Neft qiymət şoklarının Azərbaycan iqtisadiyyatına təsiri: Vektor-avtoreqressiv analiz – Baku Research Institute\nNeft qiymət şoklarının Azərbaycan iqtisadiyyatına təsiri: Vektor-avtoreqressiv analiz\nMüasir sənayeləşmiş dünyada iqtisadi inkişaf üçün xam neft hələ də zəruridir. Lakin bu əmtəənin qiymətinin dəyişməsi təklif zəncirindəki yerindən asılı olaraq ölkələrə müxtəlif cür təsir edir. Xüsusən də inkişaf etmiş xalis neft idxal edən ölkələrlə müqayisədə inkişaf etməkdə olan xalis neft ixrac edən ölkələr neft ixracından asılı olduqlarından dünya bazarında neft qiyməti şoklarına daha həssas olurlar. 1970-ci illərdə Neft İxrac Edən Ölkələr Təşkilatının (OPEC) neft embarqosu ilk əhəmiyyətli xam neft qiymət şoklarının meydana gəlməsi ilə nəticələndi və 1980-ci illərdən başlayaraq neft qiymət şokları və makroiqtisadi fəaliyyət arasındakı münasibətlərin araşdırılmasının əhəmiyyətini artırdı.\nBu sahədə mövcud ədəbiyyatı üç mərhələ şəklində təsnif edirəm. İlkin tədqiqatlar: ədəbiyyatın bu mərhələsinə əsasən neft qiyməti ilə real iqtisadi fəaliyyət arasında mənfi xətti əlaqənin olduğunu iddia edən tədqiqatlar daxildir (məsələn, Rasche və Tatom, 1977; Darby, 1982; Hamilton, 1983; Burbidge və Harrison, 1984; Gisser və Goodwin, 1986). 1980-ci illərin ikinci yarısından başlayaraq neft qiyməti şokları ilə real iqtisadi fəaliyyət arasındakı xətti əlaqəni öyrənən araşdırmalar öz əhəmiyyətini itirdi. Belə ki, 1980-ci illərin ortalarından etibarən neft qiymətlərində əhəmiyyətli dərəcədə azalmalar baş verdi və meydana çıxan tədqiqatlar neft qiymətlərinin real iqtisadi fəaliyyətə əvvəlki xətti modellərdə nəzərdə tutulandan daha az müsbət təsir göstərdiyini aşkar etmiş oldu. Beləliklə, Mork (1989), Li və onun həmkarları (Lee və d. 1995), həmçinin Hamilton (1996) neft qiymətinin artması (azalması) və iqtisadi tənəzzüllər (genişləmələr) arasındakı əlaqəni təhlil etmək üçün müvafiq olaraq asimmetrik, miqyaslı və xalis neft qiymət artımı kimi üç qeyri-xətti yanaşma təqdim etdilər. Ədəbiyyatın üçüncü mərhələsi istehsalın (ÜDM-in istehsalı nəzərdə tutulur) neft qiymətinin artması və azalmasına cavab reaksiyalarının asimmetrik və ya qeyri-xətti olub olmadığını müəyyən etməyə çalışır. Bir çox tədqiqat (Mork 1989; Mory 1993; Mork 1994; Lee və d. 1995; Hamilton 1996; Ferderer 1996; Hooker 1996; 2002; Bernanke və d. 1997; Lee və d. 2001; Davis və Haltiwanger 2001; Hamilton 2003; Hamilton və Herrera 2004; Jimenez-Rodriguez və Sanchez 2005) neft qiyməti ilə makroiqtisadi əlaqə arasında geniş qəbul edilmiş asimmetriyanı aşkar etsə də, Kilian (2009), Kilian və Viqfusson (Vigfusson 2009, 2011) və Herrera və d. (2011, 2015) bu araşdırmaların nəticələrinin sağlamlığını şübhə altına alaraq yuxarıdakılara zidd nəticələr təqdim etdilər. Bunun əksinə olaraq bəzi son araşdırmalar (Rahman və Serletis 2010; Du və d. 2010; Hamilton 2011; Serletis və Istiak 2013; Kilian və Vigfusson 2013; An və d. 2014; Donayre və Wilmot 2016; və Bergmann 2019) da neftin qiyməti ilə makroiqtisadi əlaqə arasındakı asimmetriya/qeyri-xətti yanaşmanı təsdiqləyir.\nƏdəbiyyatın böyük bir hissəsi ABŞ və digər inkişaf etmiş neft idxal edən ölkələrin iqtisadiyyatları üzərində cəmləşsə də, nisbətən azsaylı tədqiqatlar xalis neft ixrac edən ölkələrin inkişafına olan təsirlərini araşdırıb (Rautava, 2004; Mehrara və Oskoui 2007; Farzanegan və Markwardt 2009; Berument et al. 2010; Iwayemi və Fowowe 2011; Emami və Adibpour 2012; Zulfigarov və Neuenkirch 2019). İnkişaf etmiş ölkə iqtisadiyyatlarını öyrənən tədqiqatların ümumi mövzusu budur ki, neft qiymətinin müsbət və mənfi şokları iqtisadi fəaliyyətlə müvafiq olaraq mənfi və müsbət korrelyasiya təşkil edir, halbuki birincinin təsiri sonuncunun təsirindən daha çoxdur. Bundan fərqli olaraq, kiçik neft ixrac edən ölkələrin iqtisadiyyatları ilə bağlı aparılan tədqiqatlar belə nəticəyə gəlir ki, neftin qiymətindəki mənfi şoklar iqtisadi böyüməyə mane olduğu halda müsbət şoklar real iqtisadi fəallığı stimullaşdırır.\nBu məqalə xalis neft ixrac edən inkişaf etməkdə olan ölkələri əhatə edən nisbətən azsaylı ədəbiyyata töhfə olaraq neft qiyməti şokları və iqtisadi fəaliyyət arasındakı əlaqənin təhlilini Azərbaycan üçün tətbiq edir. Bu tədqiqatın əsas məqsədi qlobal neft bazarında neftin qiyməti düşəndə və qalxanda Azərbaycan iqtisadiyyatında nə baş verir sualına mümkün olan ən yaxşı cavabı tapmaqdır. Bu suala cavab vermək üçün neft qiyməti şoklarının Azərbaycan iqtisadiyyatına təsirini mövcud ədəbiyyata uyğun olaraq həm xətti, həm də qeyri-xətti spesifikasiyalarda araşdırıram. Bundan əlavə, neft qiymət şokları ilə Azərbaycanın neft-qaz və qeyri-neft sektorları arasındakı xətti əlaqəni də araşdırıram.\nAraşdırmanın müşahidə dövrü 2001-ci ildən 2018-ci ilə qədər olan dönəmi əhatə edir və bu zaman kəsiyində neft qiymətlərində əhəmiyyətli dərəcədə fərqli bahalaşma və ucuzlaşmalar baş vermişdir. Məsələn, 2008-ci ildə neft qiymətindəki bahalaşmadan sonra baş verən qlobal maliyyə böhranı nəticəsində neftin qiyməti 2009-cu ildə kəskin şəkildə ucuzlaşmış və daha sonra 2011-2013-cü illər arasında neft qiyməti yüksəlsə də, 2013-cü ildən 2018-ci ilə qədər olan dövr neftin ucuzlaşması ilə müşahidə edilmişdir. Neft qiymətinin artdığı dövrlər məcmu istehsalın artımına, yüksək inflyasiyaya və milli valyutanın möhkəmlənməsinə gətirib çıxardır. Digər tərəfdən, enerji qiymətlərinin ucuzlaşdığı dövrlər iqtisadi artımın kəskin geriləməsi, inflyasiyanın artması və milli valyutanın ABŞ dollarına nisbətdə dəyərdən düşməsinə səbəb oldu və bu da 2015-ci ildə milli valyutanın təxminən 50% devalvasiyası ilə nəticələndi. Bu dövrdə Azərbaycan zəngin enerji ehtiyatları və yüksək neft qiymətləri sayəsində əhəmiyyətli iqtisadi artıma nail oldu. Lakin zəif iqtisadi şaxələnmə səbəbindən ölkə həm də resurs gəlirlərindən olduqca asılı vəziyyətə düşdü. Qeyri-neft sektoru əsasən neft və qaz gəlirlərindən edilən köçürmələr hesabına inkişaf etdirilir. Azərbaycan iqtisadiyyatının neft qiymət şoklarına qarşı həssaslığı bu məqalənin predmetinin tədqiq olunmasının əhəmiyyətini daha da artırır.\nAzərbaycanın neft qiymətindəki dəyişikliklərdən asılılığını ölçmək üçün 2001r2–2018r4 dövrü üçün vektor-avtoreqressiv (VAR) modellərdən istifadə edirəm. İlk mərhələdə təməl VAR modeli qururam və Qranger səbəb-nəticə testlərini aparıram, sonra (i) real ÜDM artımı, (ii) inflyasiya dərəcəsi, (iii) mərkəzi bank faiz dərəcəsi və (iv) milli valyutanın məzənnəsi üçün dünya neft qiymətlərinin artım tempindəki şoklardan sonra impuls cavab funksiyaları və proqnoz xətasının varyans dekompozisiyasını əldə edirəm.\nİkinci mərhələdə məcmu real ÜDM göstəricisini neft-qaz sektorundakı ÜDM artımı və iqtisadiyyatın qalan hissəsi kimi qeyri-neft sektorundakı ÜDM artımı kimi iki istehsal komponentinə ayırıram. Nəhayət, iki fərqli yanaşma (Mork 1989; Hamilton 1996) əsasında neft qiymətinin azalması və artması ilə əlaqədar potensial asimmetriyaları araşdırıram.\nƏldə etdiyim əsas nəticələr bunlardır: xətti modellərin nəticələri göstərir ki, neft qiymətindəki dalğalanmalar məcmu istehsala (və ya ÜDM-ə), inflyasiyaya, faiz dərəcəsinə, milli valyutanın məzənnəsinə statistik cəhətdən əhəmiyyətli təsir göstərir və erkən dövrlərdə böyük istehsal itkilərinə (və ya ÜDM-də kəskin geriləmə), yüksək inflyasiya, sərt pul siyasəti və ölkədə məzənnənin dəyərdən düşməsinə səbəb olur. Neft qiymət şoklarından sonra neft-qaz və qeyri-neft sektorlarında ÜDM artımları azalır. Neft-qaz sektorundakı azalmalar (artımlar) qeyri-neft sektorunda da azalmalara (artımlara) səbəb olur, çünki neft gəlirlərinin dəyişməsi hökumətin iqtisadiyyatın digər sahələrini subsidiyalaşdırmaq imkanlarına təsir göstərir. Qeyri-xətti spesifikasiyaların nəticələri göstərir ki, həm mənfi, həm də müsbət neft qiymət şokları bütün makro dəyişənlərə statistik olaraq əhəmiyyətli təsir göstərir, lakin bu təsir asimmetrikdir. Daha dəqiq desək, neft qiymətinin azalmasının bütün makro dəyişənlərə neft qiymətinin artmasının müsbət təsirindən daha böyük mənfi təsir göstərdiyi aşkar edilmişdir. Nəhayət, həm müsbət, həm də mənfi neft qiyməti şokları inflyasiya təsiri bağışlayır, məzənnənin dəyərinin artıb-azalmasına səbəb olur. Daha yüksək inflyasiya ilə birlikdə manatın dəyərinin artması, Azərbaycan iqtisadiyyatının “Holland Sindromu” dan əziyyət çəkdiyinin bariz göstəricisidir.\nBu məqalənin qalan hissəsi aşağıdakı kimi təşkil edilmişdir. İkinci bölmə Azərbaycanla bağlı bəzi məlumatlar təqdim edir. Üçüncü və dördüncü bölmələrdə müvafiq olaraq məlumatlar bazası ilə ekonometrik metodologiya təsvir olunur; beşinci bölmə xətti spesifikasiyaların empirik nəticələrini təqdim edir; altıncı bölmə analizin iki qeyri-xətti spesifikasiyaya uzadılması nəticəsində əldə edilmiş empirik nəticələr təqdim edir və sonuncu bölmə də məqaləni yekunlaşdırır.\nAzərbaycanın inkişafı quruda və dənizdə neft yataqlarının işlənməsi ilə sıx bağlıdır. 2001-2018-ci illər ərzində Azərbaycanın məcmu ÜDM-i neft-qaz ÜDM-i və qeyri-neft ÜDM-i ilə birlikdə əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır (bax, Qrafik 1 və 2). Neft-qaz (yaşıl sütun, sol ox) və qeyri-neft (narıncı sütun, sol ox) sektorlarının ümumi ÜDM-də payı (qırmızı xətt, sağ ox) böyük enerji ixracatı və daha yüksək neft qiymətləri səbəbindən bu dövrlərdə bir neçə dəfə dəyişmişdir. 2005-ci ilə qədər qeyri-neft ÜDM-in payı neft-qaz ÜDM-dən yüksək idi, lakin 2006-cı ildən etibarən Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəmərinin işə düşməsi ilə bu nisbət xeyli dəyişdi.\nNeft-qaz hasilatı 2005-2012-ci illər arasında ümumi məhsul istehsalının 62,7%-ni təşkil edib, 2007-ci ildə isə özünün ən yüksək səviyyəsinə çatdı. Neft-qaz sektoruna qoyulmuş böyük sərmayələr sayəsində 2001-2009-cu illərdə ÜDM-in artımı orta hesabla 16%, 2006-cı ildə isə 34.6% oldu. Dünyada neft qiymətinin yüksəlməsi, dövlət xərclərinin artması və neft-qaz hasilatından əldə edilən gəlirlər 2003 və 2009-cu illər ərzində illik iqtisadi artımı orta hesabla 27%-ə qədər artırdı. 2005 və 2008-ci illərdə qlobal miqyasda neft qiymətlərində baş verən artımlar səbəbindən neft gəlirləri gözləniləndən də çox artdı və 2008-ci ilin sonunda ölkənin valyuta ehtiyatları xarici borcun (18 milyard ABŞ dolları) iki qatına çıxdı. 2009-cu ildə dünyada neft qiymətinin aşağı düşməsi nəticəsində ümumi məhsul istehsalı azaldı; lakin sonrakı illərdə artan neft qiyməti 2014-cü ilə qədər hasilatın artmasına səbəb oldu. 2009-cu ildə neft-qaz hasilatı əlavə dəyərin 42%-ni, ümumi ixracın 90,7% -ni, ümumi xarici investisiyanın isə 83.9%-ni təşkil etdi (Ciarreta və Nəsirov 2012, 283).\nQrafik 1: Neftin qiyməti, Azərbaycanda ümumi ÜDM və sektoral ÜDM payı\nMənbə: Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi (2019); ABŞ Enerji Məlumatlar İdarəsi, Qısamüddətli Enerji Görünüşü (2018); Müəllifin öz hesablamaları.\n2014-cü ildəki neft qiymətinin aşağı düşməsi ÜDM-dəki artımın 2014-cü ildə 5,8% -dən 2,3%-ə, növbəti il isə 1,1% -ə enməsi ilə kəskin iqtisadi geriləməyə səbəb oldu. Eynilə, 2014-cü ildə neft ÜDM artımı 2.9% azalsa da sonrakı ildə 1.2%-ə bərpa olundu, lakin qeyri-neft sektorundakı ÜDM artımı 2013-cü ildəki 10%-dən 2015-ci ildə 1,1%-ə qədər azaldı. Əlavə olaraq, Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının (AMB) bu dövrdə iqtisadiyyata 3,96 milyard ABŞ dolları yatırmasına baxmayaraq xarici valyuta ehtiyatları üç ay ərzində nəzərəçarpacaq dərəcədə – 26.6% azaldı. Milli valyuta olan manat (AZN) 2015-ci ildə dəyərinin 50%-dən çoxunu itirməsi səbəbindən iki dəfə devalvasiyaya uğradı. İkinci devalvasiyadan sonra AMB üzən məzənnə rejiminə keçdi, lakin inzibati tədbirləri dayandırmadı, onları “üzən valyuta”ya, yaxud da “tənzimlənən” üzən valyutaya keçid mərhələsi kimi təqdim etdi (Bayramov və Abbas 2017, 154-155).\nQrafik 2: Neft və qaz ÜDM, qeyri-neft ÜDM, büdcə xərcləri və ARDNF köçürmələri\nMənbə: Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi; ARDNF illik hesabatı və 2018-ci ilin yanvar-dekabr ayları üçün ARDNF-in gəlir və xərcləri haqqında hesabat.\nQrafik 2-də göstərildiyi kimi, qeyri-neft sektoru (yaşıl sütun, sol ox) əsasən Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondundan (ARDNF) transfertlər hesabına aparılan dövlət xərclərindən (göy xətt, sağ ox) asılıdır. 