Eermodärne Tied – Wikipedia\nKoarte fon Europa in 1648\nJu Eermodärne Tied is n Deel fon ju europäiske Geschichte ju ounfangd twiske dät 13. un 15. Jierhundert un ungefeer uum 1800 apheerd.\nÄtter 1450 ferannerd der n Masse in Europa. Truch dän Bouktai rakt et n Oard Massenmedien, truch Martin Luther begon 1517 ju Reformation. Do wichtichste historisk-politiske Uumesleeke in disse Tied wieren dät Eende fon dän Hundertjierrige Kriech twiske Frankriek un Änglound in 1453, die Faal fon Konstantinopel in't Jier 1453, ju Äntdekkenge fon Amerikoa truch Christoph Kolumbus un dät Eende fon ju Reconquista in dätsälge Jier.\nInne eermodärne Tied kuume do new monarchies ap so as Spanien, Frankriek, Änglound, Aastriek, Prüüsen un Ruslound. Maast wuuden disse Stoate säntroal un absolutistisk regierd. Die Hondel waas foar 1450 noch kontinentoal, also bloot ap Europa beleeken, man fon't 16. Jierhunnert ou roate et n interkontinäntoalen Hondel. Truch ju Reformation stuuden näie religiöse Ideen ap, man deerätter wuuden uk n Masse näie Stoatstheorien fon Toankere präsentierd, do sik oafte beleeken ap roomske Toankere. Uk in ju Kunst wuuden Ideen uut et oolde Griechenlound un et Roomske Riek wier aktuel, disse Wiergebuurt fon oolde Ideen wädt uk ju Renaissance naamd.\nDät Eende fon ju eermodärne Tied faalt touhoope mäd ju Frantsööske Revolution (1789-1799). In Düütsklound wädt dät Eende fon't Hillige Roomske Riek maast bruukt uum dät Eende fon ju eermodärne Tied tou wiesen.\n1.1 Geografiske Ferdeelenge\n1.2 Soziale Struktuur\n2.1 Loundwirtskuppelke Äntwikkelengen\n3 Näie Stoate\n3.1 Do Stoate kuume ap\n4 Do religiöse un politiske Wierstoundsteorien\n4.1 Machiavelli un ju republikaniske Fräiegaid\n4.2 Wierstoundsteorien fon do Protestanten\n4.2.2 Calvin un do Monarchomachen\n4.3 Die niederloundske Apruur\n5 Politiske Teorie\nKoarte fon (n groot Deel fon) Europa mäd do europäiske Stääde.\nGeografiske Ferdeelenge[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nIn ju ganse eermodärne Tied woonden do maaste Ljuude ap't Lound. Do Stääde sunt eerst ätter 1800 stäärk wuuksen. Gnaue Foulkställengen rakt et nit uut ju eermodärne Tied, also do Toalen wuuden skät. Apgruund fon ju Steuerferwaltenge un Doopferwaltenge kon me oaber sukke Taksoaden moakje. Twiske 1500 un 1750 wuuks ju fulständige europäiske Befoulkenge fon ungefeer 80 Millionen ätter 140 Millionen Moanskene.\nUum 1600 woonde ungefeer säks Prozänt fon ju Befoulkenge in Stääde mäd moor as 10.000 Ienwoonere, uum 1800 waas dät tjoon Prozänt. Ju Befoulkengstichtegaid waas et grootste in Noud-Italien und Do Niederlounde. Deer lieuweden groote Deele fon ju Befoulkenge in do Stääde: uum 1800 woonde in Noud-Italien ungefeer 14,3 Prozänt fon ju Befoulkenge in do Stääde, in Do Niederlounde waas dät 23 Prozänt. Do stäärkst befoulkte agrariske Strääke liegen an ju atlantiske Kuuste, ju Noudsee, Middelmeer un an do groote Äie (Rhein, Donau, Elbe, Rhône, Seine, Djnester). In Säntroal- un Aast-Euroopa woonden nit so fuul Moanskene. In Wääst- un Suud-Euroopa wieren uk fuul moor Stääde as in Aast- und Noud-Euroopa. Stääde in Aast-Euroopa wieren Danzig, Prag, Warschau un Dubrovnik. Uum 1700 wieren do grootste Stääde fon Euroopa Amsterdam (200.000 Ienwoonere), Konstantinopel (700.000), London (400.000), Neapel (216.000) un Paris (510.000). Eerst uum 1800 wuuden do russiske Stääde Moskau (260.000) un Sänt Päitersbuurich (400.000) gratter. In't 15. un 16. Jierhunnert wuuksen foarallen do Stääde in Suud-Euroopa, so as Noud-Italien un Konstantinopel. Paris, Do Niederlounde un London hieden hieren globoalen Woaksdum foarallen in't 17. un 18. Jierhunnert.\nSoziale Struktuur[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nWät apfaalt sunt ju soziale Ferhooldengen twiske Wääst- un Aast-Euroopa. Dät Skeed twiske wääst un aast lait ungefeer bie ju Elbe.\nWier die Feudalismus in Wääst-Euroopa in't 14. of 15. Jierhunnert apheerde, roate dät in Säntroal- un Aast-Euroopa bit in't 18. Jierhunnert n Situation wier ju Befoulkenge tou'n groot Deel 'lieuwoain' (leibeigen, Leibeigenschaft) wuude. Disse Tied wädt uk die twäide Feudalität naamd.\nIn Wääst-Europa wieren ap't Lound Gehalt un Gruundbesit, jurdiske Position, etniske un religiöse Ferskiele wichtich foar ju soziale Struktuur. In do Stääde roate et unnerskeedelke Beroupe wier ferskeedene Stoatuse mäd ferbuunden wieren. Do sozioal-juridiske Ferskiele wieren nau ferbuunden mäd et Besit fon Buurgergjuchte.\nLoundwirtskuppelke Äntwikkelengen[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nFoar 1800 oarbaidede ungefeer 50 bit 80 Prozänt fon ju Befoulkenge in ju Loundwirtskup. Bit 1750 wuuden do maaste Flächen foar Roage, Jäärste un Koarel bruukt. Bolde älke Buuräi hiede Fäi, man regionoal wuuden ekstra Stiere (Släswiek-Holsten, Ungarn) of Skäipe (Spanien) tuchten. In bepeelde Regione wuude uk Floaks, Hoamp, Gräinte un Druuve foar't Määrked anbaud. In't 17. Jierhunnert wieren Boukete, Mais un Ries näi in ju Loundwirtskup. Man eerst as do Tuffelken in't 18. Jierhunnert inne Moude keemen begon sik ju loundwirtskuppelke Struktuur läip tou ferannerjen.\nN Teekenenge fon n Tuffelke uut 1601.\nUumdät do Stääde in Wääst-Euroopa wuuksen, moast deer uk moor Ieten kuume. In Säntroal- un Aast-Euroopa wuuden Wüstungen, ferlädden Loundwirtskupsflächen, wier fonnäien bewoond. Deer keemen uk näie un grattere Buuräien in't Aasten fon Düütsklound, wiertruch do litje Buuren wäch moasten (Bauernlegen). Fääre ätter't Aaste wai moasten do Ferwaltere juust appaasje, dät do Moanskene deer ap hiere Gruund bleeuwen. Deer koom ju Gutsherrschaft juust ap, n Oard fon Feudalismus. In Änglound wuuden truch enclosures dät Lound fon do litje Buuren fon do groote Buuren uurnuumen, foarallen in't 18. Jierhunnert. Foarallen do näie Wiesen fon Säid luuken un näie Ploanten hieden n positive Ienfloud ap ju ängelske Loundwirtskup.\nIn't 16. Jierhunnert wuude Foane un Sumpe druuchlain of Lound wuude iendieked. Dät wuude so in Do Niederlounde, Änglound un dät Middelmeergebiet däin. Deertruch kuude jurrere Ploantoarden woaksje, so as FLoaks un Hoamp in Do Niederlounde un Koarel, Boomwulle, Suuker, Oliven un Druuven.\nProto-Industrialisierenge[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nDo Stääde hieden in ju eermodärne Tied ne säntroale Funktion. Et roate deer ferskeedene Tjoonsten, ju säntroale Ferwaltenge un ferskeedene Amboachte. Man n poor Amboachte keemen uk ap't Lound foar, un af un tou kuuden mongelse Amboachte sik ap't Lound beeter äntwikkelje as in ju Stääd. Dät koom foarallen in Regione foar wier ju agrariske Aktivität minner waas of wier die Gruund skroa waas. In sukke Gebiete koom sogoar n litje Industrie tougoang. Disse Industrie waas der Foarlooper fon ju Industrialisierenge in't 18. un foarallen 19. Jierhunnert un wädt deeruume uk wäil 'proto-Industrialisierenge naamd. Do Artikkele, do deer moaked wuuden, wieren foar dät lokoale of regionoale Määrked. In Gebiete wier fuul Stääde wieren (Noud-Italien, Do Niederlounde, do ängelske Midlands, Noud-Frankriek, Wäästfoalen, Schlesien un Böhmen) wuuden buppedäm standoardisierte Produkte foar dän Eksport moaked.\nHondel[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nIn't Middelmeergebiet roate dät in't 15. un 16. Jierhunnert fuul Hondelsferkier. N poor Weege uut ju roomske Tied ferbuunden do Stääde mädnunner. Ju grootste Stääd waas Istanbul (Konstantinopel wuude in ju eermodärne Tied uk bruukt). In't 16. un 17. Jierhunnert ekspandierde dät Ottomaniske Riek ätter et Noude un Wääste wai. In Italien spielden Genua un Venedig in't Leetmiddeloaler un 16. Jierhundert ne wichtige Rulle uumdät jo fuul Hondelsferkier hieden mäd Indien dreeuwen. So uum 1700 wuude dät uurs as do spoanske un portugiesiske Hondelsljuude säärm mäd hiere Skiepe ätter Indien wai fierden. Siet dät 16. Jierhunnert wieren do spoanske un portugesiske Hondelsstääde uk al fuul mäd dän Hondel ätter ju Näie Waareld tougoang.\nTruch tou min Ieten in't kristelke Deel fon't Middelmeergebiet, wät ne Foulge waas fon dän Befoulkengswoaksdum, wuude die Hondel mäd Noudwääst-Europa stimuliert. Truch Koarel uut Noud-Europa ferljoos dät kristelke Middelmeergebiet sien wirtskuppelke Oainständegaid. An't Begin fon dät 16. Jierhunnert kriegen do Niederlounder dät Hondelsmonopool an do baltiske Kuusten, wiertruch sik dät Hondelssweerpunkt fon ju Hanze ätter Amsterdam wai ferskoof.\nNäie Stoate[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nIn ju eermodärne Tied wuuden eenige näie Stoate bildet. Al in't leete 15. Jierhunnert fersoachten do Burgunder mäd hiere Säntralisierengspolitik moor Macht tou kriegen unner Philipp die Goude. In't 16. Jierhunnert fersoachten do habsburger Fürsten Karl V. un Philipp II. hiere Riek (Hillige Roomske Riek, Spanien, Do Niederlounde, Gebiete in Italien un ju Näie Waareld) tou säntralisierjen. Un in't 17. Jierhunnert kuumen do Stoate Frankriek (unner Hinnerk IV., Ludwig XIII. un Ludwig XIV., die Sunneköönich), Änglound (unner Jakob I. un Karl I.) Sweden (unner Karl XII.) ap. In't 18. Jierhunnert gungt ju Modärnisierenge un Bürokratisierenge fääre un ju Stoatsmacht wuude gratter, unner apkloord-absolutistiske Fürsten so as Freerk II. in Prüüsen, Peter die Groote un Katharina die Groote in Ruslound un Maria Theresia un Joseph II. in Aastriek.