عەبدولمەهدی: دەستلەكارناكێشمەوە – Knwe.org\nسەرەکی » دۆسێ » عەبدولمەهدی: دەستلەكارناكێشمەوە\nپاكێجێك دەداتە پەرلەمان\nنوسینگەی سەرۆك وەزیرانی عیراق رایدەگەیەنێت، عادل عەبدولمەهدی لە كارەكەی خۆی وەك سەرۆك وەزیرانی عیراق بەردەوام دەبێت و هیچ نیازێكی نییە دەستلەكاربكێشێتەوە.\nسەرچاوەیەك لە نوسینگەی سەرۆك وەزیرانی عیراق لە 27ی تشرینی یەكەمی 2019 رایگەیاندبوو»عادل عەبدولمەهدی، سەرۆك وەزیرانی عیراق بەهیچ جۆرێك باسی دەستلەكاركێشانەوەی نەكردووە، تەنانەت ئەو بابەتەی لەگەڵ كەسە هەرە نزیكەكانیشیدا باسنەكردووە».\nبە گوتەی سەرچاوەكەی نوسینگەی سەرۆك وەزیرانی عیراق»عادل عەبدولمەهدی باشكردنی رەوشی خۆپیشاندانەكانی عیراق، وەك ئەركێك تەماشادەكات، و بە پێویستی دەزانێت داواكاریەكانی خۆپیشاندەران جێبەجێبكات و گۆڕانكاریی لە وەزارەتەكاندا بكات».\nسەرچاوەكە دەڵێت» عەبدولمەهدی رەتیكردووەتەوە لەئێستادا هیچ خواست یان بیرۆكەیەكی هەبێت لەبارەی دەستلەكاركێشانەوەی لە پۆستەكەی وەك سەرۆك وەزیرانی عیراق»خستەڕووی ئەو بابەتەشی بە مایەی شەرمەزاریی داناوە.\nماوەی چەند رۆژێكە خۆپیشاندانی ناڕەزایی لە بەغدای پایتەخت و چەند پارێزگایەكی تری ناوەڕاست و باشوری عیراق دەستیپێكردووەتەوە، بەهۆی پێكداهەڵبژاردنی نێوان خۆپیشاندەران و هێزە ئەمنییەكانیش، دەیان كەس كوژراون و سەدانی تریش برینداربوون.\nخۆپیشاندەران شوێنی خۆپیشاندان و مانگرتنیان گۆڕی و جەختییان لەسەر بەردەوامبوونی خۆپیشاندانەكان كردەوە، تا ئەوكاتەی داواكارییەكانیان جێبەجێ دەكرێت كە بریتین لە دەستلەكاركێشانەوەی حكومەت و دادگاییكردنی بكوژانی خۆپیشاندەران.\nپێشتر وتەبێژی حكومەتی عیراق رایگەیاندبوو، عادل عەبدولمەهدی، سەرۆك وەزیرانی عیراق پاكێجی گۆڕانكاریی وەزاریی دەداتە پەرلەمانی عیراق و گۆڕانكاریەكە پێنج وەزارەت دەگرێتەوە، بۆ ئەو مەبەستەش كاندیدی نوێی وەزارەتەكان لەلایەن سەرۆك وەزیرانەوە پێشكەش دەكرێت.\nسەعد حەدیسی، وتەبێژی حكومەتی عیراق لە لێدوانێكی رۆ‌و راگەیاندوە، سەرۆك وەژنامەوانیدا رایگەیاندبوو، سەرۆك وەزیرانی عیراق پاكێجكی گۆڕانكاریی وەزاری پێشكەش دەكات، گۆڕانكاریەكەش بە جۆرێكە كە پێنج بۆ شەش وەزیری ئێستای حكومەت دەگرێتەوە و لە جێگەیانددا كەسانی تر دادەنرێن.\nبە گوتەی حەدیسی، كاندیدی پۆستە وەزارییەكان لەلایەن خودی عەبدولمەهەدییەوە پێشكەش دەكرێن و رەوانەی پەرلەمان دەكرێن بۆ پەسەندكردنیان.\nحەدیسی دەڵێت»وادەی گۆڕانكارییەكان پەیوەستە بەوەی كەی كۆبونەوەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق رێژەی یاسایی ئامادەبوانی تەواو دەكات و بەرنامەی گۆڕانكارییەكان دەخرێتە، تا لە دانیشتنەكاندا دەنگییان لەسەر بدرێت و پەسەندبكرێت».\nكۆمسیۆنی مافی مرۆڤی عیراق لە 26ی تشرینی یەكەمی 2019، ئاماری دوو رۆژی قوربانیانی خۆپیشاندانەكانی بەشێك لە شارەكانی عیراقی بڵاوكردەوە و رایگەیاندبوو» 63 كەس كوژراون و 2595 كەسیش برینداربوون».\nبە گوێرەی ئامارەكەی كۆمسیۆنی مافی مرۆڤی عیراق كە ئێوارەی شەممەی رابردوو بڵاویكردەوە»63 خۆپیشاندەر لە پارێزگا جیاجیاكانی عیراق كوژراون كە داوای رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی و باشكردنی ئاستی خزمەتگوزاریان دەكرد».\nكۆمسیۆنی مافی مرۆڤی عیراق لە بەیاننامەكەیدا لەو بارەیەوە رایگەیاندبوو،» كوژراوەكان لە هەریەك لە پارێزگاكانی بەغدا، میسان، زیقار، دیوانیە، بابل بووە و لە هەمان كاتدا 2595 كەسی تر برینداربوون كە هێزە ئەمنییەكانیشیان تێدایە».\nهەر لە بەیاننامەكەدا هاتبوو»لەو خۆپیشاندانەدا 83 بینای حكومی و بارەگای حزبی لە پارێزگاكانی دیوانیە و میسان و واست و زیقارو بەسرەو موسەننا و بابل و كەربەلا، سوتێنراون».\nهەر لە بارەی رووداوەكانی خۆپیشاندانەكان و لەو كاروكردەوانەی دەچنە خانەی تێكدەریی، رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان ڕایگەیاندبوو، پێویستە رێگری لەو گروپانە بكرێت كە هەوڵدەدەن داواكاریی خۆپیشاندەران بەلاڕێدا ببەن و سەقامگیری عیراق تێكبدەن، بەپێویتسیشی زانیبوو، رێگە بەوانە نەدرێت كە هەوڵەكانی حكومەت لەبار دەبن.\nجێنین هێنیس پلاسخارت نوێنەری تایبەتی سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان لە عیراق لە لە بەیاننامەیەكدا، نیگەرانی خۆی بەرانبەر هەوڵی گروپە چەكدارەكان بۆ تێكدانی سەقامگیری و هەڕەشەدروستكردن لەسەر یەكپارچەیی عیراق و زەوتكردنی مافی خۆپیشاندەران و داوا رەواكانیان دەربڕیبوو.\nبە گوتەی نوێنەری تایبەتی سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان»نابێت رێگە بەگروپە چەكدارەكان بدرێت خۆپیشاندانەكان بشێوێنن و بەلاڕێیدا ببەن و هەوڵەكانی حكومەتیش بەرامبەر خۆپیشاندەران لەبارببرێت، چونكە عیراق قۆناغێكی زۆری بڕیوە و چیتر بەرگەی توندوتیژی نوێ ناگرێت».\nجێنین هێنیس پلاسخارت دەڵێت»تائێستا كۆتوبەند لەسەر تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان هەڵنەگیراوە و خزمەتگوزاریی ئینتەرنێتیش پچڕاوە، داواش لە تەواوی لایەنە عیراقییەكان دەكرێت هەوڵەكانیان بۆ بەرگرتن لەكاری تێكدەرانە بخەنەگەڕ و ڕووبەڕووی ئەوانەش ببنەوە كە دەبنە مایەی شێواندن و بەلاڕێدابردنی خۆپیشاندانەكان، داواكاری خەڵكیش بەهەند وەربگیرێت بۆ لێپیچینەوە لەوانەی بوونەتە مایەی دروستكردنی پشێوی تێكدانی ئارامی».


كه‌سه سه‌ركه‌وتوه‌كان به‌ر له‌وه‌ی بخه‌ون ئه‌م 7 كاره ده‌كه‌ن\nئه‌و كارانه‌ی به‌ر له چونت بۆ نێو جێگا ده‌یانكه‌یت كاردانه‌وه‌ی زۆری هه‌یه له‌سه‌ر كه‌سایه‌تیت، كۆمه‌ڵێك خاڵی هاوبه‌شیش هه‌یه كه زۆركات كه‌سه سه‌ركه‌وتوه‌كان به‌ر له خه‌وتنیان ئه‌نجامی ده‌ده‌ن، ئایا تۆش له‌وانیت؟\n1- ده‌خوێننه‌وه: خوێندنه‌وه به‌ر له خه‌وتن گرنگیه‌كی زۆری هه‌یه‌و مێشكت ئاسوده ده‌كات، جگه له‌وه‌ی كاتێكی باشیشه بۆ ئه‌وه‌ی كه‌مێك بخوێنیته‌وه‌و هۆشیاری خۆت زیادبكه‌یت.\n2- پلانی سبه‌ی داده‌نێن: كه‌سه سه‌ركه‌وتوه‌كان به‌ر له‌وه‌ی بچنه نێو جێگه‌وه یاخود بخه‌ون، له مێشكیاندا یان به نوسین پلانی سبه‌ینێیان داده‌نێن.\n3- ئه‌و ڕۆژه چیانكردووه: ئه‌م كه‌سانه شه‌وانه كه‌مێك بیر له‌وه ده‌كه‌نه‌وه كه ئه‌مڕۆ له ژیایاندا چ گرگیه‌كی هه‌بوو، بۆ ئه‌وه‌ی 3 كاری گرنگ به بیری خۆیان ده‌هێنه‌وه كه له‌و ڕۆژه‌دا ئه‌نجامیان داوه.\n4- نوێژ یاخود یۆگا: به‌پێی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك شه‌وانه به‌ر له خه‌وتن ئه‌نجامدانی 10 خوله‌ك یۆگا، یاخود په‌رستش بۆ كه‌سه باوه‌ڕداره‌كان، ئارامیه‌كی باشی ده‌رونیان پێده‌به‌خشێت.\n5- له كار دورده‌كه‌ونه‌وه: كه‌سه سه‌ركه‌وتوه‌كان ماوه‌ی خه‌وتنیان بۆ پشودانی مێشك به‌كارده‌هێنن، بۆنمونه له‌و كاته‌دا چێكی ئیمه‌یڵ یاخود هه‌ر شتێكی دیكه ناكه‌ن كه په‌یوه‌ستبێت به كاره‌كه‌یانه‌وه.\n6- گه‌شبینن: كه‌سه سه‌ركه‌وتوه‌كان له كاتی پاڵكه‌وتنیاندا گه‌شبینانه بیرده‌كه‌نه‌وه‌و هه‌وڵده‌ده‌ن به مێشكێكی ئاسوده‌وه بخه‌ون.\n7- كات بۆ خێزان: ئه‌و كه‌سانه به‌ر له‌وه‌ی بچنه سه‌ر جێگاش كاتێكی كه‌م بۆ پشودان و قسه‌ی خۆش له‌گه‌ڵ خانه‌واده یاخود منداڵه‌كانیان به‌سه‌رده‌به‌ن.\nئه‌م بابه‌ته 4834 جار خوێنراوه‌ته‌وه\nچۆن ده‌زانیت كه كه‌سێكی ڕه‌شبینیت یاخود نا؟


2018-08-29 – پەڕە 2 – basknet.org\nئەرشیفی ڕۆژانە: 2018-08-29\nجێگری باڵیۆزی ئێران: به‌هێزبوونی په‌یوه‌ندییه‌کانی تاران و به‌غدا ڕکابه‌ره‌کانی نیگه‌ران کردووه\nموسا عه‌لیزاده ته‌باته‌بایی سه‌باره‌ت به‌و پڕوپاگه‌نده‌ی که دژ به هاتنی گه‌شتیارانی عێراق بۆ ئێران ده‌کرێت، وتی: پاش ڕووخانی ده‌سه‌ڵاتی دیکتاتۆری سه‌دام له عێراق تا به ئه‌مڕۆ په‌یوه‌ندییه‌کانی نێوان هه‌ر دوو وڵات به تایبه‌ت له بواری گه‌شتیاری به‌هێزتر بووه و عێراق له ساڵانی 2009 تا 2013 زیاترین ژماره‌ی گه‌شتیاری بۆ ئێران …\nسكرتێری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان: پشتیوانیی تەواو لە رژێمی سووریاو هێزەكانی ئۆپۆزسیۆن دەكەن بە مەبەستی گەیشتن بە چارەسەرێكی سیاسیی\nسكرتێری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان باسی لەوەكردووە، جموجۆڵی سەربازیی لە باكووری خۆرئاوای سووریا “ئاراستەیەكی مەترسیدار”ی نیشانداوە و لەو ناوچەیە سێ ملیۆن كەس دەژین و لە راپۆرتەكەیدا هاتووە “گرژیی سەربازیی هەڵكشاو لە باكووری خۆرئاوای سووریا هاوشێوەی ناوچەكانی دیكەی ئەو وڵاتە، تەنها دەربەدەربوونی بەشێكی دانیشتوانی ناوچەكە نییە، رەنگە دەرەنجامی مەترسیداری لە رووی پارێزگارییكردن …\nكەش و هەوای شارەكانی كوردستان\nنرخی دراوەكان لە بازاڕەكانی هەرێمی كوردستان بەمشێوەیەیە.. 100دۆلار 120 هەزارو 250 دینار. 100 یۆرۆ 141 هەزار دینار. 100 پاوەن 156 هەزار دینار. 100 هەزار تمەن 11 هەزار 500 دینار. 100 لیرە 21 هەزار دینار.


8 ئێزدی دوای 4 ساڵ لە بەڵای داعش رزگاردەکرێن\nهەشت ژن و منداڵی ئەو گروپە کەمینەیە دوای چوار ساڵ لە بەندبوون لەدەستی داعشدا لەناو خاکی سوریادا، لەدەستی داعش رزگارکران.\nژنێکی ئێزدی لافیتەیەکی بەرزکردۆتەوە لەکاتی گردبوونەوەیه‌كدا بۆ پشتیوانی لە کارەساتی ژنانی ئێزدی بەدەستی داعش. [وێنەکە لە ماڵپەڕی تۆڕی رۆژنامەوانیی لالش بڵاوکراوەتەوە لە 12 تەمموز 2017]\nگروپێك ژن و منداڵی ئێزدی کە لە سوریا و لەلایەن رێکخراوی "دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و سوریا" (داعش)ەوە رفێندرابوون ئێستا رزگارکراون، نوسینگەی عێراقی کاروباری ئێزدییە رفێنراوەکان چوارشەممە (19 ئەیلول) رایگەیاند.\nبەڕێوەبەری نوسینگەکە حسێن قائیدی بە دیارونای وت: "لە 10 رۆژی رابردوودا، بەگشتی هەشت ژن و منداڵ کە لەژێردەستی داعشدا بوون لە خاکی سوریادا، رزگارکراون."\nوتی رفێندراوەکان چوار ساڵ لە بەندییدا بوون.\nدوایین کەسی گروپەکە کە سێشەممە رزگارکرا لازمە خێرۆی 24 ساڵ بوو لە گوندی حەردانی ناوچەی شەنگال.\nبەڕێوەبەری نوسینگەی عێراقی کاروباری ئێزدییە رفێنراوەکان، حسێن قائیدی، لەگەڵ کچێکی ئێزدی وەستاوە کە لەدەست داعش لە سوریا لە 11 حوزەیران رزگارکرا. [خاوەنی وێنە: حسێن قائیدی]\nوتی ئۆپەراسیۆنەکانی رزگارکردن پێویستیان بە هەوڵی بێوچانی ستافی نوسینگەکە هەیە، بە هاوکاریی بەرپرسانی ئەمنی لە هەرێمی کوردستان.\nقائیدی باسی لە وردەکارییەکانی ئۆپەراسیۆنەکە نەکرد بەهۆکاری ئەمنی پەیوەست بە سەلامەتی ئەو رفێندراوانەوه کە هێشتا ماون.\nوتی نوسینگەکە، کە لە دهۆکە و پەیوەستە بە حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە، لە تشرینی یەکەمی 2014 کرایەوە.\nوتیشی لەوکاتەوە، رۆڵێکی گرنگی هەبووە لە رزگارکردنی هەزاران ئێزدیدا کە لەلایەن داعشەوە رفێندرابوون دوای ئەوەی گروپەکە لە ئابی 2014 دەستیگرت بەسەر شەنگالدا.\nقائیدی وتی: "تا ئەمڕۆ، 3,330 ئێزدیمان رزگارکردووە: 338 پیاو، 1,058 ژن و ئەوانیدیکە منداڵ لە هەردوو رەگەز و لەژێر تەمەنی 15 ساڵیەوە."\nوتی ئەو ژمارەیە لە کۆی 6,417 ئێزدییە کە لەلایەن داعشەوە رفێندراون، "زۆرینەی هەرە زۆریان منداڵ و ژنن".\nقائیدی وتی: "کارەکانمان راناوەستێن تا ئەو ئامانجە دەپێکین کە ئۆفیسەکەمانی بۆ دامەزرێنراوە، کە رزگارکردنی دوایین ئێزدیی رفێندراوی دەستی داعش و گەڕاندنەوەیانە بۆ خێزانەکانیان."\nوتی پشتگیریی نیشتیمانی و نێودەوڵەتی هێشتا پێویستە بۆ رزگارکردنی ئێزدییەکان.\nوتیشی: "پێویستمان بە هەمووانە هاوکاریی زیاترمان بکەن بۆ رزگارکردنی ژنان و منداڵانمان و هەموو رفێنراوانی دەستی تیرۆریستان و کۆتاییهێنان بە نەهامەتییان و نەهامەتیی درێژخایەنی خێزانەکانیان."\nوتی: "چەند پرۆژە و پرۆگرامێك لەلایەن رێکخراوە مرۆیی و چالاکوانەکانەوەبەمەبەستی دابینکردنی پاڵپشتیی دەروونی و چارەسەر بۆ ئەو ئێزدییانە ئەنجامدراون کە لە دەستی داعش رزگارکراون."\nوتی بەڵام ئەم خزمەتگوزارییانە بەپێی پێویست چڕوپڕنین.\nوتیشی: "تیرۆریزم بۆتە هۆی تراژیدیا و کارەساتی بێکۆتایی بۆ کۆمەڵگەی ئێزدی و پێویستە جڵەوی هەموو تواناکان بکەین بۆ کەمکردنەوەی تواناکانیان."\nوتی ژمارەیەکی زۆر لە ئێزدییەکان هێشتا لە کەمپەکانی دهۆکدان، لەنێویاندا کەمپی قادیا، بەهۆی ئەو زیانە زۆرەی داعش بە شەنگالی گەیاندووە.\nبە نەمانی خاك لەدەست داعشدا، گەڕان بۆ ئێزدییە ونبووەکان به‌رفراوانتردەبێت\nبەرپرسان بە دیارونایان وت هێشتا نزیکەی 3,000 ئێزدی دیارنین، کە نیوەیان ژن و کچی منداڵن.\nبەرپرسێکی عێراقی: داعش هێشتا بازرگانیده‌كات بە ژنانی ئێزدییەوە\nنوسینگەی کاروباری ئێزدییە رفێندراوەکان ئاماژە بەوە دەکات كه داعش بەردەوامە لە کڕین و فرۆشتنی ئەو ژن و کچە ئێزدییانەی رفاندوونی.\nعێراق 6 ئێزیدی لە کەمپی هۆلی سوریاوە دەگەڕێنێتەوە\nپێنج ژن و منداڵێکی ئێزیدی رادەستی تیمێك کران لە نوسینگەی کاروباری ئێزیدییە رفێنراوەکانی عێراق و گەڕانەوە بۆ شەنگال.


