عوامل شکل‌گیری مدرسه‌ی کلامی بغداد | پرتال مجازی بِست کده | عمومی | فرهنگی | اجتماعی | آموزشی | کودک یاری | تفریحی | صوتی | تصویری\n04 اسفند 1396 - 12:26\nدرآمد پس از افول مدرسه‌ی کلامی کوفه در اواخر قرن دوم هجری و در پی فترتی چند دهه‌ای، (2) کلام امامیه بار دیگر از اوایل غیبت صغرا به آرامی نشاط و پویایی خود را بازیافت. علاوه بر متکلمان بنام نوبختی، (3) معتزلیان شیعه شده‌ای مانند ابن قبه‌ی رازی و ابن مملک و همچنین متکلمان امامی […]\nپس از افول مدرسه‌ی کلامی کوفه در اواخر قرن دوم هجری و در پی فترتی چند دهه‌ای، (2) کلام امامیه بار دیگر از اوایل غیبت صغرا به آرامی نشاط و پویایی خود را بازیافت. علاوه بر متکلمان بنام نوبختی، (3) معتزلیان شیعه شده‌ای مانند ابن قبه‌ی رازی و ابن مملک و همچنین متکلمان امامی کمتر شناخته شده‌ای مانند ابوالاحوص بصری و ابن جبرویه (4) با تألیف آثار مدون کلامی و تربیت شاگردان و ارائه‌ی یک دستگاه نوکلامی با رونق کلام امامیه، مدرسه‌ی کلامی بغداد را پایه‌گذاری کردند. (5) این مدرسه‌ی کلامی امامی در عصر شیخ مفید و سید مرتضی به اوج شکوفایی خود رسید و تا قرن‌ها هیمنه‌ی خویش را بر کلام امامیه حفظ کرد. در یک نگاه کلی و جدا از تفاوت جریان‌های مؤثر و فعال درون این مدرسه با یکدیگر، می‌توان گفت این مدرسه‌ی کلامی، تفاوت‌هایی در روش و محتوا با مدرسه‌ی پیشینامامیه در کوفه داشت و دستگاه کلامی جدیدی ارائه داد که در نهایت با تقلیل‌گرایی در معارف عمیق امامیه آن را به مدرسه‌ی اعتزال نزدیک کرد. (6) البته این بدین معنا نیست که کلام امامیه در مدرسه‌ی کوفه صرفاً نقلی و فاقد نظریه‌پردازی بوده است، بلکه نظریه‌پردازی مدرسه‌ی کلامی بغداد ادامه‌ی نظریه‌پردازی جریان متکلمان مدرسه‌ی کلامی عصر حضور یعنی مدرسه‌ی کوفه بوده و شباهت‌های بسیاری با آن دارد. (7)\nجریان عقل‌گرا و نظریه‌پرداز در میان امامیه مسئله‌ای نوپدید نبود و اساساً علم کلام به معنی دفاع عقلانی از باورهای دینی است. (8) پیش‌تر در سده‌ی دوم هجری متکلمان نظریه‌پرداز مدرسه‌ی کوفه در مقابل دو جریان محدثان و جریان محدث متکلمان، جریانی عقل‌گرا به شمار می‌آمدند. (9) اما متکلمان آن عصر با عرضه‌ی نظریه‌پردازی خود به امام، همواره خود را در معرض قضاوت نهایی نص امام معصوم می‌دانستند. (10) به دیگر معنا، متکلمان نظریه‌پرداز کوفه در یک چارچوب مشخص و بر پایه‌ی احادیث و معارفی که از سامانه‌ی وحی دریافت می‌کردند، اندیشه‌ورزی و معارف را نظریه‌پردازی می‌کردند و در حقیقت نظریه‌پردازی آنان متن‌اندیش بود؛ رفتاری که بر اساس دیدگاه معرفت‌شناختی ویژه‌ی امامیه، تبیین عقلانی باورهای دینی را در پرتو متن مقدس باور داشت و به انجام می‌رساند. این چارچوب و الگو در کلام امامیه، به تدریج در بغداد به سمت اعتزال میل کرد؛ تا آنجا که معارف وحیانی به جای آن که نقش تعیین کننده داشته باشند، بیشتر نقش مؤید به خود گرفتند. (11)\nدر این پژوهش تلاش می‌شود زمینه‌ها و علل شکل‌گیری دستگاه کلامی جدید امامیه، در حوزه‌ی جغرافیایی بغداد و عوامل بیرونی و درونی اثرگذار در این تطور کلامی (رویگردانی از دستگاه کلامی مدرسه‌ی کوفه و ارائه‌ی دستگاه کلامی متفاوت در مدرسه‌ی بغداد) بررسی شود. در همان عصر نیز محدثان امامی با دست‌مایه قرار دادن روایات معصومان (علیهم السلام) در ذم کلام و متکلمان درصدد محدودسازی فعالیت آنان بودند و در مقابل، متکلمان روایات مذکور را ناظر به شرایط و افراد می‌دانستند و باور داشتند آن را نباید منع و مانعی برای نظریه‌پردازی و دفاع عقلانی از میراث وحیانی دانست. (12) البته تحول مهم‌تری که در این دوران در جریان کلامیامامیه نسبت به جریان کلامی کوفه اتفاق افتاد مربوط به موضوع بی‌نیازی عقل به وحی و انکار معرفت اضطراری و فطری بود. سید مرتضی نخستین امامی است که در آثارش بر نیاز نداشتن عقل به وحی در شناخت تصریح کرده و شیخ مفید و احتمالاً نوبختیان همچنان بر نیازمندی عقل به وحی پای می‌فشردند؛ اما بنابر گزارش اشعری در عصر پیدایش مدرسه‌ی بغداد گروهی از معتزلیان شیعه شده به نیاز نداشتن عقل به وحی باور داشته‌اند. اندیشه‌ی نوبختیان در مورد رابطه‌ی عقل و وحی و جایگاه معرفت فطری به گونه‌ای آشکار به دست ما نرسیده و تنها می‌دانیم ابومحمد نوبختی علاوه بر معرفت اکتسابی، معرفت اضطراری را ممکن می‌دانسته و در هر حال امر به معارف را جایز نمی‌دانسته است. ابوسهل نوبختی نیز در حوزه‌ی معرفت بر استدلال عقلی تأکید داشته است، اما شیخ مفید تصریح کرده تمام معارف از راه اکتساب حاصل می‌شود. اگرچه این اندیشه‌ی وی در تعارض آشکار با اندیشه‌ی امامیه در کوفه است، او هنوز بر نیازمندی عقل به وحی پافشاری می‌کرد و از این جهت در مقابل بسیاری از معتزلیان بود. در نهایت سید مرتضی در هم‌نوایی با گفتمان حاکم، با تأکید بر نیاز نداشتن عقل به وحی، در حوزه‌ی معرفت خط خود را کاملاً از امامیه‌ی پیشین جدا کرده و عقل‌گرایی وی در تعارض آشکار با عقل‌گرایی امامیه پیشین است. گویا او موضعی در باب عقل برگزید که همان رویکرد معتزله بود. (13) از این‌رو، می‌توان گفت از زمان شکل‌گیری مدرسه‌ی بغداد، جریان خردگرا (نظریه‌پرداز برون‌متنی) و نص‌گرای امامیه از هم جدا شد و به تدریج به دو دیدگاه کاملاً متفاوت تبدیل گشت. این در حالی است که با وجود فعالیت جریان عقل‌گرا و نص‌گرای امامیه در مدرسه‌ی کوفه شاهد اختلاف چندانی میان محتوای ارائه شده از سوی این دو جریان امامی نیستیم. (14)\nالبته یادآور می‌شود جریان کلامی امامیه، اعم از جریان محدث متکلمان و جریان متکلمان نظریه‌پرداز، همواره از ابتدای شکل‌گیری به حجیت استقلالی عقل باورمند بوده‌اند (15) و در حقیقت تطوری که در بغداد اتفاق افتاد رهنمون شدن به حجیت عقل خودبنیاد (16) است که در مدرسه‌ی کلامی امامیه در کوفه چندان هواداری نداشت. به عبارت دیگر، نقطه‌ی امتیاز کلام نخستین امامیه اندیشه‌ورزی اعتقادی در ساحت عقل و وحی به طور هم‌زمان است که پس از عبور از دوره‌ی فترت و رکود با اندکی تغییر به سمت عقل‌گرایی بیشتر تمایل یافت. برون‌داد این اختلاف‌نگره‌ها، آرای متفاوتی است که در حوزه‌ی اندیشه‌ی دینی از این دو مدرسه صادر شده است. نویسنده در مقاله‌ای دیگر سیر واگرایی متکلمان مدرسه‌ی بغداد از کلام نخستین امامیه در مسائل مختلف کلامی را بررسیده است. این تطور اندیشه‌ای را می‌توان در موضوعاتی مانند معرفت، توحید و صفات، جایگاه عقل و وحی و رابطه‌ی آن دو، استطاعت، ایمان، اسما و احکام، نبوت و قرآن، احکام ائمه، معاد و حتی مباحث لطیف الکلام مشاهده کرد. (17) تذکر این نکته لازم است که این تطورات در مدرسه‌ی بغداد ناگهانی و یک دفعه نبوده و در فاصله‌ی زمانی آغاز غیبت صغرا تا افول مدرسه‌ی بغداد حرکتی تکاملی داشته که در مسائل کلامی مختلف این تطور گاه با فراز و فرودهایی روبه‌روست و نمی‌توان آن را در اندیشه‌ی بزرگ متکلمان مدرسه بغداد یکسان ارزیابی کرد. (18)\nدر این پژوهش تلاش می‌شود زمینه‌ها و علل شکل‌گیری دستگاه کلامی جدید امامیه، در حوزه‌ی جغرافیایی بغداد و عوامل بیرونی و درونی اثرگذار در این تطور کلامی (رویگردانی از دستگاه کلامی مدرسه‌ی کوفه و ارائه‌ی دستگاه کلامی متفاوت در مدرسه‌ی بغداد) بررسی شود. باید توجه داشت این تطور ناظر به خود معارف دین که درون مایه‌ی وحیانی دارند نیست، بلکه تغییراتی است که در اندیشه‌ی عالمان دین در درازای زمان رخ داده است و به هیچ روی مقدس و مبرا از خطا نیست و این لازمه‌ی تاریخ‌مندی علم کلام است. (19) از آنجا که پژوهشی مستقل عوامل افول مدرسه‌ی کلامی کوفه را بررسیده است؛ (20) با اعتماد به یافته‌های آن نتایج آن در این مطالعه پیش‌فرض شمرده و از ورود تفصیلی به آن پرهیز می‌شود. علاوه بر این، باید افزود هیچ یک از عوامل ذیل نقش علت تامه در تطور تاریخ فکر امامیه ندارد و چه بسا اگر برخی از این عوامل به خودی خود دیده شود، به نوعی در مدرسه‌ی کوفه نیز ردپای آن را می‌توان جست؛ اما هنگامی که در کنار عوامل دیگر دیده شود اثرگذاری آن در این فرایند ملموس خواهد بود. همچنین شناخت میزان اثرگذاری هر یک از این عوامل در این فرایند و تبیین دقیق شواهد آن، خود پژوهش‌هایی مستقل می‌طلبد که امید است در کانون توجه پژوهشگران این عرصه قرار گیرد.\nافول مدرسه‌ی کوفه\nمدرسه‌ی کلامی فعال و پویای کوفه (21) چند دهه قبل از آغاز مدرسه‌ی بغداد به عللی نشاط خود را از دست داده و افول کرده بود. علاوه بر فشارهای سیاسی حاکمیت عباسی، قرار گرفتن متکلمان در جناح اقلیت جامعه‌ی امامی، نوپدیدی علم کلام، خطاهای فکری در تنقیح مباحث کلامی و در نهایت دشواری‌ها و پیچیدگی‌های ذاتی دانش کلام به مرور موجب تحلیل نیروی متکلمان مدرسه‌ی کوفه و انزوای آنان در جامعه‌ی امامی شد. (22) مجموعه‌ی این عوامل و مخصوصاً خطای برخی متکلمان این مدرسه در تبیین و تقریر اندیشه‌ی کلامی معصومان (علیهم السلام)، بدنامی متکلمان امامی این مدرسه را در میان جامعه‌ی فکری مسلمانان و حتی در میان جامعه‌ی امامی مذهب در پی داشت. (23) این مسئله از عوامل مؤثر در رویگردانی متکلمان امامی پس از دوران فترت از دستگاه کلامی مدرسه‌ی کوفه و پایه‌گذاری دستگاه کلامی جدید است.\nاگرچه ابن راوندی برای دفاع از اندیشه‌ی کلامی متکلمان کوفی، به ویژه هشام بن حکم، در مقابل معتزله کوشید، (24) به دلایلی از جمله بدنامی و اتهام زندقه به خود وی چندان مؤثر واقع نشد و شاید بتوان گفت تألیف کتاب فضیحة المعتزله‌ی ابن راوندی موجب دشمنی و کینه‌ی بیشتر معتزله با جریان کلامی مدرسه‌ی کوفه گردید که در الانتصار خیاط معتزلی شاهد پرخاش افراطی وی به این مدرسه‌ی کلامی هستیم. (25) این اتهام‌ها به متکلمان برجسته‌ی کوفی چنان گسترده بود که حتی نوبختیان که خود برخی از اندیشه‌های متکلمان مدرسه‌ی کوفه را برگزیده و تلاش‌هایی در تبیین و ارائه‌ی دیدگاه هشام بن حکم در خصوص استطاعت -که در ظاهر مشعر به جبر بود- داشته‌اند، (26) در مباحث توحید و صفات اتهام‌های وارد شده به متکلمان کوفی را نقل کرده‌اند و شاهدی مبنی بر دفاع آنان از متکلمان مدرسه‌ی کوفه در این مباحث در دست نیست. گزارش‌های نوبختیان همواره مستمسکی برای مخالفان امامیه در اثبات اتهامات وارد به متکلمان کوفی بوده است. (27)\nاتهام تشبیه و تجسیم که تنها به تنی چند از متکلمان امامی کوفی در منابع انتساب داده شده، در بستر شایعه‌پراکنی معتزله و مقالات نگاران در گذر زمان چنان فربه گردید که در آستانه‌ی پیدایش مدرسه‌ی بغداد تمام امامیه‌ی پیشین در توحید و صفات متهم شدند. (28) در گفت‌وگویی از سید مرتضی و استادش شیخ مفید، به خوبی تصویری از این فضای منفی نسبت به کلام و متکلمان امامیه در دوران حضور دیده می‌شود. سید مرتضی با اشاره به اینکه پیوسته از معتزله می‌شنود تمام اسلاف امامیه مشبهه بوده‌اند و مشبهة عامه نیز این دیدگاه را در مورد امامیه‌ی عصر حضور تأیید می‌کنند، از استادش درخواست می‌کند با استناد به میراث حدیثی امامیه این باور غلط را ابطال کند؛ عجیب آنکه سید مرتضی می‌گوید: حتی گروهی از اصحاب حدیث امامیه نیز مدعای معتزله و مشبهة عامه را تأیید می‌کنند و اندیشه‌های کلامی متکلمان متأخر امامیه در رد تشبیه را وامدار معتزله می‌دانند. در پاسخ وی، شیخ مفید با رد هرگونه تشبیه معنوی از متکلمان پیشین امامی تأکید می‌نماید: میراث حدیثی امامیه از هر نگاه تشبیهی به خداوند تهی است و برعکس، روایات امامیه در رد تشبیه فزون‌تر از آن است که در شمار آید؛ در عین حال وی می‌پذیرد هشام بن حکم و اصحابش به واسطه‌ی بیان دیدگاه «جسم لا کالاجسام» به تشبیه لفظی گرفتار آمده‌اند. البته وی معتقد است هشام در ادامه از همین تجسیم لفظی نیز رویگردان شده است و دیگر اتهامات منتسب به وی اساسی ندارد. (29) سید مرتضی نیز با انتقاد از اتهامات معتزله به هشام بن حکم آن را ساخته و پرداخته‌ی آنان و حتی اتهام تجسیم لفظی را ناشی از گفتار هشام در ضمن جدل با معتزله می‌داند. (30) البته وی در جدالی درون‌شیعی به برخی متکلمان شیعی مانند فضل بن شاذان و یونس بن عبدالرحمن به تندی می‌تازد. (31) این اتهامات در دیگر حوزه‌ها نیز همین روش را داشت. (32)\nمجموعه‌ی این اتهامات و شایعه‌سازی‌های بیرونی و درونی باعث شده بود متکلمان امامی عصر غیبت صغرا چندان توجهی به متکلمان عصر حضور نداشته باشند و توانایی خود را مصروف تبیین دیدگاه‌های دقیق آنان که به دلایلی ناقص و گاه نادرست ارائه شده بود، نکنند. تنها در یک بیان کلی مخصوصاً در عصر شیخ مفید و سید مرتضی تلاش‌هایی برای زدودن این اتهامات از متکلمان امامی عصر حضور انجام شد؛ که این هم در فضای جدلی و مناقشه با متکلمان معتزلی امری لازم بوده است. با وجود این دفاع‌ها، همین دو متکلم بزرگ امامی نیز در آثار بر جای مانده‌ی خود کمتر دیدگاه‌های کلامی خاص متکلمان عصر حضور را گزارش کرده یا مورد تبیین و فهم روشمند قرار داده‌اند و تقریباً آن دیدگاه‌ها را جز در مواردی معدود به جامعه‌ی شیعی ارائه نداده‌اند و با ساده‌سازی و تقلیل‌گرایی معارف بلند امامیه، در برخی اندیشه‌ها با معتزله همنوا شده‌اند. (33)\nعلاوه بر اتهامات معتزله و فرقه‌نگاران، برخورد اصلاحی ائمه (علیهم السلام) با برخی اندیشه‌های ناصحیح متکلمان امامی مدرسه‌ی کوفه که در روایات امامیه ظهور دارد و همزمان با ایجاد مدرسه‌ی کلامی بغداد در جوامع حدیثی امامیه منتشر می‌گردید، در رویگردانی از اندیشه‌های آنان بی‌تأثیر نبوده است. این روایات در مورد هشام بن حکم به صورتی گسترده (34) و در مورد دیگر متکلمان کوفی در مقیاسی کمتر (35) در این جوامع یافت می‌شود. این روایات ذم، با وجود روایات فراوانی که ائمه در مدح این متکلمان بیان کرده بودند، (36) در نگاه منفی به علم کلام و در مرتبه‌ای فروتر رویگردانی از متکلمان مدرسه‌ی کوفه دست‌کم در کوتاه مدت اثرگذار بود. (37) در نتیجه حتی برخی اندیشوران مدرسه‌ی امامی قم که میراث‌دار محدث متکلمان کوفه بودند، در دوران پایه‌گذاری مدرسه‌ی بغداد همچنان روی خوشی به جریان کلامی کوفه و خاصه به بزرگ متکلم آن یعنی هشام بن حکم نشان نمی‌دادند و بر همین اساس ردیه‌هایی از سوی آنان نگاشته می‌شد. (38)\nخصوصیات متفاوت بغداد و کوفه\nبی‌گمان مختصات محیطی در رویکرد یک مدرسه‌ی فکری اثرگذار است. بستر شکل‌گیری بسیاری از مسائل فکری و نوع پاسخ‌ها حتی در یک دوره‌ی زمانی در دو مکان با خصوصیات مختلف متفاوت است. جغرافیای متفاوت مدارس کوفه، قم و بغداد در رویکردهای متفاوت این مدارس بی‌تأثیر نیست. مثلاً تفاوت قم که مردم آن همگی امامی مذهب و تسلیم روایات بوده‌اند با محیط بغداد که شیعیان در آن همواره درگیری‌های فکری برون مذهبی داشته‌اند، موجب شکل‌گیری دو مدرسه‌ی متفاوت امامی در یک بازه‌ی زمانیِ تقریباً متقارن شد و درون مدرسه‌ی حدیثی قم نیز، افرادی مانند کلینی و ابن بابویه -به علت بالندگی‌شان در شهر ری که محل عرضه‌ی اندیشه‌های مکاتب کلامی بوده و همچنین آمد و شد آنان به بغداد- رویکرد کلامی روشن‌تری نسبت به دیگر عالمان قمی دارند.