یادنامه فیلسوف الهی علامه سید محمدحسین طباطبایی/ نشریه حزب جمهوری اسلامی | ندای اصفهان\nبه گزارش ندای اصفهان، متن زیر که برای اولین بار در فضای مجازی منتشر می شود، نشریه شماره 47 حزب جمهوری اسلامی است که با عنوان «یادنامه فیلسوف الهی علامه سید محمد حسینی طباطبائی» به چاپ رسیده است. (غلط املایی مربوط به اصل جلد است)\nدر این یادنامه سخنانی از علامه حسن حسن زاده آملی، آیت الله عبدالله جوادی آملی، علامه محمدتقی مصباح یزدی و اشعاری از حمید سبزواری علی معلم و متونی به قلم خود علامه طباطبایی به چشم می خورد.\nمخاطب علاقه مند نباید نگران حجم بالای این متن ارزشمند و عمیق باشد، ضمن آنکه می توانید فایل PDF این متن را از اینجا دانلود کنید.\nهمچنین آرشیو کاملی از جزوات حزب جمهوری اسلامی را می توانید از اینجا مشاهده کنید.\nنام کتاب: یادنامه‌ی فیلسوف الهی علامه‌ی طباطبائی\nگردآوری: حزب جمهوری اسلامی (واحد تبلیغات)\nتعداد چاپ: 20000جلد\nچاپ اول: خردادماه 1361\nیادنامه فیلسوف الهی علامه طباطبائی\nگردآوری حزب جمهوری اسلامی (واحد تبلیغات)\nحضرت علامه کبیر جناب استاد آیت الله محمد حسین طباطبائی، فیلسوف شرق صلای پروردگار خویش را لبیک گفت و به ندای ارجعی الی ربک راضیة مرضیة فادخلی فی عبادی وادخلی جنتی به حلقه صدر گزینان سدره نشین پیوست امت بزرگ اسلام خدمات و زحمات آن فقید سعید را در اعلای کلمة الله و تحقق احکام و سنن اسلامی و ترویج مذهب حقه اثنی عشریه به‌ویژه رنج‌های بی شمار آن حضرت را در جهت اشاعه و رواج فلسفه الهی هرگز به فراموشی نمی‌سپرد.\nاکنون که چند روزی بیش از رحلت آن بزرگوار نمی‌گذرد حزب جمهوری اسلامی این یادنامه را به تعظیم خاطره‌ی آن بزرگ به علاقه‌مندان و دوستداران حضرتش تقدیم می‌کند.\nامید است که این خدمت ناچیز مقبول پیشگاه حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه و ارواح اولیاء مقدسین و موجب خرسندی خاطر ارادتمندان ایشان واقع شود.\nپیام تسلیت فقیه مجاهد آیة الله منتظری به مناسبت رحلت آیة الله علامه‌ی طباطبائی\nبدین‌وسیله رحلت علامه بزرگوار فیلسوف و مفسر عالیقدر حضرت آیة الله طباطبائی را به اطلاع عموم می‌رساند.\nایشان به حق از ذخائر الهی و مفاخر عالم اسلام بودند. مراتب علمی و فلسفی و روش جدید ایشان در تفسیر قرآن کریم و احیاء فلسفه اعلی در حوزه‌های علمیه برای کسی پوشیده نیست. فقدان چنین عنصر ارزشمندی مایه کمال تأسف و تأثر است از عموم علاقه‌مندان ساحت مقدس علم و فضیلت و روحانیت انتظار می‌رود در تجلیل و تقدیر شایسته این استاد بزرگوار و شناساندن آثار علمی و فکری معظم له کوشش نمایند.\nاینجانب مصیبت را به حضرت ولی عصر ارواحنا فداه و مقام رهبری انقلاب و حوزه‌های علمیه و تمام بازماندگان محترم و خانواده شهید ایشان تسلیت می‌گویم.\nرضوان و علو درجات معنوی برای ایشان و صبر و اجر را برای بازماندگان معظمشان از خدای بزرگ مسئلت دارم.\n– قم – حسینعلی منتظری\nگفتگوی اختصاصی روزنامه جمهوری اسلامی با آیة الله حاج آقا حسن حسن زاده آملی به مناسبت شرح زندگانی فیلسوف کبیر آیة الله علامه سید محمد حسین طباطبائی قدس سره\nاقرأ باسم ربک الذی خلق خلق الانسان من علق اقرا و ربک الاکرم الذی علم بالقلم علم الانسان ما لم یعلم.\nبا اهدای تحیت و سلام از این کمترین خوشه چین خرمن اقبال بزرگان حسن حسن زاده آملی، شرح زندگی سراسر سعادت بقیة الماضین و ثمال الباقین، آیت علم و دین مفسر کبیر فیلسوف الهی عارف ربانی فقیه صمدانی فخر اسلام استاد اکبر حضرت علامه حاج میرزا محمد حسین طباطبائی متع الله الاسلام و المسلمین بطول بقائه الشریف را خواسته‌اند.\nبا اینکه انجام دادن چنین امر خطیر به شایستگی، از عهده این حقیر خارج است که نا به پارسی نغز یارا است و نه بعربی مبین توانا، با قل با قلم شکسته در فصاحت سبحان چه تواند بنگارد؟! مع الوصف عدم امتثال را مروت ندیدم و با بضاعت مزجات شمه‌ای از آنچه که به سالیانی دراز در روضه رضوان محضر انس و قدس آن قدیس قدوسی، و محفل درس و بحث آن معلم ربانی، در دفتر خاطرات ضبط کرده‌ایم و گفتنی است تقدیم می‌داریم، و بدون تصنع و تکلف در انشاء، کلک را به رفتار ساده‌اش واگذار، و به اختیارش رهسپار می‌کنیم بسم الله مجربها و مرسیها.\nیک دهان خواهم به پهنای فلک++\nور دهان یابم چنین و صد چنین++\nاینقدر هم گر نگویم ای سند++\nدر پیرامون اینگونه مردان بزرگ که فوق زمان و مکان و از نوابغ دهرند، از چندین بعد باید سخن بمیان آورد که کوتاه‌ترین آن ابعاد بعد زمان و مکان و شرح و نحوه‌ی تعیش و معاش آنان است و در این بعد مادی سخن گفتن دور از شأن آن ارواح عرشی است، در این قسمت به همین گفتار حافظ شیرین سخن اکتفا می‌کنیم:\nفلک بمردم نادان دهد زمام مراد ++\nوقتی به دأب و اقتضای اوان تحصیل، به بؤس بأسایی دچار شدم که ترا طاقت نباشد از شنیدن، دوست دانشمندی که با وی افتخار هم حجرگی داشتم به دیدارم آمد – خدایش ببخشاید. که به تشفی ام آمد و شفا بخشید و نویدم داد، که یارا این سختی گوارا بادت که به شهادت تذکره ها، نفوس مستعده از تحمل ساعاتی چنین در محنت زمانه، مردان نامدار و امائل روزگار شدند.\nنه در غنچه کامل شود پیکر گل++\nز أحداث چرخ است تهذیب مردم++\nچو از زخم خایک تیزی خنجر\nآثار هر کس نمودار دارائی اوست\nبهترین معرف آنجناب سیر و سلوک انسانی، و آثار علمی از تدریس و تألیف او است، افاضل حوزه علمیه قم که شاغل کرسی تدریس اصول معارف حقه جعفریة اند و از تلامذه اویند، و تفسیر عظیم الشأن «المیزان» که عالم علم را مایه فخر و مباهات است از آثار نفیس قلمی و ام الکتاب مؤلفات او است.\nامام الکل فی الکل امیرالمؤمنین علی علیه السلام در وصف قرآن فرمود:\nکتاب الله – ینطق بعضه ببعض و یشهد بعضه علی بعض\n(خطبه 131 نهج البلاغه)\nبلکه خود قرآن کریم در وصف خود می‌فرماید:\nو نزلنا علیک الکتاب تبیانا لکل شی\nالله نزل احسن الحدیث کتابا متشابها مثانی\nو لقد آتیناک سبعا من المثانی و القرآن العظیم\nبیان مثانی و تفسیر قرآن بقرآن\nمعنی مثانی همان است که امیر علیه السلام فرمود:\nکتاب الله ینطق بعضه ببعض و یشهد بعضه علی بعض\nچه مثانی جمع مثنیه اسم مفعول از ثنی به معنی عطف و لوی یعنی پیچیدن و برگشتن است. مثلا رودخانه که در بعضی از جاهای مسیرش پیچ می‌خورد و دور می‌زند و بر می‌گردد، آن جاها مثانی او است که به سبب این انعطاف قسمت قبل از پیچ رودخانه و قسمت بعد از پیچ آن ناظر یکدیگرند، آیات قرآنی هم با هم اینچنین اند که ناظر یکدیگرند یعنی بیان و زبان یکدیگرند. در منتهی الارب گوید: ثنی بالکسر: گشت وادی و گشت کوه این خلاصه مضمونی از تحقیق رشیق جناب استاد روحی فداه در تفسیر کبیر «المیزان» در بیان مثانی است.\nبه همین مبنی متین، قرآن کریم را به زبان قرآن کریم تفسیر فرموده است و در آغاز تفسیر به این نکته علیا اشارتی فرموده که خلاصه مفادش این است: حاشا که قرآن نور و تبیان کل شی باشد و تبیان نفس خود نباشد.\nاین تفسیر شهر حکمت و مدینه فاضله ایست که در آن از بهترین و\nبلندترین مباحث انسانی و شعب دینی از عقلی و نقلی و عرفانی و فلسفی و حکمت متعالیه اخلاقی و اجتماعی و اقتصادی و غیرها بحث شده است. مپنداری که این سخنم با نص خود آنجناب در دیباچه تفسیر تناقض دارد که فرمود:\nقد اجتنبنا فیها عن ان نرکن الی حجة نظریة فلسفیة أوالی فرضیة علمیة، اوالی مکاشفة عرفانیة،\nکه هر دو به حق سخن گفتیم چنانکه باز خود معظم له در آخر دیباچه فرمود:\nثم وضعنا ایحاثا مختلفة فلسفیة وعلمیة و تاریخیة و اجتماعیة و اخلاقیة الخ، فتبصر.\nدر صبح روز سه شنبه بیست و پنجم شعبان المعظم 1387 ه ق = 7 آذر 1346 ه ش در محضر مبارک جناب استاد علامه طباطبایی مدظله‌العالی تشرف حاصل کردم، سخن از زمان تحصیل و کارهای علمی معظم له بمیان آمد فرمودند:\nمن انتظار آمدن بهار و تابستان را می‌برم چه در آن دو فصل چون شب‌ها کوتاه بود شب را به مطالعه و نوشتن بروز می‌آوردم و در روز می‌خوابیدم.\nسپس درباره تفسیرش فرمودند: من اول در روایات بحار بسیار فحص و تتبع کردم که از این راه کاری کرده باشم و درباره روایات تألیفی در موضوعی خاص داشته باشیم، بعد در تلفیق آیات و روایات زحمت بسیار کشیده‌ایم تا اینکه به فکر افتادیم بر قرآن تفسیری نویسیم ولی چنین می‌پنداشتم که چون قرآن بحر بی پایان است اگر به همه آن بپردازیم مبادا توفیق نیابیم لذا آنچه از قرآن در اسماء و صفات الهی و آیات معاد و از اینگونه امور بود جدا کردیم که هفت رساله مستقل در هفت موضوع تألیف کرده‌ام، تا اینکه به تفسیر قرآن اشتغال ورزیدیم که اکنون چهارده جلد آن طبع و منتشر شد.\nاین سخن استاد در آن روز بود و امروز بحمدالله تعالی توفیق یافت که تفسیر المیزان را در بیست مجلد در مدت بیست سال به اتمام رسانید\nو در آخر تفسیر تاریخ اتمام را مرقوم فرموده به این عبارت:\nتاریخ پایان المیزان و توصیه طلاب علوم\nتم الکتاب و الحمدلله و اتفق الفراغ من تألیفه فی لیلة القدر المبارکة الثالثه و العشرین من لیالی شهر رمضان من شهور سنة اثنتین و تسعین و ثلاثماته بعد الالف من الهجرة و الحمدلله علی الدوام و الصلوة علی سیدنا محمد و آله السلام.\nطلاب عزیز ما سرمشقق بگیرند که حضرت علامه طباطبائی شب قدر را به بحث و تحقیق آیات قرآنی احیا می کرد و تفسیرش در این شب فرخنده به پایان رسید، آری اینچنین باید بکار بود و به شعر رسا و شیوای شمس الدین محمد بن محمود آملی صاحب نفائس الفنون:\nبه هوس راست نیاید به تمنی نشود++\nشیخ المشایخ صاحب جواهر قدس سره العزیز در آخر کتاب دیات آن فرمود:\nتم کتاب جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام فی لیلة الثلاثاء ثلاثة و عشرین فی شهر رمضان المبارک لیلة القدر التی کان من تقدیر الله تعالی فیها ان یتفضل علینا با تمام الکتاب المزبور – من سنة الالف و المأتین والاربع و الخمسین من الهجرة النبویة الخ.\nاز جناب صدوق ابن بابویه رضوان الله تعالی علیه در احیای شب‌های بیست و یکم و بیست و سوم ماه مبارک رمضان که لیالی قدرند در مفاتیح محدث قمی چنین نقل شده است:\nقال شیخنا الصدوق فیما املی علی المشایخ فی مجلس واحد من مذهب الامامیه و من احیی هاتین اللیلتین بمذاکرة العلم فهو افضل.\nیعنی افضل اعمال در احیای این دو شب قدر مذاکره علم است.\nجناب آقا سید حسین بادکوبه‌ای یکی از اساتید بزرگ استاد علامه طباطبائی\nروزی در محضر مبارکش در ولایت و امامت سؤالاتی عنوان کرده‌ام تا اینکه سخن از آیه کریمه:\nو اذا یتلی ابراهیم ربه بکلمات فاتمهن قال انی جاعلک للناس اماما قال و من ذریتی قال لاینال عهدی الظالمین\nبمیان آمد بحضورش عرض کردم جنابعالی در تفسیر در وجه استفاده آیه بر عصمت امام بیانی از بعضی اساتیدتان نام برده‌اید.\n«و قد مثل بعض اساتیدنا رحمة الله علیه: عن تقریب دلالة الایه علی عصمة الامام، فأجاب.الخ»\nاین استاد کدام بزرگوار است؟ فرمود مرحوم آقا سید حسین بادکوبه‌ای. (ص 277 ج 1 المیزان).\nراقم گوید که دیگر اساتید هم: آیات عظام حاج شیخ محمد تقی آملی و آقا سید محمد حسن قاضی الهی طباطبائی قدس سرهما از استادشان جناب آقا سید حسین بادکوبه‌ای به تجلیل و تعظیم نام می‌بردند. آنجناب آقا سید حسین بن سید رضا بن سید موسی حسینی بادکوبی لاهجی (نه لاهیجی) است در 1293 ه ق در قریه خوددلان بادکوبه متولد شده است.\nوی یکی از اعاظم تلامذه جناب آقا میرزا هاشم اشکوری و آقا میرزا ابوالحسن جلوه و آقا علی مدرس صاحب بدایع الحکم و آخوند خراسانی صاحب الکفایه و شیخ محمد حسن مامقانی، رضوان الله تعالی علیهم، و از مفاخر علمای متأخرین و متجلی به ملکات فاضله انسانی بود. در 28 شوال 1358 ه ق در نجف اشرف به جوار رحمت الهی پیوست و او را تألیفاتی در معقول و منقول است و در طبقات اعلام الشیعه علامه شیخ آقا بزرگ طهرانی رضوان الله علیه (ص 584 قسم ثانی جزء اول علمای قرن 14) مذکور است.\nشرح حکمت الاشراق قطب شیرازی تقریرات درس خواجه است\nدر شب جمعه 13 ذی الحجه 1389 ه ق = 1348/12/1 ه ش که با تنی چند از افاضل حوزه از محضر پرفیض استاد علامه طباطبائی استفاضه می‌کردیم، پس از اتمام جلسه در معیت آنجناب در اثنای راه بودم اظهار داشتند که مرحوم استاد ما آقا سید حسین بادکوبه‌ای به‌طور منجز و قطع می‌فرمودند که شرح حکمت الاشراق قطب (شرح علامه قطب شیرازی بر حکمة الاشراق شیخ سهروردی) تقریرات درس خواجه نصیر الدین طوسی قدس سره است. و خواجه مشرب اشراق داشت، در حکمت اشراقی بود چنانکه در مبحث علم اشارات، به خلاف شرطش در اول کتاب با مبنای مشاء مخالفت کرد و علم را به طریق اشراق که فاعل بالرضا باشد تقریر کرد.\nتحصیلات ریاضی جناب استاد طباطبائی مدظله‌العالی\nو نیز در شب پنجشنبه بیستم ذی القعده 1397 ه ق = 1356/8/12 ه ش، بعد از انقضای جلسه در اثنای راه به مناسبتی سخن از ریاضیات بمیان آمد فرمودند: استاد ما آسید حسین بادکوبه‌ای در نجف بما امر فرمود که تحریر اقلیدس را بخوانیم. مدت دو سال و خورده‌ای در محضر آقا سید ابوالقاسم خوانساری تحریر مذکور و ریاضیات می‌خواندیم. فرمودند مرحوم آقا سید ابوالقاسم خوانساری در ریاضیات بسیار متبحر بود حتی از دانشگاه سؤالاتی برای او می‌فرستادند، در معادلات جبر و مقابله یکی از متبحرین بود، تثلیث زاویه کرد ولی بما یاد نداد، و اخیرا در هند مرحوم شد.\nمسئله ریاضی در تثلیث زاویه\nراقم گوید: آنکه فرمود: تثلیث زاویه کرد، یک مسئله ریاضی قابل توجه است. در اصول اقلیدس و دیگر کتب ریاضی چه در ابتدائیات و چه در متوسطات\nو نهائیات، مسئله تثلیث زاویه اعم از مستوی و مستدیر به‌طور استقلال که یکی از اشکال مقاله‌ای باشد عنوان نشد نه در اصول اقلیدس و نه در اکرمانالاوس و دیگر متوسطات و نه در مجسطی بطلمیوس خواه به تحریر خواجه و خواه به تحریر مغربی اندلسی (محیی الدین یحیی بن محمد بن ابی الشکر المغربی الاندلسی) هر چند اصول اقلیدس متکفل فروع ریاضیات می‌باشد و اگر مسئله‌ای ریاضی در آن عنوانی خاص ندارد و به اصطلاح یکی از اشکال مقاله‌ای نیست، باید به استبانه اشکال دیگر مربوط به آن مسئله استنباط شود چنانکه در هر فن حکم هر اصل و فروع آن همین است و استاد در ریاضیات کسی است که مثلا بتواند تثلیث زاویه را از آن اصول استخراج کند. پوشیده نماند که سخن در این است که زاویه‌ای به برهان هندسی تثلیث شود نه اینکه به‌وسیله آلت نقاله یا دیگر آلات اندازه گیری زوایا، تثلیث زاویه‌ای صورت گیرد چه این کار آسان است، مثلا همانطور که به شکل نهم مقاله اولی اصول اقلیدس برهان هندسی بر تنصیف زاویه اقامه شده است، برای تثلیث زاویه نیز برهان هندسی اقامه و ترسیم گردد.\nتدریس علم هیأت در قم\nوقتی جناب استاد علامه طباطبائی به اینجانب فرمودند در اوائل که از تبریز به قم آمدم شرح چغمینی را تدریس می‌کردم.\nراقم گوید: شرح چغمینی از کتب هیأت است. ما تن آن محمود بن محمد بن عمر چغمینی مؤلف قانونچه در طب است، و شارح آن قاضی زاده رومی است. شارح از راصد ین رصد خانه سمرقند است و در عمل زیج الغ بیکی سهمی بسزا دارد. این کتاب در ترتیب تدریسی و کلاسیکی فن هیأت از متوسطات است.\nنصب دائره هندیه در مدرسه حجتیه بعمل علامه طباطبائی\nاینجانب در روز دوشنبه 25 ج 1 سنه 1383 ه ق برابر 22 مهر 1342\nه ش به‌قصد اقامت در قم، از تهران مهاجرت کرده است. در همان اوان محصلین مدرسه حجتیه قم برایم حکایت کردند که در یک گوشه حوض مدرسه نامبرده جناب علامه طباطبائی، دائره هندیه برای تعیین سمت قبله و تشخیص خط نصف النهار که زوال ظهر از آن در هر روز معلوم می‌گردد به افق قم، کار گذاشته‌اند که متأسفانه در حفظ آن کوتاهی شد و چنان اثر عملی ضایع گشت.\nاستاد علامه طباطبائی پس از تحصیل مقدماتی و سطوح در تبریز در 1344 ه ق = 1304 ه ش به نجف اشرف مهاجرت کردند و در محضر اساتید بزرگ چون آیات عظام: حاج سید علی آقای قاضی طباطبائی و آقا سید حسین بادکوبی و آقا سید ابوالحسن اصفهانی، و آقا محمد حسین کمپانی و آقا میرزا حسین نائینی و آقا سید ابوالقاسم خوانساری، به مقامات بلند فنون علمی و عملی نائل آمد و پس از ده سال اقامت در نجف در 1354 ه ق = 1314 ه ش به تبریز مراجعت فرمودند و چند سال در تبریز به تدریس و تألیف اشتغال داشتند تا در سنه 1365 ه ق قصد عزیمت قم فرمودند و تبریز را ترک گفته‌اند و در قم اقامت فرمودند و تفسیر قرآن کریم و تدریس علوم عقلی و اصول معارف حقه الهیه را در قم تأسیس فرمودند و تاکنون که یکشنبه 25 شعبان المعظم 1401 ه ق = 7 تیرماه 1360 ه ش است، محفل مبارکش معقل ارباب عقول، و مجلس مقدسش مدرس اصحاب علوم است ادام الله تعالی اعوام افاضاته.