferik sinirlərin sıxılması;\nOnurğanın blokadasının keçirilməsinə əsas göstərişlər:\nyuxarı və ya aşağı ətraflara yayılan onurğa nahiyəsindəki kəskin ağrılar;\nhərəkətə mane olan ağrılar;\nxəstəliyin neqativ istiqamətdə inkişafı nəticəsində əlliliyin yarana bilməsi ehtimalı.\nBlokadaların aparılmasına əks-göstərişlər\nVertebral blokadaların aparılmasına ən çox əks-göstərişlər aşağıdakılardır:\nyüksək qanaxmalara meyllik (hemofiliya, trombositopeniya və qan sisteminin digər patologiyası, antikoaqulyantların qəbulu);\ninyeksiya yerində dərinin yerli infeksiyaları, ümumi infeksion xəstəliklər (patoloji mikroorqanizmlərin yüksək yayılmaq riski);\nxəstənin ümumi vəziyyətinin ağır olması, huşun itməsi;\nistifadə edilməsi planlaşdırılan dərmanlara qarşı həssaslıq;\nkortikosteroidlərin istifadəsinə ümumi əks göstərişlər;\nürək xəstəlikləri, xüsusilə aritmiyalar, çünki lokal anesteziya ürək ritminə təsir göstərir;\nanamnezdə epileptik tutmanın olması;\nxəstədə ruhi xəstəlik;\nhamiləlik və süd vermə müddəti\nqaraciyərin ağır zədələnmələri.\nMümkün ola bilən ağırlaşmalar\nBlokadaların növündən asılı olmayaraq, onların hamısının ağırlaşma riski mövcuddur. Təcrübəli həkim, əməliyyat üçün steril şərtlər, məlumatlı və hazırlanmış bir xəstə risk və nəticələrin ehtimalını azaldan şərtlərdir.\nOnurğanın blokadasının ağırlaşmaları:\ninyeksiya sahəsinin, eləcə də onurğa beyni qişalarının infeksiyaları;\niynə düzgün yeridilmədikdə yumşaq toxumaların (bağlar, əzələlər, sinir lifləri, damarlar) zədələnməsi;\nallergik reaksiyaların inkişafı;\nyerli anesteziyanın tətbiqi ilə bağlı özünəməxsus ağırlaşmalar;\nkortikosteroidlərin istifadəsi ilə bağlı özünəməxsus ağırlaşmalar.\nBlokadalar zamanı istifadə edilən dərmanlar\nDərman maddələrin blokadada istifadə edilməsindən asılı olaraq, ayırd edilir:\nbir komponentli, 1 dərman preparatı istifadə edildikdə;\nikikomponentli, 2 dərman preparatı tətbiq edildikdə;\nçoxkomponentli, inyeksiya 3 və daha artıq dərman preparatından ibarət olduqda.\nBu dərmanlar bütün növ blokadalar üçün istifadə olunur (tək, cüt və çoxkomponentli). Sinir lifləri ilə təmasda olduqda, sinir impulslarının ötürülməsini gecikdirir və beləliklə ağrı refleksini və tətbiq sahəsindəki digər hissiyyat növlərini də “söndürürlər”.\nYerli anestetiklərin nümayəndələri:\nNovokain – Novocain blokadası ən çox istifadə olunur. 0,25%, 0,5%, 1% və 2%-li mövcuddur. Anesteziya təsirii preparat yeridildikdən 2-5 dəqiqədən sonra başlanır və 1-2 saat davam edir. Bu ağrılı impulsları kəsmək və xəstənin vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün kifayətdir.\nLidokain – bu anestetik Novocaindən sonra tətbiq olunmasına görə 2-ci yerdədir. Yüksək terapevtik indeksə və fəaliyyətin sürətli başlanğıcına malikdir. Təsir müddəti 2-3 saat davam edir.\nMerkain (Bupivakain) – bu yerli anestetikin təsiri bir qədər gec başlayır (10-20 dəqiqəyə), lakin effekt müddəti 3-5 saat təşkil edir. Merkainin əlavə təsirlərinin inkişaf etdirmək riski daha çoxdur, xüsusilə də bu, onun ürəyə toksiki təsiri ilə bağlıdır.Qlükokortikosteroidlər\nAnestetiklərin dozasını və konsentrasiyası, eləcə də uyğun gələn konkret preparat yalnız həkim tərəfindən seçilir. Yerli anestetiklərə allergik reaksiyaların geniş yayılması səbəbindən, inyeksiyadan əvvəl həssaslığa qarşı sınağın aparılması məcburidir.\nBunlar ağrını, ödemi və iltihabı tez aradan qaldıran güclü iltihaba əleyhinə təsir göstərən preparatlardır. Bundan başqa, onlar anti-allergik təsir də göstərirlər. Əksər hallarda bu qrupdan olan preparatların tək halda inyeksiyaları oynaqların patologiyası zamanı istifadə olunur. Onurğa nahiyəsində ağrılar zamanı qlükokortikosteroidlər daha yaxşı terapevtik effekt göstərməsi, həmçinin Novokain, Lidokain və digər anestetiklərə allergik reaksiyanın inkişafının qarşısını almaq üçün yerli anestetiklərlə birgə tətbiq edilir.\nOnurğanın blokadası üçün tətbiq edilən qlükokortikosteroidlərin nümayəndələri:\nHidrokortizon – suspenziya şəklində buraxılır, çünki suda həll olmur. İnyeksiyadan əvvəl, onu anestetiklə tamamilə qarışdırılır. Nevral blokadalar üçün uyğundur.\nDeksametazon – tez təsir etməyə başlayır, lakin effekti uzun sürmür. Oynaqların və yumşaq toxumaların blokadası üçün uygundur.\nDepo-medrol – Metilprednizolonun uzunmüddətli təsir edən formasıdır. Bu preparat, oynaqların və yumşaq toxumaların blokadaları üçün istifadə olunur. Epidural blokadalarda ehtiyatla istifadə olunur, çünki araxnoiditin inkişafına səbəb ola bilər.\nDiprospan – qlükokortikosteroidlərin uzunmüddətli təsir edən nümayəndəsidir. Onurğanın və oynaqların patologiyalarında yaranan ağrıları aradan qaldırmaq üçün ideal hesab olunur. Həm sinir, həm də yumşaq toxumaların blokadalarında tətbiq olunur.\nKenalog – uzunmüddətli təsirə malik olan kortikosteroiddir, oynaqların və onurğa sütununun blokadası üçün istifadə olunur. Kenaloqun inyeksiyaları arasında ən azı 2 həftə fasilə gözləmək məsləhətdir.\nBütün digər preparatlar müvafiq olaraq əlavə maddələr kimi istifadə olunur, onlar çoxkomponentli blokadaların bir hissəsi kimi tətbiq edilir, onurğa sütununda yaranan ağrıları aradan qaldırmaq üçün müstəqil dəyərə malik deyillər.\nƏn çox istifadə olunur:\nB qrupunun vitaminləri (B1 və B12),\nVoltaren və başqaları.\nBu müalicə üsulunun bir çox növü vardır. Yalnız ixtisaslı həkim xüsusi klinik vəziyyətə və izlənilən hədəfə əsasən onlardan müvafiq olanını seçir.\nHansı növ blokadalar istifadə olunur?\nTransforaminal blokada zamanı, inyeksiya sinirin onurğa sütunundan çıxdığı nöqtəyə edilir;\nIntralaminar blokada zamanı inyeksiya dəqiqliklə fəqərə çıxıntıları arasına edilir;\nEpidural blokada zamanı anestezioloq inyeksiyanı fəqərəarası nahiyəyə edir. Eyni zamanda, iynə nüfuzu etmə yerini və dərmanın yayılmasını izləmək üçün bir kontrast maddə yeridilir. Epidural blokada müvəqqəti, lakin çox güclü təsirə malikdir.\nBlokadalar tətbiq edilmə nahiyəsinə və istifadə olunan dərmanlara görə fərqlənə bilir. Hər bir halda, qərar yalnız fərdi olaraq və yırtığın dərəcəsinə uyğun olaraq qəbul edilir. Ağrı mənbəyini dərhal zərərsizləşdirmək üçün proseduru sürətlə həyata keçirmək vacibdir. Çünki kəskin ağrının olması fəqərəarası disk yırtığının və ya onurğanın digər xəstəliklərinin müalicəsində müalicənin aparılması üçün birbaşa əks-göstərişdir.\nIntralaminar blokada çıxıntıların arasından keçən mərkəzi xətt boyunca aparılır.\nTransformaminal blokada zamanı inyeksiya bilavasitə sinir uçlarınının dəliklərə edilir. Hər iki prosedur onları icra edən mütəxəssisdən maksimum dəqiqlik və böyük təcrübə tələb edir.\nEpidural blokada. Bu, ağır və aqressiv ağrılar zamanı tətbiq edilən xüsusi bir blokadadır. Bu blokada zamanı dərman maddələrinin təsirləri toxumaların dərin təbəqələrinə doğru yönəldilmiş olur. İnyeksiyalar xüsusi avadanlıqların nəzarəti altında və kontrast maddənin istifadəsi ilə yüksək dərəcəli mütəxəssislər tərəfindən aparılır. Prosedur zamanı mütəxəssis yalnız iynənin nüfuz etdiyi yerləri deyil, eyni zamanda dərman preparatlarının qana necə düşməsini və qan axını vasitəsilə yayılmasını da görür. Həkim dərman maddələrinin onurğaya nüfuz etməsini və bədəni tərk etməsini müşahidə edir. Prosedur təxminən bir saat davam edir, lakin xəstəni arzuolunmaz nəticələrdən qorumaq üçün o, daha bir neçə saat nəzarət altında qalır. Bundan sonra xəstə yaşadığı rayon mütəxəssisinin nəzarəti altında olmaq şərtilə evə buraxılır.\nParavertebral blokadaların toxuma və ya sinir strukturlarına təsirinə görə növləri:\nToxumaların blokadası – inyeksiya onurğa sütununun zədələnmiş seqmentini əhatə edən yumşaq toxumalarda aparılır.\nReseptorların blokadası – inyeksiyalar dərinin, əzələlərin, vətərlərin, bağların bioloji aktiv nöqtələrinə edilir.\nNaqil blokadaları – sinir lifləri blokada edilir, dərman maddələri epi- və peridural, peri- və parenevral, paravaskulyar ola bilər.\nGanglionar – inyeksiya sinir düyünlərinə və kələflərinə edilir.\nBlokadanın aparılması texnikası\nOnurağın fəqərəarası diskinin yırtığı zamanı blokada necə həyata keçirilir: xəstə kəskin ağrıya səbəb olmayan bir vəziyyətdə çarpayıya yerləşdirilir. Həkim inyeksiya yerini müəyyənləşdirir. Əzələ qatının müxtəlif yerlərində bir neçə inyeksiya aparılır. Ən güclü ağrının yeri anesteziya olunur, spazm keçir. Blokanın müsbət təsiri bir aya qədər davam edə bilər. Bəzi hallarda ağrı tam keçib getmir, yalnız sakitləşmiş olur. Bu halda prosedur bir neçə dəfə təkrarlanır.\nSonra dərmanlar ən ağrılı şöbələrə inyeksiya edilir. Bu, spazmı aradan qaldırmağa, kəskin ağrıları yox etməyə və hərəkətliliyi artırmağa kömək edəcəkdir. İnfeksiya nahiyəsi antiseptiklə işlənir. Anesteziya fəqərələrin hər iki tərəfində icra edilir. İnyeksiya məhlulu daha çox Novokain və Hidrokortizondan ibarət olur.\nBoyun fəqərələrinin blokadası, ikinci- yeddinci fəqərələr səviyyəsində, lateral tərəfdən yanaşmaqla aparılır. Anestezioloqun vəzifəsi onurğa sütunu boyunca hər 1,5 santimetrdən bir neçə inyeksiya etmək və bu zaman iynəni 2-3 sm dərinliyə yeritməkdir. Bu müddət ərzində xəstə səbirli olmağa çalışır, həkimə kömək edir, başını inyeksiyaya əks istiqamətə çevirir.\nDöş fəqərələrinin blokadası I-XII döş fəqələri səviyyəsində aparılır.\nBel şöbəsindəki fəqərəarası yırtıqlarda blokadanı icra edərkən, xəstənin arxası üstə taxtın üzərində təsbit edirlər. Anestezioloq yüngül hərəkətlərlə kürəyin ağrılı nahiyəsini palpasiya edərək ağrı hissinin daha güclü olduğu yerləri müəyyən edir. İnyeksiya üçün optimal yer taparaq dərini antiseptik ilə işləyir və beləliklə, inyeksiya yeini anesteziya edir. Sonra fəqərənin ox çıxıntısından 4 sm uzaqlaşaraq, iynəni ehtiyatla köndələn çıxıntıya yeridir. Əvvəlcə iynə axıradək yeridilir, sonra qismən çıxarılaraq köndələn çıxıntıya doğru 2 sm-ə qədər istiqamətləndirilir.\nBlokadanı icra etmək üçün mütəxəssis onurğa sütununun hər iki tərəfində altı nöqtə seçir. Nöqtələrin dəqiq yeri xəstədə olan ağrının dərəcəsindən asılıdır. Səhvlərə yol verməmək üçün bütün proses rentgen cihazları vasitəsi ilə idarə olunmalıdır. Blokada düzgün aparıldığı təqdirdə, xəstə yaxın vaxtlarda güclü ağrıkəsici effekti hiss edəcək. Əzələlərin spazmı aradan qaldırılacaq, ödem yox olacaq, iltihab prosesi azalacaqdır.\nMüalicəvi təsir anestetikin təsiri keçənə qədər – təxminən 3 həftə davam edəcək. Fəqərəarası disk yırtığının dərman blokadası bir neçə dəfə icra edilə bilər. Müalicə kursu dörd blokadaya qədərdir.\nHər hansı bir blokada yalnız mütəxəssislər tərəfindən aparılmalıdır, çünki bu sırf tibbi manipulyasiyadır. Bir qayda olaraq bu cür müalicə iə nevropatoloqlar, neyrocərrahlar, vertebroloqlar, travmatoloq-ortopedlər məşğul olurlar. Bu manipulyasiyanı icra edən mütəxəssis, onurğa sütununun anatomiyası və topoqrafiyası barəsində mükəmməl bliklərə sahib olmalı, blokadaların həyata keçirməsinə göstərişlər və əks-göstərişləri bilməli, mümkün ola biləcək ağırlaşmalar və onları aradan qaldırmaq üçün yollardan xəbərdar olmalıdır.\nBu ciddi bir tibbi manipulyasiya olduğundan, kiçik əməliyyatxanada və ya təmiz bir sarğı otağında ciddi aseptik şəraitdə həyata keçirilməlidir. Xəstə inyeksiyadan əvvəl prosedurun keçirilməsinə yazılı razılıq verməli, bütün mümkün nəticələr və ağırlaşmalar barədə xəbərdar edilməlidir.\nAdətən, ağrıları aradan qaldırmaq üçün bir blokada proseduru kifayət edir, bəzən 4-5 günlük fasilələrlə 2-15 inyeksiyadan ibarət müalicə kursu aparıla bilər. Müasir tövsiyələrə əsasən, belə bir müalicəni ildə 4 dəfədən artıq keçirmək məsləhət görülmür.\nBir nəticəyə gəlmək olar ki, onurğanın blokadası onurğa sütununun patologiyası ilə əlaqədar yaranan ağrıdan xəstəni azad etmək üçün effektiv və sürətli bir vasitədir. Lakin heç zaman bu prosedura səhlənkar yanaşmaq olmaz, çünki bu ciddi bir manipulyasiyadır və onun tətbiq qaydalarının pozulması ciddi nəticələrə və hətta ölümə səbəb ola bilər.\nFəqərəarası disk yırtıqlarının cərrahi müalicəsi\nFəqərəarası disk yırtığının aradan qaldırılması üçün aparılan əməliyyat – diskin fibroz həlqəsinin yırtılması nəticəsində yerini dəyişmiş pulpoz nüvənin korreksiyası və bərpası məqsədi daşıyan bu və ya digər cərrahi əməliyyat növüdür.\nDaha çox onurğanın bel-oma (48% hallarda), ondan bir qədər az boyun (46% hallarda) və nadir hallarda döş səviyyəsində (6% hallarda) fəqərəarasl disk yırtığını cərrahi üsulla aradan qaldırmaq lazım gəlir.\nFəqərəarası disk yırtığı nadir hallarda (təxminən 10% hallarda) cərrahi əməliyyat vasitəsilə aradan qaldırılmasını tələb etdiyinə baxmayaraq, bu əməliyyatlar müntəzəm şəkildə həyata keçirilir və ildən-ilə xəstələr üçün bu növ əməliyyatların daha təhlükəsiz və az travmatik keçirilməsinə imkan verən yeni metodlar işlənib hazırlanır.\nFəqərəarası disk yırtıqlarının cərrahi əməliyyatla aradan qaldırılmasına göstərişlər\nCərrahi əməliyyat üçün göstərişlər aşağıdakılardır:\nYırtıqın sekvestrasiyası və onurğa beyninə sıxıcı təsir göstərməsi. Bu hal cərrahi müdaxilənin həyata keçirilməsi üçün mütləq göstəriş sayılır, çünki nəticədə kiçik çanaq üzvlərinin funksiyalarının çoxsaylı pozulmalarına və ətrafların iflicinə səbəb ola bilər. Bunların arasında: budun arxa səthinə və kiçik çanaq nahiyəsinə yayılan və öskürək zamanı güclənən şiddətli ağrılar, sidik və nəcisi saxlaya bilməmək, reproduktiv funksiyaların pozulması, impotensiyanı qeyd etmək olar. Belə bir vəziyyət həkimlər tərəfindən at quyruğunun sıxılması kimi xarakterizə olunur.\nNevroloji pozğunluqların inkişafı.\nDərman vasitəsi ilə aradan qaldırıla bilməyən davamlı ağrı sindromu.\nKonservativ müalicənin 4 ay ərzində təsirinin olmaması.\nXəstəni əməliyyata göndərmək və ya göndərməmək barədə qərar, onun sağlamlıq vəziyyəti haqqında bütün lazımi məlumatları əldə etdikdən sonra bir neçə həkim tərəfindən qəbul edilir. Rentgenoqrafiya, KT və ya MRT, EKQ və qan testlərinin nəticələri əməliyyatın keçirilməsinə dair son qərarın verilməsinə təsir göstərir.\nFəqərəarası disk yırtığının aradan qaldırılması üsulları\nDisk yırtığının soyuq plazma vasitəsilə nukleoplastikası\nBu üsul, yırtıq toxumasının soyuq plazmaya məruz qalmaqla çıxarılmasından ibarətdir. Soyuq plazma zədələnmiş toxumalara nazik bir iynə vasitəsilə çatdırılır və ultra-aşağı temperaturun təsiri ilə yırtıq toxuması məhv edir.\nBu üsulun üstün cəhətləri çoxdur: ağrı hissiyyatının ani olaraq yox edilməsi, əməliyyatın qısa müddət (30 dəqiqə) davam etməsi, əməliyyat ambulator şəraitdə icra olunur ( xəstəxanaya getməyə ehtiyac yoxdur), reabilitasiya lazım deyil.\nAncaq bu üsulun çox əhəmiyyətli bir mənfi cəhəti yırtığın təkrarlanma ehtimalının yüksək olmasıdır.\nDisk yırtığının hidroplastikası\nXüsusi kanyulanın köməyilə yırtıq olan yerə nukleotom birləşdirili ki, onun içərisilə yüksək təzyiqli fizioloji məhlul axaraq fəqərəarası yırtığa çatdırılır. O, çapıq izi qoymadan yırtıq toxumalarını yuyub aparır. Hidroplastikanın üstünlükləri az travmatikliyi, nekrozun qarşısını almağın mümkünlüyü, xəstəni ağrı hissiyyatından xilas etməsidir.\nLakin, hidroplastika əməliyyatı yırtığın ölçüləri kiçik olduqda (6 mm-dən böyük olmadıqda) həyata keçirilə bilər. Əlavə olaraq, bu əməliyyatın icra edilməsinə digər əks-göstərişlər də vardır: fibroz həlqənin əhəmiyyətli dərəcəli zədələnməsi, təsir nahiyəsində infeksion proseslərin olması, onkoloji xəstəliklər.\nDisk yırtığının mikrocərrahi üsulla xaric edilməsi\nMikrocərrahi müalicədə xüsusi alətlər və mikroskopdan istifadə edilir. Bu üsul yırtığın hamısını və ya onun fəqərə kanalında yerləşən hissəsinin çıxarılmasına imkan verir.\nCərrahi müdaxiləyə qabaqcadan hazırlanmaq tələb olunur. Bunun üçün, 8 saatlığa qidadan imtina etmək, MRT müayinəsindən və anestezioloun baxışından keçmək lazımdır.\nƏməliyyatın mahiyyəti aşağıdakılardan ibarətdir: dəridə kəsik aparılır, fəqərəarası diskin toxumalarına çıxış təmizlənir, onun sinir kökcüyü altında olan hissəsi çıxarılır, əməliyyat nahiyəsi mümkün residivlərin qarşısını almaq və tezliklə sağaldılmaq məqsədilə lazerlə şüalandırılır. Sonra kəsik tikilir. Boyun şöbəsində, çox vaxt çıxarılmış qığırdağın protezlə əvəz edilməsi tələb olunur.\nXəstəyə, huşu bərpa edildikdən sonra qalxmaq və gəzmək lazımdır. Xəstə 2 ay ərzində diskin yerindən asılı olaraq yarımsərt korset və ya Şans yaxalığı gəzdirməlidir. Fiziki fəaliyyətə əməliyyatdan bir ay sonra, fiziki olmayana isə – 1 və ya 2 həftədən sonra icazə verilir.\nDisk yırtığının lazerlə xaric edilməsi\nYırtığın lazer vasitəsilə çıxarılması dəyişikliklərə məruz qalan disklərin vaporizasiyası (buxarlandırılması) və ya yenidən qurulmasına məqsədini daşıyır. Vaporizasiyadan söhbət açdıqda, o, zədələnmiş diskin lazer toplusu ilə məhv edilməsi anlamını daşıyır. Diskin hüceyrələrinin buxarlanması hesabına onun ölçləri azalır və o, artıq sinir uclarını və ətraf toxumaları sıxmır. Bu üsul, disk yırtığı olan 50 yaşınadək şəxslər üçün tətbiq olunur.\nYaş məhdudiyyətləri onunla əlaqədardır ki, insanlarda yaş keçdikcə onurğa sütununda və yırtıq toxumasında degenerativ dəyişikliklər baş verir ki, lazer şüasının köməyilə onları dayandırmaq sadəcə olaraq mümkün deyil. Anesteziya – yerlidir, əməliyyatın vaxtı – bir saatdan çox davam etmir. Xəstə təxminən iki saat həkim nəzarəti altında xəstəxanada qaldıqdan sonra evə buraxılır. Lazer vaporizasiyasının üstünlüyü ondan ibarətdir ki, çıxarılmış yırtığın yerini birləşdirici toxuma tutur ki, bu da sonradan yırtığın yenidən əmələ gəlməsinə mane olur.\nDiskin lazer rekonstruksiyası\nlazerin istifadəsilə aparılan cərrahiyyə müdaxiləsinin başqa bir variantı diskin yenidən qurulmasıdır. Bu müalicə üsulunun mahiyyəti qığırdaqın böyüməsi üçün onun isidilməsindən ibarətdir. Toxumalar mikroçatları doldurur və nəticədə ağrılar yox olur. Bu üsulun xəstəliyin inkişafının erkən mərhələlərində istifadə edilməsi daha məqsədəuyğundur.\nDisk yırtığının endoskopiyası\nFəqərəarası disk yırtıqlarının endoskopik üsulla çıxarılması zamanı xüsusi bir cihazdan – endoskopdan istifadə edilir. Yırtıq yan fəqərəarası dəlik vasitəsilə xaric edilir. Endoskopun borusunu yerləşdirmək üçün dəridə kəsik aparılır, diskə çatmaq üçün bütün toxumalar aralanır. Baş verən hadisələr monitorun ekranında əks olunduğundan, həkim bütün prosesi nəzarət altında saxlaya bilər. Diskin yırtığı və pulpoz nüvə onurğa sütununa toxunmadan çıxarılır, əməliyyat yeri lazerlə şüalanır.\nAnesteziya üsulu yerli narkoz – epidural anesteziyadır. Əməliyyat müddəti orta hesabla 40 dəqiqə çəkir, ən ağır hallarda 2 saata qədər davam edə bilər. Xəstə 3 günə qədər stasionar şəraitində qalmalıdır, sonra o, evə buraxılır və ağır olmayan fiziki işlə məşğul olmaq imkanına malik olur. 1,5 aydan sonra xəstə öz normal həyatına qayıda bilər.\nFəqərəarası sinirlərin destruksiyası\nRadiotezlikli destruksiya. Fasetlı (ağrı) sindromunda istifadə olunur və xüsusi elektrodların vasitəsilə termokoaqulyasiya üsulu ilə sıxılmağa məruz qalmış sinirin blokadasından ibarətdir.\nBu metodun çatışmazlıqlarından biri – ağrı hissiyyatının təkrar yarana bilməsidir, lakin müəyyən bir müddətdən sonra bu müalicə üsulunun tətbiqi təkrarlana bilər. Xəstə müdaxilənin icra olunmasından bir saat sonra evə buraxılır. Əks-göstərişlər arasında: narkotik, alkoqol ve dərman asılılığı, qan dövranı pozğunluqları, yaş məhdudiyyəti (75-den çox ve 18 yaşından kiçik) və s. qeyd etmək olar.\nDisk yırtığının vertebroplastikası (sklerozlaşdırılması)\nVerteboplastika protuziyaların böyüməsinin və fəqərəarası diskin yırtığına transformasiyasını dayandırmağa imkan az travmatik prosedurlara aiddir. Sklerozlaşdırmanı sinir lifləri zədələnməmiş icra etmək vacibdir.\nAnesteziya yerli olaraq aparılır. Əməliyyatın mahiyyəti infraqırmızı lazerdən gələn impulslarla sabitləşdirilən modelləşdirici qatqının spinal kateter vasitəsilə zədələnmiş nahiyəyə yeridilməsindən ibarətdir. Qarışıq bərkidikdən sonra çatlar və lakunlar doldurulur və təsbit olunurlar.\nÜçqat sklerozlaşdırmaya 10 il və ya daha çox müddətə zəmanət verilir, lakin MRT müayinəsi ən azı 5 ildən bir keçirilməlidir, çünki yırtıqlar digər yerlərdə yarana bilər.\nDisk yırtığının laminektomiyası\nFəqərəarası disk yırtığının laminoektomiya üsulu ilə aradan qaldırılması son vaxtlara qədər Azərbaycanda ən geniş yayılmış cərrahi müdaxilə üsulu olmuşdur. Bu cür əməliyyatın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, sinir kökcüyünün altında yerləşən fəqərənin sümük toxuması hissəsi və fəqərəarası diskin bir hissəsi xaric edilir. Nəticədə – sinir ətrafındakı böyük bir məkanın meydana gəlməsi, onun qan təchizatının bərpa olunması və ağrıların aradan qalxması baş verir.Bu əməliyyatın yerinə yetirmək üçün ümumi anesteziyanın tətbiqi tələb olunur, əməliyyatın özü 3 saata qədər davam edə bilər. Əməliyyata nəzarət rentgen şəkillərinin köməyi ilə həyata keçirilir. Xəstə 5 günə qədər xəstəxanada qalır. Xəstənin yaşından, əməliyyatın ağırlıq dərəcəsindən və s. asılı olaraq hərəkətlilik məhdudiyyəti üçün müddət fərdi olaraq müzakirə edilir.\nDisk yırtığının disektomiyası\nDisektomiya, qırıntılar olduqda və ya yırtığın sekvestrasiyası zamanı kiçik çanaq üzvlərinin funksiyaların pozulması baş verdiyi təqdirdə, böyük ölçülü yırtıqları aradan qaldırmaq üçün klassik bir üsuldur. Disektomiyanın icra edilməsi üçün ümumi anesteziyanın tətbiqi tələb olunur. Əksər hallarda cərrahlar onurğa beyninə və ötürücü sinirlərə təzyiq göstərən diski bütövlükdə və ya onun əksər hissəsini xaric edirlər. Əgər zədələnmiş disk xaric edilməzsə, onda remissiya ehtimalı saxlanmış olur. Diskin olmaması səbəbindən fəqərələrin hərəkətliliyini itirməmək üçün həmin yerə titan ərintilərindən hazırlanmış xüsusi protez yerləşdirilir. Bundan əlavə, disklərin sümüklərdən (əsasən qalça sümüyündən) ibarət plastikası da tələb olunur.\nXəstə orta hesabla, 5 gün yataq rejiminə riayət etməlidir. Nəqliyyat vasitələrindən istifadə edilməsi, aktiv fiziki fəaliyyət, ağır çəkilərin qaldırılması – bütün bunlar 30 gün ərzində xəstəyə qadağandır. Əməliyyatdan bir neçə gün sonra, sağalma prosesinin sürətləndirilməsinə kömək etmək məqsədilə korsetin gəzdirilməsi vacibdir.\nBunu bilmək vacibdir ki, disktomiya yalnız konservativ müalicə üsulları kömək etmədikdə və digər əməliyyatların həyata keçirilməsinin mümkün olmadığı halda həyata keçirilir. Bu əməliyyat zamanı qanaxma və infeksiyalaşma riski mövcuddur, üstəlik, tez-tez onun nəticəsində fəqərələr hərəkətsiz şəkildə birləşirlər ki, bu da başqa bir şöbədə yırtığın meydana gəlməsi təhlükəsi yaradır.\nFəqərəarası disk yırtığının aradan qaldırılması əməliyyatın nəticələri\nFəqərəarası yırtığın aradan qaldırılması üçün aparılan istənilən cərrahi müdaxilənin nəticələri müsbət və mənfi olaraq 2 yerə bölünürlər.\nağrı sindromunun yox edilməsi;\nxəstəliyin tamamilə aradan qaldırılması ehtimalı;\ntez bir müddətdə normal iş rejiminə qayıtmaq;\nqısa müddətli reabilitasiya dövrü.\nHətta minimal invaziv prosedurlardan sonra yarana biləcək ağırlaşmalar arasında aşağıdakı halları qeyd etmək olar:\nonurğa beyin qişalarının zədələnməsi və serebrospinal mayenin sızması riski;\ntoxumalar tam sağalana qədər yataqda qalmaq məcburiyyəti;\nzədələnmiş diskin iltihabı;\nsinir kökcüyünün zədələnməsi;\nnəcis və sidik ifrazınıa nəzarətin itirilməsi;\nxəstəliyin təkrarlanması riski;\nonurğanın digər hissələrində yırtığın inkişafı.\nMəhz bu səbəblərə görə cərrahiyyə müdaxiləsinin aparılması barədə qərarın çıxarılması diqqətlə ölçülüb-biçilməli və xəstənin hərtərəfli müayinəsindən sonra dəqiqləşdirilməlidir.\nCərrahi əməliyyatla bağlı ən çox yaranan suallar\nƏməliyyatdan əvvəl və sonra xəstələrdə bir çox suallar yaranır. Xəstələri ən çox narahat edən suallar bunlardır:\nYırtıq aradan qaldırıldıqdan sonra nə vaxt oturmaq olar?\nƏməliyyatdan ən azı 6 həftə sonra icazə verilir. Belə bir məhdudiyyət onunla bağlıdır ki, zədələnmiş toxumaların çapıqlaşması tələb olunur, çapıq özü sağalmalıdır, bu müddət ərzində sinir ucluqları yenidən bərpa olurlar, onurğa sütununun funksiyaları maksimal dərəcədə işə düşürlər. Buna görə də, xəstənin onurğa sütununun zədələnmiş hissəsi üçün ən əlverişli şərait yaratmaq, onu əlavə gücə düşmələrdən qorumaq vacibdir. Oturmağa icazə verildikdə, xəstə bu vəziyyətdə yarım saatdan çox müddətdə qalmamalıdır. 10 dəqiqə ərzində fasilə vermək lazımdır ki, bu müddətdə də xəstə ayaq üstə dayanmalı və ya uzanmalıdır.\nFəqərəarası disk yırtığı aradan qaldırıldıqdan nə qədər sonra hamilə qalmaq olar?\nQadınlar, yırtıq aradan qaldırıldıqdan sonra hamilə qala bilmələrinə görə narahat olmamalıdırlar. Lakin bu, yalnız onurğa sütunu tam bərpa edildikdən sonra edilməlidir. Bir qayda olaraq, bərpa prosesi 1 il davam edir. Bu müddətdən sonra KT və ya MRT daxil olmaqla lazımı bütün müayinələrdən keçmək lazımdır. Əgər yeni bir yıtıq meydana gəlməyibsə və əməliyyat yeri sağalıbsa, bu zaman yaxın gələcəkdə hamiləliyi planlaşdırmaq olar. Buna baxmayaraq, 1 il gözləmək, qadın üçün ağırlaşmalar olmadan hamiləliyik keçirmək üçün lazım olan məcburi bir müddətdir.\nDisk yırtığı aradan qaldırıldıqdan sonra ayağın keyiməsi\nƏməliyyatdan sonra baş verən ağırlaşmalar arasında ən çox rast gələn əlamət ətrafın keyiməsidir. Çox vaxt bu hissiyyat bərpa dövrü bitdikdən sonra keçib gedir. Bəzi hallarda sinir kökcüyünun uzun müddət yırtıq tərəfindən sıxılması səbəbindən artıq əməliyyata qədər hissi liflərin tamamilə məhv olması baş verir. Buna görə də, ətrafda keylik hissi yaranarsa, mütləq əlavə müalicə kursu keçmək lazımdır ki, onun nəticəsində də hissiyyatın bərpa olunması mümkün ola bilir. Müalicə kursu neyrostimulyatorların, fizioterapiyanın, massajın qəbulundan ibarət olur.\nƏməliyyatın nə qədər davam edəcəyi ilə bağlı sualın cavabı hansı üsulun seçilməsindən asılıdır. Soyuq plazma nukleoplastikası 30 dəqiqəyə qədər, hidroplastika – 20 dəqiqəyə qədər, yırtığın lazer vasitəsilə aradan qaldırılması 30 dəqiqəyə qədər, microdiskektomiya və endoskopiya – 2 saata qədər, fəqərəarası sinirlərin destruksiyası 1 saatdan çox olmayaraq, verteboplastika – 1 saata qədər, laminektomiya və disektomiya – 3 saata qədər davam edir. Əməliyyatın mürəkkəbliyindən asılı olaraq, vaxt qısaldıla və ya bir qədər artırıla bilər.\nƏməliyyatdan neçə gün sonra tikişləri islatmaq (çimmək) olar?\nTikişləri nəmləndirməyin mümkün olması vaxtını adətən müalicə həkimi təyin edir. Ümumiyyətlə, sarğı çıxarılmazdan əvvəl bunu etmək məsləhət görülmür. Adətən, əməliyyatdan iki sutka keçdikdən sonra ağırlaşmalar olmadıqda, xəstələrə infeksiya riski olmadan duş qəbul etməyə icazə verilir. Buna baxmayaraq, mümkün olan fəsadların inkişafının qarşısını almaq üçün ilk növbədə həkimlə məsləhətləşmək lazımdır.\nYırtığın aradan qaldırılmasından sonra idmanla məşğul olmaq və cinsi əlaqə\nFəqərəarası disk yırtığı olan şəxslərə ağır fiziki idmanla məşğul olmaq ümumiyyətlə qadağandır. İdman fəaliyyəti ilə məşğul olmaq bir qayda olaraq, 3 aya qədər məhdudlaşdırılır. Lakin müalicəvi bədən tərbiyəsi kompleksinə daxil olan minimal idman hərəkətlərinə əməliyyatdan artıq bir neçə gün keçdikdən sonra başlamaq lazımdır. Bu hərəkətlər kompleksi müalicə həkimi tərəfindən seçilməli və onlar ciddi şəkildə tənzimlənməli və dozalaşdırılmalıdır. Cinsi əlaqəyə gəldikdə isə, artıq əməliyyatdan bir həftə sonra ehtiyatlı şəkildə cinsi əlaqəyə girmək mümkündür.\nDisk yırtığı aradan qaldırıldıqdan sonra xəstələrə əlillik dərəcəsi verilirmi?\nƏməliyyatdan sonra əlillik dərəcəsi almaq olar, ancaq onu xüsusi ağır hallarda təyin edirlər. Əlillik dərəcəsi almaq üçün, xəstə ağır əməliyyat keçirdikdən sonra həkimi tərəfindən tibbi əmək ekspertizası komissiyasına (TƏEK) göndərilir. Əlillik dərəcəsi, adətən ömürlük verilmir. Çox vaxt bərpa müddəti bitdikdən sonra əlillik dərəcəsi ləğv edilir.\nFəqərəarası disk yırtığının xaric edilməsindən sonra reabilitasiya\nReabilitasiya əməliyyatın mürəkkəbliyindən, eləcə də xəstənin sağlamlıq durumundan asılıdır. Bununla belə, heç bir halda reabilitasiya tədbirlərindən imtina etmək olmaz.\nÜmumi tövsiyələr aşağıdakılardır:\nXəstəyə ən azı 1,5 ay oturmaq qadağandır;\nKəskin hərəkətlərdən: hoppanmaq, gövdənin burulması, zərbələr və s. çəkinmək lazımdır;\nMüvəqqəti olaraq (3 ayadək) nəqliyyat vasitələrindən istifadə olunmasını məhdudlaşdırmaq lazımdır. Dşınmanın qarşısını almaq mümkün deyilsə, xəstə bunu uzanmış halda etməlidir. Onurğa sütununa isə korset şəklində dəstək lazımdır.\nAğır yük qaldırmaq qadağandır. Bu məhdudiyyət 2 kq-dan artıq olan yüklərə aid edilir. Daşınan yük hər iki əl arasında bərabər paylanmalıdır.\nOnurğa sütununu yarım saatdan artıq gücə salmaq məsləhət deyil. Mütləq üfüqi vəziyyətə keçməklə fasilələr vermək lazımdır.\nSonrakı reabilitasiya müddəti müalicəvi bədən tərbiyəsi (MBT) kompleksi, fizioterapevtik prosedurların keçirilməsi və sanator-kurort müalicəsindən ibarətdir.\nDisk yırtığını aradan qaldırıldıqdan sonra korsetin istifadə olunması\nKorset möhkəm və immobilizasiya edən olmalıdır ki, onurğa sütununu sabit vəziyyətdə saxlasın və yırtıq aradan qaldırıldıqdan sonra onun tamdəyərli şəkildə bərpa olunmasına imkan versin. Korseti 6 saatdan artıq gəzdirmək məsləhət görülmür. Uzanmaq lazım gəldikdə, sərt bandaj çıxarılmalıdır.\nXəstəliyin ilk simptomları yaranan zaman vaxtında həkimə müraciət etməli;\nOptimal əzələli korsetinin yaradılması. Adətən, fəqərəarası disk yırtığının müalicə kursundan sonra bütün xəstələrə zəif əzələləri gücləndirən və əldə edilən nəticələri qoruyub saxlayan xüsusi bədən tərbiyəsi təyin edilir;\nOnurğanın üzərinə düşən yükün azaldılması. Həyat tərzimiz tez-tez bizə peşə xəstəlikləri qazandırır, ağır fiziki iş isə ilk növbədə, fəqərəarası disk yırtığının əmələ gəlməsinə təsir göstərir;\nPis vərdişlərdən qurtulmağa cəhd göstərmək. Siqaretdən istifadə edilməsi damarların daralmasına və nəticədə bütün orqan və toxumaların, o cümlədən də fəqərəarası disklərin qidalanmasının pozulmasına səbəb olur. Spirtli içkilərin qəbulu isə ümumiyyətlə orqanizmə böyük ziyan vurur.\nNormal yataq rejiminin təşkili. Bəzən hələ xəstənin ilk müayinəsi zamanı məlum olur ki, onun narahat döşəyi və ya yastığı var və bu amilin aradan qaldırılması fəqərəarası disk yırtığının yaranması ehtimalını xeyli azaltmış olur;\nKəskin hərəkətlər etməmək. Heç vaxt irəli uzanmış əllərlə yük qaldırmaq olmaz. Qabağa əyilməklə dönmə hərəkətlərinə yol verməməli. Yükü yerdən qaldırmaq üçün əvvəlcə oturmaq, yükü götürmək və yüklə birlikdə ayağa qalxmaq lazımdır. Yataqdan qalxdıqda böyrü üstə çevrilmək, ayaqları dizdən bükmək, onları çarpayının kənarından sallamaq, əllərlə yataqda itələnərəq düzgün şəkildə ayağa qalxmaq lazımdır. Bu gündəlik hərəkətlər disk yırtığının böyüməsinin qarşısını almağa kömək edəcəkdir.\nSkoliozun,osteoxondrozun, yastıayaqlılığın, vərəmin, uşaqlarda displaziyanın və dayaq-hərəkət sisteminin bəzi digər xəstəliklərin vaxtında müalicə olunması;\nPəhriz rejiminə riayət etmək. Fəqərəarası disk yırtığı zamanı təyin edilən osteoxondrozu zamanı təyin edilən pəhriz rejimi ilə demək olar ki, eynilik təşkil edir;\nMüntəzəm normallaşdırılmış fiziki yük. Onurğanın, xüsusən də onun bel şöbəsinin fəqərəarası disk yırtıqlarının müalicəsində və qarşısının alınmasında kömək edir.\nBəzi idman növləri (sui-istifadə etmədikdə): üzgüçülük, gimnastika, qaçmaq, piyada gəzintilər, velosiped sürmək və s. Əgər orqanizm sağlamdırsa və heç bir çatışmazlığı yoxdursa, idmanın bütün növləri faydalıdır. Əks halda onlar zərər verə və ya xəstəliyin ağırlaşmasına səbəb ola bilər.\nFəqərəarası disk yırtığının qarşısının alınması və müalicəsinin digər mümkün üsulları haqqında bilavasitə müalicə həkimi ilə məsləhətləşmək tövsiyə olunur.\n1 müştəri baxışı\nSalam doktor. Feqerearasi diskle baglidir sualim.\nFeqerearasi diskin tebii mekanindan cixmasi agri vere bilermi? Cavablandirsaniz memnun olaram.\nSalam. Bəzi hallarda ağrı əmələ gələ bilər, amma həmişə belə olmur. Yəni fəqərəarası disk təbii məkanından çıxanda həssas toxumaları əzərsə ağrıların əmələ gəlməsinə səbəb ola bilər.\n@Zamin Salam. Daha öncə qeyd etdiyimiz kimi fəqərəarası disk (qığırdaq) öz təbii məkanından, yəni iki fəqərənin arasından çıxarkən həssas toxumaları və sinirləri əzərsə bel ağrıları əmələ gəlir. Bir çox hallarda bel ağrısı uzun müddət davam etmir. Çünki bu müddət ərzində toxumalar özünü yeniləyir və təzyiq öz-özünə aradan gedir.\n@Zamin Bəzi hallarda ağrı əmələ gələ bilər, amma həmişə belə olmur. Yəni fəqərəarası disk məkanından çıxanda həssas toxumaları əzərsə ağrıların əmələ gəlməsinə səbəb ola bilər.