\nهمین تفاوت‌ها را می‌توان در میان محیط بغداد و کوفه مشاهده کرد؛ با این تفاوت که قرابت محیطی این دو مکان بیشتر است. شاید همین تفاوت‌های محیطی، خود بستری برای شکل‌گیری جلسات مناظره‌ی مهم و ماندگار بسیاری از اندیشوران کوفی امامی مذهب مانند هشام بن حکم و دیگران در بغداد بوده که موضوعاتی حتی فراتر از علم کلام در آن مطرح می‌شد. (39) از جمله‌ی این تفاوت‌ها بین کوفه و بغداد، مرکزیت سیاسی بغداد است. اگرچه پیش از شکل‌گیری بغداد، کوفه نوعی مرکزیت سیاسی داشت، اندکی پیش از نیمه‌ی دوم سده‌ی دوم هجری بغداد با عنوان پایتخت عباسی ساخته شد. حاکمان بغداد از مناظرات عقل‌گرایانه دفاع می‌کردند و همه‌ی نحله‌های فکری در این مدرسه با حمایت‌های گاه و بیگاه حاکمان، کرسی نظریه‌پردازی برپا کردند. (40) کتاب‌های یونانی و ایرانی و غیر آن ترجمه شد و در اختیار دانشوران قرار گرفت و در پی آن کتابخانه‌هایی بزرگ که مملو از این ترجمه‌ها بود شکل گرفت. (41) شیعیان نیز یکی از مهم‌ترین جوامع مذهبی ساکن در بغداد و در معرض این آرا بودند. (42) از سوی دیگر، به خلاف کوفه که شهری ساخته شده در عصر صحابه بود و قبایل مسلمان در آن سکنی گزیدند، بغداد شهری بود که پیروان ادیان مختلف مانند مسیحیان، یهودیان و صابئین در آن به صورتی گسترده حضور داشتند و حتی در مناصب بالای سیاسی و فرهنگی ذی نفوذ بودند. آنان کلام و عقاید خود را در این شهر در میان متکلمان مسلمان منتشر کردند. (43) علاوه بر آن، اندیشه‌های زردشتیان، مانویان، برهمنان و فلاسفه در این شهر رواج داشت. این اندیشه‌ها، آمیخته با فلسفه و رویکردی عقل‌گرایانه مطرح می‌شد (44) و هر متکلم مسلمان و از جمله اندیشوران امامی مذهب مقابله با این اندیشه‌ها را در قالب روشی کارآمد -که همان تمسک به عقل‌گرایی بود- وظیفه‌ی خود می‌دانستند. نمود آن در آثار متکلمان معتزلی و امامی مذهب فراوان دیده می‌شود. نمونه‌ی آشکار این مسئله را می‌توان در گزارش‌های بر جای مانده از کتاب الآراء و الدیانات تألیف ابومحمد نوبختی به خوبی دید که در آن با روشی استدلالی و عقلی به رد آرای ادیان و مکاتب غیراسلامی مانند فیلسوفان، منجمان، برهمنان، زردشتیان و مانویان پرداخته است. (45) البته این شرایط در کوفه نیز در مقیاسی بسیار کمتر و نمودی نه این‌گونه آشکار، وجود داشت؛ از همین‌رو، برخی پژوهشگران همین مسئله را اساساً از عوامل پیدایش علم کلام در میان مسلمانان دانسته‌اند. (46) قطعاً این عامل در عصر شکل‌گیری مدرسه‌ی بغداد، چه از لحاظ کمی و چه کیفی، نمود بیشتری دارد.\nتفاوت دیگر محیط مدرسه‌ی کوفه و بغداد، میزان و چگونگی حضور معتزلیان در این دو مدرسه است. اگرچه معتزلیان همواره در کوفه حضوری پررنگ داشته‌اند، به خلاف بغداد و بصره هیچ‌گاه کوفه مدرسه‌ای معتزلی شناخته نشده است. در این میان، اهمیت مدرسه‌ایِ بغداد در دوران شکل‌گیری و حضور مدرسه‌ی فکری امامیه در آنجا دوچندان است؛ زیرا علاوه بر حضور مدرسه‌ی معتزلی بغداد، اندیشه‌ها و اندیشه‌وران اعتزال بصری در قالب دو مکتب بهشمیه و اخشیدیه نیز در این عصر در بغداد حضور جدی و اثرگذار دارند. (47) نمود آن را می‌توان در رویکرد متفاوت شیخ مفید و سید مرتضی در هم نوایی با این دو مدرسه‌ی اعتزالی مشاهده کرد. (48)\nدر نهایت، تفاوت مهم دیگر میان کوفه و بغداد، نبود مدرسه‌ی حدیثی قوی امامیه در بغداد -در دوران ابتدایی شکل‌گیری این مدرسه‌ی کلامی- به خلاف کوفه است. بی‌گمان حضور یک مدرسه‌ی حدیثی قوی می‌تواند کاهنده‌ی عقل‌گرایی افراطی برون‌متنی باشد. البته این بدین معنا نیست که در بغداد جریان حدیثی امامیه حضور ندارد، بلکه مراد ما نبود مدرسه‌ی حدیثی قوی در عصر غیبت صغرا در محیط بغداد است. (49) مجموعه‌ی این عوامل محیطی بی‌گمان در حضور متفاوت کلام امامیه در این شهر مؤثر است و می‌توان به صورت کلی ادعا کرد هرگاه این اوضاع در محیط یک مدرسه‌ی امامی بروز کرده، رویکرد عقل‌گرایی تقویت و به هر میزان از آن کاسته شده، جریان حدیث‌گرای متن‌اندیش تقویت شده است و نمود آن در سه مدرسة امامی کوفه، قم و بغداد دیده می‌شود. (50)\nبستر زمانی شکل‌گیری مدرسه‌ی بغداد آغاز غیبت امام معصوم است. این واقعه از آن جهت که دستیابی امامیه به امام را محدود می‌کند و هدایت جامعه‌ی امامیه را به گونه‌ای مستقیم بر دوش عالمان امامی می‌نهد، بسیار مهم است. دوری از امام گرچه سال‌ها پیش از آغاز غیبت صغرا با حصر و بازداشت امامان معصوم به نوعی آغاز شده بود، غیبت صغرا و مهم‌تر از آن غیبت کبرا آغازی رسمی بر فرایند ارجاع امامیه به عالمان دین است و تأثیر روان‌شناختی این مسئله در این دوران نمود یافت. تا پیش از غیبت، اصحاب ائمه (علیهم السلام) در چالش‌های معرفتی به ایشان مراجعه می‌کردند و آنان فصل الخطاب دعاوی عقیدتی به شمار می‌آمدند و از این‌رو، فرصت محدودتری برای اندیشه‌ورزی خارج از متن برای عالمان امامی فراهم بود. در عصر غیبت نصوص بر جای مانده -که گاه خوانشی متفاوت از آن از سوی متکلمان مدرسه‌ی بغداد ارائه و گاه با نقد سندی از حجیت آن فرو کاسته می‌شد (51)- مرز و حد متکلمان عقل‌گرا بود. نتیجه‌ی این رفتار رویکرد گزینشی و انتقادی به کاربست برخی روایات اعتقادی است که در اندیشه‌های متکلمان بغدادی به خوبی دیده می‌شود. (52) به عبارت دیگر، همان‌گونه که در مقدمه اشاره شد، متکلم امامی، اعم از دوران حضور و غیبت، همواره به حجیت عقل اعتقاد دارد، اما در عصر حضور، امام عقل او را اِثاره می‌کند و لذا او را در اندیشه‌ورزی محدود می‌کند؛ به خلاف دورانی که امام نیست و متکلم به استدلال عقلی خود، بسنده می‌کند. از این‌رو، کلام امامیه باز بسته‌ی حضور معصوم (علیه السلام) است و همین مسئله از مهم‌ترین عوامل تفاوت مدرسه‌ی کلامی بغداد و کوفه است. می‌توان گفت اگرچه دست‌کم تا عصر شیخ مفید رویکرد و روش متکلمان بغداد ادامه‌ی روش متکلمان مدرسه‌ی کوفه یعنی تأکید بر نیازمندی عقل به وحی بوده است، (53) با توجه به اوضاع متفاوتی (حضور و غیبت امام معصوم) که این دو مدرسه در آن فعالیت داشتند، تفاوت‌های اندیشه‌ای ارائه شده، نهایتاً ناشی از کاربست متفاوت این روش در کلام کوفه و بغداد است که خود باز بسته‌ی حضور و غیبت امام معصوم (علیه السلام) است.\nاز جمله‌ی پیامدهای غیبت امام معصوم (علیه السلام) در تاریخ کلام امامیه، توجه جدی متکلمان امامی به حجیت اجماع و به مرور رویگردانی از حجیت اخبار آحاد در ساحت اندیشه‌ورزی است؛ زیرا نبود امام بخشی از منابع معرفتی امامیه را محدود می‌کرد. لاجرم امامیه با استفاده از منابعی مانند اجماع و تأکید بر منابعی مانند عقل سعی در جانشین کردن این امر داشت. (54)\nاز سویی با شروع غیبت امام معصوم (علیه السلام)، مسئله‌ی غیبت محور تهاجم متکلمان دیگر فرق به امامیه گردید؛ (55) به گونه‌ای که متکلمان امامی مذهب پاسخ به شبهات مرتبط با غیبت امام را در اولویت قرار دادند. نوبختیان، شیخ مفید، سید مرتضی و طوسی در این زمینه آثاری در پاسخ به شبهات مخالفان نوشتند. (56) امامیان که هویت خود را در دفاع از مسئله‌ی امامت می‌دیدند، برای محدود کردن جبهه‌ی تقابل با معتزله از بسیاری از اختلافات خود در حوزه‌های دیگر کوتاه آمدند. نمونه‌ی این مسائل را در اراده‌ی الهی، علم الهی، معرفت، بدا، استطاعت و غیر آن می‌توان ردیابی کرد. (57) نتیجه‌ی این رفتار نوعی تقلیل‌گرایی در برخی معارف عمیق و توجیه و ساده‌سازی این معارف فراعقلی در مدرسه‌ی کلامی بغداد شد. از همین‌رو، جامعه‌ی کلامی اهل سنت که این تغییرات را غیرواقعی می‌دانست، همچنان در مجادله با امامیه بر آموزه‌های کلام کوفی به عنوان اندیشه‌ی حقیقی امامیه تأکید می‌کرد. (58) البته بعدها برخی از معتزلیان بین امامیه‌ی نخستین و امامیه‌ی بغداد تفکیک قائل شدند و اندیشه‌ی متاخران امامیه را تغییر یافته و هم نوا با خود دانستند. (59)\nهمچنین مسئله‌ی غیبت، مباحثی مانند چگونگی استفاده از امام غائب، طول عمر امام، نیابت خاصه و دلیل غیبت را در پی داشت که در میان امامیه نوپدید بود. تبیین این مباحث و دفاع از آن در مقابل مخالفان امامیه راهی جز روش‌های کلامی مورد استفاده و پذیرش مخالفان نداشت. مهم‌ترین و کارآمدترین این ابزارها در آن عصر استفاده از روش عقل‌گرایی معتزلی بود. این ناگزیری چنان بود که حتی محدث متکلمی مانند شیخ صدوق نیز در مباحث غیبت ابایی از خروج از ادله‌ی روایی و گرته‌برداری از ادله‌ی متکلمانی مانند ابوسهل نوبختی و ابن قبه نداشت. (60) بنابراین، می‌توان ادعا کرد غیبت امام معصوم یکی از مهم‌ترین عامل‌های اثرگذار در شکل‌گیری دستگاه جدید مدرسه‌ی کلامی بغداد است.\nتحولات در جریان حدیثی امامیه\nاز مهم‌ترین تحولات جامعه‌ی امامی که در تاریخ کلام امامیه باید به آن توجه کرد، بازخوانی احادیث امامیه و تصحیح و نقد روایات در مدرسه‌ی حدیثی قم است. اگرچه مدرسه‌ی حدیثی قم میراث‌دار مدرسه‌ی حدیثی کوفه است، مشایخ قم تنها به نقل و انتقال حدیث بسنده نکردند، بلکه به پالایش و پیرایش آن از کاستی‌ها و انحرافات نیز دست یازیدند. در نتیجه احادیث امامیه که در کوفه همواره مورد طمع غالیان بود و تلاش‌هایی برای در آمیختن مجعولات آنان با میراث ناب امامیه صورت گرفته بود، در مدرسه‌ی قم پالایش و اصلاح شد. (61) نمونه‌هایی از این تلاش‌ها در کتاب توحید صدوق به روشنی دیده می‌شود. (62) در حقیقت، کلامِ متن‌اندیشی که در مدرسه‌ی قم و هم‌زمان با مدرسه‌ی کلامی بغداد ارائه گردید، نسبت به جریان حدیثی کوفه به جریان عقل‌گرای امامیه نزدیک‌تر بود. (63) این مسئله در تألیفات روایی آن عصر قابل ردگیری است. برخلاف آثاری مانند بصائر الدرجات که مسائل فراعقلانی در آن نمود بسیار دارد، آثاری مانند کافی با روایات باب عقل آغاز می‌گردد و صدوق در کتاب توحید بر همین اساس روایات را گزینش می‌کند. (64)\nکلینی به تبع علی بن ابراهیم و ابراهیم بن‌هاشم گرایشی به خط فکری متکلمان کوفه به خصوص هشام بن حکم داشته و جریان قوی کلینی که به بغداد نیز انتقال یافت، ممکن است در رویکرد عقل‌گرای بغدادیان مؤثر افتاده باشد. (65) متکلمان بغداد اندیشه‌های خود را در تناقض جدی با میراث حدیثی امامیه که قمی‌ها خاصه جریان ابراهیم بن‌هاشم آن را عرضه می‌کردند، نمی‌دیدند و در نهایت برخی اختلافات محتوایی را ناشی از برداشت غلط و کج‌فهمی قمی‌ها -از جمله خط فکری احمد بن محمد بن عیسی اشعری که نماینده‌ی رسمی آن شیخ صدوق بود- (66) از این میراث می‌دانستند. شاهد این ادعا تألیف کتاب تصحیح الاعتقادات از سوی شیخ مفید در تبیین نادرستی فهم شیخ صدوق از روایات است. نکته‌ی دیگر که باید بدان توجه کرد این است که شیخ مفید شاید از این رو که کلینی وارد عرصه‌ی فهم حدیث نشده درباره‌ی وی سخنی گزنده ندارد؛ این در حالی است که به صدوق تاخته است. به عبارت دیگر، وی عرصه‌ی نقل حدیث قمی‌ها را قبول دارد، اما ورود آنان به عرصه‌ی فهم روایات را برنمی‌تابد.\nاین تحولات در جریان حدیثی امامیه موجب شد از سویی برجسته‌ترین محدثان امامی در قم رویکردی کلامی اتخاذ کنند (67) و از میراث متکلمان فراوان در آثار خود بهره ببرند (68) و از سوی دیگر متکلمان امامیه‌ی بغداد نیز که خود محدثانی برجسته بودند، ابایی از حدیث‌آموزی نزد محدث متکلمان قمی نداشتند و محدث متکلمان قمی مانند صدوق و کلینی نیز میراث حدیثی خود را بدون مشکل جدی در بغداد عرضه کردند. (69) حتی سید مرتضی که به محدثان امامیه به تندی می‌تازد، در این میان صدوق و پدرش را استثنا می‌کند. (70) این مطالب گویای پذیرایی متقابل قمی‌ها و بغدادیان از میراث یکدیگر است. البته در نمایی کلی‌تر باید گفت میراث حدیثی امامیه همواره نسبت با میراث حدیثی عامه به جریان نظریه‌پرداز عقل‌گرای کلامی نزدیک‌تر است؛ (71) زیرا نهایت اختلاف جریان نص‌گرا و عقل‌گرای امامی، به خلاف اهل سنت، در باب عقل نظری است و در احکام عقل عملی هر دو جریان به حسن قبح عقلی اعتقاد داشتند و آن را ذاتی افعال می‌دانستند. (72) از همین‌رو، مکدرموت معتقد است حدیثی‌گری شیعه که شیخ مفید در آن حرکت کرده بیش از حدیثی‌گری اهل سنت به اعتزال نزدیک است. (73) شاهد دیگر بر این مدعا این است که محدث متکلمان قمی که نقدنامه‌هایی در رد غلات، قرامطه، جبرگرایان، گروه‌های جعفریه و محمدیه و نمونه‌هایی از این دست دارند، (74) هیچ‌گاه نقدی حداقل مصرح بر متکلمان امامی بغداد به نگارش در نیاوردند. (75) بنابراین، تقابل مدرسه‌ی حدیثی -کلامی قم با مدرسه‌ی کلامی بغداد نسبت به تقابل محدودی که محدثان و محدث متکلمان مدرسه‌ی کوفه و قم با جریان نظریه‌پرداز عقل‌گرای کوفه داشتند، (76) بسیار کمرنگ است.\nعلاوه بر این، باید دقت کرد که به خلاف مدرسه‌ی کوفه، جریان حدیثی و کلامی امامیه در یک محیط جغرافیایی فعالیت داشتند و همواره درگیر بودند. پس از غیبت صغرا جریان اصلی کلامی امامیه در بغداد و جریان اصلی حدیث امامیه در قم فعالیت می‌کردند. همین فاصله‌ی جغرافیایی این دو جریان خود می‌تواند عاملی مؤثر در اندیشه‌ورزی آزادتر و عقلانی‌تر مدرسه‌ی کلامی بغداد باشد. البته محدثان قمی برای انتشار روایات مدرسه‌ی قم در بغداد تلاش‌هایی صورت دادند، اما این نکته مهم است که هیچ گزارشی از درگیری کلینی، شیخ صدوق و پدرش -که ظاهراً مدتی طولانی در بغداد بوده‌اند- (77) با جریان کلامی امامیه در بغداد در دست نیست.