\nهر چند بسیاری از افراد حوزه علمیه قم محضرا نورش را ادراک کرده‌اند ولی جمعی را حظ توفیق حضور بود. و فریقی را نصیب اطلاع به صورت اصطلاحات، و بعضی را نیل عروج بمعارج علمی و طایفه‌ای را میل به سیر و سلوک عملی، و قلیلی را وصول به منقیتین علم و عمل، و در حقیقت بهمان مثابت است که حکیم الهی جناب میرزا ابوالحسن جلوه قدس سره در شرح حال خویشتن ترقیم فرموده است که:\n«بالفعل اکثر طلاب از شهرهای مختلف که میل به معقول دارند، گرد من جمع‌اند هر جمعی به خیالی: برخی محض آموختن اصطلاح و طائفه ای به جهت آراستن مجالس، و شر ذمه‌ای به جهت صداقت و ساده لوحی و اعتقاد به عالم تجرد، شرح این طایفه است:\nباری هر کسی از ظن خود شد یار من و ز درون من نجست اسرار من».\nوقتی جناب استاد علامه طباطبائی برای این داعی حکایت فرمود که چون از تبریز عزم مهاجرت به قم کرده‌ام با قرآن مجید استخاره نمودم این آیه کریمه آمد:\nهنالک الولایة لله الحق هو خیر ثوابا و خیر عقبا\nجناب حاج میرزا سید علی قاضی طباطبائی یکی از اساتید بزرگ علامه طباطبائی\nیکی از اساتید بزرگ جناب استاد علامه طباطبائی مدظله‌العالی، آیة الله العظمی عارف عظیم الشأن فقیه عالی‌مقام صاحب مکاشفات و کرامات مرحوم حاج سید میرزا علی آقای قاضی تبریزی در نجف بود. علامه شیخ آقا بزرگ طهرانی رضوان الله علیه در طبقات اعلام الشیعه (ص 1565 قسم رابع از جزء اول در اعلام قرن رابع عشر) شرح حالش را ذکر کرده است و تنی چند از اساتیدش را نام برده است و گفت:\nهو السید المیرزا علی آغا بن المیرزا رحیم الطباطبائی التبریزی القاضی عالم مجتهد تقی ورع اخلاقی فاضل و قد دامت المودة و الصحبة بیننا عشرات السنین فرأیته مستقیما فی سیرته کریما فی خلقه شریفا فی ذاته الخ.\nله تفسیر القرآن من أوله الی قوله تعالی: قل الله ثم ذرهم فی خوضهم یلعبون\nو لوالده تفسیر ایضاء و بیتهم بیت فضل و تقی قدیم (انتهی ملخصا)\nقاضی مذکور از اعجوبه‌های دهر بود، نجل جلیل او مصداق الولد سرأبیه آقای سید مهدی قاضی طباطبائی رحمة الله علیه و مرحوم آیت الله شیخ محمد تقی آملی رضوان الله علیه، و جنابت علامه طباطبائی مدظله‌العالی، و برادر ماجد آنجناب آیة الله آقا سید محمد حسن الهی قاضی طباطبائی قدس سره که هر یک را بر این بنده حقی عظیم است، از آنجناب وقایعی شگفت یادداشت دارم که نقل آنها را به زمان فرصت موکول می‌کنیم.\nیکی از کلمات دل نشین مرحوم حاج سید علی قاضی این است که: اگر انسان نصف عمر خود را در پیدا کردن کامل صرف کند جا دارد. آنکه مرحوم شیخ آقا بزرگ در حق مغفور له قاضی فرمود:\n«فرایته مستقیما فی سیرته»\nنکته ای بسیار ارزشمند است چه عمل عمده در سلوک الی الله استقامت است، نزول برکات و فیض‌های الهی بر اثر استقامت است،\nان الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل علیهم الملائکه الا تخافوا و لاتحزنوا و ابشروا بالجنة التی کنتم توعدون نحن اولیاؤکم فی الحیوة الدنیا و فی الاخرة و لکم فیها ما تشتهی انفسکم و لکم فیها ما تدعون نزلا من غفور رحیم\n(فصلت 31- 34).\nمیرزای شیرازی و میرزا حسین قاضی، قدس سرهما\nدر شب پنجشنبه 21 رجب المرجب 1387 ه ق = 1346/8/3 ه ش، از محضر مبارک استاد علامه طباطبائی با تنی چند از افاضل دوستان استفاده می‌کردیم، در حاشیه جلسه درس، سخن از استادش مرحوم آقای قاضی و اساتید و شاگردانش بمیان آمد از آن جمله فرمودند: آن مرحوم اساتید بسیار دیده است و چند نفر را نام برده است – تا اینکه فرمودند: پدر او مرحوم حاج میرزا حسین قاضی تفسیر سوره فاتحه و سوره انعام نوشته است و من دیدم ولی اکنون نمی‌دانم کی دارد و در دست کیست. و فرمودند حاج میرزا حسین قاضی از شاگردان\nمرحوم میرزای شیرازی بود و چون از نزد میرزا خواست خداحافظی کند و به تبریز برود، مرحوم میرزا به او گفت حالا که می‌روی شب و روزی یک ساعت به خود بپرداز. بعد از چندی که مرحوم میرزا از دیگران درباره مرحوم حاج میرزا حسین قاضی حال پرسید در جواب گفتند: آقا آن یک ساعت تبدیل به 24 ساعت شد که همواره در مراقبت و حضور و عزلت بود. اما عزلتی که:\nهرگز میان حاضر و غائب شنیده‌ای++\nراقم گوید در صبح روز پنجشنبه 20 شعبان المعظم 1387 ه ق مصادف با 2 آذر 1346 ه ش در قم به حضور شریف مرحوم آیة الله حاج سید حسین قاضی طباطبائی پسر عموی آیة الله حاج سید علی قاضی قدس سره تشرف حاصل کردم، مطالبی از آنجناب یادداشت کردم از آن جمله موضوع مراقبت و حضور دائمی مرحوم حاج سید حسین قاضی و گفتار میرزای شیرازی با ایشان بود چنانکه از استاد علامه طباطبائی نقل کرده‌ایم.\nمحاسبه حروف مشدده در دوائر أباجد\nدر این واقعه شیرین دل نشین هم باید از تأثیر نفسانی مرحوم میرزای شیرازی سخن گفت و هم از قابلیت مرحوم میرزا حسین قاضی که هم فاعل در فاعلیت تام بود و هم قابل در قابلیت. تأثیر نفوس کامله در نفوس مستعده‌اینچنین است.\nو از جمله مطالبی که افاده فرمودند – چون خود اهل دعا بود و حشر با کتب ادعیه داشت – اینکه همه حروف مشدده در دوائر اباجد یکی حساب می‌شود مگر کلمه جلاله که لام مکرر محسوب می‌گردد و عدد آن 66 است.\nدرجات بهشت و آیات قرآن\nو از جمله آن مطالب اینکه فرمودند در ماده ج م ع مجمع البحرین طریحی از رسول الله (ص) روایت شده است که مامن حرف من حروف القرآن الاوله سبعون الف معنی. عرض کردم آقا وقتی از یک شکل هندسی قطاع 497664\nحکم هندسی استفاده و استنباط گردد، چه جای استبعاد که یک حرف قرآن را هفتاد هزار معنی باشد، و این عدد هم شاید به فراخور استعداد مخاطب باشد که به تعبیر امیرالمؤمنین علی علیه السلام به فرزندش محمد بن حنفیه:\nاعلم ان درجات الجنة علی عدد آیات القرآن فاذا کان یوم القیمه یقال لقاری القرآن اقرأ وارق\n(ص 65 ج 14 و افی فیض)\nبلکه به تعبیر خود قرآن کریم:\nقل لو کان البحر مدادا لکلمات ربی لنفدالبحر قبل ان تنفد کلمات ربی و لو جئنا بمثله مددا\nو لو ان ما فی الارض من شجرة اقلام و البحر یمده من بعده سبعة ابحر ما نفدت کلمات الله ان الله عزیز حکیم\nشکل قطاع سطحی\nعلامه نظام الدین نیشابوری در شرح مجسطی بطلمیوس، در بیان قطاع سطحی گوید:\nو الدعای الواقعة فی هذا الشکل هی 497664، فانظر فی هذا الشکل الصغیر کیف استلزم جمیع تلک المسائل و لاتعجب من قوله عز من قائل و ان ما فی الارض من شجرة اقلام، الایه:\nدر شب چهارشنبه 28 ذی الحجه 1347 ه ق، به حضور شریف آیة الله استاد علامه طباطبائی تشرف یافتم تا سخن بدینجا رسید که فرمودند: آقا از اینگونه امور حقیقی هر چه داریم از مرحوم آقای قاضی داریم چه آنچه را که در حیاتش از ایشان تعلیم گرفتیم و از محضرش استفاده کردیم، و چه آنچه را که طریقی خودمان داریم از مرحوم قاضی گرفتیم. فتبصر.\nنقل رؤیا و کلام مرحوم آیة الله آملی قدس سره درباره علامه طباطبائی مدظله‌العالی\nدر فردای همان شب (چهارشنبه 27 ذی الحجه 1347 ه ق ) از قم به تهران رفتم و به محضر مبارک جناب آیة الله حاج شیخ محمد تقی آملی رضوان الله تعالی علیه مشرف شدم و خوابی که ایشان را دیده‌ام که در عالم رؤیا به من فرمود:\n«التوحید ان تنسی غیر الله.»\nبه ایشان عرض کرده‌ام، این جمله توحیدیه را که از من شنید این بیت گلشن راز عارف شبستری را در بیان آن برایم قرائت فرمود:\nنشانی داده‌اندت از خرابات++\nاما مرحوم آملی مصراع اول را چنین قرائت فرمود:\nخبر در داده‌اندت از خرابات الخ\nبعد سخن از مرحوم آقای قاضی و استاد علامه طباطبائی و اخوی محترم ایشان آیة الله مرحوم آقا سید محمد حسن الهی بمیان آوردم، مرحوم آقای آملی به من فرمودند:\n«آقا اگر کسی باید در تحت تصرف و تعلیم کاملی بجایی برسد و قدمی‌بردارد، من برای شما بهتر از جناب آقای طباطبائی (یعنی علامه طباطبائی صاحب تفسیر المیزان) کسی را نمی‌شناسم و بیشتر با ایشان مراوده داشته باشد که ایشان و مرحوم سید احمد کربلائی کشمیری در میان شاگردان مرحوم آقای قاضی (آیة الله حاج سید علی آقای قاضی طباطبائی تبریزی قدس سره) از همه بهتر بودند و آقای طباطبائی در همان وقت کشفیات بسیار داشتند».\nرساله محاکمات استاد علامه طباطبائی\nروز جمعه اول ماه ذی القعده 1392 ه ق به حضور شریف جناب استاد علامه طباطبائی مشرف شدم از رساله‌ی تذییلات ایشان که محاکمات معظم له بین مکاتبات عارف بزرگوار مرحوم سید احمد کربلائی و حکم نامدار مرحوم کمپانی قدس سرهما، می‌باشد سخن بمیان آمد. این مکاتبات بین علمین نامبرده\nدر معنی یک بیت عارف بزرگوار شیخ عطار قدس سره است:\nاو بسرناید ز خود آنجا که اوست++\nعبارت دیباچه محاکمات جناب ایشان را تبرکا نقل می‌کنم که روشنگر قلم شیوا و توانای فارسی معظم له و متضمن فواید چندی است:\n«بسم الله الرحمن الرحیم له الحمد فی الاولی و الاخرة و له الحکم و السلام علی عباده الذین اصطفی تصدیر\nیک سلسله مکاتباتی در میان دو استاد بزرگوارمان:\nالسید الاجل ابوالحسیین و المکرمتین ذوالمتقبتین العارف الفقیه علم المعرفة و طود الفقه و منار العلم و سناد العمل المرحوم الحاج سید احمد الکربلائی افاض الله علینا من برکاته، و الشیخ الاجل الحکیم المتأله و الفقیه البارع الذی هو من فلک التحقیق دائرها و فی بسیطه التدقیق سائرها و ناظرها الشیخ محمد حسین الاصفهانی الغروی رفع الله درجته السامیه\nدر معنای بیتی از ابیات شیخ عطار جریان یافته و به‌مقتضای الکلام یجر الکلام دو مبنای معروف حکما و عرفا که هر یک از این دو بزرگوار به تقویت یکی از آنها پرداختند و در روشن ساختن مطلوب استفراغ وسع کامل فرموده‌اند، نظر به نفاست مطلب و دقت بحث خالی از اغلاق و غموض نبود به فرض حفظ آثار بزرگان و قضای حق اخذ و تربیت این بنده ناچیز محمد حسین طباطبائی در اوراقی چند بنام تذبیلات و محاکمات آورده و در روشن ساختن حق مطلب کوتاهی نکردم.\nمگر صاحبدلی روزی به رحمت++\nمرحوم سید اصلا اصفهانی بوده ولی نشو و نمای وی در کربلای معلی بوده و بعد از ادراک و رشد به تحصیل ادبیات پرداخته و چنانچه از انواع مراسلاتی که بشاگردان و ارادت کیشان خویش نگاشته پیدا است قلمی شیوا و بیانی معجز آسا داشته پس از تکمیل ادبیات وارد علوم دینیه گردیده و سرانجام\nبه حوزه درس مرحوم آخوند ملاکاظم خراسانی رضوان الله علیه ملحق شده و دوره‌ی تعلم علوم ظاهری را در تحت تربیت ایشان انجام داده و اخیرا در بوته‌ی تربیت و تهذیب مرحوم آیة الحق و استاد وقت و شیخ بزرگوار آخوند ملا حسینقلی همدانی قدس سره العزیز قرار گرفته و سالیان دراز در ملازمت مرحوم آخوند بوده و از همگنان گوی سبقت ربوده و بالاخره در صف اول و طبقه نخستین تلامذه و تربیت یافتگان ایشان مستقر گردید و در علوم ظاهری و باطنی مکانی مکین و مقامی امین اشغال نمود و بعد از درگذشت مرحوم آخوند در عتبه‌ی مقدس نجف اشرف اقامت گزیده و به درس فقه اشتغال ورزیده و در معارف الهیه و تربیت و تکمیل مردم ید بیضا نشان می‌داد جمعی کثیر از بزرگان و وارستگان به یمن تربیت و تکمیل آن بزرگوار قدم در دائره کمال گذاشته پشت پای به بساط طبیعت زده و از سکان دار خلد و محرمان حریم قرب شدند که از آن جمله است سید أجل آیت حق و نادره دهر عالم عابد فقیه محدث شاعر مفلق سید العلماء الربانیین مرحوم حاج میرزا علی قاضی طباطبائی تبریزی متولد سال هزار و دویست و هشتاد و پنج هجری قمری و متوفای سال هزار و سیصد و شصت و شش هجری قمری که در معارف الهیه و فقیه حدیث و اخلاق استاد این ناچیز می‌باشد.\nرفع الله درجاته السامیة و افاض علینا من برکاته.\nسید بزرگوار صاحب ترجمه در سال هزار و سیصد و سی هجری قمری در عتبه مقدس نجف زندگی مستعار را بدرود گفت و روان پاکش بعالم بالا پرواز کرد رحمة الله علیه.\nمرحوم شیخ اصلا اصفهانی بوده ولی دفتر عمر را در عتبات عالیه ورق زده پس از تمهید مقدمات علوم در حکمت به درس حکیم متأله مرحوم شیخ محمد باقر اصطهباناتی ره حضور یافته و در اصول و فقه به حوزه درس مرحوم آخوند ملاکاظم خراسانی قدس سره ملحق شده و سیزده سال به استفاده از آنجناب پرداخته و تکمیل یافت و در مرحله ی تهذیب نفس و تصفیه‌ی باطن با مرحوم خلد آشیان عالم تحریر فخر المجتهدین و سند العارفین حاج میرزا جواد آقا ملکی تبریزی نزیل قم که از اکابر تلامذه و تربیت یافتگان مرحوم آخوند ملاحسینقلی همدانی بود رابطه و مکاتبه داشته.\nمرحوم شیخ مردی بود جامع میان علم و عمل و رابط میان تقوی و ذوق دارای طبعی سیال و لهجه‌ی شیرین دیوان اشعار وی معروف است و در فنون مختلفه شعر از قصیده و مدیحه و غزل و رباعی و علمی اشعاری زیاد سروده و در فقه و اصول و حکمت و عرفان مؤلفات زیاد دارد که غالب آنها مثل ضروریات یومی و حیاتی دست به دست می‌گردد. سیمائی داشت متواضع و زبانی خاموش و صورتی وارفته و غالبا غرق فکر و به خود مشغول بوده. زندگانی ساده داشت تا در سال هزار و سیصد و شصت و یک هجری قمری فجأة در خواب در گذشته و بجهان جاودانی شتافت.\nسؤال شیخ عطار در منطق الطیر فرماید:\nدائما او پادشاه مطلق است++\nاو بسر ناید ز خود آنجا که اوست++\nمعنی بیت دوم را بیان فرمایید الخ\nاین بود تصویر جناب استاد علامه طباطبائی بر رساله محاکماتش بین مکاتبات دو آیت علم و عمل جناب سید احمد کربلائی و جناب شیخ محمد حسین اصفهانی کمپانی رفع الله تعالی درجاتهما به قلم خود معظم له، در محاکمات دقیقه‌های لطیف عرفانی و نظرهای بلند فلسفی دارد که افتحام در آن را مجالی دیگر و وقتی وسیع‌تر باید.\nسید احمد کربلائی استاد قاضی و سید احمد کشمیری تلمیذ قاضی\nسؤالی از گفتار استاد در صدر تصویرش که فرمود: « یک سلسله مکاتباتی در میان دو استاد بزرگوارمان الخ» پیش می‌آید، و آن اینکه تاریخ وفات سید احمد کربلائی رضوان الله علیه چنانکه خود استاد علامه تنصیص فرمودند در\n1230 ه ق بود، و ولادت حاجی آقا (استاد علامه طباطبائی مدظله‌العالی) در آخر ذی الحجه 1321 ه ق است و برای ادامه تحصیل در 1344 ه ق به نجف اشرف مشرف شد، پس زمان ارتحال مرحوم سید، جناب استاد در حدود نه سال داشت و هنوز به نجف نرفته بود که مرحوم سید در جوار رحمت الهی آرمید، و معظم له در همین تصویر تصریح فرمود که استادش مرحوم آقای قاضی محضر مبارکش را ادراک کرد و به کمالات صوری و معنوی نائل آمد، بنابراین مقصود آنجناب از اینکه فرمود: «دو استاد بزرگوارمان سید احمد کربلائی و شیخ محمد حسین اصفهانی» چیست؟\nظاهرا باید جوابش این باشد که چون مرحوم سید استاد استاد بود، جناب علامه طباطبائی تشرفا از مرحوم سید تعبیر به استاد فرموده است. و اکنون که به تحریر این مبارک نامه (سه شنبه 27 شعبان 1401 ق = 9 تیرماه 1360 ه ش) اشتغال دارم حضرت استاد طباطبائی در قم تشریف ندارند تا بمشافهه حضوری بپرسم.\nو در همان روز مذکور ( 4شنبه 27 ذی الحجه 1347 ه ق ) که به محضر مبارک آیة الله حاج شیخ محمد تقی آملی در تهران مشرف شدم و ایشان که فرمودند: «در میان شاگردان مرحوم آقای قاضی، ایشان – یعنی استاد طباطبائی – و مرحوم سید احمد کربلائی کشمیری از همه بهتر بودند» این بنده به حضور استاد آملی عرض کرده است: آقا آیا این سید احمد کربلائی کشمیری همان سید احمد کربلائی معروف است؟ فرمود ایشان غیر از آن آقا بود. آن آقای سید احمد کربلائی را اصلا ما ندیده‌ایم، که از شاگردان مرحوم ملاحسینقلی همدانی، و از اساتید حاج سید علی قاضی بود، اما این آقای سید احمد کربلائی کشمیری است و از شاگردان مرحوم قاضی بود و جوان مرگ شده است، و آن آقا سید احمد کربلائی استاد قاضی اصلا اصفهانی بود.\nآنگاه مرحوم آقای آملی کرامتی از مرحوم آقای کشمیری در گشودن قفل بسته‌ای حکایت فرمود که در ص 64 دفتر خاطراتم مسطور است. **زیرنویس= بالاخره در همین روز (سه شنبه 9 تیرماه 60) به‌وسیله دوست فاضل صاحبدلی با استاد علامه طباطبائی که در تهران تشریف داشتند تلفنی در این موضوع سؤال شد در جواب فرمودند حق با فلانی یعنی اینجانب است، و تعبیر به استاد از جهت همان استاد استاد بودن مرحوم سید است.@\nیکی از مؤلفات علامه طباطبائی و تنی چند از اعاظم علما در پیرامون ولی الله اعظم امیرالمؤمنین علی علیه السلام\nیکی از مؤلفات صاحب ترجمه (استاد علامه طباطبائی) رساله و چیز بسیار عزیز «علی و الفلسفة الالهیه» است. در مقاله‌ای که جناب استاد به مناسبت تأسیس کنگره هزاره نهج البلاغة در تهران، ترقیم و ارسال بدان کنگره فرمود، تکمیل رساله مذکور را تمنی کرد.\nدر آن مقاله نکته ای بسیار بلند قریب به این مضمون افاده فرمود که در میان جمیع صحابه رسول الله (ص) از کسی جز امیرالمؤمنین علی علیه السلام در بیان معارف حقه الهیه صاحب این همه گفتار بدین صورت که نهج البلاغة نمونه بارز آنست نقل نشده است واحدی نشان نداده است.