\nIn aal do Gebiete wier et n Buurgerkriech juun dän Fürst roate, spielde die Oadel ne wichtige Rulle. Ju Languedoc koom al in't 13. Jierhunnert unner dän frantsööske Köönich, man bit in't 18. Jierhunnert moast hie Kompromisse iengunge mäd dän Oadel. Truch ju modärnisierengs- un säntroalisationspolitik roate et uk fuul Stried twiske do Machtzentroalen un ju Periferie, tou Biespil in Spanien mäd hiere Säntralisierengspolitik juun tou Biespil Katalonien. So roate et unner Philipp II. n Apstound in Do Niederlounde, in Frankriek roate et twiske 1648 un 1653 n Buurgerkriech (ju Fronde, ap Seeltersk: ju Slingerlappe) un fon 1642 bit 1648 roate et unner Karl I. n Buurgerkriech. Eerst in't 17. Jierhunnert wuuden do Apstounde twiske Säntrum un Region minner.\nAs die Oadel minner Ienfloud hiede, spielde die Feudalismus uk ne minner groote Rulle. Die Feudalismus spielde ätter 1500 altied noch ne groote Rulle in Aast-Europa un Deele fon Spanien un Frankriek. In uur Deele fon Europa wuude ju Bourgeoisie wichtiger, foarallen in do Stääde wier ju Bourgeoisie n grooten Ienfloud hiede. Do nouditalioanske Stääde so as Venedig, Florenz un Genua wuuden in't leete Middeloaler al truch ju Bourgeoisie ferwaltet. Uk in Do Niederlounde hiede ju Bourgeoisie fuul politiske Ienfloud. Truch sukke rieke Koopljuude kuude ju niederloundske Republik moor Stjuur fräigje un so ne groote Kriechsflotte betoalje. Uk Änglound kreech ap disse Wiese fuul Macht. Do Niederlounde un Änglound hiede, owwol jo nit fuul Ienwoonere hieden, relativ fuul Ienfloud ap ju internationoale Politik.\nDo Stoate kuume ap[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nIn't lete Middeloaler hieden do Köönige n oainen Räid, wieroun do maast wichtige Oadel n Plats hiede. Disse wichtige Ljude moasten dän Köönich beräide un him kontrollierje. In dän Loop fon do Jiere waas disse Räid nit moor genouch, foarallen foar ju Kriechfierenge un ju Finanzierenge waas de Räid nit groot genouch. An't Eende fonne Trietichjierigen Kriech waas in Sweden unner Gustav II. Adolf n Stoatsräid äntsteen mäd fieuw unnerskeedelke Oudeelengen: Kansläi, Finanzdepartement, Justizdepartement, Kriechsdepartement un n Departement foar ju Marine. In't düütsk Härtsochdom Württemberg wuude ju Kansläi, ju siet et 13. Jierhunnert existierte, in't 16. Jierhunnert een fon do säks Regierengsräide. Toueerst keemen deer n Buppeste Gjuchtshoaf un n Rentkammer bie, inne Midde fon't 16. Jierhunnert koom deer noch n Säärkeräid bie un leter uk noch n Kriechsräid un n Stilkenen Räid.\nDie Oadel waas oaber nit stoatisk, so as fröier wäil annuumen wuude. Altied wier wuden in ju eermodärne Tied näie Ljuude apnuumen in'n Oadel. In do Lounde, wo dät nit geböärde, so as in do Niederlounde, waas de Oadel an't Eende fon't 18. Jierhunnert bolde uutstuurwen. Do Beoamten kuuden dän sozioalen Apstiech moakje un so wuuden jo Deel fonne Oadel. Wo fuul Ljuude seküür foar de Stoat oarbaideden, kon me nit gnau fääststaale, man in ju eermodärne Tied is ju Taal tounuumen. Dät kon me oaber goud sjo an ju Taal fon Wätte un Ordonnanze, do fon Beoamten skreeuwen wuuden. In't 16. Jierhunnert guulden do Foarskrifte bloot foar do Stääde, man in't 17. Jierhunnert guulden do foar't heele Stoatsterritoarium.\nDo näie Räägele wieren nit moor bloot Ferboode, man uk Foarskrifte wo do Ljuude sik ferhoolde skuulen. Do guulden also uk foar Bildenge, ju Ferwaltenge, usw. Ju Säärke bleeuw wichtich foar ju Mäinskupsoardenge, man ätter ju Reformation wuuden jo uk nationalisiert. Ju lutherske Säärke in Skandinavien un ju anglikoanske Säärke fon Änglound tou Biespil.\nDo religiöse un politiske Wierstoundsteorien[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nDo Toankere inne eermodärne Tied hoalden sik Inspiration uut ju Antike un uut't lete Middeloaler. In't Suude un Wääste fon Europa wieren do rieke Traditione fon kristelke Teologie, roomsk un kanonisk Gjucht, ju Redekuunst fon Cicero un aristoteliske Filosofie foar dät politiske Toanken fon aiske grote Interesse. Dät Skrieuwen fon politiske Traktoate wuude in't Middeloaler foarallen truch Intellektuelle moaked, do truch hiere Studien bekoand wieren mäd Teologie un Gjucht, un mäd Cicero un Aristoteles.\nDo italieniske Stoate in 1494.\nDo Diskussionen in't lete Middeloaler kon me in two Kategorien apdeele:\nJu persoonelke Fräiegaid: Uur ju Juunsättenge fon Fräien un do Heerigen. Persoonelke Fräigegaid betjuudet Fräigegaid fon Oaindum, Bewegenge un Lieuw. Disse Gjuchte wieren Deel fon ju Gjuchtsoardenge, un do Moanskene heerden aal tou hiere oaine Klasse. In politiske un juristiske Sproake wuude dät as universitas un Korporation antjuudet.\nPolitiske un juristiske Diskussionen uur ju Fräiegaid fon Stääde un Buurgere. Disse Diskussionen waas foarallen in't Wääste un Suude fon Europa, wier relativ fuul Stääde wieren. Grote Inspiration waas ju italieniske Renaissance un foarallen ju Republik Florenze, wier do Buurgere anne Macht wieren. Hier spielden do civic humanists ne grote Rulle.\nIn't Standaordwierk fon Hans Baron wuude dät so beskreeuwen:\nDo Kanzler Salutati (1331-1406) un Bruni (1369-1444) laiden ju Basis foar dät Fräiegaidstoanken.\nJu Ferdäägenenge fon't Fräiegaid fon Florenz waas fon grote Interesse foar ju Äntwikkelenge fon dät Fräiegaidsideal.\nÄtter Bruni un sien Ätterfoulgere moakede ju Autonomie fonne Stääd ju Fräiegaid muugelk, deeruum wieren ju juun n Monarchie. Die Komp juun Milan un do Vistonti (Alleenheerskere) geen uk uum ju Fräiegaid fon gans Italien.\nDie Nood foar discordia, wät tou ju Unnergong fon Room fierde, moakede kloor wo wichtich concordia waas. Do Humanisten toachten dät ne republikaniske Konstitution ju Fräiegaid un concordia beeter skutsje kon.\nBruni leeuwde anne Trinitäät fon 'Foulk', 'Fräiegaid' un 'Duugendsoamkaid'. Do Buurgere moasten do kollektive Interessen buppe do oaine Interesse ställe.\nMachiavelli un ju republikaniske Fräiegaid[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\n1519 publizierde Niccolò Machiavelli sien Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio wieroun hie beskreeuw, wo Room domoals so groot un wichtich wuude kon. Mäd dit Bouk präsentierde Machiavelle sik as 'Filisofe fon ju Fräiegaid'. Hie argumentierde dät Athene un Room hiere Grote kregen hiede, ätter jo sik loosmoakeden fon't Juk fon Tirannie un sik autonoom äntwikkelje kuuden. Ätter Machiavelli skuul dät eerst n vivere libero, wan n Stääd siksäärm regierde. Un bloot wan dät Foulk siksäärm regierde, koom ju il bene comune, also ju algemeene Intersse, in't Middepunkt. N Foul unner'n Alleenheersker waas bloot un animale bruto, also n brutoal Bäist. Ju säntroale Froage in ju Discorsi is wo me dät Fräidum bewoarje skuul. Hie argumentierde dät Fortuna (dät Lot) hierbie uk ne grote Rulle spielde. Foar dät Bewoarjen fon't Fräidum rakt Machiavelli tjo Bedingengen:\nMoud ju Fräiegaid tou ferdäägenjen.\nMäitegaid un Oardenge uum ne fräie, unouhongelke Ferwaltenge tou fersicherjen.\nErmessenhaid uum zivile un militääre Ziele uk loangfristich uumtousätten.\nJuust as uur buurgerelke Humanisten ferskielt Machiavelli an aan Punkt: Ju Gjuchtfäidigaid kon me offerje uum dät grattere Ziel, dät Fräidaum, tou bewoarjen.\nFoar dät republikaniske Fräidaumsbegriep rakt et bie Bruni un Machiavelli fuul Kontinuität:\nFräidaum betjuudet n vivere libero un n vivere civile fon stäädelke Autonomie, Unouhongelkaid un republikaniske Säärmferwaltenge.\nFräidaum fonne Stääd waas ne Bedingenge un Noodseek foar't persoonelke Fräidaum fon hiere Ienwoonere.\nUk wät dät Begriep persoonelke Fräiegaid angungt roate dät fuul Kontinuität. Bie Bruni un Machiavelli kuuden aal do Buurgere sunt foar ju Wät gliek un häbe aal ju Mugelkaid uum in ju Ferwaltenge aktiv tou wäiden. Buppedäm moasten do Buurgere neen Nood häbe foar Gewalt of Ungjucht. Truch disse induviduelle Fräiegaid kuuden aal do Induviduen sik fräi äntwikkelje.\n1498 wuude Machiavelli die twäide Kanzler fonne Republik Florenz. Hie saach do al dät Eende fonne Republik Florenz. Sien Republik waas eenfach tou litjet foar do Grootmachte. Florenz wuude uutspilt twiske Frankriek, die Poapst un Spanien. Do spoanske Truppen uurweeldigen Florenz in't Jier 1512 un Machiavelli koom in ju Prieson. Ju Medicidynsatie, stöänd truch Spanien, koom tourääch un dät waas dät Eende fonne fräie Republik Florenz. In Il principe (Die Fürst) beskrift Machiavelli wo n Fürst mäd Heelp fon uuren un Fortuna ju Macht uur dät Lound kriege kuude, juust as do Medici in't Jier 1512. Machiavelli beskrift uk wäkke Oainskuppe n gouden Fürst nöödich hiede: Duugendhaid, virtu, bjut n Fürst do nöödige Kwalitäten uum dät Lot tou fersmäjen un Eere un Roum foar siksäärm un sien Regierenge tou fertjoonjen. Duugendhaid skäl Wieshaid, Ermessenhaid, Gjuchtfäidigaid un Moud betjuude, juust as Cicero dät beskreeuwen hiede. In ju Tradition fonne italieniske Renaissance waas Eerdelkaid dät wichtichste. Machiavelli ferskielde fon uur Humanisten uumdät hie Improvisation wichtich foont: Et rakt Situationen wierbie Fürste sik anpaasje skällen, uk al is dät unduugendsoam.\nWierstoundsteorien fon do Protestanten[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nLuther[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nMartin Luther sien 95 Tesen fon 1517 markierden dät Begin fon teologiske, politiske un kulturelle Striederäien; wät tou n Deelenge fon't kristelke Europa fierde. Fluks al bie't Begin stuuden Seeke so as Gewieten, Fräidaum un Befräienge säntroal in ju reformatoriske Teologie. Bie Luther waas die säntroale Punkt: Die Moanske kon truch Goddes Näide befräid wäide. Luther foont sola gratia wichtich. Disse Näide kuude hie nit fertjoonje; hie kuude dät bloot leeuwe. Bloot truch dät Leeuwen, so dät Prinzip fon sola fide, kuude die Moanske in't Riek fonne Gjuchtfäidigaid kuume. Truch sien Leeuwen kuude n Moansk fulständich fräi wäide, bloot unner God sien Heerskup. Dit wuude uurnuumen truch uur Säärkreformere so as Zwingli un Calvin, man altied mäd ju äänge Ferbiendenge twiske Gewieten un Fräiegaid. Wier Luther juust wiesede appe kristelke Fräiegaid, wiesede Calvin foarallen ap Misbruuk. Hie hiede nood dät do Individuen ju komplette Fräiegaid häbe wüülden, fon religiöse Inhoold bit tou dät Belieuwjen fon ju Religion.