پايگاه علمي ـ پژوهشي انجمن علمي دانش‌پژوهان اديان، مذاهب و شيعه شناسي - کتاب نقد شیخ محمد بن عبدالوهاب از درون\nمقالات مقالات فارسی کتاب نقد شیخ محمد بن عبدالوهاب از درون\nنوشته شده توسط مترجم سید محمد جعفر نوری | چاپ | ایمیل\nقُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَی اللَّهِ عَلَی بَصِيرَةٍ أَنَاْ وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَآ أَنَاْ مِنَ الْمُشْرِكينَ.\nبگو: اين راه من است من و پيروانم با بصيرت كامل، همه را به سوي خدا دعوت ميكنيم! منزه است خدا! و من از مشركان نيستم.\nادْعُ إِلَی سَبِيلِ رَبّـِكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ. (النحل: 125)\nبا حكمت و اندرز نيكو، به راه پروردگارت دعوت نما! و با آن‌ها به روشي كه نيكوتر است، استدلال و مناظره كن! پروردگارت، از هر كسي بهتر ميداند چه كسي از راه او گمراه شده است؛ و او به هدايت يافتگان داناتر است.\nنقد شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب از درون از جهات بسياري حائز اهميت است. گسترش دامنه فعاليت مذهب و‌هابيت در سراسر عالم اسلامي و غيراسلامي و پيامد‌هاي آن و هم‌چنين نحوه تفکر آن‌ها، پيروان مذاهب ديگر را ملزم مي‌کند که نسبت به نماياندن چهره اصلي آن، تلاش بيشتري انجام دهند.\nاگر چه پيروان مذاهب ديگر، در نماياندن حقيقت و‌هابيت، تلاش بسياري نموده‌اند اما آنچه قابل توجه است، نقدي است که از سوي برخي از خود و‌هابيان بر شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب وارد شده است. اين‌گونه نقد‌هاي داخلي باعث اطمينان بيشتر خواننده به ناقد مي‌شود. هم‌چنين به جهت برخورد ملايم و آرام آن‌ها با تعاليم و شخصيت بزرگ اين مذهب که شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب نام دارد و عدم بکار‌گيري عبارت‌هاي زننده و الفاظ رکيک، بسياري از خوانندگان و‌هابي را وا‌مي‌دارد که نسبت به موضوعات مطرح شده در آن نقد دقت و تأمل بيشتري نمايند.\nنحوه نگرشي که در اين مبحث به و‌هابيت و شيخ محمدبن عبدالو‌هاب شده، مي‌بايست سر‌مشق پيروان مذاهب ديگر در تعامل با اين فرقه باشد. چه مصداق آيه شريفه وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَن مي‌باشد. از آنجا که بيشتر پيروان اين فرقه را انسان‌هاي ساده‌دل و بي‌پيرايه تشکيل مي‌دهند که تنها قصد آن‌ها اجراي دستورات شرع و کسب رضايت خداوند مي‌باشد نبايد به تمام پيروان اين مذهب به ديد انسان‌هاي مفسد في‌الارض و معاند نگريسته شود، بلکه همان‌گونه که ناقدان انديشه و‌هابيت نيز بيان کرد‌ه‌اند، و‌هابيت نوعي بيماري است که دشمنان اسلام در صدد گسترش آن هستند. بر اين اساس، نگاه ما به و‌هابيان مي‌بايست به صورت نگاه يک پزشک به بيمار باشد. بايد متوجه بود که اگر اين عده به بيماري خود پي ببرند بسيار زودتر از ساير پيروان مذاهب ديگر به مکتب اهل‌بيتG روي خواهند آورد.\nاز جمله نمود‌هاي اين مبحث، آن است که در ميان و‌هابيان، انسان‌هاي با انصاف و معتدلي که در پي حق هستند بسيارند و از ويژگي‌هاي ديگر آن اين است که اگر با ديد انصاف و صدق به مکتب اهل‌بيتG نگريسته شود تبعيت از آن بي‌چون و چرا پذيرفته مي‌شود و اين کاري بود که بسياري از متفکران و‌هابي و غير شيعي انجام دادند؛ نمونه بارز آن سيد‌قطبS مي‌باشد که نحوه نگرش او به امور، در بسياري از جهات با مکتب اهل‌بيتG سازگاري داشت و در آخر به سبب افکار بلندش، جان خود را از دست داد.\nنقد هر مذهب، از درون آن مذهب و با کمک انديشه‌ها و باور‌هاي آن مذهب، نه تنها جنبه تخريبي و تفرقه‌افکنانه ندارد بلکه تنها روش صحيح در برخورد با مذاهب ديگر است و درست همان کاري است که مؤلف اين مبحث انجام داده و با کمک انديشه و سخنان خود و‌هابيان به درمان دوستان و‌هابي خود پرداخته است. و نام مبحث خود را نقد شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب از درون نهاده است.\nدر پايان ذکر چند نکته ضروري مي‌نمايد:\n1. ترجمه اين اثر از روي اصل آن که به زبان عربي نگاشته شده بود صورت گرفته و هر جا که وسعت واژه‌هاي زبان عربي، معادل دقيقي در زبان فارسي نداشت از اصطلاحات نزديک ديگري استفاده شد. بر همين اساس با حفظ اصالت و امانت، در جمله‌بندي‌ها، تغييراتي داده شد تا درک مقصود نگارنده به سهولت انجام پذيرد. و احياناً اصل واژه يا عبارت در پاورقي ذکر شده است.\n2. اين ترجمه زير نظر نويسنده آن يعني «دکتر عصام علي يحيی العماد » صورت گرفته و شيوه ترجمه آن مورد تأييد ايشان بوده که اين امر، اطمينان خواننده محترم را به شيوه ترجمه و امانت‌داري آن جلب مي‌کند.\n3. از آنجا که اين نوشته، براي هدايت و‌هابيان نگاشته شده است، نگارنده آن نسبت به شخصيت‌هاي آن به ديده احترام نگريسته و از به‌کارگيري عبارات زننده و ناسزا‌ها، دوري جسته است، به اين جهت در ترجمه آن نيز اين نکته رعايت شده است.\n4. نويسنده محترم اين نوشتار يعني دکتر عصام علي يحيي‌العماد، از صاحب‌نظران و متفکران و‌هابي بوده که توفيق آشنايي و تبعيت از مکتب اهل‌بيتG را نصيب برده است و با درايت و وسعت افقي که دارد درصدد است که از اين نعمت بزرگي که خداوند به او عطا کرده است به برادران و‌هابي خود نيز بهر‌ه‌اي برساند.\nمناظره بسيار جالب و مفيد ايشان با بزرگ و‌هابيان به نام عثمان‌الخميس در اينترنت بسيار قابل توجه است، چه به واسطه اين مناظره بسياري از برادران مذاهب ديگر به مکتب اهل‌بيتG وارد شدند. اين کتاب با عنوان الزلزال ـ انتصار‌الحق، به چاپ رسيده است.\n5. از جناب استاد دکتر عصام العماد به جهت راهنمايي‌هاي ارزنده‌شان و تلاش خالصانه به جهت تسهيل فهم متن عربي و نکات کليدي آن، که تا ساعت‌ها به طول مي‌انجاميد، کمال تشکر و احترام را دارم و اميد دارم که حق شاگردي را ادا کرده باشم.\nاز جناب آقاي محمدعلي اسدي که زحمت مقابله متون فارسي و عربي اين کتاب را بر عهده گرفتند و از جناب آقاي دکتر قاسم جوادي مدير گروه اديان و مذاهب و جناب آقاي دکتر محمد الله‌اکبري، و از مدير موسسه انتشارات خاکريز، تشکر و قدرداني مي‌نمايم.\nهمچنين بر خود واجب مي‌دانم از مدير محترم مدرسه عالي امام خمينيR جناب حجت‌الاسلام والمسلمين سيد سجاد هاشميان که پيوسته پي‌گير انجام اين کار با ارزش بودند، تقدير و تشکر نمايم.\nتوفيق روزافزون آنان و تمامي ره‌پويان مکتب راستين اهل‌بيتG را از خداوند متعال خواستارم.\nامت اسلامي در حال گذر از مرحله سختي است، چرا که دشمنان اسلام در صدد ايجاد فتنه بين شيعيان دوازده امامي و و‌هابيان هستند. تمام مخلصان اين امت، در صدد پيدا کردن راه حلي براي خروج از اين فتنه هستند. اين مسأله، موضوع اين كتاب مي‌باشد همان‌گونه که در تمام کتاب‌ها و نوشته‌هايم که تلاشي براي ايجاد وحدت بين و‌هابيت و شيعيان دوازده امامي است به آن پرداخته‌ام. هم‌چنين در کتاب الزلزال ـ انتصار الحق که حاوي مناظرات و گفتگوي من با بزرگ و‌هابيت اين عصر، شيخ عثمان‌الخميس است و نيز در کتاب المنهج الصحيح و الجديد في الحوار مع الو‌هابيين به آن پرداخته‌ام.\nاز خواننده محترم مي‌خواهم که مطالب اين مبحث را با تأمل و صبر پيگيري نمايد، مبحثي که حاوي تجربه‌هاي فردي است که زماني و‌هابي بوده و بعد از آن شيعه دوازده امامي شده و سال‌ها با و‌هابيان به گفتگو پرداخته است. و شايد، تأمل در مضمون اين بحث، مقصود نگارنده را از نوشتن، مشخص نمايد، چه من در اين مبحث، در صدد نقد انديشه شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب از درون هستم و تصور مي‌کنم که نقد شيخ، مي‌بايست از درون تفکر شيخ صورت گيرد نه از خارج آن.\nمقصود من از نقد شيخ از برون، نقدي است که تفکر شيخ از طرف دشمنانش مانند شيعيان و صوفيه با آن مواجه است و مقصود من از نقد شيخ از درون، همان نقدي است که از طرف برخي فرهيختگان و متفکران و‌هابيت و يا گروه اخوان‌المسلمين صورت مي‌گيرد.\nو از همين‌جا روش برخي از شيعيان دوازده امامي و يا برخي از صوفي‌ها را در نقد شيخ مردود مي‌دانيم؛ زيرا روش آن‌ها، و‌هابيت را از جاده حق دور مي‌کند و امکان وحدت بين شيعيان و و‌هابيان را از بين مي‌برد چنان‌كه برخي از شيعيان، نسبت به برادران و‌هابيشان، ديدگاه خوبي ندارند و گمان مي‌کنند که آن‌ها دشمنان حق هستند در حالي که اين ظلمي بزرگ نسبت به و‌هابيان است. چه ما خود، از و‌هابيان بوديم و زماني که حق را شناختيم و‌هابيت را ترک گفتيم و وارد تشيع شديم... و بسياري از برادران و‌هابي را مي‌شناسم که و‌هابيت را ترک گفته و حق را پذيرفته‌اند.\nنقد شيخ از «درون» بر اساس حسن ظن به پيروان او، پايه‌ريزي شده است و تلاش دارد آن‌ها را هدايت نمايد و به سوي حق و حقيقت جذب و يا به حق نزديک‌تر نمايد. اما نقد شيخ از «بيرون» بر اساس دور نمودن و بازداشتن آن‌ها از راه حق، پايه‌ريزي مي‌شود. در حقيقت از زماني که من وارد تشيع شدم تمام تلاش خود را براي تقريب بين شيعيان دوازده امامي و و‌هابيت به کار گرفتم، چرا که در اين ميان دست‌هاي پنهاني وجود داشت که درصدد از هم‌گسستن يکپارچگي امت اسلامي در ميان اين دو مذهب بزرگ بود.\nدر اين مبحث، تلاش نمود‌ه‌ام روشي را بنيان نهم که بر تحريک و برانگيختن ذهنيت و‌هابي و شناخت منافذ و راه‌هايي که مي‌توان به واسطه آن وارد تفکر و‌هابي شد استوار باشد و در عين حال، هيچ نفرت و واکنشي از سوي و‌هابيان ايجاد نشود.\nمي خواهم به دو حقيقت مهم اشاره نمايم که به نقد و‌هابيت از درون مربوط مي‌شود:\n1. حقيقت اول: نقد و‌هابيت به واسطه خود و‌هابيت باعث شده که بسياري از متفکران و‌هابي، اين مذهب را ر‌ها کرده و يا حداقل از افراطي‌گري آن‌ها کاسته شود.\n2. حقيقت دوم: نقدي که جماعت اخوان‌المسلمين عليه و‌هابيان انجام دادند بر و‌هابي‌ها تأثير زيادي گذاشت چرا که اخوان‌المسلمين، بيش از ساير مردم، با و‌هابيان پيوند و تعامل دارند و در عين حال از دشمنان و‌هابيان به حساب نمي‌آيند. خواننده متوجه خواهد شد که تکيه من در اين مبحث بر دو دسته از نويسندگان مي‌باشد:\nگروه اول: نويسندگان و‌هابي و گروه دوم: نويسندگان اخوان‌المسلمين مانند سعيد حوي و سيد‌قطب و حسن البنا مي‌باشند.\nجريان‌هاي اسلامي در نيمه دوم قرن بيستم و از جمله آن‌ها «اخوان‌المسلمين» بر نحوه انديشه و‌هابيت تأثير‌گذار بوده‌اند اما بايد به يک حقيقت مهم توجه داشت که تأثير اخوان‌المسلمين بر و‌هابيت، بيش از تأثير و‌هابيت بر اخوان‌المسلمين بود.\nدر اينجا به يک نکته بايد اشاره شود و آن اينکه و‌هابيان، دشمنان شيعيان دوازده امامي نيستند. اگر آن‌ها اين مذهب را بشناسند در تبعيت از آن لحظه‌اي درنگ نخواهند کرد. بر ما لازم است که از روش منتقدان ميانه‌رو و‌هابيت در نقد تفکر و‌هابي بهره گيريم چرا که آن‌ها روش برخورد با ذهنيت و‌هابيان را درست مي‌دانند.\nهم‌چنين بر ما لازم است که از تجربه‌هاي حسن البنا و سيد‌قطب و محمد غزالي و سعيد حوي و ديگر افراد اخوان‌المسلمين در جذب و‌هابيان استفاده نماييم.\nقانع نمودن ذهنيت و تفکر و‌هابي به دوري جستن از افراطي‌گري، احتياج به تلاش زياد و صبر بسياري دارد.\nاز خداوند مي‌خواهم که توفيق، سربلندي و کاميابي را به ما عطا فرمايد.\nانه سميع و مجيب الدعاء.\nد. عصام علي يحيي العماد\nغلو در شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب\nاين موضوع از جهت شناخت برادران و‌هابي، بسيار حائز اهميت است، زيرا باعث يادآوري موضوع تقريب بين شيعيان دوازده امامي و و‌هابيان مي‌شود و عظمت مذهب دوازده امامي را بيش از پيش نشان مي‌دهد.\nو‌هابيان صد‌ها کتاب در رد اهل‌سنت و شيعيان دوازده امامي نگاشته‌اند، چون اين دو دسته از مذاهب از نگاه آنان در زمره غلات و منحرفين هستند که به علت افراطي‌گري در مورد شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب ـ رحمه‌الله ـ با آن‌ها در افتاد‌ه‌اند، اين امر باعث شد که نزاع بزرگي پيرامون شيخ درگيرد و گسستگي بين امت اسلامي را دو چندان کند. رفته رفته و‌هابيت، جنگ بزرگی را بين دو گروه در سر مي‌پروراند:\nگروه اول: همان و‌هابيان مسلماني هستند که آيات و روايات مربوط به توحيد را بر مسلک شيخ عبدالو‌هاب تفسير مي‌کنند.\nگروه دوم: افراط گرايان منحرف و گمراه اهل‌سنت، و شيعيان دوازده امامي هستند که با روش شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب در تفسير آيات و روايات توحيد مخالفت ورزيدند.\nمن در هنگامي که کتاب الصلة بين الاثني‌عشرية و فرق الغلاة را مي‌نگاشتم از گروه نخست بودم.\nسخنان زيادي كه از بزرگان و‌هابيت نقل شده است ما را به اين نكته مي‌رساند كه عقل و‌هابي به صورت ناخواسته دچار مشکل افراطي‌گري درباره شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب است در ادامه برخي از سخنان آن‌ها را مي‌آوريم:\nشيخ ابن‌عبيد مي‌گفت:\n«شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب کسي است که امت محمد به او بر ساير امت‌ها افتخار مي‌کند».\nدر اين مورد، يکي از بزرگان مشايخ و‌هابيت مي‌گويد:\n«شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب عالم رباني و صديق دوم و مجدد دعوت اسلامي است... او در بين دانشمندان، يگانه است».\nيکي از بزرگان مشايخ و‌هابيت، لقب عالم «شيخ الوجود» را بر روي محمد‌بن عبدالو‌هاب گذاشت.\nبيش از اين به ذکر نمونه‌هايي در مورد غلو در شيخ عبدالو‌هاب نمي‌پردازم؛ اما من، تجربه 15ساله خود را با شيخ مطرح مي‌کنم. زماني که ما مجموعه‌اي از دوستداران شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب بوديم و در منزل يکي از برادران عربستاني جمع شده بوديم... در آنجا در مورد موضوع حج تمتع و چگونگي ممنوع شدن آن توسط «عمر‌بن خطاب» سخن مي‌گفتيم. بعد از گفتگو‌هاي بسيار به اين نتيجه رسيديم که اين ممنوعيت حج تمتع از اشتبا‌هات عمر بوده است. سپس تصميم گرفتيم که «عمر‌بن الخطاب» را از خلال قرآن کريم يا سنت، ارزيابي کنيم... اما اين سخن، شاهد مثال ما در اينجا نبود. ارتباط ما با شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب، بيش از ارتباط ما با عمر‌بن خطاب بود، چندان كه ما حتي در خاطرمان نمي‌گنجيد که انديشه شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب در مورد توحيد را به ميز محاکمه کتاب و سنت صحيح بکشانيم. ما از شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب بسيار متأثر بوديم و هنگامي که جنگ‌هاي متعدد او را با مشرکان جزيرة العرب مي‌خوانديم، اشک از چشمانمان جاري مي‌شد، گويي که جنگ‌هاي پيامبر اکرم6 را با کفار مي‌خوانديم و مي‌گفتيم که جنگ‌هاي شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب با مشرکان جزيرة العرب بيش از جنگ‌هاي محمد‌بن عبدالله6 با مشرکان جزيرة العرب بوده است چون جنگ‌هاي شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب با مشرکان جزيره، بيش از 300 غزوه بوده است. پيامبر با مشرکان، در طول 10سال جنگيد ولي شيخ بيش از 20سال با آن‌ها جنگيد.\nاين هم موضوعي نبود که در صدد بيان آن بودم. موضوعي که ما با آن همه روزه درگير بوديم اين بود که ما سيره‌ي محمد‌بن عبدالو‌هاب را مي‌خوانديم، گويي که سيره محمد‌بن عبدالله6 را مي‌خوانيم. ما دشمنان شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب را کافرتر و مشرک‌تر از دشمنان محمد‌بن عبدالله6 مي‌دانستيم.\nاين تجربه‌اي نبود که تنها من با آن مواجه بودم بلکه عقيده تمامي و‌هابيان بود. در تکميل اين تجربه و براي درک برادران و‌هابي‌مان، بيان خواهم کرد که عقيده غلو‌آميز ما در مورد شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب به دست خود شيخ، در اذ‌هان ما رسوخ داده شده است، چه او معتقد بود که دشمنان او در جزير‌ه‌العرب از دشمنان پيامبر اکرم6 نيز کافرتر و مشرک‌تراند، او مي‌گفت:\n«بدان که شرک ورزي پيشينيان، (يعني کساني که پيامبر با آن‌ها مبارزه کرد) کم رنگ‌تر از شرک زمان ما مي‌باشد».\n«کساني که پيامبر خدا با آن‌ها مبارزه کرد، داراي عقلي سالم‌تر و شرکي خفيف‌تر از اين‌ها بودند، يعني کساني که شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب با آن‌ها مبارزه کرد».\n«شرک‌ورزي کفار قريش، کم‌تر از شرک‌ورزي بسياري از مردم امروز است».\nزياده‌روي شيخ، باعث ريشه گرفتن افراطي‌گري در اذ‌هان ما شد. هم چنين روش‌هاي درسي، اثر بدي در ايجاد افراطي‌گري در مورد شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب، بر روي ما داشت تا جايي که ما در زمره طرفداران تکفير نمودن هر آن‌که مخالف شيخ در زمان زندگي و بعد از مرگش بود، قرار داشتيم. ما بزرگان علماي اسلام را که شيخ با آن‌ها جنگيده بود، تکفير مي‌کرديم و آن‌ها را کافرتر از ابو‌جهل و ابو‌لهب مي‌دانستيم. چرا که محمد‌بن عبدالو‌هاب يک تصوير کفرکيشانه و شرک‌آميز از علماي مسلمان زمان خود ارايه کرده بود....\nمحمد‌بن عبدالو‌هاب با يکي از علماي زمانش که شيخ «سليمان‌بن سحيم الحنبلي» نام داشت اختلاف و برخورد داشت و نامه‌اي به او نگاشت که ما آن را مي‌خوانديم و به ياد نامه‌هاي پيامبر به کفار و مشرکان مي‌افتاديم که آن‌ها را مخاطب قرار مي‌داد. او مي‌گفت:\n«به تو يادآور مي‌شويم که تو و پدر تو به کفر و شرک و نفاق تصريح داريد... تو و پدرت در دشمني اين دين به صورت شبانه‌روزي تلاش مي‌کنيد... تو مردي معاند و گمراه هستي که از روي علم و آگاهي، کفر را بر اسلام ترجيح داد‌ه‌اي... و اين کتاب شماست که کفرتان در آن است».\nدر حقيقت ما محتاج به احضار حالت‌هاي رواني غريب و آن موضع‌گيري‌ها و برخورد‌هاي تند هستيم، احتياج به يادآوري آن داريم تا بتوانيم تصورات شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب را دريابيم و کمي از احساسات و انديشه‌هاي شيخ را درک کنيم، چرا که دعوت تبليغي او، فتنه‌اي بزرگ در تمامي سرزمين ما بر جاي گذاشت. مي‌خواهيم شخصيت او را بفهميم تا بتوانيم وضعيتي را که بيشترين طرافداران او در آن به سر مي‌برند دريابيم و به اين ترتيب بتوانيم آن‌ها را بهتر درک کنيم و درمان سودمند و سازند‌هاي را تقديم آن‌ها نماييم. و من هم اکنون تأثيري را که شيخ بر روي اعصاب، روان و کل زندگي من بر جاي گذاشت به ياد مي‌آورم. و بر اين اساس، من با چشم رأفت و نگاه رحمت‌آميزي به تمام برادران خود که طرفداران شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب هستند، مي‌نگرم.\nشيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب ـ رحمه‌الله ـ علماي زمان خود را مخاطب ساخته و تصور مي‌کند که آن‌ها همواره مشغول عبادت بت‌هاي خود هستند. او يکي از بزرگان اسلام را که شيخ علامه ابن‌يحيي نام دارد مخاطب ساخته و مي‌گويد:\n«او از پليد ترين و کافر کيش‌ترين آن‌ها است».\nکار شيخ به آنجا کشيد که مرحله جديدي را در زندگي خود آغاز کرد و دامنه تکفير‌گري خود را به مرز‌هاي برخي از شخصيت‌هاي معاصر خود سرايت داد. وضعيت او همچنان دگرگون مي‌شد تا جايي که صفات غريبي در او مستحکم شد و دامن تکفير را به سر تا پاي اندام تاريخ پوشاند که از قرن چهارم هجري تا زمان خودش را شامل مي‌شد. شدت و قساوت سخنانش بالا گرفت تا جايي که ادعا کرد طرفداران او همانا تنها مسلمانان عالم هستند، سپس پيروان مذاهب چهارگانه اهل‌سنت را تکفير کرد و چنين شد که افرادي که رابطه خود را با و‌هابيت قطع مي‌کردند، مرتد مي‌خواند و جزاي مرتد، نيز مرگ بود و پيروان خود را مأمور مي‌کرد که اين مجازات را در مورد آن‌ها جاري کنند.!!. او از اينکه مي‌شنيد که مخالفانش اعدام شد‌ه‌اند خوشحال مي‌شد و رفته رفته به تکفير مردم رغبت پيدا کرد و آن‌ها را به محض مخالفت با او، مورد اتهام قرار مي‌داد.\nنقش سليمان‌بن عبدالو‌هاب در نجات من از افراطي‌گري درباره شيخ\nمن شهادت مي‌دهم که سليمان بن عبدالو‌هاب که برادر محمد‌بن عبدالو‌هاب مي‌باشد سهم بسزايي در نجات من از گرداب برادرش شيخ محمد ايفا کرد و کتاب او به نام الصواعق الالهية في مذهب الو‌هابية تأثير بسياري بر من در ترک کردن مذهب و‌هابيت گذاشت که آن هم به سبب قدرت استدلال بالاي شيخ سليمان بود، او عالمي بزرگ از علماي سلفي بود و کتاب‌هاي ابن‌تيميه و ابن‌قيم را به خوبي مي‌شناخت و از صوفيان هم نبود. او نصيحت‌گو و دوستدار برادرش بود.\nبايد توجه داشته باشيم که در هنگام معالجه برادران و‌هابي‌مان، از کتاب‌هاي شيخ سليمان، استفاده نماييم، چون روش او در رد برادرش، روشي منحصر به‌فرد مي‌باشد.\nاو برادري صميمي و دوستي مهربان و معلمي يگانه، براي شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب بود و از وضعيت، خصوصيات و افکارش به خوبي اطلاع داشت، نصيحت‌هاي او از قلبي راستين و دوستي مشفق بر مي‌خاست. بر اين اساس مي‌بينيم که حالت‌هاي رواني برادرش را به خوبي تشخيص مي‌داد.