Wednesday, 12.08.2021, 23:11\n"قـه‌ده‌م خـێـر ئـه‌ی خوشـکی پـۆڵایـیـن .... کـۆشـکی په‌هـلــه‌ویـت هـێـنــایه لـه‌رزیـن"\nکورد لە زووەوە وتوویه‌تی:" شـێر له لانـه ده‌رچـێ چ نـێر چ مـێ " مێـژووی دێـرین و نـوێی پڕ له شانازی و شکـۆداری گه‌له‌که‌مان، لاپـه‌ڕه زێـڕینه‌کـانی به نـاوی ده‌یـان ژنی هه‌ڵکه‌وتووی کوردمان له‌هه‌موو بواره‌کاندا ڕازانـدۆه‌ته‌وه، که هه‌ریه‌که‌یان له بوارێکـدا ڕوڵێکی به‌رز و گرنگی بینیوه له خزمه‌تکـردن و به‌رگـریکـردن له کورد و کوردســتان، له زانسـت و زانیـاری، له بنیـاتـنـانی شـارسـتانـیـدا. لـه نـاویـانـدا شـازاده و میـرزاده و سه‌رکرده و شۆڕە سواری ئازا و دلێر و شۆڕشگێڕ و پێشمه‌رگه و شەرڤان و گەریلا و فـه‌رمانـڕه‌وا و زانـا و سـیاسه‌تـمـه‌دار و شـاعـیر و نـووسـه‌ر و ئـه‌فـسه‌ر و پـارێـزەر و میدیاکار و چالاکوان هونەرمەند و مامۆستای زانکۆ و.. تا ده‌گاته په‌ڕله‌مانتار و وەزیر.\nیه‌کێک له‌و ژنە ناودارانه‌مان، میـرزاده ( قه‌ده‌م خـێر)ی نه‌مره، کەڵە ژنێکی قاره‌مان و  شۆڕەسوار و سه‌رکـرده‌یه‌کی شۆڕشگـێڕی دلـێر و چاونەترس و بەجـەرگی کورد بوو، کورد و کوردستانپه‌روه‌رێکی که‌م وێنه بوو، کوردستانی له گیانی و ژیانی لەلا شیرینتر و لە پێشتر بـوو. قەدەم خـێر شۆڕشگێڕێکی نەتەوەییمان بوو. هـیوا و ئاواتی ئه‌وه‌بوو که هەموو بستێکی خاکی کوردستان له داگیرکه‌رانی ڕه‌گـه‌زپه‌رست و بێویـژدان ڕزگـار بکات. بۆ هـێنانه‌دیی ئه‌م ئامانجه پیـرۆزه‌ش، له گیانبازی و له مـردن سـڵی نه‌کـرده‌وه. چـیتر جه‌ور و زوڵـم و ناڕەوایی و چه‌وسانه‌وه‌ی کوردی، له‌لایه‌ن شای ئێران ره‌زا شا په‌هله‌وییه‌وه، پێ قبووڵ نه‌کـرا "که‌م بژی و که‌ڵ بژی"ی له لای لە ژیانی ژێرده‌ستی و دیـلێتی پێ خۆشتر بـوو. بۆیه چه‌کی کوردایه‌تی و مه‌ردایه‌تی کرده شانی و له ناوچـه‌ی (پشتکۆ) لە چیاکانی زاگرۆس، لە لوڕستانی بچووک له ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستاندا، جاڕی ڕاپه‌ڕیـن و شۆڕشی ڕاگه‌یانـد. ویستی سه‌ربه‌خـۆیی لورسـتان ڕابـگه‌یه‌نێـت. بیکات بە دەروازەیـەک بـۆ رزگـارکـردنی هەمـوو کوردسـتان.\nمیرزاده "قـه‌ده‌م خـێر" کچی میر" قه‌نـدی قه‌لاوه‌نـدی"یه که یه‌کێک بوو له میره‌کانی میرنشینی لورستانی بچووک. له هـۆزی لوڕی فه‌یلییه، که به قاره‌مانی و جوامێری و خۆشـه‌ویستی و دڵسـۆزی و هـاوبەسـتەبـوونیـان بـۆ کـورد و کوردسـتان ناسـراون.\nشۆڕشگێڕانی لوڕستان بە سەرکـردایەتی قـەدم خـێر، چه‌نـدین جـار و له چه‌نـدن لاوه، شێرانه په‌لامـاری سوپاکه‌ی ره‌زا شایـان دا، لە شەڕی" بیرانـوو" دا بە سەرکردایەتی قەدەم خێر، زەبرێکی گەورە و زیانێکی زۆریان بە سوپای ئێران گەیاند و و زه‌خیره و چـه‌ک و جـبـه‌خـانـه‌یـه‌کی زۆریـشیان لـەو شـەڕەدا ده‌سـتکه‌وت. شـای ئێـران ویسـتی سەرۆکەکانی هـۆزەکانی کورد به پاره و پایه بخه‌ڵه‌تێـنێ و بیان کـات به جـاش و بیان کـات به گـژی شـۆڕشگـێڕه‌کـانـدا. شـەڕی کـورد بە کـورد بـکات. بـه‌ڵام که‌سـیان ئـه‌م ناپـاکـییه‌یـان قـبووڵ نه‌کـرد و ڕازی نه‌بـوون کە ده‌ست بخـه‌نه خـوێنی بـراکـانیـانەوە.\nره‌زا شای په‌هـله‌وی، دوای ئه‌وه‌ی کە چه‌نـد جـارێک سوپاکه‌ی شکستی هـێنا، په‌نـای بۆ فـڕوفـێڵ و درۆ و پیـلان بـرد. شانـدێکی به کۆمه‌ڵـێک دیـاریی به نـرخـه‌وه، بۆ لای قـه‌ده‌م خـێر نارد، به‌ڵـێنی ئه‌وه‌یـان داێی کـه شـا بڕیـاری لێبـووردنی گـشتی بۆ هەموو چەکهـەڵگـرتووەکـان دەرکـردووە و بڕیـاری ئەوەشی داوە، کە کۆمه‌ڵـێک چاکسازی و ئاوه‌دانی له لوڕستاندا جـێبه‌جێ بکات و باری گوزه‌ران و ژیـانی دانیشتوانیشی خۆشتر ده‌کات، داواشی کـردووه که قـه‌ده‌م خـێر شـووی پێ بکـات. قـه‌ده‌م خـێر زۆر لە شاندە نێراوەکەی شا تـووڕه بوو. وتی: چی دیارییه‌کتان هـێناوه هه‌رهه‌مووی له‌گه‌ڵ خوتاندا بیـان به‌رنه‌وه، ده‌قی ئه‌م قـسه‌یه‌ی منیش که وه‌ڵامی داخوازییـه‌که‌ی شایەکـه‌تانه، پێی ڕابگه‌یه‌نن کە قـەدەم خـێر وتی:"مـن ژن نیـم تـاکـو شـوو بـکه‌م، به‌ڵکـو تـۆ ژنیـت". قه‌ده‌م خێر به باشی له نیاز و مه‌به‌ستی گـڵاوی شای بێڕه‌وشت تێ گه‌یشتبوو که چییه. \nکه ئه‌و وه‌ڵامه‌ی قه‌ده‌م خـێریان بە شا ڕاگه‌یاند"مـن ژن نیـم و تـۆ ژنیـت" زۆرگـرژ و تـووڕه بـوو. سوپایه‌کی زه‌بـه‌ڵاحی به به‌هـێزتـرین چه‌کـی قـورسەوە به‌ره‌و لوڕسـتان به‌ڕێکرد. ده‌ستیان لە هيچ کەسێک نه ده‌پاراست و به سه‌دان منداڵ و ئافره‌ت و پیری بێ گوناهـیان کوشت، به ده‌یان ئاوایی لوڕستانیان کاولکرد و تەر و وشکیان سوتاند، تـاڵان و دزییـان کرد و سیاسەتی قـێزەوەنی، سـەر بـۆ ئـێـمە و مـاڵ بۆ ئێـوە و زەوی سوتمـاکـیان جـێبەجـێکـرد. به‌ڵام له‌گـه‌ڵ ئه‌وه‌شـدا سه‌رکـه‌وتنیـان به ده‌سـت نه‌هـێنا و نه‌یان توانی شاخه‌کانی دەڤـەری لورستان بگـرن. شۆڕشگێره‌کان له دیـوی گه‌رمیانی باشووری کوردستانـدا ڕیـزه‌کانی خۆیـان ڕێکخسته‌وه و دووبـاره هـاتنـه‌وه بۆ دیـوی لورستان و له چه‌ند قۆڵێکەوە هێڕشیان کرده سه‌ر سۆپاکه‌ی شای ئێرانی داگیرکەر و زه‌بـرێکی کاریگه‌ر و زیانێکی زۆریان بە سوپا بەزیوەکەی ئیران گەیانـد. شای ئێران که زانی ئەستەمە کە بتوانێت به زه‌بـری هـێز و لەشکـركێشی بەسەر شـۆڕشگـێڕاندا زاڵ بێت و کۆتایی بە شۆڕشەکەی لوڕستان بهـێنێـت. کە شەڕی پـارتیـزانییان دەکرد. شای درۆزن دووباره که‌وته فـڕوفێڵ کردن و سوێندخواردن و به‌ڵێنی درۆ و پیلانێکی چەپـەڵ و گـڵاوتـر. ئه‌مجـاره‌یـان ویـسـتی لـه رێـی ئـایـین و دڵـپـاکی و خـۆشــبڕوایی قەدەم خـێر و فەرماندەکانی شۆڕشەکە بخه‌ڵه‌تێنێت. شا شانـدێکی تری بۆ لای قـه‌ده‌م خـێر نارد، کە پێکهـاتبوون لە چەنـد مەلایـەک و چەنـد سەرۆک هـۆزێکی کـورد، که نامه‌یه‌کی تری بۆێ پێـیانـدا ناردبوو، هه‌ر به ئه‌م شانـدەدا، نوسخـه‌یه‌کی قـورئانی به دیاری بۆ قـه‌ده‌م خـێر ناردبوو، کە له‌سه‌ر به‌رگی یه‌که‌می قورئانه‌که‌دا، شـای درۆزن مـۆری شـوێن ده‌ستی خـۆی له‌سه‌ر مـۆرکردبوو، تا بڕوای پێبکه‌ن و دڵنیابن، گـوایه شـا مـۆسوڵـمـانێکی له خـواتـرسه و ده‌سـتی به ئـه‌م قـورئـانـه‌دا داوه و نـێـتی پاکه و قورئانه‌که‌ش شاهیده. ئه‌وه‌شی بۆ نووسیبوو، که دووبارە بڕیاری لێبووردنی گـشتی دەرکردووە، کە بەبێ مەرجێک هه‌موو چـه‌ک هـه‌ڵگرێک ده‌گرێته‌وه. لـێپێچـینەوەش لەگەڵ هـیچ چەکـدارێکـدا ناکـرێـت. هه‌مـووشـتان ده‌گـه‌ڕێنه‌وه بۆ نـاو مـاڵ و منـداڵی خۆتـان. و لورسـتانیـش له جـاران ئاوه‌دانـتر ده‌کـه‌ینـه‌وه.\nسوپای دڕنده‌ی و رەگەزپەرستی ئێران، هه‌ر له یه‌که‌م شەوی خـۆبەدەستەوەداندا، بە نامەردی زۆربه‌ی شۆڕشگـێڕه‌کانیان کوشـت. قـه‌ده‌م خـێر و" ١٧" له سه‌رکـرده‌کانی شۆڕشه‌که‌شیان نـاردن بـۆ تـاران، لە دوای ڕۆژێـک هـه‌ر (١٧) سـه‌رکـرده‌کـەیـان له سـێـداره دا. هه‌نـدێـک ده‌ڵـێن نـامـه‌ردانه پـرچـی قـه‌ده‌م خـێریـشـیان به‌ست بـه کـلکی هـێسترێکی چه‌مووشه‌وه، رایکرد و قەدم خێری ڕاکـێشا. هه‌موو گیانی شکا و خوێنی لێ ده‌چـۆڕایه‌وه. ئینجا خستیانه زینـدانی تارانـەوە. رۆژانە ئەشکەنجـەی جەستەیی و دەروونیان دەدا. به‌ڵام قـەدەم خـێر زۆر ئازا و خۆڕاگربوو. داوای لێبووردن و به‌زه‌یی لێ نه‌کردن. لە بەندیخانەدا، نه‌خۆش که‌وت و له ماوه‌یـه‌کی زۆر که‌مـدا، ئه‌م شێره‌ژنە شـۆڕشگـێرە سه‌رکـرده‌یه‌مـان، لـه زینـدانـی تارانـدا، به سـه‌ربـه‌رزی و بە مـه‌ردی لە ساڵی (١٩٢٩) ز کۆچی دوایی کـرد. شانـازی و سه‌روه‌ریی و شکـۆداری بۆ کـورد و کوردسـتان و نه‌مـریشی بـۆ خـۆی تـۆمـارکـرد. تەرمەکـەشـیان لـە گـۆڕسـتانی شـاری (کەربەلا) ناشت. تا ئەمڕۆ هـیچ زانیارییەک لە بارەی شوێنی مەزارەکەیەوە نازانین.\nبە دەیـان شیعـری ستایش و گـۆرانیش بەسەر جـوانی و شـۆڕشگـێڕی و قـارەمانێتی قەدەم خـێردا هەڵدراون کە تا ئەمڕۆش فەیلییەکان بە خۆشییەوە گوێ لەو گۆرانییانە دەگـرن. دەنگخۆشەکانیشیان بە ئاوازەوە دەیان ڵێنەوە. نووسەری ناسراوی کوردمان دکتـۆر (زوهـیر عەبـدولمەلـیک) دەڵـێت:"لە سـاڵانی حەفـتاکـانی سـەدەی رابـردوودا، شریتێکی تۆمارکراوم دەستکەوت، کە گۆرانییەکی بۆ بەرزڕاگرتنی یادی شۆڕشگێڕی فەیلی قەدەم خێری لەسەر تۆماکراوە، کە گۆرانییەکی ناوچەی (بابی) یە کە دەکەوێتە لـوڕسـتانی ئـەوپـەڕی باشـووری رۆژهـەڵاتی کـوردسـتان" ئەمـەش دەقـی وشەکـانی گۆرانییەکەیە، کە نووسەر زوهیر عەبدولمەلیک لە دیالێکتی فەیلییەوە وەرگێڕاوە بۆ سەر زمانی عەرەبی. منیش لە زمانی عەرەبییەوە وەرمگێڕایە سەر زمانی کوردی:


دەسبەسەرکرانی چوار هاووڵاتیی کورد درێژ کرایەوە - کۆمەڵە سوێیس\nدەسبەسەرکرانی چوار هاووڵاتیی کورد درێژ کرایەوە\nسنە؛ ماوەی دەسبەسەرکرانی چوار هاووڵاتیی کورد درێژ کرایەوە\nماوەی دەسبەسەرکرانی چوار هاووڵاتیی کورد بە ناوەکانی "ئارەش منبەری"، کوڕی "حوسێن"، "زانیار منبەری"، کوڕی "ئەمانوڵڵا"، "سەیوان منبەری"، کوڕی "حیشمەت" و "میلاد منبەری"، کوڕی "محەممەد"، خەڵکی گوندی "نییەر" سەر بە سنە، بۆ دووهەمین جار درێژ کرایەوە.\nبە وتەی سەرچاوەیەکی ئاگادار، ڕۆژی دووشەممە ٦ی بەفرانبار، بنەماڵەی ئەو چوار هاووڵاتییە بۆ ئاگاداربوون لە چارەنووسی کوڕەکانیان سەردانی ئیدارەی ئیتلاعات و دادگای ئینقلابی سنەیان کردووە و پێیان ڕاگەیندراوە کە ماوەی دەسبەسەرکرانی کوڕەکانیان درێژ کراوەتەوە.\nئەو سەرچاوە ئاگادارە هەروەها وتی: "ئەمە بۆ دووهەمین جارە کە ماوەی دەسبەسەرکرانی ئەو چوار هاووڵاتییە درێژ دەکرێتەوە".\nبە وتەی ئەو سەرچاوەیە ئەو چوار هاووڵاتییە لە ماوەی دەسبەسەربوونیاندا تەنیا یەک جار پەیوەندیی تەلەفۆنییان لەگەڵ بنەماڵەکانیان هەبووە و لە مافی "دەسپێڕاگەیشتن بە پارێزەر" و "چاوپێکەوتن لەگەڵ بنەماڵەکانیان" بێبەری بوونە.\nسەرلەبەیانیی ڕۆژی یەکشەممە ٢٣ی خەزەڵوەر، هێزە ئەمنییەتییەکان بەبێ نیشاندانی بەڵگەی یاسایی هێرشیان کردبووەوە سەر بنەماڵەی ئەو چوار هاووڵاتییە و ناوبراوانیان دەسبەسەر کردبوو.\nهێزە ئەمنییەتییەکان لە کاتی دەسبەسەرکردنی ئەو چوار هاووڵاتییە دەستیان بە پشکنینی ماڵەکانیان کردبوو و هەروەها ناوبراوانیان دابووە بەر ئەشکەنجە و لێدان.\nهەروەها ئەو هێزانە کەلوپەلی کەسیی ئەو چوار هاووڵاتییەیان وەکوو کامپیوتێر و مۆبایلەکانیان لەگەڵ خۆیان بردووە.\nهەتا ئێستا لە هۆکاری دەسبەسەرکردن و تۆمەتە وەپاڵدراوەکانی دژی ئەو چوار هاووڵاتییە زانیارییەکی ورد لەبەر دەستدا نییە.