ڕەنگە خۆشەویستی یەکێک بێت لە ئەزموونە هەرە ئازاردەرەکان و سەرچاوەی دەردەسەری بۆ مرۆڤ. پەیوەندییە سۆزدارییەکانیش زۆرترینی ئەو پەیوەندییانەی مێژووی مرۆڤایەتین، کە شكستیان هێناوە، سەرەڕای ئەو هەموو شکست و ئازارەی لە خۆشەویستی و پەیوەندیی سۆزداری دەکەوێتەوە، هەر هەر بەردەوامن و خۆشەویستیش کۆتایی نەهاتووە.\nلەم چەند دەیەی دواییدا نیشانەی پرسیار خرایە سەر پەیوەندیی سۆزداریی باو، بەتایبەت دوای گەشەکردنی ئاگایی و هزری فێمێنیزم، کە بە بۆچوونی زۆر کەس پەیوەندییە سۆزدارییە باوەکە ستەم بۆ ژنان بەرهەمدەهێنێت.\nبیگی ساستەری نووسەری فەڕەنسی و خاوەنی کتێبی “خۆشەویستی چۆن ژنان ژەهرخوارد دەکات؟” دەڵێت، هاوسەرگیری بۆ ژن، تابووتە و منداڵەکانیشی بزماری داکووتینی تابووتەکەن. چالاکوانێکی دیکەش بە ناوی جولی درەوار، پێی وایە دووانەی نێرە و مێیە، وا دەکات یەکێکیان هەژموونی بەسەر ئەوی دیکەدا زیاتر بێت، کە نێرەکەیە.\nبەوپێیەی پەیوەندییە سۆزدارییەکا هەردەم کێشە و گرفتی دروستکردووە، بیرمەند و فەیلەسووفەکان هەوڵی داڕشتنەوەی چەمکی خۆشەویستییان داوە، بە شێوەیەک دوور بێت لە هەموو ئەو ئازار و ستەمە پێشبینیکراوەی زۆرینەی جار دووچاری ژن دەبێتەوە. یەکێک لەو فەیلەسووفانەشی گرنگی بە خۆشەویستی و پرسی ملکەچبوونی ژن و ئازادکردنی داوە، سیمۆن دی بۆڤوارە.\nسیمۆن دی بۆڤوار چەمکی “خۆشەویستیی ڕەسەن”ـی داهێنا، کە بە دەرمانێکی بەهێزی دادەنا بۆ ئەوانەی دەیانەوێت ئازاد بن، لەپاڵ ئەوەش ماوەی ٥٠ ساڵ پەیوەندییەکی خۆشەویستیی ناباوی لەگەڵ فەیلەسووفێکی دیکەدا هەبوو بە ناوی ژان پۆڵ سارتەرەوە.\nخۆشەویستیی زەرووری و خۆشەویستیی ڕووکەشی\nئێوارەیەکی ساڵی 1929، کاتێک سارتەر و دی بۆڤوار لە بیستەکانی تەمەنیاندا بوون، سارتەر پێشنیاری گرێبەستێکی بۆ خۆشەویستەکەی کرد، کە هەموو دوو ساڵ جارێک نوێبکرێتەوە و وتی، “خۆشەویستییەکەمان زەروورییە، بەڵام کێشە نییە ئەگەر لە پەراوێزی ئەم خۆشەویستییەدا چیرۆکی خۆشەویستیی ڕووکەشیمان هەبێت”. خۆشەویستیی زەروور پەیوەند نییە جێگیر و بەردەوامەکەی نێوانیانە، چیرۆکەکانی خۆشەویستیی ڕووکەشیش ئەو چێژ و خۆشییە کە لەیەکدی دەبینن. بە مانایکی دیکە هەردوولا ڕێککەوتن لەسەر پەیوەندییەکی کراوە کە هاوبەشییەکەیان بپارێزێت، “بەبێ ئەوەی یەکێکیان ئەوی دیکە داگیربکات”. بە بۆچوونی سارتەر، چیرۆکە سۆزدارییەکان باڵاترین و باشترین ڕێگەن بۆ ناسینی جیهانی، “چونکە وەک پیاو لەڕێی ژنەوە دەناسین و بە پێچەوانەشە هەر ڕاستە”. تاکە مەرجی سەرکەوتنی ئەم گرێبەست و ڕیککەوتنەش، ڕاشکاوی و ڕاستگۆیی هەردوولایە، بەشێوەیەک هیچ شتێک لە یەکدی نەشارنەوە و پەیوەندییە لابەلاکانیان هەردەم بۆ یەکتری ئاشکرابکەن.\nدوو فەیلەسووفەکە بڕیاریاندا خۆشەویستییەک بژین بەبێ ئەوەی لە دامەزراوێکی کۆمەڵایەتی وەک خێزاندا بن، واتە هاوسەرگیری نەکەن، سەربەست بن و تاکە مەرجیان ڕاشكاوی بێت. ئەم ڕێککەوتنەی دوو سارتەر و دی بۆڤوار تەحەدایەک بوو بۆ “ڕەوشی بۆرجوازی”، بە بۆچوونی ئەوان تەنانەت خۆشەویستی نابێت بەربەستێک بێت لەبەردەم ژیان و گەڕان بە جیهاندا. ئەم هاوبەشییەیان بۆ ماوەی 51 ساڵ بەردەوام بوو؛ چەندین تیۆر و تێروانین و کتێبی لێکەوتەوە و بووە سەرچاوەیەکی ئیلهام بۆ نەوەکانی داهاتوو. بە ڕای بۆڤوار ئەم ئەزموونە منداڵێکی لێکەوتەوە کە “بوونگەرایی” بوو.\nئەم پەیوەندییە بە چەندین نشوستی و سەرکەوتندا تیپەڕیوە، بەتایبەتی کاتێک بۆڤوار هەندێکجار دانی بەوەدا ناوە غیرەی لە سارتەر کردووە و باسی هەندێک پەیوەندیی سێکسی هەبووە کە گەیشتبووە بە ئاستی ئابڕووچوون و سکانداڵ لە ژیانی ئەکادیمی و فیکرییان. بەڵام پەیوەندیی نێوان دوو فەیلەسووفەکە هەر پتەو بووە، تاوەکو ئەو کاتەی بوڤوار گۆڕی سارتەر لە گۆڕستانی مۆنبارناس نێژراوە. ئاخۆ نهێنی سەرکەوتنی ئەم پەیوەندییە بێ گرێبەستە چییە؟\nمرۆڤ بەو شێوەیە نییە کە لە ئێستادا هەیە، بەڵکو هەردەم لە گۆڕاندایە و لە پرۆسەی بووندایە\nبۆڤوار کاریگەر بووە بووە فەلسەفەکەی سارتەر، لە کتێبی “ڕەگەزەکەی دیکە”، کە سەرچاوەی گرنگی فێمینیزمە تا ئەمڕۆش، باس لەو ستەم و سەرکەوتکارییە دەکات کە دووچاری ژنان دەبیتەوە، ئەویش بە پشتبەستن بەو تێڕوانینەی سارتەر کە دەڵێت مرۆڤ بەردەوام لە گۆڕاندایە و جەوهەرێکی جێگیر و نەگۆڕی نییە، بە وتەی سارتەر مرۆڤ پرۆژەیەک و خۆی خۆی دروست دەکات و خۆشی خۆی هەڵدەوەشێنێتەوە. ئەوەش پەیوەستە بە بوونمانەوە کە لەم دونیایەدا فڕێدراوین و مەحکوومین بەوەی ئازاد بین.\nکاتێک لەم تێڕوانینەی سارتەر تێدەگەین، دەتوانین لەو قسەیەی بۆڤواریش تێبگەین کە دەڵێت، “ژن بە ژنێتی لەدایک نابێت، بەڵکو دەبێتە ژن”. ئەگەر سادەتر گوزارشتی لێبکەین، لە سەرەتاوە هیچ ڕۆڵێک بۆ مرۆڤ دەستنیشان نەکراوە. لێرەشەوە دەگەین بەوەی شوناسی ڕەگەزی (ڕەگەزی نێر و ڕەگەزی مێ) پرسێکی حەتمی نییە، بەڵکو کۆمەڵگە دروستی کردوون.\nمادام ئینسانیش، لە فەلسەفەی بوونگەراییە، یەکسانە بە ئازادی، لەبەر ئەوە هیچ پەیوەندی و کارێک نییە چاو لەم ئازادییە دابخات و سەرکەوتووش ببێت.\nبۆڤوار لە کتێبی “ڕەوشتی ناڕوونی” جەخت لەسەر ئەوە دەکات خراپە تەنها لە ڕەتکردنەوەی ئازادیدایە، ناشتوانم جەخت لە ئازدی خۆم بکەمەوە و بە ئازادیش بژیم، بەبێ دڵنیابوونەوە لە ئازادی ئەوانی دیکە.\nهەر لێرەشەوەیە کە لای بۆڤوار، خۆشەویستییەک ڕێز لە ئازادیی خود و ئازادی ئەوی دیکە نەگرێت، خۆشەویستییەکە “ناڕەسەنە” و دەبێتە هۆی قۆرغکردنی پەیوەندییە سۆزدارییەکە بۆ ڕەوایەتیدان بە نەزمی هەڕەمی کۆمەڵایەتی و قۆرغکردنی ژن.\nلە بەشی دووەمی کتێبی “ڕەگەزەکەی دیکە” بۆڤوار دەڵێت، ژن و پیاو دوو تێڕوانینی جیاوازیان بۆ خۆشەویستی هەیە. بەوپێیەی پیاو ڕاهاتووە لەسەر ئەوەی وا لە پەیوەندیی سۆزداری بڕوانێت کە بەشێکە لە ژیانی، بەڵام ژن وا لێی دەڕوانێت کە هەموو ژیانی بە دەوریدا دەخولێتەوە، لە مێژووشدا هانی ژنان دراوە چاوەڕوانی شتی گەورە لە پیاوان نەکەن، سەرەڕای ئەوەی ژن ئامادەکراوە بۆ خۆشەویستی و هاوسەرگیریکردن، لەڕێی بانگهێشتکردنیان بۆ قبوڵکردنی ستەمی پیاو بە ناوی خۆشەویستییەوە. بۆڤواری پێی وایە ژنان لەسەر ئەوە پەروەردە بوون ئامانجی ژیان خۆشەویستی بێت، بەڵام ئەو دەیەوێت تەنها ئازادی بکاتە بەهای ژیانی ژن.\nبە شێوەیەکی نەرێنیش لە خۆشەویستی بە شەوق و تاسە دەڕوانێت، چونکە بە بۆچوونی ئەو هەر زوو دەگۆڕێت بۆ ملکەچبوونی ژن. واشی دەبینێت ئەو ناڕوونییەی چەمکی خۆشەویستی گرتووەتەوە، بووەتە هۆی خراپبەکارهێنانی و کردنی بە ئامڕازێکی قۆرغکردن و ژینگەیەک بۆ پەیوەندیی ژەهراوی.\nئەم کۆپییەی خۆشەویستیش بەکارهێنراوە بۆ ڕەوایەتیدان بە نەزمی هەڕەمیی کۆمەڵگە و فەراهەمکردنی ڕۆڵی جێندەری لە پەیوەندییەکاندا و گەرەنتیکردنی بەردەوامبوونی دینامیکیەتی کۆمەڵگەی باوکسالاری، بەبێ ئەوەی هیچ گۆڕانکارییەکی تێدا ڕووبدات. لە کاتێکدا “خۆشەویستیی ڕاستەقینە” لای بۆڤوار، کە ڕووکەشی بەرانبەر قبوڵدەکات و ڕێز لە ئازادییەکەی دەگرێت، ستەمکار و قۆرغکار نییە، ناشبێتە بوارێک بۆ نواندنی مامەڵەی خراپ و ڕێگەیەک بەرەو بێزاربوون.\n13 بانكی عێراقی بەبێ ئەوەی شمەك لە دەرەوەی وڵات هاوردە بكەن و باج بدەن، دۆلاریان لە حكومەت كڕیوە،…


ترەمپ: پێدەچێت کورد بیانەوێت بەئازادکردنی چەکدارانی داعش ئێمە راکێشنە ناو شەڕەکە\n- 10/14/2019 2:22:00 PM 11965 جار خوێندراوەتەوە\nدۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا کەمێک بەرلەئێستا لەبارەی دۆخی دواین پێشهاتەکانی لەشکرکێشی تورکیا بۆسەر باکوری رۆژهەڵاتی سوریا لەپێگەی تایبەتی خۆی لەتویتەر نوسیویەتی، پێدەچێت کورد بیانەوێت بەئازادکردنی چەکدارانی داعش ئێمە راکێشنە ناو شەڕەکە.\nلەتویتەکەیدا دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا بۆچونەکانی بریان کیلمادی بەهەڵە زانیوە و وتویەتی، ئێمە ناچینە ناو شەڕی نێوان دولایەنەوە کە ماوەی 200 ساڵە شەڕی یەکتری دەکەن.\nلەبارەی مەترسی راکردنی چەکدارانی داعشەوە، سەرۆکی ئەمریکا پێیوایە، ئەوروپییەکان دەرفەتی وەرگرتنەوەی زیندانیانی داعشیان هەبو، بەڵام نەیانکرد چونکە نەیانویست باجەکەی بدەن، دواتر وتیان با ئەمریکا ئەو باجە بدات.\nترەمپ لەبارەی پلانی کوردەوە ئاماژەی بەوەکردوە، ئەگەر زیندانیانی داعش رابکەن ئەوە بەئاسانی لەلایەن تورکیا و وڵاتانی ئەوروپاوە دەستگیردەکرێنەوە، کە هەر لەلای خۆشیانەوە هاتون، بەڵام پێویستە بەخێرایی بکەونە خۆیان بۆ ئەو مەبەستە.\nترەمپ بەسەر سوڕمانەوە نوسیویەتی، سزای قورس بەڕێوەیە بۆ تورکیا، هەر بەجدی خەڵکێک پێیوایە ئەبێت ئێمە لەگەڵ ئەندامێکی ناتۆ بکەوینە جەنگەوە.\nترەمپ نوسیویشیەتی ئەو کەسانەی ئێمەیان راکێشا بۆ ئەو ئاژاوەیەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هەمان ئەو کەسانە دەیانەوێت ئێمە لەو ناوچەیە بمێنینەوە.\nلەکۆتای تویتەکەیدا، سەرۆکی ئەمریکا ئاماژەی بەوەکردوە ئایا پێتانوایە جەنگە بێکۆتاکان کۆتاییان دێت؟