1999-cu ildə qurulan ARDNF neft-qaz fəaliyyətindən valyuta və gəlir axınını nəzarət və idarə edir. ARDNF köçürmələri (qara xətt, sağ ox) birbaşa və dolayı neft gəlirlərinin payı ilə birlikdə 2018 və 2019-cu illərin dövlət büdcəsinin ümumi gəlirlərinin müvafiq olaraq 60.2% və 59.8%-ni təşkil edib. Aydındır ki, dövlət büdcəsinin gəlirləri və xərcləri resurs gəlirlərindən çox asılıdır. Buna görə də, müstəqillik qazandıqdan sonra Azərbaycan bol enerji ehtiyatları sayəsində ciddi iqtisadi inkişafa nail oldu. Lakin, iqtisadiyyatın zəif şaxələndirilməsi və pis iqtisadi siyasət səbəbindən ölkə resurs gəlirlərindən olduqca asılı vəziyyətə düşdü. Yüksək enerji gəlirləri qeyri-neft sektorunu bu gəlirlər hesabına təşkil olunan (və ya maliyyələşdirilən) dövlət xərclərindən asılı etdi və dolayısı ilə bütün ölkə iqtisadiyyatını dünya bazarında baş verən neft qiyməti şoklarına qarşı həssaslaşdırdı.\nDəyişənlərin seçimi VAR modelinin qurulmasındakı vacib amillərdən biridir. Mövzu üzrə elmi ədəbiyyata uyğun olaraq, bu məqalənin VAR modeli aşağıdakı endogen dəyişənləri özündə cəmləşdirir: (i) real Ümumi Daxili Məhsul (ÜDM) artımı, (ii) istehlak qiymətləri indeksi inflyasiya dərəcəsi (İQİ), (iii) mərkəzi bank faiz dərəcəsi (MBFD), (iv) milli valyuta məzənnəsi (MVM) və (v) Brent markalı neft qiymətinin artım tempi (BNQ). Tədqiqatın məlumat bazası 2001r2–2018r4 müşahidə dövrünü əhatə edir. Başlanğıc nöqtəsi rüblük ÜDM məlumatlarının açıqlanması (2001-ci ildən bəri) və əvvəlki rübə nisbətdə artım templərinin hesablanması ilə məhdudlaşır.\nMən rüblük Brent markalı nefti ABŞ Enerji Məlumat İdarəsindən əldə etmişəm və dünya real neft qiymətinin proksisi (əvəzi) kimi istifadə edirəm. Real iqtisadi fəaliyyət ölçüsü, yəni ÜDM Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsindən (ARDSK) əldə edilib. Neft-qaz ÜDM-i (NQ) kimi mədən və karxanalar istehsalı, qeyri-neft ÜDM (QN) əvəzi kimi isə iqtisadiyyatın yerdə qalan hissəsi seçilmişdir və məlumat ARDSK-dən əldə edilmişdir.. Qalan dəyişənlər – İQİ, MBFD və MVM – Beynəlxalq Valyuta Fondundan (BVF) götürülüb. Mən İQİ-ni inflyasiya əvəzi kimi, milli valyuta məzənnəsini isə manatın ABŞ dollarına nisbəti kimi istifadə edirəm. Təhlildə onlar elə müəyyənləşdirilib ki, İQİ-dəki artım inflyasiyanın artmasını ifadə edir. MVM-dəki artım isə məzənnə dərəcəsinin yüksəlməsini nəzərdə tutur, bu isə öz növbəsində ölkə iqtisadiyyatının xarici rəqabət qabiliyyətinə xələl gətirir.\nÜDM artımının neft qiymətindəki şoklara reaksiyasını nəzərə ala bilmək üçün sistemə real neft qiymətini və ÜDM artım templərini daxil edirəm. İQİ və MBFD artım templəri neft qiyməti şoklarının iqtisadi fəaliyyətə inflyasiya və monetar təsirlərini nəzərə almaq üçün daxil edilir, MVM dəyişəni isə “Holland Sindromu”nu Azərbaycana şamil etməyin uyğun olub-olmadığını öyrənmək üçün daxil edilir. “Holland Sindromu”nda ölkənin bir əmtəənin ixracına həddindən artıq asılılığı milli valyutanın dəyərini yüksəldir və bu da idxalı ucuzlaşdırıb ixracı bahalaşdırmaqla daxili iqtisadiyyatın digər sahələrinə mənfi təsir göstərir.\nEkonometrik elmi ədəbiyyatda əhəmiyyətli bir amil budur ki, nəzərə alınan endogen dəyişənlərin hər biri, xüsusən VAR modellərində stasionar olmalıdır. Dəyişənlərin stasionarlığı, Genişləndirilmiş Diki-Füller (Dickey-Fuller 1979) (DF) və Filips-Perron (Phillips-Perron 1988) (PP) testləri kimi vahid kök testləri vasitəsilə inteqrasiya qaydalarını təhlil edərək sınanır. Testlərin null hipotezi zaman sırasında vahid kök olmasıdır. Null hipotezin rədd edilməsi sıranın (və ya dəyişənin) stasionar olduğunu göstərir. İlk öncə zaman sıraları heç bir fərq alınmadan (yəni, səviyyələrdə) hər iki testlə sınaqdan keçirilir. Cədvəl 1-də qeyd edildiyi kimi, ADF testi ÜDM, İQİ və QN sıraları üçün 10%-lik əhəmiyyətlilik dərəcəsində null hipotezi rədd edir, qalan sıralar isə qeyri-stasionardır. Lakin PP test nəticələri göstərir ki, vahid kök bütün sıralar üçün 10%-lik əhəmiyyətlilik dərəcəsində belə rədd edilə bilməz, yəni səviyyələr üzrə bütün dəyişənlər qeyri-stasionardır.\nCədvəl 1: Vahid kök testlərinin nəticələri: Xətti hal\nSerialar Səviyyədə İlk loq fərqi\nDF testi PP testi DF testi PP testi\nt-stat. ehtimal* t-stat. ehtimal* t-stat. ehtimal* t-stat. ehtimal*\nBN -1.48 0.827 – 1.69 0.745 -6.66*** 0.000 -6.86*** 0.000\nÜDM -3.18* 0.098 -2.54 0.307 -5.54*** 0.000 -5.48*** 0.000\nİQİ -3.48* 0.051 -1.75 0.717 -2.82* 0.061 -5.30*** 0.000\nMBFD -2.21 0.206 -2.01 0.283 -6.30*** 0.000 -6.28*** 0.000\nM -3.08 0.119 -0.40 0.985 -1.78* 0.072 -8.23*** 0.000\nNQ -2.91 0.168 -2.37 0.393 -5.47*** 0.000 -5.41*** 0.000\nQN -3.33* 0.070 -2.76 0.195 -7.88*** 0.000 -7.81*** 0.000\nQeyd: *, ** və *** sıralar müvafiq olaraq 10%, 5% və 1%-lik əhəmiyyətlilik dərəcələrində stasionar olduğunu göstərir; MBFD ilk fərqdədir.\nZaman sıralarını stasionar etmək üçün Qrafik A1-də göstərilən sıralar birinci dərəcədən loqarifmik fərq alınaraq trendsizləşdirilmiş, mövsümilik isə mövsümi tənzimləmə ilə aradan qaldırıldı. DF test nəticələri göstərir ki, birinci dərəcədən loqarifmik fərqi alınan BNQ, ÜDM, MBFD, NQ və QN zaman sıraları 1%-lik əhəmiyyətlilik dərəcəsində, İQİ və MVM zaman sıraları isə yalnız 10%-lik əhəmiyyətlilik dərəcəsində stasionardır. Halbuki, PP test nəticələri göstərir ki, vahid kök bütün sıralar üzrə 1%-lik əhəmiyyətlilik dərəcəsində rədd edilə bilər, yəni bütün sıralar birinci dərəcədən loq fərqdə stasionardır (və ya İ(1) prosesdir) (Cədvəl 1).\nXətti halda olduğu kimi, qeyri-xətti spesifikasiyalar üçün də transformasiya edilmiş neft qiymət seriyalarının stasionarlığını DF və PP testləri vasitəsilə sınaqdan keçirdirəm. Cədvəl 2-də göstərilən nəticələr bütün transformasiya edilmiş neft qiymətləri dəyişənlərinin stasionar və I (1) proses olduğunu göstərir.\nCədvəl 2: Vahid kök testlərinin nəticələri: Asimmetrik və qeyri-xətti hallar\nMetodlar Dəyişdirilmiş sıralar DF testi PP testi\nt-stat. ehtimal* t-stat. ehtimal*\nMork (1989) ANQA -7.91*** 0.000 -7.91*** 0.000\nANQD -6.24*** 0.000 -6.20*** 0.000\nHamilton (1996) XNQA -8.33*** 0.000 -8.41*** 0.000\nXNQD -6.56*** 0.000 -6.41*** 0.000\nQeyd: *** sıraların 1%-lik əhəmiyyətlilik dərəcəsində stasionar olduğunu göstərir.\nBeləliklə, neft qiymətləri və Azərbaycan makroiqtisadiyyatı arasında əlaqəyə aydınlıq gətirməsi üçün xətti və qeyri-xətti VAR-ların analizində fərqləndirilmiş seriyaları tətbiq edə bilərik.\n4. Ekonometrik metodologiya\nXristofer A. Sims tərəfindən hazırlanan VAR modeli iqtisadi şokları müəyyənləşdirməyə və şərh etməyə, onların makroiqtisadi dəyişənlərə təsirini qiymətləndirməyə kömək edir (Sims 1980). VAR modelində bütün dəyişənlərə endogen kimi baxılır və endogen dəyişənin cari dəyəri keçmiş dəyərlərindən və bütün digər endogen dəyişənlərin keçmiş dəyərlərindən xətti olaraq asılıdır. Simsin altı dəyişənli VAR modelinə neft qiymətlərini əlavə etməklə Hamilton bunu neft qiyməti şokları və iqtisadi fəaliyyət arasındakı əlaqənin təhlilinə tətbiq etdi (Hamilton 1983, 232). Beləliklə, VAR modeli neft qiyməti şokları və makroiqtisadi fəaliyyət neksusundakı empirik analiz sahəsində istifadə edilən məşhur metoda çevrildi.\nVAR modelinin əmsallarının şərhi olduqca çətindir. Buna görə də, sistemin dəyişənləri arasındakı əlaqələri araşdırmaq üçün Qranger səbəbiyyət testlərini, İmpuls Cavab Funksiyalarını (İCF) və Proqnoz Xətasının Varyans Dekompozisiyalarını (PXVD) da hesablayıram. Mənim empirik strategiyam müxtəlif endogen dəyişənlərlə birlikdə düzülmüş VAR modelinə (Sims 1980) əsaslanır, bunlar aşağıdakı kimi ixtisar edilmiş formada yazıla bilər:\nMən birinci Bərabərliyin dörd fərqli versiyasını hesablayıram. İlk olaraq, (i) ÜDM, (ii) İQİ, (iii) MBFD, (iv) MVM və (v) BNQ ilə beş dəyişənli modeli hesablayıram. İkinci, real ÜDM-in göstəricisini iki istehsal hissəsinə ayırıb (i) neft və qaz sektorunda real ÜDM artımı (NQ), (ii) qalan iqtisadiyyatda real ÜDM artımı (QN), (iii) İQİ, (iv) MBFD, (v) MVM və (vi) BNQ ilə altı dəyişənli modeli hesablayıram.\nNeftin ucuzlaşması və bahalaşmasına potensial asimmetrik reaksiyaları araşdırmaq üçün Mork (1989) və Hamiltonun (1996) inkişaf etdirdiyi yanaşmalara əsaslanıram. Bu yanaşmalar yalnız neft qiyməti dəyişəninə verdikləri təriflərə görə bir-birlərindən fərqlənirlər, halbuki bütün model quruluşu və makroiqtisadi dəyişənlər hər ikisində də eynidir. Bu yanaşmalar neft qiyməti şoklarının makroiqtisadi aktivliyə təsirinin müxtəlif xüsusiyyətlərini öyrənmək üçün xətti modeli asimmetrik və qeyri-xətti modellərlə müqayisə etməyimizə imkan verir.\nNeft qiymətinin iqtisadi fəaliyyətə asimmetrik təsiri ideyası ilk dəfə Mork (1989) tərəfindən irəli sürülmüşdür. Asimmetrik korrelyasiyanı təyin etmək üçün Mork neft qiymətindəki dəyişikliklərə asimmetrik reaksiya verərək neft qiymətindəki ucuzlaşma və bahalaşmanı fərqli endogen dəyişən kimi müəyyənləşdirir (Mork 1989, 741). Onun çevrilməsini texniki olaraq aşağıdakı kimi təsvir etmək olar:\nHamilton (1996) neftin rüblük qiymətini əvvəlki dörd rüb ərzində müşahidə olunan ən yüksək dəyər ilə müqayisə edərək neft qiymətində xalis artım müəyyənləşdirdi. Cari rübün dəyəri əvvəlki ilin ən yüksək dəyərindən böyükdürsə, əvvəlki ilin ən yüksək dəyərinə nisbətdə faiz dəyişikliyindən istifadə olunur. Əgər t rübündə neftin qiyməti əvvəlki dörd rüb ərzindəki istənilən zaman kəsimindəki neft qiymətindən aşağıdırsa, dəyişənlər t tarixi üçün sıfır olaraq təyin olunur (Hamilton 1996, 215-217). Du və digərləri (2010) Hamiltonun metodunu genişləndirərək Çinin timsalında xalis neft qiymətinin artması ilə yanaşı azalmasının da təsirini təhlil etdi (Du və d. 2010, 4147). Beləliklə, bu iki mənbədən ilhamlanaraq həm xalis neft qiymət artımını, həm də azalmasını aşağıdakı kimi təsvir edə bilərik:\nÜçüncü və dördüncü addımda beş dəyişənli əsas VAR modelini genişləndirərək Mork (1989) və Hamiltonun (1996) müəyyənləşdirdiyi qaydada neft qiyməti dəyişənlərini sistemdə müvafiq olaraq ANQA, ANQD və XNQA, XNQD kimi daxil edib onları fərqli endogen dəyişənlər kimi qəbul edirəm. Buna görə də, mənim VAR modelimin üçüncü və dördüncü spesifikasiyaları özündə aşağıdakı dəyişənləri ehtiva edir: (i) ÜDM, (ii) İQİ, (iii) MBFD, (iv) MVM, (v) ANQA (vi) ANQD və (i) ÜDM, (ii) İQİ, (iii) MBFD, (iv) MVM, (v) XNQA, (vi) XNQD.\nMən p = 3 olaraq təyin etdim, bu bərabərlik VAR (3) modeldəki dinamikaya kifayət qədər uyğun və sabitdir, çünki bütün məxsusi dəyərlər dairə vahidinin içində yerləşir, eyni zamanda geriləmə quruluşu mümkün dərəcədə parsimonistdir. Əlavə olaraq, Ljung-Box Portmanteau testinin avtokorrelyasiya testinin nəticələri göstərir ki, VAR (3) avtokorrelyasiyadan azaddır və xətalar (qalıqlar) ağ küy prosesləridir. Bu tədqiqat Çoleski dekompozisiyası ilə ortoqonallaşdırılmış İCF-lərindən, Akkumulyativ Cavablar və Varyans Dekompozisiyasından istifadə edir. Ortoqonallaşdırılmış dəyişənlərin düzülüşü (sıralanması) üsulu təyin olunmuş ani korrelyasiyanı yalnız müəyyən seriyalara ötürür, bu səbəbdən, sistemə ötürülən potensial şokların dəyişənlərə düzgün istiqamətdə təsir etməsini təmin etmək üçün dəyişənlərin düzgün düzülüşünü müəyyən etməliyik. Azərbaycan kiçik bir ölkədir və qlobal neft qiymətlərinə təsir etmək üçün iqtisadi və ya siyasi gücə malik olmadığından, ilk növbədə, neft qiyməti dəyişənini ekzogen kimi qəbul etməliyik. İkincisi, dəyişənlərin sıralanması ən çox ekzogendən ən az ekzogenə doğru ardıcıllığa riayət etməlidir. Buna görə də, ilkin olaraq neft qiymət göstəricilərini daxil edirəm və bütün digər makroiqtisadi dəyişənlərin neftin qiymət şoklarına dərhal cavab verməsinə şərait yaradıram.\nİCF-lərin qrafiklərinə daxil edilmiş etimad intervalları əlaqələrin əhəmiyyətini vurğulayır və asimptotik paylama, bootstrap və simulyasiya metodlarından istifadə etməklə hesablana bilər. Mənim bildiyimə görə, bu sahədəki ədəbiyyatın böyük əksəriyyəti etimad intervalını hesablamaq üçün asimptotik metodlardan istifadə edir. Buna görə mən də etimad intervalının əhəmiyyəti üçün asimptotik metoddan istifadə edirəm.