پەیڕەوەکان – بیت\nئەم بەشە تەرخانکراوە بۆ ئەو پەیڕەو و پرۆگرامانەی کە پرۆژەی بیت بەرهەمی دەهێنێت لە کاتی کارکردنیدا. پەیڕەو و پرۆگرامەکانی سەر ئەم ماڵپەڕە یان تیمی پرۆژەی بیت بەرهەمی هێناوە، یان سەرچاوەیەکی دەرەکی بۆ پرۆژەکە بەرهەمی هێناوە. (بیت) هەوڵدەدات کە کۆمەڵە پەیڕەوێك ئامادە بکات کە هەرکەسێك ئارەزووی دەستکردن بەکاری خۆی هەبێت، بتوانێت سوودیان لێ وەربگرێت.\nتێبینی: هەر پەیڕەو و پرۆگرامێك کە لێرە بڵاوکرابێتەوە مافی پارێزراوە بۆ پرۆژەی (بیت). وە تەنها بۆ بەکارهێنانی کەسی ڕێگە پێدراون. لە هەر کاتێکدا پێویست بوو بۆ هەر دامودەزگایەکی فەرمی بەکاریان بهێنیت، تکایە پەیوەندیمان پێوە بکە لێرەوە.\nبنچینەکانی ژمێریاری توێژینەوەیەکی بچووکە لەلایەن د. پرۆفیسۆر (ئێدوارد گێرهارت)ەوە بەرهەمهێنروە. نووسراوەکە بیرۆکە و زاراوەکانی ژمێریاری بەشێوەیەکی سادە و ساکار دەخاتەڕوو، تا هەموو کەسێك بتوانێت سوودی لێوەربگرێت. لە ئێستادا، توێژینەوەکە تەنها بە زمانی ئینگلیزی ئامادەیە.\nبازاڕسازی توێژینەوەیەکی وەرگێڕدراوی ئەڵمانییە. پێناسە و باسی بنەما بنچینەییەکانی بازاڕسازی دەکات. توێژینەوەکە لەسەر بنچینەی وتەی بەناوبانگی ئەڵمانی (كڕیار پاشایە) بەرهەمهاتووە. توێژینەوەکە لە ئێستادا بە زمانی کوردی ئامادەیە.\nوردبینی و ڕەنگڕێژی (controlling)\nوردبینی و ڕەنگڕێژی توێژینەوەیەکە لە ئەڵمانییەوە بۆ کوردی، کە لەلایەن دکتۆر ئاسۆس محمد قادر ەوە وەرگێڕدراوە. توێژینەوەکە پێناسەی وردبینی و ڕەنگڕێژی بازرگانی لەخۆ دەگرێت و باس لەوە دەکات کە چۆن کارگەو کۆمپانیاکان، چ بچووك بن یان گەورە، دەتوانن بە باشترین شێوە بەکاری بهێنن. توێژینەوەکە بە زمانی کوردییە.


نوێنەری مەریوان لە مەجلسی شۆڕای ئیسلامی ڕخنەی لە سەرۆک کۆمار گرت\n"شیوا قاسمی‌پور" نوێنەری شاری مەریوان لە مەجلسی شۆڕای ئیسلامی، وتی کە دۆخی هاوسان لە ئێران ڕێی ژیان کردنی ((بە شەرەفی)) نەهێشتۆتەوە و وتی کە دانپێدانانی سەرۆکی کۆماری ئیسلامی بە گرانی بوونی کاڵای خواردن بە سودی بۆ خەڵک نییە.\nبە پێی ڕاپۆرتی هەواڵنێری فارس، ئەمڕۆ پێنج‌شەممە، ٣ ی ڕەزبەر، "شیوا قاسمی‌پور" وتی: "شانازی دەوڵەت ئەوەیە کە کاڵا و پێداویستی خەڵک بە زووری دەست دەکەوێت، بەڵام بە چ نرخێک؟" کاتێک خەڵک توانای کرین یان نییە، بە کەڵکی هیچ نایەت .\nناوبراو هەروەها بە ڕخنە گرتن لە زیاد کردنی ((کۆنترۆڵ نەکراوی)) نرخەکان داوای لە دەوڵەت کرد کە چاودێری بازار بکات.\nناوبراو هەروەها سەبارەت بە قسەکانی بەرپرسانی کۆماری ئیسلامی بۆ بەرگری و خۆڕاگری خەڵک لەم دۆخەدا وتی: "تکایە کەم باسی خۆڕاگری خەڵک بکەن، بەم جۆرە بڕواتە پێش لە چەند مانگی داهاتوودا نان-یش وەکوو گۆشت و هێلکە لە سفرەی خەڵک دێتە دەر."\nزۆرێک لە بەرپرسانی باڵای کۆماری ئیسلامی و سەرۆک کۆماری ئیسلامی چەند حەفتەیە کە باسی ((خۆڕاگری)) خەڵک دەکەن و خەڵک هان دەدەن بۆ خۆڕاگری لە گرانی و گەمارۆکان.\nحەسەن ڕۆحانی پاش ئەوەی کە دانی نا بە گران بوونی خواردن و کاڵاکان لە ئیران، وتی کە هۆکارە کەی ((شەڕی ئابووری ئەمریکا)) بە دژی ئێرانە.


كورته‌یه‌ك له‌سه‌ر هه‌ندێ كۆمپانیای ئایتی(٥)\nكورته‌یه‌ك له‌سه‌ر دروستبوونی\nبواری كاری كۆمپانیای سیمێنس\nسیمێنس - نیكسدۆرف Siemens-Nixdorf\nفوجیتسو - سیمێنس Fujitsu Siemens\nڕایه‌ڵه‌ی نۆكیا سیمێنس Nokia Siemens Networks\n- ساڵی ١٨٤٧ ئێرنست ڤێرنه‌ر سیمێنس Ernst Werner Siemens له به‌رلین به هاوكاری له‌گه‌ڵ یوهان هالسكه Johan Georg Halske دامه‌زراوه‌یه‌كیان بۆ كاری ته‌له‌گراف به‌ناوی Siemens & Halske دامه‌زراند.\n- ساڵی ١٨٤٨ یه‌كه‌م هێڵی ته‌له‌گرافیی له ئه‌وروپا، له نێوان به‌رلین و فرانكفۆرتدا دروست كرد.\n- ساڵی ١٨٥٠ كارل برای ڤێرنه‌ر سیمێنس له به‌ریتانیا كۆمپانیا Siemens Brothers Co ـی دامه‌زراند، ئه‌م كۆمپانیایه له ساڵی ١٨٥١ به‌دواوه له وڵاتی ڕووسیا له بنیاتنانی تۆڕێكی ته‌له‌گرافیدا ده‌ست به‌كار بوو.\nساڵی ١٨٥٥ سیمێنس لقێكی كۆمپانیاكه‌ی له سانكت پیته‌رسبورگ دامه‌زراند له‌سه‌ر ده‌ستی كارل، له‌پاشاندا برایه‌كی تریان به‌ڕێوه‌بردنه‌كه‌ی گرته ئه‌ستۆ.\nئه‌م لقه‌ی سیمێنس توانیی ساڵی ١٨٨٣ كارگه‌ی دروستكردنی كێبڵ و گه‌یاندن بنیات بنێت.\nساڵی ١٨٦٣ كارگه‌ی دروستكردنی كێبڵ و به‌سته‌ری گه‌یاندنی بنیات نا له به‌ریتانیا.\nساڵی ١٨٦٦ بنچینه‌ی داینه‌مۆ - ئه‌لیكترۆنیی داهێنا، كه كه‌ره‌سه‌یه‌كی خاوی دروستكردنی كاره‌با بوو له ڕێگه‌ی ئه‌لیكترۆناویكردنه‌وه. ئه‌مه بووه هۆكارێك كه سیمێنیس له‌دوایدا له بواری دروستكردنی گڵۆپ و شه‌مه‌نده‌نه‌فه‌ردا كارا بێت.\nساڵه‌كانی ١٨٦٧ تاكوو ١٨٧٠ هێڵی ته‌له‌گرافی ئیندۆئه‌ورووپیی بنیات نا، ئه‌مه پرۆژه‌یه‌كی گه‌وره‌ی نێوده‌وڵه‌تی بوو له‌و سه‌رده‌مه‌دا.\nساڵی ١٨٨٢ عه‌ره‌بانه‌یه‌كی گواستنه‌وه‌ی داهێنا كه به كاره‌با ده‌جووڵا به‌درێژاییی ٥٤٠ مه‌تر، ڤێرنه‌ر ئه‌م پرۆژه‌یه‌ی به ناوی Electro-Motte ناو نا.\nساڵی ١٨٩٢ یه‌كه‌م لقی سیمێنس & هالسكه له شاری تۆكیۆ له یابان كرایه‌وه، له پاشاندا بووه هۆی پێكهێنانی چه‌ندین به‌شی تر له ناوچه‌ی ئاسیادا.\nساڵی ١٨٩٩ پاسی سه‌ر ئاسنڕێ (شه‌مه‌نده‌نه‌فه‌ری شه‌قامه‌كان)ی دروست كرد.\nساڵی ١٩١٢ ده‌ستی كرد به به‌رهه‌مهێنانی ماتۆڕی فڕۆكه.\nساڵی ١٩٢٠ پاش جه‌نگی جیهانیی یه‌كه‌م، یه‌كێك بوو له پێنج گه‌وره‌ترین كۆمپانیای ئه‌لیكترۆنی. هه‌ر له‌و ساڵه‌دا هاوبه‌شیی كرد له دروستكردنی كارگه‌ی گڵۆپ به‌ناوی ئۆسرام Osram ـه‌وه.\nساڵی ١٩٢٥ به‌شی ته‌كنیكیی پزیشكیی كرده‌وه، كه تایبه‌تمه‌ند بوو بۆ دروستكردنی كه‌ره‌سته ئه‌لیكترۆنییه‌كانی ناو خه‌سته‌خانه‌كان.\nساڵی ١٩٣٩ سیمێنس نزیكه‌ی ١٣٧٠٠٠ كارمه‌ندی هه‌بوو له هه‌موو به‌شه‌كانیدا.\nگه‌شه‌كردن و گه‌وره‌بوونی سیمێنس به‌رده‌وام بوو، كه هه‌نووكه ته‌نها له ئه‌ڵمانیادا له ١٢٥ جێگه دامه‌زراوه و به‌شی هه‌یه، له ١٩٠ وڵاتی جیادا بنكه و دامه‌زراوه‌ی هه‌یه كه نزیكه‌ی ٤٧٥ هه‌زار كارمه‌ند (سه‌رژمێری تاكوو سه‌ره‌تای ٢٠٠٧) كاری تێدا ده‌كه‌ن، له‌م هێنده زیاتر له ١٦١ هه‌زار كارمه‌ندی به‌ته‌نها له ئه‌ڵمانیادا ده‌ستبه‌كارن كه ده‌كاته نزیكه‌ی ٣٤٪ ی كۆی گشتیی هه‌موو.\nسیمێنس له شه‌ش بواری سه‌ره‌كیدا ڕۆڵێ خۆی ده‌بینێت، كه له‌و بوارانه‌شه‌وه گه‌لێ لق و به‌شی توێژینه‌وه و دروستكردنی تری هه‌یه:\n- زانیاری و گه‌یاندن Information & Communication\n- كۆنترۆڵكردن و خۆكاری Automation and Controling\n- وزه Power\n- گواستنه‌وه و هاتوچۆ Tranportation\n- ته‌كنیكی پزیشكی Mediacal\n- ڕووناككردنه‌وه Lighting\nله ساڵی ١٩٩٠ دا به‌سه‌رمایه‌ی ٥١٪ هاوبه‌شیی كرد له دروستكردنی Nixdorf Computer AG كه كردی به كۆمپانیای هاوبه‌شی سیمێنس - نیكسدۆرف بۆ كاری ته‌كنه‌لۆژیای زانیارییه‌كان. ئه‌م دامه‌زراوه ده‌یان پرۆژه‌ی دروستكردنی كۆمپیوته‌ر و نه‌رمه‌كاڵای به‌رهه‌م هێنا، ساڵی ١٩٩٩ نیكسدۆرف ته‌نیا مایه‌وه و بوو به Wincor Nixdorf International GmbH\nدوابه‌دوای جیابوونه‌وه‌ی سیمێنس له نیكسدۆرف ساڵی ١٩٩٩، ڕێككه‌وتنێك واژۆ كرا له نێوان فوجیتسوی ئه‌ورووپا Fujitsu Computers Europe و سیمێنس به‌شی به‌رهه‌مهێنانی كۆمپیوته‌ر Siemens Computer Systems، له‌و كاته‌وه وه‌كوو پرۆژه‌یه‌كی هاوبه‌ش به‌ڕێوه ده‌چێت له‌نێوان دوو كۆمپانیای ناوبراو دا بۆ دروستكردنی كۆمپیوته‌ر.\nFSC گه‌وره‌ترین دامه‌زراوه‌ی به‌رهه‌مهێنانی كۆمپیوته‌ره له ئه‌ورووپادا و، چه‌ندین به‌شی هه‌یه له وڵاتی جیاجیادا، له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ئه‌فریقاش به‌شی هه‌یه.\nله ئامێرێكی بچووكی Personal Digital Assistant - PDA تاكوو كۆمپیوته‌ری گه‌وره Mainframe. ساڵی ٢٠٠٦ به‌شی كار و خزمه‌تگوزاریی سیمێنس Siemens Business Servicesـی كڕی (كه هه‌نووكه به ڕاژه‌كانی ته‌كنه‌لۆژیای زانیاری IT Solutions and Services ناسراوه). FSC نزیكه‌ی ١١٠٠٠ كارمه‌ند كاری تێدا ده‌كات و به‌ڕێوبه‌رایه‌تیی له وڵاتی ئه‌ڵمانیا نیشته‌جێیه.\nله ڕێكه‌وتی ١/٤/٢٠٠٧ سیمێنس و نۆكیا دامه‌زراوه‌یه‌كی هاوبه‌شیان ڕاگه‌یاند كه بنكه‌كه‌ی له فینله‌ندایه، كاری ئه‌م دامه‌زراوه‌یه له‌بواری مۆبایل و تۆڕه‌كه‌یدا خۆی ده‌بینێته‌وه. به‌پێی ئه‌و ئاماره‌ی نۆكیا ئاشكرای كردووه، ٦٠٠٠٠ كارمه‌ند له‌م دامه‌زراوه‌یه‌دا كار ده‌كه‌ن.\nساڵی ١٩٦٢ سه‌رمایه‌كه‌ی ٥،٤ ملیار ماركی ئه‌ڵمانی بووه.\nساڵی ١٩٨٧ سه‌رمایه‌كه‌ی ٥١،٤ ملیار ماركی ئه‌ڵمانی بووه.\nساڵی ٢٠٠٥ سه‌رمایه‌كه‌ی ٧٥،٤٤٥ ملیار ئیورۆ بووه. له‌مه ٣،٠٣٣ ملیار ئیورۆی قازانج بووه.\nساڵی ٢٠٠٦ سه‌رمایه‌كه‌ی ٨٧،٣٢٥ ملیار ئیورۆ بووه. له‌م بڕه ٢،٢ ملیار ئیورۆی قازانج بووه.\nكورته‌یه‌ك له‌سه‌ر هه‌ندێ كۆمپانیای ئایتی (٤)\nكورته‌یه‌ك له‌سه‌ر هه‌ندێ كۆمپانیای ئایتی (٣)


ئەو شتانە چین کە نابێت بیانکەیت ئەگەر سەرئێشەی شەقیقەت لەگەڵ بوو؟\n10:06 - 23/12/2020\nتوێژینەوەکان هەتاکو ئێستا لەهەوڵی ئەوەدان بزانن بۆچی هەندێک کەس تووشی شەقیقە دەبن و هەندێکی تر تووش نابن، بەڵام هەموو توێژەرەوەکان جەخت لەوەدەکەنەوە کە هەندێک شت هەیە ڕێژەی توشبوون بە ئازارەکە زیاددەکات لەو کەسانەدا و بە (triggers) ناودەبرێن. دوورکەوتنەوە لەو شتانە چانسی توشبوون بە ئازارەکە کەمدەکاتەوە. هەندێک لەو شتانە ئەمانەن:\n_ دووربکەوە لەوشتانەی ئازارەکەت بۆ دروستدەکەن و بە (triggers)ناودەبرێن: ئەم شتانە لە یەکێکەوە بۆ یەکێکی تر جیاوازە، هەر کاتێک چاودێریت کرد و درکت بەوە کرد کە ئەو شتانە چییە، ئەوا بە ئاسانی دەتوانیت سەرئێشەکەت کۆنتڕۆڵ بکەیت، ئەوانەی باون : سترێس و قەلەقی، هیلاکی و ماندووی، هەندێک دەرمان، ئافرەتان لەکاتی سووڕی مانگانەدا بەهۆی تێکچوونی هۆڕمۆنەکان، ئەلکهول و کافایین بەڕێژەی زۆر، خواردن وەکو؛ پەنیر، شکولاتەو نەستەلە، شەکری دروستکراو، گۆشتی سووری حازرکراو، ئەو شتانەی بۆنێکی تیژیان هەیە .\n_ هیچ ژەمێکی خواردن مەپەڕێنە : برسیکردنی خۆت بۆ ڕادەیەک بێهێزت کات لەوانەیە ئازارەکەت زیادکات، هەندێک توێژینەوە دەڵێن دابەزینی شەکرەی خوێن گۆڕانکاری لە مێشکدا دەکات ، کەئەمەش ئازاری شەقیقە زیاد دەکات .\n_ ئازارشکێنەکان لە سێ چوار ڕۆژ زیاتر وەرمەگرە : ئازارشکێنەکانی وەکو (پاراسیتۆڵ، ئەسپرین، پڕۆفین ..هتد )، لەوانەیە سەرئێشەکە نەهێڵن. باشتر وایە هەرکات هەستت کرد کە ئازارەکە دەست پێدەکات باشترە وەریانبگریت، بەڵام بەکارهێنانیان بە بەردەوامی بۆ ماوەی چەند ڕۆژێک ئەگەری هەیە ئازارەکە بگەڕێنێتەوە. باشترە لەو کاتەدا هەندێک چارەسەری تایبەت وەربگرێت کە ناهێڵیت لە مانگەکەدا ئازارەکە دووبارە بێتەوە .\n_کاتی خەوتنت رێکبخە، نە زۆر بنوو نە کەم : هەوڵبدە لەشەودا بۆ ماوەی (حەوت بۆ هەشت) کاتژمێر بنوو بەڕێکی، چونکە بینراوە ئەوانەی کێشەی تێکچوونی خەو یان کەمخەویان هەیە زۆرتر تووشی ئازارەکە دەبن .\n_ ئازارەکەت پشتگوێ مەخە : ئاشکرایە ئەوانەی نەخۆشی شەقیقەیان لەگەڵە ، پێش هاتنی ئازارەکە حاڵەتێکیان بۆ دروست دەبێت کە پێی دەوترێت (ئۆرا)، ئەم حاڵەتە هەندێک جار بەشێوەی تەڵخ بینینە ، یاخود بینینی ڕووناکی و هێڵی زیکزاگیە ، یاخود بیستنی هەندێک دەنگە، یاخود بۆنکردنی هەندێک بۆنی ناخۆشە یاخود هەستکردنە بە سەرگێژخواردن. هەرکات هەستت بەم نیشانانە کرد نابێت پشتگوێیان بخەیت چونکە پشتگوێخستنیان ئازاری سەرئێشەکە زیاد دەکات. بەڵکو پێویستە هەوڵبدەیت لەژوورێکی تاریک و بێدەنگدا دابنیشیت یان پاڵکەویت تا تەواو دەبێت. هەروەها دەتوانیت پاکی سارد بخەیتە سەر ناوچەوانت یاخود بە لەچکێک سەرت ببەستیت . هەندێک جار مەساج کردنیش بە زەیتێکی ساردکەرەوە وەک زەیتی نەعنا یاخود هەر مەساجی ئاسایی سەر سوودی زۆرە.\n_ لەبیرت نەچێت کە تێبینیەکانت بنوسیت: پێویستە هەموو کەسێک کە ئازاری شەقیقەی لەگەڵدایە، ئەم تێبینیانە بنوسێت لەسەر دەفتەرێک یاخود مۆبایلەکەی :\nیەکەم_ کەی سەر ئێشەکەی بۆ هات ؟\nدوەم_ ماوەی چەندی خایاند ؟\nسێیەم_ لە چ بەشێکی سەردا ئازارەکە دەستی پێکرد؟ ڕادەی ئازارەکە و توندی چەندە؟\nچوارەم_ بە دەرمان و ئازارشکێن کەمدەبێتەوە یاخود نا ؟\nپێنجەم_ لەو ڕۆژەدا چیت خواردووە؟\nشەشەم_ خەوت چۆن بووە و ئایا لەدەرەوە کارتکردووە؟\nحەوتەم_ کەش و هەوا لەو ڕۆژەدا چۆن بووە؟\nئەم تێبینیانە زۆر گرنگن کە بنوسرێت و لەدوایدا پشانی پزیشکەکەتی بدەیتەوەو بەپێی ئەوە ئامۆژگاریت بکات کە چۆن کۆنتڕۆڵی ئازارەکە بکەیت.


