گۆرین بۆ PDF زۆر لە گرفتەکان چارەسەر دەکات، فۆرمەتێک کە بە هۆی ستاندارد بوون بە نیسبەت فۆرمەتەکانی وەک Docx هاسانتر دەتوانرێ بۆ بەرێوە بردنی کەڵکی لێ وەربگیرێ. A-PDF Office to PDF ناوی نەرمەواڵەیێکە کە توانای دایە هەتا فۆرمەتەکانی جۆراوجۆر و باو کە لە پاکەتی میکرۆسۆفت ئۆفیس دا هەن بە هاسانی بکا بە PDF.\ndoc، xls، ppt; docx، xlsx، pptx، pub، xml، xsn، vsd، vdx هێندێک لەو فۆرمەتانەن کە دەتوانین هێمای بۆ بکەین. قەبارەی سوک و دامەزراندنی خێرا و هاسان تایبەتمەندی تری ئەم نەرمەواڵەیەن.کەیفییەت لە گۆرین دا بە هەڵبژاردنی بەکارهێنەر دیاری دەکرێت و بەکارهێنەریش بە پێی ویستی جۆی دیاری دەکات کە بە پێویستی بە چ رادە کەیفییەتێک هەیە. هەر وەها گۆرینی هاوکاتی چەند فایل یارمەتی دەکات بۆ خێرا راپەراندنی کارەکان. بەم هۆیە کەڵک وەرگرتن لەم ئامرازە وێرای ساکار بوونی، لە خێرابوونیش دا رۆڵی گرینگ دەبینێ. هەر وەها ئەم پرۆگرامە پشتیوانی لە نووسخە جۆراوجۆرەکانی ئۆفیس دەکات.\nFile size : 26.6MB\nFile ver : 5.6.0\nDate Added : Nov 28, 2011\nLast viewed : Jan 07th 2016\nئەمرۆ باوترین نەرمەواڵە بۆ درووستکردنی ئسلایدشۆیەکانی ئلێکترۆنی ئامرازی بەناوبانگی PowerPoint ـە کە لە ناو کۆئامرازی ئافیس دا گونجێندراوە. PowerPoint ئامرازێکی زۆر بەهێزه کە بە هەبوونی رواڵەتێکی ساکار و سەرنج راکێش، بەڵام بە ئیمکاناتێکی زۆرەوە، ویستی بەکارهێنەران بە تەواوی دابین دەکات. ئەم ئامرازە بە هەبوونی زۆر تەرحی ئامادە و هەروەها بوونی بژاردەگەل و فایلە زێدەکان یارمەتیدەرێکی زۆر بە خوڵقاندنی تەرحی تایبەت دەکات کە بێگوومان زۆر جێگای بایەخ پێدانن. بەم ئامرازە زۆر جیاواز لە بەرنامەکانی تر دەتوانرێ زۆر بە هاسانی پەرتووکی ئلێکترۆنیکی بە شێوەی ئسلایدی زۆر جوان و سەرنجراکێش درووست بکەن کە بتوانرێ وەکوو کتێبی ئاسایی لاپەرەکانی هەڵبدرێنەوە و بە چەشنی سێ رهەندی نیشان بدرێ.\nبە بێ ئەوەی پێویست بێ کە بەکارهێنەر زمانی بەرنامە نووسی بزانێ یان بتوانێ بە فلاش کار بکات بە کەڵک وەرگرتن لەم ئامرازە و هەر وەها تێکنیکەکانی ناو PowerPoint، بەکارهێنەر دەتوانێ پەرتووک یان گۆڤاری ئلێکترۆنیکی بەرهەم بێنێ و هەر بە هەمان ئفێکتەکان بە شێوەی فلاش دەری بخات. لە دەرچوون دا بە فۆرمەتی فلاش پاشەکەوت کردن دەتوانێ بەرگری لە کۆپی کردنی بە بێ ئیزن بکات.\nکۆمپانیاکانی گەورەی بەرهەمهێنەری نەرمەواڵەکان هەمووکات تێدەکۆشن بە پێشکەش کردنی ئامرازی جۆراجۆر و لە بوواری جۆراوجۆردا، هەتا بتوانن کڕیاری زیاتر رابکێشن. زۆربەی بەکارهێنەران کۆمپانیای Corel وەک بەرهەمهێنەری نەرمەواڵەی گرافیکی دەناسن، بەڵام زۆریش هەن کە نازانن ئەم کۆمپانیایە ئامرازی جۆراوجۆر پێشکەش دەکات، ئامرازەکانی چەند رەسانەیی پڕۆفیشناڵ, Winzip ی بەناوبانگ، نەرمەواڵەکانی ئیداری و کۆمپانیایەکان و...! نوێترین بەرهەمی Corel ئامرازێکە کە دەتوانێ زۆرتر بەکاربهێنرێت بە نیسبەت بەرهەمەکانیتری ئەم کۆمپانیایە. ئامرازێکی پووخت بۆ نیشاندان، گۆرین، چاپ و بە گشتی بەرێوەبەری تەواو بە سەر بەڵگەکانی پی دی ئێف کە بە Corel PDF Fusion ناسراوە.\nئەم بەرنامەیە تونایی نیشاندانی زیاتر لە ١٠٠ فۆرمەتی جۆراوجۆری هەیە،ئۆفیس بە گشتی، فۆرمەتی PDF فۆرمەتی XPS وفۆرمەتی بەکارهاتوو لە فۆتۆشاپ دا و دەیان بژاردەی تر کە نەرمەواڵەکانی تر ناتوانن ئەم کردارانە پێشکەش بە بەکارهێنەرانی خۆیان بکەن. توانایی رێکخستن، درووست کردنی بەڵگەی PDF و XPS بە یارمەتی پرینتێری مەجازی و گۆرینی هاوکاتی چەند فایل بە PDF دو تایبەتمەندی تری ئەم نەرمەواڵەیەن.\nFile ver : 1.14\nDate Added : 13.12.2011\nئەم نەرمەواڵە کەم قەبارەیە بۆ درووست کردنی سکرین سێروێر بە کار دەهێنرێ. بە دانانی وێنە لە تەنیشت یێک و زێدەکردنی ئێفکێت دەتوانن سێروێری زۆر سەرنجراکێش بخووڵقێنن.هەروەها بە دانانی مووزیک دەتوانن سێروێرەکان هێندەیتر سەرنجراکێش تر بکەن. کارپێکردنی ئەم ئامرازە زۆر هاسانە و بەکارهێنەری نوێکاریش دەتوانێ کەڵکی پێویستی لێوەرگرێ بە بێ ئەوەی کە شارەزایی لە بەکارهێنانیدا هەبووبێ. گونجاوی بەرنامە لە گەڵ فۆرمەتە جۆراوجۆرەکانی وێنە و هەروەها بوونی ٤٠ ئێفکێتی جۆراوجۆر بۆ وەجووڵە خستنی وێنەکان، ئیمکانی درووستکردنی سێروێری پریوات، ئیمکانی پێوەلکاندنی ئایکۆنی تایبەتی بۆ چوونەدەر و چەند تایبەتمەندیتر بە گرینگترین تواناییەکانی ئەم نەرمەواڵەیە دەژمێردرێن.\nFile ver : 2.52\nDate Added : Jun. 7. 2011\nFotoMix نەرمەواڵەیێکی خۆراییە کە بە یارمەتی ئەو دەتوانن وێنە جۆراوجۆرەکان بە شێوەیێکی سەرنجراکێش مۆنتاژ بکەن و یان پشت وێنەکان بە دڵخوازی خۆتان دەسکاری بکەن و هەر وێنەیێکی کە خۆتان پێتان خۆشە لە گەڵی دا جێگۆرکێی پێ بکەن و یان لای بەرن. هەر وەها توانایی بچوک و گەورە کردنی وێنە، تێکەڵ کردنی چەند وێنە، و سووڕاندن و بڕینی وێنە و...هەیە. کارپێکردنی زۆر هاسانە و قەبارەیێکی زۆر کەمیشی هەیە.\nFile ver : 9.2.7\nDate Added : July 26th, 2012\nLast viewed : Jan 07th, 2016


ئەندامانی پۆلیسی روباری ئەنبار دەورییە دەکەن لە دەریاچەی حەدیسە له 21 ئازار. [خاوەنی وێنە: بەڕێوبەرێتی پۆلیسی ئەنبار]\nبەرپرسانی عێراقی دەڵێن ئه‌نجامدانی دەورییە لە روبارەکاندا و زیادکردنی ئەمنییەت بەدرێژایی روباری فورات و چەم و جۆگەکانی لە ئەنبار، بەشێكن لە هەوڵە نوێکان بۆ رێگرتن لە پاشماوەکانی "دەوڵەتی ئیسلامی" (داعش) تا نەتوانن شوێنپێی حۆیان بکەنەوە لەو ناوچانە.\nچەکدارە توندڕەوەکان لە رابردوودا ویستویانە خۆیان لەو ناوچانە جێگیربکەن بەدرێژایی ئاوەکانی پارێزگاکە، بە بەکارهێنانی کەناری روبارەکان وه‌ك شوێنی خۆشاردنەوە و راڕەوێك بۆ جموجۆڵە شاراوەکانیان.\nجگە لە روباری فورات خۆی، کە لە باکورەوە دێتەناو ئەنبار و پارێزگاکە دابەشدەکات بەسەر رۆژهەڵات و رۆژئاوادا، چەندین چەم و جۆگە و دەریاچەی دیکە هەن.\nله‌وانه دەریاچەی حەدیسە -- کە یەکێك لە گەورەترین بەنداوەکانی عێراقی تێدایە -- لەگەڵ چەند دەریاچەیەکی دیکە، وەك حەبانییە و سەرسار و رەزاز، کە ناوچەی گەشتیارین.\nئەرکەکانی چاودێری ئاسمانی فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنەکانی جەزیرە چاودێریی زەوییه کشتوکاڵی و کەنارەکانی روباری فورات دەکه‌ن لە ئەنبار له 19 تەمموز. [خاوەنی وێنە: وەزارەتی بەرگری عێراق]\nفەرماندەیی پۆلیسی ئەنبار رایگه‌یاند كه به‌باشی ئامادەیە بۆ پاراستنی ئەو دەریاچانە و روباری فورات، کە کەنارەکانی بە سەوزایی داپۆشراون و دەکرێت ببنە شوێنی خۆشاردنەوە و هاتوچۆی چەکدارەکان.\nئۆپەراسیۆنەکانی پۆلیسی روبار\nسەرۆکی پۆلیسی ئەنبار، لیوا هادی کەسار رزه‌یج بە دیارونای وت بەڕێوبەرێتی پۆلیسی روبار و رزگارکردن کە لەژێر فەرمانی ئەودان، بەشدارن لە چاودێریکردنی فورات و ئاوەکانی دیکە.\nوتی ئەرکەکانی دیکەیان بریتییە لە هه‌وڵه‌كانی فریاگوزاری و رزگاركردن له رووداوه‌كانی په‌یوه‌ست به مەلەکردن و بەلەمەکان، وه‌ك حاڵه‌ته‌كانی خنکان.\nوتیشی هه‌روەك یەکەکانی دیکەی پۆلیس، بەڕێوبەرێتییەکە رۆڵێکی گرنگی هەیە لە پاراستنی مەدەنییەکاندا، بەتایبەتی لەکاتی وەرزی گەشتیاریدا.\nهه‌روه‌ها وتی: "کاردەکەیەن بۆ دروستکردنی تواناکان لە بەڕێوبەرێتییەکە بۆ ئەنجامدانی ئەرکەکانمان لە ئاستێكی باڵادا." وتیشی بەڕێوبەرێتییەکە بەمدواییانە 20 بەلەمی پێگەیشت لە حکومەتی ناوخۆوە بۆ ئه‌نجامدانی دەەورییه له روباره‌كاندا.\nرزه‌یج وتی فەرماندەییەکە کاردەکات لەگەڵ حکومەتی ئەنبار بۆ پشتیوانیکردنی پۆلیسی روبار بە پێدانی حەوت بەلەمی نوێ بۆ راگرتنی ئەمنییەت و پتەوکردنی تواناکانیان بۆ چاودێریکردن و وەڵامدانەوەی خێرا.\nوتی: "پلانمان هەیە بۆ راهێنان و بنیاتنانی توانای ئەندامانی پۆلیسی روبار و هەوڵی گرنگ هەن بۆئەوەی بەهرەیان زیادکرێت."\nئاماژەی بۆ ئەوەش کرد كه پۆلیسی روباری ئەنبار ئێستا 70 مەلەوانی هەیە -- زیاتر لە هەر پارێزگایەکی دیکەی عێراق.\nوتیشی: "ئەو مەلەوانانە چەندین کۆرسی راهێنانیان بینیوە و ئێستاش توانای گەورەی جەستەیی و تەکنیکییان هەیە بۆ جێبەجێکردنی ئەرکە ئاڵۆز و سەختەکانیان."\nئەمنییەتی روبارەکان و رێڕەوەکانی ئاو\nرزه‌یج وتی فورات و چەم و جۆگە و دەریاچەکانی، لەگەڵ ئاوەکانی دیکە لە ئەنبار، لەژێر کۆنترۆڵی تەواوی پۆلیسدان.\nوتیشی: "چەکدارانی داعش ناتوانن به‌كاریانبهێنن وەك پەناگە و رێڕه‌وێك بۆ په‌ڕینه‌وه له كه‌نارێكه‌وه بۆ كه‌نارێك یان دزەکردنە ناو شارەکان."\nجێگری پارێزگاری ئەنبار، مستەفا عیرسان بە دیارونای وت هێزە ئەمنییەکان پاراستنی روبارەکان و رێڕەوەکانی ئاویان کردۆتە ئەولەوییەت بۆ رێگرتن لە داعش لە جێکردنەوەی شوێنپێی خۆی لەو ناوچانە.\nوتی: "دەورییەی چڕوپری بەردەوام هەیە لەگەڵ ئەرکەکانی چاودێری لە ئاسمان و لەسەر زەوی بۆ دۆزینەوە و لەناوبردنی حەشارگەکانی تیرۆریستان لە کەنارەکانی فورات و نزیك دەریاچەکان."\nوتیشی: "هەوڵەکان سەرنجیان لەسەر زیاترکردنی ئامادەباشیی هێزەکانمانه بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەی تیرۆریستان لە هەر شوێنێکی پارێزگاکە بێت." ئاماژەی بۆ ئەوەش کرد كه نوێکردنەوەی چەکەکانی شەڕ و ئامێرە تەکنیکییەکانیش لەخۆدەگرێت.\nباسی لە بنکەی سەربازیی حەبانییەش کرد و وتی: "شانازیدەکەین كه پارێزگاکەمان ئێستا گەورەترین بنکەی هەرێمیی هەیە بۆ راهێنانی سەربازی و نۆژه‌نكردنه‌وه."\nشرۆڤەکاری سیاسی، غەنیم عه‌یفان بە دیارونای وت: "چەکدارانی داعش هەموو حەشارگەکانیان لەدەسداوە لە ئەنبا ر و تەنیا چەند بنکەیەکیان ماوە، زۆربەی ئەوانەش لە دۆڵەکانی بیابانن."\nجەختیکرد له‌وه‌ی ئاوەکان و چەم و جۆگەکانی پارێزگاکە "کۆنترۆڵکراون" و ئاماژەی بۆ ئەوەش کرد كه ده‌ورییه‌كانی پۆلیسی روبار و سوپا به‌رده‌وام له چالاكیدان بۆ چاودێریکردنی جموجۆڵی نائاسایی لەڕێی بەکارهێنانی دووربین و ئامێرە تایبەتەکانەوە.\nوتی لەهەمانکاتدا به‌رده‌وام ئۆپەراسیۆنی گەڕان و به‌دووكه‌وتن له‌ئارادان لە کەنار روبارەکانی پارێزگاکە کە بە سەوزایی چڕ داپۆشراون.\nوتیشی ئاستی هەڕەشەکان لەو ناوچانە ئیستا نزیكن لە نەمان لە دەرئەنجامی خۆڕاگریی تووند و ئامادەباشیی هێزە ئەمنییەکاندا.\nهێزەکانی عێراق دەگەنە کەنارەکانی فورات لە راوە


١٨ گرووپی شانۆ گەییشتوونەتە ٣١ەمین فێستیڤاڵی شانۆی کوردستان | سایت تحلیلی خبری اجتماعی ،سیاسی باڵوێز (سفیر)\nمه هاباد/بالویز/ بەرپرسی گشتی ئیرشادی ئیسلامی کوردستان هەواڵی دا:١٨ گرووپی شانۆ گەییشتوونەتە ٣١ەمین فێستیڤاڵی شانۆی کوردستان. به پی راپورتی بالویز،عوبەیدوڵڵا ڕوستەمی ڕایگەیاند: سی و یەکەمین خولی ئەو فێستیڤاڵە هونەرییە بە پاڵپشتی شارەوانی سنە لە ڕۆژانی داهاتوو لە ناوەندی پارێزگا بەڕێوە دەچێت. بەرپرسی گشتی ئیرشادی ئیسلامی کوردستان هەواڵی دا: بە گشتی ١٨ گرووپی شانۆ گەییشتوونەتە قۆناغی […]\nانتشار : آذر ۲۴, ۱۳۹۹ - ۷:۵۰ ب.ظ\nمه هاباد/بالویز/ بەرپرسی گشتی ئیرشادی ئیسلامی کوردستان هەواڵی دا:١٨ گرووپی شانۆ گەییشتوونەتە ٣١ەمین فێستیڤاڵی شانۆی کوردستان.\nبه پی راپورتی بالویز،عوبەیدوڵڵا ڕوستەمی ڕایگەیاند: سی و یەکەمین خولی ئەو فێستیڤاڵە هونەرییە بە پاڵپشتی شارەوانی سنە لە ڕۆژانی داهاتوو لە ناوەندی پارێزگا بەڕێوە دەچێت.\nبەرپرسی گشتی ئیرشادی ئیسلامی کوردستان هەواڵی دا: بە گشتی ١٨ گرووپی شانۆ گەییشتوونەتە قۆناغی کۆتایی فێستیڤاڵی پارێزگایی شانۆ کە شاری سنە بە ٩ گرووپەوە زیاترین بەشداربووی هەیە.\nڕوستەمی بە ڕاگەیاندنی ئەوەی کە بەرهەمە نێردراوەکان لە چاو ساڵی ڕابردوو ٥٠ لەسەد زیادی کردووە، ڕایگەیاند: باقر سرووش، سەعدی موحەمەدی، ئیباراهیم کازمی، مازیار قوبادی و دنیا گوفتاری ناوبژیوانەکانەکانی ئەم خولە لە کێبڕکێیەکەن.\nئیرشادی ئیسلامی شارەوانی سنە شانۆ شانۆی کوردستان فێستیڤاڵی شانۆی کوردستان


لەسەر شەڕە تەقەكەی گوندی كێلەسپی 4 كەس دەستگیر كران - تۆڕی میدیایی خەڵک\nلەسەر دۆسیەی كوشتنی كەسێك و برینداربوونی دوو كەسی دیكە لە گوندی كێلەسپی مەفرەزەكانی بنكەی پۆلیسی تاسڵوجە و هێزی تایبەتی بارەگا 4 تۆمەتباریان دەستگیركرد .\nبەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی سلێمانی لە ڕاگەیەنراوێكدا ئاماژەی بەوەكردووە، ڕۆژی 17-12-2021 ، لە گوندی كێلەسپی سەربەپارێزگای سلێمانی بەهۆی ڕووداوێكەوە 3 هاووڵاتی بریندار بوون و یەكێك لەوهاووڵاتیانە دوای گەیاندنی بۆ نەخۆشخانە بەهۆی سەختی برینەكەیەوە گیانی لەدەستدا.\nڕاشیگەیاندووە، دوای گەیشتنی هێزەكانی پۆلیس و تیمەكانی بەشی پۆلیسی بەڵگەی تاوان كەشف و هێڵكاری بۆ شوێنی ڕووداوەكە كرا و دادوەر فەرمانی دۆزینەوە و دەستگیركردنی بۆ 4 تۆمەتبار دەركرد .\nئاماژەی بەوەشكردووە، پۆلیسی سلێمانی لێكۆڵینەوەكانی دەستپێكرد و سەرەنجام توانرا لەماوەیەكی كەمدا لەلایەن بنكەی پۆلیسی تاسڵوجە و بەهاوكاری مەفرەزەكانی هێزی تایبەتی بارەگای بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی پارێزگای سلێمانی 4 تۆمەتبار دەستگیر بكرێن .\nلەئێستادا هەریەكە لە تۆمەتباران (ج ، أ ، ر لەدایكبووی 1990 و أ ، ر ، ح لەدایكبووی 1965 و ك ، ه ، ر لەدایكبووی 1978 و ر ، ر، ح لەدایكبووی 1960) بەبڕیاری دادوەر و بەپێی ماددەی 406 لەیاسای سزادانی عیراقی ڕاگیراون و لێكۆڵینەوە لەگەڵیان بەردەوامە.\nكێشە بۆ بودجەی ساڵی 2022 دروست دەبێت\nخەڵك- بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی پارێزگای سلێمانی ڕایدەگەیەنێت، لەدوو چالاكی جیادا تۆمەتبارێك دەستگیركراو دەستبەسەر ئۆتۆمبێلێكی دزراودا گیرا . (زیاتر…)\n20 ئیلول 2021 12.15 pm\nخەڵك- بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی سلێمانی ڕایدەگیەنێت، لە سلێمانی تۆمەتبارێك دەستگیركرا، بەبێ ئاگاداری ئۆتۆمبێلی…\nئومێد خۆشناو: ناكرێت لەسەر بابەتی زۆر سادە و بچووك گیانی هاووڵاتی ببێتە قوربانی\n20 تشرینی دووهەم 2021 12.45 pm\nخەڵك-ئارام سەردار پارێزگاری هەولێر ڕایدەگەیەنێت، بەداخەوا لەهەموو كۆمەڵگایەك ڕووداوی لەم شێوەیەی كوشتن ڕوودەدات…