\nکتاب او نخستين منبع در شناخت شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب است و اولين کتابي است که حالت‌هاي روحي و فکري شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب را باز مي‌نمايد. در اين جا به گفتگويي که ميان دو برادر رخ داد اشاره مي‌کنيم:\nبرادر بزرگتر و داناتر، يعني شيخ سليمان به برادر خود محمد‌بن عبدالو‌هاب مي‌گويد:\n«ارکان اسلام چند تا است اي محمد؟ گفت: 5 تا. سليمان گفت: تو آن‌ها را شش تا کرد‌ه‌اي که ششمين آن‌ها اين است که هر که از تو تبعيت نمي‌کند مسلمان نيست. اين مسأله در نزد تو رکن ششم از ارکان اسلام است».\nدر اين گفتگوي بين دو برادر مي‌توانيم قاعده «هر کس از او تبعيت نمي‌کند مسلمان نيست» را مهمترين ويژگي بدانيم که محمد‌بن عبدالو‌هاب به آن مترسم شده است.\nاز اين گفتگو بود که خود را شناختم، حال آنکه من در درس‌هايي که در مساجد و‌هابيان در يمن و در عربستان ايراد مي‌کردم پيوسته تکرار مي‌کردم: (هر کس مخالف نگاشته‌هاي محمد‌بن عبدالو‌هاب باشد، مسلمان نيست).\nشيفتگان شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب پيوسته دشمنان زنده و مرده او را به کفر متهم مي‌کنند.\nما در گذشته، برخي از رسائل شيخ را در تکفير دشمنانش نشان داديم و اکنون بيان مي‌کنيم که چگونه اهل نجد را به جهت نپذيرفتن عقيده و فکر خود کافر دانست. بعد از آن، شيخ گمان کرد که هر شهري از شهر‌هاي نجد، داراي بتي است که در کنار خدا پرستش مي‌شود.\nآيا اين جايگاه دعوت به سوي خداست يا جايگاه باز داشتن از راه خداست؟ چگونه مي‌شود که هر کس با انديشه ما مخالف باشد يا فهم ديگري از آيات و روايات داشته باشد، از اسلام خارج مي‌شود؟\nمحمد‌بن عبدالو‌هاب، دستور قطع گردن مخالفان خود را صادر مي‌کرد و مال و ناموس آن‌ها را مباح مي‌دانست، آن هم به نام خدا، حال آنکه خداوند در آنچه او مي‌کرد، هيچ بهر‌ه‌اي نداشت و در دين جايي براي اين‌گونه اعمال وجود ندارد.\nاين همه اسراف و زياده‌روي در قتل مسلمانان براي چيست؟ او در نقشه‌اش براي از بين بردن اسلام، بدون اينکه بفهمد، فردي بي‌چاره و نگون بخت است و گمان مي‌کرده که با دشمنان توحيد مي‌جنگيده است.\nشهادت مي‌دهم که شيخ سليمان‌بن عبدالو‌هاب آموزگاري بود که در نصيحت برادرش صادق بود و در جهت درمان برادرش بسيار تلاش مي‌کرد.\nبه خاطر مي‌آورم که روزي، دست به مقايسه بين فهمي که شيخ سليمان از توحيد داشت با فهمي که شيخ عبدالو‌هاب از توحيد ارائه مي‌کرد، زدم و در حيرت و دودلي بودم که کدام يک از آن‌ها بر حق بوده است و به اطرافيان خود گفتم که چرا از سليمان بدمان مي‌آيد و محمد‌بن عبدالو‌هاب را دوست مي‌داريم؟.\nيکي از حاضران با صداي خشمناکي به من گفت: محمد‌بن عبدالو‌هاب، مردم را به توحيد دعوت مي‌کرد اما شيخ سليمان، مردم را به شرک فرا مي‌خواند.\nنگاه تندي به او كردم و گفتم: زماني که ما در دانشکده‌هاي و‌هابي در يمن يا در دانشگاه‌هاي عربستان، درس مي‌خوانديم، رغبت شديدي به توهين به شيخ سليمان‌بن عبدالو‌هاب داشتيم و يا دوست داشتيم به او تهمت بزنيم و معتقد بوديم که او بر کفر بزرگ از دنيا رفته است!!!.\nاما من در چشمان يکي از آن‌ها، سوء قصد به جان خود را احساس کردم و به آرامي به او گفتم: ما در زماني که سليمان زنده بود با او اعلام جنگ کرديم و هم‌چنان از ترحم به او بعد از مرگش، امتناع مي‌ورزيم؟ در حالي که او از بزرگترين دانايان کتاب‌هاي ابن‌تيميه و ابن‌قيم بوده و از بزرگترين مبلغان سلفي زمانه‌اش بوده و با صوفيان نيز دشمني داشته است.\nاو به من گفت: علماي عربستان از 200 سال قبل در حرمت خواندن کتاب‌هاي سليمان‌بن عبدالو‌هاب، اتفاق نظر داشته‌اند.\nبه او گفتم: اين مطلب را مي‌دانم چرا که در کتاب کتب حذر العلماء منها اين مطلب را خواندم که: کتاب الصواعق الالهية في مذهب الو‌هابية تاليف شيخ سليمان‌بن عبدالو‌هاب تأثير منفي بزرگي داشته است چرا که به سبب آن، اهل حريملا از پذيرش دعوت شيخ سرپيچي کردند و حتي تا اين حد هم متوقف نشدند بلکه آثار و پيامد‌هاي کتاب او به العيينة هم رسيد. و کساني که در منطقه العيينه مدعي علم و دانش هستند در صدق دعوت و راستي او دچار شک شدند». \nهمان‌گونه که گفتيم بر ما روشن شد آنچه شيخ سليمان‌بن عبدالو‌هاب نگاشته بود نسخه موفقي براي برادران و‌هابي مي‌باشد و من اين نسخه را روي خودم امتحان کردم و بيشتر کساني که شيخ سليمان‌بن عبدالو‌هاب آن‌ها را هدايت کرده است دست از «انديشه‌ها و افکار» محمد‌بن عبدالو‌هاب برداشته‌ا‌ند... و تا همين اندازه بس که توحيد سليمان، دعوت به سوي وحدت بين مسلمانان مي‌کند ولي توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب دعوت به تکفير مسلمانان مي‌نمايد.\nمن در شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب، امري بسيار عجيب ملاحظه کردم که هر کسي که با او مخالفت مي‌کرد محاکمه و اعدام مي‌شد!!. او حتي امر به قتل عام مردم يک روستا به صورت کامل مي‌داد. در ابتدا مي‌ديدم که او نامه‌هايي را در تکفير آن‌ها مي‌نوشت؛ براي نمونه او مي‌گفت: به کفر مردم شمسان و فرزندان آن‌ها و کساني که در انديشه، با آن‌ها موافق هستند فتوا مي‌دهم و آن‌ها را طاغوت مي‌خوانم».\nو در نامه‌اي ديگر، سخني مي‌گويد که تعجب همگان را بر مي‌انگيزاند:\n«... ما طاغوتيان را که اهل الخرج و غير از آن‌ها هستند تکفير کرديم.»\nآثار کتاب‌ها و رساله‌هاي شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب در دو پديده آشکار، نمايان شد. که يکي از آن‌ها را بيان مي‌کنم:\nبه ياد مي‌آورم وقتي در عربستان بودم، کتاب‌ها و رساله‌هاي شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب را مي‌خوانديم و بحث مي‌کرديم که چگونه در دل ما نسبت به آنان که از شيخ پيروي نمي‌کنند کينه و نفرت به وجود آورد و چگونه رغبت به تکفير آنان در وجودمان رسوخ يافته بود که اگر زمام امور در دست ما بود، ريشه کساني را که مخالف شيخ محمدبن عبدالو‌هاب مي‌انديشيدند از بيخ و بن قطع مي‌کرديم. شبانه‌روز مشغول رسوا کردن آن‌ها بوديم، و اين کينه که نسبت به مسلمانان مخالف شيخ داريم، تنها در دل ستمگران و خون‌ريزان وجود داشت.\nروزي نامه شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب را که به يکي از علماي بزرگ زمانش ـ شيخ سليمان‌بن سحيم ـ نوشته بودمي‌خوانديم که او را به اين صورت بسيار شنيع مخاطب ساخته بود:\n«اين سليمان‌بن سحيم نفهم، معني عبادت را نمي‌فهمد.» و هم‌چنين او را به گونه‌اي ديگر توصيف کرده است: «اين مردک، گاو است که فرقي ميان انگور و انجير نمي‌گذارد.»\nهمچنين در مورد او و افراد ديگر مي‌گويد:\n«آن‌ها تلاش کردند که اين دين را انکار نمايند و از آن برائت جويند.»\nنامه‌هاي شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب، چه مصيبت‌هايي که بر اين عالم اهل نجد وارد نياورد. به ياد مي‌آورم زماني که نامه‌هاي شيخ را به او مطالعه مي‌کرديم تا به صبح درباره او سخن مي‌گفتيم و آرزو مي‌کرديم که اي کاش دوران حيات او را درک مي‌کرديم تا با بريدن سر او به خدا نزديک مي‌شديم. آثار نامه‌هاي شيخ تا اکنون باقي است، تا جايي که و‌هابي معاصر دکتر عبدالله العثميين مبحثي نوشت و آن را به اين اسم نام‌گذاري نمود: «ديدگاه سليمان‌بن سحيم درباره دعوت شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب.»\nديدگاه و‌هابيان نسبت به اخوان‌المسلمين\nبه ياد مي‌آورم که در يکي از مهمترين مساجد و‌هابيت، «مسجد الدعوة» بوديم که در آن هنگام خبر مرگ شيخ عمر التلمساني رهبر جنبش اخوان‌المسلمين به گوشمان خورد. يکي از برادران پيشنهاد کرد نماز غايب براي او بخوانيم. ما دستور داديم که او را از مسجد بيرون بياندازند. او فرياد زد: «آيا شيخ عمر التلمساني از قيام‌کنندگان ضد حکومت سکولار ناصري در مصر نبود؟»\nبه او گفتيم: «اخوان‌المسلمين از مبلغان شرک بودند... و در کمترين حد، انسان‌هايي مذهبي هستند نه سلفي، و چنان‌چه اخوان‌المسلمين پيروز شوند، مشرکان حاکم خواهند شد و يا در نزديک‌ترين صورت، مذهبيان حنفي، حاکم مي‌شوند و ابوحنيفه بهتر از جمال عبدالناصر نبود.!!!»\nاين گونه بود که از پيشينيان، ابوحنيفه و از معاصران، عمر تلمساني را تحقير کرديم تا اينکه امت ما بدون تاريخ ماند.\nدر حقيقت بعد از اينکه خداوند، دريچه جديدي به واسطه کتاب شيخ سليمان‌بن عبدالو‌هاب بر من گشود، دريافتم که من وابسته به گروهي ديني بودم که افرادي براي راهزني نداشتند لذا جماعتي ديني تاسيس کردند، و بر اين اساس ما گرگ‌هايي در لباس ميش بوديم.\nو با اين همه، ما قرباني کتاب‌ها و نامه‌هاي شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب بوديم.\nکتاب‌هاي شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب، ما را به گونه‌اي بار آورد که حتي يک کلمه ضد صهيونيست‌ها، صليبيان، کمونيست‌ها و يا سکولار‌ها نمي‌زديم و در عين حال کتاب‌هايي عليه مسلمانان، تاليف مي‌کرديم، چرا که آنان بر خلاف روش شيخ بودند و ما در آن هنگام بر اين باور بوديم که سخنان او تنها قرائت صحيح از اسلام است و آنچه ديگران بر‌گزيد‌ه‌اند همان تفکر کفرآميزي است که انسان را از اسلام خارج مي‌کند. شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب، همان تمييز دهنده بين کفر و ايمان و شرک و توحيد است.\nتناقض‌گويي محمد‌بن عبدالو‌هاب در قضيه توسل\nانديشه محمد‌بن عبدالو‌هاب، بر اساس قرآن و سنت استوار نبود. او توسل به ذات پيامبر6 را بعد از وفاتش، شرک اکبر مي‌دانست که انسان را از دين خارج مي‌نمايد و ريختن خون کساني که آن را جايز مي‌دانستند مباح مي‌دانست و حتي آن‌ها را از کفار قريش هم بدتر مي‌دانست. زبان آتشين خود را بر آن‌ها گشود و جنگ‌هايي را رهبري کرد که بر اثر آن، هزاران نفر از مسلمانان کشته شدند و تبعات و پيامد‌هاي جنگ‌هايي که به راه انداخت تاکنون وجود دارد و هنوز هم قضيه توسل به مردگان، مسأله مهمي است که طرفداران شيخ به خاطر آن، جنگ‌هاي بزرگي را با مسلمانان به راه مي‌اندازند، اما شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب بعد از اين همه، هر چه بافته بود رشته کرد و هر چه ساخته بود ويران کرد و گفت:\n«با اينکه برخي توسل به صالحين را جايز مي‌دانند و برخي از آنان توسل را فقط براي پيامبر اجازه مي‌دهند، بيشتر علما آن را مکروه مي‌دانند و از آن نهي مي‌کنند. اين مسأله از مسائل فقهي مي‌باشد، اگرچه قول صحيح نزد ما همان قول اكثريت علما است که توسل مکروه است. بر اين اساس، ما بر کسي که توسل مي‌جويد اشکالي وارد نمي‌سازيم چرا که در مسائل اجتهادي انکار و خرده‌گيري وجود ندارد».\nاين فتوا، از عجيب‌ترين فتوا‌هاي شيخ نزد من بود، چرا که باعث ريشه‌کن شدن انديشه‌اي شد که شيخ در اذ‌هان ما دوانده بود که توسل به مردگان شرک اکبر است؛ اما او اکنون سخن خود را نقض کرده، آن را جز مسائل فقهي دانسته و از اصول دين خارج ساخته بود و بيان داشته که اين مساله، با کفر و ايمان و يا شرک و توحيد ارتباطي ندارد.\nبه عقيده من انتشار اين فتوا بين و‌هابيان تندرو، يک ضرورت اجتناب ناپذير است تا آن‌ها را از افراطي‌گري و غلو در برخورد با کساني که به مردگان توسل مي‌جويند بر حذر داريم تا بدانند که شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب در انديشه تکفيري خود بر اساس قرآن وسنت عمل نکرده است و به همين جهت تناقض‌گويي‌هاي او بسيار بوده است. زماني که برادران ما تناقضات شيخ را دريابند از انديشه غلوآميز و افراطي‌گري و تکفير مسلمانان که کتاب‌ها و نامه‌هاي شيخ باعث آن شده است ر‌هايي مي‌يابند.\nبايد، اين وضعيت عجيب و متناقضي را که بر تفکر شيخ حاکم است، به برادران و‌هابي‌مان بگوييم. در آن هنگام است که نفرتي که نسبت به مسلمانان در دل آن‌ها وجود دارد از بين مي‌رود و از فاسد خواندن و تکفير مسلمانان و ظلم و تحقير آنان، نجات مي‌يابند....\nشيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب و تشکيک در ميراث اسلامي\nکسي که تناقض‌گويي‌هاي شيخ را بفهمد به خوبي انديشه کم‌فروغ او را درباره توحيد، در‌مي‌يابد و بعد از آن است که آيات توحيد و روايات آن را درک مي‌کند. اين تناقض در فتوا‌ها را مي‌توان از اين‌جا فهيمد که او گفته است:\n«کتاب‌هاي مذاهب چهارگانه اهل‌سنت، عين شرک هستند.»\nاين سخن بدان معناست که هر آنچه مسلمانان، در طول زمان پيش از شيخ نگاشته‌اند، خصوصاً از ابتداي قرن چهارم هجري، همگي کتاب‌هاي شرک هستند، بلکه عين شرک‌اند. اين سخن باعث تشکيک مسلمانان در تمام ميراث گذشته‌شان مي‌شد. از اين رو مي‌بينيم که شيخ، اين عقيده خود را پنهان کرد و فتوا داد که تمام کتاب‌هاي مذاهب اهل‌سنت را باطل نمي‌داند. اما هنگامي که ما در نزد بزرگان عربستان سعودي و در کلاس‌هاي علم توحيد مشغول تحصيل بوديم، يقين حاصل کرديم که نظر شيخ و شاگردان او بر اين اساس استوار است که تمام کتاب‌هاي مذاهب چهارگانه به خصوص آن‌هايي که درباره توحيد نگاشته شده، عين شرک است. و هنگامي که به کلام شيخ توجه کردم فهميدم که شيخ در صدد بود عقيده خود را در مورد کتاب‌هاي مسلمانان تا زماني که در ميان آنان قرار دارد ـ پيش از پيدايش و قدرت گرفتنش‌ـ مخفي بدارد. او هنگامي که با يارانش تنها مي‌ماند اذعان مي‌کرد که کتاب‌هاي آن‌ها، عين شرک است. اين روشي است که پيروان شيخ تاکنون بر آن استوار هستند.\nآن‌ها در اعتبار کتاب‌هاي مسلمانان به غير از کتاب‌هاي شيخ، تشکيک مي‌نمايند. در اين جا نياز به بيان برخي از سخنان آن‌ها داريم تا بتوانيم عقل و‌هابي را که انديشه و تصور واضحي از روش شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب ندارد معالجه نماييم، روش خطرناکي که در ميراث و کتاب‌هاي امت اسلامي تشکيک مي‌نمايد، اين روش آن‌ها از آن جهت قابل توجه است که ما را از ميراث گذشتگانمان جدا مي‌نمايد.\nسخناني که بيان خواهد شد سخنان کسي است که از سلک صوفيان نيست بلکه يکي از رهبران تفکر اسلامي در اين زمانه مي‌باشد، علامه شيخ سعيد حوي در کتاب گرانبهايش به نام جولات في الفقهين الکبير و الاکبر، خطر ديدگاه شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب را در مورد عين شرک بودن کتاب‌هاي مذاهب چهارگانه، بيان کرده و گفته است:\n«قرن چهاردهم هجري آمده است و وضعيت مسلمانان در نهايت ضعف، ويراني و گسستگي است... مبلغان و علماي عادل پيشه، با اينکه در مسائل اجتهادي، اختلاف داشتند به مقابله با موج گريز از اسلام پرداختند و هم‌چنين به مقابله با «دَخَنْ» يا فساد و نارسايي‌هاي فکري و ديني در درون امت اسلامي، و واکنش‌هاي تندي که بر اثر اين نارسايي‌ها به وجود آمده که به صورت تشکيک در تمام ميراث گذشتگان تجلي مي‌کرد پرداختند... بر اين اساس لازم بود که با اين فساد‌ها و بدعت‌هايي که پيامبر6 در ادامه حرکت امت اسلامي از آن سخن گفته بود مقابله نمايند، يعني با فساد و نارسايي‌هاي فکري و ديني که به صورت تشکل‌هاي بزرگ نمايان مي‌شد و در آن‌ها خشک و تر به هم آميخته بود. مبارزه نمايند. هم‌چنين در شکل تجمعات بسياري آشكار مي‌شد که به همان اندازه که بر خير و نيکي حريص است به بدعت‌ها نيز حرص مي‌ورزد، به سنت‌هاي بزرگان خود همانقدر توجه مي‌کند که به سنت رسول الله6 حريص است و به آنچه بزرگانش گفته‌اند چنان پاي‌بند است که حتي اگر سنت مورد اطمينان با آن معارض باشد آن سنت را نمي‌پذيرد. اين امر خود را در طريقت‌هاي صوفي غيرآگاه متجلي مي‌کرد... و باعث بروز واکنش‌هاي متعددي شد که شديدترين آن‌ها بروز ديدگاه‌هاي سلفي بود که در ميراث فقهي و فرهنگي جامعه به بهانه انحراف آن‌ها، تشکيک روا مي‌داشت.\nحال با جرياني مواجه هستيم که در ميراث حقيقي تشکيک مي‌کرد و مدارس فقهي و علماي آن را زير سؤال مي‌برد و به اکثر امت اسلامي در طول تاريخ بدگمان بود، بر اين اساس، اطمينان مردم نسبت به ميراث اسلامي برداشته شد، ميراثي که مسلمانان بدون تمييز بين مرحله خير و مرحله شر، و بدون تمييز بين طرز تفکر‌ها و برداشت‌هاي فکري نوآورانه و بين تفکرات منحرف بدست آورده بودند و هم‌چنين بدون تمييز ميان ديدگاه‌هايي که حقيقت در تمام دوران‌هاي آن بوده و ديدگاه‌هاي ديگري که هيچ بويي از حقيقت با آن نبوده است. تا جايي که گمراه کردن و تکفير و تفسيق امت، روش و منش بسياري از انسان‌ها شد.\nبه جاي آنکه واکنش نسبت به انحراف‌ها، بدعت‌ها، پيراستن حق از ناحق باشد گروه‌هايي بروز کردند که به بهانه بدعت‌ها، در صدد از بين بردن تمام امور خوب بودند. بر اين اساس مقابله با ارتداد، مبارزه با استمرار انحراف و واکنش‌هاي افراطي، جزئي از درگيري بود که بر جريان اسلامي معاصر تحميل مي‌شد».\nاين وضعيت و حال و روز شيخ محمدبن عبدالو‌هاب است که توسط مردي که تمام زندگي خود را با او گذرانده و آگاه به و‌هابيت بود ترسيم شده بود و در پايان عمرش، تجربه‌هاي خود را با و‌هابيت، بيان نموده است و ما تمام سخن او را بيان کرديم، چرا که شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب، تمام کتاب‌هاي علماي اين امت را عين شرک مي‌دانسته و ما و‌هابيان در مورد تمام کتاب‌هايي که درباره توحيد نوشته شده است تشکيک مي‌کنيم و توجه خود را تنها معطوف کتاب‌هاي محمد‌بن عبدالو‌هاب در مورد توحيد مي‌نماييم و با اين ترتيب، انحرافات و شطحيات او را در تفسير آيات توحيد قرآن کريم، درک نخواهيم کرد.\nتوحيد شيخ واکنشي بود در برابر ديدگاه توحيدي اهل‌سنت و سلفيان\nدر توضيح آنچه در صدد بيان آن بوديم بايد گفت که: شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب، انحرافات برخي از مسلمانان متعصب مذاهب چهارگانه را که بر ميراث نگاشته شده گذشتگان خود در مورد توحيد، بدون تمييز بين خير و شر آن پاي‌بند بودند، در برابر خود قرار مي‌داد و تمام تلاش و توجه خود را مبذول مبارزه با تعصب آنان نسبت به ميراث‌شان مي‌کرد، تا اين که مبارزه با آن‌ها، محرک اصلي تمام تلاش‌هايش شد و ديدگاه خود را در مورد کتاب‌هاي مسلمانان که درباره توحيد نوشته شده بود، پايه‌ريزي کرد و تمام تلاش خود را براي مبارزه با آنان مبذول داشت. اين روش شيخ، بسيار خطرناک بود و عواقب بسيار مهمي در پي داشت، چه او براي دفع انحراف قديمي، خود مرتکب انحرافي جديد شده بود، حال آنکه انحراف به هر صورت که باشد انحراف است.\nبر شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب لازم بود کتاب‌هايي را که گذشتگان در مورد توحيد نگاشته بودند، بر قرآن و سنت صحيح عرضه مي‌کرد تا واکنشي همچون صدور فتوا به عين شرک بودن آن‌ها در پي آن نيايد.\nما نمونه‌هايي از اين خطر را در کتاب‌ها و نامه‌هاي شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب مي‌يابيم، او اذعان دارد که کتاب‌هايش را به قصد دفاع از توحيد و عليه مخالفان انديشه توحيدي‌اش ـ که از علماي قديم و جديد اين امت هستند ـ نگاشته است. اما زياده‌روي او در مردود دانستن تمامي کتاب‌هاي نوشته شده در مورد توحيد، او را به سوي پاسخ دادن به آن‌ها سوق داد و اين گونه بود که مبارزه با نوشته‌هاي پيروان مذاهب چهارگانه که شامل صد‌ها کتاب از زمان‌هاي گذشته تا زمان او بود، هدف بزرگ او شد. و انگيزه نخستين او، باطل نمودن تمامي کتاب‌هاي آنان درباره توحيد بود.\nشيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب در تقرير و فهم توحيد بر اساس آنچه قرآن بيان کرده است هيچ تلاشي نکرد بلکه تلاش خود را مصروف پاسخ به نوشته‌هاي امام رازي و بزرگان مذاهب اسلامي، درباره توحيد نمود و براي پاسخ به آن‌ها دچار انحرافات بزرگي شد. چرا که مقاومت در برابر انحرافي معين، گاهي موجب انحراف ديگري مي‌شود.\nشيخ در مورد توحيدي که قرآن کريم درباره آن سخن گفته بود، دچار انحراف و گمراهي شد زيرا غرق شور و حماسه در دفاع از نظرياتش در مورد توحيد و مبازره با دشمنانش که از علماي قديم و معاصر اين امت به حساب مي‌آمدند، بود.\nشيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب، پيش از اين که کتابش را درباره توحيد بنويسد، کتاب‌هاي بسياري را ديد و ملاحظه کرد تمامي تفاسير قرآن کريم از قديم و جديد که شامل صد‌ها کتاب مي‌شد، آيات توحيدي قرآن را توضيح داده است. با خود انديشيد اين کتاب‌ها از آنجا که به دست مجتهدان نوشته شده است گاهي در آن‌ها غلط و اشتباه نيز يافت مي‌شود، لذا زماني که شيخ درصدد مقابله با فتنه‌ها و خطا‌هايي که در مورد توحيد، توسط گذشتگان نوشته شده بود، برآمد عقل بشري خود را در مطرح کردن توحيد، بر قرآن حاکم قرار داد. تا اين حد هم متوقف نشد، بلکه گمان کرد که تمام تلاش‌هاي مفسران مسلمان گذشته، در شناخت آيات توحيد قرآن کريم، عين شرک است و او تنها کسي است که فتوحات رباني بر او نازل گشته است و از خلال آن‌ها، آيات توحيد را درک کرده است و آن‌ها را بر طبق مراد و مقصود خداوند و رسولش تبيين کرده است. تا اين حد هم متوقف نشد و 300 درگيري خونين را در مدت 20 سال، رهبري کرد که در آن جنگ‌ها، تمامي کساني را که در تفسير آيات توحيد قرآن کريم با او مخالف بودند کشت و يا سوزاند.