دوو ئێوارەى ئاسایی – كولتور مه‌گه‌زین\nدوو ئێوارەى ئاسایی\nBy كولتور مه‌گه‌زین\t Last updated حوزەیران 1, 2018\nThe Starry Night Over The Thone, by Vincent Van Gogh\nلە کتێبخانەى بایەزید هاتنە دەرەوە، دوو گەنجى چالاکى پڕ لە خەون. نوورسی کتێبێک بە دەستییەوە و بە دەموچاوى منداڵێکى بێگوناهەوە ڕێیدەکرد. تۆفیق بەگ بە کڵاوە سوورەکەى و سمێڵە تەقلیدییە تورکییەکەیەوە خەیاڵى بۆ شوێنێکى دوور ڕۆیشتبوو. ئاسمان شین و لێرە و لەوێ پەڵە هەورى سپیی دیار بوون. درەختە تازە چرۆکردووەکانى ئەو بەهارە خۆشییەکى بێئەندازەى خستبووە دڵى تۆفیق بەگەوە. لەوە دەچوو بیر لە درەختەکانى ماڵەکەى لە دوورگەى هەیبەلى لەناو دەریاى مەڕمەڕە، یان باخەکەیان لە گورگەدەر لە شارباژێڕ بکاتەوە. نوورسی ئەو رۆژانە بیرى لە دروستکردنى زانکۆیەکى پێشکەوتوو دەکردەوە، خوێندنى ئایینى و یەزدانناسی بباتە قۆناغێکی ترەوە. ئەو بۆ مۆڵەتى کردنەوەى زانکۆکەى ڕوویکردبووە ئیستەنبوڵ. دەستى دەستى زۆریان پێکردبوو، خەریکبوو بەتەواوى لەو خەونەى نائومێد دەبوو. تۆفیق بەگ لەو دڵخۆشتر و پڕژیانتر دەردەکەوت. بە پێچەوانەى هاوڕێکەیەوە، ئەو عاشقى ئیستەنبوڵ بوو. وەک ئەوەى هەردووکیان حەز نەکەن بەو زمانە فەرمییەى ئەوێ قسەبکەن، بەبێدەنگى شانبەشانى یەکتر دەرۆِیشتن. نوورسی جارجار سەیرى کتێبکەى دەستى دەکرد کە هەڵبژاردەیەک بوو لە وتارەکانى جەمالەددین ئەفغانى و لە بەرگێکى چەرمیی ئەستووردا کۆکرابوونەوە. ورتەورتێکى لەدەم دەردەچوو، تێگەیشتنى ئەستەم بوو. بەدەستى چەپدا پێچیانکردەوە و بەبەردەم ڕیزێک دوکانى قوماشفرۆشیدا تێپەڕین و گەیشتنە سەر جادەى دیوان، ئەوەى بۆ ئەنجوومەنى ئیمپڕاتۆریەتى ڕۆمى جاران دەچوو. کۆتایی شەقامەکە بە چەندین کۆشک و تەلار و باخی ڕازاوە و مزگەوتى گەورە کۆتایی دەهات. کۆمەڵێک سەربازى ئەسپسوار بە ئاراستەى کۆشکى سوڵتان بەلایاندا تێپەڕین، لەگەڵ ناڵەى بەریەککەوتنى سم و بەردەکان، هەم تۆفیق بەگ لەسەیرکردنى دەرەختەکان وەستا، هەم نوورسی لەناو خەیاڵى درووستکردنى زانکۆکەى هاتنە دەرەوە. ئەو ڕۆژانە ژمارەى سەربازەکان تا دەهات زۆرتر و زۆرتر دەبوون. وەک ئەوەى گۆڕانکارییەکى گەورە بەڕێوەبێت، هەموو شتەکان جۆرێک لە جوڵە و پەشۆکانیان پێوە دیاربوو. ئەوان بە نەزمى ئارامى خۆیان بەردەوامبوون. تۆفیق بەگ وەک ئەوەى بزانێ کە نوورسی بیر لە چى دەکاتەوە، گووتی”دڵنیام ڕۆژێک دێت زانکۆى زەهرا لە هەموو ناوچەکەدا دەنگ دەداتەوە و فێرخوازى لە هەموو لایەکى دونیاوە بۆ دێن. ئەم کۆسپ و کێشە درووستکردنە بۆ هەموو کارێک دێتەپێش، بەتایبەت کە ئێستا بارودۆخ بەتەواوى شێواوە. سەردەمەکە تێدەپەڕێ و تۆش دەگەیت بە خەونەکەت، ئەگەر تەمەن دەرفەت بدات، ڕۆژێک دێت بێم و سەر لە دانیشگاکەت بدەم.” نوورسی قەیرێ بێدەنگ بوو، دەیزانى هاوڕێکەى تەنها بۆئەوە وادەڵێت تا چیتر خەمگین نەبێت. ئەوان یەکتریان دەناسی و شارەزاى خەون و خەیاڵاتى یەکتر بوون، ئەو ماوەیەى کە بەیەکەوە لە یەک سلوولى بەندینخانەدا بوون، دۆستایەتییەکى پتەوى لەنێوانیاندا درووستکردبوو. نوورسی وەک ئەوەى لەبەرخۆیەوە قسە بکات، وەک ئەوەى تۆفیق بەگ لەمناوە نەبێت، بە دەنگێکى پڕ متمانەى یەک ڕیتم قسەیدەکرد “زەهرا خەونى منە، زەهرا دەبێت جۆرێکى نوێ لە دینناسی بێنێتە ئاراوە. نابێت لە زەهرا منداڵەکان بەم جۆرەى ئێستا شەرحى خوداناسییان بۆ بکرێت. ئەوەى من دەیبینم هیچ پەیوەندییەکى بە خودا و دیینەوە نییە. خوداى تەعالا چەندین پەیامى بۆ ناردووم و دەبێت بە میللەتەکەمى ڕابگەیەنم. خودا فێرى ئارامى و خۆشەویستى کردووم. ئەو هەمیشە لەگەڵمدایە. پەیامەکانى دەبێت بە ڕێکوپێکى بگەن بە خەڵک، زەهرا دەبێت ئەو بڵندگۆیە بێت کە ئەو پەیامانە بە گوێى نەوەکاندا بدات، بەڵام زەهرا وردە وردە دەبێت بە خەون. ئەو زاڵمى خودانەناسانە ئەوەندەى لەبیرى تەویلەى ئەسپەکانیاندان، ئەوەندە پەرۆشى کردنەوەى دانیشگا نین.” گەشتبوونە نزیک ئایا سۆفیا، لە مزگەوتە شینەکەى بەرانبەرى تەماى نوێژی عەسریان هەبوو، بەڵام کە ئەم هەموو سەرباز و ئەسپ و عەرەبانە پڕ لە چەک و تفاقانەیان بینى، نوورسی گووتى ناتوانم پەیوەندى بە خوداوە بگرم لە کاتیکدا ئەمانە لێرەن. تۆفیق بەگ پێشنیاریکرد هاوڕێکەى بچێتەوە ژوورەکەى خۆى کە لەپشت مزگەوتى فاتیح و نزیک ئەو ناوچەیە بەکرێى گرتبوو، بەڵام نوورسی نەیدەویست بەتەنیابێت، ئەم هەموو سەربازە و نەبوونى ئومێدێک بۆ کردنەوەى زەهرا دڵتەنگیانکردبوو، گەڕانەوە بۆ ژوورەکەى خەمگینتری دەکرد. بۆیە دەیوست هاوەڵى تۆفیق بەگ بکات تا بەندەرەکە، بەمزووانە کەشتییەکە دەگەیشت، دەبوو تۆفیق بەگ ڕێگەیەکى زیاد لە سێ کاتژمێرى ببڕێت، تا دەگاتە دوورگەى هەیبەلى لەناو دەریاى مەڕمەڕە، لەوێ لەناو ئەو بێدەنگییە ئارامییبەخشەدا، نەژاد و ویدادى کوڕی وەک هەموو ڕۆژێک لەسەر تەپۆلکەیەکى بەرزى نزیک کەنارەکە دادەنیشن و چاوەڕوانى گەڕانەوەى باوکیان دەکەن. لەدوورەوە هەر کە ڕووناکى کەشتییەک دەبینن، بە ڕاکردن بەرەو بەندەرەکە دەچنە خوارەوە.\nخەریکى شۆردنى چەند پەرداخێکى بیرەو فنجانى قاوە بووم کە ماتێلدا بانگیکردم و گووتى هیرا لێرەیە. بەپەلە دەستەکانم بە فانیلەکەى بەرم وشککردەوە و بەرەو مێزەکەى ئەو چووم. لەوەته‌ى لێرە بینیومە هەر لەو سوچە لەسەر هەمان کورسی دادەنیشێت. بەرەو ڕووى دەچم و وەک هەموو جارێک ئەو دەست درێژ دەکات بۆ تەوقە و ماچى گۆناکانم دەکات. لووتم پڕدەبێت لە بۆنى شانێل. ماکیاجەکەیم بەدڵە لەبەر ئەوەى هەرگیز نایه‌ڵێت زیادەڕەویکردن لە بەکارهێنانى، جوانییە سرووشتییەکەى بشارێتەوە. پێى دەڵێم کەمێکیتر چاوەرێم بکات، هەر کە ئیشەکانم تەواو کرد، مۆڵەت لە ماتێلداى خاوەنکار دەخوازم و دەڕۆین. دەگەڕێمەوە بۆ لاى قاپ و پەرداخەکان و هیرا لەگەڵ پەرداخێک شەرابى ئیتاڵى جێدەهێڵم. هیرا خۆشیدەوێم، دەزانم کە خۆشیدەوێم، بەڵام هێشتا زووە بۆ بەیەکتر گووتنى ئەم وشەیە. ئیمە هەردووکمان تا ئێستا خۆمان لە بەکارهێنانى ئەم وشەیە پاراستووە. بۆ یەکەمجار هیرام لێرە بینى، ئەو هەندێکجار بە دیار قاوەیەک یا بیرەیەکى ساردەوە دادەنیشت و سکێچى دەکێشا، چاوى بە کتێبەکانى ناو (کافەکتێب)ەکەدا دەخشاند. من سەرەتا تەنها بەخێرهاتن و ماڵئاواییم لێدەکرد. کە لە زارى ماتێلداو لۆرینزۆ وە بیستبووى بەشێکى زۆرى کتێبەکان هى منن، لە باشوورى کوردستانەوە هاتووم و خەونى سەفەر بەرەو نادیار لەسەرمدایە، کونجکوڵى و هەوڵەکانى بۆ نزیکبوونەوە لێم ئاشکرا هەستى پێدەکرا. ئێمە بەهۆى کتێبەکانەوە، بەهۆى دیوانەکانى نالى و مەولاناو پیرەمێرد و خانى و مەحوى و عەبدولحەق حامد و زۆریترەوە بووینە ئاشنا، بەڵام ژیانم هەروا جێگیر نەبوو سەرەتا، من خەونى ڕۆشتن بۆ سەرزەمینێکیتر بەردەوام لە خەیاڵمدابووە، پشتکردنە هەرشتێک بەنیشتمانەوە بمبەستێتەوە. وەک ئەوەى بێوەفاییم بەرانبەر نیشتیمانکردبێت، هەرچى ناخۆشی و تاڵاوى دونیا هەیە لێرە چەشتم. قاچاخچى و ڕێبەرانى ڕێگا کردمیان بە پەند، دەستى دەستى و بەڵێنە بەتاڵەکانیان یەک لیرەیان پێنەهێشتم. وایلێهات لە بەندەرەکان و پارکەکان لەسەر مقەبا دەخەوتم، لە وێستگەى قەتار و بەردەم دوکانەکانى نزیک مەیدانى ناوەڕاستى شار ڕۆژمدەکردەوە. گەنجانى وەک منى توڕە لە نیشتیمان بەردەوام دەهاتن، دەیانزانى کوردم و بێ نەوا و پارە، یارمەتیاندەدام. نزیکەى شەش مانگ بەمشێوەیە ژیام و ئامادەى گەڕانەوە نەبووم. وەک ناخودایەکى کەلەڕەق گوێم بە تۆفان و گێژەڵوکەى دەریا نەدەدا و بەردەوام بووم. تا کوڕێکى بەدلیسى کە پێى ناخۆشبوو هاوخوێنێکى لەسەر جادەکان بمرێت، بە ماتێلدا و لۆرێنزۆى ناساندم. ئەم پیرەژن و پیرەمێردە ئیتاڵییە لەخۆیانگرتم. ئەوان لە بڵاوکەرەوەکانى ئایینى مەسیحى بوون، بەر لە ئیستەنبوڵ لە چەندین شوێنیترى وەک هیند، یەمەن، جەزائیر، مەنگۆلیا ژیابوون، هەتا ماوەیەکیش چووبوون بۆ دوورگەکانى زەریاى باشوور. بە ڕۆژ کارى پاککردنەوەو ئیشەکانیترم ڕاییدەکرد و شەوانیش هەر لەوێ دەخەوتم. چەند لیرەیەکیان دەدامێ کە بتوانم پێداویستییەکانم پڕ بکەمەوە، وردە وردە دەبوومەوە بە کوڕە خەونبینەکەى جاران. ناسینى هیرا و پیاسەى جارجارەمان بە لێوارى بۆسفۆڕدا، هەندێک ئومێدیان تێدا سەوزکردمەوە. هیرا هونەرمەندێک لەناخیدایە، بەڵام هێشتا ڕێگەى ڕاستەقینەى خۆى نەدۆزیوەتەوە. هەر چ تابلۆیەک تا ئێستا کێشاویەتى پێیوایە هەوڵێکى ناجیز و شکستخواردووە. ئەو پۆرترێتانەى کە نیشانى منى دابوون، سەرسامیاندەکردم. ئەو قسانەى ئەوم وەک جۆرێک لە بەخۆدانازینى هونەرمەندانە لێکدایەوە. پۆرترێتى زۆرێک لە هونەرمەند و نوسەر و شاعیرانى تورک و کوردو ڕووس و شوێنەکانیترى دونیاى کێشابوو. لەناو ناودارانى کورددا زیاتر وێنەى پیرەمێردى شاعیرى کێشابوو. دانەیەکیان هى ئەو کاتەیە کۆلێژى ماف تەواو دەکات و لەسەر کورسییەک دانیشتووە، کڵاوێکى تورکى و سمێڵى باوى سەرەتاى سەدەى بیستەم، ئاوڕى بۆ کامێراکە داوەتەوە و خەندەیەک لەسەر لێویەتى. دانەیەکیتر پیرەمێرد لەسەر گردى یارەیە و ئامادەکارى بۆ ئاگرى نەورۆز دەکات، وەک ئەوەى دڵڕەقى ئەم هەموو ساڵانە پڕ بووبن لە شادیى، گەشبینى لە چاوەکانى حاجى تۆفیقى پیردا ڕوون دیارە. هیرا بە ستاییشەکانى من نیگەران دەبێت، پێى وایە هونەر دوور لە هونەرمەند دەبێت هەڵسەنگێنرێت.\nبەخێرایی ئیشەکان تەواو دەکەم و ماڵئاوایی لە ماتێلدا دەکەم، لۆرێنزۆ لەم ناوە دیار نییە، دڵنیام وەک هەموو ڕۆێکیتر لەسەر پردەکە قولاپەکەى شۆڕکردۆتەوە و خەریکى ماسیگرتنە، لەڕاستیدا من تا ئێستا نەمبینیوە یەک دانەش بە قولاپەکەیەوە بووبێت. بە ماتێلدا دەڵێم ئەمشەو نایەمەوە، دەتوانێت دەرگاکە قوفڵ بدات و گڵۆپەکان بکوژێنێتەوە. ئەم پیرەژنە بۆ من دڵخۆشە، دەزانێت ئەمشەو لەگەڵ هیرا دەچمە ماڵەوە و بە خێزانەکەیم دەناسێنێت و سوپرایزێکیشى بۆم هەیە، دەزانێت شەوێکى خۆش لەسەر دوورگەى هەیبەلى لەپاڵ ئەودا دەبەمەسەر. هیرا من دەبینێت و لەسەر کورسییەکەى هەڵدەستێت، دەڵێم ببورە کە زۆر چاوەڕێتکردم، ئەو دەڵێت هێشتا زووە و فریاى بەلەمەکەى کاتژمێر چوار دەکەوین. لە کافێکە دێینە دەرەوە و شانبەشانى یەکتر بەرەو نزیکترین وێستگەى میترۆ دەڕۆین.\nگەشتێکى کورتى بیستوپێنج ساڵە\nخۆر هێندەى بۆ ئاوابوون نەمابوو کە دوو هاوڕێکە گەیشتنە بەندەرەکەى ئەمینۆنو، بە بێدەنگى سەیرى بورجى گاڵاتا و تەنگەى بۆسفوڕیان دەکرد. کەشتییەکەى تۆفیق بەگ هێشتا نەگەیشتبوو، لەسەر گابەردەکانى نزیک گوێ ئاوەکە دانیشتن و بەبێدەنگى لە هاموشۆى بەلەمەکانیان دەڕوانى. بیرکردنەوە لە سلێمانى، تۆفیق بەگى خەمگین دەکرد، بۆیە دەیەویست توند دەست بەشارەکەوە بگرێت و جێگەى ماڵى ڕاستەقینەى بگرێتەوە، جێگەى نیشتیمانێک بگرێتەوە کە بۆ گەشتیکى کورتى چەند هەفتەیی لێى هاتە دەرەوە و نەیدەزانى زیاتر لە بیست و پێنج ساڵ ئەم غوربەتە درێژە دەکێشێت. بۆئەوەى غەریب نەبێت، تۆفیق بەگ دەستیکرد بە بونیادنانى ژیانێکى تازە. کۆلیژى مافى خوێند و پلەى میری وەرگرت و ڕۆژنامەى دەرکرد و ژنى هێنا و وەچەى خستەوە و عاشقى شارەکە بوو. چوو بۆ حەج و ڕێگایەکى درێژى گرتەبەر، ڕێگایەک نە چوون، نە هاتنەوەى نەیەتەوە نزیک سلێمانى. لە باکۆوە بە قەزویندا بۆ مەککە ڕۆیشت و نەگەڕایەوە زێد، وەفایی شاعیرى لە حیجاز بە لم سپارد و زیندانى سوڵتان و کۆماریی دی و نەگەڕایەوە. هەموو ئەمانەى بیردەهاتەوە و هێشتا دڵى بە ماڵەکەى لە دوورگەى هەیبەلى و نەژاد و ویدادى کوڕى خۆشبوو. ئومێدێک هەبوو ڕۆژنامەیەکى تازە دەربکات، منداڵى زۆرتر و شیعرى جوانتر بنووسێت. کە سەیرى مانگى شکاوى سەر لە ئێوارەى دەکرد، لەناو شەپۆلە بچووکەکانى سەر ڕووى دەریا، لەبەرخۆیەوە گووتى “ئەم شارە چەند جوانە!” تا نوورسى بە خەمگینییەوە نەیگووت “لێ حەیف نە وەڵاتێ مەیێ کوردانە!” نەیزانى لە کوێیە. کەشتییەکە گەیشتبوو، باوەشیان لێکدا و تۆفیق بەگ بازێکیدا و سەرکەوت، بەبێ ئەوەى ئاوڕ لە هاوڕێکەى بداتەوە، چووە بەشى دواوە و پاڵیدا بە دیوارە تەختەکانییەوە. نوورسی هەر لەسەر گابەردەکان دانیشتبوو تا کەشتییەکە دوورکەوتەوە و چیتر نەیدەتوانی لە تاریکییەکەدا بیبینێت. مانگیش ئیدى سەر شەپۆلەکانی جێهێشتبوو. کتێبەکەى جەمالەدین ئەفغانى هەڵگرت و بەرەو شارەکە ڕۆیشت. نەیدەزانى هەرگیز جارێکیتر هاوڕێکەى نابینێتەوە.\nناو میترۆکە پڕبوو، خەڵکانیکى زۆرێکیش بە پێوە وەستابوون، من دەستێک بە خۆهەڵواسەرەکە و ئەویتر لە گیرفاندا، هیرا بەرامبەرم، دەستێک بە خۆهەڵواسەرەکە و ئەویتر بە جانتاوە. دەستەیەک کوڕ و کچى گەنجى عەرەبى سعودى هەواى ئازادى شێتگیریکردبوون، بە دەنگى بەرز دەدوان و قاقایان تا واگۆنەکانیتر دەڕۆیشت. لەگەڵ وەستانى لە هەر وێستگەیەکدا میترۆ ژێرزەمینییەکە لەترێکى دەدا و هیرا، قۆڵى، ڕانى یان هەر شوێنێکیترى بەر من دەکەوت، وەک ئەوەى داوای لێبوردن بکات بزەیەکى بۆ دەکردم. من دەمویست بزانم ئەو سوپرایزە چییە بۆ منى ئامادەکردووە لەسەر ئەو دوورگەیە. لەناکاو گووتى: “دەزانىت پیرەمێرد ماڵى لەو دوورگەیە بووە کە ئێستا بۆى دەڕۆین؟” سەرم بە نیشانەى بەڵێ لەقاند. دواى قەیرێ گووتى: “ئەىدەزانىت ئەتێلا نەژاد، مەبەستم نەوەى تۆفیق بەگە هێشتا لەو دوورگەیە دەژى؟” بە چاوانى ئەبڵەق و سیمایەکى پڕ لە پرسیارەوە سەیرمکرد. لەناو جانتاکەى ڕۆژنامەیەکى نمرە دووى دەرهێنا و وتارێکى ئەتێلاى پیشاندام دەربارەى پاراستنى شوێنەوارە دێرینەکانى ئیمپراتۆریەتى ڕۆمانى بوو لە تورکیا. لە وێنەکەدا ئەتێلا جگە لە لووتى کەمێك گەورە و چاوانى خەمگینى هچ شتێکیترى نەدەچووەوە سەر پیرەمێرد. کاتێ ڕۆژنامەکەى دەخستە ناو جانتاکەى پرسیارى ویدادم لێکرد، گووتى: “چى دەزانىت؟”. کەمێک لێى نزیکبوومەوە و گووتم: ” پێش ئەوەى بڕوا بۆ هندستانء زمانى سانسکریتى بخوێنێ چووەتە لاى باوکى لە سلێمانى، دواتر چووە بۆ بەغدا و لەوێوە بۆ دەلهى.” لە وێستگەیەکى سەر زەویدا میترۆکە وەستا و عەرەبە سعودییەکان دابەزین. گووتى: “لەوێ، لە هندستان مرد و گۆڕەگەى لە شارى (گۆوا)یە.” دواى ئەوە هەردووکمان بێدەنگ بووین و سەیرى تاریکایی ناو تونێلەکەمان دەکرد. دوو وێستگە دواتر دابەزین و تا بەندەرەکەمان بە پیادە بڕى. هۆڵەکە پڕ بوو لە گەشتیارى بیانى، چاوەڕوانى دەرچوونى کەشتییەکەیان دەکرد بۆ کۆدوورگەى شازادەکان. لەپاڵ دیوارى هۆڵەکە بەبێدەگى چاوەڕوانى کردنەوەى دەروازەکانمان دەکرد، ژنێکى قژ ڕەشى باریک کە نەدەکرا ڕووخسارى ببینم، بە دانیشتنەوە پشتى دابووە دیوارەکەوە لە مۆبایلەکەیەوە وتارێکى لەبارەى پرسی ئازادى ڕادەربڕین لە تورکیاى نوێدا دەخوێندەوە. دەرگاکان کرانەوە و ژنە فریاى تەواوکردنى وتارەکە نەکەوت، شەپۆلێک لە مرۆڤ بەرەو کەشتییە سێ نهۆمییەکە چوون. دواى دووجار لە شووتى ئاگادارکردنەوە کەشتییەکە کەوتە ڕێ. تا گەیشتیینە دوورگەى هەیبەلى، سەرنشینەکان خواردن و دۆنەتیان بۆ ئەو نەورەسانە هەڵدەدا کە دواى ئێمە کەوتبوون.\nمن یەکەمین جار بوو پێ بخەمە سەر هەیبەلى. لە بەندەرەکەوە ڕێگا سەرەکیەکەمان گرتەبەر و لە کۆڵانێکى پڕ لە درەختى سەوز چووینە ژوورە. هیرا کلیلێکى لەجانتاکەى دەرهێنا و دەرگاى ڤێلایەى ڕازاوەى کردەوە. دایکى خەریکى ئاودانى گوڵەکان بوو، دەستى گوشیم و فەرمووى ژوورەوەى لێکردم. لە ژوورى دانیشتن هیچ سەرسام نەبووم کە ڕەسمێکى پیرەمێردم بە دیوارەکەوە بینى، چونکە ئەو پیرەپیاوەى بەرەو ڕووم دەهات تا تەوقەم لەگەڵ بکات، ئەتێلا نەژاد تۆفیق بوو. ئەو پیاوەى هیرا لە میترۆکەدا وێنە و وتارەکەى نیشاندام.\nبۆ بالکۆنییەکەى دواوەى خانووەکە ڕێنوێنی کردم، مێزێکى شووشەیی خڕ و چوار کورسی دەیانڕوانیە سەر دەریا. “هیرا کچم شەرابمان بۆ بێنە”، ئەتێلا بە ڕوویەکى خۆشەوە ئەمەى گووت. لەو بەرزییەوە بەندەرکەمان لێوە دیار بوو، بەلەمێک خەریكبوو دەکەوتە جوڵە. نەورەسەکان بێ هەدا بە ئاسماندا دەسوڕانەوە. هەموو شتێک جوان بوو. دوورگەکە و سوپرایزەکەى هیرا و ئەو گردەى لاى ڕاست کە وەک برۆکلى سەوز بوو. بیرم لە پیرەمێرد دەکردەوە، نزیکەى سەدەیەک بەر لە ئێستا لەم شوێنەى منەوە لەهەمان دیمەنى ڕوانیووە. ئەتێلا هێنامیەوە بۆ دوورگەکە: “هیرا پێى گووتم کە ئێوە ئێرە جێدەهێڵن، ئەمجارە بەرەو کوێ کوڕى گەنج؟” دەمویست بڵێم ئیدى بیر لە ڕۆیشتن ناکەمەوە، بەڵام بەبێ ئەوەى وەڵامى بدەمەوە سەیرى بزەى سەر لێوى هیرام دەکرد کە بە خۆى و شەرابەکەى دەستییەوە بەرەو ئێمە دەهات.\nبنه‌مای سیاسه‌تی ڕه‌گه‌زدار