نووچە نێت | ڕاستگۆیی بێ لایەنی| واتا و کورتەیەک لە مێژووی توندوتیژی لەسەر بنەمای جێندەر\nسەرەتا بە گرنگی دەزانم بەکورتی تێرمی (جێندەر-Gender) شیبکەمەوە، دواتر دەچمە سەر هەندێک لایەنی تری جیاکاری و توندوتیژی لەسەر بنەمای جێندەر. (تێرمی جێندەر) لە کۆتایی شەستەکان و سەرەتای حەفتاکاندا لەگەل شەپۆلی دووهەمی فێمینیزم هاتە کایەوە و لەلایەن فێمینیستەکانەوە وەک ئامرازێک بۆ شیکار و تێگەیشتن لە پەیوەندیەکانی نێر و مێ و دابەش بوونیان بەسەر نێرایەتی و مێینایەتیدا بەکارهاتووە. فێمینیستەکان بۆیان گرنگ بووە له و ژوورە داخراوەی ناوی (چارەنوسی بایەلۆجیە) بێنەدەر و بڵێن هەموو ئەم ڕۆڵانە دروستکراوی کولتوری و کۆمەڵایەتین نەک بایەلۆجی. لێرەوە تێرمی جێندەر ئاماژەیە بۆ کردە کۆمەڵایەتی و کولتوری و ژینگەییەکان، کە مرۆڤ بەسەر نێرایەتی و مێینەیەتیدا دابەشدەکرێت و پەروەرده و سۆسیالایز‌ە دەکرێت. لێکۆڵەرانی بواری جێندەر، ئەوەی ژن و پیاو دابەش دەکات کە چی پیاوانەیە و چی ژنانەیە زۆرتر وەک دروستکراوێکی کۆمەڵایەتی سەیردەکەن، نەک وەک کارکردێکی بایۆلۆژی. بۆ نمونە (نێر و مێ) کاتیگۆری سێکسین، بەڵام (نێرایەتی ومێینەیە‌تی) کۆمەڵێک سیفەتن وکاتیگۆری جێندەرین، واتە دروستکراوی کۆمەڵایەتین نەک سروشتی و بایۆ‌لۆژی. (1)\nسیمۆن دی بۆڤوار ؛ فەیلەسوفێکی ئێکستێنتالی و فێمێنیست\nلە کتێبە گرنگەکەی فەیلەسوف و فێمینیستی فەرەنسی سیمۆن دیبۆڤوار لە (سێکسی دووهەم)دا کە دەڵێت: (کەس بە ژنی لەدایک نەبووە بەڵام دەکرێتە ژن) لە ساڵی 1949دا و چەند دەیەی دواتریش دەیان فێمینیستی بەرجەستەی جیهانی لەسەر ئەم تێزەوە شیکاری و جیاوازی تێرمەکانی سێکس و جێندەریان هێنایە بواری لێکۆڵینەوەوە. کاریگەری بیروڕاکانی ئەم خانمە زۆر گەورەبوون بەسەر شەپۆلی دووهەمەوە هەر لەوەی کە دەڵێت: (بوونی ژن تەنها ئەوێکی ترە لە دونیایەکی نێرسالاردا، پێناسە دەکرێت و جیادەکرێتەوە بەپێی خواستی پیاو، نەک پیاو لە پەیوەندی بە ژندا). هەربۆیەش لێکۆڵەران و نوسەرانی فێمینیست تەنانەت لەنێو دروستکراوە سیمبۆلیە ئەدەبی و کولتوریەکانیشدا  دەگەڕان، دەیانبینی، تێزەکانی دۆبۆڤوار تەواو ڕاستە لەبارەی جیاکاری جێندەرییەوە. (2)\nبۆ تێگەیشتن لە جیاکاری جێندەری و دروستکردنی (ڕۆڵە جێندەرییەکان) لە بواری کارکردن، سیاسەت، خێزان، یاساکان و زۆر بواری تردا، گرنگە سەفەرێکی کورت بەناو مێژوودا بکەین، هەرچەند کاتی زۆردەوێت و بەم گوتارە لەسەر ئەم پرسە گرنگە، زۆر ئەستەمە تەواوی ئه و وێنایەمان بۆ دروستبکرێت کە تێگەیشتنێکی قووڵ و هەمەلایەنەمان بداتێ لەسەر پرسی ژن و جیاکاری جێندەری، بەڵام ئێمە دەکرێت لە چەند وێستگەیەکدا بە مەبەستی دەستکەوتنی بیرۆکە‌یەکی گشتی لەسەر ئەم پرسە، هەندێک ڕووداو و فینۆمێن بەکاربهێنین بۆ شیکاریکردن و ناساندنی باسەکە.\nمێژوونوسان سەرەتاکانی دروستبوونی ژیانی بەکۆمەڵ و سەرهەڵدانی ڕۆڵ و جیاکاری جێندەری بۆ دروستبوونی گوند و شارۆچکەکان دەگەڕێننەوە، لەکاتی شۆڕشی کشتوکاڵیدا، کە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا دروستبووە. پێیانوایە کە پێشتر مرۆڤی کۆن بە دوای ڕاوکردن و لێکردنەوەی بەروبوومی درەختەوە بووه و ژیانێکی زۆر سەرەتایی ژیاوە. لەم جۆرە ژیانەدا ژن و پیاو پێگەیان زۆر جیاوازی نەبووە، بەوەی ژن بەدوای کۆکردنەوەی بەروبوومەوە بووە و پیاویش ڕاوی کردوە. بەڵام دواتر بەهۆی ماڵیکردنی ئاژەڵ و چاندنی دانەوێڵەوە، جێگیردەبن لە شوێنەکاندا و گرووپ و کۆمەڵی جیاوازی مرۆڤایەتی دروست دەبن. لێرەوە پێداویستییەکانی مرۆڤ و داهێنانەکانی ئاڵۆزتر دەبن. به و مانایەی گۆڕانکاری و پێشکەوتن لەئامرازەکانی بەرهەمهێنانی کشتوکاڵدا دەبێتە دروستبوونی گۆڕانکاری لە پەیوەندی جێندەریدا. لێرەوە دروستبوونی ڕۆڵە جێندەرییەکان بەوەی کێ چی بکات و چۆن خۆیان بەڕێوەبەرن، خوازیاری پەیوەندی نوێ دەبێت لە مرۆڤەکان. (3)\nشۆڕشی کشتوکاڵی کە زانیاری زۆر ورد لەبەردەستدا نییە لەبارەیەوە، بەڵام گوایە لە نێوان ساڵانی نێوان پێنج هەزار تاوەکو هەشت هەزاری بەر لەڕۆژمێری زاینی ڕوویداوە. لێکۆڵەرانی فێمینیست ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە بەهۆی جێگیربوونەوە، چوونەدەرەوەی ژن کەمدەکرێتەوە، پیاوان کاری کشتوکاڵ دەکەن و ژنانیش کاری لێنانی خواردن و منداڵ بەخێوکردن و دانەوێڵە هەڵگرتنەوە. لێرەوە جیاکارییەکان و نۆرم و بەها کولتوریەکان فۆرم وەردەگرن. به و مانایەی بە پێی زیاتر جێگیربوونی مرۆڤ لە یەک شوێندا و دواتر دروستبوونی شار و میلیتاری و ئیمپراتۆر و فیرعەون و مەلیک و ئاغا و دەرەبەگ، تا دەگاتە سیستەمی سەرمایەداری، ئەم ڕۆڵە جێندەری و جیاکاریانە تیایاندا ڕەنگدەداتەوە و بەپێی کات و شوێن گۆڕانکاریان بەسەردا دێت.\nکاتێک جیاکارییەکان و دروستبوونی پەیوەندی خێزان و ماڵ و شار و دەوڵەت دێتە ئاراوە، خورافەی جۆراوجۆر لەسەر ژن دروست دەکرێت. بۆنمونە ئەوەی کە؛ ژن سەرچاوەی فیتنە و دروستکردنی حەزی سێکسین لە پیاودا و پێویستە کۆنترۆل بکرێن. هەروەها کاتێک پرسی میراتی دێتە کایەوە، بەهەمان شێوە مەسەلەی پاکیزەیی ژن و توانای منداڵخستنەوە، بوونە سیفاتی سەرەکی ژن. بە پێچەوانەی پیاوانەوە کە پێویست نەبوو پاکڕەوشت و پابەندبن بە ژنێکەوە بەڵکو فرەژنی کارێکی ڕێگە پێدراو بوو بۆ پیاوان. ئاینی ئیسلام لێرەدا فرەپیاوی لە ژن قەدەغە دەکات چونکە پرسی باوکایەتی دەخاتە ژێر پرسیارەوە بەوەی، کێ باوکی ڕاستەقینەی منداڵەکەیە و میراتی و موڵکداری و زۆر شتی تر پابەند دەکرێت بە ملکەچی و پاکیزەیی و خستنەوەی منداڵ له یەک پیاو. هەرچەند هەندێک لەم دابونەریتە نێرسالارییانە بەر لە ئیسلامیش لە ئارادابووە بەڵام کە ئیسلامیش دێت ئەمانە شەرعیەت پێدەداتەوە و پێداگیری لێدەکات. له زۆر بەشی نیمچە دوورگەی عەرەبی، تەنانەت بەر لە ئیسلامیش ژنانی سەر بە چینی باڵا دادەپۆشران، بۆئەوەی لە ژنانی هەژار و چینی خوارەوە جیابکرێنەوە و پارێزراو بن. داپۆشراوی بەمانای جیاکاری بوو لە نێوان ژنی بەڕەوشت و بەدڕەوشتدا. ئەمە هەر لە کاتی سۆمەریەکانەوە لە سەدەی سیازدەهەمی پێش زایندا هەبووە و نیشانەی پێگەی بەرزی ژن بووە، بەڵام لە بنەڕەتدا جیاکاری بووە لە نێوان ژناندا کە بەهۆی ئه و جیاکاریە چینایەتییەوە  لە نێوانیاندا دروستبووه.(3)\nسەرهەڵدانی موڵکایەتی تایبەتی و دروستبوونی ئابووری و بازرگانیکردن و چون بۆ شەڕ و دروستبوونی سوپاکان جیاکاریەکی گەورەی جێندەری بەدوای خۆیدا دەهێنێت، لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست. هەڵبەت کەم تا زۆر لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر جیاوازبووە. دروستبوونی شارستانیەتەکان و بیرۆکراسیەت و زمان و یاساکان، نایەکسانی جێندەری و هەروەها کێشەی کۆیلەداری کە لە زۆرێک لەم وڵاتانەدا کۆیلەیان بەکاردەهێنا بۆ کارکردن که زۆرجار ژنان ئه و ئیشانەشیان لەدەستدەدا کە پێشتر هەیانبوو، ڕۆلی خوازراوی تری هێنا لەگەڵ خۆیدا.. هەربۆیەش ئاڵۆزبوونی سیستەمی حوکمڕانی هێزی زیاتری دایە پیاو و خوازیاری ئەوەبوو پیاو لەدەرەوەی ماڵ ڕۆڵی پێبدرێت و ژنیش لە ماڵەوە. بەهەمان شێوە پیاوی خوێندەوار بره و پەیدا دەکات و خوێندن تا چەندین سەدە بۆ زۆربەی ژنان فەراهەم نەبووە. لێرەوە گرنگی پیاوی خوێندەوار بۆ بەڕێوەبردنی بیرۆکراسیەتی دەوڵەت بایەخی تایبەتی هەبووە.\nهەڵبەتە هەندێک لە ژنانی سەربە چینی باڵا دەبوونە مەلیکە و فیرعەون، بۆ نمونه لە میسر، یاخود لە کەنیسە و مەعبەدەکاندا کاریان دەکرد. بەڵام لە سۆمەری کۆندا هەزارو دووسەد ساڵ تاوەکو سێ هەزارو پێنج سەد ساڵ پێش زاین (35001200)  ناوچەیەکی زۆر ئاوەدان و پێشکەوتووبووە لە ڕووی پیشەسازییەوە ژنان و پیاوان تاڕادەیەک وەک یەک کاریانکردووە، بەڵام ژنان مووچەیان کەمتربووە لە پیاوان. هەرچەند ژن دەیتوانی ببێتە شاژن، بەڵام هەیمەنەی پیاو زیاتر دەبێت. بێگومان لە چاخی برۆنزەوە کە چەک و کەرەستەی جەنگی دروست دەبێت، وە سوپا دروست دەبێت ژن ڕێگەپێدراو نییە بەشدار بێت. بەهەمان شێوە ئەم کێشە و پەراوێزخستنەی ژنان لە کاتی ئاشووریەکانیشدا هەزار تاوەکو هەزارو نۆسەد ساڵ (10001900) پێش زاین هەیە و گەشەکردنی ئابووریان و دروستبوونی موڵکایەتی تایبەت دەکاتە ئەوەی هێرش بکەنە سەر وڵاتانی دراوسێ. مێژوونوسان له و باوەڕەدان کە پابەندبوونی ئاشوورییەکان بە بازرگانی و موڵکایەتی تایبەت و حەزیان بە جەنگ هۆکاربووە بۆ هەیمەنەی پیاو و چەوساندنەوەی ژنان. ژنان لەم سەردەمەدا بۆیان نەبووە میراتیان بەرکەوێت، خانوبەرەیان نەبووە، وە لە ڕۆڵی ناوماڵ زیاتر ماف و ئازادیان نەبووە. (4)\nبەهەمان شێوە لە چاخی بڕۆنزدا کەرەستەی بەرهەمهێنان و گەشانەوەی بازرگانی لە ئەوروپاش سەرهەڵدەدات. بەتایبەت لە شارستانیەتی ڕۆم و یۆنانی کۆن. ژن چەند ڕۆڵێکی هەبووە لە پیشەسازیدا کە تاڕادەیەک سەربەخۆیی پێداوە. بەڵام یۆنان لە یاساکان و پەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکانیدا زۆر پیاوسالاربوون. تەنانەت ئەمە لە نوسینی فەیلەسوفەکانیاندا ڕەنگیداوەتەوە. فەیلەسوفێکی وەک (ئەرستۆ) لەوە باوەڕەدا بووە؛ کە پیاو لە ڕووی جەستەیی و ئەقڵیەوە لە ژن باڵاترە و ترۆپکی پیاوەتین و دەبێت ژن نزمتربێت لەوان. (3)\nتابلۆیەکی ناوەڕاستی سەدەی پانزە – سووتاندنی ژنەکان بەناوی جادووگەری – سویسرا – ڤیل ساو 1447 – هونەرمەند نەناسراوە.\nبێگومان لەسەدەی چواردەوە تا سەدەی هەژدە، گۆڕانکاری گەورە لە پەیوەندیەکانی کار و سەرمایە و چینەکان و گەشەی پیشەسازی گۆڕانکاری ئاڵۆزتر و گەورەتری بەدوای خۆیدا هێنا. ئاین لەلایەکەوه، بۆ نمونە لە خۆرئاوادا تەواو دەسەڵاتی هەبوو بەسەر باری کەسێتی و ژنی کردبووە پله دوو. لەزۆرێک لەم وڵاتانەی ئەورووپا ژنانیان دەسوتاند بۆ چەند سەدەیەک لە ژێرناوی ئەمانە (جادووگەرن) لەکاتێدا ئەمانە ئه و ژنانە بوون کە لە کڵیسا هەڵگەرابوونەوە. توندوتیژی دژی ژنان، بەهۆی ژنبوونیانەوە لەهەموو سەدەکاندا فۆڕمی کۆن و تازەی تری دێته سەر و هەر لە پرسی جیابوونەوە، هاوسەرگیری، منداڵ و میرات و دەستدرێژی سێکسی، کوشتن و سوتاندن و سەرپەڕاندنەوە بیگرە تا بێبەریکردنیان لە خوێندن و بێکارکردنیان و پەراوێز خستنیان. هەربۆیەش لەکات و شوێنی جیاوازدا ژنان بە شێوازی جیاواز گوزارشتیان لە ژێردەستەیی خۆیان کردووه  و خەباتیان کردووە.\nبۆ نمونە کاتێک کۆیلەداری دێتە ئاراوە، لە ئەوروپا ژن خۆیان دەشوبهێنن بە (کۆیلە) هەر ئەوەی کە ئێمە ئەمرۆ ئەم وشەیە بەکاردەهێنین کە دەڵێین؛ ژن کراوە بە کۆیلە. دروست لەوەوە سەرچاوەی گرتووە کە ژن بۆ ئەوەی بتوانێت هەستی خۆی دەرببڕێت، لەسەر ئه و زوڵمەی لێی دەکرێت، خۆی وەک ئه و کۆیلەیە سەیرکردووە که لەماڵەکاندا و شوێنە خراپەکاندا بە زۆرەملێ و بێگاری پێکراوە و فرۆشراوە لە بازاڕەکاندا. ژن بەردەوام ناچارکراوە پابەند بێت بە یاسا و بەها و نۆرمەکانی نێو کۆمەڵگا کە دروستکراوی پیاون. (سوزان ئەنتۆنی) خانمە فێمینیستی ئەمریکی لەسەدەی نۆزدەدا دەڵێت: (ژنان دەبێت دەنگدانەوەی پیاوان بن، ئەگەر ئەوە نەکەن ئەوا سەریان دەبڕن)… مەبەست لەم دێرە ئەوەیە ئه و ژنانەی کە دەیانەّوێت لە دەرەوەی ئه و ڕۆڵەی کە پیاو پێیاندەبەخشێت بوونی خۆیان بسەلمێنن، بێدەسەڵات دەکرێن و بێدەنگ دەکرێن. لێرەدا (سەربڕین) سیمبۆلیکە بۆ گەڕانەوە بۆ چیرۆکی سەربڕینی (میدۆسا)، ئەم فیگورە کە زۆرجار ناوەکەیمان بیستووە تەنانەت وەک ئاماژە لە خۆرئاوادا زیاتر بۆ هێرشکردنە سەر ژنی ئازا و سەربەخۆ پێی دەڵێین مێدۆسا. ئەم فیگورە زۆرتر لە داستانی (ئیلیاد)ی (هۆمەر) دا ئاماژەی پێدراوە کە باس لە خواوەندە گریکەکان دەکات و زۆرتر سەر بە میتۆلۆژی یۆنانی کۆنە. دواتر ڕۆمانەکان کاری زیاتر لەسەر ئەم فیگورە دەکەن و لە میتامۆرفۆزەکانی (ئۆڤید)دا بەتەواوی داستانی مێدۆسامان بۆ دەردەکەوێت.(5)\nچیرۆکەکە بەم شێوەیەیە، (نیپتۆن)ی خواوەند، میدۆسا دەبینێت و حەزی لێدەکات، وە پێیوایە مادامەکی ئەم خواوەندە، کەواتە دەسەڵاتی هەیە بەسەر جەستەی میدۆسادا، هەربۆیەش لە پەرستگاکەی (مینێرڤا)دا دەستدرێژی سکێسی دەکاتە سەر. (مینێرڤا) بەمە زۆر توڕەدەبێت و له و باوەرەدابووە، کە پەرستگاکەی پیسبووە، لە پاکی چۆتەدەر. لەم حاڵەتەدا لەجیاتی لۆمەکردنی (نیپتۆن) دێت و (میدۆسا) دەکات بە (دەعبا) کە قژەکانی مارن، کاتێک پیاو سەیری دەکەن دەترسن لەجیاتی ئەوەی حەزیان بچێتە سەری. بەڵکو بە سەیرکردنی چاوی دەبنە بەرد. دواتر تەنانەت مینێرڤا قەڵغانێک دەداتە پێرسیۆس ولەکاتی خەوتندا سەری دەبڕێت، بەمەش پیرسیۆس وەکو ئامرازێک سەری مێدۆسا بەکار دێنێت بۆ تێکشکاندنی دوژمنەکانی. هەڵبەت سەربڕینی مێدۆسا تەنها کارێک نەبوو کە بەرانبەری ئەنجامدرا، بەڵکو دەستدرێژی سێکسیش کرابووە سەری. لێرەوە توندوتیژی دژی ژنان، داگیرکردنی جەستە و دەستدرێژی کردنە سەریان مێژوویەکی زۆر کۆنی هەیە. چیرۆکی مێدۆسا وەک ژنێک کە سەری پەڕێندراوە و دەستدرێژی کراوەتە سەر، تا ئەم سەدەیەش بەردەوام لە کۆنتێکستی جیاوازدا بەرهەمدەهێنرێتەوە. (5)\nلە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، کاتێک کە ژنان خۆیان ڕێکخست وداوای مافی دەنگدانیان دەکرد، هونەرمەندە پیاوەکانی ئه و سەردەمە لە کاریکاتێر وتابلۆکانیاندا بە شێوەیەکی گاڵتەجاڕانە وێنای ئەم ژنانەیان دەکرد و وەکو مێدۆسایەکی خەتەر، وەحشی و سەر ماراوی وێنایان دەکردن. بێگومان لەزۆر کات و شوێنی تردا لە خۆرئاوادا وێنای مێدۆسا بە شێوازی جیاواز بەرهەم هاتۆتەوە لە ئەدەب، هونەری نیگارکێشی، فیکری سیاسی و کولتوری گشتیدا وەک فیگورێکی خەتەر، وەحشی و هار و دژە پیاو، کە پیاو لە پیاوەتی دەخات.\nلە کاتێکدا بەم شێوازە لە وێناکردنی (مێدۆسا) ئەوەیان لە هۆشیاری گشتیدا سڕیبووەوە، کە (نیپتۆنی) خواوەند پیاوێکی دەستدرێژکاری سێکسیە و تاوانبارە، ئەوە مێدۆسایە کە قوربانیە. ئەم جۆرە لە وێناکردن لە حەفتاکانی سەدەی بیستدا دێتە ژێر پرسیار لە لایەن فێمینیست و شاعیر و نوسەرە خۆرئاواییەکانەوە، بەوەی کە چیرۆکە ڕاستەقینەکە دەخەنەوەڕوو لە ڕێگەی شیکاری مێژوو، تێکست و نوسینەوەی شیعری ژنانە کە میدۆسا وەک خۆی بەرهەمدەهێننەوە.. هەروەها دواتر لە هەشتاکانیشدا بزوتنەوەی شەپۆلی دووهەمی فێمینیستی زۆرێک لە مێژوونوسەکانی باس له و دەست درێژییە سێکسیە دەکەن کە کراوەتە سەر مێدۆسا، کە بۆ بێدەنگکردنی ژن لە ئارادایە و سەرچاوەکەی دەگەڕێننەوە بۆ ئەم جۆرە داستانانە. کاتێک مێدۆسا سەری لێدەکرێتەوە، چاو و دەمی دادەخرێت، کە مانای بێدەنگکردن ونابیاناکردنی ژنە هەم لە ڕێگەی دەستدرێژی و دواتر کوشتن و نابیناکردنی. (5)\nلەڕاستیدا تاوەکو حەفتاکانی سەدەی بیستەم، پرسی دەستدرێژی ژن وەکوو تاوان سەیر نەدەکرا، هەم پیاوان بە مافی خۆیان دەزانی دەستدرێژی بکەنە سەر ژن و هەم ژنانیش دەنگێکی وەهایان نەبوو لەدژی ئەم تاوانە. بەڵام لەگەڵ (شەپۆلی دووهەمی فێمینیستی) و دروستبوونی زمانێکی ئەکادیمی کە ژنان تەعبیر لە چەو‌ساندنەوەی خۆیانی پێبکەن، هەموو ئەم پرسیارە گەورانە لە دایکبوون. کەوتنە هەڵدانەوەی لاپەرەکانی مێژوو، داستانە دروستکراوەکان کە پیاوان تیادا خواوەندن و ژنان وەک جەستەی داگیرکراو و بە وەحشکراو وێناکراون، هەموو ئەمانە هاتنە ژێر پرسیاری گەورەوە.\nبەهەمان شێوە فەلسەفە و مێژوی خۆرئاوا کە ژن تیایدا هەم خراپ وێناکراوە و هەم پەراوێزخراوە؛ کتێبە ئاینی و بەناو پیرۆزەکان کە پلەدووی و جیاکاری جێندەری بەرهەمدەهێننەوە هاتنە ژێر پرسیاری گەورەی فێمینیستەکان. تەنانەت لەبارەی زانستەوە خانمە فێمینیست و ئەکادیمی بەریتانی (لین سیگاڵ) له و باوەڕەدایە که؛ لە زۆربەی سەردەمەکاندا ژن و زانست وەکو دوو دژی یەک مامەڵەدەکران، تەنانەت هەر ژنان خۆیان بدایە لە قەرەی زانست و زانیاری مەترسی ئەوەی هەبوو کە مەهزەلە بکرێن و هەڵدرێنە دەرەوەی کۆمەڵگە. یان لە باشترین حاڵەتدا وەک خاتوو (لین) دەڵێت؛ ژنان دەبوایە ڕەگەزی خۆیان وازلێبێنن، بۆنمونە لە سەدەی هەژدەدا، هەرچەندە گەشەی ئایدیا و ئەوجی ڕۆشنگەری بووە، نمونەی فەیلەسوفی فەڕەنسی (ڤۆڵتێر) دێنێتەوە کاتێک ستایشی (ئیمیل دو شاتلێت) دەکات کە فیزیای (نیوتنی) پەرەپێداوە و ڤۆلتێر دەڵێت: (ئەم ژنە پیاوێکی مەزنە تەنها کێشەیەک هەیەتی ئەوەیە کە ژنه، ژنێک کە نیوتنی شیکاری و وەڕگێراوە، لە یەک وشەدا پیاوێکی زۆر مەزنە). ئەمە لە کاتێکدا بووە کە (خاتوو ئیمیل دوشاتلێت) هاوکار و خۆشەویستی ڤۆلتێر بووە بۆ ماوەی پانزدە ساڵ لەدەرەوەی هاوسەرگیری! (6)\nلێرەوە بۆمان دەردەکەوێت کە مێژووی چەوسانەوە و پەراوێزخستن و بێدەسەڵاتکردنی ژنان لە دونیادا، لە کات و شوێنی جیاوازدا هۆکار و ئاستی جیاوازی هەیە. لەهەمان کاتدا لێکچوون و نزیکایەتی زۆریشیان هەیە، بۆ نمونە گەر سەیری بەشێک لە ئایەتەکان، پرۆگرامی سیاسی حیزبەکان، یاساکان و سترەکتوری دەسەڵاتە یەک لەدوا یەکەکان بکەین، بۆمان دەردەکەوێت، کە جیاواز لەوەی ئەمانە کایەی پیاوانەن، بەڵکو ئه و ماف و ئازادیانەی کە ئەوان بانگەشەی بۆ دەکەن زۆر ڕووکەشن و لە کۆمەڵێک کڵێشە و ڕیتۆریک زیاتر نین. لەهەمان کاتدا لەبەرژەوەندی خۆیانەوە دەسەڵات و پێگەی ژن کەمدەکەنەوە لە هەموو بوارەکانی ژیاندا. هەر کاتێک ژنان وەکو خۆیان دەیانەوێت خەبات بکەن و باس لەماف، ئازادی، چەوسانەوه و توندوتیژی پیاوان بکەن لە دژیان، دەکەونە ژێر ڕەخنە و تانه و تەشەر و تەنانەت هێرشەوە و پێیان دەوترێت دژە پیاو، نەزان، گێل، یاخود تێکدەر، فیتنە و خوڵقێنەری جیاکاری جێندەری.\nلەم سەفەرە کورتەمان بە نێو مێژوودا و هێنانەوەی هەندێک نمونە و شیکاریکردنیان ئەوەمان بۆ ڕووندەبێتەوە، کە جیاکاری جێندەری، توندوتیژی و چەو‌سانەوەی ژنان مێژوویەکی کۆنی هەیە و درێژبووەتەوە بۆ ئێستامان. سەرەڕای خەباتی ژنان بۆ ئازادی و سەربەخۆبوونیان و بەشداری هاوتایان لەگەڵ پیاودا لە هەموو بوارەکاندا، بەڵام بەردەوام وەلانراون و ڕۆڵیان بەرتەسک کراوەتەوە.\n1-Lynne Segal Why Feminism? Gender، Psychology، Politics-Polity Press 1999\n4-Eds; Nikki R. Keddie، Beth Baron Women in Middle Eastern History: Shifting Boundaries in Sex and Gender; – Yale University Press، 1993\n6- Segal، Lynne (2003) Thinking like a man? The cultures of science. Women: a Cultural Review 14 (1)، pp. 1-19.


