باشگاه اندیشه › میراث فکری مصر: از توتمیسم تا مونیسم\nبر خط: 1573\nسرزمین باستانی مصر به عنوان یکی از کهن ترین تهمدن های بشری، میراث برجسته ای در تاریخ و فرهنگ از خود به جای گذاشته و همواره مورد توجه جمعیت بزرگی از انسان شناسان و باستان شناسان بوده است. به جرات می توان گفت که از نظر فرهنگی تاثیر گسترده ای بر سایر تمدن های مجاور خود داشته است. در دوران باستان به سبب تبادلات بازرگانی و برپایی جنگها و به خصوص به واسطه ی تجار فنقیه ای که با دریانوردی توانمند خود آفریقاریا، بین النهرین و یونان را بیکدیگر متصل کرده بود، تمدن های بزرگ و بانفوذی نظیر ایران و یونان را تحت تاثیر فرهنگ و تفکرات خود قرار داد. هم چنین به استثنای قرون وسطی که ملغمه ای از مشرب های نوافلاطونی و عرفان و کلام مسیحی اروپا و دستگاه عقیدتی کلیسا را در سیطره ی خود داشت، در دوره ی رنسانس با ترجمه ی برخی از متون باستانی بدست آمده از کتابخانه ی بزرگ اسکندریه به خصوص «هرمتیکا» به دست اشراف فلورانس، سرمنشا خردورزی و روشنگری در اروپا شد.\nاگر چه در مصر استحکام حاکمیت فراعنه و نفوذ اندیشه دینی در این حکومت، نوعی وحدت کیش در میان مردم آن روزگار ایجاد کرده بود و اغلب تحولات فکری در مصر از کاخ امپراطوری سرچشمه می گرفت، اما سیر تاریخی تطور اندیشه در مصر مجموعه ی عظیمی از تفکرات را در بر می گیرد که در این جستار تلاش شده است که به صور کلی و اهم آنها اشاره شود. سیر تحول فکری در مصر از توتم پرستی ابتدایی به آنیمیسم یا آیین جان، از آنیمیسم به پاگانیسم یا چندخدایی و از پاگانیسم به مونیسم یا یگانه باوری نمونه کاملی از تحول اندیشه دینی در قالب کلی آن در سراسر گیتی می باشد. در این جستار ابتدا مفهوم هر یک از این مقولات فکری مطرح می شود. سپس به رئوس هر یک از آنها اشاره می شود. و در پایان تلخیصی از وقایع تاریخی که در اندیشه دینی مصریان موثر بوده است ارائه می شود و این مختصر به پایان می رسد.\nمطالعات باستان شناسی انجام شده در سراسر جهان موجب نتایج انسان شناسانه ی جدیدی شده اند که حاکی از وجود اندیشه ای پایه در تاملات بشر نخستین تا به امروز است که می توان این اندیشه پایه را در قالب چند اصل کلی طبقه بندی کرد. پژوهش های انجام شده در حوزه عرفان تطبیقی نیز در دست یابی به این مقصود ما را یاری می کند. توتم پرستی به مثابه یکی از اولین مظاهر تفکر دینی در بشر نخستین از آن جهت حائز اهمیت است که اندیشه دینی طی آن از مرحله پرستش عناصر زنده و غیر زنده طبیعت به مرحله قائل شدن به یک نیروی بینابینی نامرئی و غیر قابل ادراک که از نقطه نظر فلسفی می توان آن را از جهاتی ماوراء طبیعی و از جهاتی طبیعی دانست، جهش کرده است.\nبه عبارت دیگر می توان توتم پرستی را پل عبوری از بت پرستی به خداپرستی یا به بیان بهتر از طبیعت گرایی (1) به متافیزیک دانست. مطالعه آثار و بقایای اشکال مختلف توتم پرستی نشان می دهد که چگونه انسان از پرستش عناصر طبیعی به پرستش موجودات زنده و سپس موجودات انسان ساز و در نهایت امر برخی از مهارتهای و خصلتها که ماهیت بینابینی دارند می پردازد.\nهم اکنون به تشریح اصول بنیادی اشکال مختلف توتم پرستی می پردازیم:\nکلیمه توتم به معنای تقدس نوع خاصی از اشیاء یا جانداران است. قدمت توتم قرار دادن اشیاء بی جان در اجتماعات بشری بیشتر است. به عقیده بسیاری از جامعه شناسان مقدس دانستن اشیاء یا پدیده های طبیعی ریشه در برخی حالات روانی به ویژه ترس دارد. بنا به این دیدگاه توتم پرستی به مثابه نوعی اندیشه دینی اشاره به تلاش انسان در برقراری حس امنیت و ایمنی در اجتماع خود است. انسان اولیه از آنجا که خود را در برابر حوادث طبیعی ناتوان و ضعیف می دید، عبادت و پرستش را نوعی ضمانت امینیتی می دانست. اینکه دقیقا چه چیز انسان را در جهت گرایش به این بینش سوق می داد مشخص نیست. اما شواهد بدست آمده از درون غارها از یک طرف و بقایای این نگرش در دوران متاخرتر از طرف دیگر توسل به این نگرش را موجه می کند. بقایای گرایش به پرستش پدیده های طبیعی در سنتهای بسیاری از جمله آیین های هندو، شینتو و باورهای مصریها، مایان ها و آزتک ها و. . . دیده می شود. باز هم علت اینکه چرا انسان بدوی برخی اشیاء را مقدس تلقی کرده و به برخی دیگر بی اعتنا بوده، بر ما پوشیده است.\nبه تدریج طی تکامل اندیشه بشری گرایش به برخی موجودات زنده افزایش پیدا کرد. در این میان گرایش به حیوانات بیش از گیاهان به چشم می خورد. احتمالا این گرایش از مشاهده سازوکار پیشرفته تر جانداران نشات گرفته است. اما نکته ای که باید بدان توجه داشت این است که گرایش به جانداران به منزله ی فراموشی پدیده های طبیعی نبود. شواهد بدست آمده نشان می دهد بسیاری از اقوام بشری به نوعی پیوند و نزدیکی میان برخی از موجودات زنده و پدیده های طبیعی اعتقاد داشته اند. به طوریکه نوع برخورد و ارتباط انسانها با توتم می تواند در عملکرد پیدیده ها تاثیر بگذارد و آن را متحول کند. از این رو اعتقاد به توتم صرفا اعتقاد به یک نوع حیوان نیست بلکه مجموعه ای از پدیده های موثر در زندگی انسان را در بر می گیرد. این که درک این پیوند و ارتباط چگونه در ذهن اقوام بشری جا افتاده بود مشخص نیست. اما باید دانست این ارتباط و پیوند عامل بسیار مهمی در اسرار آمیز جلوه کردن حیوانات بوده است. به گونه ای که بشر بدوی توتم های حیوانی خود را از خود بسیار پیچیده تر و قوی تر می پنداشت تا حدی که آن را پرستش می کرد. و در بسیاری از موارد و به خصوص در مراسم مذهبی رفتارها و عادات آن را تقلید می کرد. مراسم مذهبی قربانی دادن برای توتم را می توان نوعی گرایش عرفانی تلقی کرد. همان طور که در طریقتهای عرفانی یگانه باور، هدف سالک فنا در حق است، در مراسم توتم پرستانه هدف سالک وحدت با توتم و شبیه شدن به وی است. نمونه ی متاخر تر این مراسم را می توان در طریقت های شمنی موجود در منطقه های سیبری و آمریکای جنوبی مشاهده کرد.\nهمان طور که در معماری دینی امروز تلاش می شود که پیوندی بین ساختار ابنیه و اعتقادات مذهبی برقرار شود، در بین اقوام بدوی مظاهر و تصاویر توتم را در همه جا می توان یافت. انسان بدوی تصاویر توتم را بر روی سپر، چادر، سازه های ساختمانی و حتی بدن خود حکاکی می کرد. اشیایی که به تصاویر توتم آراسته باشند مقدس به شمار می روند. آنچه که در ساختارهای پیچیده تر توتم پرستی طلسم تلقی می شود نمونه ی ابتدایی تر همین اشیاء مزین شده است. نیز اعمال رمالی و وردنویسی امروزی ریشه در همین معتقدات کهنه دارند.\nهمان طور که در همه ی ادیان خداباور درجه ی برتری انسانها در میزان شباهت با صفات الهی سنجیده می شود یعنی هرکه به ذات حق باتقوا تر باشد کامل تر است، در تفکرات توتم پرستانه جایگاه اجتماعی در نسبت با توتم تعیین می شود. اما آنچه این نسبت را تعیین می کند غالبا ملاک های انسانی است. افرادی که مهارت و تجربه بیشتری در برخی امور اساسی و مورد نیاز قبیله دارند، برترند. این نوع نگرش در طول تاریخ زمینه ساز دوره های مردم شناسانه چون پدرسالاری و مادر سالاری شده است. از آنجا که پیران از جوانان باتجربه ترند دارای شناخت بیشتری از توتم هستند و از اینرو برتر هستند. حقوق و احترام والاتری که جوامع سنتی امروز برای سالمندان در نسبت با جوانان قائل هستند ریشه در این اعتقاد بدوی دارد. رهبر قبیله کسی است که دارای بیشترین شناخت از توتم می باشد و تنها اوست که شانیت ارتباط با توتم را داراست. اوست که مراسم عبادی را هدایت می کند و قربانی را انجام می دهد. سایر اعضای قبیله به او اقتدا کرده و از او تقلید می کنند. به این دلیل وقتی که قبیله در شرایط سختی قرار می گیرد و دچار سیل و طوفان و خشکسالی می شود این رهبر است که مسئول این اتفاقات شناخته می شود زیرا موفق به راضی نگه داشتن توتم و خدایان نشده است.\nاما این نیرویی که سبب تفکیک درجه و مقام اعضای قبیله می شود چه چیزی است؟ در اینجا وجه پیشرفته تر توتم پرستی که آنیمیسم یا آیین جان نامیده می شود جلوه گر می شود. این آیین برای همه موجودات، زنده و یا غیر زنده روح قائل است. بنا به این دیدگاه همه موجودات دارای نوعی ادراک و فهم و جان هستند چه ساختار روحانی موجودات زنده پیچیده تر از موجودات غیر زنده است. گرایش به پرستش ارواح طبیعی و هم چنین ارواح اموات و نیاکان از مشخصات این نگرش است. انسانی که قادر بود اجتماعات بزرگتر و پیچیده تری از حیوانات تشکیل دهد. می تواست حیوانات را شکار کند و کشاورزی کند، برای اینکه از تناقضات ناشی از تفکرات دینی خود و واقعیت طبیعت بگریزد، به سمت جهان متافیزیکی متمایل شد. به تعبیر اگوست کنت انسان در حالت ربانی پدیده ها را با توانایی محدود خویش قیاس می کند و آنها را از خود قوی تر می پندارد. اما در مرحله بعد از واقعیت طبیعت می گریزد و به عالم مثل و مجردات روی می آورد. از نمونه های جدیدتر این دیدگاه می توان به آیین شینتو و آیین جین اشاره کرد. گرایش به سحر و جادو و اسطوره پردازی از مشخصات دیگر این تفکر است. تاریخ اساطیری هر ملت درست مانند تاریخ حقیقی آن وجهی از واقعیت تلقی می شود. با آنکه در عالم واقعیت وجود آن را در نمی یابیم و تنها نمودی از آن را می فهمیم، حتی از تاریخ عینی هم واقعی تر است. در حقیقت در اکثر سنتهای مذهبی، عالم مشهود آیینه ای از عالم متافیزیکی ارواح و خدایان است. چنانچه هر رفتار و عملکرد مردگان و ارواح می تواند جهان زندگان را تغییر دهد.\nجنبه دیگر بینش آنیمیستی گرایش به نوعی وحدت روحانی ابتدایی است. عنصری که مادی نیست اما در ماده زیست می کند و در تمام شعائر عالم پراکنده است. شکل پیشرفته تر این دیدگاه در قالب ادیان یکتاپرست به خدا تبدیل می شود. چنانچه در اکثر سنتهای یگانه باور اعتقاد می رود خدا نه با پدیده های عالم یکی است و نه از آنها جداست. اما در جان پرستی برخلاف سنتهای امروزی خدا در همه ی مظاهر عالم جلوه گر نیست. نیروی روحانی تنها در قالب یک نیروی مقدس در شرایط و موقعیات خاص و به شکلهای خاص و در اشخاص خاص ظاهر می شود. نکته ی مهم درباره این نیروی مرموز عدم تشخص آن است. نیرویی بسیط که قدرت عارض شدن بر هر جوهری را دارد، نامتناهی و ابدی است و در عین حال که مادی نیست در ماده تغییر ایجاد می کند. اینکه دقیقا این نیرو به طور ارادی عمل می کند یا قائم به اراده ی شخصی است، نامعلوم است. به نظر می رسد که در هر دو شرایط ظاهر می شود. اشیا و موجودات به نسبت قوای فطریشان از این نیرو بهره مندند و به نسبت کسب مهارتهای بخصوص، در استفاده از این نیرو تواناتر می شوند. این نیرو در تمام اشیا تقرر دارد اما میزان ظهورش بسته به استعداد فطری شئ دارد.\nمساله تولد ثانوی یکی دیگر از مسائل اساسی این طرز تفکر به شمار می رود که در همه ساختارهای توتم پرستی قابل مشاهده است و ریشه در اعتقاد به این نیرو دارد. منظور از تولد مجدد تغییر و تحول شخصیت و اندیشه و احساس انسان درباره جهان پیرامونش است که در این مرحله بر اساس آموزش های دریافتی از پدران تعمیدی و مرشدان که عمدتا دارای قالب ریاضت کشانه است، جهت بخصوصی می گیرد. فرد تازه وارد از انجام برخی امور، خوردن برخی غذاها و داشتن برخی ابزارها تا موقع بدست آوردن آمادگی لازم که نیازمند درک نشانه ها توسط مرشدان است، منع می شود. همچنین وی را مجبور به انجام برخی کارها می کنند که پس از رسیدن به موعد مشخص انجام آنها واجب نخواهد بود. اما سلسله قواعدی که تازه وارد باید بر اساس آنها تربیت شود «تابو» نام دارد.\nاین جنبه توتم پرستی اشاره به قواعد و اصولی دارد که در قبیله و قوم حرام یا واجب تلقی می شود. البته شایان ذکر است که این قواعد مطلق نبوده و بسته به شرایط و اشخاص در مواردی قابل تغییر است. به عبارت دیگر این قواعد مبنای عمل اخلاقی و نظام پاداش و کیفر در قبیله شناخته می شود. تابو هم ابعاد شخصی و هم ابعاد اجتماعی اعمال را در بر می گیرد. نمونه ی این قواعد را امروزه در تمامی ادیان و نظامهای اخلاقی و اجتماعی می بینیم. تابو مرزهای عمل و حدود روابط را در بین افراد قبیله تعیین می کند و تخطی از آن مجازات سختی را در پی خواهد داشت. برای مثال کشتن برخی حیوانات و چیدن برخی گیاهان یا خوردن بعضی غذاها و همچنین برخی روابط بین افراد قبیله نامشروع و از محرمات شناخته می شده است. تابو همواره در ارتباط با عالم متافیزیکی و مثالی معنا پیدا می کند. به عبارت دیگر اعتقادات مذهبی که در ارتباط با عوالم دیگر معنا پیدا می کند عامل اساسی در تحکیم ایمان به تابو و اجرای آن بوده است. محرمات اعمالی هستند که سبب خشم خدایان و ارواح می شود و واجبات اعمالی هستند که ارواح به واسطه ی رئیس قبیله آنها را بر اعضا مکشوف می سازد. به قول دورکیم: « دین اصولی است از عقاید و اعمال مربوط به هم برای اشیاء مقدسی که از ممنوعات جداست.» برای مثال کار که صرفا نتیجه و محصول ناسوتی و این جهانی دارد در اعیاد و مراسم مذهبی ممنوع اعلام می شود. زیرا ذهن سالک در این روزها صرفا باید مملو از عناصر و دغدغه های روحانی باشد. در این روزهاست که ارتباط و همزیستی موجودات در عوالم مختلف به حد اعلای خود می رسد. نمونه این تعطیلی ها را امروزه به صورت تعطیلی های هفتگی مشاهده میی کنیم.\nهمچنین مراسم قربانی از جمله مراسم بسیار مهمی به حساب می آید که تحقیقات باستان شناسی از وجود آن در گذشته دور اغلب تمدنهای جهان خبر می دهد. هرچند نمونه هایی از آن امروزه نیز قابل مشاهده است. اساس این مراسم اینگونه است که اعضای قبیله هر یک نمونه اعلایی از کالاهای خود را که عمدتا شامل شکار بوده است، به عنوان هدیه تقدیم به توتم می کنند. تصویر یا مظهر توتم در این مراسم نمونه ای از تجلی ارواح مقدس به شمار می رود. هدف از اجرای این مراسم ایجاد پیوند و وحدت میان عالم مجردات و انسانها است.\nبا گذشت زمان و تکامل اندیشه بشری قربانی ابتدایی که جنبه بیرونی و عینی را شامل می شد، جنبه درونی به خود گرفت و ابتدا در قالب ریاضت و سپس در قالب معرفت به ضمیر باطن و خودشناسی خود را نمایاند. نمونه هایی از این دیدگاه را در مکاتب یوگا و ذن می بینیم.\nدر مراحل پیشرفته تر توتم پرستی خدایان از موجوداتی متخاصم که هر لحظه می توانند حیات قبیله و اعضای آن را به خطر بیاندازند به موجوداتی مهرورز تبدیل می شوند که آفرینش جهان را برای محبت به نوع بشر بر عهده گرفته اند. به علاوه ارتقاء مقام ارواح نیاکان به موجودات قدرتمند آن جهانی، این ایده را در انسان تقویت کرد که نوع بشر در اصل از نسل خدایان است و سبب شد خویشاوندی و ارتباط ارواح و زندگان عمیق تر شده و همه شئونات زندگی بدوی را در بر بگیرد.\nپیدایش تناسخ در اندیشه بدوی، این خویشاوندی را با حیوانات و دیگر موجودات تقسیم کرد. به این معنی که روح پس از مرگ جسم وارد کالبد جدیدی می شود که با آن خویشی بیشتری دارد. حتی در دیدگاه های بدوی تر مانند نمونه هایی که در ژاپن یافت شده اند روح نوعی حیوان و تصویر مثالی توتم تلقی می شود. انسانهای بدوی معتقد بودند روح می تواند حتی در دوران زندگی موقتا از کالبد خارج شده و به شرایط زمانی و مکانی دیگر رفته و تجربیات جدید کسب کند. هم چنین روح قادر است پس از مرگ سرگردانی پیشه کند و کالبد جدیدی اختیار نکند و در پدیده های طبیعی آثار خود را نمودار کند. ارواح در عالم اموات درست مانند زندگان زندگی می کنند، می خورند و می آشامند و در آن جهان هم مرگ وجود دارد. بدین معنی که زندگی ارواح نیز محدود است و امکان دارد در شرایطی ارتباط آنها با دنیای اموات هم قطع شود. و در پس مرگ ثانویه دیگر زندگی وجود ندارد. هر چند مشخص نیست که بر اساس چه دستورالعملی و تحت چه قاعده یک روح ممکن است بمیرد یا مراجعت کند. در این دیدگاه روح صرفا می تواند در نقاط خاصی از جسم انسانی جایگاهی اختیار کند. بنابراین نقاطی که روح در آنها قرار دارد از اهمیت و تقدس بیشتری از سایر نقاط برخوردار بودند.