سه‌دام له‌سه‌ر تاوانه‌كانی جینۆساید و كوشتنی هه‌زاره‌ها كورد دادگایی ده‌كرێت\nگه‌ڕی دووه‌می دادگایی كردنی سه‌دام حوسه‌ین له‌سه‌ر تاوانه‌كانی جینۆساید و هه‌ڵمه‌ته‌كانی دژ به كورده‌كان له نزیكه‌ی 20 ساڵ له‌مه‌وبه‌ردا, ده‌ستی پێكرد.\nڕێبه‌ری پێشووی عێراقیش ڕۆژی دووشه‌ممه ئاماده‌ی دادگا بوو، به‌ڵام ڕازی نه‌بوو به‌وه‌ی ناوی خۆی بڵێت یاخود خۆی به گوناهبار یان به بێ تاوان له قه‌ڵه‌م بدات. سه‌رۆكی دادوه‌ران عه‌بدوڵا عه‌لی العه‌لوش له جێگای سه‌دام وه‌ڵامی دایه‌وه و به بێ گوناهی دانا.\nسه‌دام و شه‌ش له ده‌ستوپێوه‌نده‌كه‌ی تاوانبار كراون به‌وه‌ی په‌یوه‌ندییان به هه‌ڵمه‌ته‌كانی ئه‌نفاله‌وه هه‌بووه، ئه‌و هه‌ڵمه‌ته‌ی له‌شكری ئه‌مریكی له دژی 100 هه‌زار كورد له نێوان ساڵه‌كانی 1987 و 1988 دا ئه‌نجامی دا.\nسه‌رۆكی لێكۆڵه‌ڕه‌وانی داد، جه‌عفه‌ر ئه‌لموسه‌وی به دادگاكه‌ی گوت كه‌وا خه‌ڵكانی پیر و په‌ككه‌وته و ژنان و منداڵان به كۆمه‌ڵ بۆ به‌ندیخانه‌كان ده‌نێران " نه‌ك به‌هۆی ئه‌وه‌ی تاوانیان ئه‌نجامدابوو، به‌ڵكو ته‌نها به‌هۆی ئه‌وه‌ی كورد بوون."\nڕزگاربوانی هه‌ڵمه‌ته‌كانی ئه‌نفال ده‌ڵێن هه‌ندێ له ناوچه كوردییه‌كانی باكوری عێراقی له میانه‌ی هه‌ڵمه‌ته‌كانی تۆڵه سه‌ندنه‌وه‌دا وێرانكران و ده‌شڵێن چه‌كی كیمیاوی له‌و ناوچانه‌دا به‌كارهێنراوه و به هه‌زاره‌ها كوردی لاویش دیارنه‌ماون و چاره‌نوسیان نه‌زانراوه.\nئامۆزای سه‌دامیش، عه‌لی حه‌سه‌ن ئه‌لمه‌جید به‌هۆی به‌شداری له‌و هه‌ڵمه‌ته‌دا، دادگایی كرا. ئه‌م ئامۆزایه‌ی سه‌دام كه به " عه‌لی كیمیاوی" ناسراوه تاوانبار كراوه به‌وه‌ی فه‌رمانیداوه به هێرش كردنه سه‌ر كورده‌كان به چه‌كی گازی كیمیاوی.\nهاوكاتیش، سه‌دام چاوه‌ڕێی حوكمی دادگا ده‌كات بۆ گه‌ڕی یه‌كه‌می دادگایی كردنه‌كه‌ی كه له ساڵی ڕابردوودا ده‌ستی پێكرد. له‌وانه‌شه، سه‌دام ڕووبه‌ڕووی حوكمی مردن ببێته‌وه ئه‌گه‌ر هاتوو به تاوانباری كوشتنی نزیكه‌ی 150 كه‌س له دانیشتوانی گوندی دوجه‌یل دابنرێت به‌هۆی ئه‌وه‌ی گوایا له هه‌وڵێكدا بۆ كوشتنی سه‌دام حوسه‌ین به‌شدارییان كردووه. پێشبینی ده‌كرێت، ئه‌م بڕیاره‌ی دادگا له ناوه‌ڕاستی مانگی ئۆكتۆبه‌ر واتا 16 ی مانگی 10 ده‌ربچێت.


کتێبی "چێژی خوێندنەوە" بڵاوکرایەوە\nکتێبی "چێژی خوێندنەوە" لە نووسین و ئامادەکردنی نووسەر و ڕۆژنامەنووس شاخەوان سدیق چاپ و بڵاوکرایەوە\nئەم کتێبە کارێکی ڕۆژنامەوانی شاخەوان سدیق-ە، کە پێکهاتووە لە ڕاو سەرنجی نووسەران و شاعیران و رۆشنبیران دەربارەی پرسێکی گرنگ لە دونیای ڕۆشنبیرییدا، کە ئەویش پرسی خوێندنەوە و گرنگی کتێب و چێژی خوێندنەوەیە. کتێبەکە هەوڵدەدات وەڵامی ئەم پرسیارانەی خوارەوە بداتەوە:\nکتێب چییە. مرۆڤ بۆ دەبێت بخوێنێتەوە؟ ئەگەر بخوێنێتەوە چی ڕوودەدات و ئەگەر نەخوێنێتەوە چی بەسەر ژیانیدا دێت؟ ئایا کتێبەکان لە بری ئێمە بیر دەکەنەوە؟ یان هۆکار و هاوکارن تا ڕوونترو قووڵتر دونیا لەوەی هەیە ببینین.\nهاوکات هەر لە کتێبەکەدا ڕاوبۆچوونی هەریەک لە "کەریم دەشتی، ئارام کاکەی فەلاح، کەریم پەڕەنگ، ئەحمەدی مەلا، ڕێبوار سیوەیلی، ئازاد بەرزنجی..." چەند نووسەر و شاعیری دیکە وەرگیراوە. کتێبەکە لەسەر ئەرکی ڕۆژنامەی هاوڵاتی و لە چاپخانەی کارۆ لە شاری سلێمانی و لە دوتوێی 128 لاپەڕەی قەبارە مامناوەنددا چاپ و بڵاوکراوەتەوە


