Tozcuqlar :: Bitkilər aləmi\nAnasayfa > Bir bitki yetişir > Tozcuqlar\nMükəmməl paketlənmiş genlərdir\nƏvvəlcə tozcuqlar çiçəklərin erkək çoxalma orqanlarında çoxalır, ordan da çiçəyin xarici hissəsinə doğru hərəkət edirlər. Bura çatdıqdan sonra da yetişməyə başlayırlar və sonrakı nəsil üçün döllənməyə hazır vəziyyətə gəlirlər. Bu tozcuğun həyatındakı ilk pillədir. Tozcuğun quruluşuna nəzər salaq. Tozcuq gözlə görülməyəcək qədər kiçik bir mikroorqanizimdir (Qayın ağacının tozcuğu 2, qabağın tozcuğu isə 200 mikron böyüklüyündədir) (1 mikron = 1/1000mm). İçində böyük gövdəli bir hüceyrə (vegetativ hüceyrə) ilə iki sperma hüceyrəsi (generativ hüceyrə) yerləşir. Tozcuq bir növ qutuya bənzəyir.\nTozcuğun içində bitkinin çoxalma hüceyrələri var. Bu hüceyrələrin çoxu xarici təsirlərdən zərər görməmək üçün çox yaxşı şəkildə gizlənməlidirlər. Bu səbəbdən qutunun quruluşu son dərəcə sağlamdır. Qutunun ətrafı sporoderm adlandırılan qabıqla əhatələnmişdir. Bu qabığın xarici hissəsində yerləşən və “ekzin” adlandırılan təbəqə, üzvi aləmin ən dayanıqlı maddəsidir və kimyəvi quruluşu hələ də tam olaraq aydınlaşdırılmamışdır. Bu maddə ümumiyyətlə turşuların və fermentlərin təsirlərinə qarşı çox dözümlüdür. Eyni zamanda yüksək istilik və təzyiqdən də təsirlənmir.\nXarici görünüşcə hamısı bir-birindən fərqli olan tozcuqlar, daxildə bitkilərin çoxalmaları üçün vacib olan hüceyrələrin saxlandığı, son dərəcə sağlam, millimetrin mində biri böyüklüyündə olan qutulardır.\nGöründüyü kimi bitkilərin yaşamaları üçün tozcuqların varlıqları zəruridir. Buna görə də tozcuqların qorunmaları üçün çox detallı tədbirlər alınmışdır; tozcuqlar sanki xüsusi olaraq paketləniblər. Bunun sayəsində tozcuqlar hansı metodla hərəkət edirlərsə etsinlər, ana gövdələrindən kilometlərlə uzaqlıqda belə həyatlarını davam etdirə bilirlər. Tozcuqların çox sağlam bir maddə ilə əhatələnmiş olması, bununla yanaşı sayca çox olmaları da o bitkinin çoxalmasını zəmanət altına alır. Tozcuqdakı bu detallı quruluşdan da göründüyü kimi Allah yaratdığı hər şeydə bizə bənzərsiz sənətini göstərir və bunların üzərində düşünməyimizi istəyir.\nBuna Qurandakı bir cox ayədə diqqət çəkilmişdir:\nYer üzündə bir-birinə yaxın (müxtəlif iqlimli) torpaq sahələri, üzüm bağları, əkinlər, şaxəli-şaxəsiz xurma ağacları vardır. Onlar eyni su ilə suvarılır. (Lakin) Biz yeyilməsinə görə onların birini digərindən üstün edirik. Doğrudan da, bunda başa düşən adamlar üçün dəlillər vardır. (Rad surəsi, 4)\nTozcuqlar dölləyəcəkləri çiçəklərə iki fərqli yolla çata bilirlər: Mayalanma işinin ilk mərhələsi olan daşınma - tozcuqların arı, kəpənək, ya da hər hansısa bir böcəyin bədəninə yapışıb özlərini daşıtdırmaları - və ya külək vasitəsilə.\nKüləyə qarşı yelkən açan tozcuqlar\nYer üzündəki bir çox bitki, növünü davam etdirmək üçün tozcuqlarını külək vasitəsiylə ətrafa yayır. Açıq toxumlu bitkilərdən bir çoxu, şam ağacları, palma və buna bənzər ağaclar, eləcə də çiçək verən bütün toxumlu bitkilərlə çəmən otlarınının hamısı küləklərlə döllənir. Külək, çiçək tozlarını bitkilərdən götürüb, eyni növdən olan digər bitkilərə daşıyaraq döllənməni reallaşdırır. Külək vasitəsilə baş verən döllənmə əməliyyatında hələ də elm adamlarının açıqlamaqda çətinlik çəkdikləri bir çox məqam və cavabı tapılmayan suallar var. Məsələn, küləklə yayılan minlərlə tozcuq növündən hər biri öz növünə aid olan bitkinin çiçəyini necə tanıyır? Bitkidən atılan tozcuqlar heç bir yerə ilişmədən necə olur ki, bu bitkinin dişilik orqanlarına çatırlar?\nDöllənmə ehtimalının olduqca aşağı olmasına baxmayaraq necə olur ki, minlərlə bitki, üstəlik milyonlarla ildir bu yolla döllənirlər? Bu sualların cavabını verə bilmək üçün Cornell Universitetindən Karl J. Niklas və qrupu küləklə döllənən bitkiləri araşdırmışlar. Tapdıqları nəticələr son dərəcə heyrətamiz olmuşdur. Niklas və qrupu küləklə döllənən bitkilərin havadan bol miqdarda tozcuq tuta bilmələrini təmin edən aerodinamik çiçək quruluşlarının olduğunu kəşf etmişlər. Bitkilərdəki bu aerodinamik quruluş nədir? Necə təsiri var?\nBu sualların cavablarını verə bilmək üçün əvvəlcə “aerodinamik quruluş” tərifini açıqlamaq lazımdır. Havada hərəkət edən cisimlərə hava axınlarından qaynaqlanan bəzi qüvvələr təsir edir. Aerodinamik qüvvələr kimi adlandırılan bu qüvvələr sayəsində hərəkət etməyi bacaran cisimlər də “aerodinamik quruluşa sahib cisimlər” olaraq adlandırılırlar. Küləklə tozlanma sistemindən istifadə edən bəzi bitkilər bu aerodinamik quruluşu çox məharətli şəkildə istifadə edirlər. Bu barədə ən gözəl nümunə şam qozalarının quruluşunda görünür.\nBitkilər hər çoxalma dövrlərində havaya milyonlarla tozcuq buraxırlar. Tozcuqların sayca bu qədər çox olmasının səbəbi hər hansı bir təsir nəticəsində meydana gələcək təhlükələrə qarşı bitkini qorumaq və onun törəməsini zəmanət altına almaqdır.\nKarl Niklas və qrupunun küləklə tozlanmağı araşdırmalarına səbəb olan suallardan bəlkə də ən əsası, “necə olur ki, havada bu qədər çox növdə tozcuq gəzdiyi halda, bir bitki növünün tozcuqları başqa bir bitki növü tərəfindən tutulmur və yalnız öz növündən olan digər bitkilərə çatdırılır?” olmuşdur. Bu sual elm adamlarını küləklə döllənən bitkiləri, xüsusilə də qozaları araşdırmağa yönəltmişdir.\nOlduqca uzun ömürləri və yüksək boylarıyla tanınan qozalı ağaclarda, qozalar erkək və dişi strukturları əmələ gətirirlər. Erkək və dişi qozalar eyni ağacda olduğu kimi fərqli ağaclarda da olurlar. Qozalarda, tozcuqları daşıyan hava axınını özlərinə çəkəcək xüsusi hazırlanmış kanallar var. Tozcuqlar bu kanallar sayəsində çoxalma bölgələrinə asanlıqla gəlirlər.\nQozalı ağaclar digər bitki növləri arasında ən maraqlı çoxalma sisteminə sahib olanlardan biridir. Yandakı şəkildə qozanın döllənmə mərhələləri görünür.\nDişi qozalar, erkək qozalara görə daha böyükdürlər və tək böyüyürlər. Dişi qozaların mərkəz oxları ətrafında çoxlu sayda yarpağa bənzəyən quruluşa sahib “sporofil”lər var. Bunlar balıq puluna bənzəyən qabıq şəklindədirlər. Sporofillərin daxili səthlərində iki ədəd yumurta hüceyrə (yumurtanın əmələ gəldiyi qisim) olur. Qozalar tozlanmağa hazır olduqları zaman bu qabıqlar iki tərəfə doğru açılır. Bununla da erkək qozadan gələn tozcuqların daxilə girməsini təmin edir.\nBundan başqa tozcuqların asanlıqla qozaların içinə girməsini təmin edən xüsusi köməkçi quruluşlar da var. Məsələn, xarici qozaların pulcuqları yapışqan tüklərlə döşənmişdir. Bu tüklər sayəsində tozcuqlar mayalanma üçün asanlıqla içəri keçə bilirlər. Döllənəndən sonra dişi qozalar, içində çəyirdək olan odun kimi və dəriyəbənzər quruluşlara çevrilirlər. Daha sonra çəyirdəklər də uyğun şərtlərdə inkişaf edərək yeni bitkiləri meydana gətirirlər. Bundan başqa dişi qozaların çox təəccübləndirici bir xüsusiyyətləri daha var: Yumurtanın yarandığı qisim (ovul) qozanın mərkəzinə çox yaxındır. Bu da tozcuğun bu hissəyə çatması üçün çətinlik kimi görünür. Çünki qozanın iç qisimlərinə çatmaq üçün iç orbitə açılan xüsusi bir yoldan da keçməlidir.\nBu ilk baxışda qozaların mayalanmasında qeyri adilik kimi görsənsədə, aparılan araşdırmalar nəticəsində belə olmadığı aşkar olmuşdur. Qozalardakı bu xüsusi mayalanma sisteminin necə işlədiyini öyrənmək üçün model qoza hazırlanmış və sınaqdan keçirilmişdir. Helium doldurularaq hazırlanmış kiçik şarlar hava axınına buraxılaraq hərəkətləri izlənmişdir. Bu şarların hava axınını rahatlıqla izləyərək qozaların içindəki sıx olan dəhlizlərdən çətinlik çəkmədən keçmək xüsusiyyətinə sahib olduğu öyrənilmişdir. Daha sonra bu maket sınağında izlənən kiçik şarların hərəkətləri xüsusi fotoqraf cihazıyla görüntülənmişdir. Kompüter köməyiylə görüntülər analiz edilərək küləyin istiqaməti və sürəti də təsbit edilmişdir.\nKompüterdə əldə edilən nəticələrə görə qozaların küləyin xətti hərəkətini üç şəkildə dəyişdirdiyini göstərmişdir. İlk olaraq küləyin istiqaməti budaqlar və yarpaqlar vasitəsiylə mərkəzə doğru çevrilmişdir. Daha sonra bu bölgədəki külək burularaq yumurtanın yarandığı bölgəyə doğru istiqamətlənmişdir. Üçüncüsündə isə qozalar çıxıntıları sayəsində titrəməyə səbəb olaraq küləyi aşağıya doğru çevirib qabıqlara yönləndirmişdir.\nDişi Şam qozasının ətrafında yaradılan hava axını tozlanmada çox önəmli rol oynayır. İlk olaraq külək qozanın mərkəzinə yönəldilir:\na) Mərkəzdə orbit ətrafında fırlandıqdan sonra pulcuqların üzərini fırçalayır.\nb) Hər pulcuğun üzərində hava, yumurta açıqlığına yaxın yerdən ani olaraq nizamsız bir şəkildə mayalanmağa başlayır və tozcuqlar bu bölgədə yığılır.\nc) Külək istiqamətinə paralel olaraq qozalarda hava aşağıya və pulcuqlara doğru göndərilir.\nd) Dişi qozaların ətrafındakı iynə yarpaqlar görünür.\nBu hərəkətlər sayəsində havada uçan tozcuqların əksəriyyəti hədəflərinə çatır. Burada diqqət edilməli cəhət odur ki, bir-birini tamamlayan üç mərhələ mütləq bir arada olmalıdır.\nQozalardakı dizaynın mükəmməlliyi bu nöqtədə ortaya çıxır. Təkamül nəzəriyyəsi bütün canlılarda olduğu kimi bitkilərdə də mərhələli olaraq, zaman içində inkişafın olduğunu iddia edir. Bitkilərdəki qüsursuz quruluşların olması təkamülçülərə görə təsadüflərdir. Bu iddianın keçərsizliyini görmək üçün sadəcə qozalardakı çoxalma sisteminin sahib olduğu qüsursuz quruluşu incələmək kifayətdir.\nÇoxalma sistemi olmadan bir canlının nəslini davam etdirməsi mümkün deyil. Əlbəttə ki, bu, Şam ağacı və qozalar üçün də keçərlidir. Yəni qozalardakı çoxalma sistemi Şam ağacları ilk dəfə ortaya çıxdığı andan var olmalıdır. Qozalardakı bu mükəmməl quruluşun pilləli şəkildə müəyyən zaman ərzində yaranması imkansızdır. Çünki küləyi qozalara yönləndirən quruluşun, daha sonra bu küləyi kanala yönəldən başqa bir quruluşun və ən sonunda da yumurtanın olduğu hissəyə çatdıran kanalın hər biri qüsursuz şəkildə eyni anda ortaya çıxmalıdır. Bu üç quruluşdan biri olmasa, bu çoxalma sisteminin çalışması mümkün deyil. Qaldı ki, qozalardakı yumurta hüceyrəsinin və onu mayalayan sperma hüceyrələrinin özlüklərindən təsadüfən yarana bilmələrinin imkansızlığı da təkamül nəzəriyyəsi baxımından bambaşqa bir çıxmazdır.\nBir hissəsinin belə təsadüflərlə yaranması mümkün olmayan bu cür mükəmməl sistemin bütün hissələrinin eyni anda təsadüflərlə ortaya çıxması hətta imkansızlıqdan da kənar bir vəziyyətdir. Bu vəziyyət də təkamül nəzəriyyəsinin təsadüfən yarandığı iddialarını hər tərəfli keçərsiz edir. Dolayısı ilə bu çox açıq bir həqiqətdir ki, qozalar ilk ortaya çıxdıqları andan etibarən, əksiksiz bir şəkildə bu qüsursuz sistemlə birlikdə Allah tərəfindən yaradılmışlar. Şam ağaclarının tozcuqların tutulmasını tezləşdirən daha başqa xüsusiyyətləri də var. Məsələn, yumurta hüceyrələri ümumiyyətlə budaqların ucunda yaranır. Bu da tozcuqların itkisini ən aza salır. Bundan başqa Şam qozalarının ətrafındakı yarpaqlar, hava axınının sürətini azaldaraq qozalar üzərinə daha çox tozcuq düşməsinə kömək edirlər. Qozaların ətrafındakı yarpaqların simmetrik düzülüşü də hər hansı bir istiqamətdən gələn tozcuqların asanlıqla tutulmasına kömək edir.\nBütün tozcuqlarda olduğu kimi Şam tozcuqlarının da növlərə görə fərqli tərzləri, böyüklükləri və sıxlıqları var. Bu sayədə hər tozcuq hava axınından fərqli istiqamətdə təsirlənir. Məsələn, bir növün tozcuqları başqa bir növün qozalarının yaratdığı hava axınlarını izləməyəcək sıxılığa malikdir. Bu səbəblə qozaların yaratdığı axımın xaricinə çıxaraq torpağa düşürlər. Bütün qoza növləri öz növlərinin tozcuqlarına ən uyğun hava axımını yaradırlar. Qozaların bu xüsusiyyəti sadəcə tozcuqları tutmağa yaramır. Hava axınının meydana gətirdiyi bu süzgəc xüsusiyyətini bitkilər çox fərqli işlər üçün də istifadə edirlər. Məsələn, bu üsul sayəsində dişi qozalar, yumurta hüceyrələrinə zərər verə biləcək göbələk tozcuqlarının istiqamətini də dəyişdirə bilirlər.\nBitkilər tərəfindən havaya təsadüfi atılan tozcuqların öz növlərinə çatması üçün alınan tədbirlər sadəcə bunlardan ibarət deyil. Bitkinin tozcuqlarının ehtiyacdan çox daha artıq miqdarda istehsal edilməsi də tozlanma prosesini bir yerə qədər güvən altına alır. Müxtəlif səbəblərlə yarana biləcək tozcuq itkiləri bu sayədə bitkiyə təsir etmir. Məsələn, Şam ağaclarındakı hər bir erkək qozalar ildə 5 milyondan artıq tozcuq istehsal edərkən, sadəcə bir Şam ağacı ildə 12,5 milyar miqdarında tozcuq istehsal edir ki, digər canlıların çoxalma hüceyrələriylə qarşılaşdırıldıqda son dərəcə fövqəladə saydır.\nBununla birlikdə küləklə daşınan tozcuqların qarşısında daha çox əngəl var. Bunlardan biri də yarpaqlardır. Tozcuqlar havada uçmağa başladıqları anda, yarpaqlara ilişib qalmalarını əngəlləmək üçün bəzi bitkilərdə (fındıq, qoz və s.) çiçəklər yarpaqlardan tez açırlar. Bu səbəbdən tozlanma yarpaqların hələ də inkişaf etmədikləri bir zamanda həyata keçmiş olur.\nBuğdakimilərdə və şamkimilərdə isə tozlanmanın asanlıqla gerçəkləşməsi üçün çiçəklər bitkinin uc hissələrdə yerləşir. Beləliklə yarpaqlar tozcuğun hərəkətinə maneə törətmirlər.\nQozalar da öz növlərinə görə müxtəlif sıxlıqlara və quruluşlara sahib olurlar.\nAlınan bu tədbirlərlə tozcuqlar olduqca uzaq məsafələrə qədər gedə bilirlər. Bu uzaqlıq bitkinin növünə görə dəyişir. Məsələn, üstlərində hava kisəcikləri olan tozcuqların qət edə biləcəkləri məsafə, digər növlərə görə daha artıq ola bilər. İki hava kisəsi daşıyan Şam tozcuqlarının yüksək hava axınları ilə 300 km-ə qədər uzağa gedə bilərlər. Bununla yanaşı əsl vacib olan cəhət havada uçan minlərlə müxtəlif tozcuqların bəzən kilometrlərlə uzaqlığa eyni küləklərlə daşınması və bir qarışıqlıq çıxmamasıdır.