\nراقم ابن سطور متمسک بذیل عنایت اهل ولایت حسن حسن زاده آملی چند جمله‌ای دیگر نیز از بعضی از اعاظم دیگر علمای اسلام درباره برهان الحکماء الالهیین امیرالمؤمنین حضرت وصی علی علیه السلام تقدیم می دارد:\n1- خلیل بن احمد بصری استاد سیبویه و واضع علم عروض، متوفی 175 ه ق درباره حضرتش گفت:\nاحتیاج الکل الیه و استغناله عن الکل دایل علی انه امام الکل و سئل ایضا: ما هو الدلیل علی ان علیا امام الکل فی الکل؟ فقال احتیاج الکل الیه و غناه عن الکل\n(روضات الجنات للخوانساری ره)\n2- شیخ رئیس ابن سینا متوفی 428 ه ق در رساله معراجیه (ص 15) گوید: عزیزترین انبیا و خاتم رسولان صلی الله علیه و آله و سلم چنین گفت با مرکز حکمت و فلک حقیقت و خزینه عقل امیرالمؤمنین علی علیه السلام که یا علی:\nاذا رایت الناس یتقربون الی خالقهم بانواع البر تقرب الیه بانواع العقل تسبقهم\nو این چنین خطاب جز با چند بزرگی راست نیامدی که او در میان خلق آنچنان بود که معقول در میان محسوس.\n3- فخر رازی متوفی 606 ه ق در تفسیر کبیر مفاتیح الغیب در ضمن سوره فاتحه در جهر و اخفات بسم الله الرحمن الرحیم، جهر را اختیار کرده است و چند وجه دلیل بر جهر آن اقامه کرده است از آن جمله گوید:\nالسابع أن الدلائل العقلیه موافقه لنا و عمل علی بن ابی طالب علیه السلام معنا و من اتخذ علیا اماما لدینه فقد استمسک بالعروة الوثقی فی دینه و نفسه.\nمن عبارت تفسیرش را بدون یک حرف تصرف از طبع ترکیه نقل کرده‌ام\n(161 ج 1)\n4- شیخ اکبر محیی الدین عربی متوفی 638 در باب ششم فتوحات مکیه در بحث هباء فرماید:\nفلم یک اقرب الیه قبولا فی ذلک الهباء الاحقیقة محمد ص السماة بالعقل و اقرب الناس الیه علی بن ابی طالب رضی الله عنه امام العالم و سر الانبیاء اجمعین.\nمن این عبارت شیخ اکبر را از فتوحات چاپ بولاق نقل کرده‌ام\n(ص 132 ج 1)\n5- ابن الی الحدید شارح نهج البلاغه متوفی 655 ه ق در شرح خطبه 85 نهج آنجا که امام علیه السلام فرماید:\n«بل کیف تعمهون و بینکم عترة نبیکم و هم ازمة الحق و اعلام الدین و السنته الصدق فأنز لوهم بأحسن منازل القرآن و ردوهم و رودالهیم العطاش» الخ.\nفانزلوهم باحسن منازل القرآن تحته سر عظیم و ذلک انه أمر المکلفین بان یجر و العترة فی اجلالها و اعظامها و الانقیادلها و الطاعة لا و امرها مجری القرآن.\nقال: فان قلت فهذا القول منه یشعر بأن العتره معصومة فما قول اصحابکم\nقلت: نص ابومحمد بن متویه ره فی کتاب الکفایه علی ان علیا معصوم و ادلة النصوص قد دلت علی عصمة و ان ذلک امر اختص هو به دون غیره من الصحابة\n(134 ج 1 چاپ سنگی)\nآن خلیل گوید: نیاز همه به علی و بی نیازی علی از همه، دلیل است که علی امام همه است.\nشیخ رئیس گوید: علی در میان خلق آنچنان بود که معقول در میان محسوس فخر رازی گوید: هر کس علی را امام خود بگیرد به دست آویز استوار چنگ در زده است.\nشیخ اکبر گوید: علی امام عالم و سر جمیع انبیا است.\nابن متویه گوید: ادله نصوص دال است که در میان صحابه فقط علی معصوم بود\nاین چند کلمه قصار به پیشگاه مقام والای ولایت علوی، شرحی است از هزاران کاندر عبارت آمد.\nدین الهی و فلسفه الهیه\nجناب استاد علامه طباطبائی مدظله‌العالی، در صدر آن رساله و جیز عزیز «علی و الفلسفة الالهیه» اصلی بغایت قویم، و مطلبی به نهایت عظیم اهدا فرموده است که:\nحقا انه لظلم عظیم ان یفرق بین الدین الالهی، و بین الفلسفة الالهیة\nاین کلامی صادر از بطنان عرش تحقیق است که هر کس شنید گفتار «لله در قائل» آری دین الهی و فلسفه الهی را جدای از هم داشتن و پنداشتن به‌راستی ستمی بزرگ است.\nمعلم ثانی ابو نصر فارابی در آخر کتاب قیم خود بنام «تحصیل السعادة» بیانی شریف در پیرامون فلسفه دارد که منتهی به این نتیجه ارزشمند می‌گردد! فیلسوف کامل امام است.\nو صدر المتالهین در اسفار (ص 75 ج 4 ط 1) فرمود:\nتیالفاسفة تکون قوانینها غیر مطابقة للکتاب و السنة.\nاین بنده ناچیز حضرت استاد علامه طباطبائی – افاض الله تعالی علینا برکات انفاسه الشریفه – را در تعلیم و تأدیب چنان یافته است که معلم ثانی ابو نصر فارابی در کتاب تحصیل السعادة (ص 29 طبع حیدرآباد دکن) در این دو رکن رکین و دو اصل اصیل أعنی تعلم و تأدیب افاده فرموده است:\nو التعلیم هو ایجاد الفضائل النظریه فی الامم و المدن، و التأدیب هو طریق ایجاد الفضائل الخلقیة و الصناعات العلمیة فی الامم. و التعلیم هو بقول فقط، و التأدیب هوان یعود الامم و المدینون الافعال الکائنة عن الملکات العلمیه بان تنهض عز المهم نحو فعلها و ان تصیر تلک و افعالها مستولیة علی نفوسهم و یجعلو الکالعاشقین لها.\nهر یک از تألیفات جناب استاد علامه طباطبائی در این دو اصل مذکور حائز اهمیت بسزا و حاوی نقادیهای دقیق و عمیق است. به حقیقت آن جناب در تعلیم و تأدیب نفوس مستعده در دانشگاه معارف عالیه حقه الهیه أعنی حوزه علمیه قم، در زمانی که علائق به امور طبیعی و لذائذ مادی دامنگیر اکثر شده است، لطفی است از جانب خداوند متعال که ارزانی داشته شد تا حجت بر همگان تمام باشد.\nذلک فضل الله یؤتیه من یشاء و الله ذوالفضل العظیم.\nمعظم له از شجره علم و تقوی است و چندین پشت از اسلاف آن جناب همه از امائل و افاضل عصر خود در مقبتین علم و تقوی بودند\n[آثار عمده قلمی جناب علامه طباطبائی از نظم و نثر]:\nهمه آثار آن جناب علم است و فکر، همه حقیقت است و معرفت، همه بحث است و فحص، همه عشق است و عقل همه قرآن است و حدیث، ووو\nهر که سخن با سخنی ضم کند++\n1- تفسیر عظیم الشأن «المیزان» در بیست مجلد که «ام الکتاب» مؤلفات او است.\n2- اصول فلسفه رئالیسم\n3- حاشیه بر اسفار صدر المتالهین که با اسفار چاپ دوم به طبع رسیده است\n4- مصاحبات با استاد کربن\n5- رساله در حکومت اسلامی\n6- حاشیه کفایه – که در دست طبع و نشر است.\n7- رساله در قوه و فعل\n8- رساله در اثبات ذات\n9- رساله در صفات\n10- رساله در افعال\n11- رساله در وسائط\n12- الانسان قبل الدین\n13- الانسان فی الدین\n14- الانسان بعد الدین\n15- رساله در نبوت\n16- رساله در ولایت\n17- رساله در مشتقات\n18- رساله در برهان\n19- رساله در مفالطه\n20- رساله در تحلیل\n21- رساله در ترکیب\n22- رساله در اعتبارات\n23- رساله در نبوت و مقامات\n24- منظومه در رسم خط نستعلیق\n25- علی و الفلسفه الالهیه\n26- قرآن در اسلام\n27- شیعه در اسلام\n28- محاکمات بین دو مکاتبات که گفته‌ایم.\n30- بدایة الحکمة\n31- نهایة الحکمة\nاین دو کتاب اخیر (بدایة و نهایه) از متون فلسفی بسیار مهم است، که عالی‌ترین سیر تکاملی فلسفی الهی از قلم و زین و سنگین چون صاحب «المیزان» تدوین شد که بحمدالله تعالی اکنون در حوزه علمیه قم از کتب درسی طالبان حکمت است\nآن‌کس که ز کوی آشنایی است++\nداند که متاع ما کجائی است\nاین چند سطر را به‌طور عجاله به اندازه درایت خودم از معظم له تحریر و به حضور ارباب فضل تقدیم داشتم و مقرم که حق ترجمه را در حق صاحب ترجمه ایفا نکرده‌ام. هر چند\nمرد را صد سال غم و خال او++\nیک سر موئی نداند حال او\nولی باز امید است که در فرصت بیشتر وظیفه قدر شناسی‌ام را نسبت به ساحت مقدس آن جناب و برادر مکرم او حضرت آیت الله جامع المعقول و المنقول آقا سید محمد حسن الهی قاضی طباطبائی قدس سره العزیز و روحی له الفداء که آن هر دو سرور و مولایم بر این بنده کمترین ناچیز حقوق تعلیم و تأدیب بسیار دارند، به پیشگاه مردم صاحبدل عرضه بدارم.\nامیرالمؤمنین (ع) فرمود: لقد علمنی رسول الله (ص) الف باب یفتح کل باب الف باب\n(بهار ج 7 ص 281)\nو عن زراه و ابی بصیر عن الباقر و الصادق علیهما السلام قالا علینا ان نلقی الیکم الاصول و علیکم ان تفرعوا\n(ماده ف رع مجمع البحرین طریحی رة)\nمن از مدح و ثنای، مجد و سنای آن جلسه‌های صبح سعادت که سالیانی دراز در حضور باهر النور استاد تعلیم و تأدیب علامه طباطبائی، ابواب رحمت از القای اصول معارف الهیه بروی ما گشوده می‌شد، ناتوانم.\nجزاه الله عن الاسلام و المسلمین خیر جزاء العاملین، ان الله لایضیع اجر من احسن عملا\nدعویهم فیها سبحانک اللهم و تحیتهم فیها سلام و آخر دعویهم أن الحمد لله رب العالمین.\nقم، حسن حسن زاده آملی\n28 شعبان المعظم 1401 ه ق\n10 خرداد 1360 ه – ش\nگفتگوی اخصاصی روزنامه جمهوری اسلامی با آیة الله حاج آقا حسن حسن زاده آملی دامت افاضاته به مناسبت شخصیت علمی و اخلاقی فیلسوف کبیر آیة الله علامه سید محمد حسین طباطبائی قدس سره\nالحمدلله رب العالمین، انا لله و انا الیه راجعون، اعوذ بالله من الشیطان الرجیم، یا ایتها النفس المطمئنة ارجعی الی ربک راضیة مرضیة فادخلی فی عبادی و ادخلی جنتی»\nفرموده اید درباره ی شخصیت اخلاقی و علمی و سیرت حضرت استاد علامه طباطبائی رضوان الله تعالی علیه چند جمله‌ای به محضر مبارک شما تقدیم بدارم. رحلت آن جناب ضایعه‌ای بسیار بزرگ برای عالم علم بود. و باید ارتحال حضرتش را به حضور شریف بقیة الله ولی الله اعظم قطب عالم امکان امام زمان ارواحنا له الفداء و به حضور شریف عالم علم، علمای عظام، مراجع عظیم الشأن اسلام، قاطبه طالبان علم و حقیقت و معارف و حقایق تسلیت عرض بنماییم. در شخصیت آن جناب از چندین بعد باید سخن بمیان آورد. که بنده از هر بعدی بخواهم سخن بگویم حق آن جناب را اداء نکرده‌ام و آن چنان که علامه طباطبائی بود نمی‌توانم معرف ایشان بوده باشم.\nدر نیابد حال پخته هیچ خام++\nابتدا فرمودید در خصوصیات اخلاقی آن جناب عرایضی به محضر مبارک شما ارائه بدهم. انسان حرفی که می‌زند. نیتی که می‌کند، آنچه را که می‌شنود، مسئول همه احوال و اطوال وجودی‌اش است و باید در پیشگاه حقیقت دار هستی\nاز عهده‌ی جواب تمام این احوال و اطوال گوناگونی که از او صادر می‌شود، صادرات اوست و یا واردات اوست بر بیاید و جواب بدهد لذا بنده آنچه را که به رأی العین در سالیان دراز به حضور شریفشان تشرف داشتم و از خرمن پر فیض و پربرکتشان خوشه چینی و گدائی می‌کردم که آن جناب و همچنین برادر عظیم الشأن ایشان عالم ربانی حضرت آقای آیت الله سید محمد حسن الهی قاضی طباطبائی رضوان الله تعالی علیهما بر گردن ما حقی عظیم دارند که از عهده‌ی سپاس گذاری آن و اظهار سپاسگزاری آن عاجزم آنچه بچشم دیده‌ام و خودم ادراک کرده‌ام و لمس کرده‌ام به عرض می‌رسانم و در عرایضم مجامله و مداقه و گزاف گوئی و اغراق ندارم آن جناب یکی از اولیاء الله بود.\nو این عرض را که به حضور شریف شما می‌نمایم در اواخر زندگی‌اش در این نشئه که هنگام ارتحالش فرا رسیده بود که در کنار ایشان ایستاده بودم و آیاتی از قرآن می‌خواندم این حدیث شریف را که جناب ثقة الاسلام کلینی در کافی از حضرت صادق آل محمد (ص) روایت فرموده است به علامه طباطبائی القاء می‌کردم.\nامام صادق فرمود: که در مقام ارتحال ولی خدا فرشته رحمت به او می‌گوید:\nیا ولی الله لاتفزع\nو من پی در پی به جنابش خطاب کردم\nو ایشان از اولیاء الله بودند همواره در حضور در مراقبت در توجه بود چه بسا برایم پیش آمده که در محضر شریف ایشان دیده‌ام به سیمای ایشان می‌افتاد، طلعت ایشان را لقاء ایشان را چهره‌ی ایشان رازیارت می‌کردم حال ایشان را، فکر ایشان را مشاهده می‌کردم، که ظاهر عنوان باطن بود از ظاهر احوالش احساس می‌کردم به یاد این حدیث شریف از حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) که درباره ی عارف بالله فرموده است می‌افتادم و آن حدیث خلاصه مضمونش این است که آقا فرمودند عارف را در زمین و آسمان، در بهشت در هیچ جای عالم نمی‌توانی پیدا کنی از خادم بهشت سؤال کنی در بهشت بروی عارف بالله را جستجو کنی او را نمی‌یابی و همچنین نمی‌توانی در هیچ نقطه عالم از عارف آگاهی پیدا بنمائی و دست بیابی یکی از حضار عرض کرد آقا پس عارف را باید در کجا جست؟\nپس او کجاست؟ او که در هیچ جای عالم نیست امام (ع) در جواب فرمود:\nعارف در نزد خدایش است او فراتر از عالم کثرت است او برتر از آن است که با عالم همنشین بوده باشد. او همنشینی با عالم ندارد او در پیش خداوند عالم است. عارف در بهشت چکار می‌کند اگر بهشت شیرین است. بهشت آفرین شیرین‌تر است.\nچرا زاهد اندر هوای بهشت است؟++\nو آن جناب چنین کسی بود که حضور و توجهی بسیار عمیق و شریف داشت. دفتر خاطراتی از حضرتش دارم که گاه گاه کلمات قصار و احوال دلنشین را می‌شنیدم و می‌دیدم از شجره‌ی طوبی وجودش ثمره‌ها می‌چیدم و بهره هائی می‌بردم در آن دفتر خاطرات یادداشت می‌کردم یک وقتی در حضور مبارکش به ایشان عرض کردم آقا راه ترقی و تعالی چیست؟ فرمودند آقا تخم سعادت مراقبت است، مراقبت یعنی کشیک نفس کشیدن، یعنی حریم دل را پاسبانی کردن، یعنی سر را از تصرفات شیطانی حفظ داشتن، پاسبانی حرم دل بودن، این تخم سعادت را باید در مزرعه دل کاشت و بعد به اعمال صالحه و آداب و دستورات قرآنی تخم سعادت، این نهال سعادت را پروراند.\nمراقبت، حضور داشتن و حریم دل را مواظب بودن، انسان است که ابد در پیش دارد انسان است که باید دو قوه‌ی نظری‌اش و عملی‌اش که به‌منزله دو بال هستند از قوه به فعلیت برسند تا بتواند به معارج عالیه‌ی انسانی پرواز بنماید اجازه بفرمائید من بیانی را که جناب خواجه نصیر الدین طوسی رضوان الله تعالی علیه در تفسیر سوره‌ی مبارکه والعصر دارد به عرض برسانم پس از آن مطلبی درباره ی حضرت علامه طباطبائی تقدیم بدارم. جناب خواجه در بیان سوره‌ی مبارکه والعصر فرمایشی دارد که خلاصه گفتارش مضمون تحلیل اش این است.\nبسم الله الرحمن الرحیم، والعصر، ان الانسان لفی خسر.\nانسان زیان کار، انسانی که درخت وجودش را تباه کرده و خودش را\nضایع و باطل نمود. خودش را طعمه هوی و هوس کرده، چه انسانی است که در خسر است؟ آن کسی است که اشتغال دارد به امور نفسانی، شیطانی و شهوات بهیمه ی حیوانی که این خواسته‌های نفسانی و این شهوت‌های بهیمی او را از مسیر تکاملی انسان بدر می‌برد. و او را با حیوانات محشور می‌کند بلکه از حیوانات پست‌تر می‌شود. که آنها این سرمایه را ندارند و او داشت و قدر آن سرمایه را نمی‌دانست و به ورطه هلاکت افتاد آن انسانی از این خسر رهائی یافته که.\nایمان مرجع و بازگشتش به علم است.\nعلم پروراندن قوه نظریه است که انسان آن قوه‌ی بحاث و فحاصش را که قوه‌ی بینش اوست. با آن قوه توریست خدادادی که باید این تور را بیاندازد کسب کند. از تو حرکت و از خدا برکت این قوه باید به فعلیت برسد به فعلیت رسیدن این قوه به ایمان است. ایمان به علم است، علم ایمان است، ایمان علم است. قرآن ایمان است، قرآن علم است. آنچه را که سفرای الهی آورده‌اند سرمایه و غذای قوه‌ی نظری انسان است که این قوه به فعلیت برسد.\nحالا ایمان آوردن صاحب علم شدن به‌طور مثال خطایی مانند این ست که کسی یک زمینی را آمادگی داده برای بذر افشاندن.\nتنها آماده نمودن زمین برای بذر افشانی آن زمین میوه نمی‌دهد، زراعت نمی‌دهد، باید پس از آمادگی بذر هم بیافشاند. لذا در آیات قرآن می‌بینید.\nپشت سر کسانی که\nبذر افشانی هم کردند. تخم هم پاشیدند نهال هم کاشتند، تنها به داشتن زمین مستعد و آماده انسان صاحب بهره نمی‌شود.\nاعمال صالح بجای آوردند رفتار نیکو دارند، سیرت نیکو دارند، که به تحقیق به مبنای شریف قرآن و به مباحث متقن و محکم حکمت و عرفان، چه قرآن\nخودش محض برهان و عین حکمت و عین عرفان است. علم و عمل انسان سازند. علم و عمل عرض نیستند.\nعلم و عمل جوهرند، حقیقت گوهر انسان می‌شوند هر چند همه اعمال ما اعمال خودمان را نسبت به این سوی بنگریم عرض است تمام حرکات ما همه عرض است. احوال ما عرض است باغبان نهالی که می‌کارد حرکت است و کندن است و حرث کردن است و آب دادن، تمام افعال او عرض است اما در دل این عرض جوهری نهاده شده است. که آن ملکات فاضله می‌شود اگر اعمال صالحه باشد که آن ملکات فاضله انسان سازند و آن آدمی با آن ملکات خودش محشور است. بلکه باب و در اینگونه امور هم در این مقام از ضیق لفظ است انسان نیست مگر عملش و عملش که:\nبا وصف آن بانی انسان آنچه را که انسان سعی کرده و کوشش نموده است. همان است، ببینید چگونه خودش را ساخته است.\nلذا فرموده‌اند که هر کسی از مرگ می‌ترسد اگر بحث و کاوش بفرمائید، حقیقتش این است که از خودش می‌ترسد. از اعمال خودش از چهره‌ی منکر اعمال خودش خوفناک و بیمناک است. و ما می‌بینیم از افراد و اشخاص در سن‌های بالا و کتاب‌ها خوانده و درس‌ها دیده و استادها خدمت کرده اسم مرگ برده می‌شود آنها می‌لرزند، ناراحتند و از سوئی دیگر می‌بینند مثلا دختر جوان خاتم انبیاء حضرت صدیقه کبری، او برای ارتحال از این نشئه شادمانگی از خود نشان می‌دهد.\nحالا ببینید تفاوت ره از کجاست تا بکجاست.\nالا الذین آمنوا و عملوا الصالحات، «عملوا الصالحات»\nپروراندن آن قوه‌ی عملی می‌باشد، آمنوا پروراندن قوه‌ی نظری است. قوه‌ی نظری را مقدم آور، حدیثی از جناب رسول الله است که علم امام عمل است، پیشوای عمل است عمل نیاز دارد به نور علم باید عالم بشود راه بیابد تا به راه بیفتد جناب خواجه فرمایشش این است که این دو قوه‌ی نظری و عملی به آمنوا، به عملوا الصالحات از قوه به فعلیت رسیدن انسان باز هم هنوز کار دیگر دارد که آن کار دیگر دنبالش است که.