پنجشنبه ۱۴ مرداد ۱۴۰۰ ۱۰:۳۲\nایویچ با سابقه مربیگری در تیم های بزرگی مانند آژاکس، اتلتیکو مادرید، پاری سن ژرمن، بنفیکا، پورتو و تجربه مربیگری در ۱۴ کشور مختلف و کسب جام های قهرمانی متعدد وارد ایران شد تا تیم ملی را در جام جهانی ۱۹۹۸ هدایت کند.\n«مربی خارجی»؛ واژه ای که هواداران فوتبال را هنوز بعد از گذشت یک سال به یاد دوقطبی «برانکو - کی روش» می اندازد؛ دو مربی ای که با حضور هم زمانشان در تیم های پرسپولیس و ملی ایران محبوبیت خاصی بین هواداران پیدا کردند. تیم ملی با کی روش دو دوره صعود به جام جهانی را تجربه کرد و همچنین مقابل رقبای قدرتمند خود تا ثانیه پایانی جنگید و عقب ننشست، برانکو نیز طی چهار سال توانست بار دیگر پرسپولیس را تبدیل به برندی باارزش و قدرتمند در فوتبال ایران کند؛ تیمی که یک نیمه نهایی لیگ قهرمانان آسیا و نایب قهرمانی در این تورنمنت را جشن گرفت و طی این چهار سال توانست هفت جام قهرمانی را به تالار افتخاراتش اضافه کند.\nبااین حال، اما در فضای مجازی هنوز هواداران این دو منتظر هستند تا آتویی از دیگری بگیرند و گوی سبقت را در زدن رقیب از هم بربایند. اما نه برانکو، نه کی روش و نه «اوفارل»، مربی سابق تیم ملی ایران با سابقه نشستن روی نیمکت منچستریونایتد، بزرگ ترین مربی تاریخ فوتبال ایران نیستند؛ بزرگ ترین مربی ای که حتی رسانه ها نیز در حق او کم لطفی کردند کسی است که طبق نوشته مجله «فور فور تو» در جایگاه شصتم برترین مربیان تاریخ دنیای فوتبال قرار دارد: تومیسلاو ایویچ. پیرمرد خندان و دوست داشتنی که به قصد تحول فوتبال، وارد ایران شد تا برنامه اش را به صورت بنیادین آغاز کند، شاید تصور نمی کرد اخلاق ما ایرانی ها که همان «خوش استقبال و بدبدرقه» هستیم شامل حال او هم بشود.\nهمین یکی، دو روز گذشته بود که مجله معتبر «فور فور تو» به معرفی ۱۰۰ مربی برتر تاریخ فوتبال پرداخت که در بین آن ها یک چهره نام آشنا برای فوتبال ایران دیده می شد: ایویچ؛ او با ایستادن در رده شصتم دنیا نشان داد که ارزش های زیادی برای فوتبال به ارمغان آورده. هرچند که البته حضور تقریبا کوتاه مدتش در فوتبال ایران با کج سلیقگی هایی همراه شد و درِ خروج را نشانش دادند. ایویچ در بین مربیان برتر دنیا، تنها مربی ای است که سابقه حضور در فوتبال ایران را دارد. او البته تنها مرد کروات این فهرست ۱۰۰ نفره هم هست.\nدر فاصله ۹ ماه تا آغاز جام جهانی ۱۹۹۸، ایویچ هدایت تیم ملی ایران را برعهده گرفت تا کار را آغاز کند. او در بدو ورود متوجه شد بازیکنان تیم ملی ایران بسیاری از مفاهیم و ساختار های دفاعی را به اشتباه اجرا می کنند و همچنین آن ها اصلا از لحاظ بدنی شرایط حضور در چنین تورنمنت بزرگی را ندارند. به همین دلیل او تصمیم گرفت «اردوی بروجرد» را با تمامی نفرات آغاز کند؛ بدن سازی سخت در کنار کار های تمرینی برای بازیکنانی که پیش تر با چنین تمرین های طاقت فرسایی روبه رو نشده بودند.\nدر فروردین ۱۳۷۷ تیم ملی ایران سه مسابقه تدارکاتی با سه باشگاه فرانسوی گنگان، نانت و مون پلیه برگزار کرد که سیروس دین محمدی ستاره آن سه مسابقه بود. ۲۹ اردیبهشت ۱۳۷۷، اما شاید بدترین روز عمر ورزشی ایویچ و حتی تیم ملی فوتبال ایران باشد؛ روزی که به واقع می توانست نتایج جام جهانی را در آینده طور دیگری رقم بزند. در آن روز و در آستانه جام جهانی ۹۸ فرانسه، تیم ملی ایران که در دوران بدن سازی سنگینی قرار داشت، دیداری تدارکاتی با آث رم برگزار کرد که با حساب ۷ بر یک شکست خورد و فردای همان مسابقه، در عین ناباوری ایویچ از سمت خود برکنار شد و جلال طالبی جای او را گرفت.\nبیژن ذوالفقارنسب، دستیار تومیسلاو ایویچ، پیش تر در گفتگو با «شرق» در مورد حضور ایویچ در ایران و نحوه برکناری او گفته بود: «آقای ایویچ با آن شکست بازی می خواست یوگسلاوی و آمریکا را فریب دهد. البته یکی از تغییرات عمده ایویچ، اصلاح ساختار دفاعی تیم ملی ایران بود. ایویچ برای این کار، سیستم تیم ملی را از ۲-۵-۳ به ۲-۴-۴ تغییر داد و دو بازیکن باتجربه به نام های جواد زرینچه و نادر محمدخانی را به تیم ملی دعوت کرد، اما مسئولان وقت اجازه ندادند برنامه این مرد بزرگ به درستی اجرا شود و همین طور باید عرض کنم که دلایل اخراج ایویچ سیاسی بود».\nدر آن سال ها رسانه ها شکست سنگین با ۷ گل مقابل آث رم را یک گناه نابخشودنی عنوان کردند و همین امر باعث شد تا برخی بازیکنان که از عدم حضور در جام جهانی نیز مطلع شده بودند علیه مربی گارد بگیرند و دودستگی نیز کار را بدتر کرد. تمامی این اتفاقات دست به دست هم داد تا یکی از بزرگ ترین مربیان تاریخ فوتبال که می توانست از پایه، فوتبال ایران را بسازد، پیش از جام جهانی از سمت خود برکنار شود.\nجلال طالبی که مشاور امور فنی تیم ملی بود، جانشین ایویچ شد. ایران با هدایت طالبی توانست در بازی دوستانه بعدی آن اردو با حساب ۴ بر یک از سد اینترمیلان عبور کند. نکته ناراحت کننده جایی بود که تصاویر تلویزیونی چهره ایویچ را در جمعیت نشان می داد که تیمی را از روی سکو ها نظاره می کرد که قرار بود خودش حاصل دسترنجش را در جام جهانی ببیند، اما این اتفاق هیچ وقت رخ نداد.\nتیمی که ایویچ می خواست آن را تبدیل به یکی از شگفتی های جام جهانی کند، بدون او راهی فرانسه شد تا در گروهی که یوگسلاوی و آلمان حضور داشتند بازی کند. ایران برابر هر دو تیم نمایش قابل قبولی داشت، ولی ستاره های آن روز فوتبال، نقش ایویچ در بازسازی تیم ملی را بی بدیل می دانستند. خداداد عزیزی در اکثر مصاحبه هایش که مربوط به جام جهانی ۹۸ است، می گوید: «اگر بدن سازی ایویچ و اردوی بروجرد نبود، مقابل تیم ملی آلمان به طورقطع کیسه گل می شدیم».\nاخراج ایویچ، اما در دوره صفایی فراهانی رخ داد که هنوز هم خیلی ها از او به عنوان برترین رئیس فدراسیون فوتبال ایران یاد می کنند؛ اتفاقی عجیب که کارنامه صفایی فراهانی را زیر سؤال برد. بااین حال، تعدادی از بازیکنان آن دوره از جمله همین خداداد عزیزی معتقد بودند که فشار های بیرونی باعث شد تا صفایی فراهانی آن تصمیم عجیب را بگیرد.\nخداداد در گفتگو با مشرق، اختلاف درونی تیم با ایویچ را رد می کند و معتقد است صفایی فراهانی تحت فشار از بالا مجبور به برکناری ایویچ شده: «علی دایی قطعا در برکناری ایویچ دخیل نبوده، چون علی با او خیلی ارتباطش خوب بود. ارتباط من با ایویچ خیلی خوب بود. کریم هم خیلی بود. اما معتقدم صفایی فراهانی با میل خودش این تصمیم را نگرفت، چون اگر می خواست یک ماه قبل از جام جهانی ایویچ را برکنار کند و به او ضربه بزند، اصلا ایویچ را به ایران نمی آورد».\nمربی ای که در سال ۱۹۸۷ بهترین سرمربی سال فیفا لقب گرفته بود، همچنین از نگاه نشریه «فرانس فوتبال» مربی سابق تیم ملی ایران در بین ۵۰ مربی برتر دنیا قرار گرفته بود و حالا از نگاه مجله معتبر «فور فور تو» نیز شصتمین مربی برتر تاریخ فوتبال دنیاست، می توانست برای تیم ملی افتخارآفرینی کند، ولی می توان این طور نوشت که یکی از برترین مربیان تاریخ، به ایران آمد، اما اجازه ندادند پروسه اش با موفقیت به پایان برسد.\nهمان رسم همیشگی؛ خوش استقبال در فرودگاه حتی به قیمت سقوط از پله های برقی، بدبدرقه به اندازه ای که چنین مربی ای به این شکل برکنار شود. مربی ای که به قصد تاریخ سازی آمد، تبدیل شد به حسرت فوتبالی هایی که حالا فقط با ذوق می توانند بگویند یکی از برترین مربیان تاریخ فوتبال دنیا، روزی روی نیمکت تیم ملی ایران نشست؛ البته بی نتیجه در سرزمین عجایب!\nمورینیو آرزوی «ایویچ شدن» داشت\nحالا شاید این سؤال مطرح شود که چرا این مرد بلوک شرق اروپا بهترین و باکیفیت ترین مربی خارجی است که به ایران آمده؟ این تحلیل ها بر اساس چه متر و معیاری صورت گرفته است؟ کافی است نقل قول و آرزوی بزرگ ژوزه مورینیو که در مجله معتبر فور فور تو مطرح شده یکبار دیگر مرور شود: «ایویچ بزرگ ترین مربی تاریخ دنیای فوتبال است و یکی از آرزوهایم این است که بتوانم به اندازه او جام قهرمانی کسب کنم». مربی مغرور پرتغالی که خیلی کم پیش می آید از کسی تعریف و تمجید کند و اصولا صحبت هایش همراه با نیش وکنایه است، در برابر بزرگی و افتخارات کسب شده توسط ایویچ، تعظیم کرد.\nایویچ با سابقه مربیگری در تیم های بزرگی مانند آژاکس، اتلتیکو مادرید، پاری سن ژرمن، بنفیکا، پورتو و تجربه مربیگری در ۱۴ کشور مختلف و کسب جام های قهرمانی متعدد وارد ایران شد تا تیم ملی را در جام جهانی ۱۹۹۸ هدایت کند. تصور تمامی فوتبال دوستان این بود که با ایویچ، تیم ملی می تواند مقابل آلمان ایستادگی کند و با شکست دادن آمریکا و یوگسلاوی، تیمی که ایویچ آن را به خوبی می شناخت، می توانست به دور بعد صعود کند. یکی از برترین مربیان تاریخ فوتبال دنیا و بزرگ ترین مربی فوتبالی که به ایران آمده بود، تیرماه ۱۳۹۰ در ۷۷ سالگی و به دلیل عارضه قلبی درگذشت.\nمربی تیم ملی فوتبال ایران مربی خارجی ایویچ


تاریخچه - دانشگاه شهید چمران اهواز\nپس ازآن دورهی چشمگیر، حیات دوباره دانشگاه از سال 1334 هجری شمسی با ایجاد دانشکده کشاورزی و پذیرش 40 دانشجو در دوره جدید آغاز شد. سپس در سال 1335 مقدمات ایجاد دانشکده پزشکی فراهم آمد و بهتدریج سایر دانشکدهها از آن پس فعال شدند. تا قبل از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی در سال 1357 این دانشگاه نزدیک به 4 هزار دانشجوی مشغول به تحصیل در 40 رشته تحصیلی در مقطع لیسانس و 17 رشته تحصیلی در مقطع فوق لیسانس داشته است. پس از انقلاب و در دوران جنگ تحمیلی این دانشگاه یکی از پایگاههای اصلی رزمندگان اسلام در دفاع مقدس به شمار میرفت و مقر اصلی شهید دکتر چمران بود. پس از به شهادت رسیدن این سردار بزرگ و به پاس بزرگداشت نام و خاطره آن مرد، نام دانشگاه جندی شاپور به دانشگاه شهید چمران اهواز تغییر یافت.\nدر حال حاضر دانشگاه شهید چمران دارای 13 دانشکده با 53 گروه آموزشی شامل 22 گروه علوم انسانی، 7 گروه علوم پایه، 7گروه فنی و مهندسی، 13گروه علوم کشاورزی و دامپزشکی و 2گروه هنر میباشد. این گروهها مجموعاً شامل 3 رشته در مقطع کاردانی، 56 رشته در مقطع کارشناسی، 107 رشته در مقطع کارشناسی ارشد، 59 رشته در مقطع دکتری تخصصی و یک رشته در مقطع دکتری حرفهای هستند. بیش از 500 نفر عضو هیات علمی در دانشگاه مشغول آموزش و پژوهش هستند که حدود 80 درصد از آنها دارای رتبه استادیاری و بالاتر میباشند. همچنین بیش از 16 هزار دانشجو از مقطع کاردانی تا دکتری تخصصی در این دانشگاه مشغول تحصیل اند که از این تعداد 4000 دانشجوی تحصیلات تکمیلی هستند. از سال 1391 واحد پردیس دانشگاهی راه اندازی گردیده و در حال حاضر بیش از 400 نفر دانشجوی تحصیلات تکمیلی نیز در این واحد مشغول به تحصیل هستند. شایان ذکر است که در حال حاضر دانشگاه شهید چمران اهواز با در اختیار داشتن فضای آموزشی بسیار وسیع و مناسب یکی از چهار دانشگاه بزرگ کشور و بزرگترین دانشگاه در جنوب غرب کشورمان به شمار آمده و در زمره دانشگاههای جامع کشور قرار دارد.


هزینه تعمیر صفحه نمایش آیفون ایکس چقدر است؟ - گویا آی تی\nگویا آی تی – آن گونه خودِ اپل اعلام کرده، هزینه ی تعمیر صفحه نمایش گوشی آیفون ایکس، ۲۷۹ دلار می باشد. این در حالی است که تعمیر دیگر خسارات چیزی حدود ۵۴۹ دلار هزینه می بَرَد. البته در نظر داشته باشید که این هزینه ها در صورتی است که آیفون ایکس نتواند از ضمانت استاندارد اپل بهره ببرد.\nدر واقع، بر طبق بیانیه ی خود اپل، هزینه ی تعمیر صفحه نمایش آیفون ایکس در شرایط زیر با آن میزانی که ذکر شد اعمال می شود:\n۱- خسارت وارده به صفحه نمایش به سبب ضربه باشد، زیرا ضمانت نامه این نوع آسیب دیدگی را پشتیبانی نمی کند.\n۲- صفحه نمایش شکسته باشد. حتی اگر شما تحت پوشش ضمانت نامه باشید ولی از سرویس AppleCare + برخوردار نباشید.\n۳- صفحه نمایش از کار افتاده باشد. در صورتی که آیفون تحت پوشش ضمانت نامه و یا AppleCare و همچنین حقوق مشتریان نباشد.\nدر تصویر زیر می توانید هزینه ی مربوط به تعمیر آیفون ایکس را با هزینه ی تعمیر در سایر محصولات اپل مشاهده کنید:\nچنانچه درصدد خرید آیفون ایکس برآمده اید و تا کنون به بررسی مشخصات و ویژگی های آن پرداخته اید، این نکته را نیز به خاطر […]


فوندانت • ستاره\nفوندانت (Fondant) نوعی خوراکی تزئینی است که در رنگ‌های مختلفی تهیه و بیشتر برای تزئین و پوشش روی کیک استفاده می‌شود. فوندانت را از اشباع کردن آب با شکر و به سه شکل مایع، خمیری و فوندانت مجسمه‌سازی تولید می‌کنند. از خمیر مایع برای پر کردن داخل شیرینی و شکلات و از نوع خمیری آن برای تزیین کیک‌های تولد و عروسی استفاده می‌شود. از خمیر مجسمه‌سازی هم معمولا برای ساخت مجسمه و انجام برخی از کارهای هنری مثل گل چینی استفاده می‌شود.\nفوندانت به سبب داشتن قابلیت‌های تزیینی که در شکل‌پذیری دارد در میان قنادان محبوبیت زیادی دارد. این خمیر شیرین می‌تواند با رنگ‌های مختلفی تهیه شود. خمیر فوندانت به آسانی فاسد نمی‌شود و ماندگاری طولانی‌تری دارد.\nاز آنجاییکه بیشتر مواد فوندانت قند است، به جز قند و هیدروکربین، ارزش غذایی دیگری ندارد و مصرف آن باید در افرادی که بیماری‌های قندی، کبدی و رژیم‌های غذایی دارند کنترل‌شده باشد.\nوسایل تزیینی شب یلدا ابرو جشن تولد مدل مو مربا پیتزا نمد تعبیر خواب بیماری آش پیام تسلیت اشیا در فال قهوه پوشاک در خواب سبزه روز جهانی ترشی روز دختر سیب زمینی واژن و مهبل کاشت در گلدان کالری چای تعبیر خواب اعضای بدن شکلات تعبیر خواب اشیا خورش کیک تعبیر خواب اعمال و رفتار انار تعبیر خواب خوراکی نان تعبیر خواب سوره های قرآن سوپ سس سفره آرایی کاردستی ژله بادمجان کباب تعبیر خواب حیوانات


پروپوزال بررسی شیوه های ارزشیابی تحصیلی در مدارس تهران – پایگاه علمی سعید سان\n1- بررسی نگرش معلمان نسبت به ارزشیابی کتبی و شفاهی.\n2- بررسی علاقه معلمان در استفاده از روش های عملی (تحقیق، آزمایش،…) ارزشیابی.\n4- مقایسه میزان به کارگیری شیوه های ارزشیابی کمی و کیفی\n5- شناخت رابطه بین شیوه های ارزشیابی و هیجانات دانش آموزان.\n6- شناخت این که در کدام شیوه ارزشیابی دانش آموزان بهتر پی به مفهوم سئوالات می برند.\n7- شناخت مسائل و مشکلات اجرایی شیوه های ارزشیابی از نظر معلمان\n8- شناخت راه کارهای رفع موانع اجرایی در شیوه های ارزش یابی از نظر معلمان.\n9- شناخت وضعیت موجود چگونگی اجرای انواع ارزشیابی های کیفی و کمی در کلاس درس.