\nمورد اساسی دیگر در اندیشه توتم پرستی نوع نگرش خاص آن نسبت به تصورات است. از این منظر همانطور که تصورات ذهنی می توانند از تاثرات خارجی نشات گرفته باشند، امور عالم عینی نیز می تواند توسط تصورات مورد مداخله قرار بگیرد. بنابراین خوابها و تخیلات نیز به نوعی ریشه در واقعیت دارند حتی اگر واقعیتشان قابل مشاهده و اثبات نباشد. در حاشیه این نگرش اعتقاد به سحر و جادو معنا پیدا می کند. سحر و جادو کنشهایی هستند که در عالم تصورات و خیالات منشا اثر می شوند و به همین ترتیب قادرند زندگی انسانی را تحت تاثیر قرار دهند. شاید بتوان گفت گرایش به سحر و جادو نوعی گرایش به تقلید از اعمال خارق العاده خدایان باشد. یعنی انسان هم می تواند مانند خدایان در سرنوشت کائنات و انسانهای دیگر سهیم شود. اشیای که دارای قدرت جادویی باشند و یا اعمال جادویی آنها را احاطه کرده باشد طلسم نام دارند. اینکه چه چیز عامل بوجود آمدن گرایش به تفسیر تخیلی سازوکار پدیده ها در انسان بدوی بوده است نیازمند تحقیق گسترده تری می باشد.\nگرایشات توتم پرستانه در اغلب نقاط جهان از جمله مصر وجود داشته است. اکنون به بررسی برخی از نشانه های آن در تمدن کهن مصر می پردازیم. عناصر حیاتی زندگی همواره به مثابه نوعی توتم مورد توجه مردم مصر بوده است. مواد غذایی بسیار بخصوص خرما و انجیر که نقش مهمی در تغذیه مصریان داشته همواره مورد پرستش این اقوام بوده است. شواهدی از قربانی کردن بسیاری از میوه و سبزیجات برای بارور شدن زمین های کشاورزی در مصر دیده شده است. از آنجایی که شواهدی مبنی بر پرستش خدایان ماوراء الطبیعی در دوران ابتدایی تر تمدن مصری وجود ندارد بی شک می توان گرایشات ابتدایی این قوم را قالبی از توتم پرستی دانست. هر چند مسلما برخی از ویژگی های کلی آن را در بر ندارد. گرایش مصریان به پرستش گیاهان مغذی به طور عام و پرستش حیوانات محلی به طور خاص در مصر رواج داشته است. برای مثال می توان به پرستش گربه ماده در «بوباستیس»، گاو نر در «منفیس»، نهنگ در «تب» و قورباغه در «آبیدوس» اشاره کرد.\nلازم به ذکر است که تقدس این حیوانات به حدی بود که قتل آنها توسط انسان مستوجب مرگ وی می گشت. حتی گاهی زنان را به عنوان قربانی و به منظور همخوابگی تقدیم این خدایان می کردند. پرستش حیوانات غالبا ناشی از وجود برخی مظاهر به اعتقاد مصریان اسرارآمیز بوده است که از آن جمله می توان به گاو نر آپیس اشاره کرد علامت سفید مثلثی شکلی بر پیشانی داشت. نمونه مومیایی شده این گاو در تابوتی در دخمه ی عظیم سرایپوم یافت شده است. اما علت پرستش گیاهان توانایی آنها در برطرف کردن نیازهای اولیه مصریان بوده است که از نظر آنها نوعی مهرورزی تلقی می شد. از اینجا می توان نمودهایی از آنیمیسم را در دیدگاه مصریان یافت. مشابه این گرایش در آیین های کهن شیوایی در هند یافت می شود، که موجب تقدس افراطی گاو در آن سرزمین شد. پرستش بز و گاو نر در مصر به عنوان نمادهای نیروی جنسی یادآور مفهوم یین یانگ در آیین تائو است. چنانچه خواهیم دید نیروی جنسی در دوران پولی تئیستی مصر جلوه ی بارزتری یافت.\nگرایش به حیوانات و مظاهر حیوانی تا دوران پولی تئیستی جلوه خود را حفظ کرد، به طوری که خدایان دوره بعدی اندیشه مصری دارای تجسم حیوانی بودند. از جمله «هوروس» که سری چون شاهین، «آنوبیس» که سری مانند شغال، «تات» که سری به شکل لک لک، «باستی» با سری چون گربه، ایزیس با شاخی چون گاو و «خنوم» که سری چون قوچ داشت. همچنین «آمون» با بدنی به شکل غاز یا قوچ، «رع» با بدنی چون ملخ یا گاو، «اوزیریس» به صورت گاو یا قوچ، «سبک» به صورت نهنگ، «حتحور» در قالب گاو و «تحوت» به شکل بوزینه، از خدایان بزرگ مصر بوده اند.\nدر کنار پرستش حیوانات و برخی گیاهان مغذی، شواهدی مبنی بر گرایش مصریان به پرستش برخی از پدیده ها که در زندگی مصریان تاثیر بسزایی داشتند نیز دیده می شود. از جمله مهم ترین مظاهر آن می توان به رود نیل اشاره کرد که از عناصر اساسی در پیدایش تمدن مصری بوده است. پرستش نیل به عنوان مظهری از نیروی الهی تا اواخر دوره پولی تئیستی نیز باقی ماند و جلوه های تازه ای به خود می گرفت.\nگرایش به اعمال جادویی در مصر نیز همچنان وجود داشته است. چنانچه که مشخص است، وردنویسی به عنوان محرکه اصلی نیروی جادویی در مصر جلوه ملموس تری به خود گرفت. اعتقاد می رفت که ورد به مثابه ی نماد بالقوه جادو در برخورد با برخی اشیا نیروی جادویی خود را نمایان می ساخت. برای مثال آبی که از روی اوراد نوشته شده بر روی مجسمه های توتم عبور کند شفابخش می شود. یا نوشته هایی که بر روی اجسام بخصوص نگاشته شوند آثار عینی از خود بروز خواهند داد. به عنوان نمونه چنین رویکردی در جهان امروز می توان به مراسم غسل تعمید و یا استعمال اشیاء متبرک اشاره کرد.\nبه تدریج با تحول دیدگاه های توتم پرستی و آنیمیستی به پولی تئیسم از یک سو، و تحکیم قدرت وحدت بخش فراعنه و تشکیل کلان شهرهای باستانی از سوی دیگر فصل جدیدی را در تاریخ تفکر دینی در مصر باستان رقم زد. تحکیم وحدت سیاسی همواره از ارکان مهمی در تاریخ ادیان به شمار می رود که نمی توان آن را نادیده گرفت. به همین ترتیب پیدایش اساطیر مصری نیز تحت لوای قدرت سیاسی فراعنه میسر شد. در قسمت بعدی به چگونگی پیدایش خدایان رسمی و تشکیل حکومت مذهبی مصر اشاره خواهد شد.\nدوران چند خدایی:\nبه تدریج با پیشرفت تفکر بشری گرایش به پرستش طبیعت و موجودات طبیعی و فراجهانی به دلایل مذکور ترک شده و از رهگذر آنیمیسم گرایش به عالم مجردات رو به فزونی گذاشت. چنانچه از تعداد اوراد، طلسم ها و همچنین ارواح کاسته شد و زمینه برای ظهور خدایانی آن جهانی و مقتدرتر فراهم شد. چنانچه در تمثال های این خدایان مشهود است، آنها نمادهایی از ترکیب نیروهای مختلف طبیعی و پیدایش توانایی های برتر و فراطبیعی هستند. ترکیب اجزای بدن انسان و حیوانات در پیکر تمثال های خدایان به منزله گرایش به موجودات فراطبیعی با توانایی هایی گسترده تر از موجودات این جهانی در نظر گرفته می شود. با آنکه منظور نگارنده از تجرد در این مقوله، با معنای آن در اندیشه دینی امروزی مترادف نیست، اما نباید فراموش کرد که ترکیب نیروهای طبیعی در قالب موجودات واحد و قرار دادن آن ها در ورای عالم مشاهده و تجربه قدم مهمی در تفکر دینی گذشته به شمار می رود.\nبه این ترتیب توتم های طبیعی با خدایان محلی فراطبیعی جایگزین شدند. مردم هر منطقه و شهر به اقتضای سلیقه و طرز تفکرشان خدایانی را پرستش می نمودند. به مرور زمان و با افزایش اقتدار حکومت و تشکیل دولت مرکزی نوعی یکدستی و یکپارپچگی در تفکر دینی اقوام مقیم مصر ایجاد شد. فراعنه به جای اینکه با بکارگیری نیروی قهریه به سرکوب تفکرات دینی اقوام بپردازند و در ازای آنها خدایان خود را به آنها تحمیل کند، سیاست مماشات اتخاذ کرده و به ترکیب رسوم فولکلوریک پرداختند. به این صورت که مجموعه ای از آداب و خدایان را که در نواحی مختلفی از مصر علیا و سفلی ریشه داشتند در یک مجموعه یکپارچه جای دادند و آن را در سراسر مصر رواج دادند. هر چند خدایان اقوام محلی در نسبت با خدایان قوم حاکم از محبوبیت کمتری برخوردار بودند و کمتر ترویج می شدند. به این ترتیب معابد بزرگی به منظور عبادت خدایان مصری ساخته شد. طبقه کاهنان و روحانیون به منظور تضمین وحدت دینی مصر داستان های اساطیری بسیاری ساختند. بعدها این داستانها به علت تاثیر گسترده ای که بر عموم مردم داشت، به منظور تحکیم قدرت فراعنه مورد استفاده قرار گرفت.\nتشکیل عبادت گاهها و معابد بزرگ و برپا داشتن مراسم گسترده مذهبی به دستور فراعنه در کنار داستان سرایی کاهنان، زمینه سازی تحقق وحدت فکری در مصر شد. در ادامه این جریان عبادتگاه ها به ثروتمندترین مراکز دولتی تبدیل شدند. از آنجا که خدایان مالک و فرمانروای حقیقی تمدن مصر شناخته می شدند، مردم جامعه موظف بودند بخشی از درآمد خود را به عبادتگاه ها تقدیم می کردند.\nخدایان مصری در دو جبهه حق و باطل یا نور وظلمت قابل تقسیم بندی بودند. به عبارت دیگر نزاع بین نیکی وظلم یا نور و ظلمت مبنای شکل گیری اساطیر مصری تلقی می شود. نمونه ی این دیدگاه در آیین زرتشتی به وضوح قابل لمس است. گجستک یا اهریمن از یک سو و اهورامزدا از سوی دیگر جلوه گاه همان اساطیر مصری هستند. همینطور پرستش خورشید به مثابه مظهری از روشنایی، و عنصری که با ظلمت در ستیز است در مصر رواج داشته است. «هوروس» رب النوع خورشید طالع که با «ست» یا «تیفون» که مظهر ظلمت می باشند، «اوزیریس» رب النوع خورشید غارب و «ایزیس» ربالنوع آسمان و ماه است. در ستیز همیشگی است همواره مورد توجه مصریان بوده است. نمونه ای از چنین دیدگاهی در آیین میترایی و مهرپرستی وجود دارد. خورشید به مثابه مظهر روشنایی مورد احترام بسیاری از تمدن های بشری بوده است.\nاز مهم ترین و اساسی ترین داستان های تاریخ اساطیری مصر می توان به داستان اوزیریس اشاره کرد. مضمون آن به قرار زیر است:\n« روزگاری اوزیریس در وادی نیل فرمانروایی می کرد. پس از آنکه موفق به برپایی قوانین صلح پسندانه و اخلاقی در سرزمین خود شد تصمیم گرفت از عرش خود پایین آمده و راه و رسم نیک زندگی کردن را به انسانها بیاموزد. اما در بین راه دشمنانش ست و تیفون به او حمله کرده و او را کشتند. بدنش را تکه تکه کرده و در جهان پراکندند. ایزیس همسر و خواهر اوزیریس اشک ریزان در جست و جوی شوی خود به کمک تنی چند از خدایان به جستجوی اعضای تکه تکه شده او پرداخت. پس از یافتن اعضای اوزیریس آنها را جمع کرده و مومیایی کردند. از آن پس اوزیریس به خدای مردگان برگزیده شد. ایزیس پسرش هوروس را به دنیا آورد و او را در زمین باتلاقی دلتای نیل مخفی ساخت تا از گزند دشمنان در امان بماند. او رشد کرد و در نهایت بر ست و تیفون تاخت و آنها را در زنجیر نزد مادر خود آورد. ایزیس از گناه آنها درگذشت و دستور داد رهایشان کند. از اینرو جنگ هوروس و ست ابدی شد.»\nاین داستان تمثیلی حکایت از گردش شب و روز دارد. به عبارت دیگر اوزیریس به عنوان نماد خورشید غارب، از صفحه آسمان محو می شود. به دنبال محو شدن او تاریکی بر عالم حکم فرما می شود. سرگردانی ایزیس و تلاش او در بازسازی شوهر، نمادی از قرص نورانی اما کم سوی ماه است. در نهایت هوروس به مثابه خورشید طالع ظهر شده و تاریکی را از پهنه ی آسمان می راند و این جریان تا ابد ادامه می یابد.\nوجه دیگر تحلیل این داستان اشاره به عواطف انسانی دارد. اوزیریس مظهر پدری دلسوز و نیکوکار است که جان خود را در راه حمایت از انسانها فدا کرد. ایزیس مظهری از عشق مادری است که با صرف زندگی خود در راه پرورش فرزندی سخت کوش، روشنایی را دوباره به عالم باز می گرداند. و در نهایت هوروس که با همت بی همتای خود روشنایی را به سرزمین مر بازگردانده و پلیدیها را پاک می سازد. هم چنین برخی خدایان نظیر «توت»، «ایبیس» و «آنوبیس» که با بازسازی اوزیریس و برپایی جهان مردگان، امکان زندگی پس از مرگ و نظام پاداش و کیفر را فراهم کردند.\nدر بزرگداشت این داستان اساطیری مصریان به برپایی مراسم قربانی همت می گماردند که در آن گاو مقدس را به چهارده قسمت تقسیم کرده و م خوردند و سپس گاو نر دیگری جایگزین آن می کردند. نمونه ی چنین داستانی در اساطیر یونانی نیز دیده می شود.\nنکته بسیار مهم در اندیشه دینی مصر جایگاه خاص فرعون در آن تمدن است. «فرعون» در سنت مصری به معنای « مقام دوگانه» آمده است که کنایه ای از دو کالبد لاهوتی و ناسوتی فرعون است. فرعون انسان برتری است که مشمول حمایت خاص هوروس، خدای روشنایی می شود. وی مظهری از پاکی و روشنایی و پسر خورشید شناخته می شود. به همین دلیل به هنگام طلوع خورشید همه می بایست بر وی درود می فرستادند و او را همانند خدایان می پرستیدند. تسلط تام بر ممالک و مردم مصر از اختیارات وی بود. هر کس با وی برخورد می کرد می بایست در برابر عظمت او زانو می زد. لوحی از سنگ سماق در «کرنگ» بدست آمده که در آن مطالبی از زبان «آمون» در ستایش مقام فرعون قید شده است:\n« در منشور حکمرانی بر کره خاک، شرق و غرب عالم را به نام تو توقیع کردم. تو با کمال جلال و جبروت از رود بزرگ ناهارینا گذشتی. مشیت من چنان بود که سراتاسر گیتی را فتوحات تو بگیرد و اقوام مختلف با باج و خراجی بسیار نزد تو آمده و مقابل حشمت و شوکت تو سر تعظیم فرود آورند. من آمدم و زر بازوی تو را گرفتم تا سلاطین شمال فینیقیه را پایمال کنی. من آنها را از میان کوهپاره ها بیرون کشیده و به پای تو می اندازم. وقتی که تو در نظرشان با طلعت من نمودار شوی من اعلیحضرتت را چون خداوندگاری به چشم ایشان می آورم که نور از جمالش تتق می کشد. من آمدم و به تو مدد فرمودم تا شهریاران سیلیسی را کهخ از وحشت می لرزند از پای در آوری. من اعلیحضرتت را در برابر ایشان بسان نهنگی مهیب مجسم نمودم کخه آب در قبضه ی قدرت اوست.»\nبرای حفظ مقام الوهیت فرعون می بایست او با خواهر خود ازدواج کند. د ر غیر این صورت خون اصیل فراعنه در بدن فرزند موجود نبوده و وی را به فرمانروایی به رسمیت نمی شناختند، جز در مواقع به خصوصی که با اسطوره پردازی شخصیتی به تخت فرمانروایی نشانده می شد. مقام والای فراعنه مسئولیت سنگینی را در قبال زندگی مردم و وضعیت جامعه بر دوش آنها می گذاشت. حکومت فراعنه می بایست بر مبنای عدالت و مطابق با سنت خدایان باشد. در صورتی که مطابق خواست خدایان رفتار نمی کرد در بلایای نازل شده بر سر جامعه مقصر شناخته می شد.\nهمان طور که ذکر آن رفت، معابد مصری که «خانه خدایان» نام داشتند از ثروت بسیاری برخوردار بودند و مستقیم زیر نظر فرعون اداره می شدند. بخش بزرگی از منابع مالی حکومت از معابد تاین می شد. همچنین بخشی از ثروت معابد از راه غارت مستعمرات حکومت مرکزی بدست می آمد. به غیر از نگهداری و آرایش تمثال خدایان، مراسم اجتماعی بسیاری در حاشیه رسیدگی به مجسمه ها و تامین موارد مورد نیاز برای آنها انجام می شد. هرودوت گزارش می دهد که مراسم راهپیمایی و سرود خواندن دسته جمعی در شب میان مصریان معمول بوده است. همچنین در برخی از اعیاد به یاد اوزیریس در کنار دریاچه ی ساییس نان قندی می خوردند. اطلاعات بدست امده از خرابه های معابد باقی مانده از مصر باستان نشان می دهد که هر معبد به نوبه خود شهر کوچکی بوده است که در آن منازل خدمتکاران، انبارها و طویله ها در کنار عبادتگاه ها وجود داشته اند. عبادتگاه ها و جابگاه خدایان در وسط محوطه معابد قرار داشت که از هر طرف خیابانی به آن منتهی می شد که در سمت آن نمونه ی کوچکی از ابوالهول قرار داشته است. در مدخل هر عبادتگاه مجسمه فرعون و دو ستون که بر روی آنها پرچمی نصب شده بود قرار داشت. همچنین برجهای هرمی شکل که به تمثالها و کتیبه های مختلفی زینت داده شده بودند در کنار درب عبادتگاه قرار داده شده بود. وقتی از مدخل عبادتگاه می گذشتند وارد حیاط اندرونی می شدند که در آن دالانهایی وجود داشت که مراسم در آنها اجرا می شد. همچنین در محوطه عبادتگاه ها تالارهای بزرگی با ستونهای عظیم وجود داشتند که در مراسم و اعیاد خاص از آنها استفاده می شده است. در منتهی الیه آن تمثال خدای معبد قرار داشت که بر عرش پر هیبتی تکیه زده است. نکته ی مهم در بررسی این معابد این است که به گونه ای طراحی شده بود که هر چه به اندرونی عبادتگاه نزدیک تر می شدند از تعداد افرادی که حق بازدید را داشتند کاسته می شد. به عبارت دیگر این امر نشان دهنده وجود یک نظام طبقاتی دینی در سرزمین مصر دارد. این نظام طبقاتی از پست ترین طبقات جامعه آغاز می شد و تا راس هرم طبقاتی که فرعون بود ادامه می یافت. فرعون صاحب اصلی معبد و اشخاص به میزان درجه ای که در نظام طبقاتی داشتند می توانستند در معبد صاحب نفوذ باشند. تها روحانون بزرگ درباری قادر به بازدید از اندرونی نهایی عبادتگاه که خلوتگاه راز نام داشت، بودند.