مافەکانی ژن: تیۆریا و پراکتیک\nسەرکەوت جەلیلساڵ: 2021\nسەرەتا: دوالیزمی نێر/مێ\nگەر بپرسین ددانپێدانان و بەرجەستەکردنی مافەکانی مرۆڤ بەگشتی و مافەکانی ژن بەتایبەتی، لە چ ئاستێکدایە؟ بەگشتی و لە ڕووی مافەکانی ژنەوە بەتایبەتی، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دوای سەرجەمی ناوچەکانی تری جیهانەوەیە. وەک لەم توێژینەوەیەدا دەخرێتە ڕوو، سەرباری هەندێک هەنگاوی گرنگ و پێویست لە سۆنگەی چەسپاندنی یەکسانیی جێندەرییەوە، بەڵام هێشتا زۆرترمان دەوێت و دەبێت لەوە قووڵتر شەڕی وەها جیهانێک بکەین و بە چاوی ڕادیکاڵییەوە، لە پرسی پێگە و مافەکانی ژن نزیک ببینەوە. گرنگە لەوەی تا ئێستە کراوە، زیاتر بکەین و نەوەستین، تا لای کەمی ئەفسانەی دوالیزمی جێندەریی نێر/مێ تێپەڕێنین، بەو پێیەی وەها دوالیزمێک، بووەتە ڕیشەی زۆر دیاردەی کۆمەڵایەتی و سیاسیی تر. بۆیە دەستبردن بۆ ئەو دیاردانە بەبێ دەستبردن بۆ ڕیشەی بابەتەکە، کە جیاکاریی جێندەرییە، ئەگەری سەرکەوتنمان کەمتر دەکاتەوە.\nلەم توێژینەوەیەدا بە وردیی تیشک دەخرێتە سەر پێگە و مافەکانی ژن لە زۆرێک لە یاسا نێودەوڵەتی و عێراقییەکاندا، بەوانەی هەرێمی کوردستان و ڕۆژاڤاشەوە. بەڵام دەبێت لەبیرمان بێت، کە ڕێگەی چاکسازیی یاسایی بەتەنیا، نامانگەیەنێتە ئامانج، هەڵبەتە وەها ئامانجێکیش بەبێ ڕێکارە یاساییەکان سەرناگرێت. پێش یاسا، دەبێت دەست بۆ نەریت و کەلتوور ببەین؛ ئێمە شۆڕشێکی کەلتوورییمان پێویستە. وەک دەزانین، بەهۆی دووەمین جەنگی جیهانییەوە زۆر وڵات گەیشتنە ئاستێکی وەها لە ماڵوێرانی، کە لە لێواری قڕبوون نزیک ببنەوە؛ ملیۆنان مرۆڤ کوژران و کەمئەندام بوون. پێداچوونەوەی سیستەمی یاسایی و زەینییەتی زاڵی ئەوکات، پێویستیی بوو. لێرەوە دەتوانین ئەو زنجیرە یاسا و بڕیارانەی لە دوای ئەو جەنگەوە دەرچووێنران، وەک پیادەکردنی وەها پێداچوونەوەیەک لەقەڵەم بدەین. ئیتر باسی مافەکانی مرۆڤ، مافی دیلەکان، مافی خەڵکی مەدەنی، مافی کرێکار و هەژاران، باسی مافەکانی ژنان و منداڵان دەکرا. وەها یاساگەلێک، هەرچەندە لە ئاستی چاوەڕوانیی هەندێکماندا نەبن، بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی دۆخی ئەوکات و ئێستای مرۆڤایەتییش، لای کەمی ئەو مافانە جەخت لێ دەکەنەوە کە دەبێت هەر مرۆڤێک، بەوانەی ژنانیشەوە، هەیبێتن. جگە لەوەش، ئەوەی ئێستا زیاتر مرۆڤایەتی پێویستییەتی، پێداچوونەوەی نەریت و سیاسەتە باوەکانە، واتە دیوە کەلتوورییەکەیە، تا هیچ نەبێت لەگەڵ پرسی پێگە و مافەکانی ژندا بگونجێت.\nئەمە لەکاتێکدایە ئەگەر دیقەتی توێژینەوە کۆمەڵایەتییەکان بدەین، دەبینین نێر و مێ بە درێژایی مێژوو، لە گۆڕانکاری و شوێنگۆڕکێدا ژیاون. قۆناغەکانی سەرەتای ئەم پەیوەندییە هەرچییەک و هەرچۆنێک بن، ئەوەی لە ئێستادا باڵادەستە، سیاسەتی پیاو یان نێرە و ئەوەشی خەبات دژی ئەم دۆخە باوە دەکات و ئاواتی بەرقەرارکردنەوەی یەکسانییە، ژنە. لە ئێستادا دەسەڵاتی پیاو، پێی ناوەتە قۆناغێکەوە، کە دەشێت بە قۆناغی دەسەڵاتی ڕەق و نەرمیش ناوی ببەین. ئەمەش واتە بەهۆی ئەنجامە لاوەکییەکانی مۆدێرنەی ڕۆژئاواییەوە چیتر پیاو، تەنیا کوتلەیەکی ڕەق و فیزیکیی نییە، تەنیا جەستە نییە، تەنیا بەشێوەی ڕاستەوخۆ و ڕووبەڕوو لەگەڵ مێینەدا، دەسەڵاتی خۆی پیادە ناکات. بەڵکو ئەو دەسەڵاتە، پێی ناوەتە قۆناغێکی سیمبوڵییشەوە. واتە پیاو/نێر لە ڕیگەی نەرمەهێزیشەوە، خۆی دەسەپێنێت و دەیەوێت هەر لە پێگەی باڵای خۆیدا، بمێنێتەوە (بۆ نموونە، لە سینەما و میدیا بڕوانە).\nدەسەڵاتی پیاو، گشتگیرە. بەو مانایەی کە تەنیا لە ماڵ و تەنیا بەسەر ژنەکەی خۆیدا و تەنیا لە پەیوەندییە دووقۆڵییەکانی نێوانیاندا قەتیس نەبووە. بەڵکو وەک ئاو، وەک هەوا، چووەتە هەموو کون و قوژبنێکی ژیانەوە و سەرلەبەری شارستانێتیی مرۆڤی بەرمەبنای وەها دەسەڵاتێک، داڕشتووە: هەر لە شێوەدان بە ئاینەکانەوە، چ ئاسمانی و چ غەیری ئەوانیش؛ لە ئاسمان و وێناکردنە ئەفسانەیی و خەیاڵییەکانی؛ لە یاساکانی؛ لە دەوڵەت؛ لە ململانێ و جەنگ و پێکدادانەکانی؛ لە فەلسەفە و هونەر و زانستی؛ لە سینەما و شانۆیی و شیعرەکانی؛ لە زمان و جلک و بابەتەکانی تری نەریت و کەلتوور؛ لە شار و شارسازی و بیناسازی؛ لەناو بازاڕ و شوێنە گشتییەکانی تریش؛ لە شێوازی بیرکردنەوە و نووسین و هەستان و دانیشتنەوە؛ تا بە ئادابی سەر سفرە و خواردن و خواردنەوەش دەگات. لەناو ئەم هاوکێشەیەشدا، هەمیشە سەرەوە و پێشەوە و لای ڕاست و ژوور، هیی پیاون، ژێرەوە و دواوە و لای چەپ و خوارووش، هیی ژنن: بۆ نموونە، لە وێناکردنی ئاینیی بەگشتی و ئیسلامییدا بەتایبەتی، ئاسمان نێرە و زەوییش مێیە، لەکاتێکدا بەپێی ئەفسانەی دێرینی بابلییەکان، ئاسمان و زەوی لە جەستەی پارچەکراوی دایکەخواوەند دروست کران. لە کوردستانیشدا، لە زۆرێک لە ماڵەکاندا و لەکاتی خواردندا، سەرەتا دەبێت پیاو و میوان نان بخۆن، دواتر سەرەی ژن و منداڵەکان دێت (لەکاتی خواردنی مریشکیشدا، زۆرجار ڕانەکەی بۆ پیاو/باوک دادەنرێت).\nڕیشەی وەها وێناکردنێک دەربارەی ژن، دەگەڕێتەوە بۆ رۆژگاری جێهێشتنی قۆناغێکی شارستانێتیی مرۆڤ، کە بە سەردەمی کۆمۆنەی سەرەتایی ناسراوە، بەرەو قۆناغێک، کە زیاتر مۆرکی بنیاتنانی دەوڵەت و شار و ئاینی یەکتاپەرستی و موڵکدارێتیی پێوە دیارە. وەک عەبدوڵا ئۆجەلان باسی دەکات، لە سەردەمی کۆمۆنە سەرەتاییەکاندا، شتێک نەبوو بەناوی ناوەندێتییەوە، لای کەم لەو ئاستەی دواتری سەردەمی دەوڵەت و پاشا بێدەربەست و ئاینە یەکتاپەرستییەکاندا نەبوو. دواتر و لە پاش دامەزراندنی یەکەمین دەوڵەت لە مێژوودا، کە دەوڵەتی سۆمەرییەکانە لە وڵاتی نێوان دوو ڕووبارەکەدا، پیاوانی دەربار و ئاین دەبوو هەموو پاساوێک بۆ هێشتنەوە و بەهێزکردنی پێگە و دەسەڵاتی پاشا، بهێننەوە. بۆ ئەم مەبەستەش، وردە وردە مێژووی پێشووتری باڵادەستیی ژنیان سڕییەوە، کە خۆی لە فرەخودایی، باڵادەستیی خواوەندی دایک، پێکەوەژیانی ئاشتییانە، نەبوونی چینایەتی، نەبوونی دەوڵەت و ناوەندێتییدا، دەبینییەوە. لەو ساتەوە تا ئێستە، ئەو هەوڵەی پیاوان لە کەنارگیرکردن و لاوازکردنی ژنان و هەوڵی ئەمانەی دواتریش لە گەڕاندنەوەی خەونی دزراویان لە بەرقەرارکردنی یەکسانیی جێندەرییدا، بەردەوامە.\nلە هەموو قۆناغەکانی دواتردا، پیاو ژنی سەرکوت کردووە و بە هەر نرخ و شێوازێک بێت، هەوڵی پاراستنی پێگە و هێزی خۆی داوە. تەنانەت زۆرێک لە فەیلەسوفانیش، هاوشێوەی پیاوەکانی تر، نەیانتوانیوە گرێی جیاکاریی جێندەریی تێپەڕێنن و باری لاسەنگی ژن، ڕاست بکەنەوە. بۆ نموونە، ئەگەر هەر لە سەرەتای سەرهەڵدانی بیرکردنەوەی فەلسەفییانە لە یۆنانی کۆنەوە سەیری بکەین، دەبینین هەریەکە لە ئەفلاتون و ئەریستۆ، جیاکاریی جێندەریی دژ بە ژنیان وەک دیفاکتۆ قبوڵ کردووە. بگرە لەوەش زیاتر، بە کاری خواوەند و سروشتیان داناوە و لەوێشەوە، ئەرکی گۆڕین و دەستکاریکردنیان نەخستووەتە ئەستۆی خۆیان؛ ئەریستۆ پێی وا بووە کە ژن ددانیشی لە پیاو کەمترە! ئەم دۆخە تا دوای سەرهەڵدانی مەسیحییەت و ئیسلام و بە درێژایی سەدەکانی ناوەڕاستیش، بەردەوام بووە. هەموو سیاسەتوان و مەلا و بیرمەند و فەیلەسوفانی مەسیحی و موسوڵمانیش، ژنیان بە کەمتر لە پیاو داناوە و ئامادە نەبوون وەک دروستکراوێکی کامڵی دەستی خودا، سەیری بکەن. بگرە لە پلەیەکی نێوان پیاو و کۆیلەکاندا دایانناوە: لە پیاو کەمتر، بەڵام لە کۆیلە زیاتر. جگە لەوەش، بێزیان لە جەستەی ژن هاتووەتەوە و بە سەرچاوەی هەموو هەڵخەڵەتان و هەڵنووتان و گوناهێکی پیاویان زانیوە؛ وەک ئەوەی لە حیکایەتی ئادەم و حەوادا دەردەکەوێت.\nلە سەرەتای سەرهەڵدانی ڕەوتی لیبراڵیی لە فیکری سیاسییشدا، کە بە زەقی خۆی لە نووسین و تێزەکانی جۆن لۆکدا دەبینێتەوە، بەڵێنی یەکسانیی بە ژن درا و باسی پێکەوە ژیانی هەموو مرۆڤەکان، دەکرا. بەڵام وەک هەندێک توێژینەوە دەری دەخەن، جۆن لۆکیش تەنیا باسی پیاوی کردووە و ناکرێت وەک بیرمەندی یەکسانیی جێندەری و ڕزگاریی ژن، سەیر بکرێت. لەوەش زیاتر، خودی لیبراڵیزمی سەرمایەداری بە قۆرخکردنی لەلایەن پیاوان و پتەوترکردنی پایەکانی چەوساندنەوەی ژن، لەوانەش دەوڵەت، کۆتایی هات. لە شۆڕشی ئەمەریکی و فەرەنسییشدا وەها هەوڵێک درا، بەڵام لە بنچینەدا و بەهۆی زاڵیی زەینییەتی نێرسالارییەوە، زۆرێک لە مافەکانی ژن پێشێل کران. جۆن ستیوارت میل، بەتایبەتیش لە کتێبی بەکۆیلەکردنی ژناندا، هەوڵێکی تا ڕادەیەک جددیی دا، کە ژنان لەگەڵ پیاوان یەکسان بن و ئەوانیش مافی دەنگدانیان هەبێت. بەڵام دۆخی گشتیی بەریتانیا و جیهانی ئەوکات، زەمینەی بۆ وەها ئامانجێک خۆش نەکرد. یەکەمین هەوڵی ڕادیکاڵی تیۆریایی لە ڕوانگەی یەکسانیی جێندەری و مافەکانی ژن لە سەردەمی مۆدێرنەدا، ئەوەی کارڵ مارکس و فرێدریک ئێنگڵسە. هەر ئەوکاتە هێرش کراوەتە سەر ئەم دوو بیرمەندە، بەوەی هانی خەڵک بەگشتی و ژنان بەتایبەتی بۆ بەدڕەوشتی، دەدەن. ئەوەش دۆخێکی زۆر نزیکە لەمەی ئێستای کۆمەڵگەی عێراقی و کوردییشەوە، کە هەموو بانگەوازێک بۆ ئازادی بە تۆمەتێکی پێچەوانە، کە گوایە ئەمە بانگەوازی بەرەڵایی و بەدڕەوشتییە، تەواو دەبێت. لە ڕووی پراکتیکی مێژووییشەوە، لە شۆڕشی ئۆکتۆبەری کۆمۆنیستەکانی ڕوسیادا بوو، کە ژن بوو بە خاوەنی کۆمەڵێک مافی گرنگی یاسایی، هەرچەندە لە ڕووی پراکتیکییەوە کۆمۆنیستەکانیش نەگەیشتنە ئاستی یەکسانیی تەواو، وەک لە سروشتی دەوڵەت و شێوازی بەڕێوەبردنی و ڕۆڵی پیاو تێیدا لە قۆناغەکانی دواتردا، دەردەکەوێت.\nلە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا بوو، کە ڕەوتێکی ڕادیکاڵ بە ناوی فێمینیزمەوە سەری هەڵدا و چەندان هەوڵی گرنگیان لە بەرپەرچدانەوەی بەناو ڕاستییە مێژووییەکان دەربارەی جیاکاریی جێندەریی، دا. لە ڕێگەی ئەوانەوە بوو هەندێک لەو ئەفسانانەی دەربارەی زاڵیی پیاو تا ئەوکات هەبوون، هەوڵی پووچەڵکردنەوەیان درا. هەر بۆ نموونە، چیتر ژن هەر بە سروشت "ژن" نەبوو، بەڵکو ئەوە کۆمەڵگە، دۆخی بابەتی و مێژوویی و پەروەردەی خێزانییە، کە مرۆڤێک دەکات بە ژن و هاووڵاتیی و مرۆڤی پلە دوو. هەروەها چیتر بایۆلۆجیا وەک زانست و جەستەی ژنیش وەک بابەتێکی ئەو زانستە، بارتەقای پاساودانی جیاکاریی جێندەری، وەڵامی پرسیارەکانی نەدەدایەوە و ئەفسانەی "لاوازیی سروشتیی جەستەیی ژن" پووچەڵ کرایەوە؛ چیتر حەتمییەتی بایۆلۆجی ئەو ڕەواجەی پێشووی نەما و سەلمێنرا، وەک لە سەرەوە باسی قۆناغی کۆمۆنە سەرەتاییەکان کرا، کە ژن لە دوای ئەو قۆناغەوە هەندێک ئیمتیاز و خەسڵەتی خۆی لەدەست داوە. هۆکارەکەش جەستە و بایۆلۆجیا بووە و پەیوەندیی بە زاتی ژنەوە نییە؛ هەندێک خەسڵەتی جەستەیی پیاو کرانە داردەست بۆ پاساودانی بەکۆیلەکردنی ژنان و دوورخستنەوەیان لە ناوەندەکانی ژیان و بڕیاردان.\nئێستاشی لەگەڵ بێت پیاو لە خوڵقاندنی ئەفسانەکانی خۆی بەردەوامە، ئەوەتا سوپەرمان، باتمان و سپایدەرمان دەخوڵقێنێت، جارجاریش بۆ تێرکردنی ئارەزووی جەماوەرەکەی، 'ژنەی پشیلە - کات وومێن'ێک دەخاتە بازاڕەکەوە. ئەگەر بە دیاریکراوی باسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش بکەین، لە شێوازی بنیاتنان و بەڕێوەبردنی دەوڵەت و دەرچوواندنی یاساکانەوە بیگرە، تا بە مزگەوت و کڵێسا و نەخۆشخانە و ناوبازاڕەکانیشی دەگات، هەمووی مۆرکی پیاوانەیان بەسەرەوەیە. ژنیش هەر لە دواوەوە و وەک سەیرکەرێک، ماوەتەوە: بۆ نموونە، بڕوانە مزگەوت و چایخانەکانی کوردستان، کە چۆن تەنیا پیاوان تێیاندا ئامادەن.\nبێگومان ئەوەی لە زەینی مرۆڤدا بێت، دێتە زمانیشەوە، یان لە ڕێی زمانەوە خۆی مانیفێست دەکات. هەر بۆ نموونە، دیقەتی زمانەکانی دنیا بدەن و لە کاریگەریی زەینییەتی نێرسالاری بەسەریانەوە، ڕابمێنن. تا پێش چەند ساڵێک لە زمانی ئینگلیزیدا، بە وتەبێژیان دەوت (spokesman) و بە بازرگانیشیان دەوت (businessman). تا لەم دواییانەدا و پاش وەرگرتنی ئەو جۆرە کار و پۆستانە لەلایەن ژنانەوە، ناچار کردیان بە (spokespersons) و وشەی (businesswoman)یشیان زیاد کرد. لە زمانی عەرەبییشدا، سەدان و هەزاران وشە و ناو هەن، کە لە بنەڕەتدا پۆی ئاژەڵیان پێوە بووە و دواتر کراون بە ناو و خەسڵەتی ژنان. تەنیا وەک نموونە، لە مانای بنەڕەتیی ناوەکانی 'هەیفا' و 'شەهلا' و خەسڵەتی 'کەحلا' وردبەوە. لە زمانی کوردییشدا، هەمان دۆخ بەرقەرارە. زۆرن ئەو پەندانەی پێشینان کە مەدحی پیاوان دەکەن و ژنان دەشکێننەوە. هەر بۆ نموونە "بەرخی نێر بۆ سەربڕینە". ئەمەش جگە لە چەندان دەستەواژەی تری وەک "پیاوەتییەکم لەگەڵ بکە"، "پیاو لەشی ساغ بێت"، "هەی لە ژن کەمتر" و هیی تریش، کە ئەولەوییەتی پیاو لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا جەخت لێ دەکەنەوە. بۆیە بێگومان، چاکسازیی یاسایی، نابێت لە وەها چاکسازیی و پاکسازییەکی زمانەوە دوور بێت، کە ئەویش گۆڕینی نەریتەکان و شێوازی بیرلێکردنەوە و وێناکردنی ژن، دەخوازێت. لێرەوە دەردەکەوێت، کە دەستبردن بۆ بابەتێکی وەک مافەکانی ژن، سەر بۆ چاککردنەوە و بنیاتنانەوەی زۆرێک لە بابەتە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی تریش، دەکێشێت.\nگرنگیی ئەم توێژینەوەیە لەوەدایە، کە تەرکیز دەخاتە سەر یاسای نێودەوڵەتیی و یاسای عێراقی، بەڵام لە هەمان کاتدا یاساکانی هەرێمی کوردستان و ڕۆژاڤا و هەندێک دەوڵەتی تریش، فەرامۆش ناکات. جگە لەوەش، تەنیا بە باسکردنی یاساوە ناوەستێت، بەڵکو ئاوڕ لە سیاسەت و کەلتوور و نەریت و زمانیش دەداتەوە. واتە کۆی زەینییەت (مێنتاڵێتی)ی پیاوسالارانە بەر نەشتەری ڕەخنە دەدات و هەوڵی هەڵتەکاندن و سەرلەنوێ بنیاتنانەوەش دەدات. ئامانجی ئەم توێژینەوەیە، هۆشیارکردنەوەی پیاوان و ژنانیشە دەربارەی واقیعێکی ئێستای جیهان و ناوچەکە، واقیعێک، کە زۆرجار و بە لای زۆر کەسەوە، شاراوەیە و ڕاستەوخۆ درکی پێ ناکرێت. هۆکاری ئەمەش، نەریتە. نەریت سروشتی وایە، بەبێ هۆشیاری دەربارەی واقیعەکە و ویستی تێپەڕاندن، تێناپەڕێنرێت. نەریت بۆیە هەیە تا جێبەجێ بکرێت؛ مرۆڤ بۆ ئەوەی بتوانێت خۆی لە باری نەریتێکی دیاریکراو بدزێتەوە، هەر دەبێت نەریتەکە جێبهێڵێت و لە دەرەوەی چوارچێوەی ئەو نەریتەوە، جارێکی تر دۆخەکە هەڵسەنگێنێتەوە. بەو ئومێدەی ڕۆژێک مرۆڤایەتیی بگاتە ئاستێک لە هۆشیاری، کە بار و واقیعی دوالیزمی نێر/مێ تێپەڕێنێت، هەر ئەمەشە ئامانجی وەها توێژینەوەیەک.\nمافەکانی ژن لە یاسای نێودەوڵەتیدا\nوەک سەرەتا، دەبێت بزانرێت کە مافەکانی ژن، سەرباری هەندێک جیاوازیی و تایبەتمەندییان، دواجار بەشێکن لە مەنزوومە و بزاوتی مافەکانی مرۆڤ، کە لە دوای دووەمین جەنگی جیهانییەوە، سەرپێ کەوتووە. مافەکانی مرۆڤ ئەرکێک دەخەنە ئەستۆی دەوڵەتانی دنیا، کە کار بۆ بەرجەستەکردنی ئەو مافانە بکەن. لەم سۆنگەیەوە، مافەکانی مرۆڤ کۆمەڵێک گەرەنتیین کە تاکەکەس لە بەرامبەر هێز و زەبری دەوڵەت و دەسەڵاتداراندا، دەپارێزن. وەک لە سەرەتاوە وترا، مافەکانی مرۆڤ بەرهەمی پێداچوونەوەی شارستانێتیی مۆدێرنی مرۆڤن، کە بە پلەی یەکەم لەسەر دوو پایەی دەوڵەتی نەتەوەیی و پەیوەندییەکانی هێز، بنیات نراوە. ئاستی جێبەجێکردن و بەرجەستەکردنی مافەکانی مرۆڤیش لە سەرانسەری دنیادا، مایەی ناکۆکی و سەرئێشەیە. بێگومان لە هەموو دەوڵەتێکدا ڕێژەیەک لەم مافانە، بە فەرامۆشکراوی ماونەتەوە. چونکە وەک وتم، کێشە لە ڕێوشوێنی سەپاندن و بەرجەستەکردنی مافەکانی مرۆڤدا هەیە.\nئەگەر ئەمە دۆخی مافەکانی مرۆڤ بێت بەگشتی، بێگومان مافەکانی ژنیش هەمان چارەنووسیان هەیە. لە سەردەمێکدا کە زەینییەتی باو، تێڕوانینی باو، دەسەڵاتی پیادەکراو و تەنانەت سیمبۆڵیزەکردنیش، لەسەر بنچینەیەکی پیاوانە و پیاوسالارانە بیناکرابێتن، مافەکانی ژن دوو جار ڕووبەڕووی ئاستەنگ و بەربەستی جددیی دەبنەوە ئەمەش وای لە هەندێک کردووە بڵێن، کە هەندێک لە مافەکانی مرۆڤ، لەوانەش مافەکانی ژن (یەکسانیی جێندەری)، هێشتا لە ڕووی گەردوونییەوە و قبوڵ نەکراون لە پراکتیکدا وەک پێویست نەچەسپیون. بەڵام با سەرەتا بپرسین: مافەکانی ژن، چیین؟ مافەکانی ژن بە پلەی یەکەم لە پەیماننامەی تایبەت بە نەهێشتنی شێوازەکانی جیاکاری دژی ژنان (پەیماننامەی مافەکانی ژن)دا، پێکهاتوون. بەڵام جگە لەوەش چەند بڕیارێکی کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان هەن، کە هەوڵ دەدەم لەسەریان بوەستم.\nپەیماننامەی مافەکانی ژن\nیاسای نێودەوڵەتییش هەروەک یاسای ناوخۆیی دەوڵەتان، فرە سەرچاوە و دەوڵەمەندە. بۆ مافەکانی ژنیش، مەسەلەکە دوو جار ئاڵۆز دەبێت، چونکە مەسەلەکە تەنیا بە یاساوە ناوەستێت، بەڵکو دەپەڕێتەوە بۆ نەریت و کەلتووریش. بەم پێیە ئەگەر شەڕی چەسپاندنی مافەکانی مرۆڤ قورس و گران بێت، شەڕی چەسپاندنی یەکسانیی جێندەری دوو هێندە قورسە.\nئامانجی سەرەکیی پەیماننامەی مافەکانی ژن، نەهێشتنی ئەو جیاوازییانەی نێوان پیاو و ژنە، کە لەسەر بنەمای سێکس و جێندەر دروست بوونە و دەبنە هۆکاری پەکخستن، دوورخستنەوە، یان بێڕۆڵکردنی ژنان لە بوارەکانی ئابووری، سیاسی، کۆمەڵایەتی، کەلتووری، مەدەنی، یان هەر بوارێکی تردا. بەپێی مادەکانی دواتری پەیماننامەکە، دەوڵەتانی ئەندام هەموو ڕێوشوێنێکی یاسایی و سیاسیی پێویست دەگرنە بەر بۆ ئەوەی جیاکاریی نێوان پیاو و ژن بنبڕ بکەن. هاوکات دەبێت دامودەزگای پێویست و لەبار بەمەبەستی جێبەجێکردن و بەرجەستەکردنی ئەو ئامانجە، بنیات بنێن. ئەگەر پێویستیش بکات، سزای سەرپێچیکاران بدرێت.\nخاڵی سەرنجڕاکێش لە پەیماننامەی مافەکانی ژندا، مادەکانی دووەم و پێنجەمن. بەپێی ئەم دوو مادەیە: دەوڵەتانی ئەندام، بەمەبەستی هەموارکردنەوە و گونجاندنی ڕەفتاری باوی کۆمەڵایەتیی و کەلتووریی ژنان و پیاوان لەگەڵ ئامانجی بەرقەرارکردنی یەکسانیدا، ڕێوشوێنی پێویست دەگرنە بەر. ئەمەش واتە ئەرکی دەوڵەتان، تەنیا دەرچوواندنی یاسا و ڕێسا و هەنگاوە فەرمییەکانی تر نییە، بەڵکو دەبێت هەنگاوی ئیجابیی زیاتر بنێن و بەجۆرێک دەستکاری زەینییەت و نەریتی دانیشتووانەکانیان بکەن، کە یەکسانیی جێندەری پێ بپێکێت. وەک دواتریش زیاتر ڕوون دەبێتەوە، عێراق و هەرێمی کوردستان و زۆربەی وڵاتانی تری جیهانیش، بەتایبەتی ئەو وڵاتانەی ئیسلام تێیاندا ئاینی زۆرینەی دانیشتووانە، لەم ئەرکەی دووەمدا شکستیان هێناوە و نەیانتوانیوە دەستکاری دیدی خەڵکی خۆیان لەسەر ژن و ئەرک و مافەکانی، بەرەو باشتر بگۆڕن. ئەگەر دیقەتی تەحەفوز و کۆمێنتی دەوڵەتان لەسەر مادەکانی پەیماننامەکە بدەین، دەبینین: جەزائیر، بەحرەین، بەنگلادیش، میسر، ئیسرائیل، ئوردن، کوەیت، لوبنان، مالیزیا، ماڵدیڤ، ماڵتا، مۆریتانیا، مۆناکۆ، مەغریب، عومان، پاکستان، قەتەر، سعودیە، سینگاپورە، سوریا و ئیمارات، تەرکیزیان لەسەر مادەکانی 2 و 16ی پەیماننامەکەیە و پێیان قبوڵ ناکرێت. پاساویشیان نەگونجانی ئەم مادانەیە لەگەڵ بنەماکانی دەستور و یاساکانی خۆیاندا، بەو پێیەی سەرچاوەی سەرەکیی دەستوور و یاسای باری کەسییان، ئیسلام و یەکێک لە مەزەبەکانییەتی. بەڵام ئیسرائیل و ماڵتا و ماڵدیڤ پاساویان ئەوەیە، کە ناتوانن وەها مادە و مەرجێک بەسەر کەمینە ئاینییەکانیاندا، بسەپێنن. ئێران و سودان هێشتا پەیماننامەکەیان واژۆ و پەسەند نەکردووە. هەرچی عێراقیشە، تەحەفوزی لەسەر مادەی (2)، بڕگەکانی (f) و (g) و مادەی 16 هەیە: بەپێی ئەو دوو مادەیە، وەک لە سەرەوەش ئاماژەی پێ درا، دەبێت دەوڵەتی ئەندام ڕێوشوێنی پێویست بۆ هەموارکردنەوە یان سڕینەوەی ئەو یاسا، ڕێسا، نەریت و کردارانەی جیاکاری دژی ژن پەرە پێ دەدەن، بگرێتە بەر. هەروەها دەبێت ئەو بڕگانەی یاسای سزادان و یاسا جەزائییەکانی تریش هەڵبوەشێنێتەوە، کە دەچنە خزمەتی جیاکاریی جێندەرییەوە. بەپێی مادەی شازدەش ژن و پیاو لە پێش، لەکات و لە دوای هاوسەرگیرییش، یەکسانن. ئەمەش واتە ژن دەتوانێت مافی تەڵاقدان و جیابوونەوە و مافی لەباربردنی منداڵیشی هەبێت. لەم خاڵەوە دەگەینە ئەوەی، کە دەوڵەتانی ئیسلامی، لەسەر جیاکاریی جێندەری بنیات نراون و لە ئێستاشدا نایانەوێت هەوڵێک بە ئاراستەی نەهێشتنی وەها جیاکارییەکدا، بدەن. ئەوەشی ئەم خاڵە دەسەلمێنێت، تەرکیز و تۆقینی ئەوانە لە مادەکانی 2، 15، 16ی پەیماننامەکە، کە ژن و پیاو لە مەسەلەیلی خێزان، هاوسەرگیری، بەخێوکردنی منداڵ، جیابوونەوە و تەڵاق، پێدانی ڕەگەزنامە بە منداڵانی ژنەکە و نەهێشتنی ئاسەوارەکانی جیاکاری دژی ژنان، یەکسان دەکەن.\nبڕیارەکانی کۆمەڵەی گشتی و ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان\nکۆمەڵەی گشتی و ئەنجوومەنی ئاسایش دوو کاریگەرترین دەزگا و ئاژانسی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانن، کە گەورەترین و کاریگەرترین ڕێکخراوی نێودەوڵەتییە. بە خوێندنەوەی چارتەری ڕێکخراوەکەش، دەبینین کە کۆمەڵەی گشتی زیاتر وەک پەرلەمانی ڕێکخراوەکە و ئەنجوومەنی ئاسایشیش وەک حکومەت، یان پۆلیسی نێودەوڵەتی، دەردەکەوێت. بۆیە نابێت ڕۆڵی ئەم دووانە لە پرسی یەکسانی/جیاکاریی جێندەریدا، نادیدە بگیرێت.\nکۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە بڕیاری ژمارە 48/104 و لە شەش مادەدا، جەخت لە بنبڕکردنی هەموو جۆرە توندوتیژییەک دەرهەق بە ژنان، دەکاتەوە. لەوانەش:\nیەکەم، توندوتیژیی جەستەیی، سێکسی، یان دەروونی لەنێو خێزاندا، توندوتیژیی پەیوەندیدار بە بەشوودان و مارەیی، خەتەنەکردن و توندوتیژیی کەسوکاریش؛\nدووەم، توندوتیژیی کۆمەڵگەیی، وەک لاقەکردن، سوودوەرگرتنی سێکسی، گێچەڵی سێکسی، بازرگانیکردن بە ژن و ناچارکردنی بە لەشفرۆشی؛\nسێیەم، هەر کردەوەیەکی توندوتیژانەی تر، کە لەلایەن دەوڵەت خۆیەوە ئانجام بدرێت، یان چاوپۆشیی لێ بکرێت. گرنگیی ئەم بڕیارە لەوەدایە، کە بەراورد بە پەیماننامەی مافەکانی ژن، هەنگاوێک دەڕواتە پێشەوە و ڕۆڵی ڕێکخراوە ناحکومییەکانیش نادیدە ناگرێت. بەڵکو داوای هەماهەنگییان لەگەڵ دەکات، تا هەمووان پێکەوە توندوتیژیی دژ بە ژنان بنبڕ بکەن.\nیەکێکی تر لە بڕیارە گرنگەکان، بڕیاری ژمارە 1325ی ئەنجوومەنی ئاسایشە بە ناوی "ژن، ئاشتی، ئاسایش"ەوە لە تشرینی یکەمی 2000دا. مەبەستی سەرەکیی بڕیارەکە، پاراستن و گرنگیدانی زیاترە بە ژن لە کاتی جەنگ و پێکدادانی سەربازیدا. بڕیارەکە داوا لە نەتەوە یەکگرتووەکان و دەوڵەتانی ئەندامیش دەکات، کە ژمارە و ڕێژەی بەشداریی ژنان لە بڕیاردان و بەشداریی سیاسیدا، زیاتر بکەن. دوای بڕیارەکەش، زۆرێک لەو هێزە ئاشتیپارێزانەی بە بڕیار و لە سایەی ئانجوومەنی ئاسایشدا ڕەوانەی ناوچە جیاوازەکان کران، ڕاوێژکاری تایبەتیان بە پرسی جێندەر دامەزراندووە. چەند ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتی و چەند دەوڵەتێکیش، بڕیارەکەیان تێکەڵ بە یاسای ناوخۆیی خۆیان کردووە. لە ئەفغانستان و عێراق و چەند دەوڵەتێکی ئەفریقیشدا (وەک لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2005ی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراقدا دیتمان)، ڕێژەی 25%ی کورسییەکان بۆ ژنان تەرخان کرا. بەڵام ئەم بڕیارە و سێ بڕیاری دواتری ئەنجوومەنی ئاسایشیش، خاڵێکی لاوازیی گەورەیان تێدایە، ئەویش نەبوونی ڕێوشوێنی جێبەجێکردن و شێوازی سزادانی ئەو دەوڵەتانەیە، کە بڕیارەکان جێبەجێ ناکەن. بەڵام گومانم لەوەش نییە، کە دەرکردنی وەها بڕیارێک لەلایەن دەزگایەکی وەک ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتییەوە، قورسایی و گوڕێکی زیاتر بە پرسی یەکسانیی جێندەری دەدات.\nپێگە و مافەکانی ژن لە دەوڵەتە ئەمەریکی و ئەوروپییەکاندا، سەرباری هەر بەرەوپێشچوونێک، هێشتا ماویەتی. بۆ نموونە، بڕوانە دیاردەی بازرگانیکردنی سێکسی بە ژنانەوە، بەتایبەتی لە دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ئەوروپادا، کە ڕێژەیەکی ترسناکی تۆمارکردووە و زۆرێک لە قوربانییەکانیش ژنان و کچانی بێدەرامەت و هەژارن و هاوکات پێش کڕین و فرۆشتنیش، لێیان دەدرێت و مامەڵەیەکی زۆر نامرۆڤانەیان لەگەڵ دەکرێت. ئەو برەوەشی پیشەسازیی پۆرنۆگرافی لە ئەمەریکا و ئەوروپا هەیەتی، لە پارچەکانی تری دنیادا نییە. هەمووشمان دەبێت بزانین، کە وەها پیشەسازییەک لە بەشێکی زۆریدا، لە بنەڕەتدا لەسەر جیاکاریی جێندەری دژ بە ژنان بنیات نراوە و دەجووڵێت؛ تێیدا ژن، دەگاتە ئەوپەڕی بێڕێزی و تەنیا وەک ئامێرێکی خزمەتکردنی پیاو لێی دەڕوانرێت و هیچی تر. خۆ ئەگەر ئاماژەیەکیش بە پێگە و مافەکانی ژن لە دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بکەین، دەتوانین بڵێین ئەو دەوڵەتانە، لە پرسی یەکسانیی جێندەریدا، زۆر لە دواوەی دەوڵەتانی ئەمەریکا و ئەوروپاوەن. لە سعودیە، بۆ نموونە، جگە لەوەی کە بەپێی شەرعی ئیسلام ژن بۆی نییە پۆستی سیادی (ویلایەت) وەربگرێت، لە کۆتایی مانگی ئەیلوولی 2017دا بوو، کە ڕێگەی پێ درا ئۆتۆمبیل لێبخوڕێت و لە بۆنە و کۆبوونەوە جەماوەرییەکاندا ئامادە بێت. لە ئێرانیش بە هەمان شێوە، لە کۆتاییەکانی 2015دا یاسایەکی تایبەت بە باری خێزانی دەرچووێنرا، کە تێیدا ئەولەوییەتی دامەزراندن لە کەرتی گشتی و تایبەتیشدا، بە ڕیزبەندی، دەدات بە پیاوی مناڵدار، پیاوی بێمناڵ، ئینجا ژنی مناڵدار. هەروەها ئەوانەی بەبێ هاوسەرن، بۆیان نییە ببنە پارێزەری بواری باری کەسی. جگە لەمانەش، یاساکە تەڵاق وەک شتێکی نەخوازراو و ناحەز وێنا دەکات و، دەسەڵاتی یەکلاکردنەوەی کەیسەکانی توندوتیژیی خێزانی، لەبریی یاسا و دادگا و دادوەر، دەداتە دەست گرووپێکی پیشەیی و ڕاهێنراو بۆ ئەو مەبەستە. واتە هەنگاوێک گەڕاوەتە دواوە و لەبریی دامەزراندنی دامودەزگای جەماوەری و دیموکراسیی بێلایەن و نیشتمانی، هانا بۆ کەسانێک دەبات، کە هیچ گەرەنتییەک نییە باوەڕیان بە یەکسانیی جێندەری هەبێت. ئەمەش خاڵی لاوازیی دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە؛ لە زیاتر لە ڕێگە و کەناڵێکەوە، هەوڵی هێشتنەوەی دۆخی باو دەدەن و دژی تەوژمی مافەکانی ژنان و لاوان، دەجووڵێنەوە.\nمافەکانی ژن لە یاساکانی عێراق و هەرێمی کوردستان و ڕۆژاڤادا\nهەڵبەت، وەکچۆن لە باسی بەشێک لە یاسا و پراکتیکی نێودەوڵەتیدا دیتمان، یاساکانی عێراق و هەرێمی کوردستانیش زەینییەتی نێرسالارییان بە ئاراستەی بەرقەرارکردنی یەکسانی تەواودا، تێنەپەڕاندووە. وەک پرەنسیپ، چەند ساڵێکە هەوڵێک هەیە بۆ ڕاستکردنەوەی تەرازووی لاسەنگی جێندەری، لە هەرێمی کوردستاندا پاش ڕاپەڕینی 1991 و لە عێراقیشدا پاش کەوتنی حکومەتی سەدام لە 2003دا. تا ڕادەیەکیش هەوڵەکان سەرکوتوو بوون، وەک دواتر دەیبینین، بەڵام هێشتا دۆخەکە هەوڵی جددیتر و زیاتری پێویستە.\nلە هەموو دەوڵەتێکی دەستووریدا، دەستوور باڵاترین یەکەی یاساییە و لە سەرەوەی پلەبەندیی یاسایی وڵاتەوە دێت. بۆیە پێویستە یاسادانەر لەکاتی دانان و نووسینەوەی دەستووردا، دیدێکی ڕوونتری بۆ پرسەکان هەبێت، تا بتوانێت مامەڵەیەکی ڕوونتر و بێگرفتیان لەگەڵدا بکات. کەچی دەستووری عێراقی لەمەسەلەی مافەکانی ژندا، کەوتووەتە چەند دژیەکییەکەوە. لەلایەکەوە نابێت ئەو یاسایانەی لە وڵاتدا دەردەکرێن، دژی بنەماکانی شەریعەتی ئیسلامی و هاوکات دژی بنەماکانی دیموکراسی و ماف و ئازادییەکانی نێو دەستوورەکەش بن. وەک لە تەحەفوزی دەوڵەتە ئیسلامییەکاندا دەربارەی مادەکانی پەیماننامەی مافەکانی ژن بینیمان، بەشێک لە پرەنسیپەکانی شەریعەتی ئیسلامی، بەتایبەتی پرسەکانی یاسای خێزان و باری کەسی، دژ یان پێچەوانەی مافەکانی ژنن لە یاسای نێودەوڵەتیدا. جگە لەوەش، دەستووری عێراق ڕێگە بە ڕێکخستنی کاروباری کەسیی خەڵکی سەر بە مەزەبە جیاوازەکان، هەریەکە و بەپێی مەزەب و ڕێبەری ئاینیی خۆیان، دەدات. ئەمانە لەکاتێکدان، کە هەر بەپێی دەستوورەکە، عێراقییەکان بەبێ گوێدانە سێکس و جێندەریان، لەبەردەم یاسادا یەکسانن.\nبەگشتی، تێکەڵییەک لە مەسەلەکەدا هەیە و دەتوانین بڵێین، یاسادانەری عێراقی لە مسۆگەرکردنی مافەکانی ژن و خوڵقاندنی یەکسانییەکی یاسایی ڕاستەقینەدا، ڕاستگۆ نەبووە و نەیپێکاوە. ئەینا وەها پشێوییەک لەنێو مادەکانی دەستووردا، ڕێگەی لێ دەگیرا و چارە دەکرا.\nیاسای سزادانی عێراقی\nلە مادەی 41 بڕگەی (1)دا، وەک بەشیک لەو توندوتیژییانەی سزایان لەسەر نییە، مێرد بۆی هەیە بەمەبەستی تەمبێکردنی ژنەکەی، لێی بدات. مەسەلەی خیانەتی هاوسەرییش گرنگە، کە ئاشکرا یاساکە بە لای بەرژەوەندیی پیاوەکەدا شکاوەتەوە. چونکە بەپێی مادەی 409 ئەگەر پیاو، ژنەکەی یان یەکێک لە مەحرەمەکانی لەکاتی سێکس (زینا)دا بگرێت، دەتوانێت هەردووکیان یان بکوژێت، یان بە سەختی سزایان بدات. توندوتیژیی پیاوەکە لەم حاڵەتەدا بە بیانوویەکی یاسایی بۆ تاوانکار لەقەڵەم دەدرێت و سزاکەی بۆ سووک دەکرێت، واتە لە هەردوو حاڵەتی کوشتن و لێدانیشدا، کارەکە وەک کوشتن و لێدانی ئاسایی بەپێی مادەکانی تری یاساکە لێک نادرێتەوە و تاوانکاریش حوکم نادرێت. بەڵکو بەپێی یاساکە خۆی، مەسەلەی شەرەف وەک بیانوویەک بۆ سووککردنی سزا ئەژمار کراوە. لەکاتێکدا ژن ئەم مافەی نییە یان بەو ڕەهاییە نییە. بەپێی مادەی 398 ئەوانەی لاقەی مێینەیەک دەکەن، ئەگەر ڕازی ببن هاوسەرگیریی لەگەڵ بکەنەوە، سزا نادرێن. لەمەشدا هیچ حسابێک بۆ ڕا و ڕەزامەندیی مێینەکە نەکراوە. جگە لەوەش، هیچ مادەیەک تەرخان نەکراوە بۆ سزادانی خەتەنەکردن، تا هیچ نەبێت لەو ڕێگەیەوە پراکتیکی وەها کارێک، کەمتر بێتەوە.\nیاسای مەدەنیی عێراقی\nلە مادەی 102دا هاتووە: "سەرپەرشتیاری منداڵ، باوکییەتی، ئینجا ڕاسپێردراوی باوکی، دواتر باپیرەی، پاشان ڕاسپێردراوی باپیرەی، دواجاریش دادگا، یان ڕاسپێردراوی دادگا". واتە دوور و نزیک باسی دایکی نەکردووە. مادەی 588یش تەنیا ددان بەو کڕین و فرۆشتنەدا دەنێت، کە باوک یان باپیرە بە ناوی منداڵەکانەوە دەیکەن. مادەی 1327یش باسی ڕەهنکردنی موڵک و ماڵی منداڵ دەکات لەلایەن باوکەوە و ڕەوایەتیی پێ دەدات. واتە هیج باسێک لە دایکەکە، نییە.\nیاسای هەڵبژاردنی عێراقی\nبەپێی مادەی 11، دەبێت هەموو لیستێک، لای کەم یەک لەسەر سێی کاندیدەکانی مێینە بن. بەپێی مادەی 14یش، ئەگەر ژنێک کشایەوە و کشانەوەیشی کاری لە ڕێژەی بەشداریی ژنان کرد، ئەوکات هەر دەبێت ژنێک لە جێگەی دابنرێتەوە. سیستەمی کۆتای ژنان، وەک لەم یاسایە و ئەوەی هەرێمی کوردستانیشدا دەبینرێت، لەوانەیە لە ئاستی چاوەڕوانییەکانی ئێمەدا نەبێت، بەڵام هیچ نەبێت بۆ ئەم قۆناغەی ئێستا، کارێکی باشە و هەنگاوێکی پێویستە.\nیاسای ڕەگەزنامەی عێراقی\nوەک لە مادەی 9ی پەیماننامەی مافەکانی ژندا هاتووە، ژن و پیاو لە ڕووی بەخشینی ڕەگەزنامەی وڵاتەکانیان بە منداڵەکانیانەوە، یەکسانن. یاسای ڕەگەزنامەی عێراقییش، لە مادەی 3دا هەر کەسێک لە باوکێک یان دایکێکی عێراقی بێتە دنیاوە، بە عێراقیی داناوە. ئەمەش خاڵێکی پۆزەتیڤە و لەمەدا عێراق، پێشی زۆربەی دەوڵەتانی ئیسلامی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی داوەتەوە. جگە لەمەش، بەپێی یاساکە ژنیش وەک پیاو، مافی خۆیەتی شان بە شانی ڕەگەزنامەی عێراقی، ببێتە خاوەنی ڕەگەزنامەی دەوڵەتێکی تریش.\nلە سەدەی نۆزدە و بیستەمدا، عێراق خاوەنی یاسایەکی یەکگرتووی سەراپاگیری باری کەسی بۆ سەرجەمی دانیشتووانەکەی، نەبوو. بەڵکو پەیڕەوکارانی هەر مەزەبێک، یاسا و شەریعەتی تایبەت بە خۆیانیان هەبوو. تا ئەوەی دوای شۆڕشی 14ی تەمووز و لە 1959دا، ئەم یاسایە دەرچووێنرا. ئەم یاسایە وەک کۆکەرەوەی هەموو مەزەبە جیاوازەکان بوو، بەسەر هەموو پەیڕەوکارانیشیاندا جێبەجێ دەکرا. بەڵام هەر لە سەرەتاوە لایەنە شیعییەکان، یاساکەیان پەسەند نەکرد و هەوڵی جددییان بۆ هەڵوەشاندنەوەی، دا، بەڵام هەوڵەکانیان سەری نەگرت.\nلە پێناسەی خودی هاوسەرگیریدا، جیاکاری هەیە. بەپێی مادەی 3 و لە پێناسەی هاوسەرگیریدا هاتووە: "هاوسەرگیری، گرێبەستێکە لەنێوان ژن و پیاوێکدا، کە بەپێی شەرع یەکەمیان بۆ دووەمیان حەڵاڵ بێت". واتە زیاتر لە گۆشەی پیاوەکەوە سەیری کارەکە کراوە و، ژن لە خەیاڵدانی یاسادانەردا نەبووە. بەپێی هەمان مادە ڕێگە بە پیاو دراوە لەگەڵ زیاتر لە ژنێکدا هاوسەرگیری بکات. بۆ ئەمەش چەند مەرجێکی بۆ دانراوە، کە زیاتر پشت بە باری دارایی پیاوەکە و لێکدانەوە و بڕیاری دادوەر دەبەستێت. واتە ڕەزامەندیی ژنەکە وەک مەرجێک، ئەژمار نەکراوە. بەپێی مادەی 8، کەسانی تەمەن پازدە ساڵ، ئەگەر سەرپەرشتیار و دادوەر ڕازی ببن و کەسەکەش شیاو بێت، دەتوانن هاوسەرگیری بکەن. واتە لە پازدە ساڵ کەمتر، ناتوانێت هاوسەرگیری بکات. بەپێی مادەی 9، ئەگەر کەسێک بەزۆر هاوسەرگیریی پێ بکرێت، چ ژن و چ پیاو، ئەوا هاوسەرگیرییەکەی پووچەڵ دەبێتەوە ئەگەر سێکس نەکرابێت. واتە ئەگەر سێکس کرابێت، بۆیان نییە داوای هەڵوەشاندنەوەی گرێبەستەکەیان بکەن. بەپێی مادەی 17، پیاوی موسوڵمان بۆی هەیە لەگەڵ ژنی غەیرە موسوڵمانیش (مەسیحی و جوو)دا هاوسەرگیری بکات، بەڵام ژنی موسوڵمان ئەمەی بۆ نییە. بەگشتی، یاساکە زمان و گوتارێکی نێرسالارانەی بەسەردا زاڵە و لە ڕوانگەی باڵادەستیی پیاوەوە بەسەر ژندا، نووسراوە. وەک ئەوەی لە مادەی 26ی تایبەت بە ئەرک و مافی هەردوو لا لەنێو ماڵدا، دەیبینین. هەروەها وەک ئەوەی لە مادەکانی 47 و 48دا ئاشکرا دەردەکەوێت، کە عیددەی تەنیا لەسەر ژن واجب کردووە، لەکاتێکدا پیاو هەرکاتێک ویستی، دەتوانێت دووبارە هاوسەرگیری بکاتەوە. هەروەها لە مادەکانی 89 و 91دا، پشکی مێرد لە میراتیی ژن، لە پشکی ژن لە میراتیی مێرد، زیاترە. چەندان مادە و بڕگەی ئەم یاسایە، وەک حاڵەتەکانی تەڵاقدان و جیابوونەوە، پێویستییان بە هەموارکردنەوەیە، کە ئەوەش دواتر و لە باسی هەموارکردنەوەی یاساکە لە هەرێمی کوردستاندا، ڕوون دەبێتەوە.\nلە سەرەتای مانگی تشرینی دووەمی 2017وە، پرۆژە یاسایەک بۆ هەموارکردنەوەی یاسای باری کەسی، چووەتە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق و وەک پرەنسیپ ڕەزامەندیی لەسەر دراوە و دەنگی زۆرینەی هێناوە. بەڵام وەک هەندێک لە پەرلەمانتاران ڕایانگەیاند: "هەموارکردنەکە هیچ پێویست نییە و مافەکانی مرۆڤ و مافەکانی ژنی تێدا ڕەچاو نەکراوە. لەوەش زیاتر، گورزێکی کوشندەیە لە کەرامەتی ژنی عێراقی. هەروەها جیاکاری لەنێوان پەیڕەوکارانی مەزەبە جیاوازەکاندا دروست دەکات و بەوەش، نەک تەنیا زیان بە ژن دەگەیەنێت، بەڵکو کۆمەڵگەش لەبەریەک هەڵدەوەشێنێتەوە". بەڵام تا ئیسە وەک پرۆژە ماوەتەوە. زۆربەی تەحەفوزەکانی عێراقیش لە پەیماننامەی مافەکانی ژن، لەبەر حوکمەکانی ئەم یاسایەیە، چونکە لە بنەڕەتدا یاساکە لە مەزەبە جیاوازەکانی شەریعەتی ئیسلامەوە، هەلهێنجراوە.\nیاساکانی هەرێمی کوردستان و ڕۆژاڤا (باکووری سوریا)\nهەموارکردنەوەی یاسای سزادانی عێراقی\nپەرلەمانی هەرێمی کوردستان، لە یاسای ژمارە 14ی ساڵی 2002دا، مادەکانی 128، 130، 131، 409ی یاسای سزادانی عێراقیی هەموارکردەوە. بەو پێیەش چیتر کوشتن بە بیانووی شەرەف، بە بیانووی یاسایی سزاسوککەر لەقەڵەم نادرێت. بەمەش هەنگاوێک لە بەرقەرارکردنی یەکسانیی جێندەری نزیک بووەوە. بەڵام ئەوەی پێویستە، چەسپاندنی وەها پرەنسیپ و هۆشیارییەکە لای هاووڵاتییان، بە ژن و پیاویشەوە، تا لە واقیعیشدا جێی خۆی بگرێت.\nیاسای دەرماڵەی مناڵبوون و دایکایەتی هەرێمی کوردستان\nبەپێی یاساکە، ژن بە درێژایی مۆڵەتی مناڵبوون یان دایکایەتی، مووچە و دەرماڵەی تەواو وەردەگرێت. ئەمەش خاڵێکی ئیجابییە و زیاتر لەگەڵ مادەی 11 بڕگەی 2ی پەیماننامەی مافەکانی ژندا دێتەوە. چونکە مناڵبوون بارێکی سروشتییە، بۆیە نابێت وەک ئامرازێک بۆ سزادانی ژنان، بەکاربهێنرێت. بەڵکو تەواو هەقی خۆیەتی، کە لەو کاتانەدا ماف و مووچە و ئیمتیازەکانی خۆی وەربگرێت.\nیاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیی خێزانی هەرێمی کوردستان\nبەپێی ئەم یاسایە، هەموو جۆرە ئازاردانێکی جەستەیی، سێکسی و دەروونی لەلایەن ئەندامانی خێزان و خزمانی تا پلە چوارەوە، بە توندوتیژی دادەنرێت و سزای لەسەر دەدرێت. هێندەی پەیوەندیی بە ژنەوەیە، هەریەکە لە هاوسەرگیریی ژن بە ژن، مناڵ بەشوودان، بەشوودان لەجیاتی خوێن، ناچارکردنی ژن بە کاری بەدڕەوشتی و داوێنپیسی لەلایەن مێردەوە، خەتەنەکردنی مێینە، لێدان و لەباربردن و خۆکوشتن بەهۆی توندوتیژیی خێزانییەوە، بەسووک سەرنجدان و بەزۆر سەرجێییکردن، وەک کردەوەی توندوتیژ لەقەڵەم دراون. بەڵام تا ئێستا ئەم کردەوانە دەبینرێن و هەن، ڕۆژانەش بەر هەواڵی لەم جۆرە دەکەوین، کە ئەوەش شتێکی ئاساییە. بەڵام دەبێت لایەنە پەیوەندیدارەکان لە جێبەجێکردنی یاساکاندا جددیتر بن و سزای سەرپێچیکار بدەن.\nیاسای دەستەی گشتیی دەستپاکیی هەرێمی کوردستان\nئەم جۆرە یاسایانە پێشوەخت ئەوە دەسەلمێنن، کە لە وڵاتدا گەندەڵییەکی زۆر هەیە و زۆرێک لەو گەندەڵییانەیش، تا ئێستا بەپێی پێویست و یاسا کارپێکراوەکان مامەڵەیان لەگەڵدا نەکراوە. لە مادەکانی 6، 9، 11، 12ی یاساکەدا، کە تایبەتن بە چۆنێتیی هەڵبژاردن و دامەزراندنی سەرۆک و جێگر و ئەندامانی دەستەکە، هیچ ئاماژەیەک بە دانانی کۆتایەکی تایبەت بە ژنان نەکراوە. هەڵبەتە یاساکە نەشیوتووە ئەو کەسانە هەر دەبێت پیاو بن، بەڵام باشتر بوو وەها کۆتایەک لە دەستەکەدا بۆ ژنان تەرخان بکرایە، وەک ئەوەی لە خاڵی دواتردا دەردەکەوێت.\nیاسای کۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن و ڕاپرسی هەرێمی کوردستان\nئەم یاسایە، بەراورد بەوەی دەستەی گشتیی دەستپاکی، زیاتر لەگەڵ مافەکانی ژندا دێتەوە. بەو پێیەی لە مادەی 5ی یاساکەدا کراوە بە مەرج، کە لەکاتی پێکهێنانی ئەنجوومەنی کۆمسیاراندا، نوێنەرایەتیی ژنان مسۆگەر بکرێت. یاساکە ڕێژەی ئەو نوێنەرایەتییەی ژنانی دیاری نەکردووە، کە ئەگەر بیکردایە باشتر دەبوو. بەڵام بەراورد بەوەی دەستەی دەستپاکی، پێشکەوتووترە.\nیاسای قەدەغەکردنی خراپ بەکارهێنانی ئامێرەکانی پەیوەندیکردنی هەرێمی کوردستان\nئەم یاسایە ڕاستەوخۆ باسی ژن و مافەکانی نەکردووە، بەڵام بەگشتی گرەنتییەکی یاسایی بۆ ژنان دابین دەکات، تا لەکاتی هەراسانکردن و گێچەڵپێگرتندا، بتوانن سکاڵای یاسایی تۆمار بکەن. بەڵام دەکرێت لایەنی زمانیی یاساکە بەجۆرێک هەموار بکرێتەوە، کە زیاتر باڵانسی نێوان هەردوو ڕەگەز لەلایەک و، باڵانسی نێوان پاراستنی دۆخی باو و هێنانە کایەوەی دۆخێکی جیاواز و باشتر لەلایەکی ترەوە، ڕابگرێت. چونکە هەمیشە یاساکان باسی پاراستنی 'نیزام و ئادابی گشتی' دەکەن، کە ئەوەش، وەک لە عێراق و هەرێمی کوردستانیشدا دەبینرێت، سیستەم و ئادابێک نییە جێی یەکسانیی جێندەری لە خۆیدا کردبێتەوە. واتە هێندەی پەیوەندیی بە ژنەوەیە، یاساکان نابێت هێندەش خەمی پاراستنی نیزام و ئادابی گشتییان هەبێت.\nیاسای هەموارکردنەوەی یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان و یاسای هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان\nلەم دوو یاسایەدا، بەراورد بە یاساکانی عێراق، هەنگاوێکی باشتر بە ئاراستەی مافەکانی ژندا هاوێژراوە. وەک ئەوەی لە مادەکانی چوارەم و حەوتەمی هەردوو یاساکەدا دەردەکەوێت، مەرجە لیستی هەڵبژاردن بۆ هەردوو دەزگاکە بەجۆرێک ڕێکبخرێت، کە ڕێژەی نوێنەرایەتیی ژن تێیدا لە 30% کەمتر نەبێت، لەکاتێکدا لە عێراقدا 25%ە. بەهیوام ڕۆژێک بگەینە ئاستێک، کە چیتر پێویستیمان بە سیستەمی کۆتای ژنان، نەمێنێت. بەڵام لە ئێستا و لەم قۆناغەدا، دانانی وەها کۆتایەک بە سوودی بەشداریی زیاتری ژن لە ناوەندەکانی بڕیاردا، دەشکێتەوە.\nبەڵام وەک تێبینییەکی گشتی لەسەر یاساکانی هەڵبژاردن لە عێراق و هەرێمی کوردستاندا، بەتایبەتی لایەنی پراکتیکیی حیزبەکان، ئەم کۆتایە وەک ڕێژەی نەگۆڕ لێک دراوەتەوە. واتە حیزبەکان تەنیا 25% و 30%ی پاڵێوراوان و ئەندامانیان ژنن. لەکاتێکدا لۆجیکی پشتەوەی یاساکان شتێکی ترە؛ یاساکان دەڵێن لەو ڕێژەیە کەمتر نەبێت، ئیتر زۆر ئاساییە ئەگەر زیاتر بێت. بەڵام حیزبەکان تەنیا بەو دوو ڕێژەیە کار دەکەن، نە زیاتر و نە کەمتر.\nیاسای هەموارکردنەوەی یاسای باری کەسیی عێراقی\nیاسای باری کەسیی عێراقی (ژمارە 188ی ساڵی 1959)، دوو جار لە هەرێمی کوردستاندا هەموار کراوەتەوە و، زیاتر لەگەڵ یەکسانیی جێندەرییدا گونجێنراوە. بەپێی ئەم هەموارە، چیتر گرێبەستی هاوسەرگیری لەنێوان دوو کەسدا نابێت، کە بەو پێیە ژنەکە بۆ پیاوەکە حەڵاڵ بێت، بەڵکو هەردوو لایەن بۆ یەکتری حەڵاڵ دەبن. لە مادەی دووەمیشدا، مەرجی زیاتر بۆ فرەژنی دادەنێت و ڕەزامەندیی ژنی یەکەم وەک یەکێک لەو مەرجانە، دانراوە. هەر بەپێی ئەم هەموارە، شایەتیی ژن و پیاو لەسەر گرێبەستی هاوسەرگیری، وەک یەکە؛ ژن دەتوانێت مافی تەڵاقدان لە پیاوەکە وەربگرێت؛ لای کەمی تەمەن بۆ هاوسەرگیری کراوە بە 16 ساڵ؛ دایکیش وەک سەرپەرشتیاری منداڵ ئەژمار کراوە؛ ژنیش دەتوانێت لە خەرجیی ماڵدا بەشدار بێت؛ چیتر لاساریی (نشوز) تەنیا ژن نایکات، بەڵکو پیاویش دەشێت لاسار بێت؛ لە حوکمەکانی تەڵاق و میراتیشدا، باڵانسی جێندەریی ڕاگرتووە. بەم هەنگاوانەش، هەرێمی کوردستان پلەیەک پێشی عێراق دەکەوێت، بەڵام هێشتا نەگەیشتووەتە ئاستی یەکسانیی تەواو.\nپاش دروستبوونی قەوارەیەکی دیفاکتۆی کوردی لە ڕۆژاڤا (باکووری سوریا)، هەوڵی جددیتر بۆ گۆڕینی یاسا کۆنەکانی ئەو وڵاتە درا. بنچینەی ئەو هەوڵانەش، بنبڕکردنی جیاکاریی جێندەرییە دژی ژنان. ئەوەتا لە دیباجەی دەستووری ئیدارەی خۆبەڕێوەبەریی کوردستانی سوریادا هاتووە: "سیستەمی فیدراڵیزمی دیموکراتیکی ڕۆژاڤا-باکووری سوریا، پشت بە کەلتوور و کەلەپووری خواوەندی دایک... دەبەستێت". بەپێی مادەکانی 15، 16، 17، 29، 31ی دەستوورەکەش، ژن و پیاو لە ئەرک و ماف و بەشداریی سیاسیشدا، یەکسانن و هەموو جیاکارییەک دژی ژنان، بە تاوان لەقەڵەم دراوە.\nبەپێی یاسا و ڕێنماییەکانی تایبەت بە ژنیش لە ڕۆژاڤا، ژن و پیاو لە هەموو بوارە تایبەتی و گشتییەکاندا یەکسانن؛ لە دەنگدان و خۆکاندیدکردن؛ کارکردن و کرێی کار؛ لە شایەتیدا؛ قەدەغەکردنی بەزۆر بەشوودانی کچان؛ هەڵوەشاندنەوەی مارەیی بەو پێیەی ئامرازێکە بۆ بەموڵککردنی ژنان؛ قەدەغەکردنی فرەژنی؛ یەکسانیی تەواو لە مەسەلەکانی میراتیدا؛ قەدەغەکردنی ژن بە ژن و ژن لەجیاتی خوێن؛ قەدەغەکردنی کوشتن بە بیانووی شەرەفەوە؛ قەدەغەکردنی بازرگانیکردن بە ژنەوە؛ قەدەغەکردنی جیاکاری و توندوتیژی دژی ژنان. بەم پێیەش بێت، یاساکانی ڕۆژاڤا، تەواو لە یاسا و بەها نێودەوڵەتییەکانی تایبەت بە مافەکانی ژنەوە نزیک دەبنەوە. لەم ڕووەشەوە، سەرجەمی سیستەمە یاساییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە عێراق و هەرێمی کوردستانیشەوە، بۆڕ دەدەن. دیارە وەها واقیعێکیش لەخۆوە نییە، بەڵکو هەم دید و تێڕوانینێکی ڕوونی لە پشتەوەیە، هەمیش هەوڵ و ماندوبوونی دەوێت تا بپارێزرێت.\nئەم یاسایانەی ڕۆژاڤا، بەشێک لە بەرپرسانی سوریای تووڕە کردووە و هەڕەشەی ئەوە دەکەن، کە لە داهاتووی سوریادا جێگەی وەها یاساگەلێک نابێتەوە. هۆکاری ئەوەش نەگونجانی ئەم یاسایانەیە لەگەڵ یاسای باری کەسیی سوریدا، کە وەک دەوڵەتانی تری موسوڵمان، ئەو یاسایەش لە شەریعەتی ئیسلامەوە سەرچاوەی گرتووە. ئەو یاسایانەی ڕۆژاڤا ئیلهامی خۆیان لە تێزەکانی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، ڕێبەری پارتی کرێکارانی کوردستانەوە وەرگرتووە، کە هەمیشە جەخت لە بەهای ژن و بنبڕکردنی جیاکاریی جێندەریی دەکاتەوە. ئەمەش ئەو تێزە دەسەلمێنێت، کە دەبێت لە پرسی پێگە و مافەکانی ژندا، یاسا و سیاسەت پێکەوە هاوئاهەنگ بن؛ دەبێت یاسا و واقیعی کۆمەڵایەتی پێکەوە بگونجێنرێن. ئەمەش نەک تەنیا بۆ مافەکانی ژن، بەڵکو بۆ هەموو بەشەکانی تری مافەکانی مرۆڤیش هەر ڕاستە.\nپێگە و مافەکانی ژن لە پراکتیکدا: جیهان، عێراق، هەرێمی کوردستان\nسەرباری سەرجەمی یاسا و بڕیارە نێودەوڵەتی و ناوخۆییەکانی تایبەت بە مافەکانی ژن، هێشتا لە واقیعدا ژنان بە دەست جیاکاریی جێندەرییەوە دەناڵێنن. هێشتا لە هەندێک دەوڵەتی گەورە و زلهێزی جیهاندا، وەک ئەمەریکا و فەرەنسا، ژن نەیتوانیوە ببێتە سەرۆککۆمار. وەک لە سەرەوەش باس کرا، بازرگانیکردن بە ژنەوە، تەنانەت لە دەوڵەتە ئەوروپی و ئەمەریکییەکانیشدا، هەڕەشەیەکی جددییە بۆ سەر ژنان. بەکۆیلەکردنی ژنان لە ڕێی پیشەسازیی پۆرنۆگرافییەوە، بە ناوی ئازادیی تاکەکەسییەوە، گەڕانەوە و داکشانێکی مەترسیدارە لە خەباتی چەسپاندنی مافەکانی ژندا. جگە لەو وێنە ناشرینەی پۆرنۆگرافی لە باری کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە بۆ ژنی دادەتاشێت، دەشێت کاریگەریی نێگەتیڤی لەسەر دەروونی مرۆڤەکانیش هەبێت.\nساڵانێکی زۆرە و وەک ئەنجامێکی زەینییەتی پیاوسالاری، تەنانەت لەگەڵ هەبوونی کەمترین و بچووکترین گوماندا لەسەر ڕازیبوونی ژن لەکاتی لاقەکردندا، شایەتیی ژنەکە پووچەڵ دەکرێتەوە و، کەیسەکەشی بەهای نامێنێت. بۆ نموونە، بەهۆی زاڵیی زەینییەتی نێرسالارییەوە لە عێراق و هەرێمی کوردستاندا، لەکاتی دەستبردن، گێچەڵپێگرتن، یان لاقەکردندا، دەستبەجێ پەنجەی تۆمەت بۆ ژنەکە درێژ دەکرێت و لۆمەی ئەو دەکەن، وەک ئەوەی ژن سەرچاوەی هەموو تاوان و گوناهێک بێت.\nدەربارەی لەباربردنیش، پێش چەند مانگێک لە کۆریای باشوور، داواکارییەکی ژنان بۆ هەڵوەشاندنەوەی یاساکانی دژ بە لەباربردن، ڕەت کرایەوە. لە بەرازیلیش، کۆنگرێسی ئەو وڵاتە پرۆژەی هەموارکردنەوەیەکی دەستووری پەسەند کرد، کە لەباردبردن بە هەموو شێوەیەک قەدەغە دەکات. ئەندامانی ئەو لیژنەیەی بۆ ئەو کارە ڕاسپێردرابوون، هەموو پیاو بوون و بە 'بەڵێ' دەنگیان بۆ هەموارکردنەوەکە داوە. بەو پێیەش، لەباربردنی منداڵ لە حاڵەتەکانی وەک لاقەکردن، یان کاتێک ژیانی ژنەکەش لە مەترسیدا بێت، هەر قەدەغە دەبن. بەپێی ڕاپۆرتێکی نەتەوە یەکگرتووەکانیش، حاڵەتەکانی لەباربردنی منداڵ بە شێوەی نایاسایی و ناسەلامەت، لەو وڵاتانەی لەباربردن تێیاندا قەدەغەیە یان کۆتی زۆریان لەسەر داناوە، چوار هێندەی ئەو وڵاتانەیە، کە لەباربردن تێیاندا یاساییە و ڕێکخراوە. بەپێی ڕاپۆرتی 2017ی ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی، ساڵانە نزیکەی 25 ملیۆن حاڵەتی لەباربردنی ناسەلامەت لە سەرانسەری جیهاندا تۆمار دەکرێن، کە زۆربەیان بەهۆی نەبوونی یاسا و ڕێسای پێشکەوتووەوە، کە لەگەڵ مافەکانی ژندا بێنەوە، لە وڵاتە تازە پێگەیشتووەکانی باشوور و ناوەڕاستی ئاسیادان، بەوانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشەوە.\nلە ئاستی جیهاندا و بەپێی ڕاپۆرتی 2017ی مونتەدای ئابووریی جیهانیی تایبەت بە ژنان، لە ڕووی بەشداری و دەرفەتی ئابووری، پەروەردە و فێرکردن، تەندروستی و مانەوە، بەشداری و بەهێزکردنی سیاسیدا، دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دواوەی ڕیزبەندییەکەوەن. لەکاتێکدا هەریەکە لە ئایسلاند، نەرویج، فینلەندا، ڕواندا، سوید، نیکاراگوا، سلۆڤینیا، ئێرلەندا، نیوزیلاند و فلیپین، لە یەکەم تا دەیەمی ڕیزبەندییەکەیان گرتووە. دواجار، ئەمەش تەنیا دەربارەی ئاستەنگ و هەنگاوەکانی داهاتووە دەربارەی پێگە و مافەکانی ژن و دەشیسەلمێنێت، کە کاری زۆرترمان لە پێشە.\nلە عێراق و هەرێمی کوردستانیش، لە ساڵی 2017دا، مافەکانی ژن گۆڕانێکی بەرچاویان بەخۆوە نەدیوە. گەرمترین بابەتی ڕۆژ لە بارەی مافەکانی ژنەوە لە عێراقدا، هەموارکردنە نوێیەکەی یاسای باری کەسی (ژمارە 188ی ساڵی 1959)یە. وەک نەیارانی پرۆژە تازەکە جەختی لێ دەکەنەوە، وەها پرۆژەیەک مەترسییە بۆ سەر ژنان و مافەکانیان. سەلماندنی ئەوەشی، کە ژنان قوربانیی یەکەمی وەها پرۆژەیەکن، هەوڵی زۆری ناوێت.\nلە هەرێمی کوردستان و لە ماوەی یازدە مانگی 2017دا، 24 ژن کوژراون، 32 ژن خۆیانیان کوشتووە (16 ژن خۆیانیان سووتاندووە). لە سلێمانی، 1923 حاڵەتی توندوتیژی دژی ژنان، 10 حاڵەتی کوشتن و 18 حاڵەتی خۆکوشتنی ژنان تۆمار کراون.\nجگە لەمانەش، بەشداریی سیاسی و ئابووری ژنان لە عێراق و هەرێمی کوردستان بەگشتی، جێی دڵخۆشی نییە. بەهۆی جەنگەکانەوە ژمارەی بێوەژنان هەڵکشاوە، ئەوەش لە وڵاتێکدا، کە ژن خاوەنی بڕیاری ئازادانە نەبێت لە ژیانی خۆیدا و دەوڵەتیش خەمی دابینکردنی بیمەی ئابووری و کۆمەڵایەتیی نەبێت، قورس دەکەوێتەوە. هەر بۆ نموونە، وەک بینیمان، لەوانەیە سەربکێشێت بۆ لەشفرۆشی و ئیستیغلالی سێکسی لەلایەن پیاوانەوە. هەر ئەوەندەی ژنان دەنگ هەڵدەبڕن و داوای چەسپاندنی زیاتری مافەکانیان دەکەن، زۆرێک لە مەلاکان بانگەوازی پێچەوانە دەکەن و ئەو داواکارییانە بە مەترسیی بۆ سەر "پیرۆزیی پیاو"، لەقەڵەم دەدەن. هەرچەندە ئەوان ڕاستەوخۆ وا ناڵێن، بەڵام ئەوەی ئەوان بە دژایەتیکردنی ئاین و بنەما پیرۆزەکانی ناودەبەن، هیچ نییە جگە لە دەنگدانەوەی باڵادەستیی پیاو و سیمبوڵی پیاوسالاری بەسەر کۆی مێژووی مرۆڤایەتییەوە. ئەمەش لەکاتێکدایە، کە ڕۆژاڤا شۆڕشێکی لە بواری پێگە و مافەکانی ژندا بەرپا کردووە، یەکسانیی یاسایی تەواوی لەنێوان ژن و پیاودا چەسپاندووە و لە هەوڵەکانیشیان بەردەوامن.\nچاکسازیی یاسایی یەکەمین هەنگاوە لە ڕێگەی بەرقەرارکردنی یەکسانیی جێندەریدا، بەڵام بێگومان وەها هەنگاوێک بەتەنیا، نامانگەیەنێتە ئامانج. پرسی جیاکاریی جێندەری تا ئێستە، مێژوویەکی تەواوی سەرجەمی مرۆڤایەتی لەسەر هەڵچنراوە. بۆیە پێویستیمان بە چاکسازییە لە ئاستێکی وادا، کە هەموو بوار و کەلێنەکانی وەها جیاکارییەک بگرێتەوە. هەڵبەتە هەنگاوەیلی یاسایی بۆ مسۆگەرکردنی مافەکانی مرۆڤ، پیاوان، ژنان، منداڵان و لاوان، کارێکی گرنگە. بەڵام لەمەش گرنگتر، دروستکردنی ویستی جێبەجێکردنی ئەو یاسایانە و چەسپاندنی ئەو مافانەیە.\nبۆ ئەوەش دەبێت دەست بۆ نەریت و کەلتوور ببرێت؛ شۆڕشێکی کەلتووری دەتوانێت پاڵپشتێکی تۆکمە و بگرە پێشەکییەکی بەهێزی ڕیفۆرمی یاسایی بێت. وەک دەزانین، یاسا بەبێ هێزی لایەنێکی جێبەجێکار، دەشێت وەک مەرەکەبی سەر کاغەز بمینێتەوە. ئەمەش فاکتە و ناتوانین خۆمانی لێ نەبان بکەین. لە خوڵقاندنی دنیایەکی باشتردا، نابێت تەنیا چاومان لە دەستی دەوڵەت، حکومەت، سیاسەتوان و دەسەڵاتدارانی سیاسی بێت. بەڵکو گرنگە هەر تاکەکسێک لای خۆیەوە، بکرێتە داینەمۆی وەها شۆڕش و گۆڕینێک. پێویستە ڕۆڵی ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و چالاکوانانیش نادیدە نەگرین. لە ئێستادا و لە زۆر ئاستدا، دەوڵەت بۆ خۆی بووەتە بەشێک لە کێشەکان، بۆیە هانابردنی ڕەها بۆ دەوڵەت لە چارەسەرکردنی وەها ئاریشەیەک، ئەگەری سەرکەوتن کەم دەکاتەوە. گرفتی دەوڵەت، بەتایبەتیش لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەوەدایە، کە تا ئێستا وەک باوک و پیاوێک مامەڵە دەکات؛ تا ئێستا نەیتوانیوە سیاسەتێکی دایکانە و ژنانە ڕەچاو بکات. مەبەست لە سیاسەتی دایکانە و ژنانە، هەوڵدانە بۆ لێکردنەوەی کەوڵی زەبروزەنگ لەو دەوڵەتە و پۆشینییەتی بە جلکێکی نەرمتر و خستنییەتی لەو ڕۆڵە مەرکەزییەی تا ئێستا هەیبووە. هەڵبەت کە ئەمانەش دەڵێم، ئەو راستییەم لەبیر ناچێت، کە دواجار بەبێ دەوڵەت، هیچ پەیماننامەیەکی مافەکانی مرۆڤ واژۆ و پەسەند ناکرێت و ناچەسپێنرێت.\nلە پرسێکی وەهادا، نابێت کاریگەریی ئاینمان لەبیر بچێت. لەم چەند ساڵەی دواییدا و بەهۆی نەبوونی هێزێکی ڕادیکاڵی گۆڕانخوازەوە لە ناوچەکەدا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگەرمی باوەشی بۆ هێزەیلێکی کۆنزێرڤاتیڤ کردووەتەوە و، تا دێت بەهێزتریش دەبن. لە نموونەی ئەو هێزانەش، دەتوانین ئاماژە بە سەلەفیزمی ئاینی بکەین، کە بەهۆی شەڕی پاوانخوازانە و دەمارگیرانەی هەردوو جەمسەری شیعەگەرایی و سوننەگەراییەوە لە ناوچەکەدا، واتە ئێران و سعودیە، لە برەودان. هەڵبەت دەشێت ئاین ڕیفۆرم بکریتەوە و ڕۆڵەکەی سەرلەنوێ پێناسە بکرێتەوە، لای کەم بەوەی لە ژێر دەستی پیاوەیلێکی دەسەڵاتخواز دەربهێنرێت و بخرێتەوە خزمەتی خەڵک و دیموکراسییەوە؛ چیتر داری دەستی دەوڵەت نەبێت بۆ چەوساندنەوەی خەڵک. جگە لەوەش، هۆشیارکردنەوەی خەڵک لەسەر پرسی مافەکانی مرۆڤ بەگشتی و مافەکانی ژن بەتایبەتی، ڕۆڵێکی پۆزەتیڤانەی دەبێت. دەبێت خەڵک بە چوارچێوە یاساییەکان ئاشنا بکرێن، باسی چۆنێتیی بنیاتنان و پاراستنی دنیایەکی باشتر لەوەی ئێستایان بۆ بکرێت. دەبێت هەموو ئەکتەرەکان، بە دەوڵەتیشەوە، لە وەها کارێکدا بەشدار بن.\nجگە لەوەش، هەندێک بەشی خودی یاساکانی تایبەت بە مافەکانی ژنان، پێویستییان بە داڕشتنەوە هەیە. هەر بۆ نموونە، وەک میراندا ئالیسن دەڵێت، دەبێت زاراوەی لاقەکردن پێناسە بکەینەوە، بەتایبەتی لە دەستدرێژییەکانی کاتی جەنگدا، تا هیچ نەبێت ئەگەری ئەوەی ژنێک دەستدرێژی بکاتە سەر پیاوێک و ئەو پیاوەش بتوانێت داوای مافەکانی خۆی بکات، دروست ببێت. هەمان شت بۆ دەستدرێژیی پیاوان بۆ سەر یەکتری، هەر ڕاستە. دەبێت وێناکردنی پیاو وەک تاوانبار/ئەنجامدەری وەها تاوانێک و ژنیش وەک قوربانی، کۆتایی بێت. بە هەمان لۆجیک، دەبێت بە زەین و زمانیشماندا بچینەوە، تا لەوێوە باڵانس و یەکسانیی جێندەری بگەڕێنینەوە.\nلە عێراق و هەرێمی کوردستانیش، هەنگاوی جددیترمان پێویستە. کار کراوە و کەسانێکیش بەردەوامن، بەڵام لەوە زیاتری دەوێت. ئەوەتا ڕۆژانە لە ناوچەی جیاواز و بە هۆکاری جیاوازەوە، گوێمان لە کوشتن و بریندارکردنی ژنان دەبێت. بەشوودانی منداڵ، خەتەنەکردنی کچان، ژن لەجیاتی خوێن، ڕۆژ بە ڕۆژ هەڵکشانی بڕ و جۆری مارەیی، پەراوێزخستنی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی و شێوازەکانی تری بەکاڵاکردنی ژن، زاڵیی زەینییەت و زمانی خێڵەکییانە بەسەر سیاسەت و میدیا و یاسا و دادگا و دادوەرەکاندا، دەست و ویستێکی پۆڵایین و جددییان دەوێت تا بنبڕ بکرێن.\nهەموارکردنەوەی دەستووری عێراقی، بەجۆرێک، کە ئەولەوییەت بۆ ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکانی نێو دەستوورەکە بێت، پێویستییە. ئەوەش واتە هەموارکردنەوە و داڕشتنەوەی سەرلەنوێی مادەی دووەم تا وڵات لە کۆمەڵێک دژیەکیی یاسایی، دوور بێت. هاوکات دەبێت ئاوڕ لە یاساکانی تریش بدرێتەوە، لەوانە یاسای سزادان، یاسای مەدەنی، یاسای باری کەسی و ئەوانی تریش. بەجۆرێک، کە یەکسانیی جێندەری مسۆگەر بکەن و چیتر ژن، هاووڵاتیی پلە دوو نەبێت. عێراق هێندەی خەریکی یەکلاکردنەوەی جەنگ و کێشەی سیاسی/دەسەڵاتە، هێندە نایپەرژێت ئاوڕێکی جددی لە گوزەران و باری کەلتووریی دانیشتووانەکەی، بداتەوە. چونکە ڕاستکردنەوەی پرسێکی وەک جیاکاریی جێندەری، لەوە زیاتری دەوێت، کە تا ئێستا کراوە. ئەوەشمان لەبیر نەچێت، کە دەبێت عێراق تەحەفوزەکانی خۆی لەسەر مادەکانی پەیماننامەی مافەکانی ژن، بکشێنێتەوە و لەوێشەوە، سیستەمی یاسایی وڵات لەسەر بنەمای ئەو پەیماننەمەیە دابڕێژێتەوە.\nلە هەرێمی کوردستانیش بە هەمان شێوەیە. دەبێت لە دەستووری داهاتووی هەرێمەکەدا، سوود لە هەڵە و دژیەکییەکانی یاسادانەری عێراقی ببینن، تا وەها هەنگاوێک دووبارە نەنێنەوە. جگە لەوەش، دەبێت ئەو هەنگاوە یاساییانەی تا ئێستا نراون، زیاتر بکرێن، بەوەی بە یەکسانیی ڕێژەییەوە نەوەستن و کار بۆ بەرقەرارکردنی یەکسانیی تەواوەتی، بکەن.\nپرسێکی جددیی وەک یەکسانیی/جیاکاریی جێندەری، تەنیا ئەرکی دەوڵەت و حیزبەکان نییە، چونکە ئەو دووانە لە کۆمەڵە کەسێک پێکدێن، کە زۆرجار خۆیان باوەڕیان بە وەها دیاردە و پێویستییەک نییە. ئەوەی گرنگە، هۆشیارکردنەوەی تاکەکەس و گرووپە جیاوازەکانە، تا فشاری سیاسی دروست بکەن. هاوکات جەماوەریش لە وەها بابەت و پرسێک، ئاگادار بکەنەوە: پرسێک کە هەمووان تێیدا بەشدارن و دەبێت هەمووانیش لە ڕاستکردنەوەیدا، بەشدار بن، تا چیتر لە ناوچەکانی ئەم وڵاتەدا ژنان، تەنیا لەبەر ژنبوونیان، نەچەوسێنرێنەوە.\nڕۆژى دەستپێکى کۆنفرانسى نووسینەوەى پەیماننامەى مافەکانى ژن، ١٩٧٥ - مەکسیک