29 Yanvar 2020 13:14\nBudəfəki müsabiqənin şərtlərini öyrəndikdən sonra fevralın 29 gündən ibarət olmasına xüsusilə sevinəcəksiniz. Belə ki, “Kontakt Home”un “İnşaatçılar” metrostansiyası yaxınlığındakı mağazasından fevralın 29-dək etdiyiniz hər alış-veriş sizə pulsuz “iPhone11” qazanmaq şansı yaradır.\nYazın ilk qədəmlərini torpaq oyanması və əkinlər başlaması ilə hiss edirik. Bu il “Kontakt Home”da da yazın gəlişi hiss olunacaq, amma bu proses bir qədər fərqli formada cərəyan edəcək.\nBelə ki, fevralın 29-dək “Kontakt Home”un “İnşaatçılar” metrostansiyası yaxınlığındakı mağazasında alış-veriş edən hər kəs unikal müsabiqəyə qoşulmaq şansı qazanır.\nMəbləğdən, hətta nağd və ya taksitlə alış-veriş etməsindən asılı olmayaraq, hər kəs “iPhone11” üçün yarışa qoşula bilər. Sadəcə, mağazaya gəlmək, əməliyyat həyata keçirmək və qeydiyyat blankını doldurmağınız kifayətdir.\n7 mart bütün iştirakçılara eyni anda SMS vasitəsilə “iPhone11”in basdırıldığı yer barədə məlumat göndəriləcək. Qeyd olunan məkana gəlib “iPhone11”i ilk tapan şəxs qalib olacaq və hər kəsin arzusu olan müasir smartfonu pulsuz qazanacaq.\nƏgər mənim smartfonum onsuz da təzədir deyə düşünürsünüzsə, sizə dostcasına bir xatırlatma etmək istəyirik: Bir gün sonra 8 Martdır...\n2. İştirakçı sms-də qeydedilmiş ünvana şəxsiyyət vəsiqəsi ilə yaxınlaşmalıdır.\n29 Fevral 2020 09:46\n29 Fevral 2020 08:51\n29 Fevral 2020 08:04\n29 Fevral 2020 08:03\nFeysbukdan daha bir yenilik: standart şəkillərinizi 3D fotolara çevirmək mümkün olacaq\n28 Fevral 2020 23:53\nFevralda 664 dəfə atəşkəs pozuntusu: Dövlət sərhədində təxribatlar səngimir\nMəsuliyyəti ilə atasını peşman edən yeniyetmə - Portret\nİdlibdə şəhid olan türk əsgərlərin FOTOLARI\n"Türkiyəyə kömək üçün hər variantı gözdən keçiririk" - ABŞ\nKeçmiş nazirə cinayət işi açıla bilər — 11 milyonluq yeyinti\nErmənistanın ABŞ-dakı səfirliyi qarşısında etiraz aksiyası - FOTOLAR\nABŞ-ın İrana koronavirusla bağlı yardım təklifi... – Musəvi\n7-ci sinif şagirdləri 14 yaşlı qıza TƏCAVÜZ ETDİLƏR — İDDİA\nSərhəd açıldı: hamı qərbə, azərbaycanlılar isə güneyə gedir