ئالنگاریكردنی (چالێنجی) قەرزەكانی حكومەت | کوردستان تایمز - Kurrdistan Times\nنمونەیەكی باوی داتا و زانیاریی كۆی بەرهەمی ناوخۆیە، كە بە جی دی پی (GDP) ناسراوە. ساڵانە وڵاتان بەهای تەواوی ئەو كاڵا و خزمەتگوزارییانەی بە شێوەیەكی یاسایی بەرهەمیانهێناوە دەدۆزنەوە، بە دۆلار دەیشكێننەوە و ناوی دەنێن جی دی پی. دواتر كۆی بەرهەمی ناوخۆ دابەشی سەر دانیشتوان دەكەن، داهاتی تاكەكەس دەدۆزنەوە. وردەكارییەكی زۆر لە دۆزینەوەی ئەم پێوەرەدا هەیە، لەوانە نرخ. ئەگەر نرخی نەوت بەرز ببێتەوە، ئەوا كۆی داهاتی ناوخۆ زیاد دەكات، ئەو كاتەش كۆی داهاتی تاكەكەس زیاد دەكات. زیادبونی لەم چەشنە نابێتە مایەی دڵخۆشیی ئابوریناسان، چونكە زیادبونەكە لە نرخەوەیە نەك لە بەرهەمهێنانەوە (واتە روكەشییە نەك راستەقینە)، كەچی رەنگە كاكی بڕیاربەدەست وەك بەرزبونەوەی ئاستی گوزەران بیناسینێت.\nئەم پێوەرە سودی زۆرە (كەموكورتیشی هەیە). كۆی قەرزەكانی هەرێم دابەشی سەر 6 ملیۆن كەسی بكە، دەبینیت هەر كەسێك 4,500 دۆلاری بەردەكەوێت (مانگی نزیكەی 400 دۆلار). داهاتی تاكەكەس زۆر نزمە، بەر لە چەند ساڵێك لە مانگی 400 دۆلار زیاتر نەبوو. واتە داهاتی ساڵی كەسێك كە هیچ نەخوات تەنها بەشی قەرزەكانی دەكات. لە ئێستا لەم بڕەش كەمترە.\nقەرز لە چەند كاتێكدا ترسناكە. یەكێكیان ئەوەیە كە بگاتە سەروو ئاستی جی دی پی و بەرامبەر بە نرخی سود بێت، چونكە زۆر بەخێرایی كەڵەكە دەبێت. بۆ ناوچەیەكی وەك هەرێم ترسناكتریشە چونكە نە دەوڵەتی هەیە و نە متمانەی نێودەوڵەتیی. لە هەرێمی كوردستاندا ئەمە رویداوە: بڕی قەرز لە 100%ی كۆی جی دی پی تێپەڕاندووە. دەرئەنجامێكی سادە لێرەدا ئەوەیە بڕیاربەدەستانی هەرێم دەبێت رەخنەباران بكرێن و روبەڕوی لێپَچینەوە بكرێنەوە كە بۆ هێشتویانە قەرز بەو ئاستە زیاد بكات.\nلە وڵاتێكدا كە لە روی سیاسییەوە لە ناوخۆیدا پڕە لە ململانێ، درزێكی گەورە لە نێوان خەڵك و دەستەبژێری سیاسیی هەیە، دەزگای تایبەت بە دۆزینەوەی پێوەری ئابوریی نییە، زۆر شتی تریش، گومانەكە لە راست و دروستی میتۆدی دۆزینەوەی پێوەرە ئابورییەكە نییە بە تەنها، بەڵكو ئەوەشە ئایا لە بنەڕەتدا ئەو داتایە راستە یان بەكاردەهێنرێت بۆ یارییەكی ناشیرین؟\nچاوێك بە داتا و پێوەرەكانی پێشوودا بخشێنە. ئایا راستە 180 هەزار كەس ئەنفال كراون، پێنج هەزار كەس لە كیمیابارانی هەڵەبجەدا شەهیدكراون، زیاتر لە ملیۆنێك فەرمانبەر و موچەوەرگرمان هەیە؟ واز لە ئەنفال و كیمیاباران بێنە، تەنها بونی فەرمانبەری شەبەحیی، كە بە بندیوار ناسراون، لە لیستی موچەدا خۆی واتای ئەوەی یاریی بە ژمارەكان دەكرێت بۆ زۆر شت، یەكێكیان بردنی بودجەی زیاترە.\nئایا ژمارەی دانیشتوان راستە، ژمارەی كورد و عەرەبی ناوچە كێشە لەسەرەكان راستە؟ كەم كەس هەیە بوێرێت بڵێت راستە، چونكە یاریی پێدەكرێت بۆ ململانێی تایفیی و نەتەوەیی.\nئەی داهاتی نەوت و دەروازە سنورییەكان راستە؟ كەم كەس هەیە متمانە بەم داتایەش بكات لەبەر ئەو هۆكارانەی زۆرینە دەیزانن. داتا لە عێراق و هەرێمدا مەبەستی سیاسیی لە پشتەوەیە، بۆیە بەكارهێنانی شێوازی زانستیی لە دۆزینەوەیاندا نرخێكی نییە. هەر بۆیە هەمیشە داتا و زانیارییەكان لەم سیستمانەدا جێی گومانن.\nئەگەر یەك داتا و زانیاریی نیشتمانیی نەبێت جێی متمانە بێت، ئەی بۆچی باوەڕ بە 27 ملیارد دۆلار قەرز بكەین؟\nلایەنی قەرزدەر بە حكومەتی هەرێم كێیە زانیارییەكی گرنگە كەچی ئەمەش نادیار و ناڕۆشنە. لایەنی قەرزدەر بە هەمان ئاست فشار لەسەر قەرزوەرگر دروستناكەن.\nبەدەر لەمانەش، لایەنی داهات ئاستی كەڵەكەبونی قەرزەكە دەستنیشان دەكات. ئەگەر ئێمە دڵنیا نەبین لە قەبارەی داهات و داهاتی پێشبینیكراو لە ئێستا و لای كەم ساڵی داهاتوودا، ئەوا دڵنیاش نابین قەرزەكە سەرەخۆرەیە یان بە كەمترین زەرەر رزگارمان دەبێت لە دەستی.


شیرازنامە (٣) – كولتور مه‌گه‌زین\nبابه‌تی: پێشەوا کاکەیی\t تشرینی یەکەم 19, 2016\nپاش بڵاوبوونەوەی بەشی یەکەم و بەشی دووەم\nبۆ فەتانەی خادم فارس\nسڵاو … لە منی دوورەپەرێزەوە، نەدیوبدییەکی سەرلێشواوەوە، موحیبەتتان عەزر دەکەم. چیتان لێ وەشێرم، نامەوێت وەها تووخنی ئێوەی شکۆمەند ببمەوە. نەک لەبەر ئەوەی، ئێوە نزیکن لە خودای تەعالا، نەک لەبەر ئەوەی لە عیلم و ئەدەب و دونیای عاریفدا ڕۆچوون و، منی کاڵفام، هیچ شتێکی خودا لێک جودا نەکەمەوە. نا شتێکی وەها تووشی من بووە، تەعبیرە لە شاعیرێک، یان گەر سەهووم نەکردبێت و لە دونیابینینی خۆمەوە، بڵێم: عاریفێک، کە ماوەیەک لە نێو دڵی مندا، هاموشۆیەکی بێدەنگی هەیە، هەر وەک چۆن لەم دونیا جەنجاڵییە و ناچیزەی ڕۆحدا، کەسێک بە حەسرەتی ڕۆحگەراییەوە نییە. کچی سەید زادەی ڕۆحبەر … دڵتان هێچ نەڵێت، گەر ئیزن بفەرموون، لەم هەڵیت و پەڵیتەی من دەیبێژم، گەر بە هەڵەدا چووم، بە گەورەیی خۆتان بمانبەخشن و، دەستنووسەکە ڕاست بکەنەوە. هەڵبەت لە ئاست ئێوەدا، پێشوەخت، مەعزەرەت دەهێنمەوە.\nمەولانا شاهین شیرازی\nسەرەتا دەمەوێت ئەوەتان پێ بڵێم: کە هەوەڵ جار، لە ڕۆژبەری: ٩ /٣ / ٢٠١٥ هاتمە خزمەت ئێوە و لەمەڕ حافزی ڕۆحەوە، لە نامەی یەکەممدا، بۆ ئێوەی ڕۆح دوام. بەس لێت نەشارمەوە، لە نێو ئارامگاکەوە، هەمیشە بە دوای ڕۆحی دیکەشدا دەگەڕام؛ کە من، ئەوەی بە دوایدا وێڵ بووم، وەک شاعیرێک و عاریفێک خوێندومەتەوە. بە داخەوە، چووم بۆ سەر چەند گڵکۆیەک و تەماشای نێونیشان و ڕۆژی وەفاتەکانینم دەکردن، لێ ئێوە خۆش بن، هیچ زانیارییەکم وە چنگ نەکەوت، لە حەوشەکەی ئارامگای حافز، نەمدۆزییەوە. جا من لەم نامەیەدا، قسەگەلێکم ڕووی لە ئێوە دەبێت و، گەر خوداش یارمان بێت و، ئێوەش سەغڵەت نەبن، باسی ڕۆح لە ئێوە وەردەگرمەوە.\nڕۆحێکی نادیار، لە پەنای ڕۆحێکی دیاردا:-\nهەمیشە ئیشکالییەتێك هەیە، ئەویش ئەوەیە کە، چلۆن ڕۆحی دیار و نادیارمان بۆ کەشف ببێت. ئایا ڕۆحی نادیار، لە ئەنجامی کەسێکی نادیارەوە دێت، یان جەستەیەکی نادیارەوە دێت، یان کەسێکی دیار و جەستەیەکی زۆر دیاریش هەیە و، لێ زۆر جار ڕۆح دیار نییە. یان ڕوونتر پێتان بڵێم: ڕۆح لە نێو جەستەدا خۆی حەشار دەدات و، ئێمە نامانەوێت بەرجەستەی بکەین. یان هەموو جەستەیەک و جوڵانەوەیەکی ئێمە، بە ئاگایی ڕۆح، دەرکەوتەی مرۆڤبوونمان ئاڕاستە دەکات. لێ، فەتانەی سەید زادەی ڕۆحبەر … خۆم بینیم، دیوانی حافز، لە پەنای قورئان، لەسەر هەر ڕەفەیەکی کتێبخانەی نێو ئارامگاکەی حافزتان دانابوو. ئینجا سوئالی من لە خزمەت ئێوەدا ئەوەیە، بۆچی لە پەنای حافز، دیوانی “شاهین تەورات”ی “مەولانا شاهین شیرازی”تان دانەنابوو؟ خۆ مەگەر ئێوە لە من باشتر نایناسن؟ هاوکات کە مەولانا شاهین، بەرهەمی شیعریی “مووسانامە”ی بە دە هەزار بەیت تەواو کردووە لە ساڵی (( ٧٢٨ هیجری، کە هاوکات بەرانبەر ساڵی ١٣٢٧ زایینی))یە. ئەی حافز، دوو ساڵ پێش ئەو بەرهەمەی شاهین، لە ((٧٢٦ هیجری)) بە دونیا نەهاتووە؟ بۆ وەی بچینە سەر ئەسڵی بابەتەکە، دەکرێت بڵێم: لەبەر ئەوەی حافز، فارسی موسڵمان بوو، بەس “مەولانا شاهین شیرازی” جوویەکی فارس بوو. دەی دە نێوەڕۆکدا، هەڵگڕی چ پەیامێک بوون. گەر ئێوە فیردەوسیتان هەبووبێت، شاهنامەی نووسی بێت، ئەی “شاهین” هەر هی ئێوە نەبووە و مووسانامەی نووسیوە. مەگەر ئێستاکەش ناڵێن: ئێران. ئەی “مەولانا شاهین شیرازی” گەورەترین و یەکەمین شاعیری فارسی جوولەکەی ئێران نەبووە و هەتا ئێستاکەیش، تکایە سوئالی من قبووڵ بکەن، لەمەڕ ئەو بابەتەی کە بۆچی بە گرنگییەوە ناڕواننە ڕۆحی شاهین، وەختایەک، حافز، ستاییشی شاهین دەکات.\nمەولانا شاهین، لە قووڵایی عیرفانییەتدا:-\nبە کورتی، لە تەشریف ئێوەدا، دەڵێم: مەگەر چ فەسڵێکم لە ڕۆح دەوێت، کە ڕۆح، خۆی جوابی میسالی من و ئێوەی ڕۆح وە چنگ نەکەوێت. وە بیر ڕۆحتان دەخەمەوە، کە “مەولانا شاهین شیرازی” دەفەرمووێت: “خودای ئێمە، خودای کارسازە. بەخشندە و میهرەبا ن و بێ مەبەستە.” دەشێت بڵێم: کچی سەیدە زادەی ڕۆحبەر، ئیشکالییەت لە ستوونی خودادا نییە، ئیشکالییەت خوودی ئێمەین، لە تێگەیشتنی جیهانی ڕۆح. دەی خۆ مەقسوودی ڕۆح، لە ستوونییدا، هەر یەک جیهانی ڕۆحە.\nدەستنووسی “مووسانامە”ی شاهین شیرازی، بە ڕێنووسی عیبری.\nدەگەڕێمەوە لات، بە دەستنووسێکی دیکەوە:-\nلە کۆتاییدا، دەزانم چ نیگەرانییەک لای خۆت بە پەنهانی هەڵدەگریت/ چ مەقسوودێک، لای من بە جێدێڵیت/ چ لە دەنگی کوکوختی بکەم، گەر هیچی بۆ ڕۆح پێ نەبێت/ چ لە نەسلی ئەم و ئەوی مرۆڤ بکەم، گەر ڕامانی تۆ، ڕەشبینی لە مندا نەگۆڕێت/ چ لە ڕۆح بکەین، گەر قەشەیەک و خاخامێک میوانی مە نەبێت/ چ جوانییەکە، ترووسکایی لەوانەوە، بەر مە بکەوێت.\nمن دێمەوە، بە دەستنووسێکی دییەوە/ لە لاپەڕەیەکدا نووسراوە: ڕۆح، بە چەشنێکی دییەوە.\nئیدی تا ئەو وەختە بە دەستنووسی عاریفێکی دی دەێمەوە خزمەتتان، ڕۆحتان لە سوئالی من زیاتر ڕۆشنتر بێتەوە.\n٣/ ٩ / ٢٠١٦


کورد و دەسەڵات... مێژوویەکی قێزەون! - بەشی یەکەم\nئاشکرایە، مێژووی هیچ نەتەوەیەک، هێندەی مێژووی نەتەوەی کورد، دووبەرەکیی و ناپاکیی تێدا نەبووە و نییە. هێندە سەرکردەی ناڕێک، ناتەبا و ناپاکی تێدا هەڵ نەکەوتووە. چونکە لە مێژووی هیچ گەل و نەتەوەیەکی ئەم جیهانەدا، ڕووی نەداوە، سەرکردەی هیچ پارت و نەتەوەیەک، هێندەی سەرکردەکانی کورد، لەشکری بیانیی و داگیرکەری وڵاتەکەیان، بۆ سەر برا و هاوزمانە نەیارەکانی خۆیان هێنابێ، شانازییان بە سوپای داگیرکەری نیشتمانەکەیانەوە کردبێ. یا بە شانوبازووی سەرانی دەوڵەتە داگیرکەرەکەدا هەڵیاندابێ. ئەم دەرەکوردە، ئەم ناسۆر و کارەساتانە، هەر لە کورد ڕوویداوە و تا ئەوڕۆش هەر بەردەوامە!\nلەبەرئەوەی، ئه‌وه‌ته‌ی ڕۆڵه‌کانی نه‌ته‌وه‌ی کورد، دووگوێیان لێ ڕواوه، هه‌ر وا خۆخۆربوون، بۆیه (6) هه‌زار ساڵه له نێوچه‌که‌دا و لەسەر خاکی باووباپیرانیان ده‌ژین، هیچیان به هیچ نه‌کردووه، تا له‌سه‌ر ئه‌م ڕێوشوێنه خراپه‌ش به‌رده‌وامبن، هه‌رگیز هیچ به هیچ ناکه‌ن ...\nگەر زۆر بە قووڵیی، بە ناخی مێژووی کورددا شۆڕنەبمەوە، لێرەدا تەنیا هەر یەک نموونەی زیندوو، لە کانیاوی لێڵ و لیخنی مێژووی نزیکی نەتەوەکەماندا هەڵهێنجم، ئەوا دەڵێم: سەردەمی میرنشینی (بابان)، بایی هێندە دەبێ، وەک ئاوێنەیەکی ڕوونی باڵانمای نموونەی دیاردەی ناکۆکیی، دووبەرەکیی و ناپاکیی، لە ئەنجامیشدا جەنگی نیوخۆ، پێشکەش بە ڕۆڵەکانی نەتەوەی کورد بکەم، تا لەبەر ئەو ئاوێنەیەشدا، قەد و باڵای چەماوەی سەرکردە خۆپەرستەکانی ئەوڕۆی، پارتەکانی باشووری (کوردستان)یش، بە جوانیی ببینن!\nمیرەکانی (بابان)، لە سەردەمە جیاوازەکانی مێژووی کورددا، لە هێندێ نێوچەی باشووری (کوردستان)ی وەک (دارشمانە، قەڵاچوالان و سولەیمانیی)، فەرمانرەواییانکردووە. بەڵام دوا جار ساڵی (1784)، شاری (سولەیمانی)یان درووستکردووە، لە (قەڵاچوالان)ەوە گواستوویانەتەوە و لە نێوان سالانی (1784-1851)دا، لە ئەم شارە جێگیربوون و فەرمانرەواییانکردووە. واتە هەمووی (67) ساڵ دەسەڵاتداربووون و لە ئەو ماوەیەشدا، (5) میر فەرمانرەوابوون. بەڵام شێوەیە لە شێوەکانی سەربەخۆیی نێوخۆیی نەتەوەیی و ڕامیارییان هەبووە!\nمیرەکانیش، بەپێی مێژووی فەرمانڕەواییان لە شاری (سولەیمانیی)، ئەمانە بوون:\nبرایم پاشا (1783-1880).\nئەوڕەحمان پاشا (1789-1813).\nمەحموود پاشا (1813-1834).\nسولەیمان پاشا (1829-1838).\nئەحمەد پاشا (1838-1850).\nهەڵبەتە لە هەموو سەردەمەکانی فەرمانڕەوایی میرەکانی (بابان)دا، ناکۆکیی، دووبەرەکیی، ناپاکیی و جەنگی خۆی بەخۆی کورد هەر هەبووە. بەڵام لە هەردوو سەردەمی فەرمانرەوایی (ئەورەحمان پاشا) و (مەحموود پاشا)دا، لە لووتکەیان تێپەراندووە. با بزانین چۆن؟!!\nسەردەمی فەرمانرەوایی (ئەورەحمان پاشا 1789-1813)\nکوڕی (مەحموود پاشای خالید پاشا) بووە. بە ڕەچەڵەک دەچێتەوە سەر (فەقێ ئەحمەدی دارشمانە). ئەم میرە لە لایەکەوە، میرێکی بەهیز، ئازا، وریا و دووربینترین میری بابان بوو. تەنانەت هێندە بەهیزبوو، لە سەردەمێکی مێژوویی دیاریکراودا، پەلاماری شاری (بەغدا)ی داوە و داگیریکردووە. بۆیە والییەکانی (بەغدا)، زۆربەی کات، گێچەڵێکی زۆریان پێ کردووە. لەبەرئەوە گەلێ جار لایانبردووە و دایانناوەتەوە.\nلە لایەکی دیکەشەوە، لەسەر دەسەڵات، لەگەڵ خزمەکانی خۆیدا ناکۆکبووە و خوێنێکی زۆر، لە نێوانیاندا ڕژاوە. بۆیە چەندین جار ڕاونراوە، دیسانەوە گەڕاوەتەوە و هەستاوەتەوە. تا ساڵی (1813) مردووە و لە مزگەوتی گەرەی شاری (سولەیمانیی) بەخاکسپێرراوە. پانۆڕامای ناکۆکیی و جەنگەکانی، لەگەڵ میرەکانی دیکەی (بابان)دا، بە ئەم شێوەیە بووە.\n1. ساڵی (1805) والی (بەغدا)، یارمەتی (خالید پاشا)ی برای (برایم پاشا) و ئامۆزای خۆی داوە. لە (دەربەندی بازیان) پەلاماری یەکدیان داوە و شکاندوویەتی. پاشان (ئەوڕەحمان پاشا)، پەنای بۆ بەر شاکانی (ئێران) بردووە. 2. ساڵی (1806)، شای (ئێران) یارمەتی (ئەوڕەحمان پاشا)ی داوە، (خالید پاشا)ی لابردووە و ئەوی داناوەتەوە.\n3. ساڵی (1808)، بۆ دوومین جار، لەگەڵ (خالید پاشا) لە (دەربەندی بازیان)، بە یارمەتی والی (بەغدا)، پەلاماری یەکدیان داوەتەوە، (خالید پاشا) شکاوە و هەڵاتووە.\n4. ساڵی (1812)، لە شارۆچکەی (کفری)، پەلاماری یەکدیان داوەتەوە. والی (بەغدا)، یارمەتی (خالید پاشا)ی داوە، ئینجا (ئەوڕەحمان پاشا) شکاوە و هەڵاتووە، ئەو دانراوەتەوە.\n5. جارێکی دیکە (خالید پاشا)، بە فرمانی دەولەتی شایەنشایی (ئێران) لابراوە و (ئەوڕەحمان پاشا) دانراوەتەوە. پاشان لەسەر داوای والی (بەغدا)، دوای ماوەیە (ئەوڕەحمان پاشا) لابراوە و (خالید پاشا) دانراوەتەوە.\nسەردەمی فەرمانرەوایی (مەحموود پاشا 1813-1834)\nکوڕەگەورەی (ئەوڕەحمان پاشا) بووە. دە جار لەگەڵ خزم و میرەکانی (بابان)دا، پەلاماری یەکدیان داوە. پاشان دوورخراوتەوە و گەڕاوەتەوە. جەنگەکانی نیوانیشیان بە ئەم شیوەیە بووە.\n1. لە سەردەمی (سەعید پاشا)ی والی (بەغدا)دا، (مەحموود پاشا) لەکارخراوە و (عەبدوڵلا پاشا)ی مامی دانراوە. پاشان (داود پاشا) هاتووە و (مەحموود پاشا)ی داناوەتەوە.\n2. (داود پاشا)ی والی (بەغدا) جارێکی دیکە، (مەحموود پاشا)ی لابردووە و (حەسەن پاشا)ی برای لەجێ داناوە. ئەویش بێ سڵەمینەوە، پەنای بۆ (ئێران) بردووە و لەشکریان بۆ ڕێکخستووە. لەبەرئەوە (عەبدوڵڵا پاشا)ش لەشکری (بەغدا)ی هێناوە و لە (کەرکووک)، جەنگ لە نێوانیاندا گەرمبووە. لە ئەنجامدا (مەحموود پاشا) سەرکەوتووە و بەرەو (سولەیمانیی) گەڕاوەتەوە.\n3. (ئێران) هێزیکی بۆ (عەبدوڵڵا پاشا) کۆکردووەتەوە. والی (بەغدا)ش لەشکرێکی بۆ یارمەتی (مەحموود پاشا) ناردووە. هەردوو لەشکر، لە گوندی (قەرەگۆل) لە یەکیان داوە. (مەحموود پاشا) شکاوە و هەڵاتووە. (عەبدوڵڵا پاشا) لە شوێنەکەی دانراوەتەوە. پاشان (مەحموود پاشا)، بە یارمەتی والی (دیاربەکر) و (داود پاشا)، ساڵی (1822) لە چیای (سەگرمە)، بەسەر (عەبدوڵڵا پاشا)دا سەرکەوتووە و بۆ نێو شاری (سولەیمانیی) گەڕاوەتەوە.\n4. کاتێ نەخۆشیی ڕشانەوە، لەنیو شاری (سولەیمانیی) بلاوبووەتەوە، (عەبدوڵڵا پاشا) بە هەلی زانیوە، سوپای (ئێران)ی هێناوە و شارەکەی داگیرکردووەتەوە. (مەحموود پاشا)ش بە ناچاری بۆ (کەرکووک) هەڵاتووە. ئەم جارە داوای یارمەتی لە (ئێران) کردووە، ئەوانیش لەشکرێکی گەورەیان بۆ سازکردووە، ساڵی (1823)، ڕکبەرەکەی (عەبدوڵڵا پاشا)ی شکاندووە و دەسی بەسەر کاری میرنشینەکەدا گرتووەتەوە.\n5. (موحەممەد پاشای خالید پاشا)، بە یارمەتی (داود پاشا)ی والی (بەغدا) هاتووە، (مەحموود پاشا)ی مامی لە شاری (سولەیمانیی) دەرپەڕاندووە و ڕاویناوە بۆ (پێنجوێن). پاشان (مەحموود پاشا) داوای یارمەتی لە (ئێران) کردووە و جارێکی دیکە، (موحەممەد پاشا)ی برازای دەرکردووە و ساڵی (1825)، بەرەو (سولەیمانیی) گەڕاوەتەوە.\n6. (سولەیمان بەگ)ی برای (مەحموود پاشا) لەژێرەوە، لەگەڵ چەکدارەکانیدا ڕێککەوتووە، کۆدەتایەکی بەسەردا کردووە و لەسەر کورسییەکەی کاکی دانیشتووە. (مەحموود پاشا)ش بە پشتیوانی (ئێران)، پەلاماری شاری (سولەیمانیی) داوە و تٶڵەی خۆی لێ سەندووەتەوە. (سولەیمان بەگ)ی براشی، پەنای بۆ (گڵەزەردە) بردووە.\n7. (سولەیمان بەگ) وازی نەهێناوە و جارێکی دیکەش، بەهۆی سوپاکەی کاکییەوە، (مەحموود پاشا)ی بەرەو (ئێران) ڕاوناوەتەوە. پاشان ئەویش بە یارمەتی (ئێران)، شاری (سولەیمانیی) داگیرکردووەتەوە.\n8. (سولەیمان بەگ)، داوای یارمەتی لە والی (بەغدا) کردووە. هەردوو لەشکر دیسانەوە، لە گوندی (قەرەگۆل)، لووتیان بە لووتی یەکدیدا تەقیوەتەوە. (مەحموود پاشا) شکاوە و بەرەو (ئێران) هەڵاتووە. پاشان سوپای (ئێران)ی هێناوە و ساڵی (1830)، شاری (سولەیمانیی) گرتووەتەوە. ئیدی (سولەیمان بەگ)یش، تا لای والی (بەغدا) نەوەستاوەتەوە!\n9. (سولەیمان بەگ)، بە یارمەتی لەشکری (بەغدا) هاتووە و (مەحموود پاشا)ی لە (سولەیمانیی) دەرپەراندووە. ئەویش ناچاربووە، ڕوو لە (ئێران) بکا. ئەوانیش لەشکرێکیان بۆ ڕێکخستووە و لە (ناوپارێز) بەیەکگەیشتوون. لە ئەنجامدا (مەحموود پاشا) سەرکەوتووە و ساڵی (1831)یش، قەڵای شاری (سولەیمانیی) گڕداوەتەوە!\n10. (سولەیمان بەگ)، لە شارۆچکەی (کفری)یەوە، لەشکرێکی گەورەی هێناوە و (مەحموود پاشا)ی لە شاری (سولەیمانیی) دەرکردووە. ئەویش هیچی پێ نەکراوە و ناچاربووە، ساڵی (1831) سەری خۆی هەڵگرێ و ڕوو لە شاری (ئەستانە) بکا، ساڵی (1835)یش، بە تەواویی لە ئەوێ نیشتەجێبووە!\nلە ئەنجامی ئەم بێسەروبەریی و ناکۆکییە گەورەیەی نێوان میرەکانی (بابان)دا، سوڵتانی ئیمپراتۆریای عوسمانیی بڕیاریداوە، میرنشینەکەیان بڕوخێنێ و لە کۆڵ ئەم گرفتە گەورەیە بێتەوە. بۆیە ساڵی (1851)، لەشکری توورکە مەگۆلە عوسمانییەکان، پەلاماری شاری (سولەیمانی)یان داوە و کۆتاییان بە دەسەڵاتی (بابان)ەکان هێناوە!\nلە ڕاستیدا، گەر ئەمە تراژیدیایەکی گەورەی نەتەوەیی نەبووبێ، گەر ئەمە مێژووی پڕ لە شەرمەزاریی و خۆخۆریی سەردەمی میرەکانی (بابان) نەبووبێ، گەر ئەمە وەک یاریی مشک و پشیلە وا نەبووبێ، ئیدی دەبێ، چی دیکە بووبێ و ناوی چی لێ بنێن؟!!\nسەیر ئەوەیە، هەر میرێ لە ئەو میرانە، میرە دژە ڕکەبەرەکەی بەرانبەر خۆی تاوانبارکردووە، گوایە، بەکرێگیراوی (ئێران) یا نۆکەری (بەغدا)یە، کەچی زۆری نەبردووە، هەردوولایان چەن جارێ بە نۆرە، وەک یاریی دووگۆڵیی، سەریان گۆڕیوەتەوە و هەمان گەمەی شەرمەزاریی، یەکدیان دووبارەکردووەتەوە!\nهەروەها، هەر کاتێ ئەو میرانە لێیان قەومابێ و داوای یارمەتییان، لە یەکێ لە ئەو دەوڵەتە داگیرکەرانە کردبێ، یەکسەر بە دەم داواکارییەکانیانەوە چوون و بێ جیاوازیی، یارمەتی هەموویانیان داوە، تەنیا هەر بۆئەوەی، کورد بە کورد بەکوشتبدەن و میرنشینەکەش لەنێوبەرن، بە تایبەتی (ئێران)، زۆر مەبەستیبووە، هێمنیی باڵ بەسەر میرنشینەکەدا نەکێشێ!\nئاخر گەر پەندێ لە مێژووی فەرمانرەوایانی میرنشینی (بابان) وەرگرین، گەر تەماشایەکی ئەزموونی دەسەڵاتی میرەکانی بکەین، زۆر بە ڕوونیی بۆمان دەردەکەوێ، یەکەمین هۆکاری ڕوخاندنی میرنشینەکە، بۆ ناکۆکیی، دووبەرەکیی، ناپاکیی و جەنگی نیوخۆ دەگەڕێتەوە!\nجا گەر میرەکانی (بابان)، کەمێ ژیربوونایە، بەرژەوەندیی تاکەکەسیی و چاوچنۆکیی دەسەڵات، بەری چاوی نەگرتنایە و مێشکیان نەسرایەتەوە، تەنیاوتەنیا هەر بیریان لە بەرژەوەندیی باڵای کورد و میرنشینەکەیان بکردایەتەوە، هەڵبەتە، نە میرنشینەکە دەروخا و لەنیودەچوو، نە میرەکانی (بابان) خۆشیان، تووشی ئەو هەموو دەردیسەریی، دەربەدەریی، ناخۆشیی و تێکشکاندنانە دەبوون!\nئاخر گەر میرەکانی (بابان)، لەنێوخۆدا یەکگرتووبوونایە، لەگەڵ میری میرنشینەکانی دیکەی وەک (ئەردەلان، سۆران، بادینان ...)، یا لەگەڵ سەرۆک تیرە و هۆزە گەورە و ئازاکانی (برادۆست، موکری، مەنگووڕ، هەمەوەند، جاف ...) یەکیانبگرتایە، نەک هەر هێزەکانی سوپای توورک و لەشکری فارسەکان نەیاندەتوانی، لەنیویانبەرن و ڕەشەکوژییان لێ بکەن، بەڵکوو بەهێزترین میرنشین، یا دەوڵەتێکی کوردیشیان، لە نێوچەکەدا دادەمەزراند. بەڵام تازە، نە هیچ لە ئەگەر و مەگەر شین دەبێ، نە تا ئەوڕۆش بە تەواوی، دەرمانێ بۆ دەردی ئەم ناکۆکیی، دووبەرەکیی، ناپاکیی و جەنگی نێوخۆییەی کورد دۆزراوەتەوە!\nبەڵام زۆر لە ئەوە دەچێ، مێژووی کورد، هەمیشە بە خراپترین شێوە، خۆی دووبارەکاتەوە، چونکە نەتەوەی کورد، پەند لە مێژووی لەخوێنهەڵکێشراوی دووبەرەکیی و ناپاکیی خۆی وەرناگرێ. هاوزمان و براکەی خۆی، بە دوژمن و دەوڵەتە داگیرکەرەکانی نیشتمانەکەشی، بە دۆستی ڕاستەقینەی خۆی دەزانێ!\nئەوەی لێرەدا زۆر گرنگە و دەبێ، هەمیشە لە یادمانبێ و پەندێکی گەلێ گەورەی مێژوویی پڕ بایەخی لێ وەرگرین، ئەوەیە: بە هیچ شێوەیە نابێ، لە هیچ سەردەمێکدا، ئەو تراژیدیا نەتەوەییەی میرەکانی (بابان) دووبارەکەینەوە. بەڵکوو دەبێ، بە هەموو شێوەیە هەوڵبدەین، ڕیزەکانی نەتەوەی کورد یەکخەین و چی دیکە لە ئەوە پتر، لەتوپەت و پچڕپچڕ نەبێ. جا با بزانین، دوای ئەو هەموو ئەزمووونە گەورە و گرنگە، تا چەن کەڵکمان لە مێژووی ناکۆکیی، دووبەرەکیی، ناپاکیی و جەنگی نێوخۆی (بابان)ەکان وەرگرتووە؟!!