\nحالا که خودش دارای چنین دو قوه‌ی قوی شده که دو قوه به فعلیت رسیدند کسی بوده باشد. که به تواصوا بالحق، حق راستی است، درستی است، علم است، کمال است، آنچه که حق است، معارف است، حقایق است، اینها همه حقند.\nدیگران را به حق وصیت کننده سفارش کنند. تعلیم بدهند، یعنی قوه‌ی نظریه دیگران را بپرورانند خودش که صاحب چنین کمالی شده دیگران را هم به‌سوی مقامات عالیه علم و عرفان ارتقاء بدهد.\nانسان در مسیر تکاملش کتل ها در پیش دارد، گردنه‌ها در پیش دارد و باید این گردنه‌ها را سپری کند باید صابر بوده باشد.\nخلاصه‌اینکه قوه‌ی علیمه دیگران را می‌پروراند آنان را به صبر و شکیبائی و فراگرفتن و تن به عمل دادن اعمال صالحه وصیت می‌کند چنانچه.\nبرای فرا گرفتن علوم و معارف‌اند پس انسانی که از زیان کاری رسته است و درخت وجود خودش را به کمال رسانده است. آن انسانی است که\nآمنوا و عملوا الصالحان\nدو قوه‌ی نظریه و عملیه خودش را پرورانده\nاین دو قوه‌ی نظریه و عملیه دیگر آن را که می‌گویند عقل نظری و عقل عملی آنها را پرورانده دیگران را رشد داده و در ضمن همین مطلب ابو نصر فارابی را در کتاب تحصیل السعادة مطلبی است و خلاصه گفتارش این است که سفرای الهی برای دو کلمه آمده‌اند. یکی تعلیم مردم و دیگری تأدیب مردم.\nتعلیم مردم به آنان علم بیاموزد، تأدیب مردم درخت وجودشان را درست\nبار بیاورد. جان مطلبی که درباره ی جناب علامه طباطبائی خواستم به عرض برسانم بنده آن جناب را در داشتن عقل نظری و عقل عملی بسیار غنی و در حد خودش که از اعاظم افاضل و صدور اماثل فخر شیعه، مفخر عالم علم و عالم اسلام هست در داشتن این دو قوه‌ی عقل نظری و عقل عملی بسیار بسیار قوی یافتم.\nاما عقل نظری در مدت عمر پربرکتش که 81 سال در این نشئه زیست نمود سی سال را در حوزه مقدسه قم وقف طالبان علم و دانش پژوهان کرده است آثار قلمی از خود به یادگار گذاشته است که یکی از آنها تفسیر عظیم و قیم و رسیم و متین المیزان است که تفسیر قرآن است به قرآن. تفسیر شریف المیزان را در 20 جلد مدت 20 سال تألیف فرموده است.\nاین بیانگر قوه‌ی عقل نظری اوست و عقل عملی‌اش رساله ولایتش را بخوانید می‌بینید چون از انسان آنچه صادر می‌شود که درجان خودش دارد یعنی گفتار هر کس قلم هر کس، سیرت هر کس، روش هر کس، معرف فطرت او و جیلی او و صفات درونی او می‌باشد و رساله ولایتش یک پارچه نور است و آن حالات درونی‌اش را، آن توجهاتش را، آن مقامات انسانی را، که آدمی‌باید در سایه توجه و مراقبت و در کنار شجره‌ی طوبای ولایت بهره ببرد تا به چنان مقامات برسد بیان می‌فرماید که هر کلمه‌اش، هر سطرش و صفحه‌اش حکایت از مقام قوت و فعلیت به کمال عقل عملی علامه طباطبائی می‌باشد. از جنبه‌ی تعلیمش که.\nدر این مدت سی سال که در حوزه‌ی مقدسه قم تشریف داشتند احیاء کردند. حوزه را در حوزه تفسیر قرآن آوردند، در حوزه بحث از معارف قرآن آوردند، در حوزه سخن از سیر و سلوک حقیقی و واقعی به مشرب قرآن مجید برای نفوس مستعده در مجالس عدیده و گوناگون مطابق آن بلند اندیشی و دور بینی و نفس شناسی و اشخاص شناسی که داشته بود مطابق استعداد زمینه‌ها و جهان‌ها بذر افشانی‌ها می‌فرمود. بعضی از درس‌ها و بحث‌ها مطابق محفل و مجلس و اشخاص مشت، مشت بذرافشانی می کرد.\nدر بعضی از مجالس دامن، دامن بذر افشانی می کرد این از جنبه‌ی تعلیمش\nکه الحمدلله رب العالمین شاگردانی متعدد تربیت کرده است. نهال‌های را ببار آورده است که هم اکنون در حوزه‌های علمی از قم گرفته تا تهران و جاهای دیگر و شهرستان‌ها، شاگردان او هستند به همان مسیر الهی جناب علامه طباطبائی تعلیم می‌نمایند، تربیت می‌نمایند. تأدیب می‌نمایند در پروراندن اشخاص در پروراندن نفوس مستعده\nکه هم در محفل درس و فحص خودش جان‌هایی را زبان داده و بی‌زبان‌هایی را زبان داده و هم در مبنای سیر و سلوکش و تأدیب و تربیتش اشخاصی تربیت کرده است پرورانده است که هم از جنبه علمی یادگارهای خوبی دارد و هم از جنبه عملی یادگارهای خوبی واقعا آن جناب لطفی از الطاف الهی بود. در این زمان، در این عصر که پلنگ‌ها، نهنگ‌ها، درنده‌ها از شرق و غرب حمله کرده بودند به پیکر مقدس دین و ماسک‌های قیراندود به چهره‌ی مبارک قرآن و دین زده بودند و با قلمه‌ای آلوده خودشان چیزهایی می‌نوشتند و با دهان‌های پلیدشان چیزها می‌گفتند این لطف الهی با بیانات عرشی و دل نشینیش با همه این پندارهای غلط جنگیده و با این همه افکار پلید پنجه داده است که\nکتب الله لاغلبن انا و رسلی\nباید خدا به گفتار رسولان خدا غالب بوده باشد.\nتوانست معارف حقه الهیه را بر کرسی بنشاند و افراد و اشخاصی تربیت بنماید که الآن در حوزه مقدسه علمیه قم و در حوزه‌های دیگر همان هدف مقدس الهی آن جناب را بر کرسی بنشاند و نفوس مستعده را به سوی کمالشان ارشاد بنماید.\nجناب علامه حدیثی در اربعینش دارد آن حدیث سلسله سند را به شیخ بهائی می‌رساند و او نیز می‌رساند. به امام صادق (ع) و آن جناب از حضرت رسول الله (ص) روایت می‌کند از آباء گرامی خودش تا به رسول الله (ص) که:\nقال رسول الله (ص) قالت الحواریون لعیسی یا روح الله من نجالس؟\nقال من یذکرکم الله رؤیته و یزید فی علمکم منطقة و یرغبکم فی الاخرة عمله\nحواریون از حضرت عیسی سؤال کردند آقا ما با چه کسی همنشین بوده باشیم جلیس با چه کسی بوده باشیم.\nجناب عیسی روح الله (ع) به حواریون فرمود با کسی که دیدار او چهره‌ی او لقای او شما را به یاد خدا بیاندازد با کسی که منطق او گفتار او بر علم شما بیفزاید با کسی که عمل او\nیرغبکم فی الاخرة عمله\nرفتار او و سیرت او شما را از دنیا بی زاری بدهد و ترغیب و تشویق و تحریص به سوی آخرت بنماید. بینی و بین الله من این هر سه صفت را در جناب علامه طباطبائی می‌دیدم که رؤیت او آدم را به یاد خدا می‌انداخت، منطق او بر علم آدم می‌افزود عمل و سیرت او انسان را به سوی آخرت می‌کشاند. رضوان الله تعالی علیه حقی بر علم و اهل علم و عالم علم دارد از آن جناب در مقامات علمی و عملی بیش از اینها حرف می‌خواهد درباره ی مقامات علمی و عملی آن جناب بیش از این حرف می‌باید او به حق عارف بالله بود و او فیلسوف الهی بود یکی از رسائل بسیار وجیه و عزیز آن جناب بنام فلسفه‌ی الهیه و دین الهی است که به عنوان علی و فلسفة الالهیه است در ابتدای آن رساله بسیار مفید سخنی عنوان می‌فرماید از فلسفه چون سخن‌ها حرف‌ها کتاب‌ها، به تعبیر یکی از اساتید بزرگ ما جناب آیت الله علامه‌ی رفیعی قزوینی رضوان الله علیه فرمود کتاب‌ها، حرف‌ها افتاده به دست زبان نفهم‌ها کارهایی می‌کردند حرف‌هایی می‌زدند که آنچه اندر دل بود اظهار آن مشکل بود.\nمرحوم علامه طباطبائی در ابتدای آن کتاب عنوان فرمود که حقا فرق میان فلسفه‌ی الهیه و دین الهی گذاشتن این دو را از یکدیگر جدا کردن جرمی است عظیم فلسفه‌ی الهیه یعنی دین الهیه دین الهی یعنی فلسفه‌ی الهی فلسفه یعنی حقایق عالم و حقایق عالم را به نحو احسن و اکمل دین الهی فائز است جز اینکه آیات قرآن کلمات قرآن صور قرآن مطابق بیشتر و معارف اشخاص خودش را نشان می‌دهد یعنی یک آیه برای یک شخص روزنه‌ای است. همان آیه برای شخص دیگر «در» است برای شخص دیگر «دروازه» است برای شخص دیگر آسمان‌ها است برای دیگری کهکشان‌هاست تا وسعت علمی و مجال در میدان بینش و درایت آن کسی که آمده است در کنار این طریق الهی و معبود الهی چقدر بوده باشد او را حد نیست. فرمود:\nبه هر اندازه‌ی قرآن که رسیده‌ای به هر مقام قرآن که دست یافته‌ای به هر بطنی از بطونش که نائل شده‌ای نگو تمام شد.\nامیرالمؤمنین فرمود اقراء بفهم، بخوان، بیاب وارق در پی آن باش که بالاتر بروی که خبرهاست در هیچ حد توقف نکن دین الهی حائز همه‌ی مقامات در معارف دار هستی است.\nاین فلسفه‌ی الالهیه است و دین الهی هم این فلسفه‌ی الهیه و حقا ظلم عظیم است کسی بخواهد بین دین الهی و فلسفه‌ی الهیه جدائی بیاندازد این مطلب را پیش از آن جناب پیش از علامه طباطبائی مرحوم صدر المتألهین جناب ملاصدرا در کتاب عظیم الشأن اسفار که اکنون در خاطر دارم صفحه‌ی 75 جلد چهارم چاپ اول اسفار است در آنجا به مناسبتی همین بحث را پیش کشیده و سخن درباره ی تجدد نفس ناطقه است که انبیاء این را فرموده‌اند دین خدا این را فرموده است سخن را کشاند. بدین جمله فرمود:\nتبت لفلسفه تکون قوانینه غیر مطابقة للکتاب و السنة\nمرگ بر آن فلسفه ای هلاکت بر آن فلسفه ای که قوانین آن اصول آن قضایای آن براهین آن مطابق کتاب و سنت نباشد. کتاب و سنت متن فلسفه است، عین حقیقت و واقعیت است.\nتبت لفلسفه لاتکون قوانینه غیر مطابقة للکتاب و السنة\nدر همان کتابی که بنام تحصیل السعاده از ابونصر فارابی نقل کردیم آن جناب نیز آن فیلسوف بزرگ الهی نیز آن معلم ثانی نیز در اواخر تحصیل السعاده درباره ی فلسفه و فیلسوف کامل سخن به میان آورده تا حرف را بدین مضمون مطلب منتهی کرده که خلاصه فرمایشش این است. فیلسوف کامل امام است آن کسی پیشوای مردم است آن کسی واسطه فیض است آن کسی دستی به‌سوی بالا دارد و دست دیگر به این سو و طالبان حقیقت را به حقیقتشان آشنایی می‌دهد و تشنگان را سیراب می‌نماید که فیلسوف کامل باشد یعنی عالم به حقایق دار هستی بوده باشد.\nکتاب عظیم دار هستی را فهمیده ورق زده باشد فیلسوف کامل امام است و فلسفه‌ی الهیه همان دین الهی است. جناب علامه‌ی طباطبائی به‌حق فیلسوف الهی بزرگ شرق بوده است و عارف بسیار عظیم الشأن بوده است هم در عرفان\nعلمی و هم در عرفان عملی در عرفان علمی به دقایق گفتار عرفای بزرگ و کتاب‌هایشان آشنایی داشت تمهید القواعد را از محضر مبارک حکیم عالیقدر فیلسوف الهی عالم ربانی علامه‌ی بزرگوار جناب آقای سید حسین بادکوبه‌ای استفاده کرد و علوم عقلی را از آن جناب آموخته به دقایق فصوص شیخ کبیر و شروح فصوص و مطالب و مبانی ایشان آشنایی داشت یک دوره موفق شده است که فتوحات محی الدین عربی را نگاه کرده است مطالعه کرده است همینطور که توفیق یافته است یک دوره‌ی بحار جناب علامه مجلسی رضوان الله تعالی علیه را یک دوره نگاه یک محدث خبیر بود همانطور که یک مفسر کبیر بود.\nهمانطور که یک عارف جلیل القدر بود همانطور که یک فقیه و اصولی زبردست بود آن جناب در اوائل امر که به قم تشریف فرما شده است و در این بیت اهل ولایت مشرف شده است شروع فرموده به تدریس علوم نقلی وقفه می‌فرمود. اصول می‌فرمود پس از آنکه دید الحمد لله علمای فقیه و اصولی هستند و در آن جهت درس‌ها و بحث‌های متعدد دائر است اما در اصول عقاید و مباحث قرآنی حوزه احتیاج مبرم دارد شروع فرموده است. به تدریس اصول عقاید اسلامی درس قرآن درس فلسفه‌ی الهیه و شاگردان متعددی را که می‌یافت آنان را به معارف حقه‌ی الهیه از مسیر سیر و سلوک تعلیم و تربیت می‌فرمود.\nکه به این مضمون آن حدیث شریف یعنی آن واقعه‌ی تاریخی که در انجیل دارد حضرت عیسی پیمبر وقتی مبعوث به رسالت شده است از کنار دریا عبور می کرد دید دو تا برادر در ناوی نشسته‌اند تور می‌اندازند در دریا تا ماهی صید کنند آنان را خواست فرمود چه می‌کنید گفتند داریم ماهی صید می‌کنیم با آنها سخن بمیان آورد فرمود ماهی صید کردن هنر نیست، عرضه آن را دارید که با من همراه بشوید تور بیاندازیم آدم صید بکنیم آدم شکار کنیم، ماهی شکار کردن چه هنری است آن دو نفر برادر جوان مستعد بودند حرف نبوت و وحی در دلشان اثر گذارد و با عیسی پیغمبر بر راه افتادند که از حواریون آن جناب شدند مرحوم علامه‌ی طباطبائی انسان‌ها صید می کرد و شکار می‌نمود.\nیا هر کسی به فراخور استعدادش، ندیدم من کسی را که در کنار سفره‌اش بنشیند و دست خالی و لقمه برنداشته از کنار سفره‌اش برخیزد اخیرا که زبان اعتراض را از گوشه و کنار\nزیاد دید و کتاب‌های هرزه و آلوده دزدکی در این کشور نوشته می‌شد که جوانه‌ای ما را به‌سوی انحراف می‌کشاند جناب علامه‌ی طباطبائی هفتگی روزهای پنج شنبه و جمعه در مجلس خودشان در را بروی همه باز کرده و ندای قولی‌اش و عملی‌اش این بود که این در باز است به روی همه و همانطور که می‌دانیم شما آگاهی دارید که روزهای پنج شنبه و جمعه سالیانی حضرت علامه‌ی طباطبائی مجلس عام داشت. که هر کس هرگونه سؤالاتی دارد پیرامون دین، قرآن، اصول عقاید، فروع دین بفرماید. سؤالاتش را بنماید که حجت بر معترضین تمام بود که حجت بر متعندین تمام بود که حجت بر افراد تیره دل تمام بود حرفی داری بسم الله در بروی شما باز است اگر جواب نشنیدید اگر پاسخ نیافتید آنگه گله کنید چنین کاری حضرت استاد علامه‌ی طباطبائی در چندین سال در این حوزه‌ی قم علاوه بر محافل درس و بحث که هم شبانه داشت و هم روزانه داشت و هم در قم داشت و هم در تهران داشت و هم در مشهد داشت.\nاعلی الله مقامات الشریفه و رفع الله درجات الرفیعه علاوه بر این همه این کار بزرگ و خطیر را هم به عهده گرفته بود بله ایشان فقیه مجتهد بود. اصولی مجتهد بود مفسر کبیر بود معلم اخلاق بود ادیب بود، سالک بود، بی هوا بود، متواضع بود، خودبین نبود.\nمن این جمله را بارها به عرض رسانده‌ام یک وقتی که در حضور شریف ایشان جزوه‌ای نوشته بودم در امامت و برده بودم به محضر مبارکش که این جزوه را نگاه بفرماید نگاه فرمودند یک دوره لطف فرمودند بر بنده منت نهادند به یک جای عبارت من اشکال کردند گفتند آقا اینجا دعای خصوصی در حق خودتان چرا کردید.\nو فرمودند من تا خودم را شناختم دعای خصوصی درباره ی خودم نکردم هر وقتی که دعا می‌نمودم بندگان خدا را در دعایم شرکت می‌دادم، جان بود، روح بود، بزرگوار بود در همان دفتر خاطراتم که از محضر مبارک ایشان و برادر بزرگوارش علامه سید محمد حسن الهی شنیده بودم یادداشت می‌کردم یکی از خاطراتی که دارم در آن دفتر این است وقتی بنده از قم به حضور شریف حضرت آیت الله آقا شیخ محمد تقی آملی رضوان الله تعالی علیه که آن جناب هم یکی از اساتید بزرگوار ما می‌باشد تشرف حاصل کردم به ایشان عرض\nکردم آقا خوابی دیدم شما را عالم خوش داشتم در آن رؤیای خودم و شما فرمایشاتی به من فرمودید بعضی از آنها را که بیدار شدم در خاطرم ماند و بعضی‌ها را فراموش کردم و آنچه را که در خاطرم ماند یادداشت کردم از آن جمله این بود در عالم خواب به من فرمودند.\nالتوحید التنسی غیر الله\nتوحید یکتاپرستی یکی گفتن، یکی دیدن و این است که جز خدا را فراموش کنی جز خدا را.\nوقتی این جمله را به حضورشان عرض کردم مقداری تأمل فرمود و این بیت گلشن راز را در جوابم خواند که:\nسپس سخن بمیان آمده از محضر مقدس استاد بزرگوارشان حضرت آیت الله جناب حاج سید علی قاضی طباطبائی در نجف اشرف که علامه‌ی طباطبائی صاحب تفسیر المیزان و خود آقا شیخ محمد تقی آملی و برادر جناب حاج آقای طباطبائی و اعاظم دیگری که از نجف به محضر مبارک آن جناب استفاده می‌نمودند مرحوم آقای آیت الله آملی به من فرمودند که آقا اگر کسی بخواهد به جایی برسد من برای شما بهتر از جناب آقای علامه طباطبائی یعنی جناب علامه‌ی طباطبائی صاحب المیزان کسی را نمی‌شناسم و سخنش را به این جمله پایان داد و فرمود:\nما همان وقت که در نجف بودیم آقای طباطبائی از همه‌ی ما فقیه‌تر بود و ایشان را مکاشفات بود در همان وقت مکاشفات عجیبی این هر دو برادر داشتند هم جناب علامه آقا سید محمد حسین طباطبائی و هم جناب علامه آقا سید محمد حسن الهی هر دو را مکاشفاتی بود مرحوم آقا شیخ محمد تقی آملی فرمودند در همان وقت در نجف ایشان را مکاشفاتی بود، وجودی بود بسیار عظیم الشأن، کارهای ابتکاری عجیب داشت تفسیر قرآن نموده است. قرآن را به قرآن تفسیر کرد حضرت امیرالمؤمنین (ع) در نهج البلاغه فرمود:\nالقرآن کتاب الله ینطق بعضه ببعض و یشهد بعضه الی بعض\nآیات قرآن بیان همدیگرند، زبان همدیگرند و خود جناب علامه‌ی طباطبائی\nدر ابتدای تفسیرش همین موضوع را پیش کشیده.\nنزلنا علیک الکتاب تبیانا لکل شی\nباشد حاشا که قرآن\nباشد و تبیان خودش نبوده باشد لذا از آیاتی مدد می‌گرفت و آیات دیگر را تفسیر می‌فرمود و درباره ی مثانی و مثنی همین لطیفه و همین مقتدا در قرآن مجید آورده بفرمود مثنی یعنی آن منعطف و جای برگشتن و پیچ خوردن رودخانه است که این رودخانه بر می‌گردد پیچ می‌خورد دو طرف این رودخانه ناظر به یکدیگر است به همدیگر نگاه می‌کند و این قرآن مثانی است مثنی است یعنی این آیات مثل آن ودای رودخانه که پیچ می‌خورد به همدیگر ناظرند به همدیگر نظر دارند شاهد همدیگرند ناطق همدیگرند منتها باید انسان به زبان قرآن آشنا باشد و ایشان عجیب به زبان قرآن آشنا بود، قرآنی بود و اهل قرآن بود خدا رحمتش کند، قرآن را با قرآن تفسیر فرمود کتاب‌هایی که نوشته همه‌اش لطف است و فکر است و تعلیم است و تأدیب است، بحث است و فحص است.