Zamirə Hacıyeva 655 min dollar ödəyib ev dustaqlığına buraxıldı | Azadliq\n08 Noyabr 2018 17:00\nBeynəlxalq Bankın keçmiş prezidenti Cahangir Hacıyevin arvadı Zamirə Hacıyeva noyabrın 8-də həbsdən zaminə buraxılıb. Bu barədə BBC məlumat yayıb.\nZ.Hacıyeva ötən həftə zaminə buraxılsa da, prokurorların tələbi ilə həbsdə saxlanmışdı. Lakin noyabrın 8-də Londondakı Yüksək Məhkəmə onu zaminə buraxıb. Hakim Jeremy Baker deyib ki, Hacıyevanın zaminə buraxılmaması üçün “sanballı əsas” yoxdur.\nXəbər verilir ki, Z.Hacıyeva 500 min funt sterlinq (655 min dollar) zamin pulu ödəməklə buraxılıb, lakin onun Londondakı evində elektron xəbərdarlıq cihazının qurulması barədə qərar qəbul edilib.\nMehriban Əliyeva Bəylər Əyyubovu da vururmu? VİDEO...\nİlham Əliyevin London mülklərini nə vaxt müsadirə ...\nAzərbaycan və Qərb arasında niyə dəmir pərdələr en...\nHakimiyyətdaxili ziddiyətlər Qarabağ məsələsinə ne...\nİlham Əliyev Cahangir Hacıyevlə niyə düşmən oldu?...\nCəbhəçi gənclər Bayraq Gününü belə qeyd etdi VİDEO...\nİlham Əliyev Azərbaycanı qayalara çırpan gəmi kimi...\nXalq prosesə qoşulanda hakimiyyət uduzacaq VİDEO...\nİlham Əliyevin Kəmaləddin Heydərov planı VİDEO...