دەربارەی فێمینیزم لە دونیای ئێمەدا - ژنەفتن\n25ی ئه‌یلول، 2021|بابەتی هەڵبژاردە، تەوەر و هەڤپەیڤین\nئەم وتارەی دەیخوێننەوە، وەڵامی (مەریوان وریا قانع)ە بۆ تەوەری (فێمینیزم وەک کۆنسێپت و بزووتنەوە و، فێمینیستی کورد) لە ئامادەکردن و سەرپەرشتی کردنی (ڕۆزا شێخانی).\nلەم بەستەرەدا پرسیار و ڕوونکردنەوەکانی تەوەرەکە بخوێننەوە\nدەستەواژەی “فێمینیزم دەستەواژەیەکی تازەی ناوی دونیای ڕۆشنبیریی ئێمەیە و پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بەو پێگە تازەیەی گرنگیدان بە “مەسەلەی ژنان”ەوە لە کۆمەڵگای ئێمەدا، ھەیە. ساڵانێکی درێژ دەستەواژەی باڵادەست بۆ باسکردنی پێگە و ڕۆڵی ژنان لە کۆمەڵگای ئێمەدا دەستەواژەی “مەسەلەی ژن” یان “مەسەلەی ژنان” بوو، ئەوەشی کە ھەبوو وەک “بزووتنەوەی ژنان” ھێمای بۆ دەکرا. بە ھەڵەدا نەچووبم بەکارھێنانی بەرفراوانی دەستەواژەی “فێمینیزم” لە دونیای ئێمەدا بۆ قۆناغی دوای ڕاپەڕین دەگەڕێتەوە، بە تایبەتی بۆ سەردەمی دوای ڕووخانی ڕژێمەکەی بەعس لە عێراقدا. لەو ساڵانەدا ژمارەیەک لە ژنانی کورد کە زۆربەیان لە ئەوروپادا گەورە بووبوون و ھەر لەوێش خوێندنیان تەواو کردبوو، وەک چالاکەوانی ژنان لە کوردستاندا دەستبەکار بوون و دەستەواژەی فێمینیزمیان بۆ بەخشینی ناوێک بە دید و ڕوانین و چالاکییەکانی خۆیان بەکارھێنا. بە زۆر مانا ئەم چەمکە گرێدراوی ئەو نوخبەیە لە چالاکەوانی ژنانی سەر بە چینی ناوەند، نوخبەیەکی عەلمانی کە لە دونیای دوای ڕاپەڕیندا دروست دەبن.\nھەرکەسێک کەمەکێک شارەزای مێژووی ڕۆشنبیریی ئێمە بێت ئەو ڕاستییە دەزانێت کە “مەسەلەی ژنان” مەسەلەیەکی گرنگیی ناو ژیانی ڕۆشنبیریی و ئەدەبیاتی ئێمە بووە لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەھەمەوە، بە تایبەتیتریش لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمەوە. ڕەنگە حاجی قادری کۆیی یەکەمین ڕۆشنبیریی ئێمە بووبێت کە بەرگری لە خوێندن و فێربوونی ژنان کردبێت و وەک ئەرکێکی سەرەکیی کۆمەڵگا و سەردەمەکەی خۆی سەیری کردبێت، ھەموو ڕێگرتنێکی دینی و کۆمەڵایەتی و ئەخلاقیشی لەم ئەرکە وەک “بێدینیی” لێکدابێتەوە. لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا نەوەیەک لە نووسەر و شاعیر و ڕۆشنبیر لەدایک دەبن، کە زۆرینەیان پیاون، بەڵام کێشەی ژنان وەک یەکێک لە کێشە ھەرە سەرەکییەکانی دونیای ئێمە دەزانن و پێشکەوتنی کۆمەڵگا و گۆڕانی پێگەی ژنانیان لە کۆمەڵگادا بەیەکەوە گرێدابێت. دەشێت لێرەدا باس لە کەسانی وەک پیرەمێرد و زێوەر و قانع و بێکەس و گۆران بکەین، کە مەسەلەی ڕزگاربوون و پێشکەوتنی کوردستان بە ئازادی و پێشکەوتنی ژنانەوە گرێ ئەدەن. زۆربەمان دێڕە ھەرە بەناوبانگەکەی بێکەسمان لەبیرە کە دەڵێت “نێر و مێ ھەردوو بە جوتە بۆ وەتەن ھەوڵێ نەدەن- دوورە دەرچوونی لە دیلی مەل بە باڵێک نافڕێت”. ئەم دێڕەی بێکەس دەربڕی پارادیمێکی فیکری، یان گوتارێکی خاوەن ھەیمەنەیە دەربارەی پێشکەوتن و ڕزگاری و ڕۆڵی ژنان لەناویاندا. ئەم گوتارە لای زیاد لە نەوەیەکی ناو ڕۆشنبیریی ئێمە بە ھەمان مانا و دەلالەتەوە ئامادەبووە و بەردەوامی ھەبووە. بێگومان لەو قۆناغەدا کۆمەڵێک دەنگی ژنان خۆیشیان ئامادەبوون کە مەسەلەی ژنانیان بە مەسەلەی سەرەکیی کۆمەڵگای ئێمە زانیوە و بە شێوەیەکی گشتیی لەناو ئەو گوتارە باڵادەستەدا لەسەر پێشکەوتن و ئازادی کاریان کردووە. بە مانایەکی دیکە زۆرینەی ھەرە زۆری نەوەی یەکەمی ئەو نووسەر و ڕۆشنبیرانەی لە کوردستاندا باسیان لە مەسەلەی ژنان کردووە و وەک یەکێک لە مەسەلە سەرەکییەکانی کۆمەڵگاکەیان وێنایان کردووە، پیاون. ئەو نەوە خوێندەوار و ڕۆشنبیرە لەدوای جەنگی جیھانیی یەکەمەوە دێنەکایەوە و دەست بە چالاکیی ڕۆشنبیری دەکەن. دەشێت ئەم پیاوانە، لانیکەم لە ئاستی گوتاردا، بە “ژندۆست” و “نیمچە فێمینیست” ، “ناپاتریارک” ناو ببەین. خاڵێک گرنگە لێرەدا ھێمای پێ بکەین ئەوەیە، ئەوەی لەم گوتارەدا ئامادەیە ژن نییە وەک ژن، ژن وەک خودێکی سەربەخۆ و بەرپرسیار، وەک بکەری ژیانی خۆی و دروستکەری شوناسی خۆی، بەڵکو ژنە وەک بەشێک لە “نەتەوە”، لە “میلەت”، وەک پاچەیەک لە گشتێکی گەورە کە ناوی گۆڕانکاریی و تازەبوونەوە و ڕزگاربوونە.\nلە قۆناغی دروستبوونی پارتە سیاسییەکانی کوردستان و ھاتنەکایەی ئایدیۆلۆژیا شۆڕشگێڕەکان و لەدایکبوونی خەباتی چەکداری و بەرپاکردنی شۆڕشەوە، تێکەڵ بە چوونی ژمارەیەکی زۆری کچان بۆ قوتابخانە و بەشداربوون لە خوێندن و فێربووندا، مەسەلەی ژنان گرنگییەکی زیاتر وەردەگرێت. ڕۆڵی پارادیمیانەی ئەو دێڕە شیعرەی بێکەس کە لەسەرەوە باسمان کرد، بەھێزتر و ھەمەلایەنتر دەبێت. لە پەیوەندیدا بە خەباتی چەکدارەوە ژن وەک پێشمەرگە و وەک بەشێک لە ڕێکخستنی نھێنی و وەک بکەرێکی شۆڕشگێڕ لەدایک دەبێت، دەبێت بە بکەرێکی گرنگ و بە ڕەمزێکی سەرەکیی ناو ناسیۆنالیزمی کوردی. لە پەیوەندیشیدا بە کۆمەڵگاوە ژن وەک مامۆستا و پزیشک و کارمەند… ھتد، وەک بکەرێکی ئابووری و کۆمەڵایەتیی گرنگ دێتەکایەوە. لە ھەردوو دۆخەکەدا ژنان دەبن بە بکەرێکی مێژوویی تازەی ناو مێژووی نیوەی دووھەمی سەدەی بیستەمیی کۆمەڵگای ئێمە.\nسەرەڕای ئەو گۆڕانکارییانە بەڵام لە زۆربەی دۆخەکاندا، ھێشتا شتێک بە ناوی “بزووتنەوەیەکی فێمینیستی سەربەخۆ”وە بوونی نەبووە. ئەوەی ھەبووە یان بەشێک بووە لە بزووتنەوەی ھێزە جیاوازەکانی ناو ناسیۆنالیزمی کوردی، یان بەشێک بوون لەو ئۆرگان و ڕێکخراوانەی بەناوی ژنانەوە لەناو ئەو دەوڵەتاندا دروستکراون کە کوردستان بەشێک بوون لێی. دونیای دوای ڕاپەڕین ئەم وێنە گشتییە دەگۆڕێت و تیایدا فۆرمێکی تازە لە نمایشکردنی مەسەلەی ژن و ژنبوون، بەناوی “فێمینیزم” و “بزووتنەوەی فێمینیستی”یەوە لەدایک دەبێت. لەم دۆخە نوێیەدا مەسەلەی دەسکاریکردن و باشترکردنی پێگەی ژنان و بەرگریکردن لە مافەکانیان وەک ژن و پاراستنی ژیان و باسکردنی شێوازەکانی سنووردارکردن و پەراوێزخستنیان لەناو کۆمەڵگایەکی پیاوسالاردا، دەبنە بابەتی سەرەکیی بەشێکی بەرچاوی چالاکەوانەکانی بواری ژنان. ئەوە پەیوەندییانەی کە ژنبوون بە کوردبوون و بە بزووتنەوەی سیاسیی کوردستانەوە گرێ ئەدات، لەوەدەکەون، تاکە پەیوەندی، یان تەنانەت پەیوەندیی سەرەکیی نێوان ژنان و کۆمەڵگای دوای ڕاپەڕین بن. لە باتی ئەمانە جۆرێک لە پەیوەندیی نوێ دروست دەبێت کە پەیوەندیی ژنبوونە بە کۆمەڵگا و ژنبوونە بە پیاوبوونەوە.\nبە کورتی، وەک پێشتریش ھێمام پێ کرد “فێمینیزم” وەک بزووتنەوە، یان وەک وەک جوڵەیەکی تایبەت لەناو کۆمەڵگای ئێمەدا، لە دوانیای دوای ڕاپەڕیندا دروست دەبێت و لە ڕووی کۆمەڵایەتیشەوە بزووتنەوە و جوڵەی ژنانی سەر بە چینی ناوەڕاستە. ئەو بەشەی ژنانی ناو کۆمەڵگای ئێمە نوێنەرایەتی دەکەن کە زۆرجار زمانە بێگانەکان دەزانن و لە دەرەوەی دیدگای دینیدا بەدوای دروستکردنی شوناسێکدا بۆ ژن و بۆ ژنبوون دەگەڕێن.\nبەڵام فێمینیزم خۆی چییە، چ مانایەکی ھەیە و چۆن لێی تێبگەین؟\nلە ڕاستیدا فێمینیزم چەمکێکی ئاڵۆزە و زۆر کەسیش پێیان وایە باشترە باس لە فێمینیزم وەک تاک نەکەین، بەڵکو وەک کۆ بیبینین و مامەڵەی بکەین، واتە باس لە زیاد لە جۆرێک لە فێمینیزم بکەین چونکە فێمینیزم یەک شت نییە و یەک فۆرم و یەک ناوەڕۆکیشی نییە. لە ڕووی مێژووییشەوە فێمینیزم فۆرمی جیاوازی ھەبووە و ھێما بۆ چەندان بزووتنەوەی لەیەک جیاواز دەکات. ڕەنگە خاڵێک کە ھەموو فێمینیستەکان بەیەکەوە کۆبکاتەوە پێداگرتن بێت لەسەر ئەو ڕاستییە سۆسیۆلۆژییە گشتییە کە پێی وایە پێگەی ژن لە کۆمەڵگادا لاواز و پەراوێزییە و ژن وەک بوونەوەرێک کەمتر یان نزمتر لە پیاو وێنا دەکرێت و دەنرخێنرێت. بەگژاچوونەوەی ئەم دۆخە کۆمەڵایەتی و کولتووری و ڕەمزییە خراپەی ژنانیش کۆڵەکەی ھەرە سەرەکیی بزووتنەوە فێمینیستییەکانە، بەڵام شێوازی تێگەیشتن و چارەسەرکردنی ئەو کێشانە لەم بزووتنەوە بۆ ئەوی تریان جیاوازی ھەیە.\nبزووتنەوە فێمینیستییەکان ئەو ڕاستییە سادەیە بە ھەمووان دەڵێن کە جیاکاریی لەنێوان ژن و پیاودا و نرخاندنی ھەرەمییانەی ئەم جیاکارییە لەسەر بنەمای جێندەر، واتە لەسەر بنەمای جیاکردنەوەی ڕەگەزی نێر لە ڕەگەزی مێ، کارێکی کۆمەڵایەتیی ڕێکخراوە. واتە دیاردە و پێدراوێکی سروشتی نییە، بەڵکو دروستکراوێکی کۆمەڵایەتی و مێژووییە، بۆیە دەشێت بگۆڕێت و دەسکاری بکرێت. ئەوەی بزووتنەوە فێمینیستییەکان بەرگری لێ دەکەن ڕاستکردنەوەی ئەم دۆخی جیاکارییە و ئەم نایەکسانی و ھەرەمیەتە دروستکراوەیە کە لە زۆر شوێندا باڵادەستە. لەم پرۆسەیەشدا بیرۆکەی سەرەکی کە بزاوتە فێمینیستییەکان بەرگری لێ دەکەن، بیرۆکەی یەکسانیی نێوان نێر و مێییە، یەکسانییەک کە پێویستە ھەم کۆمەڵگا بڕوای پێ بێت و ھەم یاسا بیپارێزێت و ھەم میکانیزمی جیاواز لەئارادا بێت ڕێگیری لە دروستبوونی نایەکسانی بگرێت.\nفێمینیزم بەبێ فیکر، فیکرێکی کۆنکریت، کێشەیەکی گەورەیە ھەم بۆ فێمینیزم وەک فیکر و مەعریفە و ھەم بۆ ئەو بزووتنەوە فێمینیستییەی کە دەشێت دروست بێت\nبە مانا زانستی و ئەکادیمییەکەی فێمینیزم سێ شتە لەیەک کاتدا.\nیەکەم: “فێمینیزم فیکر و مەعریفە و تیۆرەیە، فیکر و تیۆرەیەکە دەربارەی یەکسانیی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتیی لەنێوان ژن و پیاو، یان نێر و مێ لە کۆمەڵگادا. ئەم یەکسانییە تەنھا یەکسانیی ژن نییە لەگەڵ پیاودا، بەڵکو یەکسانیی پیاویشە لەگەڵ ژندا. لە لێکدانەوەی فێمینیستایەتی مێژوودا ژن و پیاو ھەردووکیان لەناو سیستمی پاتریارکیدا نیشتەجێن و ھەردووکیان لە لایەن ئەو سیستمەوە نایەکسان کراون. ئەرکی بزووتنەوە فێمینستییەکان گۆڕین و دەسکاریکردنی ئەو سیستمەیە لە ڕێگای بەرگریکردن لە یەکسانییەوە، یەکسانیی لە دەسەڵاتی سیاسی و دەسەڵاتی ئابووری و دەسەڵاتی کۆمەڵایەتیدا. بە دیوێکی دیکەدا و بە شێوەیەکی گشتی تیۆرەی فێمینیزم بۆ مێژوو سەر بەو جۆرە تیۆرانەیە کە لە زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا بەناوی “تیۆرەی ململانێ”ەوە ناسراوە. تیۆرەی ململانێ زیاد لە دیدێکی بۆ ململانێ سەرەکییەکانی ناو مێژوو ھەیە. لای مارکس، بۆ نموونە، مێژوو ململانێیەک دەیجوڵێنێت کە ئاکارێکی چینایەتی ھەیە و ئەو ململانێیە ناوەڕۆکی مێژوو لە سەردەمە مێژووییە جیاوازەکاندا دەستنیشان دەکات. لای کۆمەڵناسێکی وەک عەلی وەردی ململانێی سەرەکیی ناو مێژوو، بە تایبەتی مێژووی ئەم ناوچەیەی لای ئێمە، ململانێیە لەنێوان بەداوەت و شارستانیەتدا، لەنێوان ھێزە بەدەوی و خێڵەکی و دەشتەکییەکان و لەنێوان ھێزە شاری و مەدەنی و خوێندەوارەکاندا. لە تیۆرەی فێمینیزمدا ململانێی سەرەکیی ناو کۆمەڵگا ململانێیە لەسەر بنەمای جێندەر، واتە ڕەگەز. لەم تیۆرەیەدا کۆمەڵگا لەسەر بنەمای جێندەر دابەشکراوە بۆ پیاو و ژن، پیاو وەک دەسەڵاتدار و ژن وەک بێدەسەڵات یان کەمدەسەڵات و پەراوێز و کەمنرخ کراو، ئەوەشی ئەم جۆرە لە ململانێی جێندەری ئاراستە دەکات، سیستمی پاتریارکییە، کە سیستمێکی گەردوونییە و لە ھەموو شوێنێکدایە. وەزیفەی سەرەکیی پاتریارکییەتیش بریتییە لە بەھێزکردنی زیاتر و زیاتری پێگەی پیاو و بەکارھێنانی چەندان میکانیزمی جیاواز بۆ پاراستنی ئەو پێگە بەھێزە. لە بەرامبەردا لاوازکردنی پێگەی ژنان و پاراستنی ئەو پێگەی لاوازە. لێرەدا جێندەر وەک سیستمێکی نایەکسان دروستکراوە کە تیایدا دەسەڵات و دەسکەوت بە پیاوان و بێدەسەڵاتی و پەژارە بە ژنان دەبەخشێت. واتە سیستمێکە لەسەر دابەشکرانێکی تەواو نایەکسانیی دەسەڵات و ئازادی و سوود و قازانج لەنێوان نێر و مێدا کار دەکات. تیۆرەی فێمینیزم باوەڕی وایە نایەکسانی و ھیرارکیەتی نێوان جێندەرەکان، پێدراوێکی سروشتیی، یان خودایی نییە، بەڵکو دروستکراوێکی مێژووی کۆمەڵایەتییە، ئەگەرچی زۆر جار ئەم نایەکسانی و ھیرارکیەتە لە ڕێگای گەڕاندنەوەوە بۆ سروشت و یان لە ڕێگای گەڕاندنەوەوە بۆ دین بەرگری لێ کراوە و لێ دەکرێت. بێگومان ئەم دیدە گشتییە بۆ کۆمەڵگا و بۆ مێژوو بە شێوازی جیاواز لە کۆمەڵگای جیاواز و لە سەردەم و قۆناغی جیاوازدا کار دەکات. یەکێک لەو کارانەی کە بزووتنەوەی فێمینیزم و فێمینیستەکان بە ئەرکی خۆیانی دەزانن، دەرگیربوونێکی فیکری و تیۆرییە لەگەڵ ئەو کۆمەڵگا و پێکھاتە کۆمەڵایەتی و سیاسی و جێندەرییەی تیایدا دەژین و بەرەنگاریی دەبنەوە. فێمینیزم بەبێ فیکر، فیکرێکی کۆنکریت، کێشەیەکی گەورەیە ھەم بۆ فێمینیزم وەک فیکر و مەعریفە و ھەم بۆ ئەو بزووتنەوە فێمینیستییەی کە دەشێت دروست بێت.\nزۆربەی جار “فێمینیزم بزووتنەوەی ناڕەزایی دەربڕینە، ناڕەزایی دەربڕین بەرامبەر بێ مافی و نایەکسانی و خراپ مامەڵەکردنی ژنان لە کۆمەڵگادا.\nدووھەم: “فێمینیزم بریتییە لە بزووتنەوە و چالاکیی ڕێکخراو کە بە مەبەستی بەرگریکردن لە مافەکانی ژنان دروست و ڕێک دەخرێن. مافەکانی ژنانیش مافی جیاواز و ھەمەجۆرن، لە مافە سساسییەکانەوە دەست پێ دەکات، بۆ مافی ھەبوونی موڵکیەت، مافی دەنگدان، مافی پاراستنی جەستە، مافی ھەبوونی سەربەخۆیی، مافی ھەبوون یان نەبوونی منداڵ، مافی سەفەر، مافی پاراستنی کچان و ژنان لە توندوتیژی ناو خێزان، ،مافی پاراستن لە گێچەڵی سێکسی و لاقەکردن، ھتد… فێمینیزم لەم ئاستەدا میکانیزمی بەدەستھێنان و پاراستنی ئەو مافانەیە. فێمینیزم وەک چالاکی و بزووتنەوەی ڕێکخراو و ئامرازی بڵاوکردنەوە و بەھێزکردنی ھۆشیارییە، چ لای ژنان و چ لای پیاوان، بەرامبەر بە پێگەی نزمی ژنان و مافی ژنان لەوەدا کە یەکسان بن بە پیاوان. بەم مانایە زۆربەی جار “فێمینیزم بزووتنەوەی ناڕەزایی دەربڕینە، ناڕەزایی دەربڕین بەرامبەر بێ مافی و نایەکسانی و خراپ مامەڵەکردنی ژنان لە کۆمەڵگادا.\nسێھەم: فێمینیزم ھاوکات جۆرێکە لە ڕوانین و دیدگا کە ئەرکی سەرەکی ئەوەیە دژ بە چاوەڕوانییە جێندەرییە باڵادەستەکانی ناو کۆمەڵگا، کار دەکات. بۆ نموونە دژ بەو چاوەڕوانییە باڵادەستانەی بەرامبەر بە ژنبوون یان پیاوبوون لە کۆمەڵگادا ھەیە. فێمینیزم لەم ئاستەدا نیشاندانی ئەو چاوەڕوانییانەیە وەک دروستکراوێکی کۆمەڵایەتی و مێژوویی، نەک پێدراوێکی سروشتی، یان دینیی نەگۆڕ و ئەبەدی. ئەمەش وادەکات چەندان پەنجەرە بە ڕووی گۆڕانکاری و دەسکاریکردنی ئەو چاوەڕوانییانەدا بکرێتەوە و مرۆڤبوونی ژن و پیاو لەم یان لەو وێنە و لەم یان ئەو چاوەڕوانیدا سنووردار نەکرێت.\nپێداگرتن لەسەر دوو مێژوو\nفێمینیزم وەک تیۆرە و وەک بزووتنەوەی بەردەوام پێ لەسەر دوو مێژوو دادەگرن بۆ نیشاندانی قووڵایی و بەرفروانی شێوازەکانی چەوساندنەوە و پەراوزێخستن و کەمنرخکردنی ژنان.\nیەکەمیان مێژووی چەوساندنەوە و چەپاندنی بەردەوامی ژنە لە لایەن پیاوەوە و نیشاندانی فۆرمە جیاوازەکانی ئەو چەوساندنەوە و پەراوێزخستنە. نیشاندانی مێژووی چۆنیەتی مامەڵەکردنی نائینسانی و خراپیی ژنان. ئەم مێژووی چەوساندەوەیە تەنھا مێژووی چەوساندنەوەیەکی جەستەیی نییە، تەنھا سنووردارکردنی ئازادییەکانی ژن نییە، تەنھا مامەڵەکردنی ژن نییە وەک بوونەوەرێکی نوقسان و فیتنەباز و مەترسیدار، بەڵکو چەپاندنی توانای داھێنان و تەعبیرکردنی ژنانیشە لە خۆیان، ڕێگرتنە لەوەی بتوانن بدوێن و زمانی تایبەت بە خۆیانی ھەبێت، بتوانن داھێنەر بن و تەعبیر لە ناوەوەی خۆیان و لە جۆری ئەو پەیوەندییانە بکەن کە بە خۆیان و بە دەوروبەرەکەیانەوە گرێیان ئەدات. ئەم ڕێگرتنە تا ئەو شوێنە ڕۆیشتووە و دەڕوات شێتبوونی ژنان یەکێک لە دەرەنجامە ترسناکەکانی بووە. بە زمانە ئەروپییەکان ئەدەبیاتێکی زۆر لەسەر پەیوەندیی نێوان بێدەنگکردن و قوفڵدان و داخستنی توانای تەعبیرکردن لای ژنان، بە دیاردەی شێتبوون و دێوانەییەوە ھەیە. ئەم ڕێگرتنە لە تەعبیرکردن زۆر جار دۆخێکی دەروونی دروست دەکات کە خۆوێرانکردن بەشێکی دانەبڕاوە لێی. ئەم دۆخی سەندنەوەی توانی تەعبیرکردنە لە ژن ئەو کێشەیەیە، بۆ نموونە، ژنە نووسەرێکی گرنگیی وەک ڤیرجینا وۆڵف بەرەنگاری دەبێتەوە. وۆڵف کە باس لەوە دەکات ژنێکی نووسەر پێویستی بە چییە بۆ ئەوەی بتوانێت بنووسێت و تەعبیر لە خۆی و لەو دونیایە بکات کە تیایدا دەژی، پێ لەسەر گرنگی بوونی ژورێکی تایبەت بەخۆی دەکات. بەڵام وۆڵف ڕاستەوخۆ لە پێداگرتن لەسەر گرنگی بوونی ژوورێکی تایبەتەوە بۆ نووسین، دەپەڕێتەوە بۆ گرنگی بوونی زمانێکی تایبەتیش کە ژن بتوانێت بەھۆیەوە قسەکانی خۆی بکات و خولیا و بۆچوونەکانی دەرببڕێت. بەم مانایە ژن بۆ ئەوەی بتوانێت تەعبیر لە خۆی بکات، لە دۆخی نووسەربووندا، ھەم ژوورێکی واقیعی و ھەم ژوورێکی رەمزیی لەناو زماندا پێویستە، یەکەمیان لەناویدا دابنیشێت و تەنیا بێت و خۆی لە ھەموو دونیا داببڕێت، لە دووھەمیاندا بتوانێت تەعبیر لە خۆی و ھەست و بۆچوون و ڕوانین و خەیاڵی خۆی، بکات. ئەم زمانە پێویست ناکات زمانێکی ژنانە بێت و تایبەت بێت بە ژن، بەڵکو زمانێکی تاکەکەسییانە بێت، زمانێک ژن وەک تاکەکەسێک، زمانی ژنێک کە دەیەوێت بدوێت.\nمەریوان وریا قانع (١٩٦٦- ) ڕۆشنبیر و توێژەری کورد\nدووھەمیان، مێژووی پەراوێزخراو و شاردراوە و باسنەکراوی ژن خۆیەتی. فێمینیستەکان لێرەدا ئەو مێژووە لە بیرکراوە دەنقوسنەوە و پێی لەسەر دادەگرن کە دەشێت وەک مێژووی لەبیرکراو و شاردراوەی ژن ناوی ببەین. بە شێوەیەکی بەردەوام نووسینەوەی مێژوو نووسینەی مێژووی ھەڵسوکەوت و کار و بەرھەمەکانی پیاوان بووە. ئەوەی باس نەکراوە و شاردراوەتەوە ئەو بەشەی مێژووە کە تیایدا ژنان بوونەوەری بیرکەرەوە و داھێنەر و بەرھەمھێن بوون. نووسینەی ئەم مێژووە یەکێکە لەو ئەرکانەی بزووتنەوە فێمێنیستییەکان دەیگرنە ئەستۆی خۆیان. ئەم جۆرە مێژووە ئەو ھەستە بە چالاکەوانەکانی ئەم ساتە دەبەخشێت و ئەو ڕاستییەیان نیشان ئەدات، کە ئەوان تەنھا نین، بەڵکو مێژوویەکی تایبەتی چالاکبوونی ژنان لەپشتیانەوەیە، کە وەک بەشێک لە چەپاندنی ژنان خۆیان خودی ئەو مێژووەش چەپێنراوە و شاردراوەتەوە.\nدۆخی ژنان لە وڵاتی ئێمەدا\nئەگەرچی ناکرێت قسە لەیەک جۆر ژن و ژنبوون لە کۆمەڵگای ئێمەدا بکەین، ناتوانین چەمکی “ژن” و “ژنبوون” بە شێوەیەکی گشتگیر بەکار بھێنین، جیاوازییەکانی ناو ژنان جیاوازیی گەورە و ھەمەلایەن و فرەجۆرن. بەڵام دەکرێت ھەنێک شتی گشتی لەسەر ئەو فەزا کۆمەڵایەتی و سیاسی و دینی و فەرھەنگییە باڵادەستە بڵێین کە لە پەیوەندیدا بە ژن و بە ژنبوونەوەوە لە کۆمەڵگاکەدا، ئامادەیە.\nبەپێی ئامار ژنان نیوەی زیادی دانیشتوانی ھەرێمی کوردستان پێکدەھێنن، لە چەندان بواری جیاوازی ژیان لەو کۆمەڵگایەدا ئامادە و چالاکن، ڕۆڵی جیاواز لەناو کایە و بواری جیاوازدا دەبینن، بەڵام ھاوکات ژمارەیەکی گەورەی ژنان لە کۆمەڵگای ئێمەدا وەک بوونەوەری کەمتر لە پیاو و نوقسان و کەمنرخ دەبینرێن و مامەڵە دەکرێن. فۆرمی جیاواز و ھەمەجۆری بێدەنگکردن و چەپاندن و سنووردارکردن و پەراوێزخستنیان ڕووبەڕوو دەکرێتەوە. زۆربەی جار ژن وەک سەرچاوەی فیتنە وێنا دەکرێت، لەشی ژن وەک سەرزەمینی ھەموو گوناھەکان و ھەموو تاوانەکان و دەبینرێت و مامەڵە دەکرێت. ئەم لەشە وەک شوێنێک پێناس دەکرێت کە مرۆڤ تیایدا خودا و پیرۆزی و بەھاکانی لەیاد ئەچێت. بۆیە نەفرەتکردن لە جەستەی ژن و ھەوڵدان بۆ داپۆشین و غائیبکرنی بەشێکی بەرچاوی ژیانی گشتییە لە کۆمەڵگای ئێمەدا. ھاوکات تا ئەم ساتەش ژن لە دونیای ئێمەدا دەکوژرێت، خەتەنە دەکرێت، بە زۆر ئەدرێت بە شوو، لەناو ماڵدا دەشاردرێتەوە، لە پیاو جیادەکرێتەوە.\nلە ھەمووشی ترسناکتر ئەو ڕاستییەیە کە ژمارەیەکی زۆر لە ژنان ڕۆژانە ڕووبەڕووی توندوتیژی جەستەیی و دەروونیی ھەمەجۆر دەبنەوە و لە ھەندێک دۆخی تایبەتدا تا سنووری کوشتن یان ناچارکردن بە خۆکوشتن، دەڕوات. خوێنەر لەم ڕووەوە دەتوانێت بۆ ئەو نووسینەی من بگەڕێتەوە کە بە ناونیشانی “شڵەژانی پێوانەیی” لە کتێبی “کۆمەڵگا و غەریبەکانیدا” بڵاوبۆتەوە. لەو کتێبەدا نیشانی ئەدەم دیاردەی خۆکوشتنی ژنان چ دیاردەیەکی ترسناک و بەربڵاوەوە و بە چ شێوەیەک لە شارە گەورەکانی ھەرێمدا سەدان ئافرەت ساڵانە خۆیان دەکوژن. ئەگەرچی فۆرمی نوێی پیاوبوون و پیاوەتی و فۆرمی نوێی ژنبوون و ژنایەتی لە کۆمەڵگای ئێمەدا لەدایکبووە و لەم ڕووەوە جیاوازیی گەورە و بەرچاو لەنێوان ساڵانی سەرەتا و ناوەڕاست و کۆتایی سەدەی بیستەم و دوو دەیەی سەدەی بیست و یەکەمدا ھەیە، بە داخەوە تا ئێستا بە دەگمەن نەبێت دەست بۆ خوێندنەوەی ئەم گۆڕانکارییانە نەبراوە، بەڵام ھاوکات تا ئەم ساتە پاتریارکیەت و پیاوسالاری، لە فۆرم و دەرکەوتی کون و تازەدا، ئامادەیە. پەیوەندیی نێوان نێر و مێ و گەورە و بچووک لە دونیای ئێمەدا پەیوەندییەکی تەواو ھیرارکی و نایەکسانە و تیایدا فۆرمێک لە پەیوەندیی دەسەڵات ئامادەیە کە فۆرمی “دەسەڵاتێکی خاوەن ھەیمەنە”یە. لەم ڕووەوە ڕیفۆرمکردنی ئەم پەیوەندییانە و دەسکاریکردنیان لەپاڵ چەمکەکانی ماف و ڕێز و یەکسانیدا لە ئەرکە سەرەکییەکانی ھەموو ئەو تاکەکەس و ھێز و گروپانەیە کە بە تەنگ دواڕۆژێکی ئینسانی و مافپەروەرانەوەن بۆ کۆمەڵگا و ئینسانی ئێمە.\nڤێرجینیا وۆڵف (١٨٨٢-١٩٤١) نووسەر و فێمینیستی بەڕیتانیایی\nئەوەی شوێنی سەرنجدانە ئەوەیە سەرەڕای ئەو ھەموو فشار و زۆر بۆھێنان و بێدەنگ و پەراوێزخستنەدا، لە تەنیشت ئەو ھەموو شێوازە جیاوازانەی توندوتیژیدا، لە توندوتیژیی جەستەیی و فیزیاییەوە بیگرە بۆ توندوتیژیی رەمزی و دەروونی، کەچی چەندان گوتار ئامادەن باس لەوە دەکەن کە خێزانێکی کوردی، خێزانێکە پڕ لە میھرەبانی و خۆشەویستی، پڕ لە ناسکی و ڕێز، بێدەرد و بێکێشە، خێزانێک پڕ لە ھارمۆنیەت. ئەم گوتارانە جگە لەوەی وێنەیەکی تەواو ھەڵەی پەیوەندیی نێوان نێر و پێ و باوک و منداڵەکان و گەورە و بچووک، بڵاودەکەنەوە، لە ھەمان کاتدا وەزیفەیەکی سەرەکی و بنەڕەتییان ھەیە: شاردنەوەی کێشە گەورەکانی ناو خێزان و ڕێگرتن لە دەرکەوتن و باسکردنیان. ئەڵبتە من لێرەدا قسە لە باوک یان پیاوێکی تایبەت ناکەم، قسەم لەم تاکەکەس یان ئەوی تریان نییە، لەوەش دڵنیام چەندان باوک و مێرد و برای میھرەبان و خۆشەویست لەناو خێزانەکاندا بوونیان ھەیە. ئەوەش دەزانم لە ھەندێک خێزاندا ژن ڕۆڵی پاترارکێکی ترسناک دەبینێت، ئەوەی من دەمەوێت باسیبکەم ئەو مۆدێلە لە ھەڵسوکەوتی باڵادەستی ناو خێزان و ھەڵسوکەوتی نێرە بەرامبەر بە مێ و گەورە بەرامەر بە بچووک، کە نادۆست و دژە ژنە و لە ھەوڵی سنووردارکردنی ھەموو توانایەکدایە کە پەیوەندیی بە ژن و ژنبوونەوە ھەبێت: لە سنووردارکردنی ئازادییەکانییەوە بیگرە، بۆ سنووردارکردنی زمان و دەرکەوتن و قسەکردن و جوڵەکانی. بە تێپەڕین بەناو سنووردارکردنی چالاکییەکانی ژناندا و سنووردارکردنی خەون و ئومێدەکانی. وەک گوتم چەندان گوتار ھەن ھەوڵی شاردنەوەی ئەو دونیا ناوەکییە خێزانی و فەرھەنگییە ئەدەن کە لە کۆمەڵگای ئێمەدا ئامادەیە. لە ڕاستیدا ھەر خودی ئەو گوتارانە ھەڵگری کۆمەڵێک ڕەھەندی ترن کە لە فۆرمی ڕقبوونە و نەفرەتکردن لە ژن و یەکسانکردنی ژنبوون بە فیتنە و فریودان و بە ناپاک و بەشەیتانکردنی مێینە کار دەکەن.\nقسەکردن لەسەر یەکسانیی نێوان ژن و پیاو و باسکردن لە بوونی ماف و ئازادی بۆ ژنان، داھێنراوێکی خۆرئاوایی و ئەوروپییە و پەیوەندی بە کۆمەڵگاکانی ئەو ناوچەیەوە نییە\nیەکێک لە ئاکارەکانی تری ئەم گوتارە دژ بە ژنە ڕقبوونەوەیەکی گەورەیە لە “فێمینیزم و سووککردن و شکاندنی ئەو چالاکەوانە فێمنیستانەن کە لە خەمی گۆڕان و باشترکردنی دۆخی ژناندا. ھێرشەکانیان بۆ سەر فێمینیزم و فێمینیستەکان دوو سەرەیە. لە سەرێکەوە ھێرشی شەخسی دەکەنە سەر ئەو چالاکەوانانە و زۆرجار بە “ژنی بێپیاو” و “تەڵاقدراو” و “ناشیرین” و شتی دیکەی لەم بابەتە ناونووسیان دەکەن. لە سەرێکی دیکەوە ھێرشێکی دینییە کە پێی وایە فێمینیستەکان ھێرش دەکەنە سەر خودا و دەیانەوێت ئەوەی خوا دروستی کردووە دەسکاری بکەن. بە کوردییەکی سادەتر: فێمینیستەکان دەسکاری ئیشی خودا ئەکەن. ھەردوو ھێرشەکەش یەک ژێرخانی فیکری ھەیە: قسەکردن لەسەر یەکسانیی نێوان ژن و پیاو و باسکردن لە بوونی ماف و ئازادی بۆ ژنان، داھێنراوێکی خۆرئاوایی و ئەوروپییە و پەیوەندی بە کۆمەڵگاکانی ئەو ناوچەیەوە نییە، کە لە دیدی زۆرێک لە ھێرشبەرەکاندا، کۆمەڵگای ئیسلامین. لای ئەم ڕەخنەگرانە ژن لە پیاو کەمترە و ئەم کەمتربوونەشی پێدراوێکی خواکرد و سروشتییە.\nفێمینیزم چی نییە؟\nلە دونیای ئێمەدا چوار تۆمەتی سەرەکی ڕووبەڕووی فێمینیست و و بزووتنەوە فێمینیستییەکان دەکرێتەوە کە ھەموویان زۆر بێ بنەما و ناڕاستن. فێمینیزم ھەرچییەک بێت ئەم چوار شتە نییە:\nیەکەم: فێمینیزم ڕقبوونە لە پیاو و بێنرخکردنی پیاو نییە. بێگومان دەشێت لێرە و لەوێ ژنێک یان چەند ژنێک بدۆزینەوە ڕقێکی سایکۆلۆژییان لە پیاو بێت، یان ھەموو پیاوێک وەک بوونەوەرێکی ناشیرین ببینن، یاخود ھەڵگری ئەو فۆرمە ترسناکانە بن لە نارسیزم کە نەک تەنھا پیاو، بەڵکو ھەموو دونیای دەرەوەی خۆیان بە کەم و بێنرخ بزانن، بەڵام ئەمە بە ھیچ مانایەک ئاکاری ئەو بزووتنەوە فێمینیستییانە نییە کە بەگژ دۆخی خراپی ژنان لە کۆمەڵگادا دەچنەوە. ئاکاری ئەو فێمینیستانەش نییە کە خەون بە کۆمەڵگایەکی ئینسانیتر و ئازادترەوە دەبینن. زۆرینەی ھەرە زۆری فێمینیستەکان بۆئەوەی بتوانن شتێک لە کۆمەڵگادا بگۆڕن دەچنە پەیوەندیی ھاوپەیمانی و ھاوڕێیەتییەوە لەگەڵ پیاواندا. خۆیان لەیەک سەنگەری دەسکاریکردن و چاکسازییکردنی کۆمەڵایەتیدا دەبیننەوە. خاڵێک کە گرنگە لێرەدا ھێمایەکی خێرای پێ بکەین ئەو ڕاستییە کۆمەڵناسییە کە ماناکانی ژنبوون و پیاوبوون مانای جێگیر و نەگۆڕ نین، بەڵکو دروستکراویی مێژوویی و کۆمەڵایەتیین و بە گۆڕانی سەردەم و قۆناغە مێژووییەکان و بە گۆڕانی ھێزە کۆمەڵایەتییەکان و گۆڕانی مەعریفە و پەیوەندییەکانی دەسەڵات، گۆڕانیان بەسەردا دێت. لە ڕاستیدا زۆر جار ماناکانی ژنبوون و پیاوبوون پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆیان بە چەمکی ئازادی و بڕ و ڕادەی ئازادی لە کۆمەڵگادا ھەیە. ھاوکێشەکەش بەمجۆرەیە: تا ڕووبەری ئازادی گەورەتر و فراونتر بێت، شێوازەکانی ژنبوون و پیاوبوون و دەرکەوتنەکانیان ھەمەجۆرتر دەبن، ھەموویان بۆ یەک شێواز و دەرکەوتی سەپێنراو و باڵادەست، کورت نابنەوە. تا ئازادییش فراونتر بێت پێداویستیمان بە سەرلەنوێ پێناسەکردنەوەی ماناکانی ژنبوون و پیاوبوون زیاتر و زیاتر دەبێت. بەڵام بێگومان دەسکاریکردنی ئەو مانایانە کارێکی ئاسان و بێکێشە نییە و نابێت، چونکە ئەو دەسکاریکردنانە ھەمیشە بەناوی کۆمەڵێک ململانێ و پێکدادان و دانوستان و ڕێککەوتندا تێدەپەڕێت. بە دەوری ژنبوون و پیاوبووندا چەندان نۆرم و بەھا و خواست و نرخاندنی ئەخلاقی و کۆمەڵایەتی دروستکراوە، گەرچی ھەندێکجار وەک موقەدەس دەناسرێن، بەڵام دیسانەوە ھیچ یەکێکیان نەگۆڕ و ئەبەدی نین. بەڵام بێگومان گۆڕان و دەسکاریکردنی ماناکانی ژنبوون ئاسان نییە، بە تایبەتی گەر ئەو گۆڕانانە بە ئاراستەیەکدا بێت، نەچێتە ژێر چەتری مانا تەقلدی و وێنە سونەتییەکانی ژنبوونەوە. لە ھیچ کۆمەڵگایەکیشدا تەنھا یەک وێنە و یەک مانا و یەک فۆرم بۆ پیاوبوون و ژنبوون لەئارادا نییە، ڕاستە ھەندێک “ڕێکەوتنی کۆمەڵایەتی” و ھەندێک قەناعات و باوەڕ دەربارەی ئەوەی ژنبوون و پیابوون ھەیە، کە باڵادەستن، بەڵام تەنانەت لەناو ئەو ڕێککەوتن و قەناعەتانەشدا ناکۆکی و دیدی جیاواز ھەیە. نە ژنبوون و نە پیاوبوون شتێک نین یەکجار دروست و دەستنیشان کرابێت و بۆ ھەتاھەتایە بەو شێوەیەش بمێننەوە، بۆیە ڕەخنەکردنی ئەم یان ئەو فۆرمی پیاوبوون ناچێتە قاڵبی ڕقبوونەوە لە پیاو، بەڵکو ھەوڵێکە بۆ دۆزینەوەی مانای نوێ و ئینسانیتر بۆ پیاوەتی و پیاوبوون.\nفێمینیزم دەرەنجامێکی ڕاستەوخۆی درێژەدان و سەرلەنوێ بەرھەمھێنانەوەی پێگەی نزم و نائینسانیانە و خراپی ژنانە لە دونیای ئێمەدا.\nدووھەم، فێمینیزم بە ھیچ مانایەک خۆفرۆشتن بە ئەوروپا و خۆرئاوا نییە، لاساییکردنەوە و گواستنەوەی ئەزموونی ئەم یان ئەو کۆمەڵگای ئەوروپی و خۆرئاوایی نییە، ھەوڵی تێکدانی کولتوور و کەلەپوری بە ڕەسەنکراوی ئەم کۆمەڵگایانە نییە، بڵاوکردنەوەی غەربزەدەگیی و نامۆبوونی کولتووری نییە، بەڵکو دەرەنجامێکی ڕاستەوخۆی درێژەدان و سەرلەنوێ بەرھەمھێنانەوەی پێگەی نزم و نائینسانیانە و خراپی ژنانە لە دونیای ئێمەدا. ئەگەر دۆخی خراپ و نالەباری ژن لە کۆمەڵگای ئێمەدا بوونی نەبوایە، ڕەنگە شتێک بەناوی فێمینیزمەوە دروست نەبوایە. لەمەش بترازێت جیھانی ئەمڕۆکە بە ڕادەیەک بەجیھانیبووە و سنوور و کۆمەڵگا و ڕوانین و دیدەکان بەناویەکداچوون و لەیەکتر نزیکبوونەتەوە، ئەو جیاکردنەوە شاقوڵییەی لە دونیای ئێمەدا لەنێوان خۆرئاوا و خۆرھەڵات، ئێمە و ئەوانی تردا ئەنجام ئەدرێت، جیاکارییەکی ساختە و نالەبارە، زۆر جار سەدبارەکردنەوەی کۆمەڵێک دۆگمای فیکرییە کە سەر بە سەدە کۆنەکانی مێژووی فیکر و بیرکردنەوەن و ڕۆژگارێکی درێژیشە بەر ڕەخنەی فیکری و سیاسیی ھەمەلایەن دراون.\nسێھەم: فێمینیزم دژایەتیکردنی دین وەک دین و باوەشکردنەوە بۆ کوفر و بێدینی نییە. زۆر جار ئەوانەی دژایەتی فێمینیزم دەکەن، وەک فیکر و بزووتنەوەیەکی دژەدین وێنای دەکەن، بەڵام ئەم دیدە نە مێژووی فێمینیزم وەک بزووتنەوە لە ئەوروپا و دەرەوەی ئەوروپادا دەیسەلمێنێت، نە وەک مێژووی فیکر. لە دونیای موسڵماناندا دەیان دەنگی فێمینیستی ھەیە کە دین وەک سەرچاوەیەک بۆ ڕوانینی فێمینیستیانە بەکار دەھێنن و لە ڕێگای دینەوە بەرگری لە ماف و ئازادیی ژنان و یەکسانبوونیان بە ژنان دەکەن. لە دونیای ئیسلامدا ژنانی وەک ریفات حەسەن و ئەسما بالاد و ئەمینە وەدود بەرگری لە چەمکی “فێمینیزمی ئیسلامی” دەکەن. بەڵام “فێمینیزم، وەک زۆر بزووتنەوەی کۆمەڵایەتیی دیکە، بە ڕەوتە دینی و نادینییەکانییەوە، دژ بەو فۆرم و لێکدانەوە دینییانەیە کە دژ بە ژن و بە ئازادی و بە فیکرەی یەکسانیی مرۆڤەکانە لەگەڵ یەکدا.\nچوارھەم: فێمینیزم فیکر و ڕوانینێک نییە کە پێگە و نرخی ژن لە پێگە و نرخی پیاو، بەرزتر بزانێت. ڕەنگە لێرە و لەوێ، ئەم یان ئەو فێمینیست بوونی ھەبێت، کە پێیوابێت ژنان بوونەوەرێکی ڕەسەنتر و گرنگترن لە پیاو، بەڵام زۆرینەی ھەرە زۆری فێمینیست و بزووتنەوە فێمینیستییەکان ھەڵگری ئەم جۆرە باوەڕە نین. ئەوەی ئەوان بەرگری لێ دەکەن یەکسانیی مرۆڤەکانە لەگەڵ یەکدا.\nفێمینیزمەکان دژ بەو سنوورە زۆر فراوانەن کە بۆ ژنان و بۆ ژنبوون دادەنرێن. سنووری کۆمەڵایەتی و سیاسی، سنووری دینی و ئەخلاقی، سنووری ئەتنی و ناوچەیی، سنووری چینایەتی، ھتد… چونکە ھەریەکێک لەم سنوورانە بەشدارە لە سڕینەوەی بیرۆکەی یەکسانیی مرۆڤەکان لەگەڵ یەکدا و لە بچووککردنەوەی سنووری ئازادیی ژناندا، لە ڕووی مێژووییشەوە ھەموویان وەک بەشێک لە بونیادێکی پاتریارکی، کاریان کردووە و لە ئێستاشدا کاردەکەن.\nدواھەمین قسەیەک بمەوێت لە کۆتایی ئەم نووسینەدا بیکەم پێداگرتنە لەسەر ئەو خاڵەی کە ڕق ژێرخانی زۆربەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و سیاسی و جێندرییەکانی دونیای ئێمە دەستنیشان دەکات. ڕقی سیاسی، ڕقی کۆمەڵایەتی و ڕقی جێندەریی فۆرمی باڵادەستی پەیوەندین لە دونیای ئێمەدا. لە پەیوەندیدا بەم نووسینە و بە مەسەلەی فێمینیزمەوە لە دونیای ئێمەدا، ڕقی ھێزە سیاسییەکان بە گشتی و ڕقی ئیسلامییەکان بە تایبەتی لەم بزووتنەوە فێمینیستییە تەواو بەرچاوە. ڕقێک کە بە زمانی جنێودان و شکاندن و ئیھانەکردنێکی ڕووت و دانەپۆشراو دەدوێت و لە ڕووبەری گشتیدا خۆی نمایش دەکات. ھەموو ئەمانە لە دۆخێکدا ئەوەی مرۆڤی ناو ئەو دونیایە پێویستی پێیەتی، خۆشەویستییە. وەک جودت بوتلەر دەڵێت: ئێمە پێویستمان بە جیھانێکە بتوانیان ئاسانتر تیایدا یەکتریمان خۆشبوێت.\n. ئەم دۆخە کۆمەڵایەتییە وای کردوە ھەندێک لەو بابەتانەی کە ئەم نوخبە فێمینیستییە گرنگی پێ بدەن ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە دۆخی ژنانی سەر بە چینی ناوەڕاستەوە ھەبێت. بۆ نموونە ئەو گرنگیدانە گەورە و بەردەوامە بە مەسەلەی بەگژاچوونەوەی فرەژنی، لە بەرامبەر فەرامۆشکردنی نەتوانینی شووکردن و ژنھێنان لە لایەن ھەزاران ھەزار گەنجی ئەو کۆمەڵگایەوە، ھێندەی دەربڕی پێگە چینایەتیی ئەو ژنانەیە، ھێندە خواستێکی فێمینیستی ڕەھا نییە. ئەوانەی لە کوردستاندا دەتوانن زیاد لە ژنێک بھێنن زۆرجار پیاوانی سەر بە چینی ناوەڕاستن، بۆیە بەگژاچوونەوەی ئەم دیاردەیە لە لایەن فێمینیستەکانەوە و دانانی لە سەری سەرەوەی پلان و ئەجندای ئیشکردنیانەوە، پەیوەندیی بەو پێگە چینایەتییەوە ھەیە کە خۆیان تیایدا ئامادەن. لە کاتێکدا نەبوونی توانای ژنھێنان و شووکردن، وەک دیاردەیەکی مەترسیدار و ھێجگار گەورەی دونیای ئێمە، ئەو گرنگی و قورساییەی پێنادرێت کە بە دیاردەی یەکەمیان دەدرێت.\n. بڕوانە: ئومێد ئاشنا (٢٠٠٥). دیوانی بێکەس. ھەولێر، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس. ل ٣٨\n. دەربارەی مەسەلەی لەدایکبوونی ”ژبوونی تازە“ لە کۆمەڵگای ئێمەدا، بڕوانە کتێبی ”کۆمەڵگا و غەریبەکانی“ من. بڕوانە:\nمەریوان وریا قانع (٢٠١٨). کۆمەڵگا و غەریبەکانی. سلێمانی، ناوەندی ئەندێشە بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە. چاپی یەکەم.\n. بۆ زانیاری زیاتر لەسەر چییەتی و مێژوو و قۆناغە جیاوازەکانی فێمینیزم، بڕوانە: Walters, Margaret (2005). feminism: a very short introduction. Oxford University Press\n. Woolf, Virginia (1989). A Room of One’s Own. Mariner Books; First editi.\n. بڕوانە: مەریوان وریا قانع (٢٠١٨). کۆمەڵگا و غەریبەکانی. سلێمانی، ناوەندی ئەندێشە بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە. چاپی یەکەم.\n. بۆ فێمینیزمی ئیسلامی بڕوانە: Badran, Margot. “Islamic feminism: what’s in a name? Islamic feminism is on the whole more radical than Muslims’ secular feminisms”. Al-Ahram Weekly Online. 17–23 January 2002, Issue No.569.\nئازادی، پیرەمێرد، تەوەری فێمینیزم و، بزووتنەوەی فێمینیستی کورد، ژنان، فێمینیزم، فێمینیست، قانع، گۆران، مارکس، مەریوان وریا قانع، هزر\nدەربارەی فێمینیزم لە دونیای ئێمەدا – گۆڤاری ژن لە 11ی تشرینی یه‌كه‌م، 2021 کاتژێر 12:25 am\n[…] دەستەواژەی “فێمینیزم دەستەواژەیەکی تازەی ناوی دونیای ڕۆشنبیریی ئێمەیە و پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بەو پێگە تازەیەی گرنگیدان بە “مەسەلەی ژنان”ەوە لە کۆمەڵگای ئێمەدا، ھەیە. ساڵانێکی درێژ دەستەواژەی باڵادەست بۆ باسکردنی پێگە و ڕۆڵی ژنان لە کۆمەڵگای ئێمەدا دەستەواژەی “مەسەلەی ژن” یان “مەسەلەی ژنان” بوو، ئەوەشی کە ھەبوو وەک “بزووتنەوەی ژنان” ھێمای بۆ دەکرا. بە ھەڵەدا نەچووبم بەکارھێنانی بەرفراوانی دەستەواژەی “فێمینیزم” لە دونیای ئێمەدا بۆ قۆناغی دوای ڕاپەڕین دەگەڕێتەوە، بە تایبەتی بۆ سەردەمی دوای ڕووخانی ڕژێمەکەی بەعس لە عێراقدا. لەو ساڵانەدا ژمارەیەک لە ژنانی کورد کە زۆربەیان لە ئەوروپادا گەورە بووبوون و ھەر لەوێش خوێندنیان تەواو کردبوو، وەک چالاکەوانی ژنان لە کوردستاندا دەستبەکار بوون و دەستەواژەی فێمینیزمیان بۆ بەخشینی ناوێک بە دید و ڕوانین و چالاکییەکانی خۆیان بەکارھێنا. بە زۆر مانا ئەم چەمکە گرێدراوی ئەو نوخبەیە لە چالاکەوانی ژنانی سەر بە چینی ناوەند، نوخبەیەکی عەلمانی کە لە دونیای دوای ڕاپەڕیندا دروست دەبن. […]\n← بۆچی ده‌نگ بده‌ین؟\nڕۆژ و شەوی عیسا →