هەڵبژاردنەکانی یەکێتیی ئەوروپا و پرسی ناسنامە.\nهەژموونی ئەم ئاڕاستەیە وای کردووە، دەوڵەتە بچکۆلەکان دەرفەتی ژیان تا بێت تەسکتر بێتەوە و لەکاروانی ژیان دوا بکەون. بۆیەکالەم سەردەمە هاوچەرخەدا بایەخی ئەم یەکێتییە هێندە گەورە و چارەنووسساز خۆی نمایش دەکات، وڵاتێکی وەک مەکەدۆندیا ناچابوو/ کرا، کە ماوەکی زۆرە دەیەوێت بێتە ئەندامی ئەم یەکێتییە، لێ یۆنان لەدژ بوو، چونکە لە یۆنان دەڤەرێکیان بەناوی مەکەدۆنیاوە هەیە و ڕازی نەبوون بەناوەکەی مەکەدۆنیا، بۆیەکا داوایان لەدەوڵەتی مەکەدۆنیا کرد ناوی خۆیان بگۆڕن، دەنا ئەوان مافی ڤیتۆ لەبەرامبەر بوونە ئەندامیان لە یەکێتی ئەوروپا دەخەنە گەڕ. ئەوە بوو وڵاتی ناوبراو بە بڕیاری پەرلەمانی وڵاتەکەی، ڕەزامەندی لەسەر گۆڕینی ناوی وڵاتەکەیان دا ، بۆ " کۆماری مەکەدۆنیای باکوور" دا لەپێناوی وەرگرتنیان لە یەکێتی ئەوروپا.\nلەوەتەی سەرۆکی فەرنسا ئیمانۆێل ماکرون بە کۆمەڵێ پێشنیاز و ئایدیای نوێوە، دەیەوێ ڕۆحێکی نوێ بکات بە بەری ئەوروپادا و لەم قۆناغە سەختە ڕزگاری بکات، پرۆژە لەدوای پرۆژە پێشکەشی ئەڵمانیای دەکات. کەچی ئەڵمانیا میرکل چ بەرسڤێکی ئەرێنی بۆ پرۆژەکانی ماکرۆن نییە. لەسەردەمی ئەدەناوەر و دیگۆلەوە پەیوەندی نێوان ئەم دوو وڵاتە هیندە سارد نەبووە. هەربۆیە گەلێ لە چاودێرە سیاسییەکانی ئەڵمانیا بەدەوڵەتە نەخۆشەکەی ئەوروپا ناودەبەن. بەکورتی ئەڵمانیا ئامادە نییە لەم پرۆژە ئەوروپاییانەدا هاوکاری فەرەنسا بکات. هەروەک Winkler دەڵێ: ئەم دەوڵەتانە ئەوروپایی قسە دەکەن و ناسیۆنال ڕەفتار دەکەن".\nلە ئێستادا، هەڵمەتێکی توند و خراپ دەکرێتە سەر ناسیۆنالیستەکان و پۆپۆلیستەکان... ئەوەی لەدژایەتی ناسیونالیستەکان دا حەشار دراوە، جگە لە پرسی نەتەوەیی کاتالۆنیا و سکۆتلەند و باسک و ئیرلەندە و..هتد،کە ئەمانە نەتەوە گەلێکن دەیانەوەی بەڕێگای رێفەراندۆم سەربەخۆیی خۆیان بەدەست بهێنن و ببنە خاوەنی دەوڵەت. لێ نەتەوەکانی تری بەڕێگای ناسیۆنالیستی بونەتە خاوەنی دەوڵەت، دژی بێدەوڵەتەکان دەوەستنەوە و پروپاگەندەی خراپ بۆ ئەم پرسە دەکەن.\nشایانی گوتنە، ئەمە هەمووی ناکاتە ئەوەی بڵێن، دەرفەت بۆ خەڵکی بێگانە بەتەواوی قوڕی پێدا دراوە. - ئەوەتا لەم هەڵبژاردنانەدا ٣ کاندی کورد هەڵبژێردراون -. حیزب و کەسانێکی مرۆڤدۆست و دیموکراسی ڕاستەقینە نین و نابن. لێ ئەوەیشی هەیە، دەبێ بزانین هەر تاکێکی بێگانە لەهەر بوارێکدا چووبێتە پێشەوە،تواناکانی بۆ خزمەتی دەوڵەتی خانەخوێ بووە و ڕژاوەتە ناو ئەستێڵکی خۆیانەوە. بۆ نموونە یاریزانێک، هونەرمەندێک، سیاسەتکارێک، زانستکارێ، ئەقڵێکی نوێ، لە ئەڵمانیا دا بەبنەچە بێگانە بێت، لەدەرئەنجام هەر وزە و توانا و داهێنانی هەیەتی هەر بۆ ئەڵمانیایە.\nبۆ نموونە ئەو خرۆشانەی چرکەساتی مێژوویی ڕیفەڕاندۆمی سەربەخۆیی ٢٠١٧ بە دەنگی بەڵێی ٩٣٪، لە باشووری وڵاتدا تۆماری کرد،وەرچەرخانێکی گرنگ لە بزاڤی نەتەوایەتمان ساز دا و بووە مایەی سازدانی یەکێتییەکی نەتەوەیی ، هەڵکشانی کێرڤی هەستی نەتەوایەتی، بەرزبوونەوەی هۆشیاریی سیاسی ، ڕابوون و متمانە بەخۆکردنی تاکی کورد، جۆشوخرۆشێکی تری بە هەستونەست و مۆڕاڵی کورد لەسەرتاسەری کوردستان دا بەخشی. هاوزەمان کورد نیشانی جیهانی دا، نەتەوەیە و بوونی هەیە و دەژی و دەخوازێ سەربەخۆ بێت و داگیرکەرانی تووشی شۆک کرد... هتد.\nکەچی کەمینەیەکی نەیارانی ڕیفەڕاندۆم بەردەوام لە هەوڵی ئەوەدان ژینگەیەک بخوڵقێنن، ئەم ڕاستییە بەڵگەنەویستانە ئاوەژوو بکەنەوە. بیر و هەڵوێستەکەشیان بەوە پاساو دەدەن، کە کاتی ڕیفەڕاندۆم گونجاو نەبوو، یان هەر نەدەبوو بکرێ و ئەو کارە هەڵەبوو. دیارە پووچەڵەترین و بێبەهاترین بیانووشیان ئەوەیە، دەوڵەتانی درواسێ ـ واتە دەوڵەتە داگیرکەرەکانی کوردستان، تورکیا، ئێران، سووریا و عێراق ـ بەم هەنگاوە ڕازی نەبوون و دۆست و نەیارەکانیشمان لە جیهان پێیان باش نەبوو. ئەم بڕوبیانوو گرتنە لە ڕیفەڕاندۆم، جارێ بۆخۆی مانا و ناوەڕۆکی خەبات و شۆڕش پوچەڵ دەکاتەوە و بەهیچ شێوەیەک ناچێتە خانەی بیروبۆچوونی جیاواز لەسەر پرسەکان. چونکە ئەوەی ئەو کەمینەیە پێمان دەڵێ: کورد دەبێ هەر چاوەڕێی ئەوە بکەن، ئەرێ لە دەوڵەتانی داگیرکەر و هێزە جیهانییەکان وەربگرن. ئەم داوایەش، هاوچەشنی ئەوەیە کورد وتەنی: سەدساڵ بەدیار داری زڕەوە دانیشی تا بەرت بۆ بگرێ. ئاخر ئەم ناواقیعی و ناخەباتگێریی و نانیشتمانپەروەریییەی ئەم جۆرە بیرکردنەوەیە، هەر خۆی لەڕووی لۆژیکییەوە چەوت نییە، بەڵکو ڕەگوڕیشەکەشی جێی گومانە. لە ڕوانگەیەکی تریشەوە، لەڕووی دیموکراسییەوە دەبێت، کەمینە بڕیاری زۆرینەی پەسەند بێت و کاری پێ بکات.\nئینجا ماوەتەوە بپرسین: کەی و لە کوێ ئازادی و سەربەخۆیی بەخشراوە؟ ئەوە دەیان نموونەی پرسی سەربەخۆیی گەلان لە ئەوروپای دیموکراسی و جیهانی دا تا ئێستا بە کراوەیی ماوەتەوە؟. ئەی دەوڵەتانی داگیرکەر خەریکی چین و لەدوای ئەم سەدەی ٢١ ەکەوە، بەرەو چ ئاقارێکی تر مل دەنێن، تاوەکو بەڵێ بۆ سەربەخۆیی کوردستان ڕابگەیەنن!. کەی نەتەوەکانیان تەواو هۆشیار دەبنەوە و بەچاوێکی هاوتا سەیری خۆیان و کوردی دراوسێ و هاوچارەنووسیان لە دەڤەرەکەدا دەکەن؟. چۆناوچۆنی خۆ دەکەنە فاکت و گووشار لەسەر حکومەتە ناوەندییەکان، تا چارەسەرێکی ئاشتییانەی ئەو کێشە ئەزەلییەی کورد بکەن!. ئەی گۆڕانکارییەکانی ناوچەکە و جیهان بەرەو کوێ دەڕوات!؟\nبەشی یەکەم: www.emrro.com/helbijardnekaniy.htm