\nنوع نگرش مصریان به زندگی پس از مرگ طی گذار از آنیمیسم به پولی تئیسم متحول شد. بقایای نگرش آنیمیستی به ارواح در این دوره نیز به وضوح دیده می شوند. اما اصولی چند از جمله اضافه شدن نظام پاداش و کیفر و تغییر نوع زندگی مردگان در این دوره شایان توجه است.\nهمانطور که در دوره توتمیسم اعتقاد می رفت که اعضای بدن افراد از اهمیت برخوردارند، هر عضو به عنوان یک خصیصه و بخشی از ماهیت فرد شناخته می شد و تحت تاثیر قرار گرفتن هر عضو می توانست روح انسان را تحت تاثیر قرار دهد، در این دوره نیز به اعتقاد مصریان مخدوش کردن جسد فرد مرده می تواند زندگی وی را در جهان اموات تحت تاثیر قرار دهد. اعتقاد به آثار تصویر و نام که از دوره آنیمیستی وجود داشت، در این دوره نیز قابل مشاهده است. زندگی مرده در جهان اموات کاملا تحت تاثیر حضور تصاویر و نامها در این جهان قرار دارد. به طوریکه امکانات موجود در جهان اموات به نوع تصاویر منقوش از مرده در مقبره او دارد. نمونه هایی از دعا و طلب آمرزش در تفکر مصریان دیده می شود. روحانیون مسئول بودند که پس از مرگ، با ذکر نام مرده برای وی دعا کنند. این عمل در دیدگاه مصریان در کیفیت زندگی مرده بسیار موثر است. اعتقاد به زندگی برزخی و اخروی در کنار زندگی دنیوی در مصریان دیده می شد. برای درک این موضوع دانستن شیوه نگرش مصریان نسبت به انسان لازم است. مصریان اعتقاد داشتند که هر انسان متشکل است از یک تصویر که نماد و مظهر حقیقت وجودی انسان تلقی می شود، یک روح که در حد فاصل دنیای مردگان و دنیای زندگان سیر می کند و تحت تاثیر اعمال دیگران در دنیای زندگان قرار دارد. در حقیقت زندگی روح مثل و تصویری از زندگی دنیوی است که تا برقراری دادگاه عادلانه اوزیریس ادامه می یابد. اما مفهوم دیگری به نام «کا» در اندیشه مصریان وجود دارد که اشاره به کالبد اخروی انسان دارد و از اهمیت به سزایی برخوردار است. این کالبد همان حقیقت وجودی انسان و نفس اعمال و ویژگی های شخصیتی وی است. کا یا همزاد پس از برقراری دادگاه عدل اوزیریس صادر می شود.\nبنا به اصالت تصویر مصریان اقدام به ساخت مجسمه مردگان می کردند که در کنار جسد مرده دفن شده و در عالم برزخ اعمال مرده را به جای کالبد دنیوی او انجام می دهد. قبر را به شکلی می ساختند که صورت شخص مرده به سمت خانه و کاشانه اش باشد، تا بتواند از اوضاع خانواده خود باخبر باشد. دستهای او غالبا به سمت دهان او و در کنار سرش مقداری گندم و مواد غذایی برایش قرار می دادند. جسر مردگان را خالی و خشک کرده و سپس مومیایی می کردند. لازم به ذکر است که به میزانی که فرد در نظام طبقاتی از درجه بالاتری برخوردار بود آرامگاه مجلل تر و کامل تری در اختیار می داشت. جسد فراعنه در اهرام بزرگ و خانواده اش در اهرام کوچک تر آرام گرفته بود. از اواخر امپراطوری قدیم تا پایان امپراطوری جدید مردگان مصری را در سردابها و آرامگاه ای زیرزمینی نگهداری می کردند. معمولا در مقبره سلاطین و بزرگان زینت آلات و نقوش فراوانی موجود بود. هم چنین مجسمه زنان لخت و یا نیمه لخت به عنوان همسر مرده در قبر قرار می گرفت که مرده در زندگانی برزخی از امکانات کافی برخوردار باشد. این اعمال موجب پیشرفت و رونق گرفتن هنر بالاخص قلم زنی و حکاکی در مصر گردید. البته باید گفته شود که بیشتر این آثار در مقبره ها و به دور از دیده ی مردم نگهداری می شد. همچون دوران آنیمیستی مصریان معتقد بودند که روح در انتخاب جایگاه خود در عالم اموات مختار است. به گونه ای که می تواند در زمین، زیر زمین یا آسمان زندگی کند. مصریان این اختیار را در قالب موجودی که بدنی چون پرنده و سری چون انسان دارد نشانمی دادند. اما اعتقاد به تناسخ در دوران پولی تئیستی مصر دیده نمی شود.\nامکان زندگی جاودانه در عالم اخروی و در جهان خورشید که بهشت مصریان بوده است در سلسله های اولیه تنها برای شاه میسر بود اما در دوره های بعدی شامل افراد مهم و ذی نفوذ هم می شد. همچنین انسانهایی که روش اخلاقی شایسته ای در زندگی خود در پیش گرفته باشند می توانند در جهان خورشید زندگی ابدی اختیار کنند. حتی شاه و درباریان و روحانیون نیز در صورتی که جانب عدالت و نیک کرداری را در پیش نگرفته باشند در عدالت خانه اوزیریس محکوم شده و از زندگی در پیشگاه خدایان محروم می شوند. لازم به ذکر است که افراد زشت سیرت و بدکردار مجازات شده و در نهایت نابود می شوند. به عبارت دیگر زندگی جهنمی محدود و فانی اما زندگی بهشتی نامحدود و ابدی است.\nبنا به مندرجات کتاب مردگان روحی که وارد محکمه اوزیریس می شود باید در برابر وی قرار گیرد و قلب خود را در ترازوی عدل قرار دهد تا نتایج اعمال او بوسیله ی «تات» سنجیده شود. او باید اعتراف نامه ای قرائت کند و شهادت دهد که اعمال زشتی مرتکب نشده است. در صورتی که دروغگو و بدکردار بود مجازات و در صورتی که راستگو و نیک سرشت باشد در جهان خورشید وارد می شود.\nالبته با وجود اعتقاد مصریان به وجود زندگی پس از مرگ و بهشت ابدی، آنها خوشبختی حقیقی را تنها در زندگی محدود دنیوی جست و جو می کنند. و معتقدند جهان خورشید با وجود زیبایی ها و لذاتی که همزاد در آنجا از آنها بهره مند می شود، خوشبختی واقعی را به همراه ندارد و به نوعی تکرار یک زندگی یکنواخت و بی تحرک است. سرود «هاری پی» که در دوره ی امپراطوری وسطی و جدید در مراسم تدفین مصریان خوانده می شد گویای این اعتقاد است: « تا زنده ای قلب خود باش. هر ه می توانی تفریح کن. هرگز اجازه نده قلبت درمانده گردد. امیالت را خشنود ساز. تا در روی زمین هستی در جستجوی خوشبختی باش. چون هیچکس اموال خویش را با خود نخواهد برد. هیچ کس از اینجا که آمده مراجعت نخواهد کرد.\nدوران یگانه باوری:\nدر عهد سلسله هجدهم فراعنه و در قرن چهاردهم قبل از میلاد فرعونی به نام «آمن هتپ» چهارم یا «آمنوفیس» چهارم یکتاپرستی را در مصر ترویج کرد. وی خدایی به نام «آتون» را که تا ان زمان از اهمیت چندانی برخوردار نبود به عنوان خدای واحد و خالق جهان معرفی کرد. برای اینکه نظام دینی خود را در مصر تحکیم کند می بایست روحانیون قدرتمند تب، که معبد آمون را در اختیار داشتند، سرکوب کند. از اینرو با پذیرش خدایان دیگر و بسط مراسم مذهبی آنها و در نهایت اتحاد با شهرها و اقوام مذهبی دیگر از یک سو، و تاسیس شهر «آختاتون» به معنای «افق قرص آفتاب» یا «تل آل آمارنا» در مصر وسطی و پایتخت قرار دادن آن از سوی دیگر، به تضعیف موقعیت اقتصادی و سیاسی روحانیون تب پرداخت. سپس به مرور زمان پلیس سیاسی خود را با نام «آتونین» به معنای مریدان آتون، تشکیل داد و در پایتخت مستقر ساخت. همینطور با به رسمیت شناختن گرایشات مذهبی رعایای غیر مصری و اقوام ساکن ممالک استعمار شده، و همکاری با آنها توانست این اقوام را نیز با خود همراه کند. وی نام خود را از آمنوفیس به معنای «آمون خشنود» به «آخناتون» به معنای «درخشیندگی آتون» تغییر داد. در نهایت با ممنوع اعلام کردن مراسم معابد آمون و سرکوب روحانیون تب به کمک پلیس سیاسی، نام آمون را از تمامیت مصر محو کرد. با این تحول بزرگ دینی گرایشات مذهبی همه ی اقوام به رسمیت شناخته شد و خدایان بزرگ مصری و غیر مصری به مثابه مظاهر و صفات خداوند یکتا معرفی شدند. نظام طبقاتی سنتی از میان رفت و مجال تکثرگرایی دینی فراهم شد. واسطه گرایی روحانیون در مراسم مذهبی که از ارکان مهم دوران پلی تئیستی بود، رنگ باخته و امکان عبادت برای عامه مردم فراهم شد. خورشید به مثابه نماد روشنائی و نیکی مطلق باقی ماند و پادشاه از مقام الهی اش سقوط کرده و تنها به عنوان حاکم و رئیس دولت شناخته شد. همچنین نوعی گرایش به تناسخ در دین اخیر مصریها قابل مشاهده است. از این جهت دین مصریان بسیار به سنت هندو شباهت پیدا می کند. گرایش به عشق عرفانی که سرچشمه مهر محبت میان انسانها نیز در یکتاپرستی مصری قابل ملاحظه است. عشق خالق به مخلوق که موجب نزول حق در عالم محسوسات شده است و همینطور عشق مخلوق به مخلوق که سبب تلاش مخلوق به نزدیکی هر چه بیشتر به صفات خالق می شود سرمنشا این عشق در نظر گرفته می شوند. از نقطه نظر جامعه شناختی از میان رفتن نظام طبقاتی حاکم از یک سو و آزادی مذهبی از سوی دیگر نشان از طلوع رگه های نخستین گرایش به آزادی و عدالت در جامعه مصر داشت.\nدر نهایت با قدرت گرفتن «توتان خامون» پس از مرگ آخناتون، روحانیون تب دوباره در حکومت رخنه کرده و در نهایت به کمک پادشاه به این جنبش دینی خاتمه دادند. پایان حکومت آخناتون و جنبش آتونی به منزله ی پایان گرایشات آزادیخواهانه و یکتاپرستانه نبود. روحانیون آمون دیگر هیچگاه نتوانستند قدرت از دست رفته خود را کاملا بازیابند. یکتاپرستی مرتبا بیشتر در میان جامعه رخنه کرده و مریدان بیشتری به خود می دید. به طوریکه گفته می شود جنبش بنی اسرائیل به رهبری موسی تحت تاثیر گرایشات یکتاپرستانه ی منشعب از حکومت آخناتون شکل گرفت. امروزه بسیاری معتقدند که عقاید جهان شناختی و فرامین مذهبی آیین یهود ریشه در مضامین اخلاقی و دینی کتاب مردگان و سنت آتونی دارد.\nجنبش یکتاپرستی مصر با خود جریان تازه ای از نگرش جهان شناختی به همراه آورد که با جهان شناسی های پیشین تفاوت های عمده ای دارد. این جهان شناسی که نمونه ی اعلای آن در متون «هرمتیکا» یافت می شود بیشتر به سنتهای عرفانی دوران باستان شباهت دارد تا اعتقادات دینی بدوی. (2) بسیاری از محققان بر این باورند که متون دینی و فلسفی مصر جان مایه ی بسیاری از سنتهای فکری بزرگتری است که بعدها در ایران، هند و عربستان پدید آمدند. عرفان مقایسه ای این امکان را فراهم آورد که ما با مقایسه آثار کهنی چون اوستا، ریگ ودا، تیمائوس افلاطون، انجیل، تورات و کتیبه های گنوسی پی به این نتایج ببریم. با تدبر در این آیین ها بالاخص آیین گنوسی، آیین زردشتی، مانویت، حکمت اشراق و اپانیشادها در می یابیم که به شکل جالبی این متون از یک زیربنای فلسفی سرچشمه می گیرند. حتی اگر در تاثیر مونیسم مصری قدری غلو کرده باشیم، نمی توان اهمیت آن را در شکل گیری رویکرد یگانه باور در جهان باستان انکار کرد. لازم به ذکر است که بسیاری از مسلمانان چون ابن ندیم این متون (هرمتیکا) را منسوب به ادریس نبی می دانند و مدعی هستند که این متون زیربنای الهی دارند. هم اکنون به تشریح اصول این دیدگاه می پردازیم:\nگرایش به روشنایی مطلق که آتون به صورت خورشید نماد آن بود، در هرمتیکا به صورتی همانند وحدت وجود اسپینوزایی ظاهر می شود. در این دیدگاه نور یا روشنایی مطلق همان عقل اکبر است که نزول آن در ماده بالقوه جلوه گر جهان شد. به عبارت دیگر هر ماهیتی تنها به صورت تاملی در باطن خداوند می تواند هستی پیدا کند. به بیان هرمتیکا: « گمان می برید آتون نادیدنی است؟ چنین مگویید. چیزی دیدنی تر از آتون نیست. اشیایی که چشم می تواند دید توهم و خیالات محض اند. تنها آن اشیایی که چشم نتواند دید واقعی اند. نامرئی را می توان با اندیشه هایی دید که خود نامرئی اند.»\nاین عقل اکبر است که جهان را به صورت یک مجموعه منظم و یکپارچه وحدت می بخشد. او واحدی است که خود را خلق کرده است، هر عنصر عالم جزئی از اوست در حالیکه او بر همه عالم محیط است. پیدایش و بقاء موجودات به او وابسته است در حالیکه او قطع نظر از چگونگی موجودات عالم همواره باقی است. به زعم هرمتیکا ادراک خداوند یا عقل اکبر در حیطه توانایی های بالقوه انسان هست، اما تعریف او در قالب کلمات و عبارات غیر ممکن است. او عقل محض است و بر کلمه مقدم است همانگونه که کلمه بر پدیده های عالم مقدم است. اگر عقل انسانی بتواند خود را از قیود مادی چون فضا و زمان و عواطف لحظه ای رها کند قادر است به جهان به مثابه خدا نگاه کند. آنجاست که با برداشته شدن مرزهای اندیشه، عقل اصغر و اکبر با هم متحد می شوند. این تنها انسان می باشد که قادر است درباره منشا جهان به صورت نور محض که وحدت بخش وجود عالم است بی اندیشد. این بینش یادآور مفهوم دازاین نزد هایدگر است، موجودی که از رهگذر وجود خود، به مفهوم وجود در معنای عام آن می اندیشد.\nاین نگرش در هرمتیکا این چنین تصویر شده است: « در تاریکی اعماق دیدم آبهای آشوبناک بی شکل را که با نفس ملایم و هشیار قدرت الهی جاری شد. کلمه آتون به درون آبهای خروشان افتاد. آنها را انواع شکلها حامله ساخت. با هماهنگی کلمه نظم یافتند. چهار عنصر بوجود آمدند، با هم عجین شدند تا ابناء مخلوقات زنده را بیافرینند.»\nمفهوم کلمه در عبارات بالا شباهت بسیاری به مفهوم لوگوس در سنت نوافلاطونی دارد. کلمه همان قواعدی است که جهان بر مبنای آن خلق می شود. کلمه تصویر جهان و جهان تصویر کلمه است. چنانچه در قرآن آمده است: خداوند می گوید باش و او می شود. کلمه واسطه ای میان عقل و واقعیت است. چنانچه برخی معتقدند روح القدس همان کلمه است. مفهوم دیگری که در بالا بدان اشاره شده است آبهای آشوبناک قبل از خلقت است. آب در طریقتهای عرفانی تمثیلی از نیروی بالقوه آفرینش یا علت مادی جهان است. ماده ی اولیه ای که تنها قوه است و به واسطه نیروی آفرینش به فعلیت می گراید. آبهای آشوبناک به عبارت دیگر نیروی منفعل و مونث جهان هستند. (3) از طرف دیگر کنایه از آبهای آشوبناک بی نظمی و اغتشاش آغاز جهان است که به وسیله ی عنایت الهی با نظم جهان گستر جایگزین می شود.\nاما وظیفه انسان در این تصویر پردازی خلاقانه ی الهی چیست؟ انسان به مثابه موجودی که در باره خویش، جهان خویش و وجود خود و جهان می اندیشد باید به معنای کلمه پی ببرد که این عین معرفت به باطن جهان است، که همانا خداست. بدین سان در هرمتیکا، آتون به یادگیری کلمه فراخوان می دهد: « کلمه آتون فکر خلاق است. قدرت نامحدود اعلی که همه ی اشیا را که از آن مخلوق می گردند بار می آورد و می پرورد. من به تو همه چیز را نشان دادم پس چرا منتظری؟ بنویس حکمتی را که دریافتی با حروف هیلوگریفی، منقوش بر سنگهای حریم مقدس. خویش را راهنمای روحانی ساز برای آنان که سزاوار هدیه ی معرفت می باشند، چنانکه از طریق تو آتون نوع بشر را نجات بخشد. پس گوش فرا دهید ای ابنای خاک. اگر توجه پرشور ننمایید کلمات من از شما خواهند گذشت، و راه خویش را به سوی سرچشمه ای باز خواهند گرفت که از آنجا آمده اند.\nنخست آتوم وجود دارد و هیچ. واحد به دو قطب اساسی تقسیم می شود که هرمتیکا از آنها به نور و حیات یاد می کند. این دو نیرو در حقیقت عقل و روح هستند. در سطح کیهان و عالم عیینی عقل نماد طرح و بینش الهی و حیات نماد پویایی و زنده بودن کیهان است که به صورت مجموعه ای متشکل از اعضای ترتیب یافته عمل می کند. در بعد روانی عقل نماد معرفت بشر به کلمه و روح نماد احساسات انسانی است که گرایشات دنیوی او را رقم می زند. به عبارت دیگر عقل و روح یا نور و حیات به ترتیب پدر و مادر عالم هستند به طوریکه از آمیزش این دو بعد وجودی، کیهان جسمانی زاده می شود. از طرفی دیگر از آنجا که خداوند ابدی و لایتناهی است و هیچگاه دست از خلقت نمی کشد، پس مخلوق و سایه ی او نیز باید ابدی و لایتناهی باشد. از اینرو کیهان هیچگاه نیست نمی شود، بلکه تنها از صورتی به صورت دیگر تغییر می کند. این نوع نگرش نسبت به کیهان یادآور دیدگاه بودائیان نسبت به نظام علی جهان است. نمی توان بدون توجه به محیط و اشیاء دیگر هیچ چیز را تعریف کرد و فهمید. هر شئ معلول کل اشیاء کیهان است بجز خودش، زیرا هر عنصر در عالم به طور غیر مستقیم و با واسطه هر عنصر دیگری را تحت تاثیر خود قرار می دهد، حتی اگر این تاثیر قابل مشاهده و ادراک نباشد. همه ی اجزای کیهان یکدیگر را تحت تاثیر قرار می دهند و به عبارت دیگر با هم تماس دارند، حتی اگر این تماس باواسطه باشد. هر شئ زاییده گرد هم آمدن چندین عامل و عنصر است. از اینرو در نظر عارف، کیهان بسان یک موجود یکپارچه و پویا عمل می کند که نمی توان اجزای آن را به کلی مجزا از یکدیگر در نظر گرفت. به بیان هرمتیکا: « کیهان کل است، کلی که اجزا را ایجاد می کند و می پروراند. نظیر والدی که از فرزندان خود محافظت می کند. گواه نیکی خود را از آتون اخذ می کند. و این همان نیکی است که قدرت حقیقی خلقت است.»