لاوێکی کورد بەهۆی تەقینەوەی مین، کەمئەندام بوو\n10:42 - 15 خەزەڵوەر 2719\nئاژانسی کوردپا: لاوێکی کوردی خەڵکی شاری پاوە، بەهۆی تەقینەوەی مین، قولاپەی پێی و قامکەکانی لەدەست دا.\nبەپێی ڕاپۆرتی گەیشتوو بە ئاژانسی هەواڵدەریی کوردپا، ڕۆژی سیشەممە، ١٤ی خەزەڵوەر، لاوێکی کورد بە ناوی "ئەشکان فەتاحی" کوڕی "وەهبی"، خەڵکی گوندی "شووشمێ" لە بەخشی نەوسوودی سەر بە شاری پاوە، بەهۆی تەقینەوەی مینی "دژە نەفەر"، بەسەختی بریندار بوو.\nئەو لاوە کوردە لە باخەکەی خۆیان لە ناوچەی "سۆفی جانە"ی شاری پاوەدا، تووشی ئەو ڕووداوە بووە و قولاپەی پێی و قامکەکانی لەدەست داوە.\n"ئەشکان فەتاحی" بۆ چارەسەریی پزیشکی ڕەوانەی نەخۆشخانەی "تاڵقانیـ"ـی شاری کرماشان کراوە.\nبارودۆخی تەندروستیی ناوبراو نالەبار ڕاگەیەندراوە.