Layihə çərçivəsində “İdeal atçılıq” klubu yaradılıb | VətənNaminə.Az\n“Gələcək Naminə” Vətəndaş Cəmiyyətinin İnkişafına Dəstək ictimai birliyi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Gənclər Fondunun maliyyə dəstəyilə Samux rayonunda “Çövkən-at yarışlarının təşkili” layihəsi çərçivəsində yekun təlim keçirib.\nSamux rayon Karayeri qəsəbəsi 1 saylı orta məktəbin gəncləri arasında təşkil olunan təlimdə rayondakı Heydər Əliyev Mərkəzinin direktoru Aygün Həsənzadə, məktəbin direktoru Bəsti Mahmudova, Samux rayon Gənclər və İdman İdarəsinin rəis müavini Rasim İmamquliyev və layihənin təlimçisi Afərin Namazova iştirak ediblər.\nGənclərə Azərbaycanın qarabağ atları və azərbaycanlıların iştirakı ilə Avropada təşkil olunan yarışlarda komandalarımızın oyunları haqqında məlumat verilib. Onlara atüstü milli oyunlarımız, düz və maneəli qaçışlı yarışlar barədə də ətraflı danışılıb.\nGənclərə maarifləndirici buklet və posterlər paylanıb, fəal iştirakçılara diplomlar təqdim olunub.\nYekun təlimdə “İdeal atçılıq” klubu yaradılıb. Kluba üzv olan yeniyetmələr layihə çərçivəsində təşkil ediləcək at yarışlarında iştirak edəcəklər.


Polşa mediasında Azərbaycanla bağlı məqalə dərc olunub | Diaspora.az\nAvropa, Diaspor siyasəti, Gənc diaspor fəalları, Manşet\nPolşanın Wiadomosci.ngo.pl portalında Azərbaycanla bağlı geniş məqalə dərc edilib. Diaspora.az saytın verdiyi xəbərə görə, “Azərbaycanın timsalında multikulturalizm” adlı məqalədə ölkə əhalisinin əksəriyyətinin müsəlmanlar təşkil etməsinə baxmayaraq, Azərbaycanda həm də müxtəlif dinlərin, müxtəlif etnik qrupların nümayəndələrinin rahat yaşaması üçün bütün şəraitin yaradılması qeyd olunub. Bundan başqa, yazıda müsəlmanlarla yəhudilərin nümunəvi birgə yaşayışının təmin edilməsi xüsusi vurğulanıb və Azərbaycanın birinci xanımı Mehriban Əliyevanın təşəbbüsü, Prezident İlham Əliyevin himayəsi ilə ölkədə iki sinaqoq və Cənubi Qafqazda ən iri yəhudi təhsil mərkəzinin inşa edildiyi qeyd olunub. Məqalənin müəllifi Polşada Azərbaycanlı Gənclər Şurasının sədri Nail Əhməd, yazıda Ermənistanın Azərbaycanın 20 faiz torpağını işğal etməsinə baxmayaraq, Azərbaycan cəmiyyətinin dini və etnik qruplar arasında harmoniyanı dəstəkləməkdə davam etdiyini də vurğulayıb. Yazının müəllifi Nail Əhməd Polşa mediasında analoji yazıların davamlı olacağını bildirib.


