Taalgenoat en taalgeniet\nartikels Taalgenoat en taalgeniet\n(rubryk yn Friesch Dagblad 1998-2000)\n- Frysk(prat)en frij? (21-02-98)\n- De iene taal is gelikenser as de oare (14-03-98)\n- We h� hier altyd Nederlans sproken, e n su mut ut blive oek! (04-04-98)\n- "gewoan" oanpasse of "stoef" Frysk trochprate (25-04-98)\n- Frysk praten �nfatsoenlik? (16-05-98)\n- Taalhabitus: macht fan de gewoante (06-06-98)\n- Praten is �nderhanneljen (27-06-98)\n- It Frysk is ek "matrikstaal" (18-07-98)\n- Nij taalbelied: oanpassing bij it Frysk heart (08-08-98)\n- Ald taalbelied: arrog�nsje fan de macht (29-08-98)\n- Sprutsen geef Frysk net altiten "gaaf" (19-09-98)\n- Stedfrysk is net Frysk en net bryk (10-10-98)\n- Algemien Beskaafd Frysk en Strjittefrysk (31-10-98)\n- Prate jo NOCH ......? (21-11-98)\n- De berte fan in taal (12-12-98)\n- De berte fan it Frysk (09-01-99)\n- Diglossia is gjin twataligens (30-01-99)\n- Twa kanten fan de sosjale medalje:prestiizje en solidariteit (27-02-99)\n- Frysk imago is 'solidariteit' (13-03-99)\n- Hoeno, it Frysk in moaie taal? (10-04-99)\n- Rivella of it omgean mei Fryske identiteit (08-05-99)\n- Fryske identiteit is mear as taal (29-05-99)\n- Oansprekfoarmen fan macht en solidariteit (19-06-99)\n- Fryske en Stedske oansprekfoarmen (10-07-99)\n- Doocht 'jo' wol? (31-07-99)\n- It nije oansprekken (21-08-99)\n- De (taal)striid fan de seksen (11-09-99)\n- Taal is in kleure bril (02-10-99)\n- Kleure taalgebr�k (23-10-99)\n- Misferstannen oer taal en dialekt (13-11-99)\n- Taal ferWURDet religy (04-12-99)\n- Frysk(prat)en frijer (08-01-2000)\nFrysk(prat)en frij? (21-02-98)\nIn earste stikje yn in rige fan in nije skriuwer freget altiten om in ferklearring foar�f: wat kant giet it �t? Dizze earste �flevering fan myn h�n iepenet dan ek mei in koarte omskriuwing fan wat it aard fan myn stikjes w�ze sil. Myn ynfalshoeke is dy fan de taalsosjology. Dizze tak fan sport lit him koartwei beskriuwe as it sjen nei it plak fan taal yn de maatskippij. It giet oer hoe't minsken omgeane mei taal, dus mear oer harren taalgedrach as oer harren taal op himsels. It hat earder te krijen mei maatskiplike regels foar dat gedrach as mei allerhanne 'geve' of 'minne' wurden dy't yn in taal sitte kinne. Foar �s eigen situaasje sil it faakris gean oer de fraach ynhoefier't Fryskpraten frij is. Taal wurdt yn dizze "sosjale taalkunde" as in maatskiplik ynstrumint sjoen om in boadskip tusken twa minsken mei oer te bringen; in middel foar kommunikaasje, mar net in neutraal middel.\nSljuchtweihinne kin kommunikaasje werj�n wurde mei in Stoerder dy't in Boadskip - yn wurden fan in bepaalde taal - �tstjoert nei in Untfanger. D�rmei is de taal as boadskipdrager tusken de Stjoerder en de Untfanger pleatst; taal stiet net op himsels mar is �fhinklik fan sawol de Stjoerder as fan de Untfanger. Sij kinne ta ferskillende taalgroepen hearre dy't maatskiplik net likefolle yn te bringen hawwe. Ek de situaasje kin ynfloed �toefenje op hoe't se inoar oansprekke of hokker taal keazen wurdt. Yn de measte gefallen sille �nbekende folwoeksenen yn in formele situaasje inoar mei 'jo' oansprekke. As immen d�rfoaroer yn sa'n gefal doket, kin dat as in net-winske yntimiteit oanfield wurde. Foar alles liket oars de regel te kommen dat beide dielnimmers inoar yn deselde taal oansprekke moatte. It h�ldt yn dat taalgedrach net frij is; men kin net samar alles sizze en moat allegeduerigen rekkenje mei hoe't de oar der op re�gearje kin. Der besteane koartsein allerhanne maatskiplike regels foar it taalferkear d�r't men jin oan h�lde moat om sosjaal net te fer�ngelokjen.\nIt is oan de iene kant fansels aardich om te sjen hoe't bepaalde regels foar taalgedrach no funksjonearje, mar it is faaks noch nijsgjirriger om �t te finen hoe't dy yn it ferline ta st�n kommen binne. W�r komt it bygelyks wei dat it dookjen fan in �nbekende gauris as plat oanfield wurdt? W�rom wurdt it �nfatsoenlik f�n as immen Frysk werompraat as er troch in oar yn it Nederl�nsk oansprutsen wurdt en oarsom net? Fryskpraten is net frij. It fiert �nder oaren nei de fraach wa't de taalgedrachsregels f�ststelt. Hawwe yndividu�n dy macht of kinne inkeld sosjale groepen soks bepale? Giet it om in ferskil yn maatskiplike posysje tusken Stjoerder en Untfanger, dy't him uterje kin yn it dookjen tsjin de legere en it jookjen tsjin de hegere, of giet it om in machtsferh�lding tusken de oanbelangjende taalgroepen dy't makket dat ek in Frysktalige learaar in Nederl�nsktalige learling yn it Nederl�nsk oansprekt?\nN�st it sjen nei de no- en doetiidske regels foar it taalferkear mei fansels in foar�tsjen nei mooglike feroaringen yn de regels net �ntbrekke. Besjoen sil wurde hoe't in oerheid mar ek yndividu�n in taalbelied fiere kinne dy't it Frysk praten frijer meitsje kin. Dy kant giet it �t.\nDe iene taal is gelikenser as de oare (14-03-98)\nYn it ferneamde boek 'Animal Farm' fan George Orwell komme de bekende wurden foar dat "guon gelikenser binne as oaren". De bazige bargen besykje mei dy wurden te rjuchtfeardigjen w�rom't sij bij eintsjebesl�t mear rjuchten hawwe as oare bisten, ek al wie �fpraat dat elk nei de machtsoername gelikens w�ze soe. Yn dizze taalrubryk meitsje ik de ferliking mei talen. Nei in wetlike lykberjuchtiging kinne twa talen faaks yn prinsipe gelikense rjuchten krigen hawwe, mar yn de praktyk bliuwt de iene, dominante, taal noch hieltiten gelikenser as de oare, de minderheidstaal.\nOp 1 maart l�stlyn is it Europeesk H�nf�st foar Regionale of Minderheidstalen ek foar Nederl�n yn wurking gongen. Men soe sizze dat yn de "Minskebuorkerij" fan Frysl�n it Frysk en it Nederl�nsk eins min ofte mear gelikense rjuchten krigen hawwe. Mar w�rom wurdt it dan �nfatsoenlik f�n as immen Frysk werompraat as er troch in oar yn it Nederl�nsk oansprutsen wurdt en oarsom net? De taalgedrachsregels foar sprekkers fan it Frysk binne net deselde as dy foar de sprekkers fan it Nederl�nsk. W�r sit him dat yn: komt dat troch de maatskiplike status fan dy Nederl�nsktalige yndividuen of sit him dat mear yn de macht fan de Nederl�nske taalgroep as gehiel?\nIen antwurd wurdt j�n troch de Welske taalsosjolooch Glyn Williams. Hij seit dat men in taalgroep ek as in sosjale groep sjen moat en dat sosjale groepen in �ngelikense macht besitte. In Frysktalige dokter sil in Nederl�nsktalige pasjint - likefolle de maatskiplike status - yn it Nederl�nsk oansprekke: de dokter past him oan, omdat de pasjint bij de sosjaal machtiger taalgroep heart.\nDat ferskil yn macht tusken de twa taalgroepen is net fan de iene op de oare dei �ntstien. It mei �t de Fryske skiednis d�dlik w�ze dat de macht fan de Frysktaligen as taalgroep der yn de l�ste 500 jier net grutter op wurden is. S�nt de Midsieuwen is de oanw�zichheid en macht fan net-Frysktaligen yn Frysl�n net mear fuort te tinken. Benammen troch hannels- en bestjoerlike kontakten mei Holl�n moast it Frysk al yn de sechtjinde ieu romte foar it Holl�nske Stedsk ynskikke yn de grutte st�den yn Frysl�n. It Frysk sakke �f ta 'Boerefrysk' doe't Holl�n de oermachtige posysje yn Republyk beklaaide. Yn de l�ste twa ieuwen hienen de Nederl�nsktaligen "het Rijk alleen". Ut dy machtsposysje wei koe dy groep in struktuer foar bestjoer, �nderwiis mar ek it fierdere maatskiplike libben opsette dy't oant yn dizze tiid trochwurket. De maatskiplike struktuer joech fuortdaliks ek struktuer oan it taalgedrach. Nederl�nsk prate wurdt sa �ngemurken stipe troch in systeem dat troch de ieuwen hinne opboud is.\nDat systeem jout �nder oaren oan dat immen fan de minmachtige sosjale groep him yn taal oanpast bij de machtige sosjale groep. Frysk prate tsjin in net-Frysktalige giet tsjin dat maatskiplik systeem yn en wurdt d�rom gau as "�nfatsoenlik" sjoen. It Frysk mei dan de l�ste desennia wetlik g�ns in ein foar�tbuorke w�ze, mar it Nederl�nsk bliuwt op it maatskiplike flak noch altiten aardich wat gelikenser as it Frysk.\nWe h� hier altyd Nederlans sproken, en su mut ut blive oek! (04-04-98)\nYn de foargeande taalgenoat en taalgeniet wie ik ta de konkl�zje kommen dat it Frysk maatskiplik net gelikens oan it Nederl�nsk wie, omdat de Nederl�nsktaligen as sosjale groep machtiger binne. De maatskiplike struktuer dy't dyen troch de ieuwen yn Nederl�n opboud hawwe, hat fuortdaliks ek in normative struktuer oan it taalgedrach j�n. Mei dy oantsjutting "normative struktuer" bin ik ryklik koart om 'e hoeke gongen. Sadwaande dat ik d�r no noch wat djipper op yngean wol.\nNormatyf hat te krijen mei noarmen; regels dy't oanjouwe wat neffens in bepaalde groep al of net heart. Minsken hawwe ferlet fan f�stichheid oer hoe't se har h�lde en drage moatte. Se moatte har ergens op rjuchtsje kinne, oars wurde se �nwis. Fan jongs�f oan wurdt �s ynprinte wat fan �s ferwachte wurdt, troch �lden, maten, leararen, freonen, ensfh. Yn it begjin kin men noch wol ris bewust it idee hawwe w�rom't bepaald gedrach wol of net heart, mar op in stuit wurdt dat gedrach automatysk dien, like �ngemurken as bijgelyks rinnen.\nIn normative struktuer liket wol wat op in park. Foardat der paden leinen, hie men de frijheid om alle kanten �t te rinnen. Mar as ienkear de paden it kreas meande gers strak trochkruse, giet der fan it padestelsel in twang �t om sa en net oars troch it park te gean: ferbean om op it gers te rinnen.\nLyksa koenen yn de foarige ieu in bestjoers- en �nderwiisstelsel opboud wurde, dy't in stevige �ndergr�n oan de him �ntwikkeljende Nederl�nske standerttaal joegen. Alle Nederlanners, ek de Friezen, krigen d�rmei in Nederl�nsktalich "padestelsel" yn de holle printe. Fan dat stelsel �fwike soe ynh�lde dat men op it gers komme soe en d�rmei oanjaan dat men net wist hoe't it hearde.\nDy Nederl�nske normative struktuer wie yn de njoggentjinde ieu sa goed as �nbedrige en �nbestriden. De Fryske beweging beg�n earst yn de tweintichste in eigen, Frysk paad te sykjen. Ek it Frysk moast syn plak hawwe yn it �nderwiis, it bestjoer, de rjuchtbank, de tsjerke en neam mar op. Omdat d�r al sljuchte paden leinen, waard sok dwaan lykwols as it ferw�ldzjen fan it gers en dus de besteande noarmen sjoen. Kommissaris fan de Keninginne Van Harinxma thoe Slooten soe net al te lang foar de oarloch noch in Fryskpratend Steatelid �fhammere hawwe mei de wurden: "We h� hier altyd Nederlans sproken, en su mut ut blive oek!"\nIt monopoly foar it Nederl�nsk (of beskaafd Stedsk) taalgedrach yn formele fermiddens is nei de oarloch oer. Dochs is, ek no't der min ofte mear in beskaafd Standertfrysk bestiet, it Nederl�nsk de foarsprong fan syn as earste oanleine padestelsel noch lang net kwyt. De normative struktuer is der noch altiten, ek yn it 'Fries' Museum. Yn dizze liberale tiid is it faak wol tastien - as jo miene dat sa nedich dwaan te moatten - om op it gers te kommen, mar eins is it wol sa fatsoenlik en beskaafd om op de earder baande paden te bliuwen: sa heart it!\n"gewoan" oanpasse of " stoef" Frysk trochprate (25-04-98)\nYn de eardere �fleveringen fan taalgenoat en taalgeniet haw ik it benammen h�n oer wat de ynfloed fan de maatskippij as gehiel wie op it taalgedrach. As dy maatskiplike struktuer yn in twatalige mienskip allinnich de tsjinst �tmeitsje soe, hearde mar ien taal - dy fan de machtichste groep - yn formele fermiddens as bestjoer en �nderwiis br�kt te wurden. De oare taal - dy fan de swakkere taalgroep - mocht dan inkeld en allinnich mar b�ten dy offisjele fermiddens praat wurde. Yn sa'n gefal soe de troch de dominante sosjale groep opboude normative struktuer it taalgedrach hielendal foarskriuwe.\nDer binne lykwols ek oare as dizze fan b�ten de petearsituaasje kommende ynfloeden. De "grutte" (makro) maatskiplike kr�ften wurde foar in part tsjinwurke, mar foar in part ek fersterke troch "lytse" (mikro) kr�ften dy't �tgeane fan de yndividu�n dy't bij it petear oanw�zich binne. It taalgedrach wurdt sa besjoen net op it foarste plak �t de maatskippij as gehiel wei bepaald, mar troch de identiteiten fan twa of mear yndividuen. Ien fan dy lytse kr�ften skriuwt de regel foar dat de sprekker him oanpast bij de taalidentiteit fan de oansprutsen persoan(en), dat sij ien en deselde taal yn itselde petear br�ke. Wij sjogge yn dizze �flevering nei dy mikro-kr�ft.\nDe Britske sosjaalpsycholooch Howard Giles hat de taalgedrachsregels foar in dialooch gearfette yn syn model foar 'akkommodaasje' (oanpassing) yn taalgebr�k. Hij giet der fan �t dat in sprekker him safolle mooglik oanpasse sil bij de oansprutsen persoan as de sprekker de ynh�ld fan it boadskip d�dlik oerkomme litte wol en hijsels posityf oankomme wol. Hij kiest foar de taal fan de oar. As in sprekker d�rfoaroer syn taalidentiteit klam jaan wol, wurdt krekt de foarm fan it boadskip foarop setten. De sprekker past him yn sa'n gefal net yn taal bij de oansprutsen persoan oan, mar kiest foar syn eigen taal. Sok taalgedrach sil bij de oansprutsen persoan negatyf oankomme. De noarm is dat jo je "gewoan" oanpasse. Sanet, dan prate jo "stoef" jo eigen taal troch.\nNet alle minsken yn in taalmienskip binne bij steat om in taal te kiezen, dat kinne - logyskerwize - inkeld twataligen, dus yn Frysl�n meast Frysktaligen fan-h�s-�t. As it taalgedrach inkeld neffens it prinsipe fan de akkommodaasje �tfierd wurde soe, prate twataligen Frysk tsjin Frysktaligen en Nederl�nsk tsjin Nederl�nsktaligen, sawol yn formele as yn ynformele fermiddens. Wij witte allegear dat dy patroantsjes yndie foarkomme yn Frysl�n: Frysk prate oan it loket op it gemeenteh�s mei in Frysktalige amtner en Nederl�nsk mei de Nederl�nsktalige buorman. Sawol it Frysk praten tsjin in Nederl�nsktalige amtner oarekant loket as in Nederl�nsktalige buorman oarekant hage kin as stoef Frysk trochpraten oankomme.