ماشین سازی تبریز ۱ - نیروی زمینی ۱ - وب سایت رسمی هیات فوتبال استان آذربایجان شرقی\nماشین سازی تبریز 1 – نیروی زمینی 1\nتاریخ و زمان ارسال: 1 آذر 1390 ساعت 07:37\nتیم فوتبال ماشین سازی تبریز با کسب تساوی بیرون از خانه برابر نیروی زمینی تهران توانست صدرنشینی خود در گروه ب لیگ یک را حفظ کنند. هفته هشتم رقابتهای فوتبال لیگ دسته یک باشگاههای کشور که امروز با برگزاری دیدارهایی آغاز شد که در یکی از این بازیها تیم ماشین سازی تبریز برابر میزبان خود نیروی زمینی تهران به نتیجه تساوی یک – یک دست یافت.\nاین دیدار که مصاف بین ماشین سازی تبریز و نیروی زمینی رده دومی بود در شرایطی با تقسیم امتیازات بین دو تیم همراه بود که تیم تبریزی با کسب امتیازات این بازی موفق شد، صدر نشینی خود را حفظ کرده و جدی ترین تعقیب کننده اش را متوقف سازد.\nدر این بازی ابتدا تیم میزبان توسط امیر گودرزی در دقیقه 69 به گل رسید، اما تیم ماشین سازی پس از ورود رسول خطیبی به زمین مسابقه توانست توسط همین مربی بازیکن خود در دقیقه 74 از روی نقطه پنالتی گل تساوی را به ثمر برساند.\nماشین سازی با این مساوی 16 امتیازی شد و در بالاترین خانه جدول باقی ماند و تیم نیروی زمینی 14 امتیازی شد تا فعلا جایگاه خود در رده دوم را حفظ کند.\nگفتنی است، بازیهای هفته هشتم لیگ یک فردا و پس فردا پیگیری خواهد شد\nتساوی تبریزی ها در لیگ دسته یک امیدهای کشور/علم و ادب تبریز 1عقاب مهر تبریز 1


تایپ 10 ساعت فایل صوتی - سری چهل و پنج - پارسکدرز\nتایپ 10 ساعت فایل صوتی - سری چهل و پنج\nبرای تایپ باید حتما به نکات فایل ضمیمه ( Rules_v1.docx و راهنمای تایپ) توجه شود.\nدقت در تایپ بسیار مهم است.\nکد پروژه: 120951\nامتیاز 9.66 (ممتاز) از 29 رای\nتایپ 10 ساعت فایل صوتی - سری سی و پنج\nتایپ 10 ساعت فایل صوتی - سری چهل و یک\nتایپ 10 ساعت فایل صوتی - سری چهل و دو\nتعدادی فایل صوتی (در حدود 10 ساعت) موجود است که می خواهیم تایپ شوند. نمونه مشابه فایل ها در ضمیمه موجود است . برای تایپ باید حتما به نکات فایل ضمیمه ( Rules_v1.docx و راهنمای تایپ) ت...\nتایپ 10 ساعت فایل صوتی - سری چهل و سه\nتایپ 10 ساعت فایل صوتی - سری چهل و چهار\nتایپ 10 ساعت فایل صوتی - سری چهل و شش\nتعدادی فایل صوتی (در حدود 10 ساعت) موجود است که می خواهیم تایپ شوند. نمونه مشابه فایل ها در ضمیمه موجود است. برای تایپ باید حتما به نکات فایل ضمیمه ( Rules_v1.docx و راهنمای تایپ) تو...\nتایپ 10 ساعت فایل صوتی - سری چهل و هفت\nتایپ 10 ساعت فایل صوتی - سری چهل و نه\nتایپ 10 ساعت فایل صوتی - سری پنجاه و پنج\nتایپ 10 ساعت فایل صوتی - سری شصت و پنج


ملاقات علمای بزرگ اسلام با امام زمان (علیه السلام) (نمایش ها: ۱۴۵,۳۸۲) داستانهایی از امام زمان (عجل الله فرجه) (نمایش ها: ۸۸,۵۵۴) شگفتی ها وعجایب دنیا در بعد از ظهور امام زمان (علیه السلام) (نمایش ها: ۸۰,۲۱۱) نشانه هایی از دولت موعود (نمایش ها: ۶۷,۳۰۵) میر مهر - جلوه های محبت امام زمان (عجل الله فرجه) (نمایش ها: ۵۰,۰۶۰) یکصد پرسش وپاسخ پیرامون امام زمان (علیه السلام) (نمایش ها: ۴۸,۵۸۵) سیمای مهدی موعود (عجل الله فرجه) در آیینه شعر فارسی (نمایش ها: ۴۴,۰۰۳) تأملی در نشانه های حتمی ظهور (نمایش ها: ۴۱,۲۲۴) زمينه سازان انقلاب جهانى حضرت مهدى (نمایش ها: ۳۸,۳۹۴) موعود شناسی وپاسخ به شبهات (نمایش ها: ۳۶,۶۱۰) \nصفحه اصلى » كتابخانه مهدوى » رجعت (یا بازگشت به جهان)\nبخش: كتابخانه مهدوى نویسنده: محمد رضا ضمیری تاريخ: ۲۳ / ۱۰ / ۱۳۹۶ هـ.ش نمایش ها: ۹۰۴۹ نظرات: ۰\nآیا اعتقاد به رجعت از اصول دین است یا اصول مذهب؟\n١ - رجعت ومعاد\n٢ - رجعت وظهور\n١ - دوره پیدایش\nجرم اعتقاد به رجعت!\nنویسندگان «رجعت» در عصر ائمه اطهار (علیهم السلام)\nگفتار پنجم: استدلال بر رجعت از قرآن وسنت\n۱ - رجعت در قرآن:\n٢ - رجعت در روایات\nگفتار ششم: فلسفه وهدف رجعت\nاوج تکامل وشقاوت\nنصرت دین وحکومت عدل جهانی\nتفاوت رجعت وتناسخ\nرجعت ولغویت رستاخیز\nرجعت وتوطئه یهود\nنسبت واقعی عبد الله بن سبأ\nگفتار هشتم: ویژگیهای رجعت\n١ - اختصاصی بودن رجعت\n٢ - مشخص نبودن زمان رجعت\n٣ - اختیاری بودن رجعت\nرجعت ائمه اطهار (علیهم السلام)\nرجعت یکی از اصول اعتقادی شیعه است بر اساس این اعتقاد پیش از برپایی قیامت، گروهی از مؤمنان پاک سرشت وکافران زشت طینت پس از مرگ زنده شده وبار دیگر به دنیا برمیگردند تا سرانجام اعمال نیک وبد خود را دریابند وحاکمیت نهایی دولت حق را مشاهده کنند.\nدر این کتاب ابعاد مختلف این اصل اعتقادی از دیدگاه عقل ونقل مورد بررسی قرار گرفته وارتباط آن با ظهور حضرت بقیة الله الاعظم (ارواحنا فداه) تبیین شده است.\nدر اینجا لازم میدانیم که از حجة الاسلام آقای محمد رضا ضمیری که زحمت پژوهش ونگارش این کتاب را بر عهده گرفتند تشکر کنیم.\nیکی از آرزوهای دیرینه بشر گسترش عدالت به معنای واقعی در سرتاسر گیتی است؛ واین امید وآرزو به شکل نوعی اعتقاد در ادیان الهی تجلی نموده است. در طول تاریخ کسانی که مدعی تحقق این ایده شدند؛ طرحها ریختند وچاره ها اندیشیدند، ولی، نتوانستند بشر خسته دل را امیدی بخشند. آری اندیشه ظهور مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) تنها چراغ فروزانی است که می تواند تاریکیها وغبار خستگی را از انسان دور کند. روزی که او می آید وحکومت واحد جهانی تشکیل می دهد، انحراف ها وبی عدالتیها را محو می سازد وابرهای خود خواهی ونفاق را کنار می زند تا بشر لذت وزیبایی زندگی واقعی را در سایه حکومت اهل بیت (علیهم السلام) وپیاده شدن همه احکام الهی با تمام وجود احساس کند.\nدر آستانه این ظهور نورانی، حوادث شگفت انگیزی اتفاق می افتد که یکی از آنها بازگشت گروهی از مؤمنان واقعی برای درک وتماشای عظمت وشوکت جهانی اسلام خواهد بود. البته عده ای از کافران بدطینت نیز در این میان پیش از آخرت به دنیا بر می گردند تا به سزای پاره ای از اعمال ننگین خویش برسند. بازگشت گروهی از مؤمنان خالص وکافران ستمگر به این جهان پیش از قیامت رجعت نامیده می شود.\nاعتقاد به رجعت یکی از اعتقادات «شیعه» است وسایر مذاهب اسلامی به چنین امری اعتقاد ندارند. از این روی پیوسته رجعت یکی از موضوعات کلامی مورد اختلاف شیعه وسنی بوده است.\nاندیشمندان اسلامی کتب ومقالاتی گرانمایه در این موضوع نگاشته اند، که هر یک از سبکی ویژه برخوردار است. برخی به سبک روایی محض، برخی دیگر در پاسخ به شبهات ودلایل مخالفان وبرخی نیز به شیوه فلسفی و... ما در این کتاب سعی کرده ایم به شیوه جامعی از نقلی وعقلی پایبند باشیم بخصوص که روایات با تحلیل وتوجیه صحیح عرضه شده تا درک وفهم رجعت برای همگان میسر شود وبطور خلاصه معنای لغوی، اصطلاحی، تاریخچه، دلایل وشبهات وبرخی ویژگیهای رجعت را از دیدگاه عقل ونقل بیان خواهیم نمود.\nالفاظ مختلفی برای بیان این اصل اعتقادی در قرآن مجید وروایات اسلامی به کار رفته است، مانند: رجعت، ایاب، کره، رد، حشر، که همه در معنای بازگشت مشترکند ولی در میان همه این الفاظ، لفظ رجعت مشهورتر است. رجعت مصدر مره (١) وبیانگر «یکبار بازگشت» است، چنانچه در لسان العرب (٢) آمده است:\n«رجعت مصدر مره از ماده رجوع است»\nدر اقرب الموارد (٣) در توضیح واژه رجعت چنین ذکر شده که:\nرجع الرجل رجوعا ومرجعا، ومعه انصرف... هو یومن بالرجعه ای بالرجوع الی الدنیا بعد الموت.\nرجوع به معنای بازگشت است وفلانی به رجعت ایمان دارد یعنی او به رجوع به دنیا پس از مرگ اعتقاد دارد.\nپس واژه رجعت در لغت به معنای «یکبار بازگشت» است.\nرجعت همانند بسیاری از واژه ها علاوه بر معنای لغوی، در علوم مختلف، در معانی گوناگونی به کار رفته، وبا توجه به این معانی است که می توانیم تصویر وشناخت صحیحی از معانی مورد بحث داشته باشیم. لغتنامه دهخدا معانی اصطلاحی مختلفی برای رجعت بر شمرده است، که به اختصار آنها را نقل می کنیم:\n١ - اصطلاح فقهی: بازگردیدن مرد به سوی زن مطلقه خود در مدت قانونی وشرعی.\n٢ - اصطلاح نجومی: رجعت نزد منجمان واهل هیات عبارتست از حرکتی غیر از حرکت کوکب متحیره به سوی خلاف توالی بروج وآن را رجوع وعکس نیز می نامند.\n٣ - اصطلاح عرفانی: نزد اهل دعوت عبارتست از رجوع وکال ونکال وملال صاحب اعمال به سبب صدور فعل زشت از افعال، یا متکلم گفتاری سخیف از اقوال. (٤)\n٤ - اصطلاح جامعه شناسی: برخی جامعه شناسان به هنگام بحث از قانونمندی جامعه وتاریخ، معتقدند که قوانین تطورات تاریخی در همه جوامع مشترک است وتاریخ سه مرحله ربانی، قهرمانی وانسانی را طی می کند وهمیشه این ادوار تکرار می شوند وآنان این حرکت تاریخ را «ادوار واکوار» و«رجعت» گویند. (٥)\nروشن است که هیچکدام از معانی چهارگانه مذکور مورد بحث ما نیست وآنچه در این تحقیق مورد توجه است اصطلاح کلامی است.\n٥ - اصطلاح کلامی: شیخ حر عاملی در بیان تعریف اصطلاحی رجعت می فرماید:\nبدان که رجعت در اینجا (کلام) همان حیات وزندگی بعد از مرگ وقبل از قیامت است، واین معنا از لفظ رجعت به ذهن سبقت می جوید، وهمین معناست که مورد تصریح علما بوده که از موارد به کارگیری آن ونیز از احادیث استفاده می شود. (٦)\nاین تعریف بیانگر معنای کامل اصطلاحی رجعت نیست، زیرا مجرد زنده شدن بعد از مرگ، قبل از قیامت، نمایانگر معنای اصطلاحی رجعت نیست، زیرا (همانطور که خواهد آمد) قرآن ماجرای عده ای را بیان می کند که پس از مرگ زنده شدند. مثل جریان زنده شدن عده ای از یاران حضرت موسی که می خواستند خدا را ببینند و...\nروشن است که رجعت در اصطلاح کلام شیعه چنین رجوعی نخواهد بود افزون بر اینکه معنای لغوی رجعت در این تعریف لحاظ نشده است، چرا که رجعت به معنای بازگشت به دنیا پس از مرگ است نه زنده بودن، به هر حال این تعریف گویای معنای اصطلاحی رجعت نیست.\nتعریف دیگر تعریف شیخ مفید است. که گویای معنای واقعی رجعت بوده ودارای نواقص تعریف نخست نیست. ایشان در تبیین معنای اصطلاحی (کلامی) رجعت چنین می نویسد:\nان الله یرد قوما من الاموات الی الدنیا فی صورهم التی کانوا علیها فیعز فریقا ویذل فریقا والمحقین من المبطلین والمظلومین منهم من الظالمین وذلک عند قیام مهدی آل محمد (علیهم السلام). (٧)\nخداوند گروهی از اموات را به همان صورتی که در گذشته بودند، به دنیا بر می گرداند وگروهی را عزیز وگروهی دیگر را ذلیل می کند واهل حق را بر اهل باطل غلبه ونصرت داده، ومظلومین را بر ظالمین وستمگران غلبه می دهد، این واقعه هنگام ظهور مهدی آل محمد (علیهم السلام) رخ خواهد داد.\nتعبیر «یرد» بسیار ظریف است ودقیقا انعکاس دهنده معنای لغوی رجعت وبازگشت است، بر خلاف (الحیوه بعد الممات) که در تعریف نخست آمده است. ونیز قید (قوما من الاموات) بیانگر این مطلب است که رجعت مختص به گروه خاصی بوده وعمومی نخواهد بود، کما اینکه در احادیث بدان اشاره شده است، وآن گروه، مؤمنان کامل وکافران بدطینت هستند.\nتعبیر فی صورهم التی کانوا علیها بیان می کند که افرادی که رجوع می کنند، به همان صورت دنیوی ودارای جسم خواص مادی خواهند بود. پس منظور از رجعت رجوع دولت حقه اهل بیت (علیهم السلام) وامر ونهی آنها نیست بلکه رجوع اشخاص است، کما اینکه در آینده مورد بحث قرار خواهد گرفت. جمله (فیعز فریقا... الظالمین) اشاره به فلسفه رجعت دارد وآن عزت مؤمنان وذلت ظالمان است، وبالاخره (عند قیام مهدی، آل محمد) زمان رجعت را بطور اجمالی مشخص می کند که قبل از قیامت ودر هنگام ظهور حضرت مهدی آل محمد (علیه السلام) خواهد بود.\nاعتقاد به رجعت وبازگشت نخبگان امت، پیش از قیامت، به دنیا، از ویژگی خاصی برخوردار است ودر منابع اسلامی اهمیت آن با بیانات گوناگونی مطرح شده است. در برخی روایات روز رجعت را یکی از روزهای الهی که عظمت وقدرت الهی در آن متجلی خواهد شد. برشمرده اند:\nعن ابی عبد الله (علیه السلام) قال: ایام الله ثلاثة: یوم یقوم القائم ویوم الکرة ویوم القیامة. (٨)\nامام صادق (علیه السلام)، فرمودند: روزهای الهی سه تاست: روزی که قائم (آل محمد (علیهم السلام)) قیام خواهد کرد، روز رجعت وروز قیامت.\nاینکه ایام خاصی به خدا نسبت داده می شود با آنکه همه روزها متعلق به خداست، نکته اش این است که در آن روزهای خاص، امر خدا چنان ظهوری می یابد که برای هیچ کس دیگری این ظهور پیدا نمی شود. مثل مرگ در آن موقعی که تمام اسباب دنیوی از تاءثیر گذاری می افتد وقدرت وعظمت الهی ظهور وبروز می کند.\nایشان در ادامه احتمال دیگری را در تفسیر «ایام الله» بیان می کند که ممکن است مقصود این باشد که نعمتهای الهی در آن روز ظهور خاصی می یابند، که آن ظهور برای غیر او نخواهد بود، مانند روز نجات حضرت ابراهیم (علیه السلام) از آتش.\nپس منظور از «ایام الله» روزهایی است که امر الهی اعم از نعمت یا نقمت، عزت وذلت ظهور تام می یابد. (٩)\nآری رجعت وبازگشت انسانهایی که سالها پیش از دنیا رفته اند حکایت از قدرت وعظمت الهی دارد ودر آن روز این عظمت وشوکت الهی برای همگان آشکار می شود (معنای اول) ویا در آن روز نعمتهای خداوند شامل مؤمنان برجسته ونخبه شده وآنان را برای مشاهده ظهور امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) وغلبه مظلومان بر زورمداران به این دنیا برمی گرداند، واز طرفی هم با بازگشت کافران سیه دل، آنان را بر سر خاک ذلت وخواری خواهد نشاند (معنای دوم).\nامام صادق (علیه السلام) یکی از ویژگیهای شیعه را اعتقاد به رجعت بر شمرده ومی فرمایند:\nلیس منا من لم یؤمن بکرتنا ولم یستحل متعتنا (١٠)\nیعنی از ما نیست کسی که ایمان به رجعت ما نداشته باشد ونیز متعه ما را حلال نشمرد.\nامام صادق (علیه السلام)، در حدیث دیگری، یکی از شرایط ایمان را اعتقاد به رجعت بر شمرده ومی فرمایند:\nمن اقر بسبعة اشیا فهو مؤمن وذکر منها الایمان بالرجعة. (١١)\nهر کس به هفت چیز اعتقاد داشته باشد، مؤمن است، ودر میان آن هفت چیز ایمان به رجعت را ذکر فرمودند.\nلازمه چنین سخنی آن است که ایمان کامل زمانی حاصل می شود که علاوه بر اعتقاد به توحید و...، اعتقاد به رجعت نیز وجود داشته باشد بر این اساس بر هر شیعه ای این اعتقاد ضروری است، از سوی دیگر این امید را در دل او زنده نگه می دارد که اگر پیش از ظهور منجی عالم بشریت از دنیا برود خداوند وی را برای نصرت دین خویش ودرک لقای آن حضرت، به دنیا بر می گرداند.\nقبل از پاسخ دادن به این سؤال لازم است نخست تصویر روشنی از دو واژه اصول دین واصول مذهب به دست آوریم.\nهمانطور که می دانیم دین در یک تقسیم بندی به اصول دین وفروع دین تقسیم می شود ومنظور از اصول دین، در این تقسیم، هر گونه اعتقاد معتبر دینی است که مربوط به بینش وشناخت خدا وجهان وانسان می شود، ومنظور از فروع دین احکام عملی است که وظایف فردی واجتماعی پیروان آن دین را بیان می کند. به عبارت دیگر منظور از اصول دین، اساسی ترین وزیر بنایی ترین امور اعتقادی است، در مقابل سایر امور اعتقادی که نسبت به آنها جنبه تبعی وفرعی دارند، آن اصول عبارتند از: توحید، نبوت، معاد که ادیان الهی در سه اصل فوق مشترکنند واین اصول در حقیقت پاسخی به روشن ترین سؤالات فکری انسانند. وطبیعی است که انکار هر یک از این سه اصل موجب خروج از دین واثبات کفر است.