چۆن چیرۆكی هونه‌ریی نوێ ده‌نووسیت؟\n10:43 - 2022-06-16\n(Creating Short Fiction) كتێبێكی نووسه‌ری ئه‌مریكایی (ده‌یمۆن نایت-Damon knight)ه (1922-2002)، كه مامۆستای كڵاسی چیرۆكنووسین بووه و وه‌رگێڕی ئێرانی (مهدی فاتحی) به (داستان نویسی نوین) ته‌رجه‌مه‌ی كردووه و ماناكه‌شی (خوڵقاندنی كورته‌چیرۆك)ه. ئه‌م كتێبه زۆر وانه‌ی گرنگی تێدایه بۆ چیرۆكنووسان بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن چیرۆكی نوێ بنووسن، لێره به‌دواوه هه‌وڵده‌ده‌م به‌ش به‌ش ئه‌م كتێبه ته‌رجه‌مه بكه‌م و بڵای بكه‌مه‌وه. ئه‌مه‌ی لێره‌دا ده‌یخوێنینه‌وه پێشه‌كی نووسه‌ره.\nله فارسییەوە: محەمەد کەریم\nتوانای نووسه‌ری له هه‌موو خه‌ڵكدا هه‌یه و گرنگ نییه كه بێگومان هه‌ر هه‌مووی قبووڵ بكه‌یت. كه‌سانێكی گه‌نجی زۆر به توانا ده‌ناسم كه ته‌نیا به كێشه‌یه‌ك یان به رێگرییه‌ك وازیان له نووسین هێنا و ئیتر درێژه‌یان پێنه‌دا، كه‌سانێكم بینی سه‌ره‌ڕای بوونی توانایه‌كی مامناوه‌ندی و چه‌ند خاسیه‌تێكی تایبه‌ت، هه‌موو هه‌وڵێكی خۆیان دا و بوون به نووسه‌ری پڕۆفیشناڵ. له راستیدا، من ئه‌گه‌ر بشمه‌وێت، ناتوانم ئیراده له تۆدا دروست بكه‌م. هه‌موو ئه‌وه‌ی ده‌توانم پێت بڵێم ئه‌وه‌یه كه پێویستیت به‌چییه و له به‌ده‌ستهێنانی شاره‌زاییدا یارمه‌تیت بده‌م، بۆ ئه‌وه‌ی تۆ له نووسه‌رێكی تازه‌كاره‌وه بكه‌م به نووسه‌رێكی پڕۆفیشناڵ.\nله چیرۆكێكی سه‌ركه‌وتوودا وه‌كو به‌ده‌نێكی ساغڵه‌م، هه‌موو ئه‌ندامه‌كان بۆ ئامانجێك ئیش ده‌كه‌ن و پێكه‌وه یه‌كه‌یه‌ك پێكده‌هێنن. هه‌ڵبه‌ته ته‌نیا هه‌ماهه‌نگی به‌س نییه. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌وه‌ت له‌بیرنه‌چێت كه چیرۆك پێویستی به پاكنووسی و ره‌خنه هه‌یه، چونكه ئه‌گه‌ر هه‌ر چیرۆكێك به چیرۆكێكی سه‌ركه‌وتوو له قه‌ڵه‌م بدرێت، ئیتر پێویست به فێربوون ناكات. فێربوون كاتێك پێویسته كه هه‌ست به‌وه بكه‌یت هه‌ندێك له شته‌كان رێك و راست ده‌رناچن یان وه‌ڵامی پرسیاره‌كان ناده‌نه‌وه، به تایبه‌تی كاتێك ده‌ته‌وێت ده‌قێكی پرۆفیشناڵ بنووسیت.\nهه‌ندێك له هاوڕێ كۆنه‌كانم كه به‌بێ هیچ فێركردنێك خۆیان به هه‌وڵی خۆیان بوون به نووسه‌ر، له‌و باوه‌ڕه‌دان كه كه‌سانی تریش ده‌بێت به هه‌مان شێوه ببن به نووسه‌ر. به‌ڵام ئه‌مانه ئه‌وه‌یان له‌بیركردووه كه ساڵانێكی زۆر هه‌وڵیان داوه بۆ ئه‌وه‌ی فێری نووسین بن. ده‌توانین بڵێین نووسین وه‌كو پاسكیلسواری وایه، كاتێ پاسكیلسواری ده‌كه‌ین، هه‌موو شتێك ئاسان و سروشتی دێته‌به‌رچاو. به‌ڵام زۆرجار ئه‌وه‌مان بیرده‌چێته‌وه كه چه‌ند جار كه‌وتووین هه‌تا فێری\nپاش ئه‌م هه‌موو خاكه‌ڕاییه‌ی له‌م پێشه‌كییه‌دا هه‌مبوو، به‌شێكی زۆری ئه‌م كتێبه ته‌واو ده‌مارگیرانه‌یه، ئه‌وه‌ش كێشه نییه چونكه واقیعه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه كه من مرۆڤێكی خۆپه‌رست و ده‌مارگیر و لووتبه‌رزم، شتێك كه ده‌بێته هۆكاری نواندنی ئه‌م شتانه له ئیشه‌كه‌مدا ئه‌وه‌یه كه من ئیشه‌كه‌م به ئاسانی كردووه. له‌خۆڕازیبوونم هه‌میشه ده‌مخاته پێكه‌نین، به‌ڵام له‌وانه‌یه دوای نزیكه‌ی هه‌شتا ساڵ ته‌مه‌ن بتوانم ئه‌م هه‌سته‌ی خۆم سه‌ركوت بكه‌م.\nبه‌ڵام له‌م ماوه‌یه‌دا ده‌مه‌وێت تۆ سه‌باره‌ت به رێساكانی نووسه‌ری خۆم به‌دگومان بكه‌م. پێت وانه‌بێت ئه‌گه‌ر دژی رێساكانی من بیت رێك ده‌كه‌ویته هه‌ڵه‌وه. تۆش وه‌كو هه‌ر كه‌سێك مه‌سه‌له‌ی تایبه‌تی خۆت هه‌یه و سه‌ره‌نجام به خستنه‌لاوه‌ی هه‌ندێك له رێساكانی من رێگه‌چاره‌ی خۆت ده‌دۆزیته‌وه، ته‌نیا نابێت ئه‌وه‌ت له‌بیر بچێت رێگه‌چاره‌ی تریش تاقی بكه‌یته‌وه.\nله كۆتاییدا ده‌بێت دان به‌وه‌دا بنێم كه سه‌ره‌ڕای هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی من لێره‌دا گوتم، له‌وانه‌یه تۆم هاندابێت كه له هه‌موو بینای چیرۆكه‌كه‌تدا رێساكانی من به‌كاربهێنیت، به‌ڵام من هیچ كاتێك پێشنیازی ئه‌وه‌ت بۆ ناكه‌م و ناشمه‌وێت وه‌كو لاڵێكیش حساب بۆ تۆ بكه‌م. هه‌وڵ بده كاتێكی زۆر بۆ نووسینه‌كانت ته‌رخان بكه‌یت- له‌سه‌ر كاره‌كته‌ر و دیالۆگ و پلۆت ئیش بكه- هه‌تا ئه‌وه‌ی ده‌مه‌ی پێشكه‌وتنێك نه‌هاتۆته‌دی، پاشه‌كشه مه‌كه. پاش ئه‌وه ته‌ركیز له‌سه‌ر لایه‌نه‌كانی دیكه‌ی چیرۆك بكه، هه‌وڵ بده هۆشیارانه و به حسابكردن بۆ بنه‌ماكان به‌ره‌و پێشه‌وه بچیت.\nله‌سه‌ر لاپه‌ڕه‌كانی كتێبه‌كه (به‌و حسابه‌ی كتێبه‌كه‌ت له‌به‌ر ده‌ستایه) به قه‌ڵه‌می ره‌نگاو ره‌نگ خه‌ت بێنه به‌ژێر هه‌ندێ رسته‌دا، پاشان كه زیاتر به‌ره‌و پێشه‌وه چوویت، دووباره كتێبه‌كه بخوێنه‌ره‌وه و ئه‌و رستانه‌ی سوودیان هه‌یه بۆت به ره‌نگێكی دیكه خه‌ت بێنه به‌ژێریاندا، جاری دواتریش به قه‌ڵه‌مێكی دیكه خه‌ت بێنه به‌ژێر رسته‌كاندا، سه‌ره‌نجام كتێبه‌كه‌ت وه‌كو په‌لكه‌زێڕینه جوان دێته‌به‌رچاو.\nحاڵی حازر ناتوانم هه‌موو ئه‌و كه‌سانه به‌یاد بهێنمه‌وه كه له نووسینی ئه‌م كتێبه‌دا یارمه‌تییان داوم، به‌ڵام ده‌مه‌وێت سوپاسی كۆلیجه‌كه‌م بكه‌م بۆ كۆنفرانسی «میلفۆرد». هه‌روه‌ها سوپاسی ئه‌و كه‌سانه ده‌كه‌م كه له ماوه‌ی بیست ساڵی رابردوودا به‌جدی دیالۆگیان له‌گه‌ڵ كردووم و بیروڕامان گۆڕیوه‌ته‌وه، هه‌روه‌ها سوپاسی خوێندكاران و هاوكارانم ده‌كه‌م له كڵاس و زانكۆی ویلایه‌تی میشگان، له‌گه‌ڵ هاوسه‌ره‌كه‌م «كیتی ڤیلهلم» كه له وانه وتنه‌وه‌ی ئه‌وانه‌دا یارمه‌تییه‌كی زۆرم ده‌دات كه له سه‌ره‌تادان. هه‌روه‌ها سوپاسی هه‌موو ئه‌و كه‌سانه ده‌كه‌م كه شتی زۆریان لێوه فێربووم.\nسه‌رنج: ئه‌م به‌شه‌ی كتێبه‌كه و ئه‌و راهێنانه‌ی ده‌یكه‌ین هه‌موویان به‌یه‌ك خه‌تی رێسایی رێكخراون و هه‌موو بابه‌ته باسكراوه‌كان په‌یوه‌ندیان به‌یه‌كه‌وه هه‌یه. تۆ ده‌توانیت به ئاسانی راهێنانه‌كان بكه‌یت. ئه‌گه‌ر ویستت، ده‌توانیت هیچ كام له‌و راهێنانه نه‌كه‌یت و دژیان بوه‌ستیته‌وه، به‌ڵام فه‌رامۆشیان مه‌كه چونكه هه‌ندێكیان به‌ڕاستی به‌سوودن.\nسه‌رچاوه: داستان نویسی نوین. ص 13-18\nنیهاد جامی: نیشتمانی راسته‌قینه‌ی من شانۆیه\nئاگاسا كریستی و عیراق


دوای سەدەیەك... كۆرۆنا كۆنترین پیشەی كاكەییەكانی شکاند\nسەفین جەمال گۆزەچی (65 ساڵ)، بەهۆی كاریگەرییە ئابورییەكانی بڵاوبونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆناوە كارگەكەی داخست فۆتۆ: كەركوك ناو\nپیاوێکی دەستڕەنگینی کاکەیی کۆرۆنا ناچاریکرد دەست لەپیشەی باوباپیرانی هەڵبگرێت؛ جگە لە زیانە مرۆییەکانی پەتاکە بۆتە دێوەزمەی پڕۆژە بچوکەکان لە عیراق و سەدان کەس بەوهۆیەوە بژێوییان لەدەستداوە.\n"خوایە گیان رزقی منداڵەكانم بدەیت، كۆرۆنا ئەم پیشەیەی لەدەستدام... بەم تەمەنەوە دەبێت ئیتر كرێكاری بكەم"، سەفین جەمال گۆزەچی (65 ساڵ)، دوای زیاتر لە سەدەیەك بە قوڵپی گریانەوە و بۆ یەكەمجار قوفڵی لە دەرگای كارگەكەیدا. ئەو یەكێكە لە قوربانیانی کاریگەرییە ئابورییەکانی ڤایرۆسی كۆرۆنا، كە هەم بژێوی خێزانەكەی و هەم پیشە دێرینەكەی باوباپیرانی بەناچاری بەجێهێشت.\nسەفین كوڕی جه‌مال زه‌ین ئه‌لعابدین كاكه‌یی (جه‌مال گۆزه‌چی)، کە بنەماڵەیەكی ناسراوی كاكەیین لە داقوق و زیاتر لە سەدەیەكە بژێوی خێزانەكەیان لەسەر كارگەیەكی بچوكی گۆزەدروستکردن، كوپە و بابەتی جوانكاریی ناوماڵە، بەڵام سەرەتای مانگی حوزەیران بەناچاری دەستی لە پیشەکەی بەردا.\n"قەدەغەی هاتوچۆی ناو شار زیاتر لە مانگێك كارگەكەی پێداخستم، دواتر كە لەگەڵ منداڵەكانم گەڕاینەوە بۆ سەر كار لە كۆتایی مانگی ئایاردا، هیچ كڕیارێكمان نەبوو"، سەفین زیاتر وتی، "كڕیارەكانمان زۆربەیان خەڵكی باشور و ناوەڕاستی عیراق بون".\nبەهۆی قەدەغەی هاتوچۆوە هیچ كریارێكم نەما، چونكە كڕیارەكانمان زۆربەیان خەڵكی باشور و ناوەڕاستی عیراق بون\nحكومەتی عیراق لە ناوەڕاستی ئاداری رابردووەوە هاتوچۆی نێوان پارێزگاكانی قەدەغەكرد، لەپێناو رێگریكردن لە بڵاوبونەوەی كۆرۆنا، ئەو بڕیارەش كارگەكەی سەفینی پەکخست.\nمەركانە، لە كارگەكەی سەفین دروستدەكرێت، خەڵكی بۆ ئاوخواردنەوە بەكاریدەهێنن فۆتۆ: محەمەد ئەڵماس\nكارگەكەی سەفین لە دەرەوەی قەزای داقوقە و دەكەوێتە سەر رێگای كەركوك - بەغدا، زۆرینەی كڕیارەكانیشی هەر ئەو رێبوارانە بون كە لە نێوان شارەكانی باكور، باشور و ناوەڕاستی عیراق هاتوچۆیان دەكرد.\nئه‌و یه‌کێکه له که‌سه ده‌ستڕه‌نگینه‌کان، زیاتر له سه‌ده‌یه‌که خانه‌واده‌که‌ی بە گۆزه‌چێتی و په‌یکه‌رسازییەوە سه‌رقاڵن و بنەماڵەیەكی ناسراوی قەزای داقوقن (44كم باشوری كەركوك).\nپیشەكە لە باوكەوە بۆ كوڕ، لەوانیشەوە بۆ نەوەكانی داهاتوو ماوەتەوە، بەڵام ئێستا ترسی ئەوەیان هەیە بەهۆی بەردەوامی قەدەغەی هاتوچۆوە بە تەواوی لەدەستی بدەن.\nخێزانەكەی سەفین شەش كەسن و هەمویان لە كارگەكەدا كاردەكەن، دوای ئەوەی لە ئایاری 2018دا باوكیان هەر لەناو ئەو دوكانەدا بەسەر گۆزەیەكدا كەوت و گیانیلەدەستدا.\n"ئەم پیشەیە بژێوی باوك و باپیرم و چەند پشتێكی ترمان بووە، لەگەڵئەوەشدا لامان وایە كارێكی زۆر پیرۆز و شیرینە، چونكە مانەوەی ئەم كارە لەسەر وەسیەتی باپیرە گەورەمان ماوەتەوە كە وتویەتی نابێت هەرگیز ئەم كارگەیە دابخرێت".\nمانەوەی ئەم كارە لەسەر وەسیەتی باپیرە گەورەمان ماوەتەوە\nهەفتەی رابردوو یەكەم حاڵەتی توشبون بە ڤایرۆسی كۆرۆنا لە قەزای داقوق تۆماركرا، بەهۆیەوە هێزەئەمنییەكان و ئیدارەی شار رێكارەكانیان توندتركرد، بەشێك لە بازاڕەكانیان داخست، قەدەغەی هاتوچۆی دەرەوەی قەزاكەیان راگەیاند و لەناو شاریش هاتوچۆی هاوڵاتیانیان سنورداركرد.\nسەفین وتی "ئەو رێكارانە هەر لە سەرەتاوە یەكەم كەس كاریگەری كردە سەر ئێمە، تا وای لێهات بۆ یەكەمجار قوفڵ لەو كارگەكەمان بدەین، چونكە هەر دەبوو بەدیار گۆزە و كوپەكانمانەوە دابنیشین".\nسەفین گۆزەچی، لەبەردەم كارگەكەیدا بەرلەوەی دابخرێت فۆتۆ: كەركوك ناو\nهەر لەو رۆژەوە بۆ بژێوی خێزانەكەی، دەستیكرد بە كرێكاری، بەڵام بۆ ئەوە شەڕی لەگەڵ تەمەنەكەیدا دەستپێكرد چونکە توانای بۆ ئەو كارە سنوردارە، لەگەڵئەوەشدا هێشتا سوپاسگوزارە ئەگەر كارێك هەبێت بیکات.\n"ئەو رۆژەی كارگەكەمان داخست زۆر گریام، هاوارمكرد، وتم خوایە رەحمێك بەخۆم و منداڵەكانم بكەی".\nكاكەییەكان مێژوییەكی دێرینیان لە قەزای داقوق هەیە، خەڵكەكەی بەسەر 15 گوند و ناوەندی شاردا دابەشبون و یەكێكین لەو پێكهاتانەی كە ڤایرۆسی كۆرۆنا و لێكەوتەی لەسەر ژیانیان هەبووە.\nئەو رۆژەی كارگەكەمان داخست زۆر گریام، هاوارمكرد، وتم خوایە رەحمێك بەخۆم و منداڵەكانم بكەی\nبۆ نمونە سەفین گۆزەچی، كە سەردەمانێك بەهۆی كارگەكەیەوە بەشداریی پێشانگەی جۆراوجۆری دەكرد لەناوەوە و دەرەوەی عیراق، ئێستا بۆتە كرێكار.\nئەو وتی "دوابه‌شداریمان پیشانگه‌یه‌کدا بوو لەگەڵ باوكم، لە ساڵی 2013 لە تورکیا و پله‌ی یه‌که‌ممان به‌ده‌ستهێنا".\nچەند ساڵێك لەمەوبەر، سەفین و باوكی كۆچكردوی پەیكەری فڕۆكەیەكی مەدەنییان لە گەچ و بەرد بەدرێژایی 18 مەتر دروستكرد و لەبەردەم كارگەكەیاندا دایاننا، ئەو فڕۆكەیە بووە مایەی سەرنجی رێبواران، هەروەها بووە هەوێنی راكێشانی كڕیاری زیاتر بۆ بەرهەمەكانیان.\nحسێن دەروێش یه‌کێک له هاوڕێ نزیکه‌کانی جه‌مال گۆزه‌چی – باوكی سەفین-، دەڵێت جەمال ته‌نیا وه‌ک کارێکی ئاسایی سه‌یری پیشه‌ی گۆزه‌چێتی نه‌کردوه، ئه‌و حه‌زی له پیشه‌که بوه و خۆشیویستووه، هه‌روه‌ها کاری په‌یکه‌رسازی کردووه و "بەردەوام باسی لەوە دەکرد کە چۆن بتوانێت لەڕێی دروستکراوەکانییەوە خزمەت بکات".\nبەشێك لە نمونەی كارەكانی سەفین گۆزەچی فۆتۆ: كەركوك ناو\nگرفتێك كە روبەڕوی ئەو خێزانە بۆتەوە، ئەوەیە حكومەت سەرەڕای سەپاندنی قەدەغەی هاتوچۆ بەسەر هاوڵاتیاندا، بەڵام دەستگیرۆیی نەكردون، بۆیە ئەوان دوو ئەركیان لەسەر شانە، هەم دەبێت بژێوی پەیدا بكەن، هەم خۆیان بپارێزن.\nئەوەش دوای ئەوە هات ئامارەكانی توشبون لە دوو هەفتەی رابردودا بۆ 14 هەزار و 268 كەس بەرزبۆوە و 392 كەس بەهۆیەوە گیانیانلەدەستداوە.\nسەفین كە هێشتا دەستی لە کەلوپەلی شوێنی كارەكەی باوكی نەداوە، دەڵێت رۆژانە لەگەڵ منداڵەكانی چاویان لەسەر هەواڵەكانە و بیر لەوە دەكەنەوە ئاخۆ كەی بێت، كۆرۆنا نەمێنێت تا بتوانن بۆ كارگەكە بگەڕێنەوە.\n"تەواوبونی كۆرۆنا بۆ ئێمە، كردنەوەی دەرگای رزق و بەجێگەیاندنی وەسیەتی باو و باپیرانمانە بۆ بەردەوامیدان بە پیشەكە"، سەفین وایوت.


نەخۆشیی ئەنفلوەنزا ؛ هۆکارەکان، نیشانەکان، دەرمانەکان | ڕێکخراوەی زانستی فەرهەنگیی هۆژان\nسەرماوەز ۱۷, ۲۷۱۹ سەرماوەز ۱۸, ۲۷۱۹ Hojan تەندروستی و زیندەورناسی, زانیاری, هەواڵ و زانیاری 0\nئەنفلوەنزا نەخۆشییەکی سیستەمی هەناسەکێشانە کە لەسەر گەروو، لووت، بۆریی هەناسەکێشان و هەندێک جار سییەکان کاریگەرە. چەند جۆری جیاوازی ڤایرۆسی ئەنفلوەنزا هەن کە ساڵەوساڵ پێش دەکەون و دەگۆڕێن.\nسێ جۆری سەرەکیی ڤایرۆسی ئەنفلوەنزا کە دەبنە هۆی نەخۆشی لە مرۆڤەکاندا ناویان A و B و C ە. ڤایرۆسەکانی ئەنفلوەنزای A و B هۆکاری نەخۆشییە وەرزییە پەتاییەکانن کە زۆربەی کات لە وەرزی زستاندا ڕوو دەدەن. بەڵام ئەنفلوەنزای C تەنها دەبێتە هۆی نیشانەکانی هەناسەکێشان و ناگاتە پەتا بوون. هەرکامە لە ئەنفلوەنزاکانی A و B بە چەند جۆر دابەش دەبن. توێژەران دەریان خستووە کە ڤایرۆسەکان لە ڕێگەی کۆخە و پشمەوە دەگوازرێنەوە و تەنیا لە ڕێی هەناسەکێشانەوە دەگوازرێنەوە.\nخەڵک زۆربەی کات نیشانەکانی سەرمابوون و ئەنفلوەنزایان پێکەوە هەیە، هەر بۆیە جیاکردنەوەی ئەنفلوەنزا و سەرمابوون ئەستەمە بەڵام بە گوێرەی ناوەندی بەرگری و کۆنترۆلی نەخۆشییەکان (CDC) بەگشتی نیشانەکانی ئەنفلوەنزا زۆر لە سەرمابوون قورسترن. هەندێک لە نیشانەکانی ئەنفلوەنزا بریتین لە سەرئێشە، ئێشی ماسولکەکانی بەتایبەت هی پشت و باڵ و لاق، تاو، ئارەقە و موچوڕک، گەرووئێشە، کۆخەی وشک و بەردەوام، بێهێزی و لاوازی و لووتگیران.\nزۆرینەی ئەو کەسانەی تووشی ئەنفلوەنزا دەبن لە یەک تا دوو حەوتوودا بێ دەرمانی پزیشکی چاک دەبنەوە. زۆر گرینگە کە کەسێک کە زانراوە ئەنفلوەنزای هەیە ئاگاداری خۆی بێت و کاتی پێویست، خواردنەوە و پشووی پێویست بۆ خۆی تەرخان بکات تا چاک ببێتەوە.\nهەندێک دەرمانی وەکوو ئیبۆپرۆفێن، ئاسپیرین، دڵۆپی دژەلووتگیران و دۆشاوی(شەربەت) کۆخە دەتوانن نیشانەکان هێور بکەنەوە. بەڵام بۆ بەکارهێنانی ئەم دەرمانانە بۆ منداڵان پێویستە سەردانی پزیشکی پسپۆڕ بکردرێت.\nهەندێک کەس لە دۆخی مەترسیدارتردان بۆ نەخۆشیی ئەنفلوەنزا کە بریتین لە کەسانی خاوەن تەمەنی سەرووی ٦٥ ساڵ، منداڵانی ژێر ٥ ساڵ، ژنانی دووگیان و ئەو کەسانەی خاوەن نەخۆشیی دیکە وەکوو نەخۆشیی دڵ، ئاسم، گورچیلە و شەکرەن. بەڵام لە هەندێک دۆخدا (وەکوو ئەنفلونزای ئیسپانی) کەسانی تەندروست و باڵغی تەمەن ٢٠ تا ٥٠ ساڵ زۆرتر لە مەترسیدان کە هۆکارەکەی نادیارە.\nهەندێک نیشانە هەن کە پێویستییان بە فریاکەوتنی خێرایە و بریتین لە:\n– کێشەی هەناسەکێشان و هەناسەبڕکێ.\n– ئێشی زگ و سینگ.\n– سەرەخولێی کتوپڕ.\n– ڕشانەوەی بەردەوام و قورس.\n– نیشانەکانی وەکوو ئەنفلوەنزا بەرەو باشتربوون دەچن بەڵام دواتر بە تاو و کۆخەی خراپترەوە دەگەڕێنەوە.\n– هەوکردنی ناو دەم و گەروو.\nلە منداڵاندا ئەم نیشانانە ئەمانەن:\n– کێشەی هەناسەکێشان و هەناسەکێشانی خێرا.\n– شینهەڵگەڕانی ڕەنگی پێست.\n– نەخواردنەوەی پێویست.\n– هەڵنەسان لە خەو و نەبوونی کاردانەوە.\n– منداڵەکە ناسرەوێت.\n– نیشانەکانی وەکوو ئەنفلونزا بەرەو باشتربوون دەچن بەڵام دواتر بە تاو و کۆخەی خراپترەوە دەگەڕێنەوە.\n– تاو وێڕای پەڵەی سەر پێست.\nلە نەخۆشخانە ئەم دەرمانە دژەڤایرۆسییانە دەدرێت بە نەخۆشەکان:\n– ئامانتانەکان وەکوو ئامانتادین و ڕیمانتادین(فلوومادین)\n– ڕێگرەکانی ئەنفلوەنزا کە بریتین لە ڕێگرکانی نۆرۆئامینیداز وەکوو تامیفلوو، ڕێلێنزا، پێرامیڤیر و ئیناڤیر.\nسەرەڕای ئەوەی کە شۆردنی بەردەوامی دەستەکان و ڕاهێنانی باشی تەندروستی ڕێکارگەلێکی باشن بۆ بەرگری لە ئەنفلوەنزا، باشترین ڕێگەچارە وەرگرتنی کوتانی ئەنفلوەنزا بە شێوازی ساڵانەیە. ساڵانە، توێژەران جۆرێکی ڤایرۆسی ئەنفلوەنزا کە زۆر چالاکە دیاری دەکەن و کوتانەکانی بەرگری لەوە ساز دەکەن.\nبۆریی هەوا bronchi\nلووتگیران nasal congestion\nئایدز: نیشانەکان، هۆکارەکان و دەرمانەکان ئەمڕۆ واتە ١ی دێسەمبر ڕۆژی جیهانیی نەخۆشیی ئایدزە، هەر بەم…