\n5. Xətti spesifikasiyaların empirik nəticələri\n5.1. Xətti spesifikasiyaların Qranger Səbəbiyyət Testləri\nBurada neftin real qiyməti ilə Azərbaycandan seçilmiş makro dəyişənlər arasındakı səbəb-nəticə əlaqəsini göstərmək üçün Qranger səbəbiyyət testləri istifadə edilir. Testin null hipotezi dəyişənlər arasında Qranger səbəbiyyətinin olmamasıdır. Null hipotezi rədd edildikdə, dəyişənlər arasında səbəb-nəticə əlaqəsinin olduğu qənaətinə gələ bilərik.\nCədvəl 3-də bildirilir ki, neft qiymətinin dəyişməsi ilə bütün makroiqtisadi dəyişənlər arasında statistik cəhətdən əhəmiyyətli səbəb-nəticə əlaqəsi mövcuddur. Daha dəqiq desək, təxminən 0.003 səviyyəsindəki ehtimal dəyəri göstərir ki, null hipotezi 1% əhəmiyyətlilik dərəcəsində belə rədd edilə bilər. Əlavə olaraq, neft qiymətlərinin neft-qaz ÜDM-ə və iqtisadiyyatın digər sahələrinin cəmi olan qeyri-neft ÜDM-ə təsiri statistik cəhətdən əhəmiyyətlidir. Yəni, təxminən 0.004 və 0.011 olan p dəyərləri göstərir ki, null hipotezi müvafiq olaraq 1% və 5% əhəmiyyətlilik dərəcələrində belə rədd edilə bilər. Bundan əlavə, Qranger testindəki İQİ, MBFD, MVM dəyişənləri üçün null hipotezi (hər üç makroiqtisadi dəyişən üçün) hətta 1% əhəmiyyətlilik dərəcəsində də rədd edilə bilər.\nCədvəl 3: Cüt Qranger səbəbiyyət testinin nəticələri:: Xətti hal\nNull hipotezləri: Testlər 4 gecikmə ilə Dayanıqlılıq testləri 8 gecikmə ilə\nF-Stat. ehtimal F-Stat. ehtimal\nBNQ ÜDM-ə Qranger tipli səbəb olmur 4.52110 0.0031*** 3.18553 0.0063***\nÜDM BNQ-yə Qranger tipli səbəb olmur 1.09946 0.3661 0.51414 0.8391\nBNQ NQ-yə Qranger tipli səbəb olmur 4.30560 0.0042*** 3.25534 0.0055***\nNQ BNQ-yə Qranger tipli səbəb olmur 0.89095 0.4756 0.41515 0.9055\nBNQ QN-yə Qranger tipli səbəb olmur 3.60823 0.0111** 2.37904 0.0322**\nQN BNQ-yə Qranger tipli səbəb olmur 0.99813 0.4165 0.64015 0.7396\nBNQ İQİ-yə Qranger tipli səbəb olmur 4.75130 0.0023*** 2.54407 0.0230**\nİQİ BNQ-yə Qranger tipli səbəb olmur 1.53472 0.2049 1.03857 0.4229\nBNQ MBFD-yə Qranger tipli səbəb olmur 4.66670 0.0026*** 4.53978 0.0005***\nMBFD BNQ-yə Qranger tipli səbəb olmur 1.00150 0.4147 0.53345 0.8247\nBNQ MVM-yə Qranger tipli səbəb olmur 7.31928 8.E-05*** 3.57784 0.0029***\nMVM BNQ-yə Qranger tipli səbəb olmur 0.89309 0.4744 0.49487 0.8531\nQeyd: *, ** və *** göstərir ki, F statistikası müvafiq olaraq 10%, 5% və 1% səviyyələrində əhəmiyyətlidir.\nQeyd etmək lazımdır ki, testin nəticələrinə görə makro dəyişənlərdən neft qiyməti dəyişəninə heç bir əks təsir müşahidə edilmir, yəni Azərbaycandan seçilmiş makroiqtisadi dəyişənlər ekzogen olaraq təyin olunan qlobal neft qiymətlərinə Qranger tipli səbəbiyyət vermir. Bu nəticələr mənim gözləntilərim ilə üst-üstə düşür, çünki Azərbaycan kiçik bir ölkədir və neftin qiymətini olduğu kimi qəbul edir. Başqa sözlə desək, nə Azərbaycanın istehsalı, nə də ölkənin makroiqtisadi dəyişənləri dünya neft bazarı qiymətlərinə təsir göstərmək iqtidarında deyil. Nəticə etibarilə, qlobal neft qiymətləri Azərbaycandan seçilmiş bütün makro dəyişənlərə statistik cəhətdən əhəmiyyətli təsir göstərir və Dayanıqlıq testləri – dəyişənlərin 8 gecikmə ilə yenidən sınanması – bu nəticələrin doğruluğunu təsdiqləyir (Cədvəl 3). Növbəti bölmədə neftin qiymət şokları ilə makroiqtisadi fəaliyyət arasındakı əlaqənin mənfi, yoxsa müsbət olduğunu müəyyənləşdirmək üçün əlavə təhlil verilmişdir.\n5.2. Xətti spesifikasiyaların impuls cavab funksiyaları\nBurada ortoqonallaşdırılmış İCF-lər və Akkumlyativ cavablar vasitəsi ilə neft qiymətində baş verən bir standart yayınma şokun modeldə yer alan digər endogen dəyişənlər üzərindəki təsirini təhlil edirəm. Tədqiqat 2001r2-dən 2018r4-ə qədər olan dövrü əhatə edir. İCF-lərin və akkumulyativ cavabların əhəmiyyətinin müzakirəsi 68% Etimad intervallarına əsaslanır və impuls cavablarının proqnoz dövrləri 20 rüb təyin edilmişdir.\nQrafik 3, neft qiymətində baş verən bir standart yayınma şokundan sonra təməl beş dəyişənli VAR modelində yer alan ÜDM, inflyasiya, faiz dərəcəsi və valyuta məzənnəsi dəyişənlərinin İCF-lərini göstərir.\nQrafik 3: Beş dəyişənli xətti modellərin İCF-ləri.\nÜDM artımının bir standart yayınma neft qiymət şokuna cavab olaraq dərhal azaldığı görülür. Halbuki bir standartlı xəta meyarına görə (təxminən 68% etimad intervalı) bu cavab əmsalı əhəmiyyətli deyil (bax Lütkepohl 2005, 119), ikinci cavab əmsalı isə əhəmiyyətlidir və burada şokdan sonrakı ilk rübdə ÜDM artımı -7.1 faiz bəndi (fb) azalır. Lakin, dördüncü rübdə qiymət şoku özünün ən əhəmiyyətli müsbət effektinə çatdığı yerdə ÜDM artımını 4.4 fb artırır. Şoka olan cavablar 8-ci rübə qədər müsbət və əhəmiyyətli olaraq qalır, sonra isə bu təsir azalır və tədricən təxminən üç ildən sonra tamamilə yox olur. Neft qiymətində baş verən bir standart yayınma şokundan bir rüb sonra inflyasiya təxminən 0.5 fb artır. Şokdan sonra AMB inflyasiyanın qarşını almaq üçün dərhal, eləcə də üçüncü və beşinci rübdə faiz dərəcəsini qaldırır, bu isə neft qiyməti şokundan sonrakı 4-cü rübdən 10-cu rübə mənfi inflyasiya cavabı ilə nəticələnir. Şokdan sonrakı 4-6-cı rüblərdə inflyasiyanın azalması [Mərkəzi Bankın] daha yumşaq monetar siyasi mövqe nümayiş etdirməsinə gətirib çıxardır. Şokdan sonra manat dərhal dəyərsizləşir və şokdan sonrakı 8-ci dövrə qədər özünün ən pis mənfi təsirinə (-2 fb) çatır. Manatın ucuzlaşması idxal qiymətlərini artırmaqla xarici malları daha bahalı edir. Daha bahalı xammal, vasitəçi və kapital idxalı bu sektorların xarici məhsullardan asılılığı səbəbindən ölkənin sənaye və qeyri-sənaye sektorlarına mane olur.\nQrafik 4 neft qiymətində baş verən bir standart yayınma şokundan sonra təməl altı dəyişənli VAR modelinə ayrıca daxil edilən rüblük Neft-qaz ÜDM artımı və Qeyri-neft ÜDM artımı dəyişənlərinin İCF-lərini göstərir.\nQrafik 4: Altı dəyişənli xətti modellərin İCF-ləri.\nÜmumiyyətlə, hər iki sektordakı rüblük ÜDM artımı oxşar şəkildə cavab verir. Bir rübdən sonra hər iki sektorda əhəmiyyətli azalma; 2 ilə 4-9-cu rüblərdə isə neft qiymətindəki şoka cavab olaraq real ÜDM artımını müşahidə etdik. Ancaq nəzərə almaq lazımdır ki, cavabın miqyası sektorlar üzrə ciddi şəkildə fərqlənir. Neft-qaz sektorunun neftin qiymət şokuna mənfi cavabı (-7.3 fb) iqtisadiyyatın qalan hissəsinin mənfi cavabından təxminən iki dəfə (-3.7 fb) böyükdür; maksimal müsbət təsiri isə 4.2 fb (neft və qaz sektoru) və 3.0 fb-dir (qeyri-neft sektoru), bu da ÜDM-in real artımına ümumi təsirin neft və qaz sektorundan qaynaqlandığını göstərir.\nCədvəl 4 neft qiymətlərində baş verən 100%-lik şokdan sonra beş və altı dəyişənli xətti modellərin müvafiq akkumulyativ cavablarını göstərir. Neftin 100%-lik qiymət şoku məcmu ÜDM-nin artım templərinin təxminən 15%, neft-qaz sektorunda 6% azalmasına; iqtisadiyyatın qalan hissəsində (qeyri-neft ÜDM) isə artım tempinin 20 dövr (5 il) ərzində təxminən 6% artmasına səbəb olur. Lakin etimad intervallarına görə, bu cavablar yalnız üçüncü rübə qədər əhəmiyyətlidir, burada 100%-lik neft qiymət şoku kumulativ olaraq məcmu ÜDM artım tempinin, neft-qaz və qeyri-neft sektorlarındakı ÜDM artım templərinin müvafiq olaraq 51%, 50% və 31% azalmasına səbəb olur. Lakin etimad intervalı səbəbi ilə bu cavablar yalnız üçüncü rübə qədər əhəmiyyətlidir, burada məcmu ÜDM-də, neft-qaz sektoru və qeyri-neft sektorunda artım templəri 100%-lik şok səbəbi ilə müvafiq olaraq 51%, 50% və 31% azalır. Qrafik 4-də olduğu kimi, 4-cü cədvəldə də neft-qaz sektorundakı (-50%) və qeyri-neft sektorundakı (-31%) ÜDM artımlarının akkumulativ cavablarının böyüklükləri nəzərə çarpacaq dərəcədə bir-birindən fərqlidir və bu, bir daha onu təsdiqləyir ki, real ÜDM artımına ümumi təsir daha çox neft-qaz sektorundan qaynaqlanır..\nCədvəl 4: Beş və altı dəyişənli VAR modellərinin akkumulativ cavabları\nPeriodlar Beş dəyişənli VAR modeli Altı dəyişənli VAR modeli\nRüb 1 -0.27† 0.01 1.31 -0.08† -0.33† -0.15† 0.02 1.36 -0.08†\nRüb 3 -0.51† 0.001 1.79 -0.11† -0.50† -0.31† 0.01 1.69 -0.12†\nRüb 8 0.03 -0.06† -2.49 -0.28† 0.14 0.16 -0.05† -3.32 -0.28†\nRüb 20 -0.15 -0.08† -1.59 -0.26† -0.06 0.06 -0.07† -2.46 -0.27†\nQeyd: MBFD dəyişəninin birinci dərəcədən fərqi alınmışdır, yerdə qalan dəyişənlərin isə birinci dərəcədən loqarifmik fərqi alınmışdır. † neftin 100%-lik qiymət şokuna dəyişənlərin akkumulativ cavablarının əhəmiyyətini bildirir.\nNeft qiymət şokları həmçinin müxtəlif böyüklüklərdə həm beş, həm də altı dəyişənli modellərin İQİ, MBFD və MVM dəyişənlərinə əhəmiyyətli akkumulativ təsir göstərir.. Daha dəqiq desək, neftin 100%-lik qiymət şoku beş dəyişənli modeldə İQİ, MBFD və MVM dəyişənlərini təxminən 8%, 1.59% və 26%, altı dəyişənli modeldə isə təxminən 7%, 2.5% və 27% azaldır. Etimad intervalı səbəbindən hər iki modeldə İQİ-nin 100%-lik neft qiymət şokuna akkumulativ cavabları səkkizinci rübdən sonra əhəmiyyətli olur. Hər iki modeldə faiz dərəcələrinin cavabları qətiyyən əhəmiyyətli deyil, halbuki valyuta məzənnələrinin cavabları bütün proqnoz dövrləri ərzində əhəmiyyətlidir.\n5.3. Xətti spesifikasiyaların varyans dekompozisiyaları\nNeft qiyməti dəyişənlərinə və sistemə daxil olan digər makro dəyişənlərə şok tətbiq edildikdə dəyişənlərin dəyişmə nisbətini varyans dekompozisiyası ilə proqnozlaşdıra bilərik.\nCədvəl 5-ə əsasən, neft qiyməti şokları sistemin bütün makro dəyişənlərinin dəyişkənliyində (varyansında) mühüm rol oynayır. ÜDM-də neftin qiymət şokları varyansın ən böyük mənbəyidir (ÜDM-in özündən başqa, təxmini 19%), İQİ-nin isə varyansının təxmini 10%-ni təşkil edir. MBFD və MVM dəyişənlərinə gəldikdə görürük ki, dəyişənlərin özündən başqa neftin qiyməti şokun ikinci ən böyük mənbəyidir və müvafiq olaraq varyansın 22% və 23%-ini təşkil edir.\nCədvəl 5: Beş və altı dəyişənli xətti modellərin varyans dekompozisiyaları\nBeş dəyişənli VAR modeli Altı dəyişənli VAR modeli\nNeft qiymətindəki şoklar səbəbindən makroiqtisadi dəyişənlərin qısa və uzun müddətli varyansı\nPeriodlar ÜDM İQİ MBFD MVM NQ QN İQİ MBFD MVM\nRüb 1 0.01 0.00 0.10 0.15 0.01 0.00 0.01 0.10 0.15\nRüb 5 0.16 0.07 0.21 0.21 0.16 0.13 0.07 0.21 0.21\nRüb 10 0.19 0.10 0.23 0.22 0.12 0.16 0.10 0.23 0.21\nRüb 15 0.19 0.10 0.23 0.22 0.18 0.16 0.10 0.22 0.20\nRüb 20 0.19 0.10 0.23 0.22 0.18 0.16 0.10 0.22 0.20\nQeyd: MBFD dəyişəninin birinci dərəcədən fərqi alınmışdır, yerdə qalan dəyişənlərin isə birinci dərəcədən loqarifmik fərqi alınmışdır.\nAltı dəyişənli modeldə neft qiyməti şokları həçinin NQ və QN dəyişənlərinin varyasiyasında olduqca əhəmiyyətlidir. NQ dəyişəninin özündən başqa NQ dəyişəni üçün neftin qiyməti ən əhəmiyyətli şok mənbəyidir (təxmini 18%). QN dəyişənində isə neft qiyməti varyasiyanın təxmini 16%-ni təşkil edərək üçüncü yeri tutur. Əlavə olaraq, neft qiyməti altı dəyişənli modelin İQİ, MBFD və MVM dəyişənlərinin varyansında da nəzərəçarpacaq dərəcədə rol oynayır və müvafiq olaraq varyansın təxmini 10%, 22% və 20%-ini təşkil edir.\nDörd addımdan alınan nəticələrin iqtisadi şərhi bəzi tədqiqatlarda “subsidiya olunmuş iqtisadiyyat” və ya “təchizat əsaslı iqtisadiyyat” adlandırılan Azərbaycanın iqtisadi xüsusiyyətinə əsasən ümumiləşdirilə bilər (bax, Bayramov və Abbas 2017; Bayramov və Orujova 2017). Şokdan bir dövr sonra neft-qaz sektorunda ÜDM artımının azalması dünya neft bazarında neftin qiymətinin aşağı düşməsi nəticəsində neft gəlirlərinin azalması ilə izah edilə bilər. Qeyri-neft sektorunda ÜDM artımının müvafiq azalması onun tərkibi ilə izah oluna bilər, çünki o, əsasən neft gəlirləri və vergilər hesabına toplanan dövlət xərcləri ilə subsidiya olunur. Neft gəlirlərinin kəskin azalması nəticəsində dövlət qeyri-neft sektoruna subsidiya verə bilmir və ilk dövrlərdə qeyri-neft sektorunu qorumaq üçün sərf etdiyi büdcə xərclərini azaldır. Buna görə də, neft və qaz sektorunda azalma (artım) qeyri-neft sektorunda da azalmaya (artıma) təkan verir. Neft gəlirləri hesabına formalaşan dövlət xərclərinin azalması birbaşa və manatın ucuzlaşması qeyri-neft sektorunda ÜDM-in artmasına müvafiq olaraq birbaşa və dolayı yolla mane olur. İnflyasiyanın artmasına cavab olaraq monetar siyasətin sərtləşdirilməsi qeyri-neft sektoruna əlavə zərər verir. Bir neçə rübdən sonra neft qiymətlərinin artması fonunda neft gəlirləri artır və neft-qaz sektorunun iqtisadiyyatın digər sahələrinin bərpasına verdiyi təkan ilə hər iki sektorda ÜDM artımı bərpa olur.