بەهمەن تاهیر نەریمان: ئۆپۆزسیۆن لە دەستەوسانی پەڕینەوەی دەسەڵات- بەهێز بۆ دەسەڵات-بەکردار، یەکگرتوو و گۆڕان وەک دوو ئۆپۆزسیۆنی شکستخواردوو. – WTARIKURD\nبەهمەن تاهیر نەریمان: ئۆپۆزسیۆن لە دەستەوسانی پەڕینەوەی دەسەڵات- بەهێز بۆ دەسەڵات-بەکردار، یەکگرتوو و گۆڕان وەک دوو ئۆپۆزسیۆنی شکستخواردوو.\nلە فەلسەفەی کلاسیکدا دوو زاراوەی گرنگ هەن، باس لە بوونێکی شاراوە و بوونیکی کردارەکی دەکەن، ئەو دوو زاراوەش (بوون- بەهێز و بوون- بەکردار)ن.\nبوون-بەهێز(الوجود بالقوة) و بوون–بەکردار( الوجود بالفعل) ئەو دوو چەمکە بوون کە لە فەلسەفەدا بۆ (جووڵەو بوون) بەکارهاتوون. بوون- بەهێز پێش مەرجی بوون-بەکردارە، بوون-بەهێز بوونێکە هێشتا دەرنەکەوتووە و دەبێت دەربکەوێت، بوون- بەهێز هیچ وجودێکی واقعی نییە، هەتا نەبێت بە وجودێک لە کەتوار(واقع)دا کاریگەریی لەسەر دەرەوەی خۆی نابێت. بەڵام توانایەکی شاراوەیە و جۆرێکە لە بوون.\nبۆ نمونە، لەناو بەڕوویەکدا ئیمکانییەتی داربەڕوویەک بەشاراوەیی هەیە، ئەم ئیمکانیەتە دەبێت کەشوهەوای بۆ بڕەخسێنرێت و بێتەدەرەوە، هەتا کەشوهەوای بۆ نەڕەخسێت، ئەم بوونە، بەشاراوەیی دەمێنێتەوە، هەر بۆیە بەم بوونە دەوترێت بوونی ئەگەری، واتە ئەگەری ئەوەی هەیە دەربکەوێت، ئەگەری ئەوەشی هەیە دەرنەکەوێت و بۆ هەتاهەتایە بەشاراوەیی بمێنێتەوە. ئەم بوونە (بوون-بەهێز یان بوونی ئەگەری و شاراوە-potential existence)یە.\nکاتێک بەڕووەکە لە خاک و کەشوهەوای گونجاودا چێنرا، ئیتر خۆراک لە دەوروبەرەکەیەوە وەردەگرێت، ئەو خۆراکە دەگۆڕێت بۆ دەرکەوتنی ئیمکانییەتە شاراوەکانی ناو بەڕووەکە، لێرەوە ڕووەکێک لە دایکدەبێت، لە بوونی شاراوە و بوون-بەهێز، دەگۆڕێت بۆ بوون-بەکردار، جوڵە لەبوونێکەوە بۆ بوونێکی تر ڕوودەدات.\nبوون-بەکردار، بوونێکی بەرچاوەو هەیە، دەرکی پێدەکەین، لەشاراوەیی و ئەگەری دەکەوێت و دەبێت بە هەبوو.\nئەگەر ئەم دوو زاراوەیە بۆ حزبی کوردی بەکاربێنین، ئاوای لێدەکەین: هەموو حزبێک کاتێک لەدەرەوەی دەسەڵات دروستبووە و هێشتا نەچوەتە ناو دەسەڵات، دەبێت لەبەرانبەر وەرگرتنی دەسەڵاتدا، بوون- بەهێز هەبێت، واتە دەبێت لەناو ئەم حزبەی دەرەوەی دەسەڵات توانای شاراوەی تێدابێت بۆ گرتنەدەستی دەسەڵات، ئەگەر ئەم توانایەی تێدا نەبێت و هەوڵی دروستکردنی کەشوهەوای چونەسەردەسەڵاتی نەبێت، ئەوە بە چەمکە نوێکەی حزب، حزب نییە، چونکە حزب دەبێت پڕۆژەی گرتنەدەسەڵاتی هەبێت. لەباشترین حاڵەتدا، ڕەنگە یەکێک بێت لە گروپەکانی فشار، ئەو گروپانەی کە ڕەخنە لە دەسەڵات دەگرن، بەڵام، مادام حزب نین، ئەگەری ئەوەیان تێدا نییە بچنە سەر کورسیی دەسەڵات. بۆیە، گروپی فشار، نە دەسەڵاتن-بەهێز، نەدەسەڵاتن-بەکردار.\nحزب لەم ڕووەوە پۆلێندەکرێت بۆ دوو گروپ، ئەو حزبانەی لە دەسەڵاتدان، ئەمانە دەسەڵاتن-بەکردار و بوونیان لەناو دەسەڵاتدایە و لەسەر کورسیی دەسەڵات دەبینرێن، توانا شاراوەکەیان بۆ بەڕێوەبردن و دەسەڵات دەبێت لەو ماوەیەدا دەربخەن، دەسەڵاتی ڕاستەوخۆن و لەسەر کورسیی فەرمان و بەڕێوەبردن دانیشتون. (لێرەوە، لەبەر ئەوەی باسی دەسەڵات دەکەین، بەپێی پێویست، بوون-بەهێز… دەگۆڕین بۆ دەسەڵات-بەهێز، هەروەها بوون-بەکردار دەگۆڕین بۆ دەسەڵات- بەکردار).\nگروپی دووەم ئەو حزبانەن لە دەسەڵاتدانین، و حزبی ئۆپۆزسیۆنن، ئەمانە (دەسەڵاتن-بەهێز)، بەڵام (دەسەڵاتنین- بەکردار)، مادام دەسەڵاتن- بەهێز، ئەگەری ئەوەیان هەیە ببنە دەسەڵات-بەکردار. بەڵام حزبی ناو دەسەڵات و کورسی، کاتێک ئێستا دەسەڵاتن- بەهێز، دەبێت، چاوەڕێی ئەوەش بکەن ڕۆژێک بێت ببنە دەسەڵات-بەهێز و ئۆپۆزسیۆنبن- بەکردار(بێگومان ئەمە لە سیستمی دیمۆکراتیدا). ئالێرەوە حزبی ناو دەسەڵات، دەسەڵاتن-بەکردار، دەبێت ئۆپۆزسیۆنیشبن- بەهێز(توانای ئۆپۆزسیۆنبونیان تێدا هەڵگیرابێت و بڕاوشیان پێی هەبێت). حزبی ئۆپۆزسیۆنیش دەبێت ئۆپۆزسیۆنبن-بەکردار، دەسەڵاتبن- بەهێز(هێزی بون بەدەسەڵات تێیاندا بەشاراوەیی هەبێت). ئیتر لێرەوە بۆ ئەم گۆرانکاریانە دەبێت بەیاسا سیستمی حزبی ڕێکبخرێت، بۆ هەر حزبێک شانسی ئەم جوڵە و شوێنگۆڕکێیەی دەبێت هەبێت.\nکەواتە حزبی ناو دەسەڵات؛ بوونی خۆی بەکردار سەلماندووە، لەناو خۆشیدا هەڵگری تۆوی ئۆپۆزسیۆنبونە و دەکرێت لە هەڵبژاردنێکدا ببێت بە ئۆپۆزسیۆن- بەکردار و دەسەڵات-بەهێز یان بەشاراوەیی. حزبی ئۆپۆزسیۆنیش ئۆپۆزسیۆنە-بەکردار و دەسەڵاتیشە بە هێزی شاراوەو هەمیشە ئەو توانایەی تێدایە ببێت بە دەسەڵات-بەکردار.\nلە هەرێمی کوردستان یاسای حزبەکان ڕێی بە فرەحزبی و فرەیی سیاسی داوە، بۆیە، لێرە خاوەنی ژمارەیەکی زۆر حزبین، هەردوو حزب (یەکێتی، پارتی)، وەک دوو حزب، بە کردار لە دەسەڵاتدا بوون، دەبوو ئۆپۆزسیۆن بن بەهێزی شاراوە، کۆی حزبەکانی تر، دەبوو دەسەڵاتبن- بەهێز، ئۆپۆزسیۆنبن-بەکردار.\nکێشەی قووڵ لێرەوە سەرهەڵدەدات، ڕاستە پارتی و یەکێتی دەسەڵاتبوون- بەکردار، بەڵام هەرگیز ئۆپۆزسیۆن نەبوون-بەهێز. بۆیە ئەوان هەر زوو، هێزی چەکداریی سەربەخۆیان بەناوی حکومەتەوە بەردەوامیی پێدا، بەڵام هیچ کات سەر بە حکومەت نەبون، سەر بە پارتی و یەکێتی بوون. دوای ڕاپەڕینیش، بەهێزی سەربازی، بزوتنەوەی ئیسلامیی چەک دەکەن، ئیتر ناوچەی هەژمونی پارتی، هەر پارتی دەسەڵاتبوو- بەکردار، زۆنی یەکێتیش یەکێتی دەسەڵاتبوو- بەکردار، بەڵام هیچیان ئامادەیی ئەوەیان تێدانەبوو، بۆ هیچ هێزێک، ئۆپۆزسیۆنبن-بەهێز و ئەگەری ئەوەیان بۆ خۆیان دانەناوە کورسیی دەسەڵات دەستاودەستبکەن (ئەمەش کرۆکی کوشتنی دیمۆکراتییەتی سیاسییە).\nیەکەم هێز، خۆی بێچەک تاقیدەکاتەوە، یەکگرتوی ئیسلامی(6- 2- 1994 دامەزراوە) بوو، ئەم هێزە، لە قۆناغێکدا، دەبێتە هێزیکی جەماوەریی بەهێز، لە سەردەمی دوو ئیدارەییدا، ململانێی هەڵبژاردن لەهەولێر لەگەڵ پارتی و لە سلێمانی، لەگەڵ یەکێتی دەکات، بەڵام هیچکات نەکرا ببێتە دەنگی یەکەم، بگرە دەنگەکانی نزیکیش نەدەبووەوە لە دەنگی ڕکابەرەکەی(پارتی و یەکێتی). بۆیە یەکگرتوی ئیسلامی هیچکات، نەی توانی ببێتە ئۆپۆزسیۆنێک کە ئیمکانیەتە شاراوەکەی بۆ گرتنەدەستی دەسەڵات دەربخات، بەپێچەوانەوە، لە ئاستی سەرەوە، زۆر کشاوو نەرم و ئیسفنجی بوو، ئاسان دەی توانی لە دەسەڵاتدا بەشداری پێبکرێت، بەڵام هەرگیز نەی توانی، بەکردار، هاوبەشی سیاسیی بێت.\nلە 25- 8- 2009، بزوتنەوەی گۆڕان، وەک هێزێکی ئۆپۆزسیۆنی جەماوەریی لەیەکەم هەڵبژاردندا دەردەکەوێت، نزیکەی چواریەکی دەنگەکانی هەرێم بۆ خۆی مسۆگەردەکات. ئەم بزوتنەوەیە، دوای یەکگرتوو، دەبێتە ئەزمونی دووەمی هێزی بێچەک، کە بڕوای بەهێزی جەماوەری هەیە گۆڕانکاری بکات و لە هێزێکی دەسەڵات-بەهێز، بگۆڕێت و ببێت بەهێزێکی دەسەڵات- بەکردار.\nبزوتنەوەی گۆڕان لەسەر ئاوات و خولیای جەماوەرێکی زۆر دەبێت بە بزوتنەوەیەکی یاریکەر، بەڵام کاتێک لە یەکێتی دێتەدەر، بەقەد ئەوەی جەماوەر لەگەڵ خۆی دێنێت، بەهەمان ڕێژە، هێزی سەربازی لەگەڵ خۆی لە یەکێتی دانابڕێت، بەڵکو وەک شوڵی تەڕ دێتەدەرەوە. بۆیە، ئەم هێزە یەکلادەبێتەوە بۆ پشتبەستن بە هێزی نەرمی جەماوەر. سەرکێشییەکانی ئەم هێزە بریتیبوو لە خۆپیشاندانە جەماوەرییەکان لە زۆنی سەوز و ڕاگەیاندنێک کە خۆی ناوی نابوو(تۆپخانەکەی گۆڕان).\nئەم بزوتنەوە، نەی توانی سەرکێشی و پڕکێشی ئەوە بکات، ناڕەزاییەکان بباتە زۆنی زەرد، هیچ نەبێت، ئەو هێزە گەورەییەی جەماوەری ڕێکنەخست، بەپێ، بەرەو هەولێر پەڕجوویەکی سیاسی بکەن و تەوقی ترس لە هەولێر بشکێنن. بۆیە ئەم هێزە، بەرەبەرە کارتی جەماوەری لەدەستدا و خۆپیشاندانەکانی زۆنی سەوز بون بە ڕۆتین، بزوتنەوەکەش لە گەشەی جەماوەری کەوت و بوو بەهێزیکی ئاسایی، خەونی تەنها لەوەدا کۆبویەوە کەهێزێک بێت بەشداریی لە دەسەڵاتدا پێبکرێت، نەک ببێت بە هاوبەشێکی سیاسیی هەقیقی یان بەدیلی سیاسیی دەسەڵات.\nلە ئێستادا، بزوتنەوەی گۆڕان، وەک هێزەکانی تری بێ چەک، نەک نەبوەتە دەسەڵات-بەکردار، بەڵکو بوتە هێزێک ئەو توانا شاراوەشی لەدەستداوە ئۆپۆزسیۆنێک بێت-بەهێز، کە ئەمشی نەما، بێگومان دەسەڵاتێکیش نییە-بەکردار.\nلە ئێستادا، پارتی و یەکێتی، دەسەڵاتن-بەکردار، بەڵام دەسەڵات نین-بەهێز، بە ئەزمون، ئەوەشیان سەلماندووە، دەسەڵات نابن-بەهێز. حزبەکانی تریش، نە دەسەڵاتن-بەکردار، نە دەسەڵاتن-بەهێز، شتێکن لەو نێوانەدا، هیچیش نین، تەنها زەخرەفەی ڕازاندنەوەی وەهمی فرەیین لە هەرێمی کوردستان، ئارایشتی جوانکردنی دەسەڵاتن-بەکردار، لە ئاستی کەسەکانی ناو حزب، لە پلەوپۆست و پارە سودمەندبوون.\nLatest posts by بەهمەن تاهیر نەریمان (see all)\nبەهمەن تاهیر نەریمان: نەورۆز بەتامی سەلەفیزم. - 2022-03-24\nبەهمەن تاهیر نەریمان: ئەردۆگان و بۆریس جۆنسن،کەی دەبینە یەک خواناس؟. - 2021-06-02\nبەهمەن تاهیر نەریمان: کۆمەڵی نمایش، کۆمەڵی دووڕوو. - 2021-04-27\nخالید مەجید فەرەج: رینەیسانس، لەدایک بوونێکی نوێ\nعەلی مەحموود: فەجری حاجی ئۆمەران و جینۆسایدی بارزانیەکان.


بە وێنە و ڤیدیۆ؛ بارانێكی بەلێزمە لە كێوی عەرەفات باری – تۆڕی میدیایی خەڵک\nبە وێنە و ڤیدیۆ؛ بارانێكی بەلێزمە لە كێوی عەرەفات باری\n2019/08/10 - 4:16 PM\nلەگەڵ دەستپێكردنی ڕێوڕەسمەكانی حەج و چوونی حاجیان و میوانانی ماڵی خودا بۆ كێوی عەرەفات بارانێكی بەلێزمە باری و پلەكانی گەرما ڕوویان لە دابەزین كرد.\nئەمڕۆ شەممە 9ی زیلحیجەی كۆچی و 10ی ئاب، ڕۆژی وەستانی حاجییانە لە كێوی عەرەفات و سبەینێ 10ی زیلحیجە دەبێتە یەكەم ڕۆژی جەژنی قوربانی پیرۆز.\nئەمڕۆ لەناو ئەو گەرمایەی شاری مەككەی پیرۆز و لەناو ئەو قەرەباڵغیەی میوانانی ماڵی خودا، كە بە زیاتر لە 2 ملیۆن حاجی مەزەندە دەكرێت، بەڵام بارانێكی بەلێزمە و بەڕەحمەتی خوای گەورە هیلاكی و ناڕەحەتی سەرشانی حاجییانی كەمكردەوە و لەگەڵ ئەوەشدا پلەكانی گەرما ڕوویان لە دابەزین كرد.\nبەپێی هەواڵی میدیاكان، بارانێكی بەلێزمە لە عەرەفات پێش ڕۆژئاوابوون و بەڕێكەوتنی حاجییان بۆ موزدەلیفە باریوە.\nليزه باران خاكى پيروزى عه ره فاتى گرتوته وه\nPosted by Samawat Company – کۆمپانیای سەماوات on Saturday, August 10, 2019\nبارانجەژنی قوربانكێوی عەرەفات\nمەسعود بارزانی لە جەژندا دەستخۆشی لە كێ دەكات؟\nپەڕلەمانی كوردستان: لە جەژندا هەرێمەكەمان لەهەموو كات زیاتر پێویستی بەیەكڕیزی هەیە


فەزڵەکانى ڕۆژووی ڕەمەزان ، وتایبەت مەندیەکانی ڕەمەزان وفەزڵی شەوی قەدر: ماڵپەڕی وەڵامەکان\nڕۆژووفەزڵى مانگى ڕەمەزان و ڕۆژوو گرتنفەزڵەکانى ڕۆژووی ڕەمەزان ، وتایبەت مەندیەکانی ڕەمەزان وفەزڵی شەوی قەدر\nفەزڵەکانى ڕۆژووی ڕەمەزان ، وتایبەت مەندیەکانی ڕەمەزان وفەزڵی شەوی قەدر\nئایا فەزڵەکانى ڕۆژووی ڕەمەزان کامانەن؟ وە تایبەتمەندیەکانی ڕەمەزان چین؟ فەزڵ و نیشانەى شەوی قەدر چۆنە ؟\nیەکەم: فەزڵ و پاداشتەکانی ڕۆژووی ڕەمەزان:\n1- دەبێتە هۆکاری سڕینەوەی تاوان.\n2- هۆکارێکە بۆ لێخۆش بوون لەتاوان.\n3- هۆکارێکە بۆ چوونە بەهەشت.\nدووەم: تایبەت مەندیەکانی ڕەمەزان:\n1- لەم مانگەدا قورئان دابەزیوە.\n2- هەر لەم مانگەدا کتێبە ئاسمانیەکانی تر دابەزیوون.\n3- لەم مانگەدا دەرگاکانی بەهەشت دەکرێنەوە ، ودەرگاکانی دۆزەخ دادەنرێن ، وشەیتانەکان کۆت دەکرێن.\n4- عومرە کرن لەم مانگەدا خێری حەجێکی هەیە.\n5- شەوێکی تێدایە عیبادەت کردن تیایدا خێری لە هەزار مانگ زیاترە.\nسێیەم: شەوی قەدر ، فەزڵەکانى ،و کاتەکەی ، وئەو شتانەی کەتیایدا دەکرێن:\n1- فەزڵەکانى شەوی قەدر:\n- لەم شەوەدا قورئان دابەزیوە.\n- هەموو کار وبارەکان ساڵ لەو شەوەدا خودا بڕیاری لەبارەوە دەدات.\n- شەوێکی پیرۆزە.\n- عیبادەت کردن تیایدا خێری زیاترە لەهەزار مانگ.\n- لەو شەوەدا جبریل وفریشتەکان تر خێر وبەرەکەت دادەبەزێن.\n- شەوێکی ئارامە.\n2-ئەو شتانەی کەلەم شەوەدا دروستە و باشە بکرێن:\n- شەو نوێژ کردن:\nلەم شەوەدا سوننەتە شەو نوێژ بکرێت.\n- مانەوە وئیعتکاف کردن لەمزگەوتدا:\nلەم شەوەدا سوننەتە مانەوە وئیعتکاف کردن لەمزگەوتدا؛ چونکە پێغەمبەری خوا صلَّى اللهُ عليه وسلَّم لەدە شەوی کۆتای مانگی ڕەمەزاندا لەمزگەوت دەمایەوە بەئومێدی ئەوەی خێری شەوی قەدری دەسکەوێت.\n- دوعا وپاڕانەوە:\nسوننەتە دوعا وپاڕانەوە لەم شەوەدا ، وهەموو ئەو کارانەی لەخودات نزیک دەکەنەوە.\n.- کاری چاکە:\nلەم شەوەدا باش وایە کاری چاکە بکرێت.\n3 -کاتی شەوی قەدر ونیشانەکانی:\n- کاتی شەوی قەدر:\nشەوی قەدر لە دەشەوی کۆتایی ڕمەزاندایە، وزیاتر لەشەوە تاکەکاندایە ، ئەوەش بۆ چوونی شافعی وحەنبەلیەکانە ، وقسەیەکی مالکیەکانیشە ، وەهەریەک لە: ابنُ تَيميَّةَ، والصَّنعانيُّ، وابنُ باز، وابنُ عُثَيمين هەڵیان بژاردووە.\n- ئایا شەوی قەدر جێگیرە یاخود لەشەوێکەوە دەچێ بۆ شەوێکی تر؟\nشەوی قەدر لەهەموو ساڵەکاندا لەیەک شەودا نی یە ، بەڵکو دەگوازرێتەوە ، ئەوەش مەزهەبی جمهوری زانایانە لەمالکی ، وشافعی ، وحەنبەلیەکان ، وقسەی زۆربەی زانایانە.\n- مانەوەی شەوی قەدر:\nشەوی قەدر ماوتەوە وهەڵنەگیراوە وتا ڕۆژی دوایی دەمێنێتەوە ، ئیمامی نەوەوی کۆدەنگی لەم بارەیەوە نەقڵ کردووە.\n- نیشانەی شەوی قەدر:\nیەکێک لەنیشانەکانی شەوی قەدر ئەوەیە بەیانیکەی خۆر بەسافی دەردەکەوێت ، و تیشکی نی یە.\nوەرگیراوە لە (موسوعة الفقهیة) لە ماڵپەڕى (الدُّرر السَّنية)\nفەزڵ و چاکەى ڕۆژوو گرتن چیە؟ سوودكانی ڕۆژوو چیە؟ چۆن پلانێك دابنەین بۆ بەڕێكردنى مانگى ڕەمەزان بەجوانترین شێوە و زۆرترین خێرمان دەست بکەوێ؟ فەزڵ و چاکەکانى ڕۆژوو چیە و چۆن باس کراوە لە فەرمودەکاندا؟ فەزڵ و چاکەکانى مانگی ڕەمەزان کامانەن ؟\nسەردان: ١,١٤٤ بەش: فەزڵى مانگى ڕەمەزان و ڕۆژوو گرتن\nپرسیاری دواترحوکمی ڕۆژووی مانگی ڕەمەزان ، وحوکمی ئەو کەسەی وازی لێ هێناوەپرسیاری پێشترسوننەت و ئادابەکانی ڕۆژوو


ماڵپەڕی هەڵۆی كوردستان >> مامۆستا رەبیعی، مەشخەڵێكی بڵێسەدار\nمامۆستا رەبیعی، مەشخەڵێكی بڵێسەدار\nجیاوازی، سەربەستی، بڕیار، فرەیی، جۆراوجۆری‌و ...، چەمك‌و پێناسەگەلێكن كە دەسەڵاتی تۆتالیتێر بە هیچ شێوەیەك ناتوانێ بوونیان قبووڵ بكات. حەقیقەتێك كە لە نێوان بازنەی دەسەڵاتداریی پاوانكراوی خۆیدا، پرسی تاساندن‌و سڕینەوەی ئەندێشەی دژبەر‌و جیاواز، وەكوو بەشێك لە پێكهاتەی خۆی دەچەسپێنێت‌و وەكوو هۆكار‌و گەرەنتییەك بۆ مانەوەی جێبەجێی دەكا. بەمجۆرە مێژووی قوربانیكردن‌و قوربانی‌بوونی شكڵ دەگرێ‌و مێژوویەكی سوور‌و خوێناوی كە شەوەزەنگ‌و تاریكی بەرهەمیەتی، بەدی دێت.\nمەلا محەممەد رەبیعی، یەكێك لە هەرە مەزنترین قوربانیانی جیابیری لە سیستمی یەكخوازیی (مونیسم) كۆماری ئیسلامی بووە. مامۆستا بۆ نەتەوەكەی كەسایەتییەكی نەتەوەیی خاوەن رۆڵ‌و بە باندۆر بوو، هاوكاتیش بۆ هێژموونیی خۆسەپێنەری دەسەڵاتدار، وەكوو هەڕەشەیەك لە قەڵەم دەدرا. ئەو ئامادە نەبوو بە پێی حەزی سوڵتان‌و پیاوەكانی بجووڵێتەوە‌و لە پێناو بەرژەوەندیی ئەواندا، حەقیقەت چەواشە‌و هزری خۆی رادەستی بارەگای حاكم بكات. بۆیە مامۆستاش بووە قوربانیی تێرۆر‌و تێرۆریزم.\nكرماشان، چ وەك ناوچەیەكی ستراتژیك‌و چ وەك شارەگەورەی كوردستان بۆ دەسەڵاتە ناوەندییە یەك لە دوای یەكەكانی ئێران، بە تایبەتی كۆماری ئیسلامی گرنگییەكی تایبەتی هەبووە‌و هەیە. رێژیم هەروەك سیاسەتی هەمیشەیی خۆی ویستوویەتی لە كرماشانیشدا بە نانەوەی دووبەرەكیی مەزهەبی لە نێوان كوردەكانی شیعە‌و سوننی‌و یارسان، واتە كۆنترۆڵكردنی ئەوان لە لایەن یەكترینەوە، جێگە پێیەك بۆخۆی بدۆزێتەوە.\nلە بەرامبەر هەوڵەكانی رێژیمیشدا، كەسایەتییە نەتەوەیی‌و ئایینی‌یە سەربەخۆكانی ناوچەكە تێ‌كۆشاون كە بە رۆشنگەری‌و ئاگایی‌بەخشینی بەردەوام بە خەڵك‌و پێناسەیەكی مرۆڤانە‌و كراوەتر لە پێكەوەژیان‌و پێكەوەهەڵكردنی باوەڕ‌و بیر‌وبۆچوونە جیاوازەكان لەگەڵ یەكتر‌و دروستكردنی هەست‌و تێگەیشتنێكی هاوبەش لەسەر بنەمای نەتەوەخوازی‌و وڵات دۆستی، بەرەنگاری پیلانەكانی رێژیم ببنەوە. بێ هیچ دڕدۆنگییەك، یەكێك لە سیما هەرە دیارەكانی ئەم رەوتە لە باشووری خۆرهەڵاتی كوردستان‌و بەتایبەت كرماشان، مامۆستا رەبیعی بووە. مامۆستا لە لایەكەوە وەكوو ئیمام‌و رێبەری ئایینی سوننە مەزهەبەكان،رۆڵێكی هەرەگرینگی لە دۆستایەتی، یەكیەتیی‌و یەكانگیریی سوننە‌و شیعە‌و یارساندا گێڕاوە، هاوكاتیش بە خوێندنەوەی دروستی خۆی لە ئایین پێشی لە گەشەكردنی بناژۆخوازیی مەزهەبی كە دەیتوانی خزمەت بە ئامانجەكانی رێژیم بكا‌و بیانووی بۆ بتاشێت، گرتبوو. لە لایەكی دیكەوە، مامۆستا بەهۆی ئاشنایەتی‌و پێوەندی لەگەڵ جووڵانەوەی نەتەوایەتیی كورد‌و ئاگایی بەربڵاوی لەسەر مێژوو، ئەدەبیات‌و فەرهەنگی نەتەوەكەی، هاوتەریب لەگەڵ خزمەت بە ئایین، خزمەتی بە زمان‌و گەشەی فەرهەنگیی نەتەوەكەشی دەكرد. چوونكە ئەو كارەی وەكوو خاڵی پێكەوەلكان‌و پێوەندیی كوردەكان بە تەواوی جیاوازییە مەزهەبی‌و زاراوەیی‌یەكانیانەوە دەزانی. بۆیە مامۆستا هاوكات لەگەڵ فێربوونی وانە ئایینیەكان لە مزگەوتدا، فێربوونی زمان‌و مێژووی كوردیشی بە ئەرك‌و پێویستییەكی مرۆڤی‌و ئایینی دەزانی‌و لەسەر پاراستن‌و فێربوون‌و فێركردنی پێداگری‌و جەختی دەكردەوە.\nكۆماری ئیسلامی بە تێرۆركردنی مامۆستا (12/9/1375)، ویستی هەم مامۆستا نەمێنێت‌و هەمیش لەو رێگەیەوە یەكیەتیی نەتەوەیی كوردەكان لە كرماشاندا لێك بترازێنێت. بەڵام وریایی گشتی، هەڵوێستی هاوبەش‌و خاوەن دەركەوتنیان لە مامۆستا رەبیعی ئەوەی سەلماند كە مەشخەڵێك كە مامۆستا دای‌گیرساندوە، رووناكییەكە كە هەرگیز كوژانەوەی بۆ نابێت.\nرۆژنامەی كوردستان ـ ژمارە 522\nپێوه‌ندی له‌گه‌ڵ هه‌ڵۆی كوردستان\nبڵاوکردنه‌وه‌ی بابه‌ته‌کانی ئه‌م ماڵپه‌ڕه به بێ ئاماژه به ماڵپه‌ڕی "هه‌ڵۆی كوردستان" قه‌ده‌غه‌یه