\nÄtter Luther roate dät two Rieke, wät me bloot in ju Biebel, Gods Wierk, lesen kuude (sola scriptura):\nDät jeestige Riek, wier bloot God dät Bupperste waas.\nDät Waareldriek, wier ju hoochste Stoatsautorität fon God anoardenet wuude. Wäl sik juun disse Stoatsautorität sät, is uk juun God.\nDo Fürsten fon Saksen un Hessen, do foar Luther wieren, wieren nit toufree mäd hiere Position so as Luther sik dät foarstaalde. Jo hieden relativ fuul Macht un fäilden sik nit minner as die Kaiser. Do Juristen uut Saksen un Hessen beroupeden sik ap ju Teorie fon't roomske Gjucht, man foar Luther stuude ju goddelke Stoatsautorität nit tou Debatte. Bloot wan die Kaiser sien Macht misbruuke skuul, dan doarste man sik juunsätte. Do Lutheroanen naamden dät Gegenwehr of Notwehr. 1551 wuude dät Magdeburger Bekenntnis skreeuwen, wieroun do Uutnoamen fäästloain wuuden. Hieroun stuude dät uk do Magistroate dät Gjucht hieden uk juun ne haggere Stoatsautorität tou juunsätten. N lutheriske Pfarrer hiede ju Plicht uum tou kiekjen of do Kanzläien, Räidhuuse un uur Ferwaltengen hiere Oarbaid goud dieden. Iechsoamkaid waas in dät lutheraniske politiske Toanken gans wichtich, man in ju sozioale Teorie roate et ieuwenske ju Iechsoamkaid uk ne Muugelkaid uum juunuur ju Stoatsautorität kritisk tou weesen, sogoar uum sik tou juunsätten wan dät nöödich waas.\nCalvin un do Monarchomachen[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nJohannes Calvin bekierde sik 1534 tou't Protestantismus. Hie studierde Teologie inne Swaits, wier hie sien wichtichste Wierk publizierde, ju Institutio chrisianae religionis. Calvin is nau ferbuunden mäd Genf, dät Säntrum foar't Calvinismus. Dät Calvinismus wuude gau in uur Lounde bekoand so as Skotlound, do Niederlounde un Frankriek. Uumetou 1560 waas tjoon Prozänt fon ju franske Befoulkenge calvinistisk wuuden. Hie hiede fuul Ounhongere unner de Hondwierkere, man uk Deele fon'n Oadel wuude calvinistisk. In Frankriek wuuden do oadelke Familien Bourbon un Montmorency, un wuude so do Upperljuude fon do Hugenotten, do franske Calvinisten. Twiske 1562 un 1598 roate dät fuul blouderge Konflikte. Bit 1572 wüülden do Hugenotten bloot Anerkennenge un Fräidaum uur dän politisken Wai, un jo wüülden deerbie ju swakke Monarchie unnerstütsje. 1572 waas oaber ju Bartholomäusnoacht, ju Monarchie woant sik juun do Hugenotten. In ju Noacht un in do Deege deerätter wuuden in ju Region Paris ungefeer 3.000 Moanskene uumebroacht. Fon August bit Oktober wuuden in uur Stääde Hugenotten fermoardet, ungefeer twiske do 5.000 un 15.000 wuuden deerbie uumebroacht.\nTruch ju Bartholomäusnoacht moast ju Wierstoundsteorie fon do Hugenotten annerd wäide, also juun ju Monarchie un juun dät Absolutismus. Foar disse näie Teorie wieren do naiste two Wierke wichtich:\nJu Francogallia fon François Hotman, publiziert in 1573. Hotman wüül ferkloorje wo dät politiske Systeem funktionierje skuul. Do Generalstände skuulen ju Mugelkaid häbe uum dän Köönich uut sien Amt tou sätten. Ju Foulkssouveränität skuul dan ju hoochste Behöörde weese.\nBeza beskreeuw in sien Vindiciae two Heerskupferdreege:\nTwiske God, Köönich un Foulk. Köönich un Foulk stounde bee unner God. God skuul do goude Ljuude beskutsje un do kwoode Ljuude bestroafje. Do Magistroate doarsten sik juun dän Köönich sätte, uum ju Säärke un do Wierke Goddes tou beskutsjen.\nDie twäide Ferdraach waas twiske Foulk un Köönich. Dät Foulk bruukt n Köönich foar Gjucht un Loundsferdeegenenge. In ju Vindiciae stuude oaber dät ju hoochste Stoatsautorität (fon'n Köönich) bloot fon God koom, un dät et Foulk sik deeroun hoolde skuul.\nDät wichtichste Prinzip fon do Monarchomachen waas; dät Foulk hiede sik in sien natuurelke Fräiegaid säärm foar n Stoatsapparoat äntskeeden. Do Monarchomachen beroupeden sik uk ap do historiske konstitutionelle Struktuure. Jean Bodin reagierde deerap mäd sien Six livres de la République (säks Bouke fon ju Republik) in 1576 Bodin argumentierde juun do Monarchomachen en formulierde Argumente foar ju Autorität fonne Monarchie. Die säntroale Punkt in sien Wierk waas sien Beskrieuwenge fonne Souveränität: 'Ju hoochste, maast absolute Macht uur do Buurgere inne Stoatemeenskup'. Hie beskreeuw ju Legislative as 'eerste Teeken fon Souveränität'. Ju Souveränität waas absolut - nit ap Tied begränsd - un undeelboar. Deer kuuden moorere Moanskene ju absolute Souveränität besitte, man ju Souveränität kuude nit n Kombination fon Regierengsfoarme häbe.\nDie niederloundske Apruur[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nDo Woude fon Jean Bodin hieden Infloud appe niederloundske Souveränitätsdefinition. Do Niederlounde wüülden sik loosmoakje fon hieren spoanske Köönich un nit n näien, uuren Skutsheer kriege. Do Protestanten wuuden in Frankriek kloor unnerdrukt un in do Niederlounde wieren do Ljuude skokt truch ju franske Repression. Philips van Marnix hiede in ferskeedene europäiske Stääde studiert, uk in Genf bie Calvin un Beza. Marnix waas ju Meenenge, ju Legitimität fon politisken Wierstound waas politisk un juristisk.\nDo niederloundske Protestanten hoalden sik hiere Inspiration uut oolde Uurkunden un Privilegien fon do Lounddeele, Stääde, Oadel un Zünfte (gilden). Die lääste Artikkel in'n Bliede Ienkomst (blijde inkomst) bestimde dät do Buurgere neen Tjoonst hougeden tou läisten wan die Härtsoch nit ätter't Loundgjucht hondele. Sukke Privilegien spielden ne wichtige Rulle in ju konstitutionelle Tradition. Stoate un Stääde heelden sik fääst an do federative Prinzipien. Matthias Wesenbeck skrift in sien bekoande Beschrijving van den geschiedenis in der Religiensaken in den Nederlanden dät ju Fräiegaid dät hoochste politiske Goud is. Ätter Wesenbeck wieren ju goude Wirtskup un Fräidaum uk nau mädeenuur ferbuunden. So basierden sik do Niederloundere hieren politisken Wierstound juun Granvelle, Alva un Philips II ap hiere konstitutionelle Traditione.\nDie Apruur waas n Stried foar ju Fräiegaid. Ju Provinz Hollound noom ju Hauptrulle, dan disse Provinz hiede dän spoanisken Loundsheer äntfangen mäd ju Bedingenge dät hie do Privilegien un Fräiegaiden hondhoawje skuul. Dät waas ju Plicht fonne Provinz Hollound ap ju Ousproake toutousjoon un ju Privilegien un Fräiegaiden fonne aal do Provinzen tou skutsjen.\nTruch ju Skrift Vertoog kreech ju politiske Rulle ne näie Dimension:\nTruch Skrifte as't 'Vertoog' wuuden do Generoalstoate as ju Loundsfertreedenge präsentierd. Dät waas hiere Apgoawe uum aal do Fräiegaiden, Gjuchte un Privilegien tou beskutsjen. Die Loundsheer hiede nit n Gjucht Kriech antougunge, Ferdreege tou teekenjen, Steuer tou hoaljen of Wätte, Gjuchte of Privilegien fon't Lound tou ferannerjen sunner Genehmigung fon do Generoalstoate.\nDo Interessen fon dät Foulk wieren wichtiger as do Interessen fon dän Prinz. Wan die Loundsheer sik nit an sien Plichte hielt, dan doarsten do Generoalstoate sik juunsätte.\nDo Generoalstoate wieren nit bloot do Beskutsere fon do Privilegien un Fräiegaiden, man wieren ju wichtichste politike Macht. Jo wieren ferantwoudelk foar dät algemeene Wäilbefienden fon do Buurgere.\nDie wäästfräiske Jurist un Humanist Aggaeus van Albada publizierde 1581 sien Acten vanden Vredehandel gheschiet te Colen:\nZiel fonne Politik waas uk bie Albada dät do Generoalstoate foar dät algemeene Wäilbefienden fon do Buurgere ferantwoudelk wieren.\nÄlke Foarm fon Heerskup waas 'fuunden, moaked, annuumen en kreegen' deermäd do Buurgere deer Foardeel fon hieden. N Fürst kuude bloot dät Foulk tjoonje un n Köönich - un uk do Magistroate - wuude 'moaked'.\nÄtter Albada roate et neen Twieuwel uur ju Foulssouveränität.\nTruch Marnix, Vertoog un Albada waas ju Leere fon ju Foulkssouveränität in do Niederlounde formulierd. Ap n 26. Juli 1581 moakeden do Generoalstoate bekoand, die spoanske Köönich tou ferläiten:\nIn't Präambel wuude skreeuwen dät do Generoalstoate dät Gjucht hieden, outousätten uum ju Fräiegaid tou garantierjen.\nIn disse Plakkaat van Verlatinge wuude Philips II deerfon beskuldige, ju oolde Fräiegaid tou roowjen.\nDät Plakkaat wuude teoretisk un politisk fundiert in n Skrift uut Mechelen uut 1582, Politicq Onderwijs:\nRegierjen is n Amt, neen Heerskup. Dät goolt uk foar Fürste.\nFerwaltere do bloot foar hiere oaine Interesse apkuume, do do Gjuchte mäd Gewalt unnerdrukten, moasten as Tiran betrachtet wäide.\nÄtter do Kriterien uut 'De Tyranno' fon Bartolus wuude Philips II as Tiran klassifisierd.\nGoude Buurgere kuuden nit touhoope mäd n Tiran lieuwje, un moasten do Fräidaumsplichten fon't Lound ferdeegenje.\nUum dän Apruur tou gjuchtfäidigjen wieren do Ljuude republikanisk Buurgere wuuden. Do moasten uk wiete dät Fräidaum fon Gewieten sik nit fon säälwen ferstoant, man juust fräiged uum politisken Iensät fon do Buurgere.\nPolitiske Teorie[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\n↑ Baron, H., The Crisis of the Early Italian Renaissance: Civic Humanism and Republican Liberty in an Age of Classicism and Tyranny. In two volumes. (Chicago 1955)\nDisse Siede wuude toulääst annerd uum 16:27, 6. Moai 2021.