\nQeyri-xətti spesifikasiyaların empirik nəticələri\nƏvvəlki hissədə neft qiymətindəki dəyişiklik ilə Azərbaycanın iqtisadi fəaliyyəti arasında əhəmiyyətli əlaqənin olduğu və qiymət şoklarının təsirinin xətti olduğu göstərildi. Buna baxmayaraq, müzakirə olunan ədəbiyyatın çoxu neft qiymətlərinin asimmetrik və ya qeyri-xətti təsirinin mümkünlüyünü təsdiqləyir. Bu bölmədə dünya neft qiymətlərinin iki qeyri-xətti spesifikasiyasının təhlili, asimmetrik və xalis neft qiymət şoklarının Azərbaycanın iqtisadi fəaliyyətinə təsiri qiymətləndirilir.\n6.1. Qranger səbəbiyyət testlərinin nəticələri: Qeyri-xətti hallar\nQranger səbəbiyyət testi göstərir ki, hər iki mənfi (asimmetrik və xalis) neft qiymət şoklarının dəyişənləri ilə sistemə daxil olan digər bütün makroiqtisadi dəyişənlər arasında əhəmiyyətli Qranger səbəbiyyət əlaqəsi var (Cədvəl 6). Daha dəqiq desək, asimmetrik və xalis neft qiymət düşüşləri kimi sistemə daxil olan ANQD və XNQD dəyişənləri ilə ÜDM, NQ və QN dəyişənləri arasında müvafiq olaraq 1% və 5%-lik əhəmiyyətlilik dərəcələrində güclü Qranger səbəbiyyət əlaqəsi var. Əlavə olaraq, ANQD və XNQD ilə İQİ və MBFD arasında 1% əhəmiyyətlilik dərəcəsində, MVM ilə isə 5% əhəmiyyətlilik dərəcəsində güclü Qranger səbəbiyyət əlaqəsi var.\nTestin sonrakı nəticələri göstərir ki, alternativ hipotezi – yəni asimmetrik və xalis neft qiymət artışı kimi sistemə daxil olan ANQA və XNQA dəyişənləri ilə sistemdəki digər makro dəyişənlər arasında güclü Qranger səbəbiyyət əlaqəsi var – qəbul edə bilmərik. Lakin məzənnə dərəcəsi ilə ANQA və XNQA dəyişənləri arasında müvafiq olaraq 10% və 5%-lik əhəmiyyətlilik dərəcələrində əks təsir əlaqəsi var. Əvvəl də qeyd edildiyi kimi, bu nəticələr məqalənin gözləntiləri ilə üst-üstə düşmür. Əlaqənin dayanıqlılığını öyrənmək üçün Qranger səbəbiyyət testini dəyişənlərə 8 gecikmə əlavə edərək yoxladım. Nəticələr göstərir ki, MVM ilə ANQA dəyişəni arasında 10%-lik əhəmiyyət dərəcəsində əks təsir əlaqəsi var; lakin XNQA dəyişəni ilə olan əlaqə statistik cəhətdən əhəmiyyətli deyil. Sonda belə nəticəyə gəlirəm ki, nə ANQA, nə də XNQA ilə makro dəyişənlər arasında Qranger səbəbiyyət əlaqəsi var və məzənnə dərəcəsinin neftin qiymət artımına olan təsiri əhəmiyyətli deyil.\nCədvəl 6: Qranger səbəbiyyət testlərinin nəticələri: asimmetrik və qeyri-xətti hallar\nNull hipotezləri: Mork (1989) Hamilton (1996)\nTestlər 4 gecikmə ilə Dayanıqlıq testləri 8 gecikmə ilə Testlər 4 gecikmə ilə Dayanıqlıq testləri 8 gecikmə ilə\nANQD/XNQD ÜDM-ə Qranger tipli səbəb olmur 0.007*** 0.051* 0.003*** 0.015**\nÜDM ANQD/XNQD-yə Qranger tipli səbəb olmur 0.948 0.997 0.8306 0.981\nANQD/XNQD NQ-yə Qranger tipli səbəb olmur 0.008*** 0.047** 0.003*** 0.016**\nNQ ANQD/XNQD-yə Qranger tipli səbəb olmur 0.954 0.997 0.8447 0.986\nANQD/XNQD QN-ə Qranger tipli səbəb olmur 0.016** 0.133 0.006*** 0.048**\nQN ANQD/XNQD-yə Qranger tipli səbəb olmur 0.976 0.989 0.912 0.978\nANQD/XNQD İQİ-yə Qranger tipli səbəb olmur 0.003*** 0.020** 0.003*** 0.019**\nİQİ ANQD/XNQD-yə Qranger tipli səbəb olmur 0.127 0.307 0.059* 0.207\nANQD/XNQD MBFD-yə Qranger tipli səbəb olmur 0.018** 0.006*** 0.016** 0.009***\nMBFD ANQD/XNQD-yə Qranger tipli səbəb olmur 0.927 0.982 0.903 0.988\nANQD/XNQD MVM-ə Qranger tipli səbəb olmur 0.001*** 0.039** 0.019** 0.166\nMVM ANQD/XNQD-yə Qranger tipli səbəb olmur 0.971 0.993 0.862 0.975\nANQA/XNQA ÜDM-ə Qranger tipli səbəb olmur 0.403 0.483 0.361 0.577\nÜDM ANQA/XNQA-ya Qranger tipli səbəb olmur 0.129 0.611 0.577 0.554\nANQA/XNQA NQ-yə Qranger tipli səbəb olmur 0.409 0.453 0.377 0.499\nNQ ANQA/XNQA-ya Qranger tipli səbəb olmur 0.165 0.483 0.607 0.434\nANQA/XNQA QN-ə Qranger tipli səbəb olmur 0.553 0.802 0.438 0.643\nQN ANQA/XNQA-ya Qranger tipli səbəb olmur 0.248 0.361 0.610 0.675\nANQA/XNQA İQİ-yə Qranger tipli səbəb olmur 0.419 0.557 0.342 0.701\nİQİ ANQA/XNQA-ya Qranger tipli səbəb olmur 0.126 0.101 0.142 0.249\nANQA/XNQA MBFD-yə Qranger tipli səbəb olmur 0.147 0.255 0.123 0.421\nMBFD ANQA/XNQA-ya Qranger tipli səbəb olmur 0.133 0.327 0.521 0.483\nANQA/XNQA MVM-ə Qranger tipli səbəb olmur 0.112 0.359 0.286 0.616\nMVM ANQA/XNQA-ya Qranger tipli səbəb olmur 0.059* 0.051* 0.023** 0.120\nBeləliklə, ANQA və XNQA-nın dəyişənlər üzərində əhəmiyyətli səbəb-nəticə əlaqəsi yoxdur. Lakin ANQD və XNQD ilə Azərbaycandan götürülmüş bütün makro dəyişənlər arasında statistik cəhətdən ciddi Qranger səbəbiyyət əlaqəsi var.\n6.2. Qeyri-xətti spesifikasiyalar üçün impuls reaksiya funksiyaları\nBu bölmədə asimmetrik və qeyri-xətti spesifikasiyalar üçün neft qiymətlərinin makroiqtisadi dəyişənlərə təsiri impuls cavab funksiyaları və akkumulativ cavablar baxımından araşdırılır.. Tədqiqatın məhdud həcminə görə, yalnız ilk beş dəyişənli modeli təhlil edirəm. Qrafik 5-də asimmetrik və xalis neft qiymətindəki bir mənfi standart yayınma şokundan sonra ÜDM-i, inflyasiya, faiz dərəcəsi və məzənnə dərəcəsi üçün ortoqonallaşdırılmış İCF-lər təsvir edilib.\nHəm asimmetrik, həm də xalis neft qiyməti spesifikasiyalarında baş verən bir mənfi standart yayınma şokundan sonra ÜDM artımı dərhal geriləyir. Hər iki neft qiymət şoklarının ən əhəmiyyətli mənfi təsirləri ilk rübdə, ilk mənfi şokdan sonra baş verir və ÜDM artımını bir qədər fərqli miqyasda lakin əhəmiyyətli dərəcədə geriyə salır. Cavablar dördüncü rübdən səkkizinci rübə qədər müsbət və əhəmiyyətli olur, şok altıncı rübdə özünün ən böyük müsbət təsirinə çatır və təxmini üç ilə isə demək olar tamamilə yoxa çıxır.\nMənfi neft qiymət şoklarından sonra ilk üç dövrdə məcmu ÜDM-in artım tempində müşahidə olunan əhəmiyyətli azalmanı ölkə iqtisadiyyatının xarakteri – yəni iqtisadiyyatın dövlət xərclərindən asılı olması – ilə izah edə bilərik. Belə ki, neft qiymətlərinin ucuzlaşması fonunda neft gəlirləri azalır və bilavasitə (birbaşa) neft-qaz sektorunda iqtisadi fəaliyyətə zərər vurur. Azalan neft gəlirləri və dövlət büdcə xərcləri fonunda isə, iqtisadiyyatın subsidiyalaşdırılan qeyri-neft sektoru bilvasitə (dolayısıyla) zərər görür və beləliklə məcmu ÜDM-in artımı əhəmiyyətli dərəcədə geriləyir. Bundan əlavə, sonrakı dövrlərdə ÜDM-in artımının mənfi qiymət şoklarına müsbət cavabları iqtisadi artımın bərpasına kömək etmək üçün neft fondu aktivlərindən yönəldilən böyük dövlət xərcləri ilə əlaqələndirilə bilər.\nBirinci rübdə hər iki mənfi neft qiymətinin şokundan sonra inflyasiya kəskin şəkildə artır, Mərkəzi Bank isə monetar siyasəti sərtləşdirərək neftin ucuzlaşmasına dərhal və bir rübdən sonra cavab verir. Bunun ardınca, 4-9-cu rüblər arasında inflyasiya azalır və mənfi olaraq qalır. Məzənnə dərəcəsi hər iki mənfi neft qiymət şokunun təsiri ilə aşağı düşür və ən əhəmiyyətli təsirlər ilkin şokdan dərhal sonra baş verir. Hər iki mənfi cavab, demək olar ki, tamamilə yoxa çıxana qədər bütün proqnoz dövrü ərzində sıfırdan əhəmiyyətli dərəcədə fərqli və mənfidir. Məzənnənin əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşməsi milli valyutanın ucuzlaşmasına (və dövlət siyasətinə görə – dövlət siyasəti bu məqalədə dəyişən hesab edilmir – xarici valyuta gəlirlərinin kütləvi şəkildə azalmasına) gətirib çıxarır. Neftin ucuzlaşması səbəbindən neft gəlirləri azaldıqda, hökumət daxili valyuta bazarını tənzimləmək və məzənnəni qorumaq üçün resurs çatışmazlığı ilə üzləşir. Milli valyutanın dəyərdən düşməsi idxal qiymətlərinin bahalaşması ilə nəticələnir. Ölkənin xammal, vasitəçi, kapital və istehlak məhsulları baxımından idxaldan güclü asılılığı səbəbindən sənaye istehsalı və qeyri-ticarət sektoru azalır, inflyasiya isə əhəmiyyətli dərəcədə artır.\nQrafik 5: İCF dəyişənlərinin asimmetrik və xalis neft qiymət düşüşlərinə olan cavabı\nQeyd: Boz rəngli kölgəli sahələr 68% asimptomik etimad sərhədlərini göstərir; orta xətlər impuls cavab funksiyasını təmsil edir; dəyişənlərin sıralanması belədir; qrafikin sol tərəfində dəyişənlərin ANQD-yə, sağ tərəfində isə XNQD-yə cavabları göstərilir. Dəyişənlərin sıralanması belədir: (i) ANQD, (ii) ANQA, (iii) ÜDM, (iv) İQİ, (v) MBFD, and (vi) MVM; (i) XNQD, (ii) XNQA, (iii) ÜDM, (iv) İQİ, (v) MBFD və (vi) MVM.\nQrafik 6 həm asimmetrik, həm də xalis neft qiymət dəyişmələrində bir müsbət standart yayınma şokundan sonrakı ÜDM-i, inflyasiya, faiz dərəcəsi və məzənnə dərəcəsinin ortoqonallaşdırılmış İCF-lərini təsvir edir.\nAsimmetrik və xalis neft qiymətindəki dəyişikliklərin hər birində bir vahid müsbət şokun ilk rübdəki ÜDM artımına təsiri fərqlidir. Xüsusilə, ÜDM artımının asimmetrik neft qiymət artımına cavabı yalnız iki və dördüncü rübdən sonra əhəmiyyətli olur və ikinci rübdə ÜDM artımı özünün ən böyük müsbət təsirini göstərir. Digər tərəfdən, ÜDM-in artım tempi ilkin şokdan dərhal sonra geriləyir və özünün ən böyük mənfi təsirinə birinci rübdə çatır. ÜDM artımının müsbət neft qiymət şoklarına mənfi cavabı, ikinci rübə qədər artan inflyasiyanın qarşısını almaq baxımından faiz dərəcəsinin dərhal sərtləşməsi ilə izah edilə bilər. Xalis neft qiyməti spesifikasiyasında (və ya təyinatında) baş verən müsbət şokdan dərhal sonrakı birinci rüb üçün inflyasiyanın ciddi artımını müşahidə edirik; lakin asimmetrik neft qiyməti spesifikasiyasında (təyinatında) baş verən artımından (müsbət şokdan) sonra verilən cavablar bütün proqnoz dövrləri ərzində əhəmiyyətsizdir. Müsbət qiymət şoku artımı ilə ÜDM artımına olan cavablar ikinci və dördüncü rübdən sonra müsbət və əhəmiyyətli olur. Müvafiq olaraq, ikinci rübdə inflyasiya əhəmiyyətli dərəcədə azalır, Mərkəzi Bank isə inflyasiyanın azalması və ikinci və dördüncü rüblərdə ÜDM artımının yüksəlməsindən sonra faiz dərəcəsini azaldır. Neftin xalis qiymətində şok artımından sonra məzənnə 1-ci, 3-5-ci rüblərdə bahalaşır; məzənnənin asimmetrik neft qiymət artımına cavab əmsalları isə bütün proqnoz dövrü ərzində əhəmiyyətsiz olur. Valyuta məzənnəsinin bahalaşması həm də iqtisadiyyatın xarici rəqabət qabiliyyətini məhdudlaşdırır və inflyasiyanın artması ilə birlikdə mənim gəldiyim nəticə budur ki, “Holland Sindromu” Azərbaycana şamil edilə bilər.\nQrafik 6: İCF dəyişənlərinin asimmetrik və xalis neft qiymət artımlarına olan cavabı\nQeyd: Boz rəngli kölgəli sahələr 68% asimptomik etimad sərhədlərini göstərir; orta xətlər impuls cavab funksiyasını təmsil edir; dəyişənlərin sıralanması belədir; qrafikin sol tərəfi dəyişənlərin ANQA-ya, sağ tərəfi isə XNQA-ya cavablarını göstərir. Dəyişənlərin sıralanması belədir: (i) ANQD, (ii) ANQA, (iii) ÜDM, (iv) İQİ, (v) MBFD, and (vi) MVM; (i) XNQD, (ii) XNQA, (iii) ÜDM, (iv) İQİ, (v) MBFD və (vi) MVM.\nGözlənildiyi kimi, iqtisadi artımın neft qiymətlərinin bahalaşmasına olan müsbət cavabı Qranger səbəbiyyət testi nəticələrinə zidd olmasına baxmayaraq, bu məqalənin gözləntilərinə uyğundur. Bu ziddiyyətin izahı olduqca sadədir: artan neft qiymətləri Dövlət Neft Fondunun ehtiyatlarını avtomatik olaraq artırır və neft-qaz ÜDM-in artımını da birbaşa olaraq yüksəldir. Nəticə etibarilə, qeyri-neft ÜDM-in artımı dolayısı ilə Neft Fondu köçürmələri ilə həyata keçirilən dövlət xərcləri hesabına yüksəlir və məcmu ÜDM artımı yaranır.\n“Holland sindromu”ndan əziyyət çəkən ölkələrdə müsbət neft qiyməti şoklarının inflyasiya təsirini Korden (Corden 1984) tərəfindən irəli sürülən “Xərcləmə effekti” ilə izah etmək olar. Kordenə görə, neftin bahalaşması neft-qaz sektorunda əmək haqqlarının və ya gəlirlərin artmasına səbəb olur, dolayı büdcə (vergilər və digər mənbələr hesabına formalaşmış) xərcləri, yaxud da şirkət sahiblərinin birbaşa xərcləri qeyri-ticarət (qeyri-neft) sektoru tələbinin müsbət gəlir elastikliyini təmin edir. Ticarət sektorunun qiyməti xarici bazarda ekzogen şəkildə, qeyri-ticarət sektorunun qiyməti isə daxili bazarda müəyyən edildiyindən qeyri-ticari malların qiymətləri ticari malların qiymətlərinə nisbətdə yüksəlir və real bahalaşmaya səbəb olur. Neft-qaz sektorundan resursları çəkib qeyri-ticari sektora yönəldir və bu sektorlarda inflyasiyaya səbəb olur (Corden 1984, 359-363).