پێنتاگۆن: داعش سەدی 30 ی ناوچه‌ی ژێر ده‌سه‌ڵاتی لە عێراق لە دەست داوە\nپێنتاگۆن: داعش سەدی 30 ی ناوچه‌ی ژێر ده‌سه‌ڵاتی لە عێراق لە دەست داوە\nوەزارەتی بەرگریی ئامریكا ڕایگەیاندووە كە هێزەكانی گرووپی داعش، لە كاتی دەسپێكی هێرشە ئاسمانییه‌کانی هێزەكانی بەرەی هاوپەیمان بە ڕێبەرایەتیی ئامریكاوه تا ئێستا، پتر لە 1 لە 4ی ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی خۆیان لە دەست داوە.\nوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئامریكا بە هەواڵنێرانی ڕاگه‌یاند: داعش ناوچەیەك بە پانتایی 12950 كیلۆمیتر تا 15540 كیلۆمیتر كە دەكاتە سەدی 25 تا سەدی 30 ی هه‌رێمی دەسەڵاته‌که‌ی لە دەست داوە.\nپێنتاگۆن ڕایگەیاندووە كە قورسایی هێرشە ئاسمانییه‌کانی بەرەی هاوپەیمان بە ڕێبەرایەتیی ئامریكاو پەلاماری وشكایی هێزەكانی عێراق، كاریگەرییان لەسەر توانای به‌رگریی داعش بۆ كۆنتڕۆڵ كردنی چوارچێوەی دەسەڵاتی خۆی داناوە.\nجێی ابسه ئەم هه‌واڵه لە حاڵێكدا ڕاگەیەندراوە كە حەیدەر عیبادی، سەرۆك وەزیری عێراق بۆ چاوپێكەوتن لەگەڵ ئۆباما سەردانی واشینگتۆنی كردووە. عیبادی بەر لە سەفەر بۆ ئامریكا ڕایگەیاندووە كە داوای چڕ بوونەوەی پەلامارە ئاسمانییەكانی بەرەی هاوپەیمان بە سەرۆكایەتیی ئامریكایە.\nسەرۆك وەزیری عێراق لە دیدار لەگەڵ سەركۆماری ئامریكاشدا داوی كردووە كە ویلایه‌ته یەكگرتووەكان چەك و تەقەمەنیی پێشكەوتوو، وەك فڕۆكە بێ فڕۆكەوانەكان و هێلیكۆپتێری شەڕكەر بۆ عێراق بنێرن.


دەركەوتنی كیانو ریڤس و ئەلیكساندرا گراند بەدڵخۆشی\n07/11/2019 157 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nبەزەردەخەنەیەك لەسەر لێوەكانیان ودەستیان لەناودەستی یەكتردا، ئەكتەران كیانو ریڤس و ئەلیكساندرا گراند شەوی دووشەمە لەلۆس ئەنجلۆس دەركەوتن و ئەمەش بە یەكەم دەركەونتیان دادەنرێت بەیەكەوە.\nئەستێرەی بەناوبانگی فیلمی ماترێكس چەندین دەیە پەیوەندی سۆزداری لەژیانی خۆی دوورخستبووەوە، بەهۆی ئەو بارودۆخە ناخۆشەی، كە تێیدابوو.\nئەم دوو كەپڵە سەرەتا ساڵی ٢٠٠٩ یەكتریان ناسی ٨ ساڵ دوای ئەوەی هاوڵەكەی كیانو جێنیفەر سایام بەهۆی ڕووداوی ئۆتۆمبیلەوە گیانی لەدەستدا.\nلەكاتێكدا ئەكتەر كیانو لەو ماوەیەدا ناوبانگیكی زۆری پەیدا نەكردبوو بەهۆی فیلمی ماتریكسەوە، بەڵام ژیانی تایبەتی خۆی زۆر كاری تێكردو بەهۆیەوە دەیناڵاند.\nباوكی كیانو بەهۆی تاوانی تلیاك خواردنەوە كرایە بەندیخانەوەو لەدرێژەی ژیانیشیدا چەندین باشترین هاورێكانی بەهۆی بارودۆخی جیاجیاوە گیانیان لەدەست داوە.\nكیانو یەكێك لە باشترین و نەرمونیانترین ئەستێرەكان دەدانرێت، كە هۆلیوودە، لەئیستادا ئەسێرەكە بە جۆن ویك ناسراوە تەمەنی ٥٥ ساڵە دەردەكەێت لە كۆتایدا خۆشبەختی دۆزییەوە لەگەڵ هونەرمەندی گرافیكی ئەلكساندرای ٤٦ ساڵدا.\nلە چاوپێكەنوتنێكدا لەگەڵیان پەیامنێرەكە وتی: كاتێك پرسیارم لێدەكردن زۆر دڵ خۆشبوون‌و بەردەوام زەردەخەنەیان دەكرد، ئەمەش دەمێك بوو زەردەخەنەمان لە دەمووچاوی كیانودا نەدەبینی، ئەوە ئەو دڵخۆشییەیە، كە كیانو بۆماوەی ٢٠ ساڵە بەدوایدا وێڵ بوو.\nلە ساڵی ٩١٩٩ دا ئێوارەی سەری ساڵ كچەكەی كیانو ئاڤا ئارچەر لەدایك بوو، بەڵام دوای منداڵەكەیان لەدەست دا و دوای ئەوە پەیوەندی كیانو خێزانەكەی تێكچوو پاشان دووساڵ دوای ئەوە خێزانەكەشی بەهۆی ڕووداوی ئۆتۆمبیلەوە گیانی لەدەست دا.\nكیانو دوای ئەم ڕووداوانی ژیانی هەمیشە ئاماژەی بەوە دەدا، كە خەم و خەفەرت هەرگیز بەرۆكی بەرنادەن و وازی لێناهێنن.\nكیانو بەهۆی شێرپەنجەی خوشكەكەیەوە دەیناڵاند و زۆر هاوكاری دەكرد، خۆشبەختانە خوشكەكەی توانی بەسەرنەخۆشییەكەیدا سەربكەوێت.\nیەكێكی دیكە تراژیدییەكانی دیكەش مردنی باشترین هاورێی بوو ئەكترەر ڕیڤەر فۆینیكس كە لەتەمەنی ٢٣ دا گیانی لەدەست دا ساڵی ١٩٩٣.


دۆسێیەكی گەورەى گەندەڵی لە وەزارەتی نەوتدا ئاشكرا دەكرێت - تۆڕی میدیایی خەڵک\nڕەحیم دەڕاجی، ئەمینداری گشتنی بزوتنەوەی كەفا، دۆسێیەكی گەندەڵی گەورە لە وەزارەتی نەوتی عیراق ئاشكرا دەكات و دەڵێت بە چەندان ملیار دینارە.\nدەڕاجی لە دیمانەیەكی تەلەفیزیۆنیدا ڕایگەیاند”تێچووی خۆراكی فەرمانبەران لە هەفتەیەكدا لە یەكێك لە فەرمانگەكانی سەر بە وەزارەتی نەوت گەیشتۆتە پێنج ملیار و نزیكەی 400 ملیۆن دینار”.\nبە وتەی دەڕاجی”جل و تاقمی كاركردنی یەك ئەندازیار كە لە بەدلەیەك و یەك خودە و جوتێك پێڵاو پێكدێت، تێچووی لەسەر دەوڵەت 15 ملیۆن دینارە”، داواشی لە مەرجەعیەتی ئاینی كرد، ئەو گەندەڵكارانە بگێڕێتەوە بۆ ئەو شوێنەی لێوەی هاتوون.\nئەمینداری گشتی بزوتنەوەی كەفا دەڵێت”وەزارەتی نەوت كە یەك گۆڤاری مانگانە دەردەكات، تێچووەكەی دەگاتە پێنج ملیار دینار”.\nدەڕاجی داوای بەرپاكردنی شۆڕشێكی گەورەی كرد لە هەڵبژاردندا،تا گەندەڵی لە وڵاتدا لەناوببرێت.


بۆ ئەوەی هاوڵاتیان بزانن چی ئەگوزەرێت، سەرەتا بەبیرتان دەهێنمەوە:\nئەوکاتەی کە گفتوگۆی ئەو شتە ئەکرا کە ناویان نا (یاسای چاکسازی) چەندینجار باسی ئەوەمان کرد کە ئەم یاسایە رێگایەکە بۆ کەمکردنەوەی موچەی فەرمانبەران. وتمان ئەو یاسایە، هەوڵێکە بۆ دروستکردنەوەی پاشەکەوتی موچە.\nبیرتانە کۆمەڵێک لایەنی سیاسی بو بە شەڕیان لەسەر خاوەندارێتی ئەو یاسایە؟!\nکە ئەمانوت ئەم یاسایە چاکسازی بەوە تێگەیشتوە کە موچەی فەرمانبەر ببڕێت، ئەوان دەیانوت رێکخستنەوەیەو تەنانەت موچە پاشەکەوتکراوەکانیشیان بۆ دەگێڕینەوە.\nئەوەتا ئێستا دەرکەوت یاسا چاکسازییەکەتان هەر بۆ گیانی موچەخۆران پەسەندکرابوو. ئەو قسەیە راست نیە کە دەوترێت بەهۆی قەیرانی کۆرۆناو نرخی نەوتەوە موچە کێشەی تێدەکەوێت. نەخێر، ئەوەتا حکومەت خۆی زۆر بە ئاشکرا ئەڵێ (مەترسن، شتێک نیە بەناوی پاشەکەوتی موچەوە، ئەوە تەنها جێبەجێکردنی یاسای چاکسازییە!). کەواتە حکومەت راست دەکات زۆر پێش ئەم بەزمە بڕیاری کەمکردنەوەی موچەکانتانی داوە لەڕێی بڕینی بەشێک لەدەرماڵەکانتان بەناوی چاکسازییەوە.\nئەوەی کە لەمیدیاو هەندێ چالاکوانەوە دەیبیستن کە هەندێ زانیاری بڵاودەبێتەوە، ئەوە هەر حکومەت خۆی دزەی پێدەکات بۆ ئەوەی ووردە ووردە لەسەر کەمکردنەوەی موچە خەڵک رابهێنێت.\nنازانم حکومەت پەشیمان دەبێتەوە لەم هەڵوێستەی یاخود نا، بەڵام ئەوە دەزانم کە ئەمجارە بۆی ناچێتەسەرو خەڵک رێگەنادات یاری بە قوتی بکرێت. چونکە ئەمە ژیانی هەمو خەڵک و بازاڕی پێوە بەستراوە.\nبڕۆن، ئەگەر راست ئەکەن، چاکسازی لە دۆسیەی نەوت و غازو تاڵانی زەوی شارەوانیەکان و گومرک و گرێبەستی وەزارەتەکان و زۆر بواریتر بکەن. گەندەڵی لەوێیە نەوەک لە گیرفانی هاوڵاتی.\n(چاکسازی) لەبابەتێکدا دەکرێ کە (گەندەڵی) تێدابێت، دەی کەی گیرفانی فەرمانبەری موچەخۆر (گەندەڵی) تیایە تا حکومەت (چاکسازی) لەوێ بکات؟!