\nالبته ممکن است خمودگی مدرسه‌ی کلامی بغداد در حد فاصل میان نوبختیان و شیخ مفید را هم در نتیجه‌ی فعالیت کلینی و امثال وی دانست که راستی‌آزمایی این فرضیه و بررسی شواهد آن به پژوهشی مستقل نیاز دارد. کافی در بغداد منتشر شده و کلینی دغدغه‌ی انتشار کلام متن‌اندیش را داشته و احتمالاً نزدیک به بیست سال در بغداد کتاب خود را عرضه کرده است. پدر صدوق بارها به بغداد آمده و خود صدوق حداقل دوبار در آنجا حضور یافته و در حالی که جوان بوده، مشایخ بغداد از محضر او بهره برده‌اند. (78) شاید از همین‌رو، مفید می‌کوشد کلام خود را مطابق با روایات نشان دهد و در این مسیر گاه به تأویل روایات دست می‌زند و سید مرتضی در گامی فراتر حجیت هرگونه خبر واحدی را زیر سؤال می‌برد. از سوی دیگر، با ورود محدثان قمی به بغداد روش آنان در نقد رجال حدیث در به حاشیه راندن کلام حدیثی در بغداد بی‌تأثیر نبود. این روش نگاهی نقادانه به رجال حدیث بود و همین روش میراث حدیثی بغداد را زیر سؤال برد و مجالی برای جولان نظریه‌پردازی برون‌متنی و در نهایت تکیه بر عقل خود بنیاد در میان متکلمان بغداد فراهم آورد. (79)\nدرگیری اجتماعی امامیه و اهل حدیث در بغداد\nاز مهم‌ترین تحولات اجتماعی این دوران، جبهه‌گیری میدانی اهل حدیث بغداد در تقابل با امامیه است که خود موجب هم‌گرایی هرچه بیشتر امامیه و معتزله گردید. در پی حمایت‌های حاکمیت بویهی از جامعه‌ی شیعی و ظهور و بروز مواسم و مراسم شیعی، توده‌های اهل سنت که از بزرگان اهل حدیث متأثر بودند، به شدت بر ضد امامیان بغداد به خروش آمدند و آشوب‌های بسیاری در بغداد پدید آمد. هر چند اهل حدیث همواره در تقابل با امامیه بودند، در دوران حضور به علت سیاست تقیه‌ی ائمه (علیهم السلام) و انزوای سیاسی امامیه -به خلاف دوران غیبت- کمتر شاهد درگیری‌های میدانی بین امامیه و اهل حدیث هستیم. (80) از سوی دیگر، معتزلیان از آغاز مهم‌ترین دغدغه‌ی خود را مواجهه با اهل حدیث می‌دانستند و زمانی که فرصتی می‌یافتند درصدد ضربه زدن به آنان بودند و اهل حدیث نیز مقابله با جریان معتزلی را همواره تکلیف خود می‌دانستند. نمونه‌ی این تنش‌ها را می‌توان در جریان محنت و حوادث پس از آن به خوبی مشاهده کرد. (81) در نتیجه‌ی این حوادث امامیه در تقابل با اهل حدیث بغداد به جریان رقیب آنان یعنی معتزله که اینک در فضای سیاسی با امامیه همسوتر بودند، نزدیک شد. به تعبیر دیگر، دشمن مشترک موجب هم‌گرایی امامیه و معتزله گردید؛ چنان‌که در عصر نوبختیان، معتزله یگانه اختلاف خود با امامیه را در موضوع امامت می‌دانستند. (82) این در حالی است که در دوران حضور مسئله تقریباً برعکس بود و متکلمان امامی همگام با نقد اهل حدیث در ظاهرگرایی و نظریه‌ی جبر و تشبیه، به نقد جدی اندیشه‌های معتزلیان می‌پرداختند و گزافه نیست اگر بگوییم که در این کارزار با معتزله بیش از اهل حدیث به رویارویی پرداختند. (83)\nحمایت حاکمیت از گفتمان اعتزالی\nجریان‌های سیاسی در جامعه‌ی اسلامی همواره، چه در پیدایش مسائل کلامی و چه در تطور علم کلام، اثرگذار بوده‌اند. (84) از ابتدای حکومت عباسیان گفتمان عقل‌گرای معتزلی مورد حمایت گسترده‌ی حاکمان بود و این حمایت‌ها در دوره‌ی مأمون و معتصم به اوج خود رسید. البته از دوران متوکل آن حمایت یک جانبه از معتزله رنگ باخته بود و گاه برخی خلفای عباسی چون متوکل از جریان اهل حدیث حمایت گسترده می‌کردند؛ اما بار دیگر با ورود بویهیان زیدی به بغداد (334 ق)، معتزلیان از پشتوانه‌ای استوار در حاکمیت برخوردار شدند. (85) این موضوع هنگامی اهمیت می‌یابد که بدانیم بزرگ متکلمان امامی بغداد از جمله نوبختیان و خانواده‌ی سید مرتضی از خاندان‌هایی سیاسی و همواره مسئولیت‌هایی حکومتی بر عهده داشته‌اند و خود این متکلمان نیز شخصیت‌هایی سیاسی بوده‌اند که از حمایت برخی مقامات سیاسی از جمله وزرای دربار عباسی و امیران بویهی برخوردار بوده‌اند. (86) این جایگاه سیاسی و آشنایی با ساختار فرهنگی حاکمیت، می‌تواند انگیزه‌ای بالقوه برای این متکلمان امامی در طرح اندیشه‌های اعتقادی امامیه در قالب گفتمان رسمی و مورد حمایت حکومت به حساب آید. از سوی دیگر، در این عصر نخبگان سیاسی امامی مذهب و خاندان‌های نام‌آور شیعی نسبت به دوران حضور به صورتی گسترده‌تر در دستگاه خلافت عباسی وارد شدند و مناصب بالای سیاسی را در اختیار گرفتند به‌گونه‌ای که بخشی از حاکمیت به شمار می‌آمدند. (87) شواهد این احتمال را تقویت می‌کند که این نخبگان سیاسی امامیه با رویکرد متکلمان بغدادی در همراهی با رویکرد فرهنگی حاکم احتمالاً مخالفتی نداشته و حتی از حامیان این منش به شمار می‌آمده‌اند. (88)\nحاکمیت گفتمان معتزله\nاتفاق دیگری که در فضای فرهنگی آن عصر جامعه‌ی اسلامی پدید آمد، حاکمیت گفتمان معتزلی در میان متکلمان است. از ابتدای قرن دوم هم‌زمان با شروع مباحث کلامی به صورت جدی در میان مسلمانان، متکلمان نظریه‌پرداز امامی پابه‌پای متکلمان معتزلی نظریه‌پردازی می‌کردند و در عرصه‌های علمی هماورد آنان بودند و حتی نمایندگی کلام اسلامی را هر دو جریان بر عهده داشتند. (89) اما هم‌زمان با دوران فترتِ کلام امامیه و اوایل شکل‌گیری مدرسه‌ی کلام امامیه در بغداد، معتزلیان با برخورداری از موقعیت سیاسی و فرهنگی خود از زمان منصور عباسی تا زمان مأمون و معتصم، توانستند دانش کلام را بر مذاق خویش تدوین کنند و بسط بدهند. شکل‌گیری مهم‌ترین جریان‌های فکری معتزله به دست کسانی چون ابوالهذیل علاف، نظام، جاحظ، ابوعلی و ابوهاشم جبایی (در معتزله‌ی بصره)، و بشر بن معتمر، جعفر بن حرب، جعفر بن مبشر و ابوالقاسم بلخی (در معتزله بغداد) و نیز تولید بیشترین آثار اعتزالی، از جمله‌ی تحولات تاریخ کلام معتزله در این دوره‌اند. متکلمان معتزلی در دو مدرسه‌ی بصری و بغدادی در عرصه‌ی علم کلام دستگاه مدون کلامی خود را به جامعه‌ی اسلامی عرضه کردند و روش خود را در این دوران خلأ نظریه‌پردازی از سوی جریان‌های رقیب به عنوان یگانه روش پذیرفته شده در علم کلام تثبیت کردند. (90)\nهمین حضور و یکه‌تازی معتزله که همزمان با فشار بر شیعه و تا حدودی اهل حدیث بود، سبب شد تا ساختار و درون مایه‌ی کلام اسلامی رنگ و بوی معتزلی بگیرد؛ چنان‌که از این پس تا حدود دو سده هرگاه نام کلام یا متکلمان به زبان یا قلم می‌آمد، تنها معتزلیان را به یاد می‌آورد و گویا نام کلام با این گروه گره خورده بود. (91) همچنین معتزله کلام و روش کلامی خود را به عنوان یک علم (دانش کلام) تثبیت کرده بودند؛ از همین روی، متکلمان امامی مدرسه‌ی بغداد با دستگاهی که نامش «علم الکلام» با قواعد مشخص (معتزلی) است روبه‌رو شدند و خلط دستگاه اتفاق افتاد. امامیه‌ای که در بغداد -که از پایگاه‌های علمی معتزله بود- در مقام عرضه‌ی اندیشه‌های کلامی خود بودند، از آنجا که در بستر یک مدرسه‌ی منسجم کلامی که پیش از آنان خود را تثبیت کرده بود فعالیت علمی خود را می‌آغازیدند، نمی‌توانستند ساختار ارائه شده‌ی مدرسه‌ی معتزلی را به یک باره کنار نهند و در دستگاهی متفاوت اندیشه‌های خود را ارائه دهند؛ از این‌رو، در برخی روش‌ها و در پی آن حتی در برخی اندیشه‌ها که آن را بنیادین نمی‌دانستند، از همان دستگاه تثبیت شده و رایج آن عصر که دستگاه معتزلی بود بهره بردند. واقعیت امر این است که این روش برای همه‌ی فرقه‌هایی که می‌کوشیدند خود را در عرصه‌ی فرهنگی آن عصر بنمایانند، یک فرایند ناگزیر بود؛ زیرا در فضای فرهنگی این دوره گفتمان عقل‌گرایی معتزلی حاکم بود و هرگونه تبیین و دفاع از آموزه‌های اعتقادی به ناچار باید در قالب این گفتمان ارائه می‌گشت. شاخص حقیقی برای میزان‌سنجی عقل‌گرایی و اثرپذیری از اعتزال، محتوای ارائه شده از سوی متکلمان فرق مختلف این عصر است نه قالب ارائه‌ی محتوا که لاجرم باید رنگ و بوی گفتمان غالب را داشته باشد. از این‌رو، می‌بینیم متکلمان امامی این عصر، وحیانی‌ترین آموزه‌های امامی، مانند رجعت و بدا و غیر آن را که به اعتراف خود آنان دلیلی عقلی بر آن ندارند، تنها به دلیل ورود روایات پذیرفته‌اند. (92) همچنین آنان از اطلاق الفاظ در مواردی که عقلاً بدون مانع است اما آموزه‌های وحیانی آن را ممنوع دانسته، خودداری می‌کنند. (93)\nتغییرات درون معتزله\nهم‌زمان با پیدایش مدرسه‌ی امامی بغداد و اندکی پیش از آن تحولاتی در کلام معتزله رخ داد که در هم‌گرایی امامیه و معتزله در برخی اندیشه‌ها و روش‌ها بی‌تأثیر نبود. بسیاری از بزرگان معتزله‌ی نخستین، در آرای کلامی خود اندیشه‌هایی را ابراز کرده بودند که با مخالفت دیگر جریان‌های اسلامی از جمله امامان امامیه (علیهم السلام) روبه‌رو گردید. این آرای کلامی گاه چنان در تضاد آشکار با اندیشه‌های اسلامی بود که معتزله را در شمار زنادقه قرار می‌داد. کتاب فضیحة المعتزلة ابن راوندی که تلاشی شورمندانه در آشکارسازی این اندیشه‌های به اصطلاح کفرآلود معتزلیان است، شاهدی بر این مدعاست. جدا از میزان درستی این اتهامات به مشایخ معتزله می‌توان ادعا کرد معتزلیان در ابتدای امر نظر به پیچیدگی نظریه‌پردازی در حوزه‌ی عقاید و نوپا بودن علم کلام به برخی خطاهای فاحش در حوزه‌ی اندیشه‌ورزی گرفتار آمدند که واکنش دیگر مسلمانان، اعم از اهل سنت و شیعیان، را در پی داشت و در پی آن نهی‌ها و تحذیرهای اندیشوران اسلامی نسبت به اندیشه‌های آنان صادر شد و همان اقوال تا قرن‌ها مستمسک مخالفان معتزلیان بود؛ چیزی که در مقیاسی کوچک‌تر در مورد برخی متکلمان امامی نیز اتفاق افتاد.\nدر ادامه، از اوایل قرن سوم و همزمان با فترت کلام امامیه، معتزلیان پس از دوره‌ای آزمون و خطا در حوزه‌ی اندیشه‌ورزی در مقام اصلاح بسیاری از این خطاها برآمدند و علاوه بر آن کوشیدند گذشته‌ی غبارآلود خود را توجیه کنند. نمونه‌ی این تلاش‌ها را می‌توان در کتاب الانتصار تألیف خیاط معتزلی دید. به هر حال، در عصر پیدایش مدرسه‌ی امامی بغداد، معتزلیان به بالندگی و پختگی لازم در اندیشه‌ورزی رسیده بودند و کلام خود را با اصلاحاتی به صورتی قابل دفاع عرضه نموده بودند که خطاهای فاحش و رسواگر گذشته در آن نظام کم‌رنگ و گاه پوشانیده شده بود. از این‌رو، به نظر می‌رسد متکلمان نوظهور امامی مذهب در این عصر در مواجهه با این دستگاه اصلاح شده‌ی کلامی، اشکالات امامیه‌ی نخستین و در صدر آنان امامان معصوم (علیهم السلام) را تا حدی، به ویژه در حوزه‌ی توحید و صفات، مرتفع شده می‌پنداشتند و به نوعی برخی آرای مدرسه‌ی کلامی اعتزال را چندان متفاوت با اندیشه‌ی امامان معصوم نمی‌دانستند. نمونه‌ی این برداشت را در تألیف اثری از شیخ مفید با نام موافقة البغدادیین مع الائمه (علیهم السلام) می‌توان گمانه‌زنی کرد. (94) کراجکی نیز با ذکر روایتی که در آن امام صادق (علیه السلام) معتزله را لعن فرموده، این لعن را مربوط به دیدگاه‌های شیوخ معتزله می‌داند که ابوالقاسم بلخی از آن روی گردان شده است. (95) شاید از همین‌رو، وی و استادش شیخ مفید از هم‌نوایی با بلخی در برخی اندیشه‌ها ابایی نداشتند. (96)\nامامیه در بغداد دستگاه جدیدی بنا نهاد که به نوعی در برخی اندیشه‌ها در مقایسه با مدرسه‌ی کوفه با مکتب معتزله هم‌نوایی داشت، اما این بدین معنا نیست که متکلمان بغدادی حد و مرزی برای این هم‌نوایی قرار نداده‌اند. مهم‌ترین مرز شناخته شده در این هم نوایی نهی‌های امامان (علیهم السلام) از برخی آرای معتزلیان است که امامیان هرگز در آن مسائل مماشاتی با معتزلیان نداشتند و در مقابل آنان موضع می‌گرفتند. این مسائل جدا از مباحث مربوط به امامت است که اختلاف اصلی امامیه و دیگر فرق به شمار می‌آید. مهم‌ترینِ این موضوعات بدا، رجعت، وعد و وعید، منزلة بین المنزلتین، توبه، شفاعت، احکام و اسما است. (97) برونداد این مسئله را می‌توان در انگیزه‌ی شیخ مفید در تألیف کتاب اوائل المقالات دید. وی علاوه بر تبیین تفاوت اندیشه‌ی عموم امامیان با معتزله می‌کوشد در این اثر اندیشه‌های کلامی خود را برگرفته از روایات و نصوص وحیانی معرفی کند. (98)\nکراجکی لعن امام صادق (علیه السلام) در مورد معتزله را از آنجا می‌داند که برخی اقوال آنان به الحاد می‌انجامد. وی دیدگاه معتزله‌ای که اشیا را، قبل از حدوث و پیدایششان تحت عنوان اشیا مطرح می‌کنند، از زشت‌ترین باورهای آنان می‌داند. از همین‌رو، وی این دیدگاه معتزله را که بر اساس فهم خود متعلق لعن ائمه دانسته است، برنمی‌تابد. (99) حتی در بسیاری بحث‌های فرعی متکلمان امامی دیدگاه معتزله مبنی بر عقل‌گرایی و نفی تأثیر موجودات ماورایی مانند جن را هم‌راستا با براهمه ارزیابی و بر دیدگاه روایی که اهل حدیث عامه نیز بدان باور دارند تأکید می‌کنند. (100) البته گاهی این خط قرمز را که همان نصوص وحیانی بود، با همان روش پیش گفته (تردید در سند یا تأویل محتوا) متکلمان امامی بغداد زیر پا می‌نهادند. نمونه‌ی آن را در آثار شیخ مفید می‌توان دید که اندیشه‌های کلامی خود را برگرفته از روایات امامان معصوم (علیهم السلام) معرفی می‌کند. (101)\nعامل دیگری که در این عصر موجب هم‌گرایی بیشتر امامیه و معتزله و به نوعی احساس قرابت بین مکتب کلامی امامیه و معتزله گردید، تغییر تدریجی موضع معتزلیان در مورد امیرمؤمنان علی (علیه السلام) است. برخی محققان بر آن‌اند که آنچه در ابتدا موجب تقسیم مکتب معتزله به دو جریان بصری و بغدادی شد، انگاره‌ی برتری امام علی (علیه السلام) بر سه خلیفه‌ی نخست از سوی معتزله‌ی بغداد و گرایش‌های شیعی آنان بود. (102) ابن ابی الحدید تأکید می‌نماید: تمام معتزله‌ی بغداد، اعم از متاخران و پیشینیان‌شان، علی (علیه السلام) را برتر از ابوبکر می‌دانستند. این در حالی است که معتزله‌ی جریان متقدم بصری به واسطه‌ی پایگاهی که ناکثین و قاسطین و مارقین از گذشته در بصره داشتند، همواره در مقابل علی (علیه السلام) جبهه‌گیری می‌کردند. برتر دانستن آن حضرت اگرچه ابتدا در میان بغدادیان مطرح شد، در ادامه و هم‌زمان با مدرسه‌ی امامیِ بغداد از سوی بسیاری از بزرگان مکتب بصری معتزله مانند ابوعلی جبایی، ابوعبدالله بصری و قاضی عبدالجبار نیز رسمیت یافت. (103)\nشاید با توجه به تقدم و تأخر زمانی تحول فکری معتزله‌ی بغداد و بصره در این مسئله بتوان گرایش شیخ مفید به معتزله‌ی بغداد و نزدیکی سید مرتضی به معتزله‌ی بصره را تفسیر کرد. گرایش مدرسه‌ی بصری معتزله به افضلیت امام علی (علیه السلام) در این عصر در حالی است که بصریان متقدم مانند واصل بن عطا، عمرو بن عبید، نظام و جاحظ علاوه بر جایگاه امیرمؤمنان علی (علیه السلام) و حکم عصیان‌گران بر آن حضرت که در تقابل با بغدادیان بودند، در مورد تشیع نیز موضعی تند اتخاذ می‌کردند. (104) اعتراف معتزله به افضلیت امام علی (علیه السلام)، موضع امامیه را -که مهم‌ترین مسئله برایشان امامت بود- نسبت به آنان تلطیف کرد. همین تحول فکری در تفضیل خلفا در نهایت باعث شد جریان شیعی زیدیه در عمل با معتزله پیوند بخورد و در اصول عقاید با اندیشه‌ی معتزله همراه شدند تا جایی که تمییز بین زیدیه و معتزله دشوار گردید. (105)\nتعاملات علمی امامیه و معتزله\nهم‌زمان با غیبت صغرا در پی تحولات پیش گفته در روابط امامیه و معتزله دو اتفاق اثرگذار دیگر شکل گرفت: یکی استبصار برخی متکلمان معتزلی و دوم هم‌نشینی بسیاری از متکلمان امامی با معتزله و حتی علم‌آموزی آنان از یکدیگر. (106)\nعلاوه بر ابوعیسی وراق و ابن راوندی که در دوران فترت کلام امامیه از معتزله رویگردان شدند و در مقام دفاع از آموزه‌های امامیه، خاصه در موضوع امامت، برآمدند، (107) در عصر غیبت صغرا و پس از آن موجی از استبصار در میان متکلمان معتزلی به راه افتاد و متکلمانی چون ابن قبه رازی، ابن مملک و بسیاری دیگر از معتزله، به ویژه اصحاب نظام و ابوهذیل علاف، به امامیه پیوستند. این متکلمان مستبصر اگرچه در موضوع امامت اندیشه‌ی امامیه را پذیرفته بودند و ترویج می‌کردند و از همین‌رو، از سوی متکلمان امامی و جامعه‌ی شیعی پذیرفته شدند، در بسیاری از اندیشه‌های کلامی خود در دیگر ابواب بر همان میراث اندیشه‌ی اعتزالی خود باقی بودند. (108) می‌توان ادعا کرد ورود این متکلمان نوامامی در مدرسه‌ی کلامی بغداد و استقبال متکلمان امامی مذهبی مانند ابوسهل نوبختی، ابومحمد حسن بن موسی نوبختی، ابن جبرویه، سوسنجردی و در ادامه شیخ مفید و سید مرتضی از این گروه باعث شد برخی اندیشه‌های اعتزالی -که در تضاد جدی با دستگاه کلامی امامیه نبود- در مدرسه‌ی بغداد وارد شود. در پژوهشی مستقل با مقایسه‌ی آرای متکلمان کوفی با اندیشه‌ی این متکلمان