De Markus Breef, Numma 20 - Andrew & Deanna Friesen\nDe Markus Breef, Numma 20\nToom Läsen: Markus 4:26-34\n"Un hee säd: Met Gott sien Rikj es daut soo aus met eenem aun, dee Sot opp sien Launt streid. Un auf hee de Nacht schlapt ooda äwadach romm es, kjient de Sot un waust, wan hee uk nich weet woo. Wiels de Ieed brinjt ut sikj selfst ieescht dän Haulm, dan de Oaren, un dan dän vollen Weit en de Oaren verendach. Wan daut Jeträajd ieescht riep es, lat hee daut fuaz aufheiwen; wiels daut es dan Tiet to eifsten.\nUn hee säd: Met waut sell wie Gott sien Rikj vejlikjen, ooda derch waut fa een Jlikjnis sell wie ons daut väastalen? Daut es soo aus een Sampkuarn; daut es daut kjlanste Kuarn waut en de Ieed jeplaunt woat; oba wan daut ieescht jeseit es, waust daut un woat jrata, aus aule aundre Plaunten em Goaden, un kjricht soone groote Asta, daut de Väajel von enne Loft sikj em Schauten äare Nasta buen.\nDerch väl soone Jlikjnisen prädijd hee daut Wuat, doano aus see am vestonen kunnen. Un hee räd to an nich aundasch aus derch Jlikjnisen; oba siene Jinja muak hee aules kloa, wan hee met an auleen wia."\nJesus prädijd daut Wuat wua emma hee wia, un vetald de Menschen de Woarheit von Gott sien Rikj. De Jlikjnisen waut hee an vetald wieren von auldoagsche Dinja, soone met wäm aulemaun bekaunt wia soo aus seien un arnten. Jesus wiest derch dise Jlikjnisen daut Gott sien Rikj es gaunz aundasch von irjent een aundra Rikj opp dise Welt.\nDaut ieeschte Jlikjnis vondoag es von een Maun waut deit Sot seien opp sien Launt. Woo väl Foarma doonen dit nich aule Joa? Dee doonen eene Oabeit, un daut es daut Sot enne Ieed nenn. Von doa wieda deit Gott de Oabeit, wiels kjeen Mensch kaun Sot moaken waussen. Daut es krakjt soo met Gott sien Rikj. Oba waut meent daut? Woo es een Rikj soo aus een Maun met Sot?\nGaunz ieeschtet mott wie kjikjen no wäms Rikj daut es. Wan daut Gott sien Rikj es, dan es hee uk Kjennich doa äwa. Soo dan, aul dee waut en Gott sien Rikj sennen, sent am unjadon, wiels hee es Kjennich äwa an. Wie aus Kjristen läwen opp dise Ieed, oba wie sent Poat von Gott sien Rikj. Daut es nich een Fiesischet Rikj, wiels wie wonen aula en veschiedne Lenda met äare Rejierungs un Räajlen, oba doch sent wie Kjristen. Wan wie Fiesisch hia wonen, dan es Gott sien Rikj nich een Fiesischet, soo aus wie doa von denkjen, oba Gott rejieet dan en onse Hoaten. Gott sien Rikj woat en Menschen Hoaten beläft. Gott sien Rikj woat jebut wan wie daut Evangelium wieda brinjen, un Menschen noda no am trakjen. Daut es een Jeistlichen Rikj, waut onse Hoaten nie moakt derch Gott siene Jnod.\nAus Jesus prädijd, horchten Menschen, un see dochten äwa waut hee säd. Daut es soo aus daut Sot enne Ieed nenn, un daut doa loten, daut daut doa kjient. Met de Tiet, waust daut, un wan daut ieescht reed es dan brinjt daut mea Sot äwadäl. Gott sien Rikj fangt aun aus een Jedanken em Hoat, daut veleicht sullen wie horchen no daut Wuat. Daut kjient en ons bat wie daut aunnämen, daut Gott ons Leew haft, un daut hee sien Sän schekjt toom ons Vejäwunk brinjen, un ons ut de Hal raden. Von doa waust daut wieda bat wie aundre doavon vetalen, un soo brinjt daut mea Sot un Frucht äwadäl. Daut es Gott sien Rikj, un siene Oabeit brinjt daut wieda. Daut es nich waut wie doonen, oba waut Gott deit en ons.\nJesus vejlikjt Gott sien Rikj uk met Samp. Eene besondre Sort Sampkuarn kaun noch groot waussen, oba daut es mau sea kjlienet Sot ea daut waust. Wan daut ieescht waust, kaun daut Schauten brinjen too aula Sorten Väajel un Tieren, un uk to daut äwaje Goaden. Wan Gott sien Rikj en ons schauft, woat daut uk met de Tiet äwadäl komen. Ons Läwen woat endren soo daut Gott woat jeieet doaderch, un Menschen woaren dan noda jetrocken no am.\nWell wie ons selfst beharschen, toom seenen aus wie werkjlich Frucht brinjen fa Gott. Doo wie schaufen daut Gott sien Rikj woat jebut? Wan nich, well wie daut dan endren, wiels doa es nuscht opp dise Ieed waut wichtja es aus daut Evangelium vekjindjen, daut Menschen kjennen jerat woaren. Gott sien Rikj woat doaderch jebut. Well wie uk emma dolla soo läwen daut wan Menschen no ons kjikjen, kjennen see seenen waut Gott haft en ons jedonen.\nDoa es noch een aundret Poat von Gott sien Rikj, waut noch nich jekomen es. Wan Jesus trigj kjemt, woat daut Rikj nich blooss en onse Hoaten sennen, oba aulemaun woat seenen daut hee es Kjennich un Har. Aules waut es woat dan nie jemoakt sennen, un doa es dan kjeen Trubbel. Oba bat dän Dach kjemt, well wie schaufen daut Gott sien Rikj kaun spreeden un Menschen Hoaten endren, toom Menschen no am trakjen.


Kutenai – Wikipedia\nDo Kutenai (in do USA algemeen Kootenai, in Kanada as Kootenay beteekend) sunt ne Gruppe fon soogen noudamerikoanske Indioanerstamme, do der an dät Skeed twiske do USA un Kanada lieuwje, un wäil in do US-Buundesstoate Washington, Montana un Idaho un in ju kanadiske Provinz British Columbia.\nDo kanadiske Gruppen un däälich First Nations beteekenje sik sälwen as Ktunaxa (Uutsproake: ‘K-tuu-NA-cha’ of ‘Too-na-ha’). Dit Woud kumt wäil häár fon Kotona, ju Uutsproake fo n dän Stamnoome Ktunxa truch do Piegan-Blackfoot-Indioaner, Uur Plainsstamme beteekende him as ‘wook Foulk.’ Jo sälwen naamden sik ‘Foulk fon do Woatere’ of ‘Foulk fon de See’. Do US-amerikoanske Gruppen un Stamme fon däälich beteekenje sik sälwen as Ksanka (fon Ksahans-?akis - ‘goude Träfsicherhaid’), man däälich naame jo sik offiziell maast 'Kootenai'.\nJu Sproake fon do Kutenai, dät Kutanaha, ju der fon säks fon do soogen Stamme boald wäd, heert tou neen fon do indioanske Sproakgruppen, wiest oawers Äänelkhaide ap mäd dät Algonkin un dät Salish ap. Tou ju läáste Gruppe heert aan Kutenai-Stam.\nIn Kanada lieuwden 2008 uur 1.200 Anheerige fon do Kootenay, in do USA uur 800 Kutenai.\nCommons: Kootenai (tribe) – Mediendoatäie\nDisse Siede wuude toulääst annerd uum 11:14, 11. Meerte 2013.


Amtssproake Arabisk, Hebräisk\nStoatsfoarm Parlemäntariske Republik\nIenwoonere (2017) 8.694.900\nMunte Sjekel (ISL)\nFierdai 14. Moai\nIsrael (Hebräisk: מדינת ישראל "Medinat Jisra'el", Arabisk: دولة إسرائيل "Daulat Isrā'īl") is n Lound in dät Midde-Aaste.\nIsrael is dät eensige Lound ap ju Waareld wier ne juudske Moorhaid woont, 5,9 Million fon do 8 Million Ienwoonere sunt Juudsk. Ieuwenske do juudske Ienwoonere rakt et ne arabiske Minnerhaid.\nDo historiske Wuttele fon dän moderne Stoat Israel lääse in dät bibliske Lound Israel. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do Fereende Natione skuul et two Stoate reeke, n juudsken un n arabisken Stoat. Jerusalem keem unner ju Ferwaltenge fon do Fereende Natione. As Israel sik 1948 uunouhongich ferkloord hiede, foulgede dän Ramstäk fon arabiske Stoate aan Dai leeter. Sietdäm häd Israel in fuul ferskeedene Kriege kämped mäd arabiske Noaberstoate.\n4.2 Buutenloundske Politik\n6 Wirtskaft un Infrastruktuur\n7.3 Kunst un Museen\nJu ooldste Wälle foar dät Woud Israel is ju ägyptiske Merenptah-Stele (däälich in dät Ägyptisken Museum in Kairo). Ju beskrift n Fääldtoach juun n Foulk Israel in dät Lound Kanaan un wäd ap dät Jier 1211 f. Kr. datiert.\nJu Foulksetymologie fon dät Oolde Testamänt tjut Israel as Goddesstrieder an (Gen. 32,29). As Jookub sik wrongen hiede mäd n Ängel fon God kreech hie dissen näien Noomen. Sien Ätterkuumen wuuden Bäiden fon Israel, Israeliten of kuut Israel naamd.\nDie Noome fon dän moderne Stoat Israel is Medinat Yisrael (Stoat fon Israel). Uur Foarsleeke sunt Eretz Israel (dät Lound fon Israel), Zion, Judäa un Näi Judäa weesen.\nIsrael wäd begränsed fon Libanon in dät Noude, Syrien in dät Noudaaste, dät Middelmeer in dät Wääste, Ägypten in dät Suudwääste, Jordanien un ju Doode See in dät Aaste. Do palästinensiske Gebiete in dät Aaste fon Israel sunt Autonomiegebiete.\nIsrael kon in fjauer Loundskupsregione ferdeeld wäide: Ju Middelmeerkuste, ju Höäwelloundskup in n Midden, dät Jordaandoal un ju Negev-Wüüste.\nFon dät mäitigde Klimoa in dät Noude fon Israel wäd ju Londskup ätter dät Suude wai druuger. In dät Noude stounde moor Boome un ju Londskup is gräin, in dät Suude is ju Negev-Wüüste. Dät Noude is gjucht fruchtboar un deer sunt do Bierge un Höäwele. Suudelk fon Jerusalem gungt ju Höäwelloundskup fääre man deer is dät Lound gjucht unfruchtboar. Ätter ju Kuste wai wäd ju Londskup flak. Ju Negev Wüüste in dät Suude häd n Fläche fon ca. 12.000 km², uumtränt n Haaldeel fon Israel sien Loundfläche. Geografisk heert er tou de Sinai-Wüüste. Ju Wüüstenregion begint in dät Noude, sowät appe Naite fon Be'er Scheva un sien Eende is in Eilat, die maast suudelke Stääd fon Israel.\nJu Jordaan is mäd 322 km ju loangste Äi fon Israel un begint in do Golanhööchten. Fon n Bierich Hermon fljut ju Jordaan truch ju Emek haChula un n See Genezareth ätter ju Doode See tou, die djoopste Punkt fon ju Äiduurflakte. Truch ju woaksende Befoulkenge un tou min Rien sunt do Woaterreserven in Israel knap. Die See Genezareth is dät grootste Swäitwoaterreservoir in Israel weer ju Jordaan also Woater ätterlät. Fääre ätter dät Suude wai is ju Arabah, ju eendet in n Gulf fon Eilat, wät Deel fon ju Roode See is.