\nMayalanmanın daha sadə həyata keçməsi üçün Amerika mələz şamının qozalarında da yarpaqlar tozcuqların uçmasına mane olmayacaq şəkildə yerləşdirilmişdir.\nTOZCUQLAR HƏDƏFƏ YÖNƏLİRLƏR\nKülək yolu ilə mayalanan bitkilərin, bu heyrətamiz xüsusiyyətlərini daha yaxşı anlamaq üçün belə bir misalla müqayisə edə bilərik: raketlər hədəflərinə çatmaq üçün müəyyən bir marşrutu izləməlidirlər. Bu səbəbdən də raketin hər cür dizaynı, hədəfə çata bilməsini tənzimləyəcək şəkildə dəqiq hesablanmalıdır. Raketin xüsusiyyətləri, motor tutumu, uçuş sürəti kimi raket ilə əlaqədar və yağış, külək, sıxlıq kimi hava şərtləri ilə bağlı məsələlər detallı olaraq proqramlaşdırılmalıdır. Bundan başqa bölgənin quruluşu və mühit şərtləri də ən incə detalına qədər bilinməlidir. Əks halda raket marşrutun xaricinə çıxar və hədəfə çatmaz. Hədəfə yönələn raketin vəzifəsini müvəffəqiyyətlə tamamlaya bilməsi üçün bir çox mühəndis çox detallı düşünərək hərəkət etməlidir. Göründüyü kimi hədəfə yönəlmələrindəki müvəffəqiyyət qrupun dayanmadan işləməsinin, incə hesablamaların və istifadə olunan üstün texnologiyanın məhsulu olacaqdır. Qozalardakı qüsursuz çoxalma sistemlərində də raketlərin hədəfə yönəlmələrinə oxşar biçimdə hər şey çox incə planlanmış, son dərəcə həssas nizamlamalar edilmişdir.\nHava axınının istiqaməti, qozalardakı sıxlıq fərqləri, yarpaqların quruluşu kimi bir çox detal, xüsusi olaraq dizayn edilmiş və bitkilərin çoxalma planı bu məlumatlara görə qurulmuşdur. Bitkilərdəki bu detallı quruluşların varlığı, ağla yenə bu mexanizmlərin necə yarandığı sualını gətirəcəkdir. Bu suala yenə bir sualla cavab verək. Qozalardakı bu quruluş təsadüflərin əsəri ola bilərmi?\nRaketlərdəki sistem uzun illər davam edən çalışmalar nəticəsində ağıl və bilgi sahibi, bu mövzuda mütəxəssisləşmiş mühəndislərin sıx çalışmaları ilə ortaya çıxmışdır. Bu mövzuda heç kimin şübhəsi yoxdur. Demək olar ki, raketlərlə eyni işləmə sisteminə sahib olan qozalardakı kompleks quruluşlar da eyni şəkildə xüsusi olaraq dizayn edilmişdir. Raketin təsadüfən yarandığını iddia etmək, təsadüfi bir marşrut tutduğunu demək nə dərəcə məntiqsiz bir iddia olacaqsa, oxşar şəkildə hədəfə yönəlmiş olaraq hərəkət edən tozcuqların mükəmməl hərəkətlərinin və qozalardakı detallı quruluşun da təsadüflərlə ortaya çıxmasını demək, eyni dərəcədə məntiqsiz bir iddia olar. Eyni şəkildə tozcuqların bu səfərdə, ayrı yolları tapa biləcək bacarığa və məlumata sahib olma ehtimalları da, əlbəttə ki, imkansızdır. Nəticə olaraq tozcuq, hüceyrələr birliyidir.\nDaha da dərininə getsək şüursuz atomlardan əmələ gələn bir varlıqdır. Tozcuqda belə bir bacarığı ortaya çıxaracaq bir şüur axtarmaq mümkün deyildir. Qüsursuz bir qozanın belə detallı məlumatlarla dolu bir sistemi istifadə edərək mayalana bilməsi ancaq sonsuz elm və qüdrət sahibi olan Allahın mükəmməl yaratması ilə gerçəkləşir. Şam ağaclarının mayalanmasındakı başqa bir vacib cəhət də küləklərin nəzarəti altında olmasıdır. Küləklərin özlərinə verilən daşıma vəzifəsini qüsursuz bir şəkildə yerinə yetirmələri də heç şübhəsiz ki, yenə “Aləmlərin Rəbbi olan Allahın, göydən yerə hər işi idarə etməsi sayəsindədir”. Allah bu vəziyyəti bir ayəsində belə bildirir:\nBiz küləkləri dölləndirici (buludlarda su əmələ gətirən, bitkiləri tozlandıran bir vasitə) kimi göndərdik, göydən yağmur yağdırıb onu sizə içirtdik. (Belə olmasaydı,) siz onu yığıb saxlaya bilməzdiniz. (Hicr surəsi, 22)\nYer üzündəki bütün bitki növləri istisnasız olaraq bu əməliyyatları həyata keçirirlər. Hər bir növ öz vəzifəsini yarandığı ilk andan etibarən bilir. Külək axınının köməyi ilə həyata keçən bu hadisə, müvəffəqiyyətə çatması olduqca çətin ehtimallara dayanmasına baxmayaraq, milyonlarla ildir heç bir problem olmadan davam edir. Göründüyü kimi hər şey çox yerli yerində və mükəmməl bir qayda ilə reallaşır. Çünki bu mexanizmlərin hər biri bir bütün olaraq və eyni zaman dilimində bir yerdə işləmək məcburiyyətindədir. Birinin əskikliyi və ya işləməməsi vəziyyətində bitkinin nəslinin tükənməsi qaçınılmazdır. Nə bir hissəsində, nə də hamısında özlərindən qaynaqlanan bir ağıl, iradə, ya da məlumat tapılmayan bu sistemlər, çox açıqdır ki, hamısını hər an nəzarəti altında saxlayan, hər şeyi ən incə detalıyla planlayan, sonsuz bir güc və ağıl sahibi olan Allahın əmri və yaratması ilə fəaliyyət göstərir.\nCanlı, cansız hər şeyin və hər hadisənin meydana gəlməsi Allahın hər an yaratması ilə gerçəkləşir. Allah bu sirri bir ayəsində insanlara belə bildirmişdir:\nMövzuyla bağlı bir misal daha deyə bilərik: Hər detalının düşünülərək hazırlandığı, xətasız işləyən bir texnoloji alət, fabrik və ya bina gördüyümüzdə bunları planlayanın olduğundan heç bir şübhə duymarıq. Bütün bunların şüurlu insanlar tərəfindən hazırlandığını və hər mərhələsində mütləq nəzarət olduğunu da bilərik. Heç kim bunların zamanla öz-özünə yarandığını iddia edə bilməz.\nHər hansı işi görən insanın, ağlını və sənətini etdiyi işlər nisbətində təqdir edirik, hörmət edirik, ondan təriflə danışırıq. Məhz yer üzündəki bütün canlılar da çox həssas tarazlıqlara bağlı olaraq, hər detalı incə-incə planlanmış sistemlərlə birlikdə yaradılmışdır. Bunu başımızı çevirdiyimiz hər yerdə istisnasız görə bilərik. Bütün canlılar bizə özlərini yaradan Allahı tanıdırlar. Heç şübhəsiz ki, burada tərif edilməyə layiq olan, bütün canlıları sahib olduqları bacarıqlarla yaradan Allahdır. Yer üzündəki hər şey kimi bütün bitkilər də Allahın xüsusi olaraq yaratdığı sistemlər sayəsində varlıqlarını davam etdirirlər, yəni Onun nəzarətindədirlər:\nTOZCUQ DAŞIYICILARI İŞ BAŞINDA\nBəzi bitki növlərinin tozcuqlarını böcəklər, quşlar, arılar və kəpənəklər kimi heyvanlara daşıtdıraraq çoxaldıqlarından bəhs etmişdik. Tozcuqlarını heyvanlarla daşıtdıran bitkilərlə, bu daşımanı yerinə yetirən heyvanlar arasındakı münasibətlər izləyənləri heyrətə salır. Çünki bu canlılar qarşılıqlı alış-veriş həyata keçirmək üçün bir-birilərini cəzb edəcək və təsirləndirəcək üsullardan ustalıqla istifadə edirlər. Əvvəllər bitkilərin heyvanlarla olan münasibətlərdə çox rolunun olmadığı zənn edilirdi. Halbuki araşdırmalar bu qənaətə tam əks bir nəticə ortaya qoydu: Bitkilər heyvanlardakı davranış və hərəkətlərə birbaşa təsir edir.\nŞəkillərdə görünən dəyişik növlərə aid böcəklər bitkilər üçün bir tozcuq daşıyıcısı kimi rol oynayırlar. Allah böcəklərlə çiçəkləri bir-birləriylə tam uyğun yaratmışdır. Məsələn, soldakı şəkildə görünən arının ayağında tozcuq daşıması üçün yaradılan xüsusi tüklərdən əmələ gələn bir səbət görünür.\nMəsələn, bitkilərdəki rəng siqnalları quşlara və digər heyvanlara hansı meyvələrin yetişib yayılmağa hazır olduğunu xəbər verir. Çiçəklərin rənglə əlaqəli olan nektar miqdarları da dölləyənin çiçək üzərində daha uzun qalmasını təmin edərək mayalanma şansını artırır. Xüsusi çiçək qoxuları da mayalandırıcıları tam lazım olan vaxtda özünə çəkir. Bitkilər heyvanları cəzb etmədə çox aktiv rol oynayırlar. İstifadə etdikləri xüsusi strategiyalarla tozcuqlarını daşıyan heyvanları mükəmməl bir şəkildə yönləndirirlər. Bunlardan başqa bitkilər məqsədlərinə çata bilmək üçün bəzi vaxtlarda aldadıcı üsullardan istifadə edirlər. Tozlanmağı təmin edən heyvan bitkinin qurduğu tələyə düşür və beləliklə bitki hədəfinə çatır.\nBİTKİLƏRİN İSTİFADƏ ETDİKLƏRİ ÜSULLAR\nRƏNG, FORMA VƏ QOXU ƏLAQƏSİ\nTozcuq daşıyan heyvanlar üçün rənglər çiçəklərin nə qədər uzaqda olduğunu bəlli etməklə yanaşı, çiçəkdə nektar olub olmadığını da xəbər verirlər. Dölləyən böcəklər yaxınlığa gəldiyində çiçəkdə qoxu və forma kimi xəbərdaredici siqnallar meydana çıxır və böcəyə nektar bölgəsinə qədər yol göstərir. Çiçəklərdəki rəng müxtəlifliyi dölləyən böcəyi, nektarın olduğu mərkəzə yönəldir və döllənməni təmin edir. Bitkilər də sahib olduqları bu rənglərin rəhbərliyindən xəbərdardırlar. Hətta bu xüsusiyyəti son dərəcə şüurlu bir şəkildə istifadə edərək heyvanları aldadırlar. Bəzi bitkilər, böcəkləri özlərinə çəkə biləcək nektarları olmadığı halda nektar daşıyan çiçəklərin rəng xüsusiyyətlərinə sahibdirlər.\nAğdəniz iqlimində tapılan meşəlik bölgələrində birlikdə yaşayan Bənövşəyi Şam çiçəkləri arılar üçün cəzbedici nektar ifraz edərkən, Qırmızı Sefalanda bu xüsusiyyətlərə sahib deyil. Hər baxımdan bir-birindən fərqli olan bu iki bitkinin döllənməsini təmin edən isə yerli adı “yarpaq kəsən” olan yaban arılarıdır. Yarpaq kəsən arılar, Şam çiçəyinin döllənməsini təmin edən Qırmızı Sefalandanı da dölləmə ehtiyacı hiss edirlər. Nektarı olmadığı halda bir bitkini dölləyən arılar elm adamlarının marağını çəkmiş və bunun səbəbini araşdırmışlar.\nBu sualın cavabı “spektrofotometr” adlandırılan bir alət ilə edilən araşdırmalar nəticəsində ortaya çıxmışdır. Buna görə çiçəklərin saçdığı işıqların dalğa uzunluqlarını yarpaq kəsən arıların seçə bilmədiyi ortaya çıxmışdır. Yəni insanlar Bənövşəyi Şam çiçəyi ilə Qırmızı Sefalandanın saçdığı işıqların dalğa uzunluqlarını ayırd edib, çiçəkləri ayrı rənglərdə görə bildikləri halda, yaban arıları bunu hiss etmirlər. Rəng, tozcuq yayanlar üçün vacib bir faktor olduğundan nektar ifraz edən Şam çiçəyinə gedən arı, onun yanında olan və eyni rəngdə gördüyü, ancaq nektarı olmayan Qırmızı Sefalanda orxideyasını da ziyarət edərək mayallanmasını təmin edir. Göründüyü kimi bu orxideya, Şam çiçəyi ilə olan “gizli oxşarlığı” sayəsində nəslini davam etdirir.\nBəzi bitki növləri isə çiçəklərinin rəngini dəyişdirərək tozcuğun vəziyətləri haqqında böcəkləri adətən xəbərdar edirlər. Bu mövzu ilə əlaqədar belə bir misal verə bilərik: Təbiətşünas elm adamı Fritz Müller bir məktubunda Brazilya meşələrində yetişən Lantana adlı bir bitkidən bəhs edirdi: Burada üç gündür rəng dəyişdirən bir Lantana çiçəyi var. İlk gün sarı, ikinci gün narıncı və üçüncü gün isə bənövşəyi olmuşdu. Müxtəlif kəpənəklər bu çiçəyi ziyarət edirdilər. Görə bildiyim qədər bənövşəyi çiçəklərə heç toxunmadılar. Bəzi böcəklər xortumlarını həm sarı, həm də narıncı çiçəklərə saldılar, digərləri isə birinci gün sadəcə sarı çiçəkləri ziyarət etdi. Mən bunun qəribə bir vəziyyət olduğunu düşünürəm. Əgər çiçəkdəki nektar ilk günün sonunda azalırsa çiçək çox az cəlb olunar, əgər rəngi dəyişməzsə kəpənəklər xortumlarını daha əvvəl mayallanmış çiçəklərə salaraq vaxt itirərdilər.\nMüllerin də izlədiyi kimi çiçəyin rənginin dəyişməsi həm bitkinin, həm də mayallanan bitkinin xeyrinədir. Çiçəklərinin rəngi dəyişən bitkilər, çiçəkləri gənc olduğu zaman mayalayanlara bol miqdarda nektar təklif edirlər.\nLantana çiçəyi kimi Çiçəklər yaşlandıqca sadəcə rənglərini dəyişdirmir,\nbəzi çiçəklər, rənglərini eyni zamanda daha az nektar saxlayırlar. Beləliklə,\ndəyişdirərək böcəklərə dölləyicilər nektarı olmayan və ya az miqdarda\nnektar vəziyyətləri nektarı olan, bu səbəbdən də rəngi dəyişən\nhaqqında məlumat meyvəsiz bitkilərə getməyərək enerjilərinə qənaət\nverə bilirlər. edirlər.\nNilüfərlər suyun üstündə açan çiçəklərindəki tozcuqlarını daşıtmaq üçün ağ rəngə həssas olan qınqanadlılardan istifadə edirlər. Nilüfərlərin döllənməsindəki qəribə cəhət odur ki, ağ rəng mayalandıqdan sonra çəhrayı rəngə çevrilir. Çiçəyin rənginin dəyişməsi qınqanadlılar üçün çiçəyin başqa bir böcək tərəfindən dölləndiyi və tozcuqlarının bitdiyi mənasına gəlir.\nBitki tərəfindən böcəkləri və ya quşları cəzb etmək məqsədiylə istifadə olunan üsullardan biri də çiçəklərin yaydıqları qoxulardır. Bizim xoşumuza gələn çiçək qoxuları, əslində böcəkləri cəzb etmək üçün ifraz edilir. Çiçəyin yaydığı qoxu da ətrafdakı böcəklər üçün yol göstərici rəhbər xüsusiyyətinə sahibdir. Qoxunu alan böcək bu qoxunun qaynağında özü üçün ləzzətli bir nektarın yığıldığını hiss edir. Böcək qarşılıqlı həyata keçən bu xəbərləşmə ilə duyduğu qoxunun mənbəyinə doğru yol alır. Çiçəyə çatdığı zaman nektarı almaq üçün çabalayacaq və tozcuqlar üzərinə yapışacaqdır. Eyni böcək qonduğu başqa bir çiçəyə daha öncə yapışan tozcuqları buraxacaq və bunun sayəsində bitkinin döllənməsi həyata keçəcək. Böcəyin yerinə yetirdiyi bu vacib işdən xəbəri belə yoxdur. Onun məqsədi yalnızca qoxusunu aldığı nektara çatmaqdır.\nBİTKİLƏRİN ALDADICI ÜSULLARI\nBəzi bitkilərin aldadıcı üsullardan istifadə etdiklərindən bəhs etmişdik. Bu bitki növləri böcəkləri cəzb edən nektara sahib deyillər. Bu cür bitkilər böcəklərə oxşarlıqlarından faydalanaraq mayalanırlar. Orxideya adlanan bitki növü (mirror orchid) arılara təsir etmək üçün dişi arının görüntüsünə və rənginə sahibdir. Hətta bu orxideya növü erkək arıları daha asan cəzb edə bilmək üçün ətrafa uyğun kimyəvi maddə yayaraq təsiredici bir feromon (xüsusi ifrazat) belə sintez edirlər. Kıbrıs Arı Orxideyası (Cyprus bee orchid) da mayalanma prosesinin həyata keçməsi üçün arı təqlidi edən başqa çiçəklərdən biridir. Bu üsuldan istifadə edən orxideyaların sayı olduqca çoxdur və istifadə etdikləri üsullar da bir-birindən fərqlidir. Bəzisi başı yuxarı qalxmış dişi arını təqlidini edərkən, bəzisinin də başı aşağıya doğru əyilmişdir. Məsələn, Sarı Arı Orxideyası ikinci üsuldan istifadə edir. Bunun səbəbi mayalanma şəkillərindəki fərqdədir.