\nCədvəl 6 ÜDM, İQİ, MBFD və MVM-lərin asimmetrik və xalis neft qiymət dəyişikliyinin 100%-lik şokuna olan məcmu (akkumulativ) reaksiyalarını (cavabları) göstərir. Asimmetrik və xalis neft qiymətlərinə mənfi şok ÜDM artımına müxtəlif miqyaslı, mənfi məcmu təsir göstərir. Daha doğrusu, Mork (1989) və Hamiltonun (1996) neft qiymət spesifikasiyalarına 100%-lik mənfi şok ÜDM artımını müvafiq olaraq 78% və 126% məcmu olaraq azaldır. Buna baxmayaraq, etimad intervalı səbəbindən ÜDM-in ANQD-yə uzunmüddətli cavabı yalnız altıncı rübə qədər əhəmiyyətli olur (bu zaman ÜDM artımı 64% azalır), XNQD-yə uzunmüddətli cavablar isə bütün proqnoz dövrləri boyunca əhəmiyyətlidir. Bundan əlavə, ANQD və XNQD-yə 100%-lik şok müvafiq olaraq MVM-i 61% və 22% azaldır, lakin ANQD-dən fərqli olaraq, MVM-in XNQD-yə olan uzunmüddətli reaksiyaları altıncı rübə qədər əhəmiyyətlidir (bu zaman o, təxminən 18% azalır). Beləliklə, uzunmüddətli perspektivdə Hamiltonun XNQD spesifikasiyası Morkun ANQD spesifikasiyasına nisbətən Azərbaycanın ÜDM-inə daha geniş və daha ciddi mənfi təsir göstərir; MVM-ə gəldikdə isə sonuncu birincidən daha güclüdür. Əlavə olaraq, ANQD və XNQD-yə 100%-lik şok inflyasiyaya məcmu mənfi təsir göstərir (müvafiq olaraq təxminən 18% və 8%). ANQD-yə cavablar beşinci rübdən proqnoz dövrlərinin sonuna qədər əhəmiyyətlidir, XNQD-yə cavab əmsalları isə yalnız birinci rübdə əhəmiyyətlidir. Həm ANQD, həm də XNQD dəyişənlərindəki 100%-lik şoka faiz dərəcəsinin məcmu reaksiyaları fərqlidir və müvafiq olaraq dördüncü və altıncı rüblərə qədər əhəmiyyətlidir.\nCədvəl 6-ya görə, ANQA və XNQA dəyişənlərinə verilən 100%-lik qiymət şoku ÜDM-ə fərqli məcmu təsir göstərir, əhəmiyyətli cavablar isə yalnız birinci və dördüncü rüblərdə baş verir. Dördüncü rübdə ANQA və XNQA-ya verilən 100%-lik şoka cavab olaraq ÜDM-in artım tempi müvafiq olaraq 115% və 107% artır. Bu 100% şok inflyasiyanı artırır, lakin cavab əmsalları etimad intervalı səbəbindən çox da əhəmiyyətli deyil. ANQA və XNQA-da 100%-lik şoka olan mərkəzi bank faiz dərəcələrinin cavabları müvafiq olaraq üçüncü rübə qədər və sadəcə dördüncü rübdə əhəmiyyətlidir; sonra isə bu əhəmiyyət akkumulativ olaraq azalır. Əlavə olaraq, ANQA və XNQA üçün 100%-lik şok məcmu MVM-i müvafiq olaraq 37% və 55% artırır. Lakin, ANQA üçün cavab reaksiyaları bütün proqnoz dövrləri boyunca əhəmiyyətli deyil, XNQA üçün isə cavab reaksiyaları bütün proqnoz dövrləri boyunca əhəmiyyətlidir. Bu o deməkdir ki, neft qiymətlərindəki xalis artımlar uzun perspektivdə milli valyuta məzənnəsinin bahalaşmasına səbəb olur.\nCədvəl 6: Asimmetrik və qeyri-xətti spesifikasiyaların məcmu reaksiyaları\nPeriodlar Asimmetrik neft qiymət artımı və düşməsi Mork (1989) Xalis neft qiymət artımı və düşməsi\nCavab şokları ÜDM İQİ MBFD MVM Cavab şokları ÜDM İQİ MBFD MVM\nRüb 1 ANQD -0.55† 0.01 2.86† -0.16† XNQD -0.71† 0.03† 3.33† -0.05\nRüb 4 ANQD -1.05† -0.02 2.94† -0.37† XNQD -1.49† 0.01 5.93† -0.11†\nRüb 6 ANQD -0.64† -0.08† 0.52 -0.48† XNQD -0.98† -0.03 2.83† -0.18†\nRüb 20 ANQD -0.78 -0.18† -0.14 -0.61† XNQD -1.26† -0.08 3.75 -0.22\nRüb 1 ANQA 0.11† 0.01 -0.79† 0.06 XNQA -0.33† 0.03 0.76 0.12†\nRüb 4 ANQA 1.15† -0.01 -7.26† 0.11 XNQA 1.07† -0.02 -7.34† 0.27†\nRüb 6 ANQA 0.58 -0.00 -3.34† 0.23 XNQA 0.37 -0.01 -2.48 0.36†\nRüb 20 ANQA 0.30 0.06 -0.85 0.37 XNQA -0.27 0.08 2.54 0.55†\nQeyd: MBFD dəyişəninin birinci dərəcədən fərqi alınmışdır, yerdə qalan dəyişənlərin isə birinci dərəcədən loqarifmik fərqi alınmışdır. † neftin 100%-lik qiymət şokuna dəyişənlərin məcmu cavablarının əhəmiyyətini bildirir.\nXülasə etsək, impuls reaksiya təhlili göstərdi ki, həm mənfi, həm də müsbət neft qiymət şokları sistemin bütün makro dəyişənlərinə əhəmiyyətli təsir edir. Lakin, müsbət şokların əlverişli təsirinə nisbətən mənfi şoklar Azərbaycan iqtisadiyyatında daha çox (iqtisadi) tənəzzül, inflyasiya, monetar və valyuta təsirinə malikdir. Həmçinin, neftin qiymətindəki müsbət şoklar səbəbindən məzənnənin bahalaşması və inflyasiyanın artması Azərbaycanda “Holland Sindromu”nun mövcud olduğunu göstərir.\n6.3. Asimmetrik və qeyri-xətti spesifikasiyalar üçün varyans dekompozisiyası\nCədvəl 7-yə əsasən, göstərilən asimmetrik və xalis neft qiymət düşüşləri sistemə daxil olan bütün makro dəyişənlərdə, xüsusən ÜDM-də (ÜDM-in özündən başqa müvafiq olaraq 20% və 23% təşkil edərək birinci yeri tuturlar) əsas varyans mənbəyidir. Bundan əlavə, hər iki mənfi neft qiymət şokları inflyasiyanın, faiz dərəcəsinin və məzənnə dərəcəsinin varyansında əhəmiyyətli rol oynayır. Daha doğrusu, İQİ, MBFD və MVM dəyişənlərində ANQD varyansın təxminən 11%, 23% və 21%-ni təşkil edir, bu üç dəyişəndə XNQD isə təxmini 12%, 22% və 14% arasında dəyişir.\nCədvəl 7: Asimmetrik və qeyri-xətti spesifikasiyaların varyans dekompozisiyası\nPeriodlar ANQD və ANQA\nMork (1989) XNQD və XNQA\nVaryans şoku ÜDM İQİ MBFD MVM Varyans şoku ÜDM İQİ MBFD MVM\nRüb 1 ANQD 0.01 0.01 0.14 0.14 XNQD 0.02 0.01 0.16 0.12\nRüb 5 ANQD 0.16 0.07 0.20 0.19 XNQD 0.20 0.10 0.19 0.13\nRüb 10 ANQD 0.19 0.11 0.23 0.21 XNQD 0.22 0.12 0.22 0.14\nRüb 15 ANQD 0.20 0.11 0.23 0.21 XNQD 0.22 0.12 0.22 0.14\nRüb 20 ANQD 0.20 0.11 0.23 0.21 XNQD 0.23 0.12 0.22 0.14\nRüb 1 ANQA 0.00 0.00 0.00 0.01 XNQA 0.03 0.03 0.01 0.00\nRüb 5 ANQA 0.04 0.01 0.04 0.03 XNQA 0.09 0.04 0.07 0.04\nRüb 10 ANQA 0.03 0.01 0.04 0.03 XNQA 0.08 0.04 0.07 0.05\nRüb 15 ANQA 0.03 0.01 0.04 0.03 XNQA 0.08 0.04 0.07 0.05\nRüb 20 ANQA 0.03 0.01 0.04 0.03 XNQA 0.08 0.04 0.07 0.05\nQeyd: R dəyişəninin birinci dərəcədən fərqi alınmışdır, yerdə qalan dəyişənlərin isə birinci dərəcədən loqarifmik fərqi alınmışdır.\nCədvəl 7 göstərir ki, hər iki müsbət qiymət şokları dəyişənləri (ANQA və XNQA) digər iki mənfi qiymət şokları dəyişənləri (ANQD və XNQD) ilə müqayisədə yerdə qalan bütün makroiqtisadi dəyişənlərin varyansında daha az rol oynayır. Daha doğrusu, asimmetrik neft qiymət artımı ÜDM daxil olmaqla digər dəyişənlərdə 5%-dən az varyansı izah edə bilir, halbuki xalis neft qiymət artımı ÜDM daxil olmaqla digər dəyişənlərdəki varyansı 10%-dən az izah edir.\nBeləliklə, varyans dekompozisiyası əvvəlki nəticələri təsdiqləyərək göstərdi ki, müsbət neft qiymət şokları ilə müqayisədə mənfi neft qiymət şokları sistemin digər makro dəyişənlərindəki varyansı daha yaxşı izah edir. Qeyd etmək lazımdır ki, hər iki mənfi neft qiyməti tərifi bu tədqiqatın nümunə müddəti ərzində təxmini eyni dərəcədə izah gücünə sahibdir. Görünür, Morkun asimmetrik neft qiymət artımı spesifikasiyası ilə müqayisədə Hamiltonun xalis neft qiymət artımına verdiyi tərif makroiqtisadi dəyişənlərin çoxunu izah etməkdə daha güclüdür.\nSon onilliklərdəki təbii resurslardan əldə edilən gəlir sayəsində Azərbaycan yüksək iqtisadi artıma nail ola bildi. Lakin 2014-cü ildə neft qiymətlərinin aşağı düşməsi göstərdi ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı enerji ixracatından çox asılıdır və Dövlət Neft Fondunun aktivləri hesabına həyata keçirilən böyük dövlət xərcləri əsasında fəaliyyət göstərir. Bu məqalə neft qiymətindəki dəyişikliklərin Azərbaycan iqtisadiyyatına təsirlərini araşdırır. 2001r2-2018r4 dövrü üçün vektor avtoreqressiv modellərindən istifadə edərək neftin qiymət şoklarının rüblük ÜDM artımına, inflyasiyaya, faiz dərəcəsinə və məzənnə dəyişkənliyinə təsirlərini təhlil edirəm.\nTədqiqatın əsas nəticələri aşağıdakılardır: Birincisi, neft qiyməti şokları ilə Azərbaycanın iqtisadi fəaliyyəti arasında ciddi xətti əlaqə mövcuddur. Xətti neft qiymət şokları ilk üç rübdə məcmu ÜDM artımına neft-qaz və qeyri-neft sektorlarında ÜDM artımına mane olur; cavab tədbirləri ilə dördüncü və altıncı rüblərdə isə onların inkişafına müsbət təsir göstərir. Neft-qaz sektorundakı düşüş dünya bazarında neftin ucuzlaşması səbəbindən neft gəlirlərinin azalması ilə izah edilə bilər. Qeyri-neft sektorunda ÜDM artımının müvafiq azalması onun tərkib hissəsi ilə izah edilə bilər, çünki bu sahə əsasən neft gəlirləri hesabına subsidiya olunan dövlət xərcləri ilə fəaliyyət göstərir. Neft gəlirlərinin kəskin azalması hökumətin iqtisadiyyatın qalan hissəsinə subsidiya vermək imkanını məhdudlaşdırır. Beləliklə, neft və qaz sektorundakı geriləmə (yüksəliş) qeyri-neft sektorunda da müvafiq geriləməyə (yüksəlişə) gətirib çıxardır. Bir neçə rübdən sonra neft qiymətlərinin artması və hər iki sektorda ÜDM-in artması fonunda neft gəlirləri artır, neft və qaz sektoru iqtisadiyyatın qalan hissəsinin bərpasına təkan verdi. İkincisi, neft qiymətindəki şoklar inflyasiyaya, faiz dərəcəsinə və məzənnəyə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir və inflyasiyanın artmasına, sərt monetar siyasətin qurulmasına və manatın dəyərdən düşməsinə səbəb olur. Manatın dəyərdən düşməsi xarici malların daha bahalı olmasına gətirib çıxardır. İnflyasiyanın artmasına cavab olaraq pul siyasətinin sərtləşdirilməsi isə qeyri-neft sektoruna əlavə zərər verir.\nQeyri-xətti spesifikasiyaların nəticələri belədir: Həm mənfi, həm də müsbət neft qiymət şokları sistemə daxil olan bütün dəyişənlərə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir, lakin bu təsirlərin miqyası tamamilə fərqlidir. Neftin qiymətindəki mənfi şokların iqtisadi fəalliyyətə olan mənfi təsiri neft qiymətindəki müsbət şokların iqtisadiyyata olan müsbət təsiri ilə müqayisədə daha ciddidir. Bu o deməkdir ki, mənfi şoklar Azərbaycan iqtisadiyyatına müsbət şokların genişləndirici təsirindən daha çox (iqtisadi) tənəzzül təsiri göstərir. Nəhayət, neft qiymətindəki müsbət və mənfi şoklar məzənnənin bahalaşmasına və ucuzlaşmasına, inflyasiyanın daha da artmasına səbəb olur. Yüksək inflyasiya ilə birlikdə manatın bahalaşması Azərbaycanın “Holland Sindromu”ndan əziyyət çəkdiyini göstərir.\nQrafik A1: Azərbaycanda makroiqtisadi dəyişənlər və dünya neft qiymətləri\nQeyd: Bütün sıralar trendsizləşdirilmişdir. Brend Markalı Neftin qiyməti (BNQ), Ümumi Daxili Məhsul (ÜDM), İstehlakçı Qiymət İndeksi (İQİ), Milli Valyuta Məzənnəsi (MVM), Neft-qaz (NQ), Qeyri-neft (QN) dəyişənlərinin birinci dərəcədən loqarifmik fərqi alınmışdır, Mərkəzi Bank Faiz Dərəcəsi (MBFD) dəyişəninin isə birinci dərəcədən fərqi alınmışdır. Mənbə: ABŞ Enerji Məlumatlar İdarəsi (real BNQ), Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi (ÜDM, NQ və QN), Beynəlxalq Valyuta Fondu (İQİ, MBFD və MVM).\n Bu məqalənin ilk versiyası Trier Universitetində Professor Dr Matias Noyenkirşin (Matthias Neuenkirch) rəhbərliyi altında magistratura tezisi şəklində yazılmışdır. Sözlər professor Noyenkirşə olan xoş münasibətimi və minnətdarlığımı ifadə edə bilər. Tezisi yazmaqda mənə yol göstərən professor Noyenkirşə nə qədər təşəkkür etsəm azdır. Bildiyimə görə bu, Azərbaycanda neft qiyməti makroiqtisadiyyatı ilə bağlı azsaylı məqalələrdən biridir. Həmçinin, dostlarım Nicat Qasım və Tristam Barretə dəyərli şərh və köməklərinə görə dərin təşəkkürümü bildirirəm. Həyat yoldaşım Vüsaləyə də mənə verdiyi dəstəyə görə minnətdaram.\n Abreviaturların açılışı müvafiq olaraq belədir: ANQA – Asimmetrik Neft Qiymət Artışı; ANQD – Asimmetrik Neft Qiymət Düşüşü; XNQA – Xalis Neft Qiymət Artımı; XNQD – Xalis Neft Qiymət Düşüşü.\n Kliv Qranger (Clive W.J. Granger 1969) tərəfindən hazırlanan Qranger səbəbiyyət testi bir dəyişənin digərinə səbəb olub-olmadığını öyrənmək üçün istifadə edilən metoddur. Lakin, bu metodda verilən məlumatlardakı dəyişikliklərin digər zaman sıralarına dərhal mənfi, ya da müsbət təsir göstərib-göstərmədiyi və sistemdə bir şokun neçə dövrə təsir edib-etmədiyi barədə məlumat verilmir (Brooks 2008, 289).\n İCF Qranger səbəbiyyət testlərinin əhatə etmədiyi dəyişənlərin qarşılıqlı əlaqəsi haqqında tam məlumat əldə etmək üçün VAR sisteminə genişləndirmə şəklində yaradıldı. İCF sonrakı dövrlərdə bir dəyişənin qalıqlarında bir ekzogen şokun digər dəyişənlərə necə təsir etdiyini və hansı dövrə qədər sistemdəki dəyişənlərə təsir göstərdiyini müəyyənləşdirir (Lütkepohl 2005, 51).\n PXVD VAR modelini şərh etmək üçün başqa bir vasitədir. O, bir dəyişəndə baş verən dəyişikliklərin (varyansın) nə qədərinin dəyişənin öz şoku və ona qarşı digər dəyişənlərə verilən ekzogen şoklar ilə izah oluna biləcəyini müəyyən edir. (Brooks 2008, 300).\n Parsimonist (parsimonious) dedikdə ən az fərziyyələrə və dəyişənlərə əsaslanan, lakin ən böyük izahedici gücə malik ən sadə model və ya nəzəriyyə nəzərdə tutulur.\n Yerə qənaət etmək üçün yalnız istehsal göstəricilərinin nəticələrini qeyd edirəm, çünki qalan dəyişənlərin cavabları Qrafik 3-də olduğu kimi oxşar nümunələri nümayiş etdirir. Burada qeyd etmədiyim dəyişənlərin cavabları ilə maraqlananlar mənimlə əlaqə saxlaya bilər.