\nمن از برادران و‌هابي مي‌خواهم که در مطالعه کتاب‌هاي توحيد که توسط علماي قديم و معاصر نگاشته شده است، صبر، تأمل و متابعت داشته باشند، همان‌گونه که با کتاب‌هاي شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب برخورد مي‌کنند، چرا که آن کتاب‌ها، حاصل تلاش‌هاي مردان بزرگ بسياري، در طول قرون است که در نگاشتن آن‌ها، تأمل، بحث و بررسي صورت گرفته است و به مطالعه سريع، که حاصلي جز سطحي‌نگري ندارد، اکتفا نکنند.\nدر اين گفتار، چيزي که باعث پايين آمدن قدر و منزلت شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب يا هر بزرگ ديگري بشود وجود ندارد. من خوب مي‌دانم که شيخ، تلاش خود را در فهم توحيد کرده است. اما اين بررسي و مطالعه، در صدد فهم عيني و علمي روش فکري شيخ مي‌باشد. ما در صدد ملامت و يا خراب کردن شيخ نيستيم، بلکه تلاش ما، مطالعه و بررسي و تحليل روش فکري شيخ مي‌باشد، لذا هر آنچه له يا عليه او باشد، بيان مي‌کنيم و علي رغم اينکه در دلمان نسبت به او محبت مي‌ورزيم اما حق در نزد ما عزيزتر از شيخ مي‌باشد.\nاميد داريم که متفکران معتدل و‌هابي، دست به مطالعه نقادانه تفکر شيخ بزنند تا روش او را در مطرح کردن توحيد، اصلاح کنند و کتاب‌هاي او را در مورد توحيد، اصلاح و تعديل نمايند و براي به دست آوردن درمان به دنبال تشخيص بيماري شيخ بگردند. چرا که رهبران اسلامي، بر اين امر اتفاق دارند که شطحيات بزرگي از سوي شيخ در توحيد مطرح شده كه به سبب آن، فتنه بزرگي در تمام عالم اسلامي ايجاد شده است.\nپيامد ناگوار ديدگاه محمد‌بن عبدالو‌هاب در باب توحيد\nشيخ محمد سعيد رمضان البوطی، يکي از امامان اهل‌سنت در زمان ما در کتاب السلفيه مرحلة زمنية مبارکة لا مذهب اسلامي با انتقاد از فتنه شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب، آن را اين‌گونه توصيف مي‌کند:\n«من اين پيامد‌ها را که بزرگ و مهم مي‌باشد از لوازم حتمي شکل‌گيري اين مذهب و انتشار آن مي‌دانم و به بيان آن‌ها اکتفا مي‌کنم: با ظهور اين فتنه و بدعت به ساختار فکري مسلمانان آسيب بسياري وارد شد و باعث از بين رفتن وحدت مسلمانان شد و نزاع و درگيري جاي‌گزين وحدت و همدلي شد. همگان دريافتند که هيچ شهر و روستايي در تمامي عالم اسلامي نيست مگر اينکه تير و ترکش‌هاي اين بدعت به آنجا بيفتد و به سبب آن دچار درگيري‌هاي فرقه‌اي و تفرقه شوند. هر چه در مورد اين بيداري اسلامي که بسياري از مناطق اروپا و آمريکا و آسيا را درنورديده، شنيده و يا ديده مي‌شود باعث دل‌سرد شدن انسان و از بين رفتن همدلي و آسايش او مي‌شود. در مقابل، وقتي اخبار اين فتنه شنيع را که به آنجا هدايت مي‌شد، مشاهده مي‌کردم و يا مي‌شنيدم ناراحتي و اندوه من افزايش مي‌يافت و هر انسان مسلماني را در تاريکي خفه کننده و نا‌اميد کنند‌ه‌اي فرو مي‌برد.\nدر اين سالي که گذشت (1406 هـ.ق) يکي از ميهمانان مجمع عالم اسلامي در عربستان سعودي بودم تا در برنامه‌هاي فرهنگي شرکت نمايم. در اين مدت، فرصتي برايم مهيا شد تا بسياري از ميهمانان مجمع را که از آمريکا، اروپا، آسيا و آفريقا آمده بودند و بيشتر آن‌ها را که از رهبران مراکز اسلامي يا فعالان آن مراکز در مناطق‌شان بودند بشناسم. آنچه مايه تعجب است و در دل هر انسان مسلمان و مخلص درد جان‌کاهي را مي‌آفريند اين است که هنگامي که از آن‌ها درباره سير حرکت اسلامي در آن مناطق سؤال مي‌کردم يک جواب را مي‌شنيدم که هر يک از آنان به تنهايي و با کمال تاسف و ناراحتي بيان مي‌کرد و خلاصه آن اين است که: تنها مشکل ما اختلافات و خصومت‌هاي ويرانگري است که جماعت سلفيه (يعني و‌هابيت) در ميان ما ايجاد مي‌کنند.»\nاين فتنه برخاسته از توحيد غريبي بود که شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب آن را از پيش خود ساخته بود.\nشيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب، ديدگاه خود را در مورد توحيد بيان کرد و تا امروز تفکر و‌هابي نظرگاهي دشمنانه، نه تنها نسبت به شيعيان داشته، بلکه به طور کلي با تمام مذاهب اسلامي دشمني ورزيده است.\nتفکر و‌هابي، از زمان شيخ تا کنون به جنگيدن با تمام کساني که با نوشته‌هاي شيخ در مورد توحيد مخالفت ورزيد‌ه‌اند پرداخته است. براي اينکه کلام شيخ محمد سعيد رمضان البوطی را دريابيم که گفته بود و‌هابيت فتنه‌اي بزرگ به راه انداخت، به زودي برخي از کتاب‌هاي و‌هابيان را از زمان شيخ تا کنون که در رد مذاهب اسلامي نگاشته شده است بيان خواهيم کرد.\nبرادران و‌هابي ما ضرورت تجديد نظر در ديدگاه توحيدي شيخ و هم‌چنين ضرورت دوري جستن از گمراهي شيخ در توحيد را درنيافته‌اند و ضرورت مراجعه به کتب علماي اسلام در جهت تبيين انحرافات شيخ را متوجه نشد‌ه‌اند. حتي نگاهي گذرا به کتاب‌هايي که بر اثر نوشته‌هاي او در توحيد نگاشته شده و در آن‌ها بر کتاب‌هاي مسلمانان و گروه‌ها و شخصيت‌هاي آنان طعن وارد شده است نداشته‌اند. بر اين اساس، نام‌هاي اين کتاب‌ها را در زير مي‌آوريم:\nکتاب‌هاي نگاشته شده بر اساس تفکر شيخ در مورد توحيد\nبرخي از کتاب‌هايي که توسط پيروان شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب در مقابل نوشته‌هاي اهل‌سنت و سلفيان نگاشته شده است، به اين قرار است:\n1. النبذة الشريفة في الرد علی القبوريين، نوشته شيخ و‌هابي حمد‌بن ناصر التميمي [ت:1225].\n2.الإنتصار لحزب الله الموحدين علی المجادل عن المشركين، نوشته شيخ و‌هابي، عبدالله‌بن عبدالرحمن أبوبطين [ت:1282].\n3. تأسيس التقديس في كشف شبهات ابن جريس، نوشته شيخ و‌هابي عبدالله‌بن عبدالرحمن أبوبطين [ت:1282].\n4. كشف ما ألقاه أبليس علی قلب داود بن جريس، نوشته شيخ و‌هابي عبدالرحمن‌بن حسن‌بن الشيخ محمد‌بن عبد الو‌هاب [ت:1285]. گويي اين نوشته متعلق به نوه محمد‌بن عبدالو‌هاب است.\n5. المورد العذب الزلال من نقض شبه أهل الضلال، نوشته نوه محمد‌بن عبدالو‌هاب، شيخ و‌هابي، عبدالرحمن‌بن حسن‌بن الشيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب [ت:1285].\n6. الإتحاف في الرد علی الصحّاف نوشته نوه شيخ محمدبن عبدالو‌هاب، شيخ و‌هابي، عبد اللطيف‌بن عبد الرحمن‌بن حسن [ت:1293].\n7. دلائل الرسوخ في الرد علی المنفوخ، نوشته شيخ و‌هابي، عبداللطيف‌بن عبدالرحمن‌بن حسن [ت:1293].\n8. منهاج التأسيس والتقديس في كشف شبهات داود‌بن جريس، نوشته شيخ و‌هابي عبداللطيف‌بن عبدالرحمن‌بن حسن [ت:1293].\n9.«البراهين الإسلامية في رد الشبهة الفارسية، نوشته شيخ و‌هابي، عبداللطيف‌بن عبدالرحمن‌بن حسن، [ت:1293].\nالرد علی شبهات المستغيثين بغير الله، نوشته شيخ و‌هابي، أحمد‌بن ابراهيم‌بن عيسي، [ت:1329].\nتنبيه النبيه» نوشته شيخ و‌هابي أحمد‌بن ابراهيم‌بن عيسي، [ت:1329].\nالغبي في الرد علی المدارسي والسندي والحلبي، نوشته شيخ و‌هابي أحمد‌بن ابراهيم‌بن عيسي [ت:1329].\nغاية الأماني في الرد علی النبهاني، نوشته شيخ و‌هابي أبي المعالي محمود‌بن شكري الآلوسي [ت:1342].\nاسئلة الحداد في الرد علی علوي الحداد، نوشته شيخ و‌هابي سليمان‌بن سمحان النجدي [ت:1349].\nالصواعق المرسلة الشهابية علی الشبهة الداحضة الشامية، نوشته شيخ و‌هابي، سليمان‌بن سمحان النجدي [ت:1349].\nالضياء الشارق في رد شبهات الماذق المارق» نوشته شيخ و‌هابي، سليمان‌بن سمحان النجدي [ت:1349].\nالتنكيل بما في تأنيب الكوثري من الأباطيل، (شيخ محمد زاهد الكوثري در زمانش بزرگترين امامان اهل‌سنت بوده است)، نوشته شيخ و‌هابي، عبد الرحمن‌بن يحيي المعلمي. [ت:1386].\nالسيف المسلول علی عابد الرسول، نوشته شيخ و‌هابي عبدالرحمن‌بن القاسم النجدي [ت:1392].\nالرد علی ابن‌محمود، نوشته شيخ و‌هابي، عبدالله‌بن محمد‌بن حميد [ت:1402].\nالرد الزلال في التنبيه علی أخطاء الظلال في إثبات شركيات سيد‌قطب، نوشته شيخ و‌هابي عبدالله‌بن محمد الدويش [ت:1408].\nعقيدة المسلمين في الرد علی الملحدين والمبتدعين، نوشته شيخ و‌هابي، صالح‌بن إبراهيم البليهي [ت:1410].\nتقوية اليقين في الرد علی عقائد المشركين، نوشته شيخ و‌هابي، حسن‌بن علي القنوج [ت:1253].\nبيان كلمة التوحيد والرد علی الكشميري، نوشته شيخ و‌هابي، عبدالرحمن‌بن حسن [ت:1285].\nصيانة الإنسان في الرد علی أحمد زيني دحلان، نوشته شيخ و‌هابي، محمد السهسواني [ت:1326].\nالرد علی شبهة المستغيثين بغير الله، نوشته شيخ و‌هابي، أحمد‌بن إبراهيم‌بن عيسي [ت:1329].\nمنظومة في الرد علی أمين العراقي بن حنش»، نوشته شيخ و‌هابي، إبراهيم‌بن عبد اللطيف.\nالسراج المنير، (پاسخي بر جماعة التبليغ الإسلامية)، نوشته شيخ و‌هابي، تقي‌الدين الهلالي.\nالحركة الو‌هابية، (پاسخي بر عالم سني، دكتر محمد البهي المصري)، نوشته شيخ و‌هابي، محمد هراس.\nالديوبندية، پاسخي بر علماي اهل‌سنت در هندوستان مي‌باشد.\nجلا العينين في محاكمة الأحمدين، (که در آن امام اهل‌سنت ابن‌حجر الهيثمي را به شرك متهم کرده است)، نوشته شيخ و‌هابي، نعمان الآلوسي.\nالرد علی البردة، (امام بويصري را به شرك متهم کرده است)، نوشته شيخ و‌هابي، عبدالله‌بن عبدالرحمن (أبوبطين) [ت:1282].\nدحض شبهات علی التوحيد من سوء الفهم لثلاثة أحاديث، نوشته شيخ و‌هابي، عبدالله‌بن عبد الرحمن (أبو بطين) [ت:1282].\nالإعلام بنقض كتاب الحلال والحرام، (پاسخ و حمله بر عالم سني معروف، يوسف قرضاوي مي‌باشد)، نوشته شيخ و‌هابي، صالح الفوزان.\nالأستاذ أبو الحسن الندوي الوجه الآخر من كتاباته، ( که در آن مخالفت خود را با توحيد شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب بيان کرده است)، نوشته شيخ و‌هابي، صلاح‌الدين مقبول احمد.\nخلاصة دين الجماعة الإسلامية، (عالم سني ابو الأعلی المودودی را بدعت‌گزار و گمراه، دانسته است)، نوشته شيخ و‌هابي، نذير أحمد الكشميري.\nهل المسلم ملزم بإتباع مذهب معين، (پيروان مذاهب چهارگانه اهل‌سنت را بدعت‌گزار و گمراه، دانسته است)، نوشته شيخ و‌هابي، محمدسلطان المعصومي.\nوقفات مع جماعة التبليغ الإسلامية، (گروه ذكر شده را بدعت‌گزار و گمراه، دانسته است)، نوشته شيخ و‌هابي، نزار إبراهيم العجمي.\nالرد الكافي علی مغالطات الدكتور عبد الواحد وافي، نوشته شيخ و‌هابي، إحسان الهي ظهير.\nالمعيار لعلم الغزالي، نوشته شيخ و‌هابي، صالح‌بن عبدالعزيز آل‌الشيخ.\nآية الكبری علی ضلال النبهاني في رايته الصغری، نوشته شيخ و‌هابي، الآلوسي.\nأنوار الكاشفة لتناقضات السقاف الزائفة، نوشته شيخ و‌هابي، علي‌بن حسن الحلبي.\nبراءة أهل الفقه وأهل الحديث من أو‌هام محمد الغزالي، نوشته شيخ و‌هابي، مصطفی سلامه.\nتهديم المباني في الرد علی النبهاني، نوشته شيخ و‌هابي، ابن‌عيسي.\nالرد العلمي علی حبيب الأعظمي، نوشته دو شيخ و‌هابي علي‌حسن، و سليم الهلالي.\nالرد علی رسالة ابن‌عفالق»، نوشته شيخ و‌هابي، عثمان‌بن معمر.\nنظرات وتعليقات علی ما في كتاب السلفية للبوطي من الهفوات، نوشته شيخ و‌هابي، صالح الفوزان.\nعداء الماتريدية (من فرق أهل السنة) للعقيدة السلفية (الو‌هابية)، نوشته شيخ و‌هابي، شمس‌الدين أفغاني.\nالقطبية هي الفتنة فاعرفو‌ها (في تبديع وتضليل سيد‌قطب)، نوشته شيخ و‌هابي، العدناني.\nالقول البليغ في التحذير من جماعة التبليغ، (از بزرگان جماعت اسلامي در ميان اهل‌سنت مي‌باشد)، نوشته شيخ و‌هابي، حمود التويجري.\nالإيضاح والبيان في أخطار طارق السويدان، نوشته شيخ و‌هابي، أحمد التويجري.\nالقول السديد في الرد علی من أنكر تقسيم التوحيد، نوشته شيخ و‌هابي، عبد‌الرزاق العباد.\nالرد علی الرفاعي والبوطي، نوشته شيخ و‌هابي، عبد‌المحسن العباد.\nالجماعات الإسلامية في ضوء الكتاب والسنة، (جريان‌هاي إسلامي اهل‌سنت در عالم اسلامي را بدعت‌گزار و گمراه، دانسته است)، نوشته شيخ و‌هابي سليم الهلالي.\nمؤلفات سعيد حوی، (بررسي گمراهي سعيد حوی)، نوشته شيخ و‌هابي، سليم الهلالي.\nالإيضاح والتبيين لما وقع فيه الأكثرون من مشابهة المشركين، نوشته شيخ و‌هابي، حمود التويجري [ت:1413].\nإيضاح المحجة في الرد علی صاحب طنجة، (در اثبات گمراهي امام اهل‌سنت در کشور مغرب)، نوشته أحمد‌بن محمد الغماري.\nفضائح ونصائح، (مشتمل بر خراب کردن و گمراه دانستن بزرگان علماي اهل‌سنت در اين عصر)، نوشته شيخ و‌هابي، مقبل‌بن هادي الوادعي [ت:1422]؛ براي نمونه درباره عالم سني حسن ترابي، گفته است: «الترابي ترب الله وجهه» (خاک بر سرش)، او به کفر از ديگران نزديک‌تر است؛ در مورد عالم سني، عبد الرحيم الطحان «بدعت‌گزار» «بسوزي اي عبد الرحيم» «سخن طحان (آسيابان) را گوش نکنيد بگذاريد خرد شود»؛ در مورد عالم سني و مفسر قرآن شيخ علي الصابوني گفته است که او بدعت‌گزار است؛ در مورد ابو‌الأعلي مودودي گفته که از امامان اهل بدعت است.\nإسكات الكلب العاوي يوسف القرضاوي، نوشته شيخ و‌هابي، مقبل الوادعي.\nإقامة البر‌هان علی ضلال عبدالرحيم الطحان، نوشته شيخ و‌هابي، مقبل‌بن هادي الوادعي.\nالعواصم مما في كتب سيد‌قطب من القواصم، نوشته شيخ و‌هابي، ربيع‌بن هادي المدخلي.\nمطاعن سيد‌قطب في أصحاب رسول الله6، نوشته شيخ و‌هابي، ربيع المدخلي.\nأضواء إسلامية علی عقيدة سيد‌قطب وفكره» (در اثبات اينکه سيد‌قطب بر عقيده مشرکان از دنيا رفته است)، نوشته شيخ و‌هابي، ربيع المدخلي.\nالتنكيل بما في لجاج ابي الحسن (المأربي اليمني المصري) من الأباطيل، نوشته شيخ و‌هابي، ربيع المدخلي.\nمنهج أهل السنة والجماعة في نقد الرجال والكتب والطوائف، نوشته شيخ و‌هابي، ربيع المدخلي. (در بيان گمراه بودن بزرگان علماي اهل‌سنت در اين زمانه و بيان گمراهي جريان‌هاي اسلامي سني) و هم چنين در مورد ابي‌الأعلي مودودي و مؤلفات او و هر آنچه از انحراف‌هاي رفتاري و عقلي و عقده‌ها در آن است نوشته شده است).\nالغادة، نوشته شيخ و‌هابي، مقبل الوادعي، او در مورد عالم سني، محمد‌بن علوي مالکي گفته است که يکي از شاخه‌هاي گمراهي و مبلغان شرک مي‌باشد.\nشريط الضوابط، نوشته شيخ و‌هابي، عبيدعبدالله الجابي در مورد کتاب فی ظلال القرآن (در سايه قرآن)، نوشته سيدقطب گفته است که اين کتاب، در سايه شيطان است نه در سايه قرآن.\nالحد الفاصل بين الحق والباطل، نوشته شيخ ربيع‌المدخلي، او گفته است: سيدقطب گمراه بزرگ است».\nالتحفة، نوشته شيخ و‌هابي، مقبل‌بن هادي الوادعي در مورد جمال الدين افغاني (اسدآبادي) و محمد عبده گفته است که آن‌ها دو ماسونري کافر هستند.\nمشاهداتي في بريطانيا، نوشته شيخ و‌هابي، يحيي الحجوري که درباره عالم سني شيخ المسعري نوشته شده و گفته است که «إنه خبيث» او فردي خبيث است چرا که او توحيد شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب را به باد انتقاد گرفته است.\nجماعة واحدة لا جماعات، نوشته شيخ و‌هابي، ربيع المدخلي درباره عالم سني شيخ «محمد سعيد رمضان بوطي» گفته است که او «از دشمنان سني‌هاي و‌هابي و دشمنان مکتب توحيد است»؛ در مورد شيخ عمر التلمساني گفته است «کتاب‌هاي او چيزي جز طعن و بد‌نام کردن اهل‌سنت و جماعت (و‌هابيت) نيست».\nالمخرج من الفتنة، نوشته شيخ و‌هابي، مقبل الوادعي در مورد عالم سني «سعيد حوي» گفته است که او بدعت‌گزار است. و هم‌چنين در مورد امام حسن البنا گفته که او بدعت‌گزاري منحرف و گمراه است، از امامان بدعت‌گزار است او از سيدقطب گمراه‌تر است. در مورد قاري قرآن، شيخ عبدالباسط مصري گفته است: اقدام به بدعت منکر مي‌کند و اهميتي نمي‌دهد.\nالزلال فيما انتقد علی بعض المناهج الدعوية من العقائد والأعمال، نوشته شيخ و‌هابي، احمد‌بن يحيي النجمي، بر بزرگان تفکر اسلامي اهل‌سنت مانند شيخ راشد الغنوشي، شيخ فتحي يكن، شيخ صبحي الصالح، شيخ محمد ابي زهره، استاد انور الجندي، دكتر عبد‌الكريم زيدان، شيخ حسن ايوب، شيخ مصطفي الشكعه، استاد يوسف العظم، زينب الغزالي (مبلغ)، استاد سميح عاطف الزين و استاد صابر طعيمه را گمراه دانسته است.\nشريط الفرسان الثلاثة، نوشته شيخ و‌هابي معاصر، عبدالله فارسي (در مورد عالم سني عبدالرحمن الطحان گفته او (طاغوت و مبلغ شرك است و خود را در كفر انداخته است).\nالصبح الشارق في الرد علی ضلالات عبد المجيد الزنداني في كتابه توحيد الخالق، نوشته شيخ و‌هابي، يحيي الحجوري.\nشريط الطامات التي أتی بها محمد متولي الشعراوي، نوشته شيخ و‌هابي، فالح‌بن نافع الحربي.\nتحذير المسلمين من خطر الاخوان المسلمين، تأليف مجموعه‌اي از مشايخ و‌هابيت، در بيان اينکه بزرگ‌ترين جريان‌هاي اهل‌سنت از دشمنان ديدگاه محمد‌بن عبدالو‌هاب درباره توحيد مي‌باشند.\nبايد گفت که اين کتاب‌ها، کتاب‌هايي نيستند که تمامي فتنه‌هاي شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب را در توحيدي که خود ساخته بود جمع‌آوري کرده باشند.\nتفاوت ميان توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب و توحيد قرآن کريم\nاين کتاب، تلاشي است براي نجات برادران و‌هابي ما از انحرافاتي که از شيوه نگاه آن‌ها به توحيد برخاسته است، همان‌گونه که شيخ آن را خواسته بود و از نگاه توحيديِ کامل و فراگيري که قرآن کريم آن را مد نظر داشت بهر‌ه‌اي نداشت.\nنياز به شناخت توحيد، همان‌گونه که خدا و رسولش آن را ترسيم کرده بودند، نياز عقل، قلب، زندگي، واقعيت، نياز امت مسلمان و تمامي بشريت به يک اندازه مي‌باشد.\nتصور غريبي از توحيد، بر شيخ استيلا يافته بود، تصوري که بسياري از جزئيات آن، هيچ ارتباطي با توحيد نداشت و تفاوت بزرگي ميان تصوري که شيخ از توحيد داشت با توحيدي که قرآن کريم از آن سخن مي‌گفت وجود داشت. چرا که تصور او از توحيد در برخي تفاصيل و جزئيات آن با فطرت سليم، مخالفت داشت، حال آنکه قرآن کريم با فطرت انساني، هماهنگي دارد. لذا فاصله ميان دو ديدگاه توحيدي، بسيار زياد و غير قابل تصور است.... خطاي بزرگي است اگر تصور کنيم توحيدي که مقصود خدا و رسولش بود همان توحيدي است که شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب آن را ترسيم کرده است. چرا که توحيد او، توحيدي در نهايت جمود و عقب‌ماندگي است. گناهي نابخشودني در حق خدا و رسول اوست اگر توحيد قرآني را در «کتاب توحيد» شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب خلاصه کنيم.\nجايگاه توحيد قرآني، آسمان است و اين توحيد، از آن شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب. آن توحيد، بر روشي الهي استوار است و اين توحيد، بر مبناي يک انسان است. ظلمي بس سترگ در حق توحيد قرآني است اگر چيز‌هايي را که شيخ برساخته، به قرآن نسبت دهيم و يا اموري را که او از دايره توحيد خارج کرده بيرون کنيم، تا از خلال آن، يک توحيد جديد بر روي ديدگاه توحيدي قرآن بکشيم. توحيدي که خداوند، انبيا را به خاطر آن فرستاده است، و بعد از آن به دور اين توحيد جديد که شيخ آن را اختراع کرده است حلقه بزنيم و آن را همان توحيدي بدانيم که مراد خدا و رسولش مي‌باشد و پس از آن، گروهي از مسلمانان ساده‌دل را در اطرافمان جمع کنيم و براي خود اسم و مذهب جداگانه‌اي قرار دهيم و تمام مذاهب اسلامي که توحيد شيخ را مردود مي‌دانند دشمن بدانيم و رفته رفته، حالتي رواني در ما ايجاد شود که ما را از ديگر مذاهب جدا گرداند.\nاين مسأله‌اي بود که براي شيخ و طرفداران او اتفاق افتاد... او توحيدي جديد با مضاميني جديد، ابداع کرد که در قرآن کريم و يا سنت پيامبر اکرم1 يافت نمي‌شد و نه تنها به ذهن سلف صالح اين امت، خطور نمي‌کرد، بلکه به ذهن آيندگان هم خطور نمي‌کرد چرا که مضامين ضروري توحيد قرآني را حذف نموده بود.\nفاصله بسيار زيادي ميان توحيد الهي رباني و ميان توحيد و‌هابي وجود دارد. ميان روش قرآن در بيان توحيد و روش شيخ در مطرح نمودن آن ناسازگاري وجود دارد، لذا اين نوع توحيدي که شيخ آن را مطرح کرد توحيد الهي را به صورت آشکار و کاملاً فاحشي بد‌نام کرد. به‌هم‌ريختگي بسيار زيادي از توحيد مطرح شده توسط او به وجود آمد که صفا و پاکي توحيد قرآني را از بين برد و گستردگي آن را کاهش داد و آن را دچار قشري‌گري و ظاهرگرايي کرد، امري که باعث شد نوشته‌هاي او از توحيد قرآني به طور کامل، فاصله بگيرد و از طبيعت و حقيقت و روش آن به دور افتد.\nمن يقين دارم که برادران و‌هابي ما، شيريني توحيد و عظمت و زيبايي آن را درنيافته‌اند و تا زماني که کتاب‌هاي التوحيد و کشف الشبهات و تمام کتاب‌هاي محمد‌بن عبدالو‌هاب را ترک نگويند، هيچ‌گاه از آن توحيد غريب و منحرف، ر‌هايي نخواهند يافت. و نمي‌توانند از آن نوع توحيد به سراغ قرآن آمده، توحيد را به صورت مستقيم دريافت نمايند. بعد از آن است که در مي‌يابيم که شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب، درصدد هماهنگ کردن افکار و نظريات خاص توحيدي خود با توحيد خداوندي بود. اين تلاش براي هماهنگ‌سازي، از سادگي بسيار و تصوير نادرست او از توحيد الهي، ناشي مي‌شد.