\nسنت یکتاپرستی مصر همانند بسیاری از سنن مذهبی و عرفانی دیگر نظیر تمامی سنن فلسفی هند، به زمان به عنوان گردش کیهان در یک مسیر دوره ای و تکراری نظاره می کند. برخلاف نظر اکثر انسانها که زمان را یک سویه در جهت پیشرفت یا پسرفت می نگرند، جهان شناسی مصری به زمان بسان گردش دوران ها می نگرد. انسانها روزها را به کار می گذرانند و شب ها را به استراحت و فردا دوباره همین مسیر تکرار می شود. گیاهان فصلی رشد می کنند و فصل دیگر پزمرده می شوند و با تکرار سال این جریان از سر گرفته می شود. تکرار مسیرهای یکنواخت حکایت از ماهیت دوری زمان دارد. اما پرسش دیگری که از دل متون هرمتیکا بیرون می آید این است که در شرایطی که نه گذشته ای در حال حاضر وجود دارد و نه آینده و زمان حال نیز استمرار ندارد ما در حال حاضر در کجا وجود داریم؟ گذشته پایان یافته است و آینده هم در انتظار فرا رسیدن است و حال نیز لحظه ای دوام ندارد که بتوان در آن تقرر داشت. در اینجا هرمتیکا باز هم به مواضع سنت ماهایانای آیین بودایی و همینطور سنت سوفسطایی فلسفه یونان نزدیک می شود. تدبر در ماهیت زمان و تقسیم آن به لحظات کوچکتر قوام ماده را در حرکت معدوم می کند. پس زمان باید صرفا توهمی باشد و نباید ریشه ای در واقعیت عالم داشته باشد. موهوم بودن زمان حتی در اندیشه امروز هم مورد پسند فیلسوفانی نظیر برگسون بوده است. به هر حال اصالت چنین نظریه ای محتاج بحث گسترده تری است که در این مختصر نمی گنجد.\nگردش دورانی عالم و ناتوانی انسانها در مواجهه با برخی پدیده ها و معضلات مصریان را بر آن داشت به جبر عالمگیر تحت تاثیر روابط علی اعتقاد بیاورند. آنها پهنه ی بلند و سرمدی آسمان را دارای قدرتی فراطبیعی می دانستند که می تواند از بزرگترین اجرام آسمانی و صور فلکی تا کوچکترین اجزای کیهان را زیر فرمان خود به حرکت در آورد. به عبارت دیگر جملگی اجرام آسمانی به دستور الهه آسمان به حرکت در می آمدند. سیارات و ستارگان نیز موجودات زیرمجموعه خود را بنا به فرامین الهه آسمان به حرکت در می آوردند. از اینرو می توان ستارگان و سیارات بالاخص صور فلکی را به صورت خدایانی تصور کرد که بنا به کلمه ی واحدی که از ازل از آن متولد شده اند، عمل می کنند. این رویکرد را می توان بخشی از بقایای تفکرات آنیمیستی دانست. چرا که به طور ضمنی و تلویحی ستارگان و دیگر اجرام آسمانی را جاندار فرض می کند. «رع» به عنوان خدای خورشید مسئول است بنا به فرمان آتون به موجودات روی زمین حیات بخشد و آنها را از موهبت نور و گرمای خود متنعم سازد. آفرینش انسان نیز از این قاعده جبری مستثنی نیست. چنانچه در هرمتیکا می خوانیم: « عقل کیهانی تصویری از آتون است. کیهان تصویری از عقل کیهانی است. خورشید تصویری از کیهان است و آدمی تصویری از خورشید است.» هرمتیکا توضیح می دهد که چگونه نوع بشر به کمک جمع خدایان متولد می شود: خورشید شادمانی را تقدیم می کند. ماه خواب را پیشکش می آورد. کیوان انوار ضرورت و قوای متعادل عدالت را تقدیم می کند. برجیس صلح، بهرام جنگ، ناهید عشق و عطارد حکمت را تحفه می آورند.\nدر یکتاپرستی مصری به هر دو بعد وجودی انسان که همانا جسم فانی وروح باقی اوست توجه شده است. انسانی که از اجتماع بگریزد و خود را از مواهب طبیعی محروم کند، به مبنای آفرینش خود خیانت کرده است. همین طور غرق شدن در لذایذ دنیوی و نعمتهایی که طبیعت به وی ارزانی داشته مانع تعالی روح می شود. بنابراین ما در آیین آتونی شاهد نوعی تعدیل هستیم که لذت جویی و ریاضت صرف را محکوم می کند. هرمتیکا از طبیعت و زیبایی ها و نعمتهای آن به عنوان عنصر مذکر آفرینش و از روح انسانی به عنوان عنصر مذکر یاد می کند، همچنانکه در مراحل خلقت کیهان بدان اشاره شد. خوشبختی وبهروزی تنها از راه همکاری و همزیستی مسالمت آمیز این دو جوهر بدست می آید. از اینرو بی توجهی نسبت به طبیعت و تخریب آن منجر به فلاکت نوع بشر می شود.\nحضور و شرکت دو قطب مذکر و مونث از سرآغاز آفرینش کیهان در قالب دو عنصر نور و حیات در سطح کبیر دیده می شود. در آفرینش زندگی زمینی خود را نمایان می سازد و در نهایت اساس زندگی اجتماعی انسانها بر آن استوار می شود. گرایشات جنسی زمینه ساز تمایل دو جنس مخالف به یکدیگر و بقاء نسل بشر می شود. عشق میان مذکر و مونث امتداد همان عشق خداوند به خودش است که در قالب آفرینش جلوه گر می شود. از اینرو این عشق را باید مقدس دانست و به آن جامه ی عمل پوشانید. ازدواج در سایر ادیان نیز از مهم ترین سنن شناخته می شود. در هرمتیکا تاکید شده که باید اعمال عاشقانه در خفا صورت گیرد و در صورتی که در حضور دیگران دیده شود از تقدس آن کاسته می شود. جالب است که این دیدگاه بعدها از ارکان مهم ایین یهودی درباره زندگی زناشوئی شد.\nدر آیین آتونی بر گسترش مرزهای علوم و هنرها تکیه فراوان شده است. مصریان باستان معتقد بودند که خداوند کار خلقت را قصدا ناتمام گذاشته تا بدستان توانای انسان پایان یابد و این کار جز از راه علوم و هنرها فراهم نمی آید. سپس اشاره می شود که چگونه ایزیس و اوزیریس انسانهای متوحش را متمدن ساختند و در کنار آموزش راه و رسم نیک زندگی کردن، علوم و فنون را به آنها آموختند. در هرمتیکا در این باره چنین آمده است: « آتون، صانع کیهان برای کوتاه زمانی به زمین مرحمت فرمون لطف پدر کبیر ما، اوزیریس، و الهه کبیر، ایزیس را، تا آنان کمکی به ما بکنند که ما بسیار بدان نیازمندیم. برای بشریت دین الهی آوردند و سبعیت و توحش در حق هم را مانع شدند. آداب و آیین پرستش را بنا نهادند، هماهنگ با قوای مقدس آسمانها.»\nمتون هرمتیکا بر این باور است که انسان دارای قدرت اختیار است و این قدرت او را در جایگاهی فراتر از خدایان قرار می دهد. بنابراین انسان قادر است از پست ترین جایگاهها تا والاترین آنها مسکن گزیند. در صورتی که خدایان مشمول چنین امکانی نمی شوند. و در مدار سرنوشت خود اسیر اند. به بیان دیگر وجود انسان بر ماهیت او مقدم است. اما این تقدم به معنای رهایی کامل از بند تقدیر نیست. انسانها بالقوه قادرند از بند سرنوشت آزاد شوند اما دغدغه های جسمانی فرصت این کار را به اغلب انسانها نمی دهد. انسانهایی که از به معرفت آتون مسلح باشند قادرند خود را از بند محدودیتهای جسم رها کنند و بر عرش الهی قدم بگذارند. اما کمتر کسی قادر است از قوانین مستبدانه ی الهه تقدیر بگریزند. هرمتیکا قدرت الهه سرنوشت را اینچنین وصف می کند: « هنگامیکه سازوکار مزبور شروع به کار کرد، چشمان نافذ الهه سرنوشت به حرکات آن خیره شد و بر آن نگریست. در طی این سازوکار تقدیر و ضرورت در هم تنیده شدند. تقدیر دانه می کارد و ضرورت ثمر به بار می آورد. در پی تقدیر و ضرورت نظم می آید تا وقایع را در زمان بتند.»\nهرمتیکا توضیح می دهد که چگونه شخصیت اولیه هر یک از ما بر مبنای تصادف شکل می گیرد. هر چند منظور از تصادف در اینجا مفهوم فلسفی آن نیست، بلکه منظور این است که خود انسانها یا اطرافیانشان چندان نقشی در شکل گیری شخصیت اولیه فرد ندارند. برای مثال اگر خدایان در لحظه تولد نوزاد فلان و بهمان حالات را داشته باشند این کیفیات مستقیما به فرد منتقل می شود و شخصیت وی را تحت تاثیر قرار می دهد. نکته ی مهمی که در اینجا لازم به ذکر می باشد این است که حالات و روحیات خدایان در شرایط زمانی خاص در موقعیت بخصوصی قرار می گیرد. از اینرو به کمک دانش طالع بینی و اخترشناسی می توان تعیین کرد که کودکی که در فلان و بهمان تاریخ متولد شده است، دارای فلان و بهمان ویژگی های شخصیتی است. خدایان همچنان در همه ی دوران زندگی فرد، بر حالات روحی و ذهنی وی تاثیر می گذارند اما هیچگاه این تاثیر به اندازه ی پیش از تولد نیست. روح انسان بوسیله ی آتش و باد پرورش می یابد و جسم او از آب و خاک تشکیل می شود. اما عقل وی از عناصر اربعه ساخته نشده و تنها نور است که استحقاق به انجام رساندن چنین کار عظیمی را داراست.\nنگرش آیین آتونی نسبت به تناسخ برخلاف مکتب یوگا آثار ناخودآگاه روحانی را در بر ندارد. درست است که روح دارای پوشش معنوی بخصوص و تشخص است، اما این پوشش پس از تجسد جلوه ی خود را از دست می دهد و رنگ تازه ای به خود می گیرد. از اینرو میراث پیگیر روانی از زندگی های پیشین در این آیین وجود ندارد. هرمتیکا در این باره می گوید: « ارواح ضرورتا به خلق و خوی خدایانی دل می بندند که آنها را تا هبوط به روی زمین همراهی می کنند. زیرا هنگامی که آنها در موقف انسانی خویش غرق می شوند سرشت خویش را فراموش می کنند و تنها به منش و خصلت کسانی وقوف دارند که آنان را به این تخته بند تن هبوط دادند.»\nهمانطور که گفته شد در دوران پلی تئیستی دیدگاه مورد قبول در مورد زندگی پس از مرگ این بود که ارواح خبیث پس از مجازات نابود می شوند و ارواح نیک سرشت به سرزمین خورشید رهسپار می شوند. در دوران یکتاپرستی سرنوشت ارواح نیک سرشت همین خواهد بود. اما ارواح زشت کردار باید بار دیگر به کالبد مادی هبوط کنند و تا دست یافتن به میراثی پاک و نیک این مسیر برای آنها تکرار خواهد شد. هرمتیکا در این باره می گوید: « تو شراب غفلت از آتون را نوشیده ای. از آن باده لبریز شده ای، و اینک به استفراغ افتاده ای. پس خود را از تاریکی خالی کن که با نور سرشار خواهی شد. اشتباه و عصیانی بزرگتر از این نیست که قادر بر معرفت آتون باشی و آن قدرت با بکار نگیری.» لازم به ذکر است که معرفت به آتون از نوع معرفت منطقی و لغوی نیست، بلکه معرفتی شهودی است که تنها در قلب سالک جای می گیرد و در قالب زبان نمی گنجد. خداوند نیک است و جهانی هم که از او صادر شده به ضرورت نیک می باشد. آنچه که نابهنجاری و زشتی را در جهان وارد می کند گام رداشتن انسانها در مسیرهای نادرست است. انسان مسئولیت دارد از انجام اعمال ناپسند اجتناب کند و این کار تنها از راه تولد ثانوی امکان پذیر است که ذکر آن در بخش توتم پرستی رفت.\n1- منظور از طبیعت گرایی در این بحث اشاره به دیدگاه های مدرن فلسفی پس از عصر روشنگری نیست. بلکه این ایده در اینجا آن دسته از اعتقاداتی را نمایندگی می کند که عناصر طبیعی را در جایگاهی رفیع تر از انسان و بعضا قابل پرستش تلقی می کند.\n2- لازم به ذکر است که میان دانشمندان و محققین درباره قدمت این متون اختلاف نظر جدی وجود دارد. به طوریکه بعضی آن را قرن دوم پس از میلاد، برخی سی قرن پیش از میلاد و برخی حدود ده قرن پیش از میلاد ارزیابی می کنند. به گمان نگارنده ارزیابی آخر با توجه به مطالب مندرج در متون درست تر به نظر می رسد.\n3- در سنت باستانی هندو و آیین های کهن شیوائی، ماده ی اولیه را اصل منفعل یا مونث خلقت و نیروی خلاقه ی خداوند (مایا) را اصل مذکر خلقت به حساب می آورند. در برخی از سنتهای شیوائی این دو اصل را از دو جوهر مختلف می دانستند.\nتاریخ انتشار در سایت: ۷ آبان ۱۳۸۹\nنویسنده : رهام برکچی زاده


جبدرق و مذهب\nدین در فرهنگ لغت به معنای: «طریقت، شریعت، صبغه، ملت، حساب، عادت، استعمال، انقیاد، خضوع، پیروی، اطاعت و تسلیم» آمده است (علیزاده، 1382: 58). عده ای از لغویان نیز برای واژه دین معانی گوناگونی ذکر کرده اند که برخی از آنها عبارتند از: «طاعت، جزا، عادت، قهر، استیلا، تدبیر و سیره» (شکوهی، 1384: 19). اما در عرف عمومی، دین را به معنای «پاره ای از رفتارهای معطوف به رهبانیت، زهدگرایی، آخرت اندیشی و به طور کلی برخی اَعمال و مناسک عبادی خاص و مشخص» می دانند؛ به طوری که معتقدند کاربرد و کارکرد دین همین موارد است و بس!. در حالی که بر اساس آنچه در تعریف اصطلاحی دین در قرآن بیان شده، منظور از دین یک برنامه و نظام جامع زندگی است که دنیا و آخرت را با هم دربرمی گیرد (ویسی، 1385: 48). آیت ا... جوادی آملی در تعریف دین می گوید: «دین، مجموعه عقاید، اخلاق، قوانین و مقرراتی است که برای اداره امور جامعه انسانی و پرورش انسان ها باشد» (باقری، 1386: 24 و 23). برخی از دانشمندان هم معتقدند دین مجموعه احکام و دستوراتی است که پروردگار جهان برای رستگاری جامعه بشری بر پیامبران نازل کرده و اطاعت از این دستورها بر همگان لازم است و برای آن، پاداش اخروی منظور شده است و این دستورها بر نوعی شناخت و اعتقاد به مبدأ هستی، انسان و معاد اتکاء دارد (شکوهی، 1384: 34 و 33). اما به نظر می رسد در تعریف دین دو رویکرد کلی وجود داشته باشد. رویکرد اول اینکه گاهی دین به عنوان یک پدیده مستقل از انسان در نظر گرفته شده که برخی گزاره های اعتقادی، اخلاقی و عملی را دربر می گیرد و این معنا با موارد کاربرد کلمه دین در زبان فارسی، دین اسلام و دین مسیحیت بیشتر سازگاری دارد. اما در رویکرد دوم گاهی دین به معنای «پای بندی به شریعت و آیین» و یا به عبارت دیگر، «تدین و دین داری» است؛ که این کاربرد در بین دانشمندان غربی شیوع بیشتری دارد. با وجود اینکه واژه «دین» در فارسی و (Religion) در انگلیسی معادل هم به کار می روند ولی به نظر می رسد بیشتر اوقات، دین در معنای اول و (Religion) در معنای دوم به کار می روند. به طور مثال، برخی روان شناسان دین را چنین تعریف کرده اند: «منظومه ای از اعتقاد به قدرت خدایی یا فوق بشری و عبادت یا آیین های دیگری که به سوی چنین قدرتی جهت گیری شده اند» (آذربایجانی و موسوی اصل، 1385: 9 و 8). همچنین در زبان اروپایی، دین از نظر لغوی به معنای «پیوستن» است و برخی از دین پژوهان غربی آن را چنین تعریف کرده اند: «برداشت و شناخت انسان از یک قدرت فراطبیعی محیط، به خصوص از خدایان یا خداوند متشخص که سزاوار عبودیت هستند» (شکوهی، 1384: 36). از نظر میلتون یینگر (M. Yinger-1970) دین یک نظام اعتقادی و عملی دارای لطف و رحمت است که به وسیله آن، گروهی از مردم می توانند از عهده حل مسائل نهایی حیات انسانی برآیند (باقری، 1386: 24 و 23). یونگ هم دین را گرایش ویژه ذهن تعریف کرده که می تواند در مطابقت با کاربرد نهایی کلمه بیان شود و به معنای ملاحظه و مشاهده عوامل پویا و معینی است که به عنوان نیروها، قوانین، ایده آل ها یا هر نامی که انسان در دنیای خویش به این گونه عوامل داده است، تصور می شوند. یونگ در جای دیگر، دین و خداوند را این چنین به تصویر کشیده است: «دین، رابطه انسان است با عالی ترین یا تواناترین ارزش؛ خواه این ارزش مثبت باشد، خواه منفی». البته این رابطه، هم عمدی است و هم غیر عمدی. به این معنا که انسان می تواند آن ارزش یعنی آن عامل درونی بسیار توانایی را که به صورت ناهوشیار بر او حکم فرماست را به طرز خودآگاه بپذیرد (آذربایجانی و موسوی اصل، 1385: 65 و 64). از نظر مازلو، خاستگاه دین درون انسان می باشد؛ نه وحی الهی. او کوشش می کرد برای اخلاق و دین صرف نظر از جنبه های آسمانی آن در درون فطرت انسان جایی استوار بیابد و نظرگاه دینی خود را تنها بر درون پاک انسان بنا نهد (مؤسسه پژوهش حوزه و دانشگاه، 1382: 38).