\nیک‌وقت به من فرمود که من ابتدای امر در موضوعات گوناگون اصول عقاید علمی موضوعاتی انتخاب کردم از قرآن مثلا درباره ی ولایت، امامت، معاد، توحید و اینگونه امور از آیات قرآن استفاده کردم که هفت مجلد در این امور نوشتم پس از آن به فکر این افتادم که قرآن را شروع کنم به تفسیر و شروع کردم که بحمد لله موفق شده است.\nمحاسن اخلاقی آن جناب سیر و سلوک آن جناب، مصاحبت آن جناب، شاگرد پروری آن جناب، اساتید آن جناب تواضع آن جناب قلم آن جناب فنون علمی آن جناب، هر یک به‌نوبه‌ی خود جزوه و رساله‌ای می‌خواهد بنده سنه‌ی 42 مهرماه از تهران به قم مشرف شدم به مدرسه‌ی مرحوم آیت الله حجت رضوان الله تعالی علیه رفته بودم دیدم در کنار حوض مدرسه آثار نصب دایره‌ی هندیه است که به‌وسیله دایره‌ی هندیه ظهر حقیقی هر افق تعیین می‌شود و خط قبله هم از آن\nتحصیل می‌شود و استفاده‌های نجومی دیگری هم از دایره‌ی هندیه می‌تواند اهل فن به دست بیاورد من از رفقای آنجا از آقایان محصلین آنجا سؤال کردم این دایره‌ی هندیه را چه کسی در اینجا بکار گذاشته است گفتند حضرت علامه طباطبائی که به خدمتش رسیدم فرمودند بله ما اوائل که آمدیم در قم یکی از درس‌های من تدریس ریاضیات و نجوم بود فرمود من ریاضی می‌گفته‌ام مرحوم آقا سید ابوالقاسم خوانساری از اساتید ریاضی داند بنام نجف اشرف بود که جناب علامه طباطبائی و برادر بزرگوارش ریاضیات را در محضر مبارک آن آقا تعلیم گرفتند.\nحتی اینکه جناب علامه طباطبائی فرمودند آن آقا در ریاضیات به‌قدری دست داشت که تثلیث زاویه کرد و تثلیث زاویه را اهل فن ریاضی‌دانان می‌دانند که چیست یک حرف ساده‌ای نیست که هنوز در کتب ریاضی قضیه و اصلی و مشکلی نداریم برای تثلیث زاویه برای تنصیف زاویه در اصول اقلیدس درباره تنصیف زاویه حرف است اما تثلیث زاویه به برهان هندسی باید با چه مقدماتی پیش آمد.\nحرف آسانی نیست جناب آقا سید ابوالقاسم خوانساری رضوان الله تعالی علیه یک چنین کسی بود و مرحوم علامه‌ی طباطبائی ریاضیات را در محضر مبارک ایشان کسب کرده‌اند عرایضی که بالفعل الآن ارتجالا داشتیم درباره ی آن جناب که به حضور شریف شما تقدیم داشتم خداوند درجاتش را عالی بفرماید و حق عظیمی که به گردن حوزه دارد و به گردن افاضل حوزه دارد خداوند توفیق عنایت بفرماید که از عهده‌ی سپاسگزاری و اداء آن حقی که به گردن ما دارند برآیند و برآییم ان شاء الله تعالی و معارفشان را که به ودیعه در دست بسیاری از افراد مستعد این کشور الحمد لله در مدت سی سال در حوزه‌ی علمیه قم به ودیعه سپرده است انشاء الله اینها تمام به ثمر برسند و دیگران را به ثمر برسانند خداوند درجاتشان را عالی بفرماید درود و رحمت و سلام الهی بر شما باد و بر ایشان باد.\nگفتگوی اختصاصی روزنامه جمهوری اسلامی با آیة الله جوادی آملی دامت افاضاته به مناسبت رحلت فیلسوف کبیر آیة الله علامه سید محمد حسین طباطبائی قدس سره\nحضرت استاد آیة الله علامه سید محمد حسین طباطبائی قدس سره انسانی کامل بود که از حکمت الهی برخوردار شد و خدای متعال قلب پاک این عالم ربانی را به نور حکمت روشن گردانید و چون خدا فرمود هر کس از حکمت الهی برخوردار باشد از خیر کثیر برخوردار است بنابراین، این عالم ربانی از خیری برخوردار شد که خدا در قرآن کریم از آن به خیر کثیر یاد کرده است اما حکمت خیر است چون بهترین و عالی‌ترین موهبت‌های الهی است. و این خیر فراوان است چون آثار وجودی آن زیاد است مانند نور کاملی که افق وسیعی را روشن می‌کند و قلمرو فراوانی را نور می‌دهد اجمالی از سیره‌ی آموزنده آن حکیم الهی را باید بدین شرح بیان کرد: علامه طباطبائی سیره‌ی زندگی او با قرآن کریم آمیخته بود یعنی او با قرآن زندگی می کرد او با قرآن می‌اندیشید او شاگرد خوب قرآن کریم بود او با قرآن معارف الهی را درمی‌یافت. او با قرآن سخن می‌گفت. و با قرآن چیز می‌نوشت یعنی تمام شئون زندگی این عالم ربانی را چون شاگرد قرآن کریم بود قرآن هدایت می کرد وحی خدا رهبری می کرد و چون شاگرد قرآن کریم بود و از تقوای خاصی برخوردار بود خدا او را از علوم الهی برخوردار کرد چون در قرآن فرموده است:\nو چون شاگرد قرآن کریم بود و از تقوای مخصوص برخوردار بود قاب شریف این عالم ربانی در تشخیص حق و باطل و فرق میان صدق و کذب از نورانیت و موهبت خاص الهی برخوردار بود زیرا خدا در قرآن فرموده:\nو چون این عالم ربانی شاگرد قرآن بود. و با قرآن زندگی می کرد و قرآن نور خداست چنانکه خدا فرمود ما برای شما نور فرستاده‌ایم او هم با نور زندگی می کرد و از مصادیق بارز\nو جعلنا له نورا یمشی به فی الناس\nبود چون با این نور زندگی می کرد. مشی او و سیره‌ی او و رفتار او و گفتار او و کردار او آموزنده بود مجلسش آموزنده بود محفل درسش آموزنده بود بیانش آموزنده بود. قلمش آموزنده بود. زیرا همه اینها از آثار آن خیر کثیر است آنچنان در خدمت قرآن بود که علوم اسلامی را در قرن و عصر خود احیا کرد همانطوریکه قرآن جامعه رازنده می‌کند و حیات می‌بخشد و به افراد حیات می‌دهد به یک ملت و امت حیات می‌بخشد به افکار و اندیشه‌های متفکران و اندیشمندان فروغ می‌بخشد این عالم ربانی به برکت استفاده‌هائی که از قرآن کریم کرد توانست علوم اسلامی و الهی را احیاء کند، جوامع بشری را زنده کند دل‌ها را زنده کند مغزها را بیدار کند، زیرا با نور الهی در بین مردم بر می‌برد مهم‌ترین علوم اسلامی که همان تفسیر و حدیث و فلسفه بود به برکت سیره‌ی علمی این عالم ربانی احیاء شد.\nیعنی با تدریس قرآن با تألیف کتاب‌هایی در زمینه قرآن با نوشتن تفسیری بنام المیزان درباره ی قرآن معارف قرآنی را احیاء کرد یعنی در حقیقت مغز مردم، کیان مردم رازنده کرد تا از معارف همیشه جاوید و زنده قرآن کریم بهره بگیرند و بهره‌مند شوند یعنی دل‌های مردم را هشدار داد و هشیار کرد تا از علوم الهی بهره ببرند هم با بیان و قلم معارف بلند الهی را به‌عنوان تفسیر قرآن در سطح وسیع عرضه کرد و هم دل‌ها و مغزهای اندیشمندان را احیاء و بیدار کرد که بتواند از معارف الهی به اندازه کافی بهره ببرند. در پرتو تفسیر قرآن کریم سخنان اهل بیت علیهم السلام را احیاء کرد\nیعنی آنچه را که رسول الله فرمود:\nعلامه طباطبائی این عالم ربانی قدس سره در حفظ و حراست این ثقلین در احیای آثار این ثقلین در نشر معارف این ثقلین کوشید در پرتو تفسیر قرآن کریم سخنان اهل بیت علیهم السلام را به‌عنوان بحث روائی مطرح کرد آنچه را که معصومین علیهم السلام درباره قرآن کریم فرمودند نقل کرد تحلیل کرد تشریح کرد آنها را هم تبیین کرد آنها را هم درست عرضه کرد زیرا قرآن هرگز از اهل بیت جدا نخواهد شد و اهل بیت هم هرگز از قرآن جدا نخواهند بود بنابراین اگر کسی خوب به تفسیر المیزان دقت کند قبل از اینکه به بحث روائی برسد خوب با دقت بررسی کند آیات را بر مفاهیم و معارف و معانی تفسیر شده می‌یابد چه در بحث روائی می‌بیند ائمه علیهم السلام بر همان روال تفسیر کرده‌اند یعنی این شاگرد قرآن و عترت قرآن را به روالی تفسیر کرده است که عترت فرموده‌اند و عترت فهمیده‌اند علامه طباطبائی نظرشان این بود که قرآن طبق آیه‌ی سوره‌ی واقعه\nانه لقرآن کریم فی کتاب مکنون لایمسه الا المطهرون\nاین کتاب قرآن کریم است قرآن کتاب مکنونی است اگر کسی خواست با ظاهر قرآن تماس بگیرد باید از طهارت ظاهری برخوردار باشد ولی اگر خواست با معارف قرآن با عمق قرآنی با معانی پربار و پرمحتوای قرآن تماس بگیرد باید جان او مظهر و جان او پاک باشد.\nو طبق آیه‌ی سوره‌ی احزاب خدای متعال اهل بیت عصمت و طهارت را مطهر معرفی کرده است فرمود:\nاین اراده هم اراده تکوینی است زیرا خدا به کار خودش اراده کرده است. خدا اراده کرده است که: قلوب ائمه علیهم السلام کیان‌های آنها\nرا از هر آلودگی و پلیدی و رجس طاهر و پاک و مطهر سازد چون خدا اراده کرده که این قلب‌ها را مطهر کند یقینا می‌کند و کرده است.\nبنابراین قلوب و دل‌ها ارواح ائمه معصومین، رسول اکرم و اهل بیت عصمت علیهم السلام مطهر از هر اشتباه از هر نقص و هر کمبودی و هر کمی و کاستی و خطا و اشتباه خواهند بود. چون مطهر از هر نقصند بنابراین آنها هستند که می‌توانند معارف بلند قرآن کریم را خوب ادراک کنند و با آن تماس بگیرید\nو اینها هم که مطهرند بنابراین می‌کوشید که روایات را به‌عنوان بهترین شاهد بر تفسیر و تبیین آیات قرآن قرار بدهد و اصرار داشت که آیات قرآن کریم را به کمک سخنان اهل بیت عصمت و طهارت بیان کند و این شیوه خاصی که استاد علامه طباطبائی رضوان الله علیه در تفسیر المیزان بکار برد که آیات را به کمک هم معنا می کرد و برخی از آیات را مبین آیات دیگر قرار می‌داد و به‌وسیله آیات یکدیگر را تبیین و تفسیر می کرد و قرآن را با قرآن تفسیر می کرد این هم یک شاهد قرآنی دارد و هم یک سنت عملی آنچه را که ایشان هم در درس می‌فرمودند هم در نوشته‌ها آورده‌اند و هم در تفسیرشان گوشزد کرده‌اند.\nفرمودند قرآن که بیانگر تمام معارف است. تمام معارف سودمند بشری را بیان می‌کند.\nنزلنا علیک الکتاب تبیانا لکل شیء\nاگر قرآن بیانگر تمام معارف است اگر قرآن روشنگر تمام معارف است چگونه در تبیین و روشنگری خود نقصی دارد؟ این اگر در حریم خودش نقصی داشته باشد نمی‌توان مبین و روشنگر معارف دیگر باشد پس یقینا در آیات قرآن هیچ ابهامی نیست، هیچ جای پیچیده و تاریک و معما نیست خودش، خودش را روشن کرده است زیرا طبق بیان خدا نور است و در نور ابهام وجود ندارد و هم طبق بیان خدا این بیانگر تمام اشیاء است پس در خودش هیچ ابهامی وجود ندارد اگر یک آیه‌اش خوب روشن نشد به کمک آیه دیگر باید آن را فهمید و این همان معنای مثانی بودن قرآن است که خدا قرآن را به‌عنوان یک کتاب مثانی بیان کرده است.\nالله نزل احسن الحدیث کتابا متنابها مثانی\nیعنی سراسر این کتاب انعطاف دارد هر آیه‌ای به آیه دیگر مثنی و منعطف است هر سوره‌ای با سوره دیگر نسبت انعطاف و انثنا دارد که کل قرآن، سراسر قرآن تمام سوره‌ها و آیات نسبت به یکدیگر گرایش خاصی، جذبه مخصوصی، انعطاف خاصی، انثنای مخصوصی دارند از این نظر آیات روشنگر یکدیگرند مبین یکدیگرند. ناطق به یکدیگرند و مانند آن مطلب دوم اینکه سیره عملی اهل بیت علیهم السلام در تفسیر قرآن هم همین روال بود یعنی در بسیاری از روایات می‌بینیم در بسیاری از جوامع روائی ما وقتی سخنان اهل بیت علیهم السلام را نقل می‌کنند می‌بینیم که آیات را به کمک یکدیگر تفسیر می‌کنند آیات را با استشهاد از یکدیگر تبیین می‌کنند سوره‌ها را با کمک یکدیگر معنا می‌کنند آیات مکی را به شهادت آیات مدنی تشریح می‌کنند آیات مدنی را با هماهنگی آیات مکی توضیح می‌دهند.\nو مانند آن چون علامه طباطبائی شاگرد ثقلین بود شاگرد قرآن و عترت بود دست پرورده این قرآن آن عترت بود و آنها به هم آمیخته‌اند این بزرگوار هم از قرآن و هم از عترت مایه گرفت و بر آن مایه پایه‌ای فراهم ساخت و بر آن پایه مطالبی را منتشر کرد لذا سراسر تفسیر قرآن کریم سخنان ثقلین رازنده کرده است احیای علوم دین کرده است احیای علوم اسلامی کرده است قرآن که کمتر در حوزه‌ها مطرح بود، حدیث که کمتر در حوزه‌ها طرح می‌شد به استثنای آن قسمت‌هایی که مربوط به اخلاق یا مربوط به فقه بود دیگر روایاتی که مربوط به معارف بود، مربوط به اصول اعتقادات بود کمتر مطرح می‌شد.\nاین عالم ربانی هر دو قسمت را آنچه که مقدور ایشان بود و آنچه که روزی اهل این زمان بود خدا به برکت حیات و سیره علمی این عالم ربانی بیان کرد و منتشر کرد و توضیح داد مطلب دیگر که در سیره علمی علامه طباطبائی رضوان الله علیه به‌خوبی می‌تابد و مشهود است نشر مسائل فلسفی و تبیین مسائل عقلی بود. علامه طباطبائی رضوان الله علیه بر آن بود که عرفان صحیح و برهان کامل در خدمت قرآن‌اند هرگز برهان به عرفان صحیح از قرآن کریم جدا نیستند. آن برهانی که در برابر قرآن قرار بگیرد که یک فلسفه کاذب است آن عرفانی که رو در روی قرآن قرار بگیرد یک مشاهدات باطل و تخیلاتی بیش نیست. معتقد بود که برهان کامل و عرفان\nصحیح در خدمت و در صحبت قرآن کریم سالکان طریقت را و اهل دل را و متفکران بشری را و پویندگان راه معنویت را به هدف نهائی می‌رساند. برای رهبری اندیشمندان و عرفا و اهل دل این امور کافی نیست.\nبنابراین افکار فلسفی را در خدمت معارف قرآن خوب تحلیل می کرد. استاد علامه طباطبائی نه تنها مدرس فلسفه بود نه تنها در فلسفه کتاب‌هایی نوشت بلکه حکیم بود یعنی فلسفه را به‌خوبی چشید و او را پخت و بر او افزوده و او را پروراند و او را منتشر کرد زیرا لازمه خیر کثیر آن است که هم نقص را و هم عیب را و هم کمبودی و کجی و کاستی افکار بشری را در پرتو قرآن کریم که نور الهی است تکمیل و نقص‌های آنها را برطرف بکنند لذا علامه طباطبائی رضوان الله علیه به برکت قرآن کریم توانسته است فلسفه مشاء را که به‌خوبی تدریس می کرد و حکمت متعالیه صدر المتالهین را که به‌خوبی تدریس می کرد آنچنان بردانش جویان عرضه کند که اگر جای مبهمی و جای ناقصی و جای انحرافی در گفتار و نوشتار و افکار پیشینیان بود آنها را برطرف کند. مشی فلسفی حکیم علامه طباطبائی دام ظله مطابق با مشی حکمت متعالیه بود.\nیعنی حکمت صدر المتالهین لذا کتاب‌های فلسفی که در این زمینه نوشت بنام بدایة الحکمة و نهایة الحکمة به‌عنوان کتاب‌های درسی فلسفی در حوزه‌های علمیه به همان روال حکمت صدر المتالهین است یعنی حکمت متعالیه با همان مبانی ابتکار علامه طباطبائی در فلسفه در چند بحث عمیق است زیرا صاحب‌نظر بود در بسیاری از مسائل اظهار نظر و تحلیل دیگر و اقامه دلیل دیگر می کرد گر چه در بسیاری از مسائل تعلیقه ای که بر اسفار دارد اشکالاتی که دارد نظارت خاصی را اظهار کرده است و اما چند نظر عمیق دارد که برای پیشرفت فلسفه در قرن حاضر کافی است.\nیکی از ابتکارات مهم علامه طباطبائی تبیین برهان صدیقین است بطوریکه خیلی قوی‌تر و عمیق‌تر از آنچه که در فلسفه صدر المتالهین رضوان الله علیه آمده است ایشان بیان فرموده‌اند یعنی اگر تصورات برهان صدیقین در فلسفه اسلام به‌خوبی عرضه شود معلوم می‌شود آنچه را که ابن سینا و همفکران فلسفه مشاء فرموده‌اند تا رسید به حکمت متعالیه و آنچه را که صدرالمتالهین و همفکرانش\nفرمودند تا رسید آنچه را که حکیم سبزواری رضوان الله علیه و شاگردان او فرموده‌اند می‌بینید که در طی این تطورات می‌رسیم به نظر ابتکاری علامه طباطبائی دام ظله در برهان صدیقین و نظر علامه طباطبائی رضوان الله علیه برهان صدیقین می‌تواند اولین مسئله فلسفی داشته باشد بر مبنای اصالت وجود تکیه کند نه نیازی است به مینای تشکیک وجود و نه نیازی است به دیگر مسائل مقدماتی فلسفه بلکه یک فیلسوف الهی می‌تواند اولین مسئله فلسفی را اثبات وجود خدا با تقریر برهان صدیقین شروع کند این از ابتکارات مهم فلسفی استاد علامه طباطبائی رضوان الله علیه است در بسیاری از مسائل دیگر نظری دارد که آن نظر را باید در تعلیقات ایشان بر اسفار یافت هم در مسئله علت و معلول جز از راه علم به علت ممکن نیست آنجا هم نظر خاصی دارند باید آنها را در لابلای نوشتار حکیمانه این بزرگ حکیم الهی جستجو کرد.\nنه تنها در فلسفه‌هایی که در حوزه علمیه کم و بیش تدریس می‌شد تبحری داشتند نه تنها در فلسفه مشاء و نه تنها در فلسفه حکمت متعالیه و نه تنها در فلسفه اشراقیه بلکه در فلسفه‌های غرب و تطبیق و مقایسه بین فلسفه غرب و شرق و بررسی مکاتب مادی و الهی و تحلیلی درباره فلسفه‌ی مادیین و بیان کردن نقاط ضعف فلسفه‌های ماتریالیستی و تخطئه اصول دیالکتیکی تبحر خاصی داشت در این زمینه روش رئالیسم که بنام اصول فلسفه مشهور است سند زنده‌ای خواهد بود این توانست آن‌وقت که ایران نیازی داشت به انقلاب فرهنگی نیازی داشت به احیاء فلسفه اسلامی نیازی داشت به زنده کردن افکار اندیشمندان بشری که فلسفه اسلامی را و معارف دینی را بر اساس عقل مستقیم درست بفهمد و در برابر واردات مکتب‌های وارداتی غرب بایستند آن روز یعنی سی سال قبل به‌خوبی قیام کرد در برابر مکتب‌های مادی که از دو بلوک شرق و غرب به ایران سرازیر شدند ایستاد و فرهنگ اسلامی را در ایران احیاء کرد شاگردانی خوب تربیت کرد حوزه‌های خصوصی و عمومی تشکیل داد و با احیاء فلسفه اسلامی در برابر مکاتب وارداتی و ایسم های وارداتی دو بلوک شرق و غرب ایستاد و در برابر آنها مقاومت کرد طوری که نه تنها نگذاشت ایسم های وارداتی و مکتب‌های مادی وارداتی از دو جناح شرق و غرب به ایران بیاید بلکه کوشید افکار فلسفی، فرهنگ غنی و قوی فلسفه اسلامی را به دو بلوک شرق و غرب مخصوصا غرب منتشر کند. دانشمندانی از این دو بلوک\nمی‌آمدند با او مصاحبه می‌کردند سؤالاتی می‌کردند با دست پر بر می‌گشتند این کار علامه طباطبائی در انقلاب فرهنگی اسلامی در طی این سی سال اخیر سهم مؤثری داشت.