\nافکار شيخ و تصورات او از توحيد، بر يک نظام فکري واحد استوار نبود و حتي بر روش يکساني چيده نشده بود. از اين رو تلاش براي هماهنگي ميان توحيد شيخ با توحيد قرآن، کاري ساده‌لوحانه و بيهوده است.\nاما برادران و‌هابي ما که مشغول مطالعه کتاب‌هاي شيخ درباره توحيد هستند، دچار کج‌فهمي شدند، چرا که تحت تأثير روش‌هاي درسي دانشگاه‌ها و دانشکده‌هاي عربستان قرار دارند که مي‌گويد: محال است شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب از توحيد خداوندي فاصله بگيرد. بر اين اساس دست به عمليات هماهنگ‌سازي نسنجيد‌ه‌اي بين کلام شيخ در مورد توحيد و بين آيات قرآني زدند.\nنقش توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب در انتشار بي‌ديني\nذکر اين نکته لازم است که تا زماني که پاي‌بند به توحيد شيخ هستيم، قادر نخواهيم بود بشريت را به اين آيين دعوت کنيم؛ چرا که توحيد او را علماي بزرگ اسلامي و رهبران فکري، مردود دانسته‌اند. حال چگونه آن ديدگاه توحيدي را مي‌توان بر غيرمسلمانان ارائه کرد؟... بالاتر از اين، رهبران انديشه اسلامي معتقدند که توحيد مطرح شده توسط شيخ به علت افراطي‌گري، تندمزاجي و سطحي‌بودن و دوري از عدالت و انصاف نمي‌تواند در برابر حملات بي‌رحمانه بي‌دينان قرار گيرد.\nبر اين اساس، در دوره معاصر دريافتيم که در مناطقي که طرفداران شيخ در آ‌ن‌جا منتشر مي‌شوند، بي‌ديني هم منتشر مي‌شود، آن هم به سبب ساده‌لوحي و افراطي‌گري و‌هابيت.\nيکي از امامان اهل‌سنت به نام شيخ محمد الغزالي در کتاب گران‌بهايش با نام مشکلات في طريق الحياة الاسلامية با بيان اينکه چگونه بي‌ديني در مناطقي که ديدگاه توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب بر آن سيطره دارد منتشر مي‌شود، مي‌گويد:\n«من معتقدم که نيمي از گناه انتشار کفر در عالم، بر دوش دين‌داراني است که با رفتار‌هاي ناشايسته و سخنان بدشان، خداوند را دشمن داشتند. من شکي ندارم که کمونيسم، در اروپا و غير اروپا رشد نکرد مگر به سبب اينکه راهبان و کشيشان، مردم جوينده عدالت آسماني را از خود مأيوس کردند و در‌هاي رحمت را به روي آنان بستند، پس از آن به سرابي چسبيدند که گمان مي‌کردند درياست، امروز هم افرادي از مسلمانان، همان نقش کاهنان گذشته را ايفا مي‌کنند، زيرا اسلام را به صورت ديني دموي المزاج و تند‌مسلک و طرفدار تروريسم به تصوير مي‌کشند...».\nشخصيت‌هايي که توحيد شيخ را ر‌ها ساخته و به توحيد قرآن کريم روي آوردند\nکساني که ديدگاه محمد‌بن عبدالو‌هاب درباره توحيد را ترک گفتند و شطح‌بافي او را درک کرده به ديدگاه توحيدي قرآن کريم روي آوردند، قابل شمارش نيستند. تعداد آن‌ها را تنها خداوند مي‌داند...\nهنگامي که کتاب‌هاي آن‌ها را مطالعه و بررسي مي‌کردم از خود مي‌پرسيدم آن انسان‌هاي برجسته، چگونه نظرگاه شيخ در مورد توحيد را ترک گفتند؟ و چگونه در زمره مهاجمان نوشته‌هاي شيخ در مورد توحيد قرار گرفتند؟!!\nاين‌جا بود که خود را سرگردان يافتم و تصميم گرفتم که آيات توحيدي قرآن کريم را مطالعه کرده و توحيد را همان‌گونه که خدا و رسول او بيان کرد‌ه‌اند دريابم و از همين‌جا بود که دريافتم اين مساله، چگونه اتفاق افتاد؟ و دريافتم که چگونه بسياري از علماي و‌هابي، توحيد شيخ را ترک گفته و از ديدگاه توحيدي قرآن، تبعيت کرد‌ه‌اند.\nآن‌ها از شطح‌بافي‌هاي شيخ غافل بودند و هنگامي که پرده غفلت آن‌ها کنار رفت، توحيد حقيقي را که قرآن کريم ترسيم کرده بود دريافتند.\nدر اين‌جا مي‌خواهيم بدانيم که چگونه ديدگاه توحيدي قرآن کريم در عقول و قلوب کساني که روزي از بزرگان و‌هابيت بودند ظهور کرده است؟ حقيقت توحيد در قرآن کريم با تمام دلايلش و با تمام تأثيراتي که داشته است آن‌ها را وادار کرد که نسبت به ديدگاه محمد‌بن عبدالو‌هاب در مورد توحيد، تجديد نظر کنند. تعداد اين افراد زياد است و ما برخي از کتاب‌هايي را که با بر‌هان و دلايل قوي، وجه مايز ميان توحيد قرآن کريم و بين ديدگاه محمد‌بن عبدالو‌هاب را بيان کرد‌ه‌اند مطرح مي‌کنيم.\nضرورت نام بردن نام آن‌ها براي نجات برادران و‌هابي‌مان از فتنه‌اي است که توسط ديدگاه محمد‌بن عبدالو‌هاب، در ميان مسلمانان ايجاد شده است. هم‌چنين براي نجات اين امت، از تکفير مسلمانان و حفظ جان و مال و ناموس آن‌هاست. ثمره ديدگاه محمد‌بن عبدالو‌هاب در مورد توحيد، تکفير و قتل مسلمانان، است.\nما برخي از اقوال آن‌ها و کتاب‌هايي را که با بر‌هان‌هاي قوي، دلايل ترک گفتن و رد نمودن ديدگاه شيخ در مورد توحيد را بيان نمود‌ه‌اند ذکر خواهيم کرد؛ در حالي که خود آن‌ها، زماني از متعصب‌ترين افراد نسبت به او بوده، اکثر آن‌ها از علماي و‌هابيت در عربستان سعودي بودند.\n1. نويسنده کتاب با ارزش اصل الاسلام و حقيقة التوحيد، شيخ بزرگ و‌هابي، محمد‌بن عبدالله المسعري، از بزرگان و‌هابيت بود و فتنه‌ی بزرگي که توسط توحيد شيخ به راه افتاده بود، با قلب و عقل خود درک مي‌کرد و بعد از اينکه نصوص قرآني و نبوي را در مورد توحيد، مطالعه و جمع‌آوري کرد، از ديدگاه شيخ در مورد توحيد دست کشيد و هرگز به آن باز نگشت و سخن مشهور خود را در ميان علما و محققين و‌هابي بيان کرد:\n« و اما بعد، اين رساله مختصري از اصل اسلام و حقيقت توحيد است و دلايل آن، از قرآن کريم و سنت نبوي ثابت شده برگرفته شده است و ما آن را اصل الاسلام، و حقيقة التوحيد ناميديم و انگيزه نوشتن آن، اموري بود که برخي از آن‌ها عبارتند از:\nاولاً: مشکلي قديمي (در ديدگاه محمد‌بن عبدالو‌هاب در مورد توحيد) در نحوه تعريف (عبادت) و رابطه آن با مفهوم (الاله) وجود دارد که به ناحق بسياري از اهل قبله را به شرک و دور شدن از اسلام و خروج از ملت مسلمانان، منسوب کرده است. اين انتساب‌ها بسيار خطرناک است و از اصول و امور مهمي مي‌باشد که احتياج به بر‌هان قطعي و حجت يقيني دارند و در آن اجتهاد راه ندارد.\nثانياً: آشفتگي و ناهماهنگي در مرزبندي بين توحيد ربوبي و توحيد الوهي و توحيد اسما و صفات، رابطه ريشه‌اي با مشکل سابق‌الذکر دارد، اضافه بر اين‌که اين تقسيم از بيخ و بن، ضعيف و غير قانع‌کننده و بي‌نتيجه مي‌باشد چرا که:\n1. تقسيمي که از توحيد ارائه شده به دليل تداخل اقسام با همديگر غير منضبط است.\n2. اين تقسيم به دليل خارج شدن ارکان مهم توحيد مانند توحيد حاکميت و توحيد دوستي و موالات، جامع افراد نيست. و وارد کردن اين اقسام در توحيد، مشقت‌بار و تصنعي است.\n3. اين تقسيم به دليل ورود اموري که ربطي به توحيد ندارد، مانند اکثر مباحث صفات خدا، مانع اغيار نيست. چرا که اموري فرعي و غير اصلي مي‌باشند.\n4. تقسيم‌ها، عرفي و اصطلاحي هستند و بار شرعي ندارند، به دليل اينکه نصوص شرعي را که معاني «اله»، «عبادت» و «رب» و غير آن در آن‌ها مطرح شده است به صورت کامل بررسي نکرده است.\n5 ـ اين مباحث با واقعيت شرک و عبادت، در نزد مردم به صورت کلي و در نزد عرب‌ها هنگام نزول قرآن کريم، مطابقت ندارد. شيخ به اقسام خيالي خود ترتيب اثر داده است نه بر اساس واقعيتي پيچيده از اعتقادات متداخلي که احتياج به سبر و تقسيم و استقرا گسترده دارد. با اينکه قرآن به آن اشاره کرده است و بيشتر آن‌ها را بررسي کرده است.\nثالثاً: اشکالات متعددي در اين زمان، درباره ديدگاه محمد‌بن عبدالو‌هاب در مورد توحيد، بروز کرده است که مربوط به حقيقت توحيد، اقسام و گستردگي قضاياي مربوط به حاکميت و موالات و دشمني مي‌شود. اين اشکالات به دليل تقسيم سنتي‌اي بود که شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب ارائه کرده بود که در بالا ذکر آن گذشت. فقيهان درباري در گسترش مشکلات و گمراهي امت اسلامي، سهم بسزايي داشتند و به خصوص باعث شدند که به سروران خود که از امامان کفر و جور هستند خدمت نمايند و دشمنان خدا را به ولايت بپذيرند و اولياء الله را به دشمني بگيرند. در حالي که به توحيدي که شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب آن را ترسيم کرده است و بسيار معيوب و ناقص است چنگ زدند و در حول و حاشيه مردگان، گنبد‌ها، درختان، سنگ‌ها و شنزار‌ها و گورستان‌ها گرديدند.!!\nوضعيت آن‌ها همان گونه که ابن‌قيم در کتاب مدارج السالکين بيان نموده است اين گونه است:\n« اگر حق بر سر راه رياست آن‌ها قرار بگيرد، آن را لگدمال مي‌کنند و اگر از اين کار عاجز باشند او (صاحب حق) را به مانند يک رقيب، به کناري مي‌اندازند و اگر از اين کار هم عاجز باشند او را در مسيرش زنداني مي‌کنند و از راه ديگري مي‌روند و تا جايي که ممکن است تلاش مي‌کنند او را از بين ببرند و اگر باز هم عاجز باشند به او مال و منبر مي‌دهند و از تصرف در حکومت و اجراي آن باز مي‌دارند و اگر (حق) به ياري آنان بيايد و آن‌ها هم، سودي از آن داشته باشند، براي آن جار و جنجال به راه مي‌اندازند و به آن اقرار مي‌کنند نه اينکه چون حق است و بايد از آن حمايت کرد بلکه چون موافق خواست و اميال آن‌هاست.»\nبه راستي که چه زيبا وضعيت پليد آن‌ها را توصيف کرده است. حال به گفته‌هاي بزرگان آن‌ها توجه کن و در اهداف و اغراض احزاب و جماعت‌هاي آن‌ها تأمل نما. مانند جمعية اهل السنة و الحديث، انصار السنة المحمدية، جنود الصحابة. و لازم است که به کتاب‌هايي که به صورت رايگان پخش مي‌کنند نيز توجه کني مانند: القطبية هي الفتنة فاحذرو‌ها، طاعة الرحمن في طاعة السلطان، الحاکمية و فتنة التکفير.»\nو ما مي‌گوييم که: پديده دوري از توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب، تنها به عربستان منحصر نمي‌شود بلکه در تمام عالم شيوع يافته است. من افراد بسياري را مي‌شناسم که از ديدگاه او دوري جستند و آن‌هايي را که نمي‌شناسم از زمان شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب تا اکنون بسيارند.\nمحمد‌بن عبدالو‌هاب از کساني شکايت مي‌کند که زماني با او بودند اما بعد‌ها به سبب روشن شدن برخي از اشتبا‌هاتش در فهم توحيد، از او روي‌گردان شدند. او شيخ محمد‌بن عبدالله‌بن فيروز الحنبلی را به عنوان يکي از آن‌ها نام مي‌برد که از برجسته‌ترين علماي عصر محمد‌بن عبدالو‌هاب بوده و از دعوت او متأثر شده بود. شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب نامه‌اي به احمد‌بن ابراهيم از علماي منطقه «مرات» نوشت و در آن نامه، از علامه ابن‌فيروز تمجيد کرد و گفت: «و لکن مي‌داني که ابن‌فيروز در ميان آنان به اسلام نزديک‌تر است و مردي از حنابله است و سخنان شيخ ابن‌تيمية و ابن القيم را مي‌پذيرد».\nواضح است که امام شيخ ابن فيروز از کساني بود که به نوشته‌هاي ابن‌تيميه و ابن‌قيم اقتدا مي‌کرد و از کساني بود که آن نوشته‌ها را خوب مي‌فهميد و به خوبي عرضه مي‌کرد و از سلفيان حنبلي مذهب بود. در مورد او همين بس که شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب، او را از آن جهت که بر روش و مذهب ابن‌تيميه و ابن‌قيم مي‌باشد و اينکه او را حنبلي خوانده است، ستوده است، اما شيخ ابن‌فيروز حنبلي بعد از اينکه در مورد کتاب‌هايي که شيخ درباره توحيد نوشته بود تأمل کرد، دريافت که شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب با توحيدي که قرآن کريم و سنت صحيح، آن را ترسيم نموده مخالفت‌هاي آشکاري داشته است. هنگامي که کاستي‌هاي موجود در توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب را دريافت به عنوان يک پزشک حکيم و ناصح که در صدد درمان است به او نامه‌اي نوشت و در آن نامه، او را نصيحت کرد اما نيک مي‌دانيم که گاهي معالجه، احتياج به جراحي دارد.\nشيخ ابن‌فيروز حنبلي از اولين کساني بود که بين توحيدي که قرآن کريم ترسيم کرده بود و بين توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب تفاوت گذاشت. هم‌چنين او از اولين کساني بود که به بيماري‌ها و خطرات موجود در کتاب‌هاي شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب در مورد توحيد آگاهي يافت. اما شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب نصيحت‌هاي امام ابن فيروز را نپذيرفت چرا که او غرق عبادت خويشتن بود يا اينکه از ابعاد خطرناک فهم توحيدي خود بي‌اطلاع بود. اگر شيخ به سخن او گوش داده بود و از عبادت خويشتن بيرون آمده بود، فطرتش او را به توحيدي که مراد خدا و رسول او بود رهبري مي‌کرد. اما مجادله با دشمنانش باعث شد که حقيقت توحيد قرآني، در نزدش، مسأله‌اي پيچيده و بغرنج شود و نداي فطرت، در او کاهش يابد. لذا گمان کرد که تنها او، توانايي فهم آيات توحيدي قرآن و سنت را دارد و به اين ترتيب، خود را در گمراهي‌ها و پرتگاه‌ها انداخت و خود را داور دانسته‌ها و ندانسته‌ها قرار داد و نتيجه اين شد که بعد از آنکه مقام و منزلت امام ابن‌فيروز حنبلي سلفي را بالا برد و از او تعريف کرد، او را از دايره اسلام خارج کرد و در يکي از نامه‌هاي خود گفت که او: «کافري بسيار بزرگ است و از ملت اسلام خارج شده است».\nتکفير نمودن و سپس کشتن، عاقبت تمام علماي مسلماني است که در عصر شيخ، زندگي و او را نصيحت مي‌کرد‌ه‌اند. با اينکه آن‌ها با او از يک شهر بودند و در مذهب با او مشترک بودند. در حقيقت بسياري از و‌هابي‌هاي متاخر و معاصر، زماني که در مي‌يابند بزرگان سلفي و حنبلي در زمان شيخ، او را نصيحت کرده و با او مخالفت مي‌کرد‌ه‌اند شگفت‌زده مي‌شود. در اين مورد و‌هابي معاصر و نويسنده معروف، عبدالله العثميين، زماني که دريافت علماي نجد عليه شيخ بود‌ه‌اند گفت: «از نامه‌هاي شيخ (محمد‌بن عبدالو‌هاب) مي‌توان دريافت که دعوت او با مخالفت شديدي از سوي علماي نجد مواجه شده بود». کسي که اين قضيه را دنبال مي‌کند در مي‌يابد که بيش از 20 عالم و يا طلبه علم در مقطعي از زمان عليه او ايستادند و در پيشاپيش اين مخالفان عبدالله المويس و سليمان‌بن سحيم از رياض قرار داشتند.\nدر اينجا به موضوع اصلي باز مي‌گرديم و به ذکر کساني که و‌هابيت را ترک گفتند ادامه خواهيم داد:\n2. از جمله آن‌ها، عالم بزرگ و شيخ و‌هابي سلمان العودة مي‌باشد که از بزرگان علماي و‌هابي بود، کسي که شيخ بن‌باز او را ستوده است و نسل معاصر عربستان سعودي به دست او پرورش يافته‌اند اما او بعد از اينکه تفاوت بين توحيد قرآن کريم و توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب را درک کرد و دريافت که چگونه دشمنان اسلام از طريق فتنه توحيدي که شيخ آن را اختراع کرده است به درون ما نفوذ کرد‌ه‌اند، کتاب‌هايي در زمينه مشکلات دعوت شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب و بيماري‌هايي که به سبب آن نوشته‌ها، جامعه عربستان بدان گرفتار شد‌ه‌اند نوشت. از طريق خطبه‌ها و سخنراني‌هايي که در ميان جوانان سعودي مقبول واقع شد، بسياري از جوانان، دست از ديدگاه محمد‌بن عبدالو‌هاب در مورد توحيد برداشتند.\nاو با شجاعت زياد در کتاب با ارزش خود به نام اخلاق الداعية مي‌گويد:\n«شرکي که محمد‌بن عبدالو‌هاب آن را مطرح کرده است «شرک قبر‌ها» مي‌باشد و رابطه‌اي با «شرک قصر‌ها» ندارد.»\nاين گونه شيخ سلمان‌بن عودة، توحيد شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب را توصيف کرده است که دعوتي سنتي و بدور از واقع مي‌باشد.\nآن چه بيان شد مختصري در دفاع از توحيدي بود که مراد خداوند در کتاب خود بود، در مقابلِ کساني که بر خدا افترا بستند و بين توحيد قرآني و توحيد شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب خلط کردند.\nجاي تأسف است که اشکالات بزرگي که شيخ سلمان العوده عليه محمد‌بن عبدالو‌هاب مطرح کرده بود با هجوم وحشيانه و‌هابي‌ها که هم‌چنان به ديدگاه محمد‌بن عبدالو‌هاب درباره توحيد چنگ زد‌ه‌اند، مواجه شد. لذا بر اين اساس به مجموعه‌اي از کتاب‌ها بر مي‌خوريم که به شيخ سلمان هجوم مي‌آورند. در گستردگي اين کتاب‌ها همين بس که يک نويسنده و‌هابي به نام عبدالعزيز‌بن ريس الريس، سه کتاب درباره آن نوشته است:\n1. تناقضات رموز الصحوة 2. کشف الشبهات العنصرية علی الدعوة الاصلاحية السلفية 3. وانکشف القناع (حقيقة بعض الدعاة الذين کانوا يتوارون وراء اقنعة).\nو هم‌چنين کتاب‌هاي اهل الحديث هم الطائفة المنصورة والفرقة الناجية نوشته شيخ و‌هابي ربيع‌المدخلي؛ کتاب دع التمسح بائمة اهل السنة يا سلمان العودة ؛ اتحاف البشر في کلام العلماء في سلمان العودة وسفر الحوالي را مي‌توان نام برد.\nنقش شهيد سيد‌قطب در نجات و‌هابيان از توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب\nدر حقيقت براي من ماجرايي مشابه آن چه براي شيخ «سلمان العودة» رخ داد اتفاق افتاد. و بين من و برادران و‌هابي‌ام گفتگويي طولاني درباره مشکلات موجود در توحيد شيخ برقرار بود. همه اين مشکلات يک علت داشت و آن هم شوريده‌سري و سردرگمي محمد‌بن عبدالو‌هاب در فهم قرآن کريم و ناتواني او از تدبر و احاطه به تمام آيات توحيد و شناخت مدلولات آن‌ها بود.\nشکي نيست که برخي از علماي اهل‌سنت که به لغزش‌گاه‌هاي ديدگاه توحيدي شيخ پي‌بردند، نقش به سزايي در نجات من از توحيد شيخ داشتند و نقش مهم‌تر، از آن شهيد سيدقطب (رضوان‌الله‌عليه) مي‌باشد، او بود که انحرافات عقيده شيخ را بر من آشکار کرد. او بر اصلاح عقيده شيخ در مورد توحيد حريص بود و تلاش کرد که انحرافات آن را بيان کند و از اين جا است که بزرگان و‌هابي در عربستان، با کتاب‌هاي سيدقطب به دليل منحرف شدن از توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب، دشمني دارند.\nدر حقيقت زماني که کتاب في ظلال القرآن، نوشته سيد‌قطب را مطالعه کردم و بعد از خواندن کتاب «سليمان‌بن عبدالو‌هاب»، بسيار متعجب شدم و عقيده من درباره توحيد شيخ، دچار اضطراب شديدي شد و اعتمادم به نظر شيخ در مورد توحيد از بين رفت. حال آن که آرام آرام، نظرگاه سيد‌قطب در مورد توحيد به درون قلبم نفوذ مي‌کرد و چه کار‌ها که با آن نکرد. به ياد مي‌آورم زماني که در عربستان بودم برخي از دوستانم كه مرا در حين مطالعه کتاب في ظلال القرآن مشاهده کردند و با روشي دوستانه به من مي‌گفتند: آيا فتوايي را که از شيخ بن‌باز و تمام مشايخ عربستان سعودي در گمراهي سيد‌قطب صادر شده است نديد‌ه‌اي؟\nگفتم: آيا تو کتاب‌هاي سيد‌قطب را خوانده‌اي؟\nگفت: من کتاب‌هاي گمراه کننده را نمي‌خوانم.\nو گفتگو هم‌چنان ادامه داشت اما بدون نتيجه، چرا که دستور سوزاندن کتاب‌هاي سيد‌قطب صادر شده بود. تنها به اين دليل که او مخالف توحيدي بود که شيخ عبدالو‌هاب مطرح نموده بود.\nمي‌توان شواهدي از کتاب‌هاي و‌هابيان در مورد تأثير سيد‌قطب در بازداشتن مردم از کتاب‌هاي شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب ارائه کرد:\nشيخ و عالم سنتي و‌هابي به نام «عثمان عبدالسلام نوح» در کتابش به نام الطريق الی الجماعة الام از نقش سيد‌قطب در بازداشتن مردم و دور کردن آن‌ها از توحيد شيخ، سخن مي‌گويد و عبارتي را از سيد‌قطب نقل مي‌کند که بسياري از و‌هابيان را به تمسخر توحيدي که شيخ، آن را ترسيم کرده واداشته است و مي‌گويد:\nسيد قطب در کتاب تفسير خود به نام في ظلال القرآن  مي‌گويد:\nبت پرستي‌اي که حضرت ابراهيم از خداوند مي‌خواهد او و فرزندش را از آن دور بدارد تنها در آن صورت‌هاي ساد‌ه‌اي که عرب‌ها در جاهليت با آن مواجه بودند و يا دوگانه‌پرستان در صورت‌هاي مختلف با آن برخورد داشتند مانند پرستش سنگ و درخت، حيوان و پرنده، ستاره و آتش، روح و شبح، خلاصه نمي‌شد، اين صورت‌هاي ساده بت‌پرستي شامل تمام اقسام شرک به خداوند نمي‌شد. خلاصه کردن مدلولات شرک در اين صورت‌هاي ساده، ما را از درک صورت‌هاي ديگر شرکي که نهايت ندارد، باز مي‌داشت و ما را از درک صحيح حقيقت اقسام و صور شرک و جاهليت نويني که بشريت را فرا گرفته است دور مي‌ساخت!\nناچار بايد در ويژگي شرک و رابطه بت‌ها با آن تعمق و تدبر نمود، هم‌چنين بايد در حقيقت بت‌ها نيز، ژرف انديشي کرد، و نمودِ صورت‌هاي جديد آن را با جاهليت جديد درک کرد!.