Love is... - Uşaqlığımızın ən maraqlı saqqızının kədərli tarixçəsi - MINVAL.INFO\nUşaqlığımızın ən sevimli saqqızları “Love is…” . Yəqin ki, xatırlamayan yoxdur. Hələ içərisindən çıxan maraqlı komiksləri də toplayırdıq. Amma saf uşaq qəlbimizlə hardan biləydik ki, əslində sevə-sevə oxuduğumuz bu vərəq parçaları böyük məhəbbət romanıdır.\nMinval.info publika.az-a istinadən xəbər verir ki, “Love is” çox qəmgin sevgi hekayəsinin sarı yarpaqlarıdır.\nKim Qrouv adlı rəssam 19 yaşında ikən dünya səyahətinə çıxır. 6 ildən sonra isə Kaliforniyada kök salır. Burada Roberto Kasali adlı italyanla tanış olur. Aşiqlər evlənirlər. Məhz Roberto onu həmin personajları yaratmağa ruhlandırır. Kim salfetlərin üzərində birgə həyatlarının ən maraqlı məqamlarını təsvir edir. Üzərində isə Sevgi budur deyib mətnlər yazırdı.”Mən duyğularımı bu yolla üzə çıxarırdım. Bir növ gündəliyə bənzəyirdi. Öncə bir damla çəkdim, o dönüb qız oldu. Qız mən idim. Fantastik duyğuları isə mənim hiss etdiklərim idi. Daha sonra bu duyğuların ünvanı olan ikinci damlanı, yəni oğlanı təsvir etdim. Seçimim olsaydı, romantik mahnılar bəstələyərdim. Eşq bəstələri qəlbimə toxunur, Təəssüf k, bacarığım yoxdur, ancaq komikslərlə duyğularımı izhar edirəm”.\nTəəssüf ki, Kimlə Robertonun məhəbbət hekayəsi uzun çəkmir. Oğulları dünyaya gələndən dörd il sonra Robertoda xərçəng aşkarlanır. Həkimlər heç cür kömək edə bilmirlər. Kim ərinin son günlərini onunla birgə keçirmək üçün komikslərin taleyini həmkarına həvalə edir. Beləcə rəngli “Love is” rəsmləri işıq üzü görür.\nTarix: 2019/03/26 13:15


Həbsxanada Bəşir Süleymanlının başı zorla keçəl qırxılıb\n05 Mart 2015 - 15:59\nSeçkilərin Monitorinqi və Demokratiyanın Tədrisi Mərkəzinin icraçı direktoru Bəşir Süleymanlı saxlandığı həbsxanada insan ləyaqətini alçaldan rəftara məruz qalıb. Bu haqda AzadlıqRadiosuna vəkil Elçin Sadıqov məlumat verib. Onun sözlərinə görə, həbsxanada Bəşir Süleymanlının başı zorla keçəl qırxılıb:\n«Martın 4-də mənə zəng etmişdi. Onunla bərabər bir neçə nəfərin də başını keçəl qırxıblar. Bu hərəkət Cəzaların İcrası Məcəlləsinə və daxili nizam qaydalarına tamamilə ziddir. Bu insan ləyaqətinin alçaldılmasıdır. Bəşir bəy mənə dedi ki, heç bir qayda pozuntusuna yol verməyib. Əgər, bu olsa belə, başı keçəl qırxmaq cəza metodu deyil. Baş verənlə bağlı Penisentiar Xidmətə və həbsxanan rəhbərliyinə müraciət olunacaq. Reaksiyadan asılı olaraq məhkəməyə də müraciət edə bilərik».\nAzadlıqRadiosu məsələyə aydınlıq gətirmək üçün Penitensiar Xidmətə sorğu ünvanlayıb. Xidmətdən hələlik sorğuya cavab verilməyib.\nBəşir Süleymanlı ötən il mayın 26-da 3 il 6 ay müddətinə azadlıqdan həbs olunub. O, külli miqdarda mənimsəmə, mütəşəkkil dəstə tərəfindən qanunsuz sahibkarlıq, vergidən yayınma, vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə etmədə ittiham olunur. Bəşir Süleymanlı Penitensiar Xidmətin 2 saylı Cəzaçəkmə Müəssisəsində saxlanır.\nBəşir Süleymanlı həbsini siyasi sifariş hesab edir.\nAzərbaycan hakimiyyəti isə dəfələrlə bəyan edib ki, ölkədə heç kim siyasi fəaliyyətinə görə təqib, həbs edilmir (“Azadlıq” radiosu).


LENT.AZ - “Yanğın siqnalı gəldi, gördüm bizim evin ünvanıdır...” - OD İÇİNDƏ YAŞAYAN ADAMIN HEKAYƏTİ\n16.06.2017 / 16:05\n“Yanğın siqnalı gəldi, gördüm bizim evin ünvanıdır...” - OD İÇİNDƏ YAŞAYAN ADAMIN HEKAYƏTİ\nQəfil çalınan həyəcan siqnalı söhbətimizi yarıda qoyur. Müsahibim yanğın baş verdiyini deyərək sürətlə qapıya tərəf hərəkət edir. Ardınca da biz. Mən və fotoqrafımız Sabir. Qaçaqaç başlamışdı. Yanğınsöndürənlərə mane olmamaq üçün kənara çəkilirik.\nAşağı çatanda iki yanğınsöndürən maşın artıq qarajdan çıxırdı. Peşə marağı üstün gəlir, ünvanı öyrənib, onların ardınca yollanırıq.\nFövqəladə Hallar Nazirliyi Dövlət Yanğından Mühafizə Xidmətinin Yasamal Rayon Yanğından Mühafizə Hissəsindən yenicə aralanmışdıq ki, tıxaca düşdük. Qarşıda maşınların arasında yanğınsöndürən maşın qızarır. Nəhəng maşın tıxacı yara-yara irəliləyir və gözdən itirdi.\nŞərifzadə 1-ə çatanda alov binanı bürümüşdü. Yaxınlaşmaq mümkün deyildi. Göydən başımıza od tökülürdü. Yanğınsöndürənlər işə başlamışdılar. Hərəsinin əlində bir şlanq yanğını söndürməyə çalışırdı. Alov isə getdikcə böyüyürdü.\nİnsanlar təşviş içində qışqırır, ağlayır, yanğınsöndürənlərdən kömək istəyirdilər. Bina əvvəllər Texniki Universitetinin tələbələrinin yataqxanası olub. Hazırda məcburi köçkünlər məskunlaşıb. 25 il əvvəl yurdlarından köçkün düşmüş bu insanlar ikinci dəfə evsiz qalırdı. Bu illər ərzində min bir zülmlə qurduqları evləri gözlərinin önündə yanıb kül olurdu. Ağlayır, qışqırır, fəryad qoparırdılar. Bəli, söhbət iyunun 7-də Bakının Yasamal rayonunda məcburi köçkünlərin məskunlaşdığı yataqxanada baş vermiş yanğın hadisəsindən gedir. Məhz həmin gün, hələ səhər tezdən, o yataqxanada həyat öz axarıyla davam edərkən Lent.az-ın əməkdaşı Dövlət Yanğından Mühafizə Xidmətinin Yasamal Rayon Yanğından Mühafizə Hissəsində yanğınsöndürənlə müsahibəyə hazırlaşırdı. Biz yanğından xəbərsiz, yanğında, necə deyərlər, bizdən xəbərsiz... Mövzunun üstünə gəlmişdi xəbər. O acı xəbər...\nDəqiqələr keçdikcə yanğın daha da güclənirdi. Dəstək üçün daha bir neçə yanğınsöndürən briqadası gəlmişdi. Lakin maşınlar binaya yaxınlaşa bilmirdi. Sakinlər tərəfindən tikilmiş əlavə tikililər maşınların binaya yaxınlaşmasına imkan vermir. Məcbur aralıda saxlayıb, uzaq məsafədən xətt açılmışdı. Sakinlərin məsuliyyətsizliyi yanğınsöndürənlərin işini çətinləşdirmişdi. Çətinliyə rəğmən yanğınsöndürənlər alovla mübarizə aparırdılar. Aşağıdan yuxarı alovun üstünə şırnaqla su vurur, yanan binaya daxil olmağa çalışırdılar.\nYanğın haqda eşidib gələnləri qonşuları sakitləşdirir: “Qorxma, sizinkilər içəridə yoxdu”, “Narahat olma, anan içəridə deyil”, “Ağlama, balaların yaxşıdı”. Bu sözlərdən sakitləşməyənlər də var. Özünü qaldırıb yerə çırpır, üzünü cırır, dizini döyüb oğlunu, qızını çağırır. Dərsdən gələn tələbə qız evlərinin yandığını görüb, yerə çökür. Kişilər var – gücüylə qapıdakı polis baryerini yarıb içəri keçməyə çalışır. Yanğından qurtulanlara gələn zənglərin ardı kəsilmir. Eşidən zəng edib hallarını soruşur. Bir qız yanmış eyvanın altında durub, atasını çağırır...\nÜçüncü mərtəbədə yaşlı bir qadın qalıb. Binanın gəncləri yanğın təzə qızışmağa başlayanda hər kəsi içəridən çıxarmağa çalışıb. Təkcə Xanım xalanı çıxara bilməyiblər. Təzə aldığı televizorsuz çıxmaq istəməyib, qalıb içəridə. Xanım xalanın pəncərədən görünən əli yenicə sakitləşmiş kütlədə səs-küy yaradır. Ağız deyəni qulaq eşitmir. Tüstü öz işini görmüşdü. Qadın başını pəncərənin taxtasına söykəmişdi. Hərdən gücünü toplayıb, başını qaldırır, aşağıdakılara əl edir.\nİki yanğınsöndürən pəncərəyə nərdivan dayayıb, yuxarı dırmaşır. İkinci mərtəbəyə çatmışdılar ki, Xanım xalanın pəncərəsində ikinci şəxs görünür. Başqa bir yanğınsöndürən yaşlı qadını xilas edir. Aşağıdakılar qəhrəman yanğınsöndürəni alqışlayır.\nTəxminən yarım saat ərzində yanğın tamam söndürüldü. Evləri yanmış sakinlər yavaş-yavaş binanın həyətinə toplaşırlar. Hamısı yorğun, hamısı tükənmiş. Kül olmuş evləri ilə yanaşı ümidləri də yanmışdı. Beləcə, 16 ailə yenidən evsiz qaldı...\nYanğınsöndürənlər bir-bir binadan çıxır. Məlum olur ki, mülki geyimdə olan xeyli yanğınsöndürən var. Yanğın haqda eşidən birbaşa hadisə yerinə gəlib. Başdan-ayağa his içində olan biri mənə yaxınlaşır. Baş geyimini çıxarıb:\n- Bu da sizə bizim işimiz. Canlı gördünüz... – deyir.\nBu, həyəcan siqnalı çalınana qədər peşəsi haqda söhbət etdiyimiz həmin yanğınsöndürən idi. Yasamal rayonunun Yanğından Mühafizə Hissəsinin manqa komandiri, daxili xidmət baş çavuşu Ağayev Hüseyn.\nAğayevin 36 yaşı var. 7 ildir ki, Yanğından Mühafizə Xidmətində xidmət edir. Bu peşəni seçməsinin maraqlı tarixçəsi var. 5-6 yaşı olanda qonşularının evi yanıb. Qonşunun oğlu Vasif evdə tək qalıb, pərdəni kibritlə alışdırıb. Alov pərdədən evə keçib. Vasif də içəridə qalıb. 2-3 maşın yanğın söndürənlər gəlib. Yanğınsöndürənlər alovla vuruşa-vuruşa içəri girib Vasifi çıxardıblar. Bu epizod Hüseynin gələcəkdə yanğınsöndürən olması üçün kifayət edib. İllər keçib, o uşaq böyüyüb, onunla bərabər arzusu da böyüyüb. Bir neçə peşə sınayıb, sonda özünü burda tapıb. “İşlədikcə işimi daha çox sevməyə başladım”, deyir.\nGeriyə - hissəyə qayıdırıq. Söhbətimizə qaldığımız yerdən davam edirik. Hisli-paslı paltarlarımızla.\nİlk işini soruşuram. Yanğından bəri gərgin olan çöhrəsinə təbəssüm gəlir.\n- Köməkçi yanğınsöndürən kimi hadisə yerinə getmişdim. Bağçanın həyətindən quru ot yanırdı. Qocaman əməkdaşla getmişdik. Mənə dedilər, sən de get, şlanqı açmağa-dolamağa kömək edərsən. Orda məndən soruşdular, tuta bilərsən şlanqı? Dedim, niyə bilmirəm?! Ondan əvvəldə 1-2 dəfə şlanq tutmuşdum, bilirdim. Zamanla təcrübə yığdım, daha məsuliyyətli əməliyyatlara göndərdilər məni.\n- Yaddaşınızda qalan ən güclü yanğın hansı olub?\n- “Sovetski”də yanğın vardı. Həyətə girə bilmirdik. Məhəllə çox dar, üstəlik də sakinlər maşınları çox səliqəsiz park eləmişdilər. Hadisə yerinə 100 metr qalmış maşın artıq irəliləyə bilmədi. Yanğın böyüyürdü. Qərar qəbul olundu ki, xətt ora çəkilsin. Onda çox əziyyət çəkdik. Üstümüzdə 10-15 kiloluq paltarla qaçmaq çox çətindi. Bir-birinə yapışıq 10-15 mənzil vardı. Ləngimək olmazdı. Artıq alov 2-3 mənzilə keçmişdi. Yanan mənzillərdə iki nəfər qalmışdı. Biri orta yaşlı kişi, digəri yaşlı qadın. Yanğının qarşısı alınsa da, pilləkənlərdən düşmək təhlükəli idi. Çox hissəsi yanmışdı. Evin divarlarının hərarəti də çox yüksək idi. İnsanları təcili təxliyə etməli idik. İnsan o istidə 5 dəqiqə atıq qalsa, ciyərləri partlaya bilərdi. Avtonərdivan aça bilmədik. Elektrik naqillərinin kor-koranə çəkilməsi maşınımızın binaya yaxınlaşmağına imkan verməmişdi. Vaxt itirə bilməzdik. Kişi huşunu itirmişdi. Təcili evdən çıxarılmalıydı. İkinci mərtəbədə idik. Rəhbərlik tərəfindən qərar qəbul edildi, qonşunun damına nərdivan atdıq, körpü yaratdıq. Kişini xərəyə bağladıq. Xərəyi nərdivanın üstündə dizi üstə sürünə-sürünə o biri binaya keçirdik. Sonra yaşlı qadını xilas etdik. O isə üçüncü mərtəbədəydi. 120-130 kilo çəkisi olardı. İsrar edirdi ki, nərdivan gətirək, elə düşsün. Başa sala bilmirdik ki, maşın binaya yaxınlaşa bilmir. Qadın əlil idi. Yeriyə bilmirdi. Mütləq qucaqda düşürməliydik. Onu əlil arabasından götürüb, adi stula bağladıq. Sonra stulu çiynimizə alıb yanmış pilləkənlə aşağı düşürdük. Bir nəfər öndə, biri arxada. Mən arxada gedirdim. Əlavə iki nəfər də bizi müşayiət edirdi. Ayağımız büdrəsə, bizi saxlamaq üçün. Özümüz heç, yıxılsaq, qadın da yıxılacaqdı. Birtəhər qadını içəridən çıxardıq. O dəhşətli hadisə yadımdan heç vaxt çıxmayacaq.\n- Xilas etdiyiniz insanlarla sonra görüşürsünüz?\n- Yox. Heç üzləri yadımda da qalmayıb. Həmin anda adam üzünə fikir vermir. Rastlaşsam da tanımaram.\nBir qədər fikirləşdikdən sonra əlavə edir.\n- Amma bir ailə var, hərdən yadıma düşür. 158 saylı məktəbin yanında yanğın vardı. Qadın çıxmışdı, qızı içəridə qalmışdı. Qızın 18-20 yaşı olardı. Mətbəxdən yanğın dəhlizə qədər yayılmışdı. Qızın xırıltılı ağlamağı bu günə qədər yadımdadır. Pişiyi içəridə qalıb ölmüşdü.\n- İçəridə tək pişik qalsa, xilas etməyə çalışardınız?\n- Əlbəttə! Bir dəfə xilas etmişəm də. Mətbəxin yandığını görüb ailə çölə çıxmışdı, pişik içəridə qalmışdı. Hadisə yerinə çatanda ailə başladı dil tökməyə ki, xahiş edirik, piyimizi xilas edin. O da canlıdır. Ona qarşı laqeydlik etdiyimi də deməzdim. Döyüş xətti açıldı, eyni çevikliklə içəri daxil olub pişiyi xilas etdik. Pişik yataq otağında yatağın altında gizlənmişdi. Onu ailəyə təhvil verəndə çox sevinmişdilər.\n- Evdəkilərə yanğın tətbiqatı keçirirsiniz?\n- Allah göstərməsin! Hə, yanğın olarsa, əlavə çıxışları göstərmişəm. Hər şey ola bilər. Səhər saat 6 idi. Növbədə idim. Həyəcan siqnalı ilə yola çıxdıq. Maşında növbə rəisi ünvanı elan etdi: Vasif Əliyev küçəsi, Tibb Texnikumu ilə üzbəüz. Mən də arxada oturmuşam. Baxdım, bizim ünvandı. Dəli oldum. İraq olsun, ya bizim evdi, ya əmimgil. Onlar da bizimlə qonşudu. Məhəlləyə qaçanda əmimgilin qonşuluğunda kirayənişin qalan oğlan mindi maşına. Soruşuram, hara yanır? Deyir, Kərim kişigil tərəf. Kərim də atamdı. Həyəcanım birə beş artdı. Bizim evdə də körpə uşaqlar vardı, əmimgildə də. Necə stress keçirdim! Çatdıq ora. Qonşumuzun mətbəxi yanırdı. O, bizim ev də ola bilərdi. Odur ki, gecə yatanda elektrik cihazlarını “tok”dan ayırmaq lazımdır.\nHüseynlə söhbəti uzatmaq da olardı. Lakin onu ağır əməliyyatdan gəldiyini nəzərə alıb, çox yormadıq. Başdan-ayağa qan-tər içindədi. Hüseynlə sağollaşıb, onun dilindən sizlər üçün vacib məlumatı çatdırırıq. Yanğın zamanı bunları etmək vacibdir.\n- “Panika”ya düşmək olmaz. Sağlam başla analiz etmək lazımdır ki, yanğın haradadı?\n- Hündür binada yaşayırıqsa, yanğın aşağıdan başlayıbsa, ən təhlükəsizi evdə gözləməkdir.\n- Mətbəx yanırsa, eyvana çıxmaq lazımdır.\n- Evdə ən təhlükəsiz yer hamamdır. Orda da gözləmək olar.\n- Tüstü adətən yuxarı qalxır deyə təmiz hava aşağıda olur. Əyilmək lazımdır.\n- Seyf qapılar istidən şişə bilir. Ona görə yaxşı olar ki, bayır qapını azca açıq qoyula.\n- Tüstüləmə varsa, pambıq parça isladılıb, ağıza tutulmalıdır. Su zəhərli maddələri tutub saxlayır.\n12079 dəfə oxunub\nAzərbaycan Xalq Cümhuriyyəti - şərəf və ləyaqət tariximiz adlı konfrans keçirilib\nCümhuriyyət dövrünün pullarını yığan illuziyaçı: “Bu pulların qəribə sehri var...” – MÜSAHİBƏ\nSabah rayonlarda 33 dərəcə isti olacaq\n"Bu hadisəni elm və təhsil sahəsində “Əsrin kontraktı” adlandırmaq olar" - Nərgiz Paşayeva