امامی معتزلی و در ادامه‌ی رویکرد متکلمان مدرسه‌ی بغداد نسبت به این آرا، این مسئله بررسی گردیده که نتیجه‌ی آن پژوهش نشان دهنده اثرگذاری جریان معتزلیان شیعه شده در کلام مدرسه‌ی بغداد است. البته این‌گونه نبوده که متکلمان مدرسه‌ی بغداد به این اندیشه‌های وارداتی به صورت کلی روی خوش نشان دهند، بلکه در برخی موارد رویکردی اصلاحی و حتی در مواردی رویکردی انتقادی داشته و اندیشه‌ای متفاوت ارائه کرده‌اند. (109) پژوهش‌های فراوانی اثرپذیری متکلمان این عصر از اندیشه‌های فلاسفه را بررسیده و این اثرپذیری را پررنگ ارزیابی کرده‌اند. ما معتقدیم ساختار علم کلام در سامانه‌ای کاملاً مستقل شکل گرفته و این اثرپذیری حداقل در میان متکلمان امامی تا پایان مدرسه‌ی بغداد آن‌چنان گسترده نبوده و در حد وام‌گیری برخی اصطلاحات و شکل‌گیری برخی پرسش‌ها و پاسخ‌ها گمانه‌زنی می‌شود. همچنین در این عصر متکلمان امامی و معتزلی به راحتی نزد یکدیگر آمد و شد داشتند و ابایی از هم‌نشینی و علم‌آموزی از یکدیگر نداشتند. البته پیش‌تر و در عصر صادقین (علیهم السلام) نیز متکلمان امامی با معتزلیان تعامل و معاشرت داشتند و گاه اثرپذیری‌هایی در برخی مسائل از یکدیگر داشتند، اما در مدرسه‌ی بغداد این تعامل بسیار گسترده‌تر بود و نوعی همدلی در این مجالسات نمود دارد که احساسی قرابت میان این دو مکتب فکری را در پی داشت. (110)\nباید پذیرفت به خلاف دوران حضور، به ویژه عصر صادقین (علیهم السلام) که متکلمان امامیِ کوفه هم‌پای معتزله فعالیت می‌کردند و در مجالس مناظره‌ی کلامی حتی دست برتر داشتند، (111) پس از افول مدرسه‌ی کوفه به علت در محاق بودن جریان مدرسه‌ایِ کلام امامیه به ناچار برخی از امامیان برای علم‌آموزی نزد معتزلیان شتافتند. (112) البته این علم‌آموزی یک‌سویه نبوده و بسیاری از معتزلیان نیز در ادامه از محضر متکلمان امامی مدرسه‌ی بغداد دانش آموخته‌اند (113) و اگرچه در ابتدا امامیه در پی این مناسبات از معتزله اثر پذیرفت و به نوعی تقلیل‌گرایی گرفتار آمد، نتیجه‌ی نهایی مناسبات شیعه و معتزله حذف و هضم معتزله در تشیع امامی و زیدی بود. (114) در مجموع این مناسبات امامی – معتزلی قطعاً در نزدیکی فکری این دو جریان کلامی در بغداد اثرگذار بوده است.\nدر پی نهضت ترجمه و تأسیس بیت الحکمه در بغداد آثار بسیاری از دیگر زبان‌ها به عربی ترجمه شد. بسیاری از این آثار در حوزه‌ی حکمت و فلسفه بود و در جغرافیای حکومت عباسی، خاصه بغداد، به صورت گسترده‌ای منتشر شد و از سویی در سایه‌ی حمایت رسمی دستگاه خلافت قرار گرفت. این حرکت علمی در عصر غیبت صغرا به اوج خود رسید و مترجمان که خود دانشمندان برجسته‌ای در حوزه‌ی علومی مانند کلام، نجوم، ریاضیات، فلسفه و طب بودند، ادبیات عقلی این آثار را در دیگر حوزه‌های علمی نشر دادند. (115) نتیجه‌ی این حرکت، حاکمیت گفتمان عقل‌گرایی خود بنیاد در میان اندیشوران مسلمان بود. (116) از این‌رو، می‌توان گفت عقل‌گرایی به معنای تکیه بر عقل خود بنیاد در اسلام بی‌شک از عوامل بیرونی اثر پذیرفته است. (117)\nرگه‌های تأثیر این گفتمان را حتی می‌توان با پیدایش دو جریان ماتریدی و اشعری در بستر اهل حدیث سنی مشاهده کرد. (118) اهل حدیث و پیروان احمد بن حنبل اگرچه در ابتدا با اشعری به دلیل پرداختن به علم کلام و استدلال عقلی چندان روی خوشی نشان نمی‌دادند، در ادامه به دلیل نیازی که به گفتمان عقلی به معنای نظریه‌پردازی خارج از متن مقدس احساس می‌کردند، به مرور اشعری را نماینده‌ی رسمی خود معرفی کردند. (119) جریان حدیثی امامیه نیز اگرچه هرگز مانند جریان حدیثی اهل سنت در تقابل شدید با جریان عقل‌گرا (نظریه‌پرداز برون‌متنی) (120) نبود، تأثیر گفتمان عقل‌گرایی این عصر را در مدرسه‌ی حدیثی قم نیز به خوبی می‌توان رصد کرد. (121)\nاز جمله‌ی پیامدهای نهضت ترجمه که در حاکمیت گفتمان عقل‌گرایی مؤثر بود، آشنایی گسترده‌ی مسلمانان با فلسفه بود. متکلمان اسلامی که استفاده از ابزار و اسلوب‌های خصم را در مناظرات روا می‌دانستند، با ورود آثار فلسفی به دنیای اسلام به تفلسف روی آوردند. (122) اندکی پس از آن و همزمان با آغاز مدرسه‌ی بغداد نسل اول و دوم فیلسوفان مسلمان قدم به عرصه نهادند. بسیاری از این فیلسوفان در حوزه‌ی جغرافیایی بغداد که پایتخت عباسیان بود، فعالیت می‌کردند و گزارش‌ها از گرایش‌های شیعی و اعتزالی بسیاری از این اندیشه‌ورزان فیلسوف حکایت دارد. (123)\nدر دوره‌ی نخستِ کلام اسلامی و به خصوص از دوره‌ی مأمون برخی متکلمان از جمله هشام بن حکم، ابوالهذیل علاف، نظام و معمر بن عباد با فلسفه آشنا بوده‌اند و آنان را با مسامحه در شمار فیلسوفان نام برده‌اند؛ (124) اما تأثیر این آشنایی در حد استفاده از اصطلاحات و برخی اندیشه‌های فلسفی بوده (125) و همواره متکلمان متقدم اسلامی با فلسفه و منطق که آن را جزئی از فلسفه می‌پنداشتند مخالف بودند. (126) البته در این عصر (آغاز تا انجام مدرسه‌ی کلامی بغداد) فلسفه در میان متفکران مسلمان جایگاه مناسب‌تری یافته و نخستین فلاسفه‌ی مسلمان به معنای خاص -نه متکلمان متفلسف- در این عصر ظهور کردند. (127)\nمتکلمان مسلمان مخصوصاً معتزلیان هر چند در این دوره نیز هنوز با فلسفه از در آشتی و همراهی وارد نشده بودند، روش استدلالی و عقل‌گرایی فلسفی در ساختار کلامی آنان بی‌تأثیر نبود و برخی پرسش‌ها و پاسخ‌ها در علم کلام در مواجهه با فلاسفه شکل گرفت. (128) از این‌رو، عقل‌گرایی بغدادیان را از این جهت نیز می‌توان مطالعه کرد. این مسئله در کلام امامیه در این عصر نیز قابل مشاهده است و برخی پیشگامان کلام امامیه در بغداد گرایش‌های فلسفی دارند. (129) تأثیر اندیشه‌ی فلسفی بر متکلمان این دوره به ویژه در طبیعیات و دقیق الکلام که مبادی جلیل الکلام است. در پژوهشی مستقل بررسی شده است. (130)\nدر میان متکلمان امامی بغداد حسن بن موسی نوبختی متکلمی است که همواره در مواجهه با اندیشه‌های فیلسوفان بود. وی در منزلش جلسات علمی برپا می‌کرد که در آن دانشمندانی چون ابوعثمان سعید بن یعقوب دمشقی، ابویعقوب اسحاق بن حنین (م 293)، و ابوالحسن ثابت بن قره (288-221) گرد هم جمع می‌شدند و بحث‌های علمی می‌کردند. آن‌ها از مترجمان کتب غیرعربی بودند که در علومی مانند فلسفه، نجوم، ریاضی و علوم اوائل تبحر داشتند و مهم‌ترین مترجمان کتب فلسفی و منتقل‌کنندگان فلسفه به جامعه‌ی اسلامی به شمار می‌آیند. (131) این مناسبات نوبختی با فلاسفه و آشنایی وی با اندیشه‌های فلاسفه‌ی یونان چنان بود که از ابومحمد نوبختی به عنوان فیلسوف یاد کرده‌اند، (132) اما بی‌گمان وی را نمی‌توان فیلسوف به معنای مصطلح و باورمند به روش و اندیشه‌ی فلاسفه دانست؛ زیرا وی یکی از منتقدان جدی اندیشه‌های فلاسفه و علم منطق (133) بوده و ردیه‌های فراوان وی بر اندیشه‌های فلسفی و قیاس منطقی گویای این مطلب است. (134)\nپژوهش‌های فراوانی اثرپذیری متکلمان این عصر از اندیشه‌های فلاسفه را بررسیده و این اثرپذیری را پررنگ ارزیابی کرده‌اند. ما معتقدیم ساختار علم کلام در سامانه‌ای کاملاً مستقل شکل گرفته و این اثرپذیری حداقل در میان متکلمان امامی تا پایان مدرسه‌ی بغداد آن‌چنان گسترده نبوده و در حد وام‌گیری برخی اصطلاحات و شکل‌گیری برخی پرسش‌ها و پاسخ‌ها گمانه‌زنی می‌شود. هنوز در پژوهشی دقیق و روشمند، دست‌کم در حوزه‌ی تاریخ کلام امامیه، این مسئله بررسی نشده است. (135)\nهمزمان با آغاز مدرسه‌ی بغداد، فراتر از جامعه‌ی امامیه، در حوزه‌ی سیاسی و اجتماعی و فرهنگی حوادث و تحولاتی پدید آمد که بی‌گمان در حوزه‌ی اعتقادی مسلمانان اثرگذار بود. این تحولات در جامعه‌ی امامیه به عنوان بخش فعالی از جامعه‌ی مسلمانان -خاصه در شهر بغداد که پایتخت سیاسی فرهنگی آن عصر به شمار می‌آمد- نیز تأثیرات خود را برجای نهاد. جدا از تحولات بیرون از جامعه‌ی امامیه، مهم‌ترین پیشامد درون جامعه‌ی شیعی آن دوران غیبت امام معصوم است که به نوعی در دوران فترت کلامی امامیه با حصر امامان معصوم آغاز شده بود. همچنین در مدرسه‌ی حدیثی امامیه، به ویژه در قم، روندی آغاز شده بود که در تطور دستگاه کلامی امامیه اثرگذار بود. مجموعه‌ی این عوامل در کنار هم متکلمان امامی را به سوی دستگاهی جدید در علم کلام سوق داد. این دستگاه اگرچه بر پایه‌های روش متکلمان نظریه‌پرداز کوفه بنا گردید، از آنجا که در مختصات زمانی و مکانی متفاوت شکل می‌گرفت، در بازه‌ی زمانیِ دو قرنی از نوبختیان و معتزلیان شیعه شده تا شیخ مفید و سید مرتضی به آرامی از کلام امامیه در دوران حضور -چه در روش و چه در محتوا- فاصله گرفت و با وجود تلاش‌های متکلمان مدرسه‌ی بغداد برای فاصله گذاری میان خود و معتزله، تا اندازه‌ای با دستگاه معتزلی همراه شد. البته تأثیر برخی از این عوامل پررنگ‌تر و در حد ناگریزی برای متکلمان و برخی دیگر کمتر است. تأکید می‌شود بررسی میزان و چگونگی تأثیر هریک از این عوامل به صورت تفصیلی پژوهش‌های مستقلی می‌طلبد.\n1- عضو هیئت علمی پژوهشگاه قرآن و حدیث (پژوهشکده‌ی کلام اهل بیت (علیهم السلام))\n2- سبحانی، «کلام امامیه؛ ریشه‌ها و رویش‌ها»، نقد و نظر، شماره‌ی 65، ص 30-28.\n3- اقبال، خاندان نوبختی، ص 140-96.\n4- برای آشنایی بیشتر با متکلمان ناشناخته‌ی امامی این عصر در بغداد ر.ک: موسوی تنیانی، «متکلمان ناشناخته‌ی امامی بغداد از غیبت صغرا تا دوران شیخ مفید»، نقد و نظر، شماره‌ی 66، ص 78-60.\n5- ر.ک: حسینی‌زاده خضرآباد، «کلام امامیه پس از دوران حضور؛ نخستین واگرایی‌ها»، همین مجموعه.\n6- حسینی‌زاده خضرآباد، «نوبختیان در رویارویی با متکلمان معتزلی و امامی»، نقد و نظر، شماره‌ی 67، ص 22-17.\n7- صبحی، فی علم الکلام، ج 1، ص 18-16.\n9- سبحانی، «کلام امامیه؛ ریشه‌ها و رویش‌ها»، همان، ص 27؛ اقوام کرباسی، «مدرسه‌ی کلامی کوفه»، نقد و نظر، شماره‌ی 65، ص 47.\n10- کلینی، کافی، ج 1، ص 174-171؛ ابن بابویه، اعتقادات الامامیه، ص 43.\n11- اقوام کرباسی، «مدرسه‌ی کلامی کوفه»، همان، ص 47 و 48.\n12- مفید، تصحیح الاعتقادات، ص 73-68؛ سبحانی، «کلام امامیه؛ ریشه‌ها و رویش‌ها»، همان، ص 27.\n13- ر.ک: حسینی‌زاده خضرآباد، «مقایسه‌ی اندیشه‌های کلامی نوبختیان و سید مرتضی»، نقد و نظر، شماره‌ی 66، ص 152-150؛ حسینی‌زاده، «مقایسه‌ی اندیشه‌های کلامی نوبختیان و شیخ مفید در بستر میراث کلامی امامیه و معتزله»، تحقیقات کلامی، شماره‌ی 2، ص 92-90؛ حسینی‌زاده خضرآباد، «کلام امامیه پس از دوران حضور؛ نخستین واگرایی‌ها»، همین مجموعه.\n14- سبحانی، «عقل‌گرایی و نص‌گرایی در کلام اسلامی»، نقد و نظر، شماره‌ی 3 و 4، ص 218 و 219.\n15- همو، «کلام امامیه؛ ریشه‌ها و رویش‌ها»، همان، ص 24، 26 و 27.\n16- برای آشنایی با چیستی عقلی خود بنیاد ر.ک: رضایی، «جایگاه عقل در کلام امامیه در مدرسه‌ی کلامی بغداد»، تحقیقات کلامی، شماره‌ی 4، ص 21-15.\n17- حسینی‌زاده خضرآباد، «کلام امامیه پس از دوران حضور؛ نخستین واگرایی‌ها»، همین مجموعه.\n18- همان؛ همو، «مقایسه‌ی اندیشه‌های کلامی نوبختیان و سید مرتضی»، همان، ص 162-147؛ همو، «مقایسه‌ی اندیشه‌های کلامی نوبختیان و شیخ مفید در بستر میراث کلامی امامیه و معتزله»، همان، ص 114-87.\n19- حنفی، «تاریخمندی دانش کلام»، نقد و نظر، شماره‌ی 9، ص 57-37.\n20- نعیم‌آبادی، «علل افول مدرسه‌ی کوفه»، جستارهایی در مدرسه‌ی کلامی کوفه.\n21- برای آشنایی بیشتر با مدرسه‌ی کوفه ر.ک: اقوام کرباسی، «مدرسه‌ی کلامی کوفه»، همان، ص 90-38.\n22- نعیم‌آبادی «علل افول مدرسه‌ی کوفه»، همان.\n23- سبحانی، «کلام امامیه؛ ریشه‌ها و رویش‌ها»، همان، ص 29؛ نعیم آبادی، «علل افول مدرسه‌ی کوفه»، همان.\n24- میرزایی، «ابن راوندی و دفاع از اندیشه‌ی کلامی کوفه»، تحقیقات کلامی، شماره‌ی 4، ص 141-125.\n25- هرچند کتاب فضیحة المعتزله اثر ابن راوندی مفقود شده شواهد این مطلب را می‌توان در ردیه‌ی خیاط بر ابن راوندی با عنوان الانتصار و الرد علی بن راوندی الملحد که برخی جملات ابن راوندی را نقل کرده، دید.\n26- سبحانی و حسینی‌زاده خضرآباد، «آرای متکلمان نوبختی در میانه‌ی مدرسه‌ی کوفه و بغداد»، نقد و نظر، شماره‌ی 66، ص 10 و 11؛ حسینی‌زاده خضرآباد، «نوبختیان در رویارویی با متکلمان معتزلی و امامی»، همان، ص 22-16.\n27- قاضی عبدالجبار، تثبیت دلائل النبوه، ج 2، ص 551؛ ابن تیمیه، بیان تلبیس الجهمیه، ج 1، ص 411-409.\n28- حسینی‌زاده خضرآباد، «کلام امامیه پس از دوران حضور؛ نخستین واگرایی‌ها»، همین مجموعه.\n29- مفید، الحکایات، ص 80-77.\n30- سید مرتضی، الشافی فی الامامه، ج 1، ص 87-83.\n31- همو، رسائل الشریف المرتضی، ج 3، ص 311.\n32- مفید، همان، ص 83 و 84.\n33- پاکتچی، «امامیه»، دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ج 10، ص 164؛ حسینی‌زاده خضرآباد، «کلام امامیه پس از دوران حضور؛ نخستین واگرایی‌ها»، همین مجموعه.\n34- ابن بابویه، التوحید، ص 104-97؛ همو، امالی، ص 277.\n35- همان، ص 115-113.\n36- سید مرتضی، الشافی فی الامامه، ج 1، ص 85 و 86.\n37- مفید، تصحیح الاعتقاد، ص 73-68.\n38- طالقانی، «مدرسه‌ی کلامی قم»، نقد و نظر، شماره‌ی 65، ص 70 و 71.\n39- مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ص 3، 375-370؛ مفید، الفصول المختاره، ص 51.\n40- متز، تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری، ص 238-219.\n41- همان، ص 204-201.\n42- همان، ص 85.\n43- عید نفیسه، اثر الفلسفة الیونانیة فی علم الکلام الاسلامی حتی القرن السادس الهجری، ص 38-33.\n44- متز، همان، ص 74-47؛ عید نفیسه، همان، ص 61-50، 431 و 432.\n45- ملاحمی خوارزمی، کتاب المعتمد فی اصول الدین، ص 553، 599، 601، 682-631، 774-757، 789، 807 و 823-815.\n46- صبحی، فی علم الکلام، ج 1، ص 32-30.\n47- مکدرموت، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ص 7 و 8.\n48- همان، ص 69 و 522.\n49- موسوی تنیانی، «دو جریان حدیثی امامیه در بغداد»، همین مجموعه.\n50- اقوام کرباسی، «مدرسه‌ی کلامی کوفه»، همان، ص 62-44؛ طالقانی، «مدرسه‌ی کلامی قم»، همان، ص 88-68.\n51- مفید، تصحیح الاعتقاد، ص 49، 50، 58-54، 60 و 63؛ سید مرتضی، رسائل الشریف المرتضی، ج 3، ص 311-309.\n52- ر.ک: اعتصامی، «چگونگی مواجهه‌ی شیخ مفید با میراث حدیثی امامیه»، نقد و نظر، شماره‌ی 2، ص 102-83.\n53- مفید، اوائل المقالات، ص 44 و 45.\n54- حسینی‌زاده خضرآباد «مقایسه‌ی اندیشه‌های کلامی نوبختیان و شیخ مفید در بستر میراث کلامی امامیه و معتزله»، تحقیقات کلامی، شماره‌ی 2، ص 89-91؛ همو، «مقایسه‌ی اندیشه‌های کلامی نوبختیان و سید مرتضی، همان، ص 152-150.\n55- مفید، الفصول المختاره، ص 110.\n56- جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص 28-23.\n57- حسینی‌زاده خضرآباد، «کلام امامیه پس از دوران حضور؛ نخستین واگرایی‌ها»، همین مجموعه.\n58- جعفریان، مناسبات فرهنگی معتزله و شیعه از آغاز تا شیخ مفید، ص 42 و 43.