\nدر مورد مذهب نیز می توان گفت: «روش و برنامه ای که یک فرد در زندگی پیشه می کند و جهان، گذشته و آینده را براساس آن تفسیر می کند مذهب نامیده می شود» (اکبری، 1385: 344). البته جامعه شناسانی مثل دورکیم (1915) مذهب را بیشتر یک موضوع اجتماعی می دانند تا روان شناختی - هیجانی یا جسمانی. از این رو بیشتر به بازنمایی های آن در جامعه و تأثیری که بر روابط اعضای آن می گذارد پرداخته اند. دورکیم معتقد بود عقاید و شعائر مذهبی از هر نوع که باشند هواداران خود را حول یک اعتقاد مشترک، کنار هم نگاه می دارند (هاشمیان و امیری، 1386: 60). به اعتقاد اریک (اریش) فروم (Erich Eromm 1900-1980) نیاز به نظام اعتقادی جزء ذاتی انسان به شمار می رود (مؤسسه پژوهش حوزه و دانشگاه، 1382: 42). از نظر جامعه شناسان کلاسیکی هم چون کنت نیز انسان نیاز دائمی به مذهب دارد؛ زیرا خواهان دوست داشتن چیزی برتر از خود است (باقری، 1386: 16).\nواقعیت این است که هیچ دوره ای از تاریخ زندگی بشر خالی از اعتقادات دینی نبوده است؛ اما با وجود قدمت باورهای دینی، صاحب نظران در حوزه روان شناسی مذهب در سطح نظری درباره اثرات اعتقادات دینی بر بهداشت روانی دیدگاه های ضد و نقیضی را مورد بحث قرار داده اند. مثلاً فروید و الیس نوعی ارزیابی منفی از نقش و تأثیر مذهب بر سلامت روانی ارائه کرده اند (بیانی و همکاران، 1387: 209). فروید که سعادت هر فرد را در مصرف آزادانه نیروی جنسی او می داند، به مقررات دینی و قوانین بی توجه بوده و آنها را مورد انتقاد قرار داده است. او معتقد بود مذهب و تمدن سد راه آزادی غریزه جنسی و لذت طلبی است و این محدودیت از ارزش زندگی کاسته و به سعادت بشر لطمه زده است (فلسفی، 1382: 200). جابری نیز در یک تحلیل شبه مارکسیستی، دین و عوامل اعتقادی را به صورت روبنا مورد بررسی قرار داده است (شفق، 1388: 161). همچنین مارکس، مهم ترین کارکرد دین را توجیه وضعیت موجود و حفظ نظام اقتصادی حاکم بر جامعه و مأنوس کردن انسان های ستم دیده با مشکلات عنوان کرده است. برخی از جامعه شناسان کارکردگرا نیز که توجیه کارکردی از دین ارائه کرده اند مدعی شده اند که دنیا اصل و آخرت تابع آن است و معنای تابع بودن آخرت نسبت به دنیا این است که دین برای هر چه بالاتر بردن سطح زندگی آمده است و شأن و کارکردش در مرتبه نخست، همین است؛ زیرا در تمدن جدید سطح زندگی تنها معیاری است که ملاک ارزیابی و سنجش امور قرار می گیرد و دین اگر بخواهد در این جهان باقی بماند باید در وهله اول نیازهای این جهانی را تأمین کند. این عده معتقدند باید در دنیا موفق، مرفه و مقتدر بود و وقتی این توفیق حاصل شود، توفیق آخرت و سعادت آن جهان هم خود به خود و به تبع آن تأمین خواهد شد (فصیحی، 1388: 77-74). برخی از پژوهش گران نیز معتقدند که عناصر سه گانه: 1) عقل، 2) دست آوردهای علمی و وجدان اخلاقی برای ایجاد نظم عمومی و 3) تعیین حدود و اختیارات افراد و حتی نحوه مناسبات آنها با یکدیگر کافی هستند و متفکران و اندیشمندان علوم اجتماعی می توانند قوانین متناسب با اوضاع زمان و مکان و دیگر شرایط زندگی محیط و جامعه را وضع کنند و ضمانت های لازم در رابطه با اجرای آنها را نیز پیش بینی کنند. بنابراین هویت و شخصیت هر فرد مشخص می شود و هر یک از افراد جامعه در برابر اجرای وظایف و مقررات تعیین شده، مسئول می باشد و در صورتی که تخلف کند، مستحق کیفر و واکنش متناسب با عمل ارتکابی خویش خواهد بود. در اذهان این گروه، دین مربوط به جوامع ابتدایی است و جوامع مترقی کنونی از آن بی نیاز هستند. آنها دین را مجموعه ای از اوهام و خرافات می پندارند که از جهل و ترس و اقتصاد نامتناسب گذشته نشأت گرفته است. لذا معتقدند که دین با پیشرفت تمدن و علم و غرایز و تمایلات نفسانی سازگار نیست و در صورتی که بخواهند برای دین گستره و محدوده ای بیان کنند، فوراً محدوده کوچک فرد و خالق یعنی عبادات را ترسیم می کنند. از طرز بینش این گروه می توان این طور نتیجه گرفت که آنها نه تنها دین را مفید حال جامعه نمی دانند، بلکه آن را به عنوان یکی از عوامل بزهکاری مطرح می کنند. اما در مقابل گروه قبلی، گروه دیگری وجود دارند که اکثریت را تشکیل می دهند. آنها برای عقل، دست آوردهای علمی و وجدان اخلاقی احترام ویژه ای قائل هستند و از این عناصر در امور گوناگون بهره می برند؛ اما دیدگاه اول را درباره دین و وضع مقررات جامعه قابل قبول نمی دانند و آن را نتیجه معرفت شناسی ناقص و سطحی آنها درباره دین و نیازهای بشریت معرفی می کنند. به عقیده اینان، میدان و دامنه برآیند نیازها و خواسته های بشر گسترده است؛ به گونه ای که شرایط قبل از ولادت و بعد از مرگ را نیز در برمی گیرد. به بیان دیگر، انسان در محدوده دو حیات طبیعی و معقول قرار گرفته است و وجود آن، از دو بعد مادی و معنوی برخوردار است و برای اینکه احتیاجات او به طور تمام و کمال برآورده شود و به انحراف روی نیاورد و در نتیجه او و جامعه روی سعادت حقیقی، امنیت روانی و بهداشت روانی را به خود ببینند، باید شعور کامل که بر همه اعمال، رفتار، علائق و خواسته های مادی و معنوی موجودات احاطه و اشراف داشته باشد، به دور از صفات زشت و ناتوانی ها و در نهایت رعایت بی طرفی بر اساس یک حکمت متعالی عهده دار مسئولیت عظیم و خطیر راهبری شود. به اعتقاد طرف داران این دیدگاه، مبانی اعتقادی، احکام تکلیفی فقهی و اصول اخلاقی دینی بهترین عوامل بازدارنده از انحراف و بزهکاری و تباهی است و پیروان ادیان الهی، اگر به حقیقت نسبت به موارد یاد شده معرفت پیدا کنند و عمل کننده به آنها باشند، میزان انحراف و بزهکاری به کم ترین حد خود خواهد رسید؛ زیرا اوامر و نواهی دینی، به گونه ای است که در حالات گوناگون، برای پیروان خویش بینش متعالی و تشخیص درست و نیروی مبارزه کافی به منظور غلبه بر عوامل جرم زای بیرونی و درونی را فراهم می کند (علیزاده، 1382: 67-63). رادکلیف براون و مالینوفسکی در این خصوص می گویند: «ما به سرچشمه های دین کاری نداریم؛ بلکه تنها با کارکردهای اجتماعی دین و نقش آن در شکل گیری و نگهداشت نظم اجتماعی سر و کار داریم». از نظر اسمیت نیز، دین وسیله تکریم و نجات ارواح نیست؛ بلکه ابزار صیانت و رفاه جامعه است. همچنین دورکیم، وبر و پارسونز از جمله افرادی هستند که توجیهات کارکردی از دین ارائه کرده اند. از این منظر، کارکردهای منتسب به دین به 2 دسته فردی و اجتماعی تقسیم می شود. معنابخشی، تسلی بخشی، امید دادن به زندگی، تقویت روحیه فداکاری و از خود گذشتگی، معرفت زایی، هویت بخشی و تطبیق با محیط از مهم ترین کارکردهای فردی دین از سوی روان شناسان و جامعه شناسان برشمرده شده است و کارکردهای اجتماعی دین نیز عبارت است از: تأثیرگذاری در فرهنگ، برقراری نظم اجتماعی و کنترل اجتماعی فصیحی، 1388: 73).\nنقشی که دین در جامعه برعهده دارد و تأثیر آن در جامعه، به میزان تعهد و پای بندی افراد آن جامعه بستگی دارد و یکی از راه های سنجش این میزان، تحقیق در عقاید، شناخت و مناسک دینی موجود می باشد (آزاد ارمکی، 1381: 117). نتایج تحقیقات گوناگون، مهم ترین کارکردها و نقش های اعتقادات دینی را به شرح زیر اعلام کرده استک\n1- کاهش افسردگی و اضطراب:\nدین یکی از عواملی است که افراد را قادر می سازد تا با شرایط تنش زا مقابله کنند. استفاده از دین به عنوان یک رفتار مقابله کننده، به عزت نفس بیشتر و افسردگی کم تر منجر می شود (واعظی، 1388: 41). مطالعات، این نکته را تأیید کرده اند. به طور مثال، خسرو پور و ساردویی (1380) نشان دادند که توجه به عقاید دینی در بیماران روانی و تقویت آن به خصوص در بیماران افسرده می تواند در کاهش طول مدت درمان آنها مؤثر باشد. سر گلزایی، بهدانی و قربانی هم (1380) متوجه شدند که هر چه میزان وقت صرف شده برای فعالیت های دینی بیشتر باشد، افسردگی و اضطراب کاهش می یابد (دادفر، 1383: 108 و 107). همچنین مرکز تحقیقاتی دانشگاه دوک (Duk)، مطالعه ای با استفاده از تکنیک های پذیرفته شده در علوم پزشکی و علوم اجتماعی در خصوص آثار ایمان دینی انجام داده است که نتایج برخی از تحقیقات این مرکز حاکی از آن بود که احتمال ابتلای افراد بسیار متدین به افسردگی ناشی از استرس های زندگی، کمتر از سایرین بوده و در صورت ابتلاء نیز احتمال بهبود بالاتری دارند. هم چنین افراد متدین، اسلوب زندگی بهداشتی تر و سالم تری دارند و افراد مسن با اعتقادات دینی عمیق و درونی، احساس سلامتی بالاتر و رضایت بیشتری از زندگی خود دارند. البته به طور حتم نمی توان ادعا کرد که افراد متدین هرگز دچار اضطراب یا افسردگی نمی شوند، اما تحقیقات نشان داده است که آنها قادرند سریع تر از افراد بی ایمان خود را از وضعیت های روانی نامطلوب بیرون بکشند. همچنین کوئینگ و همکاران (Koenig et Al-1997) نشان دادند بیمارانی که به دستورات دینی عمل می کنند، انعطاف بیشتری برای کنار آمدن با مشکلات خود دارند. آنان در تحقیق دیگری، افسردگی پایین را در گروه سالمندان عمل کننده به دستورات دینی، در مقایسه با سایر سالمندان مشاهده کردند (مرعشی، 1383: 79 -69). نتایج یک تحقیق (1381) دیگر در این زمینه نشان داد که نگرش دینی با افسردگی، اضطراب و پرخاشگری رابطه منفی دارد (مؤسسه پژوهش حوزه و دانشگاه، 1382: 89). یافته های مطالعه ای مشابه بر روی عده ای از دانشجویان نیز نشان دهنده آن بود که بین جهت گیری مذهبی با افسردگی و اضطراب رابطه وجود دارد. به این معنا که با افزایش میزان جهت گیری مذهبی، اضطراب و افسردگی در بین آنها کاهش می یابد. این یافته با نتایج پژوهش پترسون (Petersen-1985)، کالدستاد (Kaldestad-1996)، کوئینگ (Koeing-2001)، تورسن و هریس (Thoresen & Harris-2002)، پارکر (Parker-2003) و تعداد زیاد دیگری از محققان هم سو می باشد (بیانی و همکاران، 1387: 213).\n2- کاهش گرایش به مصرف مواد:\nیکی از دلایل اعتیاد، نداشتن هدف در زندگی است. نقش مهمی که مذهب در این فرآیند دارد هدفمند کردن زندگی انسان ها به وسیله دوری از گروه های مخرب، کسب ارزش های سازنده و مشارکت آنان در جامعه است. پای بندی به مذهب، فرد را از چند راه از مصرف مواد باز می دارد:\n* افرادی که به مذهب وابستگی پیدا می کنند، ناگزیر با افراد مذهبی ارتباط متقابل دارند و اگر مواد مصرف کنند مورد سرزنش و طرد آنان قرار می گیرند.\n* مشارکت در فعالیت های مذهبی، زمان کمی را برای تجربه مصرف مواد در فرد باقی می گذارد. همچنین یک شبکه حمایتی فراهم می سازد که فرد را از موقعیت هایی که فرصت استفاده از مواد را پیش می آورد جدا می سازد.\n* تعهد نسبت به مذهب و اهداف آن به زندگی فرد معنا می بخشد که در این صورت مصرف مواد، دیگر جذابیتی ندارد.\n* سیستم اعتقادی اکثر مذاهب، مخالف با مصرف مواد است و آموزش های آنان تقویت کننده عقاید منفی در برابر مصرف مواد است.\n* مذهب، مردم را در فعالیت های متداول درگیر می سازد و شبکه اجتماعی خاصی را به وجود می آورد که مصرف مواد در آن غیر قابل پذیرش است (دفتر پیشگیری از سوء مصرف مواد مخدر، 1381: 135-133).\nبه گفته لوین (Levin) متدین بودن را باید یک جزء ضروری از اسلوب بهداشت زندگی محسوب کرد؛ زیرا هیچ یک از ادیان مهم، به طور آشکار تنبلی، بی قیدی جنسی، مستی، اعتیاد و چاقی را تشویق نمی کنند. کِنِت وَنکس (Kenneth Vanx) نیز با بررسی نتایج مطالعات رفتاری و اپیدمیولوژیک چنین نتیجه گیری کرد که عقاید دینی و رفتارهای اخلاقی ناشی از آن، به طور جدی بر گرایش ها و رفتارهای بهداشتی اثر می گذارند (مرعشی، 1383: 79-77). همچنین بررسی ویلیس، والستون و جانسون (Villis, Valeston & Johnson) نشان داد که در میان نوجوانان، عقاید دینی و کنار آمدن دینی با مسائل و مشکلات در واقع با نمایی مثبت تر از رفتارهای بهداشتی پیوند دارند و مصرف الکل و درگیر شدن در رفتارهای جنسی خطرآفرین، سلامتی در دوره نوجوانی را در معرض خطر فوری قرار می دهد. از این رو شواهد همبسته نشان می دهد که مشارکت در برخی از عقاید دینی ممکن است تأثیرات سودمندی بر رفتارهای بهداشتی داشته باشد (تیموتی دابلیو، 1383: 143). به طور مثال، نوجوانانی که بیشتر درگیر مذهب و نهادهای مذهبی جامعه هستند، در برابر رفتارهای مخاطره آمیز محافظت می شوند و فعالیت به معنای واقعی آن در زمینه امور مذهبی مانند: نیایش کردن، مطالعه منابع دینی و فعالیت های نوجوانان، نقش محافظت کننده در برابر سوء مصرف مواد دارد (مددی، نوغانی، 1384: 26). از طرفی، هاداوی (1984) متوجه شد که حتی در صورت کنترل سایر عوامل مؤثر در مصرف مواد، مذهب هنوز هم تأثیر مهمی در منع مصرف الکل و سایر مواد مخدر دارد. همچنین آموتنگ و باهر (1984) متوجه شدند که بین مذهبی بودن و عدم مصرف مواد در بین پیروان مذاهبی که پرهیز از سوء مصرف مواد به آنان آموزش داده می شود نسبت به مذاهبی که این آموزش ها داده نمی شود، ارتباط قوی وجود دارد. از سوی دیگر، تحقیقات لورچ و هنگر (1985)، اسمارت و آلداف (1985) و گوچران (1991) نشان داد که افرادی که تمایل به شرکت در مراسم های مذهبی دارند و به اصول مذهبی پای بند هستند کم تر به مصرف مواد مخدر، اقدام می کنند (دفتر پیشگیری از سوء مصرف مواد مخدر، 1381: 132). پژوهش های گارتنر، لارسون و آلن (Gartner, Larson & Allen-1991) و فلاویو، کولیس، نیری و پارسایی (Flavio, Kulis, Nieri & Parsal-2005) هم مؤید آن بودند که داشتن نگرش ها و باروهای مذهب با کاهش استرس های روان شناختی و پیشگیری از رفتارهای پر خطر هم چون: سیگار کشیدن و مصرف مواد مخدر و الکل همراه است. بررسی های میلر، دیویس و گرین والد (Miller, Davies & Greenwald-2000) نیز ثابت کردند که شاخص های مذهبی مانند عضویت در یک فرقه مذهبی و شرکت در آیین های مذهبی با مصرف مواد مخدر و الکل رابطه معکوس دارد و ویلز، یاگر و سندی (Wills, Yaeger & Sandy-2003) بر اساس نتایج یافته های خود مدعی شدند که دین داری، از تأثیر فشارهای زندگی بر گرایش به مصرف مواد می کاهد و در طول زمان نیز میزان افزایش مصرف مواد را مهار می کند (دلاورپور و همکاران، 1387: 308).\n3- جلوگیری از انحرافات:\nدین، علاوه بر شناسایی کارهای خوب و بد، ضمانت اجرایی ارزش های اخلاقی را نیز به عهده دارد. بر اساس روان شناسی انسان نیز می توان گفت که بسیاری از انسان ها با تشویق یا تنبیه، به انجام کارهای خوب و ترک کارهای بد رغبت پیدا می کنند. آموزه های دینی و اعتقاد به عدالت الهی و حسابرسی به اَعمال بندگان در معاد، اصول و ارزش های اخلاقی را الزام آور می کند. فواید دنیایی و آخرتی کارهای اخلاقی، انسان ها را به سمت عمل به ارزش های اخلاقی سوق می دهد و دین در شناسایی فواید دنیایی و آخرتی آنها مؤثر است. علاوه بر اینکه کارها و ارزش های اخلاقی به هدف و غایت نهایی نیازمند است، دین در تعیین هدف والای اخلاقی نیز نقش تعیین کننده ای دارد (خسرو پناه، 1383: 34). بنای تربیت هر چند که علمی باشد، مادام که متکی به ایمان الهی نباشد، دشواری ها و مشکلاتی را پدید می آورد. انسان برای رسیدن به یک زندگی آرام، نیاز به دین و مذهب دارد. نقش دین در پیشگیری از انحرافات را در جنبه های زیر می توان خلاصه کرد:\n* دین به عنوان یک نیروی یکپارچه کننده و وحدت بخش شخصیت انسان است و بیش از هر عامل دیگری در معنا دادن به شخصیت فرد مؤثر است.\n* تعاون و اهتمام به امور یکدیگر بر معیار تقوا زمینه ساز تجلی ارزش های الهی در جامعه است.\n* دین در سالم سازی اجتماع نقش به سزایی دارد؛ زیرا گرایش به گناه را از بین می برد و میل به نیکوکاری را زیاد می کند.\n* نماز در دل عقیده به توحید پدید می آید و خداوند آن را «حج کوچک قلب» و خنجری برای از بین بردن فحشا قرار داده است.\n* عدالت اجتماعی و نظم و انضباط به مفهوم واقعی خود در جامعه ای حاکم می شود که اعتقاد به قیامت در آن وجود داشته باشد. پرورش فضایل اخلاقی و جلوگیری از رذایل روحی و کنترل هوی و هوس ها و ایجاد آرامش و اطمینان از جمله آثار ارزشمندی است که در پرتو باور به قیامت به وجود می آید.