گەردوونێکی دیزاینکراو؟ | فیزیک\nفەلسەفە و زانست / فیزیک\nبڵاوکراوەتەوە لە لایەن فیزیک بۆ کورد · 28/04/2019 · Updated 28/04/2019\nداوام لێ کراوە تا ڕای خۆم بڵێم لەسەر ئەوەی کە ئایا گەردوون ئاماژەی وەها دەخاتە ڕوو کە دیزاین کرابێت. نازانم چۆن دەکرێت قسە لەسەر ئەوە بکرێت بەبێ ئەوەی لانیکەم هەندێک ئایدیای ناڕوونمان لەبارەی ئەوەوە هەبێت کە ئایا دەبێت دیزاینەر چۆن بێت؟ دەتوانرێت هەر گەردوونێکی شیاو وەکو کاری هەندێک جۆر لە دیزاینەر ڕوونبکرێتەوە. تەنانەت گەردوونێک کە تەواو بێسەروبەرە، هیچ یاسا و ڕێسایەکی تێدا نییە، دەکرێت وا دابنرێت کە لەلایەن گەمژەیەکەوە دیزاین کراوە.\nئەو پرسیارەی کە وای دەبینم شایەنی وەڵامدانەوەیە، یان لەوانەیە وەڵامدانەوەی ئەستەم نەبێت، ئەوەیە کە ئایا گەردوون ئاماژەی وەها پیشان دەدات کە لەلایەن خودایەکی نزیک لە خودای ئایینە کۆنە تاک خوداکان دیزاین کرابێت- نەک ڕێک ئەو فیگەرەی سەر بنمیچی کڵێسای سستین Sistine Chapel، بەڵام جۆرێکی لە مرۆڤچوو، جۆریک لە زیرەکیی، جۆرێک لەوەی گەردوونی درووست کردبێت و جۆرە بایەخێکی تایبەتیی بە ژیان بدات، بەتایبەت بە ژیانی مرۆڤ. وای دەبینم ئەمە ئەو ئایدیایەی هەمبەر دیزاینەر نییە کە زۆرێک لەوانەی ئێرە هەڵیان گرتووە. لەوانەیە پێم بڵێیت کە تۆ بیر لە شتێکی زۆر ئابستراکتتر دەکەیتەوە، جۆرە هێزێکی خاوەن نەزم و هارمۆنیی گەردوونیی، وەک ئەوەی ئاینشتایین بیری لێدەکردەوە. تۆ ئازادی وا بیربکەیتەوە، بەڵام جگە لە جۆرێک لە خۆڵکردنە چاوی خەڵک، نازانم بۆ وشەی “دیزاینەر” یان “خودا” بەکاردەهێنیت.\nڕوون بوو کە جیهان لەلایەن جۆریک لە زیرەکییەوە دیزاین کراوە. ئەگەرنا چ شتێکی تر بەرپرسە لە ئاگر، باران و هەورەبروسکە و زەمین لەرزە؟ لەسەرو هەمووشیانەوە، توانا ناوازەکانی شتە زیندووەکان ئاماژەدان بوو بە بەدیهێنەرێک کە بایەخێکی تایبەتی بە ژیان دەدا. ئێستا ئێمە بەهۆی ئەو هێزە فیزیاییانەی کە لەژێر یاسا نا-مۆرڤییەکاندا کاردەکەن لە زۆرێک لەو شتانە تێگەیشتووین. هێشتا بنەڕەتیترین یاساکان نازانین، ناتوانیت هەژماری هەموو ئەو دەرەنجامانە بکەیت کە لەو یاسایانە دەکەونەوە کە دەیانزانین. تێگەیشتن لە مێشکی مرۆڤ بەشێوەیەکی ناوازە قوورسە بەڵام کەشوهەواش هەر وایە. ناتوانین پێشبینیی ئەوە بکەین کە دوای مانگێک باران دەبارێت یان نا، بەڵام ئەو یاسایانە دەزانین کە فەرمانڕەوان بەسەر بارانەوە، هەرچەندە ناتوانین هەموو کات هەژماری دەرەنجامەکانیان بکەین. وای دەبینم مێشکی مرۆڤیش هەروەکو کەشوهەوا وایە کە وەکو دەرەنجامێکی یاسا نا-مرۆڤییەکانی کارا لەسەر ملیاران ساڵ لە دەرەوەی تێگەیشتنی ئێمە دەمێنێتەوە.\nوا دەرناکەوێت هیچ شتێک لە دەرەوەی ئەم نەزمە سروشتییە هەبێت، هیچ پەڕجۆیەک. وای دەبینم لە ئێستادا زۆرێک لە ئایینناسەکان بە قسەکردن لەسەر پەڕجۆ توشی شەرمەزاریی دەبن، بەڵام بڕوا گەورە تاک خوداییەکان لەسەر چیرۆکە پەڕجۆواویەکان بیناکراون- دەوەنە گڕگرتووەکە، قەبرە بەتاڵەکە، فریشتەیەک قورئان بۆ موحەمەد دادەبەزێنێت- هەندێک لەو بڕوایانە دەڵێن کە پەڕجۆکان ئێستاش بەردەوامن. بۆ من، بەڵگە بۆ هەموو ئەو پەڕجۆیانە بەشێوەیەکی بەرچاو لاوازترە لە بەڵگە بۆ [ناوکە]یەکبوونی سارد، بڕواشم بە [ناوکە]یەکبوونی سارد نییە. لە سەروی هەموو ئەمەشەوە، ئێستا ئێمە دەزانین کە تەنانەت مرۆڤەکان دەرەنجامی ئەو هەڵبژاردنە سروشتیەن کە کارایە بەسەر ملیۆنان ساڵی وەچەخستنەوە و خواردنەوە.\nوا مەزندە دەکەم ئەگەر لە شوێنێکدا جێدەستی دیزاینەر ببینین ئەوا لە ڕێسا بنچینەییەکاندا دەبێت، کۆتا یاساکانی سروشت، کتێبی یاساکان کە فەرمانڕەوانە بەسەر هەموو دیاردە سروشتییەکان. هێشتا کۆتا یاساکان نازانین، بەڵام ئەوەندەی توانیومانە بزانین ئەوەیە کە ئەو یاسایانە تەواو نا-مرۆڤیین و هیچ ڕۆڵێکی تایبەت بە ژیان لەخۆیان ناگرن. هیچ هێزێک بۆ ژیان نییە. وەکو ڕیچارد فاینمان وتوویەتی، کاتێک تەماشای گەردوون دەکەیت و لە یاساکانی تێدەگەیت، تەواوی ئەو تیۆرییەی کە وەکو سەکۆیەک بۆ خودا ڕێکخراوە تا لێیەوە تەماشای کێشمەکێشمی چاکە و خراپەی مرۆڤ بکات ناتەواو دەردەکەوێت.\nڕاستە، کاتێک میکانیکی کوانتەم تازە بوو، هەندێک لە فیزیکزانان پێیان وابوو کە جارێکی تر مرۆڤ دەخاتەوە سەر ڕێگاکە، لەبەرئەوەی ڕێساکانی میکانیکی کوانتەم پێمان دەڵێن کە چۆن ئەو ئەگەرانەی دەرەنجامە جیاوازەکان هەژمار بکەین کە لەوانەیە بەهۆی چاودێریی مرۆڤەوە بدۆزرێنەوە. بەڵام، چل ساڵ لەمەوپش، بەهۆی کارەکانی هیو ئێڤێرێت (Hugh Everett) خواستی ئەو فیزیکزانانەی کە زۆر بە قووڵی لەبارەی ئەم شتانەوە بیردەکەنەوە بۆ دووبارە فۆرمولەکردنەوەی میکانیکی کوانتەم بوو بە ڕێگایەکی تەواو بابەتیی، لەگەڵیدا چاودێرەکان ڕێک وەکو هەر شتێکی تر مامەڵەیان لەگەڵ کرا. نازانم ئاخۆ ئەم پڕۆگرامە هێشتا بەتەواوی سەرکەوتنی بەدەست هێناوە یان نا، بەڵام پێم وایە سەرکەوتوو دەبێت.\nپێویستە دان بەوەدا بنێم کە تەنانەت ئەگەر فیزیکزانەکانیش تا ئەوپەڕی توانای خۆیان بڕۆن، تەنانەت ئەگەرکۆتا تیۆریمان هەبێت، هێشتا وێنەیەکی تەواو قایلکەری گەردوونمان نابێت، چونکە هێشتا پرسیاری “بۆچی” دەمێنێت تا وەڵامی بدەینەوە. بۆچی ئەم تیۆرییە، لەبری جۆرێکی تر لە تیۆریی؟ بۆ نموونە، بۆچی جیهان بە میکانیکی کوانتەم لێکدراوەتەوە؟ میکانیکی کوانتەم بەشێکە لە فیزیای ئێستامان کە وا دیارە لە دەست هەر تیۆرییەکی داهاتوو بە سەلامەتی ڕزگاری دەبێت، بەڵام شتێکی حەتمیی لۆجیکیی لەبارەی میکانیکی کوانتەمەوە لەئارادا نییە، من دەتوانم وێنای گەردوونێک بکەم کە میکانیکی نیۆتن-یی فەرمانڕەوایی دەکات. لەبەرئەوە وا دەردەکەوێت کە نهێنیەکی سادەنەکراوە هەبێت کە بە زانست ئاشکرا ناکرێت.\nبەڵام تیۆرییە ئایینییەکانی هەمبەر دیزاینیش هەمان کێشەیان هەیە. یان ئەوەتا مەبەستت لە خودا یان دیزاینەر شتێکی دیاریکراوە یان مەبەستت ئەوە نییە. ئەگەر مەبەستت ئەوە نییە، دەی باس لە چی دەکەین؟ ئەگەر مەبەستت لە خودا یان دیزاینەر شتێکی دیاریکراوە، ئەگەر بۆ نموونە بڕوات بە خودایەک هەیە کە بەپەرۆشە یان خۆشەویستی دەکات، یان زیرەکە یان هەوەسبازە ئەوا هێشتا پێویستە ڕووبەڕووی پرسیاری “بۆچی” ببیتەوە. لەوانەیە ئایینێک بڵێت گەردوون لەلایەن ئەو جۆرە خودایەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت، لەبری هەر جۆرە خودایەکی تر، لەوانەیە بۆ ئەو بڕوایە بەڵگە پێشکەش بکات، بەڵام ناتوانێ لێکی بداتەوە کە بۆچی دەبێت بەو شێوەیە بێت.\nلەم بارەدا، بۆ من وا دەردەکەوێت کە فیزیا توانایەکی باشتری هەیە بۆ ئەوەی لێکدانەوەیەکی نیمچە قایلکەرمان بداتێ لەبارەی جیهان لە چاو ئەو توانایەی ئایین بۆ هەمیشە دەیبێت، چونکە هەرچەندە فیزیکزانان ناتوانن لێکی بدەنەوە کە بۆچی یاساکانی سروشت بەو شێوەیەن کە هەن و شتێکی تەواو جیاواز نین، بەڵام بە لایەنی کەمەوە لەوانەیە بتوانین لێکی بدەینەوە کە بۆچی بە ئاستەم جیاواز نین. بۆ نموونە، هەرگیز کەس نەیتوانیوە بیر لە جێگرەوەیەکی گونجاوی لۆجیکیی بۆ میکانیکی کوانتەم بکاتەوە کە تەنها بە ئاستەم جیاواز بێت. کاتێک هەوڵدەدەیت گۆڕانکاریی بچووک لە میکانیکی کوانتەمدا ئەنجام بدەیت، ئەوا دەگەیت بە جۆرە تیۆرییەک کە ئەگەری سالب و بێمانایی لۆجیکیی تێدان. کاتێک میکانیکی کوانتەم لەگەڵ ڕێژەیی کۆدەکەیتەوە هێزە لۆجیکییەکەی کەمدەکەیتەوە. دەبینیت کە مەگەر تیۆرییەکە ڕێک بە ڕێگا ڕاستەکە ڕێکبخەیت ئەگەرنا توشی بێمانایی دەبیت، وەکو هاتنی ئەنجام پێش هۆ، یان ئەگەرە بێسنوورەکان. لە لایەکی ترەوە، وا دەردەکەوێت تیۆرییە ئایینییەکان زۆر نوشتۆک (نەرم و گونجاو) بن، هیچ شتێک ڕێگە لە دەستێوەردانی هەر جۆرە خودایەک ناکات کە تۆ وێنای بکەیت.\nئێستا، بۆ من ئەوە کێشەکە چارەسەر ناکات کە بڵێیت ئێمە لەو بڕەی لە بارەی ڕێسا بنچینەییەکانی زانست دەیزانین ناتوانین [جێ]دەستی دیزاینەرێک ببینین. لەوانەیە وابێت، هەرچەندە ئەم ڕێسایانە بە ڕوونیی ئاماژە بە ژیان ناکەن، یان بەتایبەتتر ژیانی مرۆڤ، لەگەڵ ئەوەشدا وەستایانە دیزاین کراون بۆ هێنانەکایەی ژیان.\nهەندێک لە فیزیکزانان وتوویانە کە نەگۆڕە دیاریکراوەکانی سروشت نرخێکیان هەیە کە وا دەردەکەوێت بە شێوەیەکی نهێنیئامێز ڕێکخراون تا ڕێک ئەو نرخەیان هەبێت کە ڕێگە بە شیمانەی ژیان بدەن، بە ڕێگایەک کە تەنها دەتوانرێت بەهۆی دەستێوەردانی دیزاینەرێکەوە لێکبدرێتەوە کە بایەخی تایبەتی بۆ ژیان هەیە. ئەو جۆرە نموونە گریمانەکراوانەی ڕێکخستن سەرنجی من ڕاناکێشن. بۆ نموونە، یەکێک لەو نموونانەی ڕێکخستن کە زۆرترین جار خراوەتە بەر باس پەیوەندی بە سیفەتێکی ناوکی ئەتۆمی کاربۆنەوە هەیە. زۆرینەی مادەی بەجێماو لە خوولەکە سەرەتاکانی گەردوون بریتی بووە لە هایدرۆجین و هیلیۆم، بە نزیکەیی هیچکام لە توخمە قوورسەکانی وەک کاربۆن، نایترۆجین و ئۆکسجینی، کە وا دەردەکەوێت پێویستبن بۆ ژیان، تێدا نەبووە. ئەو تووخمە قوورسانەی کە لەسەر زەوی هەن سەدان ملیۆن ساڵ دواتر لە نەوەی یەکەمی ئەستێرەکاندا درووست بوون و دواتر بە ناو ئەو گازەی نێو ئەستێرەکاندا بڵاو بووەتەوە کە لە کۆتاییدا کۆمەڵە خۆرەکەی ئێمەی لێ درووست بووە.\nیەکەم هەنگاو لە زنجیرەی کارلێکە ناوکییەکاندا کە لە ئەستێرەکانی زوودا تووخمە قوورسەکانی درووست کردووە ئاسایی درووستبوونی ناوکی کاربۆنە لە سێ ناوکی هیلیۆم. لە دۆخە ئاساییەکەیدا (دۆخی نزمترین وزە) لە بەیەکداکێشانەکانی سێ ناوکی هیلیۆمدا، چانسێکی شایەن بە پشتگوێخستن هەیە بۆ درووستبوونی ناوکی کاربۆن، بەڵام ئەگەر ناوکی کاربۆن بیتوانیبا لە دۆخێکی تیشکدەردا بە وزەی نزیکە ٧ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت لە سەرو وزەی دۆخی ئاسایی هەبووایە، ئەوا درووستبوونی بڕێکی بەرچاو لە کاربۆن لە ئەستێرەکاندا گونجاوە، لەگەڵ وزەی سێ ناوکی هیلیۆم یەکی دەگرتەوە، بەڵام نەک ٧.٧ ملیۆن ئیلیکترۆن ڤۆڵت زیاتر لە دۆخی ئاسایی (بە کۆمەڵێک هۆکار کە دواتر باسدەکرێن).\nلە ناو ئەستێرەکاندا لە سێ ناوکی هیلیۆمەوە درووستبوونی دۆخی تیشکدەری ناوکێکی کاربۆن ئاسانە. دوای ئەوە، کێشەیەک نایەتە ڕێگای درووستبوونی کاربۆنی ئاسایی؛ ناوکی کاربۆن لە دۆخە تیشکدەرییەکەیدا لەخۆوە ڕووناکیی دەردەدات و دەبێت بە کاربۆن لە دۆخی نا-تیشکدەریدا، ئەو دۆخەی کە لەسەر زەوی هەیە. خاڵی گرنگ لە درووستبوونی کاربۆندا بوونی دۆخی تیشکدەرە کە دەکرێت لە بەیەکداکێشانی سێ ناوکی هیلیۆمەوە درووست ببێت.\nلە ڕاستیدا، بە شێوەی تاقیکردنەوە وا ناسراوە کە ڕێک ئەو جۆرە لە دۆخی تیشکدەری هەیە، بە وزەی ٧.٦٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت لە سەرو دۆخی ئاساییەوە. لە یەکەم بەرکەوتندا لەوانەیە ئەمە تەواو شلۆق دەربکەوێت؛ وزەی ئەم دۆخە تیشکدەرەی کاربۆن تەنها بە بڕی ٠.٠٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت کەمی هێناوە تا هێندە بەرز بێت ڕێگە بە درووستبوونی کاربۆن نەدات (لەوەشەوە درووستبوونی ئێمە)، کە کەمترە لە ١% ی ٧.٦٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت. لەوانەیە وا دەربکەوێت کە نەگۆڕەکانی گەردوون کە سیفەتەکانی هەموو ناوکەکانیان لەسەر بەندە زۆر بە وریاییەوە ڕێکخرابن تا ژیان بکەنە شتێکی شیاو.\nئەگەر زۆر وردتر سەیری بکەیت، دەبینیت لێرەدا ڕێکخستنی نەگۆڕەکانی سروشت زۆر باش دەرناکەون. دەبێت ئەو هۆکارە لەبەرچاو بگرین کە بۆچی درووستبوونی کاربۆن لەناو ئەستێرەکاندا پێویستی بە بوونی دۆخی تیشکدەری کاربۆن هەیە بە وزەیەکەوە کە زیاتر نەبێت لە ٧.٧ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت لە سەرو وزەی دۆخی ئاسایی. هۆکارەکە ئەوەیە کە لە ڕاستیدا ناوکەکانی کاربۆن لەم دۆخەدا بە پڕۆسەیەکی دوو-هەنگاو درووست بوون: یەکەم، دوو ناوکی هیلیۆم یەکدەگرن بۆ درووستکردنی ناوکی ناجێگیری ئایزۆتۆپێکی بێریلیۆم، بێریلیۆم ٨، کە هەندێک جار، پیش ئەوەی هەڵبوەشێت، ناوکێکی تری هیلیۆم دەگرێت و ناوکی کاربۆن لە دۆخی تیشکدەردا درووست دەکات، کە دواتر بە تیشکدانەوە دەبێتەوە بە کاربۆنی ئاسایی. تێکڕای وزەی ناوکی بێریلیۆم ٨ و ناوکی هیلیۆم لە حاڵەتی وەستاویدا بریتییە لە ٧.٤ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت لە سەرو وزەی دۆخی ئاسایی ناوکی کاربۆن؛ لەبەرئەوە ئەگەر وزەی دۆخی تیشکدەری کاربۆن زیاتر بووایە لە ٧.٧ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت ئەوا تەنها دەیتوانی لە بەیەکداکێشانی نێوان ناوکی هیلیۆم و ناوکی بێریلیۆم ٨ درووست ببێت ئەگەر وزەی جووڵەی ئەو دوو ناوکە لانیکەم ٠.٣ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت بووایە- وزەیەک کە لە پلەی گەرمای ناو ئەستێرەکاندا ئەستەمە.\nبەم جۆرە، ئەو شتە گرنگەی کاردەکاتە سەر درووستبوونی کاربۆن لە ئەستێرەکاندا وزەی ٧.٦٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵتی دۆخی تیشکدەری کاربۆن لە سەرو دۆخی ئاساییەوە نییە، بەڵکو ئەو ٠.٢٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵتەی دۆخی تیشکدەرە، پێکهاتەیەکی ناجێگیری ناوکی بێریلیۆم ٨ و ناوکێکی هیلیۆمە، لە سەرو وزەی ئەو ناوکانە لە حاڵەتی وەستاویدا. ئەم وزەیە بە بڕی ٠.٠٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت/ ٠.٢٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت لەوە ڕزگاری بووە بڕێکی ئەوەندە گەورە بێت ڕێگە بە درووستبوونی کاربۆن نەدات، یان بە مانایەکی تر ٢٠%، کە بە هیچ شێوەیەک بە شلۆق دانانرێت.\nئەم دەرەنجامە لە هەمبەر ئەو وانانەی کە دەبێت لە درووستبوونی کاربۆنەوە فێریان ببین هەندێک جێگای مشتومڕە. لە هەر حاڵێکدا، نەگۆڕێک هەیە کە وا دەردەکەوێت نرخەکەی لە قازانجی ئێمە نایابانە ڕێکخرابێت. ئەویش چڕی وزەی فەزای بەتاڵە، بە نەگۆڕی گەردوونیش ناسراوە. دەکرا هەر نرخێکی هەبێت، بەڵام لە ڕێسا یەکەمییەکانەوە یەکێک وا مەزندە دەکات کە ئەم نەگۆڕە پێویستە زۆر گەورە بێت، هەروەها دەکرێت موجەب یان سالب بێت. ئەگەر گەورە و موجەب بێت، ئەوا نەگۆڕی گەردوونیی وەکو هێزی دوورخەرەوە کاردەکات کە لەگەڵ دووریی زیاد دەکات، هێزێک کە لە گەردوونی سەرەتاییدا ڕێگریی لە تۆپەڵبوونی مادە دەکرد، واتە ڕێگریی لەو پڕۆسەیە دەکرد کە هەنگاوی یەکەم بووە لە درووستبوونی گەلەستێرەکان، ئەستێرەکان، هەسارەکان و خەڵک. ئەگەر گەورە و سالب بێت، نەگۆڕی گەردوونیی وەکو هێزێکی ڕاکێشەر کاردەکات و لەگەڵ دووریی زیاد دەبێت، هێزێک کە هەر زوو فراوانبوونی گەردوونی پێچەوانە دەکردەوە و دەبووە هۆی تێکڕمانی، کاتێکی بۆ پەرەسەندنی ژیان نەدەهێشتەوە. لە ڕاستیدا، چاودێریە ئەستێرەناسیەکان پیشانی دەدەن کە نەگۆڕی گەردوونیی زۆر بچووکە، زۆر بچووکتر لەوەی لە ڕێسا یەکەمییەکانەوە مەزندە بکرێت.\nهێشتا زۆر زووە بڕیار لەسەر ئەوە بدەین کە ئایا هەندێک ڕێسای بنچینەیی هەن کە بتوانن ئەوە لێک بدەنەوە کە بۆچی پێویستە نەگۆڕی گەردوونیی ئەوەندە بچووک بێت یان نا. بەڵام تەنانەت ئەگەر ئەو جۆرە ڕێسایانەش نەبن، بەرەوپێشچوونە تازەکان لە گەردوونناسیدا شیمانەی لێکدانەوەیەک پێشکەش دەکەن کە بۆچی نرخە هەژمارکراوەکانی نەگۆڕی گەردوونیی و نەگۆڕە فیزیاییەکانی تر لە قازانجی دەرکەوتنی ژیانی زیرەکدان. بەپێی تیۆرییەکانی “هەڵاوسانی بێسەروبەر” ی ئەندرێ لیندێ (Andrei Linde) و ئەوانی تر، هەوری فراوانبووی ملیاران گەلەستێرە کە ئێمە پێی دەڵێین بیگ بانگ لەوانەیە تەنها پارچەیەکی گەردوونێکی زۆر گەورەتر بێت کە لەناویدا هەمیشە بیگ بانگەکان درووست دەبن، لە هەر دانەیەکیاندا نەگۆڕە بنچینەییەکان نرخی جیاوازیان هەیە.\nلە هەر وێنەیەکی وەهادا، کە تێیدا گەردوون لە چەند بەشێک پێکدێت و هەر بەشێکیش نرخی جیاوازی بۆ ئەوانەی ئێمە پێیان دەڵێین نەگۆڕەکانی گەردوون هەن، ئەوا هیچ ئاریشەیەک لەبەردەم تێگەیشتنی ئەوەدا نابێت کە بۆچی ئەم نەگۆڕانە نرخێکیان هەیە کە لە قازانجی ژیانی زیرەکدایە. ژمارەیەکی هێجگار زۆر بیگ بانگ دەبن کە تێیاندا نەگۆڕەکانی سروشت نرخێکیان دەبێت کە لە قازانجی ژیان نابێت، ژمارەیەکی هێجگار کەمتر دەبن کە ژیان تێیاندا شیاوە. لەم بارەدا پێویست ناکات داوا لە خودایەکی چاکەکار بکەیت ئەوەمان بۆ لێکبداتەوە کە بۆچی ئێمە لە یەکێک لەو بەشانەی گەردوونداین کە ژیان تێیدا شیاوە: لە هەموو ئەو بەشانەی تری گەردووندا کەسێک نییە ئەم پرسیارە بکات. ئەگەر هەر تیۆرییەکی ئەم جۆرە گشتییە وەڕاست گەڕێت، ئەو کاتە ئەگەر بڵێین نەگۆڕەکانی سروشت لەلایەن دیزاینەرێکی چاکەکارەوە ڕێکخراون وەک ئەوە دەبێت بڵێین، ” ئەرێ شتێکی نایاب نییە کە خودا ئێمەی لەسەر زەوی داناوە، کە تێیدا ئاو هەیە، هەوا هەیە، کێشکردن هەیە و پلەی گەرمیی زۆر گونجاوە، لەبری ئەوەی بمانخاتە سەر هەندێک شوێنی ناخۆشی وەک هەسارەی عەتارد یان پلۆتۆ؟” لە کوێی تر لە ناو کۆمەڵەی خۆردا دەمانتوانی پەرەبستێنین جگە لەسەر زەوی؟\nبەڵگەهێنانەوەی لەم شیوەیە پێی دەوترێت “ئەنسۆرپیک” (anthropic). هەندێک جار تەنها مانای ئەوەیە کە یاساکانی سروشت ئەوەن کە هەن لەبەرئەوەیە کە ئێمە دەتوانین هەبین، بەبێ هیچ لێکدانەوەیەکی زیاتر. بۆ من، هەندێک جار ئەمە زیاتر لە قسەی قۆڕ و بێمانای نادیاردەچێت. لە لایەکی ترەوە، ئەگەر هەر بەڕاستی ژمارەیەکی زۆر لە جیهان هەن کە تێیاندا هەندێک لە نەگۆڕ نرخی جیاواز وەردەگرن، ئەوا لێکدانەوەی ئەنسرۆپیکی لە هەمبەر ئەوەی کە بۆچی لە جیهانەکەماندا نرخی ئەو نەگۆڕانە لە قازانجی ژیاندایە هەر وەکو لێکدانەوەی ئەوەی کە بۆچی ئێمە لەبری عەتارد و پلۆتۆ لەسەر زەوی دەژین، لێکدانەوەیەکی درووستە. نرخی ڕاستەقینەی نەگۆڕی گەردوونیی، ئەوەی کە بەم دواییانە لە چاودێریەکانی جووڵەی سوپەرنوڤا دوورەکانەوە هەژمار کراوە، بە نزیکەیی ئەوەیە کە تۆ لەم جۆرە ئاڕگومێنتەوە چاوەڕوانی دەکەیت: بە نزیکەیی ئەوەندە بچووکە تا زۆر کارنەکاتە سەر درووستبوونی گەلەستێرەکان. بەڵام هێشتا تەواو لەبارەی فیزیاوە نازانین تا پێمان بڵێت کە ئایا بەشی تری گەردوون هەن تێیاندا ئەو شتە هەبن کە ئاسایی پێیان دەڵێین نەگۆڕی فیزیا و بەڕاستی نرخی جیاواز وەربگرن یان نا. ئەمە پرسیارێکی بێهیواکەر نییە؛ کاتێک بەبەراورد بە ئێستا زیاترمان لە بارەی تیۆریی کێشکردنی کوانتەمیی زانی وەڵامی ئەو پرسیارەش دەزانین.\nئەگەر ژیان لەوە باشتر بووایە کە بتوانرێت لەسەر بنەمای تر چاوەڕوانی لێ بکرێت، ئەمە دەبوو بە بەڵگە لەسەر خودایەکی چاکەکار. بۆ بڕیاردان لەسەر ئەمە، پێویستە ئەوەمان لەیاد بێت کە بەهۆی هەڵبژاردنی سروشتیەوە توانایەکی دیاریکراو بۆ چێژ بە ئاسانیی پەرەی سەندووە، وەک هاندەرێک بۆ ئەو زیندەوەرانەی پێویستان بە خواردن و وەچەخستنەوە هەیە بۆ ئەوەی بەردەوامیی بە جینەکانیان بدەن. پێناچێت هەڵبژاردنی سروشتیی لەسەر هەر هەسارەیەکی تر ئەو جۆرە زیندەوەرانە درووست بکات کە تەواو بەختەوەرن بەوەی ئەو وچان و توانایەیان هەبێت کاری زانستیی بکەن و بەشێوەیەکی ئابستراکت بیر بکەنەوە، بەڵام نموونەی ئەوەی ئێمە کە لەلایەن پەرەسەندنەوە درووست کراوە زۆر ئالیگرانەیە، بەو ڕاستیەی کە تەنها لەو بارە بەختەوەرانەدایە کە کەسێک هەیە بیر لە دیزاینی گەردوونیی دەکاتەوە. ئەستێرەناسان بەمە دەڵێن کاریگەریی هەڵبژاردن ( selection effect).\nگەردوون گەلێک گەورەیە، لەوانەیە بێنسوور بێت، لەبەرئەوە نابێت شتێکی سەرسوڕهێن بێت کە، لە نێوان ژمارەیەکی هێجگار زۆر هەسارەدا کە لەوانەیە زۆرێکیان تەنها پشتگیریی ژیانی نازیرەک بکەن و لە هەمان کاتدا ژمارەیەکی لەوە زۆر تر پشتگیری هیچ جۆرە ژیانێک نەکەن، ژمارەیەکی کەم هەن کە بوونەوەری زیندوو لەسەریان هەن توانای بیرکردنەوەیان لەبارەی گەردوون هەیە، واتە وەک ئەوەی ئێمە لێرە دەیکەین. ڕۆژنامەوانێک کە دیاریکراوە تا چاوپێکەوتن لەگەڵ ئەو کەسانە بکات کە یانسیبیان بردووەتەوە لەوانەیە وا هەست بکات هەندێک چاودێریی خودایی تایبەت کاری بۆ کردوون، بەڵام پێویستە ئەوەی لەبیر بێت کە ژمارەیەکی هێجگار زۆرتر لەو کەسانە هەبوون کە یاری یانسیبیان کردووە و ئەو چاوپێکەوتنی لەگەڵدا ئەنجام نەداون چونکە هیچ یانسیبێکیان نەبردۆتەوە. بەم جۆرە، بۆ ئەوەی بڕیار لەسەر ئەوە بدەیت کە ئایا ژیانی ئێمە بەڵگەیە بۆ خودایەکی چاکەکار یان نا، تەنها ئەوە بەس نییە پرسیار بکەین کە ئایا، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی لە بارەی هەڵبژاردنی سروشتیەوە دەیزانین، ژیان باشترە لەوەی لە هەر بارێکدا چاوەڕێ بکرێت یان نا، بەڵکو پێویستە ئەو ئالیگەرییەش لەبەرچاو بگرین کە لەلایەن ئەو ڕاستییەوە دەرخراوە کە ئەوە ئێمەین کە بیر لەو کێشەیە دەکەینەوە.\nئەوە پرسیارێکە کە هەرکەسێک پێویستە خۆی وەڵامی بداتەوە، فیزیکزان بیت یان نەبیت هیچ لە بارودۆخەکە ناگۆڕێت، لەبەرئەوە پێویستە من لە ئەزموونی خۆمەوە قسە بکەم. ژیانم گەلێک بە دڵخۆشیی بردۆتە سەر، لەوانەیە ٩٩.٩٩% ی دڵخۆشیی مرۆڤ، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، دایکێکم بینی بەهۆی شێرپەنجەوە بە ئازارەوە مرد، کەسایەتی باوکێک بەهۆی نەخۆشی ئەلزەهایمەرەوە لەبەین چوو، ژمارەیەکی زۆر لە بن ئامۆزاو بن-بن ئامۆزا لە هۆڵۆکۆستدا کوژران. ئاماژەکانی خودایەکی چاکەکار بە ئەندازەیەکی زۆر نادیارن.\nهەمیشە بەربڵاویی خراپە و پەژارە ئەو کەسانەی نیگەران کردووە کە بڕوایان بە خودایەک هەیە کە چاکەکارە و توانای بێسنوورە. هەندێک جار بە ئاماژەدان بە پێویستیی بۆ ویستی ئازاد چاوپۆشیی لە خودا کراوە. جۆن میڵتن(Milton) لە [هۆنراوەی] Paradise Lost (دۆڕاندنی بەهەشت) دا ئەم ئاڕگومێنتە دەخاتە بەردەم خودا:\nبە ئازادیی درووستم کردن، بە ئازادیش بمێننەوە\nتا خۆیان گرفتار دەکەن: دەبێت بە جۆرێکی تربم\nسروشتیان، هەڵوەشاندنەوەی فەرمانی خودایی\nنەگۆڕە، هەمیشەییە، کە بڕیاری لەسەر دراوە\nئازادییان؛ دەرکردنیان، خۆیان بڕیاریان لێ داوە\nبۆ خزمەکانم، کاتێک بکوژرێن لە پێناوی دابینکردنی دەرفەتی ویستی ئازاد بۆ ئەڵمانەکان،هەندێک نادادیی دەردەکەوێت، بەڵام تەنانەش ئەوەش بخەینە ئەولاوە، ویستی ئازاد چۆن لێکدانەوە بۆ شێرپەنجە دەکات؟ ئایا ئەمە دەرفەتێکە بۆ ویستی ئازادی لووەکان؟\nنامەوێت لێرەدا بڵێم کە خراپە لەناو جیهاندا دەیسەلمێنێت کە گەردوون دیزاین نەکراوە، بەڵکو هەر ئەوەی کە هیچ ئاماژەیەک بۆ چاکە نییە کە بکرێت جێدەستی دیزاینەری پیشاندابێت. بەڵام لە ڕاستیدا درککردن بەوەی کە خودا ناتوانێت چاکەکار بێت گەلێک کۆنە. شانۆنامەکانی ئەسکیلەس (Aeschylus) و یوریپیدیس (Euripides) بە ڕوونیی دەڵێن کە خوداکان خۆپەرست و دڵڕەقن، لەگەڵ ئەوەشدا چاوەڕوانی ڕەفتاری باشتر لە مرۆڤەکان دەکەن. خودا لە پەیمانی کۆندا (Old Testament) فەرمانمان پێ دەکات بدەین لە سەری کافران و داوامان لێدەکات ئامادەبین لە ژێر فەرمانی ئەودا ژیانی منداڵەکانمان بکەینە قوربانیی. هەروەها خودای مەسیحیەتی کۆن و ئیسلام بۆ هەمیشە بە نەفرەتمان دەکەن ئەگەر پەرستشەکان بە شێوازێکی ڕاست ئەنجام نەدەین. ئایا ئەمە ڕێگایەکی باشە بۆ مامەڵەکردن؟ دەزانم، دەزانم ئێمە نابێت بە ستانداردە مرۆڤییەکان هەڵسەنگاندن بۆ کارەکانی خودا بکەین، بەڵام لێرەدا کێشەکە دیارە: ئەگەر ئێمە هێشتا بوونی خودامان بۆ یەکلایی نەبۆتەوە و دەگەڕێین بۆ ئاماژەکانی چاکەکاریی ئەو، دەی دەتوانین چ ستانداردێکی تر بەکاربهێنین؟\nئەم بابەتانەی کە داوام لێکراو لێرەدا لەسەریان بدوێم بۆ زۆرێک کەس زۆر کۆن دەردەکەون. ” ئاڕگومێنیتی دیزاین” کە لە لایەن ئایینناسی ئینگلیز ولیەم پەیڵی (William Paley) خراوەتە ڕوو ئێستا لە مێشکی زۆربەی خەڵکدا نەماوە. وا دەردەکەوێت لە ئێستادا بەنرخیی ئایین لەوەوە بێت کە خەڵک وەک کاریگەریی ئەخلاقیی وەریدەگرن تا لە بۆچوونی ئەوانەوە بێت لەبارەی سەرکەوتویی ئایین لە لێکدانەوەی ئەوەی لە سروشتدا دەیبینین. پێویستە دان بەوەدا بنێم، بە پێچەوانەوە، هەرچەندە لە ڕاستیدا من بڕوام بە دیزاینەرێکی گەردوونیی نییە، هۆکاری ئەوەی ئەم سەرئێشەیەم تۆشی خۆم کردووە ئەوەیە کە پێموایە بەشێوەیەکی گشتیی کاریگەریی ئەخلاقیی ئایین ترسناک بووە.\nئەمە پرسێکی گەورە و گرنگە بۆیە لێرەدا یەکلایی ناکرێتەوە. لە لایەکەوە، من دەتوانم بێکۆتا نموونە لەبارەی ئەو زیان و خراپانە بهێنمەوە کە بەهۆی پەرۆشیی ئایینییەوە ئەنجام دراون، بە درێژایی مێژوویی دوورودرێژی کۆمەڵکوژیی، هێرشی خاچ پەرستان و جیهادەکان. هەر لەم سەردەمەی خۆماندا، ئەوە پەڕگیرێکی موسوڵمان بوو کە ئەنوەر سادات-ی کوشت، پەڕگیرێکی جوولەکە بوو کە یتزخاک ڕابین-ی (Yitzhak Rabin) کوشت و پەڕگیرێکی هیندۆس بوو کە گاندی کوشت. کەس ناڵێت هیتلەر پەڕگیرێکی مەسیحیی بوو، بەڵام قوورسە وێنای ئەوە بکەیت نازیزم ئەو فۆڕمە وەربگرێت کە وەریگرت بەبێ ئەو بنچینە دژە-سامیزم-ەی مەسیحیەت بۆ سەدان ساڵ بنیاتی نابوو. لە لایەکی ترەوە، زۆربەی ئەوانەی ئایین-یان لا پەسەندە بێشومار نموونەی کاری باش دەهێننەوە کە لەلایەن ئایین-ەوە ئەنجام دراوە. بۆ نموونە، لە تازەترین کتێبیدا بە ناوی جیهانە خەیاڵییەکان (Imagined Worlds) فریمان دایسۆن (Freeman Dyson) جەختی لەسەر ڕۆڵی بڕوای ئایینیی لە نەهێشنی کۆیلایەتی کردووەتەوە. پێم باشە بە کورتی لەسەر ئەم خاڵە ڕای خۆم دەربڕم، هەوڵ نادەم بە نموونەیەک هیچ شتێک بسەلمێنم بەڵام تەنها ڕای خۆم لەهەمبەر باندۆڕی ئەخلاقیی ئایین بەیان دەکەم.\nبەدڵنیاییەوە ئەوە ڕاستە کە کەمپەینی دژی کۆیلایەتی و بازرگانیکردن بە کۆیلە بە ئەندازەیەکی زۆر لەلایەن ئایندارە مەسیحیەکانەوە پشتیوانی لێکرا، لەوانەش پیاوی ئینجیلیی ولیەم ویڵبەرفۆرس (William Wilberforce) لە بەریتانیا و قەشەی تاک-خوداناس (Unitarian) ولیەم ئیلێری چانینگ (William Ellery Channing) لە ئەمریکا. بەڵام مەسیحیەت، هەروەکو ئایینە گەورەکانی جیهان، بۆ سەدان ساڵ بە ئاسوودەیی لەگەڵ کۆیلایەتی هەڵیکردووە، هەروەها لە پەیمانی نوێدا کۆیلایەتی قبووڵکراوە. کەواتە بۆ مەسیحیە دژە-کۆیلایەتی-ەکانی وەک وێڵبەرفۆرس و چانینگ چ شتێک جیاواز بوو؟ هیچ نووسراوێکی تازەی پیرۆز نەدۆزرابۆوە، نە هیچ کام لە ویڵبەرفۆرس و چانینگ بانگەشەی ئەوەیان کردووە کە سروشی سەروسروشتیان بۆ هاتووە. بەڵکو سەدەی هەژدە بەرەوپێچوونێکی فراوانی عەقڵگەرایی و مرۆڤدۆستیی بەخۆیەوە بینی کە لەسەر ئەو بنەمایانەی کە هیچ پەیوەندیان بە ئایینەوە نەبوو ڕێخۆشکەر بوو بۆ ئەوانی تر- بۆ نموونە، ئادەم سمیس (Adam Smith)، جێرمی بێنسام (Bentham) و ڕیچارد برینسلێی شێریدان (Richard Brinsley Sheridan)- بە هەمان شێوە دژی کۆیلایەتی بوەستنەوە. لۆرد مانسفێڵد (Lord Mansfield) دانەری بڕیاڕەکەی کەیسی سۆمەرسێت (Somersett’s Case)، کە کۆتایی بە کۆیلایەتیی لە بەریتانیا هێنا (هەرچەندە ناوچە داگیرکراوەکانی نەگرتەوە)، لە شتێکی باوی ئایینیی زیاتر نەبوو، بڕیارەکەی هیچ جۆرە ئاڕگومێنێکی ئایینی لەخۆ نەگرتبوو. هەرچەندە لە ساڵی ١٧٩٠ ویلبەرفۆرس داینەمۆی کەمپەینی دژی بازرگانیکردن بە کۆیلەوە بوو، ئەو جووڵانەوەیە لە پەڕلەمانەوە پشتگیریی بنەڕەتیی دەکرا لەوانە چاڕلس فۆکس (Charles Fox) و ولیەم پیت (William Pitt) کە ئەوانە بە پیاوانی ئایینی نەناسرابوون. دەتوانم بڵێم، هێندەی تۆنی ئەخلاقیی ئایین سوودی لە ڕۆحی سەردەم بینیووە هێندە ڕۆحی سەردەم سوودی لە ئایین نەبینیووە.\nلەو شوێنەدا کە ئاین جیاوازییەکی درووست کرد، زیاتر پشتگیریی کۆیلایەتی بوو تا دژوەستانەوەی. لە پەڕلەماندا، لە کتێبی پیرۆزەوە ئاڕگومێنت بۆ بەرگریکردن لە بازرگانیکردن بە کۆیلە دەهێنرایەوە. فریدریک دۆگڵاس (Frederick Douglass) لە چیرۆکەکەیدا [کتێبێکە بەناوی چیرۆکی ژیانی فریدریک دۆگلاس کە خۆی نووسیویەتی] باسی ئەوە دەکات کە چۆن بارودۆخی ئەو وەکو کۆیلەیەک خراپتر بوو کاتێک گەورەکەی لە ڕووی ئایینییەوە گۆڕاوە و ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی ڕێگەی پێبدات کۆیلایەتی وەکو سزایەک بۆ منداڵەکانی حام (Ham) [کوڕی بچووکی نوح] پاساو بدات. ماڕک توەین (Mark Twain) وا باسی دایکی دەکات کە بەڕاستی کەسێکی باش بووە، دڵە نەرمەکەی تەنانەت بەزەیی بە شەیتاندا هاتووەتەوە، بەڵام هیچ گومانێکی لە ڕەوایەتیی کۆیلایەتی نەبووە، لەبەرئەوەی بە درێژایی ئەو ساڵانەی لە مەزوری پێش شەڕ (antebellum Missouri) ژیابوو هیچ وتارێکی لە دژی کۆیلایەتی بەر گوێ نەکەوتبوو، تەنها ئەو وتارە بێشومارانە نەبێت کە ئامۆژگاری ئەوەیان دەکرد کە کۆیلایەتی ویستی خودایە. ئایین هەبێت یان نەبێت، خەڵكی باش دەتوانن باش مامەڵە بکەن و خەڵکی خراپ دەتوانن کاری خراپ بکەن؛ بەڵام ئایین پێویستە بۆئەوەی خەڵکی باش کاری خراپ بکەن.\nلە ئیمەیڵ-ێکدا کە لە لایەن کۆمەڵەی ئەمریکایی بۆ پیشکەوتنی زانست بەدەستم گەیشتووە، زانیم کە مەبەست لەم کۆنفرانسە بوونی دایەلۆگێکی بنیاتنەرانەیە لەنێوان زانست و ئایندا. من تەواو پشتگیری دایەلۆگم لە نێوان زانست و ئایندا، بەڵام نەک بنیاتنەر. یەکێک لە دەستکەوتە گەورەکانی زانست ئەوە بووە کە ئەگەر بڕوای ئایینی بۆ خەڵکی زیرەک نەکردبێت بە شتێکی ئەستەم، ئەوا بەلایەنی کەمەوە وای کردووە شیاو بێت خەڵکانی زیرەک نائایینیی بن . پێویستە پاشەکشە لەم دەستکەوتە نەکەین.\nستیڤن واینبێرگ ، براوەی خەڵاتی نۆبڵ لە بواری تەنۆلکە بنچینەییەکان لە ساڵی ١٩٧٩\nلەبارەی ستیڤن واینبێرگ\nپڕۆفیسۆر ستیڤن واینبێرگ لە [زانکۆکانی] کۆرنێڵ (Cornell)، کۆپنهاگن و پرینستن خوێندوویەتی، لە هەریەک لە کۆڵۆمبا، بێرکلی، ئێم ئای تی و هارفارد وانەی وتووەتەوە، لە کاتێکدا لە نێوان سڵانی ١٩٧٣-١٩٨٢ خاوەنی کورسی پڕۆفیسۆری فیزیای یجین هیگنس (Eugene Higgins) بووە. لە ساڵی ١٩٨٢ چوو بۆ زانکۆی تەکساس لە ئۆستن و گروپی تیۆریی خۆی دامەزراند. لە تەکساس خاوەنی کورسی جۆسێی ڕێجێنتاڵ-ە بۆ زانست (Josey Regental Chair of Science) و ئەندامی بەشەکانی فیزیا و ئەستێرەناسییە. توێژینەوەکانی لە مەودایەکی فراواندا ئەنجام داوە، لەوانە تیۆریی بواری کوانتەم، فیزیای تەنۆلکە سەرەتاییەکان و گەردوونناسیی، ژمارەیەکی زۆر خەڵاتی وەرگرتووە، لەوانە خەڵاتی نۆبڵ لە فیزیا، مەدالیای نەتەوەیی بۆ زانست، خەڵاتی هاینمان لە فیزیای ماتماتیکیدا، مەدالیای کرێسۆن لە پەیمانگای فرانکلین، مەدالیای مادیسۆن لە زانکۆی پرینستن و خەڵاتی ئۆپنهایمەر. هەروەها لە ژمارەیەکی زۆر زانکۆ دکتۆرای فەخریی پێدراوە. ئەندامی ئەکادیمیای نەتەوەییە بۆ زانست، ئەندامی کۆمەڵەی شاهانەی لەندەنە، ئەندامی ئەکادیمیای ئەمریکییە بۆ زانستەکان و زانستە کۆمەڵایەتییەکان، ئەندامی یەکێتی نێونەتەوەیی ئەستێرەناسانە و ئەندامی کۆمەڵەی فەلسەفیی ئەمریکییە. جیا لە زانستنامە بەناوبانگەکەی بەناوی کێشکردن و گەردوونناسی، چەند کتێبێکی بۆ خوێنەری گشتیی نووسیوە لەوانە “سێ خوولەکی یەکەم” کە خەڵاتی بردووەتەوە ( بۆ ٢٢ زمان وەرگێڕدراوە)، “دۆزینەوەی تەنۆلکە نیمچە ئەتۆمیەکان” و تازەترین کتێبی بەناوی “خەونەکانی کۆتا تیۆریی” [ئێستا تازەترین کتێبی بریتییە لە ” بۆ لێکدانەوەی جیهان: دۆزینەوەی زانستی مۆدێرن” ]. تێکست بووکێکی ٢ بەرگیی لەسەر ” تیۆریی کوانتەمی بوارەکان” نووسیوە.\nتێبینی/ کاتی نووسینی ئەم وتارە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٩١.\nTags: ئاین و زانستدیزاینی گەردووندیزاینی مەزنستیڤن واینبێرگفیزیکی گریکییگەردوونواینبێرگ\nby فیزیک بۆ کورد · Published 11/02/2019 · Last modified 13/02/2019\nby فیزیک بۆ کورد · Published 11/07/2017 · Last modified 03/03/2018\nNext story فیزیا پێویستی بە فەلسەفەیە/ فەلسەفە پێویستی بە فیزیایە\nPrevious story چاڵە رەشەکان: تارماییە ترسناکەکانی فەزا