\nDo tjo grootste Stäädsgebiete fon Israel sunt Tel Aviv, Haifa un Jerusalem.\nJu Temperatuur in Israel is gans unnerskeedelk, foarallen in de Winter. In do Bierichgebiete kon et koold un wiendich weese, un oafte lait deer Snee. Dän grootste Deel fon et Jier lait Snee ap dän Bierich Hermon (2248 m), in Jerusalem kon mongs uk snee faale. Dät Klima in do Kuststääde Tel Aviv un Haifa is mediterroansk. Deer faalt fon Moai bit tou September nit so fuul Rien, die Suumer duurt loange un dät kon gjucht heet weese. Dät Klima in dät Suudaaste fon Israel wäd bestimd fon sien Loage twiske ju subtropiske Druuchte so as in ju Sahara un do arabiske Wüüsten.\nKlimadiagram fon Be'er Scheva\nKlimadiagram fon Eilat\nKlimadiagram fon Haifa\nKlimadiagram fon Tel Aviv\nTheodor Herzl publizierte 1896 dät Bouk „Der Judenstaat“.\nÄtter ju Fernäilenge fon dän oainständige juudske Stoat truch do Roomer, 70 ätter Kristus, wonderden do Juuden uut ätter uur Gebiete uum dät Middelmeer tou. Ne litje juudske Befoulkenge is oaber immer in Israel bleeuwen. Mäd dän Zionismus - Eende 19. Jierhunnert - äntstuude ne organisierde Ienwonderenge fon Juuden ätter Palästina wai. Ju eerste groote Emigration (Alija) fon Juuden ätter Palästina waas uum 1882 tou. Do Juuden wuuden in ferskeedene Lounde truch antisämitiske Gesätse diskriminiert, un deertruch kreegen do dän Wonsk, tou emigrieren ätter n uur Lound. Theodor Herzl kon me sjo as dän Architekt fon dät politiske Zionismus. Hie organisierte in dät Jier 1897 dät eerste Zionistenkongres in Basel un skreeuw bie disse Geläägenhaid in sien Daibouk: „In Basel hääbe iek dän Juudenstoat gruundet… Muugelk binnen in fieuw Jiere, man wisse binnen füüftich Jier sjucht älkuneen dät so.“ Ju twäide Emigrationswooge of Alija (1904–14) begon ätter dän Kishinev pogrom in Ruslound in April 1903. 1909 wuude Tel Aviv gruundet, ju eerste modärne Stääd in Palästina.\nÄtter dän Unnergong fon dät Osmaniske Riek koom ju Foulkenbuund mäd Klasse-A-Mandoat foar do Gebiete fon wät däälich Israel, Jordanien, Gaza un Westjordaanlound sunt. Dät Mandoat wuude in 1922 ratifiziert. In Juli 1922 roate dät two Ferwaltengsbesirke: Palästina un Transjordanien. Transjordanien uumfoate uungefeer tjofjoodendeel fon dät Mandoatsgebiet. Bee do Ferwaltengsbesirke holden noch jusälge Munteenhäid un hieden dosälge Mandoatsgesätse, man do Juuden hieden nit dät Gjucht uum aastelk fon dän Jordaan tou woonjen.\nJuudske Woongebiete (links) un Deelengsplan (gjuchts) fon 1947\nTwiske 1924 un 1932 foulgede ju fjoode Alija. Ju füüfte Alija foulgede in do Jiere 1933 bit tou 1939, also ätter ju nationoalsozialistiske Machtsuurnoame in Düütsklound, wät foar fuul Juuden dän Gruund was uum tou emigrieren. Deertruch kuude ju juudske Befoulkenge in Palästina gau groie. 1937 kuumt ju britiske Peel-Kommission mäd n eerste Deelengsplan. Ätter ju prozentuale Befoulkengsferdeelenge hieden do Juuden in disse Tied ne Moorhaid in dät Kustgebiet un in Galiläa, in dän Rest fon Israel woonde ne arabiske Moorhaidsbefoulkenge. So skuul dät Lound ätter dän Plan fon do Briten uk deeld wäide. Do näi immigrierde Juuden in Israel wieren gjucht bliede mäd dän Plan, do Araber wieren deerjuun un dän Plan wuude nit uutfierd.\nFoar dän Twäide Waareldkriech wuude Palästina uk al besiedeld fon Juuden, man ätter ju Twäide Waareldkriich koomen moor Juuden ätter dät oolde hälge Lound wai. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do Fereende Natione skuul Palästina in two Stoaten deeld wäide, n juudsken un n arabisken. Do Juuden wieren deerfoar, do Araber hääbe dän Ploan ouliend. Ap n 15. Moai 1948 ron dät Mandoat fon dän Foulkenbuund ou. Aan Dai deerfoar ferkloorde Israel sik uunouhongich. Do Fereende Natione, do Fereende Stoaten un ju Sowjetunion anärkanne Israel glieks.\nDeerap foulgede noch in ju Gründengsnacht do Kriechsferklooringen fon Ägypten, Saudi-Arabien, Jordanien, Libanon, Irak un Syrien. In dän 1. Arabisk-Israeliske Kriech (Moai 1948 bit tou Juli 1949) wuude Israel fon fieuw arabiske Lounde Israel oungriepen. Die Kriech waas n Ärfoulch foar Israel un die israeliske Stoat wuude gratter. 1949 wuude mäd do fieuw arabiske Lounde n Woapenstilstound teekend. Irak look him sunner n Ferdraach wieruume uut dät Wäästjordaanlound. Ätter ju Nationoalisierenge fon dät Sueskanoal in 1956 ferkloorden Frankriek, Grootbritannien un Israel dän Kriech an Ägypten. Israel ärobert ju Sinai fon Ägypten. Juli 1956 looken do israeliske Truppen sik tourääch.\nDavid Ben Gurion proklamiert ap n 14. Moai 1948 dän Stoat Israel\n1967 begon Israel mäd die präventive Säksdeegekriech juun Ägypten, Syrien un Jordanien. Ätter dän Kriech kontrollierde Israel dän Gaza-Striepe un dät Sinai-Hoolichailound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Ätter dän Säksdeegekriech wäide do Ferhooldengen in dät Midden-Aasten nit beeter. Israel begint mäd dät bauen fon juudske Täärpe un do besätte Gebiete un do Palestinänser wäide aggressiver mäd hiere Terroroungriepe in un buuten Israel. Dät rakt räägelmäitich Truumult in dät Gränsgebiet, foarallen mäd Syrien. In 1973 an Jom Kippur Dai, dän juudske Skieregaidsdai, foulgede wier n Kriech, wierbie Syrien un Ägypten Israel oungriepen. Do Oungriepere hieden toacht dät an dissen Dai do israeliske Ljuude hieren Fierdai fierden, wiertruch do Oungriepere beetere Muugelkaide foar n Ärfoulch hieden. Do Israelis hieden tjo Deege nöödich tou mobilisierjen. Daach won Israel dissen Kriech.\nIsraeliske Flaage in ju Negev-Wüüste\nIn 1979 koom Ägypten mäd ne Free-Initiative. Ätter ju Initiative skuul Israel ju Sinai touräächreeke an Ägypten un Ägypten ärkoande Israel an as Lound. Israel annektierde deerätter Aast-Jerusalem un ju Golanhööchte. In n Juni 1981 greep Israel in dän irakisk-iranisken Konflikt ien: Israeliske Luftfoartjuuge bombardierden dän Atomreaktor Osirak ap e Naite fon Bagdad un fernäilden dän (Operation Opera). Gruund foar Israel waas ju Betruuenge fon Israel mäd Atoomwaffene fon dän Irak. Ju eerste Intifada (palästinensisken Apstand) waas 1987 un duurde bit tou 1991. Ätter do Oslo-Freeprosesse in 1993 un 1995 foulgede 2000 ne twäide Intifada. In n Februoar 2005 waas ju twäide Intifada offiziel be-eended. 2002 baude Israel ne Muure twiske do israeliske un palästensiske Gebiete ap do Gränsen fon dät Wäästjordaanlound un Gaza. Ministerpresidänt Ariel Sharon kwad dät ju Muure ju Sicherhaid ferhaagerje skuul. Ätter do Statistike hiede Sharon gjucht, do Terror-Ansleeke sunt sietdäm minner wuuden. In 2004 look Israel do israeliske Siedelengen tourääch uut ju Gaza-Striepe.\nÄtter do Ärfoulge fon ju radikoalislamiske Terrororganisation un Paatäi Hamas un ju israeliske Paatäi Kadima wuude ju Situation 2006 gjucht läip. Ju Äntfierenge fon twäin israeliske Soldoaten in dän Suumer fon 2006 waas die Gruund foar Israel uum Hamas in ju Gaza-Striepe un Wäästjordaanlound ountougriepen. Hisbollah koom an ju Siede fon Hamas un Hisbollah äntfierde moor israeliske Soldoaten. Dät waas die Gruund foar Kriech mäd Libanon. Die Libanonkriech duurde fon n 12. Juli bit toun 14. August un wuude mäd n Waffenstilstand be-eended. In 2008 fjuurde Hamas immer moor raketen ätter juudske Siedelengen wai. Ap n 28. Dezember 2008 begon die israeliske Armee mäd Luftoungriepe ap ju Gaza-Striepe, deerätter foulgede ju Gruundoffensive ap n 3. Januoar 2009.\nJu Knesset, dät Parlamänt fon Israel.\nIsraeliske F-15I Ra'am.\nIsrael is ne parlemäntariske Republik. Dät Parlamänt, ju Knesset, wuude ap n 25. Januoar 1949 foar dät eerste Moal wääld un häd 120 Sitte. Ju Knesset wäält dän Presidänt foar soogen Jiere. Die Presidänt mout dän Premierminister benaame. Die Premierminister is die Exekutive. Israel häd neen Ferfoatenge, ju skuul in 1948 ätter ju Apgjuchtenge fon dän Stoat Israel skrieuwen wäide, man deer wieren fuul ferskeedene Meenengen. Daach sunt 14 sonaamde Gruundgesätse annuummen wuuden, do skällen ju Basis weese foar ju Ferfoatenge un sunt wichtiger as uur Gesätse.\nDo Marine, Lound- un Luftstriedkrafte sunt fereeniged in een Organisation, ju dän Noome Israeliske Ferdäägengenskrafte drächt (Hebräisk: צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל, Arabisk: جيش الدفاع الإسرائيلي, Ängelsk: Israel Defence Force (IDF)). Truch de Konsolidation fon paramilitääre Gruppen un militante Gruppen wuude die israeliske Armee in 1948 apgjucht. Deer oarbaidje uungefeer 176.500 aktive Soldaate un 445.000 Reserviste. Ju häd Kampfljoogere fon do Typen F-4 Phantom II, F-15 Eagle, F-16 Fighting Falcon, A-4 Skyhawk un ju oainständich äntwikkelte Kfir. Die Haudpanzer is dän oainständich äntwikkelde Merkava. Israel un do Fereende Stoate hääbe mädnunner dät eensige operationelle Anti-Ballistiske Rakeete Systeem ap ju Waareld äntwikkeld, die Arrow missile. Israel häd siet dän Jom Kippur Kriech n Nätwierk fon Apkloorengssatellite äntwikkelt. Truch dän Ärfoulg fon dät Ofeq program is Israel een fon do soogen Lounde do sukke Satellite lansierje kon. Däälich gungt me deerfon uut, dät Israel Käädenwoapene häd.