\nDer wurdt sa yn it algemien yn de praktyk lykwols minder Frysk praten as neffens dit akkommodaasjeprinsipe ferwachte wurde mei, hielendal yn de gruttere st�den fan Frysl�n. Oan de iene kant wurket de lytse kr�ft fan akkommodaasje de grutte kr�ften yn de formele fermiddens wol tsjin. Oan de oare kant fersterket it akkommodaasjeprinsipe dy grutte kr�ften lykwols krekt, omdat Frysktaligen �nbekenden gau as Nederl�nsktalich ynskatte, krekt yn formele fermiddens. En yn dy formele fermiddens prate Frysktaligen dan meast wer Nederl�nsk..... Of soenen de grutte kr�ften fan de maatskiplike struktuer dan dochs wer earder de tsjinst �tmeitsje?\nFrysk praten �nfatsoenlik? (16-05-98)\nYn de foargeande Taalgenoat en taalgeniet gong it oer de takenning "stoef" oan Frysk trochpraten tsjin Nederl�nsktaligen. Ik wol d�r no de be�ardieling fan it Frysk op himsels noch oan taheakje. Guon tinke dat it "�nfatsoen" net allinnich yn it Fryskpraten tsjin oarstaligen sit, mar ek yn it Frysk praten sels. D�rmei komme wy op in nij aspekt foar it bepalen fan de taalgedrachsregel: de taal as drager fan sosjale eigenskippen. De taalfari�teit s�get om samar te sizzen de skaaimerken op fan de sosjale groep dy't dy fari�teit praat. Taal en (de sosjale posysje fan de) sprekkers binne oan inoar keppele. It 'Leewarders' mar ek it Stedsk fan oare Fryske st�den wurdt faak as "plat" en "grappich", mar tagelyk ek as "fertroud" omskreaun. Om dy reden soe it stedsdialekt net b�ten de eigen kunder�nte br�kt wurde kinne. Is ek it Frysk praten tsjin �nbekenden �nfatsoenlik?\nOm dat nei te gean haw ik al wer wat jierren lyn twa dialoochjes fan twa deselde persoanen op de b�n f�stlein. De iene persoan frege oan de oare om him - in �nbekende op de dyk - it paad te wizen. De oansprutsen persoan die dat d�rnei ek d�dlik. It iene twapetear is yn it Frysk, it oare yn it Nederl�nsk. Beide opnommen twapetearen binne foar earstejiers pab�-studinten fan alle pab�'s yn Frysl�n �fspile. Op in frageformulier moasten dyen op in skoarelist oanjaan wat se fan de paadwizer f�nen: hoe (�n)fatsoenlik, (�n)beskaafd, (�n)saaklik, dom/yntelligint, ensafuorthinne is dizze persoan? De iennichste gr�n dy't ta in ferskil yn be�ardieling liede koe, wie de sprutsen taal, om't alle oare �nderdielen lykas de stimkleur en it ferteltempo itselde wienen.\nDe �tslach wie dat der hoegenamt gjin ferskil makke waard tusken de paadwizer yn de Fryskpratende en de Nederl�nskpratende rol op de neamde eigenskippen. Dat dienen de Frysktalige studinten net, mar ek de Nederl�nsktaligen net, likefolle at dyen no hjir wei of fan b�ten Frysl�n kamen. As der noch op oare persoanlike eigenskippen in ferskil makke waard, dan wie dat yn it foardiel fan de Fryskpratende paadwizer. Dy waard �nder oaren 'nofliker yn de omgong' achte. De maatskiplike posysje fan de Fryskprater waard oars wol as leger as de Nederl�nskprater sjoen.\nMyn konkl�zje wie dat it Frysk net negativer, op guon eigenskippen sels positiver as it Nederl�nsk be�ardiele waard, ek al steane de Frysktaligen trochinoar (wat) leger op de maatskiplike ljedder as de Nederl�nsktaligen. De Frysktaligen foarmje yn Frysl�n yn alle gefallen net sa'n �tsprutsen lege sosjale groep as bijgelyks de sprekkers fan it Leewarders yn Ljouwert dat it Frysk as in "platte" taal oanfield wurdt. De sosjale eigenskippen fan it Frysk sels lykje d�rom hoegenamt gjin rol te spyljen bij de taalgedrachsregel foar it al of net kiezen foar it Frysk tsjin in �nbekende.\nIs dan dochs it Fryskpraten tsjin oarstaligen fierhinne de wichtichste reden om it br�ken fan it Frysk �nfatsoenlik te achtsjen? Yn itselde �ndersyk haw ik tagelyk ek noch in tredde dialooch - wer troch deselde persoanen - ynsprekke litten op de b�n: de paadwizer jout no in Frysk antwurd op in Nederl�nske fraach. Alle studinten stroffelen oer dat "stoef" Frysk taalgedrach: se joegen de �fwikende Fryskpratende paadwizer in legere be�ardieling as dyselde paadwizer doe't er him mei in Frysk antwurd op in Fryske fraach wol oanpaste bij de fragesteller. De "stoef" trochpratende paadwizer wie �nder oaren minder 'fatsoenlik' en minder 'beskaafd'.\nDizze �tslach is in bef�stiging fan it model foar akkommodaasje (oanpassing): Frysktaligen prate mei bekende �n �nbekende Frysktaligen Frysk; s� Frysk prate is neat �nfatsoenliks oan.\nTaalhabitus: macht fan de gewoante (06-06-98)\nOan no ta haw ik yn elke taalrybryk los in pear faktoaren oanstipt dy't ynfloed hawwe op it (taal)gedrach: �ngelikense ferh�ldingen yn macht, gedrachsnoarmen en de oanpassing fan it taalgedrach bij de oar syn taalidentiteit. De Fr�nske sosjolooch Pierre Bourdieu hat dy faktoaren mei inoar ferb�n. Syn begripen �merk�, 'kaptaal' en �habitus� heakje yn op de ferbining tusken de maatskiplike (taal)ferh�ldingen en it (taal)gedrach tusken persoanen.\nIn 'merk' is neffens Bourdieu it plak d�r�t yndividu�n fia konkurrinsje en kompetysje dwaande binne om har eigen posysje te ferbetterjen of om der yn alle gefallen net op achter�t te gean. De feardigens fan minsken om oan dy kompetysje mei te dwaan, hinget �f fan it maatskiplik �kaptaal� dat se ynbringe kinne. It giet d�rby net inkeld om it suver ekonomysk begryp 'kaptaal' yn de foarm fan jild of oar besit, mar �nder oaren ek om kultureel kaptaal (kennis, feardichheden, diploma's) en symboalysk kaptaal (oansjen, eare en status). Sa smyt it lid w�zen fan in maatskiplik machtiger groep g�ns 'kaptaal' op.\nIn Nederl�nsktalige boargemaster hat net allinnich op gr�n fan syn sosjale posysje, mar benammen troch syn taalgroepslidmaatskip in grut kaptaal op de 'taalmerk' opboud. Hij kin d�rtroch bijgelyks bij it �flizzen fan de ynstallaasjebelofte yn de gemeenteried makliker de taal bepale as in Frysktalich riedslid.\nIt begryp �habitus�, r�chwei oer te setten mei 'gewoante', stiet foar de oanstriid om op dingen te re�gearjen. Dy oanstriid soarget foar gedrach dat �wenstich� is foar in persoan. Dy is streekrjocht ferb�n mei immen syn �nderfiningen as bern. Dy �nderfiningen binne om samar te sizzen ynprinte en ta in twadde natuer wurden. D�ryn sitte ek de sosjale posysje fan de �lden en dy harren idee�n oer de maatskiplike taalferh�ldingen bebakt, bijgelyks dat it Nederl�nsk maatskiplik "gelikenser" is as it Frysk. De habitus jout in praktysk h�ldf�st - in 'padestelsel' - foar hoe te hanneljen en te re�gearjen yn it libben fan al den dei.\nDe Frysktaligen is as leden fan in sosjale minderheidsgroep troch de �ngelikense taalmacht fan jongs �f oan ynprinte wurden om harren oan te passen by de Nederl�nsktaligen. It is foar in grut part fanselssprekkend en ta in �nbewust automatisme wurden: "gewoan" oanpasse en net "stoef" Frysk trochprate. Itselde jildt oars ek foar it oanpassen bij Frysktaligen. It makket dat men jin net foar elk nij gefal �ffreegje hoecht, hokker taal at keazen wurde moat: de automatyske piloat - de taalhabitus - hat dat oernommen. Ynprinte �nderfining �t it ferline beskiedt sadwaande foar in grut part it taalgedrach fan hjoed.\nOm op de taalmerk �winst� te heljen �t in kontakt mei in oar, wite meartaligen wannear�t se foar de iene ynstee fan de oare taal "kieze" moatte. It oansluting sykjen by de taalidentiteit fan de oansprutsen persoan sil in (�nbewuste) strategy w�ze om in petear sa foardielich mooglik ferrinne te litten. Sa besjoen is de kar foar it Nederl�nsk tsjinoer net-Frysktalige persoanen faak goed-begrepen eigenbelang; macht fan in earder oanlearde minsklike gewoante.\nPraten is �nderhanneljen (27-06-98)\nDe l�ste kear haw ik wat ferteld oer de idee�n fan Pierre Bourdieu oer taalgedrach yn it algemien sa't dat yn de maatskippij as gehiel te sjen is. De macht fan de gewoante - de 'taalhabitus' - jout in persoan yn wat foar him wenstich en normaal taalgedrach is. Dy gewoante is it resultaat fan in �nderhanneling op de 'taalmerk' op maatskiplik nivo. Yn Frysl�n hawwe wij d�r de gewoante fan Frysktaligen oan oerholden dat dyen har yn har taalgedrach ornaris s�nder erch oanpasse bij Nederl�nsktaligen. De Amerikaanske sosjaal-psycholooch Carol Scotton sjocht krekt mear nei it mei opsetsin kiezen foar in taal op persoanlik nivo. It al of net oerstappen op in oare taal yn in petear tusken twa of mear minsken wurdt troch har as �nderhanneljen sjoen.\nHar model is boud op it neikommende �nderhannelingsprinsipe. Dielnimmers oan in petear hawwe ferskate rjochten en plichten foarinoar oer. It kiezen foar in beskate taal wurdt besk�ge as �nderhanneljen oer of it presintearjen fan de rjochten en plichten fan de sprekkers fan wjerskanten. Der is lykwicht tusken beide sprekkers at se inoar erkenne yn inoars rjuchten en sels net yn har eigen plichten tekoart sjitte.\nBijgelyks, in �ldere wurdt gewoanwei troch in jongere mei 'jo' oansprutsen en de �ldere doket de jongere. De maatskiplike noarm skriuwt sok oansprekgedrach tusken minsken fan ferskillende leeftiden foar. As der net fan dy noarm �fwykt wurdt, is der sprake fan ferwachte en wenstich gedrach. As in jongere it lykwols net iens is mei de besteande ferh�lding, dan kin dy bijgelyks de oar ek dookje. It is in oanbod yn de �nderhanneling om him net langer as jongere te sjen. Dat oanbod kin troch de �ldere oannommen mar ek �fslein wurde. Dy jongere wol mei it oanbod in nije ferh�lding yn rjochten en plichten berikke en wykt d�rom mei opsetsin �f fan de noarm.\nKrektsa mei taalgedrach: as de ferwachte taal keazen wurdt, is der sprake fan saneamd '�nmarkearre' taalgedrach. As der wol �fwykt wurdt fan de ferwachte taalkar, giet it om 'markearre' taalgedrach. Wat de ferwachte taalkar is, hinget fan de algemiene noarmen �f yn in maatskippij. Neffens it markearringsmodel fan Scotton binne de neikommende fjouwer patroanen fan taalwiksel '�nmarkearre' en 'markearre'.\nBij it earste patroan giet it om in besteande petearsituaasje fan twa Frysktaligen dy�t feroaret trochdat in Nederl�nsktalige him derbij oansl�t. Der wurdt ferwachte dat de Frysktaligen d�rnei fan it Frysk op it Nederl�nsk oergeane. Dat is de '�nmarkearre' taalkar. De feroaring yn (de taalachtergr�n fan) de peteardielnimmers wurdt folge troch in feroaring fan taal. De noarm liket te w�zen dat Nederl�nsktaligen der rjucht op hawwe om yn it Nederl�nsk oansprutsen te wurden en de Frysktaligen de plicht hawwe om harren oan te passen.\nIn twadde patroan fan kiezen is dat deselde persoan yn it petear mei hieltiten deselde peteardielnimmer it Nederl�nsk mei it Frysk �fwikselet. Dat '�nmarkearre' patroan komt wolris foar bij Frysktaligen, mar it is gewoaner foar Leewarders dy't �ngemurkenwei har Nederl�nsk mei mear of minder Stedsk bijminge. It sinjaal dat �tgiet fan immen dy't op dy wize twa talen �fwikselet, is dat er bij beide taalgroepen rekkene wurde wol.\nIn tredde patroan fan feroarjen fan taal is it �ftaasten fan wat twa �nbekenden mei inoar prate sille: "Jo prate Frysk? U spreekt Nederlands?" It is in �nderhanneljen om ta in �nmarkearre taal foar it petear te kommen. Beide talen binne mooglik.\nIt l�ste patroan is fan in 'markearre' taalkar. Neffens it model fan Scotton soe dy taalkar foar Frysl�n dit ynh�lde: in Frysktalige �nderbrekt ynienen syn Nederl�nsktalich petear mei in Nederl�nsktalige troch op it Frysk oer te gean. De reden is dat de Frysktalige him troch de oar misledige fielt. De Frysktalige wol mei syn �nferwachte oergong op it Frysk de �fst�n ta de oar fergrutsje. It model swijt oars oer hoe�t it sit mei it foar Frysl�n wenstich twatalich petear. In Frysktalige wol d�ryn mei syn oergong op it Frysk faak gjin �fst�n ta de oar �tdrukke.\nDe essinsje fan it model is, dat sawol mei in �nmarkearre as in markearre taalkar oanj�n wurdt hoe't in sprekker himsels presintearje wol oan de oar. De oar kin - yn re�ksje d�rop - troch syn taalkar wer oanjaan oft dat oanbod oannommen wurdt of net. Elk momint yn it petear kin in oanbod �fwiisd wurde. Praten is �nderhanneljen.\nIt Frysk is ek "matrikstaal" (18-07-98)\nPraten kin as �nderhanneljen sjoen wurde. Om in bepaald doel te berikken moat men mei opsetsin foar taal A en net foar taal B kieze. De Amerikaanske sosjaal-psycholooch Carol Scotton beskriuwt yn har markearringsmodel in taalkar as in bod yn in �nderhanneling. Mei in ferwachte oftewol '�nmarkearre' taalkar jout in sprekker oan dat er de besteande persoanlike ferh�lding sa litte wol. Mei in �nferwachte oftewol 'markearre' kar wurdt krekt oanj�n dat de sprekker dy ferh�lding feroarje wol. Yn de Taalgenoat en taalgeniet fan 27 juny haw ik it d�r al oer h�n. Ditkear gean ik yn op hoe't it 'stoef' trochpraten fan it Frysk tsjin in net-Frysktalige as in bod yn in �nderhanneling sjoen wurde kin.\nYn Nederl�n, dus ek yn Frysl�n, wurdt sa yn it algemien it Nederl�nsk as de saneamde "matrikstaal" oanfield. Dat is de taal d�r't alle taalgedrach yn de maatskippij oan �fmetten wurde kin. It kiezen foar it Nederl�nsk wurdt yn in soad gefallen as it gedrach sjoen dat de foarkar hat. De �tspraak "We wonen tenslotte in Nederland" is as rjuchtfeardiging foar dy noarm bedoeld. As in Frysktalige in ferwachte of �nmarkearre bod oan in Nederl�nsktalige dwaan wol, moat er foar it Nederl�nsk kieze. De besteande maatskiplike en persoanlike ferh�ldingen wurde dan net wjersprutsen. As dy Frysktalige him yn in Nederl�nsktalich petear misledige field, kin er lykwols op it Frysk oergean. Dy taaloergong wurdt dan neffens it markearringsmodel fan Scotton as in persoanlik �fsetten opfette troch de Nederl�nsktalige. De Frysktalige wol mei syn �nferwachte oergong op it Frysk, in markearre taalkar, mei safolle wurden oanjaan dat de reden fan syn lilkens weinommen wurde moat om de persoanlike ferh�lding wer goed te krijen. Dat kin mei it oanbieden fan ekskuses. De �nmarkearre oergong op it Nederl�nsk troch de Frysktalige kin dan wer oanjaan dat it eksk�sbod oannommen wurdt.