سەرکوت ڕاگرن! – بۆپێشەوە\nژێر سایەی دەسەڵاتی بزوتنەوەی کوردایەتی بەگشتی و زۆنی زەرد بەتایبەتی، کراوەتە زۆنی تابۆی دەنگ هەڵبڕین و ناڕەزایەتی و داواکردنی سەرەتایی مافە پایماڵکراوەکان.\nلەگەڵ بەرین بوون و فراون بوونەوەی ناڕەزایەتی جەماوەریدا بەرووی گرانی و بێکاری و بێ موچەیی و دزی و گەندەڵی ئاشکرادا، ئاستی سەرکوت و گرتن و راوەدوونان و ترس و تۆقاندنش زۆرتر بووە. لەماوەی کەمتر لە دوو مانگی ڕابردوودا بەسەدان کەس لە چالاکوانی مەدەنی، نووسەر و رۆژنامەنووس، بەشدار لە خۆپیشاندانە نارەزایەتییەکان، لەلایەن هیزەکانی پارتییەوە دەستگیر کراون، هەردوو کەناڵی ئین ئارتی لە هەولێر و دهۆک داخراون و ڕێگە نادەن میدیا کارانی ڕۆماڵی پرس و ڕووداو نارەزایەتییەکان بکەن.\nدەسەڵاتی تاسەر مۆخ کۆنەپەرست و سەرکوتگەری بزوتنەوەی کوردایەتی، موچە دوادەخەن و داواکردنی وەکو تاوان تەماشا دەکەن. لە موچە دەبڕن بەرگەی دەنگی “نا” ی موچەخۆران ناگرن. سەرکوت دەکەن و تەحەمولی داواکاری ئازادی ناکەن. دزی و تاڵانی ئاشکرا و سیستماتیک دەکەن و نەفرەت بەرووی ئەم تاوانکاریەدا، بە تاوان ناوەزەد دەکەن. خۆشخزمەتی بە وڵاتانی ناوچەکە و سوپاو دەزگا جاسوسیەکان دەکەن و نارەزایەتی بەروویدا بە پشتیوانی لە دەستی دەرەکی وێنا دەکەن. رۆژنامەنووس و میدیاکان دادەخەن و داواکاری ئازادکردنیان، بە شێواندنی ئاسایشی نیشتیمانی لەقەڵەم دەدەن. نەوت فرۆشی و قاچاخچیتی بە نەوت و داهاتی کۆمەڵگەوە دەکەن، هەڵدانەوەی دۆسیەکانیان بە خزمەتی نەیارانی هەرێم، دەچوێنن. دۆزەخیان بۆ ژنان خوڵقاندووە، و بەگری لە مافەکانی ژنان، بە بەرگری لە بەرەڵایی دەزانن. خویندن و پەروەردەیان توشی داڕمانی بێ وێنە کردووە، راوەستان بەروویدا بە یاساغ دەزانن. کەرتی تەندروستیان وێران کردووەو رۆژنە بەدەیان کەس بەهۆی ئەو وێرانەیەوە گیان لەدەست دەدەن، ئاه و ناڵە بەرووی ئەم دۆخەدا، گوێ بیست نابن. خەریکن هەموو خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتی و گشتیەکان” ئەوانەی کەماون” هەرزان فرۆشی کەرتی تایبەتی دەکەن و شانی خۆیان لە سەرەتایتیرین بەرپرسیاریەتی خاڵی دەکەنەوە، وەستانەوە بەروویدا بە دژایەتی قەوارەی سیاسی هەرێم دەزانن. سوێند بەسەری یەکپارچەیی خاکی عێراق دەخۆن و لەململانیی بەردەوامی نێوانیاندا، باج و دوکەڵی ئەو ململانێیە دەخەنە ئەستۆی جەماوەری خەڵکی کوردستان.\nبەم جۆرە دەبینین، کە دەسەڵاتی بزوتنەوەی کوردایەتی بەگشتی و پارتی کە قەڵەمرەوی سیاسی و پاوانی بریاری سیاسی کردووە بەتایبەتی، لەهیچ بوار و زەمینەکی سیاسی، ئابوری، کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی و کەلتوریدا، بەرگەی هیچ رەخنەیەک ناگرێت و لەبەرامبەردا تۆمەت ئاراستەی رەخنەگران و نەیارانی دەکات. نەک هەر دەست بۆ سەرکوت و زیندان و داسەپاندنی ترس و تۆقاندن دەبات، بەڵکو لەوەش زیاتر دۆسیە و سیناریۆی ئامادە و پاکەتی بۆ شکاندنی کەسایەتی و ڕەخنەگرانی هەیە. خۆیان کە هێچ دەستێکی چنگ بەخوێن نییە، ڕاکێشی ناو کوردستانیان نەکردبێت و نۆکەر پیشەییان بۆی نەسەلماندبیت، ئەو تاوانە ئاراستەی نەیاران و رەخنەگرانیان دەکەن. خۆیان کە هیچ ڕێز و سەروەرییەکیان بۆ هەرێم و هاوڵاتیانی نەهێشتۆتەوە و لەسەر بێئیرادەکردنی خەڵکی کوردستان بەهرەبەرداری دەکەن، کەچی تۆمەتی شێواندن و شکاندنی شکۆی نیشتمان!! دەخەنە ئەستۆی چالاکوانانی جەماوەری و رۆژنامەنووس و نووسەران.\nدەسەڵاتی سیاسی دەیەوێ تاوانەکان وەکو دەستکەوت، نۆکەر پیشەیی بە پەیوەندی ئاسایی، خۆشخزمەتی بە دڵسۆزی، موچە بڕین بە خۆ گونجاندن، و سوێند بە یەکپارچەیی خاکی عێراق، بە خەبات بۆ سەربەخۆیی و هەزران فرۆشی خزمەتگوازرییەکان بە کەرت تایبەت، بە پەرۆشی بە هاوڵاتیان و … نیشان بدات.\nبەکورتیەکەی دەسەڵاتی سیاسی دەیەوێت، کەس نارەزایەتی بە لێبڕینی موچە و دواخستنی موچە و دزی و تاڵانی نەبێت. کەس نیگەرانی لە وێرانەیی سلکی خوێندن و پەروەردە رانەگەیەنێت. کەس نارازی لە نەبوونی خزمەتگوازرییەکان نەبێت. کەس دژی سەرکوتی سیاسی و ژێر پێخستنی ئازادییەکان، دەنگ هەڵنەبڕێ. کەس مافی بایکۆت و مانگرتن و خۆپیشاندانی نەبێت. کەس مەعشوق بوونی هەرێم بە بەغدا، نەدرکێنێ. کەس هاوار و ناڵەی ژنانی زوڵم لێکراو نەبیستێ. کەس نۆکەر پیشەییان ئاماژە پێ نەدات. کەس دەنگ نەکات و هەموو هاوڵاتیان “بەڵێ” بۆ دەسەڵاتی تاڵانچیان بڵێن.\nئەو شەپۆلە لەسەرکوت و ترساندن و تۆقاندن، لە بنەرەتدا ترسە لە مەرگی سەرکوت و ترس و تۆقاندن. نارەزایەتی جەماوەری قوڵپ دەدات، بەشی هەرە زۆری کۆمەڵگە لەبەرامبەر بەو کەمایەتیە تاڵانچییە بنەماڵەیی و حزبییەدا، خەریکی رێگا دۆزینەوە و وێڵی دەربازبوون لەو دەسەڵاتەن. دەسەڵاتی سیاسیش دەیەوێت لە رێگای ئەم سەرکوت و تۆقاندنەوە کەشی هاتنە مەیدانی رێکخراو و فراوانی جەماوەری بتۆقێنی و بەری پێبگرێت. بەڵام راستیە سەلماوەکانی دنیا نیشانیداوە پەتی سەرکوت و ترس و تۆقاندن کورت و بی ئاکامە… نموونەی رژێمە روخاوەکان کە پایەی دەسەلاتیان لەسەر سەرکوت و فریوکاری ڕۆنا بوو، ئەزمونێکە ئەگەر دەسەڵاتە دیکتاتۆرەکانی دوای خۆیان، خۆیانی لێ بی ئاگا دەکەن، بەڵام جەماوەری ناڕازی و ئازادیخواز وەکو ئەزموون بۆ راماڵینی دەسەڵاتە هاوشیوەکانیان بەدەستیەوە دەگرن.\nئەم سەرکوت و ترساندن و تۆقاندنەی پارتی لە زۆنی زەردا، پەیرەوی دەکات، لەدوا ئاکامدا تورەیی و نەفرەتی جەماوەری کەڵەکە دەکات و هێزی ڕاماڵینی ئەو دەسەڵاتە بەرینتر دەکاتەوە. ئازادی و ئازادیخوازی بە سەرکوت کۆتایی پێناهێنرێت، ئەوە سەرکوت و سەرکوتگەرییە بە ئازادی و خەباتی ئازادیخوازی لەبەین دەبرێت.


کۆشکی سپی وتی سەرۆکی ئەمەریکا دانۆڵد ترامپ لەڕێی پەیوەندییەکی تەلەفونییەوە لەگەڵ سەرۆک وەزیری ئیسڕائیل بنیامین ناتانیاهودا باسیان لە دۆسییەی ئێران کردووە، ئەمەش دوای ئەوەی لە هەمان ڕۆژدا سەرۆک ترامپ هەڕەشەی زیادکردنی سزاکانی سەر تارانی کرد " بەشێوەیەکی ئێجگار زۆر."\nلەمدواییانەدا ئێران دەستی کردووە بە پیتاندنی یۆرانیۆم بۆ زیاتر لەو ڕێژەیەی کە ڕێکەوتنە ناوەکییەکە بۆی دیاریکردووە. ساڵی ڕابردوو سەرۆک ترامپ بڕیاریدا لە ڕێکەوتنە ناوەکییەکەی ساڵی 2015 بکشێتەوە و لەو کاتەوە سزا ئابوورییەکانی بۆ سەر ئێران چڕکردۆتەوە و ئەوەش بۆتە هۆی زیادبوونی گرژییەکان لەگەڵ تاراندا.\nوتەبێژی کۆشکی سپی وتی " دوو سەرۆکەکە گفتوگۆیان لەسەر هاریکارییەکانی نێوان ئەمەریکا و ئیسڕائیل کردووە و هەروەها باسیان لە بەهێزکردنی بەرژەوەندییە هاوبەشەکانیان کردووە لەڕووی ئاسایشی نیشتیمانیەوە و بەرپەرچدانەوەی چالاکییە خراپەکانی ئێران لە ناوچەکەدا."\nئۆفیسی ناتانیاهو ئاماژەی بەوەدا دوو سەرۆکەکە باسیان لە دوایین ئاگادارکردنەوەی سەرۆک ترامپ کردووە سەبارەت بە زیادکردنی سزاکانی سەر ئێران.\nئۆفیسی ناتانیاهو لە بەیاننامەیەکدا وتی " سەرۆک وەزیری ئیسڕائیل پێزانینی خۆی دەربڕیوە بۆ سووربوونی سەرۆک ترامپ لە زیادکردنی سزاکانی سەر ئێراندا."


Diplomatic Magazine | له ڤەنزەویلا؛ چی ڕوودەدا؟\n٨٠٪ ى خەڵک لە ژێر هێڵی هەژارییەوەن\nئەو وڵاتانەی کە پشتگیری ئۆپۆزیسیۆن دەکەن، ئەمریکا، کەنەدا، بارازیل و ئەرجەنتین, ، چیلی، پیرۆ و کۆلۆمبیا .\nئەوانەشی پشتیوانی لە نیکۆلاس مادورۆ دەکەن، ڕووسیا، چین، کوبا، مەکسیک و تورکیان.\n٢٢ی مانگ جێگری سەرۆکی ئەمریکا مایک پێنس مادورۆ بە دیکتاتۆر ناودەبا.\nنەتەوەیەکگرتووەکان دەڵێ رۆژانە پێنج هەزار کەس کۆچدەکەن بۆ وڵاتانی دراوسێ.\nلەلایەک بەرەیەک سەرۆک کۆمار نیکۆلاس مادورۆ لە پارتی سۆسیالیستی یەکگرتووی ڤەنزەوێلا (پارتێکی چەپە)، لەولاوەش پەرلەمانتارانی هەڵبژێردراو لە ئیئتیلافی دیموکراتیی یەکگرتوو کە لە ١١ پارتی سیاسی پێکهێنراوە (زۆرینەیان لیبراڵ و لەبەرەی راستن)، کە هەموو شتێک دەکەن بۆ لەکارخستنی سەرۆک.\nمادورۆ ساڵی ٢٠١٣ هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی بردەوە. بەهۆی هه‌ڵئاوسان و قەیرانی ئابوورییەوە، داوای لە پەرلەمان کرد کە ئەوکات پارتەكه‌ی زۆرینە بوو، دەستی واڵا بکەن لەوەی وڵات بە فەرمانی سەرۆکایەتی بەڕێوە ببات تەنها بۆ ماوەیەکی کورت، تا بتوانێت ڕووبەڕووی گەندەڵی ببێتەوە، هەنگاوێک کە ئەوی کرد بە دیکتاتۆر.\nهەژاری و ناڕەزایی تا دەهات زیاتر دەبوو، دوای مردنی چاڤێژ و هاتنە سەرکاری مادورۆ، ناکۆکییەکان گەیشتنە چڵە پۆپە، وەک ئەوەی ئێستا دەیبینن.


جەلیل رەزایی گفتوگۆیەکی لەگەڵ بۆپیشەوەی ٧٣ ی ١٥ی ئەپریل ٢٠٢٠ د ا … – hkkurdistan\nHome 6 ئەرشیفی بابەتەکان 6 جەلیل رەزایی گفتوگۆیەکی لەگەڵ بۆپیشەوەی ٧٣ ی ١٥ی ئەپریل ٢٠٢٠ د ا …\nدوای ٢٢ ساڵ لە تیرۆری هاوڕێیانی گیانبەختکردوو شاپورو قابیل ئاوا جێگاو رێگایان هەڵدەسەنگێنێت\nبۆپێشەوە: شاپورو قابیل لەلایەن باندێکی ئیسلامیەوە تیرۆکران، بەڵام لە ژێر سایەی دەسەڵاتی پارتی و ژینگەیەک کە پارتی سازی کرد بوو، لاتان وانییە کە پارتیش بەشدارە لەو کردەوە تیرۆریستیەدا؟\nیەکەم: دەسەڵاتدارانی هەولێر هەرگیز خۆشحاڵ نەبوون لە وجودی حزبی کۆمونیستی کرێکای لە هەولێرو بە بەردەوامی هەوڵیان دەدا بەناوی یاساوە سەرئێشەیان دروست دەکرد بۆ حزب و جەریدەکانی حزب و ڕێکخراوە جەماوەرییەکان.\nمەیدانی هەڵسوڕانی هاوڕێیان شاپورو قابیل لە هەولێرو لە ژێر دەسەڵاتداری پارتی بوو، نوکی ڕمی خەباتی ئەوان دەمێک بوو لە دڵی بەرپرسانی هەولێر چەقیبوو، ڕێکخستنی ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکانی ئەوان، کۆبونەوەو کەرنەڤاڵی یەکی ئایار و هەشتی مارس و ڕێکخستنی کرێکاران و بێکاران و لەشکری چەوساوە و خەڵکی برسی هەموو ڕۆژێک ئاسایش و ئارامشی لە کورسی دەسەڵاتی هەولێر بزواندبوو. بەربەرکانێ و شەڕی شاپورو قابیل لەگەڵ دەسەڵاتداران بە شێوەی ئاشکراو دەستەویەخە بوو. هێزە ئەمنیەکانی هەولێر بە چڕی چاودیری هەڵسوڕانی ئەوانیان دەکرد.\nدوهەم: ئەوان لە سنوری دەسەڵاتداری پارتی و لە جەرگەی شاری هەولێرو لە دوای فتوای مەلابەشیر بۆ کوشتنی کۆمۆنیستەکان تیرۆرکران. بەرای من ئەگەر دەست و پەیوەندەکانی پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق خۆشیان ڕاستەوخۆ دەستیان نەبوبێت لەو تیرۆرەدا، ئەوا بانگەشەی میدیاو ڕاگەیاندنەکانیان لە سەر فتواکەی مەلابەشیرو کەمتەرخەمی هێزە ئەمنیەکان ڕێخۆشکەر بوون بۆ ئەو کارە تیرۆریستیە.\nسێهەم: لە دوای کارەساتەکەش سیستەمی ئەمنی و ڕاگەیاندن و خەسەخانەش وەکو پێویست هەنگاویان نەناو بەکەمتەرخەمیان کرد لە بەهاناوەچوونیان، بۆیە ئەوکارەساتە هێندە قوڵە هەتا ئێستاش زۆر بە ناڕۆشنی ماوەتەوە.\nبۆپێشەوە: چ بیرەوەریەکی تایبەتیان لەگەڵ هاوڕێیان شاپور یان قابیل هەیە؟\nجەلیل ڕەزایی: لەو ماوە کورتەی کە هاوڕێ شاپور لە نزیکەوە لەگەڵ ئێمە بوو، من زۆر شتی لێوە فێر بووم، مێتۆدی خەباتی شاپور تایبەتی و سەرنجڕاکێش بوو بۆ من، ڕۆژێکیان پێمووت شاپور ئەگەر بەم نەفەسە بەردەوام بێت لە خەبات و کاری حزبی، کۆنگرەی داهاتوو دەبیت بە سکرتێری گشتی حزب، لە وەڵامدا وتی: “سکرتێری گشتی حزب چییە؟ من هاتوم شۆڕشی کرێکاری بەڕێخەم” .\nبە زمانێکی سادەو ڕەوان و بە تیشک خستنەسەر ژیانی ڕۆژانەی خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێش جیاوازی چینایەتی و خەباتی چینایەتی رووندەکردەوە بۆ هاوڕێیانی بەشی چەکداری حزب، بە هەڵسوکەوتی سادەوساکار فێری جۆرێکیتر لە داب و نەریتی دەکردین کە زۆر جیاوازبوو لەوەی کۆمەڵگە.\nبۆپێشەوە: لاتان وایە چۆن دەکرێت تۆمەتبارانی ئەو کردەوە تیرۆریستیەو نەخشە داڕێژەرانی بەسزای یاسایی خۆیان بگەن؟\nجەلیل ڕەزایی: لە چوارچێوەی ئەم نیزام و دەسەڵاتە عەشیرەتی و نادادپەروەرانەی پارتی و یەکیەتی ئەستەمە حەقانیەتی کەیسێکی لەم چەشنە بسەلمێنیت. ئەم شەراکەتە مافیایەی کە دەستی بەسەر کوردستاندا گرتووە بە شێوازێک ئاراستەکراوە کە سکاڵا کردن لە مەحکەمە وەک ئەوە وایە کە شەکوا لە کوڕ بکەیت لە لای باوک، کەس ناتوانێت هێچ کەیسێک بجوڵێنێت ئەگەر لەبەرژەوەند خۆیان نەبێت.\nمەلا بەشیر باشترین مەحەکە بۆ هەڵسەنگاندنی پێکهاتەی دەسەڵات لە کوردستان و عێراق، تیرۆریستێکی دڕندەو بێهەوسار ڕۆژ لەدوای ڕۆژ پلەو پایەی بەرز دەکرێتەوە بەبێ ئەوەی هیچ وەستانێک لەسەر کارنامەی ئێستاو ڕابردوی بکرێت.\nمەلا بەشیر دوێنێ بە ڕیش و پەشم و عەمامەوە فتوای دەدا، ئەمڕۆ بە قات و بۆینباخ و ڕیشی دروێنە کراوەوە پۆستی باڵای هەیە لە حکومەتی عێراق. ئەگەر ڕۆژێک یاسای ئینسانی سەروەر بێت، زۆربەی ئەوانەی کە ئەمڕۆ لە دەسەڵاتدان ڕاپێچی دادگا دەکرێن.\nباشترین چارە ئەوەیە خەبات بکەین بۆ ڕاماڵینی ئەمانەو دامەزراندنی ئەو شۆڕشە سۆشیالیستیەی کە شاپور لە پێناویدا گیانی بەختکرد.\nشاپورو قابیل دوو ڕێبواری ئەو بەرەنگاریەن، کە پێموایە بە درێژایی مێژوو سیستەمی کۆمەڵگەی چینایەتی نامۆ بووە بە ناخی مرۆڤ و لەسەر چەوساندنەوەی ئینسانەکان و دەستدرێژی بۆ سەر سروشت و سەرجەم بونەوەرەکانی تر دامەزواوە. هاوتەریب لەگەڵ ئەم نیزامەدا ناڕەزایەتی و ورەی شۆڕشگێڕانە هەبووەو هەزاران کەس لەم پێناوەدا گیانیان بەختکردووە.\nشاپورو قابیل دوان لەوانەنن. هییچ دادپەروەریەکی ناو ئەم سیستەمە ناتوانێت خەسارەتی گیان لەدەستدانی ئەوان پڕکاتەوە، تەنها بە شۆڕشی کۆمۆنیستی دڵی ئێمە ئەسرەوێت، ئەوکاتەش یادی شاپورو قابیل و سەرجەم گیانبەختکردوان بەرز ڕادەگرین.