2/12/2019 - 16:07\nله فۆلكلۆری سویدییه‌وه\nئا: به‌هادین جه‌لال\nده‌گێڕنه‌وه كابرایه‌كی داماوی ده‌ربه‌رده‌ری بێكه‌س له دارستانێكدا ده‌سووڕایه‌وه، ماڵه‌كانی ناو دارستانه‌كه زۆر له یه‌كدی دوور بوون، به شێوه‌یه‌ك ئه‌و پیاوه بێ ئومێد بوو كه به‌ر له‌وه‌ی تاریكی دابێت، په‌ناگه‌یه‌ك بۆ خۆی بدۆزێته‌وه، به‌ڵام له ناكاودا رووناكییه‌كی له‌ناو دره‌خته‌كاندا به‌دی كرد، سه‌رچاوه‌ی رووناكییه‌كه‌ش ئاگری ناو خانوویه‌كی بچووك بوو، بیری بۆ ئه‌وه چوو كه چه‌ند خۆشه به‌م سه‌رمایه له نزیك ئاگره‌كه دابنیشێت و پارچه نانێك بخوات، چونكه زۆری برسی بوو، ورده ورده له خانووه‌كه نزیك بووه‌وه، پیرێژنێكی بینی كه به‌ره‌وه رووی هات.\n- ئێواره باش.\n+ گیانت باش، پیره‌ژنه‌كه وه‌ڵامی دایه‌وه‌و لێی پرسی له كوێوه هاتوویت؟\n- له باشووری خۆره‌وه، له رۆرژهه‌ڵاتی مانگه‌وه، ده‌مه‌وێت بگه‌ڕێمه‌وه نیشتمانی خۆم، سه‌ردانی هه‌موو شوێنێكی دنیام كرد، جگه له‌م شوێنه.\n+ دیاره تۆ گه‌ریده‌یه‌كی به توانایت.. پێم بڵێ..چیت ده‌وێ لێره؟\n- به‌ڵێ... په‌ناو جێگه‌یه‌كم ده‌وێت.. ئه‌م شه‌وی لێ بكه‌مه‌وه.\n+ وا چاكه هه‌ر ئێستا ئێره جێ بهێڵیت، مێرده‌كه‌م له ماڵ نییه ، ماڵی منیش هۆتێل نییه.\n- پوورێ گیان ئاوا دلڕه‌ق مه‌به! ئێمه هه‌موومان مرۆڤین و پێویسته یارمه‌تیی یه‌كدی بده‌ین، ئه‌وه قه‌ده‌رمانه.\n+ چۆن یارمه‌تیت بده‌م ؟ خۆ من لێره پارچه نانێك شك نابه‌م! بڕۆ شوێنێكی دیكه بدۆزه‌وه باشتره.\nپیاوه‌كه سوور بوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه نه‌ڕوا، پیره‌ژنه‌كه زۆر لێی بێزار بوو، به‌ڵام ئه‌و خۆی به زه‌وی داداو لێی پاڕایه‌وه كه ئه‌م شه‌وه جێی بكاته‌وه، ورده ورده هه‌ستی كرد ئه‌و ژنه راستگۆ نییه، به‌ڵكو ره‌زیل و پیسكه‌یه، به هه‌ر شێوه‌یه‌ك بوو، هه‌وڵی زۆری دا پیره‌ژنه‌كه شتێكی بداتێ تا بیخوات، به‌ڵام به‌رده‌وام ده‌یگوت: هیچم نییه‌و له به‌یانییه‌وه شتێك نه‌چۆته هه‌ناومه‌وه.\nپیاوه‌كه زۆر وریا بوو، پێی گوت: ئه‌ی داپیره هه‌ژاره‌كه‌م، وا دیاره زۆر برسیته، ده‌ته‌وێت شتێك له‌گه‌ڵ مندا بخۆیت؟\nپیره‌ژنه‌كه گوتی: چی شتێك له‌گه‌ڵ تۆدا بخۆم؟ باشه تۆ خۆت برسیته، ده‌مه‌وێت بزانم چیت هه‌یه پێشكه‌شم بكه‌یت ئه‌وانه‌ی زۆر سه‌فه‌رده‌كه‌ن و دنیا ده‌بینن، زۆر جار شتی وا ده‌بینن كه خه‌ڵكی دیكه نایبینن، ئاده‌ی پورێ مه‌نجه‌ڵێكم بده‌رێ! پپره‌ژنه‌كه به‌م قسه‌یه تێكچوو، یه‌كسه‌ر مه‌نجه‌ڵه‌كه‌ی دایێ، پیاوه‌كه پڕی كرد له ئاوو خستییه سه‌ر ئاگردان، به هه‌موو هێزێكی فووی له ئاگردانه‌كه كرد تا به جوانی گه‌شایه‌وه، دواتر ده‌ستی خسته گیرفانییه‌وه‌و بزمارێكی درێژی ده‌رهێنا كه درێژییه‌كه‌ی چوار گرێ بوو، یه‌كسه‌ر هاویشتییه ناو مه‌نجه‌ڵه‌كه‌وه. پیره‌ژنه‌كه زۆر سه‌رسام بوو، لێی پرسی ئه‌وه چییه؟\nپیاوه‌كه له‌گه‌ڵ تێكدانی مه‌نجه‌ڵه‌كه وه‌ڵامی دایه‌وه، ئه‌وه شۆربای بزماره!!\nپیره‌ژنه‌كه: من هه‌موو جۆره شۆربایه‌كم بیستووه، به‌ڵام هه‌رگیز گوێم له شۆربای بزمار نه‌بووه، له‌لایه‌ك ئه‌مه باشه بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ژاران فێری ببن، بۆیه منیش حه‌ز ده‌كه‌م بیزانم!\nپیره‌ژنه‌كه تا ده‌هات مێشكی له‌م پیاوه ئه‌ستوور ده‌بوو، ناچار به چوارمه‌شقی به‌رامبه‌ری دانیشت و له نزیكه‌وه سه‌یری ده‌ستی ده‌كرد كه چۆن شۆرباكه‌ی تێكده‌دا.\nپیاوه‌كه پێی گوت: ئه‌وه من هه‌فته‌یه‌كه به‌ڕێوه‌م و چه‌ندین جار ئه‌و بزماره‌م به‌كارهێناوه، له‌وانه‌یه تامی تێدا نه‌مابێت و شۆرباكه زۆر خه‌ست نه‌بێت!\nبۆیه خۆزگه تۆزێك ئاردمان ده‌ست ده‌كه‌وت! تێكه‌ڵمان بكردایه! پیره‌ژنه‌كه له شوێنی خۆی هه‌ڵیدایێ. وا بزانم هه‌ندێ ئاردمان هه‌یه، كه هێنای ، پیاوه‌كه كردییه مه‌نجه‌ڵه‌كه‌وه‌و پیره‌ژنیش زۆر به سه‌رسامییه‌وه چاوه‌ڕوانی ئه‌نجامه‌كه‌ی ده‌كرد. پیاوه‌كه هه‌ر له قسه‌كردن به‌رده‌وام بوو: ئه‌م شۆربایه زۆر خۆش ده‌بێت ئه‌گه‌ر تۆزێك گۆشتی سووكراوه‌و چه‌ند پارچه په‌تاته‌یه‌كی تێ بكرێت، ئه‌مه‌یان خواردنی پاشاو كاربه‌ده‌ستانی خواپێداوه، پیره‌ژنه‌كه ئه‌مه‌شیانی كرد به ئومێدی ته‌واوبوونی شۆرباكه، به‌رده‌وامیش سه‌یری ده‌ستی پیاوه‌كه‌ی ده‌كرد، به‌ڵام ئه‌و هێشتا داوای شتی دیكه‌ی ده‌كرد، ئه‌م جاره‌یان رووی تێ كرد: خۆزگه هه‌ندێ ده‌نكه جۆو چۆڕێك شیرمان تێده‌كرد كه شازاده‌و ئافره‌ته شۆخ و جوانه‌كانی نێو كۆشكه‌كانی پاشا له‌م جۆره شۆربایه فڕده‌كه‌ن، پیره‌ژنه‌كه یه‌كسه‌ر بیری بۆ ئه‌وه چوو، كه ئه‌و به‌م زوانه مانگایه‌كی زاوه‌و ده‌توانێت شیر بۆ پیاوه‌كه په‌یدابكات، ته‌نانه‌ت چووه حه‌وشه‌كه‌وه‌و هه‌ندێ ده‌نكه جۆشی هێنا، دوای ماوه‌یه‌ك له تێكدانی شۆرباكه، دواجار پیاوه‌كه بزماره‌كه‌ی له مه‌نجه‌ڵه‌كه ده‌رهێنا، به پیره‌ژنه‌كه‌ی گوت: ئێستا خواردنه‌كه‌مان ئاماده‌یه، به راستی ئه‌مڕۆ جه‌ژنه‌مانه! به‌وه‌شه‌وه نه‌وه‌ستا گوتی: ئایا ده‌زانی شاو شاژنه‌كان له‌گه‌ڵ خواردندا هه‌میشه مه‌ی ده‌خۆنه‌وه‌و ناو به‌ناوێكیش گۆشتی سووره‌وه‌كراو ده‌خۆن و دیاره ئه‌و هه‌موو خواردنانه پێویسته له‌سه‌ر مێزێك دابنرێن و بڕازێنرێته‌وه!\nپیره‌ژنه‌كه ئه‌م جاره‌یان هه‌ستی به گه‌وره‌یی و خۆبه‌زل زانین كردو به‌و ناوه‌ی كه ئه‌و، شاژنه‌و ئه‌م پیاوه‌ش داماوه‌و ئاواره‌یه! بۆیه بێ دوودڵی، له‌ناو كاونته‌ره‌كه شووشه‌یه‌ك مه‌ی ده‌رهێناو پارچه گۆشتێكی برژاوو هه‌ندێ كه‌ره‌و په‌نیریشی هێنایه سه‌ر سفره‌كه! ئه‌م پیره‌ژنه به درێژایی ته‌مه‌نی ئه‌م جۆره خواردنانه‌ی تام نه‌كردووه! كه له بزمارئاماده‌كراوه! ئه‌و زیاتر دڵی به‌وه خۆش بوو كه له‌مه‌ودوا ده‌توانێت به‌و خه‌رجییه كه‌مه ئه‌م جۆره خواردنه ئاماده‌بكات، بۆیه نه‌یده‌زانی چۆن سوپاسی ئه‌و پیاوه داماووئاواره‌یه بكات و پاداشتی بداته‌وه. بۆیه به‌م رێگه‌یه هه‌ردووكیان تێریان خواردو خوارده‌وه، تا پیاوه‌كه له دره‌نگانی شه‌ودا زۆر خه‌وی ده‌هات، بۆیه له‌سه‌ر زه‌وییه‌كه پاڵ كه‌وت، به‌ڵام پیره‌ژنه‌كه به بیری داهات چۆن ئه‌م پیاوه زیره‌كه له‌سه‌ر زه‌وی بخه‌وێت، بۆیه داوای لێ كرد له‌سه‌ر چوارپایه‌و له ژوورێكی گه‌رم بخه‌وێت، به‌یانی زوو كه له خه‌و هه‌ڵسا، پیره‌ژنه‌كه قاوه‌یه‌كی گه‌رمی پێشكه‌ش كرد، دواتر كه هه‌نگاوی نا بۆ ئه‌وه‌ی به یه‌كجاری پیره‌ژنه‌كه به‌جێ بهێڵێت، سه‌رسام بوو، كاتێ پیره‌ژنه‌كه دراوێكی خسته ده‌ستییه‌وه، ئه‌ویش سوپاسی كرد، به‌ڵام له دوا وته‌یدا رووی له پیاوه‌كه كردو گوتی: زۆر سوپاست ده‌كه‌م كه منت فێری ئه‌و جۆره شۆربایه كرد كه له بزماره‌وه ئاماده‌كرا! پیاوه‌كه : زۆر ئاسانه مادامه‌كی كه‌رسته‌ی دیكه‌ت له‌ژێر ده‌ستدایه‌و ده‌توانیت ئه‌م جۆره خواردنه دروست بكه‌یت، به‌ڵام تا له‌به‌ر چاوی ون بوو، پیره‌ژنه‌كه هه‌ر به سه‌رسامییه‌وه ده‌یڕوانییه ئه‌م پیاوه، كه له‌ناكاودا قۆناغێكی ژیانی گۆڕی و وانه‌یه‌كی سوودبه‌خشی فێركرد.\nسه‌رچاوه : arabvoic.com


حیزبەکان کێ دەنێرنە حکومەت؟\nهیچ کاتێک پێکهێنانی کابینەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان لەسەر بنەمای بەرنامەی چاکسازیی و ئەو پرۆگرامە سیاسییە نەبووە، کە حیزبەکان لە کاتی هەڵمەتی هەڵبژاردندا دەنگیان پێ کۆکردووەتەوە. واتا سەرەڕای ئەوەی کابینەکانی حکومەت بەرئەنجامی گەڕەلاوژێی بارودۆخی سیاسیی هەرێم بوون، پێکهاتەکەی لەسەر بنەمای ئاوەزمەندیی سیاسیی ناو گروپە دەستڕۆیشتووەکانی حیزب بووە. بەکورتیی حکومەتی هەرێم نە بەرنامەی هەبووەو نە ئەو کەسانەیشی کە پێکهێنەری سەرەکیی بوون کەسانی تەکنۆکرات و خاوەن بەرنامە بوون. لە هەندێک باردا چەند کەسێک ئەگەر لە ناو کابینەکانی حکومەتی هەرێمدا خاوەنی دنیابینیی تایبەتی خۆیان و پرۆژەی چاکسازیی بووبن، یان بەرگەیان نەگرتووە، یاخود دواجار پێکهاتەی حکومەت ئەوانیشی هاڕیوەو کردوونی بە بەشێک لە سیستەمە خرابەکە.\nپارتیی کێ دەنێرێت بۆ حکومەت؟\nدەستی پارتیی لە پێکهێنانی کابینەی نۆهەمی حکومەتدا کەشفە، چونکە پارتیی دەیەوێت بە ناوی هێنانە پێشەوەی دەموچاوی نوێ و گەنجەوە حکومەت بکاتە بارەگایەکی سەرەکیی دەستگای پاراستن، نەک ئەوەی دەستگای پاراستن بەشێک بێت لە حکومەتی هەرێم. ئەو ناوانەی، کە دزەیانکردووەتە ناو دەستگاکانی ڕاگەیاندنەوە و پارتیی دەیەوێت بیانکات بە وەزیر، لە خرابترین ئەو دەموچاوە ئەمنییانەن، کە ساڵانێکی زۆرە سەرچاوەی بەرهەمهێنانی شێرپەنجەی ئاسایشین لە هەرێمدا. لە دەست و پێوەندە هەرە دڵسۆزەکانی مەسروور بارزانین. ئەگەر بێت و نێچیرڤان بارزانیی ڕۆڵی لە دانانی وەزیرەکاندا سفر بێت، ئەوە بێگومان کابینەی نۆهەمی حکومەتی هەرێم بێ سێ و دوو لێکردن دەبێتە نێچیرێکی دەستەمۆی دەستگای پاراستن و هەر چشتێکیش بەم فلتەرە ناشیرینەدا تێنەپەڕێت، ئەوە بێگومان نە جێبەجێدەبێت و نە دەبێتە بەشێک لە ئەجێندای حکومەتی هەرێم.\nیەکێتیی کێ دەنێرێت بۆ حکومەت؟\nنەخۆشیی یەکێتیی بۆ ناردنی کاندیدەکانی بۆ حکومەتی هەرێم لە هیی پارتیی کەمتر نیە. ڕاستە ئەو کەسانەی، کە یەکێتیی پێشنیازی کردوون، بەشێک نین لە دەموچاوە ئەمنییەکانی ناو ئەم حیزبە، بەڵکو دابەشبوون بەسەر باڵە زۆر و زەوەندەکانی یەکێتییدا. تا وای لێهاتووە، کە هەر ئەندامێکی مەکتەبی سیاسیی دەیەوێت خۆی یان کوڕەکەی، یان کەسێکی نزیکی بکاتە وەزیر، تەنانەت باس لەوە دەکرێت، کە پۆستەکانی حکومەتی هەرێم تەنها بە ئەندامانی مەکتەبی سیاسیی و سەرکردایەتیی پڕبکاتەوە. ئەگەر بێت و یەکێتیی ئەم کارە هەڵەیە بکات، ئەوە ناتوانێت ئەو دروشمەی خۆی، کە بەرزیکردووەتەوەو دەڵێت (دەمانەوێت هاوبەشی ڕاستەقینە بین) نایەتەدی، بەڵکو دەبێتە حکومەتی پاراستنی بەرژەوەندیی بنەماڵە دیاریکراوەکانی ناو مەکتەبی سیاسیی. بۆیە پێویستە یەکێتیی بوێریی ئەوەی تێدا بێت، کە کاندیدەکانی لانی کەم بۆ پۆستە وەزارییەکان کەسانی خاوەن ئەزموون و تەکنۆکرات بن و ئەرکی سەر شانی مەکتەبی سیاسییە، کە پشتیوانیی لەم مۆدێلی کاندیدکردنە بکات.\nگۆڕان کێ دەنێرێت بۆ حکومەت؟\nگۆڕان لایەنی سێهەمی سەرەکیی پێکهێنانی حکومەتە. بە هەموو پێوەرەکان دەبێت ئەم حیزبە لە دووانەکەی تر باشتر بێت و کاندیدەکانی بۆ حکومەت لەسەر بنەمای ئەو پرەنسیپە سیاسییانە بێت، کە بزوتنەوەکەی لەسەر دامەزراوە. بەتایبەتیی گۆڕان پێویستی بەوەیە، کە لە پێناو گێڕانەوەی شکۆی خۆی و لانی کەم وەڵامێکی تەندروستی بەرەی ناڕازیی ناو حیزبەکەی بداتەوە و جەماوەرەکەی ئاشتبکاتەوە، پێویستە پشتنەبەستێت بە بنەمای کلاسیکیی بۆ کاندیدکردن، چونکە دەنگۆی ئەوە هەیە، کە ئەم حیزبەش وەک ئەوانی تر تەنها دەموچاوە تەقلیدییە کۆنەکان بۆ پۆستە وەزارییەکان کاندیدبکاتەوە، ئەوانەی، کە لەناو گۆڕاندا پێیاندەگوترێت (یەکێتییە کۆنەکان). ئەگەر بێت و گۆڕان ئەم هەڵەیە بکات، گومانی تێدا نییە، کە دۆخی ناوخۆی حیزبەکە و ئاستی جەماوەرییەکەی بەرەو داتەپینی گەورە دەڕوات.\nئەمڕۆ بارزانی داوایەكی تایبەتی لە رێكخستنەكانی كردووە\nدوای سێکسکردن لەگەڵ ٢٣ نەخۆش دادگا لێرسینەوە لەگەڵ پزیشکێک دەکات\nبەرپرسێكی دەستلەكار كێشاوەی گۆڕان نەوشیروان مستەفا تۆمەتبار دەكات


فۆڕمی تۆمارکردنی بابەت | 22-05-2020\n$باکووری کوردستان$ - بە پێی زانیاریەکان گوڕستانی گوندی سیسێی سەر بە ناوچەی لیجەی ئامەد جارێکیتر شێوێنراوە. ئەوەش بەبۆبەی جەژنی رەمەزانەوە بووە کە خانەوادەکان سەردانی گۆڕی کەسوکاریان کردبوو. خانەوادەکان کاتێک سەردانی گۆڕستانیان کرد، دیمەنی رووخاندنی کێلی گۆڕ و شێواندنی گۆڕەکانیان بینی. خانەوادەکان رایانگەیاند کە هەموو گۆرەکان شێوێنراون، کێلی گۆڕەکان کە بە کوردی لەسەریان نووسراوە، شکێنراون و جارێکیتر خانەوادەکان کێلەکان چاک کردووەتەوە.=KTML_ImageCaption_Begin==KTML_StyleDiv=width:30%;height:20%;float:right;=KTML_ImageCaption_Target_Link=https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2020/382139/0009.JPG=KTML_ImageCaption_Title=تورکەکان بۆ سێیەمین جار هێرشیان کردە سەر گۆڕستانی لیجە و کێلی گۆڕی گەریللاکانیان شکاند=KTML_ImageCaption_CaptionStyle=000000=KTML_ImageCaption_Caption=تورکەکان بۆ سێیەمین جار هێرشیان کردە سەر گۆڕستانی لیجە و کێلی گۆڕی گەریللاکانیان شکاند=KTML_ImageCaption_End= - دژی دەستگیرکردنی سیاسەتمەدارانی کورد و ئەندامان و لایەنگرانی #هەدەپە# لەلایەن دەوڵەتی تورکەوە لە چەندین شاری باکوری کوردستان و تورکیا گردبوونەوە و ناڕەزایەتی ئەنجامدرا، چالاکوانانی کورد بە دەوڵەتی تورکیان وت، کە 'فشارەکان نایانترسێنێت و تێکۆشانیان فراوان دەکەن'. - لە ناوچەی پیلەمور لە پارێزگای #دێرسیم# بومەلەرزەیەک بە پێوەری 4.3 پلە بە پێوەری رێختەر روویدا. بومەلەرزەکە کاتژمێر 06:12ی ئەم بەیانییە و لە قوڵایی 5 کیلۆمەتریی ژێر زەوییدا روویداوە. بەپێی زانیارییە سەرەتاییەکان بومەلەرزەکە هیچ زیانێکی مرۆیی نەبووە. - #سەبری کایا#، زیندانی سیاسی کورد کە لە ساڵی 2010ەوە لەزینداندابوو، دوای ئەوەی بەهۆی نەخۆشیی دڵەوە لە زیندانی شاری عوسمانییەوە گوازرایەوە بۆ نەخۆشخانەی بالجالی لە شاری ئەدەنە، هەر ئەو رۆژەی بڕیاری ئازادکردنی درا، گیانی لەدەستدا. - لە چوارچێوەی ئەو لێکۆڵینەوانەی دەوڵەتی تورک بۆ پاکتاوی سیاسیی گەلی کورد بەڕێوەی دەکات، پۆلیسەکانی تورک لە کاتژمێر 04:00ی بەرەبەیانی ئەمڕۆدا هەڵیانکوتایە سەر ماڵی چالاکوانانی بزووتنەوەی ژنانی ئازاد (#تەژەئا#) و #کۆمەڵەی ژنانی رۆسا# لە باکووری کوردستان بۆ ماوەی چەند کاتژمێر لە ماڵەکاندا مانەوە و هەموو کەلوپەلی ناو ماڵەکانیان تێکوپێکدا و چەندین کەسیان دەستگیرکرد. لە ناوچەی کاراکۆپرو لە رحا لە ئۆپراسیۆنی هەڵکوتانە سەر ماڵاندا چەندین کەس دەستگیرکران، کە ناوی بەشێکیان بریتییە لە نارین گەزگۆر ئەندامی دامەزرێنەری کۆمەڵەی ژنانی رۆسا، ئایلا ئاکات ئاتا ئەندامی دامەزرێنەری کۆمەڵەی ژنانی رۆسا لە #ئامەد#، عەدالەت کایا سەرۆکی کۆمەڵەی ژنانی رۆسا و گولجیهان شیشمەک چالاکوانی بزووتنەوەی ژنانی ئازاد دەستگیرکراون. - میدیاکانی تورکیا بڵاویانکردەوە، تاهیر ساکڵی سەرۆکی لقی رێکخستنەکانی ئاکپارتی کە هاوکات سەرۆکی شارەوانیی شارۆچکەی #شەمزینان#ی سەر بە پارێزگای #جۆڵەمێرگ#ە، تووشی ڤایرۆسی #کۆرۆنا# بووە. $رۆژهەڵاتی کوردستان$ - بەهۆی ئاگرکەوتنەوە لە بەرزاییەکانی گوندی زەڕین چووبی شاری #سەرپێڵی زەهاو#، زیاتر لە هێکتارێک گەنم و جۆی دانیشتووانی گوندی ئەلیاس مەحموود، سووتان. فەرمانداریی شاری سەرپێڵ زەهاو لە وتووژێکدا لەگەڵ هەواڵدەریی ئیلنا رایگەیاند: بەهۆی ئاگرکەوتنەوە زیاتر لە هێکتارێک گەنم و جۆی دانیشتووانی گوندی ئەلیاس مەحموود سووتان. موحیبەت جەماڵی نیا، هەروەها ڕایگەیاند: هاووڵاتییانی دانیشتووی ئەو گوندانە بۆ خۆیان هەوڵی کوژاندنەوە و کۆنتڕۆڵکردنی ئاگرەکەیان بە ئیمکاناتی کەمەوە دابوو، بەڵام لە کۆتاییدا هێکتارێک گەنم و جۆ لەو ئاگرکەوتنەوەدا سووتان. $باشووری کوردستان$ - لە بەردەوامی پشکنینەکان و گەڕان بەدوای گومانلێکراوان، دوو تووشبووی دیکەی ڤایرۆسی کۆڕۆنای نوێ COVID-19 لە پارێزگای #دهۆک# دەستنیشانکران، دوو پیاو یەکێکیان تەمەن 28 ساڵ پیشەی پاسەوان دانیشتووی شارۆچکەی #ئاکرێ# و دووەمیان تەمەن 58 ساڵ پیشەی شوفێرە و دانیشتووی شاری هەولێرە. هەردووکیان لە شاری بەغداد گەڕاینەوە. - لە بەردەوامی پشکنینەکان و گەڕان بەدوای گومانلێکراوان، حەفت تووشبووی دیکەی ڤایرۆسی کۆڕۆنای نوێ COVID-19 لە پارێزگای #سلێمانی# دەستنیشانکران، سێ ئافرەتی تەمەن 57 و 30 و 25 ساڵ و چوار منداڵی تەمەن 12 و 4 و 3 و 2 ساڵان، بەرکەوتەی تووشبووانی پێشوون و هەموویان دانیشتووی شاری سلێمانین.=KTML_ImageCaption_Begin==KTML_StyleDiv=width:30%;height:20%;float:left;=KTML_ImageCaption_Target_Link=https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2020/382139/0019.JPG=KTML_ImageCaption_Title=لە مانشێتەکانی ئەمڕۆ: 22-05-2020=KTML_ImageCaption_CaptionStyle=000000=KTML_ImageCaption_Caption=لە مانشێتەکانی ئەمڕۆ: 22-05-2020=KTML_ImageCaption_End= - درەنگانی شەوی رابردوو لەلایەن ژمارەیەک چەکدارەوە پەلاماری پاڵاوگەی نەوتی گورگە چاڵ لە رێگەی نێوان #کەرکوک# – #هەولێر# دەدرێت و شەهید و برینداری لێدەکەوێتەوە. بەو هۆیەوە پاسەوانێکی پاڵاوگەگە کەناوی تیشکۆ عەلیە شەهید بووەو دووانی تریش برینداربوون. دوو بریندارەکەش کوردن و رەوانەی نەخۆشخانەی کەرکوک کراون بۆ وەرگرتنی چارەسەر. - لە سنووری پارێزگای هەولێر ئاڵوگۆڕ لە ژمارەیەک پۆستی قائیمقام و بەڕێوەبەری ناحیەکان دەکرێت. سەرۆکی ئەنجوومەنی پارێزگای هەولێریش دەڵێت: باشتربوو ئەو ئاڵوگۆڕانە لە رێگای ئەنجوومەنی پارێزگاوە بکرێن نەک وەزارەتەکان. - لە دوێنێ ئێوارەوە لەنێوان گوندی کەلەڕەشی و گوندی دلکە لە سنووری #سەنگاو# لەسەر پارچە زەوییەک دەبێتە شەڕ و کەسێک برینداردەبێت. لە شەڕەکەدا جگە لە کڵاشینکۆف، ئارپیجیش بەکارهێنراوە و هەردوو گوندەکە تاوەکە نیوەڕۆی ئەمڕۆ تەقەیان لەیەک کردووە. - #خەسرەو گۆران# رەخنە لەیەکێتی نیشتمانی کوردستان دەگرێت لەبەرامبەر رادەستکردنی ژمارەیەک دیلی #داعش# بەئیدارەی کەرکوک و دەڵێت، #وەزارەتی ناوخۆ# دیلەکانی قاعیدەی بەیاسا رادەستی موسڵ کردووە، نەک وەکو یەکێتی بەبڕیاری حیزب. - #دیندار زێباری#، رێکخەری راسپاردە نێودەوڵەتییەکان وەڵامی راپۆرتێکی رێکخراوی مافی مرۆڤی جیهانی لەبارەی خۆپیشاندانەکەی دهۆک دەداتەوە و دووپاتی کردەوە، هیومان رایتس وۆچ له دوایین راپۆرتییدا پشتی بە لێدوان و وتەی چەند سەرچاوەی باوەڕ پێنەکراو بەستووە. - #وەزارەتی ئەوقاف#ی هەرێم رایگەیاند؛ سبەینێ تەواوکەری مانگی رەمەزانە و یەکشەممە یەکەم ڕۆژی جەژنە. $رۆژئاوای کوردستان$ - سوپای داگیرکەری تورک لەگەڵ چەتەکانی، گوندی هۆشانی سەر بە ناوچەی عەین عیسایان تۆپباران کرد. بە هۆی تۆپبارانەکەوە زەویە کشتوکاڵیەکانی ناوچەکە سووتان.=KTML_ImageCaption_Begin==KTML_StyleDiv=width:30%;height:20%;float:right;=KTML_ImageCaption_Target_Link=https://www.kurdipedia.org/files/relatedfiles/2020/382139/0004.JPG=KTML_ImageCaption_Title=ئاگرەکەی دەوڵەی تورک لە عەین عیسا گەیشتە ناو ماڵی هاووڵاتییان=KTML_ImageCaption_CaptionStyle=000000=KTML_ImageCaption_Caption=ئاگرەکەی دەوڵەی تورک لە عەین عیسا گەیشتە ناو ماڵی هاووڵاتییان=KTML_ImageCaption_End= - ئەنجومەنی خانەوادەی شەهیدانی شاری #کۆبانێ#، تەرمی وەلید ئیسماعیل (فورات کوردستان) #شەڕڤان#ی #قەسەدە#یان لە گۆڕستانی شەهید دیجلە بە ڕێورەسمێک بەخاکسپارد کە لە ئەنجامی هێرشێکی دەوڵەتی داگیرکەری تورک و چەتەکانیدا شەهید ببوو. لە گۆڕستانەکە مەراسیم بە خولەکێک بۆ ڕێزگرتن دەستیپێکرد. دواتر تەرمی شەهید بەخاکسپێردرا.(بڕوانە فایلی پەیوەندیدار) - هێزەکانی ئاسایشی ناوخۆی سەر بە بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەر توانیان هێرشێکی رێکخراوی داعش بۆسەر زیندانی تەبقە تێکبشکێنن و ژمارەیەک چەکداریشیان بکوژن. $دەرەوەی کوردستان$ - وەزارەتی تەندروستی ئێران لەراگەیەنراوێکیدا ئاشکرایکردوە: لەماوەی 24 سەعاتی رابردوودا دوو هەزارو 311 حاڵەتی تووشبوون بەکۆرۆنا لەسەرانسەری ئێران تۆمارکراون. رونیشکردوەتەوە: هەروەها 51 هاووڵاتی تووشبوو بەکۆرۆنا گیانیانلەدەستداوە. جەختیشکراوەتەوە: کۆی توشبووانی کۆرۆنا بۆ 131 هەارزو 652 کەس بەرزبووەتەوەو حەوت هەزارو 300 تووشبوو گیانی لەدەستداوە. - دوو فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی سوپای داگیرکەری تورک، لە لیبیا لەلایەن سوپای نیشتمانی لیبیاوە خرانە خوارەوە. - رێکخراوی (ACLED)ی ئەمەریکی رایگەیاند، لە ماوەی پێنج مانگی رابردوودا %77ی شەڕوپێکدادانی نێوان سوپای تورکیا و چەکدارانی پارتی کرێکارانی کوردستان (#پەکەکە#) لە هەرێمی کوردستان بووە.