\nYn it besprutsen gefal gong it om de ferh�lding tusken persoanen. De maatskiplike ferh�ldingen hawwe net �nderwerp fan �nderhanneling west. Dat is sa wol bij it "stoef" Frysk trochpraten fan it Frysk yn in saneamd twatalich petear. Bij it oangean fan in twatalich petear troch in Frysktalige is der hielendal gjin sprake fan lilkens. It kiezen foar it Frysk tsjin in Nederl�nsktalige moat dan ek net as in �nderhanneling oer de persoanlike ferh�lding opfette wurde. Sa'n bewuste kar foar it Frysk hat te krijen mei in eigen foarkar om de eigen taal te praten, omdat dat makliker is of omdat it Fryskpraten as in promoasje d�rfan bedoeld is. It is net sa bot it wjersprekken fan de besteande ferh�lding tusken de beide peteardielnimmers, mar krekt dy fan de besteande machtsferh�ldingen tusken de taalgroepen d�r't de beide peteardielnimmers bijhearre. It bod fan de Frysktalige is in bod om oan te jaan dat it Frysk (yn Frysl�n) ek matrikstaal is. It kiezen foar it Frysk kin yn dy gefallen ek as taalgedrach sjoen wurde dat de foarkar hat: "Wij wenje op 't l�st yn Frysl�n."\nHoe't sa'n bod troch de oansprutsen persoan begrepen wurdt, hinget faak �f fan oft de peteardielnimmers inoar al of net kenne. As it bod oan in �nbekende dien wurdt, hat it k�ns dat de taalkar as in persoanlik �fsetten opfette wurdt. As se inoar al kenne, sil de foarkar foar it Frysk troch de Nederl�nsktalige net as sadanich oanfield wurde. As yn dat l�ste gefal ek it bod dat it Frysk ek matrikstaal is troch de oar akseptearre wurdt, is der in nije persoanlike ferh�lding ta st�n kommen. It trochpraten fan it Frysk tsjin dy bekende Nederl�nsktalige is dan net 'stoef' mear; in markearre Fryske taalkar is nei �nderhanneling in �nmarkearre bod wurden.\nNij taalbelied: oanpassing bij it Frysk heart (08-08-98)\nOp dit stuit liket in minderheidstaal yn Spanje �nderweis te w�zen om yn syn eigen regio dominante taal te wurden. It Katalaansk waard yn Katal�nje waard �nder it bew�ld fan diktator Franco noch �nderdrukt. Nei Franco syn dea yn 1975 krige de regio de k�ns �nder de kwint fan Madrid wei te kommen. De autonomy dy't Katal�nje yn 1979 krige waard br�kt om op in soad plakken it Katalaansk ta iennichste taal te meitsjen. Tsjintwurdich binne ek yn de twatalige haadst�d Barcelona alle strjitnammen ientalich yn it Katalaansk oanj�n.\nFoar it w�rom achter it sukses fan it Katalaanske taalbelied kinne wy oanheakje bij de regels foar taalgedrach dy't yn dizze rubryk op it aljemint west hawwe. Dy regels soargen der yn de �lde situaasje foar dat it praten fan de minderheidstaal net frij wie, omdat de nasjonale taal de matrikstaal wurden wie d�r't alle taalgedrach oan �fmetten wurdt. Oanpassing bij it Nederl�nsk is ek yn Frysl�n de wichtichste noarm. De reden w�rom't it taalbelied yn Katal�nje fertuten docht hat te krijen mei it feit dat oanpassing bij it Katalaansk �nderweis is om de wichtichste noarm te wurden.\nMaatskiplike regels lykje lykwols slim te feroarjen. Om it Frysk praten frijer te meitsjen soe men d�rom besykje moatte dyselde regels yn it foardiel fan it Frysk wurkje te litten. De oerheden mar ek yndividu�n kinne har eigen taalbelied fiere om greep op de grutte en lytse maatskiplike kr�ften te krijen dy't de taalgedrachsregels oanstjoere. Taalbelied soe d�rmei in nije - tsjinsteld oan de besteande - noarm oerbringe moatte: oanpassing bij it Frysk heart.\nDe regels soenen it ienf�ldichst foar it Frysk ynsetten wurde kinne as de Fryske taalgroep de sosjaal-ekonomyske sterkste taalgroep wurde soe yn Nederl�n. Dan soe in oanpassing fan de Nederl�nsktaligen bij it Frysk taalgedrach it gaust it ferwachte en �nmarkearre taalgedrach wurde. No wykt de Katalaanske situaasje troch syn histoarje fan �nderdrukking troch it sintraal regear en de sosjaal-ekonomyske sterkte fan Barcelona en omkriten nochal sterk �f fan de skiednis en de ekonomyske posysje fan Frysl�n. It liket der net op dat hjir te uzes op koarte termyn de sosjaal-ekonomyske ferh�ldingen oars komme te lizzen.\nDe taalstriid mei Den Haach sil mear op in Welske wize fierd wurde moatte. Troch polityk �nderhanneljen waard troch Wales hieltiten mear bestjoerlik foech nei de eigen regio helle. Fansels hat ek Wales syn eigen unike skiednis dy't net mei de Fryske te ferlykjen is, mar Frysl�n soe serieuzer oanstean kinne op mear polityk foech fanwegen it spesifike fan de eigen taalsituaasje. De �ntjouwingen yn de Europeeske Uny mei nije ynternasjonale wetten en ferdraggen kinne faaks nije iepeningen biede.\nDe regels dy't troch de grutte maatskiplike kr�ften (ekonomyske en politike ferh�ldingen) oanstjoerd wurde en de grutste ynfloed hawwe binne tagelyk it dreechst te feroarjen. Oarsom binne de lytse maatskiplike kr�ften tusken persoanen makliker yn te setten, mar dy hawwe navenant mar in lytse ynfloed. In yndividu dat yn in petear oan it Frysk f�sth�ldt, kin sa it Frysk ta matrikstaal �nderhannelje foar dy petearsituaasje. Dy lytse ynfloed dy't fan it taalgedrach fan in yndividu �tgiet, kin maksimaliseard wurde troch yn gearkomsten fan maatskiplike ynstellingen in foarsitter allinnich Frysk prate te litten, bijgelyks de nije kommissaris yn de Steaten of de nije boargemaster yn de ried fan Ljouwert.\nD�rmei kriget de minderheidstaal mooglikheden yn in beskaat maatskiplik fermidden matrikstaal te wurden. Op in noch heger maatskiplik nivo kinne de provinsje en de gemeenten troch in konsekwint m�nling �n skriftlik taalbelied d�dlik meitsje dat "Frysk heart". De Fryske haadst�d soe om dy reden in foarbyld nimme kinne oan Barcelona troch alle strjitnammen ientalich yn it Frysk f�st te stellen.\nAld taalbelied:arrog�nsje fan de macht (29-08-98)\nIt �nderhanneljen oer nij en �ld taalbelied tusken dominant en minderheid is op it stuit folop oan de gong. 'Boetebureau klungelt met Friese namen' stie 1 augustus ll. yn dizze krante. Rein Hofstra fan Grou krige foar de safolste kear syn ferkearsboete troch it Centraal Justitieel Incasso Bureau (CJIB) op syn adres yn 'Grouw' tastjoerd. Ien fan de ferantwurdliken, adjunkt-direkteur L. van Tilburg, h�ldt it no al skoften �t om b�ten de nije noarm en rjuchtlike �tspraken om op in ynkorrekte wize mei de offisjele Fryske plaknammen om te gean. It liket op "klungelen", mar dat is it net; der sit in persoanlik taalbelied achter. As immen op datselde Buro in boete ien kear nei in adres yn bijgelyks 'Ljouwert' stjoerd hawwe soe, dan kaam dat fersin net in twadde kear foar.\nIt is in foarbyld fan hoe't (arrog�nsje fan de) macht yn de �nderhanneling oer nij en �ld taalbelied in rol spylje kin. Ien inkelde persoan kin noch frij lang de �lde noarm fan oanpassing bij it Nederl�nsk oerein h�lde, omdat dy in posysje mei macht ynnimt. Sa koe yn 1951 ek rjuchter Wolthers fan It Hearrenfean dy �lde noarm noch rekke troch it Frysk praten yn de rjuchtseal domwei te ferbieden. Der hawwe in Fedde Schurer en in Kneppelfreed foar nedich west om de nije noarm troch te setten tsjin de arrog�nsje fan in rjuchter as Wolthers yn.\nOp it earste each wurdt it opkearen fan it Frysk troch Van Tilburg wat handiger spile as dy lyksinnige funksjonaris �t 1951. Wie rjuchter Wolthers noch iepentlik oan it narjen, lykas Fedde Schurer dat doetiids typearre, Van Tilburg beropt him op "administratyf-technyske redenen": it CJIB moat him noch hieltiten fan fer�ldere adresbestannen fan PTT post betsjinje. En dat is fansels net te feroarjen, no!\nDe werklikheid is lykwols oars. Van Tilburg wyt ek wol wat it taalbelied fan de Nederl�nske oerheid is. Nei Kneppelfreed yn 1951 is der in taalbelied kommen dat hoeden romte ynskikte foar it br�ken fan it Frysk yn it offisjele ferkear. Dat taalbeleid liet oars yn syn algemienens de posysje fan it Nederl�nsk as matrikstaal fierder gewurde.\nMar op ien spesifyk punt krige it Frysk deselde mooglikheden fan matrikstaal: bij de offisjele nammejouwing fan bijgelyks de wenplakken. It Nederl�nsk kabinet hat al yn 1953 oanj�n dat it jaan fan plaknammen it foech is fan de gemeenterieden. As in gemeenteried kiest foar in Fryske namme, dan is dat de iennichste offisjele namme. De l�ste tiid binne boppedat besluten op dat punt nochris fierder formalisearre yn de saneamde NEN-noarmen, de 'Nederl�nske Noarmen'. Yn 1992 hat de Steatskrante NEN-noarm 5825 publisearre. D�ryn stiet dat oerheidsynstellingen, lykas it CJIB, ferplichte binne om yn alle gefallen fan 1997 �f de offisjele plaknammen te br�ken. De nije noarm is d�rom foar iderien gl�shelder: ek foar it CJIB en ek foar Van Tilburg. D�r hoecht net nochris in rjuchter �tspraak oer te dwaan.\nIt CJIB hat it fiif jier oan tiid h�n om oan de nije noarm te foldwaan. Dat it om administratyf-technyske redenen net slagge is? Noait in kear. Van Tilburg syn dwersbongeljen is fan deselde soarte fan arrog�nsje as dy fan rjuchter Wolthers. It wurdt tiid dat in persoan op in noch machtiger plak - de minister - him ditsoarte fan narjen �fleart.\nSprutsen geef Frysk net altiten "gaaf" (19-09-98)\nYn de Ljouwerter Krante stiet alle dagen de rubryk 'Opskerper'. It is bedoeld om de l�zer syn minne Frysk foar te h�lden en him op dat punt op te skerpjen. Yn in kartoen seit de iene figuer wat yn 'min' Frysk en de oare figuer ferbetteret dat yn 'geef' Frysk. Figuer 1 seit bijgelyks: "Dy planke sjocht der noch gaaf �t" en figuer 2 re�gearret mei: "Sa geef is dat no ek wer net." Dochs sil net elke Fryskprater sagau de geve foarm 'geef' yn de m�le nimme, ek al ken er dy wol �t de krante of in boek. Learlingen kinne hiel fyn ynlein harren noarm foar sprutsen Frysk uterje troch de learaar Frysk te freegjen oft er th�s ek sa praat. Foar harren is dat geve Frysk net "gaaf".\nDer bestiet foar it Frysk in d�dlik ferskil tusken de noarm foar de skriuwtaal en dy foar de sprektaal. Dat ferskil bestie der yn it ferline foar it Nederl�nsk ek. Mar wat earder yn it Standertnederl�nsk noch as skriuwtaal oanfield waard, is tsjintwurdich gewoane sprektaal wurden. Hoe kin dat foar it Nederl�nsk no wol akseptearre w�ze en foar it Frysk (noch) net?\nIt ferskil yn macht tusken beide talen spilet d�rbij - lykas bij de taalkar - in grutte rol. Ek de wurdkar yn it Frysk stiet d�dlik �nder ynfloed fan it Nederl�nsk. Wurdkar en taalkar hingje fan deselde maatskiplike kr�ften �f. Dat kin men helje �t de skiednis fan beide talen wat it kearen fan ynsl�psels �t oare talen oangiet.\nIt Nederl�nsk is mei it taalsuverjen en de taalopbou fierder as it Frysk, omdat de earste rykstaal dat standerdisearjen al s�nt de Midsieuwen �ndergien hat. Yn de fjirtjinde ieu wurdt al oer de kwaliteit fan it Brusselske Nederl�nsk fan de skriuwer Jan van Ruusbroec skreaun: "Oec is te merken dat dese boecen ghemaect sijn in onvermingheden (=suver) bruelselschen dietschen (=Nederl�nsk), soe datter luttel latijnscher ofte walscer woerden ofte van enighen anderen tale in sijn ghesaeit." Oan it begjin fan de santjinde ieu set de Amsterdammer Bredero yn syn 'Spaanschen Brabander' in ynkommeling �t Brab�n te kyk, omdat der neffens de Amsterdammer tefolle Fr�nske wurden yn de frjemdling syn sprektaal sitte. Fo�r 1800 liket der foar de Nederl�nske skriuwtaal in standerttaal �ntstien te w�zen, dy't as matrikstaal tsjinje koe foar de sprektaal.\nIt is net tafallich dat de noarm foar de geve sprektaal him earst nei 1800 goed trochsette koe tagelyk mei it setteljen fan it Nederl�nsk yn bestjoer en �nderwiis. Dat setteljen d�re soarge der lang om let net allinnich foar dat it Nederl�nsk (de taalkar) yn datsoarte fermiddens de noarm waard, mar ek dat it Algemien Beskaafd Nederl�nsk (de wurdkar) d�r de oanwiisde taalsoarte wurde soe. Om mei te tellen yn dy fermiddens, wienen minsken twongen om har oan te passen oan dat spraakgebr�k.\nIt Frysk is noch net safier. Men kin faaks s�nt de Jongfryske Beweging (1915) foar it earst prate fan in serieus besykjen om sa'n sprektaal op te bouwen. Mannen as Douwe Kalma skreauwen net allinnich beskaafd Frysk, se praten it ek. Mar omdat it Frysk doe b�ten de offisjele fermiddens keard waard, bleauwen sij de iennichsten. It Frysk sit mei inkeld in foar it skriuwen akseptearre standert noch yn de situaasje d�r't it Nederl�nsk om 1800 hinne yn siet. Earst as it Frysk him as matrikstaal yn it bestjoer en �nderwiis trochsette kin, sil der in maatskiplike oantr�n �ntstean dy't it praten fan Standertfrysk needsaaklik makket om der bij te hearren. Dan wurdt sprutsen geef Frysk ek "gaaf". De Fryske taalsosjolooch Pieter van der Plank hat it ferskil tusken beide talen yn Frysl�n wolris kearnachtich gearfette mei: it Nederl�nsk �s in standerttaal, it Frysk h�t in standerttaal.\nStedfrysk is net Frysk en net bryk (10-10-98)\nIen fan de opmerklikste taalfari�teiten dy't yn Frysl�n praten wurdt is wol it Stedsk of, wat ek wol sein wurdt, it Stedfrysk. Dy l�ste namme is winliken wat nuver, want it giet hielendal net om Frysk dat yn de st�d praten wurdt. Oan de iene kant is dy namme wol te begripen, omdat der sa hjir en d�r wolris in Frysk oandwaand wurd yn it Stedsk sit. Ek de �tspraak docht Frysk oan, mar fierder is de wurdskat fierhinne Nederl�nsk. In hiel soad Frysktaligen sjogge it as Nederl�nsk d�r't in soad Frysk trochhinne griemd is; it is fleis noch fisk. Harren wurdearring is navenant: bryk praat. Mar beide is net wier: der sit lang net safolle Frysk yn as dat se tinke en de minsken dy't Stedsk br�ke, prate net sloarderiger as oaren. De skiednis fan it Stedsk kin dat d�dlik meitsje.