\nFoar ju buutenloundske Politik fon Israel sunt do Beluukengen mäd do arabiske Lounde fon grooten Beloang. Mäd Jordanien un Ägypten häd Israel Freeferdraage unnerteekenet. Fon do buutenloundske Beluukengen mäd do Lounde in Faander-Asien spielje do Beluukengen mäd do palästinensiske Autonomiegebiete n besunnere Rulle. Siet dät Freeferdraach mäd Jordanien in dät Jier 1994 bildje deele fon dät Wäästjordaanlound un dän Gaza-Striepe do palästinensiske Autonomiegebiete.\nIeuwenske do Beluukengen mäd do arabiske Lounde is n wichtich Siel fon ju israeliske Regierenge de Migration fon so fuul muugelk Juuden ätter Israel wai. Dät israeliske Militäär kon deerbie hälpe, uk wan do näie Migroanten noch neen israeliske Stoatsburger sunt. Bie ju Smoachtnood in Äthiopien häd ju israeliske Regierenge do äthiopiske Juuden ätter Israel broacht.\nDo Kontakte mäd dän europäisken Union, un forallem do Fereende Stoaten fon Amerikoa, sunt gjucht goud.\nSiedelengspolitik[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nÄtter die Säksdeegekriech in 1967 kontrolierde Israel dän Gaza-Striepe, dät Sinai-Hoolichäilound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Dät Sinai-Hoolichäilound wuude 1979 wieruume roat an Ägypten. Do juudske Siedelengen wuuden in do besätte Gebiete apgjucht un duuren bloot fon juudske Israelis bewoond wäide. Stuuns lieuwje uungefeer 300.000 Israelis in sukke Siedelengen in dät Wäästjordaanlound, wan me Aast-Jerusalem tou do Siedelengsgebiede fon dät Wäästjordaanlound reekend woonje deer touhoope uungefeer 500.000 israeliske Buurger. Ap n Gaza-Striepe woonden bit tou August 2005 soowät 7500 israeliske Buurger twiske moor as een Million palästinensiske Buurger. Dät wieren täämelk groote Täärpe mäd uumfangrieke Huuse un Sträiten, baud ätter amerikoanisk Foarbield. Do israeliske Siedelengen in dän Gaza-Striepe wieren fon n grooten Sicherhaidsapparoat skütsed juun palästinensiske Oungriepe. N Nätwierk fon ferskeedene Sträiten, do alleenich fon israeliske Buurger bruukt wäide konnen, rakt ne goude Ferkiers-Infrastruktuur twiske do Siedelengen un dät israeliske Territoarium. Tougliek moaket dät ju Äntwikkelenge fon do palästinensiske Autonomiegebiede stuur. Ju fräie Beweegengsmuugelkhaid fon ju palästinensiske Befoulkenge beknappet sik truch do israeliske Blokkoaden un Kontrolposten ap do Sträiten. An dät Eende fon 2009 moakede dän israelisken Buppeste Gjuchtshoaf n Uurdeel, weerätter ju Autoboan 443 twiske Tel Aviv un Jerusalem uk fon fräi tougongelk weesen mout.\nFerwaltengsstruktuur[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nEt rakt säks (Haud-)Besirke, in Hebräisk wuuden do mechozot (מחוזות; Sg. machoz) naamd, un 15 Unnerbesirke, bekoand as nafot (נפות; Sg. nafa). Do Unnerbesirke wäide in touhoope 50 natüürelke Regione apdeeld.\n1 Noud Nazareth Kinneret, Safed, Akkon, Golan, Jezreel Ieuwene 1.242.100\n3 Säntroal Distrikt Ramla Rishon Lezion, Sharon (Netanya), Petah Tikva, Ramla, Rehovot 1.770.200\n5 Jerusalem Jerusalem Jerusalem 910.300\n6 Suud Beersheba Ashkelon, Beersheba 1.053.600\nB Judäa un Samarien Modi'in Illit (grootste Stääd) --- 304.569\nJudäa un Samarien is uk n Ferwaltengseenhaid un uumfoatet do israeliske Siedlenge in dät Wäästjordaanlound.\nSjuch uk: Befoulkenge fon Israel.\nDie Tempelbierich mäd dän Fälsendoom in Jerusalem.\nIn Israel woonje 8.024.200 Moanskene (2013). 91% deerfon woont in do Stääde.\nBefoulkengsgruppen[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nDo grootste Befoulkengsgruppen sunt do Juuden (76%) un do Araber (20%). Do uur 4% sunt Drusen (1,5% fon ju ganse Befoulkenge) of näie Ienwonderere.\nTruch dät "Gesäts fon Wieruumekuumen" konne aal do Juuden ap ju ganse Waareld ju Israeliske Stoatsburgerskup andreege un muugelk kriege. Dubbelde Stoatsangeheerichkaid is muugelk. In do Jiere 1990-2005 immigrierden 1.002.400 Moanskene ätter Israel wai, deerfon keemen 908.400 uut de fröiere Sowjetunion. Bit 2005 keemen 94.700 Immigranten uut Ethiopien, deerfon sunt 49.700 ätter dät Jier 1990 keemen.\nSiet dät Jier 2000 rakt et uk fuul Migranten uut Rumänien, Thailound, China, Afrikoa un Suud-Amerikoa, do hiere Oarbaid in Israel säike. Do Statistieke foar disse Migranten sunt nit duudelk, deer sukke Migranten oafte illegoal in Israel lieuwje, man uur dän Tuume wäch sunt dät uungefeer 203.000.\nIenwooner-Äntwikkelenge[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nIenwooner-Äntwikkelenge fon Israel:\nFerkiersskild ap Hebräisk, Arabisk un Ängelsk.\nDät rakt two offizielle Sproaken in Israel, dät sunt Hebräisk un Arabisk. Hebräisk wäd fon dän Stoat as eerste Toal bruukt un ju Moorhäid fon Israel boalt dät Hebräiske as Määmetoal, ju arabiske Sproake wäd fon ju arabiske Minnerhäid boald.\nTruch näie Ienwonderer uut de oolde Sowjetunion wäd noch fuul Russisk baald un skrieuwen. Uungefeer 1 million Moanskene in Israel konnen Russisk baale. Frantsöösk wäd fon uungefeer 700.000 israeliske Burger boald, do uursproangelk uut Noud-Afrikoa of Frankriek kuume.\nN groot Deel fon do Medien bruukt ieuwenske dät Hebräiske dät Ängelske. Do Bäidene beginne mäd dät leeren fon ju ängelske Sproake in ju Gruundskoule. In ju moorsproakige Praxis is Israel oafter twosproakich hebräisk/ängelsk as hebräisk/arabisk. So hääbe do Ferkiersskilde oafter hebräiske un ängelske Täkste, man arabiske Täkste sunt deer nit altied tou leesen. In August 2011 hääbe fjautich Politiker fon Regierengs- un Oppositionspartaaïen ne Gesätsfoarloage in ju Knesset inbroacht, weer ätter alleenich dät Hebräiske noch Amtsproake fon Israel weesen skäl.\nDät Yiddiske is ne hoochduütske Toal fon do aschkenasiske Juuden, ju sik bildet häd uut ferskeedene düütske Dialekte mäd hebräiske, aramäiske, romaniske, slawiske Toalelemänte. Ju wäd in Israel foarallen fon do charediske Juuden boald, un wäd skreeuwen mäd dät hebräiske Alfabet.\nBahai-Tuun in Haifa.\nJu Uunouhongelkaidsärklräärenge fon dän Stoat Israel fon 1948 garantiert ju Religionsfräiegaid. Ju Religionsmeenskupe sunt säälwen ferantwoudelk foar ju Ferwaltenge fon hiere religiöse un hilge Steeden, do gesätselke Räägelenge skällen dän fräien Tougong garantierje un skutsje juun Äntwäienge. Anärkoante Religionsmeenskuppe sunt ju juudske (bloot orthodoxe Denomination), ju islamiske, ju ferskeedene kristelke Säärkmeenten as uk do Religionsmeenskuppe fon do Drusen un do Bahai. Do stoatelk anärkoante Religionsmeenskuppe hääbe n Gjucht ap interne Autonomie un ap stoatelke Finansierenge fon hiere Gebeedshuuse un do Gehalte fon do religiöse Amtsdreegere.\nMoor as 75 % fon ju Befoulkenge sunt Juuden. Deertruch is Israel dän eensigen Stoat appe Waareld, weer Juuden ne Befoulkengsmoorhaid hääbe. Ätter ne Uumfroage uut dät Jier 2009 beskrieuwt 46 % fon do Juuden siksäälwen as säkular, 32 % as traditionel, 15 % as orthodox un 7 % as ultraorthodoxe Juuden (Charedim).\nJu Moorhaid fon do israeliske Araber sunt sunnitiske Muslime. In dät Jier 2001 roate dät 1.004.600, uungefeer 17 % fon ju Befoulkenge. Die Haram asch-Scharif in Jerusalem is, mäd sien Fälsendom un ju Al-Aqsa-Moschee, dät träädwichtichste Hillichdum fon dän Islam ätter do islamiske Hillichdume in Mekka un Medina. Dät kristelke Befoulkengsdeel waas uungefeer 2,1 %, deerfon roate et 113.100 arabiske Kristene un 25.400 nit-arabiske Kristene. Do maasten sunt Anhongere fon ju griechisk-orthodoxe Säärke, fon do sowät 138.500 Kristene sunt 75.000 katoolsk. Foar do Kristene is Israel dät hilge Lound weer Jesus appe Waareld keem un stuurwen as. Ätter dät Kristendum is Jesus deer uk wierapstuude. Truch ju Grääbessäärke is Jerusalem een fon do hillichste Steede fon dät Kristendum.\nIn Israel rakt et uk 106.300 Druusen, uungefeer 1,7 % fon ju Befoulkenge. Ju waareldwied eensige Meente fon Samaritanere tält 751 Personen (Eende 2011). Moor as n Hoolichdeel deerfon lieuwt in Israel, do uur lieuwje in dät Wäästjordaanlound. In Israel lieuwje, ätter oaine Angoawen, uungefeer 25.000 Karäer as uk ne uunbekoande Antaal messianiske Juuden, wäkke bepeelde Elemänte uut dät Juudendum uurnuumen hääbe, oawers disse Juuden sjo Jesus fon Nazaret as Messias un wäide deeruum tou dät Kristendum reekend. In un uum Haifa lieuwje eenige huundert Bahai, weer uk hiere säntroale Hillichdume sunt, do dät Bahai-Waareldsäntrum bildje. Siet 2008 heert et tou dät UNESCO Waareldkultuuräärwe.\nGrootste Stääde fon Israel\n1 Jerusalem Jerusalem 796.200\n4 Rishon LeZion Säntroal 231.700\n5 Ashdod Suud 211.400\n6 Petah Tikva Säntroal 210.800\n7 Beersheba Suud 195.800\n8 Netanya Säntroal 188.200\nWälle: Israelisk Säntroal Büro foar Statistiek 2012\nWirtskaft un Infrastruktuur[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nN groot Honnelsdistrikt in Ramat Gan bie Tel Avid. Deer kon me uk dät Diamantmäärked fiende.\nIsrael häd ne technologisk hooch äntwikkelte Määrkedwirtskaft weeroun dän Stoat aktiv deelnimt.