\n* برای کاهش عواملی از قبیل: فساد نسل جوان، توسعه و گسترش جرایم و شیوع و گسترش اعتیاد در جامعه، مطمئن ترین راه برای رسیدن به کمال مطلوب، مذهب است.\n* دین می تواند عامل کنترل اضطراب ها، احساس ها، ناامنی ها، لغزش ها، نابودی ملت ها و غیره باشد. یک نیروی بازدارنده و کنترل کننده درونی مانند دین می تواند عفت و پاک دامنی را برای جامعه به ارمغان بیاورد.\n* تمام مفاسد فردی و اجتماعی از بی دینی است. اگر به زندان ها سری زده شود، دیده خواهد شد که تقریباً 98 درصد بزهکاران و جنایتکاران کسانی هستند که اعتقادات دینی ضعیفی دارند و کسانی که پای بند به دین هستند کم تر پایشان به مراکز انتظامی، دادگاه ها و زندان ها کشیده می شود. پس دین در سالم سازی محیط اجتماعی نقش به سزایی دارد.\n* قرآن مشتمل بر حجت های روشن گری است و حقایق را چنان که باید روشن می کند و داستان های عبرت آموز، مواعظ، بشارت ها، اندرزها، وعده ها و وعیدهایی دارد که تلاوت کننده را از گناه باز می دارد (معاونت اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم، 1383: 361 -357).\n4- افزایش سلامت جسمی و روانی:\nتوجه بیشتر به شعائر مذهبی چون باعث افزایش احتمالی شبکه حمایت اجتماعی می شود، بنابراین با سطح بالاتری از سلامت رابطه دارد (واعظی، 1388: 42). بر همین اساس، عده ای از روان شناسان برجسته بر تأثیر اعتقادات و اَعمال دینی بر روی سلامت روانی انسان ها تأکید کرده اند. به طور مثال، ویلیام جیمز که از جانب داران تفکر مذهبی است، اَعمال دینی را باعث اتصال به روح عالم خلقت می داند و عواطف مذهبی را دارای نیرویی می بیند که بر حالت های روحی ناخوشایند فائق آمده و به روح، حالت پایداری می بخشد. یونگ نیز دین را حالت خاصی از روح انسان می داند که از ضمیر ناهوشیار سرچشمه گرفته است. او معتقد است که انسان به تفرد و رشد درونی خود روی می آورد تا سطح جدیدی از سلامت روانی به دست آورد. همچنین مازلو یکی از خصوصیات انسان های خودشکوفا را توجه به دین می داند که این امر منجر به فعالیت های مثبت اجتماعی مانند هم دردی و هم دلی می شود. به باور فرانکل هم در معنای انسان سالم معنویت مستتر است و همین سلامت معنوی راه رسیدن به کمال را هموار می کند (مؤسسه پژوهش حوزه و دانشگاه، 1382: 42). مطالعات گوناگون این موضوع را تأیید کرده اند. به عنوان نمونه، در مطالعه ای موسوم به بررسی عمومی جامعه آمریکا که در سال های 1972 تا 1977 در مرکز ملی تحقیقات نظری انجام گرفت، مشخص شد که اگر پای بندی دینی صرف نظر از نوع دین به دو نوع قوی و ضعیف دسته بندی شود، آنان که پای بندی قوی به دین دارند رضایت بالاتری نیز از سلامتی خود دارند. تحقیقات راسموسن و کراندال (Rassmussen & Crandall-1975) و ونگ (Wong-1988) نیز اهمیت بالای ارزش دینی را در معنادار بودن زندگی تأیید کردند (مرعشی، 1383: 69). همچنین گالانژ (1986)، فینر (1991) و برگین (1991) نشان دادند که مذهب با سلامت روانی همبستگی مثبت دارد (اکبری، 1385: 350). پارگامنت (1990) هم به این نکته پی برد که دین نقش مهمی در رویارویی با استرس های زندگی دارد و می تواند اثر بحران های شدید زندگی را تعدیل کند. ضمن آنکه دین از طریق عوامل تعدیل کننده پاسخ به فشار روانی، در سبک مقابله با فشار روانی تأثیر می گذارد و افراد متدین از طریق نیایش، آداب و مناسک دینی می توانند تجدید قوای روان شناختی کنند. افزون بر همه این موارد، نیایش ها، صداقت و راز و نیاز حقیقی با خداوند نیز باعث ایجاد اطمینان و آرامش در افراد می شود. طبیعی است که پس از انجام چنین مناسکی، افراد می توانند بهتر بیاندیشند، راه حل های جایگزین بهتری پیدا کنند و همین طور از طریق گریستن، بخش زیادی از فشار روانی خود را تخلیه کنند. پژوهش های پارک و همکارانش (Park et Al-1990) نیز تأثیر مثبت دین در سازگاری با رویدادهای استرس زای زندگی را تأیید کرد. همچنین مکین تاش (Mac Kintash-1992) نقش دین را در سازگاری افراد با یک رویداد منفی زندگی بررسی کرد. او با والدینی که کودک خود را به علت سندروم مرگ ناگهانی از دست داده بودند مصاحبه کرد و دریافت که متدین بودن با یافتن معنا در مرگ ارتباط مثبتی دارد. به علاوه متدین بودن با افزایش سلامت روانی و کاهش ناراحتی در بین والدین طی 18 ماه پس از مرگ کودکانشان ارتباط داشت. از نظر داویدیان (1376) نیز ایمان، معتقدات مذهبی، دستورات دینی، مراسم و آیین های مذهبی همگی از جمله عواملی هستند که می توانند در امر درمان و پیشگیری از اختلالات روانی به نحو مؤثری به کار برده شوند؛ به شرط آنکه روش به کارگیری آنها آموخته شود و موارد استفاده از آنها شناخته شود (دادفر، 1383: 93 و 85). از طرفی، الیسون (Ellison-1991) و دوسی (Dossey-2000) به این نتیجه رسیدند که باورها و آیین های مذهبی بر رضایت از زندگی، بِه کامی روان شناختی و سبک زندگی تأثیرات مثبتی دارد. کوئینگ (Koeing-1995) ثابت کرد که باورهای دینی قوی تر، اثرات روانی مثبتی بر جای می گذارند که در ارتقای بهداشت روانی و پایداری عاطفی افراد مؤثر است. همچنین یافته های تاکی (Takyi-2003)، بال، آرمیستد و آوستین (Bal, Armistead & Austin-2003) و ماسلکو و کابزانسکی (Maselko & Kubzansky-2006) نشان دادند که پای بندی به مذهب با سلامت بدنی و روانی ارتباط دارد (دلاورپور و همکاران، 1387: 308).\nدر مجموع، چنین به نظر می رسد که احتمالاً تأثیر مثبت دین بر بهداشت روانی افراد به دلائل زیر است:\n- دین می تواند موجب ایجاد معنا شود و به زیستن و مردن انسان معنا ببخشد.\n- دین موجب امیدواری می شود و خوش بینی را افزایش می دهد.\n- دین به افراد متدین نوعی احساس کنترل و کارآمدی می بخشد که می تواند کاهش یافتگی کنترل شخصی را جبران کند.\n- دین نوعی سبک زندگی سالم تر برای افراد تجویز می کند که بر سلامت و بهداشت روانی تأثیر مثبت دارد.\n- دین مجموعه ای از هنجارهای اجتماعی مثبت است که اطاعت از آن موجب تأیید، پشتیبانی و پذیرش از سوی دیگران می شود.\n- دین نوعی احساس فراطبیعی به شخص می دهد که بدون تردید تأثیر روان شناختی دارد (دادفر، 1383: 91).\n5- افزایش کیفیت زناشویی:\nبررسی پژوهش های انجام شده صحه ای بر این حقیقت است که دین به عنوان مهم ترین رکن زندگی انسان ها، حتی در ظریف ترین روابط بین فردی نقشی از خود بر جای گذاشته و عدم توجه به آن، تأثیرات زیان باری از جمله اضمحلال خانواده ها را در پی خواهد داشت. به طور مثال، بررسی های اسپروسگی و هاگستون (Sparawski & Houghston-1978) و گلین و پوز (Gleen & Poz-1988) نشان دادند افرادی که برای مدت طولانی با هم زندگی می کنند، دین را به عنوان مهم ترین عامل رضایتمندی در ازدواج تلقی می کنند. جریگان و ناک (Jerrigan & Nack) نیز بعد از بررسی تحقیقات خود به این نتیجه رسیدند که دین بهترین عامل ثبات و پایداری در ازدواج است. همچنین چادویک و باهر (Chadwick & Bahr-1985) دریافتند که عضویت در کلیسا با رضایت زناشویی ارتباط مثبت دارد. همین تأثیر را (رضایت از زندگی زناشویی) چی و هاوسنج (Chi & Houseknecht-1985) با تشابه وابستگی و ایدئولوژی های مذهبی مرتبط اعلام کردند. ماهانی و همکارانش (Mohoney et Al-2002) هم در تحلیل یافته های خود به این نتیجه رسیدند که دین موجب افزایش مشارکت کلامی، کاهش پرخاشگری کلامی و کاهش تعارض زناشویی شده و در نهایت موجب افزایش رضایتمندی زناشویی می شود. علاوه بر اینها، شرکات (Sherkat-2004) متوجه شد که اختلاف دینی در خانواده ها موجب بروز مشکلاتی برای ازدواج و در نهایت سبب کاهش رضایتمندی و افزایش تعارضات زناشویی و طلاق می شود. از طرفی دیگر، نکویی (1383) همبستگی معناداری بین جهت گیری دینی و عمل به باورهای دینی و رضایتمندی زناشویی پیدا کرد.\n6- برطرف ساختن احساس انزوا و تنهایی:\nمطالعات کنل (Kennel-1988)، جانسون و مالینس (Johnson & Mullins-1989) و الیسون و جورج (Ellisson & George-1994) نشان داده است که درگیری در فعالیت های مذهبی، احساس انزوا و تنهایی را برطرف می کند (هاشمیان و امیری، 1386: 70-56).\n7- شکل دهی به رفتار اجتماعی مطلوب:\nدین با تعیین نوع جهان بینی انسان، می تواند بر تمام عوامل شکل گیری یک رفتار یا پدیده اجتماعی اثر بگذارد و در نتیجه رفتار اجتماعی را به سمت مطلوب خود جهت دهد. برخی از جامعه شناسان اعتقاد دارند که فهم رفتارهای اجتماعی انسان بدون فهم جهان بینی او اصلاً ممکن نیست. به طور مثال، به نظر ماکس وبر، رفتار آدمیان در جوامع گوناگون فقط وقتی قابل درک است که در چارچوب جهان بینی آنان یا دریافت کلی آنان از هستی قرار داده شود و البته احکام و آداب و مناسک دینی آنها نیز جزیی از این جهان بینی است. بر این اساس می توان گفت که دین به عنوان یک نوع جهان بینی، نه تنها معیار و داور رفتارهای فردی و جمعی انسان است، بلکه در عین حال و به طریقی دیگر در اصل شکل گیری رفتارهای انسان نیز مؤثر است؛ زیرا اگر رفتارهای اجتماعی انسان مورد تحلیل قرار گیرد، مشخص خواهد شد که قوی ترین مؤلفه های آن به طور مستقیم از نوع جهان بینی انسان سرچشمه گرفته شده و در این جا نیز فرض بر آن است که دین، نوعی جهان بینی می باشد (نوربخش، 1386: 27). بنابراین می توان گفت: فرهنگ و عقاید محکم اخلاقی و مذهبی نقش با ارزشی در سلامت رفتارهای انسان و روابط بین آنها ایفا می کنند. داشتن سجایای اخلاقی، انسانی و مذهبی، بزرگترین سد و مانع انحرافات و کجروی ها و برعکس، فرهنگ و اخلاق نامناسب حتی در صورت وجود سایر شرایط مناسب و مثبت مادی، عامل مهم و مخربی در هدایت شخص به گمراهی خواهد بود (نجفی توانا، 1385: 144 و 143).\n8- معنا دادن به شخصیت:\nاهلرانگر، یونگر، فرانکل، آلپورت و عده زیادی از روان شناسان دیگر به این نتیجه رسیده اند که دین و ارزش های ناشی از آن بیش از هر عامل دیگری در یکپارچگی شخصیت و معنا دادن به شخصیت افراد مؤثرند.\n9- سالم سازی جامعه:\nبنای تربیت جوامع بشری هر چند که علمی باشد، مادامی که متکی به ایمان الهی نباشد، دشواری ها و مشکلاتی را پدید می آورد. انسان برای رسیدن به یک زندگی آرام، نیاز به مذهب دارد. دین در یک پارچه سازی انسانی و سالم سازی جوامع نقش به سزایی دارد؛ زیرا با 3 خصیصه: درونی سازی تعلیمات، ارائه تصویر دل انگیز و آرام بخش از آفرینش و هستی و طرح و معرفی الگوهای موفق، به پیروان خود مصونیت می بخشد (بیات و همکاران، 1387: 106).\n10- ایجاد مقررات اخلاقی و اجتماعی:\nدین، مقررات اجتماع و مقررات بین افراد را به وجود آورده و یکی از جنبه های فوق العاده آن این است که برخی از دستورهای اخلاقی را توصیه می کند که درک آنها به سادگی میسر نیست و نیاز به کمال دارد (داویدیان، 1387: 88).\n11- اصلاح رفتار و سبک زندگی:\nبه عقیده بوالهری (1376)، دین و روان شناسی، همچنین روان پزشکی از بدو ظهور و گسترش فعالیت های خود، اهداف مشترکی چون اصلاح احساسات، تفکرات و رفتارهای فردی و گروهی داشته اند (دادفر، 1383: 85). همچنین دین نه تنها می تواند مردم را نسبت به برخی سبک های زندگی در قیاس با سبک های دیگر ترغیب کند، بلکه می تواند تأثیر قابل ملاحظه ای در کنترل فرهنگ مصرفی و سبک های زندگی مصرفی داشته باشد. باکاک در این خصوص معتقد است: «هنوز مواعظ دینی می توانند بسیاری از مردم را در سراسر جهان با دلایل مستحکم و الگوهای برانگیزنده به محدود کردن امیالشان به کالاها و تجارب مصرفی ترغیب کنند» (آزاد ارمکی و شالچی، 1387: 168).\nمنبع :کاوه،محمد، (1391)،آسیبشناسیبیماریهایاجتماعی (جلداول)،تهران: نشرجامعهشناسان،چاپاول 1391.\nبازدید کلی : 864,561


چگونه آیفون یا آیپد را در حالت ریکاوری قرار دهیم؟ - 724پرس\nمنتشر شده در 15 آذر 1397 آخرین به روز رسانی در 08 دی 1397\nپیش از شروع آموزش فعالسازی حالت ریکاوری در آیفون و آیپد، به این نکته توجه داشته باشید درصورتی که بخواهید سیستم‌عامل را مجدداً نصب کنید، به احتمال زیاد اطلاعات شما پاک خواهد شد، بنابراین بهتر است از قبل یک نسخه پشتیبان از اطلاعات خود تهیه کنید.\nقدم اول: مطمئن شوید که آخرین نسخه iTunes در سیستم شما وجود دارد\nقبل از اینکه هر اقدامی کنید باید از نسخه آیتونز موجود روی سیستم خود اطلاع پیدا کنید. بعد از باز کردن برنامه به سراغ گزینه About iTunes بروید.\nبهتر است با مراجعه به بخش پشتیبانی محصولات اپل از به‌روز بودن آیتونز خود اطمینان حاصل کنید.\nبعد از این مرحله باتوجه به نوع دستگاه باید مراحل مختلفی را انجام دهید که به آنها اشاره می‌کنیم.\nبرای آیفون ۷ / آیفون ۷ پلاس و بالاتر\nاگر از دستگاه‌های iPhone 7، 7 Plus، 8، 8 Plus، X، XS، XS Max یا XR استفاده می‌کنید، باید مراحل زیر را برای انتقال تلفن همراهتان به حالت ریکاوری دنبال کنید. ابتدا تلفن همراه خود را خاموش کنید. حال، دکمه افزایش صدا (ولوم) را فشار دهید و رها کنید؛ بلافاصله دکمه کاهش صدا را فشار دهید و رها کنید.\nاکنون دکمه سمت راست گوشی را نگه دارید (در سمت راست گوشی تنها یک دکمه وجود دارد). دکمه را حتی زمانی که لوگوی اپل را در حالت چشمک زدن مشاهده کردید، رها نکنید. همچنان دکمه را نگه دارید تا صفحه حالت ریکاوری ظاهر شود. هنگامی که صفحه مذکور را مشاهده کردید، دکمه را رها کنید و گوشی خود را از طریق کابل به کامپیوتر متصل کنید.\nبرای iPhone 6s یا مدل‌های قبل‌تر و اکثر آیپدها\nابتدا دستگاه خود را خاموش کنید. سپس دکمه افزایش صدا را فشار دهید و رها کنید. در قدم بعدی دکمه Home و Sleep/Wake را فشار دهید و نگه دارید. دکمه Sleep/Wake برای آیفون 6 و مدل‌های بالاتر در سمت راست گوشی قرار دارد و در مدل‌های قدیمی‌تر در بالای گوشی قرار گرفته است. دکمه‌هایی را که نگه داشته‌اید حتی بعد از مشاهده لوگوی چشمک‌زن اپل نیز رها نکنید تا وارد صفحه ریکاوری شوید. بعد از مشاهده صفحه، دستگاه خود را از طریق کابل به کامپیوتر متصل کنید.\nتوجه داشته باشید که دستورالعمل‌های گفته شده شامل آیفون ۶ اس و نسخه‌های قبل‌تر می‌شود؛ ضمن اینکه اکثر آیپدها بجز دو مدل iPad Pro 11 و Pro 12.9 را با همین روش می‌توان به حالت ریکاوری برد. برای دو آیپد گفته شده بصورت جداگانه راه‌حل ارائه خواهیم کرد.\nبرای آیپد‌های Pro 11-inch و Pro 12.9-inch\nدکمه افزایش صدا را فشار دهید و بصورت رها کنید، سپس دکمه کاهش صدا را فشار دهید و سریعاً رها کنید. دکمه پاور یا همان Sleep/Wake که در بالای دستگاه قرار دارد را نگه دارید تا دستگاه ری‌استارت شود. همچنان این دکمه را نگه دارید تا صفحه ریکاوری را مشاهده کنید. زمانی که حالت ریکاوری راه‌اندازی شد، آیپد را به کامپیوتر متصل کنید.\nزمانی که در حالت ریکاوری قرار گرفتید چه باید کرد؟\nحالا که دستگاه در حالت ریکاوری قرار دارد، قبل از آنکه دستگاه بطور خودکار بعد از ۱۵ دقیقه از حالت ریکاوری خارج شود، فرصت دارید تا کار خود را انجام دهید. اگر به اندازه کافی سریع نباشید، بدون اینکه بتوانید درخواست خود را انجام دهید، دستگاه از حالت ریکاوری خارج می‌شود. یک پنجره همانند تصویر بصورت پاپ‌آپ در کامپیوتر ظاهر خواهد که نشان می‌دهد شما بصورت موفق در دستگاه خود (آیفون یا آیپد) وارد محیط ریکاوری شده‌اید. از بین گزینه‌های update و Restore، آپدیت را انتخاب کنید.\nاستفاده از گزینه آپدیت این امکان را می‌دهد که با یک به‌روز رسانی ساده مشکل شما حل شود؛ بعلاوه اینکه محتوای موجود در دستگاه حفظ شود. اگر این گزینه به شما کمک نکرد، مجبور به استفاده از گزینه بازیابی هستید. پس از انتخاب گزینه آپدیت، آیتونز شروع به کار خواهد کرد تا iOS را مجدداً روی دستگاه شما نصب کند. هنگامی که فرآیند به‌روز رسانی به پایان برسد، از شما خواسته می‌شود تا دستگاه خود را تنظیم کنید.