\nIt begjin fan it Stedsk yn Frysl�n is frij goed te pleatsen. Doe't yn de 16de ieu hieltiten mear bestjoerders en keaplju yn Ljouwert en de oare st�den kamen te wenjen, namen sij harren eigen taalfari�teit mei. Yn dy tiid bestie der noch gjin Standertnederl�nsk, en alhielendal net foar de sprektaal. De nije f�stigers yn Ljouwert, Snits, Harns, ensfh. sille it oer 'seun', 'sundag', 'gien' en 'du hest ut deen' h�n hawwe, lykas se dat yn harren eardere Holl�nske wenplakken lykas Amsterdam en sa ek praten. Ek doe't se harren yn de Fryske st�den nei wenjen set hienen, hawwe se dat oan harren bern trochdien. Tagelyk pasten Friezen har ek bij dat spraakgebr�k oan, dat se earder al fia hannelskontakten koenen. Hieltiten mear ynwenners fan Ljouwert en oare Fryske st�den namen dat soarte fan dialektysk Nederl�nsk oer. It Fryske dialekt fan Ljouwert - dat net safolle �fwykte fan it plattel�nsdialekt - krige troch it opkringen fan dat Nederl�nsk hieltiten minder romte yn de st�d. It Nederl�nsk fan dy tiid - op syn Frysk �tsprutsen - waard de nije taal fan in grut part fan de hiele stedsbefolking yn Frysl�n.\nDat Nederl�nsk mei Fryske kleur waard troch de elite fan Frysl�n nei ferrin fan tiid as harren soarte fan Nederl�nsk sjoen. Bij it oersetten fan de Steatebibel waard troch de Friezen Bogerman en Festus Hommius pleite om de foarm 'du' foar 'gij' opnimme te litten. It gong d�rbij net om it promoten fan it Frysk sa't dat op it plattel�n praten waard, mar om it beskaafde Nederl�nsk yn de Fryske st�den. 'Du' hat it net helle omdat dy foarm yn de oare beskaafde Nederl�nske stedsfari�teiten al weirekke wie.\nOan de ein fan de achttjinde ieu wie de ynfloed fan it beskaavjen en standardisearjen fan it Nederl�nsk �t de Holl�nske st�den stadichoan ek yn de Fryske st�den te fernimmen. Wurden as 'du' of 'dou' waarden net mear as (beskaafd) Nederl�nsk oanfield, mar as dialekt. Der kaam yn de njoggentjinde en tweintichste ieu in hieltiten grutter wurdende skieding tusken Nederl�nsk en stedsdialekt. De stedsdialekten krigen allegear eigen nammen, lykas 'Leewarders', Fr�nekers, ensfh. Meidat it Algemien Beskaafd Nederl�nsk yn dy tiid de noarm waard foar de formele fermiddens en de hegere klassen, sakke it Stedsk hieltiten fierder �f nei de ynformele fermiddens en de legere klassen. It dialekt fan de st�d waard sadwaande hast inkeld noch mei de arbeidersklasse ferb�n en krige it stimpel fan 'plat' en 'r�ch' opdrukt. Earder al ferdw�nen soartgelikense stedsdialekten yn Holl�n. Sadwaande is it ge�grafyske en taalkundige kom�f fan it Stedsk foar de hjoeddeiske Friezen net mear werom te kennen. As in stedsjer tsjintwurdich 'Dou hest ut deen' seit, klinkt d�r it beskaafde Holl�nsk �t de 16de ieu yn troch en net in griemmank fan hjoeddeisk Nederl�nsk en Frysk. Stedfrysk is net Frysk en net bryk. Faaks soe men it Fryske dialekt fan Hylpen mei 'Stedfrysk' oantsjutte moatte.\nAlgemien Beskaafd Frysk en Strjittefrysk (31-10-98)\nYn in eardere Taalgenoat en Taalgeniet haw ik it h�n oer it feit dat der foar de Fryske sprektaal in folle minder d�dlike noarm bestiet as foar de Nederl�nske sprektaal. Jehannes Ytsma hat it yn syn taalrubryk fan de Ljouwerter Krante alris skreaun oer it �ntbrekken fan Polderfrysk as tsjinhinger fan it saneamde Poldernederl�nsk, de popul�re Holl�nske �tspraak fan (froulike) pop- en televyzjestjerren. Oan de oare kant moat ek opmurken wurde dat it Frysk ek gjin �tsprutsen strjittetaal ken. It Frysk hat maatskiplik net safolle profyl, soe men sizze kinne; Frysk is Frysk.\nIt Stedsk koe as Nederl�nske fari�teit beide begripen wol. Der bestie foar de oarloch in "beskaafd" Stedsk fan de Ljouwerter hegerein as baron Van Harinxma thoe Slooten en it "platte" Leewarders fan wiken as It Fliet en de Weerklank. It beskaafde Stedsk soe him �nderskaat hawwe troch it net "douwen en stouwen" mar inkeld "jouwen" en it mijen fan tefolle fan it Nederl�nsk �fwikende l�den. Dus net "Ik h� ut si-en" mar "Ik h� it syn" en net 'deen' mar 'daan'.\nTroch de ynfloed fan it beskaavjen en standardisearjen fan it Nederl�nsk yn de njoggentjinde ieu hie nammentlik it proses fan skieding tusken Nederl�nsk en it Stedsk yn taal en dialekt trochsetten. Dy skieding wie taalkundich lykwols noch lang net folslein. Der bestie noch in grutte oerlaap tusken beide. As Nederl�nske fari�teit stie it Stedsk om samar te sizzen op in glidende skaal mei it Nederl�nsk. It suvere Nederl�nsk siet oan de iene kant fan de skaal, it suvere Leewarders oan de oare kant. D�r tuskenyn siet it beskaafde Stedsk. De hegere klassen besochten sa geef mooglik Nederl�nsk te praten en br�kten sa min mooglik dialektwurden yn harren spraakgebr�k. Dat slagge de iene maatskiplike laach wat better as de oare. Men koe yn dy tiid nei alle gedachten net allinne oan it soarte fan dialektwurden hearre wa't men maatskiplik sjoen foar jin hie, mar ek oan it tal dialektwurden yn it spraakgebr�k.\nIt Frysk bleau b�ten dat beskavings- en standardisearringsproses stean. It Frysk stie as "Boerefrysk" sels letterlik b�ten de taalmienskip fan de grutte st�d. Yn it stedske fermidden mei syn gruttere maatskiplike tsjinstellingen waard s�nt de njoggentjinde ieu de striid tusken stedh�s- en strjittetaal op syn f�lst fierd. Yn it dynamyske fermidden fan de st�d koe de taal as middel tsjinje om jin te �nderskieden fan maatskiplik legere groepen. It plattel�n hat gjin st�dh�s en ek gjin strjitten (mar wegen en diken). Omdat de Frysktaligen boppedat it besef hienen in taal mei in oare identiteit te praten as dy fan it Nederl�nsk, waard it beskaavjen en standardisearjen net socht yn it stadichoan opskowen nei it Standertnederl�nsk. Der waard yn ien kear oerstapt op dat Nederl�nsk.\nOp dy wize koenen der yn it Frysk gjin sosjale dialekten �ntstean. It Frysk hat inkeld ge�grafyske dialekten dy't min ofte mear allegear op deselde maatskiplike hichte steane. It Frysk soe eins earst noch troch in stedsk fermidden mei d�dlik profilearrre hegere en legere lagen hinne wrakselje moatte. As in beskaat soarte fan Frysk d�r drager fan in heger oansjen wurde soe, sil in maatskiplike skieding ta st�n brocht wurde tusken standert en dialekt. Dan is Frysk gjin Frysk mear, mar is der earst sprake fan Algemien Beskaafd Frysk, �n fan Strjittefrysk.\nPrate jo NOCH ......? (21-11-98)\nDe fraach is sa maklik steld. Faaks is it net iens sa negatyf bedoeld. Dochs tsj�get it fan in arrog�nsje om oan ien te freegjen oft ien NOCH in bepaalde taal of dialekt praat. Itselde jildt foar de omskriuwing dat der NOCH safolle minsken dy en dy taal prate. Stel dy foar datst sa mei in minske omgieste. As soest immen freegje: Bisto noch net dea?\nFansels, it bestean fan in spesifike taal is net hielendal mei it libben fan in minske te ferlykjen, mar ek in taal wurdt berne, groeit en bloeit en sil nei ferrin fan tiid wer �t dy tiid reitsje. Yn de krekt ferskynde 'Grote Taalatlas' wurdt r�sd dat der 15.000 jier foar Kristus mear as 10.000 ferskillende taalfari�teiten op �s planeet praat waarden. Tsjintwurdich binne der sa'n 5.000 talen en dialekten as libbene taal yn gebr�k. Dat in hiel soad talen mei bijhearrende kultueren binne yntiid �fstoarn. Bijgelyks it Latyn, dat nei it begjin fan �s jiertelling (dat begjint mei it jier 1!) as sprektaal weirekke is. Al ieuwen wurdt dy taal th�s net mear as groepstaal leard, mar hast inkeld as skriuwtaal en serimonieel br�kt.\nIn foarbyld fan in taaldea �t de tweintichste ieu is it Gaelic yn in tal doarpsmienskippen yn de Skotske Highlands. D�r is de taal net mear yn in eigen mienskip ynb�de. De Amearikaanske antropologe Nancy Dorian hat it �fstjerproses fan tichtbij meimakke en wiidweidich beskreaun. Yn in tal fiskersdoarpen yn East-Sutherland wie de Highlandse boppelaach sa njonkenlytsen feringelske, om't it politike en ekonomyske swiertepunt yn de Ingelsktalige Lowlands lei. De skieppeh�lders en fiskerslju kamen yn de njoggentjinde ieu net allinnich maatskiplik, mar ek as Gaelic-praters hieltiten mear yn it isolemint te sitten. It oergean op de sosjaal hegere, Ingelsktalige, lagen waard yn de tweintichste ieu foar guon in �ntsnappingsmooglikheid. It oerjaan fan de sosjaal swakkere taal paste d�r ek bij. Yn de praktyk fan al den dei betsjutte dat de r�nte fan minsken d�r't de oaren yn te ferkearen kamen, hieltiten Ingelsker waard. Sadwaande koe men yn de moderne tiid mei it Gaelic aloan minder �t de fuotten. It br�ken fan it Gaelic waard werombrocht ta in spesifike groep mei in leech oansjen. D�rmei krige de taal ek in leech oansjen. Lang om let waard syn lot besegele troch it fuorttrekken en it trouwen mei Ingelsktalige Skotten.\nDorian har st�dzje lit sjen wat de �twurking is as sletten r�nten mei inkeld sprekkers fan de minderheidstaal iepen brutsen wurde en feroarje yn r�nten mei mear sprekkers fan de dominante taal. De dominante taal en de bijhearrende identiteit krije hieltiten gruttere ynfloed. Taal en identiteit wurde sa njonkenlytsen permanint oernommen en de eigen taal en identiteit oerj�n.\nIt stjerren fan in taal wurdt hjir sjoen as it folslein oerjaan fan in taal en net troch it sa stadichoan opnimmen fan wurden en sinskonstruksjes �t de dominante taal. Men soe dat oernimmen sels as in teken fan libben besk�gje kinne; as in ding net mear feroaret, is it dea. It Frysk hat s�nt de midsieuwen al safolle wurden �t it Nederl�nsk ynkapsele en it libbet as in hart. De identiteit fan it Frysk as spesifike groepstaal fan de Friezen of - oars sein - as etnyske identiteit, stiet d�rmei betreklik los fan de taalkundige identiteit.\nDat oan it begjin fan de 21ste ieu NOCH 450.000 minsken yn Frysl�n Frysk prate kinne, is d�rom gjin praat: aansen yn 2001 kinne hast sa'n heal miljoen minsken Frysk prate. Hoefolle minsken at dat h�ndert jier letter oan it begjin fan de 22ste ieu prate, doar ik net sizze. Neat is wisser as de taaldea, mar neat is �nwisser as de oere fan de taaldea. Carpe diem.\nDe berte fan in taal (12-12-98)\nDe l�ste kear haw ik it h�n oer de dea fan in taal. Yn de moanne fan de Berte wol ik hoopfol �fslute mei de berte fan in taal. Bij it ferhaal oer de dea fan in taal haw ik it foarbyld neamd fan it Latyn dat weirekke is. Mar dat is net it hiele ferhaal. Eins bestiet it Latyn noch as sprektaal en wol yn de foarm fan Fr�nsk, Italjaansk, Katalaansk, ensfuorthinne. Tusken dy �lde en nije stadia sit de berte fan de oanbelangjende talen. Mar wannear hat dat dan west en w�rom krekt doe?\nDe Britske histoarikus Paul Lloyd wiist op it grutte belang fan it jaan fan in spesifike namme oan in beskate taal. It jaan fan in namme oan in ding jout de mooglikheid om it te �nderskieden fan oare dingen. De fraach is no wannear dat momint fan �nderskieding kommen is. Is it omdat de nije soarte fan taal taalkundich fier fan de earder bekende soarte begjint �f te wiken of is it earder om in oare reden?\nWij sjogge wer nei it Latyn. Oant yn de tiid fan Karel de Grutte - de achtste en njoggende ieu - waard net in �nderskied yn namme makke tusken de skreaune taal Latyn en it sprutsen Folkslatyn. Dochs wie de sprektaal yn Itaalje, Spanje en Frankryk taalkundich troch de ieuwen hinne op g�ns punten feroare neffens it Latyn. Elk gebiet hie syn eigen dialekt fan it Latyn �ntwikkele.\nIn b�ten de taal steande �ntjouwing wie nedich om de taalkundige ferskillen te br�ken foar it meitsjen fan in �nderskied. Mei oare wurden, it giet op it foarste plak net om it '�ntdekken' fan taalkundige ferskillen, mar om it '�tfinen' fan in namme om it gehiel oan taalkundige ferskillen mei oan te tsjutten. Tore Janson tinkt dat earst nei it jier 1000 de maatskiplike omstannichheden �ntstien binne dy't oanlieding wienen om de folkslatynske dialekten in eigen namme te jaan. It momint fan nammejouwing falt gear mei it skriuwen yn dy eigen taal. It kre�arjen fan in nije skriuwtaal is om samar te sizzen it bertekaartsje fan in taal!\nDe maatskiplike omstannichheden waarden makke troch in nije ekonomyske en politike oarder yn West-Europa. De lokale plattel�nsekonomy feroare yn ien mei stedske en bopperegionale trekken. It grutte Frankyske ryk wie sa stadichoan yn lytsere dielen utinoar fallen. Yn dy lytsere dielen kaam it ferlet op om har oars as de oare dielen te besk�gjen. Ek de eigen identiteit fan de taal dy't yn it oanbelangjende diel fan West-Europa praten waard, krige - as dat kultureel en polityk nedich wie - in eigen namme.\nOmdat it om skriuwtaal gie, soe de namme yn earste ynst�nsje allinnich bij in lytse elite - dy't skriuwe koe - bekend w�ze. De idee fan in nije taal wreide him letter �t �nder de sojaal legere lagen. Sa njonkelytsen waarden ek fan de skriuwtaal �fwikende dialekten yn namme ek bij de groep fan de skreaune taal rekkene. De oantsjutting waard in koepel foar in groep fan dialekten.\nEkonomyske, politike em kulturele kanten spylje dus in wichtige rol bij de berte fan in taal. Oan de oare kant hoecht lykwols it �ntstean fan in steat net te lieden ta in nije namme foar de eigen taal. Egypte syn Arabyske dialekten ferskille nochal wat fan it klassike Arabysk en de dialekten fan bijgelyks Saoedy Araabje. Dochs bestiet der gjin namme 'Egyptysk'. En hoe sit dat yn it omkearde gefal fan bijgelyks it Frysk? Frysl�n is gjin steat, mar hat wol in taal? It antwurd op dy fraach bliuwt noch even yn de skoat fan de takomst.\nDe berte fan it Frysk (09-01-99)\nYn myn l�ste Taalgenoat en taalgeniet fan '98 fertelde ik it algemiene ferhaal fan de berte fan in taal. It kin d�rom net oars as dat hjoed de berte fan it Frysk op it aljemint komt. De konkl�zje fan de foarige kears wie dat it bij de berte fan in taal net sa bot giet om it '�ntdekken' fan taalkundige ferskillen mei in oare taal. Nee, op it foarste plak giet it om it '�tfinen' fan in namme foar de besteande taalkundige ferskillen op it stuit dat politike en kulturele omstannichheden d�r ryp foar binne. It momint dat in spesifike namme oan de eigen taal j�n wurdt, falt gear mei it skriuwen yn dy eigen taal.