\n59- قاضی عبدالجبار، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، ج 20، ص 39-37؛ همو، فضل الاعتزال، ص 308 و 309.\n60- ابن بابویه، کمال‌الدین، ج 1، ص 126-51.\n61- سبحانی، «کلام امامیه؛ ریشه‌ها و رویش‌ها»، همان، ص 30 و 31.\n62- طالقانی، «مدرسه‌ی کلامی قم»، همان، ص 72 و 88-75.\n63- سبحانی، «عقل‌گرایی و نص‌گرایی در کلام اسلامی، همان، ص 219 و 220؛ پاکتچی، «امامیه»، همان، ص 165؛ طالقانی، «مدرسه‌ی کلامی قم»، همان، ص 73 و 74.\n64- ابن بابویه، التوحید، ص 17.\n65- طالقانی، همان، ص 85-81.\n66- همان، ص 81-76.\n67- همان، ص 76-73.\n68- ابن بابویه، کمال‌الدین، ج 1، ص 126-51.\n69- موسوی تنیانی، همان.\n70- سیدمرتضی، رسائل الشریف المرتضی، ج 3، ص 310 و 311.\n71- جعفری، «الکلام عند الامامیه نشأته و تطوره»، تراثنا، شماره‌ی 30 و 31، ص 182-150.\n72- سبحانی، «عقل‌گرایی و نص‌گرایی در کلام اسلامی»، همان، ص 221.\n73- مکدرموت، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ص 6.\n74- سبحانی، «کلام امامیه؛ ریشه‌ها و رویش‌ها»، همان، ص 32.\n75- حائری، «دوره‌ی شکل‌گیری تشیع دوازده امامی؛ واکاوی نقدها و ابهام‌ها»، نقد و نظر، شماره‌ی 3، ص 164-160.\n76- طالقانی، «مدرسه‌ی کلامی قم». همان، ص 70 و 71.\n77- موسوی تنیانی، همان.\n80- امیرخانی، «مناسبات امامیه و اهل حدیث در بغداد»، همین مجموعه.\n81- طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج 8، ص 643-631.\n82- قاضی عبدالجبار، فصل الاعتزال، ص 291؛ همچنین ر.ک: جعفریان، همان، ص 37-44 و 81-74.\n83- امیرخانی، همان.\n84- صبحی، فی علم الکلام، ج 1، ص 91 و 92.\n85- شهرستانی، الملل والنحل، ج 1، ص 43 و 44؛ صبحی، فی علم الکلام، ج 1، ص 290-187؛ الخیون، معتزلة البصره و البغداد، ص 237؛ ایوب، التاریخ العباسی، ص 98.\n86- اقبال، خاندان نوبختی، ص 101-96؛ حسینی‌زاده خضرآباد، «جایگاه سیاسی و اجتماعی سید مرتضی و خاندان وی»، همین مجموعه.\n87- صادقی کاشانی، دولتمردان شیعه در دستگاه خلافت عباسی، ص 187-87.\n88- قاضی تنوخی، نشوار المحاضره، ج 1، ص 398.\n89- مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج 3، ص 375-370؛ مفید، الفصول المختاره، ص 51.\n90- صبحی، فی علم الکلام، ج 1، ص 258-187.\n91- شهرستانی، الملل والنحل، ج 1، ص 44-41؛ ر.ک: سبحانی، «عقل‌گرایی و نص‌گرایی در کلام اسلامی»، همان، ص 30.\n92- شیخ مفید، اوائل المقالات، ص 46، 53-48، 54-49 و 87.\n93- همان، ص 53، 58 و 68.\n94- نجاشی، فهرست اسماء مصنفی الشیعه، ص 400.\n95- کراجکی، کنزالفوائد، ج 1، ص 126 و 127.\n96- مکدرموت، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ص 252.\n97- مفید، الحکایات، ص 71-75؛ همو اوائل المقالات، ص 50-33؛ جعفریان، همان، ص 53-51 و 81-74.\n98- مفید، اوائل المقالات، ص 33، 34 و 51.\n99- کراجکی، کنزالفوائد، ج 1، ص 126 و 127؛ دینانی، ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام، ج 2، ص 80-75.\n100- مفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ص 345-339.\n101- اعتصامی، «چگونگی مواجهه‌ی شیخ مفید با میراث حدیثی امامیه»، نقد و نظر، شماره‌ی 2، ص 102-85.\n102- صبحی، فی علم الکلام، ج 1، ص 262-259.\n103- ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 9-7؛ همچنین ر.ک: جعفریان، همان، ص 36-29 و 73-66.\n104- مفید، الجمل، ص 60؛ جعفری، «الکلام عند الامامیه نشأته و تطوره»، همان، ص 43-40.\n105- الخیون، معتزلة البصرة والبغداد، ص 236 و 237؛ جعفریان، همان، ص 87-83.\n106- جعفریان، همان، ص 87-37.\n107- میرزایی، «نقش معتزلیان شیعه شده در گرایش کلام امامیه به اعتزال»، نقد و نظر، شماره‌ی 66، ص 128-113؛ میرزایی، «ابن راوندی و دفاع از اندیشه‌ی کلامی کوفه)، همان، ص 140-125.\n108- اشعری، مقالات الاسلامیین، ص 61؛ حسینی‌زاده خضرآباد، «کلام امامیه پس از دوران حضور؛ نخستین واگرایی‌ها»، همین مجموعه.\n109- حسینی‌زاده خضرآباد، «کلام امامیه پس از دوران حضور؛ نخستین واگرایی‌ها».\n110- قاضی عبدالجبار، فضل الاعتزال، ص 291.\n111- مفید، الفصول المختاره، ص 51.\n112- مکدرموت، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ص 12، 13 و 491.\n113- صبحی، فی علم الکلام، ج 1، ص 335-332.\n114- جعفریان، همان، ص 61-58 و 87-82.\n115- ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 633-629؛ صفا، تاریخ علوم عقلی در علوم اسلامی، ص 180-49؛ عید نفیسه، اثر الفلسفة الیونانیة فى علم الکلام الإسلامی حتی القرن السادس الهجری، ص 91-61.\n116- دینانی، ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام، ج 1، ص 71.\n117- عید نفیسه، اثر الفلسفة الیونانیة فی علم الکلام الاسلامی حتی القرن السادس الهجری، ص 431؛ سبحانی، «عقل‌گرایی و نص‌گرایی در کلام اسلامی»، همان، ص 208.\n118- ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 588؛ گلدزیهر، درس‌های درباره‌ی تاریخ اسلام، ص 200؛ سبحانی، «عقل‌گرایی و نص‌گرایی در کلام اسلامی»، همان، ص 213-209.\n119- کارا دو وو، متفکران اسلام، ج 4، ص 140-137.\n120- برای آشنایی با نظریه‌پردازی برون‌متنی ر.ک: «اقوام کرباسی، نظریه‌پردازی متن‌اندیش»، جستارهایی در مدرسه‌ی کلامی کوفه.\n121- سبحانی، «کلام امامیه؛ ریشه‌ها و رویش‌ها»، همان، ص 33-30.\n122- عید نفیسه، اثر الفلسفة الیونانیة فی علم الکلام الاسلامی حتی القرن السادس الهجری، ص 50-39 و 431 و 432.\n123- حسینی کوهساری، تاریخ فلسفه‌ی اسلامی، ص 92-41؛ ایوب، التاریخ العباسی، ص 271.\n124- شهرستانی، الملل والنحل، ص 44-41؛ جهانگیری، مجموعه مقالات، ص 96.\n125- ایجی، شرح المواقف، ج 8، ص 308؛ سامی نشار، نشأة الفکر الفلسفی فی الاسلام، ج 1، ص 425-591؛ صفا، تاریخ علوم عقلی در علوم اسلامی، ص 186 و 187؛ سبحانی، «کلام امامیه؛ ریشه‌ها و رویش‌ها»، همان، ص 18.\n126- شهرستانی، همان ، ج 1، ص 41؛ ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 598، 629-623 و 647؛ دینانی، ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام، ج 1، ص 130-132.\n127- ابن خلدون، همان، ج 1، ص 629-623؛ صفا، تاریخ علوم عقلی در علوم اسلامی، ص 364-187.\n128- عبد الرزاق، تمهید لتاریخ الفلسفه الاسلامیه، ص 423 ؛ عید نفیسه، اثر الفلسفة الیونانیة فی علم الکلام الاسلامی حتی القرن السادس الهجری، ص 31-28، 50-39 و 82.\n129- سبحانی، «عقل‌گرایی و نص‌گرایی در کلام اسلامی»، همان، ص 219.\n130- عید نفیسه، اثر الفلسفه الیونانیه فی علم الکلام الاسلامی حتی القرن السادس الهجری، ص 436-88.\n131- حسینی کوهساری، تاریخ فلسفه‌ی اسلامی، ص 46-44.\n132- ابن ندیم، فهرست، ص 225.\n133- در مورد ارتباط رد بر منطق با مخالفت با فلسفه ر.ک: ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 589 و 649-644؛ دینانی، ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام، ج 1، ص 13.\n134- ملاحمی خوارزمی، المعتمد فی اصول‌الدین، ص 598، 775 و 789.\n135- برای شواهد این مطلب به کتاب مناهج البحث عند مفکری الاسلام تألیف دکتر سامی النشار مراجعه شود.\n1. ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغه، قم: مکتبة المرعشی، 1404 ق.\n2. ابن بابویه، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تهران: انتشارات اسلامیه، 1395 ق.\n3. ـــ، التوحید، قم: انتشارات جامعه‌ی مدرسین، 1398 ق.\n4. ـــ، امالی، بیروت: مؤسسة الاعلمی، 1400 ق.\n5. ـــ، اعتقادات الامامیه، قم: کنگره هزاره‌ی شیخ مفید، 1414 ق.\n6. ابن تیمیه، بیان تلبیس الجهمیه فی تأسیس بدعهم الکلامیه، مکة المکرمه: مطبعة الحکومه، 1392.\n7. ابن خلدون، عبدالرحمن، تاریخ ابن خلدون، تحقیق: خلیل شحاده، بیروت: دارالفکر، 1408 ق.\n8. ابن ندیم، فهرست، تحقیق: رضا تجدد، بی‌جا، بی‌تا.\n9. اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، آلمان -ویسبایدن: فرانس شتاینر، 1400 ق.\n10. اعتصامی، عبدالهادی، «چگونگی مواجهه‌ی شیخ مفید با میراث حدیثی امامیه»، نقد و نظر، شماره‌ی 2، 1391.\n11. اقبال، عباسی، خاندان نوبختی، تهران: کتابخانه‌ی طهوری، 1357.\n12. اقوام کرباسی، اکبر، «نظریه‌پردازی متن‌اندیش». نقد و نظر، ش 73، 1395.\n13. ـــ، «مدرسه‌ی کلامی کوفه»، نقد و نظر، سال هفدهم، شماره‌ی 65، 1391.\n14. امیرخانی، علی، «مناسبات امامیه و اهل حدیث در دوران حضور کلام اهل بیت»؛ همین مجموعه.\n15. ـــ، «مناسبات امامیه و اهل حدیث در بغداد».\n16. ایجی، میر سید شریف، شرح المواقف، قم: انتشارات شریف رضی، 1325.\n17. ایوب، ابراهیم، التاریخ العباسی، بیروت: الشرکة العالمیة للکتاب، 2001 م.\n18. پاکتچی، احمد، «امامیه»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد 10، تهران: انتشارات دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1380.\n19. جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ترجمه: سید محمدتقی آیت اللهی، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1380.\n20. جعفری، محمدرضا، «الکلام عند الامامیه نشأته و تطوره»، تراثنا، شماره‌ی 30 و 31، 1413 ق.\n21. جعفریان، رسول، مناسبات فرهنگی معتزله و شیعه از آغاز تا شیخ مفید، قم: کنگره‌ی جهانی شیخ مفید، 1413 ق.\n22. جهانگیری، محسن، مجموعه مقالات، تهران: انتشارات حکمت، 1308 ق.\n23. حائری، سیدحسین، «دوره‌ی شکل‌گیری تشیع دوازده امامی؛ واکاوی نقدها و ابهامها»، نقد و نظر، شماره‌ی 3، 1391.\n24. حسینی‌زاده خضرآباد، سید علی، «مقایسه‌ی اندیشه‌های کلامی نوبختیان و سید مرتضی»، نقد و نظر، سال هفدهم، شماره‌ی 66، 1391.\n25. ــــ، «نوبختیان در رویارویی با متکلمان معتزلی و امامی»، نقد و نظر، سال هفدهم، شماره‌ی 67، 1391.\n26. ـــ، «جایگاه سیاسی اجتماعی سید مرتضی و خاندان وی»، اثر حاضر.\n27. ـــ، «کلام امامیه پس از دوران حضور؛ نخستین واگرایی‌ها»، همان.\n28. ـــ، «مقایسه‌ی اندیشه‌های کلامی نوبختیان و شیخ مفید در بستر میراث کلامی امامیه و معتزله»، تحقیقات کلامی، سال اول، شماره‌ی 2، 1392.\n29. حسینی کوهساری، اسحاق، تاریخ فلسفه‌ی اسلامی، تهران: شرکت چاپ و نشر بین الملل، 1387.\n30. حنفی، حسن، «تاریخ‌مندی دانش کلام»، ترجمه: محمدمهدی خلجی، نقد و نظر، شماره‌ی 9، 1375.\n31. الخیون، رشید (1997)، معتزلة البصرة و البغداد، لندن: دار الحکمه.\n32. دینانی، ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام، تهران: طرح نو، 1389.\n33. رضایی، محمدجعفر، «جایگاه عقل در کلام امامیه در مدرسه‌ی کلامی بغداد»، تحقیقات کلامی، شماره‌ی 4، 1393.\n34. سامی نشار، علی، نشأة الفکر الفلسفی فی الاسلام، قاهره: دار السلام، 1429 ق.\n35. سبحانی، محمدتقی، «کلام امامیه؛ ریشه‌ها و رویش‌ها»، نقد و نظر، شماره‌ی 65، 1391.\n36. ـــ، محمدتقی و سیدعلی حسینی‌زاده خضرآباد، «آرای متکلمان نوبختی در میانه مدرسه‌ی کوفه و بغداد»، نقد و نظر، شماره‌ی 66، 1391.\n37. ـــ، محمدتقی، «عقل‌گرایی و نص‌گرایی در کلام اسلامی»، نقد و نظر، شماره‌ی 3 و 4، 1374.\n38. سید مرتضی، رسائل الشریف المرتضی، قم: دارالقرآن الکریم، 1405 ق.\n39. ـــ، الشافی فی الامامه، تحقیقی: سید عبدالزهرا حسینی، تهران: مؤسسة الصادق، 1410 ق.\n40. شهرستانی، الملل و النحل، تحقیق: محمد بدران، قم: انتشارات الشریف الرضی، 1364.\n41. صادقی کاشانی، مصطفی، دولتمردان شیعه در دستگاه خلافت عباسی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1390.\n42. صبحی، احمد محمود، فی علم الکلام، بیروت: دار النهضة العربیه، 1405 ق.\n43. صفا، ذبیح‌الله، تاریخ علوم عقلی در علوم اسلامی، تهران: انتشارات مجید، 1384.\n44. طالقانی، سیدحسن، «مدرسه‌ی کلامی قم»، نقد و نظر، شماره‌ی 65، 1391.\n45. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار التراث، 1967 م.\n46. عبدالرزاق، مصطفی، تمهید لتاریخ الفلسفة الاسلامیه، بیروت: دارالکتب اللبنانی -دارالکتب المصری، 2011 م.\n47. عید نفیسه، محمود محمد، اثر الفلسفة الیونانیة فی علم الکلام الاسلامی حتی القرن السادس الهجری، دمشق: دار النوادر، 1431 ق.\n48. قاضی تنوخی، ابوعلی محسن بن علی، نشوار المحاضرة و اخبار المذاکره، عبود شالچی، بیروت، 1391.\n49. قاضی عبدالجبار، فضل الاعتزال، تحقیق: فؤاد سید، دار التونسیه، 1406 ق.\n50. ـــ، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، قاهره: الدار المصریة، 1965-1962 م.\n51. ـــ، تثبیت دلائل النبوه، قاهره: دار المصطفی، بی‌تا.\n52. کارا دو وو، بارون، متفکران اسلام، ترجمه: احمد آرام، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1361.\n53. کراجکی، ابوالفتح، کنز الفواید، بی‌جا، منشورات دارالذخائر، بی‌تا.\n54. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1407 ق.\n55. گلدزیهر، درس‌های درباره‌ی تاریخ اسلام، ترجمه: علینقی منزوی، تهران: انتشارات کمانگیر، 1357.\n56. متز، آدام، تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری، ترجمه: علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1388.\n57. مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق: اسعد داغر، قم: دار الهجره، 1409 ق.\n58. مفید، محمد بن نعمان، تصحیح الاعتقادات، قم: کنگره‌ی جهانی شیخ مفید، 1413 ق.\n59. ——، الحکایات، قم: کنگره‌ی جهانی شیخ مفید.\n60. ـــ، الجمل، قم: کنگره‌ی جهانی شیخ مفید.\n61. ـــ، الفصول المختاره، قم: کنگره‌ی جهانی شیخ مفید.\n62. ـــ، اوائل المقالات، قم: کنگره‌ی هزاره‌ی شیخ مفید.\n63. ـــ، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: کنگره‌ی جهانی شیخ مفید.\n64. مکدرموت، مارتین، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ترجمه: احمد آرام، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1372.\n65. ملاحمی خوارزمی، محمود، کتاب المعتمد فی اصول‌الدین، تحقیق و تقدیم: ویلفرد مادلونگ، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، 1390.\n66. موسوی تنیانی، سید اکبر، «متکلمان ناشناخته‌ی امامی بغداد از غیبت صغرا تا دوران شیخ مفید»، نقد و نظر، شماره‌ی 66، 1391.\n67. ـــ، «جریان حدیثی امامیه در بغداد».\n68. میرزایی، عباس، «ابوعیسی وراق؛ از اعتزال تا گرایش به مدرسه‌ی کوفه»، نقد و نظر، شماره‌ی 65، 1391.\n69. ـــ، «نقش معتزلیان شیعه شده در گرایش کلام امامیه به اعتزال»، نقد و نظر، سال هفدهم، شماره‌ی 66.\n70. ـــ، «ابن راوندی و دفاع از اندیشه کلامی کوفه»، تحقیقات کلامی، شماره‌ی 4.\n71. ـــ، «نقش ابن قبه رازی در تاریخ تفکر امامیه».\n72. نجاشی، احمد بن علی، فهرست اسماء مصنفی الشیعه، قم: جامعه‌ی مدرسین حوزه‌ی علمیه‌ی قم، 1365.\n73. نعیم‌آبادی، حسین، «علل افول مدرسه‌ی کلامی کوفه»، کلام اهل بیت، شماره‌ی اوّل، 1394.