\nاما اصول مذهب عبارت از این است که گاهی پیروان یک مکتب که در اصول بنیادی دین با یکدیگر مشترکنند برداشتها وتلقیات مختلفی از دستورات وپیامهای دینی دارند، که موجب پیدایش روشهای مختلفی در دین می شود. این برداشتها وطرز تفکر خاص از مکتب با حفظ اصول ووجوه اشتراک - را اصول مذهب می گویند.\nعدم اعتقاد به این اصول موجب خروج از دین نمی شود، بلکه موجب خروج از آن طرز تفکر وبرداشت خاص می شود، مثل اعتقاد به عدل وامامت، که عدل از امور اعتقادی تابع توحید وامامت تابع نبوت است. از این روست که می بینیم مذاهب مختلفی همچون شیعه وسنی پدید آمده که هر کدام طرز تفکر خاصی نسبت به امامت دارند.\nاعتقاد به رجعت از اصول دین نیست ومعتقد نبودن به آن هم موجب کفر وخروج از دین نمی باشد، بلکه از اصول مذهب امامیه است، بطوری که اعتقاد به اصل رجعت گروهی از مؤمنان وکافران، به دنیا پیش از قیامت ضروری است. هر چند که باور داشتن به جزئیات مسائلی که در رجعت اتفاق می افتد لازم وضروری نیست.\nبه هر حال اعتقاد به رجعت همسنگ اعتقاد به صراط ومیزان است. مرحوم «شبر» در این باره می گوید:\nاصل رجعت حق است، وشبهه ای در آن نیست وعدم اعتقاد به آن موجب خروج از جرگه مؤمنان وشیعیان می شود.\nچرا که رجعت از امور ضروری مذهب شیعه بوده روایاتی که در مورد صراط ومیزان وغیر آن دو به دست ما رسیده است، از جهت تعداد ونیز صحت مدارک ووضوح دلالت، افزونتر از روایات رجعت نیست.\nبا آنکه اعتقاد به صراط ومیزان وجز آنها ضروری است، اما، باید توجه داشت که اختلاف وبینشهای متفاوت در جزئیات مساءله رجعت، ضرری به اصل آن نمی زند، همانطور که برداشتهای متفاوت در ویژگیهای صراط ومیزان در اصل آن خدشه وارد نمی سازد. آنگاه ایشان ادامه می دهند که ایمان به رجعت بطور کلی واجب ولازم است. (١٢)\nنتیجه آنکه مساءله رجعت از ضروریات مذهب ومکتب تشیع است، که اعتقاد به آن ضروری است، هر چند اعتقاد به جزئیات مانند اینکه چه کسانی رجعت می کنند ویا زمان آن چه موقعی است و... لازم نیست. ولی باید توجه داشت که اعتقاد به آن در رتبه اعتقاد به توحید ونبوت ومعاد نیست.\nنویسنده کتاب الشیعه والرجعه، گویا در صدد است با استناد به یک حدیث، کفر کسانی را که اعتقاد به رجعت ندارند ثابت کند، ایشان نخست این آیه را مطرح می کند:\n﴿إِلَهُکمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَالَّذِینَ لَا یؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُم مُّنکرَةٌ وَهُم مُّسْتَکبِرُونَ﴾ (١٣).\nآنان که به آخرت ایمان ندارند دلهایشان انکار کند وخود کبر فروشند. آنگاه در تفسیر وتبیین این آیه، حدیثی را از امام باقر (علیه السلام) نقل می کند که فرمودند:\nفی قوله «الذین لا یؤمنون بالاخرة»، یعنی انهم لا یومنون بالرجعة انها حق «قلوبهم منکرة» یعنی انها کافرة «وهم مستکبرون».\nاین سخن خداوند: «آنان که به آخرت ایمان ندارند» یعنی اینکه آنها به حقانیت رجعت ایمان ندارند. واینکه می فرماید: «دلهایشان انکار کند» یعنی اینکه دلهایشان به کفر گراییده «وخود کبر فروشند». وی در فهرست کتاب، مطلب را چنین عنوان می کند:\nمعتقد نبودن به رجعت کفر است. (١٤)\nآنگاه در جایگاه بحث یاد شده، به آن حدیث استناد می کند، چنانچه منظور ایشان آن است که معتقد نبودن به رجعت، مستلزم کفر است وهم تراز با توحید ونبوت ومعاد، می بایست به رجعت نیز معتقد بود، با توجه به بیانات گذشته اشتباه آن روشن است، ولی چنانچه منظور آن باشد، کسانی که قلوب آنها کافر است، از پذیرفتن رجعت سرباز می زنند، یعنی قبل از عدم اعتقاد به رجعت، صفت «کفر» را داشته اند واین کفر مانع پذیرش رجعت شده است، نه اینکه با عدم اعتقاد به رجعت کافر شده اند، این حرف قابل قبول است. ودر حقیقت حدیث به ریشه روانی عدم پذیرش رجعت اشاره دارد.\nاحتمال دیگری در معنای حدیث است که دقیق تر به نظر می رسد، وآن اینکه منظور از اینکه قلوب آنها کافر است این نیست که آنها مثل کفار هستند وآثار واحکام کفار بر آنها مترتب می شود، بلکه بدین معناست که قلوب آنها در اثر عدم پذیرش رجعت به کفر متمایل شده نه اینکه واقعا کافر شده اند.\nآیا رجعت یک پیشگویی تاریخی است یا یک مساءله اعتقادی؟\nیکی از اندیشمندان معاصر تصور کرده که رجعت نه یک مساءله اعتقادی، بلکه از قضایای مسلم تاریخی است. در نتیجه اعتقاد وانکار آن هیچ خدشه ای در ایمان انسان وارد نمی سازد. وی می گوید:\nقضیه رجعتی که برخی از آیات قرآنی واحادیث از آن سخن گفته اند، که شیعه از بین امت اسلامی به آن قائل است، بدین معنی نیست که اصل رجعت، به عنوان یکی از اصول دین مطرح ودر مرتبه اعتقاد به توحید ونبوت ومعاد باشد، بلکه از مسلمات قطعیه محسوب می شود وشأن آن در این مورد هم شأن بسیاری از قضایای فقهی وتاریخی است که راهی به انکار آنها نیست، مثلا همه فقها در حرمت مال غصبی اتفاق دارند یا با دلایل محکم تاریخی ثابت شده که جنگ بدر در سال دوم از هجرت واقع شده است. قضیه اول، قضیه ای فقهی وقضیه دوم، قضیه ای تاریخی است وبا این حال هر دو از اصول دین محسوب نمی شوند ورجعت نیز چنین است. (١٥)\nدر این سخن دو احتمال به نظر می رسد، یکی آنکه اعتقاد به رجعت از اصول دین نیست که انکار آن موجب کفر گردد، هر چند خود از امور اعتقادی محسوب می شود. این سخن صحیح وقابل قبول است. احتمال دیگر آنکه رجعت از سنخ امور اعتقادی نیست بلکه صرفا یک پیشگویی تاریخی در مورد آینده بشری است، همانند قضایای تاریخی وفقهی که هر چند قطعی است، ولی اعتقاد به آن ضروری نیست.\nاین سخن برخلاف مفاد ادعیه وروایات وسخنان علمای کلام است، در زیارت امام حسین (علیه السلام)، می خوانیم:\nانی من المؤمنین برجعتکم. (١٦)\nمن به بازگشت شما اهل بیت (علیهم السلام) ایمان واعتقاد دارم یا در زیارت حضرت ابوالفضل (علیه السلام) آمده است:\nانی بکم وبایابکم من المؤمنین (١٧)\nمن به شما وبازگشتتان معتقدم در روایاتی که قبلا بیان شد، امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:\nمن اقر بسبعة اشیاء فهو مؤمن وذکر منها الایمان بالرجعة (١٨)\nهر کس به هفت چیز معتقد باشد، مؤمن است واز میان هفت چیز ایمان به رجعت را بیان فرمود.\nدر سخنان بسیاری از اندیشمندان کلامی، رجعت به عنوان یک امر اعتقادی مطرح شده بطوری که اعتقاد به آن را ضروری شمرده اند، مرحوم شبر در این باره می فرماید:\nپس اعتقاد به اصل رجعت به طور اجمالی واجب است... هر چند که تفاصیل آن موکول به ائمه اهل البیت (علیهم السلام) می شود. (١٩)\nبنابراین در تمامی روایات مذکور وروایات متعدد دیگر، رجعت به عنوان یک مساءله اعتقادی مطرح شده است، که خود گویای آنست که رجعت از زمره امور اعتقادی است نه صرفا یک قضیه مسلم تاریخی.\nشاهد دیگر آنکه پیوست علمای کلام موضوع رجعت را در کنار سایر مباحث اعتقادی بحث کرده اند، واین خود شاهد تلقی اعتقادی بودن رجعت است. نکته دیگر آنکه آیا صرف تحقق رجعت در آینده موجب قضیه تاریخی بودن آن می شود؟ اگر چنین است، معاد هم که در آینده محقق می شود، صرفا یک قضیه تاریخی خواهد بود، آیا نویسنده به آن ملتزم می شود؟\nتفکیک مفاهیم وواژه هایی که بیانگر اعتقادات وباورهای دینی است از اهمیت زیادی برخوردار است. وگاهی کم توجهی در این راستا مشکلاتی را به همراه داشته وباعث گردیده است تا اشتباهات بزرگی رخ دهد، وشاید یکی از عوامل آن شباهت معنایی زیاد این واژه ها در فرهنگ مردم باشد. از این روی در لغتنامه دهخدا (٢٠) از ظهور امام عصر (علیه السلام) ونزول حضرت عیسی (علیه السلام) به رجعت تعبیر شده است که از جهت لغوی چنین کاربردی ممکن است صحیح باشد، اما از نظر اصطلاح علمای کلام غلطی فاحش است...، به هر صورت در این فصل تفاوتهای محتوایی رجعت با سایر مفاهیم مشابه به دقت بررسی می شود تا جایگاه واقعی کاربرد آن مفاهیم روشن گردد.\nممکن است از توضیحاتی که در مورد رجعت ذکر شد، چنین برداشت شود که رجعت همان معاد است، چرا که مؤمنان وکافران هر کدام به پاداش وسزای عمل خویش خواهند رسید ومعنای معاد چیزی جز این نیست واساسا انتقام الهی از مشرکین ویا پاداش به مؤمنان ونیز آن اتفاقات غیر عادی که در رجعت اتفاق می افتد همانند سلطنت طولانی اهل بیت (علیهم السلام) زنده شدن برخی مردگان و... تحققش در دنیا ممکن نیست، لذا مطالبی که در مورد رجعت گفته می شود، در حقیقت بخشی از حوادث معاد است وهمین تلقی ودریافت از رجعت سبب شده تا برخی از اهل سنت گمان کنند که اعتقاد به رجعت مستلزم بطلان رستاخیز خواهد شد. زیرا وقتی که در رجعت، مؤمنان به پاداش وکافران به سزای عمل خویش برسند، نیازی به رستاخیز نخواهد بود... پس در هر صورت می بایست تفاوتهای این دو امر اعتقادی بدقت تبیین شود.\nتفاوتهای متعددی بین رجعت ومعاد وجود دارد که از آن میان به چهار فرق اساسی اشاره می کنیم:\n١. رجعت در این جهان مادی با همه مشخصات وعوارض، محقق می گردد وهمانطور که در تعریف رجعت آمد، مردمان در همان شکل وصورتی که در گذشته بودند، بر می گردند، اما معاد در جهان دیگر اتفاق می افتد، در جهانی که از عوارض مادی خبری نیست.\n٢. در معاد همه خلایق برای حسابرسی محشور می گردند، در حالیکه رجعت اختصاص به کافران ومؤمنان خالص دارد.\n٣. انکار اصلی از اصول دین موجب کفر می شود، بر خلاف انکار اصول مذهب، از این روی انکار معاد موجب خروج از دین می گردد، لکن در مورد رجعت چنین نیست.\n٤.بازگشت کنندگان به دنیا در زمان رجعت دوباره خواهند مرد یا کشته خواهند شد، اما در معاد دیگر مرگ وارتحالی نخواهد بود، چرا که آنجا سرای ابدی است.\nرجعت همانگونه که گذشت آنست که گروهی از مؤمنان خالص وسردمداران کافر که از دنیا رفته اند، به دنیا بر می گردند، تا گروه اول به عزت نائل شوند وگروه دوم به ذلت دنیوی برسند، این معنا با ظهور امام دوازدهم (علیه السلام)، متفاوت است، چرا که «ظهور» در فرهنگ شیعه آن است که امام دوازدهم حضرت حجه بن الحسن العسکری (علیهما السلام) پس از غیبت بسیار طولانی آنگاه که جهان پر از ظلم وستم شود، ظهور خواهد کرد وجهان را پر از عدل وداد خواهد نمود.\nرجعت وظهور در یک جهت اشتراک دارند وآن اینکه هر دو در آخر الزمان وقبل از قیامت اتفاق می افتد، اما فقرشان این است که خداوند برای بر چیدن ریشه های ظلم وستم وایجاد عدالت در روی زمین، ولی خویش را پس از غیبتی طولانی، آشکار می سازد. ولی رجعت آن است که در هنگام ظهور، برای یاری حضرتش ونیز استمرار حاکمیت حق بعد از برقراری عدالت، خداوند گروهی از مؤمنان را که از دنیا رفته اند، به دنیا باز می گرداند تا برای یاری وی بشتابند. مؤمنانی که سالیان درازی انتظار فرجش را می کشیدند، ولی قبل از ظهور ورؤیت حضرتش، دیده از جهان فرو بستند. (٢١)\nرجعت یکی از وقایع مهمی است که در آستانه ظهور رخ می دهد وزمان آن هنگام ظهور است، نه قبل ونه بعد ظهور، بلکه در همان هنگام است که برخی پیامبران الهی وائمه اطهار (علیهم السلام) ومؤمنان صالح به دنیا بر می گردند تا شاهد اعتلای کلمه اسلام در روی زمین باشند. اما نباید چنین تصور کرد که رجعت همان ظهور است، رجعت یعنی بازگشت عده ای از مؤمنان وکفار، ولی ظهور به معنای آشکار شدن وقیام دوازدهمین ذخیره الهی پس از غیبت طولانی است، در نتیجه نزدیکی زمان اتفاق آن دو واقعه نباید موجب شود که آنها را یکی تلقی کنیم.\nشاید این مطلب در مورد رجعت از روایات وکلمات علما به دست بیاید، آنجا که شیخ مفید (قدس سره) فرمود:\nذلک عند قیام مهدی آل محمد (علیه السلام). (٢٢)\nرجعت هنگام قیام مهدی آل محمد (علیه السلام) خواهد بود.\nونیز سید مرتضی از علمای بزرگ اسلام در مورد رجعت می گوید:\nآنچه که شیعه به آن اعتقاد دارد این است که، خداوند متعال هنگام ظهور امام زمان مهدی (علیه السلام) گروهی از شیعیان را که از دنیا رفته اند، به دنیا بر می گرداند. (٢٣) پس با این بیان روشن شد که رجعت هرگز به معنای ظهور حضرت ولی عصر (علیه السلام) نیست.\nیکی از مستشرقین به نام «دویت نلسون» در کتاب عقیدة الشیعه از ظهور امام زمان (علیه السلام) به رجعت تعبیر می کند، که این خلاف معنای رجعت در اصطلاح کلام شیعه است.\nاین چنین اشتباهی گاهی سبب شده تا کسانی به غلط تصور کنند که واقعیت رجعت نیز همان ظهور امام عصر (علیه السلام) است.\nاگر منظور از رجعت، ظهور حضرت ولی عصر (علیه السلام) باشد، این حرف قابل قبول است ولی اگر منظور بازگشت عده ای به جهان، قبل از قیامت است، این باطل است واخبارش با آن همه کثرت فایده ای نداشته ومطلبی را اثبات نمی کند.\nاگر منظور رجوع به دنیا قبل از قیامت باشد، باید توجه داشت که مفهوم لفظ ظهور با مفهوم لفظ رجعت بسیار متفاوت است، واژه اول در جایی به کار می رود که چیزی یا کسی بوده ولی پنهان شده ودر زمان خاصی آشکار می شود ولی از رجعت چنین به ذهن می آید که چیزی یا کسی به جای خاصی رفته باشد، بعد از مدتی به همان جا برگردد. مضافا این که در عرف شیعه بین معانی اصطلاحی آن دو نیز تفاوت بسیاری وجود دارد. (٢٤)\nاز این رو اخباری که در مورد رجعت به دست ما رسیده است، به خوبی گویای بازگشت گروهی از مؤمنان به دنیا پیش از قیامت است، ودر برخی روایات نام تعدادی از آنان را بیان می کند ویا برخی وقایع آن را بر می شمارد، به طوری که نمی توان آن را همان ظهور امام عصر (علیه السلام) دانست. (٢٥)\nمرحوم شیخ حر عاملی (قدس سره) دوازده فرق بین واژه رفعت وظهور ذکر کرده به خاطر طولانی نشدن بحث از ذکر همه آنها خودداری کرده وتنها به ذکر این نکته اکتفا می کنیم که تنها در یک روایت در مورد وقایع حضرت ولی عصر (علیه السلام) به رجعت تعبیر شده است وآن روایتی است که در کتاب الغیبة النعمانی ذکر شده است:\nان القائم من ولد علی (علیه السلام) له غیبة کغیبة یوسف ورجعة کرجعة عیسی بن مریم، ثم یظهر بعد غیبة مع طلوع النجم الاحمر وخراب الزوراء وهی الری وخسف المزورة وهی بغداد وخروج السفیانی... (٢٦)\nحضرت قائم (علیه السلام)، از فرزندان حضرت علی (علیه السلام)، دارای غیبتی مانند غیبت یوسف (علیه السلام) ورجعت وبازگشتی مانند رجعت عیسی بن مریم (علیه السلام) دارد، آن حضرت زمانی ظهور خواهد نمود که وقایع زیر به وقوع بپیوندد: طلوع ستاره قرمز، خراب شدن زوراء (ری) در زمین فرو رفتن مزورة (بغداد)، خروج سفیانی و...\nاولا: سند حدیث به دو جهت مخدوش است، یکی آنکه روایت مضمره است یعنی کعب الاحبار روایت را به پیامبر (صلی الله علیه وآله)، نسبت نداده است واینگونه احادیث اعتباری ندارد ودیگر آنکه راوی آن کعب الاحبار معروف است که یهودی بود واحادیث بسیاری از یهودیت وارد اسلام کرده است، البته باید توجه داشت که احایث مهدی (علیه السلام) تواترشان ثابت شده است واینکه یک مورد از کعب الاحبار در مورد امام مهدی (علیه السلام) نقل شود دلیل نمی شود که او این عقیده را وارد مذهب شیعه کرده است.\nنکته دیگر آنکه منظور از رجعت در این حدیث، رجعت اصطلاحی نیست، زیرا همانطور که گفته شد رجعت رجوع به دنیا پس از مرگ است در حالی که در مورد حضرت ولی عصر (علیه السلام) چنین نیست که وی از دنیا رفته باشد وپس از سالیانی به این جهان برگردد، بلکه منظور رجعت لغوی است، به خصوص با توجه به اینکه آن را به رجعت حضرت عیسی (علیه السلام) وغیبتش را به غیبت حضرت یوسف (علیه السلام) تشبیه کرده، درصدد رفع استبعاد وبیان مقام والای امام عصر (علیه السلام) می باشد.