\nTrots begränsde natüürelke Ressourcen häd Israel sien loundwirtskaftelke un industrielle Sektor in do lääste twintich Jiere intensiv äntwikkelt. Mäd Lieuwensmiddele kon Israel sik säälwen foar n groot Deel fersuurgje. Israel is bie fossile Energiedreegere (ruuge Oulje, Äidgas, Koole), bie Koarel, Kuuflaask, Ruuchstoffen un militääriske Uutrustenge fon Import ouhongich.\nWichtige Eksportprodukte sunt Diamante, Hoochtechnologie, militäriske Uutrustenge, Software un loundwirtskaftelke Produkte.\nDie Sundai is ju eerste dän eersten Dai fon ju Oarbaidswiek. Unner ju Sabbat, ju an n Fräindai ättermiddeeges begint un bit tou Snäiwendäiwends duuret, sunt do maaste Winkele nit eepen.\nDät Bruttoinloundsprodukt fon Israel in 2006 waas $195 Milliard ätter dän Internationoale Wäärengsfuunds of $179 Milliard ätter dän Waareldbank.\nTechnologie[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nIsrael häd ju twäidgrootste Antaal beginnende Bedrieuwen ap ju Waareld (ätter do Fereende Stoate) un buute Noudamerikoa häd Israel ju grootste Antaal Bedrieuwen iendrain bie dän NASDAQ. Do Äntwikkelengen mäd näie Technologie foar Komputere in Silicon Wadi sunt tou ferglieken mäd Silicon Valley. Intel un Microsoft bauden hiere eerste uutloundske Unersäikengs- en Äntwikkelengssäntrum in Israel, uk uur high-tech multinationoale Bedrieuwen, as IBM, Cisco Systems un Motorola hääbe Deelläitenge in Israel eepend.\nJu Woaterfersuuregenge in Israel kricht fuul Apmäärksoamkaid. Dät Woater wäd apbuurgen in Stauseen wieruut Energie moaked wäide kon. Mäd ju Äntwikkelenge fon geothermiske Energie (Äidwaarmte) is Israel uk gans fier. Israel häd fuul in Solarenergie investiert un hiere Ingenieure äntwikkelje näie Solarenergie-Technologie. Do israeliske Solarbedrieuwe oarbaidje an Projäkte appe ganse Waareld. Moor as 90% fon do israeliske Huuse bruuke Solarenergie foar woorm Woater, dät hööchste pro Kop ap ju ganse Waareld. Ätter Statistieke fon ju israeliske Regierenge skäl dät Lound 8% ap sien Elektritätsferbruuk spoarje truch Solarenergie.\nDo wichtichste Saitengen in Israel sunt Maariw, Haaretz, The Jerusalem Post un Jedio Aharonot. Do Haaretz un The Jerusalem Post ärskiene uk ap Ängelsk. Die Israel Broadcasting Authority is ju Autorität foar do eepentelk-gjuchtelke Radioseendere. Siet 1968 moaked die Israel Broadcasting Authority uk Fiersjoon foar do eepentelk-gjuchtelke Seendere. Galei Zahal is die Radioseender foar do Israeliske Ferdäägenengskrafte man uk ju Zivielbefoulkenge kon dät heere. Kommerzielle Fernsehenseendere sunt Channel 2 un Israel 10.\nDuty-free inkoopje ap Ben Gurion Airport.\nDo Autoweege in Israel sunt goud. Do Ferkiersreegele in Israel sunt nit fuul uurs as do Ferkiersreegele in Europa. Ju Busgenossenskup in Israel heet Egged, ju fuul Bustjoonste ap et Lound un in do Stääde häd. Fon touniemende Betjuudenge is dät Iesenboannät fon Israel Railways.\nDie internationoale Säntroallufthoawen is Ben Gurion bie Tel Aviv. Uur Lufthoawen sunt: Lufthoawen Atarot in Jerusaläm, Lufthoawen Sde-Dow in in ju Stääd Tel Aviv, Lufthoawen Haifa, Lufthoawen Eilat, Lufthoawen Owda 40 km fon Eilat wai, Lufthoawen Machanajim bie Rosch Pina. Ju grootste Fluchsälskup is El Al, ju touhuus is ap Lufthoawen Ben Gurion, un wäkke ätter 44 ferskeedene Lufthoawen fljucht. Die Luftferkier wäd altied goud kontroliert, deer ju terroristiske Truuenge maastens relativ groot is.\nHaifa, Aschdod un Eilat sunt do grootste Hoawenstääde in Israel. In Chadera, Tel Aviv un Aschkelon rakt et litje Hoawens, do bloot flar Koole, Äidgas of Äidoulje foar do Elektrisitätskrääftwierke deer sunt. In Aschkelon, Aschdod, Tel Aviv, Herzlia, Haifa un Eilat existierje Jachthoawens. Krüüsfoartskippe lääse maastens in Haifa, Aschdod un Eilat an. Saisonoale Feerferbiendengen ätter Zypern un wieder ätter Griechenlound un Italien wai fiere bloot fon Haifa uut.\nIsrael hiede in dät Jier 2008 moor as 3 Millione Touriste tou Besäik. Do Touriste kuume uut religiöse Gruunde, of foar do archeologiske Apgreeuwengen, do historiske Steeden, ju Doode See, dät gemäitigde Klimoa of do Strande an ju Wäästkuste. Ju Sicherhaid waas n Probleem foar dän touristiske Sektor, man immer moor Touriste kuume wier ätter Israel wai.\nDo Ienwoonere fon däälich sunt uut moor as 100 Lounde ap 5 Kontinänte ätter Israel wai keemen. Deertruch is ju israeliske Sälskup riek an kulturelle Fuulfoold un kunstelke Kreativiteet. Do Kunstlere hääbe goude Muugelkaide un kriege Stöän fon ju Regierenge.\nN groot deel fon alle Bouke do der in Israel publisierd wäide, sunt ap Hebräisk. Ieuwenske ju hebräiske Literatuur wäd uk in dät Arabisk, Russisk of Ängelsk publizierd. Siet 2000 rakt et dät Boukgesäts; fon aal do Bouke, Säitengen, Audio- un Fideoapnoamen un uur elektroniske Medien skäl n Kopie roat wäide an de Juudiske Nationoale Universitätsbibliotheek an de Hebräiske Universität in Jerusalem. In 2006 wieren 85% fon do registrierde Bouke Hebräisk. 8% Ängelsk, 3% Russisk un 2% Arabisk.\nJu Hebräiske Bouke Wiek (He: שבוע הספר) wäd älk Jier in Juni hoolden mäd n Messe, Leesenge, un unnerskeedelke israeliske Skrieuwere gunge truch Israel foar Promotion foar hiere Bouke. In disse Wiek wäd dän grootsten israeliske Literatuurpries, die Sapir Pries, ferroat.\nIn 1966 deelde Shmuel Yosef Agnon dän Nobelpries foar Literatuur mäd de düütsk-juudiske skrieuwer Nelly Sachs.\nWaareldäärwgoud[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nJu Doode See\nDo Tell uut de Biebel: (Tel Beër Sjeva, Tel Hazor un Tel Megiddo)\nDo bahá'í Bauwierke in Haifa un Wääst-Galilea\nDät oolde Sentrum un ju Stäädmuure fon Jerusalem\nJu Ooldstääd fon Akkon\nJu Wiete Stääd in Tel-Aviv\nRöökerwierk-Wüüstestääde in ju Negev-Wüüste\nKunst un Museen[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nDät israeliske Museum in Jerusalem is een fon do wichtichste kulturelle Institutione wier do Doode Meer Rullen tou fienden sunt, touhoope mäd ne groote Sammelenge juudske un europäiske Kunst. Israel sien nationoale holocaustmuseum, Yad Vashem, is dät grootste Archiv foar Information uur dän Holocaust. In dän Campus fon de Uni in Tel Aviv is dät Beth Hatefutsoth (Diaspora Museum), n interaktief Museum foar juudske historiske Seeke. Et rakt uk gans goude litje Kunststeeden in do Täärpe un in do Kibbutse.\nIn Israel sunt Foutbal un Basketbal gjucht populär. Fuul Sportferbeende sunt Meeglid in ferskeedene europäiske Dakorganisatione, wiertruch do israeliske Monskuppe an europäiske Spiele un Turniere deelnieme. Dät Meeglidskup in asiatiske Organisatione waas truch n Boykot fon arabiske Meeglidsferbeende nit moor muugelk weesen. In 1978 doarst Israel fon do arabiske Lounde nit deelnieme oun do Asienspiele.\nJu Makkabiade, uk Makkabia of Makkabiah naamd, is ju grootste juudiske Sportferanstaltenge un is äänelk so as do Olympisken Spiele konzipiert. Ju wäd alle fjauer Jier organisiert. In 1964 wuude ju Foutbal-Asienmästerskup in Israel hoolden. In 1970 kwalifizierte ju nationoale Foutbalmanskup sik foar ju Foutbal-Waareldmästerskup.\nIeten[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nJu israeliske Köäkene häd hiere oaine regionoal Spezioalitäite, man et rakt foarallen uk Ieten dät mädbroacht is fon Juden, do fon uur Lounde wieruumekeemen ätter Israel wäi. Siet ju Apgjuchtenge fon n Stoat Israel in 1948, un foarallen siet do leete 1970er Jiere, häd sik in Israel ne bunte Köäkene äntwikkelje kuud. Ju bestound foarallen uut ju Ietensjoodkunst fon de Mizrachim, de Sefardim un de Asjkenasim. Ju israeliske Köäkene häd uk gjucht fuul Ienfloude uut ju orientaliske Köäkene un kulinariske Elemänte uut do Lounde uum dät Middelmeer. Do maaste Ietensprodukte uut de Middelmeerregion, un dan foarallen fuul ferskeedene Fruchte un Gräinieten, Molkprodukte un Fisk, hääbe hiere Ienfloud in ju israeliske Köäkene häiwed. Uk do Räägele fon do judiske Ietensgesätse, do sik ap dät kloormoakjen un kombinierjen fon ferskielende Ietensprodukte basierje, wäide fuul bruukt un ferweendet. Juust so wäide do judiske Ietensgesätse ferweendet am Sabbat un bie ferskielende judiske Fierdeege.\nCommons: Israel – Mediendoatäie\nWikimedia-Atlas: Israel – geografiske un historiske Koarten\nOffizielle Websiede fon ju Regierenge Ängelsk\nWebsiede fon dät Uutloundsministerium Ängelsk\nLieste fon Gruundgesätse fon ju Knesset Ängelsk\nMinisterium foar Tourismus Düütsk\nLoundkoarten fon Israel Düütsk\nIsraeliske Weedertjoonst Ängelsk\n↑ 1,0 1,1 Central Bureau of Statistics (blouked 2017) Referenz-Failer Ungültiges <ref>-Tag. Der Name „CBS“ wurde mehrere Male mit einem unterschiedlichen Inhalt definiert.\n↑ Map of Freedom in the World (blouked Juni 2010)\n↑ United Nations General Assembly Resolution 181 (Memento fon dät Originoal fon dän 29. Oktober 2006 in't Internet Archive) Info: Der Archivlink wuude automatisk ienföiged un noch nit uurpröiwed. Jädden pröiwje dät Originoal un dän Archiv-Link ätter ju Ounwiesenge un nieme düssen Beskeed ruut.