هەڵمەتی كوتان دژی ئیفلیجی مناڵان لە هەرێم دەستپێدەكات – تۆڕی میدیایی خەڵک\n2019/04/05 - 6:13 PM\nبەڕێوەبەرێتی خۆپاراستنی تەندروستی شارەزوور ڕایدەگەیەنێت، یەك شەممە هەڵمەتێكی دیكە كوتان دژی نەخۆشی ئیفلیجی مناڵان دەستپێدەكاتەوە، دەشڵێت: “هەڵمەتی كوتانەكە بۆ ماوەی 5 ڕۆژە دەبێت و ئەو منداڵانەی تەمەنیان تا 5 ساڵانە دەگرێتەوە”.\nبەڕێوەبەرێتی خۆپاراستنی تەندروستی شارەزوور لە ڕاگەیەنراوێكدا، كە وێنەیەكی دەست (خەڵك) كەوتووە ڕایگەیاندووە، بڕیارە لەڕێكەوتی 7/4/2019 ڕۆژی یەك شەممە هەڵمەتێكی دیكەی كوتان دژی نەخۆشی ئیفلیجی مناڵان دەست پێ بكاتەوە.\nدەشڵێت: “تیمەكانی هەڵمەتی كوتان لە خۆپاراستنی تەندروستی شارەزوور ئامادەكاری دەستپێكردووە بۆ بەڕێوەچوونی هەڵمەتەكە بۆ سنوری گەڕەكەكانی شارەزوور و ڕێنمایی تەواویان پێدراوە”.\nڕاشیگەیاندووە، هەڵمەتی كوتانەكە بۆ ماوەی 5 ڕۆژە دەبێت واتە ڕۆژی یەك شەممە تا پێنج شەممە و منداڵی تەمەن یەك ڕۆژ تا پێنچ ساڵان دەگرێتەوە.\nبەڕێوەبەرێتی خۆپاراستنی تەندروستی شارەزوور داواش لە دایكان و باوكان دەكات، “لەماڵەوەبن بۆئەوەی بێ بەش نەبن لەو هەڵمەتە”.\nئاماژەبۆ ئەوەشكراوە، هەر منداڵێكیش نەیانتوانی لە لایەن تیمەكانی هەڵمەتەكەوە بكوترێن دەتوانن سەردانی بەشی كوتانی خۆپاراستنی تەندروستی شارەزوور بكەن لە بینای مەڵبەندی تەندروستی زمناكۆ، كە بەبەردەوامی تیمێكیان لەوێ دەبێت بۆ كوتانی مناڵەكانیان.\nچەند ڕێگایەكی سرووشتی بۆ چارەسەری قەبزی\nجۆرێكی پەتا لەناو منداڵان بڵاودەبێتەوە


ئاڕاسته فكری و ئاكادێمییه‌كانی ئێران له‌ئاست كورد\nبێگومان كێشه‌ی كورد له خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست یه‌كێك له‌و كێشانه‌یه كه ڕیشه‌یه‌كی قوڵی هه‌یه و به‌بێ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌و كێشه، ئه‌وا خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ئارامی و ئاساش به خۆیه‌وه نابینێت. به هۆی سروشتی ئه‌م كێشه‌وه، له ڕوانگه‌ی جیاوازه‌وه خوێندنه‌وه‌ی بۆ كراوه. ئه‌و خوێندنه‌وانه‌ی بۆ كێشه و مافی كورد كراوه هه‌میشه له دوو گرووپی گه‌وره‌دا پۆلێن كراون. یه‌كه‌م ئه‌و خوێندنه‌وه‌ی كورد بۆ كێشه و ده‌سته‌به‌ركردنی مافی خۆی كردوویه‌تی و دووه‌م ئه‌و ڕوانگه و خوێندنه‌وانه‌ی كه لایه‌نی به‌رامبه‌ر له ئاست كێشه‌كه‌دا هه‌یبووه. له‌م وتاره‌دا ئێمه هه‌وڵ ده‌ده‌ین ئه‌م بابه‌ته له ڕوانگه‌ی كه‌سانی فكری و ئاكادێمی ئێرانه‌وه بخه‌ینه به‌رباس.\nبه‌ڕای ئێمه تێگه‌یشتن له ڕوانگه‌ی فكری و ئاكادێمی هه‌ر وڵاتێك به‌شێكی زۆر له سیاسه‌تی ئه‌و وڵاته له ئاست ئه‌و بابه‌ته پێشان ده‌دات. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له هه‌موو وڵاتان كاتێك دیارده‌یه‌ك دێته ئاراوه یا سه‌رهه‌ڵده‌دا ئه‌وا كه‌سانی ئاكادێمی و ڕۆشنبیر باسی له‌باره‌وه ده‌كه‌ن و دوایی ئه‌مه ده‌بێته بابه‌تێك و كه‌سانی سیاسی و ده‌سه‌ڵاتداران بڕیاری له‌سه‌ر ده‌ده‌ن و ده‌بێته یاسایه‌ك یا خود هه‌وڵ بۆ چاره‌سه‌ركردنی ده‌ده‌ن.\nله‌و كاته‌وه كورد له ئێران و عێراق و سوریا و توركیا داوای مافه سروشتییه‌كانی خۆی ده‌كات، ئه‌وا هیچ ڕۆشنبیری یا كه‌سێكی ئێرانی نه‌بیندراوه‌ته‌وه پشتیوانی له بزوتنه‌وه‌ی كورد بكات. ئه‌گه‌ریش كراوه ئه‌وا قه‌ت پشتیوانی له شۆڕشی و مافی كورد له ئێران نه‌كراوه و ته‌نها باسی پارچه‌كانی دیكه كراوه. له‌لایه‌كی دیكه‌وه به نهێنی و شاراوه به سه‌دان لێكۆڵینه‌وه سه‌باره‌ت به چۆنیه‌تی توانه‌وه و له نێوبردن و سڕینه‌وه‌ی كورد ئه‌نجام ده‌ده‌ن.\nله‌م باسه‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌ین، باسی ئه‌و ڕه‌هه‌نده فكری و ئاكادێمیانه بكه‌ین كه له ئێراندا باسی نه‌ته‌وه‌ی كوردیان كردووه و ڕوونی بكه‌ینه‌وه بۆ چی هیچ هه‌ڵویستێكی ڕوون له ئاست بزوتنه‌وه‌ی مافخوازی كورد له خۆرهه‌ڵاتی كوردستاندا بوونی نییه.\nهه‌ر بوونه‌وه‌رێكی فیزیكی و مه‌عنه‌وی و كۆمه‌ڵایه‌تی، بۆ نمونه تاك و كۆمه‌ڵگا و نه‌ته‌وه به بوونی خۆیان ده‌بنه خاوه‌نی هه‌ندێ ماف و هه‌ندی ئه‌رك ده‌كه‌وێته سه‌رشانیان. پێویسته بزانین سه‌رچاوه‌ی ئه‌و مافانه سه‌رچاوه له بوونی فیزیكی وه‌رده‌گرێت و مافه‌كانیش كاتێك ده‌سته‌به‌ر ده‌بن، كه بوونی ئه‌و تاك یا كۆمه‌ڵگایه به جیاوازییه‌كانیه‌وه په‌سه‌ند بكرێت. هه‌تا كاتێك جیاوازییه‌كان قبووڵ نه‌كرێت ئه‌وا ئه‌گه‌ری ده‌سته‌به‌ركردنی ماف به مانای سروشتی ئه‌و نییه.\nله‌م گۆشه نیگایه‌وه پێویسته بڵێن قبووڵ كردنی كورد وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی جیاواز له‌لایه‌ن ئه‌وانیتره‌وه ڕێگا خۆش كردنه بۆ به‌دیهاتنی مافه‌كانی كورد. بۆیه لێره‌دا ئێمه به دووی ئه‌وه‌وه وه‌یلانین كه له نێو لایه‌نه ئاكادێمی و فكرییه‌كانی ئێراندا چ كه‌سانێك دانیان به كورد وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی جیاوازدا ناوه؟ ئه‌گه‌ریش وا نییه ئه‌و لایه‌نانه به چ ئاراسته‌یه‌ك خوێندنه‌وه‌یان بۆ كورد كردووه و له‌و گۆشه نیگایه‌وه چ ئامانجێكیان هه‌بووه؟\nگریمانه‌ی ئێمه ئه‌وه‌یه كه ڕێچكه فكری و ئاكادێمییه‌كانی ئێران به هیچ شێوه‌یه‌ك جیاوازییان له نێوان كورد و ئه‌وانیتر له ئێران په‌سه‌ند نه‌كردووه و به‌رده‌وام ئاراسته‌ی فكرییان بۆ سڕینه‌وه و نه‌مان بووه. لێره‌شدا به ئاماژه‌پێدان به ده‌قه ئاكادێمی و فكرییه‌كان وه‌ڵامی ئه‌و گریمانه ده‌ده‌ینه‌وه.\nله دوای شه‌ریی جیهانی یه‌كه‌م و كۆتایی هاتنی ڕاپه‌ڕینی سمایل ئاغای شكاك ناسراو به سمكۆ، له ئێران هه‌ڵویسته‌كان له ئاست ماف و بوونی نه‌ته‌وه‌ی كورد ده‌ستی پێكرد. یه‌كێك له‌و كتێبانه‌ی كه پێناسه‌یه‌كی بۆ بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد خسته‌ڕوو كتێبی میژووی هه‌ژده ساڵه‌ی ئازه‌ربایجان له نووسینی ئه‌حمه‌د كه‌سره‌وییه. له‌م كتێبه‌دا نووسه‌ر بزوتنه‌وه‌ی سمكۆ به غائله یا ئاژاوه ناو دێنێت. له ڕاستیدا به‌كارهێنانی ئه‌م وشه له‌لایه‌ن ئه‌حمه‌د كه‌سروییه‌ك كه خۆی یاسازانێكی شاره‌زا بووه، مانایه‌كی تایبه‌تی هه‌یه. ئه‌مه به‌و مانایه‌یه شتێكی جیاواز به ناویی كورد بوونی نییه و ئه‌وه‌ی كه هه‌وڵێك بۆ ناساندنی نه‌ته‌وه‌یه‌ك به ناوی كورد هه‌یه، ئاژاوه‌یه.\nهه‌ر له‌و ساڵانه‌دا كتێبێكی دیكه له ئێران بڵاو كرایه‌وه به ناویی كورد و پیویستكی نژادی له نووسینی ره‌شید یاسه‌می كه كوردێكی خه‌ڵكی پارێزگای كرماشانه. له‌م كتێبه‌دا ڕه‌شید یاسه‌می هه‌وڵ ده‌دات هه‌موو ئه‌و بۆچوونانه ڕه‌ت بكاته‌وه كه كورد به ئێرانی نازانن و ئه‌و هه‌وڵ ده‌دات كورد به ئێرانی بزانێت و به پشت به‌ستن به به‌ڵگه مێژوویی و شوێنه‌واره‌كان هه‌موو هه‌وڵی خۆی ده‌خاته‌گه‌ڕ بۆ ئه‌وه‌ی ئێرانی بوونی كورد بسه‌لمێنێت. له‌و باره‌یشه‌وه لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی فره‌ڕه‌هه‌ندی زمانی، كلتوری، ئایینی و مێژوویی و شوێنه‌واری ئه‌نجام داوه. ئه‌نجامی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌یشی ئه‌وه‌یه كه كورد ئێرانییه.\nله‌م به‌رهه‌مه‌دا ڕه‌شید یاسه‌می قه‌ت نه‌یتوانیوه وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره بداته‌وه، كه ئه‌گه‌ر ئێرانێكی پێش میژووی ئیسلام بوونی هه‌یه و تێدا زمانی فارس و كلتوری فارس و نه‌ته‌وه‌ی فارس باڵاده‌ست بووه، بۆ چی زۆربه‌ی شوێنه‌واره‌كانی له ناوچه‌یه‌ك دایه كه ئه‌مڕۆ خاكی كوردستانه و له‌و ناوچانه‌دا بوونی نییه كه ئه‌مڕۆ خاكی نه‌ته‌وه‌ی فارس و كلتوری فارسه؟\nهه‌تا شۆڕشی گه‌لانی ئێران، ئه‌و دوو بابه‌ته، كتێبه به‌رچاوه‌كان بوون، كه هه‌ڵویستیان له‌باره‌ی نه‌ته‌وه‌ی كورده‌وه باسكراوه. هه‌ر دووی ئه‌م كتێبانه هه‌وڵیان داوه كورد به ئێرانی بناسێنن و كوردیان كردۆته به‌شێك له ئێران.\nدوای شۆڕشی گه‌لانی ئێران، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هۆكاره‌كانی شۆناسی نه‌ته‌وه‌یی ئێران گۆڕانی به‌سه‌ردا هات و دوو فاكتۆری موسلمان بوون و شیعه بوونیشی پێ زیاد كرا، ئه‌وا پێناسه‌كردنی كوردیش له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌ی باڵاده‌سته‌وه گۆڕانی به‌سه‌ردا هات. دوای ساڵی 1979 جیا له فاكتۆری ئێرانی بوون كه پشتی به به‌ڵگه‌ی مێژوویی ده‌به‌ست، ئه‌وان فاكتۆری موسلمان بوون بۆ ڕاگرتن و شیعه بوون بۆ دابه‌شكردنی كوردیش زیاد كرا. یه‌كێك له‌و كتێبانه‌ی كه له ساڵه‌كانی یه‌كه‌می شۆڕشی گه‌لانی ئێراندا بابه‌تی موسلمان بوونی زۆرتر تێدا توخ بووه‌ته‌وه كتێبی كوردستانی ئه‌حمه‌د موفتی زاده‌یه، كه زۆر گرنگی به‌و بابه‌ته داوه و سه‌ری خۆیشی له‌و ڕێگا دانا.\nدوای شۆڕش گه‌لانی ئێران، جیا له ڕوانگه‌ی فكری و ئاكادێمی، چه‌ندین ڕوانگه‌ی سیاسی به تایبه‌ت لایه‌نه چه‌په‌كانی ئێران له به‌رامبه‌ر كورد بوونیان په‌یدا كرد، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بابه‌تی ئه‌م باسه نییه ئه‌وان لێره‌دا باسی ناكه‌ین.\nقوناغێكی سێیه‌م كه له باره‌ی هه‌ڵویستی فكری و ئاكادێمی ئێران له‌باره‌ی كورد ده‌ستی پێكرد، ئه‌و قوناغه‌یه كه دوای ساڵی 1989 یا ڕوخانی یه‌كێتی سوڤیه‌ت هاته ئاراوه. له ڕاستیدا ڕووخانی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت ئه‌و پرسیاره‌ی بۆ ئێران و لایه‌نه فكری و سیاسییه‌كانی ئه‌و وڵاته هێنا ئاراوه ئایا به ئه‌گه‌ری هه‌ر گۆڕانكارییه‌ك له ئێران ئه‌زموونی یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت له‌وێ دووباره ده‌بێته‌وه. خودی ئه‌م پرسیاره چه‌ندین كتێب و به‌رهه‌م و لێكۆڵینه‌وه لێكه‌وته‌وه كه لێره‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌ین به كورتی ئاماژه به‌وان بده‌ین.\nچه‌نگیز پاڵه‌وان له كتێبی كلتوردا كار له سه‌ر بابه‌تێكی گرنگ ده‌كات. ئه‌و هه‌وڵ ده‌دات نه‌ته‌وه نه‌به‌ستێته‌وه به كلتوره‌وه له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌بینێت جیاوازییه‌كی زۆر له نێوان كلتوره‌كانی ناوچه‌كه‌دا هه‌یه، بۆیه له جیاتی كلتور بۆ پێناسه‌كردنی نه‌ته‌وه، ناوچه‌ی شارستانی ( حوزه تمدن) به‌كار دێنێت. به پشت به‌ستن به‌م بابه‌ته سنووری نه‌ته‌وه‌ی ئێرانی هه‌تا ئه‌و شوێنه درێژ ده‌كاته‌وه كه خاكی عه‌له‌وییه‌كان و زازاكانه له باكووری كوردستان. به واتایه‌ك هه‌تا دوایین شوێنی كوردستان ناوچه‌ی شارستانی ئێرانی درێژ ده‌كاته‌وه. به‌ڵام هاوكات هیچ نیگایه‌كی له‌سه‌ر خاكی ئه‌فغانستان نییه.\nتێكڕای هه‌وڵی چه‌نگیز پاڵه‌وان له كتێبی كلتور بۆ سڕینه‌وه‌ی كورد و چوارچێوه‌داركردنی نه‌ته‌وه‌ی ئێران له‌سه‌ر بنه‌مای ناوچه‌ی شارستانییه، ئه‌مه‌ش له كاتێك دایه ئه‌گه‌ر وه‌ها بێت ده‌بێ باوه‌ڕ به‌وه بكه‌ین كه ده‌بێ زۆربه‌ی نه‌ته‌وه‌كانی ئه‌مڕۆی دونیا بسڕینه‌وه له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌شێك له ناوچه‌یه‌كی شارستانین. بۆ نمونه سه‌یری ناوچه‌ی شارستانی چینی بكه‌ن ئه‌گه‌ر وا بێت ده‌بێ نیوه‌ی خۆرهه‌ڵات و باشووری خۆرهه‌ڵاتی ئاسیا ببنه به‌شێك له‌و وڵاته كه ئه‌مه به پێی هیچ پێوه‌رێكی زانستی ئه‌گه‌ری نییه.\nدوای بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌م كتێبه، حكومه‌تی ئێران ناوه‌ندێكی دانا به ناویی ناوه‌ندی لێكۆڵینه‌وه‌ی ستراتیژی سه‌ر به نووسینگه‌ی سه‌ركۆمار. له‌م ناوه‌نده‌دا به‌شێك تایبه‌ت كرا به لێكۆڵینه‌وه له‌باره‌ی نه‌ته‌وه، ناسیۆنالیزم، شوناس، مافی كه‌مایه‌تی، ئێتنیك.\nئه‌م ناوه‌نده جیا له‌بڵاوكردنه‌وه‌ی چه‌ندین ژماره وه‌رزنامه‌ی تایبه‌ت، چه‌ند كتێب له‌باره‌ی هاوبه‌ندی نه‌ته‌وه‌یی، شووناس، كێشه‌ی ئێتنیكی و ... بڵاو كرده‌وه كه ئه‌مانه‌یان گرنگن:\n- به‌ڕێوه‌به‌ری كێشه ئێتنیكییه‌كان له ئێران له نووسینی سه‌ید ڕه‌زا ساڵحی ئه‌میری\n- كۆمه‌ڵناسی شووناس له ئێران له نووسینی حوسین گوده‌رزی\n- ده‌روازه‌یه‌ك بۆ كلتور و شووناسی ئێرانی نووسینی مریه‌م سه‌نیع ئیجلال\n- هاوبه‌ندی نه‌ته‌وه‌یی له ئێران نووسینی داریوش قه‌مه‌ری\n- بنه‌ماكانی شووناسی ئێرانی له نووسینی قه‌دیری نه‌سری\n- ده‌وڵه‌تی مۆدێڕن و یه‌كپارچه‌یی نه‌ته‌وه‌یی له ئێران نووسینی داریوش قه‌نبه‌ری\n- كتێبی به‌ڕێوه‌به‌ری كێشه ئێتنیكییه‌كان له ئێران، هه‌وڵ ده‌دات خوێندنه‌وه‌ی زانستی بۆ هۆكاری دروستبوونی كێشه ئێتنیكییه‌كان له ئێران بدات و له دواییدا ڕه‌خنه له هه‌موو ئه‌و سیاسه‌تانه ده‌گرێت، كه بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌كان گیراونه‌ته به‌ر، چۆن به سیاسه‌تێكی سه‌ركه‌وتوویان نازانێت. له‌م كتێبه‌دا نووسه‌ر ده‌ڵێت كێشه‌ی كورد پێشتر خواستێكی كلتوری و ئابووری بووه، به‌ڵام ئێستا داواكردنی پشك له ده‌سه‌ڵاتی سیاسی هاتۆته‌سه‌ر.\nله‌ڕاستیدا، ئه‌م نووسه‌ره‌ش به هیچ شێوه‌یه‌ك بوونی كوردی وه‌ك نه‌ته‌وه لا په‌سه‌ند نییه و ته‌نها ڕه‌خنه له‌و سیاسه‌تانه ده‌گرێت له ئاست كورد گیراوه‌ته‌به‌ر.\nكتێبه‌كانی دیكه‌ی ئه‌م ناوه‌نده هه‌وڵی ئه‌وه ده‌ده‌ن كورد و نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌ی ئێران له شووناسی ئێرانی و نه‌ته‌وه‌ی ئێراندا بتووێننه‌وه و هه‌موویان كورد به به‌شێك له نه‌ته‌وه‌ی ئێران پێناسه ده‌كه‌ن. ئه‌مه‌ش له كاتێك دایه كه له مێژوودا شتێك به ناویی نه‌ته‌وه‌ی ئێران بوونێكی فیزیایی نییه.\nجیا له‌م ناوه‌نده، ناوه‌ندی لێكۆڵینه‌وه و گه‌شه‌پێدانی زانسته مرۆییه‌كانی ئێرانیش چه‌ندین كتێبی له باره‌ی كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌كان و به تایبه‌ت كورد چاپ كردووه كه به‌رچاوترینیان ئێران، شووناسی، نه‌ته‌وایه‌تی، ئێتنیكێتی به هه‌وڵی دكتۆر حه‌مید ئه‌حمه‌دی كۆكراوه‌ته‌وه تێدا ئێحسان هوشمه‌ند له وتارێكی لێكۆڵینه‌وه‌یی كێشه‌ی كورد به كێشه‌یه‌كی ئابووری ده‌خاته به‌رباس و به پشت به‌ستن به ئامار هه‌وڵ ده‌دات، بیسه‌لمێنێت كورد كێشه‌یه‌كی ئابوورییه نه‌ك مافێكی سروشتی.\nله سه‌رده‌می سه‌ركۆماری ئه‌حمه‌دی نه‌ژاد ناوه‌ندی لێكۆڵینه‌وه‌ی ستراتیژی ئێران گۆڕا به ناوه‌ندی تاووتوێی ستراتیژی سه‌ركۆماریی.\nسیاسه‌تی ئه‌م ناوه‌نده به‌ته‌واوی جیاوازه له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و سیاسه‌ت و ڕوانگانه‌ی كه پێشتر له‌باره‌ی كورد گیراوه‌ته‌وه به‌ر. ئه‌گه‌ر پێشتر كوردیان به به‌شێك له ئێران و نه‌ته‌وه‌ی ئێران و كلتوری ئێران و مێژووی ئێران ده‌هێنا ئه‌ژمار و كوردیان له نێو شووناسی ئێرانیدا ده‌توانه‌وه، ئه‌وا له‌م ناوه‌نده‌دا به‌ته‌واوی سیاسه‌تێكی دیكه گیرایه به‌ر.\nناوه‌ندی تاووتوێی ستراتیژی سه‌ركۆماری ئێران، له ئاست كورد ئه‌م جاره ڕوانگه‌ی پارچه‌پارچه كردنی شووناسی كوردی گرته‌به‌ر. به‌و مانایه ئه‌م ناوه‌نده هه‌وڵ ده‌دات كوردی خۆرهه‌ڵاتی كوردستان به تایبه‌تی پارچه پارچه بكات. بۆ ئه‌م كاره‌ش زۆرتر پشتی به ڕوانگه و بۆچوونه‌كانی گارنیگ ئاساتوریانی ئه‌رمه‌نی به‌ستووه.\nگارنیگ ئاساتوریان دامه‌زرێنه‌ی ناوه‌ندێك بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی كوردناسی له ئێریڤانی ئه‌رمێنیایه. مامۆستای زانكۆیه و جیا له‌م ناوه‌نده كوردناسییه، به‌رپرسی ناوه‌ندێكی ئێران ناسییه له ئێریڤان و دوو بڵاوكراوه‌ی ئێراننامه و ئاكتا كوردیكاشی له ئه‌ستۆیه. له‌م دواییانه كتێبێكی به ناوی كورده‌كان و سه‌رچاوه‌ی ئه‌وان به زمانی فارسی له ئێران بڵاوبووه‌وه.\nگارنیگ له‌و باوه‌ڕه‌دایه "ئه‌گه‌ر له ئێران زمانێكی دیكه جگه له زمانی فارسی له قوتابخانه‌كان بگوترێته‌وه ئه‌و په‌ڕه‌كه‌ی بیست ساڵ ناخاێنێی وڵاتی ئێران له‌به‌ر یه‌ك هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه."\n" كورد خاوه‌نی شووناس نییه و كه‌سانێك به تۆپزی خه‌ریكی سازكردنی شووناسێكی ساخته بۆ كوردن."\nئاساتوریان له‌و باوه‌ڕه دایه "زمانی كوردی و به‌لوچی و .... زمانی ناولانكن."\nئه‌و سێ فاكته‌ی كه له سه‌ره‌وه هێنامان دژیه‌كی زۆریان له نێواندا هه‌یه. به‌ڵام ته‌نها به‌و پرسیاره ڕازی ده‌بین، چۆن ده‌كرێ زمانی ناو لانك كه ده‌سته‌واژه‌یه‌كی ته‌واو نازانستییه، بتوانێت دوای بیست ساڵ ئێران پارچه پارچه بكات؟ كه‌وایه ئه‌وانه زمانن كه ئێران پارچه پارچه ده‌كه‌ن.\nبه شێوه‌یه‌كی گشتی ئاساتوریان له كتێبه‌كه و له ئه‌نجامی كاره‌كه‌ی ده‌گاته ئه‌و ئه‌نجامه كه له‌كه‌كان كورد نین، هه‌روه‌ها گۆرانیش ( هه‌ورامی) به كورد نازانێت.\nدوای بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م كتێبه به زمانی ئێنگلیزی و وه‌رگێڕانی بۆ سه‌ر زمانی فارسی ناوه‌ندی تاووتوێی ستراتیژی سه‌ركۆماریی ئێران ئاتاسوریانی بانگهێشت كرد و چه‌ندین كۆڕی بۆ گرت. دوای ئه‌و كۆڕانه حكومه‌تی ئێران به شێوه‌یه‌كی ڕه‌سمی له‌كه‌كانی به قه‌ومێكی ( ئێتنیك) سه‌ربه‌خۆ ناساند. ئه‌مه‌ش له كاتێك دایه كه چه‌ندین ساڵه به شێوه‌ی ناڕه‌سمی و له ڕێگای ده‌ستوپه‌یوه‌ندییه حكومییه‌كانی ئه‌و بۆچوونه‌یشی له نێو هه‌ورامییه‌كان بڵاوكردۆته‌وه.\nله‌لایه‌كی دیكه‌یشه‌وه ماوه‌ی چه‌ندین ساڵه سه‌ید جه‌واد ته‌باته‌بایی فه‌یله‌سوفی ئێران له كاره‌كانیدا كار له‌سه‌ر شووناسی ئێران و چۆنیه‌تی پێناسه‌كردنی شووناسی ئێرانی ده‌كات. ئه‌ویش له كاره‌كانیدا ئه‌وه‌نده‌ی پێڕاگه‌یشتووم و بینیومه ئاراسته‌یه‌كی جیاوازی له‌باره‌ی كورده‌وه نییه. به‌ڵام به هۆی نه‌بوونی نووسراوه‌كانی له‌به‌ر ده‌ستمدا نه‌متوانی به وردی باسی بۆچوونی بكه‌م.\nڕوانگه فكر و ئاكادێمییه‌كانی ئێران سه‌باره‌ت به مافی كورد، له سه‌ره‌تاوه چۆن بیچمی گرتووه تا ئێستاش ته‌نها ره‌نگی گۆڕاوه‌و هیچ گۆڕانێك له گه‌وهه‌ری بابه‌ته‌كه‌دا نه‌كراوه. ئه‌مه‌ش له‌وه‌وه سه‌رچاوه ده‌گرێت له تێكڕای ئه‌و ڕوانگانه‌ی باس كرا، هه‌موویان هه‌وڵیان بۆ تواندنه‌وه‌ی كورد و ڕه‌تكردنه‌وه‌ی مافی كورد بووه. هیچ ڕێچكه‌یه‌كی فكری یا ئاكادێمی یا خود كه‌سایه‌تییه‌ك له ئێراندا ( وه‌كو ئه‌وه‌ی له توركیا ئێسماعیل بێشكچی كردی) سه‌ری هه‌ڵنه‌داوه كه كورد به شایسته‌ی مافی خۆی بزانێت.\nله‌لایه‌كی دیكه‌یشه‌وه پێویسته ئه‌وه بڵێن كه هه‌موو ئه‌و ڕوانگانه‌ی كه له ئێراندا له‌باره‌ی كورده‌وه دروست بوون له ئێستادا هه‌موویان به ئاراسته‌ی جیاواز و به یه‌ك ئامانجه‌وه چالاكییان هه‌یه. بوونی ئه‌م ئاراسته جیاوازانه باری قورس له بواری فكری و ئاكادێمییه‌وه قورستر ده‌كات و پێویسته هه‌ڵویستی فكری و زانستی له ئاست هه‌ر یه‌ك له‌و ڕێچكانه‌دا هه‌بێت.\nكورد و دیموكراسی