جووتە ڕێکخراو - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nجووتە ڕێکخراو بۆ نواندنی خاڵەکان لە سیستمی پۆتانی دێکارتیدا، بەکار دێت. نواندنی سێ خاڵی:(٢٬٣) بە ڕەنگی سەوز. (٣٬١-) بە ڕەنگی سوور. (٢٫٥-،١٫٥-) بە ڕەنگی شین و خاڵی بنەڕەت (٠٬٠) بە ڕەنگی بنەوش لەسەر ڕووتەختی پۆتان.\nلە ماتماتیکدا جووتە ڕێکخراو  (بە ئینگلیزی: Ordered pair) یان جووتی ڕێکخراو کۆمەڵێکە پێک ھاتووە لە دوو شت، یەکەمیان پێی دەوترێت، مەدخەلی یەکەم و ئەوەی تریان مەدخەلی دووھەم. جووتە ڕێکخراو یەکێک لە چەمکە سەرەکییەکانی تیۆریی پەیوەندییەکانە. لە پێناسەی ماتماتیکیی پەیوەندیدا، ئەوەی گرینگە ڕیزکردنی مەدخەلەکانی پەیوەندییەکەیە، و جووتەڕێکخراو ئامرازێک بۆ ئاماژە بەم ڕیزکردنەیە.\nبە دەستەواژەیەکی تر، جووتەڕێکخراو پێک ھاتووە لە دوو مەدخەلی a, b بەم شێوەیە (a, b) ھێما دەکرێت کە لێرەدا ڕیزکردنی مەدخەلەکان گرینگییەکی بەرچاوی ھەیە، واتە جووتە ڕێکخراوی (a,b) جیاوازە لەگەڵ (b,a) مەگەر a=b.\n^ بیرکاری ١٢ - کتێبی قوتابی، بڵاوکار: کۆمپانیای جیۆپرۆجێکتس\n^ فەرھەنگی بیرکاری نەوزاد عومەر محێدین\nبەشداربووانی ویکیپیدیا، «Ordered pair»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١.\nدەروازەی تیۆریی کۆمەڵە\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=جووتە_ڕێکخراو&oldid=796213»\nچەمکە بنەڕەتییەکانی تیۆریی کۆمەڵە\nدەروازەی تیۆریی کۆمەڵە/وتارە پەیوەندیدارەکان\nئەم پەڕەیە دواجار لە ٠٩:٠٧ی ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١ نوێ کراوەتەوە.