Vyanada kritik Qarabağ görüşü - Ötən gün nələr\nVyanada kritik Qarabağ görüşü - Ötən gün nələr oldu?\n10:08 17 May 2016 Oxunub : 2633\nÖtən gün Azərbaycanda və dünyada bir çox hadisələr baş verib. Hansı xəbərlər oxucular arasında geniş müzakirələrə səbəb oldu? Mayın 16-da nələr baş verdi?\n`Əsəd haqda mahnı oxuyun` - Zaxarova Camalanı ələ saldı\nEurovision 2016" mahnı müsabiqəsində Ukraynanı təmsil edən Camalanın qalib gəlməsi Rusiya tərəfindən bimənalı qarşılanmayıb.\nUkraynada kunq fu və uşu idman növü üzrə keçirilən Avropa Çempionatında azərbaycanlı və erməni idmançılar arasında kütləvi dava olub. Davaya səbəb ermənilərin qondarma “Dağlıq Qarabağ Respublikası”nın bayrağını qaldıraraq təxriba əl atmasıdır. Yarış zamanı meydanda Azərbaycan yığmasını təmsil edən idmançı Orxan Mehdiyev və komanda yoldaşları artıq Bakıya qayıdıblar. O.Mehdiyev kütləvi dava ilə bağlı bilinməyən məqamları AzVision.az-la bölüşüb.\nErmənistan parlamenti `DQR-dan imtina etdi\nErmənistan parlamentinin xarici əlaqələr komissiyası “DQR”in “müstəqilliyi”nin tanınmasını nəzərdə tutan layihənin gündəliyə salınmasına müsbət rəy verməyib.\nErmənilərin İŞİD-lə iş birliyi - Kütləvi qırğınlar baş verə bilər (VİDEO)\nAzərbaycan niyə Rusiyaya 12 xal verdi?\n“Eurovision-2016” başa çatsa da, müsabiqə ətrafında müzakirələr davam edir. Ukrayna təmsilçisi Camalanın Avropanın ən mötəbər mahnı müsabiqəsində birinci olmasında siyasi məqsədlərin olduğu bildirilir. Ekspertlər hesab edirlər ki, Camalanın qələbəsi Avropanın Rusiyaya siyasi mesajıdır.\n`Şəhidlərin qəhrəmanlığı qarşısında baş əyirəm` - Zakir Həsənov\nLeyla Əliyevanın Əminə ilə yeni - FOTOSU\nSosial şəbəkələrdə Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın qızı Əminə və əkizləri Əli-Mikayılla birgə çəkdirdiyi yeni fotosu yayılıb.\nDeputat kanalizasiyaya düşdü - VİDEO\nHindistan parlamentinin "Bharatiya canata parti" partiyasını təmsil edən deputat Punamben Madam müsahibə zamanı yerin altına yuvarlanıb.\nSuyun qiyməti niyə qalxdı? - Rəsmi açıqlama\nƏsas budur, çirkli olsun - KARİKATURA\n1999-cu ildən bu günə qədər Ermənistan-Gürcüstan sərhədində 14 dəfə nüvə qaçaqmalçılığı cəhdinin qarşısı alınıb.\n`Metsamor AES-in yerləşdiyi ərazidə sürüşmələr mümkündür` - AUDİO\nMetsamor AES-in nüvə tullantılarının Kür və Araz çaylarına axıdılması ehtimalı var`.\nİkinci əl maşınlar getdikcə ucuzlaşır - Yeni qiymətlər\nSəmra qalmaqallı fotosundan danışdı: `Gözlənilmədən oldu...`\n“Mənim üçün gözlənilməz oldu. Yaxınlaşdı ki, şəkil çəkdirək. Gözlənilmədən qucağına qaldırdı. Sonradan o, ispaniyalı iştirakçını, fransalı iştirakçını qucağına qaldırdı”. Bu sözləri Azərbaycanı “Eurovision-2016” mahnı müsabiqəsində təmsil etmiş Səmra Rəhimli “ASAN Radio”nun efirində bildirib.\nAlmaniya XİN-dən Qarabağ açıqlaması: `Müharibə riski artacaq`\nDağlıq Qarabağda münaqişə nə qədər uzun müddət davam edəcəksə, tərəflər bir o qədər intensiv silahlanacaq, Ermənistan və Azərbaycan arasında müharibə daxil olmaqla yeni eskalasiya riski daha artıq olacaq. Bunu Vyanada Almaniyanın xarici işlər naziri Frank-Valter Ştaynmayer deyib.\nUkraynanın Vinnitski vilayətinin Trostyanetski rayonu dövlət administrasiyasının rəhbəri Leonid Lobanyanın üzərinə yaşıl boya tökdükdən sonra zibil qutusuna atıblar.\nNATO-dan Rusiyaya müharibə xəbərdarlığı\nRusiya təcavüzkar siyasətini davam etdirəcəyi təqdirdə NATO bu ölkəyə qarşı müharibə elan edəcək.\nƏliyev Moqerini ilə Qarabağı müzakirə etdi - FOTO\nİlham Əliyev:`Danışıqları davam etdirməyə hazırıq` (FOTO)\nAzərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev mayın 16-da Avstriya Respublikasına işgüzar səfəri çərçivəsində ABŞ-ın dövlət katibi Con Kerri ilə görüşüb.\nSayğacı olmayanların su pulu necə hesablanacaq?\nSmartkart sayğacından istifadə edən və bu sayğacla təmin olunmayan vətəndaşların su pulu necə hesablanacaq?\nSarkisyan_da_Kerri_ile_-90680-xeber.html">Sarkisyan da Kerri ilə görüşdü - Qarabağ müzakirə edildi\nVyanada ABŞ dövlət katibi Con Kerri ilə Ermənistan prezidenti Serj Sarkisyan arasında görüş keçirilib.\nSarkisyan_gorushu_basha_chatdi_-90674-xeber.html">Əliyev-Sarkisyan görüşü başa çatdı - FOTOLAR\nMinsk Qrupundan prezidentlərin görüşünə dair bəyanat\nATƏT-in Minsk Qrupu Ermənistan və Azərbaycan prezidentlərinin Vyanada keçirilmiş görüşünün nəticələri ilə bağlı bəyanat yayıb.\nPrezidentler_ateshkes_barede_raziliga_-90682-xeber.html"> `Prezidentlər atəşkəs barədə razılığa gəldilər` - Lavrov (VİDEO)\nAzərbaycan və Ermənistan prezidentləri İlham Əliyev və Serj Sarkisyan Vyanada keçirilən görüşünün yekununda Dağlıq Qarabağda atəşkəsin əldə edilməsinin zəruri olduğu barədə razılığa gəliblər. Bunu Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov prezidentlərin Vyanada keçirilən görüşü barədə jurnalistlərə açıqlamasında deyib.


10:04 12 Dekabr 2019\n* Afakiyadan (büllurun olmaması ilə xarakterizə edilən patoloji vəziyyət) əziyyət çəkən insanlar ultrabənövşəyi şüaları rəng olaraq görə bilirlər;\n* Qədim misirlilər daşdan düzəldilmiş yastıqlarda yatırdılar;\n* Öküzlər rəngləri ayırd edə bilmirlər. Buna görə də matadorun əlindəki bezə hücum edirlər - nə rəngdə olursa-olsun;\n* Cənubi Koreyanın paytaxtı Seul Koreya dilində elə paytaxt deməkdir.\nBakı Ali Neft Məktəbi “Baker Hughes” şirkəti ilə proqram təminatı lisenziyaları barədə saziş imzalayıb00:31 14.07.2019\nAlmanların Azərbaycanda məskunlaşmasının 200 illiyinə həsr olunan beynəlxalq konfrans keçirilib00:31 14.07.2019\nAMEA Rəyasət Heyətinin növbəti iclası keçirilib00:31 14.07.2019\nAMEA-da “Heydər Əliyev: Ümummilli Lider, zaman və müasir dövr” mövzusunda konfrans keçirilib00:31 14.07.2019\nTarix İnstitutunda ulu öndər Heydər Əliyevin xatirəsi anılıb00:31 14.07.2019\nBu ilin sonuncu Günəş tutulmasını Bakıda izləmək mümkün olacaq00:31 14.07.2019


Milli Məclisdən tələb\nİyunun 12-də baş tutan Milli Məclisin növbədənkənar sessiyası öz işinə Azərbaycanın dövlət himninin səsləndirilməsi ilə başlayıb. İlkin olaraq "Normativ hüquqi aktlar haqqında" Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Qanununa dəyişikliklər ikinci səsverməyə çıxarılıb. Dəyişikliklər barədə məlumat verən millət vəkili Əli Hüseynli bildirib ki, yeniliyə əsasən Milli Məclisdə dövlətlərarası və Azərbaycan Respublikasının qanunlarından fərqli qaydalar nəzərdə tutan hökumətlərarası müqavilələrin təsdiqi və ləğv edilməsi barədə, uyğunlaşdırma məqsədi ilə hazırlanmış, həmçinin ad və digər texniki xarakter daşıyan dəyişiklikləri (müddət, məbləğ, yaş senzi ilə bağlı, həmçinin subyektlərin hüquqi vəziyyətinə təsir edən, hüquq məsuliyyətini yaradan və ya aradan qaldıran, yüngülləşdirən və ya ağırlaşdıran dəyişikliklər istisna olmaqla) qanun layihələrinə bir oxunuşda, digər qanun layihələrinə, həmçinin Konstitusiya qanun layihələrinə isə üç oxunuşda baxılacaq. Ad və ya rəqəm dəyişiklikləri, həmçinin normativ hüquqi aktın qəbul edilməsi ilə əlaqədar bir neçə normative hüquqi aktın ləğv edilməsi zərurətinin yarandığı hallar istisna olmaqla, bir normativ hüquqi akt yalnız bir normativ hüquqi aktı ləğv edə bilər. Bu halda ləğv edilməli olan normative hüquqi aktların sayı çox olduqda, ləğvetmənin bir neçə normativ hüquqi akt çərçivəsində edilməsinə yol verilir. Həmçinin Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında nəzərdə tutulmuş hallarda Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən təsdiq olunması nəzərdə tutulan Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin fərmanları Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən təsdiq edildikdən sonra 24 saat müddətində rəsmi dərc edilməlidir. Əmək Məcəlləsinə dəyişiklik layihəsi barədə isə parlamentin Əmək və sosial siyasət komitəsinin sədri Hadi Rəcəbli məlumat verib. Bildirib ki,dəyişiklik layihəsinə əsasən, məcəlləyə yeni-67-2-ci (Azərbaycan Respublikasında dövlət ümumi təhsil müəssisələrində işləyən təhsilverənlərin sertifikasiyası) maddə əlavə olunur. Maddəyə əsasən, hamilə qadınların, uşağının 3 yaşınadək sosial məzuniyyətdə olan və həmin məzuniyyət bitdikdən sonra 1 ildən az müddətdə müvafiq vəzifədə (peşədə) çalışan qadınların (uşağını təkbaşına böyüdən kişilərin) sertfikasiyası keçirilmir. İlk dəfə işə qəbul olunanlar 5 il müddətində, eləcə də azı 3 dəfə sertifikasiyadan keçmiş şəxslər sertifikasiyadan keçirilmirlər.\nMüzakirəyə çıxarılan "Təhsil haqqında" qanun layihəsində bir sıra yeniliklərə aydınlıq gətirilib. Layihə ilə bağlı məlumat verən milət vəkili, Milli Məclisin Elm və təhsil komitəsinin sədri İsa Həbibəyli bildirib ki, dəyişikliklərdən biri Azərbaycanda ümumi təhsil müəssisəsinin yerləşdiyi ərazidə yaşayan təhsilalanlar həmin təhsil müəssisəsinə ilk növbədə qəbul olunmasını nəzərdə tutur. Qanunun 19-cu (Ümumi təhsil) maddəsinin 14-cü bəndinə edilən əlavəyə əsasən, ümumi təhsil müəssisəsinin yerləşdiyi ərazidə yaşayan təhsilalanlar həmin təhsil müəssisəsinə ilk növbədə qəbul olunacaqlar. Ümumi təhsil müəssisələrinə uşaqların qəbulu, sinifdən-sinfə keçirilməsi və yerdəyişməsi qaydası müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilir. Maddənin 5-ci bəndi yeni redaksiyada verilir: Beynəlxalq fənn olimpiadalarının qalibləri istənilən ixtisaslar üzrə, respublika fənn olimpiadalarının, yüksək səviyyəli beynəlxalq müsabiqələrin və yarışarın qalibləri müvafiq ixtisaslar üzrə ali təhsil müəssisələrinə müsabiqədənkənar qəbul olunurlar. Qüvvədə olan bənd isə belədir: "Dünya fənn olimpiadalarının, yüksəksəviyyəli beynəlxalq müsabiqələrin və yarışların qalibləri müvafiq ixtisaslar üzrə ali təhsil müəssisələrinə müsabiqədənkənar qəbul olunurlar. Bu olimpiadaların, beynəlxalq müsabiqələrin və yarışların siyahısı müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilir". Dəyişikliklə Azərbaycanda valideynlərin və ya digər qanuni nümayəndələrin müraciəti ilə hər təqvim ilinin sonunadək 6 yaşı tamam olan uşaqlar da məktəbə qəbul ediləcəklər. Qanunun 19-cu (Ümumi təhsil) maddəsinin 11-ci bəndinə əsasən, Azərbaycanda ibtidai təhsil 6 yaşdan başlanır. Dəyişikliklə bəndə ikinci cümlə əlavə olunur. Yeniliyə əsasən, valideynlərin və ya digər qanuni nümayəndələrin müraciəti ilə hər təqvim ilinin sonunadək 6 yaşı tamam olan uşaqlar da məktəbə qəbul edilirlər. Digər dəyişikliklə isə maddənin 12-ci bəndi ləğv edilir. Bu bəndə əsasən, valideynlərin və ya uşaqların digər qanuni nümayəndələrinin arzusu ilə təhsil müəssisəsi xüsusi istedadlı uşaqları müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi qaydada daha erkən yaşda qəbul edə bilərdi. Sözügedən qanuna edilən dəyişikliklər başa düşülən olmadığını diqqətə çatdıran millət vəkili Vahid Əhmədov yeniliyin insanlar arasında stres yaratdığını deyib: "İsa müəllim siz ziyalı adamsınız. Milli Məclisin Elm və təhsil komitəsinin sədri, eyni zamanda AMEA-nın vitse-prezidentisiniz. Ancaq hazırda "Təhsil haqqında" qanuna təklif olunan dəyişikliklər əhali arasında stress yaradır". "Deputat bildirib ki, guya təhsillə, müəllimlərlə əlaqədar təhsil sistemində ciddi islahatlar aparılır: "Tələb edirik ki, müəllimlər mütləq sertifikasiyadan keçməlidirlər. Hətta elmlər namizədləri, doktorları da imtahan verib sertifikasiya almalıdırlar. Özü də 5 il müdətinə. 5 ildən sonra bu adam yenidən imtahan verməlidir axı. Həmin müəllim bu stressi yenidən yaşamalıdır. İslahat budur? Alimlər, müəllimlər arasında bu stress yaradırsa demək ki, islahat deyil. Ümumiyyətlə, sertifikasiya nə ilə əlaqədardır? Elmlər namizədi müdafiə edib bu adı alır, elmlər doktoru imtahan verib bu sertifikatı alıb. Bəs bu niyə yenidən imtahan verməlidir? Ümumiyyətcə "Təhsil haqqında" qanuna edilən dəyişikliklər başa düşülən deyil".\nPlenar iclasında "Vergi Məcəlləsi"nə dəyişiklik layihəsi də müzakirəyə çıxarılıb. Dəyişiklik layihəsinə görə, Azərbaycanda istehsal olunan siqarlar, ucları kəsilən siqarlara və siqarillalara (nazik siqarlar) tətbiq edilən vergi dərəcəsi artırılır. Belə ki, Azərbaycanda istehsal olunan siqarların, ucları kəsilən siqarların və siqarillaların 1000 ədədinə görə 20 manat vergi tutulacaq.\nQeyd edək ki, indiyədək Azərbaycanda istehsal olunan siqarların, ucları kəsilən siqarların və siqarillaların (nazik siqarlar) 1000 ədədinə görə 10 manat vergi tutulub."Dövlət rüsumu haqqında" qanuna dəyişiklikdə isə satış və digər sahibkarlıq fəaliyyəti məqsədi ilə hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən idxal olunarkən gömrük rüsumu və əlavə dəyər vergisi tutulmaqla rəsmiləşdirilmiş mobil cihazlar istisna olmaqla, fiziki şəxs tərəfindən şəxsi istehlakı üçün ölkəyə gətirilən mobil cihazların qeydiyyata alınmasına görə dövlət rüsumu tətbiq olunacaq. Layihədə nəzərdə tutulan digər dəyişikliyə əsasən, hər il üçün fiziki şəxslər tərəfindən minik avtomobillərinin özgəninkiləşdirilməsi haqqında müqavilələrin dövlət qeydiyyatına alınmasına görə, eləcə də mobil cihazların qeydiyyata alınmasına görə dövlət rüsumunun məbləği müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən təsdiq ediləcək. "Sərhəd qoşunları haqqında" qanun layihəsinin müzakirəsi zamanı MM-in sədr müavini Ziyafət Əsgərov bildirib ki, Azərbaycanın müharibə ilə torpaqlarını azad etməyə haqqı var: "Azərbaycanın haqqı var ki, BMT-nin Nizamnaməsinə, öz qanunvericiliyinə uyğun olaraq müharibə yolu ilə torpaqlarını azad etsin". Z.Əsgərov bildirib ki, Azərbaycan sülhsevər dövlətdir: "Biz sülhsevər dövlət olaraq başqa dövlətlərin ərazisinə qəsd etmək vasitəsi kimi müharibəni rədd edirik. Dağlıq Qarabağ və ona bitişik ərazilərimiz Ermənistan tərəfindən işğal olunub. Ermənilər sülh yolu ilə ərazilərimizi tərk etməsələr, Azərbaycanın haqqı var ki, BMT-nin Nizamnaməsinə, öz qanunvericiliyinə müvafiq olaraq müharibə yolu ilə torpaqlarını azad etsin. Bizim işimiz haqq-ədalət işidir".\n"Ətraf mühitə təsirin qiymətləndirilməsi haqqında" qanuna dəyişikliklərin müzakirəsində vitse-spiker Valeh Ələsgərov təklif edib ki, ekoloji qanunvericiliyi pozanlara görə müəyyən edilən cərimələrin miqdarı artırılsın. O, bildirib ki, bununla bağlı ekologiya və təbii sərvətlər nazirinə də müraciət edib: "Bu günlərdə Ceyranbatan su anbarına axıdılan tullantılara görə verilən cəza barədə məlumat oxudum. Su anbarına tullantı axıdanlar 6550 manat məbləğində cərimə olundu. Milyonlar qazanan iki quruma görə bu cərimə nədir ki? Qanunu pozanlara görə verilən cəza yetərli olmayanda insanlar qanuna əməl etmək istəmir. Ona görə də cərimələr artırılmalıdır. Bu rəqəm az olduqca insanlara qanuna əməl etməkdə maraqlı olmayacaq". Ardınca "Ətraf mühitə təsirin qiymətləndirilməsi haqqında" qanun layihəsi müzakirəyə çıxarılıb. Sənəd barədə deputat Kamran Nəbizadə məlumat verib. O, qeyd edib ki, əvvəlki oxunuşla müqayisədə deputatların təklif etdiyi bir neçə düzəliş nəzərə alınıb. 5 fəsil, 17 maddədən ibarət yeni qanun layihəsində Azərbaycanın 1999-cu ildə qoşulduğu Espo Konvensiyasının, yəni transsərhəd kontekstində ətraf mühitə təsirin qiymətləndirilməsi haqqında konvensiyanın müddəaları nəzərə alınıb. Qanun layihəsi təsərrüfat və başqa fəaliyyətin, habelə strateji sənədlərin və ərazi planlaşdırılması sənədlərinin ətraf mühitə təsirinin qiymətləndirilməsi prosesinin hüquqi, iqtisadi, təşkilati əsaslarını müəyyənləşdirir və bu sahədə yaranan münasibətləri tənzimləyəcək. Qanuna əlavə olunmuş sənəddə 33 fəaliyyət növünün siyahısı verilib. ƏMTQ-nin əsas məqsədi həmin siyahıda yer almış fəaliyyətlərin həyata keçirilməsi (məsələn, karbohidrogen ehtiyatlarının hasilatı, neft və qaz emalı zavodlarının, metallurgiya zavodlarının tikintisi, su bəndlərinin və su anbarlarının, magistral avtomobil yollarının, dəmiryol x ətlərinin, hava limanlarının layihələndirilməsi və s.) zamanı ətraf mühitə mümkün mənfi təsirlərin aşkarlanıb aradan qaldırılmasıdır. Layihə səsə qoyularaq qəbul edilib.