سوالات و مشکلات رسیو دریم باکس DREAMBOX DM 900 UHD\nکمک بشر دوستانه به سازمان ملل\nFREESAT انجمن تخصصی ماهواره تالار رسیور | Satellite Receivers رسیور دریم باکس | Dreambox Satellite Receiver سوالات و مشکلات Dreambox\n« قبلی 1 ... 17 18 19 20 21\nشماره کاربری: 334941\nمدل رسیور: dreambox 900\nتشکر از دیگران 28\nتشکر دریافتی 1\nپاسخ به سوالات و مشکلات رسیو دریم باکس DREAMBOX DM 900 UHD\nبا سلام . با راهنماییهای خوب شما اساتید الان من دیگه میتونم ایمیج دلخواهمو بزنم به دسگاه ... امولاتور ران کنم و کانالای کارتی رو باز کنم . پلاگینهای مختلف بزارم رو دسگاه یا فایل کانالهای مرتب شده رو به دسگاه بدم حتی آی پی تیوی رو هم روی دسگاهم گذاشتم .\nولی دریغ از یدونه پیکون !!! من نتونستم پیکون روی دسگام بزارم . نه رو ال سی دی نه توی لیست کانالا.\nاگه میشه یه راهنمایی جامع برای من بزارید توی سایت ممنون میشم. البته از تمام ایمیجها من دریم الیت رو ترجیح دادم و الان روی دسگاه داره کار میکنه.\nاز لطف شما ممنون\n20-07-2018 ، 02:59\nتشکر از دیگران 4638\nتشکر دریافتی 17009\nامتیاز تشکر 2253\n(20-07-2018 ، 02:59)edmin نوشته است: برای مشاهده لینک ها ثبت نام کنید و یا وارد شوید با سلام . با راهنماییهای خوب شما اساتید الان من دیگه میتونم ایمیج دلخواهمو بزنم به دسگاه ... امولاتور ران کنم و کانالای کارتی رو باز کنم . پلاگینهای مختلف بزارم رو دسگاه یا فایل کانالهای مرتب شده رو به دسگاه بدم حتی آی پی تیوی رو هم روی دسگاهم گذاشتم .\nشما کافیست اسکینی که قابلیت PICON داشته باشه را نصب گنید\n22-07-2018 ، 00:21\nedmin ، FREESAT\nروی دریم الیت چه اسکینی رو پیشنهاد میکنید ؟ من تقریبا همه نوع اسکین رو نصب کردم .\nدر حال حاضر metrix style روی ایمیج نصبه که خیلی خوشم میاد و توی یو تیوب هم ویدیو دیدم با همین اسکین پیکون داره اسکین.\n22-07-2018 ، 00:59\nتشکر از دیگران 16339\nتشکر دریافتی 48998\nامتیاز تشکر 7959\nدوست عزیز شما چطور picon ها را نصب میکنید ؟ از هارد استفاده میکنید یا USB یا حافظه داخلی ؟\n22-07-2018 ، 19:06\nپاسخ به سوالات و مشکلات رسیو دریم باکس DREAMBOX DM 900 UHD ( آخرین ویرایش در این ارسال 23-07-2018 ، 00:21 توسط edmin )\nهارد داخلی ندارم . ولی یو اس بی روی دسگاه وصله ... روی فلشم اوکیه اگه راهنمایی بفرمایید ممنون میشم\nاگه امکانش هست از اول برای من اموزش رو بگید که چیکار باید بکنم.\n23-07-2018 ، 00:19\nتشکر از دیگران 16991\nتشکر دریافتی 67821\nامتیاز تشکر 10880\n(23-07-2018 ، 00:19)edmin نوشته است: برای مشاهده لینک ها ثبت نام کنید و یا وارد شوید هارد داخلی ندارم . ولی یو اس بی روی دسگاه وصله ... روی فلشم اوکیه اگه راهنمایی بفرمایید ممنون میشم\nفلش مموری توسط رسیور مونت شود سپس یک پوشه در مسیر media/usb با نام picon ایجاد شود picon ها را در آن پوشه قرار دهید\nدر صورتی که همچنان مشکل وجود داشت مسیرهای زیر را تست کنید :\n23-07-2018 ، 02:15\nFREESAT ، edmin\nشماره کاربری: 324317\nمدل رسیور: d800se\nتشکر دریافتی 41\nامتیاز تشکر 21\n(23-07-2018 ، 02:15)Son of Techno نوشته است: برای مشاهده لینک ها ثبت نام کنید و یا وارد شوید فلش مموری توسط رسیور مونت شود سپس یک پوشه در مسیر media/usb با نام picon ایجاد شود picon ها را در آن پوشه قرار دهید\nدر تکامل صحبت های شما استاد عزیز\ncf مربوط به مموری کارت هست./ اگر قرار هست از روی یو اس بی پیکون رو بخونه یک پوشه به نام picon در usb تعریف کرده همه پیکون ها را همانجا ذخیره کنند تلنت را باز کرده و این دستور را عینا کپی کنند مشکل حل میشه .\nln -sf /media/usb/picon /usr/share/enigma2 به این شکل پیکون را از usb و محل پیشفرض انیگما2 می خونه البته در ایمیج های مختلف و اسکین های مختلف شرایط متفاوت هست ولی پیش فرض کلی روی اسکین متریکس همین هست که نوشتم.\n23-07-2018 ، 20:21\nپاسخ به سوالات و مشکلات رسیو دریم باکس DREAMBOX DM 900 UHD ( آخرین ویرایش در این ارسال 24-07-2018 ، 00:12 توسط eshare )\nبدترین ایمیج را روی این دستگاه نصب کردین با هزار مشکل و فقط ظاهر زیبا اما بررسی مشکلتون .\nدر پست قبلی توضیح دادم چطور پیکون رو اضافه کنید. اما اضافه کردن پیکون به لیست کانال ها\nدر لیست کانال menu بزنید و عبارت channelSelection Display settings را باز کنید گزینه show picon را روی yes قرار دهید و مسیر پیکون را هر جایی که قابل خواندن برای دستگاه هست تعریف کنید. پیش فرض دستگاه\n/usr/share/enigma2/picon این یعنی شما پیکون را از پوشه enigma2 در پوشه share قسمت usr بخون شما همین پیش فرض رو تنظیم کن پیکون ها را روی usb بریز اگر usb را در قسمت device شناخته باشد نیازی به مانت دوباره نیست. یک پوشه به نام picon در این شاخه اضافه کنید. media/usb حالا تمامی پیکون ها را روی این پوشه منتقل کنید. البته پیکون را با سایز مناسب و نوع مناسب انتخاب کنید. معمولا mmark بهترین برای ست شدن هستند بعد می توانید بدلخواه تغییر دهید. حالا به تلنت وصل شوید و مسیر خواندن پیکون پیش فرض را به مسیر ذخیره پیکون سیم لینک کنید به این منظور که یک پوشه به نام پیکون در مسیر پیش فرض شبیه سازی می کنید که وقتی روی آن کلیک کنید به مسیر ذخیره شده هدایت می شوید. در واقع پیکون شما را از پوشه پیش فرض می خواند مسیر اولیه را بوسیله سیم لینک تعیین می کنید. این دستور را عینا در تلنت وارد کنید.\nln -sf /media/usb/picon /usr/share/enigma2 با این کار شما شبیه سازی می کنید پوشه پیکون را در محلی که سیم لینک کردین و enter بزنید حالا اگر تمامی دستور را درست وارد کرده باشید به خط بعدی منتقل می شوید. گاهی بدین شکل همان لحظه پیکون را نمایش نمی دهد یک restart gui کنید مشکل حل می شود.\nضمنا بهترین ایمیج روی این دستگاه cvs با پشتیبانی تیم دریموست و پلاگین های مربوطه اما یکی از بهترین اسکین ها که روی o.e2.5 ریلز شده همین اسکین و یک اسکین برای یکی از استادان گرامی که اسکین de را ویرایش و فیکس کردن.\n23-07-2018 ، 20:41\nFREESAT ، SAT-BOY ، edmin\nدوست خوب ممنون.\nمیشه لطفا لینک دانلود ایمیج cvs رو با امولاتور سی سی کم رو برام بزارید\n24-07-2018 ، 22:22\nسوالات و مشکلات رسیو دریم باکس DREAMBOX 520 maad 30 2,356 دیروز ، 14:30\nسوالات و مشکلات رسیور دریم باکس DREAMBOX DM 7020 HD FREESAT 15 6,284 10-08-2018 ، 16:03\nسوالات و مشکلات رسیو دریم باکس DREAMBOX DM 920 UHD kami_zeus 113 2,952 06-08-2018 ، 01:36\nسوالات و مشکلات رسیور دریم باکس DREAMBOX DM 800 FREESAT 42 20,937 17-07-2018 ، 23:48\nآخرین ارسال: بهمن سالمی\nسوالات و مشکلات رسیور دریم باکس DREAMBOX DM 800 SE FREESAT 25 5,626 12-12-2017 ، 21:21\nآخرین ارسال: diva26790\nسوالات و مشکلات رسیور دریم باکس DREAMBOX DM 500 HD FREESAT 3 6,949 06-01-2016 ، 00:16\nآخرین ارسال: transparen\nسوالات و مشکلات رسیور دریم باکس DREAMBOX DM 7080 HD FREESAT 3 7,736 12-12-2015 ، 03:09\nآخرین ارسال: hamied\nزمان فعلی : 19-08-2018، 18:27


لاديز - رئیس‌جمهور اواسط هفته آینده با مردم سخن می‌گوید\n۱۲ توصیه رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار رئیس جمهور و هیئت دولت دوازدهم\nبرجام نباید موجب فاصله شود/ ارائه بسته تحریک اقتصادی در هفته جاری\nپایبندی ایران به توافق هسته‌ای تا زمانی است که طرف مقابل نقض تعهد نکند\nتاریخ انتشار : چهارشنبه ۲۷ دی ۱۳۹۶ ساعت ۱۸:۵۵\nکد مطلب: 14156\nرئیس دفتر رئیس‌جمهور گفت: روحانی رئیس‌جمهوری احتمالا اواسط هفته آینده با مردم صحبت خواهد کرد.\nبه گزارش پایگاه خبری لادیز؛ به نقل از باشگاه خبرنگاران جوان، محمود واعظی رئیس دفتر رئیس جمهور در حاشیه جلسه هیئت دولت در جمع خبرنگاران با اشاره به جلسه امروز هیئت دولت، گفت: در ابتدای امروز جلسه، رئیس جمهور از اعضای جلسه درخواست هایی داشتند، از جمله اینکه باید تلاش کنیم برنامه هایی که اعضای دولت ارائه می دهد را هرچه زودتر عملیاتی کنیم.\nوی افزود: در آستانه 40 سالگی پیرزوی انقلاب اسلامی هستیم در این جلسه بحث شد که باید همه قوا و همه نهادها از عملکرد و برنامه هایشان برای مردم بگویند.\nواعظی تصریح کرد: رئیس جمهور همچنین در این جلسه تاکید کردند که روحیه امید و نشاط در بین مردم افزایش داشته باشد، در این ایام حوادث زلزله و کشتی سانچی را داشتیم در کنار این مسائل باید برنامه هایی را برای امید آفرینی در مردم داشته باشیم. سازمان صدا و سیما هم در این زمینه فعالیت کند.\nرئیس دفتر رئیس جمهور گفت: اعضای دولت خواستند که رئیس جمهور هفته آینده این مسائل را با مردم در میان بگذارند که احتمالا اواسط هفته آینده آقای روحانی از رسانه ملی با مردم سخنرانی داشته باشند.\nواعظی افزود: بحث بازسازی خانه های روستایی، اینکه در زمان کوتاه در کسب و کارهای خرد اشتغال ایجاد کنیم، دستور به وزیر ورزش برای امکانات ورزش همگانی از جمله مواردی بود که در این جلسه درباره آن بحث شد.\nوی درباره راه اندازی شبکه های اجتماعی بومی اظهار کرد: امروز در دنیا فضای مجازی در خدمت اشتغال و اقتصاد است، اقتصاد دیجیتال امروز در وضع رفاه مردم نقش بسیاری دارد از این رو دبیر شورای عالی فضای مجازی در جلسه دولت گزارش هایی دادند، یکی از موضوعات مهم جلسه پیام رسان های داخلی بود که رئیس جمهور دستور دادند وزارت ارتباطات سرمایه گذاری کرده تا مردم از شبکه های اجتماعی بومی استفاده کنند.\nرئیس دفتر رئیس جمهور درباره مذاکره موشکی خاطر نشان کرد: بارها اعلام کردیم آنچه مربوط به توان دفاعی موشکی است، قابل مذاکره نیست؛ با کشورهای دوست و اروپایی درباره سلاح کشتار جمعی صحبت کردیم ما هم بر روی مسائل حقوق بشری آنها حرف داریم.\nوی در پاسخ به این پرسش که آیا رئیس‌جمهور دستور رفع فیلتر تلگرام را دادند؟ گفت: این موضوع در شورای عالی امنیت ملی مطرح و درباره آن تصمیم‌گیری شد.\nواعظی تصریح کرد: در این جلسه رئیس‌جمهور دستور دادند که وزارت ارتباطات به جد دنبال سرمایه‌گذاری و حمایت از اپلیکیشین‌ها و شبکه‌های مجازی باشد که پیام‌رسان‌های بومی را داشته باشیم.\nرئیس دفتر رئیس‌جمهور ادامه داد: قابل قبول نیست که مردم از یک شبکه اجتماعی انحصاری استفاده کنند البته حق مردم این است که از شبکه‌های اجتماعی استفاده کنند ولی از نظر امنیت ملی نمی‌شود یک شبکه اجتماعی فقط باشد.