نەریت نیە لە عێراقدا حکومەت کارنامەی سپی هەبێ. کارنامەی سپی یان وایت پەیپەر داهێنەری ئینگلیزەکانە. یەکەم کارنامەی سپی لە سەردەمی چرچڵدابوو لە لایەن گێرچووید بڵەوە نوسرا، بۆ حکومەتی بەریتانی دەربارەی میزۆپۆتامیا. حکومەتی کازمیی و بەتیابەتی کەسی عەلی عەلاوی ئەم نەریتەی کۆتایی پێهێنا یان دەست پێکرد. ڕۆژانی ڕابوردوو لە ڕاپۆرتێکی ٩٦ لاپەڕەییدا وەزارەتی دارایی لە لایەن تیمێکی تایبەتەوە کارنامەیەکی سپییان بۆ حکومەت نوسیوە. ئەم کارنامەیە نیوەی دەربارەی ڕەگی کێشەکانە و نیوکەی تریشی دەربارەی چارەسەرەکانە. بە گشتی ڕاپۆرتێکی گشتگیرە، بەڵام بە چڕی پشت دەبەستێت بە ڕاپۆرتی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی دەربارەی عێراق کە ساڵی پار بڵاوکرایەوە.\nئەگەر بمانەوەی بە پوختی لە ڕاپۆرتەکە تێبگەین ئەوا هیچ نیە جگە لە پلان بۆ جێبەجێکردنی ئەوەی لە ئەدەبیاتی ئابوری سیاسیدا بە گونجانی بونیادی structural adjustment ناسراوە. ئەم پلانە لە هەشتاکانی سەدەی ڕابوردوەوە بانکی نێودەوڵەتی و سندوقی دراوی نێودەوڵەتی وەک کۆمەڵە پلانێکی ئامادەکراو و هەروەها وەک کۆمەڵە مەرجێک بۆ ئەو وڵاتانەی کە دەیانەوێت قەرز لەو ڕێکخراوانە وەربگرن، بەکاریدەهێنێت. ئەم پلانانە خۆی لە بچوککردنەوەی حکومەت و تێچونە گشتیەکان، دابەزینی بەهای دراو لە پێناو بوژانەوەی هەناردە و ئازادکردنی بازاڕ.\nلە ڕۆژانی یەکەمی گەیشتنی پۆڵ برێمەر لە سەردەمی Coalition Provisional Authority یان هاوپەیمانی دەسەڵاتی کاتی هەوڵی ئەوەی دا کە وڵات لە سەر بنەماکانی ئابوری بازاڕ و فەلسەفەی نیولیبرالیزم بەڕێوەببات. ئەو کاتە گۆڤاری ئیکۆنۆمیستی بەریتانی نوسی، ئەگەر پلانەکە سەربگرێت ئەوا عێراق دەبێتە یەکێک لە هەر کەپیتالیستترین وڵاتانی دونیا. بەڵام پلانەکەی برێمە سەرکەوتوونەبوو. ئەو ڕۆژگارە، عەلی عەلاوی وەزیری بازرگانی بوو بە وەکالەت لە کۆمێنتێکیدا لە سەر سیستەمی ئابوری دەڵێت، سەردەمێک سۆشیالیزم و سەردەمێکی کرۆنی کەپیتالیزم و ئەم ڕۆژگارەش بە دەست فەندەمینتاڵیزمی بازاڕەوە دەناڵێنین. بەڵام دوای چەندین ساڵ عەلاوی خۆی دێتەوە و ئەو ڕێگایە بە تاکە ڕێگا دەزانێت. لە ڕاپۆرتەکەدا هاتوە کە لە ٢٠٠٣ دەرفەت هەبوو هەتا ئەو ڕەوتەی لە حەفتاکانی سەدەی ڕابوردوەوە دەستی پێکردبوو کە خۆی لە فراوانیبونی دەسەڵاتی دەوڵەت و کەرتی و گشتی و حکومەتی کرێخۆریدا دەبینییەوە کۆتایی پێبهێرێت و بازاڕ ئازاد بکرێت، بەڵام لە کاتێکدا هیچ کام لەوانە نەکران دابەشکاریی تایفیشی هاتە سەر.\nئێستا حکومەتی عێراقی هیچ بژاردەیەکی تری نیە جگە لە قەرز نەبێت و ئەو پلانانەی کە دایناوە خێرا فەراهەم نابن . دەکرێت بڵێین کە ڕاپۆرتەکە چەند پایەیەکی هەیە: یەکەم، کەمکردنەوەی خەرجییەکانی حکومەت، بە نیوەکردنی موچەی فەرمانبەران، لە ٢٥٪ بودجەوە بۆ ١٢.٥٪ بودجە. وەستانی وەرگرتنی فەرمانبەری نوێ و هەوڵدا بۆ پێدانی هەموو کارەکان بە کەرتی تایبەت. دووەم، دابەزاندنی نرخی دینار. عەلای بڕوای وەهایە کە ئەم هەنگاو دەبێتە هۆکاری ئەوەی کە عێراق بتوانێت کێبڕکێ بکات لە گەڵ وڵاتانی دراوسێدا. ئەم دیدە ڕەنگە بۆ هەندێک وڵاتانی وەک کوێت و سعودیە و ئوردون ڕاست بێت بەڵام بۆ وڵاتانی وەک سوریا، تورکیا و ئێران ڕاست نیە لە کاتێکدا کە زۆربەی هاوردەکان لە ئەو وڵاتانەوەن.\nپایەی سێیەم، کۆتاییهێنانە بە هەموو پشتیوانی، دەعم، یان سەبسیدیی، بە تایبەتی لە بوارەکانی وزە و کارەبا و هەروەها بوارەکانی تردا. بانکی نێودەوڵەتی و ئای ئێم ئێف هەمیشە دژ بە پشتیوانی حکومین بە هەر کاڵایەک چونکە لە ڕوانگەی بازاڕەوە نابەرابەری دروست دەکات و ئەو داهاتەی حکومەت بە فیڕۆ دەچێت. لەم ڕوەوە کەرتی کارەبا لە دڵی ئەم پرسەدایە. کارەبا وەک کونی ڕەشی عێراقی لێهاتوە، هەرچەند بلیون دۆلاری تێدەکەن هەر باش نابێت. لوئەی خەتیب لە گۆڤاری فۆرن پۆلەسی بابەتێکی نوسیوە لە سەر کەرتی کارەبا، وەک وەزیری پێشووی کارەبا، زۆر لایەنی ئەم بوارە بە بەرپرس دەزانێت بەرامبەر ئەم دۆخە. دیارە کە پرسی کارەبا لە عێراقدا ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە ئێرانەوە هەیە وەک سەرچاوەی دابینکردنی وزە و هەروەها کارەباش.\nئەگەر لە پایە سەرەکیەکانی ڕاپۆرتەکە بنواڕین دەبینین هەموو لە سودی حکومەت و بە قورسی لە سەر خەڵك دەکەوێت. یەکەم، ئەگەر لە ڕوانگەی حکومەتەوە لە دابەزاندنی بەهای دینار بنواڕین ئەوا بێگومان هەنگاوێکی لۆجیکییە، چونکە حکومەت بە دۆلار نەوت دەفرۆشیت و کاتێک دۆلار نرخی بەرزدەبێتەوە بەرامبەر دینار ئەوا حکومەت دەبێتە خاوەن دیناری زیاتر. لە هەمانکاتدا حکومەت ئەو پشتیوانییەی کە بۆ دینار دەیکات دەیوەستێنێت. دیارە ئەو پشتیوانییە سەرچاوەیەکی گەندەڵی زۆر گەورەیە لە وڵاتدا.\nبەڵام ئەم هەنگاوە بە زیانی خەڵكە لە چەند ڕویەکەوە: یەکەم، خەڵکی ئەو پارەیەی کە وەریدەگرن بەهای کەم دەکات، کەواتە ئەگەرچی فەرمانبەران هەمان بڕ وەردەگرن بەڵام بەپێی دابەزینی نرخی دینارەکە نرخەکەی کەم دەکات. دووەم، هەڵاوسان دروست دەبێت، سێیەم، توانای کڕینی خەڵکی کەم دەبێتەوە. چوارهەم، ئەوانەی کە لە بازاڕدا کاردەکەن زەرەرمەند دەبن چونکە ئەو پارەیەی دەستیان دەکەوێت توانای کڕینی کەمترە.\nبەهانەیەکی تر بۆ ئەم هەنگاوە دەهێنرێتەوە ئەوەیە کە دەتوانرێت کێبڕکێی کاڵای وڵاتانی دراوسێ بکرێت. هەردوو ئێران و تورکیا نرخی دراویان بە ئاستێک نزمە بە هیچ شێوەیەک ناتوانرێت کێبڕکێیان لە گەڵدا بکرێت.\nئەوەی گرنگە لە موچەدا لە عێراق و هەروەها کوردستانیش تەنها بڕی پارەیە کە دەگاتە بازاڕ و لە بازاڕەوە دەگاتە دەستی بازرگانی بچوک و مامناوەند. بەم پێیە موچە تەنها بڕی پارەیە کە لە کۆمەڵگادا بڵاو دەبێتەوە و دەبێتە هۆکاری زیندوێتی بازاڕ و دەستاو دەستکردنی دراو. هەرچەندە ئەم بونیادە ئابورییە بوەتە هۆکاری دروستبونی کەرتكی بەرفروان لە بەرخۆر و کوشتنی بەرهەمی خۆماڵی. حکومەت وەها باشترە تاریفە و ڕێکخستنی کاڵاکان بکات لە بڕی دابەزاندنی نرخ. چونکە یەکێک لە هۆکارەکانی تری بەرزی نرخی دینار ئەوەیە کە لە ئەدەبیانی ئابوری سیاسیدا بە نەخۆشی هۆڵەندی ناودەبرێت. ئەمەش بریتیە لە بەرزبونەوەی برخی دراو، لە بەر بونی زۆری دراوی قورس لە بازاڕدا بە هۆی هەناردەی سامانی سروشتیەوە، ئەمەش وەها دەکات هەموو جۆرە بەرهەمهێنانێک لە ناوخۆی وڵاتدا بە گران بکەوێت، بە بەراورد بە وڵاتانی تر، کە خاوەنی سامانی سروشتی نین. دەکرێت دیانر نیمچە ئازاد بکرێت لە بڕی ئازادی تەواو.\nبەڵام سەرباری هەموو ئەمانە ڕەنگە حکومەتی عێراقی بژاردەکانی کەمبێت و ناچاربێت ئەم هەنگاوانە هەڵنێت. ئارگومێنتێکی ئەوانەی کە پشتیوانی هەنگاوەکانی کارنامەی سپین ئەوەیە کە ئەگەر حکومەت ئەم هەنگاوانە هەڵنەنێت ئەوا لە کاتی داڕمانی نرخی دیناردا دۆخە زۆر سەختر دەبێت و حکومەت هیچ توانایەکی نابێت بۆ ئەوەی هیچ هەنگاوێک هەڵنێت. بەڵام زۆرێک لە ئەوانەی کە ڕەخنەیان لە کارنامەکە هەیە وەها دەبینن کە هەنگاوی تری زۆر هەیە کە حکومەت دەتوانێت بیانێت وەک نەهێشتنی بندیوار، چەند موچەیی، هەروەها کەمکردنەوەی خەرجیەکانی کەرتی بەرگریی و ئاسایش. لە هەردوو کوردستان و عێراقیش بڕی زۆری داهاتی وڵات دەچێت بۆ کەرتی چەکداریی. ئەم کەرتە نەک هەر نابێتە هۆکاری بوژزنەوەی ئابوری بەڵکو ڕێگرە لەوەی کە حکومەت بتوانێت بە ئاسانی کار لە سەر گەشە بکات.\nکەرتی چەکداریی نەبوەتە هۆکاری هاتنە ئارای ئاسایش لە عێراقدا. ئەگەر عێراق بیەوێت زەمینە بسازێنێت بۆ ڕاکێشانی کۆمپانیا و سەرمایەی دەرەکی ئەوا دەبێت ئاسایش لە ئارادابێت بەڵام هێزی چەکدار جۆرێکی تایبەت لە ئابوری نانیشتمانییان دروستکردوە کە ئاسان نیە بۆ هیچ لایەک بە ئاسانی بتوانێت بێتە ناویەوە.\nبەڵام وەها دیارە زۆربەی لایەنەکان بە کارنامە ڕازین چونکە بژاردەی بەدیل زۆر خراپترە لە کاتێکدا چاوەڕوان ناکرێت بەمزوانە نرخی نەوت بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبێتەوە.