\nثانیا: اگر خوب دقت کنیم در می یابیم که از غیبت به رجعت تعبیر نشده، بلکه گفته شده است که حضرت علاوه بر غیبت دارای رجعتی نیز هست ودر این حدیث رجعت وغیبت کنار هم ذکر شده است ولذا کیفیت غیبت حضرت را از نوع غیبت حضرت یوسف (علیه السلام)، ورجعت حضرت را همانند رجعت حضرت عیسی (علیه السلام) بیان می کند، خلاصه سخن آنکه سند حدیث تمام نیست وبر فرض قبول سند، جهت دلالتی آن مخدوش است.\nبدیهی است که زمان دقیق رجعت را با ذکر سال وماه وروز همانند زمان ظهور ومعاد نمی توان معلوم کرد، اما به طور کلی می توان گفت که رجعت در هنگام ظهور حضرت مهدی (علیه السلام) رخ خواهد داد. چنانکه در برخی از کلمات علما از زمان رجعت به «بعد ظهوره» تعبیر شده است، یعنی بعد از ظهور ولی عصر (علیه السلام) رجعت اتفاق خواهد افتاد. ونیز در دو روایت به این مطلب تصریح شده است. از جابر جعفی نقل شده که گفت از امام باقر (علیه السلام) شنیدم که فرمود:\nوالله لیملکن رجل منا اهل البیت الارض بعد موته ثلاثمائة سنة: ویزداد تسعا، قال: قلت: فمتی ذلک؟ قال: بعد موت القائم. قال: قلت: وکم یقوم القائم فی عالمه حتی یموت؟ قال تسع عشرة سنة من یوم قیامه الی یوم موته. قال قلت: فیکون بعد موته هرج؟ قال نعم، خمسین سنة، قال: ثم یخرج المنصور الی الدنیا وفیطلب بدمه ودم اصحابه فیقتل ویسبی حتی یخرج السفاح وهو امیر المؤمنین (٢٧)\nبه خدا سوگند که او مردی از اهل بیت ما را پس از سیصد ونه سال از وفاتش قدرت می دهد. جابر گفت: پرسیدم این واقعه چه زمانی خواهد بود؟ فرمودند: بعد از رحلت قائم (علیه السلام) پرسیدم قائم تا هنگام مرگش چند سال در جهان حکومت می کند؟ فرمود: نوزده سال از هنگام قیامش تا وقت مرگش به طول می انجامد. پرسیدم: آیا بعد از او جهان دچار آشوب می شود؟ فرمودند: بله مدت پنجاه سال واضافه کردند وبعد از آن منصور (امام حسین (علیه السلام)) به دنیا بر می گردد تا انتقام خون خود ویارانش را بگیرد. تا اینکه سفاح قیام کند، که همان امیر المؤمنین علی (علیه السلام) است.\nحدیث دیگری از علی بن مهزیار نقل شده است، وی می گوید: در خواب دیدم کسی می گوید: امسال حج انجام بده تا صاحب زمان (علیه السلام) را زیارت کنی... بعد او با حضرت سخن می گوید وایشان وقایع ظهور را بیان می کنند ومی فرماید:\nاحج بالناس حجة الاسلام واجی ء الی یثرب... قلت: یا سیدی ما یکون بعد ذلک؟ قال: الکرة الکرة الرجعة الرجعة. (٢٨)\nحج را با مردم به جا آورده وبه سوی یثرب عازم شو... عرض کردم: آقای من بعد از آن چه رخ خواهد داد. فرمودند: برگشت برگشت، رجعت رجعت.\nچنانچه مشاهده می شود در هر دو حدیث تصریح شده که رجعت بعد از ظهور خواهد بود، روشن است که منظور از «بعد از ظهور» این نیست که وقتی ظهور تمام شد، رجعت اتفاق می افتد، بلکه مقصود آن است که اندکی پس از ظهور حضرت، مردمانی نیکو همچون برخی انبیا وصلحا برای یاری حضرت به دنیا بر می گردند. ورجعت به صورت تدریجی خواهد بود. یعنی برخی از افراد همانند امیر المؤمنین (علیه السلام) وپیامبر (صلی الله علیه وآله)، وبرخی دیگر رجعتشان تقریبا همزمان به ظهور است وروایاتی در مورد این مطلب داریم که آنان حضرت ولی عصر (علیه السلام) را یاری می دهند واین طبعا با همزمانی رجعت آنان با ظهور سازگاری دارد. ونیز در برخی روایات داریم که وقتی حضرت ظهور می کند، به بعضی از مؤمنین در قبر خطاب می شود که حضرت ظهور کرده اگر مایلید می توانید امروز حضرتش را یاری دهید. (٢٩) البته بعضی از ائمه ممکن است رجعتشان مدتی بعد از ظهور باشد.\nخلاصه سخن آنکه رجعت یکی از وقایع همزمان با ظهور است ونباید آنها را دو نام برای یک واقعیت پنداشت.\nمعمولا در کتابهایی که پیرامون رجعت نگارش شده است، توجهی به تاریخچه وسیر تحول وتطور این عقیده نشده است، در صورتی که مطالعه تاریخی در مورد یک پدیده می تواند تصویر روشنی از آن در ذهن ایجاد کند وبسیاری از کج اندیشیهای موجود را پاسخ دهد. از این رو با توجه به مستندات تاریخی می توان سه دوره برای این عقیده در بستر تاریخ در نظر گرفت.\n(از عصر رسالت تا سال ٩٥ق. شهادت امام سجاد (علیه السلام))\nدر این دوره که دوره تکون وپیدایش این عقیده است، رجعت برای اولین بار توسط پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله)، تحت عنوان «خروج» مطرح گردید. ودر زمان حضرت، علی (علیه السلام) از آن به رجعت تعبیر شد. در این عصر رجعت به عنوان یکی از اسراری که در آینده اتفاق خواهد افتاد به اصحاب خاص ائمه (علیهم السلام) گفته می شد وکم کم آن را شیوع دادند، ومدتی طول کشید تا اذهان عموم با آن انس گرفت، از این رو در این مرحله از استدلال ونقد ورد آن خبری نیست وعمده مطالب طرح شده پیرامون رجعت کنندگان بوده است.\nبرخی از روایاتی که در این دوره نقل شده است به قرار زیر است:\nرجعت یکی از امور اعتقادی است که از صدر اسلام مورد توجه ویژه پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله)، بوده وبه مناسبتهای مختلف آن را بیان می کرده است. در روایتی که در ذیل می آید حضرت به بازگشت امیر المؤمنین (علیه السلام) در آخر الزمان به دنیا اشاره کرده وبرای تبیین آن از آیات قرآنی استفاده نموده است در حدیث امام صادق (علیه السلام)، می فرماید:\nانتهی رسول الله (علیه السلام) الی امیر المؤمنین وهو نائم فی المسجد، قد جمع رملا ووضع راءسه علیه فحرکه برجله ثم قال: قم یا دابه الله فقال رجل من اصحابه: یا رسول الله انسمی بعضنا بعضا بهذا الاسم؟ فقال: لا، والله ما هو الا له خاصة وهو دابة التی ذکر الله فی کتابه ﴿واذا وقع القول علیهم اخرجنا لهم دابة من الارض تکلمهم ان الناس کانو بایاتنا لا یوقنون﴾ ثم قال: یا علی اذا کان آخر الزمان اخرجک الله فی احسن صورة ومعک میسم تسم به اعدائک (٣٠)\nروزی رسول خدا (صلی الله علیه وآله)، به سوی امیر المومنین (علیه السلام) آمد در حالی که وی در مسجد خوابیده بود ومقداری شن را به عنوان بالش زیر سر گذاشته بود او را با پا حرکت داد وفرمود: ای دابة الله (جنبنده خدا) برخیز. یکی از اصحاب عرض کرد ای رسول گرامی آیا ما مجازیم این اسم را به دیگران نسبت دهیم؟ حضرت فرمود: خیر به خدا سوگند که آن نام مخصوص او (حضرت علی (علیه السلام)) است. واو همان دابة وجنبنده ای است که خداوند در کتابش فرمود: «هنگامی که قول بر آنان واقع گردد برای آنها جنبنده ای از زمین خارج می کنیم که با آنان سخن می گوید بدرستی که مردم به آیات ونشانه های ما یقین نمی کنند.»\nسپس اضافه کردند ای علی هنگامی که آخر زمان فرا رسد، خداوند تو را در بهترین صورت از زمین خارج می سازد در حالی که به همراه تو عصایی است که با آن دشمنانت را مشخص می کنی.\nپیامبر گرامی اسلام در مورد بازگشت حضرت علی (علیه السلام) در آخر الزمان، تعبیر به اخراج (از زمین) می کند، که مفهوم رجعت را بیان می کند.\nحکمت الهی بر این تعلق گرفته است که، زمان دقیق برخی از وقایع که در آینده اتفاق می افتد ودر سرنوشت مردم وجهان مؤثر است، مشخص نگردد، همانند معاد وظهور حضرت ولی عصر (علیه السلام). از این جمله است رجعت که نمی توان تاریخ دقیق آن را با ذکر سال وماه وروز معین نمود. در این زمینه حضرت علی (علیه السلام) حدیثی از پیامبر (صلی الله علیه وآله) نقل می کند:\nفلما اخبر هم رسول الله ما یکون من الرجعة، قالوا متی یکون هذا؟ قال الله: (قل یا محمد) ان ادری اقریب ما توعدون ام یجعل له ربی امدا (٣١) (٣٢)\nبگو من نمی دانم (فقط خداوند از آن آگاه است) که آنچه وعده داده شده نزدیک است ویا آنکه خداوند برای آن، مدت (طولانی) قرار داده است.\nهمان طور که می دانیم هنگام رجعت، گروهی از انبیا وامامان معصوم (علیهم السلام) به دنیا بر می گردند. برخی حضرت را یاری می دهند وبرخی دیگر از ظهور به مدت طولانی بر روی زمین حکومت صالحان را تشکیل خواهند داد. در حدیثی از امام باقر (علیه السلام) می خوانیم که شهدای کربلا، به ویژه سالار شهیدان حسین بن علی (علیه السلام)، به دنیا بر می گردد ودارای حکومت طولانی روی زمین خواهد بود. امام باقر (علیه السلام) فرمود:\nقال الحسین لاصحابه قبل ان یقتل... فابشروا فوالله لئن قتلونا فانا نرد علی نبینا، قال: ثم امکث ما شاء الله فاکون اول من ینشق الارض عنه، فاخرج خرجة یوافق ذلک خرجة امیر المؤمنین (علیه السلام)... (٣٣)\nامام حسین (علیه السلام) قبل از آنکه شهید شود، به یارانش فرمود:... بشارت باد بر شما که اگر کشته شویم، به سوی پیامبر خویش بر می گردیم، سپس فرمود: پس آن مقدار که خداوند بخواهد در قبر خواهیم ماند، ومن اولین کسی خواهم بود که رجعت می کند، پس خروج می کنم مانند خروج امیر المومنین (علیه السلام)... در احادیث (٣٤) بسیاری آمده که اولین کسی که در روز رجعت، خروج می کند حسین بن علی (علیه السلام) است ودر پاکسازی زمین از کافران ومنافقان شرکت خواهد کرد.\nابوخالد کابلی از امام سجاد (علیه السلام)، نقل کرده که آن حضرت در تفسیر آیه شریفه:\nان الذی فرض علیک القران لرادک الی معاد (٣٥)\nآنکه قرآن را بر تو فرض نمود، تو را به معاد وبازگشتگاه بر می گرداند.\nیرجع الیکم نبیکم. (٣٦)\nپیامبرتان بار دیگر به سوی شما بر می گردد مطابق این روایت می توان گفت که منظور از معاد (زمان موعود) روز رجعت است که در آن زمان پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله)، به دنیا رجعت می کند. روشن است که منظور از «یرجع الیکم نبیکم» این نیست که مردم در قیامت وسرای دیگر پیامبر را ملاقات می کنند، زیرا در این صورت می بایست اینگونه تعبیر می شد که «ترجعون الی نبیکم» علاوه بر این، حضرت از آن واقعه، به رجوع تعبیر کرده است وبا توجه به اینکه حضرت از دنیا رحلت کرده اند، معنای رجوع در مورد ایشان، بازگشت به دنیا پس از مرگ خواهد بود.\nپس بر خلاف آنان که می پندارند، رجعت توسط ابن سبا وارد تشیع شد، باید گفت که اندیشه رجعت از همان سالهای آغاز پیدایش اسلام مطرح شد اگر چه این اندیشه در آن سالهای آغازین به جهت غامض بودنش هنوز میان مردم جایگاه اصلی خود را پیدا نکرده بود ودوره بعدی به واسطه بحثها وتاءلیفات متعدد، بتدریج رشد وتوسعه پیدا کرد.\n٢. دوره رشد وبالندگی (٢٦٠ - ٩٥ ق.)\nسالهای بین شهادت امام سجاد (علیه السلام) (٩٥ق.) تا ابتدای غیبت صغری (٢٦٠ق.) را می توان دوره رشد وبالندگی اندیشه رجعت تلقی کرد. یکی از ویژگیهای این دوران، موضع گیری برخی از اهل سنت پیرامون اعتقاد به رجعت است. در مقابل، ائمه دین (علیه السلام) با تمسک به آیات قرآن که مورد قبول آنان بود از عقیده به رجعت دفاع وآن را مبرهن می کردند.\nدر آن زمان دو مرکز علمی مهم، در جهان اسلام مطرح بود، یکی حجاز ومدینه که محل نزول قرآن ومحل زندگی پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله)، بود که طرفداران آن مکتب را اهل حدیث می نامیدند، ودیگری در عراق وکوفه که برخی از صحابه ونیز برخی از ائمه مذاهب مثل ابوحنیفه در آنجا زندگی می کردند وگرایش کلی آنها به رای وقیاس بود، در آن زمان اهل عراق از زمره کسانی بودند که بشدت با اعتقاد به رجعت مخالفت می کردند، ابوبصیر در این زمینه می گوید: امام باقر (علیه السلام) به من فرمودند:\nینکر اهل العراق الرجعة؟ قلت: نعم، قال: اما یقرؤن القران «ویوم نحشر من کل امة فوجا (٣٧) (٣٨)\nآیا اهل عراق منکر رجعت هستند؟ من در جواب عرض کردم آری. امام فرمودند: مگر آنها قرآن را نمی خوانند که می فرماید: «وروزی که از هر امتی گروهی را محشور می کنیم».\nاز این روایت بخوبی روشن می شود که در آن زمان، مساءله رجعت مورد بحث وگفتگو بوده واهل عراق آن را نمی پذیرفتند ودر مقابل حضرت باقر (علیه السلام) از آیات قرآن بر رجعت استدلال می کند، ولی این نقد ونظر ظاهرا در دوره گذشته مطرح نبوده وائمه اطهار (علیهم السلام)، فقط به ذکر وقایع واصل رجعت اکتفا می کردند ولی در صدد اثبات ویا پاسخ سخنان مخالفان نبوده اند. (٣٩) گروه دیگری که در آن عصر به این عقیده خرده می گرفتند، (قدریه) بود (٤٠) حنان بن سدیر از پدرش نقل می کند که پدرش گفت:\nساءلت ابا جعفر (علیه السلام) عن الرجعة، فقال: «القدریة تنکرها - ثلاثا (٤١)\nاز امام باقر (علیه السلام) در مورد رجعت سؤال کردم (شاید منظور از سؤال درباره رجعت این باشد، که چه کسانی رجعت را منکرند، که این معنی به قرینه جواب امام تاءیید می شود) حضرت سه بار فرمود: قدریه رجعت را انکار می کند.\nدر عصر امام باقر (علیه السلام) برخی از اصحاب آن حضرت تنها به جرم اعتقاد به رجعت آنچنان در جامعه منفور شده بودند که با داشتن علم ودانش وافر از آنها حدیث نقل نمی شد. سید بن طاووس از صحیح مسلم، که از کتابهای بسیار معتبر اهل سنت است، نقل می کند که جراح بن ملیح گوید:\nجابر می گفت: نزد من از طریق امام باقر (علیه السلام) وایشان از پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله)، هفتاد هزار حدیث وجود داشت که اهل سنت همه آنها را رها کردند وسپس مسلم به اسناد محمد بن عمر رازی علت ترک آن را چنین نقل می کند: «خود از حریز شنیدم که می گفت: با جابر ملاقات کردم، ولی اصلا از او حدیثی یادداشت نکردم، زیرا او به رجعت اعتقاد داشت!» (٤٢)\nالبته ریشه اصلی اینگونه مخالفتها با چنین عقیده ای ناشی از عدم ظرفیت فکری مردم بوده است که نمی توانستند باور کنند چطور انسانهایی که سالیان دراز از دنیا رفته اند مجددا به دنیا باز می گردند وشاهد اعتلای حکومت جهانی اسلام خواهند بود. نظیر این مساءله مخالفتهایی است که با عقیده به معاد وسایر امور غیبی می شود.\nدر زمان امام باقر (علیه السلام) تنها برخی از مذاهب اهل سنت (اهل عراق، قدریه) با عقیده رجعت مخالفت می ورزیدند، اما در زمان امام صادق (علیه السلام)، این مخالفت به اوج خود رسید به طوری که همه مذاهب اهل سنت در مقابل شیعه با چنین عقیده ای به ستیز برخاسته بودند، در این عصر امام صادق (علیه السلام) با استدلالهای قوی از کیان این اعتقاد دفاع می نمودند، اوبصیر گوید به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم:\nان العامة تزعم ان قوله (و یوم نحشر من کل امة فوجا) (٤٣) عنی فی یوم القیامة. فقال ابو عبد الله (علیه السلام) فیحشر الله یوم القیامة من کل امة فوجا ویدع الباقین؟ لا ولکنه فی الرجعة. واما آیة القیامة «وحشرنا هم فلم نغادر منهم احدا» (٤٤) (٤٥)\nاهل سنت در مورد سخن خداوند (متعال) که می فرماید: «روزی که از هر امتی گروهی را محشور می کنیم» می پندارند که منظور، روز قیامت است. امام فرمودند: آیا اینچنین است که خداوند در روز قیامت از هر امتی گروهی را محشور وبقیه را رها می کند؟ چنین نیست. بلکه منظور آیه از حشر گروهی از هر امتی، در روز رجعت است وآیه قیامت آن است که حق تعالی می فرماید: «همه را محشور می کنیم واز کسی چشم پوشی نمی کنیم».\nیکی از ویژگیهای عصر امام رضا (علیه السلام) تشکیل مناظرات وطرح سؤالاتی از طرف ماءمون در مباحث مختلف اسلامی بود. وی می خواست با طرح اینگونه مناظرات وسؤالات مختلف امام را تضعیف کند. خود ماءمون که تا حدودی از علم ودانش بهره ای داشت، پیوسته سؤالات مختلفی را مطرح می کرد وحضرت پاسخ می دادند، یکی از آن پرسشها در مورد رجعت است. حسن بن جهم گوید: روزی ماءمون به امام رضا (علیه السلام) عرضه داشت:\nیا ابا الحسن ما تقول فی الرجعة؟ فقال (علیه السلام): انها الحق، قد کانت فی الامم السالفة ونطق بها القران وقد قال رسول الله (صلی الله علیه وآله): یکون فی هذا الامة کل ما کان فی الامم السالفة حذو النعل بالنعل والقذة بالقذة. (٤٦)\nای ابا الحسن نظر شما در مورد رجعت چیست؟ حضرت فرمودند: اعتقاد صحیحی است واین رجعت (مساءله جدیدی نیست) در امتهای گذشته بوده وقرآن هم درباره آن سخن گفته است. (مثل قصه عزیر وکسانی که از ترس مرگ از خانه هایشان فرار کردند...) ورسول خدا فرمود: هر چه در امتهای گذشته بوده در این امت نیز خواهد بود. بسان جفت بودن نعل به نعل وگوش به گوش.\nیعنی دقیقا آنچه در امتهای گذشته اتفاق افتاده در این امت هم اتفاق می افتد ویکی از آن موارد اتفاق افتاده در امتهای گذشته، رجعت بوده است.\nعلی بن مهزیار از امام زمان (علیه السلام) کلماتی را نقل می کند وحضرت حوادث ظهور را بیان می نماید وسپس ایشان از حضرت می پرسد:\nیا سیدی ما یکون بعد ذلک؟ قال: الکرة الکرة الرجعة ثم تلی هذه الایة ﴿ثم رددنالکم الکرة علیهم وامددناکم باموال وبنین وجعلناکم اکثر نفیرا﴾. (٤٧) (٤٨)\nاز حضرت پرسیدم: پس از حوادث ظهور چه رخ خواهد داد؟ حضرت فرمودند: رجعت وآن را تکرار کردند وآنگاه آیه ای را که دلالت بر رجعت می کند تلاوت فرمودند: آنگاه شما را به سوی آنها برگردانیم وبر ایشان غلبه دهیم وبه مال وفرزندان مدد بخشیم وعده جنگجویان شما را افزایش دهیم تا بر آنها پیروز گردید.\nچون مساءله رجعت از مسائل پیچیده است که برای اذهان عموم مردم تا حدی قابل هضم نبوده، پیوسته مورد نقض وابرام بوده ولذا در همان عصر ائمه (علیهم السلام) ونیز برخی از محدثین وعلمای بزرگوار شیعه، کتبی در این مورد تدوین کرده اند که به برخی از آنها اشاره می کنیم:\n١. احمد بن داوود سعید الجرجانی، شیخ طوسی گفته که وی کتابی در رجعت نوشته است.\n٢. الحسن بن علی بن ابی حمزة البطائنی. نجاشی در شمارش کتب وی کتاب رجعت را نام برده است.\n٣. فصل بن شاذان نیشابوری، شیخ طوسی ونجاشی گفته اند وی کتابی را در اثبات رجعت به رشته تحریر درآورده است.\n٣. دوره گسترش وتکامل (از ٢٦٠ ق به بعد)\nدر اواخر دوره دوم وابتدای دوره سوم بتدریج اعتقاد به رجعت به عنوان یکی از شعارها وممیزات شیعه از اهل سنت، درآمده بود وبرخی نویسندگان اهل سنت در هنگام معرفی شیعه ویا شخصیتهای مهم آن، اعتقاد به رجعت را یکی از خصیصه های آنان بر می شمردند. در این دوره اندیشمندان شیعه برای گسترش این اعتقاد در میان مردم ودفاع از آن به دو عمل دست زدند:\n١. نگارش کتابها ومقالات علمی\n٢. تشکیل مناظرات با اهل سنت.\nکتابهایی که در این زمینه به رشته تحریر درآمد از نظر سبک با یکدیگر متفاوت اند وبسیاری از آن ها به نقل روایات در آن دوره اکتفا کرده وبرخی دیگر علاوه بر نقل احادیث به برخی استدلالها هم اشاره کرده اند. واخیرا برخی مساءله رجعت را تنها از دیدگاه عقلی بررسی کرده اند. یکی از مفیدترین وشاید مبسوطترین کتابها در این زمینه کتاب الایقاظ من الهجعة بالبرهان علی الرجعة نوشته شیخ حر عاملی (قدس سره) است که هم ادله مفصلی از آیات وروایات نقل کرده است وهم ادله مخالفان در نفی رجعت را پاسخ داده است.\nاندیشمندان شیعه علاوه بر ادامه شیوه نگارش، مناظراتی را به منظور اثبات ورد ادله مخالفان تشکیل می دادند واز رجعت دفاع می کردند به عنوان نمونه یکی از آن مناظراتی که مرحوم مجلسی از کتاب المجالس نقل کرده است را بیان می کنیم:\nسید بن طاووس می گوید: در مجلسی با اهل سنت پیرامون مسائل مورد اختلاف شیعه وسنی بحث می کردیم من از آنها پرسیدم چه چیزهایی را بر شیعه امامیه انکار می کنید؟ گفتند: تعرض به صحابه وقول به رجعت ومتعه وحدیث مهدی (علیه السلام) که زنده است با اینکه زمان غیبت او طولانی شده است.\nسید به سایر مسائل جواب کافی داده ودر مورد رجعت فرمودند: اما اینکه شما قول به رجعت را بر شیعیان عیب می گیرید. شما خودتان از پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله)، روایت می کنید که هر چه در امتهای گذشته اتفاق افتاده، در این امت نیز اتفاق می افتد وقرآن هم بیان می کند که: «آیا ندیدی کسانی که از خانه هایشان از ترس مرگ فرار کردند در حالیکه هزاران نفر بودند وخداوند به آنها گفت: بمیرید وسپس آنها را زنده کرد» (٤٩) سپس قرآن شهادت می دهد که آنها را در دنیا زنده کرده است ومعنای رجعت چیزی جز این نیست. پس سزاوار است که در این امت هم مثل آن واقع گردد. با این سخنان اهل سنت بر مساءله رجعت شدند وچون جوابی نداشتند، سکوت اختیار کردند! (٥٠)\n١. اعتقاد به رجعت، یک اصل اسلامی است که از زمان صدر اسلام در احادیث منقول از پیامبر شروع شده (٥١) تا به غیبت کبری رسیده است واینگونه نیست که خرافی باشد ویا اینکه کذابین این اعتقاد را وارد مذهب شیعه کرده باشند.\n٢. در عصر امام سجاد (علیه السلام) مساءله رجعت به عنوان مساءله ای که در آینده اتفاق خواهد افتاد، بحث می شده ولی استدلال بر آن ورد شبهات آن مطرح نبوده، ولی از عصر امام باقر (علیه السلام) به بعد، بحثهای استدلالی جالبی پیرامون آن صورت گرفته است.\n٣. اهل بیت عصمت وطهارت (علیه السلام) برای استدلالی بر رجعت از آیات شریف قرآن مدد جسته تا مخالفان را مجاب کنند واز دلیل عقلی استفاده نکرده اند.\n٤. علمای شیعه چه در عصر ائمه (علیه السلام) وچه در عصر غیبت (غیبت صغری وکبری) پیرامون رجعت کتب مفیدی به رشته تحریر در آورده وجلسات مناظره وبحث تشکیل داده اند.\nرجعت وبازگشت برخی انسانها به دنیا پس از مردن مستلزم هیچگونه محذور عقلی نیست (٥٢)، علاوه بر آنکه در مواردی واقع هم شده است (٥٣) از این روی در اصل رجوع برخی انسانها به دنیا جای هیچگونه انکاری نیست از سوی دیگر آیات وروایات فراوانی در اثبات رجعت به معنای اصطلاحی آن وارد شده است. اما، پیش از بیان آیات ذکر چند نکته ضروری است:\nاول: در میان آیاتی که مورد استدلال قرار گرفته است، واژه «رجعت» به کار نرفته اما با دقت وتعمق در معنای آیات معلوم می شود که آنها با رجعت، هماهنگی وسازگاری دارند.\nدوم: آیات فراوانی توسط ائمه اطهار (علیهم السلام) به رجعت تفسیر شده واز آنجا که ما قائل به عصمت آنها هستیم به آن آیات با کمک روایات استناد می نماییم. سوم: از آیاتی که در مورد رجعت وارد شده اند گاهی به روز قیامت ویا به روز ظهور حضرت حجت (علیه السلام) تفسیر شده. واین نکته ضربه ای به استدلال به رجعت نمی زند چرا که این معانی با هم منافات نداشته وهر کدام از بطنی از بطون قرآن حکایت دارد.\nوبالاخره در حدود هفتاد آیه در مورد رجعت وجود دارد، که به خاطر اختصار به سه آیه اکتفا می کنیم:\n﴿وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِّنَ الْأَرْضِ تُکلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ کانُوا بِآیاتِنَا لَا یوقِنُونَ وَیوْمَ نَحْشُرُ مِن کلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِّمَّن یکذِّبُ بِآیاتِنَا فَهُمْ یوزَعُون﴾(٥٤).\nوهنگامیکه قول بر آنان واقع گردد، از زمین موجودی را بیرون می سازیم که با آنان سخن می گوید (یا با آنان می جنگد) ولی مردم به آیات ما ایمان نمی آورند، وروزی که از هر امتی گروهی از کسانی که تکذیب ما کردند، محشور کرده وسپس آنها نگه داشته می شوند.\nاین آیه مشهورترین آیه رجعت است که به تنهایی بر رجعت دلالت دارد. چرا که ظاهر آیه به خوبی بیانگر این مطلب است که این حشر گروهی از هر امتی غیر از حشر در روز قیامت است زیرا حشر در آیه فوق حشر همگانی نیست در حالی که حشر در روز قیامت شامل همه انسانها می گردد، چنانکه در آیه ای در وصف حشر روز قیامت چنین می فرماید:\n﴿وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا﴾.(٥٥)\nوهمه را مشهور کرده واحدی از آنان را فرو نخواهیم گذاشت.\n«آلوسی» یکی از مفسران بزرگ اهل سنت اشکالی به استدلال آیه فوق بر رجعت نموده ومی گوید:\nمنظور از حشر، حشر برای عذاب است که بعد از آن حشر کلی اتفاق می افتد. یعنی حشر بعد از حشر، یک حشر کلی برای همه خلایق ویک حشر نیز تنها برای کسانی که مورد خشم وعذاب الهی قرار می گیرند (٥٦) پس آیه دلالتی بر رجعت نداشته ومنظور آیه حشر در روز قیامت است.\nعلامه طباطبایی قدس سره، در پاسخ به او چنین می نویسد:\nچنانچه منظور حشر برای عذاب بود لازم بود که این غایت ذکر شود، یعنی گفته شود، «نحشر الی العذاب» تا ابهام برطرف شود کما اینکه در آیه دیگر که در مورد حشر برای عذاب است غایت مذکور بیان شده است: ﴿وَیوْمَ یحْشَرُ أَعْدَاءُ اللهِ إِلَی النَّارِ فَهُمْ یوزَعُونَ حَتَّی إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ...﴾ (٥٧) مضافا این که بعد از حشر سخن از عتاب وسرزنش است نه عذاب. (٥٨)\nاز سوی دیگر دو شاهد در خود آیات قبل وبعد وجود دارد که مؤید این است که حشر برای عذاب نیست واین واقعه قبل از قیامت است یکی در صدر آیه که می فرماید: ﴿وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیهِمْ﴾ که مورد اتفاق همه مفسران است که وقوع قول از علائم قیامت است وروشن است که علامت یک شی غیر از آن شی است ودیگر آنکه پس از سه آیه می فرماید: ﴿وَنُفِخَ فِی الصُّورِ﴾ وقضایای قیامت را از آنجا آغاز می کند.\nبه هر حال از این آیه به خوبی فهمیده می شود که پیش از قیامت گروهی از هر امتی محشور می شوند ومورد مواخذه قرار می گیرند واین حشر نیز به معنای برگشتن به دنیا پس از مرگ است.\nعلاوه بر دلالت روشن خود آیه، بر رجعت، احادیث فراوانی در ذیل این آیه کریمه از اهل بیت (علیهم السلام)، وارد شده وایشان، آیه مذکور را بر رجعت منطبق دانسته اند که از جمله، می توان به روایت زیر اشاره کرد:\nفقال الرجل لابی عبد الله (علیه السلام): ان العامة تزعم ان قوله ﴿ویوم نحشر من کل امة فوجا﴾ عنی فی القیامة فقال ابو عبد الله: فیحشر الله یوم القیامة من کل امة فوجا ویدع الباقین، لا ولکنه فی الرجعة واما آیه القیامة ﴿وحشرناهم فلم نغادر منهم احدا﴾ (٥٩)\nآن مرد به امام صادق (علیه السلام) عرضه داشت: که اهل سنت گمان کرده اند که آیه «روزی که از هر امتی گروهی را محشور می کنیم» مربوط به قیامت است حضرت در پاسخ فرمود: آیا چنین است که خداوند روز قیامت از هر امتی تنها گروهی را محشور کرده وبقیه را رها می سازد؟ خیر، اینگونه نیست ولکن آیه در مورد رجعت است. اما آیا قیامت آن است که می فرماید: «همه را محشور ساخته واز احدی چشم پوشی نمی کنیم».\nآیه دوم: ﴿إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَیوْمَ یقُومُ الْأَشْهَادُ﴾(٦٠)\nهمانا ما فرستادگان خویش ومومنان را در دنیا، آن روزی که شاهدان اقامه شوند یاری خواهیم نمود. آیه فوق خاطر نشان می سازد که وعده الهی بر آن تعلق گرفته است که همه انبیا ومؤمنان را در همین دنیا یاری خواهد کرد. چنانکه از ظاهر آیه برداشت می شود این نصرت انبیا ومؤمنان به صورت گروهی ودسته جمعی صورت خواهد پذیرفت از آنجا که چنین نصرتی در گذشته اتفاق نیفتاده پس قطعا در آینده به وقوع خواهد پیوست، چرا که وعده الهی تخلف ناپذیر است.\nاز طرفی چون همه پیامبران (به جز حضرت عیسی وخضر (علیهما السلام)) ومؤمنان بسیاری از دنیا رفته اند ودر این دنیا یاری نشده اند به مقتضای آیه فوق بایستی آنها زنده شوند تا در همین دنیا یاری شوند بخصوص که لفظ نصرت در مواردی بکار می رود که دو گروه مشغول مخاصمه باشند وبعد شخصی یا گروهی یکی از طرفهای مخاصمه را کمک بکند تا بر طرف مقابل چیره شود وطبیعی است که چنین معانی با رجعت سازگاری دارد، موئد چنین استدلالی به آیه شریفه حدیثی است که از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که فرمود:\nوالله فی الرجعة اما علمت ان انبیا الله کثیر لم ینصروا فی الدنیا وقتلوا والائمه من بعدهم قتلوا ولم ینصروا ذلک فی الرجعة. (٦١)\nبه خدا سوگند این آیه در مورد رجعت است، مگر نمی دانید که پیامبران بسیاری در این دنیا کشته شدند ونصرت خداوند به آنان نرسید؟ امامان کشته شدند ونصرت خداوند شامل حال آنها نشد، این آیه در رجعت محقق خواهد شد.\nآیه سوم: ﴿وَمَا أَرْسَلْنَاک إِلَّا کافَّةً لِّلنَّاسِ بَشِیرًا وَنَذِیرًا وَلَکنَّ أَکثَرَ النَّاسِ لَا یعْلَمُونَ﴾(٦٢)\nوما تو را جز برای بشارت وبیم جهانیان نفرستادیم... همانگونه که از جهت اعتقادی روشن است نبوت پیامبر اسلام حضرت محمد (صلی الله علیه وآله)، عمومیت داشته وشامل همه عصرها ونسلها می شود، اما تحقق عینی این بعثت ورسیدن پیام دعوت حضرت به همه مردم جهان هنوز محقق نشده است. بر طبق مفاد برخی روایات این دعوت در روز رجعت عینیت خواهد یافت، چنانکه امام محمد باقر (علیه السلام) می فرماید:\nاین آیه در رجعت تحقق می یابد. (٦٣)\nروایات در یک تقسیم بندی به «واحد» و«متواتر» تقسیم می شوند. منظور از خبر واحد روایتی است که به سر حد یقین نرسیده باشد، در حالی که مراد از خبر متواتر روایتی است که در اثر کثرت نقل آن یقینی شده وجای هیچگونه ابهامی در آن وجود نداشته باشد. پس از روشن شدن این دو اصطلاح، می گوییم اخبار وروایاتی که از معصومین (علیهم السلام) در موضوع رجعت نقل شده آنقدر فراوان است که به طور قطعی می توان متواتر بودن آنها را پذیرفت. در این باره اظهار نظر برخی کارشناسان احادیث را مرور می کنیم:\n١. مرحوم «مجلسی» می گوید: «اگر مثل این روایات (رجعت) متواتر نباشد پس در چه چیزی می توان ادعای تواتر نمود.» (٦٤)\n٢. مرحوم شیخ «حر عاملی» می نویسد: «هیچ شکی نیست که این احادیث مذکور به حد تواتر معنوی رسیده است زیرا موجب یقین هستند برای هر کسی که قلب خویش را از هر شبهه ای وتقلیدی پاک کند.» (٦٥)\n٣. «محدث جزایری» در شرح تهذیب ادعا کرده که ٦٢٠ حدیث پیرامون رجعت دیده است. (٦٦)\n٤. مرحوم «شیخ حر عاملی» در کتاب الایقاظ من الهجعة تعداد ٥٢٠ حدیث در زمینه رجعت نقل کرده ودر آخر بیان می کند که برخی روایات را نیز بنا به عللی نقل نکرده است. (٦٧)\nهمان گونه که بیان شد روایات بسیاری در مورد رجعت نقل شده است، به گونه ای که حتی احاطه علمی وشناخت اجمالی بر آنها به سختی حاصل می شود از این روی برای آشنایی مختصر با روایات، لازم است که آنها را دسته بندی کنیم ومفاد هر دسته را اجمالا بررسی کنیم. روایات رجعت در یک تقسیم بندی به پنج دسته تقسیم می شوند:\nدسته اول: روایاتی که بیان می کند اولین کسی که به دنیا رجعت می کند حسین بن علی (علیه السلام) است. «زید شحام» از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که فرموده:\nاول من یکر فی رجعتة الحسین بن علی (علیه السلام) یمکث فی الارض حتی یقسط حاجباه علی عینیه. (٦٨)\nاولین شخصی که به دنیا رجعت خواهد کرد امام حسین (علیه السلام) است. ایشان آنقدر در زمین زندگی خواهد نمود تا آنکه از فرط پیری دو ابروی او بر چشمانش بیفتد.\nدسته دوم: روایاتی که مضمونش رجعت پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله)، وحضرت علی (علیه السلام) است.