Bakıda "Qoşa Qala" restoranında NƏ BAŞ VERİB? - İDDİA - Hürriyyət\nEv Ölkə Bakıda “Qoşa Qala” restoranında NƏ BAŞ VERİB? – İDDİA\nBakıda “Qoşa Qala” restoranında NƏ BAŞ VERİB? – İDDİA\n15:07 - 29 Aprel, 2020\nXəbər verildiyi kimi, bir həftə əvvəl Prezident İlham Əliyev İsmayıllı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Nahid Bağırova töhmət elan edilməsi haqqında Sərəncam imzaladı. Rəsmi məlumatdan bəlli olurdu ki, Nahid Bağırova töhmət Azərbaycan ərazisində koronavirus infeksiyasının (COVID-19) yayılmasının qarşısının alınması məqsədilə tətbiq olunmuş xüsusi karantin rejimi qaydalarını pozduğuna görə elan edilib. Sonradan bir sıra saytlarda isə icra başçısının guya İsmayıllıda dağ bölgələrindən birinə səfər etməsi ilə bağlı video paylaşıldı və onun töhmətlənməsi bu videonun guya sosial şəbəkələrdə paylaşması ilə əlaqələndirildi. Amma…\nBəs Nahid Bağırov Bakıdakı “Qoşa Qala”da nə işlə məşğul olub?\n“Təzadlar”ın elektron poçtuna daxil olan məlumatda bildirilir ki, əslində, Nahid Bağırova bir həftə əvvəl cənab Prezident tərəfindən rəsmi qaydada verilən töhmət heç də onun İsmayıllıda karantin rejimini pozmasına görə deyil, Bakıdakı “Qoşa qala” restoranındakı bəzi hərəkətlərinə görə verilmişdir.\nBəs “Qoşa qala”da nə baş vermişdir? “Axı cənab Prezident onun başçı təyinatından dərhal sonra qəbul edərkən tövsiyyə vermişdi ki, hər bir icra başçısı xalqın dərdi ilə alışıb-yanmalı, qanunsuz əməllərə qarşı mübariz olmalıdır… Prezident demişdi: “… Əminəm ki, siz bu yüksək etimadımı doğruldacaqsınız və elə işləyəcəksiniz ki, həm vətəndaşlar sizdən razı olsunlar, həm də mən sizin işinizdən razı olum. Buna nail olmaq üçün, sadəcə olaraq, mənim tapşırıqlarımı yerinə yetirmək lazımdır…. Əgər siz bu tapşırıqlarımı layiqincə yerinə yetirsəniz, həm dövlət sizin işinizdən razı olacaq, həm də vətəndaşlar… Biz gənclərə yol açmalıyıq, meydan verməliyik, yeni təfəkkürlü insanlar önəmli vəzifələrə təyin edilməlidirlər. Biz köhnə psixologiyanı bu yollarla qıra bilərik. Cəmiyyətimizi sarsıdan xoşagəlməz hallara ancaq bu yollarla son qoya bilərik. Ona görə rəhbərlik edəcəyiniz rayonlarda işlər sizin fəaliyyətinizdən asılı olacaq. Əgər sizə göstərilən böyük etimadı bütövlükdə doğrultmasanız bu, eyni zamanda, cəmiyyətdə də məyusluq yaradacaq. Deyəcəklər ki, yeni insanlar gəldi, gənclərdir, yeni təfəkkürlə, yeni yanaşma ilə, amma eyni yolla gedirlər…”.\nBəli, cənab prezident Nahid Bağırova etimad göstərmişdi, amma hardan bilərdi ki, o, az sonra atasının və qayınatasının da şərik olduğu “Qoşa qala” restoranında bu etimadı yerə vuracaq… Təbii ki, başçı təyin ediləndən rayonun Statistika İdarəsinin xidməti avtomobilini ələ keçirib istifadə edən, başı hələki keçmiş icra başçısı Füzuli Ələkbərovun tikdirdiyi “Təzə bazar”la bağlı qalmaqallara qarışan başçı daha nə etməli idi… Amma təəssüflər olsun, Prezidentə doğru məlumat verilmədi. Bildirildi ki, guya Nahid Bağırov, sadəcə, İsmayıllıda hansısa kəndə gedib, karantin qaydalarını pozub və s. Axı icra başçısının rəhbəri olduğu kəndin turizm imkanlarını öyrənmək üçün hansısa kəndə səfər etməsi niyə də karantin qaydalarını pozmaq kimi qəbul edilməli idi??? Bütün İsmayıllı əhalisi isə bilir ki, həmin gün Nahid Bağırov “Qoşa Qala”da nə işlə məşğul olub, orada nə baş verib…”\nTəəssüflər olsun, hələki bu yazıda işıqlandıra bilmədiyimiz bəzi məsələlərə dair başçının özünün mövqeyini öyrənə bilmirik. Baxmayaraq ki, dünın bu barədə Nahid Bağırova elektron sorğu da göndərilib…\nƏvvəlki məqaləDTX-nın Biləsuvarda keçirdiyi əməliyyatla bağlı AÇIQLAMA\nNövbəti məqalədə“”Ata Bank” və “Amrah Bank”ın bağlanması əmanətçilərin narahatlıqlarına səbəb olur” – SAMİR ƏLİYEV


Təhsil Nazirliyi: Müsabiqə və olimpiadaların idarəolunmasında yeni mexanizmlər tətbiq olunur - AZƏRTAC – Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi\nTəhsil Nazirliyi: Müsabiqə və olimpiadaların idarəolunmasında yeni mexanizmlər tətbiq olunur\nTəhsil Nazirliyinin təqdim etdiyi bütün elektron xidmətləri vahid məkanda birləşdirən “portal.edu.az” platforması istifadəyə verilib. Vətəndaşlar platformada qeydiyyatdan keçməklə, öz şəxsi kabinetləri vasitəsilə müvafiq elektron xidmətlərdən faydalana bilirlər.\nNazirlikdən AZƏRTAC-a bildirilib ki, bu xidmətlər sırasında hazırda “Müsabiqə və olimpiadalar” bölməsi vasitəsilə respublika fənn olimpiadalarının təşkili həyata keçirilir. Bu mexanizm proseslərin çevik və keyfiyyətli təşkilinə şərait yaradır.\nƏrizələrin elektron qəbulu ilə şagirdlər heç yerə getmədən öz şəxsi kabinetləri vasitəsilə müsabiqə və olimpiadalar barədə məlumat əldə edir və iştirak üçün rahat şəkildə müraciət edə bilirlər. Müraciət göndərildikdən sonra sistemdə şagirdlərə imtahan tarixi, məkanı və digər detallar qeyd olunmuş buraxılış vərəqələri təqdim edilir.\nMəlumatların izlənilməsi şagirdlərə şəxsi kabinetlərində öz nəticələri, müsabiqə və olimpiadaların hazırda hansı mərhələdə olduğu və digər yeniliklər barədə məlumatlar almağa imkan verir. Bu, proseslərin mövcud statusu barədə çevik məlumat əldə edilməsini və istənilən məkandan yoxlanılmasını əlçatan edir.\nİştirakçıların mükafatlandırılması vasitəsilə olimpiada və müsabiqədə uğurla iştirak etmiş şagirdlərə sistemdə elektron nailiyyət sənədləri (sertifikatlar) təqdim edilir. Şagirdin iştirak etdiyi bütün müsabiqələr, onun nailiyyətləri və sertifikatları sistemdə saxlanılır və şəxsi kabinetdə öz əksini tapır.\nProseslərin avtomatlaşdırılması, olimpiada və müsabiqələrin idarəolunmasının rəqəmsallaşdırılması sistemdə imtahan mərkəzlərinin təyin edilməsinə, müraciət edən şagirdlərin avtomatik olaraq imtahan mərkəzləri üzrə yerləşdirilməsinə, şagirdlərin ümumi siyahısına nəzarət etməyə, müvafiq hesabatların hazırlanmasına imkan verir.\nNəticələrin təhlili ilə bağlı sistemdə monitorinq imkanı var ki, bu da öz növbəsində, illər üzrə keçirilən müsabiqə və olimpiada nəticələrinin təhlil olunmasına və şagird nailiyyətlərinə əsasən effektiv tədris strategiyalarının hazırlanmasına şərait yaradır.\nAZERTAG.AZ :Təhsil Nazirliyi: Müsabiqə və olimpiadaların idarəolunmasında yeni mexanizmlər tətbiq olunur


Prezident İlham Əliyev: Bütün inşaat işləri şəffaf, tender əsasında aparılmalıdır\n24 Yan 2022 05:18\nSiyasət 12 Yan 2022 21:20:00 55 0\n2021-ci ildə azad edilmiş torpaqlarda dəfələrlə olmuşam və bu il artıq bu infrastruktur layihələri ilə yanaşı, şəhərsalma layihələri də icra ediləcək. Biz indi məktəblərin, xəstəxanaların təməlini qoyduq. Ağdam, Füzuli şəhərlərinin baş planı hazırdır. Digər şəhərlərin baş planlarının hazırlanması ilə bağlı müvafiq şirkətlərlə sazişlər imzalanıb.\nBu xəbəri də oxu: Rüstəm Qasemi Azərbaycana səfər edəcək\nSon.az AZƏRTAC-a istinadən bildirir ki, bu sözləri Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev yanvarın 12-də yerli televiziya kanallarına verdiyi müsahibə zamanı deyib.\n"Biz istəyirik ki, hər şey əsaslı olsun. Həm tez edək, eyni zamanda, tələskənliyə yol verməyək. Çünki hər şey əsaslı olmalıdır və ora qayıdacaq insanlar ən yaxşı şəraitlə təmin edilməlidir. Çünki bu insanlar 30 il ağır vəziyyətdə yaşayırdılar. Düzdür, onların bir çoxu dövlət tərəfindən ayrılmış gözəl mənzillərdə yaşayırdı, ancaq onlar həmişə Vətən həsrəti ilə, öz torpaqlarının həsrəti ilə yaşamışlar. Biz elə şərait yaratmalıyıq ki, onlar bundan sonra rahat yaşasınlar. Ona görə həm vaxt itirməməliyik, həm də tələsməməliyik. Hər şey əsaslı olmalıdır, bütün inşaat işləri şəffaf, tender əsasında aparılmalıdır. Xüsusi göstəriş verilib, maksimum şəffaflıq təmin edilməlidir. Əgər hər hansı bir xoşagəlməz halla üzləşsək, cəzamız çox sərt olacaq, bunu hər kəs bilməlidir və bilir", - deyə dövlətimizin başçısı vurğulayıb.


Siz nə vaxtsa heyrətamiz DIY layihə effektivliyi ilə 3D şəkil çəkmək arzusunda olmusunuzsa, indi siz heyrətamiz 3D qələmi sayəsində bunu edə bilərsiniz.\nƏvvəllər heç vaxt ifadə edilməyən bu ideyaları ifadə etməyə, öz ideyalarınızı tamamilə yeni brendlə kağız üzərinə köçürməyə imkan verən ən son 3D texnologiyasındakı nəaliyyətlər ilə imkanlar həqiqətən də sonsuzdur.\nSevimli heyvanınızı, obyektinizi, simvolu və ya istədiyiniz hər hansı bir şeyi çəkdiyinizi təsəvvür edin, lakin bu vaxt həmin təsvir tamamilə hamar təsvir kimi kağızdan kənara çıxacaq. Hal-hazırda, incəsənət həqiqətən də 3D dünyasına keçid edib və biz veb saytımız vasitəsilə bazarda mövcud olan ən yaxşı 3D qələmini seçməkdə sizə kömək edə bilərik.\nTipik 3D qələmi hər hansı proqram təminatı və kompüter köməyi tələb etmir və bunlardan istifadə edilmir. Onlar əsasən sürətli 3D rəsmləri yaratmağa imkan verərək kağız üzərində tez bir zamanda quruyan nazik plastik kütlə istehsal edən və elektrik enerjisi təchizatı mənbəyinə taxılan dəbli qələmlərdir. Buna baxmayaraq, ən yaxşı qələmləri qalanlarından fərqləndirən çox az xüsusiyyətlər və cəhətlər mövcuddur. Əksinə çəkilmə və müxtəlif qalınlıqda spreylər kimi hər hansı əlavə xüsusiyyətlərinə baxın.\nSapın növü necə çəkməyinizə böyük təsir göstərir və bazarda müxtəlif saplar mövcuddur. Gələcək layihələrdə istifadə etmək üçün asanlıqla dəyişdirilə bilən 3D Saplarını seçmək məsləhət görülür. Bir qayda olaraq, sap şəkil çəkilməsində istifadə edilən plastik materiala malikdir.\n3D qelemi-printeri Bakide almaq ucun:https://usel.az/3d-printer-v-vide-ruchki.html\n← Hava nəmləndiricisi – zəruri bir əşyadır |