ئەندامێکی سەرکردایەتی پارتی: خێرە هەموو لایەک ڕێگای سەری ڕەشیان گرتووە و دەچنە خزمەتی بارزانی؟ – ئیسلامی\nسه‌ره‌تا/ كــوردستان/ئەندامێکی سەرکردایەتی پارتی: خێرە هەموو لایەک ڕێگای سەری ڕەشیان گرتووە و دەچنە خزمەتی بارزانی؟\nئەندامێکی سەرکردایەتی پارتی: خێرە هەموو لایەک ڕێگای سەری ڕەشیان گرتووە و دەچنە خزمەتی بارزانی؟\nعەلی عەونی ئەندامی سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان رایگەیاند، دەبێت ئەو کەسانە عاقڵ بووبن کە ئێستا سەردانی بارزانی دەکەن و تێگەیشتوون مانەوەی کوردستان و بزاڤی ڕزگاریخوازی کوردستان بەندە بە مانەوەی بارزانییەوە.\nعەلی عەونی لە نوسینەکەیدا کە لە هەژماری تایبەتیی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی فەیسبووک بڵاویکردووەتەوە، ئاماژەی بەوە کردووە کە دەبێت ئەوانەی پێشتر ڕەخنەیان لە بارزانی دەگرت ئێستا عاقڵ بووبن و لە گرنگیی مانەوەی بارزانی تێگەیشتبن.\nڕەخنەش لەوانە دەگرێت کە دژایەتیی بارزانییان دەکرد، بۆچی لە ئێستادا هیچ ڕەخنەیەک لە سەرکردایەتیی حزبەکانیان ناگرن کە هەموویان ڕێگای “سەری بڵندیان” گرتووەتەبەر بۆ لای مەسعود بارزانی.\nئەندامەکەی سەرکردایەتی پارتی وەک ئاماژەیەک بە پێشوازی ئۆپۆزسیۆنی پێشوو بۆ کاندیدەکانی پارتی، لە کۆتایی نوسینەکەیدا دەڵێت، “هەموو ڕێگاکان دەچنەوە لای بارزانی”.\nئەمەش لەکاتێکدایە کە بە ڕوونی دیارە کە قسەکە ڕاستەوخۆ مەبەست لێی یەکێتی و گۆڕانە، بەتایبەتیش بزوتنەوەی گۆڕان، کە پێشتر بە توندی نەک هەر دژی پارتی بوو، بەڵکو یەکگرتووی ئیسلامی کوردستانیشی بە پاشکۆی پارتی ناودەبرد، کەچی ئێستا خۆیان سیاسەتکردن لەگەڵ پارتی بە سەرکەوتن و زەرورەت ناودەبەن و بوون بە پاڵەوان!\nپۆستەکەی عەلی عەونی لە فەیسبووک:


پۆمپیۆ: پێویستە ئەوروپا و ئەمریکا ڕووبەڕووی دووژمنکارییەکانی تورکیا ببنەوە – کوردی – RojNews.News\n17/11/2020 - 9:23:28 am\nوەزیری دەرەوەی ئەمریکا لە میانەی زنجیرە گەشتێکی بۆ حەوت وڵات، جەختی لەوە کردەوە کە پێویستە ئەوروپا و ئەمریکا ڕووبەڕووی ڕەفتارە دوژمنکارانەکانی دەوڵەتی تورک ببنەوە.\nدوێنێ و لە فەرەنسا، مایک پۆمپیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، لەگەڵ ڕۆژنامەی “ل فیگارۆ” قسەیکرد و ڕایگەیاند:”من و ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆک کۆماری فەرەنسا، یەکڕاین لەسەر ئەوەی ڕەفتارەکانی ئەم دواییەی دەوڵەتی تورکیا دووژمنکارانەیە”.\nپۆمپیۆ بە ئاماژەدان بە پشتیوانییەکانی دەوڵەتی تورک لە ئازەربایجان لە شەڕی دژبە ئەرمینیا و هەرێمی ئارتساخ و هەروەها جموجوڵە سەربازییەکانی لە لیبیا و دەریای ناوەڕاست، جەختی لەوە کردەوە کە؛ “پێویستە ئەوروپا و ئەمریکا پێکەوە ڕووبەڕووی ڕەفتارە دووژمنکارانەکانی دەوڵەتی تورک ببنەوە”.\nپۆمپیۆ هەروەها لەسەر ئێرانیش وتی: هێشتا پێویستە هەندێک کار بکەین تا بتوانین پێش لە کێشە دروستکردنەکانی ئێران لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگرین.\nڕۆژی ١٤ی ئەم مانگە، تۆڕی گەشتی مایک پۆمپیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا بۆ حەوت وڵاتی ئەوروپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە چوارچێوەی “بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و ئازادیی” باوەڕییەکان دەستیپێکرد، کە ١٠ ڕۆژ بەردەوام دەبێت.\nلەو زنجیرە گەشتەدا، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لەگەڵ سەرکردەکانی ئەو حەوت وڵاتە کۆدەبێتەوە، جگە لە کاربەدەستانی دەوڵەتی تورک، ئەنقەرەش ئەمکارە بە سووکایەتی دەزانێت.\nمایک پۆمپیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، لەو زنجیرە گەشتەدا، سەردانی وڵاتانی؛ فەرەنسا، جۆرجیا، ئیسرائیل، سعودیە، تورکیا، ئیمارات و قەتەر دەکات، کە تا ئێستا سەردانی فەرەنسای کردووە.


15/08/2020 977 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nدۆناڵد ترامپی سەرۆكی ئەمریكا لە پەیامێكدا رایگەیاند، ئیسرائیل و ئیماراتی عەرەبی رێكەوتوون بەتەواوی لەسەر پەیوەندییە دیپلۆماتییەكان و دەبێتە یەكەم نموونەی رێككەوتن لە مێژوودا لەسەر دەستی ئەو دوو وڵاتە.\nبەپێی هەواڵێكی رۆیتەرز ترامپ نێوەندگیرییەكی زۆر باش بووە لە رێكەوتنەكە و توانیویەتی قەناعەت بە ئیماراتییەكان بكات رازی بن بە رێكەوتنەكە، لەبەرامبەریشدا ئیسرائیل رازی بووە كە كارەكان لە كەرتی خۆرئاوا هەڵپەسێرێت.\nلە بەیاننامەیەكدا، كە سەركردەی هەر سێ وڵاتەكە ئاماژەیان پێداوەو ترامپ-یش لەرێگەی تویتێكەوە باسی كردووە، تێیدا هاتووە، كە رێكەوتنێك لەسەر هێوركردنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان ئێسرائیل و ئیماراتی عەرەبی كرا.\nبەپێی ئەو راگەیاندنە هاوبەشە، كە ترامپ پێی دڵخۆشەو رایگەیاندووە، ئەنجامی ئەو رێكەوتنە دیپلۆماتییەی، كە كراوە لەسەر داوای ترامپ و بەپاڵپشتی ئیمارانی عەرەبی و ئیسرائیل-ە.\nسەرۆكی ئەمریكا راشیگەیاندووە، "بەیەكگەیشتنێكی مەزنە"، رێكەوتنێكی ئاشتی مێژووییە لە نێوان دوو هاورێی مەزن-دا ئەویش ئیسرائیل و ئیمارانی عەرەبی.\nهەروەها بنیامین نەتەنیاهۆ سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیلیش وتی: "رۆژێكی مێژووییە".\nئەمیر محەمەد بن زاید جێنشینی ئەبو زەبی لەلێدوانێكدا، وتی: ئیمارات و ئیسرائیل رێكەوتن لەسەر هاوكاری و دانانی نەخشە رێگایەك بۆ جێگیركردنی پەیوەندییەكی دووقۆڵی.\nلەنێو وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا ئیسرائیل توانیویەتی پەیوەندییەكانی لەگەڵ زۆربەی وڵاتانی دراوسێ باش بكات بەتایبەتی ئوردن و میسر.\nئیسرائیل توانیویەتی تاڕادەیەك پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئیمارات بە هێمنی راگرێت، بەڵام بۆ ماوەی چەند ساڵێكە چوونەتە پەیوەندییەكەوە بۆ رووبەڕوبەروی شوێنپێی ئێران لە ناوچەكە. بەو پێیەی هەردوو وڵات دوژمنی هاوبەشی ئێرانن.\nیوسف عەتیبە، باڵیۆزی ئیمارات لە ئەمەریكا بۆ ناشنال ریڤیو -ی ئەمەریكی -یش دەڵێت: وتوووێژێكی كورت دەكرێت لە پێناو دانانی پلان دەربارەی ڤیزا-ی گەشتیاران و بزنسمانەكان و گەشتی فرۆكە و گواستنەوە و بازاڕكردن.\nهەروەها دەشڵێت: سەردانیكردنی وەزارەتەكانی یەكتر و بنیاتنانی باڵیۆزخانەكان لە لایەن هەردوولاوە.\nعەتیبە جەختیكردەوە، رێكەوتنەكە هەموو ئەو گرژیی و ئاڵۆزیی و ئەگەری ناڕێكییانەی نێوانمان ئەوەستێنێت و ئەبێتە هۆی چارەسەری كێشەكانمان بێئەوەی بچێتە ناو جامیعەی عەرەبی و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.\nئیسرائیل و ئیماراتی عەرەبی بۆ هێوركردنەوەی پەیوەندییە دیپلیۆماتییەكانیان رێكەوتنەكەیان مۆركردووە، بەڵام لە بنەڕەتدا هەنگاوێكە بۆ پێكهێنانی شێوەیەكی نوێ لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دژی ئێران.\nئیسرائیل ساڵی 1979 رێكەوتنی ئاشتی لەگەڵ میسر و رێكەوتنی ئاشتی لەگەڵ ئوردن -ی لە ساڵی 1994 دا ئیمزا كردووە، بەڵام ئیماراتی عەرەبی شانبەشانی چەند دەوڵەتی عەرەبی تر تا ئێستا هیچ پەیوەندییەكی دیپلۆماتی و ئابووری لەگەڵ ئیسرائیل نییە.


فیلمی کوردی - Mehr News Agency\nفیلمی سینەمایی کوردی "زاڵاوا" لە دەرهێنانی سینەماکاری کورد "ئەرسەلان ئەمیری" خەڵاتی هەژدەیەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی "فانتاستیک فێست" لە وڵاتی ئەمریکای بەدەستهێنا.\nلە ژێر چاوەدێری حکومەتی هەرێم؛\nفێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی کوردی لە مسکۆ بەڕێوە دەچێت\nلە ڕۆژانی 21 تاوەکوو 25 ژووییە یەکەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی کوردی لە هۆڵی شانۆیی ئۆکتۆبەر لە مسکۆ بەڕێوەبچێت.\nفیلمەکانی ئارگون و لەکە لە کوردستان خەڵاتی فستیڤاڵی ئینگلستانیان بردەوە\nشۆڕش وەکێڵی دەرهێنەری کوردستانی لە درێژەی سەرکەوتنە نێونەتەوەییەکانی خۆیدا ئەم جارە خەڵاتی فستیڤاڵی screen powerی ئینگلستانی بە دوو فیلمی ئارگون و لەکە بردەوە.\nفێشتیڤاڵی فیلمی کوردیی لەندەن بە شێوەی ئۆنلاین بەڕێوەدەچێت\nڕۆژی ٢٥ی گەلاوێژ (١٥ی ئاب) ١١یەمین خولی فێستیڤاڵی فیلمی کوردی لەندەن دەستپێدەکات و ماوەی ١٠ ڕۆژ بەردەوام دەبێت.\nخەڵاتی باشترین دەرهێنەریی فێستیڤاڵی فیلمی تاران بەخشرایە دەرهێنەرێکی کورد\nخەڵاتی باشترین دەرهێنەریی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی کورتەفیلمی تاران بەخشرایە جەمشید فەرەجوەند، دەرهێنەری بەناوبانگی کورد.\nبۆ هەوڵی راستگۆیانە لە بواری سینەما؛\nپووران درەخشەندە خەڵاتی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی "گلۆباڵ"ی هیندستانی بردەوە\nسینەماکاری کورد خاتوو "پووران درەخشەندە" بە بۆنەی هەوڵە ڕاستگۆیانەی لە ماوەی ساڵانێکی بەردەوام کار لە بواریی سینەما و هەروەها پەیوەندیی لەگەڵ خەڵکی؛ خەڵاتی سێزدەیەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی "گلۆباڵ" لە وڵاتی هیندستانی بەدەستهێنا.\nبەرهەمی حەوزەی هونەریی کوردستان؛\nکورتە فیلمێکی کوردی خەڵاتی فستیڤاڵی BIMIFF بڕازیلی بردەوە\nکورتە فیلمی تەعدیل لە نووسین و دەرهێنانی کەیوان سەروەری و بەرهەمی حەوزەی هونەریی کوردستان خەڵاتی فستیڤاڵی BIMIFF بڕازیلی بردەوە.\nلە دەرهێنانی هونەرمەندێکی کورد:\nدرەوشانەوەی فیلمی کوردی "بارگران" لە فێستیڤاڵی تورکیا\nکورتە فیلمی "بارگران" بەرهەمی یەلماز ئوزدیل خەڵاتی باشترین کورتە فیلمی ٣١ ی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمە ئەنقەرەی بردەوە.\nبە مەبەستی ناساندنی بە جیهان؛\nوێنەهەڵگرتنی فیلمی بەڵگەیی "سنە شاری هەزار تەپۆڵکە" دەستیپێکرد\nدەهێنەرێکی ناسراوی کوردستانی فیلمی بەڵگەیی " سنە شاری هەزار تەپۆڵکە "بەرهەم دێنێت و بڕیارە تەلەفزیۆنی فەرمی ئێرانیش بڵاوی بکاتەوە.\nلە فێستیڤاڵی تائۆرمینای ئیتالیا؛\nخەڵاتی باشترین ئەکتەری پیاوی فستیڤاڵی ئیتالیا درایە هونەرمەندێکی کورد\nبەختیار پەنجەیی دەرهێنەر و ئەکتەری شانۆ و سینەما بۆ دەورگێڕان لە فیلمی نامۆ، خەڵاتی باشترین ئەکتەری پیاوی شەست و شەشەمین فێستیڤاڵی تائۆرمینای ئیتالیای مسۆگەر کرد.\nلە دەرهێنانی میرمنداڵی سەقزی؛\nکورتە فیلمی "سەرۆک" لە دەرهێنانی ژیوار فەرەج زادە بە نوێنەرایەتی لە سینەمای ئێران گەیشتە فێستیڤاڵی نێونەتەوەیی فیلمی تۆرێنتۆی کەنادا.\nتەنیا نوێنەری ئێران دەبێت؛\nنمایشی فیلمی دەرهێنەرێکی کوردستانی لە فستیڤاڵی ئیرلەند\nکورتە فیلمی "کۆلارەکان " لە دەرهێنانی سەید پەیام حسێنی لە دەرهێنەرانی کوردستانی وەک تاقە نوێنەری سینەمای ئێران لە سی و دووهەمین فێستیڤاڵی نێونەتەوەیی گالوەی ئیرلەندا نمایش دەکرێت.\nلە دەرهێنانی گەنجێكی کورد؛\nبەشداریی فیلمی "دەردرێ لە سەربانی ماڵ" لە فستیڤاڵی کەن\nکورتە فیلمی "می‌خورد بر بام خانه (دەدرێ لە سەربانی ماڵ)" لە دەرهێنانی تەیموور قادری و بەرهەم هێنانی حەزەی هونەری کوردستان و بە داکۆکی یەکێک لە سپۆنسەرەکانی فێستیڤاڵی کەن، بەشداری حەوتەی ڕەخنەگرانی ئەو فێستیڤاڵە بوو.\nلە سنە بەرهەم هێنراوە;\nفیلمی "لکە (پەڵە)" لە دەرهێنانی شۆڕش وەکیلی فیلمسازی کوردستانی خەڵاتی حەوتەمین فێستیڤاڵی (England ace small)ی بەریتانیای مسۆگەر کرد.\nفستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی قەرەنتینە بەڕێوەدەچێت\nمۆڵەتی ناردنی بەرهەم بۆ فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی "یەک خولەک قەرەنتینە" درێژکرایەوە.\nکورتە فیلمی "ئەسرین" سەبارەت بە ژیانی کۆڵبەران بەرهەم هات\nقۆناغی ئامادەکاری و تۆمارکاری کورتە فیلمی "ئەسرین" لە دەرهێنانی هەژیر محەمەدی و لە نووسینی سارا ڕەشیدی بە ئاوردانەوە لە پرسی کۆڵبەری کۆتایی پێ هات.\nئەمجارە لە ئۆسترالیا؛\nکورتەفیلمی "کێو" لە نووسین و دەرهێنانی تەیموور قادری و بەرهەم هێنانی حەوزەی هونەری کوردستان گەیشتە فێستیڤاڵی نێونەتەوەتت فیلمی " BLUE۲BLUE" ئۆسترالیا.\nزنجیرە درامای "زارا" لە ئینترنێت ببینە؛\nیەکەم زنجیرە درامای کوردی بە شێوەی ئانلاین بڵاو کرایەوە\nزینجرە درامای زارا یەکەم زنجیرەی سەربەخۆی کوردی لە دەرهێنانی سەید پەیام حسێنی لە فیلمسازە گەنجەکانی سنە بە شێوەی ئانلاین بڵاو دەبێتەوە.\nبە ئاوردانەوە لە پرسی "منداڵ‌هاوسەری"؛\n"بابردوو" به دەم رێگای فێستیڤاڵی فیلمی ڕۆم\nکورتەفیلمی بابردوو" لە دەرهێنانی سیاوەش ساعدپەنا و ئومێد غەریبی بۆ نمایش لە یازدەهەمین فێستیڤاڵی نێونەتەوەیی فیلمگەلی خەسارناسانەی ڕۆم هەڵبژاردرا.\nکۆتایی فستیڤاڵی فیلمی فەجر بە درەوشانەوەی فیلمێکی کوردی\nڕێوڕەسمی کۆتایی سی و هەشتەمین فستیڤاڵی نەتەوەیی فیلمی فەجری ئێران لە کاتێکدا بەڕیوەچوو کە فیلم داری گوێز لە سەر بابەتی کیمیابارانی سەردەشت، توانی دوو خەڵات مسۆگەر بکات.\nئەکتەری ناسراوی ئێران:\nعاشقی خەڵکی کوردم/ کوردەکان بەڕاستی خوێنەوار و بەڕێزن\nمێهران مودیری بە وتنی ئەوەی کە کوردەکان کەسانێکی بەڕێز و خاوەن فەرهەنگن،بەشداری کردنی لە فیلمی " دار گوێز" ی وەک ڕێزێک لە خۆشەویستی کورد وەسف کرد.\nبەرهەمی فیلمسازی کوردستانی؛\nفیلمی "فورواردی کوێستان" لە دەرهێنانی کەیوان مەجیدی دەرهێنەری سنەیی، لە بەشی کێبەرکێی فێستیڤاڵی نێونەتەوەیی فیلمی بەرازیل (BIFF) وەرگیرا.