\nاما بعد عرفانی این عالم ربانی او عارف کامل بود عارفی بود که خدای متعال مهم‌ترین آرمان و آمال او بود همان‌که در دعای کمیل آمده.\nیا غایت آمال العارفین\nایشان در ردیف همان عارفین بود و در زمره همان عرفا بود که از ثقلین یعنی قرآن و عترت مایه‌ها گرفت و پایه هائی ساخت بنابراین عرفان صحیح را با استمداد از آیات مخصوصا روایات اهل بیت علیهم السلام به‌خوبی عرضه می کرد و به‌خوبی تشریح می کرد و به‌خوبی تدریس می کرد و همانطوری که صدر المتالهین بر آن است که می‌شود بین عرفان و برهان التیام قائل شد در درس‌ها هم سعی می‌کردند مسائل عرفانی را مستدل کنند و مسائل برهانه را با ذوق‌های عرفانی آمیخته کنند و هر دو را در کنار سفره قرآن از برکت قرآن و در پرتو قرآن آبیاری و احیاء کنند یعنی فروعات را به آن اصل برگردانند.\nاز این نظر که در تمام ابعاد شاگرد قرآن کریم بود و از خیر کثیر برخوردار بود می‌شود گفت علامه طباطبائی از مصادیق بارز و کامل:\nمثل کلمة طیبة کشجرة طیبة اصلها ثابت و فرعها فی السماء\nاعتقاد پاکی که داشت ایمان کاملی که داشت عمل صالحی که داشت ولایت خاصی که درباره اهل بیت عصمت و طهارت داشت و برخوردار بود او را همانند درخت طبیعی قرار داد که دارای اصل ثابت و شاخه‌های سر به فلک کشیده‌ای که از سر تا پا میوه می‌دهد بعد از ریشه تا بالاترین شاخه میوه می‌دهد در تمام فصول میوه می‌دهد چون گسترده است در هر زمان و زمین میوه می‌دهد چون ثابت است در تمام دوران عمر زنده است و میوه می‌دهد این همان آب حیات است تا آثار علامه طباطبائی زنده است میوه می‌دهد و در هر لحظه و زمان میوه می‌دهد میوه‌اش تنها مخصوص به شاگردانش نبود عده‌ای در حوزه\nدرس ایشان می‌آمدند از میوه وجودش استفاده می‌کردند عده‌ای دور و نزدیک با آثار ایشان آشنا بودند از نوشتار حکیمانه ایشان بهره‌مند بودند عده‌ای توفیق شرفیابی محضرشان را داشتند. در روزهای مناسب از فیض وجودش استفاده می‌بردند از ملاحظات ایشان بهره می‌بردند از دیدارش لذت می‌بردند از رفتارش مددی می‌گرفتند چون کلا این عالم الهی و ربانی رضوان الله علیه سیره او و حیات او و زندگی او آموزنده بود.\nبنابراین شاگردان او بسیاری از مردمند بسیاری از علمایند بسیاری از محققانند بسیاری از نویسندگانند گاهی از کشورهای دور طی یک مکاتباتی از ایشان استعلام می‌کردند مطالبی را می‌خواستند جوابی مرقوم می‌فرمودند وجودش می‌توانست ثمربخش باشد برای دور و نزدیک و بهترین تعبیر همان تعبیر قرآن کریم است که:\nیوت الحکمة من یشاء و من یوتی الحکمة فقد اوتی خیرا کثیرا.\nاما از نظر تربیت شاگردان مخصوص بسیاری از فضلا بسیاری از دانشمندان، بسیاری از گویندگان، بسیاری از نویسندگان بسیاری از مدرسین حوزه‌های علمیه و بلاد دیگر از محضر این عالم ربانی استفاده‌ها کردند که هر کدام به‌نوبه خود منشاء اثری هستند یا اثر در گفتار یا در نوشتن یا در تدریس یا در دیگر آثار ارزنده اسلامی.\nدر مجموع علامه طباطبائی دائرة المعارفی بود برای قرن اخیر.\nتمدن و فرهنگ اسلامی در عصر حاضر را او احیاء کرده است علوم اسلامی رازنده کرده است سخنان ثقلین (قرآن و اهل بیت) را به‌خوبی احیا و منتشر کرده است. بنابراین\nو بنده فکر می‌کنم که شایسته است درباره این عالم ربانی و حکیم الهی قدس سره گفت:\nو السلام علیه یوم ولد و یوم مات و یوم یبعث حیا\nو از خدای متعال مسئلت کنیم که روح شریف او را با ارواح انبیاء و اولیاء محشور بفرماید و به ملت رزمنده ایران توفیقی عطا کند که از فرهنگ غنی و قوی اسلام که به برکت تدریس و تألیف این حکیم الهی احیاء شده است بیش از پیش برخوردار و بهره‌مند شوند.\nس – آیت الله جوادی آملی در مورد اقدامات ایشان در جهت وحدت شیعه و سنی توضیح بفرمائید.\nج- اما اقداماتی که علامه‌ی طباطبائی دام ظله در ایجاد الفت و هماهنگی بین مذاهب اسلامی داشت فراوان است چون یکی از مهم‌ترین راه برای هماهنگ کردن مذاهب تفسیر قرآن است قرآن مورد پذیرش تمام مذاهب است قرآن مورد قبول تمام مذاهب است.\nدر تفسیر قرآن کوشیدند ملل اسلامی را به عنوان امت واحده معرفی کنند کوشیدند که اختلاف‌هایی که آسیب به اصل می‌رساند آنها را برطرف کنند زیرا که در آیات قرآن از سخنان معصومین استفاده می‌کردند معصومین هم می‌کوشیدند که مردم را از تفرق و تشتت مذهبی که آثار سوئی داشته باشد بر حذر دارند امیرالمؤمنین علیه السلام در نهج البلاغه می‌فرمایند:\nاحدی مانند من مردم را به اتحاد دعوت نمی‌کرد احدی مثل من مردم را به هماهنگی آشنا نمی‌کرد. علامه طباطبائی که شاگرد قرآن و عترت بود هم با تبیین معارف قرآن هم با تشریح سخنان اهل بیت کوشید که امت اسلامی را در برابر بلوک‌های شرق و غرب امت واحد بکند تا اینها بتوانند در پرتو وحدت و استواری و استقامت در قبال تمام واردات شرق و غرب بایستند و آسیب پذیر نباشند.\nس – لطفا در مورد مبارزات سیاسی توضیح بفرمائید؟\nج – نقش علامه‌ی طباطبائی در مبارزات سیاسی وقتی انقلاب اسلامی از حوزه علمیه قم شروع شد از 15 خرداد به بعد اوج گرفت در جلساتی که مراجع تشکیل می‌دادند حضور داشت اظهار نظر می کرد، همکاری می کرد، در اعلامیه‌ای که مراجع منتشر می‌کردند امضاء می‌فرمود امضاء ایشان در پای اعلامیه‌ای که مراجع علمی قم داشتند مشهود است. در جلسات سیاسی\nحضور داشتند در نشر افکار انقلابی سهمی داشت بعد فرهنگی انقلاب را بیش از دیگران به عهده می‌گرفت تا آنجا که مزاجشان مساعد بود، تا آنجا که امکانات مزاجی داشتند در اصل انقلاب و در متن انقلاب بودند مخصوصا در بعد فرهنگی انقلاب، وقتی انقلاب یا بعد فرهنگی‌اش عرضه شود می‌تواند صادر شود زیرا انقلاب انقلابی است مکتبی و اگر مکتب عرضه شد انقلاب هم عرضه می‌شود بنابراین سهم خود را در انقلاب تا آنجا که میسر بود ایفا کرد.\nس- ممکن است نظر ایشان را در مورد رهبری امام امت بفرمائید؟\nج – نظر شریف ایشان درباره رهبر کبیر و بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران نظر دیگر مراجع بود مثل نظر حضرت آیت الله العظمی گلپایگانی.\nایشان امام امت را به‌عنوان بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران و رهبر کبیر انقلاب شکوهمند اسلامی ایران می‌پذیرفتند و همواره این اصل را مایه سعادت و سیادت و عظمت اسلام و مسلمین می‌دانستند.\nس- ممکن است در مورد آثار ایشان هم مطالبی بفرمائید؟\nج – آثار علامه‌ی طباطبائی تفسیر المیزان است که 20 جلد عربی است که اصل آن به عربی است. بعدا هم به فارسی ترجمه کرده‌اند. اصول فلسفه است با حواشی و تعلیقات شهید مرتضی مطهری رضوان الله علیه که چهار جلد آن با حاشیه شهید مطهری چاپ شده و اصل متن پنج جلد است حواشی بر اسفار صدر المتالهین در چاپ جدید مصاحبات با آقای «کربن» که یک جلد آن در سالنامه مکتب تشیع در سال 1339 انتشار یافت.\nرساله در حکومت اسلامی که به فارسی و عربی و آلمانی هم ترجمه و چاپ شده. تعلیماتی دارند بر کفایه در اصول، رساله‌ای دارند در قوه و فعل، رساله‌ای دارند در اثبات ذات، رساله‌ای دارند در صفات، رساله‌ای دارند در افعال رساله‌ای دارند در وسائل علل رساله‌ای دارند به نام انسان قبل الدنیا و انسان فی الدنیا و انسان بعد الدنیا. رساله‌ای دارند در نبوت رساله‌ای دارند در ولایت، رساله‌ای دارند در مشتقات رساله‌ای دارند در برهان رساله‌ای دارند در تهذیب رساله‌ای دارند در ترکیب رساله‌ای دارند در اعتبارات، از ایشان منظومه‌ای هم در رسم خط نستعلیق نقل شده است. کتابی دارند بنام قرآن در اسلام، کتابی دارند بنام شیعه در اسلام، کتابی دارند بنام\nبدایة الحکمة کتابی دارند بنام نهایة الحکمة که اینها جزو کتاب‌های درسی و رسمی طلاب است در حوزه علمیه قم و بررسی‌های اسلامی هم دارند که جواب نامه‌ای است که از راه‌های دور و نزدیک در محافل علمی از ایشان می‌شد که ایشان جواب می‌دادند.\nس- ممکن است بفرمائید بعد از رحلت ایشان چه ثلمه ای به اسلام وارد شد؟\nج – ارتحال این عالم ربانی شکافی در جدار اسلام ایجاد کرده است که این شکاف قابل التیام نیست. زیرا اگر بعد از ایشان حکیمی بیاید، عالم ربانی بیاید او جای خود را پر می‌کند نه جای علامه طباطبائی را، این همان تعبیر بلندی است که:\n«اذا مات المؤمن الفقیه ثلم فی الاسلام ثلمة لایسدها شی»\nاگر چنانچه مؤمن فقیه رحلت کند کسی که مؤمن به خدا باشد و فقیه در اصول دین و فروع دین باشد و فقیه در قرآن و سخنان اهل بیت باشد این شکافی را ایجاد می‌کند جبران ناپذیر.\nامیدواریم این مصیبت را ولی عصر ارواحنا فداه طوری از خداوند متعال مسئلت کنند که به برکت ولایت امام زمان این مصیبت سنگین دارای اجری باشد و همه مسلمین در اجر صبر به این مصیبت سهیم باشند، و برخوردار باشند.\nس- در مورد نظر علمای اهل تسنن درباره ایشان و تفسیرشان و شخصیت ایشان بعلاوه علمای اهل شیعه لطفا توضیح بفرمائید؟\nج – علمای عامه برادران اهل سنت چون شاگرد قرآن کریم هستند و روش تفسیری المیزان یقین آیات قرآن کریم بود با استفاده از سخنان اهل بیت یقینا مورد پذیرش و قبول برادران اهل سنت و دانشمندان و اندیشمندان و علمای اهل سنت خواهد بود آنها هم از فیض وجود این عالم ربانی برخوردار بوده و هستند.\nمقاله‌ای پیرامون شخصیت فیلسوف کبیر آیة الله علامه سید محمد حسین طباطبائی قدس سره به قلم استاد محمد تقی صباح یزدی\n«الحمدلله الذی اکرمنی بمعرفتکم و معرفة اولیائکم و رزقنی البراءة من اعلائکم»\nپیشرفت بشر در زمینه‌های علم و فلسفه و عرفان و به‌طور کلی در همه‌ی زمینه‌های فرهنگی و معنوی، مرهون تلاش‌ها و پژوهش‌های خستگی ناپذیر شخصیت‌هایی است که به دور از انگیزه‌های خودپرستانه و جاه‌طلبانه و بدون علاقه به شهرت و آوازه، عمر پربرکت خودشان را وقف کشف رازهای هستی نموده‌اند و هرگز ارزش والای حق و حقیقت و گوهر گران‌بهای تقوی و فضیلت را به زر و زیور دنیا نفروخته و دل پاک و تابناک خود را به جاه و مقام مرهوم و زودگذر نباخته‌اند.\nاگر معیار ارزش‌های انسانی را «تقرب به خدای متعال» بدانیم که میدانیم در مقام ارزیابی شخصیت‌های علمی باید بالاترین بها را به کسانی بدهیم که در راه آشنا کردن انسان‌ها به راه خدا و پرورش حق طلبان و طهارت جویان، قدم برداشته‌اند و هم در میدان تحقیق و تعلیم و هم در میدان تربیت و تزکیه، گوی سبقت را از همگان ربوده‌اند.\n«فیه رجال یحبون ان یتطهروا و الله یحب المطهرین».\nاز درخشان‌ترین چهره‌های پیشتاز در این دو میدان در قرن اخیر، استاد عظیم الشأن، علامه‌ی جلیل القدر، حضرت آیة الله سید محمد حسین طباطبائی بودند که خدای متعال ایشان را با اجداد طاهرینشان محشور فرماید و به عالی‌ترین مقامات قرب خویش، فائز گرداند.\nسخن گفتن درباره ی شخصیتی که جهان اسلام، مرهوم تحقیقات تفسیری و فلسفی و عرفانی وی می‌باشد، در خور هر کسی نیست، و ورود بال و پرشکسته‌ای چون این بنده در چنین عرصه عرض خود بردن و زحمت خوانندگان دادن است.\nراستی چه می‌توان گفت درباره ی کسی که یکی از مراجع بزرگ – رضوان الله علیه – در حق او می‌فرمود: «در جهان تشیع، آقای طباطبائی از لحاظ جامعیت بین علم و تقوی کم نظیر بلکه بی نظیر است»؟! پس بهتر آنکه برای خالی نبودن عریضه، به چند جمله بسنده کنم:\nعلامه طباطبائی مظهر متانت، وقار، طمأنینه، عزت نفس، توکل، اخلاص تواضع، عطوفت و دیگر مکارم اخلاقی بودند. آثار عظمت روح و نورانیت دل و ارتباط با ماورای طبیعت در سیمای ملکوتی ایشان هویدا بود.\nبر مجلس ایشان چنان هیبتی سایه می‌افکند که حضار را در سکوتی ژرف و پر تأمل فرو می‌برد و انسان را به یاد شعر فرزدق می‌انداخت که در مدح امام سجاد (ع) می‌گوید.\n«یغضی حیاء و یغضی من مهابته».\nبه خاطر دارم که روشندلی در محضر ایشان با چشمانی پر از اشک، آهسته می‌گفت:\n«در شگفتم که چگونه زمین، سنگینی چنین مردانی را تحمل می‌کند!»\nدر طول سی سال که افتخار درک محضر ایشان را داشتم هرگز کلمه‌ی «من» از ایشان نشنیدم. در عوض، عبارت «نمی‌دانم» را بارها در پاسخ سؤالات از ایشان شنیده‌ام، همان عبارتی که افراد کم مایه از گفتن آن، عار دارند ولی این دریای پرتلاطم علم و حکمت، از فرط تواضع و فروتنی به‌آسانی می‌گفت و جالب این است که به دنبال آن، پاسخ سؤال را به‌صورت احتمال و با عبارت «به نظر می‌رسد» بیان می کرد.\nاز جمله صفات بارز این بزرگ مرد روحانی، علاقه و خضوع زاید الوصفی بود که نسبت به خاندان پیغمبر اکرم (ص) داشت و فعالیت‌های شبانه‌روزی علمی، او را از توسل و عرض ادب به پیشگاه مقام رسالت و ولایت، باز نمی‌داشت و موفقیت خویش را مرهون همین توسلات می‌دانست و آنچنان به سخنان ایشان\nاحترام می‌گذاشت که حتی در برابر روایات مرسل و ضعیف السند هم به‌احتمال اینکه از بیت عصمت، صادر شده باشد رفتار احتیاط آمیزی داشت. و بر عکس، کوچک‌ترین سوء ادب و کژاندیشی را نسبت به این دودمان پاک و مکتب پر افتخار تشیع، قابل اغماض نمی‌دانست. آخر مگر محبت این خاندان «اجر رسالت» و «راه خدا» نیست؟ و مگر ایشان همان کسانی نیستند که پیغمبر اکرم (ص) آنان را همسنگ قرآن کریم قرار داد؟ و مگر ایشان بزرگ‌ترین نعمت‌های خدا در میان جامعه‌ی انسانی نیستند که باید بزرگ‌ترین سپاس را نسبت به آن بجای آورد؟\nعلامه طباطبائی را باید بحث یکی از ارکان حوزه‌ی علمیه‌ی قم در عصر حاضر دانست و شاید کمتر اهل فضلی یافت شود که یا از خرمن پربار درس‌های ایشان خوشه‌ای نچیده باشد و یا از نوشته‌های عمیق و وزینشان بهره‌ای نبرده باشد.\nاز توفیقات بزرگی که خدای متعال به ایشان عطا فرمود این است که تفسیر قرآن را در حوزه‌های علمیه‌ی شیعه، احیاء کردند و با تلاشی پیگیر، کتاب نفیس و پرارزش «تفسیر المیزان» را در بیست جلد نگاشته و به جهان اسلام، تقدیم داشتند کتابی که حاوی عالی‌ترین معارف اسلامی در زمینه‌های مختلف اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی، تاریخی و غیره می‌باشد.\nاین استاد بزرگ، علاوه بر تدریس علوم مختلف اسلامی و تألیف کتاب‌های درسی به شیوه‌ی سنتی (مانند کتاب بدایة الحکمة و کتاب نهایة الحکمه) اقدام مبتکرانه‌ای برای ریختن مفاهیم فلسفه‌ی اسلامی در قالب جدیدی انجام داد که پاسخگوی نیازهای عصر حاضر باشد و با اینکه بیش از سی سال از تألیف کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» می‌گذرد هنوز به‌عنوان بهترین کتاب برای رد شبهات مادی، مورد استفاده می‌باشد.\nعلامه‌ی طباطبائی اهتمامی وافی به حفظ سیره و سنت پیغمبر اکرم (ص) داشتند و نوشتن کتاب (سنن النبی (ص) نمونه‌ی این اهتمام است. و در مقابل، مبارزه‌ی جدی را با بدعت‌هایی که بنام (نوآوری در دین) مطرح می‌شد از واجبات مؤکد می‌دانستند و این شیوه‌ای بود که از مکتب اهل بیت (علیهم السلام) فرا گرفته\nبودند و بنابراین، باید ایشان را از بزرگ‌ترین احیاء کنندگان کتاب و سنت بشمار آورد.\nعلامه طباطبائی با وجود بهره‌مندی کافی از فقه و اصول و سایر علوم اسلامی، مرکز ثقل فعالیت‌های علمی خود را تفسیر قرآن و تدریس فلسفه قرار داده بودند و این گزینش بر اساس وظیفه‌ای بود که احساس کرده بودند. اینک اصل جریان را از زبان خود ایشان بشنوید:\n«هنگامی که از تبریز به قم آمدم مطالعه‌ای در نیازهای جامعه‌ی اسلامی و مطالعه‌ای در وضع حوزه‌ی قم کردم و پس از سنجیدن آنها به این نتیجه رسیدم که این حوزه نیاز شدیدی به تفسیر قرآن دارد تا مفاهیم والای اصیل‌ترین متن اسلامی و عظیم‌ترین امانت الهی را بهتر بشناسد و بهتر بشناساند.\nو از سوی دیگر ، چون شبهات مادی رواج یافته بود نیاز شدیدی به بحث‌های عقلی و فلسفی، وجود داشت تا حوزه بتواند مبانی فکری و عقیدتی اسلام را با براهین عقلی، اثبات و از موضع حق خود، دفاع نماید، از این‌رو وظیفه‌ی شرعی خود دانستم که به یاری خدای متعال، در رفع این دو نیاز ضروری، کوشش نمایم».\nاستاد بزرگوار در برخورد با بداندیشان و شیطان صفتان نیز شیوه‌ای الهام گرفته از کتاب و سنت داشتند. به خاطر دارم هنگامی که نابخردی از روی غرض ورزی اقدام جاهلانه‌ای در جهت تضعیف شخصیت علمی ایشان انجام داده بود و جمعی از علاقه‌مندان اجازه می‌خواستند که او را توبیخ نمایند با کمال آرامش و متانت فرمودند:\n«ولایحیق المکرالسی الا باهله»\nو طولی نکشید که مصداق این آیه‌ی کریمه در حق وی تحقق یافت، و این تجربه درباره ی چند نفر دیگر به‌صورت گرفتاری‌ها و رسوایی‌های عجیبی تکرار شد و این حقیقت عملا به ثبوت رسید که ناسپاسی نسبت به نعمت وجود مردان الهی و اسائه ادب به علماء ربانی، موجب سلب توفیق و خذلان و رسوایی دنیا و آخرت می‌شود.