پێداویستییەکانى تۆمارکردنى رێکخراوى کوردستانى\nفۆڕمى جێگیرکردنى ناوى رێکخراو، لە بەڕێوەبەرایەتى زانیارییەکان.\nپڕکردنەوەى فۆڕمى ژمارە یەک.\nپەیڕەوى ناوخۆى رێکخراو.\nبەڵگەنامەى کەسى دەستەى دامەزرێنەران.\nپێویستە سەرجەم ئەندامانى دەستەى دامەزرێنەران خۆیان سەردانى فەرمانگە بکەن بۆ پێشکەشکردنى مامەڵەى تۆمار.\nفۆرمی ژمارە (١)ی تایبەت بە رێکخراوە کوردستانیەکان دابەزێنە\nفۆڕمی ژمارە (٤)ی تۆڕی رێکخراوەکان دابەزێنە.\nفۆرمی ژمارە (٢)ی رێکخراوی عێراقی\nپەیڕەوی ناوخۆ بە کوردی و زمانی عەرەبی و دەبێت بە مۆری ڕێکخراو مێدق بکرێت.\nپلانی کاری رێکخراو (پرۆژە داھاتووەکان) لە ھەرێم بە کوردی و زمانی عەرەبی و مصدق بکرێ.\nکۆپی ملەوەنی بڕوانامەی تۆماری عیراقی و دەبێت بە مۆری ڕێکخراو مصدق بکرێت.\nکتاب تەخویل بۆ نوێنەری ڕێگەپێدراو لەلایەن ڕێکخراوەکە\nپێداویستیەکانی تۆمار کردنی ڕێکخراوی بیانی:\n١. فۆرمی ژمارە (٣)ی رێکخراوی بیانی\n٢. پەیڕەوی ناوخۆ بە زمانی دایک (یان ئینگلیزی) و کوردی و مصدق کرابێت (و بە مۆری ڕێکخراویش تصدیق بکرێت ).\n٣. پلانی کاری رێکخراو (پرۆژە داھاتووەکان) لە ھەرێم بە زمانی دایک (یان ئینگلیزی) و کوردی و مصدق بێت.\n٤. بروانامەی تۆماری رێکخراو لە وڵاتی دایک بە زمانی دایک (یان ئینگلیزی) و کوردی بە مۆری ڕێکخراو مصدق بکرێت.\n٥. کتاب تەخویل بۆ نوێنەری ڕێگەپێدراو لەلایەن ڕێکخراو.


چەمەکی - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nChamaki - چمکی - Çemkî\nپۆتانەکان: 37°42′36.5″N 45°08′25.5″E / 37.710139°N 45.140417°E / 37.710139; 45.140417پۆتانەکان: 37°42′36.5″N 45°08′25.5″E / 37.710139°N 45.140417°E / 37.710139; 45.140417\nچەمەکی گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری تەڵاتەپە، ناوچەی نازی، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.\nچەمەکی ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:\nلە باکوورەوە لەگەڵ گوندی حەسارا باباگەنجە.\nلە باشوورەوە لەگەڵ گوندی قەرەبقولوو.\nلە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی خوداوەردیخان.\nلە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی زەدەلی.\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=چەمەکی&oldid=904372»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ١٦:٠٣ی ٦ی شوباتی ٢٠٢٢ نوێ کراوەتەوە.


پشتڕاست کردنەوەی حوکمی ئێعدامی زیندانیەکی سیاسی کورد – زاگرۆس پۆست\nماڵەوە / سیاسی / پشتڕاست کردنەوەی حوکمی ئێعدامی زیندانیەکی سیاسی کورد\nسێ شه‌ممه 21 كانونی دووه‌م 2020\tسیاسی, کوردستان, مافی مرۆڤ, هەواڵ 83 جار خوێنراوه‌ته‌وه\nحوکمی ئێعدامی زیندانیەکی سیاسی کورد لە لایەن دادگای رژیم لە شاری ورمێ پشتڕاست کرایەوە.\nلە ماوەی رۆژانی رابردوو، حوکمی ئێعدامی مەحیەدین ئیبراهیمی، زیندانی سیاسی کوردی خەڵکی شاری شنۆ کە ئێستا لە بەندیخانەی شاری ورمێ ڕاگیراوە، پشتڕاست کراوەتەوە.\nدەوترێ، ئەو حوکمی لەلایەن لقی دووی دادگای رژیم لە ھرمێ بە سەرۆکایەتی قازی شەیخلوو، پشتڕاست کراوەتەوە و هەمان ڕۆژیش ئەو حوکمە ناڕەوایە بە مەحیەدین ئیبراھیمی ڕاگەیەندراوە.\nمەحەیەدین ئیبراهیمی تەمەن ٤١ ساڵ خەڵکی ئاوایی “ئەڵکاوێ” سەر بەشاری شنۆ، ڕۆژی شەممە ١٣ی خەزەڵوەری ١٣٩٧ لە کاتێکدا سەرقاڵی کۆڵبەری بوو، لەلایەن هێزەکانی پایگای بێمزەڕەتێ دراوەتە بەر دەسترێژ و بە سەختی بریندار و پاشان دەستگیر کرابوو.\nناوبراو لە مانگی گەلاوێژی ساڵی رابردوو لەلایەن لقی دووی دادگای رژیم لە ورمێ بە تۆمەتی هاوکاری لەگەڵ حزبێکی کوردستانی حوکمی ئێعدامی بەسەردا سەپێندرا و هەمان حوکم لەلایەن هەمان دادگاوە پشتڕاست کرایەوە.\nمەحیەدین ئیبراهیمی ھاوسەری ھەیە و ١٠ ساڵ پێشیش هەر بە ھەمان تۆمەت بۆ ماوەی ١٤ مانگ لە زیندان بوو.