ئێران، زیاتر لە 18 هەزار تووشبووی نوێ بە كۆرۆنا تۆماركرا - تۆڕی میدیایی خەڵک\nوتەبێژی وەزارەتی تەندروستی ئێران ڕایدەگەیەنێت، لە 24 كاتژمێری ڕابردوودا زیاتر لە 18 هەزار كەس تووشی كۆرۆنا بوون.\nسیما سادات لاری وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی ئێران لە كۆنفڕانسێكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، لە 24 كاتژمێری ڕابردوودا 18 هەزار و 408 كەس لە ئێران تووشی ڤایرۆسی كۆرۆنا بوون و 351 كەسیش گیانیان لە دەستداوە، ئەمەش بە ژمارەیەكی زۆری تووشبوون و گیانلەدەستدان لە وڵاتەكەدا دەدانرێت.\nبە وتەی سادات لاری”لە سەرەتای دەركەوتنی ڤایرۆسەكە تا ئەمڕۆ دوو شەممە 10ی ئایاری 2021، دوو ملیۆن 673 هەزار و 219 كەس لە ئێران تووشی كۆرۆنا بوون”.\nوتەبێژی وەزارەتی تەندروستی ئێران دەڵێت، هەر بەهۆی ڤایرۆسەكەوە تا ئێستا 75 هەزار و 261 كەس لە ئێران گیانیان لە دەستداوە و ئەوانەش كە تائێستا نەخۆشییەكەیان پەڕاندووە و چاكبوونەتەوە، گەیشتوونەتە دوو ملیۆن و 127 هەزار و 192 كەس.\nپارەى هاوپەیمانان بۆ دابینکردنى مووچە گەیشتە وەزارەتى پێشمەرگە\n23 کانونی یەکەم 2021 8.57 am\nخەڵك- ژمارەیەك چالاكی مەدەنی ڕۆژهەڵاتی كوردستان داوا لە خەڵكی شارە جیاجیاكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان دەكەن بەمەبەستی…\n18 ئاب 2021 9.00 pm


ئەرشیف، شۆڕش و یادەوەری » DidiMn\nسەرەتا / ڕاپۆرت/کتێب / ئەرشیف، شۆڕش و یادەوەری\nئەرشیف، واتە کۆکردنەوە؛ کۆکردنەوەی هەر بابەتێکی بایەخدار لە چوارچێوەیەکدا و پاراستنی بە درێژایی ماوەیەکی نادیار و ناکۆتا. ئەرشیف زاراوەیەکی گریکییە و لە ئەرشیۆن (Archion)ەوە هاتووە. لە ڕوانگەی مێژووییەوە ئەرشیف و کۆکردنەوە شتێکی دەگمەن یان تازە نییە، کۆکردنەوە ڕەگی لە غەریزەکانی مرۆڤی سەرەتاییدایە. ئەرشیف بەگشتی ئەو جێگەیەیە بەڵگەنامە و دەستاوێژی مێژوویی تێدا هەڵدەگیرێت و دەپارێزرێت. لە بنکەکانی ئەرشیفدا بەڵگەنامەکان و دەستاوێژی گرانبەها کۆ دەکرێنەوە و دەپارێزرێن، لەوانە: بەرگرییە بەناوبانگەکەی سوکرات کە بە دەستخەتی خۆی نووسیویەتیەوە.\nئەوروپا (بەتایبەتی پاش شۆڕشی فەڕەنسی ساڵی 1789 زایینی)، ڕابوونێکی گەورەی لە بواری دامەزراندنی خانەی ئەرشیف و گرنگیدان بە بەڵگەنامە و بڵاوبوونەوەی هۆشیاریی نەتەوایەتی و بایەخدان بە کەلەپووری نیشتیمانیی بە خۆیەوە دیوە. هەروەها ئینگلتەرا ساڵی 1838 زایینی یاسای ڕێکخستن و کۆکردنەوەی بەڵگەنامەی دەرکرد و خستیە ژێر سەرپەرشتیی قازییەک، بەردی بناغەی خانەی گشتیی بەڵگەنامە لە ساڵی 1851 لە لەندەن دانرال؛ لە ئێستادا لە سلێمانی بنکەی ئەرشیفی ژین هەیە کە لە ساڵی 2004ەوە دامەزراوە. ژین کە ناوی بنکەکەیە، لە ناوی ڕۆژنامەی ژین و ژیانی پیرەمێردی شاعیرەوە وەرگیراوە، کە گرنگییەکی تایبەت بە ئەرشیفکردن و دەوڵەمەندکردنی مێژووی کوردی دەدا. پیرەمێرد، لە یاداشتەکانیدا کە هەر زنجیرەیەکی لە هەریەکێک لە ڕۆژنامەکانیدا بڵاو کردووەتەوە، باس لە نەخوێندەواریی تاکەکان و بێباکییان بەرانبەر بە ڕۆژنامەکەی دەکات و لە شوێنێکدا دەڵێت: ”بۆ خوێندنەوەش نەبوایە، تەنها ژمارەکانیتان وەک کۆلێکسیۆن کۆ بکردایەتەوە، لەوسەرەوە ئیسفادەیەکیشی بۆتان دەبوو، بەڵام ئێوە تەنانەت بۆ کاغەزی پاقلەش ناتانەوێت و فلسی پێ نادەن“ لێرەدا پیرەمێرد بە جۆرێکی ڕاستەوخۆ درکی بە گرنگیی کۆکردنەوە و کۆلێکسیۆنەکان کردووە و هەوڵ دەدات خەڵکی لەوە تێبگەیەنێت ئەرشیفکراوەکان بۆ داهاتوو گرنگن و ئێوە ئەوەشتان بۆ گرنگ نییە، هەر هیچ نەبێت پارەیەکتان بۆ دەکات لە سبەینێدا.\nئەرشیفکردن و کۆکردنەوە وەک ڕەفیق ساڵح (بەڕێوبەری بنکەی ژین) دەڵێت، پێویستی بە کەسانی شارەزا و پسپۆڕی ئەو بوارە هەیە، کەسانێک بتوانن مامەڵەی تەندروست لەگەڵ کۆکراوەکاندا بکەن و بە پارێزراوی بیهێڵنەوە. کۆکردنەوە وەک پڕۆسە پێویستی بە کەسی کۆکەرەوە هەیە، کۆکەرەوەش کەسێکە دەگەڕێت، ئەوە نییە وەستابێت؛ هەروەها بە بڕوای بەڕێوبەری بنکەی ژینەوە ئەرشیفکردن، دروستکردنی یادەوەرییە بۆ نەتەوەیەک، هەمیشە ئەوە دەڵێتەوە کە نەتەوە بەبێ یادەوەری و مێژوو نەتەوەیەکی بێدەسەڵاتە، چونکە هەر ئەو مێژووەیە یارمەتیدەر دەبێت لە هەنگاونان بەرەو بونیادنان و بڕیاری نوێ و گۆڕینی دۆخی چەقبەستوو. ئەرشیف پیشانمان دەداتەوە کەسان و بیرمەندانی پێشوەختەمان چۆن بیریان کردووەتەوە و مامەڵەیان کردووە و بڕیاریان داوە. ڕاستەوخۆ و بێخەوش بەڵگەکان دەخاتە بەردەست و هەر ئەمەشە هاوکار دەبێت لە دەستخستن و ناساندنی ڕێبازەکانی پێشوو و گۆڕانکاریکردن تێیاندا بەرەو باشتر. لە سەرتاسەری کۆمەڵگەدا چەندین بوار هەن کە جیاوازن لە یەکتر، بەڵام گشتیان هاوکاری یەکترن لە دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی شایستەدا لە ڕووی مەعریفەی کۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابوورییەوە. ئەرشیفکردنیش یەکێکە لەو لقە سەرەکییانەی کە جێپەنجەی هەیە و هاندەرە بۆ دروستکردنی ئەو گۆڕانکارییانە.\nبێئاتا فریدریزاک دەڵێت: کۆکردنەوە فاکتەرێکی دینامیک یان بزۆکی کەلتوورە، فاکتەرێکە لە لایەکەوە یارمەتیی کەلتوور دەدات کەلەپووری خۆی بپارێزێت و شوناسێکی کۆیی یان تاکەکەسیی دابڕێژێت کە خۆی دەبێتە هۆی پەرەسەندنی ناوەکیی کەلتوور؛ هەروەها کۆکردنەوە کەوتنەفریای ئەو شتانەیە کە تەواوکەری ڕزگاری مرۆڤن. فریدریزاک لە لێکۆڵینەوەییەکەیدا نووسیویەتی: کەسی کۆکەرەوە لە پڕۆسەیەکدا کە بریتییە لە دوو قۆناغ، مانا وەردەگرێت: یەکەمیان، چرکەیەکی نەرێکار (negative)، ئەویش لە ڕووخاندن و تێکداندا خۆی دەبینێتەوە، واتە ئەو کاتە کە کۆکەرەوە ئەو دەقە دەڕوخێنێت کە ئەو شتەی مەبەستێتی جارێک تێیدا لەتێک بووە لە بوونێکی زیندووی گەورەتر و لە هەموو ئاسەوارێکی ئەو ڕەوتەی پێشوو دایدەماڵێت. قۆناغی دووەمی پڕۆسەکەش چرکەیەکی ئەرێکارە (Positive)، ئەویش بریتییە لە جۆرێک پێکهێنان، واتە دانانی ئەو شتە تازەیە لە دەقی دەستوور و ڕێکێتییەکی تازەی شتەکاندا و بونیادنانی داهاتوویەکی نوێ و جیاوازتر لەسەری.\nواڵتەر بنیامین، فەیلەسوف و ڕەخنەگری ئەڵمانی، کۆکەرەوە بوو، ئەمەش بە ئاشکرا لە ژیاننامەکەیدا دەبینرێت. کۆکەرەوەی کتێب بوو و شەیدای کۆکردنەوەی تەمبر و کارت و پۆستاڵ و وتار و هەر چەشنە مینیاتۆر (نموونەی بچووک)ی واقیع بوو. بە لەبەرچاوگرتنی بیری بنیامین کەسایەتیی کۆکەرەوە چەندین ڕەهەندی هەیە و هەریەک لەم ڕەهەندانە دەبێت جیاواز سەیر بکرێن؛ جارێک وەک چالاکی و خاڵێکی سەودایی، واتە چالاکییەک کە دەبێت تێیدا کاری بیرەوەریمان وەک هەرێمی تایبەتیی تاکەکەسی و فەزای ڕزگاری بیر بێت، جارێکیش وەک بەشداریکردنێکی تازەگەرانە (داهێنەرانە) لە جیهاندا. بنیامین کاتێک دەڵێت: ”میتۆدی ڕاستەقینەی دروستکردنی شتە هاوچەرخەکان، وێناکردنیانە لە فەزای خۆماندا” دوابەدواشی ڕایدەگەیەنێت کە “ئەمە ئەو کارەیە کە کۆکەرەوە دەیکات.“ هەروەها چالاکی و بزوتنی کۆکەرەوە تین و توانێکی شۆڕشگێڕانەی تێدایە: ئەم تایبەتمەندییە شێوە و فۆڕمێکی یۆتۆپیایی وەردەگرێت کە وا دەکات پێویست بێت کۆکردنەوە وەک جۆرێک ئەزموون کە ئەگەری ڕوودانی هەیە، وەربگیرێت، ئەزموونێک کە هەڵگری هەندێک نیشانەیە لە ڕابردوو و بەدیکردنی خولێکی باشترە.\nکتێبی نەرێکار، وتاری ئایدیای کۆکردنەوە وەک ڕێگەی پاشمۆدێرنی بەشداری لە کەلتووردا. نووسینی بێئاتا فریدریزاک، وەرگێڕانی هۆشیار وەیسی.\nیاداشتەکانی پیرەمێرد، کۆکراوەی ژیان و بەرهەمەکانی لە لایەن ئومێد ئاشناوە، کە لە لایەن دەزگای ئەرشیفی کەشکۆڵەوە بەم زوانە بە وەرگێڕانی ئینگلیزی بڵاو دەکرێتەوە.\nچەمکی مێژوو و پۆڵێنکردنی ئەرشیف، نووسینی ڕەفیق ساڵح.\nواڵتەر بنیامین وتاری کردنەوەی کتێبخانەکەم.\nArchive, piramerd, Walter Benjamin,


گرۆیی 99 | Lawan Deutschland\nوه‌رگێران: جه‌لال كێشوه‌ردووست\nپاشایه‌ك حكوومه‌تی به سه‌ر وڵاته‌كه‌یدا ده‌كرد‌و، هێشتا له‌ژیانی خۆی ناڕازی بوو.به‌ڵام خۆیشی هۆكاره‌كه‌ی نه‌ده‌زانی.\nرۆژێك پاشا له‌نێو كۆشك دا پیاسه‌ی ده‌كرد.كاتێ كه له ته‌نیشت ئاشپه‌زخانه‌وه تێده‌په‌ڕی، ده‌نگی گۆرانیێه‌كی بیست.\nبه‌دوای ده‌نگدا، پاشا له نه‌كاو ئاشپه‌زێكی دیت كه له روخساریدا رووناكی به‌خته‌وه‌ری‌و شادی به‌دی ده‌كرا.\nپاشا به‌وه گه‌لێك سه‌رسام بوو و پرسیاری له ئاشپه‌ز كرد: بۆ هێنده شادی؟ ئاشپه‌ز وه‌ڵامی دایه‌وه: قوربان من ته‌نیا ئاشپه‌زێكم، هه‌وڵ ده‌ده‌م تاكوو خێزان‌و منداڵه‌كه‌م شاد بكه‌م، ئێمه خانوویه‌كی حه‌سیرییمان دروست كردوه‌و به‌راده‌ی پێویست جلوبه‌رگ‌و خۆراكمان هه‌یه، به‌و هۆیه‌وه من رازی‌و كه‌یف خۆشم.\nپاش بیستنی وته‌كانی ئاشپه‌ز، پاشا له‌مه‌ڕ ئه‌م بابه‌ته ڕاوێژیی له‌گه‌ڵ سه‌رۆك وه‌زیران كرد, سه‌رۆك وه‌زیران به پاشای گوت: قوربان، ئه‌م ئاشپه‌زه هێشتا ئه‌ندامی گرۆیی 99 نیه. ئه‌گه‌ر ئه‌و پێوه‌ندی به‌م گرۆیه‌وه نه‌گرت، نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه كه پیاوێكی گه‌شبینه. پاشا به‌سه‌رسووڕمانه‌وه پرسی: گرۆیی 99 چیه؟ سه‌رۆك وه‌زیر وه‌ڵامی دایه‌وه: ئه‌گه‌ر ده‌ته‌وێ بزانی گرۆیی 99چیه، ده‌بێ كارێك بكه‌ی، ده‌بێ كیسه‌یه‌ك به 99 سكه‌ی ئاڵتوون له‌به‌ر ده‌ركه‌ی ماڵی ئاشپه‌ز دابنێی، ئه‌وكات به‌خێرایی ده‌زانی كه گرۆیی 99 چیه.\nپاشا به پێی وته‌كانی سه‌رۆك وه‌زیر بڕیاری‌دا كیسه‌یه‌ك به99سكه‌ی ئاڵتوون له‌به‌ر ده‌ركه‌ی ماڵی ئاشپه‌ز دابنێن.\nئاشپه‌ز پاش ته‌واوبوونی كاره‌كانی گه‌ڕایه‌وه بۆ ماڵ‌و له‌به‌ر ده‌ركه‌دا كیسه‌یه‌كی دیت به‌سه‌رسووڕمانه‌وه كیسه‌كه‌ی برد بۆ دیوه‌كه‌ی‌و سه‌ره‌كه‌ی كرده‌وه. به دیتنی سكه ئاڵتوونییه‌كان سه‌ره‌تا حه‌پسا‌و پاشان له خۆشیان ده‌ستی به هات‌وهاواركرد.\nئاشپه‌ز سكه ئاڵتوونییه‌كانی له‌سه‌ر میزه‌كه دانا‌و ده‌ستی به ژماردنیان كرد. 99سكه‌یه؟ ئاشپه‌ز وابیر ده‌كرده‌وه ره‌نگه له ژماردندا هه‌ڵه‌ی كردبێ. چه‌ندین جار ئاڵتوونه‌كانی ژمارد. به‌ڵام به‌راستی 99 سكه بوو. سه‌ری سووڕما كه بۆچی ته‌نیا 99 سكه‌یه‌و 100 سكه نیه.\nبیری ده‌كرده‌وه ئاخۆ سكه‌كه‌ی دیكه له‌كوێیه؟ بۆ دۆزینه‌وه‌ی سكه‌كه ده‌ستی به‌گه‌ڕان كرد. دیوه‌كانی هه‌تا حه‌وشه‌ی ژێر‌وژووركرد.\nبه‌ڵام هیلاك‌و ماندوو و بێ هیوا كۆتایی به‌و كاره‌ش هێنا. ئاشپه‌ز گه‌لێك خه‌مبار بوو و بڕیاری‌دا كه له سبه‌ی‌ڕا هه‌وڵی زیاتر بدا تاكوو سكه‌یه‌كی ئاڵتوونی دیكه به‌ده‌ست بێنێ‌و به‌خێرایی سامانه‌كه‌ی بگه‌یه‌نێته سه‌دسكه‌ی ئاڵتوونی.\nئه‌و شه‌وه تا درنگانێك كاری كرد. به‌و هۆیه‌وه سپێده‌ی رۆژی دواتر درنگتر له‌خه‌و هه‌ستا‌و ده‌ستی به هات‌وهاوار كرد‌و ماڵ‌و مناڵی دایه به‌ر ره‌خنه كه بۆ زووتر به خه‌به‌ریان نه‌هیناوه. ئاشپه‌ز ئیدی وه‌كوو پێشوو كه‌یفی ساز نه‌بوو و گۆرانیشی نه‌ده‌گوت.\nپاشا نه‌یده‌زانی كه بۆ ئه‌م كیسه ئاوا به‌ڵایه‌كی به‌سه‌ر ئاشپه‌زدا هێناوه، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته هۆكاره‌كه‌ی له سه‌رۆك وه‌زیران پرسی.\nسه‌رۆك وه‌زیر وه‌ڵامی دایه‌وه: قوربان، ئێستاكه ئه‌م ئاشپه‌زه به فه‌رمی بۆته ئه‌ندامی گرۆیی 99، ئه‌ندامانی گرۆیی 99 كه‌سانێكی له‌و چه‌شنه‌ن، ئه‌وان زۆریان هه‌یه به‌ڵام رازی نین، هه‌تا دوا هه‌ناسه‌یان كار ده‌كه‌ن به‌ڵكوو زیاتر به‌ده‌ست بێنن، ده‌یانه‌وێ به خێرایی ببنه خاوه‌نی یه‌ك سه‌دسكه‌ی ئاڵتوونی ئه‌وه‌یه هۆی سه‌ره‌كی نیگه‌رانی‌و خه‌مباریان.\nئه‌وان به سانایی شادی‌و ره‌زایه‌تی خۆیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن‌و به ئه‌ندامی گرۆیی 99 ناودێر ده‌كرێن.\nمجله تعطیلات سبز ـ ژماره 35- خردادی 88\n← خوێن رێژانى دۆینێ و رێفۆرم خوازانى ئەمرۆ\nراگەیێندراوى فدراسیۆنى رێکخراوەکانى لاوانى کوردستانى ئێران بەبۆنەى 28ەمین ساڵیادى ئێعدامى 59 لاوانى کورد لە شارى مەهاباد →