\n«بکیر بن اعین» می گوید: کسی که هیچ تردیدی در سخن او ندارم، یعنی امام محمد باقر (علیه السلام) به من فرمود:\nان رسول الله امیر المومنین سیرجعان. (٦٩)\nبزودی رسول گرامی وامیر المومنین به دنیا باز می گردند.\nدسته سوم: روایاتی که در مورد رجعت پیامبران گذشته وارد شده است «عبد الله بن مسکال» از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که آن حضرت در تفسیر این آیه قرآن:\n﴿وَإِذْ أَخَذَ اللهُ مِیثَاقَ النَّبِیینَ لَمَا آتَیتُکم مِّن کتَابٍ وَحِکمَةٍ ثُمَّ جَاءَکمْ رَسُولٌ مُّصَدِّقٌ لِّمَا مَعَکمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَی ذَلِکمْ إِصْرِی قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَکم مِّنَ الشَّاهِدِینَ﴾ (٧٠)\nوخدا از پیامبران پیمان گرفت که شما را کتاب وحکمت داده ام، به پیامبری که آیین شما را تصدیق می کند وبه رسالت نزد شما می آید بگروید ویاری اش کنید...\nما بعث الله نبیا من لدن آدم وهلم جرا الا ویرجع الی الدنیا فینصر رسول الله وامیر المومنین... (٧١)\nخداوند هیچ پیامبری را از آدم تا سایرین (خاتم الانبیا) مبعوث نکرده، جز آنکه به دنیا بازگشته ورسول خدا (صلی الله علیه وآله)، وامیرالمومنین (علیه السلام) را یاری خواهند کرد.\nدسته چهارم: احادیثی که بیان می کند، یکی از چیزهایی که قبل از قیامت از زمین بیرون می آید «دابة الارض» است واحادیثی داریم که بیان می کند این دابة الارض، امیر المؤمنین است. «ابوالطفیل» گوید:\nمطالبی را در مورد رجعت از سلمان ومقداد وابی بن کعب شنیده بودم، در کوفه به خدمت حضرت علی (علیه السلام) نقل کردم حضرت همه را تصدیق فرمود: آنگاه یقین من به رجعت، در سطح یقینم به قیامت شد.\nاز مطالبی که از محضر حضرت پرسیدم در مورد «دابة الارض» بود. فرمود: از این پرسش در گذر.\nعرض کردم مرا آگاه ساز، فرمود: دابة الارض جنبنده ایست که غذا می خورد، در بازار راه می رود، ازدواج می کند، پرسیدم: او کیست؟ فرمود:\nاو کسی است که استقرار وآرامش زمین به وسیله اوست، گفتم: او چه کسی است؟ فرمود: او صاحب زمین است. گفتم کیست؟ فرمود: او صدیق امت است. فاروق امت است، ذوالقرنین امت است. گفتم: او چه کسی است؟ فرمود: او کسی است که علم الکتاب نزد اوست، او کسی است که آنچه از طرف خدا آمده تصدیق نموده روزی که جز من ومحمد به آن کافر بودند که به خدا سوگند منم، گفتم: نامش را بفرمایید.\nفرمود: گفتم.» (٧٢)\nخروج «دابة الارض» در روایات اهل سنت به عنوان یکی از علائم قیامت از آن یاد شده است وویژگیهایی برای آن بر شمرده اند که بر حضرت علی (علیه السلام) تطبیق می کند ولی تصریحی به نام حضرت ننموده اند به عنوان نمونه:\n١. برای دابة الارض سه خروج است.\n٢. اولین نشانه، طلوع خورشید از مغرب است وخروج دابة الارض.\n٣. خروج دابة الارض از مسجد الحرام است.\n٤. انگشتر حضرت سلیمان (علیه السلام) وعصای حضرت موسی (علیه السلام) در دست اوست.\n٥. دابة الارض مؤمن وکافر را نشان می گذارد که برای همه شناخته می شود ونشانه های دیگر... (٧٣)\nدسته پنجم: این دسته مربوط به احادیثی است که آیات مربوط به رجعت را تفسیر وتبیین کرده است.\n«ابن خالد کابلی» از امام سجاد (علیه السلام) در تفسیر آیه شریفه: ﴿إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیک الْقُرْآنَ لَرَادُّک إِلَی مَعَادٍ قُل رَّبِّی أَعْلَمُ مَن جَاءَ بِالْهُدَی وَمَنْ هُوَ فِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ﴾ (٧٤) آن کسی که قرآن را بر تو فرض نمود تو را به بازگشت گاه برمی گرداند فرمود:\nیرجع الیکم نبیکم وامیر المؤمنین والائمه (علیه السلام) (٧٥) پیامبر وعلی وهمه امامان (علیه السلام) به سوی شما باز می گردند.\nونیز احادیثی که در تفسیر آیات: آیه ٨٣ سوره نمل، (٧٦) آیه ١ سوره مدثر، (٧٧) آیه ١٤ سوره اعراف، آیه ٣٦ سوره حجر وآیه ٧٩ سوره ص، (٧٨) آیه ١٣ سوره ذاریات، (٧٩) آیه ١٢ سوره نازعات، (٨٠) آیه ٢٠ سوره مائده، (٨١) آیه ٣٩ سوره یونس، (٨٢) آیه ١٢٤ سوره طه، (٨٣) آیه ٩٥ سوره انبیاء (٨٤) آیه ٩٣ سوره نمل، (٨٥) آیه ٥ و٦ سوره قصص، (٨٦) آیه ١١ سوره غافر، (٨٧) آیه ٤٤ سوره ق، (٨٨) وآیات بسیار دیگری که در احادیث اهل بیت (علیهم السلام) به رجعت تفسیر شده است.\nیکی از مباحث مربوط به رجعت، چرایی وفلسفه آن است واینکه هدف از بر انگیختن مؤمنان خالص وکافران بدطینت در این دنیا چیست؟ دو هدف برای این رستاخیز کوچک مطرح است یکی تکامل وشقاوت بیشتر، دیگری نصرت دین وحکومت عدل جهانی.\nهمان گونه که می دانیم رجعت جنبه عمومی وهمگانی نداشته واختصاص به مؤمنان خالص وکافران ستمگر دارد چنانکه امام صادق (علیه السلام) فرمود:\nان الرجعة لیست بعامة وهی خاصة، لا یرجع الا من محض الایمان محضا او محض الشرک محضا. (٨٩)\nرجعت (بازگشت به دنیا) امری همگانی نیست، بلکه امری اختصاصی است وتنها کسانی رجعت می کنند که به ایمان خالص ویا شرک خالص رسیده باشند. از این روی بازگشت مجدد این دو گروه به دنیا به منظور تکمیل یک حلقه تکاملی برای گروه اول وپست ترین درجه انحطاط برای گروه دوم است.\nبه دیگر سخن: چون مؤمنان واقعی در مسیر تکامل معنوی با موانعی در زندگی روبرو بوده اند تکامل آنان ناتمام مانده است چرا که در پرتو دولت کریمه وعدالت زندگی نکرده اند ودر زندگی اجتماعی پیوسته با جباران وستمگران روبرو بوده اند ولذا در بعد تکامل اجتماعی دچار نواقص وکمبودهایی شده اند.\nپس حکمت الهی اقتضا می کند که با رجعت وبازگشت به دنیا آخرین مسیر تکامل خویش را طی کنند.\nمؤمنان واقعی که پیوسته در زندگی فردی خویش از هیچ عمل صالحی کوتاهی نکرده اند، در روز رجعت با مشاهده مجازات ستمگران ونظاره تشکیل حکومت صالحان بر روی زمین ونصرت دین خدا به اوج تکامل نائل می شوند، در مقابل منافقان وجباران تاریخ که از هیچ جنایتی بر بشریت فروگذاری نمی کردند به دنیا بر می گردند تا به بخشی از مجازاتهای خویش برسند ودر دادگاه بشریت به سزای اعمال ننگین خود نائل شوند.\nدر نتیجه بازگشت این دو گروه به جهان پس از مرگ درسی از عظمت الهی است که مردم با مشاهده آن می توانند به اوج تکامل معنوی نائل گردند. (٩٠)\nاز آیات وروایات متعدد چنین به دست می آید که قبل از قیامت، دین اسلام بر همه ادیان ومکاتب بشری غلبه پیدا می کند ومردم خسته از پندارهای بشری به زلال معرفت الهی نائل می شوند واز سوی دیگر حاکمیت سیاسی واجتماعی کره زمین به دست مسلمانان به رهبری حضرت حجت (علیه السلام) خواهد افتاد. بر این اساس یکی از اهداف رجعت برخی انسانها به دنیا، نصرت ویاری دین اسلام وکمک برای تشکیل حکومت دینی فراگیر بر سطح کره خاک خواهد بود.\nبرخی روایات مساءله فراگیر شدن دین اسلام وغلبه آن بر سایر ادیان همزمان با رجعت دانسته اند، چنانچه امام باقر (علیه السلام) در تفسیر آیه شریفه:\n﴿هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَدِینِ الْحَقِّ لِیظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کلِّهِ وَلَوْ کرِهَ الْمُشْرِکونَ﴾. (٩١)\nاو کسی است که پیامبر خود را برای هدایت مردم فرستاد، با دینی درست وبر حق، تا او را بر همه دینها پیروز گرداند، هر چند مشرکان را خوش نیاید.\nیظهره الله (عزَّ وجلَّ) فی الرجعة. (٩٢)\nخداوند دین حق را در رجعت بر سایر ادیان غلبه وبرتری می دهد.\nودر روایت دیگری آمده است که:\nان رسول الله اذا رجع آمن به الناس کلهم. (٩٣)\nهنگامی که رسول خدا رجعت می کند همه مردم به او ایمان می آورند.\nدر هنگام رجعت، با بازگشت پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله)، فرقه های مختلف اسلامی به وحدت واقعی می رسند واسلام در چهره واقعی اش یعنی شیعه متجلی خواهد شد وعلاوه بر این وحدت درونی اسلام، با نزول حضرت عیسی (علیه السلام) به زمین واقتدا به نماز امام عصر (علیه السلام) مسیحیت تحریف شده کنار رفته وپیروان آن پیامبر خدا از اسلام واقعی تبعیت خواهند کرد. بدین شکل دین اسلام بر همه ادیان دیگر غلبه وتفوق پیدا خواهد کرد.\nمرحوم آیت الله شاه آبادی در فلسفه وهدف رجعت، بیانی عرفانی دارند وبه طور خلاصه فلسفه آن را سه چیز می دانند:\n١. استعداد امت؛\n٢. استدعای آنها؛\n٣. استحضار ایشان. (٩٤)\nبا وجود توصیفها وتبیین هایی که اندیشمندان شیعه نسبت به ماهیت رجعت ودلایل آن داشته اند، اشکالاتی از سوی برادران اهل سنت پیرامون حقانیت رجعت عنوان شده است. برخی از این شبهات از منظر عقل وبرخی دیگر از ناحیه نقل طرح شده که لازم است به صورت مستدل ومنطقی به آنها پاسخ داده شود.\nبرخی چنین پنداشته اند که رجعت مستلزم قول به تناسخ است وبدیهی است که تناسخ از نقطه نظر عقلی وشرعی باطل است در نتیجه عقیده به رجعت در تعارض با عقل ودین قرار می گیرد. احمد امین مصری معتقد است که قول به تناسخ توسط شیعه رایج شده است، او می نویسد:\nتحت التشیع ظهر القول بتناسخ الارواح. (٩٥)\nزیر لوای شیعه عقیده به تناسخ پدیدار شد.\nپیش از هرگونه پاسخی به این شبهه نخست می بایست معنا، انواع ودلایل تناسخ تبیین شود تا به طور دقیق تفاوت میان رجعت وتناسخ مورد بازشناسی قرار گیرد.\nصدر المتالهین معنای تناسخ وتفاوت آن را با سایر مفاهیم مشابه، به بهترین شیوه بیان کرده است او می گوید:\nهنگامی که نفس از بدن جدا شود، اگر به بدن انسان دیگری تعلق گیرد به آن «نسخ» گویند واگر به بدن حیوانی تعلق گیرد به آن «مسخ» گفته می شود وچنانچه به جسم نباتی تعلق گیرد به آن «فسخ» ودر صورتی که به جسم جمادی تعلق گیرد از آن به «رسخ» یاد می شود. تناسخ از نسخ به معنای نقل است، تناسخ در نشاءه دنیا به همان معنایی که گذشت، محال است. (٩٦)\nتناسخ دارای سه قسم است:\nالف) تناسخ مطلق؛\nب) تناسخ نزولی؛\nج) تناسخ صعودی.\nمقصود از تناسخ مطلق این است که هنگامی که انسانی از دنیا برود، روح ونفس او از بدنش جدا نشده وبه بدن موجود دیگری منتقل گردد، خواه بدن انسان باشد یا بدن حیوان یا نبات، واین انتقال روح از بدنی به بدن دیگر به صورت پیوسته ومستمر ادامه دارد.\nاز تناسخ نزولی به تناسخ محدود هم تعبیر می شود، توضیح آنکه ارواحی که از ابدان جدا شده اند دو قسم اند: گروهی که در زمینه علم وعمل کامل شده وبه کمال امکانی خود نائل شده اند. گروه دوم ارواحی که در دو زمینه فوق به تکامل مطلوب نرسیده اند. بر این اساس به ابدان دیگر منتقل می شوند تا به کمال مطلوب خویش دسترسی پیدا کنند.\nتوضیح تناسخ صعودی نیازمند به مقدمه ای است وآن اینکه حیات بر چیزی افاضه می شود که استعداد آن را داشته باشد وهر چه استعدادش برای دریافت حیات بیشتر باشد در مرحله بالاتری از حیات قرار می گیرد، بر این اساس گیاه استعداد بیشتری برای پذیرش حیات از حیوان دارد وهمینطور حیوان نسبت به انسان، با این توضیح مقصود از تناسخ صعودی روشن می گردد که حیات در آغاز به نبات وسپس به حیوان وآنگاه به انسان منتقل می شود تناسخ مطلق در تعارض با اعتقاد به معاد است چرا که روح پیوسته از بدنی دیگر انتقال می یابد، در نتیجه مجالی برای بعثت وبرانگیختگی او نیست مضافا اینکه معلوم نیست روح ونفس به واسطه کدامیک از رفتار بدنها مجازات یا پاداش داده می شود؟ وبر اساس تناسخ نزولی هر چند برای گروه اول تصویر معاد امکان پذیر است اما امکان معاد برای گروه دوم توجیه ناپذیر است، وبالاخره تناسخ صعودی که خود فرض باطلی است.\nدلایل وشواهد گوناگونی برای سستی نظریه تناسخ اقامه شده است که بطور فشرده به دو دلیل اشاره می شود:\nالف) دلیل عقلی: اگر نظریه تناسخ صحیح بود می بایست روحی که به بدن دوم تعلق گرفته است، حالات وزندگانی که در بدن اول داشته را به یاد می داشت چرا که تذکر ونسیان از حالات وکمالات روح است، هیچیک از ما با مراجعه به درون خود، چیزی از حالات وصفات بدن دیگر را به یاد ندارد واین خود ساده ترین وواضحترین دلیل بطلان تناسخ است.\nب) دلیل نقلی: از آن منظر که عقیده به تناسخ با باور به معاد وزندگی پس از مرگ در تضاد بوده، روایات متعددی از اهل بیت (علیه السلام) در بطلان تناسخ وارد شده است، امام رضا (علیه السلام) در این زمینه می فرماید:\nمن قال بالتناسخ فهو کافر بالله العظیم یکذب بالجنة والنار (٩٧)\nهر آنکس که به تناسخ باور داشته باشد او به خداوند بزرگ کفر ورزیده وبهشت وجهنم را تکذیب کرده است.\nمرحوم مجلسی در زمینه بطلان تناسخ ادعای اجماع کرده ومی گوید:\nضرورت دین واجماع مسلمانان بر نادرستی تناسخ دلالت دارد. (٩٨)\nاز توضیحات گذشته تفاوت میان رجعت وتناسخ آشکار می شود، در رجعت ارواح گروهی از مؤمنان ویا کافران که بر اثر مرگ از بدنهایشان جدا شده بود، پیش از قیامت مجددا به همان بدنها بر می گردد تا آنان که در ایمان سر آمد روزگار شده اند به تکامل بیشتر ومجرمان بدطینت نیز به خفت وخواری دنیوی دچار شوند.\nاما در نظر معتقدان به تناسخ، ارواح پس از مرگ ابدان، به ابدان دیگری انتقال می یابند تا به تکاملی در خور خود نائل آید، وهیچ ضرورتی ایجاب نمی کند که ارواح به همان ابدان گذشته برگردند، به دیگر سخن آنچه در رجعت ادعا شده جز این نیست که بار دیگر روحی که از بدن جدا شده پیش از قیامت، دیگر بار به همان بدن برگردد ودر این مدت روح به بدن دیگری انتقال نمی یابد.\nولی در تناسخ به محض اینکه روح از یک بدن جدا شود به بدن دیگری انتقال می یابد واین سیر تبدل ابدان پیوسته ادامه دارد وهیچ دلیلی اقتضا نمی کند که این روح به همان بدن اول رجوع کند.\nبر این اساس سستی نظر احمد امین آشکار می شود، چرا که اساسا شیعه با دلائل نقلی وعقلی تناسخ را باطل می داند، پس چگونه می توان پیدایش نظریه تناسخ را به آنان نسبت داد؟ از سوی دیگر صدر المتاءلهین قول به تناسخ را به فلاسفه یونان باستان نظیر افلاطون وارسطو وفیثاغورس وانباذقلس وهرمس نسبت می دهد. (٩٩)\nبه هر حال مکتب تشیع تناسخ را مردود دانسته ودلائل نقلی وعقلی فراوانی بر آن اقامه کرده ولی اعتقاد به رجعت را بر اساس روایات متواتر ومنطق عقلی صحیح پذیرفته است.\nآلوسی از مفسران اهل سنت معتقد است که عقیده به رجعت با برخی آیات صریح قرآن منافات دارد در توضیح دیدگاه مفسر یاد شده باید گفت که: بعضی از آیات قرآن کریم بطور واضح وصریح رجوع ورجعت به دنیا را نفی می کند، مانند آیه زیر@:\n﴿حَتَّی إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحًا فِیمَا تَرَکتُ ۚ کلَّا ۚ إِنَّهَا کلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا ۖ وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَی یوْمِ یبْعَثُونَ﴾.(١٠٠)\nآن هنگامی که مرگ گریبانگیر یکی از آنان (مشرکین) شود، می گوید خداوندا بار دیگر مرا به دنیا باز گردان تا اعمال شایسته ای را که ترک کرده ام، انجام دهم (از طرف خدا خطاب می رسد که) هرگز، این سخنی است که فقط بر زبان جاری می کنند ودر وراء آنان برزخی است تا آن روز که مبعوث شوند. لذا با توجه به این آیه وآیات مشابه دیگر که رجعت به دنیا را پیش از قیامت نفی می کنند (١٠١) عقیده به رجعت مخالف قرآن است هیچ گونه اعتبار وارزشی ندارد.\nآلوسی در این زمینه می نویسد:\nچگونه می توان رجعت را از آن (آیه ٨٠ از سوره نمل) استفاده کرد در حالی که آیات کریمه از آن منع می کند از آن موارد است قول خداوند متعال که می فرماید: (قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحًا فِیمَا تَرَکتُ...)