\nعلامه طباطبائی علاوه بر تشویق دانش پژوهان و سعی در تعلیم و تربیت ایشان و پرورش شاگردانی مانند استاد شهید مطهری، عنایت خاصی به گسترش معارف اسلامی در خارج از حوزه‌ی علمیه داشتند و شخصا در جلساتی که از طرف بعضی از شخصیت‌های علمی در تهران تشکیل می‌شد شرکت می‌کردند که از جمله‌ی آنها جلساتی بود که پروفسور کربن در آنها شرکت می‌نمود و از بیانات فلسفی و عرفانی و روشنگری‌های استاد بزرگوار در زمینه‌ی معارف شیعه، استفاده می کرد و بعضی از دستاوردهای این جلسات به زبانه‌ای خارجی نیز ترجمه شده است.\nرحلت علامه‌ی طباطبائی از بزرگ‌ترین ضایعاتی بود که به حوزه‌ی علمیه قم بلکه به جهان اسلام وارد شد. آری بزرگ‌ترین ضایعاتی بود که به حوزه‌ی علمیه قم بلکه به جهان اسلام وارد شد. آری بزرگ‌ترین استاد تفسیر و حکمت و عرفان و بزرگ‌ترین مربی اخلاقی و معنوی از تنگنای این جهان رخت بربست و به‌سوی ملکوت اعلی و جوار رحمت و رضوان الهی شتافت و به جمع اولیاء خدا در بهشت برین پیوست ولی مطمئن هستیم که روح پرفتوحش در ملاء اعلی نیز به یاد اسلام و مسلمین و مخصوصا دست پروردگان خودش خواهد بود و در آن مقام والا از پروردگار متعال خواهد خواست که ایشان را در پیمودن راهی که نشان داده بود موفق و از لغزش و انحراف، مصون بدارد.\nعلامه روح بود به چشم بشر++\nبی او چه نام این گل مسنون کنم\nشرح حال فیلسوف کبیر آیة الله علامه سید محمد حسین طباطبائی به قلم خود ایشان\nنویسنده محمد حسن طباطبائی سال هزار و دویست و هشتاد و یک شمسی در تبریز در میان یک خانواده علمی به وجود آمده‌ام در سن پنج سالگی مادر را و در سن نه سالگی پدر را از دست دادم و به مناسبت اینکه کم و بیش مایه معاش داشتیم سرپرستی ما (وصی پدر) وضع زنندگی ما (من و برادر کوچک‌تر از خودم را که داشتم) به هم نزد و تحت مراقبت و پرستاری یک نفر خادم و یک نفر خادمه قرار گرفتیم. کمی پس از درگذشت پدر به مکتب و پس از چندی به مدرسه فرستاده شدیم و بالاخره به دست معلم خصوصی که به خانه می‌آمد سپرده گشتیم و به این ترتیب تقریبا مدت شش سال مشغول فرا گرفتن فارسی و تعلیمات ابتدائی بودیم.\nآن روزها تحصیلات ابتدائی برنامه‌ی معینی نداشت. همین قدر به یاد دارم که در فاصله میان (1290-1296) که مشغول بودم قرآن کریم را که معمولا بیش از هر چیز دیگر خوانده می‌شد و کتاب گلستان و بوستان سعدی و نصاب و اخلاق مصور و انوار سهیلی و تاریخ معجم و منشآت امیر نظام و ارشاد الحساب را خواندم.\nسال 1297 وارد رشته‌های علوم دینیه و عربیه شدم و تا سال 1304 به قرائت متون سرگرم بودم.\nدر ظرف همین هفت سال در علم صرف کتاب امثله و صرف میر و تصریف و در نحو کتاب عوامل و انموذج و صمدیه و سیوطی و جامی مغنی و در بیان کتاب مطول و در قفه کتاب شرح لمعه و مکاسب و در اصول کتاب معالم و قوانین و رسائل و کفایه و در منطق کبری و حاشیه و شرح شمسیه و در فلسفه کتاب شرح اشارات و در کلام کتاب کشف المراد را خواندم و به همین ترتیب دروس متن (در غیر فلسفه و عرفان) خاتمه یافت.\nسال 1304 برای تکمیل تحصیلات خود عازم حوزه‌ی نجف گردیدم و به مجلس درس مرحوم آیة الله آقای شیخ محمد حسین اصفهانی حاضر شده یک دوره‌ی خارج اصول که تقریبا شش سال طول کشید و چهار سال نیز خارج فقه معظم له درک نمودم و همچنین هشت سال در خارج فقه مرحوم آیت الله نائینی و یک دوره‌ی خارج اصول معظم له حضور یافتم و کمی نیز به خارج فقه مرحوم آیة الله آقای سید ابوالحسن اصفهانی رفتم. کلیات علم رجال را نیز پیش مرحوم آیة الله حجت کوه کمری رفتم.\nدر فلسفه نیز به درس حکیم و فیلسوف معروف وقت مرحوم آقا سید حسین بادکوبی موفق شدم. در ظرف شش سال که پیش معظم له تلمذ می‌کردم منظومه‌ی سبزواری و اسفار و مشاعر ملاصدرا و دوره شفای بوعلی و کتاب اثولوجیا و تمهید ابن ترکه و اخلاق ابن مسکویه را خواندم.\nمرحوم بادکوبی از فرط عنایتی که به تعلیم و تربیت نویسنده داشت برای اینکه مرا به طرز تفکر برهانی آشنا ساخته به ذوق فلسفی تقویت بخشد امر فرمود که به تعلیم ریاضیات پردازم. در امتثال امر معظم له به درس مرحوم آقا سید ابوالقاسم خوانساری که ریاضیدان زبردستی بود حاضر شدم و یک دوره حساب استدلالی و یک دوره هندسه مطحه و فضائی و جبر استدلالی از معظم له\nسال 1314 در اثر اختلال وضع معاش ناگزیر به مراجعت شده به زادگاه اصلی خود (تبریز) برگشتم و ده سال و خورده‌ای در آن سامان بسر بردم که حقا باید این دوره را در زندگی خود دوره‌ی خسارت روحی بشمارم. زیرا در اثر گرفتاری ضروری به معاشرت عمومی وسیله‌ی تأمین معاش (که از مجرای فلاحت بود) از تدریس و تفکر علمی (جز مقداری بسیار ناچیز) بازمانده بودم و پیوسته با یک شکنجه‌ی درونی بسر می‌بردم.\nدر سال 1325 از سرو سامان خود چشم پوشیده زادگاه اصلی را ترک گفتم و متوجه حوزه‌ی قم گردیده بساط زندگی را در این شهر گستردم و دوباره اشتغالات علمی را از سر گرفتم و تاکنون که اوائل سال 1341 می‌باشد روزگار خود را در این سامان می‌گذرانم.\nالبته هر کسی حسب حال خود در زندگی خود خوشی و تلخی و زشت و زیباهایی دیده و خاطره هائی دارد. من نیز به‌نوبه‌ی خود و خاصه از این نظر که بیشتر دوره‌ی زندگانی خود را با یتیمی یا غریب یا مفارقت دوستان یا انقطاع وسائل و تهیدستی و گرفتاری‌های دیگر گذرانیده‌ام، در مسیر زندگی با فراز و نشیب‌های گوناگون روبرو شده در محیط‌های رنگارنگ قرار گرفته‌ام. ولی پیوسته حس می‌کردم که دست ناپیدائی مرا از هر پرتگاه خطرناک نجات می‌دهد و جاذبه‌ی مرموزی از میان هزارها مانع بیرون کشیده به‌سوی مقصد هدایت می‌کند.\nمن اگر خارم و گر گل چمن آرائی هست++\nدر اوائل تحصیل که بصرف و نحو اشتغال داشتم علاقه‌ی زیادی به ادامه‌ی\nتحصیل نداشتم و از این‌روی هر چه می‌خواندم نمی‌فهمیدم و چهار سال به همین نحو گذرانیدم. پس از آن یک‌باره عنایت خدائی دامن‌گیرم شده عوضم کرد. و در خود یک نوع شیفتگی و بیتابی نسبت به تحصیل کمال حس نمودم. به طوری که از همان روز تا پایان ایام تحصیل که تقریبا هفده سال کشید هرگز نسبت به تعلیم و تفکر درک خستگی و دلسردی نکردم و زشت و زیبای جهان را فراموش نموده و تلخ و شیرین حوادث در برابر می‌پنداشتم. بساط معاشرت غیر اهل علم را به‌کلی برچیدم. در خورد و خواب و لوازم دیگر زندگی به حداقل ضروری قناعت نموده باقی را به مطالعه می‌پرداختم. بسیار می‌شد (و به ویژه در بهار و تابستان) که شب را تا طلوع آفتاب با مطالعه می‌گذرانیدم و همیشه درس فردا را شب پیش مطالعه می‌کردم و اگر اشکالی پیش می‌آمد با هر خودکشی بود حل می‌نمودم و وقتی که به درس حضور می‌یافتم از آنچه استاد می‌گفت قبلا روشن بودم و هرگز اشکال و اشتباه درس پیش استاد نبردم.\nاز آثار مختصری که هنگام تحصیل در نجف تهیه کرده‌ام:\nرساله در اعتباریات (افکاری که ساخته‌ی خود انسان است)\nرساله در نبوات و منامات\nاز آثاری که اوقات اقامت تبریز تألیف شده:\nرساله انسان قبل الدنیا\nرساله انسان فی الدنیا\nرساله انسان بعدالدنیا\n(در این رساله‌ها میان عقل و نقل تطبیق شده است)\nکتاب سلسله‌ی انساب طباطبائیان آذربایجان.\nآثاری که در قم برشته تحریر درآمده است:\n«تفسیر المیزان» که در 20 مجلد منتشر شده است. در این کتاب با روش بی‌سابقه‌ای آیه به آیه تفسیر شده است.\nاصول فلسفه (روش رئالیسم) در این کتاب فلسفه‌ی شرق و غرب بررسی می‌شود (در پنج جلد).\nحاشیه «کفایه الاصول».\nحاشیه بر کتاب «اسفار ملاصدرا» که در 9 جلد منتشر شده است.\nدو رساله در ولایت و حکومت اسلامی (فارسی و عربی)\nمصاحبه های سال 1338 با پروفسور «کربن» مستشرق فرانسوی در یک جلد. (تحت عنوان شیعه برای بار دوم اخیرا منتشر گردید).\nمصاحبه های سال 39 و سال 40 با معظم له در یک جلد. (تحت عنوان سالت تشیع در دنیای امروز منتشر می‌گردد).\nرساله در اعجاز.\nعلی و الفلسفه الالهیه (به فارسی نیز ترجمه و منتشر شده است).\nمجموعه مقالات، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، بحث‌های متفرقه علمی، فلسفی و…\n**زیرنویس= این مجموعه مقالات توسط «مرکز بررسی‌های اسلامی» با اجازه کتبی استاد علامه جمع آوری و پس از تکمیل در دو جلد بنام‌های «بررسی‌های اسلامی» و «اسلام و انسان معاصر» منتشر می‌گردد.@\n– سن النبی که اخیرا با ترجمه و تحقیق توسط جناب آقای محمد هادی فقهی در 400 صفحه منتشر شده است.\nجامی است که عقل آفرین می‌زندش++\nاین کوزه گر دهر چنین جام لطیف++\nاین سخن «ابوحفص عمر بن ابراهیم خیامی» است. شاعر و حکیم و ریاضی دان و منجم در اواخر سده‌ی پنجم به روزگار سلجوقیان. و این خیامی از مشاهیر علمای عالم است و بیشتر مردمان بر احوال او واقفند و با این حال کمتر کسی مدعی معرفت افکار و آثار اوست زیرا که اقوال ارباب تذکره و تاریخ درباره وی همچنان است که دلالت تألیفات و تصنیفات او در برابر یکدیگر و از این‌رو عقیده هیچ‌کس در حال و کار این حکیم خالی از افراط و تفریط نبوده و نیست چنانکه برخی او را خواجه‌ی امام و حجة الحق و الدستور الفیلسوف نبشته اند و بعضی وی را بخیل و مبطل و زندیق و شراب خوار گفته‌اند و ما را سر این هر دو نیست و این مختصر را یاد نکردیم مگر به نگاهداشت ساحت خویش و حفظ برائت خود از بدگمانی‌ها تا مخاطب ما بداند که غرض از یاد کرد آن دو بیت که در آغاز سخن آوردیم رد و قبول عقاید دیگران نیست و نه نفی و اثبات\nعقیده‌ی صاحب قول بلکه به شیوه اهل ذوق سبک سخن خیام را در طرح مصیبت سوگ نیکو یافتیم و پنداشت او را در عظیم جلوه دادن فاجعه‌ی مرگ اگر چه حق است پسند کردیم و بدین خاطر طرز او را در این معنی شایسته طراز این مجمل یافتم و آوردیم آنچه را که آوردیم اکنون در شرح این رباعی و سپس تخلص به مقصود… می‌کوشیم و در این معنی جانب نظر اهل دنیا را نگاه می‌داریم که مرد عقبا از این جمله فارغ است و در منظر و مرئی او هیچ از این زمره که خواهیم آورد پدیدار نیست و او موت را نمی‌بیند مگر از حالی به حالی گردیدن و مرگ را نمی‌داند مگر از غربت روی در شهر و وطن خویش آوردن و به مقصود رسیدن و در منزل فرود آمدن و از رنج راه و تعب سفر آسودن و این نه فاجعه و مصیبت است که لطف محض و سعادت و عین راحت است و اگر چنین باشد شاید که مردم به وقوع واقعه و نزول فاجعه یکدیگر را تهنیت گویند و به سور و سرور بنشینند و تا ما به دیده‌ی عبرت در احوال اهل معنی دیده‌ایم و حکایت ایشان شنیده جز آنچه یاد کردیم مشاهده نیفتاده است و از این قبیل یکی حکایت مولا و سید ما امیرالمؤمنین علی است که چون زخم آن ملعون خارجی در وی رسید به لسان معجر بیان فرمود که:\nیعنی سوگند به پروردگار کعبه که رهائی یافتم و دیگر حکایت سالار شهیدان عالم مظلوم کربلا است که مرگ را برای فرزند آدم همچون قلاده بر گردن دوشیزگان فرمود و از این نوع احادیث و روایات در کتب اهل حدیث بسیار است از انبیاء و اولیاء خدای متعال و ائمه اسلام سلام الله علیهم اجمعین و هم از این جنس در سخن عرفا و شعرای عارف به وفور آمده است چنانکه عموم مردم بر آن آگاهی دارند و به تمثیل و شهادت از آن بهره‌مند می‌شوند و ما به نمونه برخی را ذکر می‌کنیم.\nمولانا، جلال الدین مولوی در این معنی چنین می‌فرماید:\nبروز مرگ چون تابوت من روان باشد++\nبرای من مگوی و مگو دریغ دریغ++\nجنازه‌ام چو بدیدی مگو وداع وداع++\nمرا به گور سپاری مگو فراق فراق++\nکه گور پرده حجت چنان باشد\nفرو شدن چو بدیدی بر آمدن بنگر++\nغروب شمس و قمر را چرازیان باشد\nهمچنین مثنوی و کتاب فیه ما فیه و دیوان شمس که این یک غزل را از آن بیاوردیم از این گونه گفتار پر است و همچنان است دیوان سنائی و آثار شیخ فریدالدین و رساله‌ها و رباعیات ابوسعید و ابوالحسن خرقانی و شیخ جام و عبدالرحمن جامی و خواجه و شیخ علاءالدوله و فخرالدین عراقی و آن دیگران که ذکر نامشان در این مختصر نمی‌گنجد و ما قناعت می‌کنیم از همه‌ی ایشان به همین مقدار و چند بیتی از خواجه‌ی شیراز که فرمود،\nخرم آن روز کزین منزل ویران بروم++\nگر چه دانم که بجایی نبرد راه غریب++\nدلم از وحشت زندان سکندر بگرفت++\nبه هواداری او ذره صفت رقص کنان++\nحال بر سر آن سخن نخستین باز رویم که این گفت ما در مرثیت و معزای حضرت علامه عالم استاد کل فی الکل جناب مستطاب الفقید سعید شادروان آیة الله محمد حسین طباطبائی سخن اهل دنیاست و نه گفتار اولیاء و ائمه دین و عرفای واصل و اگر چه حق همان است که ایشان فرموده‌اند ما سخن خویش گوئیم که نه معرفت ایشان داریم و نه مرتبت ایشان و به مقلدی و عیاری نیز خود را تا ی حضرات شمردن و به ظاهر سخن ایشان سخن آوردن معصیتی عظیم و گناهی غفران ناپذیر است و ما پناه می‌بریم به خدای بزرگ از هوای نفس خود و جسارت و بی باکی با ارواح مقدسین و تقلیدی از این دست که روی ننماید الا به داعیه‌ی همسری، وگرنه متابع و پیرو ایشانیم انشاء الله چنانکه حق متابعت است.\nو اما احوال اهل دنیا در رویارویی با مصائب اگر چه مؤمن باشند به قیامت و روزشمار لابد مفهوم آن دو بیت عمر بن ابراهیم است که در طلیعه‌ی سخن یاد کردیم خصوصا آنگاه که ضایعه خطیر است و در گذشته مردم از زمره‌ی نوادر\nایشان است به‌واسطه‌ی امری از امور که سبب ارجمندی تواند بود، در این مرحله است که مرد با اقرار به آفریدگاری حضرت حق جل جلاله و ربوبیت ذات پروردگار در عالم پندار به تمثیل «جام و کوزه گر» بر منظور خویش توجه می‌کند و می‌گوید که:\nهمه دانند که مقصود خیام از جام نوع انسان است و نظر با کس خاصی ندارد خلاف ما که این معنی را به جهت شخصیت معلوم و مخصوصی برگزیده‌ام و البته در شرح و تفسیر آن به مراد و مقصود خود سخن خواهیم گفت چنانکه جام در این رباعی اکنون که ما بدان نوحه گریم وجود نازنین و بی مثل و قرین حضرت علامه‌ی فقید است که الحق پیر عقل آفرین گوی حضرتش بوده و هست و اگر چه عادتا ان آدمی است که شربت عقل را به جهت صحت و سلامت نوش می‌کند ذات آن بزرگوار مکمل چنان بود که عقل همچون بیماری جام وجود شریفش را به امید شفا در کف گرفته و آفرین گویان بوسه‌ی مهر بر جبین او نهاده و از باده‌ی سلامت سرمست می‌شد و این نظیر آن معنی است که جمال الدین در بزرگداشت شاعران عراق گوید در آن قصیده معروف.\nهنوز گویندگان هستند اندر عراق++\nکه قوه‌ی ناطقه مدد از ایشان برد\nوجه شباهت معلوم ست و فرق در قوه‌ی عاقله است به جای قوه‌ی ناطقه و علامه کبیر ما به جای شاعران عراق مدد بردن و بوسه زدن نیز مناسب یکدیگرند از این روی که بوسه بر جام زدن یعنی نوشیدن و این معنی مشهور است و غرض از نوشیدن مدد یافتن است.\nدر بیت ثانی با آن مقدمات که آوردیم معنای رباعی در مرثیه‌ی مولای ما علامه‌ی طباطبائی تمام می‌شود و شرح آن این است که اقرار می‌کنیم به خالقیت و ربوبیت حضرت حق در این معنی که آفرید و پرورد بدین بیان که کوزه گر دهر آفریدگار است «جل شأنه» و هم اوست که می‌سازد یعنی می‌پرورد و این مقام\nمی‌سازد و …\nو آخر وجودی آنچنان را که تواند آفرید؟ و که تواند پرورد؟ جز ذات یگانه خدای متعال مگر شنیده باشی که حکمای الهی به اثبات ذات باری اقامه برهان می‌نمایند و بر وجود خالق دلیل می‌آورند اینک در سید و مولای ما حضرت علامه بنگر که وجوب وجود حضرت باری به و مبرهن است که اگر همه‌ی عالم بدین معنی تکافو نکند آن لطف و صدق و جمال و کمال که در این لطیفه‌ی الهی است این معنا را کفایت است و این است برهان صدیقین.\nپس این انتخاب یعنی گزینش رباعی خیام در صفت و مرثیه‌ی استاد کل فی الکل به غایت درست بود مگر آنکه از عهده‌ی آن کلمه‌ی آخرین بیرون نیائیم اکنون خود را در این باب می آزمائیم به عون خدای تعالی ابوحفص می‌گوید.\nمی‌سازد و بساز بر زمین می‌زندش\nای دوست به مقتضای این مقال می گوئیم که اگر همه‌ی کلمات و معانی متشابه و مترادف را در آنچه در آنیم فراهم آوری هرگز به قوت این ترکیب «باز بر زمین می‌زندش» نخواهی یافت چرا که پس از آن همه گفتار که آوردیم این کلمات در بیان عظمت فاجعه و هولناکی مصیبت الحق که گویاترین است و بلکه نزدیک‌تر از همه به حقیقت مطلب.