\nشرک به خداوند ـ که مخالف شهادت «لا اله الا الله» است ـ هر وضعيت و هر شأني از شؤون زندگي را که ايمان به خداوند در آن خالص نباشد، شامل مي‌شود. و براي تحقق شرک، کافي است که يک شخص در برخي از امور زندگي‌اش به خداوند ايمان داشته باشد اما در برخي ديگر به غير او متکي باشد و تقديم داشتن شعائر [به بت‌ها]، تنها يک صورت از صورت‌هاي پرستش است. مثال‌هاي موجود در زندگي بشر، مي‌تواند ما را به مفهوم واقعي شرک رهنمون سازد... بند‌ه‌اي که با اعتقاد به الوهيت، متوجه خدا مي‌شود و براي او وضو و طهارت مي‌گيرد و براي او نماز و روزه و حج و ساير شعائر ديني را انجام مي‌دهد و در عين حال در زندگي اجتماعي و سياسي و اقتصادي، به شريعتي غير از شريعت خداوند متکي مي‌شود و در ارزش‌ها و آداب اجتماعي به تصورات و اصطلاحاتي غير از آنچه خداوند خواسته، رفتار مي‌کند و در اخلاق و رسوم و عادات و نحوه زندگي به اربابان بشري رو مي‌آورد و تمام اموري را که مخالف شرع خدا و اوامر اوست انجام مي‌دهد، اين بنده، دچار شرک در خاص‌ترين معنا است و اين همان حقيقت شرک است و با شهادت «لا اله الا الله» و «محمد رسول الله» مخالف است. اين چيزي است که مردم در اين دور و زمانه، آن را ترخيص داد‌ه‌اند و آن را شرکي نمي‌پندارند که مشرکان در هر زمان و مکان به آن مي‌پرداختند.\nبت‌ها لازم نيست که در آن صورت ساده اوليه جلوه نمايند. بت‌ها چيزي نيستند جز ابزار‌هايي در دست طاغوتيان تا خود را در پس آن مخفي دارند و مردم را بنده خود كرده بردگي مردم را از طريق آن تضمين نمايند.\nبت نه سخن مي‌گفت و نه مي‌شنيد و نه مي‌ديد و اين متولي و کاهن و يا حاکم بود که در پشت آن قرار داشت و در اطراف آن، مشغول خواندن تعويذ‌ها و اوراد بود و به نام بت‌ها، هر آنچه که براي بردگي مردم و گمراه کردن آن‌ها مي‌خواست، مي‌گفت.!\nپس اگر در هر زمان و هر مکان، شعار‌هايي بلند شد که به نام حاکمان و کاهنان بود و به نام آن‌ها شرايع و قوانين و اصول و کار‌هايي تصويب شد که خدا به آن‌ها اذن نداده است، اين همان حقيقت و وضعيت و وظيفه بت‌ها است. اگر ملي‌گرايي شعار شود و اگر وطن شعار شود يا ملت و يا طبقات جامعه، شعار شوند و سپس از مردم بخواهند که اين‌ها را در کنار خدا پرستش نماييد و جان، مال، ناموس و اخلاق خود را براي آن فدا نماييد و اگر شريعت و قوانين و توجيهات و تعاليم خدا با آن شعار‌ها و مقتضيات آن‌ها تعارض پيدا کرد، همه آن‌ها کنار گذاشته شوند و [در عوض] آن شعائر اجرا شوند؛ [اين همان شرك و بت‌پرستي و جاهليت نوين است].\nيا به تعبير صحيح و دقيق: اراده طاغوت که در پس اين شعار‌ها واقع شده در واقع همان بت‌هاي در کنار خداست. لازم نيست که يک بت، در چوب يا سنگ، تجلي کند چه بسا يک بت، يک مذهب و يا يک شعار باشد!.\nاسلام تنها براي ويران کردن بت‌هاي سنگي نيامد و همه آن تلاش‌هاي پي در پي و فرستادن پيامبران و جان‌فشاني‌ها و درد‌ها و شکنجه‌ها، تنها براي ويران کردن بت‌هاي چوبي و سنگي نبود.\nاسلام آمد تا وجه مايز بين پرستش خداي يگانه در هر مسأله و هر کار و بين پرستش غير او در هر هيئت و صورتي را مشخص نمايد. از اين رو لازم است که وضعيت‌ها و صورت‌ها را در هر شرايط و هر زماني بررسي کرد تا ماهيت نظام‌ها و روش‌ها را دريافت و بيان کرد که آيا آن‌ها توحيدي است و يا شرک‌آميز؟ پرستش خداي يگانه يا پرستش طاغوت‌ها، اربابان و بت‌هاي مختلف؟\nشرک به خدا، تنها در اعتقاد به الوهيت کسي ديگر در مقابل او خلاصه نمي‌شود، بلکه نمود شرک در برپاداشتن آيين‌ها و شعار‌هايي به اندازه نفوذ و مقتضيات آن بت‌ها بيشتر مي‌شود».\nاين عبارات را از کتاب و‌هابي مذکور گرفتم، ولي از آن‌جا که در آن برخي از جملات سيدقطب حذف و اضافه شده است به تفسير في ظلال القرآن مراجعه کردم و عبارات را از آن نقل کردم. مي‌بايست اين عبارت‌ها را براي برادران و‌هابي مطرح کرد تا ذهنيت و‌هابيان را در مورد توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب معالجه کرد. از اين رو مي‌بينيم که و‌هابي سنتي، شيخ عثمان عبدالسلام نوح در کتابش به نام الطريق الی الجماعة الام آثار و نتايج ديدگاه سيدقطب در مورد توحيد را براي رهبران اهل‌سنت و رهبران و‌هابي ديگر نقاط بيان مي‌کند و از عالِم سني شيخ حسن ترابي نقل مي‌کند که در خصوص طرفداران ديدگاه محمد‌بن عبدالو‌هاب در مورد توحيد، گفته است:\n«آن‌ها به شرک قبر‌ها اهتمام مي‌ورزند و به شرک سياسي اهميت نمي‌دهند. بگذاريد که آن‌ها به دور قبر‌هايشان طواف کنند تا ما به بالاترين پست‌هاي مجلس راه يابيم». \nعثمان عبدالسلام نوح هم‌چنين از عالم سني به نام شيخ عبدالله عزام نقل مي‌کند که در خصوص شرکي که محمد‌بن عبدالو‌هاب آن را ترسيم کرده است مي‌گويد:\n« موضوع مبارزه با شرکي که علماي سابق مانند محمد‌بن عبدالو‌هاب با آن مخالفت کرده، عبادت بت‌ها و مسح قبور را منع مي‌کردند تمام شده است، به جاي آن شرکي از نوعي ديگر قرار گرفته است که عبارت است از: شرک در سرسپردگي به شريعت بشري، و ترک شريعت الهي». \nغفلت شيخ از اصول فقه سبب ناکامي او در شناخت توحيد\nهر کس در کتاب‌هاي برخي از و‌هابيان تأمل کند در مي‌يابد که آن کتاب‌ها به مثابه انقلاب خطرناکي عليه توحيد شيخ مي‌باشند.... به ياد مي‌آورم زماني که در دانشگاه «الامام محمد‌بن سعود» در رياض درس مي‌خواندم دريافتم که چگونه مجموعه‌هاي بزرگي از مشايخ و‌هابيان شکل گرفته‌اند تا ناکامي شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب را در ترسيم توحيد بر اساس آنچه خداوند و رسول او ترسيم کرد‌ه‌اند درک كنند. آن‌ها معتقد بودند ناکامي شيخ، علت مهمي دارد، زيرا شيخ از روشي که در علم اصول فقه نمايان مي‌شد، در بررسي توحيد قرآن و سنت نبوي استفاده نکرده بود تا عام و خاص، مطلق و مقيد و مجمل و ظاهر و مؤوَّل و محکم و متشابه را در نصوص قرآن و سنت به درستي دريابد. آنان معتقدند اين امر ناشي از عدم ژرف‌نگري شيخ در فهم و بررسي علم اصول فقه است و اگر آن را به صورت کامل مطالعه کرده بود، هرگز مرتكب اين گونه خطا‌هاي زننده و امور قبيحي که چهره توحيد الهي را مکدر مي‌نمايد نمي‌شد.\nدر اين زمينه عالم سلفي امام شيخ سعيد حوي در کتاب با ارزش خود به نام جولات في الفقهين الکبير و الاکبر مي‌گويد:\n«اگر (محمدبن عبدالوهاب) علم اصول فقه را فرا‌گرفته بود از بسياري از غلط‌هاي فاحش و توهمات کشنده، دوري مي‌کرد و مي‌آموخت که چگونه نصوص شرعي را در مکان خود قرار دهد، زيرا بدون علم اصول، در معرض اشتباه بود. حتي محدثان (يا اهل حديث) در تحقيقاتشان به آنچه اصولي‌ها (يا علماي اصول فقه) به آن رسيد‌ه‌اند اعتماد مي‌کنند، چرا که علوم اسلامي هر يک به ديگري ياري مي‌رساند».\nدر اين‌جا احتياج به بازخواني سخنان سيد‌قطب و سعيد حوي درباره توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب داريم تا اعتماد و اطمينان و‌هابيان را نسبت به کتاب‌هايي به غير از کتاب‌های شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب که در مورد توحيد نگاشته شد‌ه‌اند باز گردانيم و عجيب نيست که بسياري از و‌هابي‌هاي سنتي ـ به غير از اصلاح‌طلبان آن‌ها ـ اعلام مي‌دارند که سيد‌قطب و سعيد حوي از توحيد، خارج شد‌ه‌اند، چرا که در صدد هستند ما توحيد را همان‌گونه فرا بگيريم که قرآن کريم فرموده است! با توجه به همه اين‌ها، حمله شديدي از سوي و‌هابي‌هاي سنتي عليه سيد‌قطب و سعيد حوي صورت گرفت.\nهر کسي کتاب‌هاي مقلدان شيخ عبدالو‌هاب را درباره توحيد مطالعه کند در مي‌يابد که دل‌هاي آنان آكنده از کينه و عقد‌ه نسبت به سيد‌قطب و سعيد حوي است.\nزماني که و‌هابي بودم کتاب فضائح و نصائح شيخ و‌هابي سنتي مقبل‌بن هادي الوادعي را مطالعه مي‌کردم و کلماتي را مي‌خواندم که مرا به اين اعتقاد سوق مي‌داد که سيد‌قطب، مشرک از دنيا رفته است. الوداعي درباره سيدقطب مي‌گويد: «او از سردمداران بدعت است». هم‌چنين مي‌گويد: «امامي از امامان اهل بدعت و گمراهي است».\nشيخ و‌هابي سنتي به نام ربيع المدخلي نيز درباره سيد‌قطب مي‌گويد:« او گمراه بزرگ است». و‌هابي سنتي شيخ عبيد عبدالله جابري معتقد است توحيد سيد‌قطب سبب دست‌کشيدن بسياري از و‌هابي‌هاي زمانه ما از ديدگاه توحيد شيخ بوده است. او در يکي از سخنراني‌هايش درباره تفسير سيد‌قطب مي‌گويد:\n«اين کتاب (في ظلال القرآن) در سايه‌سار قرآن نيست بلکه در زير سايه شيطان است».\nبار ديگر به موضوع اصلي شناسايي برخي از و‌هابياني که روش شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب را در مورد نصوص توحيد در قرآن و سنت ر‌ها کردند برمي‌گرديم. البته اين برگشت از نظر شيخ بعد از آن بود كه توحيد شيخ را توحيد سنتي، ابتدايي و يا توحيد ساده‌لوحانه تعبير کردند.\nيکي از آن‌ها سعيد‌بن مسفر مي‌باشد که از بزرگان سابق و‌هابي و از حاميان توحيد شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب بود. او دلايل ترک گفتن توحيد شيخ را بيان کرد. او هم اکنون از کساني است که در مورد توحيد در قرآن کريم، کتاب مي‌نويسد تا مشکلاتي را که به سبب فهم عبدالو‌هاب از نصوص قرآن، حاصل شده است رفع کند. او در کتاب‌هايش به نقد کساني پرداخت که بين روش شيخ در توضيح توحيد قرآن کريم و روش دين در طرح توحيد خلط مي‌کنند، چرا که معتقد بود، اين دو روش، هيچ ارتباطي با هم ندارند و حتي امکان تلفيق آن‌ها وجود ندارد.\nدر بين و‌هابيان پيرو شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب مانند شيخ بن‌باز و شيخ عثيمين که درباره «توحيد در اسلام» مي‌نويسند و مقصود آن‌ها، همان توحيد در نزد محمد‌بن عبدالو‌هاب مي‌باشد، مشكل بزرگي وجود دارد و آن اين است که تلاش مي‌کنند توحيد اسلام را در ديدگاه‌هاي مطرح شده در کتاب‌هاي التوحيد و کشف الشبهات و ديگر کتاب‌هاي شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب خلاصه کنند، حال آنکه توحيد در اسلام، چيز ديگري است که هيچ ارتباطي با بسياري از مباحثي که شيخ آن‌ها را مطرح کرده و به اسلام نسبت داده است ندارد. شناخت توحيد در اسلام بايد از خود قرآن کريم گرفته شود. بر اين اساس در کتاب‌هاي کساني که از و‌هابيت بازگشته‌اند انقلاب فراگيري را عليه توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب به تمام اشکال و صور آن مشاهده مي‌کنيم و سرپيچي کاملي را عليه تمام نوشته‌هاي شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب مي‌يابيم.\nشيخ سعيد‌بن مسفر که در گذشته و‌هابي بود کتاب با ارزشي به نام الدعوة الی الله تجارب و ذکريات نوشت که در آن ماجراي بازگشت او از توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب به توحيد قرآني را بيان کرده است. او در حالي که درباره جماعت و‌هابي که نام الجماعة السلفية بر خود گذاشته‌اند بحث مي‌کند مي‌گويد:\n«اعتراضاتي که بر اين جماعت و‌هابي مي‌توان وارد کرد بدين قرار است:\nنمي‌توان در مرز سخن گفتن درباره صفات و شرک مردگان و قبر‌ها توقف کرد بلکه مي‌بايست به شرک زندگان که در شرک طاغوت‌ها متمثل مي‌شود اهتمام ورزيد، سرکشاني که شريعت خدا را نمي‌پذيرند و سعي در دور کردن آن از زندگي، و حاکم ساختن قوانين وضعي دارند...».\nهم چنين در نقد و‌هابيت گفته است:\n« ...تلاش‌ها براي مبارزه با بدعت‌هاي قديمي که از حد مباحث نظري تجاوز نمي‌کند محصور شده است، در حالي که حتي به همين اندازه نيز براي مبارزه با بدعت‌هاي معاصر، مانند قضاياي غرب‌زدگي و سکولاريسم تلاش نمي‌شود.»\nعلل اصلي دوري علماي اهل‌سنت و سلفيان از توحيد شيخ\nمن بر اين عقيده هستم که از گذشته تا به امروز، بزرگاني از و‌هابيان بودند که به توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب معتقد بودند، اما امروزه دشمن شيخ شده‌اند. هنگامي که در اسباب و علل ترک و‌هابيت تأمل مي‌کنيم درمي‌يابيم که اسباب و علل بسياري وجود داشته است و ما در اين‌جا در صدد بيان سه سبب از اسباب آن هستيم:\nسبب اول: تقليد بي‌چون و چرا از شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب\nحادثه‌اي را به ياد مي‌آورم که براي من اتفاق افتاد و حقيقت سبب اول را روشن مي‌کند. زماني که در عربستان به تدريس و درس خواندن مشغول بودم، با جمعي از مقلدان شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب در يکي از مساجد رياض گرد هم آمده بوديم و بعد از نماز درباره قبر و قبوري‌ها و آنچه شيخ در مورد آن‌ها گفته است بحث مي‌کرديم...\nبعد از اين‌که از مسجد خارج شديم با خودم فكر كردم كه در رياض هيچ يک از قبوري‌ها و يا مشرکان قبوري که شيخ آن‌ها را توصيف کرده است وجود ندارد. و ما سخنان شيخ را درباره قبر و قبوري‌ها در حالي به زبان مي‌آوريم که هيچ لزومي به سخن گفتن در مورد آن نبود، مخصوصاً اين‌که ما در پايتخت فکري شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب زندگي مي‌کرديم که در آن، همه قبر‌ها را ويران کرده بودند... اين حادثه و امثال آن چندين بار رخ داده بود.\nبه اين موضوع، عالم بزرگ و‌هابي شيخ عبدالرحمن عبدالخالق اشاره کرده مي‌گويد:\n« اگر اکنون به عربستان برويد هيچ قبري را نمي‌يابيد... با اين حال گروهي از علما را مي‌يابيد که از امور اعتقادي، تنها آن‌هايي را مي‌پسندند که شيخ درباره آن‌ها سخن گفته باشد... با اين که در اماکن و روستا‌هايي که آن سخنان درباره‌شان بيان شده هيچ انساني را بدان اعتقاد نمي‌يابيد... پس اين سلفي سنت‌گرا به هيچ نمي‌ارزد.»\nلذا مي‌بينيم که رهبران بزرگ تفکر و‌هابي به مردود بودن روشي که شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب در برخورد با قرآن کريم داشت، اذعان دارند. و نام (سنت‌گرايان سلفي) را بر روي طرفداران طريقه شيخ گذارده‌اند. همان‌گونه که عالم و‌هابي معاصر، عبدالرحمن عبدالخالق و ديگران به آن اشاره کرد‌ه‌اند.\nسبب دوم: خلط ميان توحيد سلف صالح و توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب\nاين خلط به طرفداران توحيد شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب باز مي‌گردد، آن‌ها گمان مي‌کردند که شيخ در شناخت توحيد، بر روش سلف صالح بوده است و زماني که تفاوت ميان روش شيخ و روش سلف، در شناخت توحيد را دريافتند به سرعت و‌هابيت را ترک گفتند و به سلفي‌ها ملحق شدند... . مشکل بزرگي که بايد با طرفداران تفکر و‌هابي مطرح کرد تا آن‌ها را از و‌هابيت نجات داد، بيان خلط ميان سلفيه و و‌هابيت است. به اين مشکل خطرناک، عالم سني بزرگ، شيخ محمد سعيد رمضان البوطي در کتاب با ارزش خود به نام السلفيه مرحلة زمنية مبارکه لامذهب اسلامي اشاره کرده است:\n«زماني که و‌هابيان به انديشه و‌هابيت ـ که وانمود مي‌کند ريشه اين مذهب است ـ با تمام ويژگي‌ها و مزايا، باور محکمي داشتند، مي‌ديدند که اين مذهب تا محمد‌بن عبدالو‌هاب متوقف مي‌شود، در صدد بر آمدند که واژه و‌هابيت را به واژه سلفيه تبديل نمايند و شروع به ترويج اين لقب جديد به جاي نام مذهب قديمي و معروف خود کردند تا به مردم اين‌گونه تلقين کنند که افکار اين مذهب تا محمد‌بن عبدالو‌هاب متوقف نمي‌شود، بلکه به زمان سلف باز مي‌گردد و آن‌ها با بر عهده گرفتن شؤون اين مذهب، امانت‌داران عقيده سلف و افکار و روش آن در فهم و تطبيق اسلام هستند... . ياران او مي‌پندارند که تنها آن‌ها بر حق هستند و تنها آن‌ها امانت‌دار عقيده سلف و نمايان‌گر روش و عقيده سلف در فهم اسلام و تطبيق آن هستند».\nسبب سوم: خلط ميان مفهوم عبادت در لغت و مفهوم آن در قرآن و سنت\nاين علت را امام بزرگ اهل‌سنت در اين عصر شيخ علامه سلامة القضاعي العزامي الشافعي (رحمة‌الله‌عليه) (ت1358) كه در الازهر تحصيل کرده بيان داشته است. او در کتاب با ارزش خود به نام فرقان القرآن بين صفات الخالق و صفات الاکوان ، مشکل خلط و به هم آميختگي بين مفهوم و واژه عبادت در زبان عربي و بين مفهوم آن در قرآن و سنت نبوي را بيان کرده و مي‌گويد:\n«اشتباه در تفسير عبادت، لغزش‌گاه و گمراهي بزرگي بود که خون‌هاي بي‌شماري به سبب آن ريخته شد. ناموس‌هاي بي‌شماري مورد هتک حرمت قرار گرفت و روابط بين انسان‌ها قطع شد در حالي که خداوند به پيوند آن‌ها امر کرده بود، از اين‌گونه لغزشگاه‌ها به خداوند پناه مي‌بريم. بدان که عبادت را، به‌جا آوردن نهايت فروتني، تفسير کرد‌ه‌اند و در بيان آن، معناي لغوي آن را در نظر داشته‌اند اما معناي شرعي دايره محدودتري از آن دارد، همان‌گونه که اين موضوع بر جوينده صبور آن، از راه استقراء موارد استعمال آن در شرع، مشخص مي‌شود که عبارت است از به‌جا آوردن نهايت خضوع قلبي به همراه اعتقاد به ربوبيت آن‌کس که ما براي او خاضع هستيم. و اگر آن نوع اعتقاد منتفي شود، آن خضوع ظاهري به هر نوع که باشد، چه کم و چه زياد، از نگاه شرعي عبادت به حساب نمي‌آيد، حتي اگر سجده باشد.\nمثال اعتقاد به ربوبيت مانند اعتقاد به يک ويژگي از ويژگي‌هاي ربوبيت، مثل استقلال در سود و زيان و نفوذ حتمي مشيت مي‌باشد، حتي اگر از طريق شفاعت براي بنده در نزد خدايي باشد که از آن معبود برتر است. مشرکان به خاطر سجود و خضوع در برابر بت‌ها و درخواست از آن‌ها و مانند اين نوع خضوع‌ها، کافر خوانده شدند، چون آن‌ها اعتقاد به ربوبيت بت‌ها و يا يکي از ويژگي‌هاي آن را در دل داشتند، همان‌گونه که تفصيل آن خواهد آمد.\nسجود براي غير خدا از نگاه شرعي، عبادت به حساب نمي‌آيد، چه رسد به انواع پايين‌تري از خضوع که اين نوع اعتقاد به همراه آن نيست، مانند سجده کردن ملائکه بر آدم زيرا در اين صورت، کفر به حساب مي‌آيد؛ در حالي که کفر نمي‌باشد و به اختلاف شريعت‌ها تفاوت نمي‌کند و خداوند به آن امر نمي‌کند: «قُلْ إِنَّ اللّهَ لاَ يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاء...» «وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ...» اين امري واضح و آشکار است ان‌شاءالله. مي‌شنويم که به ملائکه فرمود: « اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ... » و شيطان گفت «انا خير منه» «أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا».\nاگر فهم اين مطلب، برايتان دشوار مي‌آيد در حالي که درک آن سخت نيست ـ ان‌شاء الله تعالي ـ به خويش نگاه کنيد که ادب و احترام شما در مقابل پدرتان، باعث مي‌شود که به خود اجازه نشستن و يا دراز کشيدن ندهيد و يا به جهت اين احترام، يک ساعت يا بيشتر، به حالت ايستاده و يا نشسته مي‌مانيد، اما اين کار شما عبادت او به حساب نمي‌آيد. اما چرا اين کار اشکالي ندارد و عبادت پدرتان محسوب نمي‌شود؟ زيرا اين کار هيچ يک از لوازم ربوبيت را براي او ثابت نمي‌کند؛ از اين رو شرک محسوب نمي‌شود. اما شما در نماز به اندازه خواندن يک سوره فاتحه مي‌ايستيد و يا در حالت نشسته نماز به اندازه يک تشهد مي‌نشينيد که يک يا دو دقيقه بيشتر طول نمي‌کشد اما اين زمان اندک، عبادتي است از سوي شما براي کسي که او را عبادت مي‌کنيد، سر آن اين است که اين خضوعي که در قيام و قعود خود انجام مي‌دهيد، مقارن با اعتقاد به ربوبيت کسي است که براي او خاضع هستيد. گاهي از رئيس خود درخواست مي‌کنيد شما را بر يک ستمگر پيروز گرداند و يا به شما در مشکلي که برايتان پيش آمده كمك كند. شما معتقد هستيد که او در به‌دست آوردن سود و دور کردن شر، به طور مستقل عمل نمي‌کند بلكه خداوند او را يک سبب در مجراي طبيعي امور قرار مي‌دهد که از طريق او آنچه را اراده کند انجام مي‌دهد. اين کار، عبادت اين شخص به حساب نمي‌آيد.\nاما همان‌طور که بيان کرديم اگر از او چيزي بخواهيد و او را در رساندن نفع و دور کردن ضرر، مستقل از خداوند بدانيد و مشيت او را در کنار خدا قرار دهيد، شما با اين درخواست خود، او را عبادت کرد‌ه‌ايد. و او را شريک خداوند عزوجل قرار داده‌ايد. چرا که معتقد به يکي از خصوصيات ربوبيت در او شده‌ايد. زيرا استقلال در کار‌ها و نفوذ مشيت، بي‌شک از امور مختص ربوبيت است. مشرکان نيز از آن رو با سجده بر بت‌ها و مانند آن کافر بودند که آن‌ها را در سود و ضرر رساندن و نفوذ مشيت در کنار خدا قرار مي‌دادند، حتي اگر به صورت شفاعت باشد زيرا آنان را خداي بزرگ مي‌دانستند و براي معبود‌هاي خود ربوبيتي غير از ربوبيت خدا معتقد بودند. هم‌چنين معتقد بودند بت‌ها به ميزان ربوبيتي که دارند نفوذ مشيت هم براي آن‌ها ثابت است».\nو بر آنچه گفتيم آيات بسياري دلالت مي‌کند مانند قول خداوند:«أَمَّنْ هَذَا الَّذِي هُوَ جُندٌ لَكُمْ يَنصُرُكُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ إِنْ الْكَافِرُونَ إِلاَّ فِي غُرُور» و «أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنَا لاَيَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنفُسِهِمْ وَلاَ هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ»\nصورت استفهامي در دو آيه شريفه فوق الذکر، دلالت بر حالت انکار به صورت توبيخ به آنچه آن‌ها معتقد بودند دارد. خداوند از قوم هود، سخن مي‌گويد که پيامبرشان به آن‌ها گفت: «إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَرَاك بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوء...» و «مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لاَ تُنْظِرُونِ، إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَی اللهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ... »\nو مانند قول خداوند که آن‌ها را به جهت اعتقاد به استقلال در سود و نفع رساندنشان در روز قيامت، توبيخ مي‌کند:« وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ، مِنْ دُونِ اللهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ»\nو سخن آن‌ها که درون دوزخ، خطاب به کساني که معتقد به ربوبيت و ويژگي‌هاي آنان بودند گفتند: «تَاللَّهِ إِن كُنَّا لَفِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ، إِذْ نُسَوِّيكُم بِرَبِّ الْعَالَمِينَ.» \nبه مساوي انگاشتني که آن‌ها به آن اعتراف داشتند، تأمل کنيد که انسان بسيار دروغ‌گو هم آن را تصديق مي‌کند و در هنگامي که پشيماني سودي ندارد پشيمان مي‌شود.