دشت حرهیچ محدودیتی برای تأمین مسکن خانواده های دو معلوله در ثلاث باباجانی وجود ندارد | دشت حر\nدشت حر: مدیرکل بهزیستی استان کرمانشاه گفت: اداره کل بهزیستی استان برای تأمین مسکن خانواده های دو معلوله در شهرستان ثلاث باباجانی هیچ محدودیتی ندارد.\nبه گزارش دشت حر ، امید قادری در نشست معاون اجتماعی سازمان بهزیستی کشور که در محل فرمانداری ثلاث باباجانی برگزار شد، اظهار داشت: سازمان بهزیستی استان کرمانشاه برای تأمین مسکن خانواده های دو معلوله در ثلاث باباجانی هیچ محدودیتی ندارد.\nقادری با بیان اینکه با توجه به شیوع آسیب‌های اجتماعی در کشور بحث تولیت اجتماعی در برنامه ششم توسعه به سازمان بهزیستی واگذار شده است، گفت: برای اجرای مطلوب برنامه های اجتماعی بهزیستی در جامعه نیاز به همدلی و همکاری کامل مسئولان و ادارات است.\nمدیرکل بهزیستی استان کرمانشاه با اشاره به تشکیل پنج کارگروه اصلی که در ثلاث باباجانی فعال است، بیان کرد: دبیری کارگروه های سالمندان، ستاد مبارزه با مواد مخدر، مناسب سازی معابر، اجتماعی و مشارکتهای مردمی در شهرستان برعهده سازمان بهزیستی است.\nقادری از اعلام آمادگی سازمان بهزیستی در خصوص ایجاد زیرساختهای مناسب اجتماعی در شهرستان ثلاث باباجانی خبر داد و افزود: جهت صدور مجوز برای فارغ التحصیلان مرتبط با علوم اجتماعی، مددکاری، توانبخشی، روانشناسی و فیزیوتراپی هیچ محدودیتی نداریم.\nوی با اشاره به تفاهم با جهاد سازندگی در خصوص اعطای وام به مددجویان بهزیستی، اظهار کرد: علاوه بر ۳۰ میلیون تومان وام بهزیستی، سپاه نیز ۱۰ میلیون تومان و در مجموع ۴۰ میلیون تومان وام بلاعوض در اختیار مددجویان قرار می‌گیرد.\nمدیرکل بهزیستی استان کرمانشاه از کمک های سازمان بهزیستی در مناطق محروم در ایجاد فضای گرم برای مهدهای کودک و پرداختن شهریه افراد کم درآمد خبر داد و گفت: سازمان بهزیستی در اعطای وام‌های خوداشتغالی و تأمین مسکن سایر مددجویان این شهرستان محدودیتی ندارد.\nتاریخ انتشار مطلب:۱۳۹۶/۰۵/۲۶ - ۲۰:۱۳


سوپراسپرت جدید Hispano Suiza معرفی شد - زومیت\nشنبه, ۴ اسفند ۱۳۹۷ ساعت ۲۱:۴۵\nبا گذشت ۱۰۰ سال از ساخت اولین پیشرانه‌ی هواپیما به‌وسیله‌ی برند اسپانیایی هیسپانو سویزا، این شرکت احیاشده از مدل سوپراسپرتی با قدرت ۱۰۸۵ اسب‌بخار رونمایی کرد.\nهیسپانو سویزا، خودروساز افسانه‌ای اسپانیایی، آخرین خودروِ خود را رونمایی کرد: خودرویی سوپراسپرت با پیشرانه‌ی لامبورگینی و مشخصات فنی خیره‌کننده که آن را در میان سایر محصولات این کلاس برجسته می‌کند.\nسوپراسپرت Maguari HS1 GTC محصولی متفاوت درمقایسه‌با سایر خودروهای لوکسی است که این شرکت در اوایل قرن بیستم می‌ساخت. نام سوپراسپرت مگوئری HS1 GTC از لک‌لک بومی آمریکای‌جنوبی گرفته شده است. این خودروِ قدرتمند فقط در ۲.۸ ثانیه از حالت سکون به سرعت ۱۰۰ کیلومتربرساعت می‌رسد و بیشینه‌ی سرعتش به ۳۸۰ کیلومتر محدود می‌شود.\nاین مشخصات چشمگیر به‌لطف پیشرانه‌ی خورجینی ۱۰ سیلندر لامبورگینی هوراکان به‌دست می‌آید که از جعبه‌دنده‌ی ۷ سرعته بهره می‌برد و قدرتش را به چرخ‌های عقب منتقل می‌کند. این پیشرانه به‌جای قدرت ۶۰۲ اسب‌بخاری خودروِ سوپراسپرت ایتالیایی، اکنون در Maguari HS1 GTC با اضافه‌کردن ۲ توروبوشارژر به قدرت ۱۰۸۵ اسب‌بخار می‌رسد.\nاضافه‌کردن یک جفت توربوشارژر به پیشرانه‌ی خورجینی ۱۰ سیلندر لامبورگینی بیشتر آن را درزمره‌ی محصولات تیونینگ‌شده قرار می‌دهد؛ اما برخلاف خودروهایی که ویدئوهای آن‌ها از مسابقات درگ در یوتیوب پخش می‌شود، مگوئری HS1 GTC همراه‌با بدنه‌ی فیبرکربنی ساخته شده است. درحقیقت می‌توان آن را خودرویی زیبا بین Batmobile و Noble M600 دانست که هر دو از محصولات سوپراسپرت سال‌های گذشته به‌شمار می‌روند.\nاین سوپراسپرت قدرتمند را اولیویر بولای، طراح و معمار خودرو فرانسوی، طراحی کرده است. طراحی جلوِ خودرو از پرندگان الهام می‌گیرد و با خطوطی که در پایین قرار گرفته‌اند، مانند بالی تا چراغ‌های عقب امتداد می‌یابد. باتوجه‌به اینکه چنین خودرویی از خودروسازی مشهور ارائه شده، جای تعجب نیست این شرکت به مشتریان اجازه دهد سلیقه شخصی خود را به آن اضافه کنند.\nبرند مدرن هیسپانو سویزا زاییده‌ی افکار اروین لئو هیمل، طراح اتریشی خودرو بود که در سال ۲۰۰۰ و پس از چند دهه تعطیلی، آن را احیا کرد. شرکت اصلی آن چیزی شبیه رولزرویس اسپانیایی‌سوئیسی بود (هیسپانو سویزا در زبان اسپانیولی، یعنی سوئیسی‌اسپانیایی) و پیشرانه‌ی هواپیما و خودروهای لوکس تولید می‌کرد و به‌تدریج در دهه‌ی ۱۹۶۰ ورشکسته و تعطیل شد.\nهیمل دراین‌زمینه گفت:\nمی‌خواهیم خودروهای لوکس و منحصربه‌فردی شبیه محصولات قدیمی این برند بسازیم. البته میراث، یعنی مارک بیریگت ادامه می‌یابد؛ اما ما نه‌تنها به‌دنبال ساخت خودرو هستیم؛ بلکه می‌خواهیم کاری انجام دهیم که این برند باردیگر به‌معنای واقعی زنده شود.\nاکنون ۱۰۰ سال از ساخت اولین پیشرانه‌ی هواپیمایی می‌گذرد که هیسپانو سویزا تولید کرده است. حالا پس از یک قرن، باردیگر این شرکت اواخر امسال خود را برای عرضه‌ی محصولات و توسعه در بازار جهانی آماده می‌کند. هیمل همچنین اظهار کرد:\nمن و آقای بولای بررسی کاملی از این خودروِ سوپراسپرت را دراختیار علاقه‌مندان قرار خواهیم داد. ما با تأمین‌کنندگان و شرکای عمده در صنعت خودروسازی همکاری می‌کنیم تا بهترین محصولات را به مشتریان ارائه دهیم. ما دفاتر نمایندگی فروش خود را در نیویورک و ابوظبی و هنگ‌کنگ راه‌اندازی کرده‌ایم و استودیوِ طراحی ما در پاریس نیز، درزمینه‌ی ارائه‌ی طرح‌های جدید فعالیت می‌کند.\nمنبع autoblog carscoops motor1


ایران در مقطعی از تاریخ خود قرار گرفته که به‌طور همزمان می‌تواند از ابزارهای گوناگونی برای حل مشکلات خود در عرصه بین‌المللی استفاده کند. این وضعیت حالتی جدید و بی‌سابقه دارد و شاید فقط بتوان آن را با برخی ادوار کوتاه امپراطوری‌های قدیمی در فلات ایران مقایسه کرد. در گذشته، ایران می‌توانست به دشمنان خود فشار آورده یا آن‌ها را تهدید کند، اما در ماه‌های اخیر، این مرحله به اقدام نیز منتج شده و نمونه آشکارش، اسقاط پهپاد آمریکا و نادیده‌گرفتن پیام‌های ضمنی و آشکار آن‌هاست. استمرار این مسیر، قطعاً شرایط منطقه را دگرگون می‌کند و وقتی به‌طور واضح کشورهای حاشیه جنوبی خلیج‌فارس مورد خطاب قرار می‌گیرند که اگر ایران تهدید شود، اولین نقطه هدف، کلیت آن کشور خواهد بود، طبعاً آن‌هایی که در اتاق شیشه‌ای زندگی می‌کنند، باید هراس بیشتری داشته باشند. حمل نظامی نفتکش انگلیسی و عقب‌نشینی فوری آن‌ها از این اقدام در موارد دیگر نیز، نشان‌دهنده کوته‌فکری طرف مقابل و هراس او از اقدامات زیرکانه و در چارچوب حقوق بین‌الملل ایران بوده که برخلاف زورگویی آن‌ها در جبل‌الطارق، از وجاهت جهانی لازم نیز برخوردار است. این امر حتی در داخل کشور نیز فواید فراوانی داشته و به عامه مردم این امید را داده که در برابر همه تهدیدها از آن‌ها حفاظت خواهد شد و با این اقدامات، حتماً نگرانی‌های مالی و اقتصادی‌شان نیز، تا حدی کنترل شده یا کاهش خواهد یافت.