Terraria از بازی های برتر Platformer سال 2013 برای چند سیستم عامل مختلف از جمله ویندوز می باشد و Re-Logic آن را ساخته و هر چند وقت یکبار آپدیت می کند. از همان اول بازی وارد سرزمین سرسبز و بسیار زیبایی می شوید که خلاقیت ساکنین آن باعث به وجود آمدن مناظر جالب و دل انگیزی شده است اما به طور ناگهان یک اتفاق ناگوار و دلخراش در آن رخ می دهد.هیولا ها و غول های سرزمین تاریکی به آن هجوم می آورند و هر چیزی را که در جلوی راهشان باشد، به نابودی می کشند و دیگر اثری از سرسبزی بر جای نمی ماند. در همین حال است که کاربر در بازی Terraria به عنوان شخصیت اصلی و یک پسر شجاع وارد داستان می شود تا با قدرت خلاقیت خود، همه چیز را به حالت اولیه برگرداند و دشمنانی را که به مرز و بوم آن ها تجاوز کرده اند، به طور کلی نابود سازد.برای این کار نیاز به یک قلعه و پناهگاه کوچکی دارید تا در مواقع ضروری به آن جا بروید و برای نبرد های بعدی آماده شوید. هر چند در Terraria چندین سلاح کلاسیک برای مبارزه طراحی شده اند ولی این خلاقیت شماست که حرف اول را می زند و با ایده های جالبی که بر روی محیط تخریب پذیر بازی پیاده می کنید، اهداف از پیش تعیین شده تان را عملی می سازید. مراحل اولیه این بازی در سرزمین اجدادی دنبال می شوند اما پس از گذشت زمان وارد بخش های رویایی و زیبایی هم می شوید که روی ابر ها و آسمان هستند. با جمع آوری امتیاز و پول در بازی Terraria قادر به خرید مواد اولیه برای سلاح، لباس و آیتم های دیگری هستند که برای انجام ماموریت ها لازم اند. با وجود این که بازی دارای گرافیک دو بعدی و پلتفرمر است اما گیم پلی بی نظیری دارد و نمره 9/10 وبسایت بزرگ و معتبر IGN نشانگر همین ویژگی بازیست.\nTerraria دانلود دانلود بازی دانلود بازی Terraria برای کامپیوتر دانلود بازی آرکید دانلود بازی اکشن دانلود بازی اکشن ماجراجویی دانلود بازی برای pc دانلود بازی برای ویندوز سون دانلود بازی برای ویندوز هفت دانلود بازی به حجم فشرده شده دانلود بازی پلی استیشن دانلود بازی جدید دانلود بازی دو دسته دانلود بازی رقابتی دانلود بازی روان دانلود بازی ساده دانلود بازی سگا دانلود بازی فکری دانلود بازی کامپیوتر دانلود بازی کم حجم دانلود بازی کودکانه دانلود بازی ماجرایی دانلود بازی های آنلاین دانلود بازی های دو نفره دانلود بازی های روز دانلود بازی های سبک دانلود بازی های قابل اجرا برای seven دانلود بازی هیجانی دانلود سری کامل بازی ها دانلود گیم های جدید دانلود نسخه جدید بازی


چت بات | مگامگ\nتوسط : مدیریت مگامگدر: آذر ۱۵, ۱۳۹۵در: فناوری روزبدون دیدگاهبازدیدها: 5 بار اوایل سال جاری، شرکت مایکروسافت چت بات هوشمندی به نام Tay را معرفی کرد و از علاقه خود برای سرمایه گذاری در زمینه هوش مصنوعی سخن گفت. این چت بات که از سیستم های شبکه عصبی برای یادگیری عبارات...\tادامه متن چگونه بدون کدنویسی یک بات مسنجر فیس بوک بنویسیم؟\nتوسط : رضادر: آبان ۲۲, ۱۳۹۵در: فناوریبدون دیدگاهبازدیدها: 7 بار بات‌های مسنجر فیسبوک روش جدید ارتباط صفحات فیسبوک با کاربران است. این قابلیت از ماه گذشته معرفی شده و از آن زمان چت بات‌های زیادی ساخته شده است. ساخت این چت بات‌ها بسیار ساده بوده و به دانش...\tادامه متن مایکروسافت در پی توسعه دایرکتوری چت بات برای پلتفرم های مختلف است\nتوسط : مدیریت مگامگدر: آبان ۱۰, ۱۳۹۵در: فناوری روزبدون دیدگاهبازدیدها: 13 بار «لیلی چنگ» مدیر FUSE Labs در شاخه تحقیقاتی مایکروسافت در گفتگو با VentureBeat به بررسی یکی از مشکلات اساسی توسعه دهندگان در زمینه ساخت چت بات ها پرداخت و اعلام کرد به زودی این مسئله برطرف خو...\tادامه متن میتسوکو بار دیگر برنده جایزه هوشمند ترین ربات سخنگو شد\nتوسط : مدیریت مگامگدر: مهر ۲۶, ۱۳۹۵در: فناوری روزبدون دیدگاهبازدیدها: 9 بار در دنیای امروز شاهد پیشرفت و رشد چشم گیر هوش مصنوعی بوده ایم که در مرکز آن ربات های هوشمند و بعضاً سخنگو قرار داشته اند. اگر از علاقه مندان به حوزه چت بات ها بوده باشید، حتما نام مراسم سالیا...\tادامه متن کاربران موبایل تنها از ۵ اپلیکیشن به صورت منظم استفاده می کنند\nتوسط : مدیریت مگامگدر: مرداد ۱۸, ۱۳۹۵در: فناوری روزبدون دیدگاهبازدیدها: 5 بار وجود میلیون ها اپلیکیشن برای پلتفرم های مختلف مانند iOS، اندروید، بلک بری، ویندوز موبایل و غیره بسیار هیجان انگیز به نظر می رسد، هرچند گاهی اوقات یافتن نرم افزار مورد نیاز در این دریای عظیم،...\tادامه متن برگزاری تست تورینگ جدیدی که عملکرد چت بات ها و مشکلات فعلی آنها را بررسی می کند\nتوسط : مدیریت مگامگدر: تیر ۲۵, ۱۳۹۵در: فناوری روزبدون دیدگاهبازدیدها: 4 بار چت بات ها اخیراً توجه بسیاری از فعالان صنعت تکنولوژی را به خود جلب کرده اند و شاهد استفاده از آنها در پلتفرم هایی نظیر فیسبوک یا Kik هستیم. اگرچه این بات ها در ظاهر بسیار هوشمند به نظر می رس...\tادامه متن ساتیا نادلا: چت بات ها دنیای پردازش کامپیوتری را از اساس و به شکل انقلابی تغییر می دهند\nتوسط : مدیریت مگامگدر: تیر ۲۳, ۱۳۹۵در: فناوری روزبدون دیدگاهبازدیدها: 4 بار ساتیا نادلا روز گذشته در «کنفرانس شرکای جهانی» مایکروسافت حضور به هم رساند و از موارد جالبی گفت. وی عنوان نمود که باور دارد چت بات ها، به طور کلی و از اساس، تجربه کاربری و پردازش کامپیوتری ر...\tادامه متن ایلان ماسک با OpenAI به دنبال توسعه ربات های خانگی و هوش مصنوعی ایمن است\nتوسط : مدیریت مگامگدر: تیر ۰۲, ۱۳۹۵در: فناوری روزبدون دیدگاهبازدیدها: 8 بار سرگرمی های تکنولوژیک ایلان ماسک تنها محدود به تولید خودرو و راکت های فضایی چند بار مصرف نمی شود، علاوه بر این ها او اثبات کرده که به دنیای ربات ها نیز علاقه ی ویژه ای دارد. این میلیاردر مشهو...\tادامه متن گوگل با همراهی یکی از محققان خود در حال توسعه چت بات های تازه است\nتوسط : مدیریت مگامگدر: خرداد ۰۹, ۱۳۹۵در: فناوری روزبدون دیدگاهبازدیدها: 5 بار معمولا وقتی حرف از محصولات گوگل به میان می آید کمتر نام Ray Kurzweil را می شنویم. شرکت ساکن مانتین ویو این فرد را در سال ۲۰۱۲ میلادی به استخدام خود درآورد تا روی یادگیری ماشینی و پروژه های م...\tادامه متن مطالب محبوب دانلود رایگان نسخه هک شده و جم بینهایت کلش اف کلنز بدون نیاز به روت


امین کاکادزفولی - دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری دانشگاه شهید باهنر کرمان\nانیس کاکادزفولی - دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی دانشگاه شهید چمران اهواز\nبسیاری از جوامع به منظور تقویت پایه های توسعه و رفع و تعدیل عدم تعادلها و انبوه مسائل و مشکلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگیشان، بیش از هر زمان دیگری نیازمند برنامه ریزی و شناسایی امکانات و منابع بالفعل و بالقوهشان هستند. بدین منظور هدف کلی از این مطالعه، ارزیابی درجه توسعه یافتگی شهرستان های استان کرمان از لحاظ شاخص های رفاهی زیر بنایی و بهداشتی و فرهنگی با استفاده از مدل SAW می باشد. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی می باشد. در این پژوهش با استفاده از 29 متغیر در سه بخش بهداشتی، رفاهی زیر بنایی و فرهنگی استفاده شده است. روش گردآوری اطلاعات از نوع کتابخانه ای که از سالنامه آماری و نتایج سرشماری90 استان کرمان استخراج شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که بالاترین میزان توسعه یافتگی در هر سه بخش بهداشتی و درمانی، رفاهی و زیر بنایی و فرهنگی متعلق به شهرستان کرمان و کم توسعه یافته ترین آن در بخش بهداشتی - درمانی متعلق به شهرستان ارزوئیه و در بخش رفاهی زیر بنایی متعلق به شهرستان فاریاب، و در بخش فرهنگی به شهرستان فهرج اختصاص دارد و همچنین در بخش بهداشت و درمان، 13/04 درصد از شهرستان های استان توسعه یافته، 73/91 درصد در حال توسعه و 13/04 درصد کمتر توسعه یافته می باشند و در بخش رفاهی زیر بنایی، 21/73 درصد از شهرستان ها توسعه یافته، 52/17 درصد درحال توسعه و 26/08 درصد دیگر کمتر توسعه یافته هستند و در بخش فرهنگی، 8/69 درصد از شهرستان ها توسعه یافته و 91/30 درصد درحال توسعه می باشند.\nشاخص توسعه, برنامه ریزی منطقه ای, استان کرمان, مدل SAW\nThis Paper COI Code is JR_KJUSG-1-1_004. Also You can use the following address to link to this article. This link is permanent and is used as an article registration confirmation in the Civilica reference:\nعبدالهی، علی اصغر و کاکادزفولی، امین و کاکادزفولی، انیس،1393،سنجش درجه توسعه یافتگی شهرستان های استان کرمان از نظر شاخص های توسعه با استفاده از مدل SAW،،،،،https://civilica.com/doc/862382\nآهنگری، عبدالمجید. دالوند، مسعود. (1384). تعیین درجه توسعه یافتگی شهرستان ...\nآهنگری، عبدالمجید. سعادت مهر، مسعود. (1386). مطالعه تطبیقی سطح توسعه ... [Journal Paper]\nازکیا، مصطفی. غفاری، غلامرضا. (1384). جامعه شناسی توسعه. چاپ 5. ...\nبهشتی، محمد باقر. (1382). توسعه اقتصادی ایران. انتشارات دانشگاه تبریز. ...\nتقوایی، مسعود. قائدرحمتی، صفر. (1385). تحلیل شاخص های توسعه فرهنگی ... [Journal Paper]\nتودارو، مایکل. (1990). توسعه اقتصادی در جهان سوم. ترجمه غلامعلی ...\nخوب آیند، سعید. (1382). بررسی و تعیین درجه توسعه یافتگی ...\nروزبهان، محمود. (1371). مبانی توسعه اقتصادی. نشر تایان، تهران. ...\nزاهدی اصل، محمد. ( 1381). مبانی رفاه اجتماعی. دانشگاه علامه ...\nسرخ کمال، کبری. بیرانوندزاده، مریم. زنجیر چی، محمود. (1390). سطح ... [Journal Paper]\nفدائیخوراسگانی، مهدی. نیری، سمیه. (1389). بررسی تاثیر تحولات شاخص های ...\nفطرس، محمد حسن. بهشتی فر، محمود. (1388). مقایسه درجه توسعه ...\nشهرداری تبریز. (1379). مجموعه مقالات مدیریت توسعه پایداردرنواحی شهری. شهرداری ...\nمحمدی، جمال. شاهیوندی، احمد. سلطانی، مرضیه. (1390). تحلیلی بر توزیع ... [Journal Paper]\nنظریان، اصغر. (1374). جغرافیای شهری ایران. انتشارات دانشگاه پیام نور، ...\nنوربخش، فرهاد. (1382). توسعه انسانی و تفاوتهای منطقه ای در ... [Journal Paper]\nJoao Oliveira, S., M. Manuela., C., ManuelFerreira., (2000). A multivariate ...\nMcCann, E.J., (2000). The Cultural Politics of Local Economic Development: ...\nRosenstein, C., (2011). Cultural development and city neighborhoods. City, Culture ...


کوره پز خانه های سنتی عامل آلودگی هوای آران و بیدگل و کاشان گروه های آران و بیدگلی در تلفنهای همراه ( 4 )\nپالیز فرهنگ و فرزانگی\nتعداد اعضا تا این لحظه 31 نفر\nآقای مسعود فرزانگان بیدگلی\nخانم نرگس حمزه ای\nنمونه ی پیامها:\nفرزین : ابوالحسن نجفی درگذشت...\nحمزه ای : قطعه ی سیمرغ ساخته ی حمید متبسم\nصدیقیان: تاریخ شما شرح برانداختن ماست...\nمنعمی: برای غسل دل مرده آب لازم نیست...\n+ نوشته شده در شنبه سوم بهمن ۱۳۹۴ساعت 17:6 توسط اکبر ستاری | گروه های آران و بیدگلی در تلفنهای همراه ( 3 )\nتعداد اعضا تا این لحظه 92 نفر\nآقای امیر سحابی\nآقای امیر رهیده\nآقای حسین برجی\nخانم فرزانه صباغیان\nآقای احمدرضا سعیدی\nآقای بهروز عالمی\nآقای علی عباس عمی\nآقای گل آرایی\nملکیان لینک مطلبی از پرتال خبری آران و بیدگل در باره ی انتخابات را گذاشته.\nمهر ذکر روز دوشنبه .\nستاری نوشته دوران عموزاده - رئیسی - رحمان دوران خوبی برای ناحیه ی دو بود...\nتوحیدی عکسهایی از پارک زیتون.\n+ نوشته شده در سه شنبه بیست و نهم دی ۱۳۹۴ساعت 10:59 توسط اکبر ستاری | گروه های آران و بیدگلی در تلفنهای همراه ( 2)\nانتظارات در آران و بیدگل\nتعداد اعضا تا این لحظه 684 نفر\nایوبی نوشته ادمین عزیز پیامم را دوباره میذارم لطفا پاکش نکنید.\nبافنده : هر گونه انتشار اخبار کذب له یا علیه هر کاندیدایی خلاف اصول اخلاق انسانی و دینی است.\nناشناس: آبگرفتگی در مرکز اداری شهرستان.( عکس)\nتعداد زیادی پیام تسلیت و تبریک و تبلیغات برای نامزدهای مجلس.\n+ نوشته شده در دوشنبه بیست و یکم دی ۱۳۹۴ساعت 10:43 توسط اکبر ستاری | گروه های آران و بیدگلی در تلفنهای همراه (1)\nتالار گفتگوی بیدگل\nتعداد اعضا تا این لحظه 562 نفر\nآقای مهدی عموزاده\nآقای محمد صالحی\nعباد 126 سالگی تولد چارلی چاپلین را یادآوری نموده.\nسعید از اعضا خواسته به سلیقه ها احترام بگذارند.\nحمید گفته هدف این گروه بحث و گفتگو در مورد مسائل روز بیدگل است.\nحسین ترانه ای از مصطفی جاویدان را گذاشته به نام دو تا چشم سیا داری.\n+ نوشته شده در شنبه نوزدهم دی ۱۳۹۴ساعت 10:5 توسط اکبر ستاری | جدول کامل تایید صلاحیت، رد صلاحیت و انصرافی ها داوطلبینی که نسبت به نتایج صادره اعتراض دارند، می‌توانند در مدت زمان 4 روز و در ساعات اداری از تاریخ 94/10/16 تا 94/10/19 اعتراض خود را به هیأت نظارت استان مستقر در استانداری‌ها اعلام کنند.\n+ نوشته شده در پنجشنبه هفدهم دی ۱۳۹۴ساعت 20:49 توسط اکبر ستاری | قانون لزوم رسيدگي دقيق به شكايات داوطلبين رد صلاحيت شدة در انتخابات مختلف\nماده واحده: به موجب اين قانون كليه ی مراجع رسيدگي كننده ی صلاحيت داوطلبان در انتخابات مختلف (به استثناء انتخابات خبرگان رهبري كه مطابق اصل 108 قانون اساسي خواهد بود) موظفند صرفاً براساس مواد قانوني و بر اساس دلايل و مدارك معتبر كه توسط مراكز مسؤول قانوني به مراجع اجرائي و نظارتي ارسال شده است، به بررسي صلاحيت داوطلبان بپردازند و چنانچه صلاحيت داوطلبي را رد كردند بايد علت رد صلاحيت را به شرح زير با ذكر مواد قانوني مورد استناد و دلايل مربوط، به داوطلب ابلاغ نمايند. مستندات قانوني بايد به صورت كتبي به داوطلب اعلام گردد. در صورت درخواست داوطلب بايد دلايل و مدارك رد صلاحيت نيز توسط مرجع رسيدگي كننده به ترتيب زير به اطلاع وي رسانده شود. الف- در كليه موارد به استثناء بندهاي «ب، ج و د» دلايل و مدارك كتباً به اطلاع وي مي رسد. ب- در موردي كه دلايل و مدارك، با عفت عمومي و يا هتك حيثيت اشخاص مرتبط مي شود، چنانچه شخص داوطلب در معرض هتك باشد دلايل و مدارك حضوراً به اطلاع وي مي رسد و در صورتيكه پس از اطلاع حضوري، في المجلس بطور كتبي تقاضا كند دلايل و مدارك مربوط، كتباً به وي ابلاغ مي شود. ج- چنانچه ذكر دلايل و مدارك علاوه بر هتك حيثيت داوطلب متضمن هتك فرد يا افراد ديگر باشد. دلايل و مدارك فقط حضوري به اطلاع داوطلب مي رسد.\nد- در مورد مربوط به امنيت ملي اعلام دلايل و مدارك و نحوة اعلام آنها به داوطلب به تشخيص كميسيوني با عضويت رئيس ستاد فرماندهي كل قوا و وزير اطلاعات و وزير كشور خواهد بود. قانون فوق طی نامه ی زیر برای رئیس مجلس ارسال گردیده\nشماره: 0101/12030تاريخ: 25/8/1378\nحجت الاسلام والمسلمين جناب آقاي ناطق نوريرئيس محترم مجلس شوراي اسلامي\nبازگشت به نامه شمارة 3363/ق مورخ 21/7/78 موضوع «طرح لزوم رسيدگي دقيق به شكايات داوطلبين رد صلاحيت شدة در انتخابات مختلف» مصوب مورخ 20/7/1378 مجلس شوراي اسلامي كه در اجراي اصل 112قانون اساسي به مجمع تشخيص مصلحت نظام ارسال گرديده بود، مراتب در جلسة مورخ 22/8/1378 مجمع مورد بحث و بررسي قرار گرفت كه طرح مذكور با اصلاحاتي به تصويب رسيد، به پيوست جهت طي مراحل قانوني ارسال مي گردد.\n+ نوشته شده در سه شنبه پانزدهم دی ۱۳۹۴ساعت 15:56 توسط اکبر ستاری | هیات نظارت بر انتخابات کاشان\nبه گزارش ایرنا، رئیس هیات نظارت بر انتخابات کاشان، اعضای این هیات را متشکل از حسن شعبانی زاده، محمد احترامی و غزلاوی دانست.\nحجت الاسلام خلیل غزلاوی گفت: رعایت اصل امانت داری و بیطرفی اعضا در انتخابات از برنامه های مجریان و ناظران در این دوره از انتخابات است.\n+ نوشته شده در یکشنبه سیزدهم دی ۱۳۹۴ساعت 13:16 توسط اکبر ستاری | اعضای هیات نظارت بر انتخابات مجلس شورای اسلامی و خبرگان رهبری استان اصفهان\nبه گزارش کاشان آنلاین به نقل از ایرنا، دفتر نمایندگی شورای نگهبان در استان اصفهان اعضای هیات نظارت بر انتخابات مجلس شورای اسلامی و خبرگان رهبری در حوزه انتخاباتی این استان را به شرح زیر اعلام کرد:\n1- مرتضی طبیبی جبلی ( رییس هیات ) .\n2- حجت الاسلام و المسلمین محمد جواد عبدالهی ( عضو).\n3- حجت الاسلام و المسلمین سید احمد محی الدین میر مرشدی ( عضو).\n4- حسین آذین ( عضو ).\n5- علیرضا جوادی ( عضو ).\n+ نوشته شده در شنبه دوازدهم دی ۱۳۹۴ساعت 17:20 توسط اکبر ستاری | کاشان- ایرنا- اعضای هیات اجرایی دهمین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی در کاشان\nاسامی هیات اجرایی انتخابات خبرگان رهبری و مجلس شورای اسلامی آقایان:\nعلیرضا پورعسگری - عضو اصلی- عضو شورای اسلامی شهر کاشان\nعلی رسول زاده - عضو اصلی - عضو شورای اسلامی شهر کاشان\nحسین دیگبری - عضو اصلی فلاح زاده - عضو اصلی\nعباس اقبالی - عضو اصلی\nمحمد گذرنویی - عضو اصلی سیدمهدی واجدی - عضو اصلی حسین حیدریان - عضو اصلی - رئیس شورای اسلامی شهر کاشان\nهمچنین حجت الاسلام رضا خرمی و آقایان ملک زاده، قسمت کننده، چاوشی و شجری به عنوان عضو علی البدل انتخابات در شهرستان کاشان معرفی شدند.