\nSağdakı şəkildə Kıbrıs Arı Orxideyası, solda isə bu orxideyanı dişi arı zənn etdiyi üçün mayalanmağa çalışan erkək arı şəklidir. Erkək arı orxideyanı mayalamaq üçün bir müddət çabalayır. Bu zaman arının başına orxideyanın çoxalma orqanındakı tozcuqlar yapışır. Arı daha sonra bu şəkildə digər orxideyalara qonaraq tozcuqları onlara bulaşdırır. Orxideyalarla arılar arasındakı təkamüllə heç cür izah olunmayan, hər detalı çox ətraflı şəkildə planlanmış bir uyğunluq var. Bu uyğunluq bizə yer üzündəki bütün varlıqlar kimi orxideyaların və arıların da Allah tərəfindən yaradıldığını göstərir.\nDişi arı təqlidi edən digər bir orxideya növü də Korsan Arı Orxideyasıdır. Bu orxideyalar dişi arıların xarici görünüşlərini o qədər mükəmməl təqlid edirlər ki, sadəcə erkək arılar bu orxideyalarla maraqlanır. Dişi arılar bu orxideyalarla heç maraqlanmırlar. Orxideya familyasının bəzi nümayəndələri isə arılara verəcək nektarları olmasa da arıları özlərinə çəkməyi bacarırlar. Yenə dişi arı təqlidi edib, cəlbedici qoxu ifraz edərək erkək yaban arısının çiçəyin alt hissəsində yerləşən qisminə qonmasına səbəb olurlar. Çiçəyə qonan yaban arısı cütləşməyə çalışır və nəticədə də bədəninə yapışan tozcuqları eyni məqsədlə qonduğu bir başqa orxideya çiçəyinə daşıyır.\nŞəkillərdə sadəcə bir neçə nümunədə görünən arı təqlidi edən orxideyalar əslində sayca çoxdurlar. Maraqlı olan bu çiçəklərin hər birinin özünü başqa cinsdən arıya oxşatmasıdır. Belə qüsursuz bir oxşarlığın təsadüfən gerçəkləşdiyini iddia etmək əlbəttə ki, çox gülünc olar. Orxideyalar Allah tərəfindən bu xüsusiyyətlərə sahib olaraq yaradılmışdır.\nHeyvanların dişilik xüsusiyyətini təqlid edən bir başqa bitki də Çəkic Orxideyasıdır. Cənubi Afrikanın quru otlaqlarında yetişən bu orxideyanın çoxalma mexanizmi çox maraqlıdır. Ürək formasında, sadəcə bir yarpağa sahib olan Çəkic Orxideyaları eynilə yaban arısının dişisinə bənzəyirlər. Bu yaban arılarının sadəcə erkəkləri uçur. Dişiləri qanadsız olub, zamanlarının çox hissəsini torpağın altında keçirirlər. Dişi yaban arıları cütləşmə vaxtı gəldiyi zaman, erkək arıların onları asanlıqla tapması üçün torpağın altından çıxaraq Çəkic Orxideyasına dırmaşırlar.\nOrxideyaya çıxdıqları zaman cütləşmək üçün bir qoxu ifraz edir və erkək arının gəlməsini gözləyirlər. Erkək yaban arılarının maraqlı xüsusiyyəti isə orxideyalara dişi arılardan iki həftə əvvəl gəlmələridir. Bu çox maraqlı bir vəziyyətdir. Çünki hələ dişi yaban arıları yoxdur, amma dişi yaban arılarına eynilə bənzəyən və döllənməyi gözləyən orxideyalar var. Erkək yaban arıları orxideyaya gəldikləri zaman dişi arıların yaydığı qoxuya bənzər bir qoxu yayırlar. Bu qoxunun təsiri ilə erkək arılar orxideyanın yarpağına qonurlar.\nOrxideya, yarpağının bir hissəsini hərəkət etdirərək arının öz çoxalma orqanına düşməsini tənzimləyir. Arı çiçəkdən çıxmağa çalışarkən tozcuqlardan ibarət iki kisəcik başının arxasına və belinə yapışır. Beləliklə, arı başqa orxideyalara qonduğu zaman belinə yapışan tozcuqlar digər orxideyanın döllənməsiylə nəticələnir. Göründüyü kimi Çəkic Orxideyası ilə arı arasında son dərəcə uyğun bir münasibət mövcuddur. Bu uyğunluq bitkilərin çoxalması üçün çox vacibdir. Çünki normal tozlanmanın olmaması, yəni böcəkdən gələn tozcuqların eyni növdə bitkiyə çatmaması nəticəsində döllənmə həyata keçməyəcək. Çəkic Orxideyası və yaban arıları arasındakı bu uyğunluğun təbiətdə bir çox nümunəsi var.\nBəzən bu uyğun münasibətin səbəbi çiçəklərin quruluşlarındakı fərqliliklər hesab olunur. Məsələn, bəzi çiçəklərin içinə girmək bəzi böcəklər üçün son dərəcə asandır. Çünki çiçəyin tozcuqlar olan hissəsi açıqdır, bu hissədən böcəklər və arılar asanlıqla girib tozcuqlara çata bilirlər. Bəzi bitkilərdə isə sadəcə müəyyən heyvanların girə biləcəyi böyüklükdə bir nektar girişi var. Məsələn, arılar bəzi vəziyyətlərdə çiçəkdəki nektara çatmaq üçün bu kanallardan özlərini içəri doğru itələyirlər. Halbuki arıların asanlıqla yerinə yetirdikləri bu proses başqa canlılar üçün çətin, hətta imkansızdır.\nYuxarıdakı şəkillərdə çiçəyi dişi yaban arısı zənn etdiyi üçün mayalanmağa çalışan erkək yaban arısı görünür. Bu aldanma son dərəcə təbiidir. Çünki Çəkic Orxideyaları dişi arıların sadəcə rəngini, şəklini və tüklərlə örtülü alt qismlərini təqlid etməklə kifayətlənmir, həmçinin dişi arıların ifraz etdikləri qoxunun da eynisini təqlid edirlər.\nNormal çiçəklərdən daha uzun çiçək tacı çəlləklərinə sahib olan bitkilərdə isə ağız quruluşlarına görə arılar və bəzi böcəklər bu bitkiləri mayalaya bilmirlər. Sadəcə gecə kəpənəkləri və güvələr kimi uzun dilləri olan böcəklər, uzun çiçək tacı çəlləklərinə sahib olan bu çiçəkləri dölləyə bilirlər. Bütün misallarda da göründüyü kimi bəzi çiçəklərin quruluşlarına tamamilə uyğun bədən quruluşuna sahib olan böcəklərlə, bu çiçəklər arasında son dərəcə qüsursuz bir uyğunluq var. Açar qıfıl münasibəti şəklində olan bu uyğunluğun təkamülçülərin iddia etdikləri kimi təsadüflərlə meydana gəlməsini gözləmək, yenə təkamülçülərin müdafiə etdiyi təbii seçmə məntiqinə ziddir.\nÇünki təkamülçülərin təbii seçmə iddialarına görə, ətrafa adaptasiya olunmayan bir canlı ya özündə yeni mexanizimlər əmələ gətirməli, ya da yavaş-yavaş yox olmalıdır. Bu vəziyyətdə təbii seçmə mexanizminə görə bu bitkilər xüsusi çiçək quruluşları səbəbiylə daşıyıcı böcəklər tərəfindən döllənməyəcəkləri üçün yox olacaqdır və ya çiçəklərinin formasını dəyişdirmək məcburiyyətində qalacaqdır. Yenə eyni şəkildə ağız quruluşları səbəbiylə sadəcə bu çiçəkləri mayalaya bilən böcəklər də ya yem tapmadıqları üçün yox olacaqdılar, ya da yem yığmaqda istifadə etdikləri orqanlarının quruluşunu dəyişcəkdilər. Halbuki uzun çiçək tacı olan bitkilərə, ya da digər bitkilərə baxdığımız zaman hər hansı bir adaptasiyanın, yəni dəyişikliyin, ya da başqa bir əlavə mexanizmanın yaranmadığını görürük.\nEyni şəkildə kəpənəklər və güvələr kimi canlılarda da hər hansı bir adaptasiya görünmür. Bu çiçəklər də, onları mayalayan daşıyıcılar da çox uzun illərdən bəri həyatlarını eyni uyğunluq içərisində davam etdirirlər. Bura qədər izah edilənlər, ayrı-ayrı növlərdəki bitkilərin nəsillərini davam etdirmələri üçün istifadə etdikləri üsulların qısa bir xülasəsi idi. Hər hansı biologiya kitabında bütün detallarını tapacağınız bitkilərin tozlanma prosesinin səbəbləri haqqında eyni qaynaqlar belə tətminedici açıqlamalar vermirlər. Çünki yerinə yetirilən hər işdə bitkiyə aid edə bilməyəcəyimiz düşünmə, qərar vermə, hesab etmə kimi xüsusiyyətlər ön plandadır. Əslində isə bir bitkinin bu hərəkətləri reallaşdıracaq bir şüurunun olmadığını hamı bilir.\nƏgər bitkinin bütün bu prosesləri öz iradəsiylə yerinə yetirdiyini iddia etsək, qarşımıza bu cür ssenari çıxar: Bitki, aerodinamik quruluşunun küləklə tozlanmağa uyğun olduğunu “hesab edir” və ondan sonra gələn hər nəsil eyni üsuldan istifadə edir. Digərləri isə küləkdən lazımi qədər faydalana bilməyəcəyini “anlayır” və bu səbəblə tozlanma üçün böcəklərdən istifadə edir. Çoxalmaq üçün böcəkləri özlərinə cəlb etməli olduqlarını “bilir” və bunu yerinə yetirmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə edirlər. Əvvəlcə böcəklərin nələri xoşladığını təsbit edirlər. Bunun üçün böcəkləri izləməli, müxtəlif araşdırmalar aparmalıdırlar. Hansı nektarın və qoxunun hansı böcək üzərində təsirli olduğunu öyrəndikdən sonra müxtəlif kimyəvi proseslər apararaq qoxuları sintez edir və bunu tam lazımlı zamanda ifraz edirlər.\nNektarın dadını, içindəki maddələrin miqdarını təsbit edir və özləri hazırlayırlar. Nektar və qoxu böcəkləri özlərinə cəzb etməyə kömək etmirsə, düşünüb başqa bir üsulu sınaqdan keçirməyə qərar verir və belə vəziyyətlərdə “aldadıcı təqlidlər” edirlər. Üstəlik öz növlərindən başqa bir bitkiyə çatmalı olan tozcuqların ölçülərini və gedəcəyi məsafəni “hesablayır” və buna görə ən uyğun zamanda tozcuqlarını istehsal edirlər. Tozcuqların bitkiyə çatmasına mane ola biləcək ehtimalları “düşünür” və bunlara qarşı “tədbir alırlar”. Əlbəttə belə bir ssenarinin həyata keçməsi mümkün deyil, hətta bu ssenari tamamilə məntiq qaydalarına ziddir. Bütün bunlar isə bir bitki tərəfindən həyata keçə bilməz. Çünki bir bitki düşünməli, zamanı tənzimləməli, həcm və şəkil təsbit etməli, küləyin sürətini və istiqamətini hesablamalı, mayalanmaq üçün nə tip üsullara ehtiyacı olduğunu təyin etməli və heç tanımadığı bir heyvanı cəzb etməli olduğunu düşünə bilməz, üstəlik bunu yerinə yetirmək üçün hansı üsullardan istifadə edəcəyinə də qərar verə bilməz.\nBəzi çiçəklər gecə açırlar. Bu səbəbdən də gecə yaşayan canlılar tərəfindən mayalanırlar. Gecə çiçəklərini mayalayan heyvanlardan biri də çiçəklərdəki nektarla qidalanan yarasalardır. Yarasalar tərəfindən döllənən və ağ, yaşıl, bənövşəyi rənglərə sahib olan bu gecə çiçəkləri elə güclü qoxuya sahibdirlər ki, qaranlıqda uçan kor yarasalar bunun sayəsində onları asanlıqla tapa bilirlər. Bu çiçəklər həmçinin bol miqdarda nektar da ifraz edirlər. Göründüyü kimi hər iki canlı da qüsursuz şəkildə bir-birlərinə uyğundurlar. Bu uyğunluğu yaradan, heç şübhəsiz ki, Rəhman və Rəhim olan Allahdır. Çilçıraq ağacı üzərində böyük yarpaqlardan yaranan bir rozet və bunun da mərkəzində krem rəngli çiçəkləri daşıyan bir saplaq var. Çilçıraq ağacının əsas xüsusiyyəti tozcuqlarının əlverişli yerdə yerləşməsidir. Bu səbəbdən bitkinin erkək çoxalma orqanlarında olan çiçək tozunu ancaq əlverişli ağız quruluşuna sahib olan bir güvə yığa bilər. Güvə çiçək tozlarını bir-birinə yapışdırıb top halına salır və bunu başqa çilçıraq ağacının çiçəyinə daşıyır. Əvvəlcə çiçəyin dibinə enir və öz yumurtalarını qoyur. Sonra təpəciyə çıxır və çiçək tozu topunu buraya vuraraq tozcuqlarla qidalanır. Əgər güvələr olmasa çilçıraq ağacları öz-özlərini mayalaya bilməzlər.\nBu detalları nə qədər çoxaltsaq da, fərqli məntiqlərlə yanaşsaq da bitkilərlə heyvanlar arasındakı bu münasibətdə bir fövqəladəlik olduğu nəticəsini dəyişməyəcəkdir.\nBəzi çiçəklərdə nektar çiçəyin dərinliklərində olur. Bu da böcəklərin və quşların nektar yığmalarını, yəni çiçəyin mayalanmasını çətinləşdirəcək. Bu dezavantaj kimi görünür, lakin çiçəklər üçün belə deyil. Çünki Allah nektarı dərinlikdə olan çiçəklərin xüsusiyyətlərinə eynilə uyğun quruluşa sahib canlılar yaradaraq bu bitkilərin də mayalanmasını tənzimləmişdir.\nÇünki bu canlılar bir-biri ilə uyğun yaradılmışdır. Bu qüsursuz uyğunluq bizə həm çiçəkləri, həm də böcəkləri yaradan gücün hər iki canlını da çox yaxşı tanıdığını, onların hər cür ehtiyacından xəbərdar olduğunu və onları bir-birilərinə uyğun yaratdığını göstərir. Hər iki canlı da özlərini çox yaxşı tanıyan, bilən Aləmlərin Rəbbi, hər şeydən xəbərdar olan Allahın əsəridir.\nOnlar Allahın böyüklüyünü, ucalığını, qüdrətini, qüsursuz sənətini insanlara göstərib tanımaqla vəzifəlidirlər. Bitkinin nə öz varlığından, nə də reallaşdırdığı bu möcüzəvi proseslərdən xəbəri belə yoxdur. Çünki o, sahib olduğu hər xüsusiyyəti planlayan, kainatdakı hər şey kimi özünü də yaradan və hər an yaratmağa davam edən Allahın nəzarətindədir ki, bu həqiqət də Quranda Allah tərəfindən bizlərə bildirilir:\n“Bitki və ağaç (Ona) səcdə etməkdədirlər.” (Rəhman Surəsi, 6)


Haqqımızda – Susizma.com\nBizə zəng edin: +994 55 600 33 20\nİş vaxtı: Hər gün: 09.00 - 19.00\nSu sızmaların təyini və təmiri\nAzərbaycanda su sızması artıq problem deyil. Taxta döşəmə, metlax və ya kafel altında olmasından asılı olmayaraq su sızıntısının tapılması və boruların təmiri. Su sızmasının istilik sistemi (kombi sistemi), su boruları, ana su xəttin (şaxta) və ya kanalizasiyada ən son avadanlıqlarla təyini və yüksək keyfiyyətli materiallarla təmirini bizim briqadalarımızın peşəkar ustalarına həvalə edin.\nMütəxəssislərimiz Almaniyada ixtisaslaşmış və təcrübə toplamışdır. Biz, gördüyümüz işə zəmanət veririk!\nSu sızıntılarını Almaniyada ixtisas keçmiş mütəxəssislərlə, professional üsullarla, Amerika və Almaniya istehsalı avadanlıqlarla, minimal dağıntı və xərclə təyin və təmir edirik. Taxta döşəmə, metlax, kafel, mərmər, qranit və ya torpaq altında olmasından asılı olmayaraq, sızıntı nöqtəsinin tapılmasını, boruların bərpasını, evinizdə bütün boru sisteminin: kanalizasiya, ana su xətti (şaxta), kombi, isti və soyuq su sisteminin diaqnostikasını siz bir sifarişlə paket halında alacaqsınız! Nəinki diaqnostika zamanı, hətta təmir zamanı yüksək keyfiyyətli avadanlıqlardan və məhsullardan istifadə olunur!\nƏsas məqsədimiz müştəri məmnuniyyətidir ki, biz bunu qazanmışıq və daim xidmətimizlə müştərilərimizi sevindiririk.\n+994 55 600 33 20\nBu sahədə 2013-cü ildən fəaliyyət göstərən komandamız nəinki ölkəmizdə, hətta ölkəmizdən kənarda da demək olar ki, əvəzolunmaz bacarıqlara malikdir. Komanda üzvlərimizin professionallığı hər zaman müştərilərimizin bizdən razı qalmasını təmin edir. Biz zədələnmiş boruları divarı, kafeli, metlaxı və s. dağıtmadan termal görüntü, səs dalğaları, siqnallar, video görüntülər, kimyavi maddələr və histoqram vasitəsilə təyin edirik, Almaniya və Amerikada avadanlıqların istehsalçı mütəxəssisləri tərəfindən ixtisaslaşdırılmış, Türkiyədə təcrübə toplamış, çox sayda işlər görmüş və nəaliyyətlər qazanmış komandayıq.\nSu sızmalarının təyini və təmiri şirkəti\nBakı şəhəri,Xətai M. yanı\n© 2020 Saytı hazırladı Omer Studio Bütün hüquqlar qorunur.