ڕیفۆرمەری كۆمەڵایەتی بەڕیتانی جیۆرج جایكۆب هۆڵیۆك (١٨١٧ – ١٩٠٦) هانی خەڵكی دا دانایی وەرگیراو و سیاسەتی دەسەڵاتگەرایی ڕەتبكەنەوە و, لە باتی ئەوە لە ژێر ڕۆشنایی لۆژیك و زانست و, بە ئامانجی بەرەوپێشچوونی مرۆڤایەتی شیكاری بۆ هەموو بانگەشەكان بكەن. بە ئیلهام وەرگرتن لە جیلی پێشووی بیرمەندە ڕۆشنگەرەكان دەستیكرد بە بەناوبانگكردنی هەڵوێستێك بۆ ڕەوشتی كەسی, بۆ فەلسەفە, و بۆ ڕێكخستنی كۆمەڵگە و سیاسەت كە گرنگی بە دونیای ئێستامانی تیادا بدرێت. جایكۆب زاراوەی "سێكیولاریزم"ی پێكەوە نا تا وەسفی ئەم شێوازە بكات.\nلە ئێستادا واژەكانی بێخوودایی (كە جایكۆب لەبەر زۆر نەرێنیبوونی ڕەتیكردەوە) یان "مرۆگەرا" (كە جایكۆب بەكاری نەهێناوە, بەڵام زۆرێك لەوانەی دوای ئەو وەریانگرت و بەكاریانهێنا) ئەو واتایە دەگەینن كە جایكۆب دەیویست "سێكیولاریست" بیگەیەنێت كە باسكردنە لە فەلسەفە, ڕەوشت و, دونیابینی بێخودایی. واژەی "سێكیولاریزم" هێشتاكە فرەمانایە, بەڵام لێرەدا بە بەربڵاوترین مانای بەكاردەهێنین: ئەویش شێوازێكە بۆ ڕێكخستنی كۆمەڵگە, وڵات, و دەوڵەتان.\nدواتر شیكاری بۆ پێناسە جیاوازەكان دەكەین, بەڵام بۆ ئێستا پێناسەیەكی باشی سەرەتایی مۆدێرن ئەوەیە كە ژان بۆبێرۆت, شارەزای ئەكادیمی بواری سێكیولاریزم, بەكاریهێناوە\nبە لای ژان بۆبێرۆتەوە سێكیولاریزم لە سێ بەش پێكهاتووە:\n- دەزگا ئایینییەكان لە دەزگاكانی دەوڵەت جیابكرێنەوە و بواری سیاسەت لەلایەن دەزگا ئایینییەكانەوە دەستی بەسەردا نەگیرێت.\n- ئازادی ویژدان, بیركردنەوە, و ئایین بۆ هەمووان. هەروەها ئازادبوونی هەموو كەسێك بۆ گۆڕین و دەرخستنی باوەڕەكانیان لە چوارچێوەی سنورەكانی ڕێكسختنی گشتی و مافی كەسانی دیكە.\n- دەوڵەت نابێت جیاكاری بەرانبەر هیچ كەسێك بكات لەسەر بنەمای دونیابینی ئایینیی یاخود نا ئایینییان و, لەم بنەمایانەدا هەموومان مامەڵەیەكی یەكسانیان لەگەڵ بكرێت.\nئەم سێكیولاریزمە بە تەواوی لە هیچ دەوڵەتێكدا جێبەجێ ناكرێت لە ئێستادا و لە پێشتریشدا نەكراوە, بەڵام نمونەیەكی باڵایە كە سێكیولاریستەكان وەك ژان بۆبێرت دەیانەوێـت سیستەمی سیایی بەرەو ئاڕاستە بكەن.\nجیابوونەوەی دەزگا ئایینییەكان لە دەزگاكانی دەوڵەت\n"جیابوونەوەی كەنیسە و دەوڵەت" یەكەمجار لە سەدەی ١٨یەمدا بوو بە خاسیەتی ژمارەیەك لە وڵاتە خۆرئاواییەكان, بەڵام جیابوونەوەی دەزگا ئایینییەكان لە دەزگاكانی دەوڵەت خاسییەتی ژمارەیەك لە كۆمەڵگەكان بووە لەشوێن و كاتی جیاواز لە مێژوودا. بە ڕوانین لە مۆدێلە خۆرئاواییەكان و دواكەوتنی نەریتییە تایبەتییەكانی خۆیان, زۆرێك لە دەوڵەتانی ئاسیا و ئەفریقا لە سەدەی بیستەمدا ئەم جیابوونەوەیان بە شێوەیەكی دەستووری ڕاگەیاند. لە ڕۆژگاری ئێستادا زۆرێك وەك نمونەیەكی دیموكراسی و مۆدێرن تەماشای ئەم جیابوونەوەیە دەكەن. لە هەندێك دەوڵەتدا جیابوونەوەكە فەڕمییە و لە دەستور و یاساكاندا ئاماژەی پێكراوە, بەڵام لە هەندێك دەوڵەتی تردا فەڕمی نییە وەلێ شێوازی كاركردنی میری كردوویەتی بە كردەیەكی واقیعی. ئەم جیابوونەوەیە دوور نییە لە مشتومڕ. ئەوانەی كە پێیانوایە دەوڵەت دەبێت هەمان شوناسی ئایینی ئەوانی هەبێت و ئەم شوناسە ببێت بە بناغەی, دژی جیابوونەوەن. هەروەها لە لایەكی ترەوە ئەوانەی پێیانوایە كردنی دەوڵەت بە بێ ئایین زیان بە كەسانی ئاییندار دەگەینێت و ناڕەوایە دیسانەوە دژایەتی جیابوونەوەی ئایین و دەوڵەت دەكەن.\nپاشخانی گەشەسەندنی جیابوونەوەی مۆدرێن لە ئەوروپا بریتییە لە ململانێی نێوان كەنیسە و حكومەتەكان بۆ دەسەڵات. وەلێ لە ئێستادا پاڵنەری ئاشكرا بۆ جیابوونەوە پێدانی یەكسانی هاوڵاتییبوونە بۆ هەمووان بەبێ ڕەچاوكردنی بیروباوەڕیان و خۆبەدوورگرتنە لە پەراوێزخستنی خەڵكی بە ئایینداركردنی دەوڵەت بە ئایینێكی جیاواز لەوەی ئەوان. لە دەرەوەی ئەوروپا زۆرێك لە دەوڵەتان هێشتاكە ئایین و دەزگا ئایینییەكان وەك ڕكابەری سەرەكییان بۆ دەسەڵات و متمانەی هاوڵاتییان تەماشا دەكەن. لە دەرەنجامدا ئەم دەوڵەتانە دەزگا ئایینییەكان ڕێكدەخەن و كۆنتڕۆڵدەكەن, كە ئەمەش ڕەتكردنەوەی جیابوونەوەیە, یان لانی كەم نكۆڵی كردنە لەوەی جیابوونەوە دەبێت دەستێوەردانی تێدا نەبێت.\nئازادی ویژدان, بیركردنەوە و, ئایین\nئازادی خاسییەتی ژمارەیەك لە كۆمەڵگەكان و ڕژێمە یاساییەكان بووە لە مێژوودا, بەڵام بۆ یەكەمجار لە خۆرئاوای مۆدێرن وەك مافێكی یاسایی وردەكاری پێدراوە. لە ڕێكارە فەڕمییەكانی سنگفراوانی ئایینییەوە لە هۆڵندا و وڵاتانی دیكەی ئەوروپاوە, وەك ڕێگایەكی ناسینەوەی ویژدانی تاكەكەس, پەرەیسەندووە. سەرەتا لە ڕووكاری "ئازادیی ئایینیی"دا بوو بە مافێكی یاسایی و ئێستاكەش لە هەندێك ناوچەی ئەمەریكادا هەر لە ژێر ئەو ناوەدا وەك بەشێك كەلتوری سیاسی ویلایەتە یەكگرتووەكان گرنگی پێدەدرێت. لەگەڵ جاڕنامەی جیهانی مافەكانی مرۆڤ لە ١٩٤٠ەكاندا, ئێستاكە وەك ئازادی "ئایین یان باوەڕ" ناسراوە, كە واژەی "باوەڕ" دونیابینییە نائایینییەكانیش لە خۆدەگرێت و, بەشێكە لە ئازادی ویژدان و بیركردنەوە.\nبە گوێرەی لیژنەی مافەكانی مرۆڤ لە نەتەوە یەكگرتووەكان لە ساڵی ١٩٩٣, ئەم مافی ئازادییە:\nبەرفراوان و قوڵە, ئازادی فیكریی لە هەموو بابەتەكان, قەناعەتە كەسییەكان و پایەندبوون بە ئایین یان باوەڕەوە لە خۆدەگرێت, كە لەسەر ئاستی تاكەكەس یاخود كۆمەڵ مانیفێست بكرێن ... ئەم مافە باوەڕە خودایی, ناخودایی و بێ خوداییەكان, هەروەها مافی ناچارنەبوون بۆ دانپیانان بە هەر ئایین و باوەڕێك دەپارێزێت ... بەشێكی تری ئەم مافە بریتییە لە ئازادی هەڵبژاردنی ئایین یان باوەڕ, لەگەڵ مافی شوێنگۆڕكێ كردن بە ئایینی ئێستات لەگەڵ ئایینێكی دیكە یاخود, بوونی تێڕوانینی نائایینی, هەروەها مافی هێشتنەوەی ئایین و باوەڕ وەك خۆی.\nلیژنەی مافەكانی مرۆڤ هاوڕایە لەگەڵ سەرنجەكانی بۆبێرۆت, وەلێ لە هەندێك بارودۆخی تایبەتدا دەكرێت ئەم ئازادییە تەسك بكرێتەوە. ئەوان دەڵێن مافی هەبوونی ئایینێك یان باوەڕێك پارێزراوە بەبێ مەرج و نابێت هیچ كەسێك ناچار بكرێت بە ئاشكراكردنی بیركردنەوەكانی, یاخود بە پەیڕەوی كردن لە ئایین یان باوەڕێكی دیاریكراو, بەڵام مافی ڕەفتاركردن بە گوێرەی ئایین یان ئەو باوەڕەی كە هەتە دەكرێت ڕووبەڕووی هەندێك سنورداركردن ببێتەوە بە گوێرەی یاسا و, كاتێك پێویستە بە مەبەستی پاراستنی سەلامەتی گشتی, سیستەم, تەندروستی یان ئاكار, یاخود بۆ پاراستنی مافە بنەڕەتییەكان و ئازادی كەسانی دیكە.\nیەكسانی لە مامەڵكردن لەگەڵ ئاییندار و بێ ئایین\nئەو دەوڵەتە سێكیولارەی بۆبێرۆت پێشبینی دەكرد, تەنها بە پاراستنی ئازادی خەڵكی لە دەرخستنی باوەڕەكانییان و دەستگرتن پێێانەوە ناوەستێت, بەڵكو گرەتنی یەكسانی مامەڵەكردن لەگەڵ هەمووان دەدات لەسەر بنەمای ئایینیی بوون یاخود بێ ئایینی. ئەم بیرۆكەیە زیاتر لە دوو لایەنەكەی پێشوو بە فەڕمی كراوە. بە شێوەیەكی نێودەوڵەتی لە ساڵی ١٩٨١ لەلایەن ئەنجومەنی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە لە "جاڕنامەی نەهێشتنی هەموو جۆرێكی جیاكاری و دەمارگیری لەسەر بنەمای ئایین یان باوەڕ" ئاماژەی پێكراوە. ئەم جاڕنامەیە داوای لە دەوڵەتان كرد هەنگاوی پێویست بنێن بە مەبەستی نەهێشتن و ڕێگریكردن لە جیاكاری لەسەر بنامەی ئایین یان باوەڕ, بە مەبەستی ڕێزگرتن لە بەكارهێنان و سوودوەرگرتن لە مافەكانی مرۆڤ و ئازادییە بنەڕەتییەكان لە هەموو بوارەكانی ژیانی مەدەنی, ئابوری, سیاسی, كۆمەڵایەتی, و كەلتوری.\nبنەمای مامەڵەی یەكسان لە ئەوروپا بە شێوەیەكی بەرفراوان لە نێو یاسا و سیستەمدا جێگیركراوە. زانای بواری سیاسەت, ئالان كارلین, ئەم بە "ئازادی كۆمەڵایەتیی ئایین یان باوەڕ" پێناسەی ئەم شێوازە دەكات و, پێیوایە سێ لایەن پێكدێت:\n- یەكسانی لە پاراستنی یاسایی بۆ تاكەكان لە دژی زیانگەیاندن پێیان لەسەر بنەمای شوناسی ئایینیی یاخود باوەڕیی, كە ئەمەش بە فراوانكردنی یاساكانی تایبەت بە جیاكاری, هەراسانكردن یان تاوانی دەمارگیری دەكرێت, تا ئایین و باوەڕ لەخۆبگرن.\n- یەكسانی مامەڵەكردن لەگەڵ ئایینەكان و سیستەمە باوەڕییەكان, بەو واتایەی دەسەڵاتدارانی دەوڵەت ئایینێك یان باوەڕێك بە باشتر نەزانن لە یەكێكی دی.\n- یەكسانكردنی ئەم بنەمای جیاكاری نەكردنە بە بە بنەماكانی تری جیاكاری نەكردن. واتە دەوڵەت لەسەر هەمان بنەمای سەرچاوەكانی شوناسی كۆمەڵایەتی كە لە ژێر ڕێكخستنی یاساییدان وەك جێندەر, ڕەگەز, نەژاد, كەمتوانایی, تەمەن, سێكشواڵیتی و هەڕەمە كۆمەڵایەتییەكان, مامەڵە بكات لەگەڵ شوناسە كۆمەڵایەتییەكەی ئایین یان باوەڕ.\nپێشتر باسمان لێوەكرد كە جیابوونەوە لە بنەڕەتدا كاردانەوەی دەوڵەت بوو بۆ ڕكابەریكردنی هێزی ئایین, واتە ئازادی باوەڕ لە ناسینەوەی ئازادی ویژدانەوەی سەرچاوەی گرت. یەكسانی مامەڵەكردن لەو ئالنگارییە جیاواز و مۆدێرنانەوە سەرچاوەی گرتووە كە دەوڵەت ڕووبەڕوویان دەبێتەوە, وەك ڕێكسختنی پەیوەندی نێوان هاوڵاتییان و, كۆمەڵگەكان كە بەردەوام لە فرەییبووندان, بە شێوەیەك كە ئەم كۆمەلگەیانە پڕ لە ئاشتی و ڕەوایی بهێڵنەوە.\nهەرچەندە هۆڵیۆك تا ڕادەیەك بەم دواییانە زاراەی سێكیولاریزمی پێكەوەنا و, سێ لایەنەكەی سێكیولاریزم كە بیۆبۆرت ئاماژەی بۆ كردن لە سەردەمی مۆدێرندا بە فەڕمی كراون, وەلێ بیرۆكەی سێكیولاریزم زۆر كۆنترە. ڕاستە لە بەشێكی زۆری مێژوودا پەیوەندییەكی بەهێز هەبووە لە نێوان شێوازی ڕێكخستنی سیاسی و ژیانی ئایینیی, بەڵام ئەم تێكەڵكردنە جیهانیی نەبووە و, تەنانەت لە سەرەتاكانی مێژووی نوسراوەوە دەتوانین سەرهەڵدانی سێكیولاریزم بەدی بكەین.