\nDe datearring fan it Frysk kin ferlike wurde mei it momint dat it Fr�nsk, Katalaansk, ensafuorthinne net mear as foarmen fan sprutsen Folkslatyn sjoen wurde, mar op skrift harren eigen identiteit krije, dus nei it jier 1000. Opmerklikern�ch is de oerlevering fan de namme 'Frisiaca lingua' (=Fryske taal) al fan it jier 882. De skriuwer fan b�ten Frysl�n dy't dy namme br�kt, ferwiist d�rmei lykwols nei de taal fan Dimter. In ferklearring d�rfoar soe w�ze kinne dat er Dimter as in plak yn (Grut-)Frysl�n sjocht. Net hielendal �nbegryplik yn in tiid dat de grinzen noch net sa d�dlik wienen. Myn konkl�zje is dat it hjir net om in spesifike, in taaletnyske, mar om in ge�grafyske namme giet: 'taal fan Frysl�n'.\nIn bettere kandidaat foar de earsteling is te finen yn it 'Leven van Sint Servaes' (likern�ch 1170), skreaun troch de Limburger Hendrik van Veldeke. De namme 'vriesschen' wurdt troch him ferlike mei 'ebreuschen', 'dietschen' en 'walschen'. It opfallendste fan dat rychje nammen is, dat der �nderskied makke wurdt tusken 'vriesschen' en 'dietschen', sis mar "Nederl�nsk".\nDat it yn dit gefal al om in spesifike namme gean kinne soe, wurdt stipe troch in Latynske tekst fan 1167. D�ryn wurdt in etnysk �nderskied makke tusken beide groepen sprekkers: "Yn it greefskip Holl�n wurde twa hiel ferskillende folken fan inoar �nderskaat: it Holl�nske en it Fryske." De taalhistoarikus Blok konkludearret mei op gr�n fan dy tekst dat it greefskip Holl�n him polityk, mar ek kultureel oan it losmeitsjen is �t it eardere West-Frysl�n. De ferskillen yn taalgebr�k tusken beide groepen - dy't mei men oannimme al foar 1167 '�ntdutsen' wienen - waarden tink ik fan dy tiid �f br�kt om in ferskil yn taal en identiteit mei �t te drukken. It taalferskil waard '�tf�n'. De (hegere) Hollanners identifisearren harren net mear mei de ynwenners fan Frysl�n.\nOan de kant fan de Friezen wie der fanwegen de eksp�nsjedriuw fan it greefskip Holl�n yn dy tiid ek alle reden om harren net mei de oaren te identifisearjen. Net allinnich beroppe de (hegere) Friezen harren op de Fryske frijheid, ek skriuwe se s�nt dy tiid de Fryske rjuchtsteksten yn de eigen taal, it Frysk, op. De rjuchtshistoarikus N.E. Algra wiist d�r in mooglike gelegenheid foar oan. It saneamde "Kondominiumferdrach" �t 1165 hat faaks oanlieding west om de sprutsen Fryske tekst op skrift f�st te lizzen. De greve fan Holl�n krige mei dat ferdrach in beskate sizzenskip oer Frysl�n. Om dy sizzenskip sa lyts mooglik te h�lden wurde de foarrjuchten fan de frije Friezen troch harsels breed �tmetten. Nei alle gedachten hat dy sosjaal-politike feroaring oanlieding west om tagelyk klam te lizzen op de eigen juridysk-etnyske identiteit �n de eigen taaletnyske identiteit.\nMei de datums fan achterinoar 1170 (spesifike namme j�n troch in net-Fries), 1167 (etnysk-kulturele tsjinstelling) en 1165 (politike tsjinstelling) liket it allegear wol hiel moai, t� moai faaks, �t te kommen mei it finen fan it tolfde-ieuske bertekaartsje fan it Frysk. Spitich is lykwols dat de Friezen dan sels noch net in spesifike namme oan it Frysk j�n hawwe. De fynst fan 'frescher tonge' as earste oantsjutting is alteast pas �t de fyftjinde ieu. Ynearsten is it gen�ch om te sizzen dat net fo�r mar pas nei it jier 1000 tynge dien is fan de berte fan it Frysk.\nDiglossia is gjin twataligens (30-01-99)\nIen fan de �ldste begripen �t de taalsojology is 'diglossia'. It bestjut letterlik 'twataligens', mar troch dy klassike term yn de folkstaal oer te setten ferliest er in soad fan syn te�retyske gefoelswearde. Dy gefoelswearde fertribelet oars it sicht op de twataligens yn Frysl�n. It begryp 'diglossia' hat nammentlik in skiednis meimakke wat syn ynh�ld oangiet. Wat earst net �nder dat begryp foel, koe d�r letter wol �nder beflapt wurde. Dat makket it dreech om de term ta te passen.\nDe Amerikaanske taalsosjolooch Charles Ferguson hat it begryp bekend makke mei de beskriuwing fan taalmienskippen lykas dy fan Arabieren en de Switsers. Th�s leare dyen harren eigen dialekt - respektivelik in Arabysk en Switser-��tsk dialekt - foar de gewoane (m�nlinge) omgong. Op skoalle leare se letter de standerttaal - respektivelik it klassike Arabysk en it Heechd�tsk - derbij foar de offisjelere gelegenheden lykas godstsjinstbeoefening en it bestjoerlik ferkear. Ien en deselde taalgroep br�kt dus twa farianten fan deselde taal �nder ferskillende omstannichheden. It fan h�s �t learde dialekt (de "lege" fari�teit) wurdt troch elk br�kt foar ynformele doelen. De letter oanlearde taalfari�teit (de "hege" fari�teit) is inkeld gaadlik foar offisjele en publike doelen. Der is in skerpe opdieling neffens en assosjaasje mei de maatskiplike funksje fan beide fari�teiten. De lege fari�teit foar offisjele funksjes br�ke "kin net", d�r komme �ngemakken fan.\nDe boppeneamde omskriuwing fan suvere diglossia is "fersteurd" troch Joshua Fishman, dy't sjoen wurdt as ien fan de gr�nlizzers fan de taalsosjology. Hij hat it begryp 'diglossia' �twreide foar de beskriuwing fan taalmienskippen mei ferskillende taalgroepen dy't th�s elk in oare fari�teit as memmetaal leare. In foarbyld binne de Portorikanen yn New York dy't fan h�s �t Spaansk prate en New Yorkers dy't Ingelsk as memmetaal hawwe. De Portorikanen prate th�s Spaansk en op it wurk meast Ingelsk. De diglossia giet allinnich op foar de taalgroep fan de Spaansktaligen, want de Ingelsktaligen br�ke har memmetaal sawol th�s as op it wurk. De winst fan dizze �twreiding fan it begryp 'diglossia' is, dat ek tusken twa op harselssteande talen in opdieling yn maatskiplike funksjes bestean kin. It ferlies is dat de yngeande ferskillen dy't tusken taalmienskippen mei ien en mei mear taalgroepen besteane, oersljuchte wurde.\nOm dat probleem d�dlik te meitsjen helje ik foarbylden oan �t �s eigen taalmienskip. Frysktaligen kinne sawol yn de h�slike as yn offisjele omstannichheden (bij dokter en op it gemeenth�s) Frysk prate. Der binne lykwols ek party minsken dy't gau Frysk prate tsjin minsken yn offisjele funksjes. Ek it omkearde komt geregeld foar; tsjin de Nederl�nsktalige of Stedskpratende buorman wurdt Nederl�nsk praten, wylst tsjin bijgelyks de Fryskpratende dokter Frysk br�kt wurdt. De faktor fan de oansprutsen persoan dy't Frysk werompraat spilet n�st de omstannichheden net swak bij as in taalkar makke wurdt. Fan dy faktor wurdt lykwols mei safolle wurden �fsjoen bij de omskriuwing fan Fishman syn foarm fan 'diglossia'.\nDe fraach yn hoefier't de term 'diglossia' op Frysl�n of oare mienskippen mei twa ferskillende taalgroepen fan tapassing is, neam ik op syn minst ferrifeljend. It hat it gefaar yn him dat de ynfloed fan de omstannichheden oerwurdearre wurdt en de ynfloed fan de oansprutsen persoan op de taalkar �nderwurdearre. De fraach foar taalmienskippen lykas dy fan Frysl�n soe w�ze moatte wat de ferh�lding is tusken de maatskiplike omstannichheden en it groepslidmaatskip fan de petearpartner bij it kiezen foar taal A of taal B. Diglossia is ynh�ldlik net samar itselde as twataligens.\nTwa kanten fan de sosjale medalje: prestiizje en solidariteit (27-02-99)\nYn de l�ste Taalgenoat en taalgeniet haw ik �tlein dat it bij 'diglossia' om in hiele spesifike foarm fan twataligens giet. De dialektyske taalfari�teit wurdt allinnich foar de ynformele omgong br�kt, wylst de standertfari�teit inkeld in funksje hat foar it formele taalferkear. No binne der in net in soad taalmienskippen d�r't sa'n skerpe funksjonele opdieling foar taalfari�teiten bestiet, hielendal net as it om talen fan twa ferskillende taalgroepen giet.\nIt omkearde is oars noch mear wier: der is gjin taalmienskip d�r't twa talen presys deselde funksjes hawwe. As dat l�_te it gefal wie, dan soe de iene of de oare taal better �fskaft wurde kinne fanwegen de oerstalligens fan ien fan beide. Yn de praktyk hawwe twa taalfari�teiten lykwols altiten ferskillende eigenskippen. Mei de begripen 'prestiizje' en 'solidariteit' kin dat faaks d�dliker makke wurde.\nIt begryp 'prestiizje' hat te krijen mei it besit fan in hege maatskiplike status. De taalgroep dy't it foar it sizzen hat sil besykje de eigen, de dominante, taal foarrang te jaan op alle maatskiplike terreinen d�r't de leden fan dy groep belang bij hawwe. Sij keare d�rmei de minderheidstaal foar in grut part b�ten de publike terreinen. De dominante taal wurdt d�rtroch drager fan prestiizje. Mei dy taal komme jo "fierder as Wolvegea", om samar te sizzen. De taal fan de oare groep, de taalminderheid, kin dy net belykje en kriget in leger prestiizje takend. Persoanen dy't de taal mei prestiizje prate, wurde as yntelliginter, ambysjeuzer, saakliker en selsstanniger be�ardiele. Se krije ek in heger maatskiplik plak takend. Soenen dyselde persoanen de minderheidstaal prate, dan komme se minder yntelligint, minder ambysjeus, minder saaklik en minder selsstannich oer. Ek wurde se mei in legere sosjale status ferb�n. Oant safier de prestiizje-diminsje.\nIt begryp 'solidariteit' soe men de oare kant fan de sosjale medalje neame kinne. As in taal minder prestiizje hat, kriget it hast as fansels mear 'solidariteit' takend, benammen troch de groep dy't sels dy minder prestizjieuze taal praat, de taalminderheid. Kin de dominante taalgroep faaks it taalgedrach op publike terreinen beskiede, dat is net sa foar it taalgedrach fan leden fan de minderheid �nderinoar yn de priveesfear. It �nderinoar br�ken fan de minderheidstaal ropt in "wij-gefoel" op. Persoanen dy't de minderheidstaal prate wurde as oantrekliker, nofliker yn de omgong, ferdraachsumer, hertliker en betrouberder sjoen. As dyen de dominante taal prate, wurde se op deselde eigenskippen leger be�ardiele; �noantrekliker, minder noflik. �nferdraachsumer, minder hertlik en �nbetrouberder. Dy eigenskippen foarmje de solidariteitsdiminsje.\nMei de twa beskreaune begripen is better te begripen dat twa talen yn de praktyk net sa gau deselde funksjes yn deselde taalmienskip krije sille. De taalfari�teit mei prestiizje hat in legere solidariteitwearde en de taalfari�teit mei in hege solidariteitswearde hat in leger prestiizje. Mocht de taalminderheid him emansipearje en de eardere minderheidstaal d�rmei presys in like heech prestiizje berikke as de oare taal, dan noch sil elke groep syn eigen taal op de solidariteitsdiminsje heger wurdearje. Sa h�lde beide taalfari�teiten elk har eigen spesifike funksje en sil net ien fan beide gau oerstallich wurde.\nFrysk imago is 'solidariteit' (13-03-99)\nIn net-Frysk advysburo hat de twataligens fan Frysl�n as "ineffici�nt" en it br�ken fan it Frysk as "kneuterig" kwalifisearre. It Frysk soe inkeld as Volendammer folkloare foar toerisme br�kt wurde moatte. Ditsoarte fan beskamsume konkl�zjes pleitet net foar de kwaliteit fan de rest fan it rapport oer de trends yn Frysl�n oant 2010. Ik tink dat dy klap yn it gesicht fan de opdrachtjouwer - de provinsje Frysl�n - wol troch dyselde be�ntwurde wurde sil. Ik br�k dy foarbylden hjir inkeld om oan te jaan dat in taal en de bijhearrende taalgroep koartsichtich en iendiminsjonaal besjoen wurde kinne. Inkeld 'prestiizje' ("fierder as Wolvegea") is dan yn tel. Sels it lytse bytsje 'solidariteit' (it "wij-gefoel") wat oan it Frysk eigene tastien is, moat "vermarkt" wurde foar toeristyske doelen. Ik sil besykje om oan de h�n fan dy beide foarige kear oantsjutten diminsjes oan te jaan hoe't sok koarte-termyntinken ek ekonomysk ferkeard �tpakt.\nYn de Nederl�nske boargermaatskippij is de fraach "wat kin ik der mei fertsjinje" faak de wichtichste gr�n om in taal op te be�ardieljen. Dat hat it gefaar yn him dat it ta iennichst kritearium wurdt. Omdat it Nederl�nsk de namme hat it heechste prestiizje te besitten, moat dat mar de iennichste taal wurde, yn alle gefallen foar de "hegere" funksjes. Foar de "legere" funksjes mei dan noch wol wat oars br�kt wurde. It Frysk mei neffens it advysburo net itselde prestiizje as it Nederl�nsk takend krije om deselde funksjes as it Nederl�nsk �t te oefenjen. Mar krekt it �nth�lden fan prestiizje oan in taal en n�t de promoasje d�rfan liedt ta wat hjir "kneuterig" neamd wurdt.\nIt docht nammentlik bliken dat de diminsjes 'prestiizje' en 'solidariteit' inoar beynfloedzje. Neffens in �ndersyk fan mij �t 1985 �nder Pabo-studinten wurdt it Frysk heger as it Nederl�nsk wurdearre op solidariteitseigenskippen lykas noflikens, hertlikens en flottens. Op de prestiizje-eigenskippen lykas saaklikens en yntelliginsje krijt it Frysk lykwols gjin legere skoare takend. Mei in statistyske bewurking (faktoranalyze) fan alle eigenskippen dy't yn it �ndersyk be�ardiele binne, kin �tf�n wurde wat foar rige bijinoarhearrende eigenskippen (de faktor) it d�dlikste skaaimerk oanjout foar elk fan beide talen. Der komt foar elke taal in tsjinstelde folchoarder �t. Bij de beoardieling fan it Frysk komme de solidariteitseigenskippen boppe-oan te stean. Foar it Nederl�nsk binne dat de prestiizje-eigenskippen. Oarssein: it imago fan it Frysk wurdt op it foarste plak bepaald troch de diminsje 'solidariteit' en it imago fan it Nederl�nsk troch de diminsje 'prestiizje'.\nDy �tkomst liket de adviseur fan it rapport op it earste besjen gelyk te jaan: lit de drager fan prestiizje - it Nederl�nsk - inkeld de prestiizjefunksjes ferfolje. Dat is effisjint. It gefolch sil op lange termyn lykwols w�ze dat it Frysk �tsprutsen leger skoare sil op prestiizje-eigenskippen. As dat houtsje fallen is, dan sil as domino-effekt nei ferrin fan tiid it Frysk ek net mear heger skoare op de neamde solidariteitseigenskippen noflikens, hertlikens en flottens. Lykas it Leewarders sil it Frysk inkeld noch heger wurdearre wurde op fertroudheid en grappigens. Dy �tholling fan 'solidariteit' hat fan gefolgen dat ek it imago fan it Frysk op it foarste plak troch de diminsje 'prestiizje' bepaald wurdt sil, en dat sil gjin posityf imago opsmite. It sil dan sels te "kneuterig" w�ze om toeristen mei te konfrontearjen.