Yaşayan ölünün gecəsi (film, 1...\nYerleşdirdi: *_*M_O_N_I_K_A*_*(19.02.2013 / 19:29)\nOxunmuş: 8021 | | Like: 0\nYaşayan ölünün gecəsi (ing. Night of the Living Dead) — Corc A. Romero tərəfindən idarə olunan 1968-cı ildə ABŞ istehsalı olan kult filmlərindən biridir. Filmdə baş qəhrəmanlar Ben (Dueyn Cons) və Barbara (Cudit O'Di) ilə birlikdə yeddi adamın sirrli bir şəkildə həyata dönən zombilərdən xilas olmaq üçün Pensilvaniyanın çöl seqmentindəki bir ferma evinə sığınmaları və burada həyatda qalmaq üçün mübarizə aparmalarından danışılır.\nRomeronun 114.000 dollarlıq büdcə ilə tamamladığı film sonrakı illər boyunca bir neçə dəfə televiziyada göstərildikdən sonra ABŞ-da 12 milyon dollar, digər ölkələrdə isə 30 milyon dollar hasilat əldə etmişdi. 2008-ci ildə isə filmin hasilatı $689 716 923 milyona çatmışdır. Film 1968-ci ildə ilk dəfə nümayiş etdirilən zaman şiddət səhnələrinin açıqlığı səbəbiylə film kəskin şəkildə tənqid olunmuşdu. Ancaq "ABŞ Konqres Kitabxanası" filmi 1999-cu ildə "mədəni, tarixi və ya estetik baxımdan əhəmiyyətli" olduğu səbəbiylə "Milli Film Arxivi"nə daxil etmişdi. Film ilk dəfə 2005-ci ildə artıq ağ-qara filmi kimi yox, rəngli film kimi nümayiş olunmuşdur. Filmin gəliri 2009-cu ildə isə $256,147,434 milyon dollara çatmışdır.\n"Vyetnam müharibəsi" dövründə nümayişə girən "Yaşayan ölünün gecəsi" filmi 1960-cı illərin sonunda ABŞ cəmiyyətinə yönəltdiyi bilavasitə tənqidlər səbəbiylə cığır açan bir film olaraq qiymətləndirildi. Bir tarixçiyə görə film "xeyli çox istiqamətdən dağıdıcı idi". İlk zombi filmi olmasa da, "Yaşayan ölünün gecəsi" filmi zombi fəlakətinin ilk nümunələrindən biri idi. Romeronun rejissorluq etdiyi bu film "Yaşayan ölülər" ardıcıllığının ilk seriyası idi. Filmin ilk təkrar çəkilişini Tom Tezis 1990-cu ildə eyni adla reallaşdırdı. İkinci təkrar çəkiliş isə 2006-cı ildə "Yaşayan ölünün gecəsi 3D" filmi adı altında baş tutmuşdur. Filmin bir çox remeyki mövcuddur. Mündəricat\n5 Filmin hazırlanması\n7 Filmin rejissoru\n11 Saundtrek və səs effektləri\n14 Ölkələrdə çıxış tarixi\nBarbara (Cudit O'Di) və qardaşı Conni (Rassell Ştayner) atalarının məzarına çiçəkli xaç qoymaq üçün Pensilvanya çölündəki bir qəbiristanlığa gəlirlər. Burada Conni qəbiristanlıqlardan qorxan bacısına "Səni götürməyə gəlirlər Barbara!" deyərək onunla zarafat edir. Birdən solğun üzlü bir adam (S. Uilyam Hinzman) Barbaranı tutur. Onu qurtarmaq üçün adamla mübarizə edən Conni yerə düşür və başı bir məzar daşına çırpılaraq ölür. Conninin avtomobilinə sığınan Barbara açarı olmadığı üçün avtomobili işlədə bilmir və aşağıya hərəkət etdirdiyi avtomobillə bir ağaca çarpılır. Barbara avtomobili tərk edib yaxındakı ferma evinə qaçır. Bu sırada Barbara qəbiristanlıqda ona hücum edən insanın simasına bənzər başqa bədheybətlər də ətrafda olduğunu hiss edir. Barbara fermadakı evə girən zaman üst qatda qorxunc şəkildə parçalanmış bir cəsədə rast gəlir.\nEvdən qaçmağa çalışan Barbara "Pikap" avtomobiliylə evə gəlmiş Benlə (Dueyn Cons) qarşılaşır. Ben ətrafdakı təcavüzkarlara qarşı hücum edir. Onlardan birini öldürdükdən sonra atəş açaraq digərlərini qaçırmağı bacarır. Zombilər təkrar evə girdikləri zaman Barbara katatonik şəkildə oturarkən, Ben qapılara və pəncərələrə taxtalar taxır. Bir kürsünü çölə çıxarıb atəşə verərək zombiləri uzaq tutmağa çalışır. Ben vdə radio ilə tüfəng tapır. Bu sırada gənc Harri (Karl Hardman) və Helen Kuper (Merilin İstman), qızları Karen (Kira Şon) və gənc bir cüt olan Tom (Keyt Ueyn) ilə Cudinin (Cudit Ridli) saxlanmaqda olduğunu bilməməkdədir. Zombilərdən biri daha əvvəl Kareni dişləmişdir və kiçik qız bu səbəblə xəstələnmişdir. Bu qrupun Ben və Barbara ilə qarşılaşmasının ardından Harri hamı ilə birlikdə geri dönüb qapının önündəki zirzəmidə qərargah qurmağa təklif edir. Ben isə bu vəziyyətdə özlərini tələyə salmış olacaqlarını söyləyir. Son nəticədə isə onlar evin içində qalmağı seçirlər.\nRadiodakı xəbərlərdə ölkənin şərq sahili boyunca bir toplu qırğın dalğasının yayılmaqda olduğu bildirilir. Benin daha sonra otaqda tapdığı televiziyada isə təcili vəziyyət nəşri edilməkdə və varlıqların qurbanlarını yedikləri izah edilməkdədir. Daha sonrakı bir nəşrdə cinayətlərin yaxın zamanda ölərək həyata geri dönən bədheybətlər tərəfindən işləndiyi deyilir. Mütəxəssislər, elm adamları və ordu səlahiyyətliləri bu ölülərin həyata geri döndüyü səbəbini açıqlaya bilməməkdədir, ancaq bir elm adamı bu vəziyyətin, Dünyanın atmosferində partlayan bir Venera kosmik aparatının yaydığı radiasiyadan qaynaqlandığı fikrini qarşıya qoyur. Son xəbərlərdə isə varlıqların başından vurulmasıyla dayandırıla bildiyi və şeriflərə bağlı silahlı birliklərin nizamını təmin etmək üçün çöl sahədə patrul keşiyi çəkdikləri açıqlanır.\nBen içəridəki bütün kişilərin vəzifəyə götürəcəyi bir plan ilə avtomobilinə çatıb evdən qaçmağ planını hazırlayır. Avtomobilin yanacağı bitmiş olduğundan Ben ilə Tom çöldəki bir benzin doldurma məntəqəsinə gedir. Tom üçün narahatlıqlanan Cudi də onların arxasınca gedir. Benzin doldurma məntəqəsinə çatdıqlarında Ben zombiləri uzaqda tutmaq üçün avtomobilin yanına bir məşəl buraxır, ancaq Tom məşəlin üzərinə səhvən benzin töküncə, avtomobil yanmağa başlayır. Tom ziyanın böyüməsini önləmək üçün avtomobili nasoslardan uzaq bir yerə sürər, ancaq avtomobilini tərk edəcəkləri sırada Cudinin sıxışdığını içəridə fərq edir. Tomo onu qurtarmaq üçün geri döndüyündə avtomobil partlayır və hər ikisi də ölür. Ben qaçaraq evə döndüyündə Harrinin qapının kilidləmiş olduğunu görür. Qapını qıraraq içəri girir və Harriyə hücum edir.\nÇöldə bəzi yaşayan ölülər avtomobilə dırmaşıb Tom və Cudinin kömürləşmiş cəsədlərini yeməyə başlayırlar. Digərləri isə qapıları və pəncərələri qıraraq evə girməyə çalışır. Ben zombiləri çöldə tutmağı bacarar, ancaq bu zaman tüfəngi yerə düşür. Harri silahı qapıb Benə istiqamətləndirər, ancaq bu zaman Ben silahı cəld geri götürür və Harrini vurur. Aşağı diyirlənən Harri ölür. Qısa müddət sonra Helen, qızı Karenin yaşayan ölü halına gəldiyini və atasının cəsədini yeməyə başladığını görür. Karen bir mismarı anasına dəfələrlə batıraraq onu öldürdükdən sonra təkrar yuxarı çıxır. Bu sırada yaşayan ölülər evə girməyi bacarır və Barbara qardaşı Conninin də aralarında olduğunu görür. Barbaranı hədəfləri altında saxlayan zombilər qadını götürüb aparar. Barbaranın həyatda qalıb-qalmadığı naməlumdur. Ben Harrinin ən başda təklif etdiyi şeyi edərək zirzəmiyə gedir və qapını bağlayır. Ben burada canlanmış olan Harri və Helen görərək onların başlarına atəş açır. Onlar məhv olduqdan sonra Ben zombilərin getməsi ümidiylə səhərə qədər gözləyir.\nSəhər sağ qalan bir neçə zombini vuraraq irəliləyən bir patrul qrupu evə yaxınlaşır. Çöldəki atəş səsini və itin səsini eşidən Ben zirzəmidən çıxıb otağa geri dönür və ətrafın etibarlı olub-olmadığını anlamaq üçün şüşədən çölə baxır. Silahlı adamlardan biri pəncərədən kiminsə baxdığını görür. Həmin adam zombi saydığı Beni Şerifin göstərişi ilə başına vuraraq öldürür. Şerif köməkçisinə vurduğu atəşə görə təşəkkür edir. Filmin bağlanış yazıları axmağa başlarkən Benin cəsədi evin xaricinə daşınır və digər zombilərin cəsədləriylə birlikdə atəşə verilir.\nBill Hinzman (Rol:Zombilərin nümayəndəsi)\nCon Russo (Rol:Zombilərin nümayəndəsi)\nFilmdə göstərilən Kuper ailəsinin rollarında çıxış edən ifaçılar həqiqətəndə doğma ailədir. Sadəcə olaraq, Kira Şon Merilin İstmanın ögey qızıdır.\nFilmdə Zombi rolunda çıxış edən ifaçıların hər birinə 1 dollar pul və üzərində "Mən Zombi olmuşdum, Yaşayan ölünün gecəsi filmində" yazılan futbol köynəyi verilmişdir.\nBaş rol xarakterini ifa edən Ben həmin illərdə tanınmamış bir teatr oyunçusu olan Dueyn Cons tərəfindən canlandırıldı. Consun Ben rolundakı performansı dövrün (1969) bir film tənqidçisi tərəfindən "nisbətən sakit və hörmətli bir zənci" sözləriylə təsvirləndi. Filmin qəhrəmanı olaraq Consu seçmək 1968-ci ildə müzakirəyə açıq bir seçki idi. Həmin dövrdə filmin bütün oyunçuları ağ dərili olmuşsa, qara bir oyunçunu qəhrəman olaraq istifadə etmək məşhur deyildi. "Yaşayan ölünün gecəsi" filmindən sonra Cons bir neçə filmdə daha rol aldı, teatrda isə oyunçu və rejissorluq karyerasını ölümünə qədər (1988) davam etdirdi. Digər filmlərdəki rollarına baxmayaraq Cons: "insanların özünü təkcə Ben olaraq tanıyacağından narahatlanırdı"\n23 yaşındakı film və teatr oyunçusu Cudit O'Di "Barbara" xarakterini canlandırdı. Daha əvvəl Hardman və İstman ilə birlikdə Pittsburqda çalışmış olan oyunçu, seçmələrin edildiyi sırada, Hollivudda kino sektoruna girmənin yollarını axtarırdı. Cudit bir reportajında filmdə rol almasının müsbət bir təcrübəm, olduğunu ancaq qorxu filmlərindən, xüsusilə, Vinsent Prisenin "Mumun evi" (1953) filmindən, çox qorxduğunu söylədi. Aktyorluğunun yanında Cudit bu filmdə eyni zamanda öz dublyorunu da canlandırdı. Oyunçu "Yaşayan ölünün gecəsi" filmi haqqında "Dürüst olaraq deyirəm ki, filmin mədəniyyətimiz üzərində bu qədər qalıcı təsiri olacağı haqqında heç bir fikirim yox idi" deyən Cudit, filmin özünə gətirmiş olduğu məşhurluğu da heyrətlə qarşılamışdı:“\n"İnsanlar sizə fərqli davranır. Mən onlar üçün sıravi bir Cuditiydim. Sonra mənim "Yaşayan ölünün gecəsi" filmində Barbara olduğumu fərqinə varırlar və birdən artıq o qədər də sıravi olmayan bir Cudit O'Di halına gəlirəm."”\nKöməkçi oyunçuların "Yaşayan ölünün gecəsi" filminə qədər kino sektorunda heç təcrübəsi yox idi. Bu film Tom rolundakı Keyt Ueynin karyerasındakı tək kino filmi oldu; oyunçu 1995-ci ildə intihar etdi. Ancaq Cudi rolundakı Cudit Ridli daha sonra, Romeronun "Vanil həmişə var" (1971) filmində baş rollardan birində rol almışdır. Açılış səhnəsində qəbiristanlıqda Connini öldürən zombi rolunu oynayan S. Uilyam Hinzmanın (filmdə adı Bill Hinzman olaraq deyillir) qorxulu filmlər karyerasını bu filmlə başladı. Aktyor daha sonra bir çox qorxulu filmlərdə rol aldı və iki filmi də idarə etdi. Hinzman "Yaşayan ölünün gecəsi" filminin 25-ci ildönümü üçün edilən çəkilişlərdə də rol aldı.\nZombi fiqurlarında Romeronun yoldaşları və tanışları rol olmuşdur. Romero vəziyyəti belə izah etdi:“\n"Reklamlar və sənaye filmlər çəkən bir istehsal şirkətimiz vardı və reklam dünyasından bir çox adam gəlib zombi olmaq istədi." Bunun xaricində Romeronun izahatıyla "Evans Sitidən bir çox adam da bunun bir zarafat olduğunu nəzər saldılar, gəlib makiyaj etdirdilər və ətrafda gəzməyə başladılar."”\nRomero kino karyerasına Pittsburqdakı Karneq Mellon Universitetində oxuyarkən başladı. 1960-cı illərdə yoldaşları Con Russo və Rassell Ştrayner ilə birlikdə qurduğu "The Latent Image" firması üçün bəzi televiziya reklamlarının və ismarlama filmlərin istehsalını, rəhbərliyini boynuna götürdü. Bir müddət sonra reklam çəkməkdən möhkəmlən bu üçlük bir qorxu filmi çəkməyə qərar verdi. Romeroya görə məqsədləri, film sənayesinin "qarabet aclığından" nemətlənməkdi. Romero və Ştrayner Pittsburqdakı təşkilatı sənaye film istehsal şirkəti "Hardman Association"nun başçısı və başçı köməkçisi olan Karl Hardman və Marilin İstman ilə əlaqəyə keçərək hələ adı müəyyən olmayan qorxu filmi proyektlərini izah etdi. Romeronun digərlərini razı salması nəticəsində; Romero, Russo, Ştrayner, Hardman və İstmanın da ortaqlığıyla "Image Ten" adlı istehsal şirkəti quruldu. Bu şirkətin on ortağının hər biri tərəfindən iştirak məqsədiylə ödənmiş 600 dollardan ibarət olan 6.000 dollarlıq quruluş sərmayəsi vardı. Film üçün 6.000 dollara daha ehtiyac olduğu aydın olunca, on yeni ortaq daha /tapıldı, ancaq bu məbləğ də film üçün kifayət etmədi. "Image Ten" şirkəti sonunda film üçün, təxminən 114.000 dollarlıq büdcə toplamanı bacardı.