گرنگی و بایەخی بەشداری سیاسی چییە؟ - سەکۆ\nگرنگی و بایەخی بەشداری سیاسی چییە؟\nبەشداری سیاسی پرنسیپێکی دیموکراسییەو یەکێکە لە پرنسیپە هەرە گرنگەکانی دەوڵەتی نیشتیمانی مۆدرێن. شارەزایان پێیانوایە لە سایەی ئەم پرنسیپەدا، دەتوانرێت سیستمە نیشتیمانییە دیموکراسییەکان کە لەسەر پرنسیپی هاوڵاتیبوون و یەکسانی لە ماف و ئەرکدا دروستبووە، لە سیستمە ستمگەرو شمولییەکان کە لەسەر پاوانخوازی دروستبووە، جیابکرێنەوە. بەشداری سیاسی جیاوازییەکی جۆرایەتییە لە نێوان سیستمی دیموکراسی و سیستمی دیکتاتۆریدا. لەوەی یەکەمدا کۆڵەکەکانی کایەی سیاسی بریتین لە یەکێتی نیشتیمانی، فرەیی حیزبی و بوونی جیاوازیی کە وا دەکات دەوڵەتەکە پتەوترو تۆکمەتر بێت. کەچی لەوەی دووەمدا کۆڵەکەکانی کایەی سیاسی بریتین لە ناکۆکی کۆمەڵایەتی و نیشتیمانی، تاک حیزبی و حیزبی قائید، جەنگی ناوخۆ کە هەمیشە ئامادەیە لە هەر چرکەیەکدا بێت رووبدات و بتەقێتەوە. بەشداری سیاسی پرنسیپێکی سیاسی و ئەخلاقییە، ئازادی و سەرکوتکردن، فرەیی حیزبی و تاک حیزبی، یەکسانی و نایەکسانی، هەمەڕەنگی و قۆرخکاری لەیەکتر جیادەکاتەوە.\nدەتوانین بڵێین بەشداری سیاسی لە رووی عەمەلی و پراکتیکییەوە، بریتییە لە گوزارشتکردن لە گرێبەستی کۆمەڵایەتی، چونکە بەشداری سیاسی رۆژانە جەخت لەسەر بەرهەمهێنان و بەردەوامی گرێبەستی کۆمەڵایەتی دەکاتەوە. واتە رۆژانە بە بەردەوامی یەکێتی نیشتیمانی بەرهەمدەهێنێت و پتەوترو بەهێزتری دەکات. بێگومان یەکێتی نیشتیمانیش یەکێکە لە دەستکەوتە هەرە گرنگەکانی مۆدێرنە. بە تایبەتی داننان بە مافی سەرجەم چین و توێژەکانی کۆمەڵگاو بەشداری سەرجەمیان لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی، لەسەر هەردوو ئاستی مادیی و رۆحی، بێ رەچاوکردنی رەگەزو ئاین و نەژادو زمان و رەنگی پێست و ....هتد.\nلەلایەکی دیکەوە بەشداری سیاسی، گوزارشتە لە مەسەلەی هاوڵاتیبوون، واتە هەموو تاکێکی هەردوو رەگەزەکە، بەشێوەیەکی یەکسان دەبنە ئەندام لە دوڵەتی نیشتیمانیدا. ئەم ئەندامبوونە وا دەکات سەرجەم هاوڵاتیان لە رووی ئەرک و ماف و ئازادییە سەرەکییەکانییەوە یەکسانبن. ماف و ئیمتیازاتەکان وەک یەک بەسەر هەموواندا دابەش دەکرێت. هەندێک لە شارەزایان تا ئەو ئاستە دەڕۆن و دەڵێن: لەمڕۆدا خاوەن ئیمتیازاتەکان، نیشتیمانی نین، بۆچی؟ چونکە هەمیشە نیشتیمانیبوون ناکۆکە لەگەڵ ئیمتیازات و دەستکەوت و پلەو پۆستی گەورە کە بە ناحەق و ناڕەوا وەردەگیرێن. ئەو سیستمەی لەسەر بەخشینی ئیمتیازات و وەلائی سیاسی و حیزبی و بنەماڵەیی و ئاینی یان تائیفی بەندە، بە هیچ مانایەک لە ماناکان سیستمێکی نیشتیمانی نییە.\nپەیوەندییەکی روون و ئاشکرا لەنێوان ماف و ئازادیدا هەیە. لە هەر کۆمەڵگایەک لە کۆمەڵگاکان، مافی تاک لە ئازادییەکەی جیاناکرێتەوە. ناکرێت یەکێکیان فەراهەم بکرێت و ئەوی دیکەیان سەرکوت بکرێت. واتە ماف و ئازادیی دوانەیەکی پێکەوە گرێدراون و نەبوونی یەکێکیان، مانای نەبوونی ئەوی دیکەیان دەگەیەنێت. تا مافی تاک، کەمببێتەوەو پێشێل بکرێت، ئازادییەکانیشی کەم دەبێتەوەو پێشێل دەکرێت. پێچەوانەکەشی راستە. کەواتە ماف و ئازادی دەکرێت بکرێنە دوو بنەمای سەرەکی و دانەبڕاو، بۆ بیرکردنەوە لە بەشداری سیاسی، بەو پێودانگەی بەشداری سیاسی، ئامرازێکی سلمی و ئاشتیخوازانەیە، بۆ گوزارشتکردن لە بەرژەوەندی چین و توێژە جیاواز جیاوازەکانی کۆمەڵگا. ئەمەیە وایکردووە چەمکی بەشداری سیاسی، لای زۆرێک لە بیرمەندانی بواری کۆمەڵناسی، جێگای بایەخ و گرنگی پێدانبێت. لە راستیدا ئەو بیرمەندانە پێیانوایە، لەنێوان ئەم چەمکەو چەندین چەمکی دیکەدا، بۆ نموونە دیموکراسی، بەناویەکداچوونێکی قووڵ و پەیوەندییەکی بەهێز هەیە. ناکرێت بێ بەشداری سیاسی تاکەکانی کۆمەڵگا، باس لە دیموکراسی و مافی مرۆڤ بکرێت. جگە لەوە بەشداری سیاسی، وەک پرۆسەیەکی سیاسی، زۆر لەوە زیاترە لەلایەن دەوڵەتەوە، وەک دروشم و ریکلامێک بەرز بکرێتەوەو بەکاربهێنرێت. بەڵکو بەشداری سیاسی پرنسیپێکی سەرەکی کاری سیاسییەو پێویستە بڕوامان پێیهەبێت و کاری پێبکرێت، رێوڕەسمی یاسایی و ئامرازی فیکریی و مرۆیی بۆ دابینبکرێت، تا ئەم پرنسیپە لەسەرزەمینی واقیع و بە شێوەیەکی راستەقینەو دوور لە دروشم و دروشمبازی پیادەبکرێت و جێگای خۆی بگرێت.\nپێناسەی بەشداری سیاسی\nیەکێک لە کێشەو گرفتە سەرەکییەکانی کایەی فیکر بە گشتی و کۆمەڵناسی بە تایبەتی، بریتییە لە پێناسەکردنی چەمکەکان. پێناسەکان لە بیرمەندێکەوە بۆ بیرمەندێکی دیکە جیاوازە، لە رۆشنبیرێکەوە بۆ یەکێکی دیکە و تەنانەت لە سەردەم و قۆناغێکەوە بۆ سەردەم و قۆناغێکی دیکە جیاوازەو گۆڕانکاری بەسەردادێت. ئەم جیاوازی و گۆڕانکارییە لە پێناسەی چەمکەکاندا، لەلایەکەوە دەگەڕێتەوە بۆ جیاوازی دیدو تێڕوانینی بیرمەندو رۆشنبیرەکان، هەندێکجار دەگەڕێتەوە بۆ ئینتیمای نەتەوەیی و ئاینی و پاشخانی فیکرییان. لەلایەکی دیکەوە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو گەشەکردن و پێشکەوتنانەی لە قۆناغ و سەردەمەکاندا دێنەئاراو لەگەڵ خۆیاندا گۆڕانکاری گەورە دەهێنن، بە شێوەیەک چەمکەکان مانا کۆنەکانی خۆیان لەدەستدەدەن و مانای تازە وەردەگرن. ئەم حاڵەتە وا دەکات تەنها پێناسەیەک بەرگەی سەرجەم پێشکەوتن و گۆڕانکارییەکان نەگرێت و لەبەردەم باهۆزی مۆدێرنەو جیهانگیریدا نەتوانێت خۆڕاگربێت. گۆڕانکاری لەسەر ئاستی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی و کەلتووری، گۆڕانکاری پێناسەی چەمکەکانی لێدەکەوێتەوە، بە تایبەت ئەو چەمکانەی پەیوەستن بە مرۆڤ و مافەکانی و ئازادییەکانی، یان ئەوانەیان پەیوەستن بە کایەی سیاسی و فەرمانڕەوایی و دەسەڵاتەوە. ئێمە لێرەدا چەمکی بەشداری سیاسی لە رووی زمانەوانی و زاراوەییەوە پێناسە دەکەین:\nبۆ پێناسەکردنی بەشداری سیاسی لە رووی زمانەوانییەوە، پێویستە سەرەتا ئاماژە بە پێکهاتە زمانەوانییەکەی بدەین و بزانین لە چی پێکهاتووە. ئاشکرایە ئەم چەمکە لە دوو بەش یان دوو وشە پێکهاتووە کە بریتین لە (بەشداری) وەک چالاکییەک کە مرۆڤ ئەنجامی دەدات، لەگەڵ وشەی (سیاسی) وەک زاراوەیەکی سیاسی/ کۆمەڵایەتی.\nوشەی بەشداری/ المشارکە لە وشەی لاتینی Participatrوەرگیراوە، ئەو وشە لاتینییەش لە دوو بەش پێکهاتووە: Part بە مانای بەش دێت، Compare بە مانای (هەستان بە/ القیام ب)، کەواتە بەشداری مانای هەستان بە ئەنجامدانی رۆڵێکی تایبەت دێت To take part. جگە لەوە بە شێوەیەکی گشتی، هەندێک پێناسەی دیکە بۆ (بەشداری) هەیە، لەوانە:\n*بەشداری بریتییە لە موساهەمەی فەرمی یان نا فەرمی تاکەکان و کۆمەڵەکان، لە هەموو چالاکییە ئابوریی و سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگا، لە پێناو بەدیهێنانی بەرژەوەندی گشتی.\n*بەشداری مانای بەدەستهێنانی تاک بۆ بەشی خۆی لە هەر شتێک، واتە بەشداربوو بەش و پشکی هەیە لە کاروباری گشتیدا.\n*بەشداری هەڵوێستێکە تاک لە سەرجەم کایەکان وەریدەگرێت و بەشداری دەکات لەگەڵ ئەوانی دیکەدا، هەڵوێستوەرگرتن پێویستی بە بوونی زیاد لە لایەنێک هەیە.\n*بەشداری واتە رازیبوون بە ئەنجامدانی کارێک یان چالاکییەک لەگەڵ ئەوانی دیکەدا، واتە دەەکرێت بەشداری وەک فاکتەرێک بۆ پتەوکردنی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان تەماشابکرێت.\n*بەشداری زیاتر کردەیەکی ئازادانەیە نەک زۆرەملێ، بەو مانایەی بەشداریکردنی تاک لە کارێک یان چالاکییەکدا، ئازادانە و خۆویستانەیەو تێیدا تاک رۆڵی ئەرێنی خۆی دەبینێت.\nسەبارەت بە مانای سیاسەت، لێرەدا پێویستە ئاماژە بە خاڵێک بکەین، ئەویش ئەوەیە لەم نووسینەدا، سیاسەت بە مانای درۆو فڕوفێڵ و چەواشەکردن نایەت. وەک کایەیەکی تێکدەرو پیس و گڵاو لێی ناڕوانین، کایەیەک هیچی تێدانییە و هیچی تێدا سەوزنابێت، جگە لە دزی و خراپەکاریی و پیلانگێڕی بۆ سەرکوتکردن و لەناوبردنی ئەوانی دیکەی نەیار. کایەیەک تا خۆمان لێیەوە بەدوور بگرین، لە مرۆڤ و خوداو ئاسمان نزیکدەبینەوە. چەند دووربین لە سیاسەت و سیاسەتکردنەوە، ئەوەندە نزیکین لە پاکیەتی و میهرەبانی و سەرفرازی. نەخێر ئەم نووسینە ناچێتە ئەو چوارچێوەیەوە کە سیاسەت بە بەدو قێزەون دەبینێت و بە کاری شەیتان و ئیبلیس لە قەڵەمی دەدات. ئامانجی ئەم نووسینە ئەوە نییە سیاسەت یەکسان بکەین بە گزی و هەڵخڵەتاندن و بەرژەوەندی تایبەت. هەر بۆیە هەموو ئەو پێناسانەی دەکەونە نێو ئەو چوارچێوەیەی سەرەوە، لێرەدا جێگایان نابێتەوەو ئاماژەیان پێنادەین. ئەم حاڵەتە وا دەکات بەم شێوانەی خوارەوە پێناسەی سیاسەت بکەین:\n*سیاسەت بە مانا سادە و گشتییەکەی، واتە رایکردنی کاروباری خەڵک و رێکخستنی کۆمەڵگا.\n*سیاسەت بریتییە لە چارەسەری ئاشتیانەی ململانێکان، لە رێگەی گفتوگۆو دانوستان، بۆ گەیشتن بە چارەسەرێکی مام ناوەندی گونجاو، چارەسەرێک هەموو بەرژەوەندییە ناکۆکەکان لەخۆدەگرێت و سازانێکی هاوبەش بۆ ریکەوتن لەسەر ناکۆکییەکان دێنێتەئاراوە.\n*سیاسەت بریتییە لە هونەری رێکخسانی جیاوازییەکانی نێو کۆمەڵگا، لەسەر بنەمای مافەکانی مرۆڤ و یەکتر قبووڵکردن و رێزگرتن لەوی دیکەی جیاواز.\n*سیاسەت بریتییە لە بەخشینی زمان بە تاک و گروپ و ئەتنییە گۆشەگیرو پەراوێزخراوەکانی کۆمەڵگا، تا بتوانن بێ ترس و سڵەمینەوە، گوزارشت لە حەزو ویست و مافەکانیان بکەن.\nلێرەوە ئەگەر سیاسەت بەو پێناسانەی سەرەوە وەربگرین، کەواتە دەتوانین پێناسەی چەمکی بەشداری سیاسی بەم شێوەیەی خوارەوە بکەین:\n*بەشداری سیاسی واتە بەشداریکردنی ژمارەیەکی زۆری تاکەکان و کۆمەڵە و گروپەکان لە ژیانی سیاسیدا.\n*بەشداری سیاسی واتە بەشداریکردنی زۆرترین تاکەکانی کۆمەڵگا لە زۆرترین چالاکیی و بوارەکاندا، بە جۆرێک ئەو چالاکی و بوارانە، هاوشان بێت لەگەڵ تواناو داواکاریی تاکەکاندا.\n*بەشداری سیاسی ئەو پرۆسەیەیە کە تێیدا تاک رۆڵی خۆی لە ژیانی سیاسیدا دەگێڕێت، بە ئامانجی بەدیهێنانی گەشەی کۆمەڵایەتی و ئابوری، چ لەسەر ئاستی تاک و چ لەسەر ئاستی گشتی کۆمەڵگا. لەبەر ئەوە پێویستە دەرفەت بۆ هەموو هاوڵاتییەک بڕەخسێت هەم ئامانجەکان دیاری بکات و هەم باشترین ئەو ئامرازانەی لەبەردەستدابێت بۆ بەدیهێنانی ئامانجەکان. بەڵام پێویستە بەشداریکردنی هاوڵاتی لەسەر بنەمای پاڵنەری خودیی و کاری خۆویستی بێت، واتە بەشداریکردنەکە زۆرەملێ و بە تۆپزی و ناچارکردن نەبێت. لەم حاڵەتەدا هەموو تاکێک هەست دەکات ئازادی بەشداریکردنی لەو بەهایانەدا هەیە کە کۆمەڵگا بڕیار لەبارەیانەوە دەدات.\n*بەشداری سیاسی بریتییە لەو چالاکییەکانەی کە ئەندامەکانی کۆمەڵگا، بە مەبەستی هەڵبژاردنی دەسەڵاتداران و نوێنەرەکانیان ئەنجامیدەدەن.\n*بەشداری سیاسی بریتییە لە هاوبەشیکردن لە داڕشتنی سیاسەتەکان و بڕیارەکان، بەشێوەیەکی راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ. یان بەشداری سیاسی بریتییە لە بەشداری هاوڵاتیان بە شێوەیەکی راستەوخۆ یان ناراستەوخۆ، لە پرۆسەی بڕیارداندا، لە چوارچێوەی ئەو سیستمە سیاسییەی تێدا دەژی.\n*بەشداری سیاسی بریتییە لە پەرۆشی و حەزو ویستی هاوڵاتی، تا لە پرۆسەی سیاسیدا رۆڵێکی ئەرێنی هەبێت. ئەمەش لە میانەی مافی دەنگدان یان مافی خۆکاندیدکردن بۆ وەرگرتنی پلەو پۆستە باڵاکان و گفتوگۆکردن لەسەر مەسەلە سیاسییەکان.\n*بەشداری سیاسی بریتییە لە چالاکی سیاسی و ئاماژە بۆ بەشداربوونی هاوڵاتیان و رۆڵیان لە چوارچێوەی سیستمێکی سیاسیدا دەکات. کەواتە بەشداری سیاسی بە دروستی و دیاریکراوی بریتییە لەو چالاکییەی هاوڵاتیانی خاکی ئەنجامیدەدەن، بە مەبەستی دروستکردنی کاریگەری لەسەر پرۆسەی دروستکردنی بڕیار. سا ئەو چالاکییەک هەرچۆنێک بێت: تاکە کەسی بێت یان دەستەجەمعی، رێکخراوبێت یان هەڕەمەکی، بەردەوامبێت یان پچڕ پچڕبێت، ئاشتیانەبێت یان توندووتیژ، شەرعی بێت یان ناشەرعی، کاریگەربێت یان ناکاریگەر.\nبە پێی ئەو پێناسانەی سەرەوە، دەکرێت بگەینە کۆمەڵێ ئاماژە بۆ بەشداری سیاسی لە کۆمەڵگادا، لەوانە:\nمافی هاوڵاتی بۆ دەنگدان.\nمافی هاوڵاتی بۆ وەرگرتنی وەزیفەیەکی گشتی.\nمافی هاوڵاتی لە بەشداریکردن لە پرۆسەی وەرگرتنی بڕیاردا.\nمافی هاوڵاتی بۆ وەرگرتنی پۆستی سیاسی و کارگێڕی گرنگ.\nبوون بە ئەندام لە حیزب و گروپ و دەستەکاندا یان بوون بە ئەندام لە رێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی.\nبەشداریکردن لە کۆبوونەوە سیاسییە گشتییەکاندا.\nمێژووی سەرهەڵدانی چەمکی بەشداری گشتی\nزۆرێک لە توێژەران مێژووی سەرهەڵدانی چەمکی بەشداری سیاسی، دەگەڕێننەوە بۆ سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەهەم، لەو کاتەدا هۆشیارییەکی تازە لە کۆمەڵگای ئەوروپیدا دەرکەوت و سەریهەڵدا، ئەو هۆشیارییە بریتی بوو لە زەرورەتی چاودێریکردنی دەسەڵاتی سیاسی. هۆکاری ئەم دەرکەوتنە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە پێیدەوترێت بواری گشتی یان فەزای گشتی. کەچی هەندێک توێژیەوەی سیاسی هەیە، دوورترن دەڕۆن و دەرکەوتنی ئەم چەمکە لەسەر گۆڕەپانی سیاسی، دەگەڕێننەوە بۆ سەرەتاکانی سەردەمی رۆشنگەری و سەدەی حەڤدەهەم. پێیانوایە لەو رۆژگارەدا ئاراستەیەک هەبووە بۆ فراوانبوونی بەشداری سیاسی، ئەم ئاراستەیە لە سەروەختی شۆڕشی پیشەسازیدا و لە نێوان هەردوو سەدەی هەژدەهەم و نۆزدەهەمدا دەگاتە لووتکە. لەلایەکی دیکەوە لە فیکری ئیسلامیدا و لە رێگەی هەنێک لە توێژەرە ئیسلامییەکانەوە، چەمکی بەشداری سیاسی دەبستنەوە بە چەمکی شواروەو ئاماژە بەوە دەکەن لە قورئاندا سورەتێک هەیە بەناوی شورا-وە هەیە. ئایەتەکانی ئەو سورەتە باس لە بەشداریکردن لە دروستکردنی بڕیارەکاندا دەکات: و امرهم شوری بینهم.\nلە سەردەمی مۆدێرن و هاوچەرخدا، پێکهێنانی حیزب و پارتی سیاسی و دروستکردنی گروپ و دەستەو دەزگای تایبەت کە سەرقاڵی کاری سیاسیبن، یەکێکە لەو دەرکەوتانەی گوزارشت لە بەشداری سیاسی دەکات. ئەم دەرکەوتنە سەرەتا لە فەرەنسای ساڵی 1789 روویدا، واتە فەرەنسای شۆڕشی فەرەنسی، لەو ساڵەدا ئەنجومەنی نیشتیمانی دامەزرا، ئەم ئەنجومەنە گردبوونەوەیەکی سیاسی بوو، تێیدا چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگا: خانەدانەکان، پیاوانی ئاینی، چینی سێیەم کە دەیکردە نوێنەرانی خەڵک، کۆدەبوونەوەو قسەوباسیان لەسەر چۆنیەتی بەرێوەبردنی کۆمەڵگا دەکرد. کێشەو گیروگرفتەکانیان باس دەکردو هەر چینەی لە دیدو بەرژەوەندی خۆیەوە، چارەسەری بۆ دەدۆزییەوە. ئەنجومەنی نیشتیمانی ئەو رۆژگارەی فەرەنسا، تا رادەیەک وەک پەرلەمانی ئێستا وابوو.\nدواتر پێکهێنانی پارت و حیزبی سیاسی و سەندیکاو گروپی فشارو رێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی، لە بەریتانیا سەریانهەڵداو لەوێشەوە بە وڵاتانی دیکەی ئەوروپادا بڵاوبوونەوە. ئەم بڵاوبوونەوەیە وایکرد بەشداری سیاسی گەشەی زیاترو زۆرتر بەخۆیەوە ببینێت و گرنگی و بایەخی زیاتری پێبدرێت.\nئەو قوتابخانە فیکریانەی باس لە چەمکی بەشداری سیاسی دەکەن.\nئەگەر قسە لەسەر گرنگترین ئەو قوتابخانانە بکەین، بایەخیان بە بەشداری سیاسی داوەو وتووێژیان لەبارەوە کردووە، ئەوا لەبەردەم ژمارەیەکی زۆری قوتابخانەداین کە تیشکیان خستووەتە سەر ئەم چەمکەو روونیان کردووەتەوە. شارەزایان زۆری ئەو قوتابخانانە بۆ ئەوە دەگەڕێننەوە کە چەمکی بەشداری سیاسی، چەمکێکی کۆن و دێرینەو زۆرێک لە بیرمەندان و فەیلەسوفان، بە جۆرێک لە جۆرەکان، قسەیان لەبارەوە کردووەو ئاماژەیان پێداوە. لێرەدا پێویستە ئەوە بڵێین چەمکی بەشداری سیاسی، بەتووندو بە شێوەیەکی بەرفراوان، پەیوەستە بە فیکرەی دابەشکردنی دەسەڵات و پێکهاتەکانی پرۆسەی سیاسییەوە. ئەم پەیوەستبوونەیە وایکردووە، ژمارەیەکی زۆر لە قوتابخانەی فیکری، گرنگی و بایەخ بەم چەمکە بدات.\nبۆ نموونە ئەگەر تەماشای تیۆرەی سەرمایەدارو قوتابخانەکانی سەر بەم تیۆرەیە بکەین، بەتایبەت ئەو قوتابخانە فیکریانەی سەرمایەداری کە قسەوباسیان لەسەر ئەم چەمکە کردووە، دەبینین دەڵێن بەشداری سیاسی، بریتییە لە کۆمەڵێک پرنسیپ، ئەم پرنسیپانە بەهای تاک لە بەهای کۆمەڵ/ الجماعە بەرزتر رادەگرن. پێیانوایە دەستوەردانی دەوڵەت، لە زۆرێک لە کاروبارەکاندا، تێکدانی پرنسیپی بەشداری میللییانەی تاکە. لە تیۆرەی سۆشیالیزمدا ئەم مەسەلەیە جیاوازە و بە جۆرێکی دیکەیە. تیۆرەی سۆشیالیزم زیاتر قسە لەسەر داماڵینی تاک یان بێبەشکردنی تاک لە ئازادییەکانی دەکات و دەسەڵات و حوکمڕانیش دەبەخشێت بە چینی پرۆلیتاریا، ئەو چینەی لەگەڵ تێپەڕبوونی رۆژگارداو لە پێناو گەیشتن بە کۆمەڵگای سۆشیالیزم، شۆڕش هەڵدەگیرسێنێت و خۆی پێشەنگی ئەو شۆڕشە دەکات. بەشداری سیاسی لە جیهانی سێیەمدا، بەرەیەکی تێکۆشانی دژ بە ئیمپریالیزم و ستەمگەری دروستکرد. لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەم و بە درێژایی ئەو سەدەیە، سەربەخۆیی بەشێک لە وڵاتانی جیهانی سێیەم، لە رێگەی ئەو تێکۆشان و شۆڕش و یاخیبوون و راپەڕینانەوە بوو کە جەماوەر بە جۆش و خرۆشێکی زۆرو بێوێنەوە، بەشداریان تێدادەکرد. بەشداری سیاسی بووە کلیلێک بۆ کردنەوەی دەرگاکانی پێشکەوتن و بوژانەوەو گەشەکردن. ئەم کردنەوەیە وایکرد بە زۆرێک لەو وڵاتانە بوترێت وڵاتانی دیموکراسی تازەپێگەیشتوو.\nجگە لە قوتابخانەکانی سەرمایەداری و سۆشیالیزم، چەندین قوتابخانەی فیکری دیکە سەریانهەڵدا کە بەشێوەیەکی گشتی باسیان لە دەسەڵاتی سیاسی و بەشداری سیاسی کردووە. لەوانە قوتابخانەی نوخبە/ دستەبژێر، قوتابخانەی چین، قوتابخانەی فرەیی سیاسی. دیدو تێڕوانینی قوتابخانەی نوخبە، لە دەوری خاڵێک کۆدەبێتەوە کە بریتییە لە رێگەنەدان بە دابەشکردنی دەسەڵات و مانەوەی دەسەڵات لە دەستی نوخبەی حاکم و فەرمانڕەوا. قوتابخانەی چین باس لەوە دەکات پێویستە چنێکی کۆمەڵایەتی دەست بەسەر دەسەڵاتدا بگرێت و ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی مادیی و فیکری، لەژێر کۆنترۆڵ و دەسەڵاتی خۆیدابێت. تەنها ئەندامانی ئەم چینە دەتوانن بەشداری سیاسییان هەبێت و چالاکی سیاسی بنوێنن. قوتابخانەی فرەیی سیاسی پێیوایە دەکرێت دەسەڵات دابەشبکرێت و وردبکرێتەوە، هەموان دەتوانن بەشداری لە دابەشکردنی دەسەڵاتی سیاسیدا بکەن، ئەمەش کاریگەری باشی دەبێت لەسەر پرۆسەی بڕیاردان و کەسێک یان نوخبەیەک بە تەنها بڕیارەکان نادات. ئەم قوتابخانەیە پێیوایە زۆر زەحمەتە دەسەڵات لە گروپێک یان لە پنتێکدا کۆبکرێتەوە، چونکە سروشتی دەسەڵات سروشتێکی بەربڵاوەو هەر چین و گروپ و کۆمەڵە و تاکێک دەسەڵاتی تایبەتی خۆی هەیە.\nگرنگترین ئەو بیرمەندو فەیلەسوفانەی بایەخیان بەم چەمکە داوە.\nوەک ئاماژەمان پێدا، چەمکی بەشداری سیاسی، لەلایەن زۆرێک لە فەیلەسوفان و بیرمەندان و شلۆڤەکارانی سیاسییەوە قسەوباسی لەسەر کراوەو ئاوەڕیان لێدراوەتەوە. لێرەدا هەندێکیان دەخەینەڕوو:\n*ئەفلاتون: ئەم فەیلەسوفە لە میانەی قسەکردنی لەسەر دیموکراسی، ئاماژەی بە بەشداری سیاسی کردووە. ئەو پێوابووە دیموکراسی شێوەیەکە لە شێوەکانی بەشداری سیاسی و ئاوا پێناسەی دیموکراسی کردووە: بریتییە لە دەوڵەتی تێکەڵاو کە لەسەر پرۆسەی هاوسەنگی نێوان چینە جیاوازەکانی کۆمەڵگا راوەستاوە.\n*ئەرستۆ:دەکرێت چەمکی بەشداری سیاسی لای ئەرستۆ، لەم پەرەگرافەی خوارەوەدا روونبکینەوە کە لە کتێبی سیاسەت دا هاتووە: (هەمو دەوڵەتێک جۆرێک لە بەشداری هەیە، ئامانجی هەمو بەشدارییەکیش چاکە و خێری گشتییە. کەواتە چاکە ئامانجی هەموو بەشدارییەکانە. لەبەر ئەوە باڵاترین چاکە، ئەو چاکەیەیە کە لەسەر بنەمای لەخۆگرتنی بەشداری هەموان دێتەئاراوە). بیرمەندان و توێژەران، پێیانوایە لێرەدا مەبەستی ئەرستۆ لە باڵاترین چاکە، بەشداری سیاییە.\n*گرینت باری: ئەم بیرمەندە پێیوایە بەشداری سیاسی سێ شێوازی هەیە:\n1-شێوازی بەشداریکردن: لێرەدا مەبەست لە شێوەی بەشداریکردنەکەیە، ئایا شێوەیەکی فەرمییە یان نا فەرمییە.\n2-چڕی بەشداریکردن: واتە زانینی یان پێوانەکردنی ژمارەی ئەو تاکانەی بەشدارییان لە چالاکییەکی سیاسی دیاریکراودا کردووەو چۆن و بە چ شێوەیەکشی بەشدارییان کردووە.\n3-جۆرایەتی بەشداریکردن: واتە ئاستی ئەو کاریگەرییەی بەشداریکردنەکە دەیخاتەڕوو. لێرەدا هەندێک بەشداریکردن هەیە، ئەگەرچی لە رووی ژمارەی بەشداربووانەوە کەمە، بەڵام کاریگەرییەکەی گەورەیە. ئەمە وا دەکات بڵێین: هەمیشە جۆرایەتی لە چەندایەتی گرنگترە.\n*هینتگتۆن: پێوایە بەشداری سیاسی ئەو چالاکییەیە کە هاوڵاتی، لە پێناو ئەنجامدانی کاریگەری لەسەر پرۆسەی دروستکردنی بڕیاری سیاسیدا پێیهەڵدەسێت. ئەمەش مانای وایە ئامانج لە بەشداریکردنی سیاسی، گۆڕینی دەرهاویشتەکانی سیستمی سیاسییە، بەو شێوەیەی لەگەڵ داواکاری ئەو هاوڵاتیانەدا گونجاوبێت کە بەشدارن لە بەشداری سیاسیدا.\n*کارل مارکس: ئەم فەیلەسوفە لە میانەی قسەکردنی دەربارەی مافە سیاسییەکانی جولەکە، ئاماژەی بۆ چەمکی بەشداری سیاسی کردووە. مافەکان وەک ئەوەی مارکس دەیبینێت بریتین لە مافی دەنگدان، مافی هەڵبژاردنی کاندیدەکان بۆ وەرگرتنی پۆستە سیاسییەکان. ئەگەر لەم مافانە بڕوانین، دەبینین یەکێکە لە ئاماژەکانی پرۆسەی بەشداری سیاسی لە کۆمەڵگادا.\nئەو چەمکانەی پەیوەستن بە چەمکی بەشداری سیاسی\nژمارەیەک چەمکی سیاسی هەیە کە پەیوەستن بە چەمکی بەشداری سیاسی، لە خوارەوە هەوڵدەدەین هەندێک لەو چەمکانە بخەینەڕوو کە پەیوەستن بە چەمکی بەشداری سیاسی.\n1-چەمکی رای گشتی: ئەم چەمکە، واتە رای گشتی، گرنگی و بایەخی لە کۆمەڵگا دیموکراسییەکاندا، تا بێت لە هەڵکشان و پەلهاویشتن و بەرفراوانیدایە. لەو کۆمەڵگایانەدا بووەتە بنەمای هەمو مومارەسەیەکی سیاسی، هەروەها بووەتە ئەو خاڵە یان ئەو پنتە یاخود راستتر بووەتە ئەو تەوەرەیەی بەشی هەرە زۆری ئەو بڕیارانەی لێوەدەردەچێت کە لە کۆمەڵگادا کاریان پێدەکرێت. رای گشتی بریتییە لەو بیروڕا گشتییەی تاکەکان و کۆمەڵەکان و گروپەکان، لەبەرامبەر روداوەکان و کەسایەتییە سیاسییەکان، لەسەر هەردوو ئاستی ناوخۆیی و دەرەکی، دەریدەبڕن. شارەزایان پێیانوایە بۆ ئەوەی رای گشتی لە پرۆسەی پێکهێان و گەڵاڵەکردنی سیاسەتی گشتی، کاریگەرو چالاکبێت و رۆڵی ئەرێنی خۆی بگێڕێت، پێویستە بە سێ قۆناغدا تێپەڕێت کە بریتین لەم قۆناغانەی خوارەوە: قۆناغی دروستبوون/ التکوین. قۆناغی گوزارشتکردن/ التعبیر. قۆناغی کاریگەری راستەوخۆ/ التاپیر المباشر. واتە کاریگەری راستەوخۆ لە بڕیاری سیاسی و چالاکی سیاسیدا. بەشداری سیاسی رێگە لەبەردەم رای گشتیدا خۆشدەکات؛ کە ببن بە چاودێر بەسەر پرۆسەی سیاسی و حوکمڕانییەوە. لە کوێدا هەڵە و ناتەواویی و خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات و پلەو پۆستیان بینی، لەوێدا بێنەدەنگ و گردبوونەوەی جەماوەریی و ناڕەزایی میللی دەرببڕن.\n2-حیزبە سیاسییەکان: بریتییە لە کۆبوونەوەیەکی رێکخراوی هاوڵاتیان، بۆ بەرگریکردن لە دیدو تێڕوانین و بۆچوون و بەرژەوەندییەکانیان. هاوڵاتیانی حیزبی لە میانەی پەیڕەو و پرۆگرامی حیزبەکەیانەوە، بەشداردەبن لە ژیانی سیاسی گشتی کۆمەڵگادا. بڕیاروایە حیزب هەستێت بە دروستکردنی رایەڵەو دەزگاو رێخستنی تایبەت، تێیدا رێگە بە هاوڵاتیان دەدرێت بەشداربن لە پرۆسەی سیاسی و دروستکردنی بڕیاردا. بگرە بەشداریکردنی چالاکانەی هاوڵاتیان لەو کۆڕو سیمینارو دایەلۆگانەی حیزب، بۆ بابەت و کێشە گشتییەکان یان حیزبییەکان، رێکیدەخات. ئەم رێکخستنە و سازدانی سیمینارو چلاکی جیاواز جیاواز، دەچێتە چوارچێوەی بەشداری سیاسی و بە پلەی یەکەم رەخساندنی دەرفەتێکە بۆ ئەندامان و لایەنگرانی حیزبی، تا سەرەتا بەشداربن لە چۆنیەتی رێکخستنی کاروبارە حیزبییەکان و پاشان بەشداربن لە پرۆسەی سیاسی وڵات. بەڵام لێرەدا نابێت ئەوەمان لەبیربچێت کە بەشداری کەسی حیزبی لە ئەنجامدانی چالاکی حیزبی، ناتوانێت ببێت بە جێگرەی بەشداری گشتی. بۆچی؟ چونکە بەشداری حیزبی سنوردارەو بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندی تایبەت و حیزبییە، کەچی بەشداری گشتی بەرفاوانترو کاریگەرترەو لە پێناو بەرژەوەندی گشتیدایە. بێگومان بەشداری سیاسی لە سیتمێکی سیاسییەوە بۆ سیتمێکی سیاسی دیکە دەگۆڕێت، تەنهانەت لە حیزبێکەوە بۆ حیزبێکی دیکە دەگۆڕێت. وەک چۆن سیستمی سیاسی هەیە رێگە بە هیچ دەرفەتێک بۆ بەشداری سیاسی هاوڵاتیان نادات، یان ئەگەر دەرفەتیش بدات، ئەوا تەنها چەواشەکارانەیەو هیچ کاریگەرییەکی نابێت لەسەر بڕیاری سیاسی، وەک سیستمی سیاسی ستمگەرو دیکتاتۆر. بە هەمان شێوەش حیزب هەیە رێگە نادات ئەندامان و لایەنگرانی بیروڕای خۆیان دەرببڕن و بەشداربن لە رەنگرێژکردنی سیاسەتی حیزب.\n3- گەشەی سیاسی: ئەم چەمکە بە مانای گەشەکردن دێت لە بنیاتنانی دەزگا مەدەنییەکان و هاندنی چالاکییە سیاسی و دیمکراسییەکان. پەیوەندییەکی راستەوانە لەنێوان هەردوو چەمکی گەشەی سیاسی و بەشداری سیاسی هەیە. لە کۆمەڵگادا تا دیاردەی گەشەی سیاسی فراوان و بەربڵاوبێت، تا گەشەی سیاسی بوژانەوەی زۆرتر بەخۆیەوە ببینێت و چالاکییەکانی لەسەر هەموو ئاستەکان زۆتربێت، وا دەکات تاک متمانەی بەخۆیبێت و زیاتر لە ژیانی سیاسیدا بەشداربێت. لە بارودۆخێکی لەو جۆرەدا، تاکەکان ترسیان لەوە نابێت بەشداری کایەی سیاسی بکەن و بوێرانەو نەترسانە گوزارشت لە بیروڕا سیاسییەکانی خۆیان بکەن.\n4-رۆشنبیری سیاسی: بڵاوبوونەوەی رۆشنبیری سیاسی و دەرخستنی گرنگی بەشداری سیاسی، کۆمەڵگا لە چەقبەستن و گیرخواردنەوە بە دەست یەک جۆر لە سیستمی سیاسی ستمگەرەوە، دەگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگایەک کە توانای قسەکردن و ناڕەزایی دەربڕینی هەبێت. تا رۆشنبیری سیاسی بەناو چین و توێژەکانی کۆمەڵگادا بڵاوببێتەوە، مەسەلەی بەشداری سیاسی ئاسانتردەبێت و کاریگەری ئەرێنی لەسەر بڕیاردان دەبێت. رۆشنبیری سیاسی وا دەکات بە چاوێکی گرنگ و پۆزەتیڤەوە تەماشای سیاسەت بکرێت و سیاسەت لە درۆو رق و کینەو خڵەتاندن پاکبکاتەوە. بوونی رۆشنبیری سیاسی لای هاوڵاتیان، وا لە هاوڵاتی دەکات باشتر و وردتر بڕیاری سیاسی خۆی بدات، لە هەڵبژاردنەکاندا بزانێت چۆن دەنگدەدات و کێ هەڵدەبژێرێت. بە مانایەکی دی رۆشنبیری سیاسی، وا لە هاوڵاتی دەکات پێگەی خۆی و بوونی خۆی وەک تاک، لەناو کۆمەڵگادا بسەلمێنێت و ئەو چەکە مەدەنییە دەداتە دەستی، کە بتوانێت لە رێگەیەوە گۆڕانکاری لە ژیانی سیاسی و سیستمی سیاسیدا ئەنجامبدات.\n5-گروپی بەرژەوەندخواز: ئەم گروپە، لە زۆرێک لە سیستمە سیاسییەکاندا، یەکێکە لە گروپە سیاسییە گرنگەکان، وەلێ ئەوەی ئەم گروپە لە حیزب جیادەکاتەوە، ئەوەیە گروپی بەرژەوەندخواز نایەوێت دەسەڵات بگرێتە دەست یاخود ئامانجی گرتنەدەستی دەسەڵات نییە. بەڵکو تەنها دەیەوێت کاریگەری لەسەر دەسەڵات هەبێت بۆ ئەوەی بڕیارەکانی دەسەڵات لە بەرژەوەندی گروپەکەدا بێت. شارەزایان پێیانوایە ئەم گروپە بۆ بەدیهێنانی ئامانجەکانی، سێ ئامرازی جیاواز بەکاردەهێنێت کە بریتین لەمانەی خوارەوە: یەکەمیان پەیوەندی بەستن لەگەڵ گروپەکانی دیکە کە خزمەت بە بەرژەوەندی هاوبەشی هەردوولایان دەکات. دووەمیان دروستکردنی پەیوەندی راستەوخۆیە لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەکان، بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندییە تایبەتەکانی. سێیەم جۆشدان و هاندانی رای گشتییە بۆ پاڵپشتیکردن لە دۆزێک کە لە خزمەت بەرژەوەندییە تایبەتەکانی گروپەکەدایە. لێرەوە ئاوا پێناسەی گروپی بەرژەوەندخواز دەکرێت: بریتین لە کۆمەڵێک تاکە کەس کە بەرژەوەندی هاوبەش کۆیاندەکاتەوەو پێکەوەیان دەبەستێت. لەبەرامبەر گروپەکانی دیکە و دەزگاکای حوکمڕانی و دەوڵەتدا، هەندێک داواکاری تایبەتی هەیە. هەمیشە هەوڵدەدات سیاسەتی حکومەت و دەوڵەت لە بەرژەوەندی خۆیدابێت. زۆرجار لە پێناو بەدەستهێنانی داواکارییەکانی، فشاری ککۆمەڵایەتی و جەماوەریی دروست دەکات، هەر کە داواکارییەکانی بەدیهێنا، واز لە فشارەکانی دەهێنێت. دوورو نزیک مەبەست و غایەتی ئەوە نییە بگاتە هەرەمی دەسەڵات یان شوێنی بڕیاردان، بەڵام بەردەوام هەوڵدەدات پەیوەندی لەگەڵ دەسەڵاتی حوکمڕانیدا باش بێت.\nبنەماکانی چەمکی بەشداری سیاسی\nبۆ ئەوەی بە کۆمەڵگایەک بوترێت کۆمەڵگایەکە بەشدارە لە ژیانی سیاسیداو لە کایەی سیاسیدا رۆڵی بەرچاوی هەیە، ئەوا پێویستە بزانرێت ئەم کۆمەڵگایە تا چەند مومارەسەی دیاردە دیموکراسییەکان، لە رووی شێوەو ناوەرۆکەوە، دەکات. ناکرێت بە کۆمەڵگایەک یان بە دەوڵەتێک بووترێت دیموکراسی یان بە کۆمەڵگایەک بوترێت بەشدارە لە ژیانی سیاسیدا، بێ ئەوەی مەرجە سەرەکییەکانی مومارەسەکردنی پرۆسەی دیموکراسی تێدابێت. دیموکراسی تەنها مانای بەشداری سیاسی نییە، بەڵکو مانای بەشداری کۆمەڵایەتی و ئابوری و کەلتورییە. واتە بەشدارییەکی چالاک لە بەڕێوەبردنی سەرجەم کاروبارەکانی کۆمەڵگا بە شێوەیەکی یەکسان و دادپەروەرانە. لە خوارەوە هەندێک لە بنەماکانی چەمکی بەشداری سیاسی دەخەینەڕوو.\n*هەڵبژاردن: بەوە پێناسە دەکرێت کە شێوەیەکە لە شێوەکانی بەشداری سیاسی، تێیدا هاوڵاتی ئەو حیزبە یان کاندیدە هەڵدەبژێرێت کە پێیوایە لە رووی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتییەوە، بەرگری لە بەرژەوەندییەکانی دەکات و تا ئاستێک خەونەکانی بەدیدێنێت. ئەم پرۆسەیە، واتە هەڵبژاردن، لە رووی سیاسییەوە زامنی دەستاو دەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵات دەکات. هەروەها نوخبەی دەسەڵاتدار، بۆ ماوەیەکی تایبەت، لەلایەن میللەتەوە دەستنیشان دەکرێن، ئەمەش لە میانەی هەڵبژاردنێکی پاک و نەزیه.\n*سەروەری یاسا: ئەوە بنەمای دووەمە بۆ هێنانەئارای دیموکراسی، ئەم بنەمایە لە میانەی بەدیهێنانی دادپەروەری و یەکسانی بۆ هەموان لەژێر چەتری یاسادا، زامنی ئەمن و ئاسایشی وڵات دەکات. سەروەری یاسا واتە ملکەچکردنی هەموان، بە دەسەڵاتدارو بێدەسەڵاتەوە، بەو یاسایانەی کە لە بنەڕەتدا نوێنەرانی میللەت لە پەرلەمانی وڵاتەکەیان دەریانکردووە. پابەندبوونی سەرجەم تاکەکانی کۆمەڵگا بە دەوڵەمەندو هەژارییەوە، بە خاوەن نفوزو پلە باڵاکانییەوە، رێزگرتنە لە یاساو بەرزراگرتنیەتی.\n*شەفافییەت: بە سێیەم بنەما دادەنرێت بۆ هێنانەئارای دیموکراسی و پرۆسەی بەشداری سیاسی. ئەوە شەفافییەتە میکانیزمی لێپرسینەوەو چاودێریکردنی هاوڵاتیان، بۆ پرۆسەی سیاسی و نوێنەرەکانیان کە لە ساتەوەختی هەڵبژاردنەکاندا دەنگیان پێداون، زامندەکات. شەفافییەت وا دەکات هاوڵاتی ئاگاداری ئەوەبێت نوێنەرەکانی چۆن و بە چ شێوەیەک ئەو دەسەڵاتەی هەیانە، بەکاریدەهێنن و تا چەند لە خزمەت و بەرژەوەندی کۆی کۆمەڵگادان، نەک بە تەنها خەریکی خزمەت و بەرژەوەندی تایبەتی خۆیانبن. بێگومان ئەم پرۆسەی لێپرسینەوەو چاودێریکردنە بە تەواوی و بە دروستی جێبەجێ نابێت، ئەگەر هاوڵاتی لە میانەی شەفافییەتەوە، ئاگاداری زانیاری و داتاکان نەبێت. پێویستە هاوڵاتی بە شێوەیەکی رێکخراو، بێ شاردنەوەو چەواشەکردن، زانیارییەکانی بگاتە دەست. جگە لەوە پێویستە دانیشتنەکانی پەرلەمان بۆ هاوڵاتیان کراوەبن، سا چ لە رێگەی بەشداری راستەوخۆوە، یان لە ریگەی گواستنەوەی لە کەناڵە ناوخۆیی وئاسمانییەکانەوە.\n*بوونی حیزب و پارتی سیاسی راستەقینەو چالاک: کاروانی بەرەو پێشەوەچوونی دیموکراسی و گەشەکردنی، پێویستی بە حیزب و پارتی سیاسی راستەقینە هەیە، نەک حیزب و پارتی کارتۆنی دروستکراوە. واتە حیزب و پارتی سیاسی خاوەن بەهاو پرنسیپی نیشتیمانی، بە جۆرێک چ بە قسە و چ بە کردار، توندوتیژی و قۆرخکاری سیاسی رەتکەنەوەو ئامادەی دەستاو دەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵاتبن. بە راستی پابەندبن بە مافەکانی مرۆڤ و فرەیی سیاسی و حیزبی و دوورکەوتنەوە لە هەر جۆرە پاوانخوازییەک.\nفاکتەرەکانی بەرزبوونەوەی ئاستی بەشداری سیاسی\nبەرزبوونەوەی ئاستی بەشداری سیاسی لە هەر سیستمێکی سیاسیدا، دەگەڕێتەوە بۆ کاریگەری پێنج فاکتەر، ئەو فاکتەرانە بەم شێوەیەی خوارەوەیە.\n1-تازەگەری: ئەمە پرۆسەیەکە لە ئەنجامی گەشەکردنی هەردوو کەرتی کشتوکاڵ و پیشەسازی هاتووەتە ئارا. کۆچی دانیشتوان لە گوندەکانەوە بۆ شارەکان، بەرزبوونەوەی ئاستی پەروەردەو خوێندن، گەشەکردنی ئاستی ژیان و بژێوی هاوڵاتیان، بە جۆرێک لە جۆرەکان گوزارشتکردنە لە تازەگەری. جگە لەوە پرۆسەی تازەگەری بووە هۆکاری دروستبوونی توێژی تازەی هاوڵاتیان و هێنانەئارای کارو پیشەی نوێ، کە بێگومان پەیدابونی ئەم توێژ و کارە نوێیانە، بەشداری سیاسی هاوڵاتیان زیاترو فرە رەنگتر دەکات.\n2-گۆڕان لە بونیادی چینە کۆمەڵایەتییەکان: لە ئەنجامی شۆڕشی پیشەسازی، چینی کرێکارو چینی ناوەند سەریانهەڵدا. لە قۆناغە جۆراو جۆرەکانی خەباتی سەندیکایی و ئەم دوو چینە، هۆکار بوون بۆ بەشداریکردنی چینە کۆمەڵایەتییەکان لە پرۆسەی دروستکردنی بڕیاردا. بێگومان یەکێک لە ئامانجەکانی بەشداری سیاسی، بریتییە لە رۆڵبینینی هاوڵاتیان- چ بە تاک یان بە کۆ، لە بەشداریکردنیان لە پرۆسەی بڕیاردا.\n*کاریگەری رۆشنبیران: رۆشنبیران لە رێگەی نووسین و بیروڕاکانیانەوە، لە میانەی دیدارو کۆڕو کۆبوونەوەو سیمینارەکانیانەوە، کاریگەریان لەسەر بیروڕای هاوڵاتیان دەبێت و هانیاندەدەن لە پرۆسەی بەشداریکردنی سیاسیدا بەشداربن و دەگ و رەنگی خۆیان هەبێت.\n* دەرکەوتنی ململانێی نێوان حیزبەکان و سەرکردە سیاسییە جیاوازەکان: بوونی ململانێ و ناکۆکی نێوان حیزب و پارت و گروپە سیاسییە جیاوازەکان، وادەکات ئەم حیزب و پارتە سیاسییانە، پەنا بۆ جەماوەر ببەن و وەلائیان بەدەستبێنن. لایەنە سیاسییەکان بۆ یەکلایکردنەوەی ململانێ و ناکۆکییەکانی نێوانیان، بۆ سەرخستن و جێبەجێکردنی ئەجێندا سیاسییەکانیان، بۆ گەیشتن بە دەسەڵات و باڵادەستبوونی خۆیان لە پێکهێنانی حکومەت و فەرمانڕەوایدا، هانی ئەندامان و لایەنگران و جەماوەرەکانیان دەدەن، بە هەمو هێزو توانایانەوەو بە زۆرترین ژمارەو بەچڕی و بەوپەڕی جۆش و خرۆشەوە، لە پرۆسەی سیاسیدا بەشداربن، لە هەڵبژاردنەکان و دەنگداندا بەشداری تەواو بکەن.\n*بارودۆخی کۆمەڵایەتی: دەوترێت تا پرۆسەی خوێندن و خوێندەواری فراوان و بەربڵاوبێت، تا رێژەی نەخوێندەواری کەم و کەمتربێت، ئاستی بەشداری سیاسی بەرزتردەبێت و پێچەوانەکەشی راستە. نەبوونی و کەمدەرامەتی و هەژاری، وا دەکەن دیاردەی گوێنەدان و پشتگوێخستنی بەشداری سیاسی بێتەئاراوە، لەوانە بۆ نموونە بەشدارینەکردن لە هەڵبژاردنەکاندا.\nئاستەکانی بەشداری سیاسی\nشارەزایان ئەم ئاستە بەم شێوەیەی خوارەوە پۆلێن دەکەن:\nئاستی تاکەکەسی، ئاستی خێزانی، ئاستی گروپ، ئاستی حیزبی، ئاستی کۆمەڵگای مەدەنی، ئاستی دەسەڵاتی خۆجێیی، ئاستی دەسەڵاتی نیشتیمانی، ئاستی دەسەڵاتی نێودەوڵەتی. بەڵام کۆی ئەم ئاستانەو بەشداریکردنیان لە پرۆسەی سیاسی و ژیانی سیاسیدا، پێویستی بە رەخساندنی کەشوهەوایەکی ئازاد و دیموکراسیانە هەیە، تا هەمووان دڵنیابن لەوەی دەتوانن بێ ترس و سڵەمینەوە، بەشداری پرۆسەی سیاسی بکەن.\nتاک و بەشداری سیاسی\nتاک ناتوانێت بێ ئینتیما بژی، ئینتیما بۆ کۆمەڵگا یان نیشتیمان یا گروپ یا رێکخراوێک یا خێزانێک یان حیزبێک، بەڵام لە هەمان کاتدا تاک ناتوانێت رازیبێت بە نیشتیمانێک کە حەزو ویست و تموحەکانی بەدینەهێنێت. ناتوانێت لەژێر سایەی نیشتیمانێکدا هەست بە ئینتیما بکات ئەگەر ماف و ئازادییەکانی پێشێل بکرێت و هەست بە ئینسانیبوونی خۆی نەکات. وەلێ لەلایەکی دیکەوە نیشتیمانێکی لەو جۆرە، لە ئاسمانەوە بۆی نایەتەخوارەوە، خودا بۆی شۆڕناکاتەوە، بەڵکو لەسەر تاک یان هاوڵاتی پێویستە بەشداربێت لە دروستکردنیدا. لێرەوە وەک دیکارت دەڵێت: (من هەم کەواتە من بیردەکەمەوە)، ئێمەش لەسەر هەمان ریتم دەڵێین: (من ئەمڕۆ بەشداری لە ژیانی سیاسی نیشتیمانەکەمدا دەکەم، کەواتە من هەم). بەشداری تاک لە پرۆسەی سیاسدا، ئەم گرنگی و بایەخانەی هەیە:\n*ئامرازێکە بۆ سەلماندنی خود.\n*بونیادنانی کەسایەتی و گەشەپێدانی.\n*بەرزکردنەوەی هوشیاری سیاسی و چەسپاندنی پرنسپی هاوڵاتیبوون.\n*توانای هەڵبژاردن/ الاختیار\n*هەستکردن بە بەرپرسیارەتی و مومارەسەکردنی.\n*رزگاربوون لە گرێی ترس و شەرم.\n*بوێریی و ئازایەتی لە وتنی راستییەکان.\nکۆمەڵگاو بەشداری سیاسی\nبەشداری سیاسی بۆ کۆمەڵگا، ئەم گرنگی و بایەخدانانەی هەیە:\n*پاڵپشتیکردنی دیموکراسی و جێگیرکردنی لە هزری خەڵکیدا.\n*بەدیهێنانی کۆمەڵگایەکی بەهێز کە سود لە هێزی تاکەکانی وەردەگرێت، ئەگەرچی بیروڕای جیاوازیشیان هەبێت.\n*پشتگیریکردنی ئازادییەکان و دەستکەوتەکانی مافی مرۆڤ.\n*هێنانەئارای کۆمەڵگایەکی پێشکەوتو و تەندروست کە سود لە بزاوتە فیکرییەکان هەڵوێستی تاکەکانی وەردەگرێت.\n*بەشداری لە ژیانی سیاسیدا، دەبێتە فاکتەری بەهێزکردن و پتەوکردنی پەیوەندی نێوان تاکەکانی کۆمەڵگا، ئەمەش لە رێگەی دانانی بەرژەوەندی هاوڵاتی لەسەرو هەمو بەرژەوەندییەکانی دیکەوە.\n*ئەم بەشدارییە زامنی فرەیی دەکات، زامنی ئاشتیانەی دەستاو دەستکردنی دەسەڵات دەکات.\n*چاودێریی میللی بۆ کایەی سیاس و بڕیارەکان، بەهێزترو بەرفراوانتر دەکات.\nمەرجەکانی سەرکەوتنی بەشداری سیاسی و بەدیهێنانی ئامانجەکانی\n1-رێزگرتن لە بیروڕای ئەوی دیکە و بیروڕای جیاواز.\n2-داننان بە باشی و راستی بیروڕای ئەوانی دیکە و دەستخۆشی لێکردینان.\n3-دوورکەوتنەوە لە سیاسەتی دەرکردن و پەراوێزخستن\n4-دوورکەوتنەوە لە: دەمارگیری، توندڕەوی، توندوتیژی، خۆپەرستی، غرور، خۆبەزلزان، رق.\n5-دوورکەوتنەوە لە بەرژەوەندی تایبەت لەسەر حسابی بەرژەوەندی گشتی.\n6-دوورکەوتنەوە لەوەی کێبڕکێکان بگاتە ئاستی ململانێی و پێکدادانی خوێناوی.\nدواجار دەکرێت ئەم پرسیارە بکەین: بۆچی لەم قۆناغەدا بەشداری لە ژیانی سیاسی نیشتیمانەکەماندا بکەین؟\nوەڵامی کورت و پوخت، بۆ ئەوەی دەسەڵات و بڕیاری سیاسی تەنها لە دەست حیزبێک یان بنەماڵەیەک یاخود گروپێکی دیاریکراودا نەمێنێتەوە. چونکە نیشتیمانبۆ هەمووانە و هەموانیش بەرپرسیارن لەوەی نیشتیمان و سەروەت و سامانەکەی لە دەست ئەوانە وەرگرنەوە کە یاری بە قووتی خەڵک دەکەن.\nقۆناغەکانی بەشداری سیاسی\nبەشداری سیاسی لەلایەن هاوڵاتیانەوەو لە نێوان ئاستە جیاوازەکاندا، بەرزی و نزمی بەخۆیەوە دەبینێت، جار هەیە بەشدارییەکی چڕو بەرفراوانە، جاریش هەیە بەشدارییەکی کەم و سست و لاوازە. هۆکاری ئەمەش بۆ بێئاگایی کۆمەڵگا و نەبوونی رۆشنبیری سیاسی دێت بە رۆڵ و گرنگی بەشداری سیاسی. ئەمە لە کاتێکدایە کۆمەڵگا بایی ئەوەندە رێکخراوی مەدەنی و دەزگای میدیایی و تاکی خوێندەوارو چالاکوانی سیاسی تێدایە، بتوانن ئەو بۆشاییە پڕبکەنەوەو کۆمەڵگا لەو بێئاگاییە دەربهێنن. هۆکارێکی دیکەی بەرزو نزمی بەشداری سیاسی، بۆ لەدەستدانی متمانەی هاوڵاتیان بە پەرلەمان و پەرلەمانتاران دەگەڕێتەوە. هاوڵاتیان پێیانوایە نوێنەرەکانیان هەر هێندەی گەشتنە پەرلەمان، ئیدی میللەت لەبیردەکەن و سەرقاڵی جێبەجێکردنی بەرژەوەندییەکانی خۆیانن. ئەم حاڵەتانە وا دەکات هاوڵاتیان وەک پێویست بەدەم بەشداری سیاسییەوە نەچن. وەلێ ئەم بەدەمەوە نەچوونە دواجار بە زەرەری پرۆسەی دیموکراسی دەشکێتەوەو دەسەڵات و بڕیاری سیاسی لەدەست تاقمێکدا دەهێڵێتەوە. مەسەلەکە هەرچۆنێک بێت بەشداری سیاسی بە چوار قۆناغدا تێدەپەڕێت کە بریتین لەم قۆناغانەی خوارەوە:\nیەکەم/ بایەخدان بە سیاسەت: بەوە دەبێت تاک لە کۆمەڵگاکەیدا، بەدواداچوون و بایەخ بە دۆزی وڵاتەکەی و رووداوە سیاسییەکانی بدات. لە هەمو کۆمەڵگایەکدا توێژێک هەیە، حەز دەکات قسەوباس لە سیاسەت بکات و بەشداری گفتۆگۆ سیاسییەکان بێت، چ لەگەڵ ئەندامانی خێزانەکەیدا بێت یان لەگەڵ هاوڕێ و هاوپیشەکانی سەر کارەکەی بێت. زۆرجار گرنگیدان بە سیاسەت لە ساتەوەختی بوونی کێشە و قەیرانەکاندا دەبێت.\nدووەم/ مەعریفەی سیاسی: لێرەدا تاکەکانی ناو کۆمەڵگا، پێویستە زانیارییان لەسەر ئەو کەسایەتیانە هەبێت کە لە کۆمەڵدا رۆڵی سیاسی دەبینن، چ لەسەر ئاستی ناوخۆ یان لەسەر ئاستی دەرەکی. ناسینی دیدو بۆچونەکانیان و شێوازی مامەڵەکردنیان لەگەڵ ئەوانی دیکە و چۆنیەتی تەماشاکردنیان بۆ پرۆسەی سیاسی و حوکمڕانی. ئەم ناسینە پێویستیەکی سەرەتاییە بۆ تاک، لە پێناو ئەوەی بتوانێت ماف و داواکارییەکانی لەسەر چ سیاسییەک و گروپێک هەڵچنێت و لە کاتی هەڵبژاردنەکاندا دەنگ بە کێ و کام پارتی سیاسی بدات.\nسێیەم/ دەنگدانی سیاسی: بریتییە لە بەشداریکردنی سیاسیانەی تاک لە هەڵمەتەکانی هەڵبژاردندا، چ بە پەیداکردنی کۆمەکی دارایی و ئەنجامدانی ریکلام بۆ کاندیدەکان، یان بە بەشداریکردنی لە پرۆسەی دەنگدان و هەڵبژاردانی ئەو لیست و قەوارەیەی خوازیاریەتی.\nچوارەم/ داواکاری سیاسی: لەم قۆناغەدا هاوڵاتی داوای جێبەجێکردنی خزمەتگوزاری و ماف و ئازادییەکانی دەکات، لەکاتی هەستکردنی بە پێشێلکردنی مافەکانی، دەنگی ناڕەزایی بەرزدەکاتەوەو بە شێوەیەکی ئاشتیانە بەشداری رێپێوان و مانگرتنەکان دەکات.\nلە کۆتایدا دەڵێین چەمکی بەشداری سیاسی، بەو مانایەی لەم نووسینەدا خراوەتەڕو، چەمکێکی نوێیە و زۆر نابێت هاتووەتە ناو کایەی سیاسییەوەو هێشتا وەک پێویست جێگیر نەبووەو بڵاونەبووەتەوە. بەشداری سیاسی، دەچێتە چوارچێوەی گوزارشتی سیاسی و داننان بە مافی ئەوانی دیکەدا، بەو پێودانگەی ئەوانی دیکەش هاوڵاتی یەکسانی ئەم وڵاتەن و مافی بەشداری سیاسییان هەیە، بێ هیچ جیاوازییەک لە ئاین و نەژادو رەگەزو رەنگی پێست و دەوڵەمەندی و هەژاری. جگە لەوە بەشداری سیاسی دێت بۆ ئەوەی ململانێکان و ناکۆکییەکان، لە رێگەی ئاشتی و دانوستان و گفتوگۆو هەڵبژاردنی پاک و بێ خەوشەوە، یەکلایی بکاتەوە. هەوڵدەدات ململانێکان وەلابخات و هاوکاریی وهاریکاری یەکتر شوێنیان بگرێتەوە. بەشداری سیاسی چەکێکی مەدەنی و ئاشتیانەی کاریگەرە بەدەست چین و توێژەکانەوە، بۆ گوزراشتکردن لە دیدو ویست و حەزو داخوازییەکانیان.\n1-کتێبی سیاسەت و دونیا، مەریوان وریا قانع، چاپی یەکەم، ساڵی 2012.