Köşə – fraqment\nƏsas / Köşə\tKöşə\tYanvar, 2017\nfraqment.az|Onu qatarın altına atdılar\nOrxan BAHADIRSOY Bu qatar o qədər böyük idi ki, nəhəng sənət ocağı, əzəmətli teatr binası “taxtabiti” yuvası kimi göründü Bir neçə gün əvvəl bir səs yazısı yayımlanmışdı. Bu, Akademik Milli Dram Teatrının rəhbəri Azər Paşa Nemətovun səsi idi və bu xırıltılı səs qırıq-qırıq, kəkələyərək, aydın olmayan bir nitqlə deyirdi: …\nfraqment.az|Orxan Saffari “Qaçqın və məcburi köçkün ayrı-ayrı şeylərdir!”\nfraqment.az Orxan Saffarinin yeni köşə yazısını təqdim edir: Heç olmasa arada tarix kitablarını oxuyun, bunu hələlik qoyaq bir kənara… Başqa bölgələrdən olanların elə nifrət dolu yazıları var ki, guya qaçqınlar əla yaşayırlar, vəzifədədirlər, kommunal yox, təhsil pulsuz, gəlib şərait qurublar, torpaq alınsa heç biri qayıtmaz və sairə və ilaxır. Gəlin …\nOrxan Saffari: “Əksər yaşlılar ay sonu təqaüdlərini alıb, əzraili gözləyirlər” – KÖŞƏ\nÇoxdandı bir məsələyə toxunmağ istəyirəm,gəlin birlik də nəzər salaq, – Gənclər niyə özündən böyükləri tənqid edir? Ümumiyyətlə bugünki, dövrdə gənc yazarların həm maddi, həm mənəvi probləmləri çoxdur, bunu hələ ki, qoyaq bir qırağa toxunan olmasın. Gənclərin yaşlı nəsli tənqid etmə səbəbləri çoxdur, fikrimcə məsələnin kökündə duran ən böyük məsələ mentalitetdir, …\nfraqment.az| İsa Muğannanın kədəri\nVasif Ayan Təxminən 2007-2008-ci illər idi. Space Tv-də “Hər Səhər” verilişində prodüser vəzifəsində çalışırdım. Azərbaycan ədəbiyyatında öz dəsti-xətti olan, böyük yazıçımız, İsa Muğannanın doğum gününü qeyd edirdik. Sözün düzü o illər İsa Muğanna bir qədər diqqətdən kənar qalmışdı. Mətbuatda onun haqqında informasiya həddindən artıq az idi. Bilinmirdi bu yazıçı hardadı, …\nUçmayan, qırmızı, kiçik bir şar, Sahibini itirmiş, başıboş bir it kimi, dolaşır, boş küçələrdə, Sanki, qadını atıb gedən, yalnız bir kişi misalı, Eyni yerdə dövrə vurur, Ümidi varmış kimi, yağış, külək bilmədən yaşayır, Bəlkə, Bəlkə, nə zamansa, balaca məktəbli bir uşağın yolu ordan düşəcək, Ona sahib çıxacaq deyə, Ümid edər, …\nNə qədər ki, Sovet kadrları, 20-ci əsr mental dəyərləri ilə böyümüş insanlar indiki gəncliyə ağalıq edəcək, o qədər də bizim gənclik geriyə addımlayacaq və heç vaxt inkişaf etməyəcək. Həmişə təhsil sistemimizi xarici ölkələrin təhsil sistemi ilə müqayisə etmişəm, təbii ki, 25 yaşı olan bir ölkənin təhsili əsrlər boyu inkişaf etmiş …\nEyni Yerdə İlin 160 Günü Çaxan İnanılmaz İldırım\nNağıllarda təsvir edilən bir hadisə kimi səslənsə də, əslində real dünyada baş verir. Bizim atmosferimizdə baş verən bu hadisə Katatumbo çayının mənsəbində – çayın Marakaibo gölünə axan ərazisində baş verir. Kütləvi fırtına buludları 5 km hündürlükdə ildırım üçün əlverişli şərait yaradır. İl ərzində 140-160 gün ərzində belə bir təbiət hadisəsi …


Azərbaycanlı modelin çimərlikdən qaynar FOTOSESİYASI - Medianews\nAzərbaycanlı modelin çimərlikdən qaynar FOTOSESİYASI\nNəşr edilib: 2017/02/24 18:35 Rubrika: Foto,Magazin Baxış sayı: 1983 Müəllif: Turan\nAzərbaycanlı model Kamilla Babayeva və stilist Nasir Babayevin Karib dənizi sahillərində baş tutan fotosesiyasından olan fotolar yayılıb.\nBAKU.WS xəbər verir ki, fotosesiya Dominikan Respublikasında- Haiti və yaxınlıqdakı digər adalarda baş tutub.\nBir müddət əvvəl isə modelin sözügedən adada maraqlı videosu da yayılıb. Videonu model öz şəxsi instagram səhifəsində paylaşıb. Videoda Kamilla Babayeva sahildə rəqs edir. Kamillanın rəqsi sosial şəbəkədə böyük maraqla qarşılanıb.\nQeyd edək ki, Kamilla Babayeva model Validə Abbasovanın qızıdır.\nATV-nin aparıcılarından səmimi FOTO\nEmin Ağalarovun sevgilisinin Instagram FOTOları\nQarlı Bakıdan möhtəşəm mənzərə (VİDEO, FOTO)\nƏrəblərin Azərbaycanda ov görüntüləri – (FOTO,


"İqtidarın yaranmış vəziyyətdən neçə çıxmaqla bağlı aydın təsəvvürü yoxdur" - XAQANİ CƏFƏRLİ - Hürriyyət\n27 İyun, 2020, 11:51\n3 xal, ortalama: 5,00\n“Müxalifətin də ölkə qarşısında duran problemlərin öhdəsindən gələ biləcəyinə dair cəmiyyətin əksəriyyətində əminlik yoxdur”\n“Koronavirus pandemiyası və neftin qiymətinin kəskin ucuzlaşması ölkəmizdə islahatların nə qədər gecikdiyini çox aydın şəkildə üzə çıxarmaqla, kəsb etdiyi həyati əhəmiyyəti də gözlər önünə sərdi. Prezident İlham Əliyevin son açıqlamalarından aydın görünür ki, iqtidarın yaranmış vəziyyətdən neçə çıxmaqla bağlı aydın təsəvvürü yoxdur”. Hurriyyet.org xəbər verir ki, bu fikirlər politoloq Xaqani Cəfərliyə məxsusdur.\nPolitoloq qeyd edib ki, müxalifətin də ölkə qarşısında duran problemlərin öhdəsindən gələ biləcəyinə dair cəmiyyətin əksəriyyətində əminlik yoxdur: “Bunun əsas səbəblərindən biri cəmiyyətin islahatların necə həyata keçiriləcəyi haqqında aydın təsəvvürü yoxdur. Bəzi hallarda isə islahatlar çox çətin bir iş kimi görünür. Rusiyanın ən yaxşı iqtisadçısı hesab olunan Sergey Quriyev Rusiya iqtisadiyyatının sağlamlaşdırılmasının yollarının nədən ibarət olması ilə bağlı suala verdiyi cavab çox diqqətçəkicidir: “İqtisadi islahatlar həllini gözləyən riyazi düstur deyil. İslahatların nədən ibarət olması hər bir azad iqtisadiyyat tərəfdarına aşağı-yuxarı aydındır”. Gürcüstandakı islahatların memarı hesab olunan mərhum Kaxa Bendukidze müsahibələrindən birində islahatlar üçün nə lazımdır sualına belə cavab vemişdi: “İslahatlar üçün üç nəfər lazımdır. Biri islahatlar proqramın yaza, digəri bu proqrama xalq dəstəyini təmin edə, üçüncü də islahatlara mane olanları həbs edə”. Mərhum Kaxa Bendukidze Gürcüstanda həyata keçirilən islahatlarla bağlı daha sonra deyirdi: “Mən islahatlar proqramını yazırdım, Saakaşvili xalqın dəstəyin təmin edirdi, Merabişvili də mane olanları həbs edirdi”. Hörmətlə andığım mərhum Kaxa Bendukidzenin lakonik ifadəsinin açılımı belədir. Totalitar keçmişindən qurtulmaq üçün libertarianis zəka sahibi, xalqın dəstəklədiyi və islahatlara inanan xarizmatik lider, islahatlara əsas mane olan korrupsioner və cinayətkarları həbs edəcək iradə sahibindən ibarət üçlük cəmiyyət üçün qəliz görünən islahatları çox effektli şəkildə həyata keçirə bilər. Gürcüstanın nümunəsi buna sübutdur”.\nXaqani Cəfərlinin sözlərinə görə, ixtisasca bioloq olan, Rusiyada bizneslə məşğul olan Kaxa Bendukidze libertarianis zəka sahibi idi. Politoloq bildirib ki, məhz onun sürətli islahatları nəticəsində Gürcüstan əlverişli biznes mühiti üzrə reytinq cədvəlində 137-ci yerdən 11-ci yerə qalxdı: “Bu isə Gürcüstan iqtisadiyyatının 2005-2007-ci illərdə müfaviq olaraq 9,10,12 faiz artımına səbəb oldu. Saakaşvili “Buldozer” ləqəbli Bendukidzenin islahatlardakı rolunu belə xatırlayır: “Bizim islahatlar haqqında aydın təsəvvürümüz yox idi. Kaxa özünün nüfuzundan istifadə edərək bizi islahatlara təhrik edirdi”. Saakaşvili iqtidarında iqtisadi islahatların kordinasiyası naziri vəzifəsini tutan Bendukidze libertarianis fəlsəfədən çıxış edərək dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsinin ən aşağı səviyyə salınmasına çalışırdı və bu sözləri təkrar etməyi sevirdi: “Vicdanınızdan başqa hər şeyi satın”. Keçmiş sovet ittifaqının ən kriminal respublikası, “qanuni oğru”ların vətəni hesab olunan Gürcüstanın çox qısa müddətdə postsovet məkanında cinayətkarlığın ən aşağı olduğu ölkəyə çevrilməsi bu gün də bir çoxlarına möcüzə kimi görünür. “Qızıl gül” inqilabından sonra iqtidara gələn Saakaşvili Daxili İşlər Nazirliyinin rəhbərliyinə həmin vaxta kimi bir gün də olsun polis orqanlarında işləməmiş, ixtisasca dağ-mədən mühəndisi olan Vano Merabişvilini gətirir. Eyni zamanda, nazirin müavinləri də polis orqanları ilə heç bir əlaqəsi olmayan şəxslər idi və Merabişvili polis sistemində həyata keçirdikləri islahatın uğurlu olmasını bu məqamla əlaqələndirmişdi. İslahatda məqsəd isə cinayətkarlıqla daha effektli mübarizə aparmaq idi. İslahatlar gözlənilən bəhrəsini verdi və qısa müddətdə Gürcüstan dünyanın ən təhlükəsiz ölkələrinin reytinq cədvəlində Sinqapur və Cənubi Koreyadan sonrakı pilləni tutaraq üçüncü oldu. Bundan sonra belə bir ifadə yarandı ki, Gürcüstanın MOSAD yaratmağa ehtiyacı yoxdur, çünki onun Vano Merabişvilisi var. Gürcüstanın kriminal postsovet respublikasından cinayətkarlığın, korrupsiyanın və məhdudiyyətlərin ən aşağı olan bir Avropa ölkəsinə üç nəfər çevirib və onların heç birinin “dövlətçilik təcrübəsi” yox idi. Gürcüstanın nümunəsi dünyada ilk hadisə deyil. Gürcüstan nümunəsi Sinqapur nümunəsinin təkrarıdır”.


Modemler Mimelon.com-da Daha Sərfəli Qiymətə Oldu!\nModemler görünüşünə, siqnal gücünə, keyfiyyətinə görə bir-birindən fərqlənirlər. Məhz qiymətləri də bu xüsusiyyətlərinə görə dəyişir. Həmçinin modemler naqilsiz və naqillə olmasına görə iki yerə ayrılır. Mimelon.com sizə ən sərfəli qiymətə və keyfiyyəti mükəmməl modemler təklif edir. Almaq istədiyiniz modemləri bizdən sifariş verə bilərsiniz.\nModemler ən çox istifadə edilən cihazlardan sayılır. İki və daha artıq antenadan ibarət olan modemlər siqnal tutumu gücünə görə bir-birindən fərqlənir. Modem almaq lazım gələrkən insanlarımız üçün ən çox tanış firma sayılan Tp link yada düşür. Artıq bir çox markanıın modemlərini satışda görə bilirik. Lakin hər birinin keyfiyyəti sual altındadır. Mimelon.com-da satılan hər bir məhsul, həmçinin modemlər, əsl keyfiyyətli və orijinal olaraq alıcılara təqdim olunur.\nModemler ilə maraqlanırsınız?\nModemler ilə maraqlanırsınız düzgün ünvan Mimelon.com-dur. Siz burada almaq istədiyiniz modemləri tapa bilərsiniz. Tanınmış firmaların istehsal etdiyi modemler Mimelon.com-da daha münasib qiymətə satılır. Biz sizə keyfiyyətinə tam zəmanet verdiyimiz modemler təklif edirik. Bizdən aldığınız modemləri uzun müddət istifadə edə biləcəksiniz.\nModemler müasir dövrdə kompüterin əsas vacib hissələrindən sayılır. Modemlərin bir neçə növü olsa da, bizim üçün ən çox tanış olanı internetə qoşulmağımıza xidmət edən xarici modem qurğusu sayılır. Modemlər bir növ rabitə qurğusudur. Çünki saysız-hesabsız əlaqələrin yaradılmasında başlıca rola malikdirlər. Keyfiyyətli modemlərin satışı ilə maraqlanırsınızsa, “modemler” bölməmiz məhz axtarışda olanlar üçündür.