ڕۆڵی ئافرەت لە گوتنەوەی بەیتە فۆلكلۆرییەكان‌دا – کوردستان و کورد\nڕۆڵی ئافرەت لە گوتنەوەی بەیتە فۆلكلۆرییەكان‌دا\nبه‌شی یه‌که‌م پێناسه‌ی به‌یت\nئەوانەی لە سەربردەی گۆرانی و موزیكیان كۆڵیوەتەوە، بەشی هەرە زۆریان پێیان وایە گۆرانی كۆنترین هاوڕێی دەروون و ناخی مرۆڤە. گۆرانی وەك خوناوكەی بارانێك وایە كە لەگەڵ دامركاندنەوەی گڕ و جۆش و خرۆشی ناخی مرۆڤەكان و ئاوپڕژێنی هەناویان، تین و گۆڕێكیشیان وەبەر دێنێتەوە. خۆزگە لێمان ڕوون بوایە یەكەم مرۆڤی گۆرانیبێژ كێ بووە و یەكەم گۆرانیی مرۆڤ چ شتێك بووە. ئەوانە بەداخەوە بە نادیاری ماونەتەوە بەڵام لە كۆنترین دەقەكاندا، چ دەقە ئەدەبییەكان و چ دەقە ئایینیەكان باسی دەنگخۆشی و ئاواز و گۆرانی كراوە و وەك دەڵێن یەكێك لە مرۆڤە هەرە دەنگخۆشەكان حەزرەتی داوودی پێغەمبەر بووە كە بەدەنگە خۆشەكەی خۆی زەبووری خوێندووەتەوە.\nكوردیش وەك مرۆڤێكی سەر ئەم گۆی زەوییە لەو نیعمەتە بێبەش نەبووە، بە تایبەتی كە كورد لە كۆن كۆنەوە ئاژەڵدار و كوێستان گەڕ بووە و بە دوای لەوەڕگەدا گەرمێن و كوێستانی كردووە و هاودەمی بەردەوامی سرووشت بووە و لەگەڵ سرووشت ژیاوە، بۆیە لە قەد و داوێن و بناری كێو و چیایان دەنگی لێ هەڵێناوە و گۆرانیی چڕیوە و هەر جارەی لە هەوایەك كوڵی دڵی خۆی دامركاندووەتەوە و لە ئاكامی ئەو هەوراز و نشێوانەی ژیانیشیدا بەیت و قەتارە و حەیران و گەلۆ و مەقام و لاوك و سیاچەمانە و هۆرەی داهێناوە. ئێمەش لە نێو ئەو جۆرانەی گۆرانی‌دا ئاوڕێكمان لە بەیت داوەتەوە و بە پێی توانا لێرەدا تیشكمان خستووەتە سەری.\nلە نێو جۆرەكانی گۆرانیی فۆلكلۆریماندا وەك: سیاچەمانە و هۆرە و قەتار و بەیت و لاوك، بەیت یەكێكە لە هەرە دەوڵەمەندەكەیان. خۆی فۆلكلۆری كوردی گەنجینەیەكی بەنرخی نەتەوەییمانە و تێیدا دەتوانین ئەو بەشە لە ڕابردووی گەلەكەمان بخوێنینەوە و لێی بكۆڵینەوە كە بەداخەوە نەنووسراوەتەوە و نەكراوەتە مێژووی نووسراو. یانی لە ئاوێنەی فولكلۆردا دەتوانین شێوەی ژیان و دابونەریت و جیهانبینی و تەنانەت شێوازی بیركردنەوەی پێشنیانی خۆمان ببینین. چونكە بە داخەوە تەمەنی ئەدەبی نووسراوی كورد زۆر نییە و كورد بەهۆی ژیانی چیاییەكەیەوە زۆر درەنگ خۆی داوەتە خوێندەواری. بۆیەش فۆلكلۆر یان ئەدەبی زارەكیمان تەمەن و ڕابردوویەكی درێژتری هەیە و لە ڕاستیشدا دەكرێ بە جۆرێك لە جۆرەكان وەك بەردی بناغەی ئەدەبیاتەكەمان لێی بڕوانین. ئەوەتا باسیلی نیكیتین لە كتێبی كورد و كوردستان‌دا لەوبارەیەوە دەڵێ: هەر لێكۆلێنەوەیەك لە ئەدەبیاتی كوردی دەبێ لە پێش هەموو شتێكدا لە سەر فۆلكلۆری ئەو نەتەوە بكرێ كە نەك هەر میراتێكی زۆر دەوڵەمەندی پشتاو پشتی ڕابردووی پێگەیشتووە و هێزێكی گەشە و خوڵقاندن لە ناوخۆشیدا شك دەبا كە هەمیشەش لە نوێكردنەوە دایە و مەبەستی فۆلكلۆری لە نەتەوەكانی جیرانی خۆی وەردەگرێ و كە لەبۆتەی ئەدەبیاتی كوردیدا تواندییەوە، گەشەی پێ دەدا و ئەدەبیاتی خۆی پێ دەوڵەمەندتر دەكات. (نیكیتین، 1997: ل734)\nبەیت لە واتا قامووسییەكەی‌دا، بریتییە لەو بەیت و باوەی لە سەر زار و زمانی پێشینیان بووە و لەوانەوە زار بە زار هاتووە و بە ئێمە گەیشتووە. سوارە ئیلخانی‌زادە لە بەرنامە ئەدەبییەكەی “تاپۆ و بوومەلێڵ”دا كە لە ساڵانی حەفتاكان‌دا لە ڕادیۆی تارانەوە بڵاوی دەكردەوە و دواتر لە كتێبێك‌دا هەر بەو ناوە بڵاو كرایەوە “بەیت” بە “شیعری وتار”ی ناو دەبا و ئاوا پێناسەی دەكا: “شیعری وتاری” یا “بەیت” بە لای منەوە گەنجێكی هێژا و سامانێكی گەورەی زەوق و چێشكەی هۆزەكەمانە. (ئیلخانی زادە، 2007: ل 175)\nدوكتۆر ڕەهبەر مەحموودزادە لە كتێبی “پێكهاتەی بەیتی كوردی”ـدا ئاوا ئاماژە بە وشەی بەیت دەكا:\nوشەی “بەیت” لە نووسراوەكان و لە ئاخافتنی خەڵكی ئاسایی‌دا، بەسێ مانای جیاواز دەكار كراوە:\n2ـ بە مانای تایبەتی: واتە بەشێك لە ئەدەبی زارەكیی كوردی كە گەرچی خزمایەتی و نزیكایەتیی لەگەڵ لاوك و حەیران هەیە، بەڵام نە لاوكە و نە حەیرانیش. بۆ نموونە “لاس و خەزاڵ” ـ بەم مانا تایبەتە ـ بەیتێكە كە بەم ناوە لەنێو خەڵك‌دا بەناوبانگە و ناكرێ ناوی لاوك و حەیرانی لەسەر دابنێین.\nلەگەڵ ئەوەشدا وردبوونەوە لە بەیت وەك ژانرێكی ئەدەبی كوردی، زۆر هەودا و سەرە داوی دیكەی لێ دەكەوێتەوە. بۆ وێنە كاك ئەحمەدی بەحری لە بەرگی یەكەمی كتێبی “گەنجی سەربەمۆر”دا دەڵێ: كاتێك باسی بەیت دێتە گۆڕێ، خێرا دیمەنی كوردێكی سەر و ڕووخۆش، لە نێوەچوو، ڕەزاسووك و دڵتەڕی دێهاتیت بە زەیندا دێ كە پێچی هێناوەتە سەر برۆیان، دەستێكی لە بنانگوێی ناوە و بەوی دیكە تەسبیحە سەد دەنكەكەی هەڵدەخلێنێ. دەنگی لێ هەڵێناوە و لە چەشنی خاسەكەوی سەر دوند، سۆزی دەروونی لە كوڵی دەكاتە پشكۆی وشە و بە لێزمە دەیداتە دەرێ. (بەحری، 2000: ل3)\nئەو پێناسەیەی ئەحمەدی بەحری چەند شتێكمان لەسەر بەیت بۆ ڕوون دەكاتەوە.\nیەكەم: ئەوەیكە بەیت بەرهەمی ژیانی لادیێە و لانكە و بێشكەی لەدایك‌بوونەكەی دێهاتەكانن.\nدووەم: هەڵڕشتنی كوڵ و كۆ و هەست و سۆزی دەروونە و زۆر جاران بۆ سووك‌كردنی باری دەروون گوتراوە. خۆی ئەگەر ئاوڕێك لە بەیتە فۆلكلۆرییەكانی وەك: خەج و سیامەند و كاكەمیر و كاكە شێخ و شۆڕ مەحموود و مەرزینگان دەدەینەوە، بەشێكی زۆر لەو بەیتانە لاواندنەوە و پێداهەڵگوتن و شین گێڕانە. لەو كاتەدا كە كوردی چیایی هیچ هاودەمێكی شك نەبردووە بۆ ئەوەی كوڵی گریانێكی خەستی لەلا هەڵبڕێژێ، دەنگی لێ هەڵێناوە و تێی چریكاندووە و كوڵی دڵی خۆی بە گوێی چیاكاندا خوێندووە.\nهەر شتێك بێ، بەیت گێڕانەوەی سەربردە و زۆرجاران تراژێدیا یان پاڵەوانێتیی كەسێكن. ئەو بەیتانە لە ڕووی بابەت و ناوەرۆكەوە بەسەر چەند جۆردا دابەش دەبن. بۆ وێنە بەیتێك لەوانەیە، لایەنی دڵداری و تراژێدی و پاڵەوانێتی لەخۆیدا كۆ بكاتەوە. بۆ وێنە بەیتی لاس و خەزاڵ هاوكات پاڵەوانێتیە و دڵدارانە و تراژێدیاشە. لاس پاڵەوانێكی بێ وێنە و ئاشقی خەزاڵی سەرۆك عەشیرەتی مەلانەبییان دەبێت و دواجاریش بە تیری دوژمنان تێدا دەچێت.\nبەشی هەرە زۆری بەیتەكان، لایەنە تراژێدیا و خەفەتبارییەكەیان خەستترە لە لایەنەكانی دیكەیان. بەیتبێژ، یان ئەو كەسەی بەیتەكەی گێڕاوەتەوە و بەیتبێژی سەردەمی ئێمە لە زاری ئەوەوە دەیگێڕێتەوە، خەم و خەفەت و كوڵ و كەسەری خۆی لە دوو توێی بەیتدا هەڵڕشتووە و بەسەرهاتەكەی لەگەڵ هەڵڕشتنی داخ و كەسەری دەروونی گێڕاوەتەوە و لەگەڵ ئەو گێڕانەوەیەیدا، ئاگری ناخ و دەروونی خۆی، بە لێزمە و لافاوی فرمێسكان دامركاندووەتەوە. ئاخر دەروونزانەكان بەشێكیان لەسەر ئەو بڕوایەن كە گریان دەبێتە هۆی ئارام‌بوونەوەی دەروونی كەسی لێقەوماو و كۆست كەوتە. ئەحمەدی بەحری گریان بە هۆكارێكی دیكەی وەدیهاتنی بەیت لەقەڵەم دەدا و دەڵێ: ڕەوانناسان لە سەر ئەو باوەڕەن ئەگەر كەسێك بارستی دەردێكی گەورە یا غەمێكی قورس گرانایی لە سەر بكا، بێتوو بۆی بگونجێ پرێسكەی بكاتەوە و كوڵی خۆی هەڵڕێژێ، هەست بە لەش سووكی و ئاسوودەیی دەكا. ئەم بابەتە لە خوڵقانی بەیتدا شوێنێكی یەكجار گرینگی بووە. (بەحری، 2000: ل4)\nهەر لەو پەیوەندییەدا عەزیز وەلیانی لە كتێبی “ژیلەمۆ”دا دەڵێ : لە ڕوانگەی زانستی دەروونناسیشەوە، هەم وێژەر و هەم بیسەر دەكەونە گێژاوی خەیاڵ و جەزبە. ئا بەم شێوە خۆیان لە بارستی كەسەر و پەژارەی ژیان ڕزگار دەكەن و سوكنایی بە ڕووح و لەشیاندا دێ. بەم جۆرە تۆوی بەیت دەگوورێ و لە وێنەی زارۆكێ لە بیر و ەزری وێژەرەوە فرچك دەگرێ. (وەلیانی،2004: ل64).\nتاگی بابەت: ئیلخانی زادەحەیرانسابات حەمیدفۆلكلۆرلاس و خەزاڵلاوكژیلەمۆگۆرانیی