\nآخر آیه ظهور در عدم رجعت بصورت مطلق دارد واینکه زنده کردن بعد از مردن وبرگرداندن به دنیا از اموری است که مورد قدرت خداوند است بحثی در آن نیست جز آنکه بحث در وقوع آن است. (١٠٢)\nپاسخ: این اشکال از عدم درک صحیح عقیده شیعه به رجعت ناشی شده است، رجعتی که شیعه بدان عقیده دارد این است که گروهی از خواص انسانهای ظالم وکافر در هنگام ظهور امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) برای انجام وعده الهی مبتنی بر انتقام از گردنکشان تاریخ به دنیا باز می گردند، چنین رجوعی به دنیا مورد نفی آیه شریفه قرار نگرفته است، آیه شریفه رجوع برخی مشرکان به جهت اصلاح اعمال ننگین گذشته خود را مورد انکار شدید قرار داده است، بنابراین رجعتی که در آیه مورد نفی وانکار واقع شده نوع خاصی از رجعت است که هیچ ارتباطی به رجعت مورد ادعای شیعه ندارد. از سوی دیگر آیه هیچگونه عمومیتی نسبت به نفی رجعت ندارد تا از طریق عمومش رجعت اصطلاحی شیعه را شامل شود در نتیجه رجعتی که در آیه شریفه مردود شمرده شده ارتباطی به رجعت اصطلاحی شیعه ندارد.\nبرخی از کسانی که اصل عقیده به رجعت را پذیرفته اند، معتقدند که رجعت به معنای رجوع دولت ائمه اطهار (علیه السلام) است. آنها می گویند چون گستره دولتی که به دست پر برکت ولی عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) پایه ریزی وتاءسیس می شود همه جهان را فرا خواهد گرفت وعدالت به معنای واقعی پیاده خواهد شد، از آنجا که این دولت آرزوی دیرینه امامان معصوم (علیه السلام) بوده وحضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) آخرین امام بر حق است، این دولت منسوب به همه ائمه اهل بیت (علیه السلام) خواهد بود، بر این اساس آنچه که رجوع می کند دولت وسیطره سیاسی اهل بیت (علیه السلام) است نه اینکه واقعا خود ائمه با همان ترکیب جسمی به دنیا برگرداند.\nپاسخ: همانگونه که در شمارش دلایل بر رجعت بیان نمودیم، عمده ترین دلیل بر رجعت روایاتی است که به صورت متواتر معنوی به دست ما رسیده است، مفاد قطعی آنها این است که هنگام ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) اشخاصی با همان صورتهای جسمی ومادی به دنیا بر می گردند وحتی در برخی روایات، افرادی با اسم ومشخصات معین شده است، ودر هیچ روایتی از روایات رجعت سخنی از رجوع دولت وسیطره ائمه اطهار (علیه السلام) بر جهان بدون رجوع خود آنان، به میان نیامده است وتنها انگیزه ای که گویندگان این سخن دارند این است که رجعت منافات با تکلیف دارد وگویا دیگر جهان سر آمده است واگر واقعا ائمه اطهار به دنیا برگردند دنیا به پایان رسیده است ودیگر مکلف بودن بندگان سودی ندارد.\nسید مرتضی (قدس سره) پاسخ به این شبهه می گوید:\nاما آنانکه از اصحاب ما رجعت را تاءویل کرده اند به اینکه معنای رجعت ائمه اطهار (علیه السلام) رجوع دولت وامر ونهی آنهاست بدون آنکه خود اشخاص ائمه رجوع کند ویا احیای امواتی صورت گیرد، دلیل چنین تاءویلی آن است که آنها پنداشته اند که رجعت با تکلیف منافات دارد وچون نتوانسته اند تصویر صحیحی از رجعت پیدا کنند، اخبار آن را تاءویل کرده اند در حالیکه این تاءویل صحیح نیست زیرا تنها دلیل مورد اعتماد ما در اثبات رجعت اجماع امامیه است مبنی بر اینکه خداوند هنگام قیام حضرت (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، مردگان را زنده می کند، پس چگونه چیزی که قطعی ومعلوم است در آن احتمال، تاءویل رخ می دهد. (١٠٣)\nبرخی بر این باورند که اصل رجعت از جهت عقلی امکان دارد ومستلزم هیچ محالی نیست اما وقوع آن منجر به بی فائده بودن یکی از اصول دین یعنی اصل معاد خواهد شد وچون اصل دین قطعی ومسلم است می بایست رجعت را مورد تردید قرار داد، به بیان دیگر بر اساس عقیده رجعت، گردنکشان تاریخ در همین دنیا مجازات خواهند شد، در این صورت نیازی به قیامت ومعاد نخواهد بود چرا که بر اساس دلایل عقلی ونقلی معاد برای مجازات ظالمین وستمگران ضرورت می یافت.\nپاسخ: چند پاسخ برای این شبهه می توان ارائه کرد، اول آنکه اگر با مجازات اندکی در دنیا ضرورت معاد مورد تردید واقع می شد، پس می بایست در مورد حدود شرعی نیز چنین باشد. یعنی می بایست برای افرادی که در همین دنیا بر آنان حد شرعی جاری می شود نیز معاد لغو وبی حاصل شود در صورتی که چنین نیست.\nدوم آنکه، لازمه رجعت مجازات افراد اندکی نسبت به تمامی مجرمان طول تاریخ است، زیرا همانگونه که گفته شد رجعت امر عمومی نیست، در نتیجه هنگامی رجعت موجب بطلان رستاخیز می شود که همه مجرمان در دنیا مجازات شوند.\nسوم اینکه، عذاب در دنیا متناسب با جرم وجنایات ستمگران نیست، ودر جهان آخرت که اعمال انسان تجسم می یابد هر کس همان اندازه واقعی جرمش معذب خواهد شد وعذابی که در رجعت برای مجرمان مهیا شده بسیار اندک بوده وجهت عمده آن تشفی خاطر مؤمنان است، شاهد این جواب روایتی است که عذاب دنیا وآخرت را با یکدیگر مقایسه کرده وشدت عذاب آخرت را مورد تاکید قرار داده است.\nبرخی از نویسندگان اهل سنت چنین پنداشته اند که اندیشه رجعت از تراوشات فکری «عبد الله بن سبا»ی یهودی بوده که با حیله گری خاصی این تفکر را در میان شیعیان رواج داده است، وگرنه دلیل معتبری بر صحت چنین اندیشه ای وجود ندارد بر این اساس شیعه متاءثر از یهود شده است.\nاولین کسی که معتقد به رجعت شد عبد الله بن سبا بود اما در ابتدا آن را به پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله)، نسبت داد وسپس جابر جعفی در آغاز سده دوم از او متاءثر شده ومعتقد به رجعت حضرت امیر (علیه السلام)، شد اما زمانی برای آن مشخص ننمود در قرن سوم بود که مذهب امامیه رجعت همه ائمه ودشمنانشان (به دنیا) را تثبیت نمود وزمان آن را هنگام ظهور مهدی، معین کرده وبر آن به روایات اهل بیت استدلال نمودند... (١٠٤)\nاحمد امین مصری پس از آنکه مبداء پیدایش تفکر شیعی را به عبد الله بن سبا نسبت داده، تعالیم وآموزشهای او را چنین بیان می کند: مشهورترین آموزشهای ابن سبا وصایت (ولایت حضرت علی (علیه السلام)) ورجعت بود... اما رجعت اینگونه آغاز می شود که حضرت محمد (صلی الله علیه وآله) به دنیا رجوع می کند.\nواز جمله سخنان ابن سبا این بود که:\nتعجب است که کسی تصدیق به رجعت حضرت عیسی (علیه السلام) داشته باشد ولی رجعت محمد را تکذیب کند.\nآنگاه این تفکر متحول شده (علت این تحول مشخص نیست) به اینکه (حضرت) علی (علیه السلام) نیز رجوع خواهد کرد. ابن حزم می گوید: ابن سبا هنگامی که علی به شهادت رسید گفت:\nاگر هزار بار مغز او را برایم بیاورید کشته شدن او را باور نخواهم کرد وعلی نخواهد مرد تا آنکه زمین را آنگاه که پر از جور وستم شده باشد، پر از عدل وداد کند.\nاندیشه رجعت را ابن سبا از یهود گرفته است ونزد آنان چنین بوده که الیاس به سوی آسمان رفته وبزودی بر می گردد ودین وقانون را اقامه می کند واین تفکر در زمانهای پیشین در مسیحیت وجود داشته است... (١٠٥)\nپاسخ: پاسخهای متعدد ومفصلی به چنین شبهه ای داده شده است که بهترین آنها پاسخی است که علامه محقق مرتضی عسکری در کتاب عبد الله بن سبا واساطیر اخری به صورت تفصیلی وجامع بیان نموده است وما بطور فشرده آن را نقل می کنیم.\nخلاصه آنچه مورخان در طول قرنهای مختلف درباره عبد الله بن سبا آورده اند چنین است: او مردی یهودی از اهل صنعای یمن بوده که در زمان عثمان خلیفه سوم به حسب ظاهر اسلام آورد ولی قصد او مکر وتفرقه میان مسلمانان بود، وی برای تبلیغ به شهرهای مختلف سفر می کرد واز جمله به کوفه وشام وبصره رفته ودر میان مسلمانان اعتقاداتی را از پیش خود رواج می داد که تا آن روز سابقه نداشت ومی گفت همانطور که حضرت عیسی بن مریم را رجعتی است برای حضرت محمد (صلی الله علیه وآله)، نیز چنین خواهد شد، عبد الله بن سبا برای ترویج افکار خویش مبلغانی را به شهرهای اسلامی می فرستاد ودستور داده بود که به بهانه امر به معروف ونهی از منکر فرمانداران وقت را بکوبند تا بدین شکل بسیاری از مسلمانان به آنان پیوستند که در این میان برخی از صحابه همچون ابوذر، عمار، مالک اشتر... نیز به آنان روی آوردند، آنان باعث شدند که مسلمانان به خانه عثمان ریخته واو را بکشند وهمان پیروان ابن سبا بودند که جنگ جمل را راه اندازی کردند... (١٠٦)\nراویان این داستان از آغاز تاکنون بیست ودو نفر بوده اند وهمگی آنان این داستان را از «سیف بن عمرو» نقل کرده اند چهار نفر از مورخان به نامهای طبری، ابن ابی بکر وذهبی، بدون واسطه از سیف نقل کرده اما بقیه مورخین این داستان را از چهار نفر فوق روایت کرده اند.\nسیف بن عمرو (م بعد از ١٧٠ ق.) که راوی اصلی ماجرای عبد الله بن سبا است در میان کتابهای رجالی معتبر اهل سنت توثیقی نداشته واو را به دروغگویی وحتی کفر متهم کرده اند، از این رو گزارش تاریخی او فاقد هرگونه اعتبار وارزشی است، دانشمندان علم رجال در مورد او چنین گفته اند:\nالف) یحی بن معین (م ٢٣٣ ق.) می گوید: حدیث او ضعیف وسست است.\nب) سنایی (م ٣٠٣ ق.) گفته است که: او ضعیف است، حدیثش را ترک کرده اند، نه مورد اعتماد است ونه امین.\nج) ابو داود (م ٢٧٥ ق.) می نویسد: او بی ارزش بوده وبسیار دروغگو است.\nد) ابن حبان (م ٣٥٤ ق.): حدیثهایی را که خود جعل می کرده آنها را از زبان شخص موثقی نقل کرده است ونیز می گوید:\nسیف متهم به زندقه (کفر) است وگفته اند او حدیث جعل می کرده است.\nالبته علمای دیگر اهل سنت همچون حاکم نیشابوری وفیروزآبادی وابن حجر وسیوطی ودار قطنی وصفی الدین نیز او را تضعیف وحدیث وی را متروک می دانند. (١٠٧)\nاز این بررسی بخوبی آشکار می شود که مستند سخنان افرادی همچون آلوسی واحمد امین روایاتی است که از سیف بن عمرو نقل شده وبر طبق اظهار نظر بزرگان علم رجال وحدیث اهل سنت، سیف بن عمرو صلاحیت لازم را برای نقل حدیث نداشته وروایات او فاقد هر گونه ارزش تاریخی است.\nاستاد علامه عسکری می گوید:\nما که دهها سال است در مدارک ومصادر اسلامی تحقیق وپژوهش می کنیم تا به حال درباره نسب عبد الله بن سبأ کوچکترین مطلبی نیافته ایم. (١٠٨)\nاما از برخی تحقیقات چنین به دست می آید که عبد الله بن سباء همان عبد الله بن وهب است؛ چنانکه بلاذری (م ٢٧٩ق.) در انساب الاشراف تصریح می کند که او عبد الله بن وهب است ونیز سعد بن عبد الله اشعری (م ٣٠٠ ق.) در المقالات والفرق چنین گفته است. (١٠٩) حال که مشخص شد ابن سبا همان «عبد الله بن وهب» است، مناسب است فشرده ای از شرح حال او بیان شود تا معلوم شود که او هیچگاه اعتقاد به رجعت ووصایت را در میان شیعیان ترویج نکرده است. عبد الله بن وهب فردی بود که در اثر کثرت سجود کف دستها وزانوهای او پینه بسته بود. او در جنگهای علی بن ابی طالب (علیه السلام)، در رکاب او بود وهنگامی که در جریان جنگ صفین مساءله حکمیت پیش آمد وعده ای با حضرت به مخالفت برخاستند عبد الله نیز به آنان پیوست وآنچنان او بغض وعداوت حضرت علی (علیه السلام) را به دل گرفت که او را منکر خدا معرفی نمود، گروهی از خوارج در منزل او اجتماع می کردند وعبد الله بن وهب آنان را به زهد وپارسائی دعوت می کرد وپس از انسجام یافتن، یاران او به روستاها وکوههای اطراف رفتند وبرخی او را به عنوان خلیفه پیامبر (صلی الله علیه وآله)، به زعامت خود انتخاب کردند وبتدریج از کوفه خارج شدند، امام علی (علیه السلام) که اوضاع را چنان دید با لشکریانش به تعقیب آنان پرداخت وهمه آنان به جز ده نفر را به هلاکت رساند... (١١٠)\nاز مطالب پیشین به دست می آید که قضایای تاریخی که بر اساس آن شیعه را متاءثر از عبد الله بن سبای یهودی معرفی می کنند ریشه اش به سیف بن عمرو بر می گردد واو هم که از نظر بزرگان رجالی اهل سنت مورد اعتماد نیست. اما خود عبد الله بن سبا هم که وجود خارجی نداشت وآنچه واقعیت تاریخی داشت شخصی به نام عبد الله بن وهب بود که او در زمره دشمنان علی بن ابی طالب بود نه از علاقمندان او که بخواهد تفکر وصایت یا رجعت را در میان شیعیان رواج دهد.\nپس از آنکه معنا وتاریخچه رجعت ونیز دلایل وپاسخ شبهات آن روشن گردید، مناسب است تا برخی ویژگیها وخصوصیات این واقعه عظیم تا آنجا که به روایت اسلامی مستند است مورد بررسی قرار گیرد.\nنباید چنین تصور کرد که تمامی مؤمنان ومعاندان تاریخ در هنگام رجعت، بار دیگر به دنیا بر می گردند. از آیات وروایات چنین برداشت می شود که رجعت اختصاصی است ودر این حادثه الهی تنها مؤمنان ناب ومعاندان سیه روز به دنیا بر می گردند.\n﴿وَیوْمَ نَحْشُرُ مِن کلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا﴾ (١١١)\nروزی که از هر امتی گروهی را محشور می نماییم...\nامام صادق (علیه السلام) در این زمینه می فرماید: وان الرجعة لیست بعامة وهی خاصة لا یرجع الا من محض الایمان محضا او محض الشرک محضا. (١١٢)\nواقعه رجعت عمومی نیست بلکه اختصاصی است، تنها افرادی که مؤمن خالص ویا مشرک خالص باشند، رجعت می کنند.\nزمان وقوع رجعت همانند ظهور امام عصر (عجل الله تعالی فرجه شریف) دقیقا معلوم نیست وبا پیشگویی وبرخی ترفندهای دیگر وقت آن مشخص نمی گردد. در حدیثی چنین آمده است:\nفلما اخبرهم رسول الله ما یکون من الرجعة قالوا متی یکون هذا؟ قال الله «قل (یا محمد) ان ادری اقریب ما توعدون ام یجعل له ربی امدا» (١١٣) (١١٤)\nآن هنگام که رسول خدا مردم را نسبت به وقایع رجعت آگاه کرد مردم از آن حضرت پرسیدند: رجعت در چه زمانی اتفاق می افتد؟ خداوند به پیامبرش وحی فرمود:\nبگو من نمی دانم (تنها خدا از آن آگاهی دارد) که آنچه وعده داده شده نزدیک است ویا آنکه خداوند برای آن مدت (طولانی) قرار داده است.\nهمانگونه که بیان شد دو دسته به دنیا برمی گردند مؤمنان واقعی ومشرکان ملحد، رجعت به دنیا برای هر یک از دو گروه یکسان نیست، رجعت برای مشرکان وکافران سیه روز اجباری است. آری، آنان باید به دنیا برگردند تا سزای اعمال ننگین خویش را در همین دنیا بچشند، ولی مؤمنان وپارسایان خالص برای رجعت به دنیا آزادند، در صورتی که مایل باشند می توانند هنگام ظهور حضرت برای یاری او بشتابند.\nمفضل بن عمر یکی از یاران امام صادق (علیه السلام) از آن حضرت چنین نقل می کند:\nذکرنا القائم (علیه السلام) ومن مات من اصحابنا ینتظره فقال لنا ابو عبد الله (علیه السلام): اذا قام اتی المومن فی قبره فیقال له: یا هذا انه قد ظهر صاحبک فان تشاء ان تلحق به فالحق وان تشاء ان تقیم فی کرامة ربک فاقم. (١١٥)\nدر مورد قائم (علیه السلام) واینکه برخی از اصحاب ما که منتظر ظهور ایشان بودند از دنیا رفتند گفتگو می کردیم، امام صادق (علیه السلام) فرمودند: هنگامی که ایشان قیام نمایند، (فرشتگان الهی) در روی قبر کسی که اهل ایمان بوده داخل شده وبه او می گویند سرور ومولای تو ظهور کرده است اگر می خواهی که به او به پیوندی، اختیار دارای وچنانچه بخواهی در کرامت پروردگارت بمانی، آزاد هستی.\nدر برخی روایات بطور کلی معیار وملاک رجعت کنندگان، ایمان خالص «وشرک محض» بر شمرده شده از افراد ومصادیق آنها سخنی به میان نیامده است. اما در پاره ای از روایات بطور مشخص وتفصیلی معیار وملاک آنانکه به دنیا بر می گردند بیان شده اند.