زمانان چۆن ده‌مرن؟ | Kurdish Academy of Language\nنووسینی : پرۆفێسۆرده‌یڤید کریستاڵ\n وەرگێڕان لە ئینگلیسییەوە: حەسەنی قازی\nزمانێک ته‌نێ کاتێک ده‌مرێ دوایین که‌سی  قسه‌ی پێده‌کا بمرێ. یان ڕه‌نگه‌کاتێک بمرێ  دوویه‌م که‌سی که قسه‌ی پێده‌کا بمرێ، چونکوو ئه‌و ده‌می ئیتر که‌س نییه قسه‌ی پێبکا.\nمردنی زمانێکی تاقانه شتێکی نائاسایی نییه. به درێژایی مێژوو زۆر کۆمه‌ڵگه هه بوون و له نێوچوون، وبه نه‌مانیان زمانه‌که‌شیان نه‌ماوه.بۆ وێنه هیتیتی ، ئه‌و ده‌می کپ بوو که شارستانییه‌ته‌که‌ی له سه‌روبه‌ندی ئینجیلی کۆن دا توایه‌وه. به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌م ڕۆژگاره دا ده‌قه‌ومێ، به به‌راورد له‌گه‌ڵ ڕابردوو شتێکی ئه‌وپه‌ڕی ئاساییه. ئێستا زمانان به ڕاده‌یه‌کی به‌ربڵاو کپ ده‌بن و نامێنن. له 6000 و ئه‌وه‌نده زمانه‌ی که ئه‌مڕۆ له جیهاندا هه‌ن نزیکه‌ی نیوه‌یان له‌م سه‌ده‌یه‌ی ئێستا تێیدا ده‌ژین نامێنن : ئه‌وه ده‌کاته 3000 زمان ، له 1200 مانگاندا. واته،  به‌شێوه‌یه‌کی مامناونجی هه‌ر دووحه‌وتوویه‌ی جارێک زمانێک له جیهان دا ده‌مرێ و نامێنێ.\nئێمه ئه‌وه چۆن ده‌زانین ؟ له ماوه‌ی بیست سی ساڵی ڕابردوو دا ، زمانناسان له سه‌رتاسه‌ری جیهان به کۆکردنه‌وه‌ی زانیاری و به‌راوه‌ر کردنیانه‌وه خه‌ریک بوون. ئه‌گه‌ر ئه‌وان زمانێک ببیننه‌وه که ته‌نێ چه‌ند ئاخێوه‌رێکی ماوه‌ته‌وه، و که‌س گوێ ناداته ئه‌و‌ه‌ی زمانه‌که ڕابگوێزێ بۆ منداڵان، ئاشکرایه ده‌گه‌نه ئه‌و باوه‌ڕه‌ی که  زمانه‌که به‌ره‌و ئه‌وه‌ده‌چێ  به‌زوویی بمرێ. ئه‌گه‌ر زمانێک که‌متر له 100 ئاخێوه‌ری هه‌بێ ، چاره‌نووسێکی خراپ چاوه‌ڕێی ده‌کا و وێناچێ بتوانێ بۆ ماوه‌یه‌کی درێژ بمێنێته‌وه و بژی. لێکۆڵینه‌وه‌یه‌ک که له ساڵی 1999 دا کراوه نیشان ده‌دا  %96 زمانه‌کانی جیهان ته‌نێ %4 خه‌ڵک قسه‌یان پێده‌که‌ن. چ نیگه‌رانی و په‌شێوییه‌کی ئه‌وتۆ نابیندرێ له‌وه‌ی که ئه‌و هه‌موو زمانه ده مه‌ترسی دان. ئه‌و زانیارییانه‌ی که له ساڵی 1999 له لایه‌ن ئه‌نیستیتووی زمانناسی سامره‌وه کۆ کراونه‌ته‌وه بوونی 6784 زمانیان ساخ کردووه‌ته‌وه، که سه‌باره‌ت به 6060 له‌و زمانانه زانیاری به ده‌سته‌وه‌یه. له‌نێو ئه‌و زمانانه دا 51 زمانی ئه‌وتۆ هه‌بوون که ته‌نێ یه‌ک ئاخێوه‌ریان ماوه‌ته‌وه – 28 له‌و زمانانه هه‌ر له ئوسترالیا بوون. هه‌ر به‌پێی ئه‌و زانیارییه نزیکه‌ی 500 زمان له دنیادا هه‌ن که که‌متر له 500 که‌س قسه‌یان پێده‌که‌ن؛ 1500 زمان که که‌متر له 1000 که‌س؛ و 5000 زمان که به‌شێوه‌یه‌کی سه‌رسووڕهێنه‌ر  که‌متر له 100000 که‌س پێیان ده‌دوێن.\nبۆچی ئه‌وه‌نده زۆر ؟\nبۆچی ئه‌وهه‌موو زمانه زۆره ده‌مرن؟ هۆکاری جیاواز له کاره‌ساتی خۆڕسکییه‌وه بگره، تا ده‌گاته شێوه‌ی جۆربه‌جۆری تواندنه‌وه‌ی کولتووری، و جێنۆساید ده‌بنه هۆی نه‌مانی زمان.\nکۆمه‌ڵگه‌ی پچووک له شوێنی تاککه‌وتوو و که‌له‌لا به هاسانی ده‌کرێ له‌نێو بچن یان بووله‌رزه، تۆفان، لافاو، و به‌ڵای دیکه له سه‌ر ڕووی زه‌وی پاکیان کاته‌وه.شوێنێکی ژیان له وانه‌یه له به‌ر که‌شوهه‌وای نابه‌دڵ نه‌کرێ بمێنێته‌وه یان له به‌ر بارودۆخی ئابووری- وه‌کوو قاتوقڕی و به‌تایبه‌تی ویشکه‌ساڵی نه‌مێنێ. کۆمه‌ڵگه‌یان ده‌کرێ به ڕێگه‌ی ئه‌و نه‌خۆشییانه‌ی دێنه نێویان بمرن – له خوروێکه‌وه بگره تا ده‌گاته سه‌رمابوونی ئاسایی، و به تایبه‌تی له‌م ڕۆژگاره دا ، له به‌ر ئه‌یدز. ته‌نانه‌ت تواندنه‌وه‌ی کولتووری هه‌ڕه‌شه‌یه‌کی گه‌وره‌تره. زۆربه‌ی قه‌یرانه‌کانی هه‌نووکه‌یی له جووڵانه‌کانی به‌ربڵاوی کولتوورییه‌وه سه‌رچاوه ده‌گرن که 500 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر ده‌ستیپێکرد، ئه‌وكاته‌ی که کۆلۆنیالیزم ژماره‌یه‌کی که‌م له زمانه زاڵه‌کانی ، وه‌کوو ئینگلیسی، ئێسپانیایی، پورتوغاڵی و فه‌ڕانسه‌یی به دنیا دا بڵاو کرده‌وه.\nکاتێک کولتوورێک له کولتوورێکی دیکه دا ده‌توێته‌وه، ئاکامی ئه‌وڕووداوانه‌ی وا کارلێکه‌رییان له سه‌ر زمانی ژێر مه‌ترسی دا ده‌بێ وێده‌چێ له هه‌موو شوێنێک وه‌ک یه‌ک وابن. ئه‌وه به سێ قۆناخی به‌ربڵاو دا تێده‌په‌ڕێ. یه‌که‌میان گوشارێکی زۆره له سه‌ر خه‌ڵک بۆ ئه‌وه‌ی به زمانی زاڵ قسه بکه‌ن – واته ئه‌و گوشاره‌ی  له سه‌رچاوه سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی، یان ئابوورییه‌کانه‌وه دێ. ئه‌و گوشاره ده‌کرێ ‘ له‌سه‌ره‌وه را بۆ خواره‌وه’ بێ،به ڕێگه‌ی هاندان، ئامۆژگاری ، یان ئه‌و قانوونانه‌ی له لایه‌ن حکوومه‌ت یان ده‌زگایه‌کی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه ده‌رده‌کرێن؛ یان ده‌کرێ له ‘خواره‌وه ڕا بۆ سه‌ره‌وه ‘ بێ، به ڕێگه‌ی ڕه‌وتی باو یان گوشاره‌کانی چاو به سه‌ره‌وه بوونی گرووپی ده چوارچێوه‌ی کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک دا که ئاخێوه‌رانی زمانه‌که به‌شێکی لێ پێک ده‌هێنن؛ یان دیسان، ده‌کرێ چ ئاراسته‌یه‌کی ڕوونیشی نه‌بێ، و له ئاکامی کرده‌وه‌ی دوولایه‌نه‌ی نێوان هۆکاری کۆمه‌ڵایه‌تی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی ئابوورییدا سه‌رهه‌ڵێنێ که ته‌نێ تاڕاده‌یه‌ک ناسراون و پێیان زاندراوه . ‘به ده‌ست هێنانی چلۆنایه‌تییه‌کی باشتر له ژیاندا ‘ به هۆیه‌کی گشتی داندراوه بۆ ئه‌وه‌ی که‌سێک بڕیار بدا زمانی زاڵ فێر بێ.\nبه‌ڵام گوشار و پاڵه‌په‌ستۆکه له هه‌ر کوێوه هاتبێ، ئاکامه‌که ی – قۆناخی دووه‌م – بریتییه له ده‌وره‌یه‌کی په‌یدابوونی دووزمانێتی ، که خه‌ڵک به شێوه‌یه‌کی له زێده له زمانه نوێیه‌که‌یان ڕادێن له کاتێکدا هێشتا زانین و تێگه‌یشتنی زمانی کۆنی خۆیان پاراستووه. دوایه، زۆر جار به‌خێرایی، ئه‌و دووزمانێتی بوونه ده‌ستده‌کا به له کورتی دان. و زمانی کۆن جێگه بۆ زمانی نوێ چۆل ده‌کا. ئه‌وه ده‌گاته قۆناخی سێیه‌م، که له‌و قۆناخه دا به‌ره‌ی لاوتر به ئاوایه‌کی له‌زێده له‌زمانی نوێ ڕادێن و فێری ده‌بن، و زیاتر خۆی پێ ده‌ناسنه‌وه، و زمانه یه‌که‌مه‌كه‌ی خۆیان که‌متر به له‌بار ده‌زانن بۆ پێداویستییه‌کانی خۆیان. ئه‌وه زۆرجا هاوکاته له گه‌ڵ هه‌ست به شه‌رم کردن بۆ به‌کارهێنانی زمانی کۆن ، هه‌م له لایه‌ن دایکوباوکانه‌وه و هه‌م له‌لایه‌ن منداڵه‌کانیانه‌وه. دایکوباوکان هه‌تا دێ که‌متر و که‌متر زمانه کۆنه‌که له گه‌ڵ منداڵه‌کانیان ، یان له کاتی ئاماده بوونی ئه‌وان دا به کار ده‌هێنن؛ و کاتێک منداڵی زیاترله چوارچێوه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی نوێ دا چاویان به دنیا ده‌پشکوێ و له دایک ده‌بن، گه‌وره‌ساڵان ده‌ره‌تانی که‌متر په‌یدا ده‌که‌ن بۆ ئه‌وه‌ی به‌و زمانه واته زمانه کۆنه‌که‌یان له گه‌ڵیان بدوێن. ئه‌و بنه‌ماڵانه‌ی که به‌رده‌وام ده‌بن له سه‌ر به‌کارهێنانی زمانه کۆنه‌که هه‌ست ده‌که‌ن بنه‌ماڵه‌ی زۆر که‌م هه‌ن به‌و زمانه‌قسه‌یان له گه‌ڵ بکه‌ن، و به کارهێنانی زمانه‌که له لایه‌ن خۆیانه‌وه ڕووکردێکی نێوخۆیی په‌یدا ده‌کا و ده‌بێته شتێکی نائاسایی و ئاکامه‌که‌ی ده‌گاته په‌یدا بوونی له‌هجه‌ی بنه‌ماڵه‌یی. له‌ده‌ره‌وه‌ی ماڵێ ، منداڵان ئیدی به‌وزمانه له گه‌ڵ یه‌کتری قسه ناکه‌ن، و له ماوه‌ی ژیانی وه‌جێک دا- جار جار ته‌نانه‌ت له ماوه‌ی ده‌ساڵاندا – دووزمانێتییه‌کی ساغله‌م له چوارچێوه‌ی بنه‌ماڵه دا ده‌توانێ ببێ به نیوه زمانێتییه‌کی ی وشیارانه، و ئه‌وه‌ش ببێ به تاک زمانی که ئه‌وه‌ش زمانه كۆنه‌كه هه‌نگاوێک له خامۆش بوون و نه‌مان نزیکتر ده‌کاته‌وه\nپێداویستیی به بووژاندنه‌وه\nگه‌لۆ ده‌کرێ هیچ شتێک بکرێ؟ به ڕاشکاوی ئیدی زۆر دره‌نگه بۆ ئه‌وه‌ی شتێك بکرێ بۆ یارمه‌تی زۆرێک له زمانان، کاتێک که ئاخێوه‌ران زۆر که‌م یان زۆر پیربن، و کاتێک که کۆمه‌ڵگه سه‌رقاڵی پاراستن و مانه‌وه‌ی خۆیه‌تی و چ ده‌رفه‌تی بیرکردنه‌وه‌ی له زمان نییه.\nبه‌ڵام زۆر له زمانان له وه‌زعێکی ئاوا جیدی و به مه‌ترسیدا نین . زۆر جار، کاتێک زمان به جیدی هه‌ڕه‌شه‌ی نه‌مانیان لێده‌کرێ و له ژێر مه‌ترسی دان، ده‌کرێ کاری ئه‌وتۆ بکرێن بۆ ئه‌وه‌ی گیانێکی تازه‌یان به به‌ردا بکرێته‌وه، ئه‌وه‌ش وه‌گه‌ڕ خستنی پێڤاژۆی بووژاندنه‌وه‌یه.\nکاتێک کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک پێده‌زانێ  زمانه‌که‌ی ده مه‌ترسی دایه، ده‌توانێ تێکۆشانه‌کانی بکاته یه‌ک، و هه‌نگاوی ئه‌وتۆ هه‌ڵبهێنێته‌وه که‌به‌ڕاستی بکرێ زمانه‌که ببۆژێنێته‌وه. بۆ سه‌رکه‌وتن له‌و کاره دا، هه‌ڵبه‌ت هه‌موو حه‌ولێک ده‌بێ به ئاوایه‌کی دروست بکرێ. کۆمه‌ڵگه‌که خۆی ده‌بێ ویستی ڕزگارکردنی زمانه‌که‌ی هه‌بێ. و ئه‌و کولتووره‌ی که پارچه‌یه‌ک له‌وییه پێویستی به‌وه هه‌یه که ڕێزی زمانه که‌مایه‌تییه‌کانی بگرێ. ئه‌و کاره ده‌رفه‌ت و ده‌ره‌تانی مادی پێویسته، بۆ ئه‌وه‌ی بکرێ ده‌وره‌ی پێ ڕێک بخرێ، که‌ره‌سته‌ی خوێندن و مامۆستای بۆ دابین بکرێ. دیاره پێویستی به هه‌بوونی زمانناسانیش هه‌یه، که به ئه‌رکی سه‌ره‌تایی گرده‌وه‌کۆیی و به به‌ڵگه‌یی کردنی زمانانه‌وه خه‌ریک بن.\nبه به‌ڵگه‌یی کردنی زمان – ئاسته کردنی ( به به‌کارهێنانی هه‌م ده‌نگ و هه‌م فیلم )، شیته‌ڵ کردن و لێکدانه‌وه‌ی، نووسینه‌وه‌ی، دیاره ئه‌وانه  کاری سه‌ره‌کینه که ده‌بێ بکرێن . هه‌بوونی ده‌ره‌تانی په‌روه‌رده و پێویستیی خوێنده‌واری ش گرینگه . خه‌ڵک ده‌بێ بتوانن بخوێننه‌وه و بنووسن ، بۆ ئه‌وه‌ی بۆخۆیان یان زمانه‌که‌یان بتوانێ داهاتوویه‌کی هه‌بێ له شارستانییه‌تێکدا که هه‌تا دێ زیاتر خوێنده‌واری- کامپیوتێر په‌ره‌ی تێدا ده‌ستێنێ.\nبه‌ڵام هۆیه‌کی دووه‌میش هه‌یه، و ئه‌ویش گشتی به ئه‌وه به‌ستراوه‌ته‌وه  له جێدا ئێمه بۆچی ده‌بێ له خه‌می زمانانی سه‌ره‌مه‌رگ دابین. ئه‌و سه‌رنجدان و له خه‌م دا بوونه‌ی ئێمه هه‌ر ده‌بێ له به‌ر ئه‌و هۆیه بێ که ئێمه له خه‌می نه‌مانی ڕه‌گه‌زێکی ئاژه‌ڵ یان ڕووه‌کێک داین. چونکە ئەوە چەشناوچەشنی لەم هه‌ساره‌یه‌ی ئێمە تێیدا دەژین کەمتر دەکاتەوە. هەڵبەت لێرە دا مەبەستمان لە چەشناوچەشنی و جۆراوجۆری ڕووناکبیری و کولتووری لەوهه‌ساره‌یه دایە، نەک جۆراوجۆربوونە بیۆلۆژییەکەی. بەڵام ئەو بابەتانە هەر یەکن.لە زمانێک دا گشت مێژووی کۆمەڵگەیەک و بەشێکی گەورە لە ناسێنەی کولتووری ئەو گونجێندراوە. جیهان چل پینە و موزاییکی خەیاڵ و ئاواتانە.تەنانەت لە کیسدانی کوتێک لەو موزاییکە زەرەر و لە دەستچوونێکە بۆ هەموان.\nئێمە دەکرێ زۆر شت لە خەیاڵ و ئاواتی خەڵکی دیکە فێر بین. جارجار ئەو فێربوونە بەتەواوی لایەنی کردەوەیی هەیە. بۆ وێنە کاتێک ده‌زانین پژیشکی گه‌لیی له ناو گه‌لێکی خۆجێیی دا چۆن نه‌خۆشییه‌ک ده‌رمان ده‌کا و لێی فێر ده‌بین ـ ئەو فێربوونە لە خەڵکی دی جارجار لایەنی ڕووناکبیری هەیە ـ بۆ وێنە زێدە بوونی وشیاریی و لێزانینی ئێمە سەبارەت بەو دنیایەی تێیدا دەژین. وه‌ک ئه‌وه‌ی که پێوەندیی نێوان زمانان هێندێک شتمان سەبارەت بە جووڵانەکانی بەرایی شارستانییەتەکان بۆ دەگێڕێتەوە. و هەڵبەت زۆر جارشتی نوێ سەبارەت بە زمان خۆی فێر دەبین ـ ئاکارێک کە بە ڕاستی ئێمە دەکا بە مرۆ. جا بۆیەیە زۆرگرینگە ئەو زمانانە هەرچی زووتر ئاستە بکرێن و بەڵگەیان لە سەر کۆ بکرێتەوە. بە هەرزمانێکی کە کپ دەبێ و نامێنێ، سەرچاوەیەکی دیکەی بە پێز سەبارەت بە تەبیعەتی توانایی زمانی مرۆیی لە دەست دەچێ ـ کە ئێستا ئیدی بە گشتی هەر 6000 سەرچاوەی ئەوتۆ هەن.\nزمان به چ شێوه‌یه‌ک ده‌پارێزدرێ\nگەلۆ ئێمە دەتوانین هەر وا بە هاسانی چەندین هەزار زمانان بپارێزین؟ هەڵبەت، ئەگەر ویست وئیرادە و دەرەتانی ئابووری هەبێ ئەوە دەست دەدا. باشە بڵێی ئەوە چەندی تێ بچێ؟\nدیارەکاتێک ئێمە بیر لەو هەنگاوانەی دەکەینەوە کە دەبێ لەو ڕێبازە دا هەڵبگیرێن، کارەکە بە هەرزان تەواو نابێ ـ ناردنی زمانناسان بۆ مەیدانی لێکۆڵینەوە، پەروەردە کردنی شیکار و لێکۆلەرەوەی خۆجێیی، پشتیوانیکردن و یارمەتیدانی کۆمەڵگەکە بە سەرچاوەی زمانی ودابین کردنی مامۆستا، ئامادە کردنی ڕێزمان و قامووس، نووسینی مادە و کەرەستە بۆ دەکار کردن لە فێرگە کاندا ـ و بۆ ماوەی چەندین ساڵان، چونکوو ماوەیەکی زۆر دەخایێنێ هەتازمانێکی ژێر مەترسی ببووژێندرێتەوە. دیارە هەلومەرج لە شوێنێکەوە تا شوێنێکی دی زۆر جیاوازە بۆیە ئاستەمە بە گشتی باسی لێوە بکرێ. بەڵام ئەگەر هەرساڵەی بڕی 100،000دۆڵار بۆ هەر زمانێک تەرخان بکرێ ئەوە لە ڕاستییەوە دوور نییە. ئەگەر ئێمە ئەو بڕە دراوە لە ماوەی سێ ساڵاندا بۆ هەر کام لەو 3000 زمانانە تەرخان بکەین؛ ئەوە دەکاتە900 میلیۆن دۆڵار.\nبا سەر ڕاستی کەینەوە و بڵێین میلیاردێک دۆڵار، گه‌لۆ ئەوە دراوێکی زۆر نییە؟ ڕه‌نگه زۆر بێ بەڵام دەبێ ئەو بڕە زۆرە لە پێوەندییەکی ڕوون و ئاشکرا دا ببینین. ئەو بڕە پارەیە دەکاتە هێندێک زیاتر لە داهاتی ڕۆژێکی ئۆپێک لە نەوت، بە شێوەی مامناونجی لە ساڵێکدا. یان بڕێکی کەم لە سوود و قازانجەکانی ڕێکخراوە سەرەکییەکانی کامپیوتر. ئەوە کارێکی باش دەبێ ئەگەر ئەو کۆمپانییانەی کە لە ئاکامی بەجیهانیبووندا زەمینەی جێنۆسایدی زمانییان لە ماوەی سەدەی ڕابردوو دا پێک هێنا، هەر ئەو دەزگایانە بن کە زمانەکان و کولتوورەکانی دنیا لە کپ بوون و کووژانەوە ڕزگارکەن و بیانپارێزن. و ئەوە کارێکی شیاوی کردنە.\nهێشتا لەو بوارە دا سەرکەوتنێکی بەربەچاو نەکراوە، چونکوو نە پارە له به‌ر ده‌ست دا بووه و نە ویست و ئیرادەی سیاسی هه‌بووه ،و سەبارەت بە زۆر نموونان جارێ زۆر زوویە بگوترێ گەلۆ مانەوەی درێژخایەنیان دەستەبەر دەکرێ یان نا. بەڵام هێندێک نموونەی سەرکەوتووی بەنێوبانگیش هەنە کە دەیسەلمێنن ئەگەر ئیرادە و ئامرازی پێویست هەبێ زۆر کار دەکرێ. ڕەنگە نموونەی هەرەبەنێوبانگ و پێزاندراو چلۆنایەتی زمانی عیبری مۆدێڕن بێ، کە وەکوو زمانی ڕەسمی ئیسراییلی مۆدێڕن زیندوو کرایەوە. دوایە نموونەی زمانی وێڵزی بە دەستەوەیە،تەنیا زمانێک دە نێو زمانە سێلتیکەکاندا کە نەک هەر لە کپ بوون و نەمان ڕزگاری بووە،بەڵکوو نیشانەی پێشکەوتن و بەخۆداهاتنیشی پێوە دیارە. هەڵکەوتی زمانی وێڵزی ئێستا بەپێی دوو مادەی قانوونی سەبارەت بە زمان دەپارێزدرێ، بێتوو سەفەری وەیڵز بکەن ئاماده بوون و ده‌کارکردنی له زێده‌ی لە هەموو کوێیەک ده‌بینن و بەدەرەوەیە.\nلەو سەری دیکەی دنیا، زمانی مائۆری لە نیوزلاند بە ڕێگەی سیستمێکەوە کە پێی دەڵێن هێلانەی زمان،و یەکەمجار لە ساڵی 1982 دا وەگەڕ کەوت پارێزراوە. ئەو هێلانانەی زمان ڕێکخراوی ئەوتۆن کە منداڵانی خوار تەمەنی پێنج ساڵانیان لە کەشوهەوای ماڵێ دا تێدا دەحاوێندرێنەوە و بەبەردەوامی لە ژێر کارتێکەری زمانەکەدان. ئەو کەسانەی لەوێ کار دەکەن هەموو ئاخێوەری زمانی مائۆری و سەر بە کۆمەڵگەی خۆجێیین. ئامانج لەو پڕۆژەیە ئەوەیە کاتێک منداڵان ئەو هێلانانە بەجێ دەهێڵن تەواو لە زمانەکە ڕاهاتبن، و کاتێک گەورەدەبن خۆیان ببن بە نموونە و سەرمەشق بۆ وەجی نوێی منداڵانی پچکۆڵە.\nلە سەرتاسەری جیهاندا نموونەی ئەوتۆ هەن. بەرنامەیەکی زمانی دیکەی ئەوتۆ لە هاوایی بەڕێوەچووە و ئاکامی زۆر دڵخۆشکەری بۆ زمانی هاوایی لێ کەوتووەتەوە. هەمان شت بۆ زمانی تاهیتی(لە تاهیتی) و زمانی یوکاگیر( لە سیبێریا) کراوە. لەئەمریکای باکووری، ناڤاجۆ، سێنێجاو مۆهاوک لەو چەندین زمانە خۆجێییانەن کە لەورووژانی مەیل و وشیاری کۆمەڵگە خۆجیییەکان لە خوارەوە که‌لکیان وه‌رگرتووه و ئەوەش هاوکات بووە لەگەڵ پشتیوانی سیاسی لە" سەرەوە ڕا"، لە شکڵی هەنگاونانەوە بۆ دەستەبەر کردنی مافی زمانی . و کاتێک ئەو زمانەی خەریکی بووژانەوە و زیندوو بوونەوەیە دەرجەیەک لە ئۆتۆنۆمی سیاسیشی لە پشت بێ، ئەو دەمی بەخۆدا هاتن و پێشکەوتنی ئەوەندەی دیکەش چاوڕاکێشە، هەر وەک لە نموونەی زمانی فایرئۆیی دا دەیبینین، کە لە دوڕگەکانی فایرئوێ قسەی پێدەکرێ، دوای ئەوەی دەوڵەتی دانمارک جۆرەیەک لە ئۆتۆنۆمی بۆ ئەو دوڕگەنشینانە سەلماند.\nزمانێک دەکرێ لە لینگەفرتەی سەرەمەرگیشدا ڕزگار بکرێ. نموونەی ئەوەش چلۆنایەتی زمانی ئاینوو یە لە ژاپۆن، کە دوای ساڵانی درێژ لە کەمتەرخەمی لە گەڵ کردن و سەرکوتکرانی گەیشتبووە حاڵێکی ئەوتۆ تەنێ هەشت کەس مابوون قسەیان پێدەکرد و هەمووشیان بەساڵداچوو بوون. لە گەڵ ئەوەشدا، سیاسەتەکانی نوێی حکوومەت ، بۆچوونی تازە و مەیلێکی ئەرێیی لێکەوتەوە بۆ پاراستن و هێشتنەوەی ئەو زمانە. چەندین کەسی "نیوە ـ ئاخێوەر" بەو زمانە ـ خەڵکی ئەوتۆی کە پێیان خۆش نەبوو بەو زمانە قسە بکەن لە بەر بۆچوونی نەرێیی ژاپۆنی ئاخێوەران ـ هان دران بۆ ئەوەی کە دیسان ببنەوە بە ئاخێوەرانی چالاکی زمانەکە. ئەو مەیلە بووژاوەیە وئێستا لە نێو منداڵانیش دا پەرەی پێدەدرێ، و زمانەکە ئاهێکی وەبەر هاتووەتەوە و لە پێوەندی گشتیدا زۆر زیاتر ده‌کار ده‌کردرێ و تۆڵه‌ی ساڵانی دوورودرێژی که‌مته‌ر خه‌می له گه‌ڵ کرانی ده‌کاته‌وه.\nچەندین لە زمانانی ڕەسەنی ئوسترالیایی کە بەشێوەیەکی جیدی لە ژێر مەترسی دابوون، لە سایەی حەول و تێکۆشانی کۆمەڵگەکان، خەباتی زمانناسانی ئوسترالیایی ، و یارمەتی ڕێکخراوە زمانی و کولتوورییە خۆجێییەکان دا ئێستا پارێزراون و بووژێندراونەتەوە.وئەگەر مادە و کەرەستەی باش لە بەردەست دابێ، تەنانەت زمانانی کووژاوە و مردووش دەکرێ زیندوو بکرێنەوە و گیانیان بە بەردا بکرێتەوە. زمانی کاورنا، لە خوارووی ئوسترالیا لە نموونەی ئەو زمانانەیە. ئەو زمانە بۆ ماوەی سەدەیەک دەچوو کە ئیدی قسەی پێنەده‌کرا و کپ ببوو، بەڵام بەڵگە و کەرەستەیەکی باش لە سەر ئەوزمانە پارێزرابوو جا، کاتێک بزووتنەوەیەکی بەهێز بۆ بووژاندنەوەی پەرەی سەند، دەرفەتی ئەوە ڕەخسا زیندوو بکرێتەوە.\nدیارە ئەو زمانەی کە زیندووکراوەتەوە هەر هەمان زمانی ماک نییە، ئەو بوارەی نییە کە زمانە ماکەکە هەیبووە، و زۆربەی وشەکۆنەکانیشی نەماون، بەڵام هەرنەبێ دەکرێ وەکوو یەک لە نیشانەکانی ناسێنەی ئەو خەڵکە بێ کە بە زمانی خۆیانی دەزانن. و هەتا ئەوکاتەی کە خەڵک بەردەوام بن وەکوو نیشانەیەک لە ناسێنەی خۆیان بینرخێنن، و ئامادەیی ئەوەیان تێدا هەبێ لە سەر به‌کارهێنانی بەردەوام بن؛ دەتوانێ ئەرکی نوێ و وشەی نوێ وه‌كوو هەموو زمانێکی زیندووی دی پێش بخا.\nهێشتا زۆر زوویە دابێی ئەو زمانە زیندووکراوانە پێشبینی بکرێ، بەڵام لە هێندێک لە بەشەکانی جیهان دا بۆچوونی ئەرێیی سەبارەت بەئەوان هەیە وپشتیوانی جەماورییان لێ دەکرێ کە ئەوەش پێشمەرجی مانەوەی زمانە. مەیلێکی ئەوتۆ دەکرێ لە بریتانیا ببیندرێ، لە شکڵی جوڵانەوەی بەگوڕ بۆ پشتیوانیکردن لە بووژاندنەوەی زمانانی کۆرنیشی ومانکسی کە دوایین ئاخێوەرانیان زۆر لە مێژە نەماون و سەریان ناوەتەوە. بە ڕیگەیەکی ئاوا چاوەڕواننەکراو بەڵام دڵگەرمانەدا لەوانەیه ببینین کۆی گشت زمانەکانی دنیا لە باری هه‌ژمارییه‌وه زیاد بكا.\nبەدیل: لە کیسدانی هەتاهەتایی\nڕزگارکردن و پاراستنی زمانان هەم بە گران ڕادەوەستێ، هەم کاتی پێدەوێ و هەم دەبێ وزەیەکی زۆری بۆ بەخت بکرێ؛ بەڵام ئەو ئەرکە هەتا بڵێی بەنرخە و لە جێی خۆی دایە.\nئاستەمە مرۆ لەقووڵی ئه‌و هەست بە خۆشی و شانازی کردنە تێبگا کاتێک خەڵک بۆیان ده‌رده‌که‌وێ زمانەکەیان ده‌توانێ بژی و بمێنێته‌وه . هەر ئاواش ئاستەمە مرۆ بەو خەفەت و پەژارەیە بزانێ کە لەدەست دانی زمانێک سازی دەکا، ئەگەربۆ خۆی تەجروبەی نەکردبێ. نووسەری ئوسترالیایی دەیڤید مالوف، لە چیرۆکە کورتەکەیدا " تاقە ئاخێوەری زمانەکەی" ئەو هەستە ئاوا گەڵاڵە دەکا (1985): " کاتێک بیر لە زمانەکەم دەکەمەوە کە ئیتر چبڕ لە زاری مرۆیاندا ناگەڕێ مچوڕکێکی ئاوا بە لەشم دا دێ کە قووڵترە لە مردنی خۆم، چونکوو ئەوە مردنی لە سەر یەک که‌ڵه‌که‌بووی گشت مرۆڤایه‌تییه".\nمردنی زمان وەک هیچکام لە شکڵەکانی دیکەی بزر بوون ناچێ. کاتێک خەڵک دەمرن، نیشانەی ئامادە بوونی خۆیان لە جیهاندا، لە شکڵی ئەو جێیەی لێی ژیاون ، کێلی گۆڕەکانیان و کارە دەستییەکانیان لە دوای خۆیان بە جێ دەهێڵن ـ بە وشەیەک کۆنینەناسی خۆیان دەهێڵنەوە، بەڵام کاتێک زمانێک دەمرێ، کە پێشتر بەڵگەی لە سەركۆنەکراوەتەوە و ئاستە نەکراوە، وەک ئەوە وایە کە قەت نەبووبێ.