\n"Monstr çırtması" başlığı altında Con Russo və Corc A. Romero tərəfindən qorxulu komediya növündə yazılan ilk ssenari qaralamasında, yetkinlik çağındakı bir qrup yadplanetlinin Dünyanı ziyarət etmələri və öz yaşlarındakı insanlarla yoldaşlıq qurmaları izah edilirdi. Başqa bir versiyada isə evindən qaçan gənc bir adam, yadplanetlilər tərəfindən yemək olaraq istifadə edilmək üzrə bir özgə yerdə toplanmış, çürüməkdə olan insan cəsədləriylə qarşılaşırdı. Böyük hissəsini Romero tərəfindən 1967-ci ildə üç gün içində yazılan son qaralamada isə Romeronun "Ghouls (qulyabanilər)" olaraq təyin etdiyi yenidən canlanmış insan cəsədləri, yaşayan kəslərin ətləriylə bəslənirdi. 1997-ci ildə BBC kanalının "Forbidden Weekend" proqramına verdiyi bir danışıqda Romero, ssenarinin sonunda üç hissəlik bir əhvalat halına gəldiyini söylədi. İlk hissədə "Yaşayan ölünün gecəsi" filminə yer verilərkən, davam filmləri olan "Ölülərin şəfəqi" (1978) və "Ölülərin günü" (1985) filmləri üçün digər iki hissə istifadə edildi.\nRomeronun ilham qaynağı Riçard Matesonun gələcəkdəki Los Anceles şəhərində reallaşan bir epidemiya xəstəliyi izah edən 1954-cü il tarixli "Mən Əfsanəyəm!" adlı qorxulu romanı idi. Bu romanda epidemiyaya tutulanlar vampir olaraq həyata dönür və xəstəliyə tutulmayan kəsləri ovlamağa başlayırdı. "Yaşayan ölünün gecəsi" filminin necə ortaya çıxdığını izah edərkən "Richard Matesonun "Mən Əfsanəyəm!" adlı bir romanından qeyd etdiyim məqalədən qısa bir əhvalat yazmışdım." deyən Romero, bu vəziyyəti belə açıqlamışdı:“\n"Mən Əfsanəyəm!" romanının inqilab haqqında olduğunu düşündüm. Özümə dedim ki, inqilab haqqında bir şey edəcəksənsə, ən başından başlamalısan, söylədim. Yəni, Riçardın kitabına bir tək insanın qalmış olduğu nöqtədən başlayır, geri qalan hər kəs vampirləşmişdir. Dedim ki, başdan başlamalıyıq və əhvalatı birazca dəyişdirməliyik. Vampirləri istifadə edə bilməzdim, çünki o istifadə etmişdi, mən də dünyanı sarsıdacaq bir dəyişiklik etməyi istədim. Sonsuza qədər sürəcək, tam da əhvalatın ürəyində olacaq bir şey. Sonra dedim ki, ya ölülər ölü qalmaqdan imtina etsə? ... Və əhvalatlar da, insanların bununla necə başa çıxdıqları, ya da çıxa bilmədikləriylə əlaqədar oldu. Bax budur, tam da zombilərin mənə ifadə etdiyi şey idi. Riçardın kitabının, xüsusi romanı "Mən Əfsanəyəm!" romanından da bundan bəhs etdiyini düşünürdüm. Qlobal ölçüdə bir dəyişmə olar və adamın biri çıxıb, bir dəqiqə, mən hələ insanım, deyər. Amma səhvlidir. Get onlara qatıl, sonsuza qədər yaşa! Bu baxımdan baxıldığında səhvlidir, amma kənar yandan bu seçimi üçün ona hörmət etməyimiz lazımdır.”\nMatesonun romanından edilən rəsmi uyğunlaşdırmalar "Dünyada sonuncu adam" (1964), "Tək Adam" (1971) və "Mən Əfsanəyəm" (2007) adlı filmlərdir. Mateson Romeronun şərhindən çox təsirlənməmişdi və bu uyğunlaşdırmanın "Bir az... darıxdırıcı" olduğunu düşünürdü. Ancaq yazıçı daha sonra Romero üçün belə deyəcəkdi: "Corc Romero yaxşı bir insandır. Ona qarşı heç bir hüsumət bəsləmirəm." Romeronun "Mən Əfsanəyəm" romanında ilham alışına bağlı olaraq tənqidçi Danel Qriffinin şərhi isə belə idi: "Romero, filminin Matesonun romanından doğrudan edilmiş bir plaqiator olduğunu açıqca qəbul edir. Ancaq mən olsam bu mövzuda o qədər qəti danışmazdım. Romeronun əsl etdiyi, yazarın fikirlərini genişlətmək və bunu edərkən hamısıyla xüsusi dəyişikliklər ortaya qoymaq idi, bu vəziyyət filmi gerçək bir "plaqiator" olaraq nişanlanmaqdan olduqca uzaqlaşdırar." Russo və Romero, çəkilişlər əsnasında ssenaridə dəyişikliklər etdi. Karl Hardmana görə bu dəyişiklikləri, baş rol oyunçusu Deyn Cons istəmişdi:“\nXüsusi ssenaridə Ben xarakteri sadə bir yük maşını şoferi olaraq çəkilmişdi və təhsilsiz, alt sinifdən biri kimi danışırdı. Olduqca yaxşı təhsilli biri olan Deyn Cons rolu yazıldığı kimi oynamağı rədd etdi. Xatırladığım qədəriylə, Deyn Cons xarakteri oynayarkən Benin replikalarını lazım olduğunu düşündüyü şəkildə dəyişdirdi.”\nFilmin məhdud büdcəsi istehsal mərhələsinə böyük ölçüdə təsir etdi. Hardman büdcəyə dair belə demişdi:“\n"Kiçikliyimizdə izlədiyimiz klassik qorxu filmlərinə bərabər bir filmi çəkməyə çatacaq qədər pul yığa bilmədiyimizi bilirdik. Edə biləcəyimiz ən yaxşı şey, oyunçularımızı uzaq bir yerdə yığıb qorxunun onları o nöqtədə tapmasını təmin etmək idi."”\nBu səbəbdən film səhnələri, Pittsburqun 48 kilometr şimalındakı "Butler County" adlı çöl sahəsində olan Evans Citidə çəkildi. Açılış sekansının çəkilişi, bu qəsəbənin qəbiristanlığında edildi. Ev içi çəkilişlərdən üst qat səhnələri, Evans City mərkəzində, daha sonra bir ailə həkiminin müayinəxanası olaraq istifadə edilən bir evdə reallaşdırıldı. Bu bina hələ də, qəsəbədəki "South Vashington" prospekti üzərində, "South Jackson" və Van Buran prospektlərinin bu prospektə kəsişdiyi künclərin arasında var.\nAlt qat və bodrum səhnələri ilə digər xarici çəkilişlər isə "Evans City"nin şimal-şərqindəki bir parkın yaxınlarındakı bir sahədə edildi. Filmdəki bodrum qapısının xarici görünüşü, istehsal qrupu tərəfindən bir divarda açılan boşluğa yerləşdirilən və ardında heç bir şey olmayan bir qapıya aid idi. Bu çəkilişlərin edildiyi evin yıxılmasına qərar verilmişdi. Ona görə çəkilişlər əsnasında verilən zərər təmir edilmədi. Eyni sahədə bu gün bir çəmənlik yeri vardır.\nAksesuarlar və xüsusi efektler olduqca sadə və büdcəylə məhdud idi. Məsələn; qan olaraq, aktyorların bədəninə Bosco marka şokolad siropu sürtülürdü. Zombilərin gəmirdiyi ət parçaları üçün sobalanmış bud və eyni zamanda bir qəssab dükanı sahibi olan aktyorlardan birinin ödənişsiz təmin etdiyi iç orqanlar istifadə edildi. İkinci əl olan kostyumlar qrup üzvləri tərəfindən gətirilmiş və "Goodwill"dən alınmışdı. Zombi makiyajının quruluşu film irəlilədikcə dəyişirdi. Əvvəllər makiyaj solğun bir dəri və tündləşdirilmiş gözlərdən ibarət idi. Sonrakı səhnələrdə isə zombilərin daha qorxuducu görünmələri üçün yaraların və çürümənin göstərilə bilməsi məqsədiylə cənazə makiyajında istifadə edilən bal mumundan faydalanıldı. Səhnələr sıralı şəkildə çəkilmədiyindən, ilk makiyaja sahib solğun üzlü zombilər filmdə təsadüfi zamanlarda görülər. Xüsusi effektlər, kostyumlar və makiyaj ilə İstman maraqlandı.\nÇəkilişlər İyun və Dekabr ayları sırasında 1967-ci ildə ""Night of Anubis və Night of the Flesh Eaters" başlığı altında reallaşdırıldı. Romero aşağı büdcə səbəbiylə çəkilişdə 35 mm-lik qara ağ film istifadə edildi. Bu seçim film tamamlandıqdan sonra fərqli səbəblərlə filmin tərif götürməsini təmin etdi. Məsələn; film tarixçisi Cozef Maddreyə görə "partizan tərzi"ndə olan bu qara ağ çəkiliş sayəsində filmin "döyüş zamanı aktuallıq filmlərinin qorxmazlığını" əks etdirdiyini söylədi. Maddreyə görə film "bir istismar filmi olduğu qədər, ictimai tarazlığın yıxılmasına dair bir sənədliyə də bənzəyirdi"\n"Yaşayan ölünün gecəsi" filmi Corc A. Romeronun rejissorluq etdiyi ilk uzun metrajlı film idi. Romero daha əvvəl, Pittsburqda təşkilatı bir cəmiyyət nümayişçisi olan WQED təşkilatının uşaq serialı üçün Cənab Rocers Neyborhud üçün qısa filmlər çəkmişdi. Romeronun "Yaşayan ölünün gecəsi" filmini idarə etmə qərarı, qorxu filmi rejissoru olaraq bir karyerasına başlatmasına səbəb oldu. Filmin davam filmlərinin yanında," Küpəgirən qarının mövsümü" (1972), "Dəlilər" (1973), "Martin" (1977), "Tamaşa şousu" (1982) və "Tünd yarı" (1993) kimi filmlərə rejissorluq etdi. Tənqidçilərə görə Romeronun rejissorluq tərzində, 1950-ci illərin qorxu və elm fantastika filmlərinin təsirləri vardı. Məsələn; Stefen Paul Millerə görə "Əllilərin schlock shock (ucuz, sadə şok edici görünüş) tərzi yenidən canlanmışdı... və televiziyadakı generalın ordu əməliyyatlarından bəhs etmə şəkli, əllilərin qorxu filmlərində qaçınılmaz şəkildə iştirak edən səfərbərlik çağırılarının əks olunması idi." Ancaq yenə Millerə görə "Yaşayan ölünün gecəsi daha çox kef verirdi, çünki generalın rəftarları yoluyla bu əsgəri əməliyyatlar ilə hökumətin zombi epidemiyasının qaynaqlarını tapa bilməməsi və vətəndaşlarını qoruya bilməməsi ilə hadisə keçirdi." Romero isə filmdə meydana gəlməsini istədiyi havanı belə təyin etmişdi: "Filmin açılışındakı vəziyyətdə çoxdan ümidə çox az yer qalmışdır və bu yavaş-yavaş mütləq ümidsizlik ilə son tragediyaya doğru irəliləyər." Kino tarixçisi Karl Royerə görə Romero "quru film tərzindəki işıq kölgə texnikasını insanlığın özünə qarşı xariciləşməsini vurğulamaq üçün istifadə edər."\nBir çox tənqidçi həddindən artıq səhnələr səbəbiylə Romeronun filmini diqqətə götürməzkən, yazar R. H. V. Dillard açıq və detallı şəkildə göstərilməsinin filmin müvəffəqiyyətini artırdığına təsir göstərməsini qarşıya qoydu. Yazar belə dedi: "Hansı qız, bir an üçün də olsa, anasını öldürməyi istəməmişdir? Və filmdə də kadrın, bu qadağan edilmiş əməli reallaşdırmaq üçün çox açıq bir fürsət vardır" Romero filmdə ictimai tabulara, xüsusilə adamyeyənliyə bağlı mövzular olaraq yer verdi. Zombi adamyeyənlərin ilham qaynağı əslində Matesonun "Mən əfsanəyəm" romanı idi, ancaq kino tarixçisi Robin Vud "Yaşayan ölünün gecəsi" filmindəki insan əti yemə səhnələrini 1960-cı illərin son dövründəki Amerikan kapitalizminin bir tənqidi olaraq görür. Vuda görə zombilər kapitalistləri təmsil edir və "adamyeyənlik mülkiyyətçiliyin son nöqtəsi, bu səbəbdən insan əlaqələrinin kapitalizm altında məntiqi sonudur." Yazara görə, zombilərin qurbanları isə burjua Amerikan cəmiyyətində "digərlərinin", yəni vətəndaş haqqlar aktivistlərinin, feministlərin, eynicinslilərin və karşı mədəniyyətçilərin basdırılmasını təmsil edər.\n"Image Ten" şirkətinin ortaqları həm çəkiliş müddətində, həm də istehsal sonrasında vəzifəni üzərilərinə götürdü, kamera, işıqlandırma, dekorasiyaların inşası, səs qeydi və fantastik effektlər işlərində çalışma işləri görüldü. İstehsal fotoşəkilləri Karl Hardman tərəfindən çəkildi və basıldı. Hardman istehsal müddətin tərəfindən 1250-dən çox fotoşəkil çəkdi və özü pdüzəltməyə ilə məşğul olarkən, oyunçuların bəziləri də bu fotoşəkil çəkənin inkişaf etdirmə, yuma və qurutma kimi çap işləriylə məşğul oldu. İstehsal sonrası işlərin bitməsinin ardından "Image Ten" studiyası filmi dəhşət verici səhnələri kəsmədən nümayişə girməsini qəbul edəcək bir paylama şirkəti tapmaqda çətinlik çəkdi. "Kolumbiya" və "American International Pictures" filmi yumşaltmağı və son səhnəni yenidən çəkməyi təklif etdi, ancaq bu tələbləri prodüserlər tərəfindən rədd edilincə, bu kompaniyalar filmə distribüterliyini qəbul etmədi. Romero bu mövzuda daha sonra bunları söyləyəcəkdi: "Bunu etməyi heç birimiz istəmədik. Xoşbəxt bir son düşünə bilmirdik... Hər kəs bir Hollivud sonu istəyirdi, amma biz silahlarımızdan imtina etmədik." Sonda Manhetten mərkəzli "Walter Reade Organization" studiyası filmi senzurasız istehsal etməyi qəbul etdi, ancaq adını "Yaşayan ölünün gecəsi" olaraq dəyişdirdi. Çünki əvvəlki başlıq olan "Cism Yeyənlərin gecəsi" adı daha əvvəl çəkilmiş "Cism Yeyənlər" adlı filmi xatırladırdı. Ancaq paylama şirkəti filmin adını dəyişdirərkən, filmin ilk kopiyalarında bir sıra səhnələri də silmiş olur.