\nفلم یبعث الله نبیا ولا رسولا الا رد جمیعهم الی الدنیا حتی یقاتلوا بین یدی علی ابن ابی طالب امیرالمومنین. (١١٦)\nخداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد جز آنکه همه آنان را به دنیا بر می گرداند تا در رکاب امیر مؤمنان علی ابن ابی طالب (علیه السلام) جنگ کنند. در بعضی از روایات بطور ویژه، از برخی پیامبران به عنوان رجعت کنندگان نام برده شده است؛ از جمله حضرت عیسی (علیه السلام) وحضرت اسماعیل (علیه السلام) وحضرت خضر (علیه السلام) وبالاخره پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله). روایت شده که هر گاه پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله)، به دنیا رجعت نماید همه مردم به او ایمان خواهند آورد. (١١٧)\nروایاتی که ملاک رجعت کنندگان را ایمان محض عنوان کرده اند بطور قطع شامل ائمه اطهار (علیهم السلام) می شوند، ولی غیر از این روایات، در برخی ادعیه نیز بطور صریح رجعت آنان بیان شده است:\n(معترف بکم، مؤمن بایابکم مصدق برجعتکم منتظر لامرکم ومرتقب لدولتکم).\nمن به شما اعتراف می کنم وایمان به بازگشت شما دارم ورجعت شما را تصدیق می نمایم ومنتظر امر شما وچشم به راه دولت شمایم.\nامام صادق (علیه السلام) در مورد رجعت امام حسین (علیه السلام) می فرماید:\nان اول من یکر فی الرجعة الحسین بن علی (علیه السلام) ویمکث فی الارض اربعین سنة حتی یقسط حاجباه علی عینیه (١١٨)\nاولین کسی که در رجعت بر می گردد حسین بن علی (علیه السلام) است او در زمین چهل سال می ماند تا آنکه ابروهایش بر چشمانش بیفتد.\nروایات متعددی در مورد رجعت حضرت علی (علیه السلام) وجود دارد، برخی روایات از آن حضرت به «دابة الارض» تعبیر شده ودر برخی روایات وقایع شگفت انگیزی را به ایشان نسبت داده اند.\nبرای من رجعتی پس از رجعتی وبازگشتی پس از بازگشتی است، برای من رجعتهاست، برای من بازگشتهاست... من دابة الارض هستم من صاحب عصا ومیسم هستم. (١١٩)\nدر برخی روایات از اصحاب پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله)، وبرخی پیروان پیامبران دیگر، به عنوان رجعت کنندگان یاد شده است.\nبر اساس این روایات سلمان، مقداد، جابر، مالک اشتر، ابودجانه، عمران بن اعین،... ومومن آل فرعون ویوشع بن نون از پیروان حضرت موسی (علیه السلام) واصحاب کهف از رجعت کنندگان می باشند. (١٢٠)\nسالیان دراز مومنان وپارسایان در دعاهای خویش زندگی در سایه دولت کریمه اهل بیت (علیهم السلام) را از خدای خویش طلب می کردند، این آرزو در رجعت محقق خواهد شد. ودولت الهی گسترده خواهد شد وبه دست با کفایت امامان معصوم (علیهم السلام) بخصوص امام علی (علیه السلام) وامام حسین (علیه السلام) عدالت در سرتاسر گیتی طنین انداز خواهد شد.\nروایات متعددی در مساءله حکومت ائمه اطهار (علیهم السلام) وارد شده که همگی حکایت از طولانی بودن سیطره سیاسی اهل بیت (علیهم السلام) در کره زمین دارند، ولی در این زمینه که هر یک از آنان چند سال حکومت خواهد کرد روایات مختلفی وجود دارد، برخی روایات مدت حکومت پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله)، را پنجاه هزار سال، (١٢١) مدت حکومت امیرالمومنین علی (علیه السلام) را چهل هزار سال (١٢٢) وبالاخره زمان خلافت امام حسین (علیه السلام) را چهل هزار سال تعیین کرده اند. (١٢٣)\nچگونه می شود که هر یک از ما جزو رجعت کنندگان باشیم؟ آیا راهی برای آن وجود دارد. به عبارت دیگر آیا رجعت کنندگان از پیش تعیین شده اند ودیگران نمی توانند رجعتی داشته باشند ویا علاوه بر کسانی که رجعت خواهند کرد مومنان دیگر می توانند جزو رجعت کنندگان باشند؟ از برخی ادعیه استفاده می شود که انسانهای مومن ومتقی که دعای عهد را چهل صبح بخوانند اگر پیش ظهور امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از دنیا بروند جزو رجعت کنندگان خواهند بود. در قسمتی از این دعا چنین می خوانیم: اللهم ان حال بینی وبینه الموت الذی جعلة علی عبادک حتما فاخرجنی من قبری مؤتزرا کفنی شاهرا سیفی مجردا قناتی ملبیا دعوة الداعی فی الحاضر والبادی. (١٢٤)\nخداوندا اگر مرگی که بر همه بندگانت مسلم نموده ای میان من وظهور مولایم جدایی بیندازد با قدرت بی نهایتت مرا از قبر بیرون بیاور در حالی که کفنم را به خودم پیچیده شمشیرم را از غلاف در آورده نیزه ام را به دست گرفته ام تا دعوت کننده ای را که در شهر وصحرا بانگ بر می آورد لبیک بگویم.\n۱ - در علم صرف بیان شده که مصدر دارای انواعی است. یک نوع آن «مره» است که برای بیان وقوع یکبار فعل به کار می رود.\n۲ - ابن منظور، لسان العرب، ج ۸،ص ۱۱۴.\n۳ - الشر تونی، سعید الخوری، اقرب الموارد، ج ۱، ص ۳۹۲ - ۳۹۱.\n۴ - دهخدا، علی اکبر، لغتنامه دهخدا، حرف راء ص ۲۹۴ - ۲۹۵.\n۵ - مصباح یزدی، محمد تقی، جامعه وتاریخ ص ۱۴.\n۶ - الحر العاملی، محمدبن الحسن، الایقاظ من الهجعه بالبرهان علی الرجعه، ص ۱۴۱ - ۱۴۰\n۷ - الشیخ المفید، محمد بن محمد نعمان، اوائل المقالات، ص ۸۹.\n۸ - المجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج ۵۳، ص ۶۳؛ الشیخ صدوق، محمد بن علی بن الحسین، معانی الاخبار، ص ۳۶۶.\n۹ - الطباطبایی، السید محمد حسین، تفسیر المیزان، ج ۱۲، ص ۱۹و۱۸.\n۱۰ - المجلسی، محمد باقر، تفسیر المیزان، ج ۵۳، ص ۹۲و ۱۲۱.\n۱۱ - المجلسی، محمد باقر، تفسیر المیزان، ج ۵۳، ص ۹۲و ۱۲۱.\n۱۲ - شبر، عبد الله، حق الیقین، ج ۲،ص ۳۵.\n۱۳ - سوره نحل (۱۶)، ۲۲.\n۱۴ - الطبسی النجفی، محمدرضا، الشیعه والرجعة، ج ۲، ص ۱۰۷.\n۱۵ - السبحانی، جعفر، الالهیات علی هدی کتاب والسنة والعقل، ج ۴، ص ۲۸۹.\n۱۶ - القمی، ابوالقاسم جعفر بن محمد بن قولویه، کامل الزیارت، ص ۲۵۷ - ۲۱۸.\n۱۷ - القمی، ابوالقاسم جعفر بن محمد بن قولویه، کامل الزیارت، ص ۲۵۷ - ۲۱۸.\n۱۸ - المجلسی، محمد باقر، کامل الزیارت، ج ۵۳، ص ۹۲، ۱۲۱\n۱۹ - شبر، عبد الله، حق الیقین، ج ۲، ص ۳۵.\n۲۰ - لغتنامه دهخدا، حرف راء، ص ۲۹۵ - ۲۹۴.\n۲۱ - از امام صادق (علیه السلام) منقول است که: هر کس چهل صبح این عهد (دعای عهد امام زمان (علیه السلام))، را بخواند از یاوران قائم (علیه السلام) ما باشد واگر پیش از ظهور آن حضرت بمیرد خدا او را از قبر بیرون آورد که در خدمت آن حضرت باشد. ر.ک: قمی، شیخ عباس، مفاتیح الجنان، دعای عهد.\n۲۲ - ر.ک: به تعریف رجعت، همین کتاب ص ۱۳.\n۲۳ - ر.ک: المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۱۲۸.\n۲۴ - الخنیزی، شیخ علی ابوالحسن بن حسن بن مهدی الدعوة اسلامیة، ج ۲، ص ۹۴\n۲۵ - ر.ک: معجم الاحادیث الامام مهدی (علیه السلام)، ج ۳، ص ۳۳۳، ۳۲۹\n۲۶ - النعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة، ص ۱۴۶، ح ۴.\n۲۷ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۱۰۴ - ۱۰۳\n۲۸ - بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۹و۴۲\n۲۹ - بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۹۲\n۳۰ - بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۵۲\n۳۱ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۵۹\n۳۲ - سوره جن (۷۲)، آیه ۲۵.\n۳۳ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۶۲\n۳۴ - ر.ک: بخش رجعت، ح ۱، ۱۴، ۱۹، ۵۴.\n۳۵ - سوره قصص (۲۸)، آیه ۸۵\n۳۶ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۵۶\n۳۷ - سوره نمل (۲۷)، آیه ۸۳\n۳۸ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۴۰.\n۳۹ - در بحثهای آینده کیفیت استدلال به این آیه وپاسخ اشکالات وارده به آن خواهد آمد.\n۴۰ - «قدریه» قائل به جبر وعدم اختیار انسان بودند آنها «قدر» را آنقدر تعمیم می داند که حتی شامل افعال الهی هم می شد، چه رسد به اینکه شامل افعال اختیاری انسان هم بشود. بنابراین به قائلین جبر، قدریه می گفتند ومصداق آن حدیث مشهور نبوی بودند که «القدریه مجوس هذه الامه» یعنی گروه قدریه مجوس این ملت هستند، ولی برخی قائلین به جبر وتعمیم قدر به افعال اختیاری انسان وحتی خداوند متعال، برای اینکه حدیث مذکور بر آنها منطبق نشود، گفتند: منظور از قدریه، نافین ومنکرین قدر است وچقدر سخیف است این سخن. برای مطالعه بیشتر در این زمینه ر.ک: حسینی روحانی، مهدی، بحوث مع اهل السنه والسلفیه، ص ۴۴.\n۴۱ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۶۷ و۷۲.\n۴۲ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۱۴۰ - ۱۳۹. به نقل از کتاب الطرائف سید بن طاووس.\n۴۳ - سوره نمل (۲۷)، آیه ۸۳\n۴۴ - سوره کهف ۱۸، آیه ۴۷\n۴۵ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ص ۵۲\n۴۶ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ص ۵۹\n۴۷ - سوره اسری ۱۷، آیه ۶\n۴۸ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ص ۱۰۵\n۴۹ - سوره بقره ۲، آیه ۲۴۳\n۵۰ - الحر العاملی، محمد بن الحسن، الایقاظ من الهجعة بالبرهان علی الرجعة، ص ۶۴ - ۶۲\n۵۱ - فعلا در صدر این بحث نیستیم که آیا اعتقاد به رجعت قبل از اسلام وجود داشته یا نه که خود بحث مستقلی است ولی از برخی روایات این مطلب استفاده می شود.\n۵۲ - برخی گمان برده اند که رجعت مستلزم تناسخ یا خروج فعل از قوه است وپاسخهای مفصلی به آنها داده شده که از حد مقاله بیرون است برای مطالعه بیشتر در این زمینه ر.ک: الطباطبایی، سید محمد حسین تفسیر المیزان، ج ۲، ص ۱۰۷، وقزوینی خراسانی، مجتبی، بیان الفرقان، ج ۵\n۵۳ - رجعت به معنای رجوع به دنیا پس از مرگ به گونه هایی در امتهای پیشین اتفاق افتاده است وآیات مختلفی بر این مطلب اشاره دارند، مانند سوره بقره (۲) آیات ۵۶، ۲۴۳، و۲۵۹، سوره کهف، (۱۸)، آیه ۱۹ وموارد دیگر.\n۵۴ - سوره نمل، (۲۷) آیه، ۸۳ - ۸۲.\n۵۵ - سوره کهف، (۱۸) آیه ۴۷\n۵۶ - آلوسی البغدادی، السید محمود، تفسیر روح المعانی، ج ۲۰، ص ۲۳.\n۵۷ - سوره فصلت (۴۱) آیه ۱۹ و۲۰\n۵۸ - الطباطبایی السید محمد حسین، تفسیر المیزان، ج ۱۵، ص ۳۹۷\n۵۹ - المجلسی محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳ ص ۵۲.\n۶۰ - سوره مؤمن ۴۰، آیه ۵۱\n۶۱ - الیزدی الحائری، شیخ علی، الزام الناصب، ج ۲، ص ۳۳۸\n۶۲ - سوره سبا (۳۴)، آیه ۲۸.\n۶۳ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ص ۴۲.\n۶۴ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۲، ص ۱۲۳.\n۶۵ - الحر العاملی، محمد بن الحسن، الایقاظ من الهجعة بالبرهان علی الرجعة، ص ۳۳.\n۶۶ - قزوینی خراسانی، مجتبی، بیان الفرقان، ج ۵، ص ۲۸۸\n۶۷ - الحر العاملی، محمدبن الحسن، الایقاظ من الهجعه بالبرهان علی الرجعه، ص ۴۳۰.\n۶۸ - الحرالعاملی، محمدبن الحسن، الایقاظ من الهجعه بالبرهان علی الرجعه، ص ۳۵۸، المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، بحث رجعت، ح ۱، ۱۳، ۱۴، ۱۹، ۵۴، ۷۷ و۱۰۷.\n۶۹ - الحر العاملی، محمد بن الحسن، الایقاظ من الهجعه بالبرهان علی الرجعه،، ص ۳۷۹، المجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بحث رجعت، ح ۲۱، ۲۲، ۲۴، ۷۲، ۶۳، ۱۱۹، ۱۳۰، ۱۲۳.\n۷۰ - سوره آل عمران (۳)، آیه ۸۱.\n۷۱ - الحر عاملی، محمدبن الحسن، الایقاظ من الهجعه بالبرهان علی الرجعه، ص ۳۳۲: المجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج ۵۳، بحث رجعت، ح ۹، ۲۰، ۲۳، ۶۶.\n۷۳ - کتاب سلیم بن قیس، ص ۶۸.\n۷۳ - ر.ک: المتقی الهندی، علی، کنز العمال، ج ۱۴، ص ۶۲۴ - ۶۲۳، خادمی شیرازی، محمد، رجعت یا دولت خاندان وحی، ص ۶۴.\n۷۴ - سوره قصص (۲۸)، آیه ۸۵\n۷۵ - الحر العاملی، محمد بن الحسن، الایقاظ من الهجعه بالبرهان علی الرجعه، ص ۳۴۴ - ۳۴۳.\n۷۶ - ر.ک: المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، بحث رجعت، ح ۵، ۶، ۲۷، ۴۹، ۱۴۹.\n۷۷ - ر.ک: المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۴۲، ح ۱۰.\n۷۸ - ر.ک: المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳،ص ۴۲، ح ۱۲\n۷۹ - ر.ک: المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۴۴، ح ۱۵.\n۸۰ - ر.ک: المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳،ص ۴۴، ح ۱۷.\n۸۱ - ر.ک: المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۴۵، ح ۱۸.\n۸۲ - ر.ک: المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۵۱، ح ۲۵.\n۸۳ - ر.ک: المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ح ۲۸.\n۸۴ - ر.ک: المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ح ۲۹، ۴۹، ۱۴۹.\n۸۵ - ر.ک: المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۵۳، ح ۳۱.\n۸۶ - ر.ک: المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۵۴، ح ۳۲.\n۸۷ - ر.ک: المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۵۶، ح ۳۶.\n۸۸ - ر.ک: المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۵۸، ح ۴.\n۸۹ - البحرانی، السید هاشم، البرهان فی التفسیر القرآن، ج ۲،ص ۴۰۸.\n۹۰ - مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ۱۵،ص ۵۶۰.\n۹۱ - سوره توبه (۹)، آیه ۳۳.\n۹۲ - المجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ص ۶۴.\n۹۳ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ص ۵۰.\n۹۴ - علاقمندان می توانند برای مطالعه تفصیلی آن به کتاب «رشحات البحار» ص ۲۵ - ۱۸ مراجعه نمایند.\n۹۵ - امین، محمد، فجر الاسلام، ص ۲۷۷.\n۹۶ - ملاصدرای شیرازی، مبداء ومعاد، ص ۳۸۱.\n۹۷ - سلطانی، غلامرضا، معاد یا آخرین سیر تکاملی بشر، ص ۳۳.\n۹۸ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۶، ص ۲۷۰.\n۹۹ - ر.ک: ملاصدرای شیرازی، مبداء ومعاد، ص ۳۸۲.\n۱۰۰ - سوره مومنون (۲۳)، آیه ۹۹.\n۱۰۱ - ر.ک: سوره انبیا (۲۱) آیه ۵۹، سوره یس (۳۶) آیه ۳۱ و۶۷.\n۱۰۲ - آلوسی البغدادی، السید محمود، تفسیر روح المعانی، ج ۱۰ جز بیستم ص ۲۷.\n۱۰۳ - رسائل المرتضی، ج ۱، ص ۱۲۵.\n۱۰۴ - آلوسی البغدادی، السید محمود، تفسیر روح المعانی، ج ۱۰ جز، بیستم، ص ۲۷.\n۱۰۵ - امین، احمد، فجر الاسلام ص ۲۶۹.\n۱۰۶ - العسکری، السید مرتضی، عبد الله بن سبا واساطیر اخری، ج ۱، ص ۳۷ - ۳۵.\n۱۰۷ - العسکری، السید مرتضی، عبد الله بن سبا واساطیر اخری، ج ۱، ص ۷۸ - ۷۶.\n۱۰۸ - العسکری، السید مرتضی، عبد الله بن سبا واساطیر اخری، ج ۲ص ۳۲۰.\n۱۰۹ - العسکری، السید مرتضی، عبد الله بن سبا واساطیر اخری، ص ۳۲۱.\n۱۱۰ - العسکری، السید مرتضی، عبد الله بن سبا واساطیر اخری، ج ۲، ص ۳۲۴.\n۱۱۱ - سوره نمل (۲۷)، آیه ۸۳.\n۱۱۲ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۳۹.\n۱۱۳ - سوره جن (۷۲)، آیه ۱۲۵.\n۱۱۴ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳،ص ۵۳.\n۱۱۵ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ص ۹۳.\n۱۱۶ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۴۱.\n۱۱۷ - ر.ک: المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۵۰.\n۱۱۸ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ج ۱۰۲، ص ۱۳۱.\n۱۱۹ - ر.ک: الحر العاملی، محمد بن الحسن، الایقاظ من الهجعه بالبرهان علی الرجعه، ص ۳۶۵.\n۱۲۰ - ر.ک: خادمی شیرازی، محمد، ص ۱۹۳.\n۱۲۱ - ر.ک: الیزدی الحائری، شیخ علی، ج ۲، ص ۳۵۳.\n۱۲۲ - ر.ک: الحر العاملی، محمد بن الحسن، ص ۳۶۲.\n۱۲۳ - ر.ک: البحرانی، السید هاشم، البرهان فی التفسیر القرآن، ج ۲، ص ۴۰۸.\n۱۲۴ - المجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۳، ص ۹۶.