Şərti olaraq zahiri müsəlmanlığı «islam», həqiqi müsəlmanlığı isə «iman» adlandıraq. Allah-təala Qurani-Kərimdə buyurur: «Biz iman gətirdik» dedilər. De ki: «Siz iman gətirmədiniz. «İslamı qəbul etdik» deyin!»(«Hücərat» surəsi, ayə 14.). İslam dini dildə qəbul edib, ona zahirən əməl etməkdirsə, iman qəlbə aid olan bir məsələdir.\nBu mövzuya Qurani-Kərimdə də toxunulur: «Firon ailəsindən olub imanını gizli saxlayan bir kişi»(«Ğafir» surəsi, ayə 28.), «Qəlbi imanla sabit olduğu halda, küfrə məcbur edilən şəxs istisnadır»(«Nəhl» surəsi, ayə 106.). Əgər bir şəxs dini dəyərləri və övliyaları canını qorumaq üçün inkar etməyə məcbur olarsa bu iş onun imanı üçün təhlükəli deyil. Həmin şəraitdə imanı gizlətməklə təqiyyə vacibdir. Həzrət Əbu Talibin bütün ömrünü təqiyyədə keçirməsi yuxarıda deyilənləri təsdiqləyən gözəl bir misaldır. Bəli, iman insanın daxili aləminə aid olan bir həqiqətdir.\nDeyilənlərdən aydın oldu ki, şərti olaraq İslam adlandırdığımız zahiri iman şərti olaraq iman adlandırdığımız həqiqi imandan tamamilə fərqli bir məfhumdur. Zahiri İslamın axirət səadətinə heç bir təsiri yoxdur. Bununla belə, zahirdə də müsəlman dini əsasları və zərurətləri təsdiq etməlidir. Axirəti, namazı inkar edən şəxs heç zahiri müsəlman sayıla bilməz. Təkcə kəlmeyi-şəhadət deməklə müsəlman olmaq yanlış təsəvvürdür. İslamın başlanğıcındakı adi müsəlmanlar axirət inamının zəruri olduğunu bilirdilərsə, bu günkü müsəlmanlar belə mühüm bir inancdan xəbərsiz ola bilərlərmi?!\nİslamın elə mərtəbələri də vardır ki, hətta peyğəmbərlər bu mərtəbələrə çatmaq üçün Allaha dua etmişlər. Həzrət İbrahim və həzrət İsmail Kəbəni tikərkən belə dua etmişdilər: «Ey Rəbbimiz, bizim hər ikimizi müsəlman qərar ver»(«Bəqərə» surəsi, ayə 128.). Ayədə İslamın ali mərtəbəsi dedikdə, mütləq təslimolma nəzərdə tutulur.\nEləcə də, təkcə imanı nicatverici hesab edən mürciə baxışı da həqiqətdən uzaqdır. Bir insan dünyadan imanlı getsə də yol verdiyi günahlara görə müxtəlif əzab mərhələlərini keçəcəkdir. Rəvayətlərdə buyurulur ki, mömin öz günahlarına tövbə etmədən dünyasını dəyişərsə ölüm mələyi olun canını əziyyətlə alar. Əgər bu əziyyətlə günahlar paklanarsa insan bərzəx dünyasında sakit olar. Amma canvermə əziyyəti günahları yumağa kifayət etməsə birinci qəbir gecəsi ağır keçər. Əgər bu əzab da kifayət olmasa günahlar yuyulanadək bərzəx aləmində əziyyət davam edər. Mümkündür ki, bərzəx aləminin əziyyətləri də günahların paklanması üçün kifayət etməsin. Belə olduğu təqdirdə günahkar insanı qiyamət səhnəsinin məşəqqətləri gözləyir. Amma bu mərhələlərin istənilən birində ləyaqətli insan şəfaətə nail ola bilər. Başqa sözlə, Əhli-beyt (ə) vasitəsi ilə bağışlana bilər.\nRəvayətdə buyurulur ki, məsum imamlar bərzəx aləmində yox, qiyamət səhnəsində öz işlərinə zəmanət verəcəklər. Demək, mömin kişi bərzəx aləmində uzun illər əzab çəkə bilər. Allaha pənah aparaq! Şəfaətə nail olmaq o demək deyil ki, insan dünyasını dəyişən kimi bağışlanacaqdır. Şəfaətin də mərhələləri vardır və ən təsirli şəfaət qiyamət gününə məxsusdur; qiyamət gününə qədər günahları təmizlənməyən insan cəhənnəmə gedəcəkdir. Elə bu səbəbdən də Əhli-beyt buyuruqları gəncləri «mürciə» düşüncə tərzindən uzaq olmağa çağırır. Bu düşüncə tərzi insanları yuxuya verərək onları günah bataqlığına çəkir. İslam dininə belə yanaşma olduqca təhlükəlidir. Ümumiyyətlə, cəzasızlıq insanı cinayətə sövq edir. Onu da qeyd edək ki, təkcə iman gətirmək kifayət olsaydı bu qədər dini göstərişə ehtiyac qalmazdı.\nİnsan çatdığı iman mərtəbəsi ilə kifayətlənməməli, kamil insan olmaq üçün çalışmalıdır. İman bəzən güclənib bəzən də zəifləyə bilər. Güclü iman özünü əməldə büruzə verir.\nHalın dəyişməsi Allahın yada salınmasından asılıdır. Allahı sonsuz əzəmət sahibi kimi tanıyan insanın tanıma dərəcəsindən asılı olaraq halı dəyişir. Bu işdə Allah qorxusu deyilən hiss olduqca təsirlidir. «Sən yalnız Rəbbindən qorxanları xəbərdar edirsən»(«Fatir» surəsi, ayə 18.). Bəli, belə bir qorxu olmadığı halda dəvət və nəsihətlər faydasız qalır. Ayələrdə «vəcəl» kimi ifadə olunmuş hal həmin təkan, silkələnmə halıdır. İnsan belə bir hal keçirməsə Allahı xatırlamaq əhəmiyyətsizdir. Allahı düşünən zaman insanın halı dəyişmirsə bu həqiqi iman deyil. Demək, imanın ilk xüsusiyyəti budur ki, Allah yada düşən an hal dəyişsin.\nCategory: Sadiq yol axtaranlar üçün imam Sadiqin (ə) nəsihətləri | Views: 814 | Added by: Islam_Kitabxanasi | Rating: 5.0/1


CMS-i günahlandırmayın, Theme Designer-ı günahlandırın | Martech Zone\nÇərşənbə, Fevral 22, 2012 24 Oktyabr, 2020 Şənbə Douglas Karr\nBu səhər potensial bir müştəriylə əlaqəli böyük bir zəng etdim daxil olan marketinq strategiyaları. Veb saytlarını inkişaf etdirmək üçün bir firma ilə görüşdüklərini qeyd etdilər. Çağırışdan əvvəl onlarda olduqlarını görmüşdüm WordPress və istifadə etməyə davam edəcəklərini soruşdu. Dedi Qətiyyən və dəhşətli olduğunu söylədi ... saytında istədiyi bir şey edə bilmədi. Bu gün Expression Engine-də inkişaf edəcək bir firma ilə danışır.\nİşlədiyimizi izah etməli idim İfadə mühərriki olduqca genişdir. Joomla ilə də çalışdıq, Drupal, Market yolu, İmaveks və bir çox digər məzmun idarəetmə sistemi. Bəzi CMS sistemlərinin axtarışın və sosialın bütün üstünlüklərindən yararlanmaq üçün həssas bir qayğıya ehtiyacı olmasına baxmayaraq, əksər CMS sistemlərinin kifayət qədər bərabər yaradıldığını və həqiqətən inzibati funksionallıq və istifadə rahatlığı ilə ayrıldığını gördük.\nBu müştərinin WordPress-də istədiyi hər şeyi edə biləcəyinə bahis etmək istərdim. Problem WordPress deyil, onun mövzusunun inkişaf etdirilməsidir. Bu yaxınlarda işləməyə başladığımız bir müştəri VA Loan Refinance şirkətidir. Mükəmməl bir şirkətdirlər - hər dəfə bir tavsiye topladıqları zaman qazi xeyriyyə təşkilatlarına pul verirlər. Bir ton WordPress fərdiləşdirmə aparsaq da, bir müştərinin WordPress-də olduğu kimi praktik olaraq hər hansı bir CMS-də gözəl, optimallaşdırılmış və istifadə edilə bilən bir sayta sahib ola biləcəyini kifayət qədər aqnostik hesab edirik. WordPress hazırda çox populyardır, ona görə də bu platformada başqalarına nisbətən daha çox işləyirik.\nVA Kredit xüsusi bir mövzu satın aldı və sonra axtarış və sosial strategiyalarını inkişaf etdirmək üçün bizi işə götürdü. Mövzu bir fəlakət idi ... kenar çubukları, menyular və ya widgetların istifadəsi yox idi. WordPress elementlərinin əla xüsusiyyətlərindən heç birini istifadə etmədən hər element şablonlarında sərt kodlanmışdı. Növbəti bir neçə ayı mövzunu yenidən inkişaf etdirməyə, inteqrasiya etməyə sərf etdik Gravity Forms Leads360 ilə birlikdə və saytlarında banklarında göstərilməsi üçün son ipoteka faizlərini alan bir widget inkişaf etdirir.\nBu mövzu dizaynerləri və agentlikləri ilə sistemli bir problemdir. Bir saytın necə yaxşı görünəcəyini başa düşürlər, lakin müştərinin sonradan istəyə biləcəyi bütün fərqli xüsusiyyətləri birləşdirmək üçün CMS-dən necə tam istifadə edəcəyini bilmirlər. Drupal, Expression Engine, Accrisoft Azadlıqvə həm gözəl həm də istifadə edilə bilən MarketPath saytları ... CMS səbəbiylə deyil, mövzunu inkişaf etdirən firma axtarış, sosial, açılış səhifələri, formaları və s. lazımdı.\nYaxşı bir mövzu dizayneri gözəl bir mövzu inkişaf etdirə bilər. Mükəmməl bir mövzu dizayneri gələcək illər üçün istifadə edə biləcəyiniz bir mövzunu inkişaf etdirəcəkdir (və gələcəkdə asanlıqla köç edə bilərsiniz). CMS-i günahlandırmayın, mövzu dizayneri günahlandırın!\nTags: smməzmun idarəetmə sistemiDrupalcazibə formalarıimavexgelen marketinginteqrasiyaJoomlabazar yolumövzutema dizaynıWordPress\n22 Fevral 2012-ci il, 3: 51-də\nBaşındakı dırnaq. Biz WordPress ilə layihələrimizin yaxşı 90%-ni inkişaf etdiririk və bəzən bu kimi şərhləri və “Yaxşı, __________ edə bilməz” kimi şərhləri eşidəcəksiniz. Təbii ki, düzgün cavab budur: “Əgər sizin ehtiyaclarınıza uyğun bir şey yoxdursa (mövzu və/yaxud plaginlər) və tərtibatçınız API-dən necə istifadə edəcəyini bilirsə, siz demək olar ki, istədiyiniz hər şeyi edə bilərsiniz. kifayət qədər vaxt və büdcə var."\nAncaq bəzən müştəri "yeni" bir şeyə qərar verir, ona görə də siz ya onunla yuvarlanırsınız, ya da ondan imtina edirsiniz.\n23 Fevral 2012 saat 10: 08-də\nBu maraqlıdır. Reusser Design-da işə başladıqdan sonra mən əsasən WordPress-dən seçdiyimiz CMS olan EE-də işləməyə keçdim və bu proqramla əsasən təkbaşına işləmişəm. Mən sizinlə razılaşardım ki, mənim WP mövzularım bütün fərqi yaratdı. Məsələn, WooTheme-nin Canvas mövzusu kimi bir şey, onun daxilində işləmək üçün çox gözəl idi, halbuki orada sadəcə... iyrənc olan bəzi digər “mükafat” və fərdi mövzular var.\nBununla belə, “bloq yazmaq” prioritet olmadığı hallarda vebsayt məzmununun idarə edilməsi üçün EE-ni çox sevirəm. Məncə, sadədir, zərifdir və WP-dən daha möhkəmdir. Yenə də CMS-nizdə çoxlu yazı və ya blog yazdığınız zaman, heç bir şey həmin yazıçı üçün WP-nin istifadəçi təcrübəsindən üstün ola bilməz.\nPostunuz üçün təşəkkür edirik!\n28 Fevral 2012-ci il, 10: 26-də\n@awelfle:disqus EE-yə gəldikdə mən bir az yöndəmsizəm, bu, mütləq MVC tərtibatçıları üçün daha çox yazılıb. Bunu nəzərə alaraq, mən başa düşürəm ki, inkişaf bir az daha dostluq və genişlənməkdir və o qədər də problem deyil. Özümü formal tərtibatçı kimi düşünmədiyim üçün, çox düşünməyə ehtiyac olmayan (lakin vicdanla daha çox ziyan vura bilər!) asan işlərə sadiq qalıram.\n28 Fevral 2012-ci il, 4: 54-də\nBu sayt TwentyEleven-in dəyişdirilmiş versiyası kimi görünür. Bu belədir? Hər halda, siz haqlısınız; hər şey CMS-ə deyil, mövzuya aiddir. Ancaq WordPress, IMHO, bu anda işləmək üçün ən yaxşı platformadır.\n28 Fevral 2012-ci il, 6: 56-də\nYaxşı gözlər, @jonschr:disqus ! Bu, yüksək dərəcədə dəyişdirilmiş TwentyEleven mövzusudur... biz onu həqiqətən cırdıq! Sadəcə olaraq, bütün mövzu adlarını maskalamaqla kifayətlənməmişik. Biz @Wordpress:disqus-da yaxşı insanlara layiq olduqları diqqəti göstərməyimizi xoşlayırıq.\n28 Fevral 2012-ci il, 9: 40-də\nMaraqdan: Mən bu lentə daxil olan düz HTML açılış səhifəsi vasitəsilə bura gəldim. Niyə onları birbaşa birləşdirməyək? Bu mənim üçün WordPress-in ən böyük cəlbedicilərindən biridir; seçdiyiniz dərəcədə müxtəlif səhifə şablonları.\n28 Fevral 2012-ci il, 10: 24-də\nSalam @jonschr:disqus – açılış səhifəsi harada idi? kimi saytlara keçidlər dərc edirik http://www.corporatebloggingtips.com lakin trafiki tək bir mənbəyə yönəltmək istəyirəm. Mən bütün trafikin burada olmasını, bu domenin səlahiyyətlərini artırmağı və hər hansı bir əlaqənin bu domeni axtarış motorları ilə yüksəltməsini təmin etmək istərdim. Ümid edirəm ki, bunu nəzərdə tutursunuz! Birdən çox domendə dərc etsəm, bu səlahiyyəti bölürəm... 1 zəif saytdansa, 2 güclü sayta üstünlük verərdim.\n29 Fevral 2012 saat 12: 16-də\nBəli, budur! Hmm. Məntiqlidir... Baxmayaraq ki, niyə sadəcə olaraq “açılış səhifəsini” bu saytın indeks səhifəsi etmirsiniz? Heç bir cinayət nəzərdə tutulmamışdır; sadəcə üstünlüyünün nə olduğunu merak etdim. Açılış səhifəsini bəyənirəm, BTW. Çox gözəl.\n29 Fevral 2012 saat 8: 46-də\n@jonschr:disqus heç bir cinayət qəbul edilməmişdir! Bunun da bir WordPress saytı olduğunu başa düşəndə təəccüblənə bilərsiniz. Axtarış motorlarına görünən bir ton daxili səhifə var. Kitabın buraxılışı zamanı kitab üçün xüsusi olaraq açılış səhifəsinin olması olduqca adi hal idi. Mən sadəcə “korporativ bloqçuluq” üçün optimallaşdırılmış bir domenə sahib olmaq istəyirdim və o, çox yaxşı işləyirdi. Məzmunun saytda tez-tez yenilənməsini istəyirdim, lakin ümumiyyətlə başqa bir blog yazmaq istəmədim – buna görə də lenti, sosial ünsiyyəti cəlb etmək və ondan hadisələr təqvimi kimi istifadə etmək onu daim dəyişməyə davam edir. Bir sıra şərtlərə görə çox yaxşı yer tutur, buna görə də işi gördü və bizim üçün kitab satmağa davam edir!