\n"Yaşayan ölünün gecəsi" ilk nümayişi 1 Oktyabr 1968-ci ildə Pittsburqdakı "Fulton Theater" adlı kinozalda baş vermişdir. ABŞ diametrindəki nümayişləri o dövrdə qorxu filmləri üçün ümumi tətbiqə uyğun olaraq, şənbə günləri günortadan sonra etdirildi və bu nümayişlərə həm yeniyetmələr, həm də yetkinlik çağındakı tamaşaçılar maraq göstərdi. "MPAA" film reytinq sistemi Noyabr ayında 1968-ci ildə qurulmuşdu. Bu səbəbdən filmin nümayişində az yaşlı uşaqların bilet götürmələrinə maneə olunmadı. Bunu müşahidə edən "Chicago Sun-Times" qəzetinin yazıçısı Rocer Ebert uşaqların filmə girmələrinə icazə verən kino sahiblərini və ailələrini günahlandıran yazılar yazdı. Ebertə görə "kiçik uşaqlar nə ilə qarşılaşdıqlarına heç fikir vermirdilər. Onlar fimlərə getməyə ilhamlanmışdılar, lakin bu tamamilə başqa bir şey idi." Ebert filmin tamaşaçıları anında təsir etdiyini söyləyirdi:“\n"Salondakı uşaqlar donmuş vəziyyətdə qalmışdı. Haradasa mütləq səssizlik vardı. Film ortalarına doğru kef verici qorxulu səhnələrindən uzaqlaşmış və gözlənilməz bir şəkildə qorxuducu olmağa başlamışdı. Yan tərəfimdə, koridorun qarşısında oturan kiçik bir qız vardı, bəlkə haradasa doqquz yaşında idi, hərəkətsiz şəkildə oturur və ağlayırdı... Beş altı yaşlarındaykən bu filmi izləsəniz sizə necə bir təsir buraxacağını düşünməyə çalışın. O yaşda uşaqlar ekrandakı hadisələri ciddi qəbul edərlər və özlərini qəhrəmanla qaynaşdırarlar. Qəhrəmanın öldürülməsi yalnız pis bir sonluq deyil, tragik bir sondur: Heç bir canlı xilas olmaz. Onların sonları bitmişdir və hamısı bu qədərdir."”\n"Variety" jurnalının filmin ilk nümayişə girişinin ardından etdiyi nəşrlər filmə qarşı hiss edilən hirsliliyi ortaya qoyurdu:“\n"Yuxarı məhkəmə palatası şiddətin pornoqrafisi haqqında açıq qaydalar qoyana qədər "Yaşayan ölünün gecəsi" filminin limitləri aşan bir nümunə olaraq qalmağa davam edəcəkdir. Yalnız 90 dəqiqə içində bu qorxu filmi, Pittsburqlu prodüserlərinin, paylayıcısı Ualter Ridenin bütün film industriyasının, onu nümayişə soxanların dürüstlüyünə və ictimai məsuliyyətinə ciddi ləkələr sürüyür. Film eyni zamanda tamaşaçıların əxlaqi sağlamlığı haqqında şübhələr doğurur."”\n"Yaşayan ölünün gecəsi" filmi publikasiyada\nYenə də bəzi tənqidçilərə görə "Yaşayan ölünün gecəsi" cığır açan bir film idi. Paulin Kilə görə film "gəlmiş keçmiş filmlər arasında ən iyrənc şəkildə qorxuducu olan idi və kinodan çıxdığınızda bütün bu qorxunc təcrübəni hamısıyla unutmaq istəyirdiniz... Filmin ciddiliyi işə yarayırdı və ona xam bir həqiqət qazandırırdı". Bir Film "Daily" qəzetinin tənqidçisinə görə isə "Film qorxu kinosunun incisi idi və gözlənilməz şəkildə ona qovuşan əsərlərin bütün təməl xüsusiyyətlərini daşıyırdı." Rocer Ebert filmin matına seanslarında göstərilməsini tənqid etmişdi, amma "filmin özünə hörmətliyini hiss edirdi". Tənqidçi Reks Rid isə belə yazmışdı: "Bir B filmini klassikə nəyin çevirdiyini görmək istəyirsinizsə, "Yaşayan ölünün gecəsi" filmini izləməlisiniz. Qorxu filmləriylə ciddi şəkildə maraqlanan birinin filmi izləməməsi düşünülə bilməz."\nFilmin nümayiş olunmasından etibarən, tənqidçilər və film tarixçiləri "Yaşayan ölünün gecəsi" filmini 1960-cı illərin Amerikan cəmiyyətini, beynəlxalq Soyuq döyüş siyasətini və ölkə içindəki irqçiliyi tənqid edən alt-üst edici bir film olaraq gördü. İlk dəfə bir qorxu filmi müasir cəmiyyətin içinə işləmiş narahatlıq və qayğını, üstəlik heç bir təsəlli təqdim etmədən əks etdirirdi. "The Village Voice" qəzetindən Elliot Şteyn filmi Vyetnam döyüşünə Amerikanın daxil olmasının qızdırmalı bir tənqidi olaraq qiymətləndirdi və belə söylədi: "Transilvaniyada deyil, Pensilvaniyada keçirdi - Amerikanın orta sinifinin döyüşü idi və zombi vəhşiliyi o zamanlar Vyetnamda yüksələn ixtilafın əks olunması idi". Kino tarixçisi Sumiko Hiqaşi də bu görüşə qatılırdı. Ona görə "Yaşayan ölünün gecəsi" filmi Vyetnam dövrünün dəhşətləri haqqındakı bir qorxu filmi idi. Hiqaşi belə yazmışdı: "Filmdə heç Vyetmanlı yox idi, onlarınki yoxluqda ortaya çıxan bir varlıq idi və əhəmiyyətləri izah edilən əhvalatın şərh olunmasıyla aydın ola bilirdi." Yazar Vyetman döyüşü dövrünün bir çox xüsusiyyəti ilə film arasında paralellik görürdü: qara ağ xəbər filmləri, "tap və yox et" əməliyyatları, vertolyotlar və vəhşilik görünüşləri.\nKino tarixçisi Linda Bedleyə görə, filmin bu qədər qorxunc olmasının səbəbi, canavarların ya kosmosdan, ya da eqzotik bir yerdən gələn varlıqlar olmaması idi; "onlar bizdik". Ben, Barbara və bütün köməkçi oyunçuların ölümü, tamaşaçılara qorxu növündə alışılmamış bir şəkildə duyğu verirdi. Filmin pis sonu, köhnə cəmiyyətin yox oluşunu, kin və etibarsızlıq duyğularına sahib yeni bir cəmiyyətin ortaya çıxışını işarələyirdi. Romero da filmin dövrün gərginliklərini əks etdirəcək şəkildə hazırlandığını söyləmişdi:“\n"1968-ci il idi, adamıydım. Hər kəsin bir mesaj vardı. Hirsin və o davranışların, oradakı hər şeyin səbəbi altmışlarda olmamız idi. Köhnə evdə yaşayırdıq, yəni davamlı eyhamlar və mənalar haqqında müzakirələr edirdik və bunların bir qisimi içəri filmə sızdı."”\nSaundtrek və səs effektləri\nKarl Hardmanın bir reportajına görə filmdəki musiqilər, WRS Studiyasının geniş film musiqisi studiyasından alındı. Filmdə istifadə edilən musiqilərin çoxu "Capitol Records" studiyasından satın alındı və filmdən bir müddət sonra film musiqisinin albomu da nümayiş olundu. Anbar musiqilər isə WRS-in səs texniki Riçard Lokoko, Filip Qrin, Cordi Hormel, İb Qlindemann, Uilyam Luz, Con Sili, Cek Meikin və Spenser Mure kimi kəslərin işlərindən seçildi.\nFilmdəki musiqilərin bir qismi daha əvvəl 1959-cu il tarixli bir fantastik B filmləri sırasında olan "Xarici kosmosdan yeniyetmələr" filmində istifadə edilmişdi. Ayrıca filmdə arxa planda radioda qarışıqlıqla əlaqədar xəbərlər eşidilərkən Benin evdəki şkafda tüfəngi tapdığı gərgin səhnədə istifadə edilən qorxulu musiqi, Lon Çeninin baş rolunda oynadığı 1961-ci ildə çəkilmiş "İblisin elçisi" filminin açılış yazıları və başlanğıcında daha uzun olaraq iştirak etmişdi. Barbaranın qəbiristanlıqdakı zombidən qaçışında istifadə edilən bir başqa parça isə 1959-cu il tarixli "Çox pis günəş iblisi" filminin musiqiləri arasında idi. WRS müxtəlif səhnələr üçün alternativ musiqilər seçmiş, son qərarlar isə Romero tərəfindən alınmışdı. Studiya daha sonra bu musiqiləri elektronik olaraq gücləndirmişdi. Səs texniki Lokokkonun seçkiləri yerində idi, çünki kino tarixçisi Sumiko Higaşiyə görə musiqilər "Reallaşacaq hadisələrin təbiətini vurğulayırdı".\nSəs effektləri də Pittsburqdakı WRS Studiyasında yaradıldı. Filmdə istifadə edilən bütün canlı səs effektlərini səs texniki Riçard Lokoko tərəfindən qeyd etdi. Lokoko daha sonra effektlər haqqında belə dedi:“\n"Meydana gətirdiyim bütün efаektler arasında eşitdiyimdə hələ tüklərimi tikan-tikan edən bir dənəsi var, Merilinin (Helen Cuper) qızı tərəfindən öldürülərkən atdığı qışqırıq. Cudi O'Dinin qışqırığı isə ikinci sıradadır. Hər iki səs də bir-birinin ardınca əks-sədalı və əks-sədasız təkrar edildi."”\nFilmin musiqilərindən və dialoq parçalarından ibarət olan bir film musiqisinin albomu 1982-ci ildə Varese Sarabande tərəfindən yığılıb nümayiş olundu, amma bu albomun CD versiyası heç bir zaman hazırlanmadı. Noyabr ayında 2008-ci ildə "400 Lonely Things" qeyd qrupu tərəfindən filmdəki musiqiləri və səs efektleri istifadə edilərək yaradılmış instrumental bir albom nümayiş olundu. May ayında 2010-cu ildə isə Zero Day Releasing qeyd firması "They Won't Stay Dead!: Music from the soundtrack of Night of the Living Dead" albomunu çıxartdı. Bu albomda musiqilərin alındığı studiya qeydlərinin diqital olaraq saxlanmış versiyaları var idi. Filmin orijinal saundtrekləri aşağıdakı kimidir:\nBizim layiqli ardıcıllarımız (film, 1972)


Keçmiş nazir Füzuli Ələkbərov ABŞ-ın brend traktorlarını satır » Xeberc.info\nKeçmiş nazir Füzuli Ələkbərov ABŞ-ın brend traktorlarını satır\nÇap et 38\nİsmayıllı hadisələrinə görə işdən çıxarılan F.Ələkbərov “Massey Ferguson”un Bakıdakı təmsilçisidir; bu traktorların çox bahalı modelləri də var…\nKeçmiş əmək və əhalinin sosial müdafiəsi naziri Füzuli Ələkbərovun adı yenidən medianın gündəminə gəlib. Belə ki, mayın 15-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Beynəlxalq Kənd Təsərrüfatı – “Caspian Agro” sərgisi ilə tanış olanda sərgidə məşhur “Massey Ferguson” şirkətinə məxsus texnikanı ölkə başçısına Füzuli Ələkbərov təqdim edib. Modern.az-ın xəbərinə görə, eks-nazir “Massey Ferguson” şirkətinin Azərbaycan nümayəndəliyinin rəhbəridir.\n“Yeni Müsavat” bildirir ki, “Massey Ferguson” şirkəti 1953-cü ildə kanadalı kənd təsərrüfatı maşınları istehsalçısı Massey Harris və British Ferguson şirkətinin birləşməsi ilə yaradılıb. 1958-ci ildə “Massey Ferguson” adı ilə tanınır. Eyni ildə ilk üç qırmızı-ağ üçbucaqdan ibarət olan loqo ilk fəaliyyət göstərir. 1978-ci ildə müəssisə iqtisadi çətinliklərlə üzləşdiyi səbəbindən səhmlərin bir hissəsini satıb və bəzi istehsal zavodları bağlanıb. 1992-ci ildə Amerikanın AGCO firması “Massey Ferguson”un kənd təsərrüfatı avadanlıqlarının Şimali Amerika bazarlarında satışına başlayıb. 1994-cü ildən isə istehsal tamamilə AGCO Korporasiyasının nəzarəti altındadır. Beləliklə, şirkətin müasir adı “AGCO-Massey-Ferguson”dur. Dünyada “Massey Ferguson” markası altında işləyən traktorların sayı 6 milyondan çoxdur. Qiymətlərinə gəlincə, bu traktorların çox bahalı modelləri də var.\nFüzuli Ələkbərova gəlincə, o, 3 fevral 1958-ci ildə Naxçıvan MR-in Culfa rayonunun Saltaq kəndində anadan olub.\n1980-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin riyaziyyat fakültəsini, 1990-cı ildə isə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun Sənayenin planlaşdırılması fakültəsini bitirib.\nƏmək fəaliyyətinə 15 avqust 1980-ci ildə Şəki rayonunun Qoxmuq kənd orta məktəbində müəllim kimi başlayıb. Sonralar Şəki şəhər komsomol komitəsinin katibi, Azərbaycan LKGİ Mərkəzi Komitəsində təlimatçı, 1987-1991-ci illərdə “Sputnik” Beynəlxalq Gənclər Turizm Bürosunda sədr vəzifələrində çalışıb.\n1992-2006-cı illərdə “İmproteks” Şirkətlər Qrupunun prezidenti olub. 2003-2006-cı illərdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Sahibkarlar Şurasının üzvü olub. 1996-cı ildən Azərbaycan Cüdo Federasiyasının prezidenti olub. Məlumatlara görə, bu vəzifəsindən uzaqlaşdırılıb. 1993-cü ildən YAP-In üzvüdür.\nAzərbaycan prezidentinin 7 fevral 2006-cı il tarixli 1277 nömrəli sərəncamı ilə əmək və əhalinin sosial müdafiəsi naziri təyin edilib. 22 oktyabr 2013-cü ildə vəzifəsindən azad edilib.\nYada salaq ki, Füzuli Ələkbərov oğlu Vüqar Ələkbərovun yol verdiyi nöqsana görə vəzifəsindən azad olunmuşdu.\nFüzuli Ələkbərovun oğlu Vüqar Ələkbərov\nBelə ki, 2013-cü il yanvarın 23-də İsmayıllı rayonunda (həmin vaxtı İsmayıllının icra başçısı olan Nizami Ələkbərov Füzuli Ələkbərovun qardaşı idi – red.) Vüqar Ələkbərov “Hummer” markalı maşınla yerli sakinin maşınını vuraraq qəza törədib, daha sonra isə qəzaya düşərək yaralanmış sakini öz dostları ilə birlikdə döyməyə başlayıb.\nRayon sakinləri buna mane olmağa çalışsa da, V.Ələkbərov və dostları İsmayıllı əhalisini söyərək təhqir ediblər. Bundan qəzəblənən sakinlər həmin şəxsləri döyüb və Vüqar Ələkbərova məxsus olan “Çıraq” hotelini və “Hummer” markalı maşını yandırıblar. Bu hadisə ölkədə ciddi rezonans doğurmuş, nəticədə nazirin özü və həmin rayonun icra başçısı olan qardaşı tutduğu vəzifədən azad olunmuşdu.\nİqtidarın qüdrətli 6 keçmiş naziri nə işlə məşğuldur? - SİYAHI