پرسى ئارەزوو لە دەروونشیکاریی "ژاک لاکان"دا\nنوسين: جولێتا دی باتیستا\nوەرگێڕان: بۆتان بەختیار\nئارەزوو چەمکێکی سەنتراڵی ناو تیۆر و پراکتیسی لاکانییە، سەرەڕای ئەوەشی ڕەنگە یەکێک نەبێت لە چوار چەمکە بنەڕەتییەکی دەروونشیکاری; نەست، پاڵنەر، دووبارەکردنەوە، گواستنەوە. بەڵام دەشتوانین وا لێی تێبگەین کە لەبن هەموو ئەمانەدا خۆی مەڵاسداوە. ئارەزوو(Desire) چەمکێکی زاتى و زگماکی ناو ئەو ئیتیکە دەروونشیکارییەیە وا لاکان فۆرمولەیکرد، کەوابێ ئارەزوو بەتایبەت پەیوەستە بەو پراکتیسەوە کە پرۆسە و کردارەکانی بە ئارەزووی دەروونشیکار دەناسرێت. سەرەڕای ئەمانە، ئەم تێزە سەنتڕاڵەی لاکان لەچێوەی دەروونپەشێوی(سایکۆسیس)دا خراوەتە ژێر گومانەوە. هەندێ لە شارەزا لاکانییەکان بە گەڕانەوە بۆ چەمکی ناو-ی- باوک(Name-Of-Father) ئەوە دەبێژن کە دەروونپەشێوی خاڵییە لە ئارەزوو. غایەتی ئەم نوسینە باسکردنی ئەو غیابە ڕێژەییەی سەرچاوەیە بۆ چەمکی ئارەزووی دەروونپەشێوانە(سايكۆتيك) لە قوتابخانە لاکانییەکاندا. ئەم پرس و مشتومڕە تەواو پەیوەستە بە بابەتەکەوە چونکە لاکان لە باس و چەمکاندنی چارەسەری شیکارییانەدا نە دەروونپەشێوی و نە ئارەزووشی وەدەرنەناوە. ئەوەی ڕوون و ئاشکرایە ئەوەیە لە گواستنەوەی ئەم دۆز و کەیسانەدا بۆ نێو قوتابخانە لاکانییەکان، [چەمک]ـی ئارەزوو بەکارنەهێنراوە، بەڵکو پێ لەسەر دەرئەنجامەکانی غیاب(Absence)ـەکەی داگیراوە. بۆنمونە، لە کۆتا دوو بڵاوکراوەدا کە ژاک ئالان میلەر کۆیکردوونەتەوە، ئەویش کە زیاد لە بیست نمونەی کلینیکیی چارەسەرکردنی دەروونپەشێوییان لەلایەن دەروونشیکارە لاکانییەکانەوە تێدایە، هیچ باسێک دەرهەق بە ئارەزوو نەورووژێنراوە بۆ ئەوەی بیر لەو گۆڕانکارییانە بکرێنەوە وا بەهۆی چارەسەرەکەوە هاتوونەگۆڕێ. لە دۆزە کلینیکییەکانیشدا کە ئاماژە بەم بابەتە کراوە، نوسەرەکان ئەوەیان وتووە کە ئارەزوو هیچ ڕۆڵێکی نەبووە. لە ئارگۆمێنتسازیی ئەم نوسەرانەدا، ئەم ئارەزووە پەککەوتووە دەستاودەست لەگەڵ ئەو دیاردە تێهەڵکێبشووانەدا دەڕوات کە سەر بە حاڵ‌وحیسابی ژویسانسی جێگۆڕکێکردوون; ئەو ژویسانسەی وا بەرتەسکی و داگیرکردنەکەی بەندە بە هاوشووناسبوون، میتافۆری وەهمئامێز یان کردەی نوسینەکی و ناساندنی سنورداریی ژویسانسەوە. هەندێ لە نوسەرانی دی پێیان وایە ئارەزوو ون‌نابێت لە دەروونپەشێوی‌دا. بەڵکو سنووردار و بەندە بە پارانۆیاوە و نەمانی خۆی لە شیزۆفرینیادا دەردەخات. بەهەرحاڵ، سەرەڕای ئەوەشی کە لە هەندێ دۆزدا ئارەزووی دەروونپەشێوانە ڕەچاوکراوە، هێشتا ئەمە بوون و ئامادەگیی ئارەزوو لە کرداری چارەسەرکردندا ڕوونناکاتەوە. لێرەدا، نوسەران دووبارە کۆمەک لە ئایدیای دەستبەسەرداگرتنی ژویسانس وەردەگرن: ئەو ئایدیایەی وا دەبێت ژویسانس سنورداربکرێت. سنووردارکردنی ژویسانس، ئەو بیرۆکەیەیە وا لەمڕۆدا زۆرتر و زۆرتر لە چارەسەرکردنی [دەروون]شیکارییانەی دەروونپەشێوی‌دا بەکاردێت. بە تێڕوانین لە دۆخی کاروبارەکانی چارەسەرکردنی سوبێکت لەمڕۆدا، بە تێڕوانینی من، ئەم پرسیارانەی خوارەوە شایەنی لێکۆڵینەوەن. هەوەڵین پرسیار ئەمەیە، ئاخۆ ئارەزوو هەر ئەو میراتە پشتگوێخراوەی ئەم تایپە لە کلینیکانەیە وا لە دیدگای père-version (عوساب/لادان)ـەوە بنیاتنراون؟ ئارگۆمێنتە لاکانییەکان چی و چین دەرهەق بە بەردەوامیدان بە [ئایدیا]ی غیابی ئارەزوو لە دەروونپەشێوی‌دا؟ دووهەمین پرس و بەپێی گریمانەکانی من لەمەڕ گرنگیی ئارەزووی دەروونپەشێوانە، چ جۆرە ئارەزوویەک لە دەروونپەشێوی‌دا کاردەکات؟\nچەمکی ئارەزووی لاکانى\nلە گەڕانەوەکەیدا بۆ فرۆید، لاکان دووبارە دەروازەیەک بۆ (ئارەزوو وەک بنەچەی ئەزموونی دەروونشیکارییانە) دەکاتەوە. بە دیدی فرۆید، نەست و ئارەزوو پێوەندی یەکدین. ئارەزووی فرۆیدی، پێوەندە بە کارکردن لەسەر جووڵە و جیاوازیی نێوان ئەوەی دۆزراوەتەوە و ئەوەی گەڕانی بۆ کراوە: ئەو نێگەتیڤیتە و نوقسانییەی وا پاڵ بە گەڕانێکی دەستلێهەڵنەگیراوەوە دەنێن ڕووەو ئارەزوو. کەوابێ ئارەزووی نەست کرۆکی بوونمانە. ئارەزوو بەناوماندا دێت و دەچێت، دەمانبزوێنێت، هەروابێتەوە هەڵگری ڕەهەندی ژێوەر و ژینەکی و سێکسییشە. سوپاس بۆ خاوەن نەریتی هەڵەیەک، ئارەزوو هاوشێوەی پاڵنەر لە نەستدا کاردەکات. لێرەشەوە ئارەزوو دەبێتە دوائاماجی پاڵنەر و بەرخوردی ڕیاڵی جەستە. لاکان (لە ١٩٦٦دا) ئاماژەی بەوە دا وا پرسی ئارەزوو لە ئەزموونی دەروونشیکارییانەدا هێشتا بە ڕووپۆشکراوی ماوەتەوە. لاکان پێشنیاری ناساندنەوەی ئارەزوو دەکات لەچێوەی ئیتیکێکدا کە ئیتیکی ئەرستۆیی نیە-واتە ئەوەی ئارەزوو لە بوار و پانتایی عەقڵ دەکاتەدەرێ-، بەڵکو ئیتیکێکە زیاتر لە مەبەستە سپێنۆزاییەکەوە نێزیکە کە ئارەزوو بە ماهیەتی بوون-مرۆڤ دەزانێت. گەشتێک دەنێو سەرچاوەکاندا، گەشتێکی کورت و میتۆنۆمیک کە ڕەنگە بابەتەکەمان وەهامان لێ بخوازێت، ئەوەمان بیردەخاتەوە کە لای لاکان ئارەزوو پێوەندە بە ئەنگێزە ژینەکی و ژێوەرییەکان و لیبیدۆشەوە. ئارەزوو ناوترێت، بەڵکو لە مەودا و کەلێنەکاندا مانیفێستدەبێت و لای لاکان بە میتۆنۆمیی بوون لە سوبێکتدا یان بە میتۆنۆمیی نووقسانیی لە بووندا پێناسەدەکرێت. لە کۆی وانەکانی لاکاندا ئەم ئایدیایە بەبەردەوامی بوونی هەبووە. تەنانەت لە ١٩٧٥دا لاکان دەڵێت ئەوە نەستە کە خەسڵەت بە سوبێکت دەدات وەک هەبوویەک-هەبوویەک کە لە میتۆنۆمییەکدا لووشدەدرێت وا تێیدا ئارەزوو ڕاگیراو و پاڵپشتیکراوە- وەک مەحاڵێک. ئارەزوو ناوترێت، کورتناکرێتەوە بۆ داواکردن(Demand) و پێویستى(need)، ناونانرێت، بێژنگناکرێت، ئارەزوو سەر بە نەزمی هەڵەی نەستـە. سەرەڕای ئەمانەش، دەکرێت ئارەزوو لە کلینیکدا بگۆڕدرێت. لە دیدی لاکاندا، ئارەزوو لە دیالەکتیکی هەڵەدا درووستدەبێت. ئەویتر the other ئەزموونی ئارەزوو بە سوبێکت دەدات، ئەو ئەزموونەی بنچینەی پێگەیەلە بنیاددا. ئەمە پەیوەستیی توندی ئارەزووی سوبێکت بە ئارەزووی ئەویترەوە ڕووندەکاتەوە; لێرەشەوە ڕەهەندە جەوهەرییەکە ئارەزووکردنی ئارەزووە. (لاکان)\nسوبێکت لە زماندا لەدایکدەبێت و پێشوەخت لە نەستیدا لەڕێی ئارەزووی ئەویترە خەسڵەتیپێدراوە، سوبێکت لە ئارەزووەوە بووە(لاکان)[سادەتر، سوبێکت مناڵی ئارەزووە]. ئامانجی ئەمەش ئەوەیە ئارەزووبکرێیت، ئەمە ئەو دەرەنجامەیە وا لە ئەزموونە دەروونشیکارییەکانەوە هەڵمانگۆزیوە، تەنانەت بۆ ئەو کەسانەش ڕاستە وا ئەم ئەزموونەیان لە کاتی درووستبوونیاندا شێوێنراوە.\nپێگەی عوسابیانە و دەروونپەشێوانە لەپەیوەند بە ئارەزووەوە\nپەیوەستیی ئارەزووی سوبێکت بە ئارەزووی ئەویترەوە بنیادێک نیە تەنها لە عوسابدا بوونی هەبێت. ئەوە ڕوونە کە لاکان لەپەیوەند بەم بابەتەوە دەڵێت ئارەزوو بنیادێکی جەوهەرییە، نەک تەنها لە عوسابدا، بەڵکو لە هەر بنیادێکی تریشدا کە لەڕێی دەروونشیکارییەوە پێناسەکراوە. ئەمە دەستهەڵگرتن نیە لە دانانی پێگەی ئارەزوو لە بنیادە جیاوازەکاندا، بەڵکو فۆرمی جیاوازی ئارەزوو و بونیادی سوبێکتیڤی تر هەن. پەیوەندییەکانی ئارەزوو دەبنە ئەو کایەیەی وا ئەزموونی دەروونشیکارییانەی تێدا دەردەبڕدرێت و ئەمەش ئیتیکی ئارەزوو و خەسڵەتی دەروونشیکاری پیشاندەدات; ئیتیکێکە پرسی ئارەزووی شکارکەر(دەروونشیکار) دەخاتەڕوو. دەروونشیکارەکان نێوەندگرن، ڕابەرایەتیی سەرهەڵدانی ئارەزوو دەکەن، ئەوان جۆرێک لە "مامان"ـی ئارەزوون. (لاکان)\nگەر بگەڕێینەوە بۆ بنیادە سوبێکتیڤە جیاوازەکان و فۆرمە جیاوازەکانی ئارەزوو، ئەوە دەبینین کەسی عوسابی- کە پێگەی وی لە ئارەزوودا فەنتازیایە-بە ئاماژەی میتافۆڕیی بۆ ناو-ی-باوک کۆی تۆمارەکان گرێدەدات و واقیعی دەروونیی ئۆدیپی درووستدەکات; کەوابێ ئایینیشە. ئۆبێکتی a واتە هۆکاری ئارەزوو، ڕێک لە چەقی ئەو گرێ(Knot)یەدا بەسراوەتەوە. ئارەزوو لەلایەن مەرجەعێکی فالوسییەوە نێوەندگیرکراوە، مەرجەعێک وا پێوانەیەکی باوی بۆ دادەنێت و Xـی ئارەزووی دایک دەڕەمزێنێت. کارکردی باوک ئارەزوو بە یاسایەکەوە گرێدەدات، ئەویش قەدەغەکردنی مەحرەمە: ئەمەش ڕێک père-version (عوساب/لادان)ـە. ئۆبێکتی ئارەزوو(یان Xـی ئارەزوو) لە فەنتازیادا دادەچەقێنرێت و ئەمەش شاڕێی لێکدانەوەیە. سوبێکتی عوسابی، پەیوەندیی خۆی بە ئارەزووەوە لەڕێی فەنتازیاوە دەڕەخسێنێت، ئەمەش لەو ڕاستییەوە تێدەگەین کە کارکردی فەنتازیا بەردەوامیدان و بەهێزکردنی ئارەزووە. ئاشکرایە کە ئەمە بۆ سوبێکتی دەروونپەشێو جیاوازە، لەبەر ئەوەی دۆخی وی ئەوە دەردەخات کە مەرجەعیەتی میتافۆڕیی باوک ڕەتکراوەتەوە، ناو-ی-باوک‌یش بارودۆخی پێگەی سوبێکتیڤە لای لاکان. بەڵام غیابی میتافۆڕی باوک پێشمەرجی هەبوونی ئارەزوو نیە، چونکە پاڵپشتی ئارەزوو میتافۆڕ نیە بەڵکو میتۆنۆمییە. دەرئەنجام، ئەگەر ناو-ی-باوک ڕەتبکرێتەوە ئەوا کاریگەرییە میتافۆڕییەکە درووستنابێت و ئۆبێکتی ئارەزووی دایکیش لەلایەن دالی فالوسەوە ناڕەمزێنرێت: هەر لەبەر ئەمەیە ئارەزووی ئەویتر نەڕەمزێنراوە. بە تێڕوانینی لاکان، ئارەزووی دایک ئارەزووی پێکهێنەری کۆی بنیادەکەیە، و لە سوبێکتی دەروونپەشێودا ئەم ئارەزووە لەدەرەوەی ئیمکانی ڕەمزاندنەوەیە لەلایەن میتافۆڕە باوکانەکەوە. کەوابێ گرێدانی ڕیکۆرد و تۆمارەکان بەشێوەیەکی ئۆدیپانە ڕوونادات. ئەم ئارگۆمێنتە بەس نیە بۆ ئەوەی بڵێین ئارەزوو لە دەروونپەشێویدا بوونی نیە، بەڵکو ئەوەی هەیە ئارەزوویەکە نەڕەمزێنراوە و لەلایەن مەرجەعێکەوە دالی فالوسی پێ ئاشنانەکراوە. بێگومان نیەتی لاکان ئەوە نەبووە ئارەزوو لە دەروونپەشێوی بکاتەدەرەوە، ئەوەی جێی پرسیارە ئەو سەرچاوەیە وا ئارەزوو دەتوانێت لە دالی نووقسانیدا(فالوس) بیدۆزێتەوە نەک بوونی خودی ئارەزوو. ئاوهاش، پرسیارەکەمان دەربارەی غیابی ئارەزوو نابێت لە دەروونپەشێویدا بەڵکو دەربارەی ئەو ئارەزووە دەبێت وا ناو-ی-باوک نەیڕەمزاندووە. ئەمە ئارەزوویەکە کە نەدووراوە بە یاساکانی باوکەوە، ڕەهەندێکە وا سوبێکتی دەروونپەشێو وەک ڕەتکەرەوەی فریوی باوکانە لەقەڵەمدەدات. ئارەزووی دەروونپەشێو، مۆری قایلبوونی باوکی لێنادرێت. بە تێڕوانینی لاکان، پێکبەستی نزیکی نێوان یاسای سەر بە باوک و ئارەزوو، ئارەزووی وەک مەرجی ڕەها و موتڵەق شاردۆتەوە. بە دەربڕینێکی تر، ئارەزوو پەیوەست نیە بە هیچ شتێکەوە بەڵکو لە هەر پەیوەستییەک دابڕاوە. ئارەزوو یاسا درووستدەکات بەڵام ئەو یاسایە نا کە دەروازەیەک بۆ ئارەزوو دەکاتەوە. ئارەزوو سەربەخۆیە لە هەر نێوەندگیرییەکی یاسا، یاسا خۆی ڕیشەی لەناو ئارەزوودایە نەک بەپێچەوانەوە(لاکان). [هەندێ] بە ئەنجامگیرییەکی گوازراوەوە ئەم وتەیەی لاکانیان پێچەوانەکردۆتەوە. ئەوان دەڵێن ئەوە یاسای باوکە کە دەرگا بەڕووی ئارەزوودا ئاوەڵادەکات، دەشڵێن ڕەتکردنەوەی دواتری ناو-ی-باوک لەلایەن دەروونپەشێوەوە ئەوە دەردەخات کە ئارەزووش وەدەرنراوە [بە دەربڕینێکی تر، بەپێی ئەم گریمانە، کە پێچەوانەی دیدی لاکانە، ئارەزوو تەواو پەیوەستە بە ناو-ی-باوکەوە. بە نەمان و ڕەتکردنەوەی ناو-ی-باوک ئارەزووش نامێنێت]. بەڵام لاکان ناو یان یاسای باوکی وەک مەرجی ڕەها وەرنەگرت، بەڵکو بۆ لاکان ئارەزوو مەرجی ڕەها بوو. بەم شێوەیە، پرسی ئارەزوو لای لاکان لەودیو باوکەوە دەمێنێتەوە، پرسەکە پەیوەستە بە هەلومەرجی بوونی قسەکەرەوە لە زماندا نەک باسکردنی کارکردی سەرچاوە و مەرجەعێکی میتافۆڕی. کۆمەکی ئارەزوو بۆ ئێمە ئەوەیە، سەرەداوێکمان دەداتێ کە پێمان بڵێت چ شتێک [هەر سێ پانتایی] ڕیاڵ، ڕەمزی و خەیاڵی پێکەوە گرێدەدات بەبێ گەڕانەوەش بۆ ناو-ی-باوک. ئارەزوو مەرجی ڕەهایە، پەیوەست نیە بە هیچی ترەوە، ئارەزوو جەوهەری مرۆڤ[سوبێکت]ـە. لە ساڵانی پەنجاوە تاکو هەشتاکان ئەم تێزە هەمیشە ئامادەبووە لە وانەکانی لاکاندا، ئارەزوو لە چەقی ئەزموونی دەروونشیکاریانەدایە(لاکان). لە ساڵی ١٩٦٢دا لاکان ئەوە ڕادەگەیەنێت کە عاجباتی پرسی دەروونپەشێوی لەپەیوەند بە ئارەزووەوە ئەوەیە کە هەر لە بنیادەوە سوبێکتی دەروونپەشێو فالوس و ئەویتر ناناسێت بۆیە جەستە گرنگیی دەرەجە یەک وەردەگرێت. سیندرۆمەکەی کۆتار دەکرێت ببێتە نمونە بۆ ئەم تێزە، لاکان لەوێدا تێبینی ئارەزووی مەرگی کرد. ئەمە تاکە فۆرمی ئارەزووی دەروونپەشێوانە نیە، بەڵکو لە ساڵانی ١٩٧٤-١٩٧٥دا ئاماژە بە "ئارەزووی بەستوو"ش لە پارانۆیادا دەکات.\nهەرچۆنێک بێت، پێگەی ئارەزوو لە هەریەک لە عوساب، دەروونپەشێوی و لاداندا جیاوازە. لاکان دەڵێت ئارەزووی دەروونپەشێوانە پەیوەندییەکی ڕیشەیی لەگەڵ جەستەدا هەیە. سەرچاوەکان ئەوەمان پێ دەڵێن کە کێشەکە نەبوونی ئارەزوو نیە لە دەروونپەشێوی‌دا، بەڵکو ئەوەیە چ شتێک پاڵپشتیی ئارەزوو دەکات. دەتوانین کۆمەڵێ پاڵپشتیی وەهمئامێزی ئارەزوو بدۆزینەوە، وەک ئەوەی لە دۆزەکەی شریبەردا هەیە، یان کۆمەڵێ پاڵپشتیی سەمپتۆماتیک، وەک ئەوەی لە دۆزەکەی جۆیسدا هەبوو "ئارەزووی بوون‌بە هونەرمەندێک کە ڕەخنەگران بۆ ماوەی سێسەدساڵ بەخۆیەوە سەرقاڵبکات". ئەم دووە زاراوەیەکی هاوبەشیان هەیە: کارەکتەری بێ‌سەمپتۆم. ئیمکانێکی کلینیکی بۆ بەکارهێنانی ئەم سەرچاوانە پرسیارکردنە لە پێگەی دەروونپەشێو لەناو ئارەزوودا. لەم تێڕوانینەوە، پێگەی دەروونشیکاریش بەهۆی تایبەتمەندێتییەکانیەوە پەیوەستدەبێتەوە: دەروونشیکار دەبێتە هۆکاری ئارەزووی نەخۆش، دەبێتە جۆرێک لە هاوەڵی دادووراو بە دەروونپەشێوەکەوە، کە دواتر بەئەستەم دەست بە ئارەزووەکەیەوە دەگرێت.\n Dialectic of fault\n Law of Father