حکومه‌تى هه‌رێم: موچه‌ى فه‌رمانبه‌ران زیاد ده‌کرێت\nسکرتێرى حکومه‌تى هه‌رێمى کوردستان رایده‌گه‌یه‌نێت که چه‌ند گۆڕانکارییه‌کى ئیجابى له پرۆژه یاساى بودجه‌ى عێراقدا کراوه و به‌و پێیه بێت موچه‌ى فه‌رمانبه‌رانى زیاد ده‌کرێت.\nئامانج ره‌حیم سکرتێرى حکومه‌تى هه‌رێمى کوردستان له هه‌ژمارى تایبه‌تى خۆى له تۆڕى کۆمه‌ڵایه‌تى فه‌یسبووک رایگه‌یاند که چه‌ند گۆڕانکاریه‌کى ئیجابى له تازه‌ترین ڤێرژنى پڕۆژه بودجه‌ى عێراقى فیدڕاڵ بۆ ساڵى ٢٠١٩دا کراوه.\nئامانج ره‌حیم به‌م شێوه‌یه باسى له گۆڕانکارییه‌کان کردووه:\n1. له فه‌سڵى قه‌ره‌بووى فه‌رمانبه‌ران (تعویچات الموڤفین)، ته‌رخانکراوى ساڵانه‌ى مووچه‌ى فه‌رمانبه‌رانى ھه‌رێمى کوردستان له (٣ ترلیۆن و ٨٢٨ ملیار) دینار زیاد کراوه بۆ (٥ ترلیۆن و ٤٤٨ ملیار ) دینار، واته له (٣١٧ ملیار دینار )مانگانه زیادکراوه بۆ (٤٥٤ ملیار دینار) مانگانه واته به جیاوازى ١٣٧ ملیار دینار مانگانه. (بڕوانه خشته‌ى ھ ى بودجه‌ى ٢٠١٩)\n2. ده‌ستنیشانکردنى مووچه‌ى پێشمه‌رگه له‌سه‌ر بنه‌ماى ته‌رخانکراوى سوپاى عێراقى نه‌ک ته‌نھا له‌سه‌ر ته‌رخانکراوى (مووچه)ى سوپاى عێراقی. (بڕوانه مادده‌ى ١٠/دووه‌م ب).\n3. نه‌به‌ستنه‌وه‌ى خه‌رجکردنى مووچه‌ى مووچه‌خۆران و مووچه‌ى پێشمه‌رگه به پابه‌ندبوونى ھه‌ردوو حکومه‌ت به ئیلتیزامیى نه‌وتى نێوانیان. بڕوانه (مادده‌ى ١٠/دووه‌م ج).\n4. لابردنى زۆربه‌ى ئه‌و ده‌سته‌واژانه‌ى که به پێچه‌وانه‌ى ده‌ستوور ناوى ھه‌رێمى کوردستانیان به پارێزگاکانى ھه‌رێم یان پارێزگاکانى باکوور ھێنابوو.\nبێ گومان ھێشتا ئه‌م بڕگانه پڕۆژه‌ن وکه‌وتنه‌بوارى جێبه‌جێکردنیان وابه‌سته‌یه به په‌سه‌ندکردنیان له ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌ران.\nسکرتێرى ئه‌نجومه‌نى وه‌زیران راشیگه‌یاند ئه‌وه‌ى جێى خۆشحاڵیه ئه‌م گۆڕانکارییانه له لایه‌ن ئه‌نجومه‌نى وه‌زیرانى حکومه‌تى فیدڕاڵه‌وه ئه‌نجام دراون، و به پێى په‌یڕه‌وى ناوخۆى ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌ران و سابقه‌ى قه‌زائى بڕیاره‌کانى دادگاى باڵاى فیدڕاڵى ده‌سه‌ڵاتى ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌ران بۆ گۆڕانکاریى له‌م بڕگانه به بێ گه‌ڕانه‌وه بۆ حکومه‌ت سنوورداره، چونکه ئه‌و پڕۆژه قانونه له لایه‌ن حکومه‌ته‌وه ڕه‌وانه کراوه.\nهاوکات ئه‌وه‌شى نوسیووه که "له‌م قۆناغه‌دا یه‌ک ده‌نگى ویه‌کگرتوویى فراکسیۆنه کوردستانیه‌کان له ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌ران گرنگه بۆ دابینکردنى ماف و شایسته‌داراییه‌کان".


سەرۆکی ئێران حەسەن ڕۆحانی وتی هێزە چەکدارەکانی ئێران هەڕەشە نین بۆ سەر هیچ وڵاتێک لە ناوچەکەدا، ئەمەش لەکاتێکدا تاران بەبۆنەی ڕۆژی سوپاوە پیشاندانێکی سەربازییان ڕێکخست بۆ دەرخستنی نوێترین چەکەکانی لەنێوەندی گرژییەکاندا لەگەڵ واشنتن.\nلە پیشاندانەکەدا ئێران موشەک و ژێرئاوگەڕ و ئوتومبێلی زریپۆش و ئامێرەکانی ڕادار و سیستمی جەنگی ئەلیکترۆنی پیشاندا. هەروەها سیستمە بەرگرییە موشەکییە ڕوسییە ئێس 300 ەکەشی پیشاندا.\nڕۆحانی وتی " دەمەوێت بە وڵاتانی ناوچەکە بڵێم هێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران دژی ئێوە نیە و دژی بەرژەوەندییە نیشتیمانییەکانتان نیە. دژی داگیرکەرانن. هۆکاری سەرەکی کێشەکانمان سیستمی سەهیۆنی و ئیمپڕیاڵی ئەمەریکییە."\nوتیشی هێزە چەکدارەکانی ئێران ئێستا لە هەموو کات بەهێزتر بووە و " هەوڵدەدەین بۆ ئاسایش و سەقامگیری لە ناوچەکەدا و سەروەری دەوڵەت و لەناوبردنی تیرۆر و چالاکییەکانی لە ناوچەکەدا."\nجێی ئاماژەیە ئێران دوو سوپای هەیە، یەکێکیان سیستمییە و بە هێزی بەرگری نیشتیمانی دادەنرێت، ئەوەی دیکەیان هێزەکانی سوپای پاسدارانە کە دوای شۆڕشەکەی ساڵی 1979ی ئێران دامەزرا بۆ پارێزگاریکردن لە کۆماری ئیسلامی ئێران لە دوژمنە ناوخۆی و دەرەکییەکان.\nڕۆژی دووشەممە ئەمەریکا بە فەڕمی سوپای پاسدارانی ئێرانی خستە لیستی ڕێکخراوە تیرۆریستیەکانەوە.


چیرۆکە کێوییەکان و تووڕەیی – Knwe.org\nسەرەکی » کەلتوور » چیرۆکە کێوییەکان و تووڕەیی\nچیرۆکە کێوییەکان و تووڕەیی\nلە دیمەنی سەرەتادا دەرهێنەر بینەرەکانی لەخشتە دەبات، کاتێک دوو سەرنشینی نێو گەشتێکی فڕۆکە لە کەشێکی تاڕاددەیەک سەرسامانە پرسیار لەبارەی ژیان و کار و گوزەرانی تایبەتی یەکتری دەکەن بە رێکەوت بۆیان دەردەکەوێت هەردووکیان کەسێک دەناسن بە ناوی گابریێل پاستێرناک. پیاوەکە رەخنەگری میوزیک بووە و جارێکیان پاستێرناک پارچەیەک لە کارە میوزیکییەکەی خۆی بۆ بردووە و ئەویش رەتی کردۆتەوە و گاڵتەی پێ دەکات، دەڵێ چەندین مانگ بەم کارەی ئەو پێکەنیوین، دەڵێ مرۆڤ مەگەر شێت بێت ئەگەرنا کارێکی هێندە خراپ نانێرێتە پێشبڕکێ، خۆشەویستی پێشووی دەڵێ: دوای رەتکردنەوەی هەفتەیەک لەسەر جێ کەوت، لەگەڵ ئەوەشدا پاستێرناک مرۆڤێکی خراپ نییە. ژنە خۆشەویستەکەی پێشووی پاستێرناک بووە و ناپاکی لەگەڵدا کردووە. لە درێژەی قسەکانیان یەک یەک و دوو دوو سەرنشینانی نێو فڕۆکەکە دێنە نێو باسەکەیان و هەر یەکەیان بە جۆرێک پەیوەست دەبنەوە بە پاستێرناک و لە رێکەوت و هەڵکەوتێکدا ناسیوویانە. پەیوەندی هەمووشیان لەگەڵ پاستێرناک بە نەرێنی کۆتایی هاتووە. مامۆستایەک دێت و دەڵێ ئەرکی ئەوە بە من سپێردرا بە پاستێرناک رابگەیەنم کەوتووە و لە پۆل دەمێنێتەوە. لەنێو ئەو کەشە شانۆئامێزەدا کەسێک هەڵدەستێتەوە و دەڵێ لای من کاریکردووە و لەبەر مامەڵەی خراپی پاستێرناکم لەسەر کار دەکرد. تا پیاوی یەکەم لە سەرجەم سەرنشینان دەپرسێ، کەسی تر هەیە پاستێرناک بناسێت؟ هەموویان دەیناسن!\nپاستێرناکی نێو فیلمی «چیرۆکە کێوییەکان» یەک یەک بە دوای ئەوانەدا گەڕاوە کە لە ژیانی خۆیدا بە جۆرێک لە جۆرەکان ئازاریان داوە و بلیتی گەشتێکی ئاسمانی بۆ ناردوون و لەنێو فڕۆکەیەکدا کۆی کردوونەتەوە و خۆی کاپتنی گەشتەکەیە. دەرگەی لەسەر خۆی داخستووە و دەیەوێت بە یەک جار تۆڵەی خۆی لە هەموویان بکاتەوە. فڕۆکەکە بەردەداتەوە و لە زەوییەوە بەر دایک و باوکی دەکەوێت کە لە حەوشەی ماڵەکەیان دانیشتوون.\nدیمەنەکانی ئەم بەشەی فیلمەکە لەنێو فڕۆکەدا لە سەکۆی شانۆیەک دەچێت، هەموو شتێک خێرا روو دەدات، دیمەنەکان زوو تێپەڕن و بەسەر هیچ وردەکارییەکەوە ناگیرسێتەوە، وەک ئەوەی کات بەشی ئەوە نەکات و فرۆکەکە بکەوێتە خوارەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا سیناریست ژیرانە و چەندین چیرۆکی لە پێنج دەقیقەدا کورت کردۆتەوە و بینەر بەتەواوی لەوە تێدەگات چی گوزەراوە و هۆکاری تووڕەبوونی پاستێرناک چییە.\nتوڕەیی و ناکۆکی\nتووڕەیی، ناوکۆ و کڕۆکی ئەم فیلمەیە کە لە ساڵی 2014 بەرهەمهێنراوە و دامیان زیفرۆن دەرهێنەریەتی و هەر ئەویش سیناریۆکەی نووسیوە. بەرهەمی هەردوو وڵاتی ئیسپانیا و ئەرجەنتینە. زمانی ئۆرژیناڵی فیلمەکە ئیسپانییە و یەکێکە لەو فیلمانەی زیاتر لە34 خەڵاتی بردووەتەوە.\nئەم فیلمە لە شەش بەشی سینەماتیک پێکهاتووە. هەر بەشەی وێڕای سیناریۆی تایبەت، تایبەتمەندی دیمەن، لۆکەیشن و زۆر تایبەتمەندی تری سینەمایی وەردەگرێت و جیای دەکاتەوە لە بەشەکانی تر، بەشی دووهەمی فیلمەکە دیمەنێکی تەواو جیاوازترە لە بەشی یەکەم. لە پشت رووداوەکانی ئەم بەشەدا تۆڵە خەوتووە. کچە خزمەتکارەکەی رێستۆرانتێکی سەر شەقامی دەرەکی شەوێک میوانێکی دێت، دەیناسێتەوە، هەمان پیاوە کە خێزانەکەی ئەوانی پەرتەوازە کردووە و باوکیشی لە داخی ئەو مردووە. پێدانی ژەهری مشک بیرۆکەی ژنە چێشتلێنەرەکەی رێستۆرانتەکە، کچەکە قەبوڵی ناکات، دواتر ئەمە روودەدات، بەڵام بە ئاراستەیەکی هێندە شۆکهێنەر و ترسناک کە بینەر ویستی ئەوەی تێدا دەجوڵێت خۆی بتوانێت بەشداری بکات و رێگە بەو رووداوە تراژیدییە نەدات.\nدەرهێنەر و سیناریستی فیلمی «چیرۆکە کێوییەکان» دەستی بۆ سەرەگرێکانی تووڕەیی بردوە لەنێو کۆمەڵگەدا، لەو ژیانەی دەژین چۆن مرۆڤەکان دەبنە دۆزەخی ئەویتر بە مانا سارتەرییەکەی و دەبنە پاڵنەری بوونە بکوژ. ئەوەی لە بەشی سێهەمدا دەبینین بە رەمزکردنی ئامرازە، کاتێک ئۆتۆمبێل دەبێتە جیاوازی چینایەتی، دوو چینی کۆمەڵگە کە لە یەک حاڵی نین و دوو دنیای جیاوازیان هەیە و رێبواری هەمان رێگەن، بەریەککەوتنیان تراژیدیای لەنێوچوونی هەردووکیانە. لەنێو چوونێک کە وێنەیەکی راستەقینەش لە هۆکارەکە دەرناخات. لە کۆتایی ئەم بەشەی فیلمەکەدا کاتێک هەردوو شۆفێرەکە لەنێو ئۆتۆمبێلەکانیاندا دوای شەڕێکی دەستەویەخە و بە نیازی کوشتن سووتاون و ئێسکەپەیکەریان بەتەنیشت یەکەوە وا دەنوێنێت لە باوەشی یەکتریدا بن، یەکێک لە پۆلیسەکان لە ئەفسەری پۆلیس دەپرسێت: «تۆ بڵێی هۆکارەکەی چی بێت، عەشقە؟»\nلە بەشی چوارەمیدا رۆتینی ئیداری، کۆمپانیا و رووتاندنەوەی خەڵک بە ناوی جێبەجێکردنی یاسا. کە بەلای سیمۆن فیشەری ئەکتەری سەرەکی ئەم بەشە: «دزیکردنێکی رووتە، ئەوەی خزمەتی دزەکانیش دەکات هەبووێکی ریسوایە.» فیشەر کاری تەقاندنەوەی بینای کۆن دەکات و ئەندازیاری بۆمبڕێژییە. کاتێک کاری لەپێناو دانی باج و قەرزەکانی حکومەت دەبێت چۆن تووڕە نەبێت؟ ئەودەمەی رۆتینی ژیان و پێکهاتەی پڕ کێشمەکێشمی شار و ئاستەنگ و بەربەستە دەرخواستەکان وادەکەن خێزان لەبەر یەک هەڵبوەشێتەوە و ژنەکەیشی لە بینینی کچەکەی بێبەشی دەکات و پارێزەرەکەی هیچ رۆڵێک نانوێنێت و بەرگری ناکات، ئەودەمەی کۆمپانیا چاوچنۆکەکان تەڵەکانیان لەسەر هەموو سووچ و کۆڵانێکی شارن و بەمیشەوە نەبێت، بەو تەڵەوە دەبێت و دیسان ناچارە باجێکی بە ناهەق بدات، چۆن نابێتە «دینامیت».\n«چیرۆکە کێوییەکان» هەڵگەڕانەوەی مرۆڤە لەو شارستانیەتەی دروستکردووە. شێتگیربوونە لە دەستی یاسا و نیاز و نیەتی چاوچنۆکانەی مرۆڤ بۆ زاڵبوون بەسەری ئەوی تردا. گوازرشتێکی راستەقینەیە لەو دنیایە کە مرۆڤ لە شێوەی زیندان دروستی کردووە و ناوی ناوەشوێنگەی نیشتەجێبوون و شار.\n95 جار بینراوە


کاردانه‌وه‌ی کۆماریـیه‌کان له به‌رامبه‌ر وتاره‌که‌ی سه‌رۆک ئۆباما\nکاثی مه‌ک‌مۆریس ڕاجه‌رز ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران بۆ ویلایه‌تی واشنتن کاردانه‌وه‌ی کۆماریـیه‌کانی له به‌رامبه‌ر وتاره‌که‌ی سه‌رۆک ئۆباما پـێشـکه‌شکرد و گوتی سه‌رۆک زۆر له‌باره‌ی نایه‌کسـانی له داهاتدا قسه ده‌کات، به‌ڵام نایه‌کسـانی ڕاسته‌قینه له نایه‌کسـانی هه‌له‌کاندایه.\nخانم کاثی گوتی به‌ڕێز ئۆباما به سیاسه‌ته‌کانی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیـیه‌که‌ی که‌لێنی نێوان ئه‌وه‌ی خه‌ڵـکی له کوێ ده‌ژین و ده‌یانه‌وێت له کوێدا بن زیاده‌کات.\nکاثی گوتی" چونکه ئه‌رکی ئێمه، نه‌ک ته‌نها وه‌ک کۆماری، به‌ڵـکو وه‌ک ئه‌مه‌ریکایـیه‌کیش، جارێـکی دیکه ئه‌وه‌یه زامنی بکه‌ین ئێمه به‌وه گرێ نه‌دراوین که له کوێوه هاتووین، به‌ڵکو به‌هێزی ئێمه له‌وه‌دایه ئێمه ده‌توانین بـبین به‌چی."\nپاشـان گوتی کۆماریـیه‌کان پـلانیان هه‌یه بۆ زیادکردنی هه‌لی کار به‌بێ ئه‌وه‌ی خه‌رجیـیه‌کانی حکومه‌ت زیادبکرێن. هه‌روه‌ها پـلانی هه‌یه بۆ باشترکردنی خوێندن و به‌رنامه‌کانی ڕاهێنان تاوه‌کو خه‌ڵـکی به شێوه‌یه‌کی باشتر بۆ هێزی کار ئاماده‌بکرێن.\nهه‌روه‌ها گوتی کۆماریـیه‌کان ده‌یانه‌وێت کرێکار و فه‌رمانبه‌ران پاره‌یه‌کی زیاتریان به‌ده‌سـته‌وه بمێنێته‌وه له ڕێگه‌ی سه‌ندنی باجێـکی که‌متر لێـیان و وزه و خزمه‌تگوزاریـیه‌کی ته‌ندروسـتی هه‌رزانتر.\nدواتر گوتی هیوادارین سه‌رۆک له سـاڵێـکی کاری ڕاسته‌قینه‌دا بێته پاڵمانه‌وه، ئه‌ویش له ڕێگه‌ی پـێدانی وزه و توانا به خه‌ڵـکی، نه‌ک به سه‌ختکردنی ژیانیان به خه‌رجیـیه‌کی بێ وێنه و باجی زیاتر و کاری که‌متر.