1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) 1397-11-181397-11-28bool(false) شورا عجله نکند همدان پیام\nکد مطلب: 81934 تاریخ انتشار: 1396-06-08 - 05:45 تعداد بازدید: 160\nبا حضور 9 کاندیدای لیست نهایی در شورای شهر و ارائه برنامه های رنگارنگ و پر زرق و برق اگرچه در ظاهر کیفیتی فراتر از کار شوراهای گذشته در انتخاب شهردار را نوید می داد اما با تعمق و مقایسه این روند با کارکردهای اصلی پارلمان شهری ، جهت گیری ها و سطح تفکر کارشناسی اعضای شوراها ضعف های اساسی در این نوع انتخاب شهردار و نفرات بررسی شده مطرح است.\nگفته‌های یکی از کارشناسان ناظر و آگاه از مسائل شهری در استان موید این ادعاست.\nبرخی دلایلی که این کارشناس شهری برای رد شیوه انتخاب شهردار مطرح می کند به شرح ذیل می آید؛\n1-شورا در شیوه انتخاب شهردار اهل مشورت نبوده است.از آغاز روند گزینش شهردار در شورای پنجم هیچ یک از نخبگان و کارشناسان آگاه از مسائل شهر را دعوت به مشورت نکرده است.گویا شورای شهر خود را در این ماجرا عقل کل میداند.این در حالی است که برخی اعضای شورا اگرچه صاحب دانش هستند اما از تجربه لازم برخوردار نبوده و در مقابل با اعضای با تجربه دانش لازم را در این موضوع ندارند. این درحالی بوده که شورا برای مشورت خواهی از نخبگان دوماه فرصت را داشته است.\n2- باید برای شورایی که در بدو ورود به کار از شهردار برنامه بخواهد تاسف خورد. قاعده بر این است که شورا ابتدا برنامه و استراتژی خود را تعیین کند و برای رسیدن به این هدف از شهردار تاکتیک بخواهد نه اینکه منفعلانه ناظر برنامه های شهردار باشد. در این موضوع البته باید برای سازمان های بالادست هم متاسف بود که چرا در دوره های گذشته از شورای شهر طلب برنامه بلند مدت نکرده اند. نهادهایی مانند استانداری که حمایت کاملی در این مدت از شوراها داشته اند حداقل می توانستند این کمک ها را منوط به ارائه برنامه از سوی شوراها کنند.\nاز سوی دیگر تدوین نکردن برنامه بلند مدت نقطه ضعفی برای شورای گذشته نیز بحساب می آید که باید اکنون پاسخگوی این سوال باشد که چرا برای دراز مدت شهر فکری نکردند.\n3-فرض را بر این می گذاریم که همه برنامه های ارائه شده از سوی گزینه شهرداری مفید بوده است. شورای شهر برای این برنامه‌ها باید حداقل از 50 متفکر و صاحب نظر در این شهر تائید و نظر خواهی می کرده و امتیاز گیری می کرد. این نقص بزرگی برای شورای شهر فعلی و سابق به شمار می آید که بیشتر نخبگان شهر از برنامه های شورا بی خبر بوده اند.\n4- با بررسی برنامه های ارائه شده از سوی گزینه های شهرداری این نکته دریافت میشود که اکثرشان کپی برداری از مطالب اینترنتی است. حتی جملاتی یکسان در آن – به ویژه در برنامه های نفرات غیر بومی که هیچ شناختی از همدان ندارند -دیده میشود.\n5-برنامه های ارائه شده از سوی گزینه‌های شهرداری فراتر از استراتژی بوده است. فی المثل گسترش تورسیم یا رونق اقتصاد کار تخصصی شهرداری نبوده و شوراها باید در حوزه عملکرد الکترونیک شهر یا ترافیک برنامه خواهی می کرد.\n6-در برنامه های ارائه شده هیچ تعهدی دیده نمی شود و صرفا جنبه شعاری و تشویقی دارند.این در حالی است که شهردار باید بر اساس اسناد بالادستی مانند سند چشم انداز، سند آمایش و طرح تفضیلی شهر برنامه ارائه کند. شهرداری محل کنفرانس آموزشگاههای غیر انتفاعی نیست که آقایان چهار صفحه از اینترنت کپی برداری کرده و ارائه کنند.\n7-در میان گزینه های شهرداری منهای دو نفر همه شعار داده اند. این دونفر نیز بیشتر وضع موجود شهر را تشریح کرده اما نقد نکرده و اینکه برای شهر چه می کنند را نگفته اند.اساسا در هیچ کدام از برنامه ها ارزیابی ،نقد درون سازمانی یا حتی تمجید درون‌سازمانی دیده نمی شود و هیچ کدام از گزینه ها جرات نقد شورا و به چالش کشاندن برنامه را نداشتند. وقتی نقدی مطرح نمی شود نشانه رضایت از وضع موجود است که اگر اینگونه است اصلا چرا آماده اند که شهردار شوند؟!\n8-هیچ یک از گزینه های شهرداری تیم کاری و یا اتاق فکری خود را معرفی نکرده اند و هیچ یک خطاهای خود در مسئولیت ها را بیان نکرده اند و این یعنی نداشتن شهامت نقد گذشته خود.\n9-هیچ یک ازکاندیداها خط مشی سیاسی خود را بیان نکرده اند. شهردار البته نباید سیاسی کار باشد اما اگر قرار باشد که راحت کار کند باید با برنامه های دولت همراه باشد.\n10-باید از کاندیداها پرسید که در مورد مدیریت شهری آیا حداقل 10 کتاب مطالعه کرده اند؟یا اینکه به چند شهر توسعه یافته در دنیا سفر کرده و آیا می توانند ساعتی در مورد این بازدیدها کنفرانس دهند؟!\n11-در برنامه های هیچ یک از کاندیداها نقد مردم شهر دیده نمی شود و روابط و رفتارهای اجتماعی همدانی ها به نقد کشیده نشده و گفته نشده که برای ارتقای نشاط اجتماعی چه برنامه ای دارند. شهردار همدان باید این تعهد را بدهد که هفته ای یک برنامه وسیع فرهنگی در شهر به پا کند.\nآنچه در پایان از دید این کارشناس شهری آمده تاکید بر این است که نفرات معرفی شده برای شهرداری همدان همه در یک تراز بوده و هر کدام که انتخاب شوند شهرداری همدان تفاوتی نخواهد کرد. از این رو به شورای شهر توصیه می شود که در رای گیری برای انتخاب شهردار عجله نکند. شهردار نمی تواند یک فرد تک بعدی باشد و باید با آشنایی با همه رشته ها بین این رشته ها و امور مردم تعامل ایجاد کند.


تلویزیون موتورولا معرفی شد (قیمت همچنان مشخص نیست) - تکنولایف\nدر حالی که انتظار می‌رود در تاریخ ۱ اکتبر یا ۹ مهر ماه تبلت موتو تب 8 البته در هند عرضه شود، تلویزیون موتورولا هم معرفی شد. با این حال هنوز اطلاعات زیادی درباره تلویزیون موتورولا منتشر نشده و تنها می‌دانیم که تلویزیون موتورولا در ابعاد ۳۲ اینچ، ۴۵ اینچ، ۵۰ اینچ، ۵۵ اینچ و ۶۵ اینچ راهی بازار می‌شود. همچنین مشخص شده که تلویزیون موتورولا از سیتسم عامل اندروید تی وی استفاده می‌کند. برای خرید تلویزیون می توانید از مدل های موجود در فروشگاه تکنولایف دیدن کنید.\nقیمت تلویزیون موتورولا هنوز مشخص شده\nبه گفته سایت 91Mobiles این تلویزیون موتورولا در اندازه ۷۵ اینچ هم ساخته می‌شود. مدل ۷۵ اینچ وضوخ تصویر 4K را پیش روی کاربران قرار می‌دهد و از تکنولوژی HDR هم استفاده می‌کند. همچنین مشخص شده که این مدل از سیستم عامل اندروید پای استفاده می‌کند.\nبد نیست به این موضوع اشاره کنیم که اولین تلویزیون Motorola در سال ۲۰۱۹ راهی بازار شد. تلویزیون‌هایی که در ابعاد ۳۲، ۴۳، ۵۰ و ۵۵ و ۶۵ اینچ ساخته شده بودند. از ویژگی‌های جالب این محصولات می‌توانیم به صفحه نمایشی با حاشیه‌های بسیار کم، تکنولوژی صدای AmphiSoundX و MEMC اشاره کنیم. این تلویزیون‌ها هم با اندروید پای راهی بازار شده بودند و از گوگل پلی هم پشتیبانی می‌کردند. از دیگر ویژگی‌های این تلویزیون های موتورولا می‌توانیم به ۴ پورت HDMI، پورت USB و خروجی تلویزیون، پورت SPDIF، بلوتوث داخلی و وای-فای اشاره کرد. هنوز درباره قیمت و زمان عرضه جدیدترین تلویزیون Motorola اطلاعاتی منتشر نشده است. حتی هنوز مشخص نیست که این تلویزیون‌ها در بازار خارج از کشور چین هم عرضه می‌شوند یا خیر. با این حال امیدواریم این تلویزیون‌ها را زودتر در کشورهای مختلف هم مشاهده کنیم. احتمالا از آنجایی که این محصولات در هند عرضه می‌شوند، قیمت چندان بالایی هم نخواهند داشت و افراد زیادی می‌توانند این محصولات را تهیه کنند. اگر به فکر خرید تلویزیون هستید، این محصول هم می‌تواند انتخاب مناسبی برای شما باشد. با این حال باید منتظر اطلاعات بیشتر درباره این محصول باشیم.\nپست قبلیبا برخی از ویژگی های iOS 15 که هنوز فعال نشده‌اند، آشنا شوید\nپست بعدی7 ویژگی جدید آیفون 13 پرو؛ از فناوری پروموشن تا تراشه A15 Bionic


کتابچه رایگان راهنمای لاغری در ۱۲ هفته\nکاهش وزن و رسیدن به وزن دلخواه و ایده‌آل، دغدغه‌ی بسیاری از ماست. در عصر مدرن که تحرک پایین و غذاهای ناسالم سراسر زندگی ما را در برگرفته است، اضافه وزن معضلی جدی و همه‌گیر است. اگر در زمان درست به فکر مدیریت وزن خود نباشیم، خیلی زود درگیر بیماری‌های گوناگون شده و حتی عمر کمتری را تجربه خواهیم کرد.\nرژیم‌های غذایی مختلف و روش‌های متنوع برای کاهش وزن، عموما ما را به نتیجه‌ی دلخواه نمی‌رسانند. از طرفی، ممکن است تبعیت از رژیم‌های غذایی غیر استاندارد نه تنها ما را به وزن ایده‌آل نرسانند، که حتی لطماتی جدی به سلامت روح و جسم‌مان وارد بیاورند.\nراه‌حل، استفاده از یک برنامه‌ی علمی و عملی رژیم غذایی‌ست که فشار نامتعارفی به ما وارد نیاورده و توئمان بتواند در یک بازه‌ی زمانی مطلوب ما را به وزن مطلوب و استاندارد برساند.\nموسسه‌ی بین‌المللی NHS که تجارت گسترده‌ای در حوزه‌ی مدیریت سلامت و تغذیه دارد، یک برنامه‌ی جامع و تخصصی رژیم درمانی منتشر کرده است که برای اولین بار به زبان فارسی به صورت اختصاصی ترجمه گردیده است. این کتابچه همینک به صورت رایگان در اختیار شماست. با کمک این برنامه ۱۲ هفته‌ای می‌توانید با اعمال برخی تغییرات ساده در رژیم غذایی خود، وزن خود را کاهش داده و سلامت خود را تضمین نمایید.\nبر خلاف بسیاری از برنامه‌های لاغری، این راهنمای رژیم ۱۲ هفته‌ای بسیار ساده بوده و بدون هیچ مشقت خاصی می‌توانید آن‌را اجرایی کنید.\nکاهش وزن به قیمت سلامتی؟ اصلا معقول نیست! ای رژیم غذایی کاملا منطبق با اصول پزشکی و کاملا علمی تدوین شده است.\nدوازده هفته شاید به نظر طولانی برسد، اما برای رسیدن به یک وزن ایده‌آل و پایدار، زمان کوتاهی محصول می‌شود.\nمشاوران تغذیه برای نگارش یک برنامه غذایی هزینه‌هایی تا چندصدهزار تومان دریافت می‌کنند! اینک، این دستورالعمل به رایگان در اختیار شما قرار خواهد گرفت! کافی‌ست ایمیل خود را در کادر سمت چپ وارد کرده تا بلافاصله یک نسخه از آن‌را به رایگان دریافت کنید.


به گزارش آوای خزر، الدر ممدوف در Responsible Statecraft وابسته به اندیشکده «کوئینسی» نوشت: در حالی که دولت بایدن کم کم نظرات خود در مورد سیاست خارجی از جمله روابط با اروپا و خاورمیانه را ابراز می‌دارد، پارلمان اروپا نیز گزارش سالانه‌اش در مورد سیاست خارجی و امنیتی مشترک اتحادیه اروپا را تصویب کرد. این سند منعکس کننده انبوهی از جلوه‌های انترناسیونالیسم لیبرال است. از جمله موارد مورد اشاره می‌توان به نیاز برای مقابله با اطلاعات نادرست روسیه و چین، تقویت امنیت سایبری، دیپلماسی آب و هوایی و موضع گیری در مورد خاورمیانه اشاره کرد.\nبا این حال، حتی اگر اصلاح روابط آمریکا و سعودی‌ها در دوره بایدن چیزی بیش از بازگرداندن برخی از افراط‌های ترامپ و مایک پمپئو باشد، باز هم اقدامی در مسیر درست است. اگر هاینس سریعاً به تعهد خود مبنی بر انتشار اطلاعات محرمانه درباره قتل جمال خاشقجی توسط محمد بن سلمان ولیعهد سعودی پایبند باشد، این تصور تقویت هم خواهد شد.\nلینک کوتاه: www.avayekhazar.ir/0007Xi


مدل بازیافت مواد مغذی ممکن است رمز و راز قدیمی را توضیح دهد.\nگریت های ساتروپیک جریان های عظیم و پایدار هستند که هزاران کیلومتر در اقیانوس آرام و اقیانوس اطلس را پوشش می‌دهند و رشد بسیار کمی دارند.\nفیتوپلانکتون، گیاهان میکروسکوپی هستند که پایه زنجیره غذای دریایی را تشکیل می‌دهند و با کمبود مواد مغذی برای رشد مبارزه می‌کنند.\nبا این حال، بعضی از فیتوپلانکتون‌ها در محیط خصمانه این ژیروس‌ها زندگی می‌کنند و دقیقا چگونه مواد مغذی خود را به مدت طولانی بازیابی می‌کنند.\nدر حال حاضر تحقیقات توسط ادوارد دودرجد، پست مدرک در بخش زمین، علوم جوی و سیاره در MIT، یافته است که رشد فیتوپلانکتون در gyres های نیمه گرمسیری تحت تاثیر یک لایه آب به خوبی زیر سطح اقیانوس، که اجازه می‌دهد مواد مغذی به بازیافت دوباره بپردازد.\nDoddridge در حال کار با دیوید مارشال در دانشگاه آکسفورد است که یک مدل برای بررسی مکانیسم رشد فیتوپلانکتون درون گریس است که در مجله تحقیقات ژئوفیزیکی: اقیانوس‌ها چاپ شده است.\nبا توجه به کتاب های درسی، بادها آبهای سطحی را به مرکز گریس‌ها و سپس به سمت پایین حرکت می‌دهند، مواد مغذی را دور از ناحیه خورشید قرار می‌دهند و بنابراین جلوگیری از رشد فیتوپلانکتون وجود ندارد.\nاما تحقیقات قبلی Doddridge نشان داده است که این دیدگاه بیش از حد ساده است و حرکت چرخش‌ها - معادل اقیانوس سیستم های هواشناسی - در داخل ژیروس‌ها علیه این جنبش عمل می‌کند، جلوگیری از آب رفتن به سمت پایین به پایین.\nبرای بررسی بیشتر، محققان یک مدل کامپیوتری ساده را توسعه دادند که در آنها اقیانوس را به دو لایه تقسیم می‌کند: لایه خورشید و یک لایه آب همگن زیر آن، آب حالت. در زیر این لایه آب آب پوشیده است که در مدل گنجانده نشده است.\nدر محدوده مدل، محققان هر دو فرآیند همگرا بودن آب را از دو طرف گری و سپس به سمت پایین، و همچنین راههایی که باید در برابر این حرکت حرکت کنند.\nهنگامی که مدل را اجرا می‌کردند، نتایج آن به طور گسترده‌ای از مشاهدات خود از ژیروس ها، با غلظت مواد مغذی بالاتر و بهره وری فیتوپلانکتون در لبه های ژیروس، و بهره وری پایین تر در مرکز بود.\nسپس آنها پارامترهای مختلف مدل را تغییر دادند تا بررسی کنند که چه تاثیری بر روی سطوح مواد مغذی و تولید فیتوپلانکتون خواهد داشت.\nآنها ابتدا مکانیسم پیشنهادی را که توسط محققان پیش بینی شده بود تغییر دادند و به عنوان پمپاژ چرخان شناخته می‌شدند، که در آن حرکت چرخشی جریانهای دایره ای، آب را از آب پایین تر از مواد مغذی تشکیل می‌داد.\nما تغییر کردیم که این مکانیسم چقدر سیال می‌تواند بین لایه آفتابگردان و لایه همگن در زیر مبادله شود، و ما دریافتیم که با افزایش پدیده چرخش، غلظت مواد مغذی افزایش یافته است، همانطور که در تحقیق قبلی پیشنهاد شده است، داودریج.\nبا این حال، تأثیر این پمپاژ گردشی به سطح فلات شروع شد. بیشتر محققین مکانیسم پمپاژ چرخان را افزایش دادند، و کوچکتر افزایش غلظت مواد مغذی شد.\nسپس فرایند همگرا بودن آب افقی و پمپاژ پایین در داخل گریس، که به عنوان حمل و نقل مجدد Ekman شناخته می‌شود، تغییر یافت. آنها این فاکتور را تأثیر قابل توجهی بر غلظت مواد مغذی نشان دادند.\nدر نهایت، محققان ضخامت لایه‌ای از آب همگن را در زیر لایه‌ی خورشید تغییر دادند که همچنین تأثیر قابل توجهی روی غلظت مواد مغذی.\nتحقیقات قبلی پیشنهاد کرده است که به دلیل اینکه این لایه حالت آب ضخیم تر می‌شود، مواد مغذی را که از زیر در می‌آید، بلوک می‌کند و موجب کاهش سطح بهره وری در ناحیه خورشید می‌شود. با این حال، نتایج مدل نشان می‌دهد در مقابل این مورد است، با یک لایه حالت ضخیم تر منجر به غلظت بیشتر مواد مغذی. Dodridridge می‌گوید این به ویژه در مورد زمانی بود که سطح حمل و نقل Ekman کم بود.\nهنگامی که فیتوپلانکتون و سایر چیزهایی که در لایه‌ی آفتابگردان زندگی می‌کنند، می‌میرند یا می‌خورند و دفع می‌شوند، شروع به افتادن در اقیانوس می‌کنند، و مواد مغذی آنها دوباره به آب جذب می‌شوند.\nبنابراین ضخیم تر از این که لایه‌ی همگن باشد، بیشتر طول می‌کشد که این ذرات از بین برود و بیشتر مواد مغذی آنها به مایع جذب می‌شوند و به عنوان مواد غذایی بازیافت می‌شوند. .\nDoddridge می‌گوید: در حالی که مواد مغذی در لایه همگن باقی می‌مانند، انرژی زیادی برای آنها ایجاد نمی‌شود تا به سطح برسند. اما اگر آنها به سرعت در زیر آن به عرقیات برسند - به دلیل اینکه لایه همگن نازک است - مثلا - مواد مغذی اساسا از آب سطحی بالا جدا می‌شوند، او می‌گوید.\nهنگامی که محققان نتایج مدل را با استفاده از داده های ماهواره ها، روبات های مستقل و کشتی‌ها آزمایش کردند، آنها دریافتند که از یافته های آنها پشتیبانی می‌کند، و این نشان می‌دهد که آب حالت ضعیف باعث افزایش رشد فیتوپلانکتون در گریت های نیمه گرمسیری.\nدر آینده Doddridge می‌خواهد آزمایش های بیشتری را با استفاده از مدل های پیچیده تر انجام دهد تا بینش بیشتری نسبت به نحوه انتقال مواد مغذی در جوهر های نیمه گرمسیری.\nآبهای بالای اقیانوس مواد مغذی در جوامع غربی دارای اهمیت نقش جهانی در جذب کربن اقیانوس هستند، زیرا فرایندهای زیستی بخش کوچکی از این جذب کربن را در اختیار دارند، اما فرآیندهای تامین مواد مغذی مورد نیاز برای حمایت از تولید بیولوژیکی در این اکوسیستم هنوز مشخص نیست.\nاین مقاله، نقش کلیدی فرایندهای فیزیکی (به ویژه eddies) را در تنظیم هر دو عرضه مواد مغذی به سمت بالا و شیب پایین افتادن مواد آلی نشان می‌دهد. کلیسای می‌گوید. نویسندگان نتیجه می‌گیرند که این اصطلاح دومی، به ویژه عمق که ذرات آلی آن را دوباره بازسازی می‌کنند، محدودیت هایی را برای بهره وری از آبهای بیش از حد تعیین می‌کند. این نتیجه گیری حاصل از مدل ارائه یک فرضیه قابل آزمون است.\nطراحی سایت چگونه فیتوپلانکتون ها در اقیانوس ها با کمبود مواد مغذی زنده می مانند Rated 4.5 / 5 based on 9 reviews.