هاوسەری کۆبی براینتی ئەفسانە سوپاسی ڕیاڵ و ئەتلەتیکۆ مەدرید دەکات – تۆڕی میدیایی خەڵک\n2020/02/03 - 10:00 AM\nدێربی مەدرید لەنێوان یانەکانی ڕیاڵ مەدرید و ئەتلەتیکۆ مەدرید لەیاریگای سانتیاگۆ بێرنابیۆ ئەنجامدرا و دوو یانە زەبەلاحەکە کۆبی براینتی ئەفسانەیان ڕێزدار کرد.\nبەر لەدەستپێکی ڕووبەڕوبونەوەکە، هەردوو یانە لەناوەندی یاریگا ڕووبەڕوو ساتێک بۆ گیانی کۆبی براینتی ئەفسانەی باسکەی ئەمریکا وەستان، پاشان دەستیان بەیاریکردن کرد.\nلەم بارەیەوە ڤانیسا براینتی هاوسەری کۆبی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی تویتەرەوە پۆستێکی کردووە و نوسیویەتی: هەڵوێستێکی جوانی تر بۆ کۆبی براینت، سوپاسی یانەکانی ڕیاڵ مەدرید و ئەتلەتیکۆ مەدرید دەکەم.\nکۆبی براینتی ئەفسانەی باسکەی ئەمریکا لەتەمەنی ٤١ ساڵیدا و لەگەڵ کچە ١٣ ساڵانەکەی بەهۆی ڕووداوی کەوتنەخوارەوەی فڕۆکەکەیان لەماوەی چەند ڕۆژی ڕابردوودا گیانیان سپارد، ئەم کارەساتە چاوەڕواننەکراوەش کاردانەوەی سەرجەم میدیا و هاندەران و ناودارانی بواری تۆپی پێی لێکەوتەوە.\nچەندین یاریزان لەنمونەی ئەستێرەکانی (ئێن بی ئەی) و یاریزانانی بواری تۆپی پێ هەڵوێستیان نیشاندا و لە خولەکانی (٢٤)، یاخود لەکاتی تۆمارکردنی گۆڵدا ئاماژەیان بە ژمارە (٢٤) کرد کە گوزارشت لەدرێسە مێژووییەکەی براینتی ئەفسانە دەکات.\nڤانێستا براینت حاڵی حازر لەگەڵ سێ کچی لەژیاندا ماون و لەماوەی ڕابردوودا ئاشکرای کرد، کە لەدوای گیان سپاردنی هاوسەر و کچەکەی بەتەواوی خێزانەکەی توشی ڕوخان هاتووە و پێویستیان بە هەڵوێستی هەمووانە، سوپاسی هەموو ئەوانەشی کرد کە خەمباریان بەرامبەر کارەساتەکە نیشانداوە.\nئەتلەتیکۆ مەدریدئەفسانەکانخولی ئیسپانیاڕیاڵ مه‌درید\nمێسی بۆندی درێژخایەن ئیمزا ناکات و ئیدارەی بەرشلۆنە دەخاتە ژێر تاقیکردنەوەیەکی قورسەوە\n(ڤیدیۆ) بەرشلۆنە بە دوو گۆڵی ئانسو فاتی بردنەوەی بەرامبەر لیڤانتی تۆمارکرد