\nIt advisearre koarte-termyntinken (oant 2010) sil lang om let ek ekonomysk ferkeard �tpakke. De �nderdrukkende kanten fan de konkl�zjes fan it advysburo lit ik oan de be�ardieling fan de polityk oer.\nHoeno, it Frysk in moaie taal? (10-04-99)\nIt Frysk wurdt meastentiids in moaie taal f�n. Dat is moai, mar w�rom is dat eins sa? Yn de taalsosjologyske literatuer wurde ferskillende idee�n neamd w�rom't in taal estetysk wurdearre wurdt. Ik rin hjir in pear bijl�ns om te sjen hokker op it Frysk fan tapassing is.\nDe moaiens fan in taal soe sitte kinne yn it feit dat de iene taal troch bepaalde l�den "swietl�diger" is as de oare. As dat it gefal w�ze soe, dan kin dat troch elk f�ststeld wurde. As men lykwols twa ferskillende Grykske taalfari�teiten oan in net-Gryk hearre lit, dan kin dy d�r gjin ferskil tusken oanjaan. Dat komt omdat in b�tensteander gjin weet hat fan de maatskiplike kanten fan it taalgedrach yn de Grykske taalmienskip.\nDat liket te pleitsjen foar de idee dat de maatskiplike posysje yn in taalmienskip de moaiens fan in taal �tmakket. Hoe heger syn sprekkers op de maatskiplike ljedder, hoe moaier in spraak oankomt. De �tkomsten �t in Ingelsk �ndersyk wize ek yn dy rjuchting. Oan Ingelsken waard frege in estetysk oardiel �t te sprekken oer it "Queens English", sis mar de Ingelske standerttaal, en oer in tal regionale en stedsdialekten. Stedsk wurdt ek d�r troch de arbeidersklasse praten. It Standertingelsk waard it moaist f�n, dan kamen de plattel�nsdialekten en it stedsk waard as it platst kwalifisearre. Dat stipet de idee fan wat heger it skift sprekkers, wat moaier de taal fan dat skift be�ardiele wurdt.\nFoar Nederl�n yn it algemien liket in oare regel, dy fan de opleine noarm, op te gean. Troch it Nederl�nsk �nderwiis is de korrektens en maatskiplike nuttigens fan de Nederl�nske standertfari�teit der sa yndruid dat dy positive fyzje ek syn wjerslach fynt yn de estetyske wurdearring. Dat makket ek dat wat mear in fari�teit fan dy standert �fwykt, wat leger dy wurdearre wurdt. De Nederl�nske sosjolingwist Ren�e van Bezooijen f�n nammentlik �t dat it Standertnederl�nsk fier�t boppe-oan kaam te stean, d�rnei it net tefolle fan de Standert �fwikende Plat-Haachsk en �nderoan de fierder �fsteande regionale dialektfari�teiten �t Tielt (Flaanderen) en Bedum (Grinsl�n).\nFoar Frysl�n liket it l�n der noch wer oars hinne te lizzen. Bij myn �ndersyk yn Ljouwert haw ik in pear h�ndert minsken frege om op in skaal oan te jaan hoe moai at sij it Nederl�nsk, it Frysk en it Leewarders f�nen. De be�ardieling ferskilde per taalgroep. De Nederl�nsktaligen setten it Nederl�nsk boppe-oan, it Leewarders �nderoan en it Frysk yn in middenposysje, dus krektlyk as de Ingelsken dat dien hawwe mei regionale en stedske fari�teiten. De Leewarders f�nen dat sawol it Nederl�nsk as it Frysk moaier wie as it Stedsk, mar dyen makken gjin ferskil yn moaiens tusken it Nederl�nsk en it Frysk. De Frysktaligen setten it Leewarders ek wer �nderoan, mar it Nederl�nsk kaam net boppe-oan te stean, want foar harren is it Frysk moaier as it Nederl�nsk.\nDer wurket yn Frysl�n sa't it liket noch wer in oare regel. It giet der dus net om dat it Frysk troch syn twa- en trijel�den moaier is as it Nederl�nsk. Ek is d�dlik dat de Frysktaligen yn de taalmienskip fan Frysl�n net it heechste maatskiplike skift foarmje en ek is it net wier dat it Fryske �nderwiis foar it Frysk in noarm fan maatskiplike superioriteit oplein hat. De hege estetyske wurdearring fan it Frysk hat foar alles te krijen mei de loyaliteit oan it Frysk. It is it symboal fan it wij-gefoel oftewol de 'solidaritieit'. D�rom is it Frysk in moaie taal.\nRivella of it omgean mei Fryske identiteit (08-05-99)\n"Wat een klankrijkdom. Een prachtige taal. Ik spreek graag Fries en ik lees het ook nog geregeld." De Fryske filosoof Lolle Nauta (�ld-redakteur fan De Tsjerne) hat dat sein yn in ynterview mei Trouw fan 10 april ll. Hij sl�t him mei dy wurden oan bij de positive estetyske wurdearring dy't de measte Frysktaligen mei inoar diele. Nauta beweart oars fierderop yn itselde petear dingen dy't d�r mei safolle wurden mei yn tsjinspraak binne. Hij fynt it Frysk wol in moaie taal, mar bestriidt f�leindich dat er dielhat oan it wijgefoel fan de Friezen. Yn it algemien liket it moaifinen fan it Frysk op etnysk bewustw�zen en n�t op swietl�digens basearre te w�zen (sjoch foarige Taalgenoat en Taalgeniet). Nauta smyt dat etnyske - mei �fgriis - fier fan him.\nNauta praat oer in tsjinstelling tusken 'ethnos' en 'demos'. Beide Grykske wurden bestjutte 'folk'. Bij ethnos giet it om it dielen fan deselde kulturele achtergr�n en taal, bij demos om it mienskiplike demokratyske bestel. Mei rjucht konstatearret de �t Snits �fkomstige filosoof dat de Fryske beweging de Fryske taalstriid mei etnyske middels fierd hat, mar dochs wol in demokratysk karakter hat. Nauta is lykwols benaud dat it trochslacht. Hij tinkt dat lykberjuchtiging fan it Frysk ta skea giet fan de frijheid fan it (Nederl�nsktalige) yndividu. Yndividu�le rjuchten moatte neffens him prioriteit hawwe boppe rjuchten fan kulturele mienskippen. De Nederl�nsktalige moat de frijheid h�lde om net mei it Frysk konfrontearre te wurden. "Uiteindelijk gaat het om het vermogen als mens met meerdere identiteiten om te gaan."\nHij kin it him dan ek net begripe dat in politike partij as de FNP �tgiet fan etnysk bewustw�zen. Hij neamt it "stuitend, bekrompen en gevaarlijk", omdat foar him dat itselde is as mei mar ien, de eigen, identiteit omgean. As er fan de ynterviewer boppedat noch heart dat der hjir yn Simmer 2000 in re�ny foar de Friezen om utens opsetten wurdt, slacht er echt op tild. Om d�r mar gjin nijs oer hearre te hoegen, soe er bij wize fan sprekken dy simmer wol b�ten Europa w�ze wolle. Ik tink dat N�uta hjir trochslacht.\nNauta ferienselviget him net graach mei syn Frysk kom�f, mar - dan komt it problematyske om mei syn Fryske identiteit om te gean - hij kultivearret syn aksint wol wer. Nauta tinkt nei alle gedachten dat syn wurdearring foar it Frysk komt troch de "klankrijkdom" fan it Frysk. Hij liket de posysje en de wurdearring fan de taal yn syn filosofysk tinken d�rmei los te keppeljen fan de maatskiplike ferh�ldingen tusken in minderheid en in dominant.\nDe �ngelikense ferh�ldingen meitsje dat de leden fan de Fryske minderheidsgroep net de frijheid hawwe om net mei it Nederl�nsk konfrontearre te wurden. Oars as Nauta him foarstelt, giet it krekt wol om gelikense rjuchten as beide taalgroepen mei inoars talen yn kontakt komme: ethnos �n demos. Hielendal gjin tsjinstelling dus.\nHoe etnysk Nauta eins tagelyk yn it djipst fan syn gedachten is, komt hiel subtyl nei foaren as er wilens it Trouw-ynterview in gleske Rivella ynjit: "Een Fries drankje", neamt er dat Switsersk (!) produkt. It is sa eigen oan Frysl�n wurden dat it as typysk Frysk sjoen wurdt. In gefoel fan grutskens - lykas bij de taal basearre op it wijgefoel - wurdt oproppen. Nettsjinsteande himsels is neat Frysks dizze filosoof frjemd.\nFryske identiteit is mear as taal (29-05-99)\nDe Fryske taal is s�nder mis IT symboal fan de Fryske etnisiteit. Dat it Frysk sa'n opfallend symboal is, komt troch dat de taal in d�dlike groepsgrins tusken '�s' en 'harren' l�kt. It is oars wol wer in grins dy't yn Frysl�n maklik te passearjen is. Ynkommelingen kinne troch it oanlearen fan it Frysk wat dat oangiet maklik "Fries mei de Friezen" wurde. It is earder sa dat net-Frysktaligen hars�ls b�tenslute troch it Frysk net te learen.\nFoar de Fryske identiteit yn it algemien is de taal net it iennichste kriterium. As men tsjin in tafallich foarbijkommende Leewarder sizze soe dat er in Fries is, dan is de k�ns mar ien op tsien dat er dat bestriidt, en net alle Leewarders kinne Frysk prate. Hjir berne w�ze, is ek ien.\nYn de twadde enk�te fan Taal yn Frysl�n (yn 1994 �fnommen) is dat kritetium mei fjouwer oare foarlein oan de respondinten. Wat is in foldwaande reden om in oar in Fries te neamen: 1) Frysk prate kinne, 2) yn Frysl�n wenje, 3) yn Frysl�n berne w�ze, 4) Frysktalige �lden hawwe en 5) jinsels as Fries besk�gje. It gong dus om in kritearium foar in oar en net foar harsels. Op dy wize frege docht bliken dat 'berne yn Frysl�n' foar de measten (80 persint) gen�ch is om immen in Fryske identiteit ta te kennen. 'Frysktalige �lden hawwe' (55 persint) en 'Frysk prate kinne' (45 persint) binne minder wichtige eksklusive redenen. Ek 'jinsels as Fries besk�gje' skoart mei 68 persint heger as dy beide taalkritearia. 'Yn Frysl�n wenje' telt foar de measten net mei: foar mar 24 persint is in adres yn Frysl�n gen�ch om Fries te w�zen. It opfallende fan dizze folchoarder is, dat d�r grutte ienriedigens oer bestiet tusken de Frysk-, Nederl�nsk- en streektaligen.\nDe trije groepen wike wol sterk fan inoar �f at de respondinten fan harsels sizze moatte oft se sels in Fries binne. De Frysktaligen sizze hast allegear (97 persint) dat se in (Nederl�nske) Fries binne. De streektaligen folgje mei 71 persint, wylst de Nederl�nsktaligen hjir mar 34 persint skoare. De taal fan de respondint hat wis wol ynfloed op dy selsdefinysje as Fries, mar oan de hege skoare fan de streektaligen kin men sjen dat it berne-w�zen yn Frysl�n (autochtoaniteit) noch wol safolle meispilet. De autochtoanen fan alle trije taalgroepen mei-inoar besk�gje harsels foar 88 persint in Fries, de net-autochtoanen mei-inoar dogge dat foar mar 28 persint. Dat immen fan h�s �t Frysktalich is (wat foar hast h�ndert persint gearfalt mei it berteplak yn Frysl�n) is dus net it iennichste kritearium foar de Fryske identiteit, mar taal fersterket it gefoel d�rfoar wol. It jout der in ekstra, etnyske, diminsje oan.\nFryske Akademy-�ndersiker Jehannes Ytsma f�n oars noch �t dat men dy fraach nei Fryske identiteit net samar omsette kin nei in fraach nei de Nederl�nske identiteit. Yn syn fragelistje dat er oan syn respondinten foarlei, hie er n�st �nder oaren 'Ik voel me Fries' ek in antwurdmooglikheid 'Ik voel me Nederlander' opnommen. Doe't er de frageformulieren weromkrigen hie, seach er dat guon dy't de list ynfolle hienen, �t harsels dy l�ste antwurdmooglikheid feroare hienen. Los fan elkoar hienen se it antwurd 'Ik voel me Nederlander' trochkrast en ferbettere yn 'Ik b�n Nederlander'...\nDe Nederl�nske identiteit is sa't it liket in feit dat los stiet fan immen syn miening d�roer. De Fryske identiteit dy't net s�nder mear in feit is, is wol �fhinklik fan wat immen d�r fan tinkt. Men kin jin d�r ta bekenne of net. En hjir liket wer de matriks fan it Nederlannerskip en de Nederl�nske taal troch de antwurden hinne te skimerjen. Foar it Nederlanner-w�zen hoecht men net te kiezen, dat �s men gewoan.\nOansprekfoarmen fan macht en solidariteit (19-06-99)\nEarder haw ik it al oer 'prestiizje' en 'solidariteit' h�n. Dy beide sosjale diminsjes hawwe in grutte ynfloed op hoe't leden fan taalgroepen mei inoar omgeane. Taalgroepen kinne as sosjale groepen besjoen wurde en dy steane yn in �ngelikense machtsferh�lding ta inoar. Dat is te merken oan de noarmen foar taalgedrach. De machtichste taalgroep, de dominant, kin syn noarmen oan de taalminderheid oplizze. Foar Frysl�n h�ldt dat yn dat Frysktaligen harren yn taalgedrach bij de Nederl�nsktaligen oan hearre te passen. Dy't fan dy noarm �fwykt is '�nfatsoenlik'. It br�ken fan it Frysk troch de leden fan de minderheid �nderinoar ropt in wij-gefoel op: solidariteit.\nBij de oansprekfoarmen spylje dy algemiene diminsjes foar it taalferkear ek in grutte rol. In �ldere persoan mei 'do' oansprekke kin as hiel �nfatsoenlik oankomme. De foarmen fan en de noarmen foar it oansprekken binne troch de ieuwen hinne sa groeid. Yn harren klassike artikel 'De oansprekfoarmen fan macht en solidariteit' fertelle de Amerikanen Brown en Gilman oer hoe't dat ferskil tusken de twa oansprekfoarmen �ntstien w�ze soe.\nYn it oarspronklike Latyn bestie der mar ien foarm om ien persoan mei oan te sprekken: 'tu'. Dat soe feroare w�ze doe't der yn de fjirde ieu twa Caesars oan de macht wienen yn it opspliste Romeinske Ryk; ien yn East (Konstantinopel) en ien yn West (Rome). It keizerskip waard doe belichame troch twa persoanen. Om dy twa minsken oan te sprekken moast de meartalsfoarm br�kt wurde: 'vos'. Dy oansprekfoarm waard ek br�kt as mar ien fan de beide keizers oansprutsen waard. It is ek sa dat in keizer as fertsjintwurdiger �t namme fan syn minsken sprekt en it d�rom ek oer 'wij' hawwe mei. De pluralis majestatis (it keninklik meartal) lykas dat hjir te uzes br�kt wurdt yn de wetten mei 'Wij, Beatrix'.\nSa njonkenlytsen is it keninklike fan 'vos' �fgongen. It gebr�k wreide him �t nei oare machtsfigueren. Der beg�n him troch de ieuwen hinne noarmen foar de oansprekfoarmen te �ntjaan op gr�n fan macht en prestiizje. De persoan dy't mear macht hat kin bepaald gedrach fan de minder machtige �ftwinge. De adel hie macht oer de net-adel, de prysters oer it tsjerkefolk, de master oer de slaaf, de �lder oer de bern, de learaar oer de learling, superieuren oer �ndergeskikten. De �ngelikense machtsferh�lding wurdt utere bij it oansprekken; de machtiger persoan wurdt mei 'vos' oansprutsen, de minder machtige kriget 'tu' werom. Yn (hast) alle talen kamen twa soarten ta st�n: 'tu' en 'vous' yn it Fr�nsk, 'du' en 'Sie' yn it D�tsk, 'thou' en 'ye' yn it �ldere Ingelsk, 'jij' en 'U' yn it Nederl�nsk en 'do' en 'jo' yn it Frysk.\nYn it gefal at der net in hi�rargyske ferh�lding bestiet tusken twa persoanen kin de 'tu'-foarm br�kt wurde. De net-adel, it tsjerkefolk, slaven, bern, learlingen en �ndergeskikten kinne �nderinoar inoar 'tu'-toyearje. It ropt in gefoel fan solidariteit op. It br�ken fan 'tu' makket de �fst�n lytser tusken minsken: der wurdt yntimiteit mei �tdrukt. Dat makket ek dat as dy yntimiteit op it ferkearde momint br�kt wurdt, dat as "plat" oankomt. L�sten hearde ik in frou dat koel ferwurdzjen doe't immen har doke: "Moat ik jo kenne?"