راوێژی سەلامەتی CPJ: رووماڵکردنی ڤایرۆسی گشتگیری کۆرۆنا - Committee to Protect Journalists\nرۆژنامەنووسانی مەکسیک کەلوپەلی خۆپاراستنی پزیشکی تایبەتیان لەبەردایە بەهۆی نەخۆشی بەربڵاوی ڤایرۆسی کۆرۆناوە لەکاتێکدا رووماڵی خۆپیشاندانێک دەکەن کە لەلایەن کارگوزارانی نەخۆشخانەی گشتی باڵبوینا لە شاری مەکسیک رۆژی ١٦ ی نیسانی ٢٠٢٠ رێکخرا. (AFP/Pedro Pardo)\nراوێژی سەلامەتی CPJ: رووماڵکردنی ڤایرۆسی گشتگیری کۆرۆنا\nJuly 7, 2020 6:15 PM EDT\nرۆژی 25 یئایاری2021 تازەکراوەتەوە.\nرێکخراوی تەندروستی جیهانی رۆژی ١١ی ئازار سەرهەڵدانی کۆڤید-١٩ (نەخۆشی کۆرۆناڤایرۆس)ی بە پاندێمیک (نەخۆشییەکی بەربڵاو بە تەواوی جیهاندا) هەژمارکرد ژمارەی حاڵەتی تۆمارکراوی نوێ لە جیهاندا. گۆڕانکاری بەرسەر بارودۆخی جیهاندا هاتووە، هەندێک وڵات ڕێوشوێنەکانیان تونترکردۆتەوە و هەندێک وڵاتیش کەمیان کردۆتەوە. ئەمە لەکاتێکدایە کە جۆرێکی نوێی ڤایریۆسی کۆڤید-١٩ دۆزراوەتەوە و بڵاو دەبێتەوە، بەگوێرەی راپۆرتەکانی هەواڵ.\nرۆژنامەنووسان لە سەراپای جیهان رۆڵێکی گرنگ لە هۆشیارکردنەوەی خەڵکی لەبارەی ڤایرۆسەکەو هەوڵەکانی حکومەت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دەگێڕن. ئەمەش سەرەڕای هەوڵی دەسەڵات لە چەندین وڵات بۆ سەرکوتکردنی کاری رۆژنامەنوسی سەربەخۆ و دەستکەوتنی زانیاری، وەکو (سی، پی، جەی) دۆکیومێنتی کردووە. میدیاکاران لە ژێر فشارێکی زۆردان و دەکرێت بەهۆی گەشتکردن، ئەنجامدانی هەڤپەیڤین، و ئەو شوێنانەی کاری تێدادەکەن توشی نەخۆشییەکە ببن، ئەمەش بەگوێرەی ئەو دیدارانەی (سی،پی،جەی) لەگەڵ رۆژنامەنووسان ئەنجامیداوە. بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە، وەکو (سی،پی،جەی) دیکۆمێنتی کردووە، رۆژنامەنووسان رووبەڕووی گیران، لێدانی جەستەی و هەراسانکردن لەسەر ئینتەرنێت و لەدەستدانی سەرچاوەی ژیانیان بوونەتەوە، وەکو سی پی جەی لە دواین راپۆرتدا ئاماژەی پێداوە.\nبۆ هەبوونی دواین زانیاری لەسەر رێنماییەکان، رۆژنامەنووسان پێویستە چاودێری زانیارییەکانی رێکخراوی تەندروستی جیهانی و لقە لۆکاڵییەکانی بکەن.بۆ دواین زانیاری لەسەر بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە، سەنتەری زانیارییەکانی کۆرۆناڤایرۆس لە نەخۆشخانەی زانکۆی جۆنس هۆپکینز سەرچاوەیەکی سەلامەت و باوەڕپێکراوە.\nخۆپاراستن لە گۆڕەپان\nسنوور خراونەتە سەر گەشتکردن لە جیهان و ڕێوشوێنی سەلامەتی بەردەوام لە گۆڕاندان. ئەمەش ئەو ئامانایە دەگەیەنێت کە ئەرکەکان دەکرێت، بێ ئاگادارکردنەوە هەڵبوەشێنرێنەوە.\nئەو کارمەندانەی ڕاگەیاندن کە ڤاکسینیان وەرگرتووە دەبێت تێبینی ئەوە بکەن ڕەنگە هێشتا توانای گواستنەوەی ڤایرۆسەکەیان هەبێت، بەپێی ناوەندی ئەمریکا بۆ کۆنتڕۆڵ و خۆپاراستن لە نەخۆشی ( CDC ). هەروەها ڤاکسینی جیاواز ئاستی پاراستنی جیاوازی دژی جۆرەکانی ڤایرۆسەکە هەیە، بە گوێرەی بەشی پزیشکی زانکۆی یەڵ. پێویستە پێوانەکانی سەلامەتی پەیوەست بە COVID- 19 وەک دوورکەوتنەوەی جەستەیی و لەبەرکردنی ماسکی دەموچاو، بەردەوام جێبەجێ بکەیت.\nئەو رۆژنامەنووسانەی کە پلانیان هەیە رووماڵی ڤایرۆسی گشتگیری COVID-19 بکەن دەبێت ئەم زانیاریانە بۆ سەلامەتی خۆیان لەبەرچاوبگرن:\nپێش جێبەجێکردنی ئەرک:\n• ئەگەر بەردەست بێت، وەرگرتنی ڤاکسینی COVID-19 لە پێش ئەنجامدانی کار ئەگەر سەلامەت بێت بۆت، بە تایبەتی ئەگەر لە ناوچەیەک دا کار بکەیت کە ڕێژەی توشبوون تیایدا بەرزە.\n• بەپێی ئەوەی ڕێژەی توشبوون چەندە لەو شوێنەی کاری لێدەکەیت یاخود بۆی دەچیت، پێویستە چاوپێکەوتنی تەلەفۆن یان ئۆنلاین بکرێت لەجیاتی رووبەڕوو، بۆ کەمکردنەوەی مەترسی گواستنەوە یاخود توشبوون بە نەخۆشییەکە.\n• بەگوێرەی سەنتەری کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکان، کەسانی بەساڵاچوو و ئەوانەی کە بارودۆخی تەندروستی تایبەتیان هەیە، وەکو شەکرە و قەڵەویی، لە ژێر گەورەترین مەترسیدان. ئەگەر تۆ یەکێکیت لە ئەندامانی ئەم گروپە و بەگوێرەی رێژەی تووشبووان، ئەوا پێویستە خۆت لە ئەنجامدانی هەرجۆرە ئەرکێک بەدووربگریت کە پێویست دەکات تێکەڵاوی خەڵک بکەیت. فەرمانبەرانی دوو گیانیش دەبێت رەچاوبکرێن.\n• لەکاتی دیاریکردنی ستاف بۆ ئەنجامدانی راپۆرت لەسەر ڤایرۆسی گشتگیری کۆڤید-١٩، بەرێوبەران دەبێت رەچاوی ئەگەری هێرشی رەگەزپەرستانەبن دژی هەندێک نەتەوەی دیاریکراو، وەکو لەم راپۆرتەی رۆژنامەی نیویۆرک تایمزدا دا باسدەکرێت.\n• سنوورداری گەشتی جیهانی و ڕێوشوێنەکان دەتوانن بە ئاگادارکردنەوەیەکی کەم یان بێ ئاگادارکردنەوە بگۆڕێن.\n• بەلەبەرچاوگرتنی ئەوەی دەکرێت ناچاربیت خۆت جیابکەیتەوە و لە شوێنێکدا بۆ ماوەیەکی درێژ گیربخۆیت بەهۆی کەرەنتینەوە.\n• تەنانەت بەئەزموونترین رۆژنامەنووسەکانیش دەکرێت گرفتی دەروونیان بۆ دروستببێت کاتێک راپۆرت لەسەر ڤایرۆسی کۆرۆنا دەکەن، بەپێی پەیمانگای رۆیتەرز لە زانکۆی ئۆکسفۆرد. بەڕێوبەران دەبێت بەردەوام لە باری تەندروستی رۆژنامەنووسانیان بپرسنەوە و هەرکاتێک یاخود ئەگەر پێویست بوو ئامۆژگاری و هاوکاریان پێبدەن.\n• بیر لە ئەگەری کاریگەری دەروونی راپۆرتکردن لەو ناوچەیە بکەرەوە کە ڤایرۆسی کۆرۆنای تێدابڵاوبۆتەوە، بەتایبەتی ئەگەر رووماڵی بنکەیەکی تەندروستی یاخود ناوچەیەکی داخراو بکەیت.\nسەرچاوەیەکی بەسوود بۆ کارمەندانی راگەیاندن کاتێک رووماڵی بارودۆخی تۆقێنەر دەکەن دەکرێت لێرە لە سەنتەری دارت بۆ رۆژنامەگەری و ترۆما دەستبکەوێت. سەنتەری لاپەڕەی حاڵەتی ناکاوی CPJ بکە بۆسەرچاوەی زیاتر لەسەر سەلامەتیت بەتایبەتی باشترین مەشقە مێشکییەکان بۆ ئەو رۆژنامەنووسانەی رووماڵی کۆڤید-١٩ دەکەن.\nخۆ دوورخستنەوە لە نەخۆشکەوتن و توشکردنی خەڵکی دیکە\nزۆربەی وڵاتان هێشتا بەردەوامن لە پیادەکردنی دوورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتی و جەستەیی، بەپێی ئەو ماوەیەی دیاریکراوە کە لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی دیکە دەگۆرێت. ئەگەر راپۆرت لەسەر بنکەکانی حاڵەتی ناکاو دەکەیەت و یاخود سەردانی یەکێک لەم شوێنانە دەکەیت ئاستی مەترسی توشبوونیان تێدا بەرزترە، وەکو هەر یەک لەمانەی خوارەوە، لە ڕێوشوێنی پاکوخاوێنی لەو ناوچەیە گیراوتەبەر بپرسە. ئەگەر هەر گومانێکت لادروست بوو، سەردانی شوێنەکە مەکە.\n• هەر جۆرە بنکەیەکی تەندروستی.\n• خانووی چاودێری بەساڵاچووان.\n• ماڵی هەر کەسێکی نەخۆش، بەساڵاچوو، دووگیان یاخود کەسێکی گرفتی تەندروستی هەیە.\n• هەر شوێنی کارێک کە مەترسی گواستنەوە بە بەرزی دادەنرێن (وەکو ئەوەی کارگەی پرۆسێسکردنی گۆشت)\n• شوێنی هەڵگرتنی لاشەی مردووان، شوێنی شۆردنی مردوو، شوێنی سوتاندنی لاشەی مردوو، یاخود پرسە.\n• شوێنی کەرەنتین، جیاکردنەوە، یاخود شوێنێکی داخراو.\n• هەر ناوچەیەکی قەرەباڵخی شار (وەکو گەڕەکی قەرەباڵغ).\n• کامپی پەناهەندەکان، بەندینخانە یاخود گرتووخانەیەک کە حاڵەتی تووشبوی بە ڤایرۆسی کۆرۆنای تێدابێت.\nپێشنیازە باوەکان بۆ خۆپاراستن لە ڤایرۆسەکە ئەمانە لە خۆدەگرن:\n• خۆدوورگرتنی جەستەی بەوجۆرەی پێشنیارکراوە پیادەبکە، ئەمەش دەکرێت لە حکومەتێکەوە بۆ حکومەتێکی دیکە بگۆڕێت. دەبێت وریابیت لە دەروبەری ئەوانەی نیشانەی نەخۆشییەکانی هەناسەی، وەکو کۆخین و پژمین، پێوەدیارە، هەروەها کاتێک دیدار لەگەڵ کەسێکی بەساڵاچوو ئەنجامدەدەیت، ئەوانەی نەخۆشی دیکەیان هەیە، هەرکەسێکی نزیک لەکەسێک کە نیشانەی نەخۆشی هەیە، ئەو کارمەندانەی تەندروستی کە چارەسەری نەخۆشەکانی ڤایرۆسی کۆرۆنا دەکەن، یاخود ئەو کرێکارانەی لەو ناوچانە کاردەکەن کە مەترسی توشبوون تیایاندا بەرزە.\n• خۆت دوورگرە لە تۆقەکردن، ماچ و باوەش لەگەڵ خەڵک.\n• هەوڵبدە لە تەنیشتەوە موقابەلەی کەسێک بکەیت نەک رووبەڕوو، هەمیشە تا ڕادەیەکی سەلامەت خۆت بەدووربگرە.\n• زوو زوو دەستت بە ئاوی گەرم و سابوون بشۆ بەشێوەیەکی دروست و بە باشی بۆ ماوەی لانیکەم ٢٠ چرکە بشۆ. دەستت بەشێوەیەکی گونجاو وشکبکەرەوە. ڕێنوێنی زۆر بە سوود لەسەر چۆنیەتی دەست شوردن و وشککردنەو لەم لینکە لە سایتی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی دەکرێت دەستبخەیت.\n• هەمیشە دەمت لوتت داپۆشە کاتێک دەکۆخیت و دەپژمیت. ئەگەر کۆخیت یاخود پژمیتە ناو کلێنس، یەکسەر بەشێوەیەکی گونجاو و لەشوێنی گونجاو فڕێی بدە. دوای ئەوەش بیرت بێت بە جوانی دەستەکانت بشۆیت.\n• دەست لەدەم و جاو ولوت و هتد مەدە.\n• خۆت لەبەکارهێنانی پەرداخ و قاپ و چەقۆ و کەوچک و چەتاڵ بەدووربگرە کە دەکرێت بەر خەڵکی دیکە کەوتبێت یاخود بەکارهاتبێت.\n• هەموو زێر و سەعاتێتک لەخۆت بکەرەوە پێش ئەوەی بچیتە سەر هەرکارێک، چونکە ڤایرۆسی کۆرۆنا لەسەریان بە زیندوویی بۆماوەی جیاوازی بمێنێتەوە بەگوێرەی جۆرەی مادەکە.\n• ئەگەر عەینەک لەچاو دەکەیت، بە جوانی و زوو بە ئاوی گەرم و سابوون پاکیبکەرەوە.\n• هەوڵبدە لەکاتی کارکردندا عەدەسە لەچاو نەکەیت چونکە ئەمە دەکرێت ناچارتبکات دەست لەچاوت بدەیت و ئەگەری توشبوونت زیاد دەکات.\n• ڕەچاوی ئەو جلوبەرگە بکە لەبەری دەکەیت. هەندێک جلوبەرگ کە فابریکی تێدایە ئاسانتر لە جلوبەرگی دیکە پاکدەکرێنەوە. هەموو جلوبەرگێک دەبێت بە وریاییەوە دابکەندرێت و دوای کار بە ئاوی گەرم و سابوون یاخود تایت بشۆردرێت.\n• قژ بەتەواوی دەبێت داپۆشرابێت. قژی درێژ دەبێت بەسترابێت و داپۆشرابێت.\n• لەکاتی کاردا ئەگەر کرا هەوڵبدە پارەی کاش بەکارمەهێنە. کرێدت کارت، جزدان یاخود جانتاکەت هەمیشە بە پاکی رابگرە. هێندەی دەکرێت هەوڵبدە دەستت نەخەیتە گیرفانتەوە.\n• هەمیشە هەوڵبدە لە دەرەوە و لە ناوچەیەکی کراوەدا دیدار لەگەڵ خەڵک ئەنجامبدەیت. ئەگەر پێویست بوو دیدارەکانت لە ژوورەوە ئەنجامبدەیت، شوێنێک دیاریبکە کە نزیکبێت لە دەرچەیەکی کراوەوە بۆ هەواگۆڕکێ (بۆ نموونە پەنجەرەی کراوە.). هەروەها خۆت لە ئەنجامدانی کار لە ژووری بچووک و داخراودا بەدووربگرە.\n• لەو وەسیلەی گواستنەوەیە بکە لە کاتی کارکردندا بە کاری دەهێنیت. لە هەرکوێ کرا، خۆت دووربگرە لە سەفەرکردن بە وەسیلەی گواستنەوەی گشتی وەکو پاس لە کاتی قەرەباڵغیدا و دڵنیابە کە جێڵی کحولی بۆ پاککردنەوەی دەستەکانت بەکاردەهێنیت دوای دابەزین.\n• ئەگەر ئۆتۆمبیلی خۆتت بەکارهێنا، ئاگاداربە یەک کەسی نەخۆش دەکرێت ڤایرۆسەکە بۆ سەرنشینەکانی دیکەی ناو ئۆتۆمبیلەکەت بگوازێتەوە، وەکو لەم راپۆرتەی بی بی سیدا لە هندستان روویداوە. لەکاتی گەشتکردندا با پەنجەرەکانی ئۆتۆمبیلەکەت کراوەبن بۆ ئەوەی هەواگۆڕکێ رووبدات و هەروەها هەوڵبدە داپۆشەری دەموچاو بەکاربهێنت کاتێک لە ناو ئۆتۆمبیلەکەتدایت.\n• هەمیشە دڵنیابە دەستەکانت بە ئاوی گەرم و سابوون بشۆیت پێش کارکردن لە ناوچەیەکی تووشبوو، لەکاتی روماڵکردنی ناوچەیەکی توشبوو و هەروەها دوای جێهێشتنی ناوچەکە.\nئامێری پزیشکی پاراستنی کەسی\nبەپێی سروشتی ئەرکەکە، رەنگە کارمەندانی راگەیاندن پێویستیان بە لەبەرکردنی جلوبەرگی تایبەتی پزیشکی بێت بۆ ئەوەی بە سەلامەتی راپۆرت بکەن. ئەمە لەوانەیە دەستکێشێکی کاتی، ماسکی دەم و چاو، بەروانکەی پاراستن/جل و بەرگی جەستە و بەرگی پێڵاوی کاتی هتد.\nبەسەلامەتی ئامێرەکانی پزیشکی پاراستی کەسی لەبەربکەو دابکەنە. دەبێت بە جوانی و بەووردی ئاگاداری ئەمەبیت. تکایە سەردانی ئەم لینکە بکە بۆ ئامۆژگارییەکانی سەنتەری کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکان لەوبارەیەوە. لەکاتی داکەندنی کەلوپەلەکاندا بەتایبەتی وریابە چونکە دەکرێت ڤایرۆسەکە بگواسترێتەوە. ئەگەر گوومانت لە هەر شتێک هەبوو، راوێژی پسپۆرێک وەربگرە و مەشقبکە پێش ئەوەی بچیتە سەر کار.\nتکایە تێبینی بکە لە زۆر وڵاتدا، جلوبەرگی پزیشکی ئاست بەرز هێشتا کەمن و دۆزینەوەیان قورسە، بۆیە بەکارهێنانی ئەم ئامێرانە دەکرێن قەیرانی کەمی دروستبکات.\n• دڵنیابە هەر کەلوپەلێکی پزیشکی لەبەردەکەیت قەبارەی دروستی خۆت بێت. ئەگەر ئەو کەلوپەلانە پڕبەرت نەبن، دەکرێت لەکاتی جوڵەدا بدڕێن (ئەگەر زۆر تەسکبێت)، و دەکرێت لە شت گیرببێت وەکو دەسکی دەرگا و بدرێت (ئەگەر بێتوو زۆر گەورەبێت).\n• هەمیشە ئامێری پاراستنی کەسی ئەو براندانە بەکاربهێنە کە ناوبانگیان بەرزە و گرنگی بە کەمترین ئاستی مەترسی دەدەن لە دروستکردنی کەلوپەلەکانیاندا. ئاگاداری ئامێری خراپ و ساختە بە. لێرەدا دەتوانیت هەندێک لە باشترین براندەکان ببینیت.\n• دەستکێشی خۆپاراستن بەکاربهێنە ئەگەر لە هەر ناوچەیەکی توشبوو یاخود بنکەیەکی تەندروستی کاردەکەیت. تێبینی ئەوەبکە کە ئەو دەستکێشانەی لە نایتریڵ دروستدەکرێن بەرگری باشتر بۆ دابیندەکەن وەک لەو دەستکێشانەی لە لەیتێکس دروستدەکرێن. لەدەستکردنی دوو دەستکێش سەلامەتیت زیاد دەکات.\n• ئەگەر لە ناوچەیەکی ئاست مەترسی بەرزی وەکو بنکەیەکی تەندروستی کارت کرد، ئەوا کەلوپەلی زیاتری پزیشکی وەکو جلوبەرگی داپۆشەری تەواوی لاشەت و ماسکی کامل بەدڵنیایەوە پێویستە.\n• ئەگەر کەلوپەلی پزیشکی کاملت بەکارهێنا بۆ داپۆشینی تەواوی جەستەت، دڵنیابە کە پێش لەبەرکردنی ئەو کەلوپەلانە بچیتە سەر ئاو.\n• دەکەوێتە سەر جۆری ئەرکەکەت، بەڵام رەنگە پێویستبکات داپۆشەری کاتی بۆ سەر پێڵاوەکانت یاخود پێڵاوی کاتی لە پێبکەیت کە ئاوی تێناچێت و هەر کە شوێنەکەت جێهێشت دەبێت یاخود فڕێبدرێن یاخود بەجوانی لە ڤایرۆس پاکبکرێنەوە.\n• باشترە لە ژێر چاودێری کەسێکی شارەزا ئەم کەلوپەلە پزیشکیانە لەبەربکرێن و دابکەندرێن، چونکە بیرت بێت لەم کاتەدایە دەکرێت ڤایرۆس بگوازرێتەوە بۆت. لەوبارەیەوە ئەم ڤیدیۆیە لەسەر چۆنیەتی لەبەرکردنی کەلوپەلەکان و ئەمەش لەسەر چۆنیەتی داکەندیان کە سەنتەری کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکانی ئەمریکا رەنگە بەسوودبێت بۆت. بەڵام نابێت ئەم ڤیدیۆیە وەکو جێگرەی سەرپەرشتیکار یاخود مەشقکردن لەوبارەیەوە سەیربکرێت.\n• هەرگیز دەستکێش، قات (بەدی سوت)، و جلوبەرگی دیکە یاخود داپۆشەری پێڵاو کە بۆ ئەوە کراوە یەکجار لەبەربکرێن، دووجار لەبەرنەکەیت. دەبێت بەجوانی لە ڤایرۆس پابکرێتەوە پێش ئەوەی جارێکی دیکە لەبەربکرێنەوە. دڵنیابە لەوەی بەشێوازێکی دروست هەموو کەلوپەلە پزیشکییەکانت داکەندووە پێشئەوەی شوێکە جێبهێڵیت.\nبەکارهێنانی ماسک بەشێوازێکی دروست بەتایبەتی گرنگە بۆ ئەو کارمەندەکانی راگەیاندن کە بەردەوامن لە رووماڵکردن لە نێو خەڵک، لە شوێنی داخراو، یاخود لە ناوچەیەک کە ئاستی مەترسی تیایدا بەرزە. دەبێت وریابیت لە ناوچەی داخراودا کۆبوونەوەی ڤایرۆسەکە لە هەوادا زیاترە بەبەراورد بە شوێنی ئاسایی، ئەمەش چانسی توشبوونت زیاتر دەکات.\nئاگاداربە ئەگەر ماسک بەجوانی بەکارنەیەت دەکرێت خۆیان ببنەهۆکاری توشبوونت. لێکۆڵینەوەیەک لەلایەن لانسێت نیشانیدەدەات ڤایرۆس دوای حەوت رۆژ لەسەر ماسکی عەمەلیانکرن دەمێنێتەوە. بەگوێرەی ئەم دیراسەیە، داکەندنی ماسک، دووبارە بەکارهێنانەوەی یاخود دەستدان لە دەمووچاوت لەکاتی پۆشینی ماسکەکەدا، دەکرێت مەترسی توشبوونت بۆ دروستبکات.\nئەگەر ماسکت پۆشی، دەبێت ئەم ئامۆژگاریانە بەرچاوبگریت:\n• ئەگەر کاری رۆژنامەنووسی لە شوێنێکی داخراو ئەنجام دەدەیت یان شوێنێک کە مەترسی تیایدا بەرزترە، ماسکی N95 (FFP2/FFP3) بپۆشن لە جیاتی ماسکی ئاسایی عەمەلیات.\n• دڵنیابە ماسکەکە بەباشی لەسەر پردی لوتت و چەناگەت دادەنیشێت و کەمترین بۆشایی دەمێنێتەوە.\n• دڵنیابە کە مووی دەمووچاوت زۆر کەمکردۆتەوە، ئەوەی دڵنیابیت ماسکەکە بەجوانی دەمووچاوت داپۆشێت.\n• گرنگە ڕێنماییەکانی پۆشینی ماسک بە سەلامەتی بێ کەمووکورتی جێبەجێبکەیت. دەست لە بەشی پێشەوەی ماسکەکە مەدە، تەنیا بە حەپلەکانی لەدەم و چاوتی بکەرەوە. ئەگەر دەستت بەر ماسکەکە کەوت یەکسەر بە جوانی دەستەکانت بشۆ.\n• بەکارهێنانەوەی ماسک مەترسییەکی گەورەیە. هەمیشە ماسکی بەکارهێنراو بخە ناو عەلاگەیەک و توند بیبەستە ئینجا فڕێی بدە.\n• هەمیشە دەستت بە سابوون و ئاوی گەرم بشو یاخود بە دەست پاککرەوەی کحولی پاکیکەرەوە( کە ٦٠% زیاتری مادەی ئێثنۆڵە و٧٠% ئیسۆپرۆپانۆڵ.)\n• هەر کاتێک ماسکەکەتان تەڕبوو یاخود شێی گرت، یەکسەر بیگۆڕە بە ماسکێکی وشک و پاک.