Vladimir Kramnik: "Şəmkirin fəxri vətəndaşı olmağa razılıq verdim" | Futbolxeber.az\n"Shamkir Chess 2017" superturnirinin açılış mərasimindən sonra şahmatçıların iştirakı ilə media nümayəndələri üçün mətbuat konfransı keçirilib.\nFutbolxeber.az saytına turnirin mətbuat xidmətindən verilən məlumata görə, konfransda turnir iştirakçıları jurnalistləri maraqlandıran sualları cavablandırıblar:\n- Bunun üçün əlimdən gələn hər şeyi edəcəyəm.\n- Sualım Vladirmir Kramnikədir: Bir neçə dəqiqə əvvəl Şəmkirin İcra Hakimiyyətinin başçısı Alimpaşa Məmmədovun sizə bu rayonun fəxri vətəndaşı olmağınızı təklif etdiyini gördüm. Bu, doğrudurmu?\n- Sualım Uesli Soyadır: Şəmkir turnirində ən yüksək reytinq sizdərir və təbii ki, çoxları sizi favorit sayır. Hədəfiniz nə olacaq?\n- Əslində həmin partiyaları xatırlayarkən hansısa yanlışlığa yol verdiyimi düşünmürəm. Norveçli qrossmeysterə qarşı kifayət qədər güclü oyunlar keçirdim. Sadəcə son anda bu gərgin matçdan o qalib ayrıldı. Lakin siz 3-cü möcüzəni arzulayırsınızsa, təntənəli surətdə söz verirəm: Çox gözləməyəcəksiniz.\n- Sualım Vladimir Kramnikədir: Görürəm ki, son 2 saatda əhvalınız çox yüksəkdir. Ümumiyyətlə son 1 ildə nəticələriniz yüksələn qrafiklə gedir. Şəmkir turniri haqda nə düşünürsünüz və şansları obyektiv necə dəyərləndirirsiniz?\n- Yüksək əhvalım onunla bağlıdır ki, son bir neçə gündə əvvəlcə Sürixdə, ardından Moskvada oldum. Orada havanın temperaturu 0 dərəcə idi. Havalar çox soyuq keçirdi. Burada isə hava günəşlidir. Əhval-ruhiyyəm ilk növbədə bununla bağlıdır. Nəyə iddia edirəm? Reytinqim yetərincə yüksəkdir və deməli, məntiqlə ən yüksək yerlər uğrunda oynamalıyam. İş ondadır ki, Sürix turnirinə qədər son 4 ayda oynamamışam, ona görə də hansı formada olduğumu demək çətindir. Bütün hallarda bura böyük həvəslə gəlmişəm. Mümkün qədər yaxşı oynamağa çalışacağam. Yaxşı oynasam isə, nəticə də yüksək olacaq.


Oxu.az - Rövnəq Abdullayev: Milliləşdirilmə öhdəlikləri yerinə yetirilib\nRövnəq Abdullayev: Milliləşdirilmə öhdəlikləri yerinə yetirilib\nBu gün SOCAR və “BP-Azərbaycan” şirkətinin dəstəyi ilə “Neft sənayesində milliləşdirmə strategiyası”na həsr olunmuş tədbir keçirilib.\nOxu.Az-ın xəbərinə görə, tədbirdə çıxış edən SOCAR-ın prezidenti Rövnəq Abdullayev bildirib ki, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən neft-qaz sektorunun milliləşdirilmə öhdəlikləri yerinə yetirilib və göstəricilər çox yüksəkdir.\nOnun sözlərinə görə, hazırda BP şirkətində işçi heyətinin 90 faizi yerli kadrlardan ibarətdir:\n“Yerli əmək bazarında müasir bilik və bacarıqlara sahib olan milli kadrların yetişdirilməsi üçün görülən işlər uğurlu nəticələrini verdi. Hazırda Bakı Ali Neft Məktəbini bitirən məzunların 100 faizi də işlə təmin olunur. Onlardan bir çoxu xaricdə çalışır. Əminəm ki, milliləşdirmə strategiyasının yekun nəticələri sayəsində xaricə daha çox kadr göndərə biləcəyik.\nHədəf neft-qaz sektorunun inkişafında yerli kadrların inkişaf potensialını daha da yüksəltməkdir”.\nBP-nin Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzrə regional prezidenti Qari Couns qeyd edib ki, qarşıya qoyulan hədəfə nail olduqları üçün qürur duyur:\n“Azərbaycanın neft-qaz sənayesi üçün regional insan resursları qovşağına çevrilməsində iştirakımızı bundan sonra da dəstəkləyəcəyik”.\nBP rəsmisinin sözlərinə görə, son 5 ildə şirkətdə yüksək vəzifədə işləyən azərbaycanlı rəhbər işçilərin xüsusi çəkisi 37%-dən 62%-ə çatıb:\n"2013-cü illə müqayisədə hazırda azərbaycanlı qadın əməkdaşların sayı demək olar ki, 2 dəfə artıb. Orta səviyyəli yerli rəhbər işçilərin sayı 2013-cü ildən bu vaxtadək 95%-ə çataraq rekord səviyyəyə yüksəlib".


“Zəfərli yolun yarım əsri”: Ümummilli Lider Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlişinin 50-ci ildönümünə həsr edilmiş elmsi sessiya və musiqili-ədəbi tədbir keçirilib - Xəbərlər - Rafael Hüseynov\n“Zəfərli yolun yarım əsri”: Ümummilli Lider Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlişinin 50-ci ildönümünə həsr edilmiş elmsi sessiya və musiqili-ədəbi tədbir keçirilib İyul 04, 2019 | 17:24 / Tədbirlər\nAMEA-nın Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyində ümummilli lider Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə gəlişinin 50-ci ildönümünə həsr olunan “Zəfərli yolun yarım əsri” mövzusunda elmi sessiya keçirilib.\nSessiya çərçivəsində Ulu Öndərin həyat yolu və fəaliyyətini əks etdirən fotolardan ibarət sərgi də təşkil olunub.\nAZƏRTAC xəbər verir ki, tədbirdə muzeyin direktoru, akademik Rafael Hüseynov “Heydər Əliyevli yolumuzun yarım əsri” mövzusunda məruzə ilə çıxış edib. O, çıxışında Ümummilli Liderin zəngin siyasi fəaliyyətindən, müstəqil güclü Azərbaycan dövlətinin qurulmasında göstərdiyi tarixi xidmətlərindən, xalqımızın rifahı naminə gördüyü mühüm işlərdən danışıb. Qeyd edib ki, Sovet İttifaqı respublikaları arasında iqtisadi göstəricilərinə görə geridə qalan Azərbaycan 1969-cu il iyulun 14-də Heydər Əliyevin ölkəmizdə siyasi hakimiyyətə gəlişindən sonra çiçəklənmə mərhələsinə qədəm qoyub. Həmin illərdə respublikamızın gələcək inkişafı üçün güclü təməllər atılıb, qısa müddətdə iri fabrik və zavodlar, sənaye obyektləri tikilib, iqtisadi, elmi, mədəni və digər sahələrdə bir çox uğurlar əldə olunub. Ulu Öndərin Azərbaycanın ədəbiyyat, mədəniyyət, incəsənət və tarixi şəxsiyyətlərinə xüsusi önəm verdiyini deyən Rafael Hüseynov görkəmli ədiblərimizə abidələr ucaldıldığını, məzarlarının ölkəmizə gətirildiyini, ev-muzeylərinin açıldığını söyləyib.\n1993-cü ildə Azərbaycanın parçalanmaq təhlükəsi ilə üzləşdiyini xatırladan akademik bildirib ki, xalqın təkidi ilə hakimiyyətə qayıdan Ümummilli Lider ölkədə hərc-mərcliyə son qoyub, siyasi sabitliyi təmin edib və respublikanın inkişafı üçün önəmli addımlar atıb. “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması ilə ölkəmizin gəlirləri artıb, iqtisadi göstəriciləri yüksəlib, xalqın rifahı təmin olunub.\nAkademik Rafael Hüseynov ulu öndər Heydər Əliyevin siyasi kursunun Prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirildiyini, Azərbaycanın müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində mühüm yer tutduğunu, söz sahibi olan ölkələrdən birinə çevrildiyini deyib.\nDaha sonra tədbirdə Azərbaycan Milli Konservatoriyasının nəzdində Respublika İncəsənət Gimnaziyasının Teatr şöbəsinin şagirdlərinin ifasında şeirlər dinlənilib, dahi liderə həsr olunan videoçarx nümayiş etdirilib.