\nاين مساوي انگاشتن، اگر در مورد اثبات صفاتي از صفات ربوبيت باشد که مطلوب ما ثابت است و شرک و کفر آن‌ها نيز از باب مساوي انگاشتن است، چرا که لازمه صفات باري تعالي، وحدانيت و نبود هيچ نظيري در کنار او است.\nو اگر اين مساوي انگاشتن در مستحق دانستن آن‌ها در عبادت باشد، اين امر مستلزم اعتقاد به اشتراک آن الهه‌ها با خداوند در آنچه تنها او سزاوار آن است مي‌باشد. که عبارتند از صفات الوهيت يا برخي از آن صفات. و اگر شرک در عبادت، در خود عبادت باشد، در اين صورت هيچ انسان عاقلي اين سخن را نمي‌گويد، مگر اينکه معتقد به مستحق بودن او، همانند باري تعالي باشد.\nو چگونه اعتقاد مشرکان قريش به ربوييت بت‌ها را انکار مي‌کنيم در حالي که آن بت‌ها را شريک خداوند قرار دادند و آن‌ها را مانند خدا، دوست داشتند همان‌گونه که خداوند در مورد آن‌ها گفته است: «وَمِنَ النَّاسِ مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ اللّهِ أَندَاداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللّهِ وَالَّذِينَ آمَنُواْ أَشَدُّ حُبًّا لِّلّهِ وَلَوْ يَرَي الَّذِينَ ظَلَمُواْ إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلّهِ جَمِيعاً وَأَنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ». و انداد جمع «ند» به معناي «شرکا» مي‌باشد همان‌گونه که اهل لغت و تفسير درباره آن گفته‌اند: مساوي پنداشتن چيزي با چيز ديگر. لذا آن‌ها را نهيب مي‌زند که بت‌ها را با خدا برابر داشتيد؛ پاک و منزه است خدا از آنچه مي‌گويند.\nاين عبارات با اين که طولاني بود به جهت اهميت آن در شفاي برادران و‌هابي از مرض به هم آميختن مفهوم عبادت در لغت و مفهوم آن در شرع، به صورت کامل نقل گرديد. در حقيقت، اين مشکل ناشي از روش محمد‌بن عبدالو‌هاب در معرفي و تعريف مفهوم عبادت بود، روشي که جايگاه رفيع عبادت را تنزل داد و به آن ا‌هانت نمود و چنان کرد که امت اسلامي، به بيراهه رود. بلا‌ها و مصائبي که از اين تعريف او انتظار خواهد رفت بسيار است.\nمشکل اساسي محمد‌بن عبدالو‌هاب\nمشکل محمد‌بن عبدالو‌هاب اين بود که خود را تنها سخنگوي رسمي خدا و پيامبر مي‌دانست و فقط رأي خود را در مفهوم عبادت، سخن حق مي‌پنداشت و بر اين باور بود كه ديدگاه او هماني است که تمام انبيا براي آن مبعوث شد‌ه‌اند.... تعريف او از عبادت به گزينش برخي از آيات، صرف‌نظر از آيات ديگر و يا اختيار برخي احاديث رسول اکرم6، باز مي‌گردد. سپس او آن‌ها را جداي از ديگر آيات تفسير مي‌کرد و براي بستن در‌هاي اعتراض و پاسخ به کساني که با تعريف او از عبادت با او مخالف بودند به سياست تکفير و متهم کردن به شرک بزرگ، پناه مي‌برد. از اين‌جا بود که برادر بزرگ او، شيخ سليمان‌بن عبدالو‌هاب با دلي مملو از عطوفت پدري نسبت به پسر بيمار خود که خوف آن مي‌رفت که بيماري، او را احاطه نمايد و با بصيرتي که در صدد درمان برادرش بود، درباره او مي‌گويد:\n« امروزه مردم مبتلا به کسي شد‌ه‌اند که به کتاب و سنت منتسب است و علوم آن را استنباط مي‌کند و از مخالفان خود باکي ندارد و هر کسي که مخالف او باشد کافر مي‌داند. اين در حالي است که او حتي يکي از شرايط اهل اجتهاد را ندارد. والله که حتي يک دهم از آن را هم ندارد با اين حال، سخن او در ميان بسياري از جاهلان رواج يافته است. فانا لله و انا اليه راجعون».\nشيخ محمد‌بن عبد‌الو‌هاب و موضوع تکفير\nاگر در زمان‌هاي دور و نزديک، در مناطقي که کتاب‌ها و نامه‌هاي شيخ، منتشر شده دقت کنيم در مي‌يابيم که اين کتاب‌ها به هر جا که پا نهند تکفير كردن نيز به همراه آن وارد مي‌شود از اين‌رو علماي اهل‌سنت دريافتند که کتاب‌ها و نامه‌هاي شيخ، منشأ ايجاد جماعت تکفيري در اين زمانه است. هم چنين باعث گسست بين پيروان شيخ در زمان او و يا در عصر حاضر شده است. جماعت و‌هابي که زمان شيخ يک‌پارچه بودند به دسته‌ها و گروه‌هاي مختلف تقسيم مي‌شوند. گروهي به خاطر اينکه برخي از و‌هابيان را از توحيدي که شيخ رسم کرده بود منحرف مي‌بيند مبارزه مي‌كند و گروهي ديگر به اين علت که ديگري در جرگه مشرکان وارد شده است.\nاين گونه شد که توحيدي که شيخ به جهت آن، مذاهب اسلامي مخالف خود را تکفير کرد، باعث بروز تکفير‌گري در ميان پيروان شيخ شد و چنان شد که هر يک ديگري را تکفير مي‌کرد. اما نتيجه چه بود؟ و سرانجام آن به کجا کشيد؟ آري حاصل آن چيزي جز ويران شدن بناي دين و شادي کينه‌توزانه دشمنان نبود.\nچهار حقيقت مهم براي نجات و‌هابيان از شيوه تفکر شيخ\nپس از اتمام بيان غلو موجود در شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب به برادران و‌هابي‌مان، آنچه باقي مي‌ماند بيان چهار حقيقت مهم جهت درمان ونجات آن‌ها از افراطي‌گري موجود در شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب است. اين حقايق عبارتند از:\nحقيقت اول: اختلاف ميان توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب و توحيد سيد‌قطب\nما زماني مي‌توانيم مشکلات توحيد شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب را درک کنيم که نقطه اختلاف اصلي بين توحيد سيد‌قطب و توحيد محمد‌بن عبدالو‌هاب را دريابيم. تا بتوانيم توهمي را که در اذ‌هان برادران مخلص اما قاصر و‌هابي وجود دارد برطرف کنيم. بايد توجه داشت که سيد‌قطب داراي روش ديگري در فهم توحيد بود و با روش شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب تفاوت داشت و اين اختلاف هماني بود که موجب جلب توجه من شد و باعث شد که کاستي و نقصان موجود در توحيد شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب را درک کنم.\nشيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب در کتاب‌ها و نامه‌هايش تاکيد مي‌کند که انبياء به جهت توحيد ربوبيت مبعوث نشد‌ه‌اند، اما سيد‌قطب در تمام کتاب‌هايش معتقد بود که از مهم‌ترين اهداف بعثت انبياء همانا توحيد ربوبيت است.\nبه ياد مي‌آورم زماني که در عربستان بودم، درگيري و نزاع شديدي بين ما درباره فرق اساسي و ريشه‌اي بين ديدگاه سيد‌قطب و محمد‌بن عبدالو‌هاب در مورد توحيد ربوبيت، رخ داد. بعد از بحث و بررسي بسيار دريافتم که محمد‌بن عبدالو‌هاب در ادعاي خود که هيچ اختلاف و درگيري ميان پيامبران و دشمنانشان در مورد توحيد ربوبيت وجود نداشته است، دچار اشتباه شده است. بي‌اعتنايي به توحيد ربوبيت، همان چيزي بود که باعث شد مسأله شرک در حاکميت و کاخ‌ها، يا همان چيزي که شرک در قانون و تشريع ناميده مي‌شود ناديده گرفته شود.\nقبل از هر چيز مي‌خواهم توحيد ربوبيت را همان‌گونه که شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب تعريف کرده است بيان کنم؛ با توجه به اينکه تعريفي که او از توحيد ارائه کرده است از جوانب بسياري با تعريفي که سيد‌قطب ارائه کرده است، نزديک است. بهترين تعريفي که شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب از توحيد ربوبيت ارائه کرده است اين است که:\n« اگر به شما گفته شود که چه فرقي بين توحيد الوهيت و توحيد ربوبيت وجود دارد؟ بگو توحيد ربوبيت فعل پروردگار است، مانند خلق و رزق و زنده کردن و ميراندن و انزال باران و روياندن گيا‌هان و تدبير امور است، و توحيد الوهيت فعل معبود است مانند دعا، رجا، خوف، توکل، انابه، رغبت، ترس، نذر و غير آن از انواع عبادت».\nو‌هابي سنتي معاصر به نام شيخ عبدالرزاق عفيفي، جانشين مفتي عام عربستان سعودي اين گونه مي‌گويد:\n«... توحيد ربوبيت، يکي دانستن خدا در خلق، رزق، ميراندن، احياء و ساير انواع تصرف و تدبير در ملکوت آسمان‌ها و زمين است، و هم‌چنين يکي دانستن او در حکومت و تشريع با ارسال پيامبران و فرستادن کتاب‌ها، همان‌گونه که فرموده است:« أَلاَ لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُ تَبَارَكَ اللّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ»».\nدر حقيقت، شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب با اصرار بر اين ديدگاه که نزاع بين انبياء و مشرکان پيرامون توحيد ربوبيت نبوده است، و با بيان اين مطلب که مشرکان، به توحيد ربوبيت ايمان داشتند... جنايتي بزرگ در حق توحيد انجام داد. در اين مورد در يکي از نامه‌هايش مي‌گويد:\n«از محمد‌بن عبدالو‌هاب به عبدالله‌بن سحيم... آن چيزي که انسان را وارد اسلام مي‌کند همانا توحيد الوهيت است»\nو بديهي است که از ويژگي‌ها و مزاياي توحيد شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب، همان‌گونه که تمام و‌هابيان قديم و جديد به آن معتقدند اين است که او مخالف بعثت انبياء به جهت توحيد ربوبيت است. در اين زمينه شيخ و‌هابي معاصر به نام محمد‌بن حسن الاسمري در سخنراني مشهورش به نام مزايا دعوة الشيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب مي‌گويد:\n«چهارمين ويژگي اين است که مشرکان در زمان بعثت سيد‌المرسلين در ظاهر در توحيد الوهيت مشکل داشتند، اما با توحيد ربوبيت مشکلي نداشتند و به آن اعتراف داشتند. اين مطلب را امام محمد‌بن عبدالو‌هاب (رحمة‌الله‌عليه) در کتاب رسائل ومسائل تقرير کرده است و اين امري معلوم و برگرفته شده از اوست.»\nبه طور کلي تمام و‌هابيان اتفاق نظر دارند که شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب اين مسأله را، که انبيا براي توحيد ربوبيت مبعوث شده باشند، نفي مي‌کند.\nبعد از اينکه ديدگاه شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب را در مورد توحيد ذکر کرديم، مي‌خواهيم ديدگاه شهيد سيد‌قطب(رحمة‌الله‌عليه) را بيان نماييم، ايشان مي‌گويد:\n«و اين‌گونه است که قسمت‌هاي سه‌گانه سوره هود، تعريف الوهيت را به صورتي پي در پي کامل مي‌کنند... و آن اين‌که آن‌ها در صدد اثبات وجود خداوند سبحان نيستند، بلکه در صدد تقرير ربوبيت خداوند يکتا در زندگي بشري هستند، همان‌گونه که اين موضوع، در نظام تکوين، ثابت و جاري است... قضيه الوهيت محل خلاف و نزاع نبوده است، بلکه اين قضيه ربوبيت بود که رسالت‌هاي انبياء با آن مواجه بود و اين قضيه ربوبيت بود که رسالت آخرين پيامبر با آن مواجه شد. اين قضيه دين‌داري براي خداوند يکتا، فروتني براي او و ارجاع امور مردم به سلطنت و قضاء و شريعت و فرمان اوست».\n« در طول تاريخ، اختلافي بين جاهليت و اسلام نبود و حتي اختلافي بين حق و طاغوت بر سر الوهيت خداوند سبحان بر جهان و تصرف او در عالم اسباب و قوانين کلي آن نيز نبود، بلکه درگيري و نزاع، بر سر اين بود که چه کسي پروردگار مردم باشد که با شريعت خود بر آن‌ها حکومت کند و بر طبق دستورات خود، آن‌ها را به حرکت در آورده به پرستش خود محکوم نمايد؟»\nنيز در تفسير سوره ابراهيم مي‌گويد:\n« نبايد از ذکر اين مطلب غافل شويم که ابراهيم (عليه‌السلام) در تمام بند‌هاي دعاي خاشعانه و مصرانه‌ي خود که با کلمه «ربنا» و «رب» شروع مي‌شد زبانش به صورت مداوم ربوبيت خداوند را براي خود و فرزندانش تکرار مي‌کرد و اين داراي مفهومي عميق است. ابراهيم (عليه‌السلام)، خداوند را به صفت الوهيت نمي‌خواند بلکه او را به صفت ربوبيت ندا مي‌زد.»\n« الوهيت، کمتر موضع درگيري اقوام جاهلي به‌ويژه جاهليت عربي بود بلکه آنچه موضع جدل بود همانا قضيه ربوبيت بود. قضيه دين‌داري در ميان واقعيت‌هاي زندگي خاکي است، همان قضيه علمي و واقعي که در زندگي انسان مؤثر است و وجه مايز بين اسلام و جاهليت و بين توحيد و شرک در عالم واقع است.... يا اينکه انسان‌ها محکوم به حکم خدا باشند که در اين صورت، او پروردگار آن‌ها خواهد بود و يا اينکه محکوم غير خدا باشند و غير خدا را اطاعت کنند که همو پروردگار آن‌ها خواهد بود.... قرآن کريم براي مشرکان عرب، دعاي پدرشان ابراهيم عليه‌السلام را عرضه مي‌دارد و بر قضيه ربوبيت تاکيد مي‌کند و آن‌ها را از وضعيتي که در آن قرار دارند که همان مخالفت واضح با مدلول اين دعا است، آگاه مي‌سازد».\nمن بر اين عقيد‌ه‌ام که راز حمله و‌هابيان، عليه سيد‌قطب در مخالفت او با شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب در قضيه توحيد ربوبي نهفته است. ناگفته نماند که من در اين‌جا دعوت به تقليد از انديشه سيد‌قطب در توحيد‌شناسي نمي‌کنم، بلکه مي‌كوشم تا برادران و‌هابي‌ام را از تندروي در انديشه توحيدي شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب بيرون بياورم؛ چرا که سيد‌قطب، همان کسي بود که من و هزاران و‌هابي ديگر را از افراطي‌گري در توحيد شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب نجات داد.\nحقيقت دوم: عدالت صحابه يا حجيت صحابه؟\nحقيقت دوم اين است که: من از خلال تجربه طولاني‌اي که با برادران و‌هابي دارم زيرا قبلا به اين مذهب گرايش داشتم، معتقدم طرح قضيه «نقد نظريه عدالت صحابه» از ابتدا صحيح نيست، چرا که و‌هابيان از آن بيزارند و ما در صدد هدايت آن‌ها به سوي حق هستيم و نه راندن آن‌ها از جاده حق. و بر اين اساس لازم است که «نقد حجيت صحابه» را مطرح نماييم و به آن‌ها بفهمانيم که حتي در صورت پذيرش عدالت تمام صحابه، حجت بودن آن‌ها ثابت نخواهد شد. ما براي حجت بودن اهل‌بيت G با حديث ثقلين پيش رفتيم.... و به طور کلي در آنجا هيچ رابطه و تلازمي ميان عدالت صحابه و بين اينکه بر ما حجت باشند وجود ندارد... مشکل و‌هابيان اين است که بين «عدالت» و «حجيت» خلط کرد‌ه‌اند؛ ممکن است يک شخص در نهايت عدالت و تقوي باشد اما اين بدان معنا نيست که او حجت باشد. چرا که دليل عدالت، غير از دليل حجيت است. ما بر حجيت اهل‌بيتG تنها به اين دليل استناد مي‌کنيم که قرآن و سنت به آن امر کرد‌ه‌اند. و از اينجاست که مي‌بايست براي آنان تبيين شود که ادعاي عدالت تمام صحابه، مناط چنگ زدن به آن‌ها بعد از قرآن و سنت نيست. چرا که دليل عدالت غير از دليل حجت بودن آن‌هاست. و بر اين اساس، گفت‌وگوي ما با آن‌ها بر سر حجيت صحابه خواهد بود نه عدالت آن‌ها. بحث بر سر عدالت، تنها بعد از مطرح کردن حجيت آن‌ها صحيح است.\nحقيقت سوم: عدم جواز کشتار اهل قبله\nبا تمام توانمان تلاش کرديم که ذهنيت و‌هابي را از طريق روش فکري آنان به صورتي نوين معالجه نماييم، مي‌بينيم که آن‌ها بر مشرک بودن بسياري از مسلمانان اصرار دارند و به دنبال آن، قتل آن‌ها را جايز مي‌دانند. از خلال تجربه خود با و‌هابيان دريافتم که مؤثرترين راه بازداشتن آن‌ها از کشتن اهل‌سنت و شيعيان، مطرح کردن احاديث پيامبر اکرم6، در نهي از کشتن نماز‌گزاران مي‌باشد؛ حتي اگر در زمره مشرکان و منافقان باشند. به سبب همان احاديث، يکي از رهبران معاصر و‌هابيان که شيخ مقبل الوادعي ـ رحمه الله ـ نام دارد فتواي عدم جواز قتل مشرکان شيعي و صوفي را صادر کرد.\nو شايد آنچه به صورت قطعي، باعث جلوگيري از قتل شيعيان و سني‌هاي مشرک، ـ در ديدگاه و‌هابيان‌ـ به دست برادران و‌هابي مي‌شود، تفهميم اين مطلب باشد که بر فرض اينکه شيعيان و بسياري از اهل‌سنت، مشرک شده باشند، ليکن شيخ مقبل الوادعي در بيشتر کتاب‌هايش تصريح دارد که آن‌ها اگر چه مشرک باشند اما تارک الصلاة نيستند و رسول اکرم6 از قتل نماز گزاران حتي اگر از اهل شرک و نفاق باشند، نهي کرده است.\nدر کتاب‌هاي حديثي اهل‌سنت آمده است که مردي به رسول خدا6 گفت: «يا محمد تقوا پيشه کن!» پيامبر به او گفت: «آيا کسي سزاوارتر از من به تقوا وجود دارد؟» خالد‌بن وليد گفت: «بگذاريد گردن او را بزنم اي پيامبر خدا». پيامبر خدا6 فرمودند: «اين کار را مکن اي خالد، چه بسا او از نماز گزاران باشد.»\nهمچنين عسقلانی در الاصابة في تمييز الصحابة در شرح ماجراي سرحون که از منافقين بود مي‌گويد:\n«آن‌ها در صدد قتل او بودند. پيامبر6 از آن‌ها سؤال کرد آيا او از نمازگزاران است؟ گفتند: بله. فرمود: من از قتل نمازگزاران نهي کردم».\nهمچنين ذهبي در ميزان الاعتدال به سندي ضعيف در شرح حال عامر‌بن عبدالله‌بن سياف از انس نقل مي‌کند که گفت:\n«در نزد پيامبر از مردي سخن به ميان آمد و گفتند که «او پناه‌گاه منافقان شده است» و حرف‌هاي بسياري در مورد او زدند، سپس از رسول الله6 اجازه خواستند که او را به قتل برسانند. پيامبر6 از آن‌ها سؤال کرد: «آيا او از نمازگزاران است؟» گفتند: بله.. اما نماز او به حالش فايده‌اي ندارد. پيامبر6 فرمودند: «من از کشتن نمازگزاران نهي کردم».\nدر اين‌جا روايات صحيح السند بسياري وجود دارد که بيان مي‌دارد پيامبر اکرم6 از قتل مشرکان و يا منافقاني که نمازشان را ترک نمي‌کنند نهي فرموده است. من اين روايات را بر بسياري از و‌هابياني که دستانشان به قتل شيعيان آلوده شده بود مي‌خواندم و زماني که اين روايات را به همراه فتواي مقبل الوادعي عرضه مي‌کردم توبه خود را از قتل شيعيان اعلام مي‌داشتند.\nحقيقت چهارم: خطاي شيخ و پيروان او در نسبت دادن تکفير شيعيان دوازده امامي به ابن‌تيميه\nوقتي که براي ما ثابت شده است که برادران و‌هابي ما برادران شيعه خود را به دليل فتواي امام ابن‌تيميه به قتل مي‌رسانند، بايد به آن‌ها گفت که ده‌ها دليل وجود دارد که بيان مي‌دارد فتواي ابن‌تيميه درباره فرقه «نصيريه» بوده است نه در مورد شيعيان دوازده امامي. حتي دلايل بسياري از کتاب‌هاي ابن‌تيميه وجود دارد که او شيعيان دوازده امامي را تکفير نمي‌کند....\nدر گفت‌وگو‌هاي خود با و‌هابيان، بسياري از آن‌ها را قانع کردم که شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب و طرفداران او، سخن شيخ ابن‌تيميه را تحريف کرده، آن را به شيعيان دوازده امامي سرايت داد‌ه‌اند و اين مسأله نقش به‌سزايي در تقريب مذهب شيعه دوازده امامي با و‌هابيت دارد.\nغفلت شيخ از نقش بني‌اميه در سايه افکار ابن‌تيميه\nدر پايان لازم مي‌دانم که براي درمان برادرانم، نقش بني‌اميه را در جدايي اهل‌سنت از اهل‌بيتG بازگو کنم. ما زماني مي‌توانيم طبيعت عقل و ذهن و‌هابيان را درک کنيم که مطالعات و بررسي‌هايي علمي، در نقش و تأثير بني‌اميه بر جماعت و‌هابيت انجام داده باشيم.\nطرفداران بي‌گناه اين جماعت مي‌پندارند که ملوک بني‌اميه همان خلفاي دوازده‌گانه‌اي هستند که در حديث پيامبر6 به آن‌ها اشاره است.\nمن مدت زيادي از عمرم را سپري کردم در حالي که گمان مي‌کردم هر کسي به بني‌اميه، طعني وارد کند، در حقيقت به دين طعنه وارد کرده است و در «حديث الاثني عشر» که گمان مي‌کردم دين را در دست بني‌اميه گزارده است خدشه وارد کرده است.\nزماني را که در عربستان و يا در کالج‌هاي و‌هابيان در يمن درس مي‌خواندم به ياد مي‌آورم که ما به سبب کتاب منهاج السنة ابن‌تيميه و کتاب العواصم من القواصم ابن‌عربي مالکي تحقيق محب‌الدين خطيب، اقدام به بالا بردن مقام و منزلت بني‌اميه و کاهش منزلت امام عليA مي‌کرديم. چرا که توجه ما به اين دو کتاب باعث شد، تاريخي سياه از امام عليA در اذ‌هانمان جاي گيرد و نسبت به دشمنان او خوشنود باشيم.\nاگر بخواهيم و‌هابيان را از مصيبت بني‌اميه ر‌هايي دهيم ابتدا بايد براي آن‌ها خطا‌هاي بسياري را که ابن‌تيميه و ابن‌عربي دچار آن شدند بيان کنيم....\nبه ياد مي‌آورم زماني که اين دو کتاب را مي‌خواندم تصور مي‌کردم که دفاع از بني‌اميه جز لاينفك اين دين است و من بايد به جهت بسياري از ديدگاه‌هاي امام عليA که موجب ايجاد فتنه، در صدر اسلام شد از او انتقاد کنم.\nما باور داشتيم که ايده مقدم داشتن امام علي، فاطمه، حسن و حسينG، تصوري جاهلي است چرا که ابن‌تيميه گفته است:« ديدگاه مقدم داشتن آل پيامبر، از ميراث جاهليت است که در آن خانواده رؤسا را مقدم مي‌داشتند.»\nاز اين‌جا بود که مدام به اين سخن ابن‌تيميه مي‌باليدم که:« هيچ يک از امامان چهارگانه اهل‌سنت و يا فقيهان، در فقه خود به X امامZ علي رجوع نمي‌کنند».\nو اين‌گونه بود که ما از اينکه از امام عليA چيزي را نگرفته بوديم، احساس فخر مي‌کرديم. و از کساني که به ايشان طعن و قدح وارد مي‌کردند تمجيد مي‌کرديم و به آن‌ها اعتماد مي‌نموديم و آن‌ها را برتر از ناقدان ديگر افراد مي‌دانستيم چرا که ما از ابن‌تيميه فرا گرفته بوديم که «قدح کنندگان XامامZ علي طوايف مختلفي هستند و آن‌ها برتر از قدح‌کنندگان ابوبکر، عمر و عثمان هستند».