نیقاب و بە وەھابیکردنی دینداریی - پەرەگراف\nنیقاب و بە وەھابیکردنی دینداریی\nوەک لەبەشی پێشوودا وتم لە پەنجا ساڵی ڕابردوودا نیقابپۆشی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پەیوەندییەکی بەھێزی بە بڵاوبوونەوەی فیکری وەھابییەوە ھەبووە. بڵاوبوونەوەی ئەم فۆرمە لە سەلەفیەتی دینیی، کە دۆلاری نەوتی سعودیی و خەلیجیی و ململانێ سیاسییەکانی سەردەمی جەنگی سارد بە جیھاندا بڵاویکردەوە، بوو بە دیاردەیەکی جیھانیی. ئەمە وادەکات خانمێک لە پاریس و یەکێک لە کۆپنھاگن و یەکێک لە کەنەدان و یەکێکیش لە کەلار ھەمان نیقاب لەسەربکەن و بە ھەمان شێوازی وەھابییانە خۆیان بپۆشن. وەھابیزم یەکێک لە داخراوترین و کۆنەپارێزترین فۆرمەکانی سەلەفیەتی دینییە کە ئیشکردنی لەناو ژیانی ڕۆژانەدا لەناو ئەزموونی تاڵەبان و داعش و ئەلقاعیدە و ھاوشێوەکانیدا بینی.\nوەک وتم لەم ئەزموونەدا نیقابپۆشی تەنھا ھێما بۆ دیندارییەکی سادە ناکات، بەڵکو ھەم رەمزە بۆ گروپێکی دینیی تایبەت و ھەم بۆ ئایدیۆلۆژیایەکی دینیی، ھەم جۆرێکیشە لە ئەکتیڤیزمی سیاسیی. لە دۆخی گەیشتن بە دەسەڵاتدا ئەو تێگەیشتنەی ئەم گروپە بۆ دینیان ھەیە بەسەر ھەموواندا دەسەپێنن، زۆرجاریش لەڕێگای پەنابردنێکی گەورە و بەردەوامەوە بۆ توندوتیژیی. لە دۆخەکانی دیکەدا خەریکی بە وەھابیی و بەسەلەفییکردنی فۆرمە جیاوازەکانی ئیسلامیی میلیی و ئیسلامی خەڵکن. کێشەی ژمارە یەکی ئەم پرۆسەی بەوەھابیکردنەی دینیی میلیی لەوەدایە کە ئەو ئاینە میلییە دەگۆڕن بۆ ئایدیۆلۆژیایەکی دینیی تەواو داخراو و نەفیکەر بۆ ھەموو ئەو دیندارانەی لەخۆیان ناچن. وەھابیزم دینی ڕۆژانەی خەڵک و دینی میليی لە فۆرمی دینێکی تەواو توندڕەو و داخراودا سەرلەنوێ دادەڕێژێتەوە. بەمەش فۆرمە جیاوازەکانی ئەو دینە میلییە داخراوتر دەکەن، بێناوەرۆکتری دەکەن، تەواو ناڕۆحانیی دەکەن، پڕ لە ترس و بیمێکی گەورەی دەکەن، لەباتی ئامرازێک بۆ پەیوەندییکردن و پێکەوەبوون و ھاریکاریی کۆمەڵایەتیی، دەیگۆڕن بۆ پرۆژەیەکی گەورەی ناکۆکیی دروستکردن و بەرھەمھێنانی ڕقی دینیی بەرامبەر بە ھەر کەسێک لەخۆیان نەچێت. ئەمە جگە لە نەفیکردنێکی ھەمەلایەن و سەرتاسەریی ھەموو فۆرمەکانی نادین، تا ڕادەی تەکفیرکردن و لە مرۆڤخستنی ھەڵگرەکانیان. لەم ڕووەوە خوێنەر دەتوانێت سەیری ئەو دەستەواژانە بکات کە عەبدولەتیفی سەلەفی لەم گرتە ڤیدیۆیەدا بەکاریاندەھێنێت. عەبدولەتیف وەک سەلەفییەکی وەھابی ئافرەتی نیقاب بەسەر وەک ئافرەتێکی ”شکۆمەند“ و ”بەئەخلاق“ و ”بەڕەوشت“ ”کە خوا خۆشی ئەوێت و ڕێزی ئەگەرێت“ نمایشدەکات و ئەوانەیتر کە نیقاب بەسەر نین وەک سافیرە، بەرەڵا، بەدڕەوشت ناودەبات. پیاوانی ناسەلەفیی و ناوەھابیش وەک موجریم و کافر و مونافیق، وەک مرۆڤی بچووک و کەم، ناودەبات. ئەوەی ڕێگرە لە تەرجەمەکردنی ئەم بڕە گەورە و ھەمەلایەنە لە ”توندوتیژیی رەمزیی“ ناو ئەم زمانە سەلەفییە بۆ واقیع، بڕ و ڕادەی دەسەڵاتی ئەم گروپەیە.\nنیقاب و کێشەی پەیوەندیی\nپەیوەندیکردن لەگەڵ دونیای دەرەوەدا و لەناو ئەو ژینگەیەدا کە مرۆڤی تێدادەژی تەنھا لە ڕێگای ووشەوە نییە، زمان تەنھا یەکێک لە ئامرازەکانی پەیوەندیکردن و تەعبیرکردنە. ڕوخساری مرۆڤ ئامرازێکی گرنگیی تەعبیرکردنی مرۆڤە لەوەی لە ناخیدایە، لەوەی کە دەیەوێت بیڵێت و زمان ناتوانێت یارمەتیدەری بێت لە وتنیدا.\nزۆر جار مرۆڤ ھەست و نیاز و خواستەکانی لەڕێگای دەموچاویەوە نیشانئەدات، لەڕێگای جوڵەی دەست و جوڵەی چاو و تەعبیری ڕوخسارییەوە دەردەکەوێت توڕەیە یان ھێمنە، خۆشحاڵە یان بەدحاڵە، شەرم دەکات یان بێشەرمە، ھتد... داپۆشینی ڕوخسار بێبەشکردنی مرۆڤە لە بەشێکی زۆر گرنگیی تواناکانی پەیوەندیکردن. بەکورتی، نیقاب ڕێگرێکە لەبەردەم تەعبیرکردنی مرۆڤ لەوەی لە ناخیدا ئامادەیە و دەیەوێت بیڵێت. نیقاب پەیوەندیی نێوان مرۆڤەکان دەشێونێت و ڕێ دەگرێت لەوەی بزانرێت ئەو کەسەی قسەدەکات چ جۆر ھەست و نەستێک، چ جۆرە مەبەست و نیاز و خواستێک لەپاڵ قسەکانیدا ئامادەیە. داپۆشینی ڕوخسار مرۆڤ کورتدەکاتەوە بۆ دیاردەیەکی دەنگیی، بۆ کۆمەڵێک دەنگ بەتەنھا.\nخۆشبەختانە تا ئەم ساتە نیقاب لە کۆمەڵگای ئێمەدا دیاردەیەکی لاوەکیی و پەراوێزییە، بەڵام ئەگەر و تواناکانی گەشەکردنی ئاشکرا نین. بەبۆچوونی من مامەڵەکردنێکی عەقڵانیی و مافپەروەرانە لەگەڵیدا بەوە نابێت بە تەواوی یاساغ بکرێت، بەڵام بەوەش نابێت وەک ئازادییەکی شەخسیی سادە و وەک خۆپۆشینێکی بێگوناھ ببینرێت. ئەوەی دەکرێت ڕووبدات ستراتیژێکی دوو جەمسەرەیە. یەکەمیان”یاساخکردنێکی سنووردار“ە. دووھەم ڕەخنەکردنیەتی وەک فۆرمێکی زۆر خراپ و ناڕاستی دەرکەوتنی تاکەکەس لەناو ژیانی گشتیدا. لە یەکەمیاندا پێموایە کارێکی باش و پێویستە نیقاب لەناو پۆلەکانی خوێندندا، بە ھۆڵی زانکۆکانەوە، لە ناو نەخۆشخانە و ئۆفیسە گشتییەکاننی دەوڵەتدا، یاساخبکرێت. بەڵام لەناو فەزای گشتیی نارەسمیدا ئازادبێت و کەس بۆی نەبێت داوا لە خانمە نیقابپۆشەکان بکات کە نیقابەکانیان لاببەن. ڕووبەری گشتیی ڕووبەری ھەمووانە و مرۆڤ دەبێت ئەو لانیکەمەی ئازادیی تیاھەبێت کە ھەمووان ھەیانە.\nلە ستراتیژیەتی دووھەمدا ڕەخنەکردن و نیشاندانی ژێرخانە دینیی و سیاسیی و ڕەمزییەکانی ئەم جۆرە خۆپۆشینە ڕوونبکرێتەوە و ئەو مەترسیانە نیشانبدرێت کە لەپشتی ئەو عەقڵیەتە دینییەوە ئامادەیە کە نیقاب وەک بەشێک لە شوناسی دینیی خۆی نیشانئەدات. باسکردنی ئەو ستراتیژەی دەسەڵات و ئەو پەیوەندییانەی ھێز کە لەپشتی ئەم بە ڕەمزکردنەی نیقابەوە کاردەکات. ھەروەھا نیشتەجێکردنی ئەم دیاردەیە لەناو ئەو کایە سیاسیی و دینییەدا کە لە کۆمەڵگای ئێمە و بڕێک لە کۆمەڵگاکانی ناوچەکەدا، ئامادەیە. ئەم ستراتیژە ڕەخنەییە مانای ئەوە نییە قسەی ناشیرن بەو خانمانە بگوترێت و ھێرشبکرێتە سەر ئینسانبوونیان، ڕەخنەی لەو بابتە، کە لای ئێمە باڵادەستە، دەلالەت لە وێرانی ئەو ھۆشیاریی و ئەو ئەخلاقە دەکات کە لەگەڵ ئەم دیاردەیەدا دەرگیرە.\nئەوەی گرنگە ئەوەیە ئەوەمان لەبیرنەچێت نیقاب کورتناکرێتەوە تەنھا بۆ جۆرێک جل و بەرگ، بۆ داپۆشینێکی سادەی جەستە، بۆ پارچەپەڕۆیەک وەک شەبقە، یان کڵاو یان ھەرشتێکی تری لەو بابەتە. نیقاب ئەو جۆرەیە لە ”جل“ کە پڕە لە ھێما و دەلالەتی ئایدیۆلۆژیی و سیاسیی، ھێما بۆ تێگەیشتنێکی زۆر داخراو و تا ڕادەیەکی زۆریش توندوتیژ دەکات.


توركیا زۆر قازانجی لە رێككەوتننامەی ئەدەنە كرد. سوریای ناچار كرد واز لە داڵدەدانی پەكەكە بهێنێ، هەروەك ناچاری كرد پەكەكە وەك تیرۆریست بناسێنێ و هەموو بنكەكانی لە ناوچەی بیقاعی لوبنانیش هەڵوەشێنێتەوە. نزیكترین نموونە لە رێككەوتننامەی ئەدەنە، رێككەوتننامەی ساڵی 1975ی جەزایر لە نێوان ئێران و عیراق كە تێیدا هەردوولا لەسەر...\nلە ژێر ناونیشانی (ئایندەی ئاشتی و ئاسایش لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا) كۆنفرەنسێكی نێودەوڵەتی لە وارشۆی پایتەختی پۆلەندا بە سەرپەرشتیی ئەمریكا بەسترا. بایەخدانی جیهان بە چارەسەركردنی كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست شتێكی ئەرێنییە و لەم سەروبەندەدا بەرژەوەندیی گەلانی ناوچەكە لەوە دایە كە جیهان یارمەتییان بدات بۆ دۆزینەوەی رێگە چارەی گونجاو بۆ گیروگرفتەكانیان. بەڵام ئەوەندەی مەسەلەكە پەیوەندیی بە كۆنفرەنسی وارشۆوە هەیە، مەسەلەكە مەسەلەی بەستنی كۆنفرەنس نییە، بەڵكو مەسەلەكە ئەوەیە كە ئەم كۆنفرەنسە، بە دیاریكراوی، یەكێكە لە كۆنفرەنسە نێودەوڵەتییە هەرە خراپەكانی جیهان و بە هیچ شێوەیەك لێی رانابینرێ بتوانێ هیچ كێشەیەكی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست چارەسەر بكا، بگرە...\nدروست نییە بەو جۆرە سەیری پێكهێنانی كابینە بكرێ كە تەنها دابەش كردنی پۆستە وەزارییەكانە بەسەر لایەنە پێكهێنەرەكاندا. دیارە مەسەلەكە لەوە ئاڵۆزترە و پێویستی بە كۆششی زۆرترە. هەموو ئەو لایەنانەی بەشدار دەبن لە پێكهێنانی كابینەی تازەدا مافی خۆیانە داوای بەشدارییەكی راستەقینە لە پرۆسەی دروست كردنی بڕیاری سیاسی و ئابووریدا بكەن و رۆڵێكی كارایان لە داڕشتنی سیاسەتە گشتییەكاندا هەبێ، هەروەك مافی...


رێگاي ئێوه ئابوري » بەرواری: ئێمە ئاوارەی سەر خاکی خۆمانین\nسامی بەرواری، بەڕێوەبەری شارۆچکەی دێرەلووک دەڵێت، بەهۆی شەڕی تورکیا و چەکدارانی پەکەکەوە “ئێمە ئاوارەی سەر خاکی خۆمانین”.\nنەک تەنیا لە شارۆچکەی دێرەلووکی سەر بە قەزای ئامێدی، بەڵکو لە شارۆچکەی شیلادزێی ئامێدی و شارۆچکەی سیدەکانی قەزای سۆرانیش چیرۆکەکان هاوشێوەن، ئەو ناوچانە کە لەناو چیاکاندان و سرووشت و خاکەکەی ببووە شوێنی ژیانی هەزاران خێزان لە سەدان گونددا، ئێستا زۆرینەی گوندەکانی چۆڵکراون بەهۆی شەڕی بەردەوامی نێوان تورکیا و پەکەکە. بەرهەمی کشتوکاڵیشی نەماوە و مەڕدارانیش زیانی زۆریان پێگەیشتووە.\nلەو سێ شارۆچکەیەدا، بەگشتی 437 گوند هەن، بەڵام لە چەند ساڵی رابردوودا بەهۆی پێکدادانەکانەوە 276 گوند چۆڵبوون و خەڵکەکەی ماڵەکانیان جێهێشتووە، کە دەکاتە 63%ی گوندەکانی ئەو سێ شارۆچکەیە.\nلە شارۆچکەی شیلادزێی سەر بە قەزای ئامێدی، 85 گوند لە کۆی 91 گوندی ئەو شارۆچکەیە بەهۆی شەڕ و پێکدادانەکانی نێوان سوپای تورکیا و چەکدارانی پەکەکەوە چۆڵبوونە، کە دەکاتە 93%ی گوندەکانی شیلادزێ. چۆڵبوونی ئەو ژمارە زۆرە گوندەی شیلادزێ، وەکو وەشین سەلمان، بەڕێوەبەری شارۆچکەی شیلادزێ دەڵێت، کێشەی نیشتەجێبوونی لەناو سەنتەری شارۆچکەکەدا دروستکردووە.\nوەشین سەلمان ئاماژە بەوە دەکات، ئێستا 43 هەزار کەس لەناو سەنتەری شیلادزێ دادەنیشن و ئەوە وایکردووە کێشەی نیشتەجێبوون بۆ خەڵک دروستبێت، “خەڵک ناتوانن بگەڕێنەوە گوندەکانی خۆیان، ئەگەر بتوانن بگەڕێنەوە کێشەی نیشتەجێبوونیش نامێنێت. لە دوای ساڵی 2016ـەوە بەهۆی بۆردوومانەکانەوە تاوەکو ئێستا 21 کەسی سڤیل کوژراون و برینداربوونە.\nئەو زیانەی بەر کەرتی کشتوکاڵی ئەو ناوچانە گەیشتووە، وایکردووە بێکاریش زیادبکات چونکە زۆربەی خەڵکی ناوچەکە جووتیارن، جگە لەوەی کە ئیدارەی شارۆچکەکەش ناتوان سەردانی ئەو گوندانە بکەن کە چۆڵبوونە و خزمەتگوزاری پێبگەیەنن.\nسیدەکان 264 گوندی هەیە، بەڵام 118 گوندی بەهۆی شەڕ و پێکدادان و بۆردوومانەوە چۆڵکراون و تەنیا 146 گوندی ئاوەدانن. شارۆچکەی سیدەکان، لەلایەن تورکیاوە بە بیانووی هەبوونی گەریلاکانی پەکەکە بۆردوومان دەکرێت، هاوکات ناوە ناوە لەلایەن ئێرانەوە بەبیانووی هەبوونی پێشمەرگەکانی حیزبەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان، بۆمباران دەکرێت. سوپای تورکیا، بە قووڵی 30 کیلۆمەتر هاتووەتەوە نێو شارۆچکەی سیدەکان و قەرەقوولە سەربازییەکانی تەنیا 7 کیلۆمەتر لە سەنتەری شارۆچکەکەوە دوورن. بەهۆی نزیکبوونەوەی تورکیا، مەڕدران لە لەوەڕگەکانیش بێبەش بوونە.\nئەو پێکدادانانەی لە ناوچەکانی سیدەکان روودەدەن، لە ساڵی 2017وە بووەنەتە هۆی کوژرانی پێنج کەسی سڤیل و برینداربوونی 10 کەسی دیکە. بۆردوومانەکانی تورکیا چوار کوژراو و حەوت برینداری سڤیلی لێکەوتووەتەوە. بەڕێوەبەی شارۆچکەی سیدەکات دەڵێت: “کەم شەو هەیە گوێمان لە دەنگی فڕۆکەکانی تورکیا نەبێت”.\nئیحسان چەلەبی، بەڕێوەبەری شارۆچکەی سیدەکان باس لەو زیانانە دەکات بەهۆی پێکدادانەکانەوە پێیانگەیشتووە و دەڵێت: “بەشێکی زۆری ئەو گوندانەی ململانێی تورکیا و پەکەکی تێدایە، خەڵکەکەی مەڕدارن، بەو هۆیەوە زیانی زۆریان پێگەیشتووە و بێبەشبوونە”.\nتەنیا لە ساڵی رابردوودا، زیاتر لە هەزار دۆنمی سیدەکان بەهۆی بۆردومانەکانەوە سووتاون، بەڕێوەبەری شارۆچکەکە دەڵێت: زیانەکان هەمەجۆرن، رەز و باخ، هەروەها پاوان. زیانێکی دیکەش لەناوچوونی مەڕ و ماڵاتی خەڵکە، سەدان مەڕ و ئەسپی خەڵک لە بۆردوومانەکاندا لەناوچوونە. ئێستا گوندنشینەکان مەڕوماڵاتی خۆیان دەفرۆشن بەهۆی مەترسییەکانەوە. ئەو خێزانانەی مووچەیەکیان نەبێت، چاوەڕوانی هاوکارییە مرۆییەکانی رێکخراوە خێرخوازییەکانن. منداڵەکان بەردەوام لە ترسدان، هەندێکجار بۆردوومانکراوە و منداڵ لە قوتابخانە بووە و جامەکان شکاون. زۆر جار قوتابخانە لە هەندێک گوند بۆ هەفتەیەک یان 10 رۆژ داخراوە بەهۆی بۆردوومانەکانەوە.\nئەم ململانێ سەربازییە لە سیدەکان خەڵکێکی زۆریشی ئاوارەکردووە، جگە لە سەنتەری سیدەکان، ئاوارەکانی شارۆچکەکە لە شارۆچکەی رزگاری، کەسنەزان و شاری سۆران نیشتەجێن.\nلە شارۆچکەی دێرەلووکی سەر بە قەزای ئامێدی، 70%ی هەموو شارۆچکەکە بووەتە “موحەڕەمە” و شوێنی شەڕ، لە کۆی 82 گوند تەنیا 9 گوند ماون کە خەڵک تێیدا نیشتەجێن و 73 گوند چۆڵکراون.\nسامی بەرواری، بەڕێوەبەری شارۆچکەی دێرەلووک لەبارەی رەوشی شارۆچکەکە بۆ رادیۆی رووداو دوا و گوتی، لە کۆی ئەو 82 گوندەی هەن، ئێستا خەڵکی دێرەلووک هەموویان لەناو سەنتەری دێرەلووک و کۆمەڵگەیەکی دیکە دەژین، لەگەڵ 9 گوند کە بە ئاوەدانی ماونەتەوە بەهۆی ئەوەی لەسەر شەقامی گشتین. بەڵام نزیکبوون لە شەقامیشەوە ئەو 9 گوندەی نەپاراستووە لەوەی بکرێنە ئامانجی فڕۆکەکانی تورکیا، سامی بەرواری دەیگێڕێتەوە: “هەندێک جار ئەو گوندانەش بۆردوومان دەکرێن، جارێکیان گوندێکیان بۆردوومانکرا و بەپەلە چوومە شوێنەکە، جامی ماڵێک هەمووی شکابوون و ژمارەیەک منداڵ لە ژوورەوە دەگریان کە کاتی بۆردوومانەکە خەوتبوون”.\nدێرەلووکیش هاوشێوەی شارۆچکەکانی دیکە کە شوێنی ململانێی سەربازیی گەریلاکانی پەکەکە و سوپای تورکیایە، ناوچەیەکی چیاییە، بەڵام گوندەکانی چۆڵبوونە و خەڵکەکەی ناتوانن بگەڕێنەوە بۆی.\nبەڕێوەبەری شارۆچکەی دێرەلووک دەڵێت: “رەنگە خەڵک لە هەر ساتێکدا بکرێنە ئامانج، لە دوو ساڵی رابردوودا شەش کەسی سڤیل کوژراون و دوو کەسی دیکەش تاوەکو ئێستا بێسەروشوێنن. خەڵکی ئێمە ئاوارەی سەر خاکی خۆیانن، تەنانەت حکومەتیش ناتوانێت بگاتە گوندەکانیان تاوەکو خزمەتگوزاری نەو ناوچانە بگەیێنێت و ئاوەدانیان بکاتەوە. بەهۆی بۆردوومانەکانەوە ساڵانە 100 دۆنم زەوی کشتوکاڵی و پاوانی دێرەلووک دەسووتێن. دوو ساڵ و نیوە وەکو بەڕێوەبەری شارۆچکەی دێرەلووک دەستبەکاربوومە، رۆژانە یان هەفتانە بۆردوومانی ناحیەکەمان هەر هەبووە.\nبرچسب ها : پەکەک , تورک , دێرەلووک , سیدەکان , شێلادزێ , کوردستان , نیشتەجێ