Qadın.Netlilərin həyatda qorxduqları və qorxmadıqları (5) » Qadin.Net ~ İlk milli qadın portalı... Azərbaycan xanımlarına...\nقلب Ro-Xe-Sa قل\nMən həyatda tək Allahdan qorxuram. Ondan başqa qorxduğum bir şey yoxdur, qalan hər sey bizim öz düşüncələrimizdir. Çünki hər şey Allahın yazdığı yazı ilə olur. Düzdür əzizlərimi, yaxın insanlarımı, sevdiklərimi itirməkdən çox qorxuram. Allah uzaq etsin bunları məndən. Həyatda çətinliklər olmasa həyatın marağı olmaz, sadəcə bu çətinliklərə sinə gərmək lazım. İnsan oğlunun bu dünyada bacarmadığı, gücü çatmadığı heç nə yoxdur. Hər insanın ömrü, yaşadığı həyat, yazılmış bir kitabdır, bizlər də bu kitabı hər gün, hər saat varaqla-varaqlaya, oxuya-oxuya həyat kitabının sonuna dogru gedirik. Allahıma çox şükürlər olsun, həyatda xoşbəxt olmaq üçün lazım bildiklərini verib mənə. Şükürlər olsun! Allah hamını pənahında saxlasın, bizlər də bunların içərisində Amin.\nO qədər düşündürücü xəbərdir ki, hər insan həyatı boyu heç vaxt pis şeylərlə üzləşmək istəmir. Həyatda ən çox qorxduğum bilərək, ya da bilməyərək edilən günahlardır. Allahdan həmişə istəmişəm ki, məni doğru yola yonəltsin. Bir də həmişə valideyinlərim və ailəm Allah uzaq etsin, onları itirmək ya da onlarsız bir həyat məni çox qorxudur. Allaha sığınıram, ona yalvarıram, maldır, mülkdür- hər şey gəldi gedərdir, əsas Rəbbim bizi dərd-qəmdən uzaq etsin. Həm də nə üçün darıxmıram səbrim əvvəl yox idi, indi isə şükür olsun var, səbirlə Allaha inamla hər şeyin yaxşı olacağına əminəm, ümidim, inancim o qədərdir ki, inanıram ki, heç vaxt həyatın mətnliyi mənə qalib gələ bilməyəcək. Bir Allah məni və hamını şərdən qorusun, ən pis dözülməz məncə bu olar. Sonda isə həyatdır da, yaşayırıq, kimi pis, kimi yaxşı, amma heç vaxt hər şey dörd-dördlük olmur təki Rəbbim bizləri xəstəlikdən uzaq etsin, Amin.\nMən həyatda ancaq Allahdan qorxuram, bir də Allahdan qorxmayandan da qorxuram, çünki onlar hər şey edə bilər... Amma həyatda ikiüzlü insanlardan qorxmuram, çünki onlar yaltaq və qorxaq olur, ona görə də heç kimə heç nə edə bilmirlər qorxudan. Həyatda bir şeydən qorxuram ki, o da ölümdür. Düzdür, ölüm bizə Allahın hədiyyəsidir, amma ölümdən qorxuram, çünki hesab verəcəyəm, bilmirəm necə olacaq, amma ondan çox qorxuram, ölümü fikirləşəndə ağlayıram, arada ölümü fikirləşəndə öz ölümümə görə ağlayıram... Bir də ondan qorxuram ki, mənim sevdiyim insanlar məndən uzaqlaşar, mənim başıma elə hadisə gəlib, mənim ən yaxın dostum məni başqa birisiylə əvəz etdi, o mənim ən yaxın rəfiqəm idi və məni atdığına görə onunla 5 ay danışmadım, axırda yenə də dost olduq, amma mən əvvəlki kimi deyiləm.\nTəbii ki, bu həyatda hər birimizin qorxduğu və qorxmadığı şeylər var, eləcə də mənim. Bu həyatda ən qorxduğum Allahdır. Allahımdan çox qorxuram. Ondan qorxuram ki, Allahımın qarşısında cavab verə bilməməkdən qorxuram. Bir övlad kimi, bir bacı kimi, bir həyat yoldaşı kimi, bir gəlin kimi, ən əsası da bir bəndə kimi yaşadığım bu həyatda etdiyim günahların cavablarını verə bilməməkdən qorxuram.\nAmma bunlarla yanaşı bu həyatdan qorxmuram da, çünki bütün sevdiklərim yanımdadır, onları çox sevirəm, onlar da məni. Sevdiklərim yanımda olduqca bu həyatdan qorxmuram. Tanrımın göndərdiyi bütün gözəllikləri yaşayıram.\nMəncə həyat qorxulu deyil. Həyat həmişə olduğu kimi davam edir. Həyatda insanlara qorxulu anları yaşadan elə insanların özüdür.\nMənim həyatda çox qorxduqun anlardan biri valideyinlərimi itirməkdir. İnşaAllah bu qorxunu uca tanrım mənə yaşatmaz. Hətta bu qorxum ağlıma gəldikdə belə gözlərim yaşarır. Allah bütün valideyinlərimizə kömək olsun canlarını sağ və ömürlərini uzun etsin Amin.\nHəyatın hər bir anı mənimçün qorxuludur. Ən çox nədən qorxmuşamsa başıma o gəlib. Atamın ölümü, anamın məni evdən qovduğu gün. Bu həyatda ən çox qorxduğum da ailəmin olmamağı idi. O da oldu. İndi isə ən çox həyatdan qorxduğum şey oğluma və yoldaşıma bir şey olmağıdı. Allah onları mənə çox görməsin, Amin!\nBu dünyada tək ümidim inandığım Allahdır. Allahıma inanaraq, dua edərək, həyata tutunmağı öyrənirəm. Yanımda tək və yeganə insan yoldaşımdır. Ona inanıram və güvənirəm. Göydə Allahım, yərdə yoldaşımla oğlumdur məni yaşadan.\nQorxu - Tanrı, ölüm və cəhənnəm qorxusuna bərabərdir. Bu qısa ömürdə bizi qorxudacaq o qədər misal var ki... Məsələn, birinin evinə qonaq getdiyimiz gün bilirik ki, ən qısa zamanda oranı tərk etməliyik. Və o kiçik çarxdan o qədər gözəl istifadə etməyə çalışırıq, qonaq olduğumuzu bilib gəldiyimiz yerə geri qayıtdığımızda özümüzlə əvəzolunmaz xatirələri aparaq deyə. Dünya böyük bir supermarketdir- istədiyini səbətinə yığ, amma unutma ki, sonda aldığın hər şeyin hesabını ödəməli olacaqsan. Mən Dinara, qorxularımın siyahısına ilk olaraq bu yazıda sərf etdiyim ilk cumlə daxildir. İkinci- sevdiklırim və can sağlığım... Onlar dənizə getdiyimizdə suyun dibindən ovucumuza almağa calışdığımız qum təkdirlər. Dənizdə də dalğa qorxumuz var elə deyilmi? Qorxularımıza qalib gəlməyə çalışmadığımız zaman ayağımız burxular və o əlimizdə bərk-bərk tutduğumuzu da o dalğa suyun dibinə geri göndərər. Olduğum kimi görünə və davrana bilməmək təlaşı olur bəzən, amma şükur ki, bu qorxuya rast gəlməmişəm. Mühitimiz qorxunc olub. Rəhmətlik babamın bir məsəli vardı: "Ölüdən qorxma, diridən qorx." Yaşadığımız dövr bu məsəli təsdiqləyir. Həyatda qorxmadığım isə qorxularımla üzləşməkdir və təbii ki, yaşamaq!\nHəyatdan qorxuram, həyat çox amansızdir. Ölümdən qorxuram. Ölməkdən deyil, bu canı veribsə əlbəttə bir gün alacaq Allah. Sevdiyim insanları vaxtsız itirməkdən qorxuram. Ailəmi itirməkdən çox qorxuram. Hər zaman çətin sınaqlarla qarşı-qarşıya qalmışam və bu sınaqlardan yalnız mənə göz yaşı qalıb, yenidən göz yaşı axıtmaqdan qorxuram. Ən əsası şeytana aldanmaqdan qorxuram, qorxuram nə vaxtsa Allahın qarşısında imtahandan üzü ağ çıxa bilərəmmi... Həyatdan qorxmuram, öncə Allahımı, dinimi, Peyğmbərimi (s.ə.v), kitabımı, kəlmeyi şəhadətimi tanıyıram.\nHəyatdan qorxuram... Çünki bir çox səbəbim var. Ölümdən qorxmuram, amma nə vaxtsa olsəm Allah dərgahında olan günahlarımdan qorxuram, çünki qorxuram ki, birdən Allah qarşısında öz insani borcumu yerinə yetirmədən ölərəm. Allahdan qorxuram... Kimisə bu həyatda bilməyərəkdən incitməkdən qorxuram... Bilirəm, bu canı bizə Allah verib və verdiyi canı da bir gün gələcək alacaq, amma inşaAllah o gün mənim əməllərimin saleh olduğu bir gün olar. Bu həyata mən nağıl kimi baxıram, hər bir nağılın sonluğu yaxşı qurtarır...\nHəyatda ölməkdən qorxmuram, çünki can verən Allahdır, alan da odur, həyatda unudulmaqdan qorxmuram, çünki elə insanların əhatəsində yasayıram məni heç vaxt unutmazlar. Həyatda Allahdan başqa heç bir şeydən qorxmuram.\nQızların yazısını oxudum, gördüm ki, əksəriyyəti mənim kimi qəfil ölümdən, qəfil xəbərdən qorxur. Bəli, mən də həyatda qəfil itkilərdən qorxuram. Hətta anamın telefonundan gün ərzində 3-cü, 4-cü zəng gələndə səksənirəm. Telefona cavabım: "Həə maaa, nə olub?" olur. Bir də sağlamlığımı itirib kiməsə möhtac olmaqdan qorxuram. Allah heç kimi kimsəyə möhtac etməsin. Təki canımız sağlam olsun. Hərdən fikirləşirəm ki, Allah göstərməsin tək qalsam, uşaqlarıma, özümə baxacaq gücüm var. Öz ayaqlarımın üstündə durmaqdan, həmisə irəliyə getməkdən, riskdən, yenilikdən, çətinlikdən qorxmuram.\nxeberin hemweki kimi yenede cox maraqliydi.tewekkurler bacim.\n8 noyabr 2013 16:26\nCANIM ELEBILDIM MENDE BURDAYAM INSALLAH GELEN SEFERKI XEBERDE GELECEM YEQIN DAVAMLI OLSUN CANIM XEBERIN ALLAH HECKESI QORXDUQLARI ILE IMTAHAN ETMESIN\nBaci mende yazmisdim hardayam?\n8 noyabr 2013 14:45\nmaragli movzudu.Mende Allahdan ve sevdiklerimi itirmekden qorxuram.Allah mene yasatmasin o hissi.Amin\n8 noyabr 2013 12:09\nMaraqli xeberin davami.Allah hec birinizi qorxulu anlarla sinaqa cekmesin qizlar.Amin\n8 noyabr 2013 11:40\nCanimmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm bacimmmmmmmmmmmmmm xeberimiz cixib uraaaaaaaaaaaaaaaa tebriklerrrrrr baciişşşşşş menede yer verdiyin ucun\n8 noyabr 2013 11:35\naaaa bes menim yazdiqim ne vaxd cixacaq ?\n8 noyabr 2013 11:18\nmən ümumiyyətlə hər şeydn qorxuram\n8 noyabr 2013 11:16\nSALAM çox sağolun mende varam burda\nAllah hamını qorxduqu yerlərdən qorusun.Amin\n7 noyabr 2013 23:39\nAllah haminiza komek olsun qorxulariniza ustun gelesiz\nhamisi cox maraqlidir. o biri dunyada Allah haminin yardimcisi olsun. Amin...\n7 noyabr 2013 23:24\nAllah hamını qorxduqu yerlərdən qorusun amin\n7 noyabr 2013 23:05\nب Ro-Xe-Sa قل, Ana səhifə şəkli super.\nO sekili secende xosuma geldi ele ozumunde , cunki qorxanlarin hamisi ele qadinlardir.\nYoo, artıq özümə oxşamağa başladın\nUcenik muellime oxsasa yaxsidir\n7 noyabr 2013 22:53\ncox sagolun. ALLAH HEC KIMI SEVDIKLERINDEN EZIZLERINDEN AYIRMASIN. AMIN!\nxeberin cox qeseng alinib\n7 noyabr 2013 22:51\nHaminin yazisini oxudum,maraqli idi.Allah komeyiniz olsun.....\n7 noyabr 2013 22:49\nCox sagol Teriw,Allah davamli ve ugurlu etsin inwaAllah.tewekkur\n7 noyabr 2013 22:37\nChox maraqli xeberdir, maraqla oxudum. Allah hech kesi qorxu ile sinaga chekmesin. Mende chox sheyden qorxuram xeber uchun minnetdaram\n7 noyabr 2013 22:35


İzotonik içkilərin rolu | Bezzia\nKarmen Guillen | | İçkilər, İşdir, sağlamlıq\nİzotonik içkilər əvvəllər yalnız idmançılar tərəfindən istehlak olunurdu. Bu gün, istər idmanla məşğul olsun, istərsə də kiminsə soyuducularında görməyə daha çox öyrəşmişik. Bəs bunlar dəqiq nədir? İzotonik içkilərin funksiyası nədir?\nİzotonik içkilərdir əsas funksiyası hidratların dəyişdirilməsini təşviq etmək olan minerallarla zəngin preparatlar orqanizmin.\n1 İdmançılar niyə istehlak edirlər?\n1.1 İzotonik içkilərin növləri\nİdmançılar niyə istehlak edirlər?\nHər hansı bir idman növü ilə məşğul olduğumuzda, bədən tərzini qorumaqla yanaşı, tərləmə səbəbindən çox su itiririk. Buna görə idmandan əvvəl, məşq zamanı və sonra nəmləndirməyi unutmayın. Beləliklə, izotonik içkilər bunun üçün əladır, çünki üstünlük verirlər bədəndəki elektrolitlərin dəyişdirilməsi nəmləndirmədən əlavə tər itkisindən əvvəl.\nBu içkilərin tərkibi əsasən su, karbohidrat və minerallara əsaslanır. Həzm işini və nəmlənməni qorumaq üçün lazım olan bütün maddələr.\nİzotonik içkilərin növləri\nBir neçə növ izotonik içki var. Fiziki fəaliyyətinizə ən uyğun olanı seçin:\nDaha sürətli tərkibli sürətli assimilyasiya şəkərli içkilər: Saxaroza, fruktoza, qlükoza və s. Bu içkilər, hər şeydən əvvəl idmanla məşğul olanlar üçün, lakin uzun müddətli olmayan, lakin çox sıx olanlar üçün tövsiyə olunur. Tövsiyə olunur, çünki bu cür fiziki fəaliyyətlərdə çox miqdarda tər tökülür və aşağı qan şəkərini bərpa etmək üçün sürətli bir enerji mənbəyi təmin edirlər.\nYavaş assimilyasiya olunan karbohidratların miqdarı daha yüksək olan içkilər: Bu içkilər, əvvəlkilərdən fərqli olaraq, daha uzun müddət, lakin orta və ya aşağı intensivlikdə idman edənlər üçün tövsiyə olunur. Komponentləri nişasta və maltozdan əldə edilənlərdir. Bu içkilər şəkər səviyyəsini daha uzun müddət sabit saxlayır və itkilərinizi tədricən bərpa etməyə imkan verir.\nEvdə hazırlanmış izotonik içkilər: Evdən öz izotonik içkilərimizi də edə bilərik. Necə? Bir litr suya iki limonun suyunu, bir az şəkər, duz və soda əlavə edin. Bir qələvi limonad bir mağaza aldığı kimi şəkər və mineralların səviyyəsini artıracaq.\nİzotonik içkilərlə bağlı son tövsiyə olaraq, heç bir idman növü ilə məşğul olmamısınızsa, qəbul etməyiniz məsləhət deyil. Tərkibində çox miqdarda şəkər var və yandırılmasa, bədən yağına çevrilə bilər, bu da bədənimizə olduqca zərərlidir.\nMəqaləyə tam yol: Bezzia » sağlamlıq » İzotonik içkilərin rolu\nYaşıl vanna otağı\nGözəllik Blender, Oval Fırça və ya Silisponge baza tətbiq etmək üçün


topdansatış yanacaq injektor üçün Volkswagen dən Çin istehsalçıları və təchizatçılar - Guangzhou Zhenhua Avtomatik Hissələr Co., Ltd\nEv > Məhsullar > Yanacaq injektor > yanacaq injektor üçün Volkswagen\nThe aşağıdakı edir haqqında Üçün Volkswagen Audi Bora 1.6 06A90631BK Yanacaq Enjeküçünr Burun əlaqəli, Mən ümid üçün kömək Sən daha yaxşı başa düşmək Üçün Volkswagen Audi Bora 1.6 06A90631BK Yanacaq Enjeküçünr Burun.\nThe aşağıdakı edir haqqında Orijinaldır Yanacaq injeküçünr 03C906036N üçün volkswagen əlaqəli, Mən ümid üçün kömək Sən daha yaxşı başa düşmək Orijinaldır Yanacaq injeküçünr 03C906036N üçün volkswagen.\nZhenhua edir a peşəkar Çiçində istehsalçı və təchizatçı of yanacaq injektor üçün Volkswagen. Xoş gəldiçindəiz üçünpdansatış yüksəkdir keyfiyyət yanacaq injektor üçün Volkswagen üçün bizim facüçünry, Biz bacarmaq həmçiçindəiçində cusüçünmize yanacaq injektor üçün Volkswagen görə üçün ybizim tələblər və xidmət etmək Sən ürəkdən. Zhenhua Auüçün Hissələr etdi içində Chiçindəa edəcək olmaq xoşbəxt üçün kömək Sən.