\nبار ديگر از خواننده محترم مي‌خواهيم که در اين عبارات تأمل نمايد، صبوري کند و سخنان ابن‌تيميه را در مورد امام عليA پيگيري نمايد تا بفهمد که ذهنيت و‌هابي به کلمات و سخناني که در عقل او محبت بني‌اميه و ظلم و ستم به امام عليA را ايجاد کرده ايمان دارد. بر اين اساس، خواننده بايد با دقت و حکمت با و‌هابيت و و‌هابيان برخورد کند، چرا که آن‌ها حقيقت مقام و منزلت امام عليA را نمي‌شناسند.\nاکنون بايد بفهميم که اشتباه در کجاي اين روشي که از ابن‌تيميه و ابن‌عربي مالکي به صورت يکسان گرفته بوديم قرار دارد؟ هم‌چنين خطر در کجا قرار گرفته است؟ آن ديدگاه در دل‌هاي ما، شبهه خلط ميان شرايط زماني که خلفاي سه‌گانه در آن حکومت مي‌کردند و شرايط زماني که امام عليA در آن حکومت کرد، ايجاد نمود. و اين‌گونه شد که تصور مي‌کرديم جنگ‌ها و مشکلاتي که در زمان حکومت امام عليA رخ داد، نتيجه‌اي حتمي بود و به سبب روش امام عليA در حکومتش به صورت ناگهاني و بدون هيچ مقدمه‌اي اتفاق افتاد، زيرا از فجايع بسياري که در زمان خلفاي سه‌گانه اتفاق افتاد بي خبر بوديم.\nما به سبب مشکلاتي که در زمان خلفاي سه‌گانه رخ داده بود به امام عليA ستم روا مي‌داشتيم. به اين جهت و از روي تجربه خود، در اين کتاب، درصدد معالجه برادران و‌هابي هستم و تلاش متواضعانه خود را در بيان روشي که مي‌بايست از ريشه، در صدد معالجه ذهنيت و‌هابي در طرح ماجراي امويان باشد تقديم مي‌نمايم. در اين مورد ترجيح مي‌دهم که به اختصار، تجربه خود را با بني‌اميه در زماني که در عربستان درس مي‌خواندم بيان کنم.\nپيش از اين، زماني که در کالج‌هاي و‌هابيان در يمن درس مي‌خواندم به ياد مي‌آورم که در سال‌هاي بين 1985.م و 1987.م در منزل قاضي احمدعبدالله الحجري جمع مي‌شديم و به همراه ما جمع بزرگي از افراد بودند، کساني مانند شيخ و مبلغ اسلامي حسن الحکيمي ـ حفظه الله ـ امام مسجد جامع کبسي در آنجا حضور داشتند. در آنجا از اشتبا‌هات امام عليA سخن مي‌گفتيم. به اين نتيجه رسيديم که اگر عليA در زمان پيامبر اکرم6 به قتل مي‌رسيد، امت اسلامي از فتنه‌هايي که از زنده ماندن امام بعد از پيامبر اکرم6 ايجاد شد در امان بود. و تمام حضار تحت تأثير دو کتاب منهاج السنة و العواصم من القواصم تحقيق محب‌الدين خطيب قرار گرفته بودند. اين دو کتاب، دو منبع عمده و‌هابيان در شناخت امام عليA و هم‌چنين در شناخت بني‌اميه است. اين دو کتاب در ذهن هر کسي که آن‌ها را مطالعه مي‌کند محبت بني‌اميه و دشمني امام‌عليA را ايجاد مي‌کند.\nبعد از اينکه براي ادامه مطالعه به دانشگاه امام محمد‌بن سعود در عربستان رفتم، رابطه و اطمينان من نسبت به بني‌اميه و طعن در امام عليA به واسطه ده‌ها کتاب و پايان‌نامه دکترا و فوق‌ليسانس که در عربستان نشر يافته بود و از بني‌اميه حمايت مي‌کرد مستحکم شد؛ چرا که آن کتاب‌ها از دو کتاب منهاج السنة و العواصم من القواصم ريشه گرفته بودند.\nدر حقيقت در آن دوره اول از زندگي‌ام، چيزي که داراي اهميت باشد، وجود نداشت مگر معالجه مرض بسياري از برادران و‌هابي که هم‌چنان تحت تأثير آن تفکر بودند. آن چيزي که در کالج‌هاي يمن و هم‌چنين در دانشگاه محمد‌بن سعود در عربستان براي من اتفاق افتاد، اگر چه امري مربوط به گذشته است، اما تجربه من از جهت شناخت رابطه ميان و‌هابيت و بني‌اميه مهم مي‌باشد. زماني که در يمن بودم به مطالعه علمي و موضوعي عميق قضيه بني‌اميه اهتمام نمي‌ورزيدم تا اينکه در سال1988 م براي مطالعه به عربستان مسافرت کردم.\nتفاوت ميان روش ابن‌تيميه و شيخ و ميان روش سيد‌قطب در طرح قضيه بني‌اميه\nزماني که به عربستان رسيدم، درگيري بزرگي را ميان پيروان ديدگاه سيد‌قطب و ديدگاه ابن‌تيميه و ابن‌عربي مالکي در روش برخورد با امام عليA و بني‌اميه مشاهده کردم. من چيزي از اين درگيري نمي‌دانستم. آنچه باعث جلب توجه من شد، حمله شديدي بود که عليه سيد‌قطب صورت مي‌گرفت و کتاب‌ها و مقالات بسياري که در دفاع از عثمان‌بن عفان، ابوسفيان، معاويه و عمرو بن عاص و از تمام شخصيت‌هاي بني‌اميه چاپ شده بود و به صورت رايگان توزيع مي‌شد. اين نوشته‌ها عليه حملات سيد‌قطب به تمام شخصيت‌هاي اموي از عثمان‌بن عفان تا آخرين حاکمان آن، نگاشته شده بود. فتواي شيخ و استاد و‌هابي من بن‌باز مفتي عربستان سعودي، درباره سيد‌قطب در تمام مکان‌ها توزيع مي‌شد. او سيد‌قطب را به سبب طعن در عثمان‌بن عفان و تمامي بني‌اميه گمراه خوانده بود.\nاين درگيري، سر و صداي زيادي را در ميان ما که در دانشگاه امام محمد‌بن سعود درس مي‌خوانديم به راه انداخت. در اين هنگام بود که کتاب العتب الجميل علی اهل الجرح و التعديل نوشته امام محمد‌بن عقيل‌بن عمر شافعی را به دست آوردم و بعد از خواندن اين کتاب بود که رفته رفته خطا‌هاي ابن‌تيميه و ابن‌عربي مالکي در دشمني با «اهل کساء» و دوستي بني‌اميه را درک مي‌کردم. بر اين اساس اقدام به مقارنه بين دو روش متضاد موجود در عربستان نمودم، يکي روش سيد‌قطب و ديگري روش ابن‌تيميه که موضوع آن، امام عليA و ديدگاه ما نسبت به بني‌اميه بود. هم‌چنين به نوشته‌هاي سيد‌قطب در مورد عثمان‌بن عفان، معاويه و عمروبن‌عاص مراجعه نمودم و به دليل تخصصم در علم الحديث، آنچه را که سيد‌قطب مي‌گفت در ميان کتاب‌هاي حديثي با سند‌هايي صحيح مي‌يافتم.\nتفاوت ميان روش ابن‌تيميه، ابن‌عربي و شيخ با روش سيد‌قطب در بررسي شخصيت امام عليA\nدر همان حال بين آنچه ابن‌تيميه در مورد امام عليA گفته بود و ميان گفته‌هاي سيد‌قطب در کتاب خود به نام کتب و شخصيات مقايسه و مقارنه مي‌کردم و در سيد‌قطب، چيز جديدي يافتم که پيش از اين نديده بودم. هر اندازه کتاب‌هاي سيد‌قطب را مطالعه مي‌کردم کدورتي که در دلم نسبت به امام عليA وجود داشت از بين مي‌رفت و رابطه من با بني‌اميه ضعيف مي‌شد. و نتيجه اين‌گونه شد که من به دو کتاب منهاج السنة و العواصم من القواصم به ديد يک منتقد نگاه مي‌کردم نه ديد يک انسان مقلد. چرا که سيد‌قطب هر چه که آن دو کتاب در فضائل بني‌اميه و طعن در امام عليA بافته بودند رشته کرد. کتاب‌ها و مقالات بسياري بود که سيد‌قطب را از افراط‌گرايان در امام عليA و جاهل نسبت به مقام اصحاب پيامبر معرفي مي‌کرد. اما من با روش محدثان با قضيه برخورد کردم و دريافتم که سيد‌قطب در شناخت تاريخ امام عليA و بني‌اميه، داناتر از ابن‌تيميه بوده است.\nاز برادران و دوستان و نزديکان و‌هابي‌ام مي‌خواهم که در اندوخته‌ها و تجربه‌هاي من تأمل کنند و آن‌ها را صرف يک تجربه فردي و شخصي و تاريخي که عمر آن به سر آمده است و نيازي به صرف وقت براي آن نيست، نپندارند. چرا که با شناخت ديدگاه آن‌ها در مورد بني‌اميه و طعنه‌هايي که در مورد امام عليA زد‌ه‌اند و آن‌چه در پايان‌نامه‌هاي دانشگاهي و دانشگاه‌هاي عربستان به عنوان «مطالعاتي در مورد علي‌بن ابي‌طالب» مطرح مي‌شود رابطه‌اي بسيار قوي دارد.\nدر اين جا نمونه‌هايي از کتاب‌هايي که و‌هابيان به قصد دفاع از بني‌اميه و يا به قصد طعن در امام عليA نگاشته‌اند و توزيع مي‌کنند ذکر مي‌کنيم؛ حتي اگر به شيوه و قلم و‌هابيان نگاشته نشده باشد:\n1. محاضرات عن الدولة الاموية، نوشته شيخ الخضری بك؛ اين کتابي است که و‌هابيان آن را ترويج مي‌کنند چرا که از يزيد‌بن معاويه تمجيد مي‌کند و به امام حسينA طعن وارد مي‌نمايد.\n2. بنو امية، نوشته دکتر عبدالحليم عويس؛ کتابش را مملو از دفاعيات از بني‌اميه کرده است.\n3. حقائق عن امير المومنين يزيد‌بن معاوية، نوشته هزاع الشمري.\n4. تعليقات الشيخ محب الدين الخطيب علی کتاب العواصم من القواصم؛ تعليقات او مملو از تمجيد از يزيد‌بن معاويه و همه امويان و طعن به شخصيت امام حسينA است.\n5. العهد الاموي، نوشته محمود شاکر؛ مورخ معاصري که و‌هابيان او را تمجيد مي‌کنند چون از امويان به شدت دفاع مي‌کند. همان کسي است که درگيري بزرگي ميان او و سيد‌قطب، درباره عثمان‌بن عفان و معاويه و عمرو‌بن عاص رخ داد.\n6. خلافة علي‌بن ابي طالب، نوشته دکتر و‌هابي عبدالحميد‌بن علی ناصر فقيهی؛ به صورت پايان‌نامه فوق‌ليسانس مي‌باشد و از «جامعة الاسلامية» عربستان سعودي است و در آن روشي را که امام به خلافت رسيد مورد نقد قرار داده است و معتقد است که اين همان بيعت ناگهاني است که عُمر از آن بيم داشت. او مي‌گويد: مجلس شورايي براي انتخاب امام علي تشکيل نشد و شرايط و حوادث، روش بيعت او را تعيين کرد، زيرا اعراب تند‌خو و احمق، بر مدينه نبوي مسلط شده بودند.\n7. کتاب هند بنت عتبة، نوشته و‌هابي، منير محمد الغضبان؛ در اين کتاب از هند جگر‌خوار تمجيد مي‌کند و در شخصيت اهل‌بيت نبوت# طعن وارد مي‌سازد.\n8. کتاب الخليفة المفتری عليه، نوشته نويسنده و‌هابي محمد صادق عرجون؛ در اين کتاب مقام و منزلت بني‌اميه را بالا برده و به شخصيت امام عليA طعن وارد ساخته است.\n9. من سب الصحابة و معاوية فامه هاوية، نوشته شيخ و‌هابي، محمد‌بن عبدالرحمن المغراوي.\nديدگاه شهيد سيد‌قطب درباره غلو شيخ نسبت به برخي از صحابه\nآنچه در اين بين ضروري مي‌نمايد يادآوري و‌هابيان به سخنان اهل‌سنت در مورد «اهل کساء» و «بني‌اميه» است تا آنان را از بيماري افراطي‌گري و غلو در بني‌اميه و کوتاهي در مقام و منزلت اهل‌بيت نبوتG ر‌ها سازيم.\nدر اين‌جا مي‌خواهم ديدگاه شهيد سيد‌قطب را در مورد برخي از صحابه که نقش بزرگي در قدرت بخشيدن بني‌اميه در به‌دست گرفتن حکومت داشتند، بيان کنم؛ زيرا من به واسطه کتاب‌هاي حديثي موجود در ميان اهل‌سنت از صحت آنچه سيد‌قطب در مورد صحابه گفته است، اطمينان حاصل کردم و بر من آشکار گشت که روش سيد‌قطب نسبت به روش ابن‌تيميه به حقيقت نزديک‌تر است. لذا در اينجا خلاصه ديدگاه سيد‌قطب را همان‌گونه که ربيع المدخلي در کتاب اضواء اسلامية تلخيص کرده است بيان مي‌دارم. ايشان مي‌گويد:\n«...ديدگاه سيد‌قطب در مورد عثمان و بيشتر صحابه(رضي‌الله‌عنهم) چه بوده است؟!.. سيد‌قطب در شخصيت خليفه شهيد و مظلوم، عثمان‌بن عفان(رضي‌الله‌عنه) طعن وارد ساخته است و به او افترا و بهتان بسته است:\n1. اعتبار خلافت او را از بين برده و مي‌گويد: ما به معتبر بودن خلافت عليA به عنوان امتداد طبيعي خلافت شيخين معتقد هستيم و مدت زمان خلافت عثمان به عنوان فضاي خالي بين آن‌ها بود».\n2. بدون شک، تصوري که از حقيقت حکومت وجود داشت، در زمان عثمان تغيير يافت.\n3. سيد‌قطب در شکل نقادانه خود عليه عثمان گفته است: «عثمان اين‌گونه تصور مي‌کرد که امام بودن به او آزادي تصرف در اموال مسلمين را به صورت هبه و بخشش مي‌دهد و پاسخ او به منتقدان خود در بيشتر اوقات، بيان اين تصور بود که: «پس من براي چه چيزي امام شدم». هم‌چنين اين آزادي به او اين توان را مي‌دهد که بني‌معيط و بني‌اميه را بر دوش مردم سوار نمايد که در زمره آن‌ها الحکم قرار داشت که پيامبر او را تبعيد کرده بود، آن هم تنها به اين دليل که حق دارد خانواده و اهل‌بيت خود را اکرام کند».\n4. هم‌چنين سيد‌قطب گفته است: «عثمان‌بن عفان به دامادش حارث‌بن حکم در روز عروسي‌اش صد هزار درهم از بيت‌المال بخشيد...».\n5. هم چنين سيد‌قطب، عثمان‌بن عفان را متهم کرده که امور حکومت را بين فاميل خودش تقسيم کرده است. و در کتابش به نام عدالت اجتماعي در اسلام  گفته است: «ولايت شهر‌ها به نزديکان عثمان داده مي‌شد، و معاويه يكي از آن‌ها بود که عثمان قلمرو حکمراني او را وسعت بخشيد، فلسطين و حمص را به آن اضافه کرد، فرماندهي سپاهيان چهارگانه (يا اجناد اربعه) را به او اعطا کرد و زمينه‌هاي حکومت خواهي او را در زمان عليA فراهم کرد و ثروت‌ها و نيرو‌ها را براي او فراهم نمود.\n6. او را متهم به انحراف از روح اسلام نمود.\n7. قيام عليه عثمان را ستايش مي‌کرد و معتقد بود که اين قيام به جهت کار‌هاي عثمان به روح اسلام نزديک‌تر است.\n8. مدعي بود که به سبب اتفاقات ناگوار، خلافت دير‌هنگام به او رسيد.\n9. عثمان را متهم کرده است که دولت اموي را در زمان خود قدرت بخشيد.\n10. عثمان را متهم کرد که به خط‌مشي‌هاي اموي که مخالف روح اسلام است قدرت و مکنت بخشيده است.\nو بسياري از طعن‌هاي ديگر که به او زده است.»\nنقش سيد‌قطب در نجات من از افکار ابن‌تيميه و شيخ در مورد امام عليA و بني‌اميه\nدر حقيقت سخنان و ديدگاه‌هاي سيد‌قطب نسبت به من و برخي دوستان من در دانشگاه امام محمد‌بن سعود عليه آنچه که ما درباره عثمان‌بن عفان در کتاب‌هاي ابن‌تيميه مي‌خوانديم، به منزله انقلاب جديدي بود. ديدگاه‌هاي او نقش بزرگي در بروز اختلاف ميان جامعه عربستان و يمن داشت. من در اين‌جا در صدد بيان رابطه سيد‌قطب با تجربه خود و بسياري از برادران و‌هابي‌ام هستم. زيرا کتاب‌هاي سيد‌قطب موضوع جديدي را مطرح مي‌کرد و از زماني که به واسطه برادرش محمد قطب که در آنجا اقامت داشت وارد عربستان شد، در تمام نقاط عربستان پخش شد. به سبب اين کتاب‌ها درگيري جديدي در عربستان آغاز شد. درگيري‌هاي قديمي رو به ضعف نهاد و وضعيت آنجا از حالت حمله به امام عليA که پيش از ورود کتاب‌هاي سيد‌قطب به عربستان و يمن وجود داشت، به سخن گفتن درباره عثمان‌بن عفان تغيير يافت و ما به جاي سخن گفتن در مورد طعن‌هايي که در مورد امام عليA بود، شروع به صحبت از بدي‌هاي عثمان و بني‌اميه کرديم. حتي متوجه شديم که کتاب‌هاي سيد‌قطب، عمر‌بن الخطاب را نيز نقد مي‌کند. در اين باره، شيخ و‌هابي به نام ربيع المدخلي مي‌گويد:\n«کسي که در کار‌ها و روش‌هاي سيد‌قطب دقت مي‌کند مذهب او را متوجه مي‌شود و درک مي‌کند که او حتي به «عمر» هم اعتراض داشت. زيرا عمر‌بن الخطاب در طول حياتش در بخشش بيت المال، تبعيض قائل مي‌شد و اين تبعيض در مزد و پاداش‌ها، از ديدگاه سيد‌قطب، جزو سنت عمر‌بن الخطاب بود و سيد‌قطب، از روي تقيه، از طعن عمر‌بن الخطاب دوري کرده است.»\nدر نگاه من، بيان نظريات سيد‌قطب درباره برخي از صحابه، براي درمان افراطي‌گري و‌هابيان در مورد تعدادي از صحابه پيامبر اکرم6 ضروري مي‌نمايد.\nسخنان سيد‌قطب در مورد امام حسينA و نقش آن سخنان در آزادي از فکر ابن‌تيميه و شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب\nفراموش نمي‌کنم که سخنان سيد‌قطب در مورد امام حسينA چه سر و صداي زيادي در دانشگاه امام محمد‌بن سعود به راه انداخت. زيرا ما همانند ابن‌تيميه و ابن‌عربي مالکي معتقد بوديم که حرکت امام حسينA در کربلا از راه صحيح خارج بود....\nآري سخنان سيد‌قطب در دانشگاه، انقلابي بزرگ در تمامي عربستان به راه انداخت. در اين‌جا مجال پرداختن به تمام آنچه سيد‌قطب در مورد امام حسينA گفته بود نيست. بنا‌بر‌اين، به اين عبارت‌هاي با ارزش اکتفا خواهم کرد. او در تفسير سوره غافر آيه51 از کتاب في ظلال القرآن مي‌گويد:\n«إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشهادُ؛ ما به يقين پيامبران خود و كساني را كه ايمان آورد‌ه‌اند، در زندگي دنيا و در روزي كه گوا‌هان به پا ميخيزند ياري ميدهيم».\nبرخي از مردم، گستره معناي پيروزي را بر اساس معاني معين و از پيش دانسته خود محدود مي‌کنند؛ همان معناهايي که به ذهنشان ملموس‌تر است. گاهي اوقات معناي پيروزي با نگاهي سطحي، به صورت شکست، تفسير مي‌شود. آيا ابراهيم (عليه‌السلام) هنگامي که در آتش افکنده مي‌شد در حالي که از عقيده و دعوت خود باز نمي‌گشت در وضعيت شکست قرار داشت يا پيروزي؟ در منطق عقيده، هيچ شکي نيست که زماني که او را در آتش مي‌افکندند پيروز بود، همان‌گونه که زماني که از آتش نجات يافت پيروز بود، اين يک وضعيت بود و آن وضعيتي ديگر. آن دو در ظاهر بسيار دور از ذهن مي‌نمايد اما در حقيقت، آن دو وضعيت از هر چيزي به هم نزديک‌تر بودند. «حسين» (رضوان‌الله‌عليه) که در آن وضعيت عظيم به شهادت مي‌رسد، فاجعه در سوي ديگر آن بود، آيا اين يک شکست بود يا پيروزي؟ در نگاه ظاهري و با معيار کوچک، به صورت شکست ديده مي‌شود، اما در گستره حقيقت ناب و با معيار برتر، پيروزي بود. هيچ شهيدي در زمين نيست مگر اينکه دل‌ها به او عشق و محبت دارد و قلب‌ها براي او مي‌تپد و روح غيرت و فداکاري براي او به جنبش در مي‌آيد، همانند حسين رضوان‌الله‌عليه. در اين ديدگاه شيعيان و غير شيعيان و بسياري از غير مسلمانان با هم برابرند.\nچه بسيار شهيداني که توانايي پيروز گرداندن عقيده و دعوت خود را نداشتند، حتي اگر هزار سال زندگي مي‌کردند، اما با شهادت خود، آن‌ها را پيروز گردانيدند. آنان حتي توانايي سيراب کردن دل‌ها را با معاني بزرگ و کشاندن مردم به انجام کار‌هاي بزرگ نداشتند، اما با سخناني که با خون خود مي‌نگاشتند تمام آن اهداف را محقق مي‌کردند و با اين ترتيب، محرک و برانگيزاننده نسل‌ها مي‌شدند و چه بسا مشوق و برانگيزاننده تمام نسل‌ها در طول دوران‌هاي تاريخ بوده باشند.»\nبر همين منوال در سخنان شهيد سيد‌قطب، مطالب بسياري هست که پاسخ تمام ناقدان قيام امام حسينA را، از ابن‌تيميه گرفته تا محب‌الدين خطيب، مي‌دهد؛ اما يک موضوع باقي مي‌ماند که بايد مد نظر قرار گيرد و آن اينکه بسياري از نسل‌هاي بر آمده از و‌هابيان، سيد‌قطب را دوست مي‌دارند اما نمي‌دانند که روش او در برخورد با صحابه و يا با بني‌اميه و ديدگاه او نسبت به اهل‌بيتG با روش ابن‌تيميه تفاوت دارد. بر اين اساس، بر ما لازم است که به عنوان نجات ذهنيت و‌هابيان از ديدگاه ابن‌تيميه و محب‌الدين خطيب، ديدگاه سيدقطب را به همراه دلايلي از کتاب‌هاي حديثي شش‌گانه اهل‌سنت و ديگر کتاب‌ها که صحت مدعاي او را ثابت مي‌کند بيان نماييم.\n1. القرآن الکريم.\nإتحاف البشر في كلام العلماء في سلمان العودة وسفر الحوالي.\nالإتحاف في الردّ علی الصحّاف، للشيخ الو‌هابي عبد اللطيف بن عبدالرحمن بن حسن.\nأخلاق الداعية، سلمان العودة\nالأسئلة الحداد في الردّ علی علوي الحداد، للشيخ الو‌هابي سليمان بن سمحان النجدي.\nالإستاذ أبو الحسن الندوي الوجه الآخر من كتاباته، للشيخ الو‌هابي صلاح‌الدين مقبول أحمد.\nإسكات الكلب العاوي يوسف القرضاوي، للشيخ الو‌هابي مقبل بن هادي الوادعي.\nالأسماء والصفات، للإمام البيهقي.\nالإصابة في تمييز الصحابة، لإبن حجر العسقلاني.\nأصل الإسلام وحقيقة التوحيد، للشيخ محمد عبد الله المسعري، طبع مؤسسة الرافد، طبعة1، سنة 1997م، مقدمة الكتاب.\nأضواء إسلامية علی عقيدة سيد قطب وفكره، للشيخ الو‌هابي ربيع بن هادي المَدخلي.\nالإعلام بنقض كتاب الحلال والحرام، للشيخ الو‌هابي صالح الفوزان.\nإقامة البر‌هان علی ضلال عبد الرحيم الطحان، للشيخ الو‌هابي مقبل بن هادي الوادعي.\nالإلحاد الخميني في أرض الحرمين، لمقبل بن هادي الوادعي.\nالإنتصار لحزب الله الموحدين علی المجادل عن المشركين، للشيخ الو‌هابي عبدالله بن عبد الرحمن (أبي بطين).\nالأنوار الكاشفة لتناقضات السقاف الزائفة، للشيخ الو‌هابي علي بن حسن الحلبي.\nأهل الحديث هم الطائفة المنصورة والفرقة الناجية، للو‌هابي التقليدي الشيخ ربيع بن هادي المدخلي.\nالآية الكبري علی ضلال النبهاني في رايته الصغري، للشيخ الو‌هابي الآلوسي.\n19. إيضاح المحجة في الرد علی صاحب طنجة، (في إثبات ضلال إمام أهل السنة في الديار المغربية أحمد بن محمد الغماري).\nالإيضاح والبيان في أخطار طارق السويدان، للشيخ الو‌هابي أحمد التويجري.\nالإيضاح والتبيين لما وقع فيه الأكثرون من مشابهة المشركين، للشيخ الو‌هابي حمود التويجري.\nبحوث وتعليقات في تاريخ المملكة العربية السعودية، الدكتور عبدالله العثيمين، طبعة الرياض، سنة 1404 هـ. ق.\nبراءة أهل الفقه وأهل الحديث من أو‌هام محمد الغزالي المصري، للشيخ الو‌هابي مصطفی سلامة.\nالبراهين الإسلامية في ردّ الشبه الفارسية، للشيخ الو‌هابي عبد اللطيف بن عبد الرحمن بن حسن.\nبرنامج ساعة حوار في قناة المجد، الدكتور عبد الحليم عويس.\nبيان كلمة التوحيد والردّ علی الكشميري، للشيخ الو‌هابي عبد الرحمن بن حسن.\nتاريخ نجد المسمي روضة الأفكار والإفهام لمرتاد حال الإمام وتعداد غزوات ذوي الإسلام، للشيخ حسين بن غنام، الناشر المكتبة الأهلية، الرياض، الطبعة الأولی، سنة 1949م.\nتأسيس التقديس في كشف شبهات ابن جريس، للشيخ الو‌هابي عبدالله‌بن عبد الرحمن أبي بطين.\nتحذير المسلمين من خطر الاخوان‌المسلمين، تأليف مجموعة من مشايخ الو‌هابية.\nالتحفة، للشيخ الو‌هابي مقبل بن هادي الوادعي.\nتذكرة أولي النهی والعرفان.\nتعليقات علی كتاب العواصم من القواصم لإبن عربي المالكي، للشيخ محب الدين الخطيب.\nتقوية اليقين في الردّ علی عقائد المشركين، الشيخ الو‌هابي حسن بن علي القنوج.\nتناقضات رموز الصحوة، الشيخ الو‌هابي التقليدي عبد العزيز بن ريس الريس.\nتنبيه النبيه، الشيخ الو‌هابي أحمد بن ابراهيم بن عيسي.\nالتنكيل بما في تأنيب الكوثري من الأباطيل، للشيخ الو‌هابي عبد الرحمن بن يحيي المعلمي.\nالتنكيل بما في لجاج أبي الحسن المأربي (اليمني المصري) من الأباطيل، للشيخ الو‌هابي ربيع بن هادي المدخلي.