دەیەیەك لە كوردستانی نوێ – Knwe.org\nسەرەکی » وتار » دەیەیەك لە كوردستانی نوێ\nدەیەیەك لە كوردستانی نوێ\nرۆژێكی ساردی زستانی ساڵی 1992، رێك بیست‌و حەوت ساڵ پێش ئێستا، لە خزمەتی دایكمدا، لە شەقامی مەولەوی سلێمانی، سەرقاڵی كڕینی پێداویستییەكانی رۆژانەی ماڵەوەمان بووین. ئەو كات قوتابی پۆلی پێنجی سەرەتایی بووم. لەو سەروەختەدا، بەهۆی خوێندنەوەی هەندێك رۆمانی نووسەرانی وەك خوسرەو جاف، ڤیكتۆر هۆگۆ، یەشار كەمال، رۆمانی كەمانچەژەن و بێ سەرپەرشتان كە ناوی نووسەرەكانیم لەیاد نییە، لەگەڵ كتێبێك بەناوی چیرۆكەكانی بەر ئاگردان، ئاشنایەتیم لەگەڵ خوێندنەوە زیاتر دەبوو. بۆیە لەو تەمەنە كەمەدا، بەهۆی حەزی خوێندنەوەوە، بیرمە لەسەر پردەكەی شەقامی مەولەوی بۆ یەكەمینجار رۆژنامەیەكی كوردستانی نوێ-م كڕی. كڕینی رۆژنامە لەو كاتەدا زۆر ئاسان نەبوو، چونكە نزیكەی ساڵێك بوو راپەڕینی خەڵكی كوردستان روویدابوو، دوو گەمارۆی ئابووری، یەكێكی رژێمی بەعس‌و یەكێكی نێودەوڵەتی، لەسەر خەڵكی كوردستان بوو، لەتاو بێ مووچەیی خەڵكی دەرگاو پەنجەرەی ماڵەكانیان دەفرۆشت، بۆ نەگبەتی كورد زستانی ئەو ساڵەش زۆر ساردو تەڕوتوشی بوو، لەو كاتەدا كە هەموو دەرگاكان بەڕووی هاووڵاتیاندا داخرابوون، خەڵكی بیریان لە كڕینی نان‌و پێداویستی تر دەكردەوە نەك كتێب‌و رۆژنامە.\nدوازدە ساڵ دوای كڕینی ئەو ژمارەیەی كوردستانی نوێ ئیشكردن لە رۆژنامە بووە یەكێك لە خولیاكانم. رۆژێكی ساڵی 2004، كە خوێندكاری كۆلێژی زانستە سیاسییەكان بووم لە زانكۆی سەڵاحەددین، وتارێكم لەبارەی سیستمی فیدراڵیی لە عیراقی نوێ نووسی‌و بە مەبەستی بڵاووبوونەوە لەگەڵ چەند برادەرێك سەردانی كاك عوسمان دەشتی-مان كرد كە ئەوكات بەرپرسی نووسینگەی كوردستانی نوێ بوو لە هەولێر (پێموابێت دواتر چووە ریزەكانی بزووتنەوەی گۆڕانەوە). بڵاوبوونەوەی بابەتەكە هاندانێكی باش بوو بۆ ئەوەی لەسەر نووسینی وتار بەردەوام بم‌و حەزی ئیشكردنیش لە رۆژنامەدا زیاتر چەكەرەی ئەكرد لەلام. هەر ئەو ساڵەو لە هاوینی 2004 وەك خۆبەخش بۆ ماوەی سێ مانگ لە رۆژنامەی ئاسۆ دەستم بە كار كرد. ئەزموونی ئەو سێ مانگە نە باش‌و نە خراپ بوو. ئیشەكەم بریتیی بوو لە ئامادەكردنی گۆشەیەك بەناوی (بەڵێ نەخێر). دیارە دەبوو بۆچوونی دوو كەس وەربگیرێت لەسەر مەسەلەیەك كە بیروڕای هیچیان لەیەك نەچێت‌و بگرە دژی یەك‌و پێچەوانە بن. لەبەر ئەوەی ئاسۆ هەفتانە بوو لە ماوەی ئەو سێ مانگەدا نزیكەی 12 بابەتی (بەڵێ نەخێر)م ئامادەكرد واتە خستنەڕووی بۆچوونی 24 كەس. بیروبۆچوونەكان هەمەچەشنە بوون. بەشداربووان خەڵكانی باكگراوند ئیسلامی خاوەن بۆچوونی وشك، عەلمانی عەیارە بیست‌و چوار، كەڵە نووسەرو كۆلكە نووسەر، شاعیری ناسراوی گەلەكەمان، خەڵكی خۆ بە ئەكادیمیزانی لەخۆبایی هیچ لەبارا نەبوو، كەسانی دەم بە خەندە، سیاسی مڕومۆچ… بوون. بەو ئەزموونە كەمەی كاری رۆژنامەنووسییەوە هەر زوو زانیم ئێمە لە چ كۆمەڵگەیەكدا ئەژین.\nدوای تەواوكردنی كۆلێژ لە هاوینی 2005 بە نامەیەكی پشتگیریی مەڵبەندی سێی هەولێرەوە لەگەڵ برادەرێكی تر خۆمان كرد بە مەڵبەندی یەكی سلێمانیدا بۆئەوەی لە مەكتەبی راگەیاندن دەست بكەین بە ئیشكردن. كارگێڕ مەڵبەندێكی وشك‌و برینگ‌و مڕومۆن، ئێستا لەناو بزووتنەوەی گۆڕاندایە، بەبێ سەیركردنی نامەكەو هەر لەبەردەم ژوورەكەی‌و بەپێوە بەدەم هەڵمژینی دووكەڵی جگەرەوە، بە شێوەیەكی زۆر ناشرین وەڵامی داینەوەو وتی ئەوان ناتوانن هیچمان بۆ بكەن. هەر لەو ماوەیەدا، جگە لەوەی سی ڤی خۆمان لە ژووری سەرنووسەری رۆژنامەكە دانابوو، هانامان بۆ خاتوونێك برد كە لە مەڵبەندی رێكخستن ئیشی دەكرد، ئەو ئێستا لەناو بزووتنەوەی گۆڕاندایە، بە پێچەوانەی كابرای كارگێڕ مەڵبەند، بێ ئەوەی نامەكەی مەڵبەندی سێی هەولێری پیشان بدەین، دەستبەجێ نووسراوێكی پشتگیریی بۆ كردین بۆ بەرپرسی مەكتەبی راگەیاندنی یەكێتی بۆ ئەوەی كارمان پێ بدەن. بەڵام هەر لە یەكەم بینینی كاك ئازاد جندیانیش بێ هیوا بووین‌و بە دڵشكاوی گەڕاینەوە.\nپاش چەند مانگێك‌و لە سەرەتای ئەیلولی 2005 ئەوەی چاوەڕێمان نەدەكرد روویدا. لە كوردستانی نوێوە پەیوەندییەكی تەلەفۆنیمان پێوە كراو پێمان راگەیەندرا كە دەتوانین دەست بە كار بكەین. چەند رۆژی سەرەتا لە بەشی سیاسەت دانراین. لەبەرئەوەی بەشەكە یەك لاپەڕەبوو بەڵام زیاد لە پێنج كەس كاری تێدا دەكرد هەرزوو نێردرامە بەشی هەواڵ‌و وەك هەواڵسازی لاپەڕەكانی 1 و 2 خەباتی رۆژنامەوانیم دەستپێكرد. كاتی ئیش كردن تا بڵێی ناقۆڵاو نارەحەت بوو. لە سەعات 4ی عەسرەوە تا سەعات 1 یان 2ی نیوەشەوی دەخایاندو هەندێك جاریش لەگەڵ بانگی بەیانی دەگەیشتینە ماڵەوە. زوو زوو گۆڕینی هەواڵ، درەنگ گەیشتنی هەواڵەكانی بەڕێز مام جەلال، درێژەكێشانی كۆبوونەوەكانی مەكتەبی سیاسی‌و چاوەڕێی گەیشتنی هەواڵەكەی‌و جاروباریش روودانی هەواڵێكی گرنگ لە هۆكارەكانی درەنگ مانەوەی بەردەواممان بوون. هەواڵەكان بەشێكیان لەسەرچاوەی جیاوازەوە وەردەگیران‌و دەكران بە كوردی‌و بەشێكیشیان لەو لێدوانانەوە دروستمان دەكردن كە وەرماندەگرتن. پاشان دەبوو بە دیار رەحمەتی دیزاینەرێكەوە دابنیشین تا لاپەرەكە ئامادە دەبوو. بەهۆی راستكردنەوەی هەڵە‌و چەند جارێك هاتن‌و چوون كات دەبوو بە نیوەشەو.\nدوای دوو ساڵ كاركردن لە بەشی هەواڵ هەلی ئەوەم بۆ رەخسا ببمە بەرپرسی لاپەڕەی یەكەمی كوردستانی نوێ. وەرگرتنی بەرپرسیارێتییەكی ئاوها ئاسان نەبوو بۆ ئەو تەمەنە كورتەی كاركردنم لە رۆژنامەدا. لاپەڕەی یەكەم وەك دڵی رۆژنامەكە وابوو. لە هەموو لاپەڕەكانی تر هەستیارترو گرنگترو كاركردنیش تێیدا سەختتر بوو. زۆرێك لە رۆژنامەنووسانی رۆژنامەكە نەیان دەوێرا خۆیان لە قەرەی بەرپرسیارێتییەكی وا بدەن چونكە لەلایەك كاتی ئیشكردنی زۆرتری دەویست‌و شەو مانەوە تا درەنگی تێدابوو، لەلایەكیش تێپەڕینی بچووكترین هەڵە دوور نەبوو ببێتە هۆی وەدەرنان لە رۆژنامەكە.\nدوای دوو ساڵی تریش كاركردن وەك بەرپرسی لاپەڕەی یەك، پێشنیازی كردنەوەی لاپەڕەیەكی نوێم كرد بەناوی شیكاری سیاسی‌و خۆشبەختانە پێشنیازەكە قبوڵكراو بووم بە بەرپرسی لاپەڕەكە. سروشتی ئیشكردن لەم لاپەڕەیە خۆشترو ئاسانتر بوو. شەو مانەوەی تێدا نەبوو. بابەتەكان زوو ئامادە دەكران. بواری خوێندنەوەو نووسینم زیاتر بوو. جگە لەمانەش لاپەڕەكە بووە شوێنی كردنەوەی چەندین مەلەفی گرنگی رۆژانەو لە رێگەیەوە چەندین نووسەری تر بوونە وتارنووسی بەردەوامی كوردستانی نوێ.\nدوای وازهێنانی كاك كاوە محەمەد لە سەرنووسەری كوردستانی نوێ لە 2009، واتە دوای دروستبوونی بزووتنەوەی گۆڕان، كاك ستران عەبدوڵڵا بووە سەرنووسەری نوێی رۆژنامەكەمان. لەو ماوەیەدا هەندێك گۆڕانكاریی روویانداو ئەو لاپەڕەیەی من سەرپەرشتیم دەكرد لابراو بەشی بیروڕا بووە شوێنی نوێی كاركردنم. ئەم قۆناغە لە رووی ئیشی رۆژنامەنووسییەوە بە بەراورد بە 4 ساڵی پێشتری كاركردنم جیاوازی هەبوو. بەهۆی دروستبوونی بزووتنەوەی گۆڕان، بردنی دەنگەكانی یەكێتی‌و كەمبوونەوەی ژمارەی كورسی یەكێتی لە پەرلەمانی كوردستان جۆرێك لە شەڕی راگەیاندن لەنێوان هەردوولادا دروستبوو. تا دوای رووداوەكانی 17ی شوباتیش ئەم شەڕی راگەیاندنە نەك هەر بەردەوام بوو بەڵكو زۆرجار دەگەیشتە لوتكە. پێش دروستبوونی بزووتنەوەی گۆڕان‌و ئەو كاتەی كۆمپانیای وشە رۆژنامەی رۆژنامەی دەردەكرد، لەسەر پێشنیازی كاك نەوشیروانی رەحمەتی‌و لەلایەن كاك عەدنان عوسمانەوە پەیوەندیم پێوەكرا بۆ ئەوەی گۆشەیەك لە رۆژنامەكەیاندا بكەمەوە‌و چیم ویست تێیدا بینووسم، بەڵام كوردستانی نوێ بەم پێشنیازە رازی نەبوو.\nلەو كاتەی لە بەشی بیروڕای كوردستانی نوێ كارم دەكرد، جگە لە شەڕی راگەیاندنی نێوان یەكێتی‌و گۆڕان، رووداوەكانی بەهاری عەرەبیش لە تەشەنەسەندندابوون. لەو ماوەیەدا جگە لە چەندین مێزگردو پاشكۆ تەنانەت كتێبێكیشمان دەركرد. لەپاڵ كارەكانی بەشی بیروڕادا، سەرپەرشتی پاشكۆی (دووڕیان)و بەشێكی زۆری ئەو مێزگردو چاوپێكەوتنانەشم دەكرد كە لەمبارەیەوە رێكدەخران‌و ئەنجامدەدران.\nئیشكردنم لە بەشی بیروڕا زۆری نەخایاندو بە بڕیاری كاك ستران عەبدوڵڵا بوومە بەرپرسی بەشی هەواڵ‌و ئەندامی دەستەی نووسەرانی كوردستانی نوێ. بەشەكە لە 5 تا 6 لاپەڕە پێكهاتبوو. لە رۆژێكدا نزیكەی 15 سەعات كارمان دەكرد. ئیشكردن لە بەشی هەواڵ، وەك لە سەرەتاوە ئاماژەم پێدا، تایبەتمەندی خۆی هەبوو. لە هەواڵسازییەوە بوومە سەرپەرشتیاری گرووپێكی 5 تا 6 رۆژنامەوان ئەمە جگە لە راسپاردنی بەردەوامی پەیامنێرەكان. بڕیاری بە پەلە، دیزاینی جوان، جێكردنەوەی زۆرترین هەواڵی باش، هەڵوەشانەوەی بەردەوامی لاپەڕەكان‌و كۆنتاكتی بەردەوام بەشێك بوون لە خاسیەتەكانی بەشی هەواڵ. ئەم ئەزموونە بەرپرسیارێتییەكی گەورەو گران‌و هیلاكبوونێكی زۆری تێدابوو.\nمانەوەم وەك بەرپرسی بەشی هەواڵ‌و دەستەی نووسەران تا شوباتی 2013 خایاند، پاشان بەهۆی بەرنامەی تواناسازییەوە بە خێزانەوە روومان لە دەرەوە كردو دوای تەواوكردنی خوێندنی باڵا، لە هاوینی 2015ەوە تا شوباتی 2016 وەك سەرپەرشتیاری لاپەڕە 3 دیسان لە كوردستانی نوێ بەردەوام بووم لە كاركردن.\n10 ساڵ كاركردن لە رۆژنامەیەكی رۆژانەدا كەڵەكەكردنی ئەزموونێكی باش بوو بۆ شارەزابوون لە هەموو كایەكانی رۆژنامەنووسیدا. هەواڵسازیی، لێدوان وەرگرتن، وەرگێڕانی هەواڵ‌و وتارو راپۆرت، ئامادەكردنی راپۆرتی رۆژانە، نووسینی سەدان وتار، یەك دوو جار نووسینی سەروتار كە تەعبیر بوو لە رای یەكێتی، سەرپەرشتی دەیان مێزگرد، سەرپەرشتی چەندین پاشكۆ، چاككردنی سەدان وتارو بابەتی رۆژنامەوانی خەڵكانی تر، نووسینی گۆشەی جێگیر، سەرپەرشتی‌و ئەنجامدانی دەیان مەلەفی سیاسی‌و ئەنجامدانی دەیان چاوپێكەوتن بەشێك بوون لە ئەزموونی كاری رۆژنامەنووسی لەم 10 ساڵەدا.\nلە راستیدا لە كۆی هەموو ئەو كارە رۆژنامەوانیانەدا بۆ یەكەمجار لە كایەی رۆژنامەنووسی كوریدا، لەگەڵ چەند هاوڕێیەكدا، توانیمان سەرمەشق بین لە هێنانە ناوەوەی خەڵكانی بەناوبانگ بۆ ناو میدیای كوردی. لەو ماوەیەدا هەندێك چاوپێكەوتن كراون كە نەك تەنیا لە كوردستان، بەڵكو لەسەر ئاستی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستیش كەم وێنە بوون. بۆ نموونە، چاوپێكەوتن لەگەڵ تۆماس فریدمان رۆژنامەنووسی ناوداری ئەمریكا، نوام چۆمسكی بیرمەندی ناسراوی جیهان، فوئاد عەجمی بیرمەندی ئەمریكی بە رەگەز لوبنانی، هاشم ساڵح بیرمەندی ناسراوی عەرەب، پاولۆ كۆیلۆ رۆماننووسی ناسراوی بەرازیلی و دەیانی تریش بەشێكی زۆر كەمن لەو چاوپێكەوتنە گرنگانەی لە هیچ میدیایەكی تری كوردیدا بەدی نەكراون. لەكاتێكدا رۆژنامەو رۆژنامەنووسی میدیا جیهانییەكان هەزاران دۆلار سەرف ئەكەن بۆ ئەنجامدانی چاوپێكەوتنێك، بەتایبەت لەگەڵ یەكێك لەو كەسانەی لەسەرەوە ئاماژەیان پێدرا، بەڵام ئێمەمانان تەنیا لە رێی پەیوەندییە تاكە كەسییەكانی خۆمانەوە ئەو كارانەمان ئەنجام دەدا.\nململانێ بەشێكی دانەبڕاوی سروشتی كاركردنە لە هەموو دامودەزگایەكدا تەنانەت لە وڵاتە پێشكەوتووەكانیشدا. دیوێكی باشی ململانێ ئەوەیە كە هانی خەڵكی دەدات بۆ كاری باش‌و پڕ دەسكەوت بەردەوام لە ركابەریدا بن. بەڵام ئەگەر ململانێكە ناشەریفانە بێت ئەوا كاریگەری خراپی لەسەر تاكەكان‌و شوێنی كاركردنەكەش دەبێت. كاركردن لە كوردستانی نوێ وەك هەر دەزگایەكی تری هەرێمی كوردستان بێبەش نەبوو لە بەربەست‌و ئاستەنگ‌و قۆرت. لەم رووەوە چەند ئەزموونێكی ناخۆش‌و تاڵم هەیە كە دیارترینیان رێگریكردنم بوو لەوەی ببمە نوێنەری راگەیاندنی یەكێتی لە ئەمریكا. لە ساڵی 2008، واتە زۆر پێشتر لەو دەزگایانەی كە ئێستا نوێنەرو پەیامنێریان لە ئەمریكا هەیە، بیرم لەوە كردەوە كارێكی ئاوها بكەم. سەرەتا كارەكان باش رۆیشتن، هەموو شتێك بڕێنرایەوەو كاتی چاوپێكەوتنی ڤیزام دیاریكرد لە عەممانی پایتەختی ئوردن. بەڵام لە دوا ساتدا و بەهۆی بەغیلی و حەسوودی هەندێك كەسەوە سەرنووسەرو بەرپرسی مەكتەبی راگەیاندنی یەكێتییان لەوە پەشیمان كردەوە كە پشتیوانی من بكەن‌و ئەوانیش لە هەموو بەڵێنەكانیان پاشگەز بوونەوە.\nئەزموونی 10 ساڵەی كاری رۆژنامەوانی بەندە لە كوردستانی نوێ واتە ئەزموونی ١٠ ساڵ كاركردن لەگەڵ دوو سەرنووسەری جیاوازدا كە ئەوانیش كاك كاوە محەمەد و كاك ستران عەبدوڵڵا-ن. لە 2005 تا 2009 مامەڵەی من لەگەڵ كاك كاوە محەمەددا بووە كە تا بڵێی سەرنووسەرێكی بە دیقەت‌و وردو خاوەن رێز بوو. لەو ماوەیەدا كە كاك كاوە سەرنووسەر بووە، ئیشی هەواڵسازیی، نووسین، بەرپرسی لاپەڕەی یەكەم‌و دواتر بەرپرسی لاپەڕەی شیكاری سیاسی بووم. ئەزموونی كاركردنی دواترم لەگەڵ كاك ستران عەبدوڵڵا لە 2009 تا 2013 و دواتر لە 2015 و سەرەتای 2016دا بووە. لەو ماوەیەدا لە بەشی بیروڕا، پاشان بەرپرسی هەواڵ‌و ئەندامی دەستەی نووسەران بووم. بە شایەتی ئەو كەسانەی ئیشیان لەگەڵ كردووە، كاك ستران عەبدوڵڵا یەكێكە لەو سەرنووسەرانەی كە حەز بە پێشكەوتنی رۆژنامەنووسی بەتواناو دابەشكردنی ئیش دەكات‌و هاوكارێكی باشیشە لەم رووەوەو بگرە چانسی زۆر دەدات بەو كەسانەی لەگەڵیدا كاردەكەن. ئەتوانم بڵێم لە 2005 تا 2009 ئەو ئیشانەی كردوومن هەموو بە هەوڵی تاكەكەسی بوون، بەڵام لە 2009 تا 2013 لە وەرگرتنی پۆستی نوێ‌و سەرپەرشتی پاشكۆو مێزگردو زۆرجار بیرۆكەی وتاریش كاك ستران هاوكارێكی سەرەكی بووەو نەك لە كوردستانی نوێ بەڵكو لە میدیای بینراویشدا هەوڵی داوە زۆرتر دەربكەوم‌و بێمە پێشەوە.\nلە راستیدا نكوڵی لەوە ناكرێت لەو ماوەیەی لە كوردستانی نوێ بووم، جگە لە شارەزا بوون لە كاری رۆژنامەنووسی، چەندین بابەتی تر هەن كە ناكرێت باس نەكرێن. بۆ نموونە، ناسینی سەدان رۆژنامەنووس‌و هاوڕێی تر كە تا ئێستا پەیوەندیمان ماوە. دروستكردنی نێتۆركێكی فراوان لەگەڵ دەیان كەسی بیانی‌و بەرپرسی حزبی‌و حكومی كە تا ئێستاش هەندێك لەو پەیوەندییانە هەر ماون. لە هەموو ئەمانەش گرنگتر فێربوونی جۆرێك لە كاری رۆژنامەنووسیی وردو بەرپرسیارانە كە لە زۆرێك لە میدیاكانی تردا ئەمە نابینرێت.\nلە كۆتاییدا، سەرەڕای پیرۆزبایی لە هاوكارەكانم كە بەشێكیان تا ئێستاش لە كاركردن لە كوردستانی نوێ بەردەوامن، دەمەوێت سوپاسی هەموو ئەو هاوڕێیانە بكەم كە رۆژێك لە رۆژان هاوكاربوون‌و هەڵەو كەموكورتییەكانیان بۆ راست كردوومەتەوە. دەمەوێت سوپاسی هەردوو سەرنووسەر كاك كاوە محەمەد و كاك ستران عەبدوڵڵا بكەم، كە بەدەر لە كاری رۆژنامەنووسی، لە زۆر بابەتی تردا هاوكار بوون. بەهیوای بەردەوامی رۆژنامە ئازیزەكەی كوردستانی نوێ.