فەرهەنگی قەڵەم؛ عەرەبی بۆ کوردی و بەپێچەوانەوە بۆ ئایفۆن و ئایپاد بڵاوکرایەوە. – کەی ئای تی ئێن\nکارە نایابەکانی گەشەپێدەرە کوردییەکان لە زیادبووندان و دواهەمیشیان فەرهەنگی قەڵەمە (عەرەبی<>کوردی) بۆ سیستەمی ئای ئۆ ئێس (ئایفۆن و ئایپاد و ئایپۆد). شایەنی باسە ئەم فەرهەنگە دوو زمانییە و عەرەبی و کوردی لەخۆی دەگرێت کە دەتوانیت بۆ هەر دوو زمانەکە بگەڕێیت واتە بە پێچەوانەشەوە کاردەکات.\nبەشی عەرەبی بۆ کوردی فەرهەنگەکە زیاتر لە ٦١ هەزار وشەی لەخۆی گرتووە و بەشی کوردی بۆ عەرەبی زیاتر لە ٤٨ هەزار وشەی لەخۆی گرتووە. هەر یەک لەبەشەکان تەختەکلیلی خۆی بۆ دانراوە و پێویستی بە تەختەکلیلی دەرەکی نییە. ئەوەی نایابە لەم فەرهەنگەدا ئەوەیە کە لە بەشی عەرەبی بۆ کوردی دەتوانیت بە دوو شێواز بگەڕێیت ئەویش بە حەرەکە (واتە بەکارهێنانی فتحة و کسرة و ..هتد) و بەبێ حەرەکە. ئەمە جگە لەوەی لەبەشی کوردی بۆ عەرەبی شتێکی نایاب هەیە ئەویش لە کاتێک واتای وشە کوردیەکە بە عەرەبی پێشان دەدەیت دەبینیت چەند وشەیەک هەیە کە پەنجە بە وشەکان دا بنێیت ئەوا واتای کوردیت پێ دەدات.\nجێگای ئاماژەیەوە ئەم فەرهەنگە کە وێنەیەکی بۆ ئێمە نێردراوە لە بەرواری ٣\_٧\_٢٠١٥ داوای دانانی بۆ کراوە لە ئەپستۆر دوای ٢٥ ڕۆژ دوێنی بەرواری ٢٧\_٧\_٢٠١٥ دوا قۆناغی بڕیوە و پەسەندکراوە بۆ بڵاکردنەوەی لە ئەپستۆر و دەستکردن بە فرۆشتنی.\nکرتە لەم وێنەیە بکە و لە ئەپستۆر فەرهەنگی قەڵەم دابگرە:\nکۆمەڵێک وێنە لە ڕووکاری فەرهەنگەکە ببینە\nتاگەکان ئای ئۆ ئێس ئایپاد ئایفۆن فەرهەنگ


بەڕێوبەرایەتی خۆسەری کوردی سوریا "نەفیری عام" ڕادەگەیەنێت\nبەڕێوبەرایەتی خۆسەری کوردی سوریا داوا لە خەڵکی ناوچەکانیان دەکات چەک هەڵگرن بۆ بەرگریکردن لە عەفرین، ئەمەش لەم کاتەی لەشکرکێشی تورکیا بۆ سەر عەفرین پـێی ناوەتە چوارەم ڕۆژیـیەوە.\nئاژانسی دەنگ‌وباسی فڕانس پـرێس ئەمڕۆ سێشەممە لە زاری ڕێزان حەدو گوتەبێژی بەڕێوەبەرایتەتیـیەکە بڵاویکردەوە کە گوتویەتی " نەفیری عام ڕادەگەیەنین و داوا لە هەموو ڕۆڵەکانی گەلەکەمان دەکەین بەرگری لە عەفرین و شکۆمەندی بکەن."\nلە لایەکی دیکە کۆمەڵەی سوریا بۆ چاودێری مافەکانی مرۆڤ دەڵێت ئەمڕۆ سێشەممەش شەڕی قورس بەردەوامبوون لە قۆڵەکانی ڕاجۆ و حەمام و بالیا و قرنە و جەندەریس و بەرزایـیەکانی برسایا و قستەڵ جندو و هاوکات تۆپـباران و موشەکبارانی ناوچەکانی عەفرین لە لایەن لەشکری تورکیاوە بەردەوامە.\nدەشڵێت ژمارەی کوژراوانی گروپە سوریـیەکانی سەر بە تورکیا بە لایەنی کەم گەیشتووەتە 25 چەکدار و سەربازێکی تورکیش کوژراو. باس لەوەش دەکات هێشتا 7 تەرم لە شوێنی شەڕەکاندا کەوتوون و ناسنامەیان نەزانراوە. ئاماژە بۆ ئەوەش دەکات لە بەرامبەردا بە لایەنی کەم 26 شەڕڤان و 24 کەسی سیڤیل گیانیان لەدەستداوە.\nپەیامنێری دەنگی ئەمەریکا لە عەفرین هەواڵی تۆپـبارانکردنەکانی تورکیای پشـتڕاستکردەوە و دەڵێت 13 گوند تۆپـبارانکراون.


داهاتووی ئیسلامییه‌کان…..که‌مال چۆمانی – Denegkan\nداهاتووی ئیسلامییه‌کان…..که‌مال چۆمانی\nته‌نها 5 رۆژی ماوه بۆ ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردنه پارله‌مانییه‌که‌ی کوردستان و هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆکایه‌تیی هه‌رێم. بێ هیچ دوودڵییه‌ک گۆڕانکارییه‌کی سه‌رنجڕاکێش له پێکهاته‌ی سیاسیی هه‌رێمدا رووده‌دات. دوای ئه‌و 5 رۆژه، داهاتووی ئیسلامییه‌کانیش یه‌کلاییده‌بێته‌وه. یه‌کلاییبوونه‌وه‌که‌ش، به‌نده به‌و پرسیاره که ئایا ده‌چنه‌وه ناو حکومه‌ت یان ده‌بنه ئۆپۆزسیۆن؟\nداهاتووی ئیسلامییه‌کان (لێره‌دا زیاتر مه‌به‌ست له یه‌کگرتوو و کۆمه‌ڵه)، به‌نده به‌و بڕیاره چاره‌نووسسازه و یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ی که له مێژووی سیاسیی خۆیان، دوای هه‌ڵبژاردنه‌کان بڕیاری له‌سه‌ر ده‌ده‌ن.\nئه‌وان، واتا یه‌کگرتوو و کۆمه‌ڵ، ئه‌گه‌ر بیانه‌وێت له به‌ره‌وپێشچووندا بن و پێگه‌ی جه‌ماوه‌ریی خۆیان به‌هێزبکه‌ن، هیچ چاره‌یه‌کیان نییه جگه له هاتنه‌ده‌ره‌وه له حکومه‌ت. هه‌ردوو هێزه‌که ده‌بێت ئه‌وه بزانن که مانه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ هه‌مان ده‌موچاوه گه‌نده‌ڵه‌کانی پێشووتر، تا راده‌یه‌ک مه‌ترسیداره بۆیان. ئه‌گه‌ری له‌ده‌ستدانی خه‌ڵکێکی زۆریان لێده‌کرێت.\nپێکهێنانی حکومه‌ت له‌گه‌ڵ لیستی کوردستانیی، لێدانێکی گه‌وره ده‌بێت به‌ر هه‌ردوو هێزه‌که ده‌که‌وێت. جه‌ماوه‌ری کوردستان، چه‌نده به‌لایه‌وه گرنگه حکومه‌تێکی شه‌فاف و یه‌کسانخواز و دادپه‌روه‌ر و پاک دروستبێت، ئه‌وه‌نده‌ش به‌لایه‌وه گرنگه هێزی ئۆپۆزسیۆنی ته‌ندروست و جدی دروستبن. گه‌وره‌ترین گۆڕانکاریی له هه‌رێمی کوردستان دوای هه‌ڵبژاردنه‌کان، دروستبوونی هێزی ئۆپۆزسیۆنی نه‌ترس و جددییه.\nته‌نها له یه‌ک کاتدا به‌شداریکردنی ئیسلامییه‌کان له حکومه‌تی ئایینده‌دا جێگه‌ی خۆشحاڵی هاووڵاتییان ده‌بێت، ئه‌ویش ئه‌گه‌ر بێت و له‌گه‌ڵ لیستی گۆڕان حکومه‌ت پێکبێنن. یه‌کگرتوو و کۆمه‌ڵ، ده‌بێت له‌وه زیره‌کتر بن که له‌گه‌ڵ لیستی کوردستانیی حکومه‌ت پێکبێنن. ئه‌و چه‌ند ساڵه‌ی که له‌گه‌ڵ حکومه‌تیشدا بوونه، جگه له منه‌تی یه‌کێتیی و پارتیی به‌سه‌ریاندا، ده‌سته‌ڵاتێکی ئه‌وتۆیان نه‌بووه تا پاساوی هه‌وڵدان بۆ گۆڕانکاری و چاکسازیمان بۆ بهێننه‌وه. چاکترین و باشترین وه‌زیری یه‌کگرتوو یان کۆمه‌ڵ له کابینه‌کانی حکومه‌تی هه‌رێم له رابردوودا، به‌قه‌د گه‌نده‌ڵترین و نه‌زانترین وه‌زیرێکی یه‌کێتیی یان پارتیی ده‌سته‌ڵاتی نه‌بووه و حیسابی بۆ نه‌کراوه. هیچ کاتێکیش نه‌یتووانیوه وه‌ک وه‌زیره یه‌کێتییه‌که یان پارتییه‌که مامه‌ڵه له‌گه‌ڵ کاروباره‌کانیدا بکات. زۆرجاریش ته‌نها هه‌یکه‌ل بووه له‌وێ. گه‌ر نمونه به وه‌زیری دادی پێشووتر بهێنینه‌وه که یه‌کگرتوو بوو، بۆمان روونده‌بێته‌وه که ئه‌و وه‌زیره به‌پێی یاسا ده‌سته‌ڵاتی باڵای هه‌بووه، به‌ڵام له سه‌رده‌می ئه‌ودا (بێگومان ئێستا زۆر زۆر خراپتره)، پێشێلکاریی گه‌وره‌ی ئینسانی، سیاسی و یاسایی روویداوه. گه‌ر وه‌زیری داد مه‌به‌ستیشی بووبێت چاره‌سه‌ری کێشه‌کان بکات و به‌پێی یاسا بجوڵێته‌وه، به‌ڵام ده‌سته‌ڵاتی ره‌های یه‌کێتیی و پارتیی به‌سه‌ر وه‌زاره‌ت و قه‌زادا، ده‌سته‌ڵاتێکی بۆ وه‌زیر نه‌هێشتۆته‌وه. ئه‌و پاساوه‌ش رێی ئه‌وه‌مان لێناگرێت که بوونی له‌وجۆره، خۆی گه‌نده‌ڵییه‌کی ترسناکه. یه‌کێتی و پارتی، زۆرجار ئیستیغلالی ئه‌و بوونه‌یان کردووه.\nگه‌شه‌کردنی ئیسلامییه‌کان له داهاتوودا، به‌نده به هاتنه‌ده‌ره‌وه‌یان له حکومه‌ت و مانه‌وه‌یان به ئۆپۆزسیۆنی. ئه‌گه‌ر تا ئێستا هاووڵاتییان نه‌یانتووانیبێت هێزێکی ئۆپۆزسیۆن بدۆزنه‌وه بۆ ئه‌وه‌ی پشتگیری بکه‌ن، ئه‌وا بێگومان له دوای ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌دا، هێزی وا دروستده‌بن که نه‌ک هه‌ر خه‌ڵکی ناڕازیی، به‌ڵکو ئه‌گه‌ر ئیسلامییه‌کان له حکومه‌ت بمێننه‌وه، ئه‌وانیش له‌خۆبگرێت (بێگومان له حاله‌تێکدا که لیستی چوار حیزبه‌که نه‌تووانێت له‌گه‌ڵ لیستی گۆڕان حکومه‌ت پێکبێنێت).\nیه‌کگرتوو و کۆمه‌ڵ، ئه‌گه‌ر ببنه ئۆپۆزسیۆن، ئه‌وا هیوای ئه‌وه لای خه‌ڵکی خۆیان و هاووڵاتییانیش دروستده‌که‌ن که له داهاتوودا ده‌نگێک بن له پارله‌مان. خه‌ونی گه‌ییشتنیشیان به ده‌سته‌ڵات، به زیندوویی ده‌مێنێته‌وه. به‌ڵام گه‌ر به‌شداربن له حکومه‌ت، ئه‌و خه‌ونه کاڵده‌بێته‌وه، چونکه خۆت له ده‌سته‌ڵات بیت خه‌ونی چی به ده‌سته‌ڵاته‌وه ده‌بینیت؟ له‌م کاته‌شدا، ئه‌ندامان و لایه‌نگران بێتووانا ده‌بن له‌وه‌ی که چیتر پاڵپشتیی لیستێک بکه‌ن که ده‌سته‌ڵاتێکی لاوازی هه‌بێت و رازییبێت به گه‌نده‌ڵی، بێقانوونی، سه‌رپێچی مافه‌کانی مرۆڤ و ئازادیی راده‌ربڕین.\nPrevious ئاگادارییه‌ك بۆ گشت نووسه‌ران‌و ڕووناكبیرانی كورد\nNext یاده‌کانت …… باوکی دیار