Axtar, ugur - birinde.az\nAxtar , ugur Advanced search\nPORTRET SİFARİŞLƏRİ QƏBUL OLUNUR Əgər Sizdə yaxınlarınızı orijinal, qeyri-adi, xoş və yaddaqalan ...\nEvlərin günlük,həftəlik və mütamadi təmizliyi.Ugur servis təmizlik şirkəti indi əsaslı təmizliyi ...\nXalçaların einizdən götrülərək son texnologiyallarla yuyulub,qrudulması və təhvil verilməsi.100 ...\n"Google Adwords" xidmətləri\n"Google Adwords" xidmətləri\nGoogle axtarış sistemi marketing nəzəriyyəsi baxımından biznesin uğurlu təşviqi üçün internet üzə...\nYük daşıma XİDMƏTI ●Yüklərin daşınması ●Evlərin köçürülməsi ●Ofislərin köçürülməsi ●Mebelləri...\n3 D max təlimi\n3d max kurslari Home Education tədris mərkəzi 3d max kurslarına tələbə qəbulunu elan edir. Nədir...\nArtıq hər kəs komputer proqramlarının sirrləronə sahib olacaqlar Ugur solution sizə peşəkər tədr...\nVaxtını dəyərləndirib Corel Draw Kursuna yazıl. Dostunu da gətir Xüsusi endirimlərimizdən yararla...\nHazırlıq aşağıdakı proqramlar üzrə keçirilir: Qanunvericilik; Məntiq; Azərbaycan dili Dərslər Dİ...\nİngilis dilindən mükəmməl səviyyədə öyrənci hazırlaşdırıram. 1. 0-dan mükəmmələ danışıq dili 2. ...\nAdobe illüstrator proqramından hazırlıq\nZinyət Tədris Mərkəzində Adobe Illustrator proqramından dərslər 10 illik təcrübəyə sahib müəllimə...\nVaxtını dəyərləndir CorelDRAW proqramını öyrən!!! CorelDRAW — Bir çox dizayner və rəssam tərəfin...\nACCA F3 (Az) "Beynəlxalq Mühasibat Uçotunun Əsasları" təlimi\nACCA F3 (Az) "Beynəlxalq Mühasibat Uçotunun Əsasları" təlimi\nACCA F3 (Az) "Beynəlxalq Mühasibat Uçotunun Əsasları" hazırlıq kursunda iştirak üçün qe...\nIntensiv KOMPÜTER KURSLARI Sizi, peşəkar müəllimlərimizin hazırladığı proqram əsasında Microsoft...\nRus dilini "0"-dan öyrənmək istəyənlər üçün təqdim edir. Yeni RUS dili qrupumuza qebul...\niOS Proqramçı - Swift Dərsləri\nƏn populyar mobil əməliyyat sistemlərindən biri üçün mobil tətbiqlər yazaraq özünüzü peşəkarlığa ...\nAbituriyent imtahanlarına hazırlıq\nƏziz və dəyərli Valideynlər! Övladınızın uğurlu gələcəyi üçün Ali təhsilin nə dərəcədə önəmli ol...\nƏziz Abituriyentlər sizlərə Azərbaycan dili/ Ədəbiyyat və Tarix fənlərindən DİM proqramı əsasınd...\nPALTARYUYAN masin ve KONDISIONER USTASI. Bütün növ split tipli kondisionerlərin və paltaryuyan ma...\nKONDISIONER , PALTARYUYAN masin USTASI. Bütün model split tipli kondisionerlərin və paltaryuyan m...\nKondisoner konbi paltar yuyan haladenik yuksek seviyede servis hidmetleri\nAlətlər, maşın, alət, avadanlıqlar\t 25 AZN


Image Tuner 6.0 » Windows-az.com - Pulsuz proqramlar, dərsliklər, yükləmələr, əməliyyat sistemləri, oyunlar və əyləncə\nBaş səhifə » Qrafika və Dizayn » Digər qrafika proqramları » Image Tuner 6.0\nImage Tuner, pulsuz, asan istifadəli və güclü bir şəkil tənzimləmə proqramıdır. Proqramla əlinizdəki şəkilləri toplu halda yenidən ölçüləndirə, fərqli formalara çevirə bilərsiniz. Image Tuner proqramının dəstəklədiyi 20 ayrı şəkil formasını JPEG, BMP, PNG, TIFF və GIF formatlarına çevirə bilərsiniz. Üzərində tənzimləmələr etdiyiniz fotoşəkillərinizi yoldaşlarınızla da paylaşa bilərsiniz. Proqramın ölçüsü də olduqca kiçikdir.\nProqramın əsas xüsusiyyətləri.\n*Şəkil fayllarını toplu şəkildə çevirmə, yenidən ölçüləndirmə.\n*Şəkil fayllarını toplu şəkildə yenidən adlandırma.\n*Şəkil fayllarının üzərinə su nişanı əlavə etmək.\n*Ən sürətli şəkil faylı ölçüləndirmə alqoritmi.\n*JPEG, BMP, PNG, GIF, TIFF, PCX şəkil formalarını dəstəkləmə.\n*RAW formalarını (CRW, CR2, RAW, NEF, DCR, X3F, ORF) dəstəkləmə.\n*Professional istifadəçilər üçün dəyişən nizamlama və variantları.\n*iPod, iPhone, Facebook, Twitter, DVD mühitləri üçün daxili şəkil hazırlama vasitəsi.\n*Bütün Windows əməliyyat sistemlərində işləyir\nRəsmi sayt http://www.glorylogic.com


Güntay Gəncalp Moğul ədaləti\nYüklə 18.21 Kb.\nölçüsü 18.21 Kb.\nÇingizxan tarixin ən disiplinli, ən ədalətli xaqanı olmuşdur. Çigizxan bir-biri ilə sürəkli savaşan moğul boylarını böyük amac doğrultusunda birləşdirmişdir. Siyasi açıdan Hz. Məhəmmədin ərəblərə yapdığını Çingizxan da moğullar üçün yapmışdır. Ancaq Çingizxan şəriətə dayanan dövlət deyil, ağıla dayanan bir dövlət qurmuşdur. Hz. Məhəmmədin gətirdiyi şəriətdə, yalnız müsəlmanlar qardaş sayılır, müsəlman olmayanlar cəziyə (müsəlman olmamanın cəzası) ödəyirdilər. Çingizxanın yasalarına uyan bütün insanlar, irqindən və dinindən asılı olmayaraq bərabər hüquqdan bərxurdar olurdular. Bütün dinlərə və inanışlara eyni məsafədə duran tarixin ilk imperatorluğunu Çingizxan qurmuşdur. Çingizxanın zühuru və moğulların tarix səhnəsinə sıçırayışı ilə siyasi islam zülmü altında inləyən millətlər azadlıqlarına qovuşdular. Camiləri saxta müqəddəslik məkanına çevirmişdi Abbasi xilafəti. Camilər zülm atəşinin məkanına dönüşmüşdü. Məzlumlar sadəcə zalimlərdən deyil, camidən də qorxurdular. Camilər zalimlərin mənafeyini qoruyurdu insanları cəhənnəm əzabından qorxudaraq. Moğul atları, moğul atlıları camilərə girdilər. Camilərin çoxunu atların yataqlarına, karvansəralara dönüşdürdülər. Cami müqəddəsliyi tabusunu yıxdılar. İnsanların vicdanında və ağlında hökm sürən camilərin yaratdığı qaranlıqlar dəlindi. Moğulların gəlişi ilə din qaranlığında boğulmuş, burxulmuş ağıllara aydınlıq gəldi.\nÇingizxanın yasaları gərəyi şamançılıq, xristianlıq, krişnaism, buddism, islam, çin inancları bir-birinə qarışdı. Heç bir din digərindən üstün sayılmadı. Son peyqəmbərin son dininin təlqin etdiyi üstün din anlayışını moğullar ortadan qaldırdılar. Moğul ədaləti qarşısında bütün inanclara eşit davranıldı. İnsanlar inanclarına, mənsub olduqları dinə görə insanı nitəlik qazanmazlar. İnanc bireysəl vicdan işidir. İnancın icabatları sosial plana daşına bilməz, daşınmamalıdır. Daşındığında din yolunda insanlar bir-birinin üstünə qılınc çəkmişdir. Bu cəhaləti moğul ədaləti ortadan qaldəırmışdır. Moğul ədalətinin gətirdiklərini Batı dünyası rönesan devrimindən sonra anlamağa başlayacaq və dini, dövlət işlərindən ayırmağa özənəcəkdir. Markopolo moğul ədalətindən yazır. Moğul ədaləti ipək yolunda öncədən bənzəri olmayan güvənlik sağlamışdı. Çingizxan Xarəzmşah dövləti ilə savaşmaq istəmirdi. Çingizxanın elçisinin Xarəzmşah tərəfindən başının kəsilib geri göndərilməsi Çingizxanı savaşa sürəklədi. Çünkü savaşmasa idi öz yazdığı yasları pozmuş olardı. Çingizxanın yasalarında “Elçiyə hörmətsizlik edən ölməlidir” kimi bir qural var idi. Çingizxanın bu quralı uluslararası diploması də nəzakətin qorunmasına xidmət edirdi. Çingizxanın yasalarında deyilirdi:\nBir qadına və çocuğa qılınc qaldırana ölüm.\nYolçuya barınaq və yeyəcək verməyənə ölüm.\nOğurluq (çalıntı) malı satana ölüm.\nUğurluq olduğu bilinən malı alana ölüm.\nÇaparı (xəbərçini), elçini öldürənə ölüm.\nSavaşda qılınc buraxana ölüm.\nQılınc buraxanın yoldaşına da ölüm.\nFərar edən kişiyə ölüm.\nTəslim olan düşməni öldürən əsgərə ölüm.\nErkəklə cinsi ilişkidə bulunan erkəyə ölüm. Hər ikisinə də ölüm.\nYuxardakı moğul ilkələri dövlət düzənini, ictimai əxlaqı qoruma açısından çox önəmlidir. Savaşdan qaçan əsəgr orduda ruh düşgünlüyü yarada bilər. Bu üzdən də qaçan əsgəri yoldaşı öldürmürsə, ruh düşgünlüyünün yaranmasına dolayısıyla yardımçı olur. Yalnız belə möhkəm əxlaq qurallarına dayanan bir millət dünyanı fəth edə bilər, dünyanın ən böyük imperatorluğunu qura bilərdi.\nKürəsəlləşmənin təməlini moğullar qoymuşdur. Çünkü kürəsəlləşmə azad bazara və ticarət güvənliyinə dayanan bir olqudur. Kültürəl anlamda da heç bir inancın iqtisadi məsələlərə müdaxilə etməməsidir. Dini ticarət yoxdur. Ticarətdə mənafe var. Başaranın dininə, inancına baxmaq gərəkmir. Bu ilkə ilk dəfə Çingizxan tərəfindən imperatorluğun yasası halına gəldi. Japoniyadan, Korədən, Çindən tutmuş, bütün Orta Doğunu, Mərkəzi Asiyanı, Anadolunu içinə alan moğul imperatorluğu. Milladdan 1200 il öncə Həmurabi də dövlətin yasalarla idarə olunmasını sağlamışdı. Ancaq onun yasaları Çingiz Xanın yasaları qədər qapsayıcı deyildi.\nO zaman dünyada bu qədər böyük bir imperatorluğu qurub yönətəcək moğul yox idi. Moğul imperatorluğunun vurucu və qurucu gücü həm də türklər idi. Moğul-Türk imperatorluğu idi. Moğul-Türk imperatorluğunun yüksəlişi ilə türk millətinin uzaq gələcəkdə yazqısı dəyişəcəkdi. Osmanlı dövlətinin qurucusu olan Kayı boyu moğulların yüksəlişi ilə Türküstandan Anadolu köçmüşdülər. Ərtoğrul bəyin dədələri. Odman (Osman deyilir yanlış olaraq) bəyin hər iki eşi də moğul idi. Osmanlı dövləti oruq olaraq (ana soyu tərəfindən) moğuldur. Moğul-Türk imperatorluğunun tərkibində Anadoluya girən türklər daha sonra Osmanlı dövlətinin əsgəri qolunu oluşduracaqdılar.\nMoğul-Türk imperatorluğunun yüksəlişi və Orta Doğuya gəlişi ilə, insanlar sadəcə siyasi islamın zülmündən qurtulmadılar. Orta Doğuda dünyəvi dövlət quruldu. Sənət dinin həbsxanasından çıxa bildi. Buddist Uyqurların sənət əsərləri, özəlliklə Təbrizdə öz etkisini göstərdi. Uyqur minyatür məktəbi Təbriz məktəbi ilə birləşdi. Uyqur rəssamlıq sənəti də Orta Doğuya axış etdi. Təsəvvüfdə ortaya çıxan hind təsiri moğulların təsiri ilə olmuşdur. Orta Doğuda bilimə, bilim adamına sayqı meydana çıxdı. Çünkü moğullardan öncə bilim ilahiyatın dışına çıxa bilmirdi. İlk dəfə olaraq moğulların zamanında Marağada böyük rəsədxana təsis edildi. Öncə terorist ismailiyyə məzhəbinə mənsub olan və ismailiyyə padşahı Xurşahın vəziri olan Xacə Nəsrəddin Tusi də moğul dövlətinin xidmətinə alındı. Nəsrəddin Tusi “Əxlaqi-Nasiri” kitabına iki müqəddimə yazmışdır. Birincisini ismailiyə ilə bir yerdə olduğu zaman, ikincisini isə Hülaku Xanın vəziri və rəsədxananın yetkilisi olduğu zaman. İkinci müqəddiməni yazarkən, heç bir dini basqının altında olmadığı sezilir. Bunlar moğulların alimlərə verdikləri dəyər hesabına olmuşdur. Səfiyəddin Urməvi də musiqidəki yaradıcılığının ən olqun dönəmini moğul sarayında gerçəkləşdirmişdir. Abbasi xilafət sarayında ayda altı min dinar alaraq kitabxana müdürü çılışan Səfiyəddin Urməviyə Hülaku Xan ayda on min dinar maaş bağlamışdı. İqtisadiyyatı çökmüş Abbasi dinarından moğul dinarının bir neçə qat dəyərli olduğu da göz önündə bulunmalıdır. Moğulllar alimin inancına deyil, ağlına ehtiyac duyurdular. Bu üzdən də moğulların gəlişi ilə din zülmündən qurtaran millətlər və insanlar rahat və azad nəfəs ala bildilər.\nBöyük Çingiz Xanın savaşlarında əlbəttə ki, adamlar da öldürülmüşdür. Ancaq hansı savaşda adam ölməmişdir ki? Moğullar təslim olan ölkələrlə yaxşı davranır və onların gənclərini orduya alır, moğul xidmətinə alırdılar. Təslim olmayan ölklər moğul yasası gərəyi savaş yolu ilə təslim edilirdilər. Moğul- Türk imperatorluğu haqqında iftiralar yağdırırlar fars millətçiləri. Bunların hamısı bizim tarix bilincimizi yaralamaq üçündür. Farsların uydurduğu moğullara qarşı “sərbedaran” dirənişi yalan və iftiradan başqa bir şey olmamışdır. Sərbedaran dini fanatizm idi. Moğul ədalətinə qarşı şiə fanatizmi idi. Həm də farsların uydurduğu və filmləşdirdikləri kimi bu qədər də ciddi və geniş çaplı dirəniş olmamışdır. Terorist “sərbedaran” moğul imperatorluğunun dünyaya gətirdiyi barışı və güvənliyi pozmaq istəyirdilər. Çox acılar çəkmiş, gəncliyində saldırılara uğramış olan Çingiz Xan acıları dünyadan qaldırmaq istədi və başardı. Çingiz Xanın ən böyük başarısı yasalarla yönətilən və hər kəsə eşit davranan dünyəvi bir dövlət qurması olmuşdur. Təqribən 100 il sonra Çingiz Xanın ədalətini onun soyundan olan Böyük Teymur yenidən dünyaya hakim qılacaqdı. Böyük Teymur özünü Çingiz Xan soyuna mənsub bilirdi. XX əsrdə Mustafa Kamal çağın şərtlərinə görə tam Moğul sayağı xilafəti tarixdən sildi və ağlın ürünü olan yasalarla idarə edilən bir ölkə qurdu. Dilimizdə çox sevimli və xoş səslətimli (tələffüzlü) olan “yasa”, “yarqı”, “yarqıtay” və “ulus” kimi sözlər moğulcadır. Orta Doğu dillərində bir çox hüquq qavramları moğulcadır. Çünkü hüquq fəlsəfəsini bu millətlərə moğullar ərməğan etmişdir. Daha öncə şəriətlə yönətilirdilər.