ئاژانسی ده نگو باسی کوردستان: ئیستا لە کوردستان جاشمان هەییە و جاشی جاشیشمان هەیە ئەوانی وا جاشن لە ئەو کەسانە مەترسیدارترەن کە جاشی جاشن بوو چی ئەلێن جاشی جاش؟ کەسانێک یان ریکخراوەێک هەییە کە خۆی بووخۆیی جاشی بیگانییە بەلام کەسانێک دەبن بە کویلەی ئەو ریکخراوە جاشە جا دەبن بە جاشی جاش. بوو نەمونە ئەو کەسانی وا هاوکاری پارتە جاشەکان دەکەن دەبن بە جاشی جاش،، ئەو کەسانی وا کار بوو پارتی بارزانی دەکەن جاشی جاشن\nئیستا لە کوردستان جاشمان هەییە و جاشی جاشیشمان هەیە ئەوانی وا جاشن لە ئەو کەسانە مەترسیدارترەن کە جاشی جاشن بوو چی ئەلێن جاشی جاش؟ کەسانێک یان ریکخراوەێک هەییە کە خۆی بووخۆیی جاشی بیگانییە بەلام کەسانێک دەبن بە کویلەی ئەو ریکخراوە جاشە جا دەبن بە جاشی جاش. بوو نەمونە ئەو کەسانی وا هاوکاری پارتە جاشەکان دەکەن دەبن بە جاشی جاش،، ئەو کەسانی وا کار بوو پارتی بارزانی دەکەن جاشی جاشن\nله لایه‌ن ئاژانسی ده نگو باسی کوردستان ajansknews kl. ۱۲/۰۲/۱۳۹۵ ۰۱:۲۰:۰۰ بعدازظهر


ده‌مه‌وێت له‌گه‌ڵت بخه‌وم ….جویس مانسور – Denegkan\nده‌مه‌وێت له‌گه‌ڵت بخه‌وم ….جویس مانسور\nbyنه‌به‌ز\tApril 1, 2013\tئەدەب\nپرچه‌كانم بئاڵێن له هه‌موو روخسارت و\nده‌مه‌وێت له‌گه‌ڵ تۆ بخه‌وم\nپشت بكه‌ینه پشتی یه‌ك\nبه‌بێ ئه‌وه‌ی هه‌ناسه‌یك بده‌ین بۆنی جیایی لێبێت.\nبه‌بێ ئه‌وه‌ی قسه‌یه‌ك بكه‌ین په‌رێشانمان بكات\nبه‌بێ ئه‌وه‌ی چاوه‌كانمان درۆ بكه‌ن..\nروبكه‌ینه یه‌كتر و غه‌رقی عاره‌ق بین\nده‌مه‌وێت به‌نه‌رمونیانی جه‌سته‌مه‌وه\nقاچه‌كان توشی له‌رزین بكه‌م\nبه نه‌شئه‌یه‌كی شێتانه‌وه\nبتخه‌مه ژێر سێبه‌ره‌كه‌ی خۆم\nبه ماچه‌كانت، جه‌سته‌م چه‌كوش باران كه‌یت\n” جویس مانسور”\n– جویس مانسور. به ئه‌سڵ جوله‌كه‌یه‌كی خه‌ڵكی میسره و له ساڵی ( 1928) له‌دایك بوه‌و. پاشان ده‌چێته به‌ریتانیا و پاریس. یه‌كێكه له شاعیره سوریالیه‌كانی ساڵانی رابردوو.و خۆشی زۆر له ژێر سوریاله‌كانی پاریسدا بوه. له‌ته‌مه‌نیدا (16) كتێبی شیعری و شانۆنامه‌ی نوسیوه. له ساڵی (1986) به‌نه‌خۆشی سه‌ره‌تان كۆچی دوایی كرد…\nPrevious فه‌رامۆشی … هه‌ردی شه‌فيق\nNext ئاکا نیوز لەگەڵ ئەڵماس مستەفادا


چالاكیه‌كانی حیزبوڵا هه‌ڕه‌شه له ئاگربه‌ست ده‌كەن له سوریا\nشاره‌زایان ده‌ڵێن ئه‌م حیزبه ئه‌جێندایه‌كی ئێرانی پیاده‌ده‌كات له سوریا كه ئامانجی جێگیركردنی پێی ئێرانه له ژماره‌یه‌ك وڵاتدا له ناوچه‌كه‌دا.\nجونه‌ید سه‌لمان له به‌یروت\nخه‌ڵك ده‌بینرێن له خاڵێكی پشكنین ده‌په‌ڕنه‌وه، له‌كاتێكدا چه‌كدارانی ئۆپۆزسیۆن و خێزانه‌كانیان خۆیان ئاماده‌ده‌كه‌ن بۆ به‌جێهێشتنی شارۆچكه‌ی ده‌یر كانون له ناوچه‌ی وادی به‌راده، رۆژی 11 كانونی دووه‌م، وه‌ك به‌شێك له رێككه‌وتنێكی ئاگربه‌ست له‌گه‌ڵ حكومه‌تی سوریا. ئه‌م ئاگربه‌سته لاوازه له سوریا له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌ی كرده‌وه‌كانی رژێمی ئێران و دارده‌سته‌كانیدا له ناوچه‌كه، به‌تایبه‌تی حیزبوڵا. [په‌یامنێرێك \_ ئاژانسی فرانس پرێس]\nكرده‌وه‌كانی حیزبوڵای لوبنانی له سوریا هه‌ڕه‌شه له‌و ئاگربه‌سته ده‌كات كه له 30 كانونی یه‌كه‌مدا راگه‌یه‌ندراو و خۆی له خۆیدا لاوازه، شیكاروانان به دیارونایان وت.\nوتیان، شه‌ڕ له سوریا زه‌وییه‌كی به‌پیت بووه بۆ لایه‌نه جۆراوجۆره ناوچه‌ییه‌كان تا به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانیان په‌ره‌پێبده‌ن له‌ڕێی داردەستەکانیانەوە. له‌كاتێكدا ئاماژه‌شیان به‌وه دا كه حیزبوڵا ئه‌جێندایه‌كی ئێرانی پیاده‌ده‌كات كه هه‌وڵده‌دات بۆ كۆنترۆڵكردنی پرۆسه‌ی بڕیاردان له سوریا و به‌رفراوانكردنی ده‌سه‌ڵاتی له ژماره‌یه‌ك وڵات له ناوچه‌كه‌دا.\nسكرتێری گشتی كۆمه‌ڵه‌ی جیهانی بۆ وریابوونه‌وه‌ی ئیسلامی، عه‌لی ئه‌كبه‌ر ویلایه‌تی، كه راوێژكارێكی باڵای سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌یه بۆ ره‌هبه‌ری باڵا، رۆژی 3 كانونی دووه‌م وتی حیزبوڵا سوریا به‌جێناهێڵێت كاتێك ئاگربه‌سته‌كه جێبه‌جێده‌كرێت.\nرۆژی 31 كانونی یه‌كه‌م سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی سیاسیی حیزبوڵا، سه‌ید ئیبراهیم ئه‌مین سه‌ید، وتی باڵی سیاسیی حیزبه‌كه به‌چالاكی ده‌مێنێته‌وه له سوریادا تا كۆتایی ناكۆكیه‌كان.\nئه‌گه‌ر ئاگربه‌سته‌كه به‌رده‌وامبێت، ئه‌وا بڕیاره دانوسانه سیاسیه‌كان له‌نێوان رژێمی سوریا و ئۆپۆزسیۆندا له ئه‌ستانه‌ی پایته‌ختی كازاخستان رۆژی 23 كانونی دووه‌م ده‌ستپێبكه‌ن.\nبه‌ڵام ئاگربه‌سه‌كه هه‌ژێندراوه له‌لایه‌ن فڕۆكه جه‌نگیه‌كانی سوریاوه كه به‌رده‌وامن له هێرشه ئاسمانیه‌كانیان له چه‌ندین ناوچه‌ی وڵاتدا.\nمامۆستای زانسته سیاسیه‌كان له زانكۆی ئه‌مریكی له به‌یروت، هیلال خه‌شان، وتی رژێمی ئێرانی نایه‌وێت سه‌قامگیربوونی ئاشتی له سوریا ببینێت، چونكه ئه‌وه ده‌شێت بابه‌تی گۆڕینی رژێم بهێنێته پێشه‌وه "كه له‌لایه‌ن ئێرانیه‌كانه‌وه ره‌تده‌كرێته‌وه".\nخه‌شان به دیارونای وت كه له هه‌مانكاتدا "حیزبوڵا هه‌وڵده‌دات، له‌ڕێی ئاماده‌ییه‌وه له سوریا، كۆنترۆڵی ئه‌و ناوچانه‌ی سوریا بكات كه سنوریان به لوبنانه‌وه‌یه و ئه‌وه ده‌رده‌خات كه هێزه‌كانی حیزبه‌كه له سوریادا ده‌مێننه‌وه".\nوتی: "به‌رده‌وامیی نائارامی و ته‌نگه‌ژه‌كان له سوریا خزمه‌تی [حیزبوڵا] و ئێران ده‌كات و واده‌كات حكومه‌تی سوریا به‌رده‌وام پشتیان پێ ببه‌ستێت."\nحیزبوڵا به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی ئێران ده‌پارێزێت\nمامۆستایه‌كی زانكۆی ئه‌مریكی له به‌یروت، رامی عوله‌ییق، كه ئه‌ندامێكی پێشووی حیزبوڵایه و دوو په‌رتوكی ره‌خنه‌گرانه‌ی ده‌رباره‌ی ئه‌زمونی خۆی له‌م پارته‌دا نوسیوه، وتی: "ئه‌م پارته هیچ دوودڵ نه‌بوو له ده‌ستێوه‌ردانی سه‌ربازی له سوریا، به‌هۆی بڕواكان و خه‌مڵاندنه‌كانیه‌وه كه سنوره‌كانی لوبنان تێده‌په‌ڕێنن."\nعوله‌ییق به دیارونای وت حیزبوڵا گوێنادات به‌و كاریگه‌رییانه‌ی ده‌شێت بڕیاره‌كه‌ی بۆ ده‌ستێوه‌ردان له شه‌ڕی سوریا هه‌یبێت بۆ سه‌ر لوبنان. ئاماژه‌شی دا به‌وه‌ی پارته‌كه "تێوه‌گلاوه له تاوانی شه‌ڕی هه‌ڕه‌مه‌كیه‌وه و ده‌ره‌نجامه درێژخایه‌نه‌كانی به‌مزوانه ده‌كه‌ونه به‌رچاو".\nبه‌رپرسێكی ره‌وتی موسته‌قبه‌ل و په‌رله‌مه‌نتاری پێشوو، مسته‌فا عه‌لوش، به دیارونای وت حیزبوڵا به "لقێكی تایبه‌تیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی ئێرانی" دەژمێردرێت.\nوتی رژێمی ئێرانی "به‌سه‌ختی كارده‌كات بۆ ته‌ئمینكردنی رێگایه‌كی سه‌لامه‌ت به سوریادا به‌ره‌و لوبنان ، چونكه ئه‌مه‌ی دواییان [لوبنان] وه‌ك پێگه‌یه‌كی پێشكه‌وتوو وایه بۆ ئێران له خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا".\nوتیشی: "هه‌ر بۆیه ده‌شبینین شه‌ڕه‌كان له‌گه‌رمه‌یاندان له ده‌وروبه‌ری دیمه‌شقی پایته‌خت" و ئاماژه‌شی به‌وه دا كه ئێران هه‌وڵیداوه بۆ هێنانه‌كایه‌ی واقعیه‌تێكی سه‌ربازی و دیمۆگرافی له‌و ناوچه‌یه‌دا كه دیمه‌شق به لوبنانه‌وه ده‌به‌ستێته‌وه.\nهه‌روه‌ها وتی له‌پاڵ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی ئێران له ناوچه‌كه‌دا، سوربوونی حیزبوڵا له‌سه‌ر شه‌ڕكردن له سوریا زه‌وییه‌كی به‌پیت دابینده‌كات بۆ هاتنه‌كایه‌ی گروپه توندڕه‌وه‌كان له تایه‌فه‌كانی تردا.\nوتی ئه‌م هه‌لومه‌رجانه بوونه‌ته‌هۆی هاتنه‌كایه‌ی گروپی وه‌ك "دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام" (داعش) و به‌ره‌ی نوسره، كه ئێستا ناسراوه به به‌ره‌ی فه‌تح ئه‌لشام، وه ده‌شێت بشبێته‌هۆی هاتنه‌كایه‌ی گروپی توندوتیژی تر.\nره‌واییبه‌خشین به هاتنه‌كایه‌ی گروپه توندڕه‌وه‌كان\nمامۆستای په‌یوه‌ندیه نێوده‌وڵه‌تیه‌كان له زانكۆی ئه‌مریكی له به‌یروت، عیماد سه‌لامه، به دیارونای وت ئاماده‌یی ئه‌م پارته له سوریا به‌شێكه له ناكۆكیه‌كانی سوریا و هه‌ر بۆیه به‌شێكه له چاره‌سه‌ریش.\nوتی: "پارته‌كه رۆڵێكی سه‌ربازیی هه‌یه كه سودی سیاسیی بۆ ئێران هه‌یه له هه‌ر جۆرێك چاره‌سه‌ردا بۆ قه‌یرانی سوریا و رۆڵی پته‌وده‌كات له دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاتدا."\nهه‌ر بۆیه هه‌ر چاره‌سه‌رێك كه به‌رژه‌وه‌ندیی ئێران مسۆگه‌ربكات له سوریا و مه‌ترسی له‌سه‌ر رژێمی سوری لابه‌رێت، ده‌ره‌نجامی پاشه‌كشێی سه‌ربازیی حیزبوڵا ده‌بێت و هه‌روه‌ها میلیشیا شیعه‌كانی تریش ، سه‌لامی وتی.\nوتیشی: "هه‌ر ئاماده‌ییه‌كی هێزی سه‌ربازیی بیانی له‌سه‌ر خاكی سوریا خزمه‌ت به لۆژیكی ئاماده‌یی هێزه بیانیه‌كانی تر ده‌كات."\nبه هه‌مان شێوه، هه‌ر میلیشیایه‌كی تایه‌فه‌گه‌را به‌هانه‌ی بوونی به‌رامبه‌ره‌كه‌ی ده‌دات به‌ده‌سته‌وه ، سه‌لامه وتی، وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك به داعش و به‌ره‌ی نوسره.\nوتیشی: "له‌م رووه‌شه‌وه، ئاماده‌یی حیزبوڵا و هێزه شیعه‌كانی تر ره‌واییده‌به‌خشێت به ئاماده‌یی هێزه ئیسلامیه توندڕه‌وه‌كانی تر كه دژی رژێم شه‌ڕده‌كه‌ن و به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه."\nحزبوڵا تابێت روبه‌ڕووی به‌رهه‌ڵستیی ناوەکی زیاتر ده‌بێته‌وه له‌سه‌ر رۆڵی له سوریا\nده‌ستێوه‌درانی ئه‌م میلیشیا لوبنانیه له شه‌ڕی سوریادا بووه‌ته هۆی ناكۆكیه‌كی زیاتر له‌نێوان ئه‌ندامان و هه‌وادارانی حزبه‌كه‌دا، شیكاران ده‌ڵێن.\nوه‌زیری دره‌وه‌ی فه‌ره‌نسا ده‌ڵێت ئێران هه‌وڵده‌دات 'ته‌وه‌ر'ی هه‌رێمی دروستبكات\nتاقیكردنه‌وه‌ی موشه‌ك له‌لایه‌ن ئێرانه‌وه له‌سه‌ره‌وه‌ی لیستی وروژاندنه‌كانه\nرژێم چه‌ندین جار لایداوه له یاسا و رێكه‌وتنه نێوده‌وڵه‌تیه‌كان له زنجیره‌یه‌ك پێشێلکارییدا كه هه‌ڕه‌شه له ئاسایشی ناوچه‌كه ده‌كه‌ن، شاره‌زایان وتیان.\nئه‌و پۆلیسانه‌ی لە کوشتنی خۆپیشاندەرانی عێراقییەوه تێوەگلاون له ئه‌ركیان هەڵپەسێردران\nلێکۆڵینەوەیەك کە دوای کوشتنی دوو خۆپیشاندەر لە رۆژی یەکشەممە لە ناوەندی بەغدا بەگەڕخرا، سەریکێشا بۆ هەڵپەساردنی ئه‌ركه‌كانی سێ پۆلیس.\nروسیا سەدان کەس راده‌كێشێت بۆ نێو میلیشیاكانی دەرعا\nسەدان لاو راهێنانی خۆیان تەواوکردووە لە کەمپەکانی راهێنانی سوپای روسیا و ئەوانەی لەلایەن میلیشیای فەیلەقی 5ی سەربە روسیاوە بەڕێوەدەبرین.\nشرۆڤەکاران: ڤیدیۆیەکی پڕوپاگەندەی داعش لاوازیی شانەکانی گروپە تیرۆریستییەکە پیشاندەدات بەهۆی نیگەرانییەوە لە میلیشیاکانی سەر بە ئێران، بەرپرسانی عێراق پلانی پاراستنی سنوور دادەنێن هەوڵەکانی ئه‌مینكردنی ئینتەرنێت له‌دژی داعش سەرکەوتوون