ژیان | کولتوور | حيکایەتی سلێمان\nوەزیرى ناوخۆ زانیاری نوێ لەبارەی هێرشەکەی سەر هەولێر ئاشکرادەکات\nکۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەکانی عێراق ناوی دەنگدەران بڵاودەکاتەوە\nئەمڕۆ پەرلەمانی کوردستان کۆدەبێتەوە\nدوو بەرپرس دانوستانی سعودیە و ئێران لە بەغدا پشتڕاست دەکەنەوە\nنرخی نەوت لە بازاڕەکانی جیهان بەرزبووەوە\nلە هەولێر خەزوورێک ئۆتۆمبێلی زاواکەی دەدزێت و دەستگیردەکرێت\nئەنجومەنى دادوەرى داواى کۆتاییهێنان بە لێبڕینى موچەى دادوەران دەکات\n2020-12-21 | 699 جار خوێندراوەتەوە\nکابرا ئەوەی هەیبوو پیرە گوێدرێژێکی پەککەوتە و بڕێک پارەی زیوی قەدیمی بوو . پارەکانی کرد بە قوڕگی کەرەکەیدا ، بەرەو بازاڕ ڕایکێشا . لەناو مشتەریەکاندا کەرەکەی سلێمان هێڵنجی لیرەی زیوی دەهێنایەوە ، هەمووان پێشبڕێکیان بوو بۆئەوەی بیکڕن . سلێمان فرۆشتی بە هەزار لیرەی زێڕ .\nدوو شەوی نەبرد کەر تۆپی ، کڕیار چووە سەر ماڵی سلێمان ، ژنەکەی گوتی سلێمان لەماڵەوە نیە ، چاوەڕوان بن سەگەکەمان دەنێرم بەدوویدا بانگی بکات و بێتەوە . ئاخر سەگ چۆن قسان دەکات ؟ بۆنا ؟ ئەوە سەگی تایبەتی سلێمانە . پەتەکەی کردەوە و هەڵهات . هێندەی نەبرد سلێمان بەخۆی سەگێکەوە هاتەوە.\nکێشەی کەرەکەیان لەبیرچوویەوە ، کەوتنە سەودا و مامەڵەی ئەو سەگە تایبەتەی سلێمان و بەهەزار لیرەی زێڕ کڕیان . بۆ ڕۆژی داهاتوو سەگ هەڵهات و نەدۆزرایەوە ، هاتنەوە سەر ماڵی سلێمان. ژنەکەی فەرمووی لێکردن تا سلێمان دێتەوە . کاتێک هاتەوە یەکڕاست ژنەکەی بەرچەقۆدا . گوتیان بۆ ئەو ژنە داماوەت کوشت؟ گووتی هەرکاتێک خزمەت بە میوانەکانم نەکات ، ماوەیەک دەیکوژم و دوای زیندووی دەکەمەوە . ئاخر چۆن مردوو زیندوو دەکرێتەوە؟\nئەوەش بۆ سلێمان ئاسانە ، شمشاڵەکەی لە گیرفانی دەرهێنا و فووی پێداکرد و ژنەکەی هەستایەوە . کەروسەگیان لەبیرچوویەوە و کەوتنە سەودای شمشاڵە سیحریەکەی سلێمان ، ئەویش بەهەزار لیرەی تر پێ ی فرۆشتن . پیاوانی شار کەتوڕە دەبوون بە پشتیوانی شمشاڵەکەی سلێمان کەوتنە یەکتر کوشتن . بەڵام کەسیان زیندوو نەبوونەوە . ئەوەی مابوو بڕیاریاندا سلێمان لە چەوال نێن ، بیبەن فڕێ ی بدەنە دەریاچەکەوە . لە ڕێگا سلێمان هاواری دەکرد : ئەی هاوار خەڵکینە من کچی پادشام ناوێت ، نامەوێت ژن بهێنم .لەتاو هاتوهاواری سلیمان بێزاربوون ، لەپشوویەکدا سلێمانیان بە چەوالەکەوە بە دارێکدا هەڵواسی و خۆیان سەرخەوێکیان شکاند.\nشوانێک بەخۆی و ڕانە مەڕەکەیەوە چووە لای چەوالە سلێمانەوە . چیە کابرا بۆ لەچەوالیان ناویت ؟ دەیانەوێت کچی پادشات بدەنێ ؟ کێ خوا خێری وای ڕوولێدەکات ؟ سلێمان شوێنەکەی خۆی لەگەڵ شوانەکەدا گۆڕیەوە . دواتر شوانیان فرێدایە قوڵایی دەریاچەکەوە و خنکا و مرد . خەڵکەکە دڵیان خۆشبوو لە سلێمان ڕزگاریان بوو . لەگەڕانەوەدا بینیان سلێمان 300 مەڕی پێشخۆی داوە و بەرەو شار دەروات . ئەرێ ئێمە فڕێماننەدایته دەریاچەکەوە ؟ چۆن هاتیەوە دەرەوە ؟ ئەی ئەم ڕانە مەڕەت لەکوێوە هێنا ؟ سلێمانێش زۆر بە ئارامی گووتی : خۆزگە لە قوڵتر فڕێتان دەدام چونکە کاتێک پەری دەریاکە منی دەرهێنا ، گووتی لێرە بەس ئەم 300 سەر مەڕەم لەدەست دێت پێت بدەم ، ئەگەر لەقوڵتر بای بەهەزاران سەر مەڕی لێیە و هەرکەس لەوێدا بێت زیاتری ئەدەمێ . خەڵکەکەش هەمووان هەڵهاتن بەرەو دەریاچەکە ، خۆیان فڕێدایە ناو قوڵایی ئاوەکەوە و کەسیان نەهاتنەوە .


📅 29-08-2020 رێکەوت و رووداو\n👁 ئەڤ بابەتە 11,417 جار هاتیە دیتن\nباکووری کوردستان - ئەو ئاگرەی لەلایەن سوپای تورکە [ زێدە... 👁] ✖ ✖ 19 1 ✔ 99% ✍ هـ.ب. 1-7-2020 21:01:44\n📊 ئاماری تەندروستی سلێمانی سەبارەت بە ڤایرۆسی کۆرۆنا بۆ 4 ڕۆژی سەرەتای مانگی 10-2020 ئامار و راپرسیا\n📅 دەمێ تومارکرنێ Oct 4 2020 9:19PM\n👁 ئەڤ بابەتە 523 جار هاتیە دیتن\nد. یاد نەقشبەندی، گوتەبێژی تەندروستیی سلێمانی رایگ [ زێدە... 👁] ✖ ✖ 0 1 ✔ 99% ✍ ج.ع.ئـ. 4-10-2020 21:19:16\n👫 شەهریار پوورعەلی کەسایەتی\n📅 دەمێ تومارکرنێ Oct 4 2020 8:31PM\nڕۆژی یەکشەممە ڕیکەوتی 04-10-2020 شەهریار پوورعەلی [ زێدە... 👁] ✖ ✖ 0 2 ✔ 99% ✍ ج.ع.ئـ. 4-10-2020 20:31:39\n📝 ڕاگەیەندراوی وەزارەتی تەندروستی سەبارەت بە ڤایرۆسی کۆرۆنا بەلگەنامە\n📅 دەمێ تومارکرنێ Oct 4 2020 9:25PM\n👁 ئەڤ بابەتە 270 جار هاتیە دیتن\nگوتەبێژی وەزارەتی تەندروستیی هەرێمی کوردستان رایدە [ زێدە... 👁] ✖ ✖ 0 2 ✔ 99% ✍ ج.ع.ئـ. 4-10-2020 21:25:31


لە وەلامی زۆرینەدا – Zaher Baher\nلە ڕۆژی 03/12/21 دا بابەتێکم لەژێر ناوی ” لە قاڵبدانی منداڵ” دانوسی، کە لینکەکەی لە خوارەوە دادەنێمەوە. زۆر کەس بەشدارییان لە خوێندنەوەیدا کرد و کۆمێنتی زۆریشی لەسەر درا. بە داخەوە کە زۆربەی کومێنتەکان هەر لەو بازنەیەدا دەسوڕانەوە، کە دیدی ڕاست و دروست تەنها دروستکردنی پرسیارە لە لای قوتابیان و خوێندکاران و هاندانیانە بۆ دەستپێشکەری و کردنیانە بە سێنتەری قسە و باس لە پۆلدا. کە کۆمێنتدەران و هەرە زۆرینەی کەسانی پەروەردەیی و پەروەردەناسی کوردستان ئەو نموونەیە لە پەروەردە و خوێندن لە قوتابخانەکانی ئەوروپادا، کە قوتابخانەی لیبراڵیزم و نیو-لیبراڵن دەبینن، کە ئامانج و کاری ئە قوتابخانە و فێرگانە لە ئێستا و لە ئایندەشدا تەنها بۆ خزمەتی ئابووری لیبراڵ و نیولیبراڵە. لە کاتێکدیشدا کە ئەمە کرا و دەکرێت ئیتر لای ئەوان هەدەفی تەواو پێکراوە. ئیدی بۆ خوێنەر و لای مامۆستاو سەرپەرشتیاری پەروەردەیی و خودی پەروەردەییەکانیش دروستیی خوێندنی مۆدێرانە و قوتابخانەی مۆدێرن بنیاتنراوە و بەڕێکراوە، ئیتر هەر لێرەدا قوتابی و فێرخواز دەبنە ئەو مەخلوقەی کە دەبن، یاخود پێشبینییان لێدەکرێت.\nPrevious postلە قاڵبدانی منداڵ\nNext postتکایە بۆ پیرۆزکردنی ساڵی نوێ لێم بە پەیام و ناردنی گوڵ، بۆردومانم مەکە


پاشماوەکانی داعش ئاگریان بەرداوەتە کێڵگەکانی باشوری قەزای مەخمور له پارێزگای نەینەوا. [وێنەکە لەسەر تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان بڵاوبۆتەوە]\nچەکدارانی رێکخراوی "دەوڵەتی ئیسلامی" (داعش) بەشێکی گەورەیان لە کێڵگەکانی قەزای مەخموری پارێزگای نەینەوا سوتاند، بەرپرسێکی عێراق چوارشەممە (13 ئایار) وتی.\nقائیمقامی قەزاکە، رزگار مەحمود ئیسماعیل بە دیارونای وت پاشماوەکانی داعش ئاگریان لە کێڵگەکانی گەنم و زه‌وییه‌كانی دیکە بەرداوە لە گوندەکانی نزیك دەشتی قەرەچوغ، لەنێویاندا پیر داود، سوان و کەرسور لە قەزای قەراج، باشوری مەخمور.\nوتی: "ئاگرەکان بەشێکی گەورەیان لە کێڵگەكان سوتاند، كه نزیکەی 400 دۆنم ده‌بێت و بوونە هۆی زیانلێدانی دارایی له جوتیارەکان."\nلەم مانگەدا هەزاران جوتیار دەستیانکردووە بە چنینەوەی گەنم و جۆ و دانەوێڵەکانی دیکە لە پارێزگاکانی باکوری عێراق.\nوەرزی دروێنەی گەنم و جۆ لەم مانگەدا لە پارێزگای نەینەوا و پارێزگاکانی دیکەی عێراق دەستیپێکرد. [خاوەنی وێنە: نوسینگەی راگه‌یاندنی به‌ڕێوبه‌رێتی کشتوکاڵی نەینەوا]\nئیسماعیل وتی هێزە ئەمنیەکان له‌وه‌پێش هەنگاوی بەرپێگریی ئەمنییان نابوو بۆ پاراستنی کێڵگەکان له هەڕەشەی ئاگرەکانی داعش.\nوتی: "بەڵام بەهۆی بەرفراوانیی زه‌وییه چێنراوه‌كانه‌وه، کە هەندێکجار لە ناوچە دوورەدەستەکانی نزیك بە شوێنی خۆحەشاردانی تیرۆریستانن، پاراستنی هەموویان کارێکی سەختە، بەتایبەتی زه‌وییه‌كانی 12 گوند لە باشوری مەخمور."\nوتیشی هێزە سەربازییەکان و تیمەکانی بەرگری مەدەنی لەئێستادا هەوڵەکانیان دووقاتکردوە و لەلایەن جوتیاران و خۆبەخشانی ئەو گوندانەشه‌وە یارمەتی دەدرێن.\nهه‌روه‌ها وتی چەندین رێنماییش بۆ دروێنە بڵاوکراونەتەوە، لەنێویاندا "دروێنە دەبێت بەکۆمەڵ ئەنجامبدرێت لەژێر چاودێریی هێزە ئەمنیەکاندا، بەتایبەتی لەو کێڵگانەی درێژدەبنەوە بەرەو ناوچە هەورازەکان".\nوتیشی دروێنە دەبێت لەنێوان خۆرهەڵاتن و خۆرئاوابووندا ئه‌نجامبدرێت.\nزیادبوونی چالاکییه‌كانی داعش\nئیسماعیل وتی: "ئەندامانی داعش چالاکیە تیرۆریستیەکانیان زیادکردووە لە دوو مانگی رابردوودا و لە بنکە نهێنیەکانیانەوە لە چیاکانی قەرەچوغ و دەشتی قەراج."\nوتیشی چەندین هێرشیان ئەنجامداوه بە بەکارهێنانی بۆمبی دەستکرد و دوو هەفتە لەمەوبەر بۆسه‌یه‌كیان دانا و دوو سەربازیان کوشت لە فیرقەی 14ی سوپای عێراق.\nئیسماعیل جەختیکردەوە لەوەی ئۆپەراسیۆنەکانی کنەوپشکنین بەدوای حەشارگەکانی داعشدا بەردەوامن و "تیرۆریستان ئاشناییان بە جوگرافیای ئەم ناوچانە دەقۆزنەوە، کە توانایەکی زیاتری هاتوچۆ و هەڵاتن و خۆحەشاردانیان پێدەبه‌خشن لەو ئەشکەوتانەدا کە دۆزینەوەیان سەختە".\nئیسماعیل داوای تووندکردنی هەنگاوە ئەمنیەکانی کرد لە ناوچە چیاییەکانی مەخمور و لێدان لە هێڵەکانی پشتیوانیكردنی چەکداران و تێكشکاندنی تەواوی حەشارگەکانیان.


هێرشه ئاسمانیه‌کانی ئیسرائیل له دژی که‌رتی غه‌ززه به‌رده‌وامن\nفڕۆکه‌کانی هێزی ئاسمانی ئیسرائیلی له ڕۆژی دووشه‌ممه‌دا به‌رده‌وام بوون له هه‌ڵدانی مووشه‌ک بۆ که‌رتی غه‌ززه وه‌ک وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌ک بۆ ئه‌و موشه‌کانه‌ی که میلیتانه فه‌له‌ستینیه‌کان له ماوه‌ی ڕۆژی شه‌ممه و یه‌کشه‌ممه‌دا بۆ باشوری ئیسرائیلیان هه‌ڵدابوو.\nفه‌له‌ستینیه‌کان ده‌ڵێن چه‌ند بینایه‌ک له ماوه‌ی ئه‌و هێرشه ئاسمانیانه‌دا وێران بوون، به‌ڵام ده‌ستبه‌جێ که‌وتنه‌وه‌ی قوربانی له‌و هێرشانه ڕانه‌گه‌یه‌ندراوه. ئیسرائیل ده‌ڵێت ئه‌و بینیایانه وه‌ک جبه‌خانه‌یه‌کی چه‌ک به‌کارهێنراوه. له ڕۆژی یه‌کشه‌ممه‌دا، حه‌ماس بانگه‌شه‌ی ڕاگرتنی هێرشه به موشه‌کیه‌کانی کرد و گوتی وه‌ک تۆڵه سه‌ندنه‌وه‌یه‌ک بۆ کوشتنی ئه‌و 16 فه‌له‌ستینیه ئه‌نجام دراون که له هه‌فته‌ی ڕابووردوودا له ماوه‌ی ته‌قینه‌وه‌یه‌کی که‌رتی غه‌ززه کوژران.\nحه‌ماس ڕایگه‌یاندبوو که‌وا ئه‌و هێرشه له لایه‌ن ئیسرائیله‌وه ئه‌نجام دراوه و ئیسرائیلیش ئه‌و تاوانه‌ی ڕه‌ت کردبۆوه. به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتدارانی فه‌ڵه‌ستینی ڕایانگه‌یاندبوو که‌وا گروپی حه‌ماس ئه‌و هێرشانه‌ی ئه‌نجامداوه.\nله لایه‌کی تریشه‌وه، سه‌ربازه ئیسرائیلیه‌کان 90 میلیتانی گومانلێکراویان له که‌ناری خۆرئاوا ده‌ستگیرکردووه و ئه‌م ژماره‌یه‌ش چووه سه‌ر ئه‌و 200 که‌سه گومانلێکراوه که له ڕۆژی یه‌کشه‌ممه‌دا گیراون.


بەوێنە.. منداڵێک لە سکی منداڵێکی 20 رۆژە دەردەهێندرێت\n- 1/6/2019 4:06:00 PM 115750 جار خوێندراوەتەوە\nلە رووداوێکی نامۆدا لە هیندستان، کۆرپەلەیەک لە سکی خوشکەکەیدا دەردەهێنرێت کە تەمەنی تەنها 20 رۆژە.\nبەگوێرەی هەواڵێکی "دەیلی مەیلی" بەریتانیا، لە یەکێک لە نەخۆشخانەکانی باکوری هیندستان دایکێک کچێکی دەبێت، هەرچەندە سکی لەسەرەتاوە کەمێک هەڵئاوساوە، بەڵام پزیشکەکان دوای پشکنین بە وەرەم تێدەگەن و خێزانەکە دەگەڕێنەوە ماڵەوە.\nپاش چەند رۆژێک هەست بە بوونی ئازاردەکەن لە جەستەی کچەکەیاندا، چونکە زۆر دەگری و پێیانوایە سەرمای بووە، ناچاردەبن دەگەڕێنەوە بۆ نەخۆشخانە، دوای پشکنینی ورد دەردەکەوێت کە کۆرپەلەیەکی دیکە کە رەگەزی نێرە و مردووە لە سکی ئەم کچەدایە.\nهەربۆیە بڕیاردەدرێت نەشتەرگەری بۆ ئەنجامبدرێت، کە یەک کاتژمێر و نیو دەخایەنێت، لەمبارەیەوە پزیشکەکەی د.شارما دەڵێت "راستە پێشتر پشکنینمان بۆ کرد، بەڵام بەوجۆرە دەرنەکەوت، بە وەرەم تێگەیشتین، بەڵام دواتر شۆک بووین".\nداد ساتیندرا کە باوکی ئەو منداڵانەیە دەڵێت "دوای چوار ساڵ خودا منداڵی پێبەخشین، بەڵام ئێستا دەترسین لەدەستی بدەین، چونکە تەندروستی باش نییە".


:: PM:04:11:26/07/2021 \nخۆپێشاندان لە شارەکانی پارێزگای خووزستان بەردەوامە و رۆژ بە رۆژ پشتیوانی خەڵکی پارێزگاکانی تر لێیان زیاتر دەبێت. لە تاران خەڵک رژانە سەر شەقامەکان و دژی خامنەیی دروشمیان دا.\nئەمڕۆ دووشەم 26ی تەمووز لە چەند شەقامێکی تاران خەڵک هاتنە سەرشەقامەکان و کۆمەڵێک دروشمیان لە دژی رژێمی ئێران و رێبەری کۆماری ئیسلامی دا. "دیکتاتۆر بمرێ" و "نە غەزە و لە لبنان گیانم فیدای ئێران" لە گرنگترین دروشمی خۆپێشاندەران بوو.\nبەگویرەی رادیۆ فەردا حەمید رەزا گوودەرزی یاریدەدەری پارێزگاری تاران خۆپێشاندانەکەی پشتڕاست کردووەتەوە و گوتوویەتی خەڵک لەبەر بێکارەبایی هاتبوونە سەر شەقام.\nلە تاران پێشتریش چەند گردبوونەوەیەک بۆ پشتیوانی عەرەبی ئەهواز رێک خراوە.\nمەبەستی ئەوە بووە بڵێ خۆپێشاندانەکەی تاران هیچ پێوەندییەکی بە خووزستان نییە لە کاتێکدا لە تاران پێشتریش چەند گردبوونەوەیەک بۆ پشتیوانی عەرەبی ئەهواز رێک خراوە.\nدوێنێ لە تەورێزیش كە شارێكی ئازەری و توركنشینە و لە دوای تاران بە یەكێك لە گەورەترین شارەكانی ئێران هەژمار دەكرێت، خەڵك خۆپێشاندانێكی ئاشتیخوازانەیان بۆ پشتیوانی لە خەڵكی خووزستان رێك خست، بەڵام دوای هێرشی پۆلیس توندوتیژی تێ كەوت.\nلە سەقز كە سەر بە پارێزگای سنەی رۆژهەڵاتی كوردستانە، خەڵك بۆ پاڵپشتی لە خووزستان گردبوونەوەیەكیان رێك خست لە چەند شوێنێكی ئیلامیش خەڵك پاڵپشتی خۆیان بۆ خۆپێشاندەرانی خووزستان راگەیاند. جێی باسە لە پارێزگای خوراسانی باكوریش خۆپێشاندان كرا كە زۆربەی دانیشتووانی كوردنشینن و كەوتووەتە باكوری رۆژهەڵاتی ئێران. لە كرماشان و تاران و ئیسفەهانیش چەند گردبوونەوە و خۆپێشاندان بەڕێوە چووە، بەڵام ئەوەندە گەورە نەبوون بتوانن كاریگەری لە دوای خۆیان جێبهێڵن.\nبە گشتی نۆ خۆپێشاندەر كوژراون و دەیان كەسی تریش بریندار بوون. جگە لەمە دەیان كەس گیراون و چارەنووسیان نادیارە.\nبۆ ئەوەی دەنگی ناڕازییان كپ بێت و بە پارێزگاكانی تر و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی نەگات، حكوومەتی ئێران هێڵی ئێنتەرنێتی پچڕاندووە یان بە تەواوی خاوی كردووەتەوە.\nسوپای پاسداران رۆڵی هەیە لە سەركوتكردنی خەڵك و لە زۆربەی شارەكان بە دەیان ئۆتۆمبێلی سەربازی سوپای پاسداران و پۆلیس بە شەقامەكاندا بڵاوەیان پێ كراوە، حكوومەت دەیەوێ بەر لە تەشەنەی ئەو خۆپێشاندانانە بۆ پارێزگاكانی تر، سەركوتیان بكات.\nلەلایەك بێ ئاوی و لەلایەكی تریش بێ كارەبایی وای لێ كردوون بڕژێنە سەر شەقامەكانەوە.\nپارێزگای خووزستانی ئێران كە كەوتووەتە باشووری رۆژئاوای ئێران، لەگەڵ پارێزگای بەسرە لە عێراق هاوسنوورە. پارێزگاكە بە گەرمترین پارێزگای ئێران هەژمار دەكرێت و ئەمساڵیش گەرمای تاقەتپرووكێن هێندەی تر خەڵكی تووڕە كردووە، لەلایەك بێ ئاوی و لەلایەكی تریش بێ كارەبایی وای لێ كردوون بڕژێنە سەر شەقامەكانەوە.\nلە ماوەی مانگێكی رابردوودا ئەمە دووەم ناڕەزایەتی گەورەیە كە بەرانبەر حكوومەتی ئێران دەكرێت و پێش خووزستان، مانگرتنی كرێكاران كۆمەڵێك پارێزگای ئێرانی گرتەوە. لە هەڵبژاردنی رابردووی سەرۆك كۆماریش خەڵك بە بایكۆتكردنی هەڵبژاردن پێگەی ئێرانیان لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لاوازتر كرد، زۆرینەی بەرچاوی خەڵكی ئێران دژی كۆماری ئیسلامیی ئێرانن.


📊 ئاماری چالاکیەکانی هەپەگە لە چەلێ ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Dec 22 2019 5:16PM\nلە 19-12-2019 سوپای تورکی داگیرکەر لە گەلیی زاپ-ی [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 2 ✔ 99% ✍ ج.ع.ئـ. 22-12-2019 17:16:59\n📊 ئاماری دوو رۆژی هێرشی داگیرکەران بۆ سەر ڕۆژئاوای ووڵات ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Dec 22 2019 9:07PM\nهێرشەکانی سوپای تورکی داگیرکەر و چەتەکانی بە چەکی [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 2 ✔ 99% ✍ ج.ع.ئـ. 22-12-2019 21:07:25\n📊 بە قاچاخ هێنانی هەنگوین و هەنگ مەترسی لەسەر هەنگەوانانی هەرێمی کوردستان دروستکردووە ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Dec 22 2019 11:00AM\nمەترسیيەک لەسەر هەنگەوانان دروست بووە ماوەی دووساڵ [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 89% ✍ ج.ع.ئـ. 22-12-2019 11:00:28\n📝 بەیانامەی کەژەکە سەبارەت بە بارودۆخی ئەمنی و تەندروستیی عەبدوڵڵا ئۆجالان بەڵگەنامەکان\n📅 کاتی تۆمارکردن Dec 22 2019 5:23PM\nسیاسەتی گۆشەگیری و رێگریکردن لە رێبەر ئاپۆ وەکو هە [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 2 ✔ 99% ✍ ج.ع.ئـ. 22-12-2019 17:23:34\n📊 توندوتیژی دژ بەژنان زیادیکردوە ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Dec 22 2019 4:50PM\nڕۆژی یەکشەممە 22-12-2019 رێکخراوی وادی ئەڵمانی لە [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 1 ✔ 99% ✍ ج.ع.ئـ. 22-12-2019 16:50:43\n👁 ئەم بابەتە 1,055 جار بینراوە\n📝 قوباد تاڵەبانی سوپاسی هەڤاڵانی کۆنگرە دەکات بەڵگەنامەکان\n📅 کاتی تۆمارکردن Dec 22 2019 11:56AM\n👁 ئەم بابەتە 762 جار بینراوە\nزۆر سوپاس بۆ ئه و متمانە گرانبەهایەی هەڤاڵانی کۆنگ [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 2 ✔ 99% ✍ ب.ج. 22-12-2019 11:56:24\n📝 هاوردەکردنی ئۆتۆمبیلی لێدراو بەتەواوەتی قەدەخەدەکرێت بەڵگەنامەکان\n📅 کاتی تۆمارکردن Dec 22 2019 5:39PM\nدوو جۆر ئۆتۆمبیل رێگە بەهاوردەکردنیان دەدرێت: جۆری [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 1 ✔ 99% ✍ ج.ع.ئـ. 22-12-2019 17:39:31