\nتهديم المباني في الردّ علی النبهاني، للشيخ الو‌هابي ابن‌عيسي.\nجلا العينين في محاكمة الأحمدين، للشيخ الو‌هابي نعمان الآلوسي.\nالجماعات الإسلامية في ضوء الكتاب والسنة، للشيخ الو‌هابي سليم الهلالي.\nجماعة واحدة لا جماعات، للشيخ الو‌هابي ربيع بن هادي المَدخلي.\nجولات في الفقهين الكبير والأكبر، للشيخ سعيد حوي.\nالحد الفاصل‌بن الحق والباطل، للشيخ ربيع بن هادي المدخلي.\nالحديث من أو‌هام محمد الغزالي المصري، مصطفی سلامة.\nالحركة الو‌هابية (ردّ علی العالم السني الدكتور محمد البهي المصري)، للشيخ الو‌هابي محمد هراس.\nحقائق عن أمير المؤمنين يزيد بن معاوية، هزاع الشمري.\nخلاصة دين الجماعة الإسلامية، للشيخ نذير أحمد الكشميري.\nخلافة علي بن أبي طالب، للدكتور الو‌هابي عبد الحميد بن علي ناصر فقيهي.\nالخليفة المفتری عليه، للكاتب الو‌هابي محمد الصادق عرجون.\nدحض شبهات علی التوحيد من سوء الفهم لثلاثة أحاديث، للشيخ الو‌هابي عبدالله بن عبد‌الرحمن (أبي بطين).\nالدرر السنية في الأجوبة النجدية، للشيخ عبد الرحمن‌بن قاسم العاصمي القحطاني النجدي، نشر دار الإفتاء في السعودية، الطبعة الثانية، سنة 1965م.\n53. دع التمسح بأئمة السنة يا سلمان العودة.\nدعاوي المناوئين لدعوة الشيخ محمد عبد الو‌هاب، للو‌هابي المعاصر عبدالعزيز بن محمد بن عبداللطيف، دار الوطن للنشر السعودية، الطبعة الأولی، سنة 1412م.\nالدعوة إلی الله تجارب وذكريات، للشيخ سعيد‌بن مسفر.\n56. دلائل الرسوخ في الردّ علی المنفوخ وهو الشيخ الو‌هابي عبد اللطيف بن عبد الرحمن بن حسن الديوبندية (ردّ علی علماء أهل السنة في القارة الهندية).\nالردّ علی ابن محمود، للشيخ الو‌هابي عبدالله بن محمد بن حميد.\nالردّ علی البردة، للشيخ الو‌هابي عبدالله بن عبد الرحمن (أبي بطين).\nالردّ علی الرفاعي والبوطي، للشيخ الو‌هابي عبد المحسن العباد.\nالردّ علی رسالة ابن عفالق، للشيخ الو‌هابي عثمان بن معمر.\nالردّ علی شبهات المستغيثين بغير الله، للشيخ الو‌هابي أحمد بن ابراهيم بن عيسی.\nالردّ الزلال في التنبيه علی أخطاء الظلال في إثبات شركيات سيد‌قطب، للشيخ الو‌هابي عبدالله بن محمد الدويش.\nالردّ العلمي علی حبيب الأعظمي، للشيخين الو‌هابيين علي حسن وسليم الهلالي.\nالردّ الكافي علی مغالطات الدكتور عبد الواحد وافي، للشيخ الو‌هابي إحسان الهي ظهير.\nالرسائل الشخصية للإمام الشيخ محمد عبد الو‌هاب.\nزعماء نجد خلال ستة قرون، طبع الكتاب في مكة المكرمة، نشر مكتبة النهضة الحديثة، الطبعة الأولی، سنة 1398 هـ. ق.\nالزلال فيما إنتقد علی بعض المناهج الدعوية من العقائد والأعمال، للشيخ الو‌هابي احمد بن يحيي النجمي.\nالزلزال إنتصار الحق المناظرة بين عثمان الخميس و عصام العماد.\nالسحب الوابلة، لابن حميد.\nالسراج المنير (ردّ علی جماعة التبليغ الإسلامية)، للشيخ الو‌هابي تقي‌الدين الهلالي.\nالسلفية مرحلة زمنية مباركة لا مذهب إسلامي، للشيخ محمد سعيد رمضان البوطي.\nالسيف المسلول علی عابد الرسول، للشيخ الو‌هابي عبد الرحمن بن القاسم النجدي\nشريط الضوابط، للشيخ الو‌هابي عبيد عبد الله الجابري.\nشريط الطامات التي أتی بها محمد متولي الشعراوي، للشيخ الو‌هابي فالح بن نافع الحربي.\nشريط الفرسان الثلاثة، للشيخ الو‌هابي المعاصر عبد الله الفارسي.\nالصبح الشارق في الردِّ علی ضلالات عبد المجيد الزنداني في كتابه توحيد الخالق، للشيخ الو‌هابي يحيي الحجوري.\nصحيح البخاري، لمحمد بن إسماعيل البخاري.\nالصلة بين الإثني عشرية و فرق الغلاة، الدكتور عصام علي يحيی العماد.\nالصوائق الإلهية في مذهب الو‌هابية، لسليمان بن عبدالو‌هاب.\nالصواعق المرسلة الشهابية علی الشبه الداحضة الشامية، للشيخ الو‌هابي سليمان بن سمحان النجدي.\nصيانة الإنسان في الردّ علی أحمد زيني دحلان، للشيخ الو‌هابي محمد السهسواني.\nالضياء الشارق في ردّ شبهات الماذق المارق، للشيخ الو‌هابي سليمان بن سمحان النجدي.\nالطريق إلی الجماعة الأم، الشيخ الو‌هابي عثمان عبد السلام نوح.\nالعتب الجميل علی أهل الجرح والتعديل، لمحمد بن عقيل بن عمر الشافعي.\nعداء الماتريدية (من فرق أهل السنة) للعقيدة السلفية (الو‌هابية)، للشيخ الو‌هابي شمس الدين الأفغاني.\nالعدالة الإجتماعية في الإسلام، الشهيد سيد‌قطب.\nعقيدة المسلمين في الردّ علی الملحدين والمبتدعين، للشيخ الو‌هابي صالح بن إبراهيم البليهي.\nعلماء نجد، للمؤرخ الو‌هابي البسام.\nالعهد الأموي، لمحمود شاكر.\nالعواصم مما في كتب سيد قطب من القواصم، للشيخ الو‌هابي ربيع بن هادي المَدخلي.\nالعواصم من القواصم، ابن‌عربي المالكي، تحقيق: محب الدين الخطيب.\nالغادة، للشيخ الو‌هابي مقبل بن هادي الوادعي\nغاية الأماني في الردّ علی النبهاني، للشيخ الو‌هابي أبي المعالي محمود بن شكري الآلوسي.\nالغبي في الردّ علی المدارسي والسندي والحلبي، للشيخ الو‌هابي أحمد بن ابراهيم بن عيسي.\nفتاوی اللجنة الدائمة للبحوث العلمية والإفتاء في المملكة العربية السعودية.\nفتوی، لعبد الرزاق عفيفي.\nفرقان القرآن بين صفات الخالق وصفات الأكوان، لسلامة القضاعي الشافعي المصري.\nفصل الخطاب في الردّ علی محمد عبد الو‌هاب، للإمام الشيخ سليمان عبد‌الو‌هاب.\nفضائح ونصائح، للشيخ الو‌هابي التقليدي مقبل بن هادي الوادعي.\nفي ظلال القرآن، للشهيد سيد‌قطب.\nالقطبية هي الفتنة فأعرفو‌ها، للشيخ الو‌هابي العدناني.\nقناة المجد، 24/7/1424 هـ. ق، في برنامج "ساعة حوار".\nالقول البليغ في التحذير من جماعة التبليغ، للشيخ الو‌هابي حمود التويجري.\nالقول السديد في الردّ علی من أنكر تقسيم التوحيد، للشيخ الو‌هابي عبد‌الرزاق العباد.\nكتاب التوحيد، لمحمد بن عبدالو‌هاب.\nكتب حذر العلماء منها، مشهور بن حسن آل سلمان.\nكتب وشخصيات، للشهيد سيد قطب.\nكشف الشبهات العنصرية عن الدعوة الإسلامية السلفية، للشيخ الو‌هابي التقليدي عبد‌العزيز بن ريس الريس.\nكشف الشبهات، للشيخ محمد عبد الو‌هاب.\nكشف ما ألقاه أبليس علی قلب داود بن جريس، للشيخ الو‌هابي عبد‌الرحمن‌بن حسن بن محمد بن عبد الو‌هاب.\nللإمام البيهقي، لسلامة القضاعي الشافعي المصري.\nمؤلفات سعيد حوي، للشيخ الو‌هابي سليم الهلالي.\nمجلة الاستقامة، في تاريخ ربيع الاول سنة 1408هـ.ق.\nالمجموعة الكاملة، للإمام الشيخ محمد بن عبد الو‌هاب.\nمجموعة مؤلفات الإمام محمد عبد الو‌هاب، إعداد عبد العزيز الرومي والدكتور محمد بلتاجي والدكتور سيد حجاب، نشر جامعة الإمام محمد بن سعود في أسبوع الشيخ الإمام محمد عبد‌الو‌هاب.\nمحاضرات عن الدولة الأموية، للشيخ الخضري بك.\nمحاضرة، لعبد الرحمن عبد الخالق.\nالمخرج من الفتنة، للشيخ الو‌هابي مقبل الوادعي.\nمدارج السالكين، لإبن القيم.\nمزايا دعوة الإمام محمد‌بن عبد الو‌هاب، لمحمد‌بن حسن الأسمري.\nمشاهداتي في بريطانيا، للشيخ الو‌هابي يحيی الحجوري.\nمشكلات في طريق الحياة الإسلامية، لمحمد الغزالي المصري.\nمطاعن سيد‌قطب في أصحاب رسول الله1، للشيخ الو‌هابي ربيع بن هادي المَدخلي.\n126. معجم اليمامة.\nالمعيار لعلم الغزالي، للشيخ الو‌هابي صالح بن عبد العزيز آل الشيخ.\nمقدمة كتاب الأسماء والصفات.\nمن سبّ الصحابة ومعاوية فأمّه هاوية، للشيخ الو‌هابي محمد بن عبد الرحمن المغراوي.\nالمناهج الدعوية من العقائد و الأعمال، للشيخ الو‌هابي أحمد بن يحيی النجمي.\nمنظومة في الردّ علی أمين العراقي بن حنش، للشيخ الو‌هابي إبراهيم بن عبد اللطيف.\nمنهاج التأسيس والتقديس في كشف شبهات، داود بن جريس للشيخ الو‌هابي عبد اللطيف بن عبد الرحمن بن حسن.\nمنهاج السنة النبوية، أحمد‌بن عبد الحليم‌بن تيمية الحراني أبو العباس، دار النشر: مؤسسة قرطبة، 1406، الطبعة: الأولی، تحقيق: د. محمد رشاد سالم.\nالمنهج الصحيح والجديد في الحوار مع الو‌هابيين، للدكتور عصام علي يحيی العماد.\nمنهج أهل السنة والجماعة في نقد الرجال والكتب والطوائف، للشيخ الو‌هابي ربيع بن هادي المدخلي.\nالمورد العذب الزلال من نقض شبه أهل الضلال، للشيخ الو‌هابي عبد الرحمن بن حسن بن محمد بن عبد الو‌هاب.\nالنبذة الشريفة في الرد علی القبوريين، للشيخ الو‌هابي حمد بن ناصر التميمي.\nنظرات وتعليقات علی ما في كتاب السلفية للبوطي من الهفوات، للشيخ الو‌هابي صالح الفوزان.\nالنهاية في غريب الحديث النبوي، لمجد الدين أبي السعادات ابن‌الأثير.\nهل المسلم ملزم بإتِّباع مذهب معين، للشيخ الو‌هابي محمد سلطان المعصومي.\nهند بنت عتبة، للو‌هابي منير محمد الغضبان.\nوإنكشف القناع (حقيقة بعض الدعاة الذين كانوا يتوارون وراء اقنعة)، للشيخ الو‌هابي التقليدي عبد العزيز بن ريس الريس.\nوقفات مع جماعة التبليغ الإسلامية، للشيخ الو‌هابي نزار إبراهيم العجمي.\n. روش درست و جديد در گفتگوي با و‌هابيان. خلاصه اين کتاب با نام گفتگوي بي‌ستيز، به زبان فارسي چاپ شده است.\n1. نگاه کنيد: تذکرة أولي النهی و العرفان (1 / 173).\n. کتاب الدرر السنية في الاجوبة النجدية شامل مجموعه‌اي از رساله‌ها و مسائل علماي نجد است که پيشاپيش آن‌ها شيخ محمدبن عبدالو‌هاب است و بقيه کساني‌اند که تاکنون در پي او آمد‌ه‌اند. آن را شيخ عبدالرحمن‌بن قاسم العاصمي القحطاني النجدي جمع‌آوري کرده است. چاپ دارالافتاء در عربستان، چاپ دوم، سال 1965م.\n. نگاه کنيد: کتاب التذکرة (1 / 33).\n. در مورد جنگ‌هاي شيخ محمد بن عبدالو‌هاب نگاه کنيد به کتاب: تاريخ نجد که به نام روضة الافکار و الافهام لمرتاد حال الامام و تعداد غزوات ذوي الاسلام تأليف مورخ فرقه و‌هابيت شيخ حسين بن غنام، ناشر المکتبة الاهلية، رياض، چاپ اول، سال 1949م.\n. کتاب کشف الشبهات، شيخ محمدبن عبدالو‌هاب، ص 39.\n. الدرر السنية في الاجوبة النجدية، 1 / 120.\n. الدرر السنية في الاجوبة النجدية؛ که شامل نامه‌هاي شيخ محمدبن عبدالو‌هاب است و توسط شيخ عبدالرحمن بن محمد نجدي جمع‌آوري شده است. (10 / 31).\n1. مجموعة مولفات الشيخ الامام محمدبن عبدالو‌هاب، ج5، ص167، تهيه و تنظيم عبدالعزيز رومي و دکتر بلتاجي و دکتر سيد حجاب. نشر دانشگاه امام محمدبن سعود در هفته امام شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب.\n1. دعاوي المناوئين لدعوة الشيخ محمدبن عبدالو‌هاب؛ تهيه و تنظيم و‌هابي معاصر عبدالعزيز بن محمدبن عبداللطيف، دار الوطن للنشر السعوديه. چاپ اول، 1412 هـ.ق.\n1. نگاه کنيد: کتاب الدرر السنية في الرسائل النجدية (10 / 193 ).\n. کتب حذر العلماء منها، و‌هابي معاصر ابي عبيده مشهور به حسن آل سلمان، دار الصميعي، رياض، چاپ اول، 1415 هـ.ق.\n . همان، (1 / 271 )\n . الرسائل الشخصية للامام محمد بن عبدالو‌هاب، نامه شماره11، ص75.\n . الخرْج: سرزميني است که داراي روستا‌هاي بسياري است و از رياض بيش از هشتاد کيلومتر فاصله دارد. ن.ک: المعجم الجغرافي للبلاد العربية السعودية (1/392 ) و ن.ک: معجم اليمامة (1/372).\n. الرسائل الشخصية للامام محمدبن عبدالو‌هاب، نامه شماره34، ص232.\n. علامه شيخ سليمان‌بن محمد‌بن احمدبن سحيم از بارزترين و بزرگترين عالمان عصر خود بود در سال 1181 هـ.ق فوت کرده است و‌هابي معاصر شيخ عبدالله‌بن عبد‌الرحمن آل بسام در کتاب خود به نام علماء نجد خلال ستة قرون او را به نيکي ياد کرده است. (2/381) شرح حال شماره 191 چاپ مکه مکرمه، نشر مکتبة النهضة الحديثة، چاپ اول، سال 1398 هـ. . ق\n. مجموع مولفات الامام الشيخ محمدبن عبدالو‌هاب، (5 /90 ـ 91).\n1. همان، (5 / 90 – 91)\n . ن.ک: بحوث و تعليقات في تاريخ المملکة العربية السعودية، دکتر عبدالله العثميين، ص91ـ113، چاپ رياض، سال 1404 هـ ق.\n. مقصود حکومت جمال عبدالناصر است.\n. مؤلفات الامام محمدبن عبدالو‌هاب، قسمت سوم، فتواي شماره، 68.\n. الدرر السنية في الفتاوی النجدية، ج2، ص59.\n . الدخن: ابن اثير در مورد اين واژه مي‌گويد: «و منه الحديث (هدنة علی دخن) اي علی فساد و اختلاف، تشبيها بدخان الحطب الرطب لما بينهم من الفساد الباطن تحت صلاح الظاهر» النهاية في غريب الحديث و الاثر، ابن اثير، ج 2 ص 109، چاپ چهارم، انتشارات اسماعيليان، 1367 ش. از آن جمله است حديث (هدنة علی دخن) که به معناي فساد و اختلاف مي‌باشد و به دود هيزم مرطوبي گفته مي‌شود که از درون دچار فساد شده ولي از ظاهر خوبي دارد و تفسير آن در حديث آمده که دل‌هاي مردم به آنچه در گذشته بر آن بوده باز نمي‌گردد. به عبارت ديگر با همديگر سازگاري نخواهند داشت و دوستي آن دل‌ها پا برجا نمي‌ماند. مانند تيرگي که در رنگ جنبدگان وجود دارد».\n. جولات في الفقهين الکبير و الاکبر، شيخ سعيد حوی، ص 5 ـ 12.\n. السلفيه مرحلة زمنية مبارکة لامذهب اسلامي، شيخ محمد سعيد رمضان البوطي، ص244، 245.\n. اين جماعت از بزرگترين جماعت‌هاي اسلامي است که در ميان اهل سنت وجود دارد.\n. بعد از اينکه شيخ مسعري شکاف‌هاي موجود در توحيد شيخ محمد بن عبدالو‌هاب را دريافت با حمله تندي از طرف مقلدان شيخ محمد بن عبدالو‌هاب مواجه شد که آخرين مهاجم او و‌هابي سنتي شيخ يحيي الحجوري است که در کتابش با نام مشاهداتي في بريطانيا در صفحه 25 آن گفته بود: (او انساني خبيث است).\n. اصل الاسلام و حقيقة التوحيد، شيخ محمد‌بن عبدالله المسعري. چاپ موسسة الرافد، چاپ اول، سال 1997 م، مقدمه کتاب.\n. از بزرگان علماي نجد است که تحت تاثير دعوت شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب قرار گرفت ولي او را ترک گفت. در سال1142 هـ . ق به دنيا آمد و در تعدادي از دانش‌ها مهارت يافت و داراي شيوخ و شاگردان بسياري بود. در سال 1216 هـ . ق وفات يافت. بنگريد به شرح حال او در کتاب «علماء نجد» نوشته مورخ و‌هابي «البسام» (3/882) و هم‌چنين مراجعه کنيد به کتاب (السحب الوابلة) تاليف ابن حميد، ص 721.\n. امام شيخ عبدالله‌بن عيسي مشهور به المويس، در حومة نجد به دنيا آمد و شيخ محمدبن عبدالو‌هاب او را از بزرگان علماي نجد به حساب آورده است. اما هنگامي که به انحراف موجود در افکار شيخ پي برد و دور بودن آن افکار را از قرآن و سنت دريافت، از سوي محمدبن عبدالو‌هاب فتوايي در تکفير و خارج شدن او از اسلام صادر شد.\n. امام شيخ سليمان‌بن سحيم حنبلي نجدي از کساني بود که شيخ را نصيحت کرد و او را به مشکلاتي که نوشته‌هايش درباره توحيد دارد متوجه نمود. شيخ هم در مقابل او را کافر بزرگ خواند که خارج از ملت اسلام است. او در حالي که از شمشير‌هاي طرفداران شيخ، فراري شده بود به صورت مظلومانه‌اي جان باخت.\n. دعاوي المناوئين لدعوة الشيخ عبدالو‌هاب، نوشته و‌هابي معاصر عبدالعزير بن عبداللطيف، ص30.\n1. اين مطالب را در شبکه المجد در تاريخ 24/7/1424 هـ ق در برنامه «ساعة الحوار» بيان کرده است.\n1. في ظلال القرآن، ج 4، ص2114 ـ 2116.\n1. الطريق الی الجماعة الام، و‌هابي سنتي شيخ عثمان عبدالسلام نوح، ص50 ـ 55.\n. اين سخن را ترابي در مجلة الاستقامة در تاريخ ربيع الاول سال 1408 هـ گفته است. او از جريان و‌هابيت در سودان که به نام انصار السنة معروف است نام مي‌برد.\n3. اين سخنراني خطاب به هيئت بزرگان علماي عربستان در موسم حج ايراد شده است.\n. الطريق الی الجماعة الام؛ و‌هابي سنتي شيخ عثمان عبدالسلام نوح، ص30.\n1. جولات في الفقهين الکبير و الاکبر، شيخ سعيد حوی، ص34.\n. فضائح و نصائح، شيخ و‌هابي سنتي مقبل‌بن هادي الوادعي، ص151.\n . الحد الفاصل بين الحق و الباطل، شيخ ربيع المدخلي، ص 5.\n. الدعوة الی الله، تجارب و ذکريات، عالم و‌هابي شيخ سعيد‌بن مسفر، ص 198.\n همان منبع، ص 199 و بعد از آن.\n. مقصود نگارنده کساني است که توجه خاصي به قبر‌ها دارند.\n. السلفية مرحلة زمينة مبارکة لا مذهب اسلامي، شيخ محمد سعيد رمضان بوطي، ص 235 ـ 236.\n. اين کتاب در مقدمه کتاب الاسماء و الصفات تأليف امام بيهقي چاپ شده است.\n. سوره اعراف، آيه 28. «بگو که خداوند به فحشا امر نمي‌کند.»\n. سوره زمر آيه 7. «و کفر را براي بندگان خود نمي‌پسندد.»\n. سوره بقره، آيه 34. «و به فرشتگان گفتيم که بر آدم سجده کنيد، همگي آن‌ها سجده کردند به غير از ابليس که تکبر ورزيد.»\n. سوره اعراف، آيه 12. « خداوند (به او) فرمود: «در آن هنگام كه به تو فرمان دادم، چه چيز تو را مانع شد كه سجده كنی؟» گفت: «من از او بهترم؛ مرا از آتش آفريد‌اي و او را از گل!».\n. سوره اسرا، آيه 61. «(به ياد آوريد) زمانی را كه به فرشتگان گفتيم: «براي آدم سجده كنيد!» آن‌ها همگی سجده كردند، جز ابليس كه گفت: «آيا براي كسي سجده كنم كه او را از گل آفريده‌اي؟! ».\n. سوره الملک، آيه20، « آيا اين كسی كه حامي شماست میتواند شما را در برابر خداوند ياری دهد؟ ولی كافران تنها گرفتار فريبند!».\n. انبياء، آيه 43 « آيا آن‌ها خدايانی دارند كه میتوانند در برابر ما از آنان دفاع كنند؟! (اين خدايان ساختگي، حتی) نمي‌توانند خودشان را ياري دهند (تا چه رسد به ديگران)؛ و نه از ناحيه ما با نيرويی ياري میشوند!».\n. سوره هود، آيه 54 « ما (درباره تو) فقط میگوييم: بعضی از خدايان ما، به تو زيان رسانده (و عقلت را ربوده)اند! (هود) گفت: «من خدا را به شهادت می‌طلبم، شما نيز گواه باشيد كه من بيزارم از آنچه شريك (خدا) قرارمیدهيد... »\n. سوره هود، آيات 55 ـ 56 « از آنچه غير او (مي‌پرستيد)! حال كه چنين است، همگي براي من نقشه بكشيد؛ و مرا مهلت ندهيد! (اما بدانيد كاري از دست شما ساخته نيست، من، بر «الله» كه پروردگار من و شماست، توكل كرده‌ام! هيچ جنبنده‌اي نيست مگر اينكه او بر آن تسلط دارد؛ پروردگار من بر راه راست است! ».\n. سوره شعراء، آيه 92 و 93،«به آنان گفته مي‌شود: «كجا هستند معبودانی كه آن‌ها را پرستش مي‌كرديد، معبود‌هايی غير از خدا؟! آيا آن‌ها شما را ياري میكنند، يا كسی به ياري آن‌ها مي‌آيد؟!».\n. سوره شعرا، آيات 97 و 98.« به خدا سوگند كه ما در گمراهي آشكاري بوديم، چون شما را با پروردگار عالميان برابر ميشمرديم».\n. سوره بقره آيه 165؛ « بعضی از مردم، شريک‌هايي غير از خداوند برای خود انتخاب میكنند؛ و آن‌ها را همچون خدا دوست میدارند. اما آن‌ها كه ايمان دارند، عشقشان به خدا، (از مشركان نسبت به معبود‌هاشان،) شديدتر است. و آن‌ها كه ستم كردند، (و معبودي غير خدا برگزيدند)،هنگامي كه عذاب (الهي) را مشاهده كنند، خواهند دانست كه تمام قدرت، از آن خداست؛ و خدا داراي مجازات شديد است».\n. فرقان القرآن بين صفات الخالق و صفات الاکوان، علامة القضاعي الشافعي، ص111ـ 114.\n. فصل الخطاب في الرد علی محمد‌بن عبدالو‌هاب. نوشته شيخ سليمان‌بن عبدالو‌هاب. ص25.\n. المجموعة الکاملة، امام شيخ محمد‌بن عبدالو‌هاب، ج1، ص371.\n. سوره اعراف، آيه 54. آگاه باشيد كه آفرينش و تدبير (جهان)، از آن او (و به فرمان او)ست! پر بركت (و زوالناپذير) است خداوندي كه پروردگار جهانيان است.\n. بنگريد به فتوا‌هاي مجمع دائمي بحث‌هاي علمي و افتا در عربستان سعودي، ج1، ص55.\n. الرسائل الشخصية للامام محمد عبدالو‌هاب، نامه شماره11، ص61.\n. بايد توجه داشت که مفهوم الوهيت در نزد سيدقطب، به طور کلي با مفهوم الوهيت در نزد محمدبن عبدالو‌هاب تفاوت دارد.\n. في ظلال القرآن، سيدقطب، ج 4، ص1864.\n. همان، ج 4، ص2111.\n. در کتابم به عنوان المنهج الصحيح و الجديد في الحوار مع الو‌هابيين ضرورت اجتناب از طرح قضيه صحابه را بيان داشتم، چرا که طرح آن، و‌هابيان را به خشم مي‌آورد.\n. بنگريد به کتاب الالحاد الخميني في ارض الحرمين و کتاب الخروج من الفتنة.\n. نگاه کنيد به: الصحيح البخاري، باب سفر الامام علی و خالدبن الوليد الی اليمن. «ان رجلا قال لرسول الله: اتقی الله يا محمد. فقال له و هل هناك احق بالتقوی غيري. فقال خالد بن الوليد: دعني اضرب عنقه يا رسول الله. فقال رسول الله: لا تصنع ذلك يا خالد لعله من المصلين».\n1. ابن‌عربي مالکي از شخصيت‌هايي است که ابن تيميه از او متأثر بوده است و نبايد او را با ابن‌عربي صاحب فتوحات مکيه، اشتباه گرفت.\n. منهاج السنة، ابن تيمية، ج1، ص6.\n. همان، ج 4 ص 142... (ليس في الائمة الاربعة و لاغيرهم من الفقهاء من يرجع الی علي في فقهه).\n. در خصوص اين موضوع مراجعه کنيد به کتاب (الزلزال ـ انتصار الحق) که حاوي مناظره‌اي بين من و شيخ عثمان الخميس مي‌باشد.\n. منهاج السنة ج 5، ص 7.\n . در کتاب «الزلزال ـ انتصار الحق» به صورت مفصل در اين مورد سخن گفته‌ام. اين کتاب عبارت است از مناظره‌هايي که بين من و شيخ عثمان الخميس رخ داده است.\n. العدالة الاجتماعية في الاسلام، نوشته شهيد سيدقطب، ص206، چاپ پنچم.\n. اضواء اسلامية. نوشته شيخ و‌هابي معاصر ربيع المدخلي، ص31 و بعد از آن و در اين کتاب طعن‌هايي را که سيدقطب به برخي از صحابه‌اي که با امام عليA دشمني داشتند به صورت خلاصه بيان کرده است.\n. اضواء اسلامية، ص 53.\n. في ظلال القرآن، شهيد سيد قطب، تفسير سوره غافر، آيه 51.