خۆشەویستی، خۆشەویستی بەرهەم دەهێنێت\nتۆلستۆی وای گوت - 2\n(نووسەری ڕاستەقینە دەست بۆ قوڕیش ببات، دەیکات بە زێڕ، ئاخر سەدان لاپەڕە بەسەر دەکاتەوە، بۆ ئەوەی هەندێک ڕستەی جوانیان لێوە فێر ببێت، ئینجا ئەو ڕستانە هێندە سەرنجڕاکێش دادەڕێژێتەوە، خوێنەر تووشی حەپەسان دەکات.)\nپێت وایە ئەوە گوناهێکی هێندە گەورەیە، یارای لێخۆشبوون نییە، ئەگەر کەسێک بێڕێزی بە ئایکۆنێک، کتێبێکی پیرۆز یان پەیکەرێک بکات، بەڵام ئەوە بە گونا‌هێکی بچووکیش نازانیت، ئەگەر هەمان بێڕێزی بەرانبەر بە ئینسانێک بکرێت، هەرچەندە هەموو ئایکۆن و کتێب و پەیکەرەکان ئینسان خوڵقاندوونی. ئینسان دەتوانێت بەرگەی خەم بگرێت، ئەگەر سەرچاوەکەی ئینسانێکی دیکە نەبێت، نەخۆشییەک یان ڕووداوێک بێت، بەڵام خەمێک سەرچاوەکەی ئینسان بێت، زۆر پێی بریندار دەبین، ئاخر بە خۆمان دەڵێین: ئەویش وەک ئێمە ئینسانە، کەچی لەبری ئەوەی خۆشی بوێین، ئازارمان دەدات!\nئایا دەزانین ئێمە وەک ڕۆح برای یەکین؟ ئایا دەزانین ژیان بۆ هەمووان، هەمان سەرچاوەی ڕۆحیی هەیە؟ ئەگەر لەوەی تێنەگەین هەموو مرۆڤایەتی یەکێکە، نابێت چاوەڕێی چاکە بکەین. ئەگەر نەزانین هەموو مرۆڤایەتی هەمان کرۆکی هەیە، ژیانی مرۆڤایەتی گۆڕانی ڕێشەیی بەسەردا نایەت. پێویستمان بە پەیامێکی تازەی خوایی هەیە، پەیامێک لەبارەی دۆزەخ و بەهەشتەوە نا، لەبارەی ئەو ڕۆحەوە کە لە ناخماندا دەژی.\nئەگەر ئینسان بیەوێت بەهۆی سامان و شانازی و ناسناوەوە، خۆی لەوانی دیکە جیا بکاتەوە، نە دەتوانێت خۆی بڵند بکاتەوە، نە هەست بە شادی و هێوری دەکات، بەڵام ئەگەر بزانێت هەمان سەرچاوەی خوایی کە لە ناخیدایە، لە ناخی هەموو مرۆڤایەتیدایە، ئەوسا هەست بە هێمنی و بە خۆشییەک دەکات، پێشتر هەرگیز هەستی پێ نەکردووە، چونکە بۆی دەردەکەوێت، ئەوەی لە ناخیدایە، باڵاترین شتی دونیایە. ئینسان ژیانێکی ڕاستەقینە ناژی، ئەگەر دەرک بەوە نەکات، هەمان ڕۆح لە ناخی هەموو مرۆڤایەتیدا دەژی.\nخۆشەویستی، خۆشەویستی بەرهەم دەهێنێت، ئاخر ئەوەی خوا بۆ دڵی تۆی دەنێرێت، بۆ دڵی کەسانی تریشی دەنێرێت. باشتر وایە کە بە ئینسانێک دەگەیت، با دلۆڤانیش نەبێت، تۆ هەر ڕێزی لێ بگریت، ئاخر پێویستە ئەوەت لە بیر بێت، هەمان کرۆکی ڕۆحی لە ناخی تۆ و ئەودا دەژی. ئینسان ئەگەر ڕقی لە ئینسانگەلی تر بێت، وەک لقێک وایە لە درەختێک جیا بووبێتەوە، وەک ئەوە وایە لە هەموو مرۆڤایەتی جیا بووبێتەوە. تەنیا بەدڕەوتار، لەسەر ڕەوتارە بەدەکەی سزا دەدرێت. ڕەوتارە چاک و خراپەکانمان، بەپێی ویستی ئێمە ناژین، وەکوو منداڵەکانمان وان، ژیانی تایبەت بە خۆیان هەیە. ئینسان ئەگەر بۆ جەستەی بژی، نەک بۆ ڕۆحی، لە خەڵک و لە خوا جیا دەبێتەوە و تووشی ئەو خێرە نابێت کە لە دووی دەگەڕێت.\nوەک چۆن شتگەلی ماددی هەن، شتی ناماددییش هەیە کە ژیان بە جەستەمان دەبەخشێت. ڕۆح ئەو شتە ناماددییەیە کە پێوەستە بە جەستەمانەوە، شتێکی دیکەی ناماددی هەیە کە بە هیچەوە پێوەست نییە و ژیانیش دەبەخشێت، پێی دەڵێین: خوا. ئینسان لە ناخی خۆیدا دەرک بە بوونی خوا دەکات، ئەگەر خوا نەبووایە، ئێمە نەدەبووین. ئینسان ئەگەر لە خۆی ڕابمێنێت، دەرک بەوە دەکات کە خۆی هەموو شتێک نییە، بەڵکوو تەنیا بەشێکە لە هەموو، ئینسان کە دەرکی بەو ڕاستییە کرد، ئیدی دەزانێت، بێجگە لە خۆی، دونیایەکیش هەیە لە دەرەوەی خۆی، دونیایەک نە سنووری هەیە، نە سەرەتا و نە کۆتایی، دونیایەک نە کاتی هەیە، نە شوێن، بەڵام کرۆکێکی ڕۆحیی نامادیی هەیە، ئەو کرۆکە ڕۆحییە، (خوا)ی پێ دەگوترێت.\nتەنیا لە ناخی ئینساندا بە خوا ئاشنا دەبین، ئەگەر ئینسان خوای لە ناخی خۆیدا نەدۆزییەوە، هەرگیز لە هیچ کوێ نایبینێتەوە. لە پەرستگەدا بۆ خوا مەگەڕێ! خوا نزیکە لێتەوە، لەناو خۆتدا دەژی، ئەگەر خۆت بدەیتە دەستی، ئیدی لەسەروو خەم و خۆشییەوە دەبیت. ئەوی هەم لە ناخماندایە و هەم لە دەرەوەی ناخیشمان، خوایە. پێویستت بەوە نییە خوا لە خۆت ڕازی بکەیت، پێویستت بەوەیە لە گەڵیدا یەک بگریت.\nئەگەر بە چاوی خۆمان، نەماندیتبان و بە گوێی خۆمان نەمانبیستبان و بە دەستی خۆمان هەستمان پێ نەکردبان، هیچمان دەربارەی ئەو شتانە نەدەزانی کە چواردەوریان داوین. ئەگەر دەرکمان بە هەبوونی خوا لە ناخی خۆماندا نەکردبا، هیچمان دەربارەی خۆمان نەدەزانی و ئەو کەسەمان نەدەناسی کە لە ناخماندا، دەبینیت و دەبیستێت و دەرک بە دونیای چواردەوری دەکات. ئەوی نەتوانێ، ببێ بە یەکێ، وەک منداڵی خوا\nلەنێو گەوڕدا، لەگەڵ ئاژەڵدا، ژین بەسەر دەبا\nئەگەر کەسێکی دونیایی بم، دەتوانم بەبێ خوا ئیشی خۆم ڕایی بکەم، بەڵام کەم و زۆر هەر لە خۆم دەپرسم: لە کوێوە هاتووم و کە مردم بۆ کوێ دەڕۆم؟ لە چییەوە پەیدا بووم و دەچمەوە بۆ لای چی؟ دەشێت بڵێم: لە بوونێکی نادیارەوە هاتووم و دەچمەوە بۆ لای هەمان بوون. ئەو بوونە (خوا)ی پێ دەڵێن. بۆ ئەوەی خوا بێتە نێو دڵتەوە، دەبێت لە خودی خۆت بێیتە دەرەوە. باشە لە خوا بترسیت، باشترە خۆشت بوێت، بەڵام باشترین ئەوەیە، هەوڵ بدەیت خوا لە ناختدا بژی. دەڵێن: خوا خۆشەویستییە، یان خوا هۆشمەندییە، ڕاستییەکەی ئەوانە دووان لە تایبەتمەندییە هەرە گرنگەکانی خوان، بەڵام کرۆکی خوا، دەرکی پێ ناکرێت. ئینسان پێویستی بە خۆشەویستییە، وەلێ خۆشەویستیی ڕاستەقینە ئەوەیە کە بۆ بێخەوشێکی دەردەبڕێن، تاقە (بێخەوش)یش خوایە.\nبە ڕاست خوا لە ئاسمانە، یان لە ناخی ئینساندایە؟ هەم لە ئاسمانە و هەم لە ناخی ئینسانیشدا. لە ئاسماندایە بەو مانایەی لەنێو دونیایەکی بێسنووردایە، لە ناخی ئێنسانیشدایە، بەو مانایەی ڕۆحی بە ئینسان بەخشیوە و بریتییە لە کرۆکی ژیان، ئەوە بۆیە ئینسان هەم لە ناخی خۆیدا هەستی پێ دەکات و هەم لە تەواوی جیهانیشدا. هەموو زیندەوەرێک بە هۆی ڕۆحییەوە دەژی، ڕۆح ئیدی لە هەر زیندەوەرێکدا بێت، بەشێکە لە ڕۆحی خوا، ئاخر ڕۆح یەکێکە و سەرچاوەکەی خوایە. خوا کە باقییە، بۆچی خۆی تێکەڵ بە زیندەوەر دەکات کە فانییە؟ کەسێک دەتوانێت وەڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە کە ویستی خوا جێبەجێ بکات.\nئیمان ئەوەیە وا بیر بکەینەوە، هێزێکی نەبینراو هەیە، ئەم دونیایە بەڕێوە دەبات. مەسیحییەکان بەو هێزە دەڵێن: ڕۆح، باوک یان سەروەر، دونیای بینراویش کە هەمیشە لە گۆڕاندایە، سێبەری ئەو هێزەیە و وەک چۆن خوا ئەبەدییە، سێبەرەکەیشی ئەبەدییە. خوا کە لە دووانەی خۆشەویستی و هۆشمەندیدا چڕ دەبێتەوە، بوونێکی هێوری نامادییە. هیچ بەڵگەیەک شک دەبەیت کە بیسەلمێنێت خوا هەیە؟ جا من بۆ ئەوەی خۆری گەشت پیشان بدەم، پێویستم بە تیشکی مۆم دەبێت؟ ڕەنگە تۆ بیرت لە خوا نەکردبیتەوە، ئەگەرنا مەحاڵ بوو دەرک بە هەبوونی نەکەیت. وەک چۆن تا لە شتەکە نزیک نەبینەوە، هیچ لە بارەیەوە نازانین، خوایش ناناسین تا لێی نزیک نەبینەوە. بە ڕەوتاری چاک لە خوا نزیک دەبینەوە، تا ئیشی چاکتر بکەین، زیاتر خوا دەناسین، تا خوا زیاتر بناسین، خەڵکمان خۆشتر دەوێت.\n(خوا بە هاتوهاوار نادۆزینەوە، بە بێدەنگی دەیدۆزینەوە.) ئەگەر هەست بە هەبوونی خوا ناکەیت، خەڵکت خۆش بوێت و بێ خەم بە! دەشێت لە ناخی خۆتدا هەست بە بوونی خوا بکەیت، بەڵام وەک مەحاڵ وایە بە تەواوی لێی تێبگەیت، پێویستیش ناکات. پاسکاڵ ڕاستی کردووە کە گوتوویەتی: (بە عەقڵ نە لە خوا تێدەگەین، نە لە ڕۆح. دەرک بە هەموو ئەو شتانە دەکەین کە لە خۆمان جیان، کەچی دەرک بە ڕۆح ناکەین کە لە خۆمان جیا نییە.) خوا بە مووسای گوت: پێویستت بەوە نییە، ناوی من بزانیت، هێندەت بەسە بزانیت، هیچ شتێک بەبێ ویستی من نابزوێت. کە بە خوا بڵێین: ئەو، بەوە لە بەهای کەم دەکەینەوە، مەحاڵە بتوانین باسی خوا بکەین، ئاخر خوا لە وشەدا چڕ ناکرێتەوە. ڕۆسۆ دەڵێت: (ئەگەر خوا خۆیشی پیشان بدات، لادین بیانووی دیکە بۆ نکۆڵیکردن لە هەبوونی دەبینێتەوە.) ئەوانەی دەڵێن خوا نییە ڕاست دەکەن، ئاخر خوا بۆ ئەوانە نییە کە ڕووی لێ وەردەگێڕن، بۆ ئەوانە هەیە کە ڕووی تێ دەکەن و لێی نزیک دەبنەوە.\n(خوا خۆشەویستییە، ئەوی بڵێت: خوام خۆش دەوێت و برای خۆی خۆش نەوێت، درۆزنە، ئاخر ئەگەر برای خۆی کە ڕۆژانە دەیبینێت، خۆش نەوێت، چۆن خوای خۆش دەوێت کە نەیدیوە و نابینێت. با یەکتریمان خۆش بوێت، ئاخر خۆشەویستی لای خواوە هاتووە و تەنیا ئەوی ئەوانی دیکەی خۆش بوێت، خوا دەناسێت، ئاخر خوا لە خۆشەویستی بەولاوە هیچی تر نییە. خۆشویستنی خەڵک، لە سەرەتاوە دژوار دیارە، بەڵام هەموو شتێک لە سەرەتاوە هەتا فێری دەبین، هەر قورسە. خۆشویستنی ئەوانی دیکە هێندەیش سەخت نییە، هەر ئەوەی دەوێت، کۆسپەکانی بەردەم ڕەوتی چەمی خۆشەویستی تەخت بکەین.)(*)\nدەڵێن: پێویستە لە خوا بترسین! ئەوە ڕاست نییە، پێویستە خوامان خۆش بوێت، نەک لێی بترسین، ئاخر مەحاڵە یەکێکمان خۆش بوێت کە لێی دەترسین، ئاخر مەحاڵە لە خوا بترسین کە خۆشەویستییە. پێویستمان بەوە نییە لە خوا بترسین، پێویستمان بەوەیە لە ناخی خۆماندا دەرکی پێ بکەین، هەر کە دەرکمان بە هەبوونی خوا لە ناخی خۆماندا کرد، ئیدی لە هیچ ناترسین. دەڵێن: لە ڕۆژی پەسڵاندا، هەموومان داداگایی دەکرێین و خوا زۆربەمان سزا دەدات، ئەوە ڕاست نییە، خوایەک کە خۆشەویستییە کەس سزا نادات. یەک ئیمانی ڕاست و دروست هەیە کە دەڵێت: خودا خۆشەویستییە، خۆشەویستییش بێجگە لە خۆشەویستی هیچی دیکەی لێ چاوەڕێ ناکرێت.\nخۆشەویستی، ئینسان لەگەڵ خوا و لەگەڵ هەموو مەخلووقەکاندا یەک دەخات.\nبۆ ئەوەی ئەو خەڵکە هەموویان تۆیان خۆش بوێت، پێویستت بەوە نییە، یەکە یەکە بچیت بۆ لایان و ڕازییان بکەیت، پێویستت بەوەیە لە خوا کە خۆشەویستییە، نزیک ببیتەوە.\nئەوی دەڵێت: خوام خۆش دەوێت و خەڵکی خۆش ناوێت، خەڵک فریو دەدات، ئەوی دەڵێت: خەڵکم خۆش دەوێت و خوای خۆش ناوێت، خۆی فریو دەدات.\nوەک چۆن جەستە پێویستی بە خۆراکە و بەبێ خۆراک پەرێشان دەبێت، ڕۆحیش پێویستی بە خۆشەویستییە و بەبێ خۆشەویستی پەرێشان دەبێت.\nئەگەر بە چاوی ڕۆح سەیری دونیا بکەیت، هەموو شتێک جوان دەبینیت.\n(*) پەیامی یەکەمی یۆحەننا.


یەكەم لێدوانی وەزارەتی ناوخۆی عیراق لەسەر ڕفاندنی ژنە ئەڵمانییەكە – تۆڕی میدیایی خەڵک\n2020/07/21 - 4:00 PM\nبەڕێوەبەری ڕاگەیاندنی وەزارەتی ناوخۆی عیراق، تەئكید لەسەر ڕفاندنی ژنێكی ئەڵمانی دەكاتەوە لەسەرلەئێوارەی دوێنێ دوو شەممە، دوای ئەوەی لە نوسینگەكەی لە بەغدا هاتۆتەدەر.\nلیوا سەعد مەعن، بەڕێوەبەری ڕاگەیاندنی وەزارەتی ناوخۆی عیراق بە ئاژانسی دەنگوباسی ئەڵمانی (DBI)ی ڕاگەیاندووە:”بەردەوەامن لە گەڕان و پشكنین بۆ دۆزینەوەی چارەنوسی هیلا مۆیس ئەو ژنە ئەڵمانییەی ونبووە كە بەرنامەیەكی هونەری لە بەغدا بەڕێوەدەبرد بۆ پشتیوانی لە هونەرمەندە بچوك و لێهاتووەكان”.\nبە وتەی مەعن:”تائێستا هێزە ئەمنییەكان بەشوێن ئەو هاووڵاتییە ئەڵمانیەدا دەگەڕێن كە دوێنێ شەو لە یەكێك لە شەقامەكانی بەغدادا دیارنەما”.\nمەعن دەڵێت:”بایەخێكی ئەمنی گەورە هەیە و لەلایەن عوسمان غانمی وەزیری ناوخۆوە فەرمان بە هەموو هێزە ئەمنییەكان كراوە هەوڵەكانیان بۆ گەڕان بەشوێنیدا چڕبكەنەوە”.\nسەعد مەعن ڕایگەیاندووە كە هیلا هاوكارێكی خۆشەویستی ئەوانە و جێگەی ڕێزە لەلایەن هەموانەوە و كاری زۆری لەپێناو عیراقدا كردووە، بۆیە ئەركی سەرشانی ئەوانە بەشوێندا بگەڕێن و هێزە ئەمنییەكانیش لە شەوی ڕابردووەوە هەوڵەكانیان بەردەوامە.\nتەندروستی عیراق دواین زانیاری لەسەر ڤاكسینی كۆرۆنا ئاشكرادەكات


لیودمیلا کۆتلیارۆڤا: ئەردۆگان چۆن دەیەوێت گازی عێراق بگەیەنێتە یەکیەتی ئەوروپا لە کاتێکدا هێشتا هاوکاری پۆتین دەکات. – WTARIKURD\nliudmila kotlyarova – Berliner Zeitung\nپێش ئەوەی موستاشاری نەمساوی کارل نیهامر رۆژی یەک شەمە لەگەل پۆتیندا بەیەک بگەن، بە تەلەفون لەگەڵ رەجەب تەیب ئەردۆگان پێکەوە دووان. بەپێی ئەو بڵاوکراوەیەی کە لە ڤیناوە بڵاوکراوەتەوە،کانزلەر نیهامر داوای لە تورکیا کردوە، ئەوەی پێیدەکرێت بیکات لەپێناو ئاشتی نیوان رووسیاو ئۆکرانیادا. پێدەچیت ئەو دانوستانانەی کە لەئەستەموبڵ کراوە سەریان نەگرتبیت.\nئەردوگان لەتەلفونەکەدا دیسانەوە داوای لابردنی ڤیزەو، بەشداری گومرگی لەگەڵ یەکیتی ئەوروپادا کردووە، ئەردۆگان رایگەیاندووە کە بەشداری دەکات لە ناردنی وزەدا بۆ ئەوروپا، چ لە رۆژهەڵاتی دەریای سپی ناوەراستداو لە رۆژئاوایدا لەڕێگای توررکیاوە. ئەردوگان دەڵێت: کە تورکیا دەتوانێت لەم رێگەیەوە لەگەل نەمسادا کە بنکەی سەرەکی گەیاندنی گازە بەئەوروپا کاربکات.\nتورکیا دەیەوێت ببێتە بنکەی دابەشکردنی گاز لەکۆتایی مارسدا، رویتەرز نوسیویەتی کە ئیسرائیل و تورکیا هەوڵدەدەن کە بۆری ناردنی گاز دروستبکەن، لە کێڵگەکانی ئیسرائیل لەگەل لوبناندا و بەوپێیە ئیسرائیل گاز بداتە لوبنان و هەروەها ئەردەن و میسر. خاوەندارانی کێڵگەی گازەکە کە هەرسێ کۆمپانیاکانی وزەی ( شیڤرۆن و کۆمپانیای وزەی نیومیدی ئیسرائیلی و ریتشۆ ئۆیلەیە ) دەیانەویت کە بەرهەمەکەیان لە 12 ملیارەوە بگەیەنینە 21 ملیار متر سێجا.\nتورکیا ساڵانە 60 ملیار مەتر سێجا گاز هاوردەدەکات، بەشی زۆری ئەم گازە لە رووسیاو ئازەربایجان و ئیران و قەتەرو وڵاتە یەکگرتوەکانەوە بووە، ئێستا ئەنقەرە دەڵێت: لەماوەی چوارساڵی رابردوودا ئەو رێژەیەی لە رووسیاوە هێناومانە کەممان کردوەتە بۆ %40 ڕیژەکە.\nیەکیەتی ئەوروپا لەساڵی 2020دا 155 ملیار مەتر سێجا گازی لە روسیاوە هیناوە، ئەمە نزیکەی لە %40 ئەو گازەیەکە بەکاری دەهێنێت. لە کۆتای ئەم مانگی سێیەدا رۆژنامەی Business Insider بڵاوی کردەوە کە لە بنکەی (( Konrad-Adenauer-Stiftung (KAS). تورکیاوە، هەواڵێکی پێگەیشتوە، کە پێش هێرش و شەری ئۆکرانیا، ئەردوگان دەستی کردوە بە وت وێژکردن لەگەڵ عیراقدا بۆ کارێکی سەرکەوتوو کە دەسکەوتێکی باشی تێدایە کە ناردنی گازە بۆ ئەوروپا.\nنیلس لانج لێکۆڵەر لە گازی تورکیا، لە رۆژنامەی بەرلینە تسایتۆنگدا نوسیویەتی، مەرجەکانی هێنانی گازی ئێراق ئامادەیە، بۆری گاز لە پارێزگای شیرناقەوە ئامادەیەو تا سنوری ئێراق درێژ دەببێتەوە، ئەم بۆریانە لە توانایدایە نزیکەی 16 ملیار مەتر سێجا گاز لەساڵێکدا بنێرێتە دەرەوە.\nرۆیتەرز دەڵێت: گفتوگۆی نێوان ئەنقەرەو بەغدا بووە هۆی تووڕەکردنی ئێران، ئەمە وایکرد ئێران لە 13 مارسدا بە ساروخ هێرش بکاتە سەر هەولێری پایتەختی هەرێمی کوردی.\nلیکۆڵەر نیلس لانج دەڵێت: ئێران ئەم کارەی بەدڵنیەو دەیەوێت رێگری لەم کارە بکات، گرێبەستی گازی نێوان تورکیاو ئیران ساڵی 2026 کۆتای دێت. لانج دەڵێت: لەسەر ئەردۆگان پێویستە کە چۆک بە بەغدا دابدات و وازبهێنێت لە رێگریکردن لە گرێبەستەکانی هەرێمی کوردی، لەگەڵ ولاتانیتردا بۆ ئەم کارە پیویستی بە هاوکاری وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا هەیە تا ئێراق رازیبکات. بێگومان بۆ ماوەیەکی زۆرە هێنانی گازی عێراق هەرزانتر دەبێت لە هێنانی Leviathan لیفیسهان، بە وتەی لانج دەکرێت کەگازی ئیسرائیلیش ببێتە بەشێک لە بۆری گازی،TANAP بەرەو ئەوروپا گەر زیاتر دەرهێنرا بەپێی سیاسەتی رۆژ. بەم کارەش تورکیا دەتوانێت خۆی بکاتە خاوەن وزە، نەک پردی گەیاندنی وزە بە ئەوروپا. لەگەڵ ئەوەشدا کە تورکیا هێنانی گازی لە رووسیاوە کەمکردووە، هێشتا پشت بە گازو نەوت و تەنانەت خەڵوزی رووسیا دەبەستێت، پشت بەستنی ئەنکەرە بە رووسیا لەسیاسەتی وزەدا، پێدەچێت سیاسەتێکی جێگیربێت. لانج دەڵێت: پێناچێت لەسەردەمی ئەردۆگاندا ئەم سیاسەتە گۆرانی بەسەردابێت.\nنیهامر چووە مۆسکۆ و لەگەڵ پۆتیندا چاوپێکەوتنی کرد بۆ دروستکردنی پرد، ئەنقەرەش نایەوێت پردەکەی نێوان خۆی و رووسیا بسوتێنێت، تورکیا نەچووە بەرەی سزاکانی ئەمریکاو ئەوروپا کە بەسەر رووسیادا سەپاندیان، تەنها بەشداری سزاکانی نەتەوە یەکگرتوەکانی کرت. لانجی وتی ئەنقەرە پێیوایە ئەو سزایانەی سەر رووسیا هیچ بەرهەمێکی نابێت. تورکیا پێیوایە کە شەڕی ئۆکرانیا هۆکاریی بەرزبوونەوەی نرخی وزەو دابەزینی نرخی لیرەو هەڵاوسانی لە 61 % تورکیایە. ئێستا زەیتی گووڵە بەرۆژە کە لە رووسیاوە دەیهێنا نرخەکەی وەک گەنم بەرزبۆتەوە. بەهۆی سزاکانی رۆژئاواوە هێڵی فرۆکەوانی رووسیا هاتن و چوونیان کەمکردۆتەوە بۆ تورکیا، بەم هۆیەوە هاتنی گەشتیار بۆ تورکیا نەماوە، لەساڵی پێشوودا نزیکەی 4.7 ملێۆن رووسی گەشتیان بۆ تورکیا کردووە، ئەم ژمارەیە لە هی هەموو ولاتان زیاترە.\nتورکیا نایەوێت ئەوانە لەدەست بدات، ئێستا تورکیا لە ئەنتالیاوە هێڵێکی ئاسمانی تایبەتی خستۆتە کار تەنها بۆ گەشتیارانی رووسیا، رۆژنامەی سەباحی تورکی دەڵێت: دەسەڵات و وەزارەتی گەشتوگوزار دەیانەوێت کە هێڵەکانی فرۆکەوانی هاوکاری بکەن، بە پێدانی قەرزێکی 300 ملیون دۆلاری تا خەتەکانیان بخەنەوە کارو هەڵفرن بۆ رووسیا بۆ هێنانی گەشتیار. ئەم هێڵانە زیان بەرووسیا ناگەیەنێت، بۆیە تورکیا دەیەوێت بیانهێڵێتەوە لەخزمەتی خۆیدا.\nرۆژنامەی میلیەت رۆژی دوو شەمە نوسیویەتی گەربێتوو کۆنگریسی ئەمریکی رازی نەبێت بەفرۆشتنی 40 فرۆکەیF16 لەجۆری 70 بە تورکیا، ئەوا ئەنقەرە رەفزی کرینی فرۆکەی شەرکەری رووسی مۆدیلی SU-57 ناکات. وە نوسیویەتی/ تورکیا دەیەوێت کە 80 فرۆکەی تازەی مۆدیلی ئێف 16 لە واشنتۆن بکڕێت.\nلە مانگی حەوتی، 2019 ئەردۆگان دژە سارووخی S-400 لە مۆسکۆ کڕی بەنرخی 2.5 ملیار دۆلاری ئەمریکی، ئەمە بوە هۆی تورەکردنی ئەمریکیەکان و رەفزیان کردنەوەی فرۆشتنی 5 فرۆکەی شەڕکەری F-35 بەو وڵاتە.\nلە 10 مارسدا، ئەردوگان داوای لەسەرۆکی ئەمریکی بایدن کرد، ئەو سزا نادادپەروەرانەی لەسەریان داناوە لابەرن،کە دژی پیشەسازی سەربازی تورکیان،رەنگبیت بایدن دژی لابردنیان نەبێت، بەڵام کۆنگریسی ئەمریکی ئامادەنیە لایانبەرێت ،\nلە ئۆکتۆبەری 2021دا سەرۆکی پیشەسازی سەربازی تورکیا ئیسماعیل دەمیر وتی: تورکیا دژ نیە بە کڕینی SU-35 وە SU-57 ، رووسی وەک جێگرەوەیەک بۆ هەڵۆکانی ئەمریکا. رەنگبێت ئەم کڕینە راست نەبێت، تورکیا دەتوانێت لەباتی ئەوەی فرۆکەی رووسی بکرێت، فرۆکەی بەریتانی و فەرەنسی بکرێت. بەلام ئەمە دەکات بۆ دروستکردنی پاڵەپەستۆ لە سەر ئەمریکا تا پێی بفرۆشێت.\nلەگەل ئەوەشدا تورکیا ئامادەنیە کە ئەو بنکەی دژە فرۆکە ئێس 400 رووسیانە بداتە ئۆکرانیا، بۆ لابردنی سزاکانی سەریی ئەم رێگە چارەیە ئەمریکا خستیە بەردەمی،بەڵام تورکیا دەڵێت: هیچ گفتوگۆیەک دەربارەی ئەوە ناکرێت، تورکیا خۆی رێگەی خۆی دیاری دەکات!