\n+ نوشته شده در شنبه دوازدهم دی ۱۳۹۴ساعت 17:9 توسط اکبر ستاری | از قانون انتخابات مجلس\nماده 50 – هيأت هاي اجرايي مراكز حوزه هاي انتخابيه موظفند حداكثر ظرف ده روز پس از پايان مهلت ثبت نام با توجه به نتايج بدست آمده از بررسي هاي لازم در محل و با استفاده از نتايج اعلام شده توسط وزارت كشور صلاحيت داوطلبان در رابطه با صلاحيت هاي مذكور در اين قانون را مورد رسيدگي قرار داده و نتيجه را كلاً به هيأت هاي نظارت اعلام نمايند. تبصره - رد صلاحيت داوطلبان نمايندگي مجلس شوراي اسلامي بايد مستند به قانون و براساس مدارك و اسناد معتبر باشد.\nماده 51 - فرمانداران و بخشداران مراكز حوزه هاي انتخابيه مكلفند نظريه ی رد هيأت اجرائي انتخابات را با ذكر استناد قانوني ظرف يك روز به داوطلبان ابلاغ نموده و با سريعترين وسيله به ضميمه اسناد و مدارك به اطلاع هيأت نظارت استان برسانند. تبصره - كساني كه صلاحيت آنان مورد تأييد قرار نگرفته حق دارند ظرف چهار روز از تاريخ ابلاغ به داوطلب ، شكايت خود را مستدلاَ به هيأت نظارت استان اعلام نمايند.\n+ نوشته شده در چهارشنبه نهم دی ۱۳۹۴ساعت 16:5 توسط اکبر ستاری | از قانون انتخابات مجلس\nماده 25 - وزارت كشور مأمور اجراي قانون انتخابات مجلس شوراي اسلامي بوده و مسئول حسن جريان انتخابات است. بدين منظور مي‌تواند مأموريني جهت بازرسي و كنترل جريان انتخابات به حوزه‌هاي انتخابيه و شعب ثبت‌نام و اخذ رأي اعزام دارد. تبصره - هيچ سازمان يا دستگاهي جز وزارت كشور و شوراي نگهبان تحت عنوان اجراي قانون انتخابات يا نظارت ، مجاز نيست در امر انتخابات دخالت كند و يا مأموران و بازرساني اعزام نمايد.\n+ نوشته شده در چهارشنبه نهم دی ۱۳۹۴ساعت 15:54 توسط اکبر ستاری | از قانون انتخابات مجلس\n+ نوشته شده در دوشنبه هفتم دی ۱۳۹۴ساعت 13:37 توسط اکبر ستاری | از قانون انتخابات مجلس\nماده 47 - فرماندار يا بخشدار مركز حوزه ی انتخابيه موظف است روزانه مشخصات كامل داوطلبان حوزه انتخابيه خود را براساس مفاد مندرج در پرسشنامه با سريعترين وسيله به وزارت كشور اعلام نمايد. وزارت كشور نيز موظف است تصويري از مشخصات كامل داوطلبان را روزانه به هيأت مركزي نظارت اعلام نمايد. ماده 48 - وزارت كشور و شوراي نگهبان پس از وصول مشخصات داوطلبان ، روزانه ليست كامل آنها را تهيه و به منظور بررسي سوابق آنان در رابطه با صلاحيت هاي مذكور در اين قانون به وزارت اطلاعات دادستاني كل سازمان ثبت احوال كشور و اداره ی تشخيص هويت و پليس بين الملل در مركز ارسال مي دارد . مراكز مزبور موظفند ظرف پنج روز نتيجه ی بررسي را با دليل و سند به وزارت كشور و شوراي نگهبان اعلام نمايند.\n+ نوشته شده در دوشنبه هفتم دی ۱۳۹۴ساعت 13:22 توسط اکبر ستاری | اسامی 46نامزد انتخابات کاشان و آران و بیدگل به ترتیب حروف الفبا\nاسامي نامزدهاي دهمين دوره انتخابات مجلس شوراي اسلامي در حوزه ی انتخابيه شهرستان كاشان و آران و بیدگل به شرح ذيل است: رضا آقا ظهيري\nحسن ابوالحسني آراني\nمهدي باقي مجرد\nسيد حسين پاياب ( پاریاب)\nمحسن چتري بيدگل\nعلي روحاني بيدگلي\nزهرا روحي نوش آبادي\nعباس سقائي نوش آبادي\nخسرو شمس راوندي\nغلامحسين صدفيان ( صدیفیان)\nحسين قاسم زاده\nعبدالحميد قائمي نژاد\nمحمدحسن قديري ابيانه\nعباس كفاشي راوندي\nغلامرضا محمدي سده\nعلي محمود زاده مرقي\nسيد محمود مرتضوي هشترودي\nمرتب نمودن اسامی بر حسب حروف الفبا توسط وبلاگ بیدارشهر\nبا پوزش از اشتباهات احتمالی گذشته و با تشکر از پرتال خبری آران و بیدگل\nاسامی قرمز رنگ به احتمال زیاد اصالتا از شهرستان آران و بیدگل هستند.\n+ نوشته شده در یکشنبه ششم دی ۱۳۹۴ساعت 15:12 توسط اکبر ستاری | اسامی اعضاي هيأت مركزي نظارت بر انتخابات سال 94\nبه گزارش اداره كل روابط عمومي شوراي نگهبان، در اجراي ماده (1) قانون نظارت بر انتخابات مجلس خبرگان رهبري و ماده (1) قانون نظارت بر انتخابات مجلس شوراي اسلامي، اعضاي هيأت مركزي نظارت بر انتخابات پنجمين دوره مجلس خبرگان رهبري و دهمين دوره انتخابات مجلس شوراي اسلامي كه در جلسه مورخ 94/3/27 شوراي‌نگهبان انتخابات گرديده‌اند به شرح ذيل اعلام مي‌شود:\n1ـ حضرت آيت‌الله احمد جنتي 2ـ حضرت آيت‌الله محمد يزدي 3ـ جناب آقاي محمدرضا عليزاده 4ـ جناب آقاي دكتر سيامك ره‌پيك 5ـ جناب حجت الاسلام و المسلمين سيد ابراهيم رئيسي\n+ نوشته شده در شنبه پنجم دی ۱۳۹۴ساعت 11:54 توسط اکبر ستاری | اخبار انتخابات\nماده 28 - انتخاب شوندگان هنگام ثبت نام بايد داراي شرايط زير باشند: 1 - اعتقاد و التزام عملي به اسلام و نظام مقدس جمهوري اسلامي ايران. 2 - تابعيت كشور جمهوري اسلامي ايران. 3 - ابراز وفاداري به قانون اساسي و اصل مترقي ولايت مطلقه فقيه. 4 – داشتن حداقل مدرك كارشناسي ارشد و يا معادل آن. 5 - نداشتن سوء شهرت در حوزه انتخابيه. 6 - سلامت جسمي در حد برخورداري از نعمت بينائي، شنوائي و گويائي. 7 - حداقل سن سي سال تمام و حداكثر هفتاد و پنج سال تمام. تبصره 1 - داوطلبان نمايندگي اقليت هاي ديني مصرح در قانون اساسي از التزام عملي به اسلام، مذكور در بند (1) مستثني بوده و بايد در دين خود ثابت العقيده باشند. تبصره 2 – حذف شد. تبصره 3 – هر دوره نمايندگي مجلس شوراي اسلامي معادل يك مقطع تحصيلي فقط براي شركت در انتخابات محسوب مي‌شود.\n+ نوشته شده در جمعه چهارم دی ۱۳۹۴ساعت 23:44 توسط اکبر ستاری | اسامی 46نامزد انتخابات کاشان و آران و بیدگل به ترتیب حروف الفبا\nبه گزارش پورتال خبري كاشان، با پايان يافتن مهلت ثبت نام نامزدهاي دهمين دوره انتخابات مجلس شوراي اسلامي در حوزه انتخابيه شهرستان كاشان در مجموع 44 نفر با حضور در ستاد انتخابات شهرستان كاشان در فرمانداري ويژه اين شهرستان اقدام به ثبت نام كردند. اسامي نامزدهاي دهمين دوره انتخابات مجلس شوراي اسلامي در حوزه انتخابيه شهرستان كاشان و آران و بیدگل به شرح ذيل است: رضا آقا ظهيري\nسيد حسين پاياب\nبا پوزش از اشتباهات احتمالی و با تشکر از پرتال خبری آران و بیدگل\n+ نوشته شده در جمعه چهارم دی ۱۳۹۴ساعت 22:13 توسط اکبر ستاری | اخبار انتخابات\nکاشان نیوز: در سومین روز از ثبت نام کاندیداهای مجلس شورای اسلامی اصول گرا و اصلاح طلب نوش آبادی نیز وارد این کارزار انتخاباتی شده تا در جمع نامزدهایی از کاشان، آران وبیدگل، ابیانه و نصرآباد فاکتورهای جدیدی در عرصه معادلات بین منطقه‌ای انتخابات رقم بخورد.ابراهیم راحمی نوش آبادی مشاور ومعاون وزیرنیرو و مسول بسیج ادارات وزارت نیرو که سوابق کاری و اجرایی او را در جبهه اصول گرایان جا داده است و از همین شهر عباس سقایی که وی نیز از سرداران جبهه و جنگ و فرزند انقلاب است ولی نشانه‌ها حاکی از تمایلات اصلاح طلبی این نامزد انتخابات کاشان، آران و بیدگل حکایت دارد.استقرار دولت تدبیر و امید این امید را در دل افراد با گرایش اصلاح طلبی به خصوص سقایی زنده کرده است که با عبور از هیئت اجرایی و نظارت شورای نگهبان وارد رقابت‌های انتخاباتی شوند ولیکن ترکیب هیئت اجرایی در برخی از شهرستان‌ها این نگرانی را دامن زده که با وجود تغییر دولت ترکیب‌های هیئت اجرایی همچنان مانند گذشته است.اکبر ستاری و دکتر فرجی ارمکی دیگر نامزدهای انتخابات در حوزه کاشان، آران و بیدگل می‌باشند که در این حوزه ثبت نام کرده‌اند.پیش از این نیز چهره‌های شاخص در روزهای گذشته ثبت نام کرده که از این بین می‌توان به حسن فدایی و حجت الاسلام ابوالقاسم ارمی اشاره کرد.\n+ نوشته شده در پنجشنبه سوم دی ۱۳۹۴ساعت 19:0 توسط اکبر ستاری | اخبار انتخابات\nاصل نود و نهم قانون اساسی شوراي نگهبان نظارت بر انتخابات مجلس خبرگان رهبري، رياست جمهوري ،مجلس شوراي‌اسلامي و مراجعه به آراي عمومي و همه‌پرسي را برعهده دارد. تفسير اصل نود و نهم (نظريه شمارة 1234 مورخ 1/3/1370 شوراي نگهبان): « نظارت مذكور در اصل نود و نهم (99) قانون اساسي استصوابي است و شامل تمام مراحل اجرايي انتخابات از جمله تأييد و ردصلاحيت كانديداها مي شود. »\nماده 3 قانون انتخابات مجلس شورای اسلامی نظارت بر انتخابات مجلس شوراي اسلامي به‌عهده شوراي نگهبان مي‌باشد. اين نظارت ، استصوابي ، عام و در تمام مراحل در كليه امور مربوط به انتخابات جاري است.\n+ نوشته شده در پنجشنبه سوم دی ۱۳۹۴ساعت 18:19 توسط اکبر ستاری | اخبار انتخابات\nبا وجود اینکه اسامی افراد ثبت نام کننده نزد فرمانداری ها محفوط است، اما شنیده ها و منابع اطلاعاتی پرتال خبری،تحلیلی شهرستان آران و بیدگل خبر از آران و بیدگلی بودن 5 تن از 31 نفر می دهد که اسامی آنها عبارتند از: منصوری - روحانی - مهرآبادی - ابوالحسنی - ستاری\n+ نوشته شده در پنجشنبه سوم دی ۱۳۹۴ساعت 18:13 توسط اکبر ستاری | پوزش از خوانندگان این وبلاگ\nسلام و درود به همه ی شما عزیزان\nمرا ببخشید اگر مدتی است که این وبلاگ به روز نشده است .جدیدترین خبر این است که اینجانب برای شرکت در انتخابات مجلس شورای اسلامی ثبت نام کرده ام که در صورت تایید یا عدم تایید صلاحیت در همین وبلاگ بازهم در خدمت دوستان گرامی خواهم بود.\n+ نوشته شده در سه شنبه یکم دی ۱۳۹۴ساعت 18:21 توسط اکبر ستاری | عکس از :آقای محسن سلطان محمدی\n+ نوشته شده در پنجشنبه چهاردهم آبان ۱۳۹۴ساعت 13:20 توسط اکبر ستاری | کاشان شهر هفت هزار روزه!!\n+ نوشته شده در پنجشنبه چهاردهم آبان ۱۳۹۴ساعت 13:4 توسط اکبر ستاری | کاشان شهر هفت هزار روزه!! + نوشته شده در پنجشنبه چهاردهم آبان ۱۳۹۴ساعت 13:4 توسط اکبر ستاری | بدون شرح!\n+ نوشته شده در شنبه نهم آبان ۱۳۹۴ساعت 20:9 توسط اکبر ستاری | کاشان شهر هفت هزار روزه!! ----تاریخ عکس : دیروز\n+ نوشته شده در شنبه نهم آبان ۱۳۹۴ساعت 20:1 توسط اکبر ستاری | مجموعه ی قاضی آران و بیدگل با اوضاعی آشفته و ناتمام رها شده!!!\n+ نوشته شده در شنبه نهم آبان ۱۳۹۴ساعت 19:54 توسط اکبر ستاری | خانه ای قدیمی در خیابان محمد هلال آران و بیدگل\n+ نوشته شده در شنبه نهم آبان ۱۳۹۴ساعت 19:50 توسط اکبر ستاری | عکسهایی از خانه ی قدیمی حاجی غلامرضا ستاری بیدگلی در محله ی دروازه ی بیدگل\n+ نوشته شده در یکشنبه سوم آبان ۱۳۹۴ساعت 20:13 توسط اکبر ستاری | کردو نعنا در جنوب ناجی آباد کاشان.\n+ نوشته شده در یکشنبه سوم آبان ۱۳۹۴ساعت 20:5 توسط اکبر ستاری | مطالب قدیمی‌تر


ایرج قادری 2020/12/21 آموزش استراتژی معاملاتی\n2- پلتفرم زیگنالی از کندل استیک‌ها غالبا در روند های صعودی و نزولی مورد استفاده قرار می گیرد. در بیماران مسن در صورت عدم کارایی کلیه ، رژیم دوز معمول دارو باید رعایت شود. بیماران مبتلا به نارسایی کلیه (CC کمتر از 50 میلی لیتر در دقیقه) رژیم دوز باید مطابق شکل زیر تنظیم شود.\nاستراتژی اسکالپ ،پلتفرم زیگنالی\nهنگامی که من نتیجه را در حساب آزمایشی دیدم، فکر کردم که در واقع این طور نیست. من تصمیم گرفتم برای حساب 250 $ برای تجربه تجدید کنم. سپس من پلتفرم زیگنالی با مشکلات روزمره فرار کردم و به نحوی از آن فراموش کردم. اما شگفت زده شدم که 680 $ را در عرض چند ماه کار می کند. Abi! نسخه های قدیمی تر نیز که توسط گاوین اندرسون تایید شده اند با دستور زیر قابل استفاده هستند:\nدستیار معامله‌گر: فرهنگ توصیفی اصطلاحات و واژگان پلتفرم زیگنالی بازارهای سرمایه (نویسنده: دکتر علی محمدی) ۸-مرد مقابل زن مینشیندو آلت تناسلیش را درون فرج زن فرو می کند.در اینحالت دست ها برای نوازش نقاط حساس آزاد هست.\nحد سود پلتفرم زیگنالی این الگو نیز برابر با فاصله سر تا خط گردن می باشد که باید از نقطه ای که خط گردن شکسته می شود، به سمت بالا اعمال کنیم.\nسیستم دودویی Forex MT4 از سه خط رنگ متفاوت تشکیل شده است. پرداخت (برای یک دلار یا کیف پول روبل) ؛ به یک حساب در سیستم پرداخت ؛ از طریق سیستم Epayments. پرداخت Skrill؛ با حواله بانکی. موجهای پیش رو در امواج الیوت ۳ موج قوی هستند که طبق قواعد و قوانینی در جهت روند حرکت می کنند. شناخت پلتفرم زیگنالی این امواج لازمه تحلیل و تشحیص و موج شماری الیوت می باشد.\nاين کار سختي‌هاي مربوط پلتفرم زیگنالی به خود را دارد و شما بايد با آمادگي به سراغ آن برويد. حساب دمو مي‌تواند به شما کمک کند تا تجربيات ارزشمند واقعي بدست آوريد. دیتای نمودارهای ما از طریق معتبرترین تامین کنندگان دیتا تامین می‌شوند. از دقت آنها مطمئن باشید! >>>دلایل جهش ۷۰ هزار درصدی شاخص سهام در بورس کاراکاس بعد از ابرتورم بی سابقه در ونزوئلا.


پیگیری فوری، مستمر و جدی مکاتبات و دستورات صادره در بازه زمانی مشخص/ اطلاع رسانی هنرمندانه مورد توجه قرار گیرد | سازمان بازرسی کل کشور\nپیگیری فوری، مستمر و جدی مکاتبات و دستورات صادره در بازه زمانی مشخص⁄ اطلاع رسانی هنرمندانه مورد توجه قرار گیرد\nتاریخ انتشار : 1400/10/04 - 13:02\nدکتر خدائیان در نشست با مدیران اداره‌کل حوزه ریاست تاکید کرد؛\nپیگیری فوری، مستمر و جدی مکاتبات و دستورات صادره در بازه زمانی مشخص/ اطلاع رسانی هنرمندانه مورد توجه قرار گیرد\nرئیس سازمان بازرسی کل کشور بر تهیه کلیپ‌های آموزشی و اطلاع‌رسانی هنرمندانه به منظور استفاده از ظرفیت‌های مردمی در این سازمان تأکید کرد.\nبه گزارش روابط‌عمومی سازمان بازرسی کل کشور، دکتر خدائیان در نشست با مدیرکل دفتر ریاست، روابط عمومی و همکاری‌های بین‌المللی سازمان بازرسی و مدیران این اداره‌کل ضمن تقدیر از اقدامات صورت گرفته، به اهمیت حوزه ریاست، به عنوان موتور محرکه سایر بخش‌ها اشاره کرد و با یادآوری نقش پشتیبانی و نظارتی این قسمت از سازمان، به بیان نکاتی پرداخت.\nوی با بیان اینکه نوع رفتار کارکنان در حوزه ریاست باید ناظر بر پشتیبانی و حمایت از همکاران و برخورد توام با احترام باشد، بر لزوم توجه به مقوله رازداری به عنوان اصلی مهم برای مدیران و کارکنان این اداره‌کل، تاکید کرد.\nعضو شورای‌عالی قوه‌قضاییه پیگیری فوری، مستمر و جدی مکاتبات و دستورات صادره را در بازه زمانی مشخص، خواستار شد.\nوی با بیان اینکه هم‌افزایی و تعامل در حوزه ریاست سازمان بازرسی باید به طور ویژه دیده شود، پاسخگویی و پیگیری به موقع مکاتبات استانی و در نتیجه آن، تسری این موضوع به همه بخش‌های ستادی و استانی سازمان را مورد تاکید قرار داد.\nاین مسئول عالی قضایی به جایگاه مهم روابط عمومی به عنوان پل ارتباطی مردم با سازمان بازرسی کل کشور اشاره کرد و برنامه‌ریزی برای فعال‌تر شدن این بخش، رصد به موقع اخبار در فضای مجازی، آسیب شناسی درونی و بیرونی و انجام نظرسنجی‌های مردمی را مورد توجه قرار داد.\nدکتر خدائیان بیانات مقام معظم رهبری (مدظله العالی) پیرامون اطلاع‌رسانی در قوه‌قضاییه را مورد اشاره قرار داد و بر تهیه کلیپ‌های آموزشی و اطلاع‌رسانی هنرمندانه به منظور استفاده از ظرفیت‌های مردمی به عنوان ناظران بیرونی سازمان بازرسی تاکید کرد و خواستار تحول در این حوزه شد.\nرئیس سازمان بازرسی کل کشور پیرامون حفاظت از اسناد طبقه بندی شده به بیان نکاتی پرداخت و بر توجه و تعهد ویژه به این مقوله تاکید کرد.\nدکتر خدائیان با اشاره به نقش مهم اداره بین‌الملل سازمان بازرسی کل کشور، اقدامات صورت گرفته در این حوزه را مورد تأکید قرار داد و از تبیین نقشه راه و خط‌مشی این اداره در جلسه‌ای جداگانه خبر داد.\nعضو شورای عالی قوه‌قضاییه اقدام عاجل برای ساماندهی امورات دبیرخانه را مورد تاکید قرار داد و خواستار تسریع در این زمینه شد.\nرئیس سازمان بازرسی کل کشور از مدیران این بخش خواست که با دقت نظر، نهایت سرعت و توجه به رویکرد جهادی نسبت به انجام امور اقدام کنند.\nوی همکاری همه بخش‌ها با مدیر دفتر ریاست، روابط عمومی و همکاری‌های بین‌المللی سازمان بازرسی و هم‌افزایی بیش از پیش را مورد تاکید قرار داد.


مایکروسافت اج بایگانی - انزل وب\nمطالب مرتبط با برچسب مایکروسافت اج\nمایکروسافت اج یک مرورگر نسبتا خوب و مناسب به حساب می‌آید اما گاهی اوقات دچار مشکل و اختلال می‌شود. در این مطلب انزل وب، آموزش ۱۱ روش حل مشکل باز نشدن مرورگر مایکروسافت اج (Microsoft Edge) در ویندوز ۱۰ و سایر ورژن ها ⚠ را بررسی می‌کنیم. در ادامه با ما همراه باشید.\nامیرحسین1399/11/12 9:40 ق.ظبدون نظر آموزشادامه\nآموزش غیرفعال کردن اعلان های وب در گوگل کروم ، فایرفاکس و ادج\nسایت های مختلف پیوسته خبرها و تغییرات جدید را از به کاربران اطلاع رسانی می کنند و این اطلاع رسانی ها به عنوان notification در مرورگرها قابل مشاهده است. مشاهده این اعلان ها گاهی آزاردهنده است و تمرکز افراد را مختل می کند. به عنوان مثال اگر از فیس بوک استفاده می کنید اعلان های مختلفی برای چک کردن پیغام ها، درخواست های دوستی و… به صورت مرتب ارسال میشود تا نهایتا کاربر حساب خود را چک کند.گاهی نیز کاربران تمایل دارند تنها اعلان ها را در موبایل خود مشاهده کنند و در مرورگر های موجود در دسکتاپ پیغامی نمایش …\nمنا ظاهری1395/05/21 4:38 ب.ظ۲ نظر آموزشادامه