\nIt br�ken fan 'vos', of yn dit gefal 'jo', h�ldt minsken krekt op �fst�n. D�rom hat it br�ken fan dy oansprekfoarm fan macht bij maatskiplik machtigeren �nderinoar lang st�n holden. Macht makket erchtinkend en liedt net gau ta solidariteit. Oan de ein fan de tweintichste ieu is it oars folle gebr�kliker wurden om yn de fermiddens fan de machtigeren inoar ek wol mei 'do' oan te sprekken. Dochs sil it 'vos' net samar wer ferdwine. Of it moat w�ze dat wij allegear oerstappe op de machtichste taal op ierde: krekt d�ryn binne de oansprekfoarmen fan solidariteit �n macht itselde: 'you'.\nFryske en Stedske oansprekfoarmen (10-07-99)\n'Mei ik jo wat freegje? Doge jo wol?' In part fan de grap yn dizze bekende �tspraak sit him yn de tsjinstelling tusken de formele oansprekfoarm en de ynformele ynh�ld. De oansprekfoarm is nammentlik net samar in neutraal wurdsje der tuskentroch. De oansprekfoarmen wurde br�kt om macht (�fst�n) en solidariteit (fertroudheid) tusken minsken mei �t te drukken. Yn it Frysk binne dat foar it iental respektivelik 'jo' en 'do'. Foar it meartal is 'jim(me)' langer foar beide sfearen de gaadlike foarm, ek al waard it oarspronklik inkeld as in solidariteitsoantsjutting oanfield. De Stedske oansprekfoarmen 'jou', 'dou' en 'jim' wike d�r taalkundich net bot fan �f, mar hoe sit it eins mei de oerienkomsten yn gebr�kssfear fan dy foarmen?\nUt de histoaryske behanneling yn dizze rubryk die bliken dat de oantsjutting fan macht yn de oansprekfoarm �t de oarspronklike meartalsfoarm fuortkommen is. Sa wie it yn it Latyn, sa is it ek yn it Frysk. Earst wie der yn it Aldfrysk allinnich mar 'thu' foar it iental en '(j)y' foar it meartal. Dat feroaret as yn de lette Midsieuwen 'jy' ek br�kt wurdt om ien persoan mei oan te sprekken. Dy oansprekfoarm hat, no noch altiten, in persoansfoarm yn it meartal bij him: jo sjogge (en n�t: jo sjocht). Doe't 'jy' de oansprekfoarm fan macht yn it iental wurden wie, �ntjoech him tagelyk in nije foarm foar it meartal: jy-man. It d�r�t �ntstiene 'jimme' luts sa njonkelytsen it meartal hielendal nei him ta.\nDe gebr�kssfear fan 'jim' beheinde him letter ta de eigen bekende r�nte fan minsken. De tredde persoan foarseach yn it meartal yn it ferlet fan sosjale �fst�n, nim no bijgelyks: Wolle 'heit en mem' noch wat �t de winkel ha? Kin ik de dames ek helpe? Oant noch net sa hiele lang lyn koe yn de oanspraak fan it eigen folk of fan frjemden �t noch yn 'jim' br�kt wurde. It sechje wie dan "jimme is gemien folk".\nNei de oarloch nimme de maatskiplike tsjinstellingen yn it algemien �f. Dat hie oan de iene kant ta gefolch dat it oansprekken yn de tredde persoan (yn ien- en meartal) as �nderdanich oanfield waard. Tagelyk soarge de sosjale sljuchting derfoar dat de gemiene oansprekfoarm 'jim' tsjintwurdich ek tsjin frjemd br�kt wurde kin: Dames, kin ik jim ek helpe?\nFoar it Stedsk, d�rfoaroer, gong it benammen om in taname fan de maatskiplike tsjinstelling tusken it Stedsk en it Nederl�nsk. De tredde persoan iental waard net troch it eigen machtsoantsjutting 'jou', mar troch it Nederl�nske 'U' ferkrongen. It taheakjen fan 'U' hat nei alle gedachten it effekt h�n dat 'jou' hieltiten mear as fertroulike foarm oanfield waard. D�rmei krige 'dou' in noch folle fertrouliker lading, dat dy oansprekfoarm allinnich br�kt wurde koe tsjin echte yntimy. Foar in groep Leewarders mei gefoel foar ferh�ldingen waarden famkes mei 'jou' oansprutsen en jonges mei 'dou'. It 'douwen en stouwen' krige in �ngeunstige klank.\nMen kin wol stelle dat it Frysk en it Stedsk beide troch de tiid hinne wraksele hawwe mei de maatskiplike feroaringen yn it oansprutsen wurden: it Frysk mei de machtsoantsjutting yn it meartal en it Stedsk mei de solidariteitsoantsjutting yn it iental. De oarsaak is tsjinsteld: It Frysk hat de l�ste desennia in grutter plak yn it iepenbier libben krigen en besocht in gat op te foljen yn de formele sfear. It Stedsk moast de l�ste ieu hieltiten mear tebek en krige tefolle foarmen yn de ynformele sfear. De Fryske en de Stedske oansprekfoarmen lykje taalkundich bot opinoar, mar de gebr�kssfear d�rfan is hiel ferskillend.\nDoocht 'jo' wol? (31-07-99)\nYn de foarige Taalgenoat en taalgeniet haw ik it h�n oer it ynkringjen fan 'U' - n�st 'jou' en 'dou' - yn it oanspreksysteem foar it iental yn it Stedsk. De foarm 'jou' doogde net mear foar it oansprekken fan in heger persoan. It Frysk hat 'jo' op dat plak wol f�stholden. Mar dat 'U' ek foar it Frysk op 'e loer lein hat, die mij krektlyn bliken �t it artikel fan Durkje Rienks. As in sosjolingwiste avant la lettre makke se yn 1939 (yn 'Sljucht en Rjucht' 51) in analyze fan hoe't guon minsken yn dy tiid der ta komme om soksawat te sizzen as "Doocht U wol?" Ik helje hjir in pear fragminten (omstavere) oan om de wrakseling mei it yn it Frysk oansprekken yn de tritiger en fjirtiger jierren oan te jaan. It is te moai om wei.\nNei in beskriuwing fan de yngewikkelde ferdieling fan de do-foarm, de jo-foarm en de tredde persoan sketst de skriuwster it probleem. "Hoe komme wij oan sa'n tizeboel en wat binne d�r de gefolgen fan?\nOm mar mei it l�ste te begjinnen.\nAs 'do' yn �nbr�k rekket en bern �ndermekoar 'jo' tsjininoar sizze, in heit of in mem har famke of jonkje, al is it noch mar in poarre, mei 'jo' oansprekt, man en frou mekoar ek, dan kriget 'jo' in hiel oare wearde. It komt te missen wat it earder hie; de macht om �fst�n te skeppen, as it moat om earbied �t te drukken. En it Frysk hat dochs likegoed ferlet fan sa'n oansprekfoarm as hokfoar oare taal ek.\nHoe moat ien dy't 'jo' tsjin syn eigen lyts famke seit, der mei oan as hij foar boargemaster, d�mny of dokter oer komt te stean, en de foarm "master sil master" is him net eigen?\nPrate dy minsken Nederl�nsk, dan kin hy altiten noch Nederl�nsk weromprate, sa goed en sa kwea dat giet, mar hja prate Frysk, dan, ja dan -, kin hij dan 'jo' tsjin sa'nien sizze?\nHij rekket der ynwindich gl�d mei oan en d�r komt it: dokter, ik soe mar ris bij 'U' sjen.... op 'e lappen. 'U', it beart nuver, mar wat moat men! Men komt der alteast nimmen mei te nei! (Ja, wol ien: it Fryske folk en d�ryn jinsels, mar safier wurdt fansels net troch tocht.)\nEn de winkelman dy't s�nt syn jongesjierren 'do' hielendal net mear br�kt, graach eptich mei yn 'e pas wol, en it him allinne mar mear �ntkomme lit tsjin syn dogeneaten fan jonges, as dy wer wat �theefd hawwe: "Do smoarge...."\nWennet er op in plak d�r't er elkenien ken, dan r�dt hij him ek noch mei 'jo'. Se binne op in doarp op't l�st wol sa eigen mei inoar, dat hij der gjin noed mei hoecht te hawwen dat hij immen op it sear komt. Is it plak lykwols grutter, sette har d�r g�ns frjemden nei wenjen, wit hij net daliks hokker klant hy foar hat, dan wurdt it foar him in like minne boel as niis foar de man dy't nei dokter tagyng, en skielk leit 'U' him yn 'e m�le bestoarn.\nDe 'U-sykte' hawwe se it yn dit ferb�n wol h�n. (...)\nIt is lykwols net sa dat de striid d�rom ferlern is; wij binne der libben bij en steane der net mei niget nei te sjen hoe't it fuortkankeret, dat 'do' yn �nbr�k en 'jo' syn Fryske wearde kwytrekket en lyk wurdt oan it Nederl�nske 'jij'. (...)\nIt Frysk op skoalle mei men yn dit stik fan saken in soad fan ferwachtsje. En.... fan de Fryskpratende �nderwizer dy't 'do' br�kt tsjin wiif en eigen bern, mar foaral en beleaven tsjin de bern op skoalle, en dat ek noch docht as se al hast feinten en fammen wurden binne. (...)\nOars, nimmen hoecht hjiryn benefter te bliuwen. Lit �s allegearre betinke: w�r't 'do' libbet, kriget 'jo' wer syn rjuchtlik plak en hat 'U' gjin k�ns."\nWij witte no oan de ein fan de tweintichste ieu dat 'jo' syn rjuchtlik plak weromkrigen hat. Oft dy maatskiplik-betrutsen en sympatike oprop fan frou Rienks d�roan bijdroegen hat, is fansels slim te sizzen. Faaks moatte wij hjir, lykas mei de opwurdearring fan 'jimme' ta formele oansprekfoarm - op it foarste plak rekkenje mei de algemiene nei-oarlochske maatskiplike sljuchting �n de opwurdearring fan it Frysk yn it algemien. Likefolle hoe: foar de formele oanspraak doocht 'jo' no wol.\nIt nije oansprekken (21-08-99)\nIt br�ken fan de oansprekfoarm 'jo' of 'do' kin hiel gefoelich lizze, omdat d�r �fst�n ta of fertroudheid mei de oansprutsen persoan mei �tdrukt wurdt. Mei de saneamde fokatyf, lykas bijgelyks "Mefrou", moat oars ek omsichtich omgongen wurde. Yn it eardere doarpslibben waard d�r boppedat de maatskiplike posysje mei oantsjutten. Tamminga neamt yn syn Taalhelling fan begjin sechtiger jierren in pear oansprekfoarmen foar froulju. Arbeidersfroulju waarden almeast mei de foarnamme oansprutsen: "Jeltsje, ha jo de b�den der�t?" De middenlaach mei froulju lykas boerinnen krigen de oantsjutting fan 'frou' mei de achternamme fan de man. De froulju fan de doarpsnotabelen hienen in spesjaal plak mei in spesifike oanspraak. As immen it oer 'juffrou' hie, koe dat allinnich mar nei de frou fan de haadmaster of frou fan immen fan gelikense hichte ferwize en 'mefrou' inkeld nei de frou fan d�mny of dokter.\nEk foar manlju bestie der earder ferskil neffens maatskiplike klasse. Folwoeksen arbeiders mochten ek mei de foarnamme betitele wurde, boeren waarden mei de achternamme of mei de beropsnamme oansprutsen. Bij d�mny, dokter, skoalmaster en notaris wie dat l�ste ek it gefal. En jo wienen ek wat hegers as jo mei 'mynhear' ferwolkomme waarden.\nYntiid is nei dy sechtiger en ek de emansipatoare santiger jierren der maatskiplik g�ns feroare, yn it algemien en foar froulju yn it bys�nder. Earder waarden net-troude froulju fan it label 'juffer' foarsjoen. Hjoed de dei kin elke frou langer 'mefrou' w�ze, d�r't it ferskil yn maatskiplike en de houlikse steat mei oersljuchte wurde moast.\nTagelyk wrakselje ik der oars noch wolris mei om immen mei mefrou of menear oan te sprekken. Op it doarp d�r't ik weikom, koe ik earder de nammen fan hast elkenien. De minsken dy't jonger of like �ld wienen as ik, spriek ik mei de foarnamme oan, de �lderen yn it Frysk inkeld mei de achternamme (s�nder 'menear') of 'frou' mei de achternamme (dus net mei 'mefrou'). 'Meneer' en 'mevrouw' br�kte ik allinnich mar yn it Nederl�nsk. Dy Nederl�nske oantsjuttingen hienen boppedat in formelere en �fstanliker lading foar mij.\nTsjintwurdich binne der ferskate dingen feroare. Ik wenje net mear op in doarp mar yn in st�d. Ek bin ik twa kear sa �ld as dat ik doe wie. Dat hat as gefolch dat ik in hiel soad �nbekenden tsjinkom en fan dyen binne in hiel soad jonger as ik. Meastentiids hoecht men de oar net direkt oan te sprekken, mar soms �ntkomt men der net oan. Nim bijgelyks in jongere servearster yn in restaurant dy't mei de r�ch nei jin tastiet. Oansprekke mei de foarnamme kin net, omdat ik dy net wyt. 'Juffer' komt my as emansipearre man fansels net oer de lippen. Omdat ik de achternamme ek net kin, hinget 'frou' s�nder achternamme foar mij om samar te sizzen yn 'e loft en dy oantsjutting is my ek te ynformeel tsjin in �nbekende. As l�ste mooglikheid bliuwt eins allinnich mar oer: "Mefrou, kin ik betelje?" Foar myn gefoel doocht dat eins ek net. Oan de iene kant fielt dy fokatyf as Nederl�nsk oan en oan de oare kant kinne yn myn belibbing allinnich �ldere froulju mefrouke wurde.\nIt oansprekken fan �nbekenden is der hjoed de dei net makliker op wurden. Troch alle emansipatoare �ntjouwingen foar arbeiders, froulju en Frysktaligen binne de bewende en f�stlizzende wizen fan oansprekken fer�ldere rekke. Ek no noch giet it faak noch om taasten nei de goede foarm, hielendal as it om froulju giet. Faaks is de maklikste oplossing noch om mar gjin frjemde froulju mear oan te sprekken.\nDe (taal)striid fan de seksen (11-09-99)\nLit it dreech w�ze om frjemde froulju oan te sprekken, net minder dreech is it om mei bekende froulju te kommunisearjen. Alteast, dat boadskip besiket de Amerikaanske sosjolingwiste Deborah Tannen oer te bringen mei har boek 'Je BEGRIJPT me GEWOON niet'. Sij hat it deroer dat froulju en manlju bij inoar l�ns prate.\nFrou Tannen kent beide groepen in eigen kultuer ta, dy't der foar soarget dat in selde utering troch elke groep op in eigen wize begrepen wurde kin. Se hellet in tal foarbylden oan fan as immen mei in probleem sit. Froulju wolle fan oaren hearre dat dyen dat begripe troch bijgelyks mei in eigen soartgelikense probleem oan te kommen. Manlju d�rfoaroer soenen benammen in technyske oplossing foar it probleem oandrage en oan it gefoel dat anneks is mei it probleem foarbijgean. Froulju kinne har dan net begrepen fiele en manlju op har beurt ek as der negatyf op harren goerie re�gearre wurdt. Echte kommunikaasje kom net ta st�n.\nYn de eagen fan manlju bringt om help freegjen in �fhinklike relaasje ta st�n. In fraach is nammentlik in teken fan swakte. In bekend foarbyld is as in man in adres sagau net fine kin, hij earst sels noch trochsykje sil, wylst in frou fuortdaliks in foarbijgonger oansjit om it paad te freegjen. Hast alle manlju dy't troch Tannen oanhelle wurde lykje earder antwurdjouwers as fragestellers te w�zen. Sij binne sels hieltiten oan it wurd en de froulju binne w�zens dy't dat allegear gewurde litte troch alles mar gewoan oan te hearren. Ek yn de troch har oanhelle groepspetearen nimme manlju faak de lieding, sels as in frou mear saakkundich is op in beskaat m�d. Froulju br�ke in foarsprong net om in stimpel op it petear de drukken, manlju d�rfoer oer krekt wol. Koartsein komt it der op del dat de maskuline helte fan it minskdom it spultsje spilet 'Hasto respekt foar mij?', wylst de feminine helte it mear giet om 'Fynst mij wol aardich?'.