\n• بزانە بەکارهێنانی ماسک تەنیا یەک ڕێگای خۆپاراستنە. دەستنەدان لە دەم، لوت، چاو و زۆرشۆردنی دەستەکانت زۆر گرنگن.\n• ئاگاداربە ماسکی دەمووچاو رەنگە لە بازاڕ نەمێنن یاخود نرخیان زۆر بەرزببێتەوە، بەگوێرەی ناوچەکەت.\n• ئەگەر بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرنا لە رێگەی ئامێرەوە جدییە. سیستەمێکی پاککردنەوە بە بەکارهێنانی مادەی دژە ڤایرۆس دەبێت هەمیشە پەیڕەوبکرێت.\n• مایکی ئاراستەیی ‘fishpole’ لە دوورەوە لە جیاتی مایکی یەخە بەکاربهێنە. مایکی یەخە تەنیا دەبێت ئەو کاتە بەکاربهێنرێت کە ڕێوشوێنەکانی سەلامەتی و پاکوخاوێنی بەتەواوی پەیڕاوکراوە.\n• دوای تەواوبوونی هەموو ئەرکێک، دەبێت داپۆشەری مایک بە تایت بشۆردرێت و لە ڤایرۆس پاکبکرێتەوە.یارمەتی و راوێژ وەرگرە وەرگرە لەسەر چۆنیەتی لابردنی لۆگۆکە بۆ ئەوەی ئەگەر ڤایرۆسی لەسەر بوو بۆت ناگوازرێتەوە. هەوڵبدە ئەو داپۆشەرانە بەکارنەهێنیت کە بۆ ڕێگریکردنە لە با چونکە پاکردنەوەیان قورسترە.\n• هەوڵبدە پارچەی هیدفۆنی هەرزان بەکاربهێنیت، بەتایبەتی بۆ میوانەکانت، و دوای هەر بەکارهێنانێک فڕێیانبدەیت. پێش و دوای بەکارهێنان، هەموو پارچەکانی هێدفۆن بەجوانی لە ڤایرۆس پاکبکەرەوە.\n• لێنسێک بەکاربهێنە کە زوومی شوێنی دووربکات تا بتوانیت لە دوورەوە وێنەبگریت.\n• هەرکاتێک گونجاو بوو، ئامێری بێ وایەر بەکاربهێنە.\n• بیربکەرەوە چۆن ئامێرەکانت لە کاتی کاردا هەڵذەگریت. هیچ شتێک لەسەر زەوییەکە فڕێمەدە و هەموو شتێک بخەرەوە ناو پاکەتی خۆی و دایبخە. (بۆ نموونە جۆرە کەیسێکی رەقت پێبێت ئامێرەکانتی تێبکەیت و ئەمەش پاککردنەوەی زۆر ئاسانترە.\n• ئەگەر کرا بە جۆرێک لە نایلۆن یاخود عەلاقە ئامێرەکەت دابپۆشە، ئەمەش وادەکات ئامێرەکە ڤایرۆسی بەرنەکەوێت و دواتر پاککردنەوەی ئامێرەکەت ئاساندەبێت لە ڕێگەی فڕێدانی عەلاگەکەوە.\n• چەند پاترییەکی پڕ شەحن لەگەڵ خۆتدا بەرەو و هەوڵمەدە لە گۆڕەپانی کار پاتری شەحن بکەیت. هەبوونی ئامێرێک کەمتر واتا ئەگەری کەمتری توشبوون بە نەخۆشی کۆرۆنا.\n• هەمیشە هەموو ئامێرەکانت بە کلێنسی دژە بەکتریایی خێرا کارلێکەری وەکو مێلیسیپتۆڵ پاکبکەرەوە، دوای ئەمەش بەچڕوپڕی پاکیکەرەوە. نموونەی ئامێرەکان: مۆبایل، ئایپاد، پلاک، هێدفۆن، لاپتۆپ، هارد درایڤ، کامێرا، باجی رۆژنامەنووسی و حەبلی باجەکەت.\n• دڵنیابە هەموو ئامێرەکانت پاککراونەتەوە پێش گەڕانەوەتە بۆ بنکە و دڵنیابە ئەوانەی کە بەرپرسن لە کەلوپەلەکان پێشوەختە ئاگاداری ئەمەن. دڵنیابە کە هیچ ئامێرێک هەر ئاوا فڕێنادرێت لە ئۆفیس بێ ئەوەی بدرێتەوە ئەو کەسەی بەپرسە لە پاککردنەوەیان.\n• ئەگەر دژە بەکتریات نەبوو، شایەنی ئاماژەپێدانە تیشکی خۆری راستەوخۆ ڤایرۆس دەکوژێت. بۆیە لە خراپترین حاڵەتدا، و ئەگەر هیچ بەدیلت نەبوو، ئامێرەکانت بخە بەر تیشکی خۆر بۆ چەند کاژێرێک. ئەوەش لە بیربێت ئەمە دەکرێت رەنگی ئامێرەکەت تێکبدات و کاریگەری خراپ لەسەر ئامێرەکەت دروستبکات.\n• ئەگەر ئۆتۆمبیل بەکاردەهێنیت، دڵنیابە کە دوای کار ناوەوەی ئۆتۆمبیلەکەت بە جوانی پاکدەیتەوە، باشترە لەلایەن کەسێکەوە کە بەدروستی مەشقیانپێکراوە ئەم کارەبکرێت. سەرنجی تایبەتی دەبێت بدرێت بەو شوێنانەی کە خەڵکی دەستی لێدەدەن وەکو دەسکی دەرگاکان، سوکان، گێڕ، هاندڵ برێک، ئاوێنەکانی تەنیشت و سەرینی کوشنەکان، قایشی خۆبەستنەوە، داشبۆرد، و دوگمە یاخود دەسکی کردنەوەی پەنجەرەکان.\nپاککردنەوەی ئامێری ئەلیکترۆنی\nئەم خاڵانەی خوارەوە هەندێک ڕێنمانی گشتین لەسەر چۆنیەتی پاککردنەوەی ئامێرە ئەلیکترۆنییەکانت. هەمیشە رێنماییەکان کۆمپانیای دروستکەری ئامێرەکە بخوێنەوە پێش ئەوەی هەوڵی پاککردنەوەی هەر ئامێرێک بدەیت.\n• هەمیشە کێبڵی کارەبا و پاتری لە ئامێرەکانت بکەرەوە.\n• هیچ جۆرە شلەیەک بۆ پاککردنەوەی ئامێرەکانت بەکارمەهێنە. سپرای، بلیچ، و سمپارە بەکارمەهێنە. ئەمانە بە دڵنیایەوە ئامێرەکەت خراپ دەکەن.\n• هەرگیز هیچ مادەیەک بە سپرای راستەوخۆ مەکە بەسەر ئامێرەکەتدا.\n• هەمیشە قوماشی نەرم بەکاربهێنە کە توک دەرنادات و زبر نییە ئامێرەکەت بڕوشێنێت.\n• قوماش کەمێک شێدار بکە بەڵام با تەڕ نەبێت کە ئاوی لێبتکێت و سابونی بەدەستت لێبدە و ئینجا بەکاری بهێنە.\n• بە چڕوپڕی چەند جارێک بەسەر ئامێرەکتیدا بهێنە.\n• رێگە مەدە هیچ شێیەک بچێتەناو ئامێرەکەتەوە لە رێگەی ئەو کونانەوە کە دەکرێت لە ئامێرەکەتدا هەبێت(وەکو کونی شەحنکردن، کونی هێدفۆن، یاخود کیبۆرد).\n• ئامێرەکانت بە قوماشێکی وشک و پاک و نەرم وشکبکەرەوە.\n• هەندێک کارگەی دروستکردنی ئامێرەکان پێشنیاری ئەوەدەکەن مادەی ٧٠% ئایزۆپرۆپێل بۆ پاککردنەوەی ئەو ئامێرانە بەکاربهێنرێت کە ئاویان تێناچێت.\n• کاتێک مادەکانی دژە بەکتریا بۆ پاککردنەوە بەکاردەهێنیت بزانە دروستکەری ئامێرەکە چی لەو بارەیەوە دەڵێت، چونکە ئەو مادانە دەکرێت ئامێرەکەت تێکبدەن. وردەکاری زیاتر دەکرێت لەم بابەت بخوێنرێتەوە.\n• ئاگاداربە رۆژنامەنووسان رووبەڕووی ئا هێرشی ئۆنلاین دەبنەوە بەهۆی کارەکانیانەوە لەسەر ڤایرۆسی کۆرۆنا. دەکرێت ئەوانەی کە دژی ڤاکسین و پۆشینی ماسکن توندوتیژیت بەرامبەر ئەنجامبدەن. . بە پراکتیزە دروستەکانی کۆمیتەی بەرگریکردن لە رۆژنامەنووساندا بچۆرەوە بۆ پاراستنی خۆت دژی هێرش.\n• حکومەتەکان و کۆمپانیاکانی تەکنۆلۆژیا بەردەوام چاودێریدەکەن وەکو رێگایەک بۆ ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی کۆڤید-١٩. لە نێو ئەوانەدا، گروپی NSO هەیە کە پێگاسوسی دروستکردو، ئەو بەرنامەیەی سیخوڕیکردن کە دژی رۆژنامەنووسان بەکارهێنراوە، بەگوێرەی سیتیزن لاب. گروەپانی ئازادییە مەدەنییەکان نیگەرانن لەبارەی چۆنیەتی بەکارهێنانی ئامێرەکانی چاودێریکردن دژی خەڵک دوای تەواوبوونی ئەم قەیرانە. رێکخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی لە وێبسایتەکەیان ئەو پێشڤەچوونە جیهانیانە تۆماردەکەن.\n• گرنگی بە ئاسایشی دیجیتاڵیت بدە، بە تێبینیکردنی ئەوەی هاکەرەکان و ساختەچییەکان ئەمڕۆ تاکەکان لە ڕێگەی ناردنی ئیمەیڵەوە لەبارەی کرۆنا ڤایرۆس دەکەنە ئامانج. ئەگەر کلیکی لەسەر بکەیت دەکرێت دەستبەسەر زانیارییەکاندا بگرن، بەگوێرەی کۆمپانیانی بواری ئینتەرنێت، نۆرتن.\n• بەپێی راپۆرتەکان، تاوانباران بەردەوامی قەیرانی تەندروستی بەکاردەهێنن بۆ بەئامانجگرتنی ئەو کەس و رێکخراوانەی کە بەناردی لینکی ساختە (سپام) بۆیان لەبارەی ڤاکسینەوە. وریابە کاتێک کلیک لەسەر هەر بابەتێک دەکەیت لەبارەی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە سۆشیاڵ میدیا، هەندێک لەو لینکانە دەکرێت بتنێرن بۆ هەندێک سایت کە رەنگە بەرنامەی خراپەکار لەنێو ئامێرەکانت دابەزێنن.\n• وەکو گاردیان راپۆرتی لەسەر کردووە، دەبێت وریای زانیارییە هەڵەبیت رژێمەکان بڵاویدەکەنەوە و هەروەها دەبێت ووریای زانیاری هەڵەی گشتی بیت، ئەمەش شتێکە رێکخراوی تەندروستی جیهانی بە تایبەتی هۆشداری لەسەرداوە وبی بی سی راپۆرتی لەسەرکردووە. لەسەر وێبسایتی تەندروستی جیهانی رێنوێنی باش هەیە بۆ جیاکردنەوەی زانیاری دروست لە زانیاری خەیاڵی.\n• لەبارەی کۆنفرانسی ئۆنلاین و مەسەلەکانی پرایڤەسی بخوێنەرەوە تا هۆشیاربیت لەبارەی ئەم خزمەتگوزاریانە چی لە زانیارییەکانت دەکەن، و دەستیان دەگاتە چی تۆ، و تاچەند سەلامەتن. لەکاتێکدا ژمارەیەکی زیاتری خەڵک لەماڵەوە کاردەکەن، هەندێک خزمەتگوزاری لەلایەن هاکەرەکانەوە کراونەتە ئامانج.\n• وریایە ئەو مەترسیانە دەکرێت رووبەڕووت ببنەوە بەهۆی راپۆرترکردنەوە لە نێو رژێمە نادیموکراسییەکان، کە لە نزیکەوە چاودێری رووماڵەکان دەکەن بۆ بڵاوبوونەوەی نەخۆشی کۆرۆنا. هەندێک حکومەت رەنگە بیانەوێت ئاستی مەترسییەکە بشارنەوە، بەوهۆیەوە سانسۆر بخەنە سەر میدیا، ئەمەش لەلایەن CPJ رووماڵکراوە.\nتاوان و ئاسایشی جەستەی لەکاتی کاردا\n• ئەگەر دەتوانیت بۆ راپۆرت لە وڵاتێکی دیکە گەشت بکەیت، لێکۆڵینەوە لەسەر دواین بارودۆخی ئەمنی ئەو وڵاتە بکە بۆیدەچیت. بە تێبینیکردنی ئەوەی کە ناوە ناوە حاڵەتەکانی توندوتیژی و خۆپیشاندان لەسەراپای جیهان روودەدەن.\n• بەتایبەتی ئاگاداربە کاتێک راپۆرت لە ناوچە گوندنشینەکان دەکەیت. خەڵکی دەکرێت بە گومان بن و و توندوتیژی ئەنجامبدەن بەرامبەر خەڵکی دەرەکی لە ترسی ئەوەی رەنگە ڤایرۆسی کرۆنایان بۆ بەرن.\n• ئاگاداری ئەوەبە کە پۆلیس رەنگە بەتوندی مامەڵەبکات بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە و رەنگە هێرشی جەستەیت بکاتە سەر و گازی فرمێسک رێژ دژ بەکاربهێنێت.\n• ئەگەر لە بەندینخانەیەک یاخود سەنتەرێکی دەستبەسەرکردنەوە راپۆرت ئامادە دەکەن، رۆژنامەوسان دەبێت ئاگاداری ئەو مەترسیانە بن بەندییەکان دروستی دەکەن بەهۆی خۆپیشاندانەوە لەبارەی سەرهەڵدانی ڤایرۆسی کۆرۆنا وەکو بەمدوایە لە سیرالیۆن، ئیتالیا، نایجیریا، کۆلۆمبیا و هندستان بینیمان.\n• ئاگاداری زیادبوونی ئاستی تاوان بە، بە تێبینیکردنی ئەوەی وڵاتانی وەکو عێراق، ئەمریکا، ئێرڵەندا، فەلەستین و ئێران، ئێرلەندا، ئەندەنووسیا و سۆماڵیلاند بەندکراوانیان ئازادکرووە بۆ کەمکردنەوەی ژمارەی بەندییەکانیان و پاراستنیان لە ڤایرۆسی کۆرۆنادا.\n• ئاگاداری زیادبوونی راورووت و دزیکردن بە بەتایبەتی ئەگەر رێوشوێنەکان توندبکرێنەوە و ئاستی بێکاری زیادبکات.\n• رۆژنامەنووسانی نێو وڵاتە نادیموکراسییەکان دەبێت ئاگاداری ئەوەبن دەکرێت بەندبکرێن بەهۆی راپۆرتکردنەوە لەسەر ڤایرۆسی کۆرۆنا، وەکو CPJ ئاماژەیپێداوە. هەروەها رۆژنامەنووسانی بیانی دەکرێت سنوورداشبکرێنەوە.\nپلانی گەشتکردن بۆ وڵاتانی دیکە\nبەهۆی سنورداکردنی گەشتەوە، گەشت بۆ وڵاتانی دیکە هێشتا زۆر نارەحەتە. ئەگەر بواری گەشتکردن بۆ وڵاتێکی دەرەکی لە ئارادابوو، دەبێت ئەمانەی خواروە لەبەرچاوبگریت:\n• ئاگاداری ئەوەبە کە لە نێو وڵاتێکیشدا دەکرێت ڕێوشوێنی جیاواز لە نێو شارو ناوچە جیاوازەکانیدا پەیڕەبکرێن. ئەمەش دەکرێت بێ ئەوەی ئاگادارییەکی ئەوتۆ بڵاوبکرێتەوە رێوشوێنی نوێ جێبەجێبکرێت. بۆیە هەمیشە چاودێری سەرچاوە لۆکاڵییەکانی هەواڵ بکە بۆ زانینی ڕێوشوێنی نوێ.\n• دەکرێت کەرەنتینکردن دەستپێبکاتەوە بێ ئەوەی ئاگادارییەکی ئەوتۆ بڵابکرێتەوە، ئەمەش بەگوێرەی ئەو وڵاتەی بۆی دەڕۆیت دەکرێت بگۆڕێت.\n• هەموو ئەو بنکە تەندروستیانە بناسەوە لەو شوێنەی کاری تێدادەکەیت. ئاگاداربکە کارمەندانی تەندروستی دەکرێت لەپڕدا خۆپیشاندان یاخود مانگرتن.\n• دەستکەوتنی کەلوپەلی پزیشکی رەنگە سنورداربێت یاخود هەر بوونی نەبێت. هەمیشە پێش ئەنجامدانی هەر ئەرکێک لێکۆڵینەوە بکە و کەلوپەلی پێویست لەگەڵ خۆت بەرە.\n• ئەگەر کرا، ڤاکسینی کۆڤید-١٩ وەربگرە پێش چوونە سەر کار و دڵنیابە هەموو ڤاکسینەکانی دیکەت وەکو پرۆفیلاکیست پێشتر وەرگرتووە.\n• سەیری سیاسەتی ئینشورانسی تەندروستیت بکە. تێبینی ئەوە بکە وەدەستهێنانی ئینشورانس بۆ نەخۆشی کرۆنا رەنگە بەردەست نەبێت. ئاگاداربە کە زۆر حکومەت ئاستی جیاوازی راوێژیان بڵاوکردۆتەوە لەبارەی سەردانکردنی هەندێک وڵات.\n• ئاگاداربە سنووری زەمینی ژمارەیەکی زۆر دەوڵەت داخراون. هەر سنوورێک کە دەکرێنەوە دەکرێت بێ ئاگادارکردنەوە دابخرێن، ئەمەش شتێکە پێویستە بیخەیتە ناو پلانەکەتەوە بۆ بارودۆخی پێشبینی نەکراو.\n• ئەگەر نەخۆشیت، گەشت مەکە. زۆربەی فڕۆکەخانە نێودەوڵەتی و هەرێمییەکان، هەروەها ڕێوشوێنی توندی پشکنین پیادەدەکەن.\n• بلیتی فڕۆکەیەک ببڕە کە بەتەوای مەجالی هەڵوەشاندنەوەی تێدابێت. بەهۆی راپۆرتەکانی هەواڵ، ڤایرۆسی کۆرۆنا بۆتە هۆی زیانی گەورەی دارایی بۆ زۆر هێڵی ئاسمانی.\n• لە دواین بارودۆخی ڤیزا بۆ ئەو ناوچەیەی بۆی دەچیت بکۆڵەرەوە و تێبینی ئەوە بکە زۆر وڵات ڤیزایان هەڵوەشاندۆتەوە.\n• دڵنیابە ئەو وڵاتەی سەردانی دەکەیت داوای بڕوانامەی تەندروستی ناکات کە بڵێت تۆ ڤایرۆسی کۆرۆنات نییە.\n• با پلانی گەشتەکانت کراوەبێت و ئاسایبێت کاتی زیاترت پێبچێت بەهۆی پشکنینی تەندروستی و پشکنینی پلەی گەرمییەوە لە فرۆکەخانەکانی جیهان. هەمان شت دەکرێت لە وێستگەکانی شەمەندەفەر و کەشتی و پاس رووبدات.\n• با دواین زانیارییەکانت لابێت لەسەر ئەو شوێنەی بۆی دەڕۆیت. هەندێک وڵاتی وەکو عەرەبستانی سعودییە و رووسیا تەنیا ڕێگە بە هاوڵاتی چەند وڵاتێک دەدەن بچێتە ناو فڕۆکەخانەکانیان و تێرمیناڵەکانیانەوە.\n• بەردەوام چاودێری هەواڵی ناوخۆیی لەبارەی گەشتی ناوخۆی شارەکان لەو وڵاتەی سەردانی دەکەیت بکە.\n• ئەگەر لە بنکەیەکی تەندروستی، بازاڕ، کێڵگەیەک کارتکرد، ئەوا بەرگێکی تایبەتی کاتی بەسەر پێڵاوەکانتا لەبەربکە کە ئاوی تێنەچێت. دەبێت دوای جێهێشتنی شوێنەکە دەبێت فڕێبدرێت.\n• هەمیشە دڵنیابە دەستەکانت بەچڕوپڕی و بە ئاوی گەرم و سابوون بشۆ، پێش، لەکاتی و دوای رۆشتن بۆ شوێنێکی توشبوو.\n• ئەگەر نیشانەکانی نەخۆشییەکەت لەسەر دروست بوو، بەتایبەتی تا و هەناسەکورتی، بزانە چۆن چارەسەری پزیشکی وەردەگریت. هەندێک دامەزراوەی تەندروستی دەکرێت پێشنیاری خۆ-جیاکردنەوە بکات بۆ ئەوەی کەسی دیکە توش نەکەیت. ئەگەر لەوڵاتێکدایت ژمارەیەکی زۆر توشبووی هەیە، مەترسی بینینی کەسانی نەخۆش بە ڤایرۆسی کۆرۆنا لە سەنتەرەکانی چارەسەر و ناوچە قەرباڵخەکانی دیکە زیاددەکات و ئەمەش ئەگەری توشبوونت زیاددەکات.\n• بەردەوام چاودێری تەندروستیت بکە بۆ دروستبوونی هەر نیشانەیەک.\n• دوای سەردانکردنی ناوچەیەک کە مەترسی کۆرۆنا تیایدا بەرزە، خۆ-کەرەنترینکردن رەنگە پێویست بێت. تکایە گوێ بدە رێنماییەکانی حکومەت لەوبارەیەوە.\n• هەمیشە چاودێری دواین زانیاری لەبارەی ڤایرۆسی کۆرۆنا بکە و هەروەها ئەو ڕێوشوێنانەی لە وڵاتەکەی خۆت و ئەوشوێنەی سەردانت کردووە بۆ کەرەنتینکردن دەگیرێتەبەر.\n• بەردەوام چاودێری تەندروستیت بکە. بەگوێرە رێژەی توشبوون لەو وڵاتەی کە تیایدایت، واباشە لیستێک بکەیت کە تیایدا ناوی هەموو کەسانە بنوسیت چاوت پێیانکەوتووە لەماوەی ١٤ رۆژدا دوای گەڕانەوەت. ئەمە یارمەتیدەردەبەت بۆ دۆزینەوەی ئەوانەی لێت نزیکبوون لەئەگەری دەرکەوتنی نیشانەکان لەسەرت.\nئەگەر نیشانەکانت هەبوو\n• ئەگەر نیشانەکانی ڤایرۆسی کۆرۆنات لەسەر دەرکەوت، چەندە بچووکیش بێت، تیمی بەڕێوبەرانت و دەسەڵاتداران ئاگاداربکەوە. لەگەڵیاندا کاربکە بۆ ئەوەی گواستنەوەی گونجاوت بۆ رێکبخەن لە دوا شوێنی کارەکەتەوە بۆ ماڵ. نەکەی سواری تاکسی ببیت.\n• بەگوێی ئامۆژگارییەکانی تەندروستی جیهانی و سەنتەری کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکان بکە یاخود دەسەڵاتی تەندروستی ناوخۆیی وڵاتەکەت بۆ پاراستنی خۆت و کۆمەڵگاکەت.\n• بۆ لانیکەم حەوت ڕۆژ لە دروستبوونی نیشانەکانەوە ماڵ جێمەهێڵە.(ماوەی دیاریکراوە دەکرێت لە حکومەتێکەوە بۆ حکومەتێکی دیکە بگۆڕێت). ئەمکارە کەسانی دیکە لە کۆمەڵگاکەت دەپارێزێت لەکاتێکدا تۆ نەخۆشیت.\n• پێشتر پلان دەبنێ و داوای یارمەتی لەوانی دیکە بکە. داوا لە بەرێوبەرەکەت، هاورێکانت، خێزانەکەت بکە پێداویستییەکانت بۆ بهێنن و لەبەردەم دەرگاکەت دایبنێن.\n• ئەگەرکرا، هەمیشە دوورییەکی سەلامەت لەنێوان خۆت کەسانی دیکە لە ماڵەکەتدا دروستبکە.\n• بچۆرەوە ماڵەوە و راوێژ لەبارەی خۆ-جیاکردنەوە جێبەجێبکە.\n• لە ماڵەوە دوور ببە لە کەسانی تر لە هەر کاتێک کە گونجاو بوو، وە ئەگەر بتوانیت بە تەنها بخەوە.\nئامۆژگارییەکانی لیژنەی بەرگریکردن لە رۆژنامەنووسان CPJ لەسەر زانیاری سەرەتایی سەلامەتی بۆ رۆژنامەنووسان و ژوورەکانی هەواڵ دابیندەکات لەبارەی سەلامەتی جەستەی، دیجیتاڵی و دەروونی، هەروەها بەوانەوە رووبەرووت دەبنەوە لەکاتی رووماڵکردنی پشێووی و هەڵبژاردنەکان.\n[تێبینی سەرنووسەر: ئەم رێوشوێنانە سەرەتا ١٠ی شوباتی ٢٠٢٠ بڵاوکرانەوە و بەردەوام تازە دەکرێتەوە. رۆژی بڵاوکردنەوە لەسەرەوە دواین بەرواری تازەکردنەوە دەردەخات.]\nAvailable in: English, Deutsch, فارسی, हिन्दी, اردو, मराठी, తెలుగు, മലയാളം, বাংলা, ગુજરાતી, தமிழ், සිංහල, Kiswahili, Afsoomaali, አማርኛ, ދިވެހި, 日本語, 한국어, 中文, 中文 (简体), Tiếng Việt, ไทย, नेपाली, Bahasa Indonesia, Bahasa Melayu, ಕನ್ನಡ, ଓଡ଼ିଆ, অসমীয়া, Wolof, Hausa, Українська, Nigerian Pidgin, Português, Français, Español, العربية, Türkçe, Русский