Azərbaycan Prezidenti: “Bu, rəmzi məna daşıyır...”\nAxar.az xəbər verir ki, bu sözləri Prezident İlham Əliyev dekabrın 23-də Milli Olimpiya Komitəsində keçirilən 2016-cı ilin idman yekunlarına həsr olunmuş tədbirdə deyib. Prezident qeyd edib ki, bu il Azərbaycanda “Multikulturalizm ili” elan edilib və il ərzində bir çox mötəbər tədbir keçirilib:\n“İslam Oyunlarının, Avropa Oyunlarının Azərbaycanda keçirilməsi bir daha multikulturalizm ideyalarını təbliğ və tərənnüm edir. Əminəm ki, biz İslam Oyunlarını da ən yüksək səviyyədə keçirəcəyik, bizim təcrübəmiz var və Oyunların başlamasına təqribən 6 ay vaxt qalır. Demək olar ki, bütün əsas hazırlıq işləri görülübdür. Əlbəttə ki, bu Oyunlara sərf olunan xərclər çox aşağı səviyyədədir. Çünki bizim bütün infrastrukturumuz var, təşkilatçılıq qabiliyyətimiz yüksək səviyyədədir. Əminəm ki, bu yarışlarda iştirak edəcək idmançılar Bakıdan ən xoş təəssüratlarla ayrılacaqlar.\nBu yaxınlarda Bakıda Ümumdünya Şahmat Olimpiadası keçirildi və bu da Yay Olimpiya Oyunlarından sonra ölkələrin sayına görə ikinci mötəbər tədbirdir. Biz artıq dünyada bir idman mərkəzi kimi tanınırıq”.\n2016.12.23 / 14:28


2020 -ci ilin oktyabr ayının 30 gününə nəzər… – ILK XƏBƏR\nAhıl və müdrik bir kişi oturub bir köşkün qarşısında öz ərazisində kitab satırmış. Gündəlik qazancını çıxarırmış. O köşkün yiyəsi də cahilin biri imiş, hər gün bir xurmanı yeyib çəyirdəyini bunun başına atırmış. Hər dəfə kişi bir söz demədən qınayıcı nəzərlərlə ona baxar, sonra çəyirdəyi götürüb dəsmalının içinə qoyurmuş. Bəlkə, ağlı başına gələr, deyə düşümürmüş. Bir belə, iki belə, bu minvalla 3 ay keçir. Köşk yiyəsi isə günü-gündən bir az da harınlaşırmış. Bir gün həmən kitabsatan kişi dəsmalının arasına yığıb bağladığı çəyirdəkləri götürüb var gücü ilə köşk sahibinin başına çırpır və deyir: “Mən yetərincə səbr etdim, daha səbrim yoxdur ki, bunu bir-bir sənin başına çırpam! Al payını, etdiklərinin əvəzi!”\nBir -bir etdiklərinin birdəfəlik cavabını alan köşk yiyəsi o dünyalıq olur…\n30 il hövsələ ilə dünyanın, BMT-nın, Minsk Qrupunun, haqqın tərəfində duracağını səbr və hövsələ ilə gözləyən Azırbaycan, nəhayət, ayağa durdu və 30 ildə erməniyə bəslədiyi kini, qəzəbi, harınlaşmanın, Şuşada Paşinyanın yallısının heyfini, Xocalıda törədilən soyqırımı dəsmala bükərək birdəfəlik tək onun yox, bu müharibəni tərəfkeşliklə izləyən, qızışdıran bütün dünyanın başına çırpdı! İllərdir mənim görmək istədiyim Azərbaycan bax bu! “Azərbaycan yatmış şirdir, yatmış vulkandır” deyirdilər, inanmırdım. Bu gün Azərbaycan düşmənin başına endirilən bir yumruq kimi birləşib! Kiçikdən böyüyə, cavandan qocaya, adi vətəndaşından tutmuş Prezidentinədək hamı bir yumruqğa dönüb, yumruq kimi birləşərək vətənin, Haqqın, Ədalətin müdafiəsinə qalxıb.\n27 il ərzində gedən Qarabağ müharibəsində gəlişindən heç də xoşlanmadığımız 2020-ci ilin qızıl payızı Azərbaycan və dünya hərb tarixinə qızıl xətlə yazılacaq bir dönüş nöqtəsi oldu. Sentyabrın 27-də mənfur ermənilərin Azərbaycana qarşı geniş miqyaslı hərbi müdaxiləsi mənfur ermənpərəstlərin və Ermənistanın işğalçı xislətlərini bir daha aydın göstərdi. Öz böyük havadarlarına güvənən ermənilər torpaqlarımıza hücum zamanı güclü Azərbaycan Ordusu ilə rastlaşacaqlarını ağıllarına gətirmirdilər. Onlar elə güman edirdilər ku, dünya hələ də bu “ərköyün, ilk yaratıq xristianların” nağıllarına inanacaq. 30 ilə yaxın bir vaxt ərzində bizim humanistliyimizdən, Minsk Qrupunun yarıtmaz, tərəfkeş fəaliyyətindən sui-istifadə edən ermənilər Ali Baş Komandanın əmri ilə cəsarətlə hücuma keçən, öz vətənini canından, qanından artıq sevən əsgərlərə sahib rəşadətli Azərbaycan Ordusu qarşısında çaş-baş qalaraq, günü-gündən tutduqları mövqelərlə yanaşı, başlarını da itirərək qaçmağa məcbur oldular! Bu məqamda hörmətli prezidentimiz Ali Baş Komandan kimi elə bir möcüzə göstərdi, elə bir qəti addım atdı ki, bütün dünyanı heyrətləndirdi. Güclü Milli Ordumuzun qarşısında davam gətirməyən öz xislətlərinə uyğun olaraq son nəfəslərində daha ağır terrora, hərbi cinayətə əl ataraq cəbhə zonasından çox uzaqda olan Gəncədə iki dəfə dinc əhalinin yaşadığı yerləri qadağan olunmuş raketlərlə vuran ermənilərin məqsədi xalqda vahimə, təlaş yaratmaq, bizi haqq yolumuzdan çəkindirmək, savaşın sərhədini genişləndirmək idi. Ağdamda, Tərtətdə, Bərdədə, Ağcabədidə, hətta Kürdəmir və Qəbələdə dinc sakinlərə tuşlanmış raketlər onların ağıllarını itirməklərinin və son çabalamalarının göstəricisi idi. Lakin onların bu planı da həyata keçmədi. Ali Baş Komandanın ağıla, məntiqə, haqqa, ədalətə söykənən qərarları, qətiyyəti Paşinyana və onun havadarlarına yaxşıca dərs oldu.\nİlham Əliyevin məntiqli, qətiyyətli addımları qarşısında siyasət meydanında gülünc vəziyyətə düşən Paşinyana 2-ci dərsi cəbhədə Ali Baş Komandanın əmrlərini şərəflə yerinə yetirən Azərbaycan əsgəri verdi!\nUzun müddət əzilən, haqsızlığa uğrayan, haqlı ola-ola nahaq durumuna düşən, acı bağırsaq kimi uzanan siyasi danışıqlardan yorulan xalq, nəhayət ki, ürəyindən keçən sözləri Ali Baş Komandanın dilindən eşitmək sevincini də yaşadı. Həm cəbhədəki müvəffəqiyyət, həm siyasi meydandaki haqq sözümüzü eşitmək hər bir azərbaycanlını qürurlandırır. Demək, bu illər ərzində keçirdiyimiz sıxıntıların, verdiyimiz itkilərin hesabı bu bir ay ərzində çəkilməyə başlandı. Demək, Prezident bu illər ərzində vaxtı heç də boşuna keçirməmiş, vəziyyəti təhlil edərək strateji plan qurmus, güclü dövlət və yenilməz ordu, beynəlxalq qurumlarla, dünya liderləri ilə səmərəli əlaqələr yaratmaq yolunda çarpışaraq, çox şükür ki, istədiyinə nail olmuşdur. Demək, nəyi, nə vaxt edəcəyinizi yaxşı-yaxşı düşünərək düzgün mövqe seçmişdir.\nHazırda “Qarabağ Azərbaycandır” şüarını irəli sürməklə və onu qısa müddətdə həyata keçirilməsinə nail olunur. Güclü Milli Ordumuzun qarşısında davam gətirməyən terrorist xislətli ermənilərlə aparılan Vətən müharibəsində xalqla dövlətin birliyi bir yumruq kimi möhkəmdir, ona görə zərbəsi ağırdır.\nAzərbaycan Vətən müharibəsini az itkilərlə, sülhlə sonlandırmaq istəsə də, təəssüflər olsun ki, hər dəfə ermənilərin terrorist xislətli rəhbəri buna imkan vermir. Amma artıq Azərbaycan Ordusu düşmənlərimizi geri çəkilməyə məcbur edir. Çoxlu saxta dostun olmaqdansa, həqiqi, sənin yanında olan tək bir dostunun olması belə həm insana, həm də dövlətə mənəvi güc almaqda böyük köməkdir. Haqq işimizdə bizə hər cür dəstək olan türk qardaşlarımız da daim var olsun!\nQarabağdan köçkün düşmüş, ümidini heç vaxt itirməyən, doğma torpaqlara nə vaxtsa qayıdacağını həmişə arzu edən bir insan kimi, bu gün əminliklə Şuşaya qayıdacağımıza inanıram! Şuşasız Qarabağ Qarabağ deyil! Hörmətli şərqşünas alim Nəriman Qasımoğlunun dediyi kimi: “Şuşasız Qarabağ ola bilməz. Şuşa Qarabağın zümrüd tacıdır. Şuşasız heç sülh də ola bilməz. Ali Baş Komandan da dedi ki, Şuşasız bizim işimiz yarımçıq qalardı. Qarabağı onsuz necə təsəvvür etmək olar? Biz Şuşaya gedib çıxmayana, Qarabağı tam azad etməyənə qədər başladığımız işi yarımçıq qoya bilmərik. Gözləntim budur ki, biz Şuşaya da daxil olacağıq”. Biz Ali Baş Komandanı doğma Qarabağ torpağımızda Şuşada, Ağdamda salamlayacağımıza inanırıq!.\nMənim doğum tarixim 8 may Şuşanın işğal olunduğu tarixə düşürdü. Bu illər ərzində hər ad günümdə əllərimi Allaha açıb sidq-ürəkdən Ondan bir arzu diləmişəm. Nə olar, mənə bir gün 8 may tarixində Şuşada müzəffər Azərbaycan Ordusunun paradında iştirak etməyi qismət elə! Tələbə ikən çıxdığımız Şuşa şəhərinə qocalığımızda bir qürur və fərəhlə qayıtmağı qismət elə, ya Rəbbim! İndi Ali Baş Komandanın “Qarabağ Azərbaycandır!” şüarı hər kəsdə bir qürur, hər bir məcburi köçkün ailəsində inam və Şuşaya qayıdacağımıza əminlik doğurur! O günü görəcəyimizə əminliyi artırır! Tariximiz, tarixi torpaqlarımızla yanaşı, qədim Oğuz elinin toponimlərini də bizə qaytardığı üçün Ali Baş Komandana sonsuz təşəkkürümüzü bildiririk! Son zamanlar Qarabağ cəbhəsindəki uğurlar, tarixi qələbəmiz bizi olduqca çox sevindirir. Hər gün Ağdama, doğma ata-baba yurdumuza dönəcəyimiz günün xəyalı ilə yaşayır və qürurlanırıq. 30 ildən sonra bizə bu gözəl sevinc hisslərini qaytaran əsgərlərə minnətdarlığımız, şəhidlərin ruhuna borcumuz sonsuzdur.\nBu gün xalqın uşaqdan böyüyə bütün üzvü Ali Baş Komandanın çıxışlarınızı böyük səbrsizliklə gözləyir. Onun cəsarətli çıxışlarınızda işlətdiyi söz və cümlələri, jest və mimikaları uşaqdan böyüyə hamı əzbər bilir. Çünki o, xalqın ürəyindən keçənləri dilinə gətirməklə xalqla dövlətin birliyinin sarsılmaz olduğunu düşmənlərimizə sübut etdi.\nÖmrüm boyu ən müqəddəs arzum doğma Azərbaycanımızın müstəqilliyini, azadlığını, ərazi bütövlüyünü görmək olub. Aydın məsələdir ki, bu, mənim kimi neçə-neçə insanın arzusudur. Yaşadığımız bu bir ay bizi günbəgün o arzuya yaxınlaşdırmaqdadır!\n30 gün! Bir xalq olaraq son yüzilliklərdə yaşadığımız ən qürurlu günlər məhz bu bir aya düşdü! Azərbaycan Ordusu tərəfindən 165 kənd, 4 şəhər, 3 qəsəbə və bir neçə yüksəklik işğaldan azad edilib. Düşmənin dəyəri 2 milyarddan çox olan hərbi texnikası məhv edilib və hərbi qənimət kimi götürülüb.\nAli Baş Komandan cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə çox yaxın zamanda işğal altında olan bütün torpaqlarımız azad ediləcək!\nOtuz ildə bizi başa düşməyənlərə otuz gündə çox şeyi başa saldıq! Həmçinin də özümüz çox şeyi başa düşdük!\nZəfər sənindir, Azərbaycan əsgəri! Şuşa səni gözləyir!\nTəsəvvürlə reallığın fərqli hissləri


Səmid Məmmədov, Yazar: Rezonans\nMüəlliflər Posts by Səmid Məmmədov\nSəmid Məmmədov - 14 Noyabr 2016 63\nBiz Ankaranın Maltəpə məhəlləsində oluruq. Əslimiz ankaralı olmasa da, paytaxtın köhnə sakinlərindənik. Maltəpədə bizim dalandakı üçüncü ev bibimin mülküdür. Bibim ömrünü sizə bağışlayandan sonra, evə biz köçmüşük. Məhəlləmizdə Tarzan adlı bir köpək var. Buraya haradan, nə vaxt gəldiyini bilmirik. Bəlkə də, lap balaca vaxtından burada qalıb. Yaşını da heç...\nSəmid Məmmədov - 24 Oktyabr 2016 0\nMənasız bir hekayə Dörd gün idiki xatirələrimin ən süni səhifələrindən bəzilərini qeyri-müəyyən bir narahatlıqla yazarkən qapının qorxaraq döyüldüyünü eşitdim,amma ayağa qalxmadım,cavabda vermədim.Zərbələr çox gücsüzdü mənimsə utancaqlarla işim yoxdur. Səhəri gün həmin vaxtda qapının yenədə döyüldüyünü eşitdim,bu dəfə zərbələr daha güclü daha qərarlıydı.Amma o gündə qapını açmaq istəmədim,çünki rəftarını bu tezliklə tez...