\nسخن در آن جام لطیف است که مصداق آن لطیفه ایست الهی بدان صفات که برشمردیم اکنون گوینده و نوحه گر این بیچاره است که از اهل این عالم است و نه عالم است و نه عارف هیچ‌کسی هیچ مطاعی حقیر که دل در کسی و چگونه کسی بسته است به ناگهان تیغ اجل فرود می‌آید و آن شاخ پرشکوفه پرثمر را به هم می‌شکند و آن جام لطیف را بر زمین می‌زند و این مصیبت رسیده چه داند که در مذاق مرد عقبی این نیز لطفی است او قهر می‌بیند و فراق می‌بیند و رنج می‌بیند و به اقتضای حال و کمال خویش می‌گوید که (می‌سازد و با زبر زمین می‌زندش) زیرا که به آسمان بردن معلوم او نیست بر زمین زدن مرئی اوست و\nاو عرض حال خویشتن می‌کند اگر چه حقیقت آنست و مولانا گفت که\nفروشدن چو بدیدی برآمدن بنگر++\nترا غروب نماید ولی شروق بود++\nکدام دانه فرو رفت در زمین که نرست++\nو نکته دیگر که حرف آخر از این مقال است لحن کلام عمر خیامی است به‌ویژه در بیت دویم که تلخ و تند و بغض آلود است و از تعبی به نهایت و رنجی به غایت حکایت می‌کند و این در مرحله مصیبت عادت اهل دنیاست و از لحاظ علم بیان و بلاغت گوینده به خوب‌ترین وجهی و نیکوترین صورتی این حال را آورده است در انتها یاد آن بزرگوار و داغ او را تازه می‌کنیم و بار دیگر می‌خوانیم\nدر رثاء فقید علم و حکمت حضرت علامه طباطبائی رضوان الله علیه\nخوشا شور بزم جگرخوارها++\nخوشا سوز آه دل افکارها\nخوشا مهر ورزان و آزادگان++\nکه شادند با درد و تیمارها\nخوشا سرخوشان رها از دو کون++\nبه دام محبت گرفتارها\nخوشا حال آنان که از شهر تن ++\nگشودند در ملک جان بارها\nخوشا لجه نوشان و دریا دلان++\nکه دارند در سینه تیارها\nخوشا وقت خاصان بزم شهود++\nکه سوزند در برق دیدارها\nهمانان که هستند در کوی عشق++\nازین بود موهوم بیزارها\nنجوم سپهر کمالند، لیک++\nبه دورند از عجب و پندارها\nخداوند فکرند و در بندگی++\nروانند با سر چو پرگارها\nدریغا کزین پس نیاید پدید++\nچنین نغز گل‌ها به گلزارها\nعقیم است دیگر عجوز زمان++\nنگیرد مشیمش چنین بارها\nکجایند نام آورانی که ملک++\nگرفتند با تیغ گفتارها\nکجایند چابکسواران علم++\nکه تا عرش راندند رهوارها\nکجا بوعلی رفت و کو ابن رشد++\nچه شد شیخ اشراق و اسرارها\nکجا رفت صد را که بار دگر++\nزند کلک او نقش اسفارها\nازین قوم یک تن بجا مانده بود++\nاز آن زمره عرش مقدارها\nاز آنان که دیگر نیارد سپهر++\nاز آن جنس کالا به بازارها\nهمانکو که میراث بگذشتگان++\nورا بود وز آنان فزون بارها\nمهین شمع آن جمع علامه بود++\nخردمندی از خیل بیدارها\nهمان مست صهبای وحدت که بود++\nچو جان مخفی از چشم هشیارها\nهمان وارث گنج‌های کمال++\nکه بودش به گنجینه خروارها\nنبیند دگر دیده روزگار++\nحکیمی چنو با چنان کارها\nنگنجد کمالش به مقیاس‌ها++\nنیاید جلالش به معیارها\nدر افکار او دید بو نصرها++\nبه گفتار او سوز عطارها\nدر او جلوه گر زهد مقدادها++\nوزو رو نما قدس عمارها\nبه زهد و ورع ابن دینار بود++\nنه فرزند دنیا و دینارها\nدریغا از آن نطق فصل الخطاب++\nکه بودی شفابخش بیمارها\nدریغا از این کلک شور آفرین++\nکه زد نقش حکمت به طومارها\nدریغا از آن شور کز لوح جان++\nستردی بیک جذبه زنگارها\nبزرگا، نگر کز غم و ماتمت++\nز خون گشته گلرنگ رخسارها\nمهینا ببین زانده و درد تو++\nزند اشک ما رنگ گلنارها\nهماما چون سرو تو از پا فتاد++\nبشد چشم ما رشک جوبارها\nامام است از ماتمت داغدار++\nکه یاران شناسند مر یارها\nبه روحانیان بین که کردند چاک++\nگریبان و آشفته دستارها\nدهد صبر ما را خدا در غمت++\nکه او می‌کند سهل دشوارها\nبه جنت قرین با رسولی و آل++\nفری آنچنان جای و آن جارها\nخدایت جزا روح و رضوان دهد++\nبه پاداش آن نغز کردارها\nدرود خدا بر روان تو باد++\nبه فردوس جایت به گلزارها\nدر سوگ علامه طباطبائی قدس سره\nبگذار تا دو دیده در افشان کنم++\nدمساز نال، ناله فراوان کنم\nفریاد را ز سینه به گردون برم++\nسیلاب راز دیده به دامان کنم\nنالم ز درد و داغ به باغ اندرون++\nآوخ ز بی ثباتی انسان کنم\nبا مرغکان به نغمه هم‌آوا شوم++\nتشویر زرد رویی بستان کنم\nچونانکه برق شعله به هامون زنم++\nچونانکه رعد نعره به کیهان کنم\nبر هر کران رانم آوای خود++\nآفاق را ز نوحه پریشان کنم\nبر روی و مو به لطمه چنگ افکنم++\nاز تار تارک خود عریان کنم\nنیلی کنم ز سیلی رخساره را++\nوانگه به مویه چاک گریبان کنم\nادر بغل دو زانوی غم آورم++\nسر را وبال زانوی لرزان کنم\nخوانی نهم زانده در پیش خویش++\nجان را بر این نهاده مهمان کنم\nخاکم بسر چو ریخت زمانه‌ی خراب++\nبر این خرابه اشک غم افشان کنم\nچون با فلک نیارم پنجه زدن++\nشیون از این کژ آیین بنیان کنم\nدر جام جای باده شرنگ افکنم++\nباشد که چاره غم پنهان کنم\nسقراط وار جام بلا در کشم++\nجان را رها ز محنت زندان کنم\nاز موج درد وز شرر آه خود++\nبر پایکی شرر فکنی توفان کنم\nآه ز دل برآمده را همچو دود++\nدر چشم ماه و زهره و کیوان کنم\nاشک ز مژه ریخته را همچو رود++\nایدون روان بلجه عمان کنم\nوزتاب این غمی که به سینه مراست++\nهر سو غمده سینه‌ی شادان کنم\nیکسره ز شهر سوی بیابان شوم++\nغوغا بپا به دشت و بیابان کنم\nچون عاشق جدا شده از یار خویش++\nحالی حکایت شب هجران کنم\nمر چهره راز حسرت (عرجون) کنم++\nتن را بسان ساقه‌ی ارجان کنم\nچون طفل بی پدر شد بر مقبری++\nبنشینم و بگریم و افغان کنم\nعلامه رفت ثلمه بعالم فتاد++\nاین رخنه را چگونه جبران کنم\nرفت آن طبیب درد ز سامان ما++\nمن درد خویش راز که درمان کنم\nنخل خرد شکست دراین گلستان++\nدیگر چگونه میل گلستان کنم\nشمع هنر فسرد بمشکوی ما++\nروش چگونه خلوت یاران کنم\nکاخ بلند علم ز بن شد خراب++\nتعمیر چون توانم ایوان کنم\nباری به کنج حسرت سر در کشم++\nعزم سخن به خاطر پژمان کنم\nگر خامه نشکند به زبان قلم++\nنفرین ز سست عهدی دوران کنم\nمن کیستم کزو سخنی آورم++\nنی نی، مر این گزافه نتوان کنم\nچون قطره‌ای ستاید مر لجه را++\nمن قطره‌ام چه مدحت عمان کنم\nلیکن به‌حکم آنچه بدل مرمراست++\nعذر سخن به نزد سخندان کنم\nدر سوگ آن بزرگ بگیرم قلم++\nخونین سخن به دفتر و دیوان کنم\nگر اشک و آه اذن کتابت دهد++\nغمنامه‌ای به پیر جماران کنم\nگویم امام تسلیت ایدر ترا++\nاین جمله را چگونه عنوان کنم\nآنجا که علم آب سخن می‌برد++\nمن اعجمی چه رتل قرآن کنم\nآنجا که عقل راه هنر می‌زند++\nمن بی‌هنر چه مایه تبیان کنم\nآنجا که توسن خرد از پا فتد++\nمن خسته پا چگونه جولان کنم\nایدر برون ز قاعده همچون که مور++\nرو سوی بارگاه سلیمان کنم\nباشد که بخشدم ز سخن گستری++\nگر نوحه‌ای ز سوگ سخندان کنم\nمفعول، فاعلات، مفاعیل فع++\nیاد از سخنوران خراسان کنم\n60/8/26 حمید سبزواری\nدر رثای علامه‌ی طباطبائی\nشاید که حال و کار دگرگون کنم++\nهر چ آن غمی‌تر است هم ایدون کنم\nعالم نشاط زی غم و ماتم کند++\nمن دل ز حزن واله و محزون کنم\nناصر ز کلک نظم با بتن دهد++\nمن خامه تیز زی محن و «هون»**زیرنویس= خواری و مشقت.@ کنم\nاو باغ و راغ دفتر و دیوان کند++\nمن باغ و راغ چهره پرخون کنم\nاو نظم و نثر هم رخ نیسان نهد++\nمن نظم و نثر همیر سیحون کنم\nاو باغ راز لفظ گل افشان کند++\nمن راغ راز اشک گلگون کنم\nاو از قصیده کوشک بر آرد به دهر++\nمن کوشک‌ها به دهر وارون کنم\nاو دل دهد به نادره بحر عروض++\nمن دل تهی ز وازن و موزون کنم\nمفعول و فاعلات و مفاعیل وفع++\nدرپیچم و به مقبره مدفون کنم\nمر اهل فضل را برسانم سلام++\nپس والسلام نغمه دگرگون کنم\nنی دل دگر به هیچ خردور نهم++\nنی جان غمی ز ابله و مجنون کنم\nبرتابم از فراخ جهان روی خود++\nپس رو به‌سوی دخمه و آهون **زیرنویس= نقب سوراخ.@. کنم\nذوالنون چه کرد از ستم دهر دون++\nمن آنچه کرد حضرت ذوالنون کنم\nیک‌چند زی حصار گرایم ز شهر++\nبر گرد خویش باره و برهون **زیرنویس= حصار قلعه .@ کنم\nدل بر کنم ز یار و دیار و قرین++\nخود را به عز عزلت مقرون کنم\nآنگاه همچون یوسف مبصری به چه++\nیعقوب وار دیده چو جیحون کنم\nصد دجله از دو دیده گشایم به خاک++\nآمون **زیرنویس= دریاچه‌ای در خوارزم.@ کنم به سیلش و هامون کنم\nدریا دریا لولو برد مکنون نثار++\nبرسید اجل همایون کنم\nبر میر دهر ناله‌ای مر زنم++\nبر پیر فضل مویه‌ی افزون کنم\nنالم چنانکه کوش فلک کر شود++\nمویم چنانکه چشم ملک خون کنم\nزین، فتنه‌ها بر این چه گردان رسم++\nزان، رخنه‌ها به گنبد گردون کنم\nاز در و داغ زلف دو خواهر **زیرنویس= دو ستاره شعرای یمانی و شاهی.@ برم++\nاز غم پریش موی دو خاتون **زیرنویس= ماه و خورشید.@کنم\nاز سوگت سیاه بماند جهان++\nخورشید راز دایره بیرون کنم\nهم نجم را به دخمه‌ی مغرب نهم++\nهمه ماه را به مسلخ **زیرنویس= مسلخ اسم امکان از سلخ.@ مسجون **زیرنویس= زندانی.@ کنم\nدر محنت مسیح زمان بر فلک++\nنفرین چنان کنم که به شمعون **زیرنویس= شمعون پسر «یهودا آمربوطی» که مسیح را به سربازان پیلاطن نمود.@ کنم\nدر رحلت حسین زمان بر جهان++\nلعنت چنان بزاده میسون **زیرنویس= نام مادر یزید.@ کنم\nزین دانه‌ای که سود به آس **زیرنویس= آسیاب.@ ستم++\nخون در تنور بر شده طاحون **زیرنویس= آسیاب.@ کنم\nزین خوشه‌ای که چید بداس بلا++\nبرق آب جوی مرتع پرنون **زیرنویس= دیبای ملون منقش و لطیف کنایه از آسمان.@ کنم\nکاموس **زیرنویس= کاموس کشانی از پهلوانان شاهنامه .@ وارش زخم تهمتن زنم++\nضحاک سارش خوار فریدون کنم\nپس زی سماء به بال خرد بگردم++\nترحیب **زیرنویس= مرحبا گفتن.@ حال موسی و هارون کنم\nتخفیف داغ عیسی مریم دهم++\nتدبیر زخم یوشع بن نون کنم\nتحمید رنج احمد مرسل کنم++\nتحت شکنج صفدر بی چون کنم\nشرح شفاء بدرد فلوطین برم++\nبرک شفاء نثار فلاطون کنم\nلختی جنید خلوت شبلی شوم++\nوقتی چو سهل خدمت ذوالنون کنم\nآنگه فرود آیم و در سامرا++\nعرص ثنای رحمت **زیرنویس= حضرت قائم.@ محزون کنم\nبر حضرتش نماز تسلی برم++\nداغ و دعا نثار همایون کنم\nپس رخت دل به‌سوی جماران کشم++\nعرض ادب بدرد همیدون کنم\nگویم بقای میر زمین و زمان++\nکان ار نماند خدمت کانون کنم\nظل تو باد بر سر ما مستدام++\nتا زی پناه مأمن هامون کنم\nفرسوده گشت کان طباشیر **زیرنویس= طباشیر نوعی دار و گیاهی.@ اگر++\nدرمان دل ز باغ طبرخون **زیرنویس= طبرخون عناب.@ کنم\nلیکن شکست پشت فلک زین محن++\nشاید که سر و همبر عرجون **زیرنویس= عرجون تاک درخت انگور.@ کنم\nعلامه روح بود به جسم بشر++\nتا باقی است ذکر جمیل امام++\nتا من ثناش زین دل مفتون کنم\nعلامه باد پیرمون و میرمن++\nتا ناز و فخر برمه گردون کنم\nپیش از به خاک سپردن علامه بزرگ محرم سال 60\nبیانیه حزب جمهوری اسلامی به مناسبت رحلت فیلسوف کبیر آیة الله علامه سید محمد حسین طباطبائی قدس سره\nاذا مات المؤمن الفقیه ثلم فی الاسلام ثلمه لایسده شی\nدر مکتب انسان ساز اسلام ستاره‌های درخشانی در آسمان ولایت و از تبار پاک اهل بیت عصمت فرزندان باسعادتی دیده به جهان می‌گشایند که سراسر عمر پرخیر و برکتشان از چشمه‌های جوشان فیاض وحی و نبوت و امامت سیراب می‌شوند و از پرتو انوار علم و حکمت قرآنی زوایای قلب و روحشان فروغی الهی می‌یابد و چراغ‌های فروزانی می‌شوند بر سر راه تمامی بشریت و راهگشایی برای همه انسان‌های حق پو و خداجویی که به سوی او در حرکتند، و بر شانه‌های پرصلابتشان پرچم علم و معرفت و آگاهی به اهتزاز در می‌آید تا رسالت‌های عظیم رسولان و پیامبران الهی را به جهانیان برسانند چرا که اینان وارثان به حق انبیائند. و جز این نیست که در همان حال بندگان خاشع خداوندید.\nمرحوم مغفور حضرت آیت الله علامه معظم حاج سید محمد حسین طباطبائی،\nعالم و فیلسوف و مفسر بزرگ عالم اسلام که از شاگردان بزرگ مکتب امام جعفر صادق (ع) بود دار فانی را وداع گفت و به ملکوت اعلی پیوست.\nاین عالم و اندیشمند ربانی که عمری را در میان دریای مواج علوم و\nحکمت اسلامی به تحقیق و تتبع پرداخته بود از بزرگ‌ترین شخصیت‌های علمی تاریخ اسلام بود.\nاو شاگردان ممتازی را به جهان اسلام عرضه کرد که هر کدام خود استادی برای پژوهندگان معارف اسلامی شدند. آیة الله شهید استاد مطهری و شهید مظلوم آیة الله بهشتی و دانشمندان شهید حجج اسلام دکتر مفتح و دکتر باهنر و بسیاری از فضلای دیگر از ثمرات عمر پرفیض ایشان بودند، تألیفات گران‌قدری از این عالم بزرگ الهی بجای مانده است که از میان آنها تفسیر ارزشمند المیزان را باید به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین گنجینه‌های معارف اسلام نام برد. ما رحلت این ستاره درخشان اسلام را به رهبر کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی و علماء اسلام و حوزه‌های علمیه سراسر دنیای اسلام و امت شهید پرور ایران تسلیت عرض نموده و از اقشار مختلف مردم مسلمان دعوت می‌کنیم که در مجلس ترحیم این فقید سعید که در روز دوشنبه 60/8/25 از ساعت 3 تا 5 بعدازظهر در مدرسه عالی شهید مطهری برگزار می‌گردد شرکت نمایند.\nبه جای مقدمه 2\nپیام تسلیت فقیه مجاهد آیة الله منتظری به مناسبت رحلت آیة الله علامه‌ی طباطبائی3\nشرح زندگی علامه‌ی طباطبائی به قلم آیة الله حاج آقا حسن حسن زاده‌ی آملی 4\nآثار هر کس نمودار دارائی اوست 6\nتفسیر قرآن با قرآن 7\nبیان مثانی و تفسیر قرآن بقرآن 7\nاز زبان مبارک خود استاد 8\nتاریخ پایان المیزان و توصیه طلاب علوم جناب آقا سید حسین بادکوبه‌ای 9\nیکی از اساتید بزرگ استاد علامه طباطبائی 10\nشرح حکمت الاشراق قطب شیرازی تقریرات درس خواجه است 11\nتحصیلات ریاضی جناب استاد طباطبائی مدظله‌العالی 11\nمسئله ریاضی در تثلیث زاویه 11\nتدریس علم هیأت در قم 12\nنصب دائره هندیه در مدرسه حجتیه قم بعمل علامه طباطبائی 12\nترک تبریز و اقامت در قم و استخاره با قرآن 13\nجناب حاج میرزا سید علی قاضی طباطبائی یکی از اساتید بزرگ علامه‌ی طباطبائی 14\nمیرزای شیرازی و میرزا حسین قاضی، قدس سرهما 15\nمحاسبه حروف مشدده در دوائر أباجد 16\nدرجات بهشت و آیات قرآن 16\nشکل قطاع سطحی 17\nنقل رؤیا و کلام مرحوم آیة الله آملی قدس سره درباره علامه طباطبائی مدظله‌العالی18\nرساله محاکمات استاد علامه‌ی طباطبائی 18\nسید احمد کربلائی استاد قاضی و سید احمد کشمیری تلمیذ قاضی 21\nیکی از مؤلفات علامه طباطبائی و تنی چند از اعاظم علما در پیرامون ولی الله اعظم امیرالمؤمنین علی علیه السلام 23\nدین الهی و فلسفه الهیه 25\nهدف سفرای الهی تعلیم و تأدیب بشر است 26\nمصاحبه با آیة الله حاج آقا حسن حسن زاده‌ی آملی پیرامون شخصیت آیة الله علامه‌ی طباطبائی 30\nمصاحبه با آیة الله جوادی آملی به مناسبت رحلت آیة الله علامه‌ی طباطبائی 46\nسخنی پیرامون شخصیت استاد بزرگوار علامه‌ی طباطبائی به قلم استاد محمد تقی مصباح یزدی 59\nشرح حال علامه‌ی طباطبائی به قلم خود ایشان 65\nدر رئاء فقید علم و حکمت حضرت علامه‌ی طباطبائی رضوان الله علیه 79\nدر سوگ علامه‌ی طباطبائی قدس سره 81\nدر رئای علامه‌ی طباطبائی 83\nبیانیه حزب جمهوری اسلامی به مناسبت رحلت آیة الله علامه‌ی طباطبائی 86\nبا نشریات حزب جمهوری اسلامی آشنا شوید:\n1- وحدت و تحزب استاد سید علی خامنه‌ای\n2- درست فهمیدن اسلام استاد سید علی خامنه‌ای\n3- گفتاری درباره ی جمهوری اسلامی استاد شهید آیة الله مطهری\n4- خلاصه‌ای از کتاب نظام حقوق زن در اسلام استاد شهید آیة الله مطهری\n5- سلوکی در مسیر شناخت\n6- یادنامه‌ی شهید آیة الله سعیدی\n7- شیعه و شورا\n8- سنت مهلت\n9- خطابه‌ای در آستانه‌ی بیعت\n10- شهیدی آغازگر (آیة الله شهید حاج آقا مصطفی خمینی)\n11- تحزب و تهذب مسیح مهاجری\n12- حکومت اسلامی دانشمند شهید دکتر محمد مفتح\n13- پایگاه جهانی انقلاب\n14- حق در محاق\n15- اهداف روحانیت در مبارزات استاد شهید آیة الله مطهری\n16- شیلی و ایران\n17- مسلمانان سیاهپوست آمریکائی\n18- روش برداشت از قرآن شهید مظلوم آیة الله بهشتی\n19- عنصر امر به معروف و نهی از منکر در نهضت حسینی استاد شهید آیة الله مطهری\n20- مسئله نفاق استاد شهید آیة الله مطهری\n21- هدف زندگی استاد شهید آیة الله مطهری\n22- تکامل اجتماعی انسان در تاریخ استاد شهید آیة الله مطهری\n23- درس‌هایی از نهج البلاغه فقیه مجاهد آیة الله منتظری\n24- نقش روحانیت در انقلاب حجة الاسلام هاشمی رفسنجانی\n25- فلسطین سرزمین اشغالی شهید دکتر محمد جواد باهنر\n26- منافقین دشمنان حکومت اسلامی استاد سید علی خامنه‌ای\n27- نگاهی به کارنامه‌ی شهید مظلوم آیة الله دکتر بهشتی\n28- سخنان امام به مناسبت روز قدس\n29- ولایت استاد سید علی خامنه‌ای\n30- یادنامه‌ی فیلسوف الهی علامه‌ی طباطبائی\nعلامه‌ی طباطبائی سلمه الله تعالی، این مرد بسیار، بسیار بزرگ و ارزنده،… مردیست که صد سال دیگر باید بنشینند و آثار این مرد را تجزیه و تحلیل بکنند و به ارزش این مرد پی ببرند… این مرد واقعا یکی از خدمتگزاران بسیار، بسیار بزرگ اسلام است. اولا مجسمه‌ی تقواست، مجسمه‌ی معنویت است. در تهذیب نفس و در تقوی مقامات بسیار عالی را طی کرده است. من سالیان دراز از فیض محضر این مرد بزرگ بهره‌مند بوده‌ام و الآن هم هستم.\nاز سخنان استاد شهید آیة الله مرتضی مطهری\nبرچسب‌ها: تفسیر المیزان, تفسیر قرآن, حزب جمهوری اسلامی, حسن حسن زاده آملی, علامه سید محمدحسین طباطبایی, علامه طباطبایی\nنقش تفسیر قرآن و مفسرین قرآن در ترویج فرهنگ قرآنی