@1@2[[Foarloage:Webachiv/IABot/Skriptfehler: Ein solches Modul „URLutil“ ist nicht vorhanden.]] The Avalon Project at Yale Law School (blouked Juni 2010)\n↑ The Living Dead Sea publikation israeliske Uutloundsministerium 1999 (blouked Juni 2010)\n↑ Das neue universale Lexikon, Siede 435, Wissen Media Verlag 2008\n↑ The Palestine Mandate The Avalon Project at Yale Law School (blouked Juni 2010)\n↑ The 1948 War (blouked Juni 2010)\n↑ The Mideast: A Century of Conflict Part 3: Partition, War and Independence (blouked Juni 2010)\n↑ Encyclopedia Britannica (blouked Juni 2010)\n↑ Kriege und VerhandlungenIsrael und der Nahostkonflikt ap ju Websiede fon N-TV (blouked Juni 2010)\n↑ Mauer. Ein Monolog ap Frankfurter Rundschau online (blouked Juni 2010)\n↑ SECURITY COUNCIL CALLS FOR END TO HOSTILITIES BETWEEN HIZBOLLAH, ISRAEL (blouked Juni 2010)\n↑ Basic Laws - Introduction ap ju Websiede fon dän Knesset (blouked Juni 2010)\n↑ The Institute for National Security Studies", chapter Israel (Memento fon dät Originoal fon dän 16. Juni 2012 in't Internet Archive) Info: Der Archivlink wuude automatisk ienföiged un noch nit uurpröiwed. Jädden pröiwje dät Originoal un dän Archiv-Link ätter ju Ounwiesenge un nieme düssen Beskeed ruut.@1@2[[Foarloage:Webachiv/IABot/Skriptfehler: Ein solches Modul „URLutil“ ist nicht vorhanden.]], 17. Juni 2009. (blouked Juni 2010)\n↑ Atommacht Israel (Memento fon dät Originoal fon dän 18. Juni 2010 in't Internet Archive) Info: Der Archivlink wuude automatisk ienföiged un noch nit uurpröiwed. Jädden pröiwje dät Originoal un dän Archiv-Link ätter ju Ounwiesenge un nieme düssen Beskeed ruut.@1@2[[Foarloage:Webachiv/IABot/Skriptfehler: Ein solches Modul „URLutil“ ist nicht vorhanden.]] (blouked Juni 2010)\n↑ Atommacht Israel: Eindeutig zweideutig (blouked Juni 2010)\n↑ IDF: More than 300,000 settlers live in West Bank ap haaretz.com\n↑ Palestinians shun Israeli settlement restriction plan ap bbc.co.uk\n↑ More than 300.000 settlers live in west bank\n↑ Foarloage:Webarchiv/Webcite Info: Der Archivlink wuude automatisk ienföiged un noch nit uurpröiwed. Jädden pröiwje dät Originoal un dän Archiv-Link ätter ju Ounwiesenge un nieme düssen Beskeed ruut.@1@2[[Foarloage:Webachiv/IABot/Skriptfehler: Ein solches Modul „URLutil“ ist nicht vorhanden.]] (blouked Juni 2010)\n↑ Irinnews.org: Israel: Crackdown on illegal migrants and visa violators. 14. Juli 2009\n↑ Bildungs- un Forschungsministerium der Russischen Föderation (Memento fon dät Originoal fon dän 6. November 2011 in't Internet Archive) Info: Der Archivlink wuude automatisk ienföiged un noch nit uurpröiwed. Jädden pröiwje dät Originoal un dän Archiv-Link ätter ju Ounwiesenge un nieme düssen Beskeed ruut.@1@2[[Foarloage:Webachiv/IABot/Skriptfehler: Ein solches Modul „URLutil“ ist nicht vorhanden.]] Auskunft über die Sprache\n↑ Israel's shameful attack on Arabic must be stopped ap ju Näissiede haaretz.com\n↑ Factsheet: Israel. Bevölkerung und Religionen. Schweizerischer Israelitischer Gemeindebund, 11. Juli 2012, blouked ap n 12. Dezember 2013 (PDF; 66 kB).\n↑ A Portrait of Israeli Jews. Beliefs, Observance, and Values of Israeli Jews, 2009. Guttman Center for Surveys of the Israel Democracy Institute for The AVI CHAI–Israel Foundation, 28. Januoar 2012, Siede 30, blouked ap n 12. Dezember 2013 (PDF; 529 kB, ängelsk).\n↑ Bahá’i Holy Places in Haifa and the Western Galilee ap ju UNESCO Websiede, blouked ap n 12. Dezember 2013\n↑ CBS, Statistical Abstract of Israel 2012 fon\n↑ NASDAQ Appoints Asaf Homossany as New Director for Israel (blouked Juni 2010)\n↑ Israel keen on IT tie-ups (blouked Juni 2010)\n↑ Intel to expand Jerusalem R&D (blouked Juni 2010)\n↑ Israel R&D Center: Leadership Team (blouked Juni 2010)\n↑ Linda Gradstein (22. Oktober 2007).Israel Pushes Solar Energy Technology (ängelsk). National Public Radio.\n↑ Pope confirms Holy Land pilgrimage (blouked Juni 2010)\n↑ Tourist visits above pre-war level (blouked Juni 2010)\n↑ Jewish National and University Library (Memento fon dät Originoal fon dän 1. Juli 2007 in't Internet Archive) Info: Der Archivlink wuude automatisk ienföiged un noch nit uurpröiwed. Jädden pröiwje dät Originoal un dän Archiv-Link ätter ju Ounwiesenge un nieme düssen Beskeed ruut.@1@2[[Foarloage:Webachiv/IABot/Skriptfehler: Ein solches Modul „URLutil“ ist nicht vorhanden.]], Depositing Books to The Jewish National & University Library (blouked Juni 2010)\n↑ Jewish National and University Library (Memento fon dät Originoal fon dän 29. Juni 2007 in't Internet Archive) Info: Der Archivlink wuude automatisk ienföiged un noch nit uurpröiwed. Jädden pröiwje dät Originoal un dän Archiv-Link ätter ju Ounwiesenge un nieme düssen Beskeed ruut.@1@2[[Foarloage:Webachiv/IABot/Skriptfehler: Ein solches Modul „URLutil“ ist nicht vorhanden.]], Israeli Book Statistics for 2006 (blouked Juni 2010)\n↑ https://archive.is/20120526005415/www.imj.org.il/eng/shrine/index.html The Israel Museum, Jerusalem] Shrine of the Book\n↑ Yad Vashem (Memento fon dät Originoal fon dän 17. Februoar 2007 in't Internet Archive) Info: Der Archivlink wuude automatisk ienföiged un noch nit uurpröiwed. Jädden pröiwje dät Originoal un dän Archiv-Link ätter ju Ounwiesenge un nieme düssen Beskeed ruut.@1@2[[Foarloage:Webachiv/IABot/Skriptfehler: Ein solches Modul „URLutil“ ist nicht vorhanden.]] Om Yad Vashem: Yad Vashem-biblioteket\n↑ http://www.bh.org.il/information/BethHatefutsoth.asp Beth Hatefutsoth] Museumsinformation\nWikipedia:Defekte Weblinks/Nit pröiwede Archivlinks 2021-11\nWikipedia:Defekte Weblinks/Nit pröiwede Archivlinks 2022-05\nDisse Siede wuude toulääst annerd uum 02:18, 27. Moai 2022.


Seeltersk Ramsloh: Skrieuwmäskinen sunt nit moor in Moude\nSkrieuwmäskinen sunt nit moor in Moude\nRamsloh Wäl ärinnert sik noch an do ächte Skrieuwmäskienen, do so froai luud klapperden? Wäil nit moor so fuul Ljude, fulst tou uurhoald is düsse Technik. Deerfon weet aan Heer uut Oldenburg tou fertällen. Sien Määme is säksuntachentich Jiehre oold, oaber noch gans rüstich un siet Jiehrtjaande goude Skrieuwmäskienen-Früündin. Nu kreech ju toumoal Probleme bie’t Tippjen. Dät lääste Faawbeend waas ferbliekt, hiede sin Tjoonst aproat. Wät nu? N’Winkel, wier dät noch Faawbeende roate, waas nit aptoudrieuwen, nu waas Hollound in Nood, ju Famielje moaste hälpe. Un wuddelk, me foont noch Faawbeende, rund twintich Jiehre oold un uk ienschweißt, so as sik dät ja uk heerd. Een deerfon wude fluks appe Steede in ju “Erika“ installiert, ju Doame skreeuw un saach niks. Ju Tied hiede uk do näie Faawbeende uutdruugje lät. Nu mout ju Määme in Oldenburg uk mäd de Moude gunge. Ju wol sik bumsdie n’Laptop toulääse.\nIek skrieuwe al loange mäd’n Computer, mien Skrieuwmäskienen hääbe iek al loange mee ätter Litauen roat. Man Faawbeende hääbe iek uk noch inne Loade lääsen, do uk al steenoold sunt. Do wol iek nu uk man ljauer äntsuurgje. Iek hiede uurs toacht, min Dokter in Ait skuul do fon mie kriege, uumdät iek deer bie him in dän Röntgenruum fon sien Praxis knu noch een Skrieuwmäskiene klöaterjen heerd hääbe. Man ferbliekene Beende kon düsse ooldwarelske Dokter uk sicher nit moor bruuke.


Boone – Wikipedia\n(Fäärelaited fon Boone (Phaseolus))\nRoodblöiende Prunkboone Phaseolus coccineus\nOardenge: Flitterkeblössem-Oardige (Fabales)\nFamilie: Leguminosen (Fabaceae)\nUnnerfamilie: Flitterkeblöiere (Faboidea)\nSleek: Boone (Phaseolus)\nDo Boone (Phaseolus), so, as dät Woud däälich maasttieds bruukt wäd, sunt n Sleek fon Leguminosen, do uurspröängelk uut Amerikoa twiske 37 °N und 30 °S foarkoomen. Dät rakt sowät soogentich Oarde fon düssen Sleek.\nBoone-Ounbau[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nIn Suudamerikoa rakt ju Archäologie Tjuuchnis, dät ju Meene Boone (Phaseolus vulgaris) al uum 2700 foar Kristus ounbaud wuude, dät waas also juust in ju Tied, as do Ljuude in Suudamerikoa mäd ju Buuräi begonnen (Neolithiske Revolutsjoon). Ätter ju Äntdäkkenge fon Amerikoa truch do Europäere wuuden do Boone ätter Europa broacht.\nWäkke deerfon wäide as Ietelweeren ounbaud. Do wichtichste sunt in Seelterlound two Oarde mäd unnerskeedelke Soarten:\nJu Meene Boone (Phaseolus vulgaris) mäd unnerskeedelke Soarten, apliested fon läich tou hooch:\nKruupboone af Paadligger\nBuskboone af Gräine Boone\nÄtter ju Anweendenge: Snippelboone un Iensätboone.\nJu Prunkboone (Phaseolus coccineus)\nWoudgeskichte[Beoarbaidje | Quelltext bearbeiten]\nDät Woud seelterske Woud Boone kumt uut Ooldfräisk bāne un fääre, so as me dät rekonstruierd, fon Ooldgermanisk *baunō. Düt germaniske Woud häd sik in masse germaniske Sproaken ärheelden, so as Düütsk Bohne (uur Middelhoochdüütsk bōne, fääre Ooldhoochdüütsk bōna); Ängelsk bean (uur Ooldängelsk bēan), Iesloundsk baun (uur Ooldnoudisk baun). So is dät goud ättertouwiesen. Een indogermaniske Wuttel is wät stuurer tou fienden.\nJuust düsse Plonten, do wie däälich deer mäd beteekenje, kuuden oaber eer ju Äntdäkkenge fon Amerikoa goarn't meend weese, uumdät dät do hier noch nit roate. Dät Woud Boone wuude also foar äänelke Leguminosen, so as ju Hangsteboone (Vicia faba) bruukt. Eerste leeter wuude dät ap dän Sleek Phaseolus uurdrain, die däälich so tou tällen dän Prototyp fon dät deerstoalt, wät wie mäd Boone meene.\nDisse Siede wuude toulääst annerd uum 13:57, 28. Februoar 2017.