\nDan komt dizze bekende frou oan de maatskiplike analyze ta: froulju sykje op it foarste plak yntimiteit en manlju �n�fhinklikens. Fammen binne fan jongs �f oan wend om te netwurkjen; mei-inoar wurdt yn de r�nte fan kammeraatskes in oplossing socht. Mei oare wurden: solidariteit stiet foarop. Bij jonkjes wurdt de kompetysje krekt socht. Hij dy't it sterkste is of dy't de oaren it b�ste �fbekje kin, kriget syn sin. Oars sein: macht giet it om.\nKrektlyk as mei �ngelikense maatskiplike ferh�ldingen tusken taalgroepen kin der bij de seksen fan in dominant en in minderheid praten wurde. De manlju binne om samar te sizzen de Nederl�nsktaligen en de froulju de Frysktaligen; de earsten wurde mei macht, de l�sten mei solidariteit assosiearre. Op gr�n fan dy machtsferh�ldingen binne der noarmen �ntstien dy't manlik en froulik taalgedrach foarskriuwe. Foar in soad maatskiplik hegere beroppen wurdt manlik taalgedrach ferwachte, dat it nochris dreger makket foar froulju om beskate manljusbolwurken binnen te gean. Taal makket �nderdiel �t fan it saneamde 'gl�zen plafond', de �nsichtbere barj�re foar froulju om hegerop.\nSa is ek manlik taalgebr�k faak algemien bedoeld en froulik taalgebr�k spesifyk. Nim de beroppe-oantsjuttingen: de neutrale foarm is manlik (bgl. learaar), de spesifike froulik (bgl. learares). Der bestiet d�rom wol in leararekeamer, mar net in leararessekeamer. Dat l�ste soe nammentlik ynh�lde dat d�r inkeld froulike leararen komme. It omkearde is net wier foar de leararekeamer.\nIen manier om de manlik domin�nsje te bestriden, soe w�ze kinne om te besykjen datsoarte fan froulike foarmen as de neutrale foarmen foar te stellen. Men soe dat ferlykje kinne mei it ferfangen fan allang ynboargere Nederl�nske ynsl�psels yn it Frysk troch purismen. Sok taalgebr�k is oars earder opfallend as neutraal. Yngeander soe lykwols w�ze om de besteande machtsferh�ldingen oan te fjuchtsjen. It taalgedrach en it taalgebr�k kinne dan makliker folgje. Mar faaks haw ik it net begrepen en is it te (Jonk)manlik tocht.\nTaal is in kleure bril (02-10-99)\nFrysktaligen wurde al gau troch harren twataligens konfrontearre mei in ferskil yn belibjen tusken de memmetaal en de as twadde oanlearde taal. N�st it ferskil yn rangoarder yn it opdwaan fan beide talen, bestiet der ek in �nderskied yn sosjaal berik. Ien fan myn earste �nderfinings mei it ferskil yn sfear wie dat Nederl�nsktalige maten harren 'vader en moeder' mei 'U' oansprutsen, wylst wij dat th�s mei 'heit en mem' dienen. Ik f�n dat folle �fstanliker as bij �s. It ferskil yn taal liket in ferskil yn tinken oer de werklikheid te bewurkjen. Om it mei in byld te sizzen: de taal is de bril dy't �s waarnimmen kleuret.\nDe saneamde Sapir-Whorfhypoteze (neamd nei twa Amearikaanske taalkundigen) stelt dat de kultuer fan in taalmienskip de taal bepaalt of beynfloedet en de taal oarsom wer it tinken fan de sprekker oer de werklikheid. As stipe foar de dy hypoteze wurdt faak ferwiisd nei it feit dat Inuyt ("Eskimo's") snie op in hiel soad ferskillende wizen waarnimme. Harren kultuer makket dat foar har mooglik, dy beskiedt harren sicht op dy wite matearje. Elke kultuer makket de �nderskiedingen dy't foar dy kultuer nedich binne. De Azteekske kultuer �t in folle s�dliker klimaat ken mar ien wurd foar snie. Dat wurd hat boppedat ek noch de betsjutting fan iis en k�ld. Itselde ding wurdt dus troch sprekkers fan ferskillende talen ferskillend waarnommen.\nYn de kultuer fan de Navaho's spilet it (need)lot in hiele grutte rol. Net de minsken hannelje, mar de dingen komme harren oer. Wij �t de Westerske kultuer sizze: wij wurkje. Sij sizze sokssawat as: it wurk wurdt mei �s dien. De grammatika fan dy Yndiaanske taal soe it tinken oer de werklikheid wer beskiede. Troch harren taal kinne sij ek net oars as sa oer har bestean tinke.\nSa omskreaun liket it wat op in fisieuze sirkel dy't men net mear trochbrekke kin. Mei in simpel foarbyld wol ik oanjaan dat kre�tyf tinken yn in dynamyske kultuer de werklikheid feroarje kin. Nim bijgelyks it wurd 'kompj�ter' dat letterlik '(be)rekkener' betsjut. Yn it begjin koe it apparaat ek allinnich mar (be)rekkenje, mar no hat er folle mear mooglikheden krigen, bijgelyks tekstferwurkjen. Mei it feroarjen fan de funksje wurde ek hieltiten nije eigenskippen oan it wurd 'kompj�ter' takend. Taal, yn dit gefal it leksikale part, foarmet gjin beheining foar it tinken.\nMei de wurdskat en de grammatika fan in taal hawwe wij oars mar it topke fan de taaliisberch te pakken. Lykas al earder yn dizze taalrubryk op it aljemint brocht is, hinget taal hiel sterk mei de sosjale ferh�ldingen yn in kultuer gear. It tinken yn it Frysk en it tinken yn it Nederl�nsk is ferskillend, ek al steane beide Westerske tinkwizen minder fier �tinoar as dy fan de Inuyt en de Azteken. Men mjit jin mei it praten fan de iene of de oare taal in bijhearrende kulturele identiteit oan, dy't ferskillende �nderfiningen ynjout.\nIn moai foarbyld fan sokke �nderfiningen fertelde �ld-politika Mieke Andela-Baur (CDA) l�sten op Omrop Frysl�n. Sij hie as Limburchske - ek nei't se hjir al in skoft �nderfining mei Frysk praten hie - der mei wraksele dat har bern 'mem' en net 'mamma' tsjin har seinen. Taalkundich wike de wurden hast net faninoar �f. It is net sa bot de sichtbere beredenearre betsjutting fan it wurd dy't de ynh�ld fan in begryp beynfloedet, mar it is de �nsichtbere gefoelsmjittige lading dy't de �nderfining foar in grut part meibeskiedt. Taal is yndie de bril dy't �s waarnimmen kleuret, net sa bot troch it leksikale gl�s, as wol troch it sosjale montuer.\nKleure taalgebr�k (23-10-99)\nTaal kleuret �ngemurken �s waarnimmen, omdat de hiele situaasje d�r't dy taal yn �ntstien is, d�ryn "bebakt" sit. As sprekker tinke wy hielendal net nei oer wat taal op himsels mei �s boadskip docht. Men is om samar te sizzen slachtoffer fan it (taal)systeem. Oars is dat mei 'taalgebr�k'. Mei 'taalgebr�k' bedoel ik dat de sprekker min ofte mear mei sin wurden binnen dat systeem kiest dy't de ynformaasje kleuret. De sprekker manipulearret it boadskip, omdat er d�r in belang bij hat. De st�n fan saken wurdt troch de keazen wurden foar him sa geunstich mooglik foarsteld.\nDe Brab�nske sosjolingwist Guus Extra fertelde l�sten - op it kongres oer Frysk yn de basisfoarming yn Ljouwert - dat Nederlanners Turken en Marokkanen troch harren taalgebr�k apart sette. Hij bedoelde oantsjuttingen as net-Nederl�nsk, net-autochtoan en b�tenl�nsk, wylst it faak om minsken giet dy't yn Nederl�n berne binne en hjir har hiele libben al wenne hawwe. Ek de Nederl�nske oerheid docht dat en datselde is yn tsjinspraak mei wat dy seit oer de yntegraasje fan dy groepen yn de Nederl�nske mienskip. It is in d�dlik foarbyld fan kleure taalgebr�k, sa't 'Medelander' dat oars ek is. Troch immen mei de iene of de oare namme te betiteljen, jout men oan hoe't men de situaasje sjen wol.\nNamste opfallender wie it d�rom dat dy Brab�nske sprekker sels op in soartgelikense wize te wurk gong bij de beskriuwing fan de Fryske (taal)situaasje. Extra ferwiisde earst nei de geunstige persintaazjes foar it Frysk as th�staal yn de fyftiger jierren. Hij makke - s�nder te ferwizen nei de grutte ynstream fan Nederl�nsktaligen s�nt dy tiid - in ferliking mei de legere persintaazjes fan hjoed de dei. De sosjolingwist �t it Tilburchske hie it doe oer it "eroderen" fan it Frysk as th�staal. Krekt d�rfoar hie er ferteld dat yn de Haachske taalsituaasje hast de helte fan de h�sh�ldings in oare taal as Nederl�nsk prate. Yn dat ferb�n repte hij oars net oer it "eroderen" fan it Nederl�nsk.\nDe hear Extra liket in "ferburgen aginda" mei syn kleure foarstelling fan saken te hawwen. N�st it feit dat de suggerearre achter�tgong fan it Frysk net west hat, jout er mei "eroderen" oan dat it om in natuerlik - en net om in maatskiplik - proses gean soe. It maatskiplik belied fan de Nederl�nske oerheid foar it Frysk yn it �nderwiis d�rfoaroer is neffens him fan boppen�f opdrukt, want de Fryske learling soe it Frysk as fak net wurdearje. Mei it �nderwiis fan it Turksk is it krekt oarsom. Dochs bestiet der foar it Turksk net sa'n belied as foar it Frysk. Mei safolle (kleure) wurden wol Extra oanjaan dat de allochtoane talen yn it �nderwiis op syn minst safolle stipe fertsjinje as it Frysk yn dy sektor.\nOp himsels is it fansels goed dat Extra opkomt foar de eigen taal en kultuer fan de allochtoane minderheden, mar dat hoecht net dien te wurden troch in manipulearre foarstelling fan de taalsituaasje fan in autochtoane taalminderheid. Dat de maatskiplike werklikheid yn Frysl�n op it punt fan taalbelied en taalferh�ldingen hiel oars waarnommen wurde kinne, die ek bliken �t de presintaasje fan skoalynspekteur Steur op datselde kongres oer Frysk yn de basisfoarming. De ynspekteur herhelle net allinnich dat it fierde belied yn de basisfoarming in �nfoldwaande effekt hie, mar ek dat de taalferh�ldingen �nder de learlingen dy't Frysk folgje mei op syn minst 52 persint Frysk (soms n�st it Nederl�nsk) as th�staal net leger �tkomme as de persintaazjes �t de l�ste desennia.\nFaaks is Guus Extra l�sten op it kongres yn Ljouwert d�dlik wurden dat er him oan in positiver oerheidsbelied opl�ke moat as dat er op it stuit foar it Fryske �nderwiis bestiet. Dan is der hoop op in roaskleuriger belied foar oare talen as it Nederl�nsk.\nMisferstannen oer taal en dialekt (13-11-99)\nKrektlyn is it boekje 'Naast het Nederlands' ferskynd. De Oeriselske sosjolingwist Harrie Scholtmeijer fertelt d�ryn oer de 'Dialecten van Schelde tot Schiermonnikoog', lykas de �ndertitel giet. D�ryn behannelet er de meartalige situaasje fan Nederl�n. D�rbij wurdt troch him ek op in pear misferstannen yngongen dy't oer ferskillen tusken taal en dialekt besteane. Benammen om't er d�rbij ek spesjaal op it plak fan it Frysk yn ferliking mei oare taalfari�teiten yngiet, is it faaks wol aardich om te sjen hoe't er de aktu�le st�n fan saken werjout foar in algemien Nederl�nsk publyk.\nScholtmeijer neamt as earste dat faak miend wurdt dat de Nederl�nske dialekten in ferbastering fan it Standertnederl�nsk binne. It is oars earder oarsom: de standerttaal komt �t Holl�nske en Brab�nske dialekten fuort. Ik wyt net wat de minsken yn Frysl�n tinke oer w�r't de Fryske dialekten weikomme. Yn alle gefallen net fan it Standertfrysk, want dat hat yn it ferline kwalik bestien. Wol wurdt faak tocht dat it Stedsk bryk Frysk is, omdat der in soad Nederl�nsk troch it Frysk mongen w�ze soe; neffens mij it grutste misferst�n oer dialekt yn Frysl�n.\nIn folgjend punt fan de auteur is de �nderstelde reden w�rom't it Frysk in taal is. Dat soe w�ze, omdat it in eigen grammatika en in eigen wurdboek hat. Terjuchte wiist Scholtmeijer derop dat dat hieltiten minder opgiet, omdat hieltyd mear dialekten in eigen beskreaune grammatika en wurdboek krigen hawwe.\nWol is it histoarysk sa dat it Frysk - mei it Ingelsk - fan in oare taalstam (Kustwestgermaansk) as it Nederl�nsk (Binnenwestgermaansk) komt. In foarbyld is it ferskil tusken TSJerke - en CHurch - tsjinoer Kerk, mar der komme ek Kustwestgermaanske skaaimerken yn Nederl�nske dialekten foar. Tsjintwurdich is it Frysk oars troch de ieuwenlange omgong mei it Nederl�nsk lykwols hieltiten fierder fan dy kust-stam �frekke. It is dan ek gjin ferrassing dat Scholtmeijer ta de konkl�zje komt dat it Frysk net tichter bij it Ingelsk stiet as bij it Nederl�nsk. Noch gjin reden om it Frysk oars as de dialekten te sjen.\nEk hat de sosjolingwist fan Oeriselske orizjine yn de rekken dat it Standertfrysk b�ten de skriuwtaal mar in hiel lyts bytsje praten wurdt; elke Fries praat syn eigen (Frysk) dialekt. Der is d�rom gjin ferskil mei de situaasje yn bijgelyks Grinsl�n.\nFierders kin de taalkundige �fst�n fan it Frysk ta it Nederl�nsk ek net as in �fdwaand kritearium tsjinje foar de beslissing oer taal of dialekt. It West-Flaamske dialekt fan bijgelyks Tielt stiet der fierder fan �f, mar dat wurdt net as aparte taal besk�ge.\nSa rint Scholtmeijer alle mooglike kritearia �f om in objektive taalkundige mjitlatte foar it ferskil te finen. De grutte fan de wurdskat? Kin yn in dialekt minder sein wurde as yn in taal? It antwurd fan him sil d�dlik w�ze: nee. Alles wat yn it Standertnederl�nsk sein wurdt, kin yn prinsipe ek yn it dialekt sein wurde.\nOp it l�st bliuwt der noch mar ien kritearium oer: it maatskiplike ferskil. In dialekt hat gjin prestiizje en in taal wol. De Friezen neame dat wat se prate in taal en fine it net aardich as oaren dat in dialekt neame. Dat is it ferskil tusken taal en dialekt. In ferskil dat boppedat gearhinget mei it mear br�ken fan it Frysk yn formele fermiddens.\nIt aardige fan Harrie Scholtmeijer syn boek is dat er oan de iene kant it objektive taalkundige ferskil tusken taal en dialekt relativearret, mar oan de oare kant it trochslachjaande betsjutting fan it maatskiplike oanjout. It is oars wol te begripen dat - �t taalkundich eachweid - dat subjektyf neamd wurdt, mar it is in misferst�n dat wol mear �nder (sosjo)lingwisten foarkomt.\nFrysk(prat)en frijer (08-01-2000)\nYn myn earste stikje fan dizze taalrubryk - sa'n twa jier lyn - stelde ik de fraach oft Fryskpraten frij wie. En d�rmei bedoelde ik dat der gjin maatskiplike priis stie op it kiezen foar it Frysk yn plak fan it Nederl�nsk. Hoe't de sosjale ferh�ldingen op it taalgedrach yn Frysl�n �twurkje hat s�nt dy tiid yn ferskillende �fleveringen op it aljemint west. As �fsluting fan de rige no in synteze.\nIt wichtichste �tgongspunt foar it jaan fan in antwurd op de stelde fraach is dat de Fryske taalgroep as in sosjale groep sjoen wurde moat. Sosjale groepen hawwe in �ngelikense macht. De Nederl�nsktaligen foarmje de dominant en de Frysktaligen de minderheid. Dat ferskil is yn de skiednis �ntstien. S�nt de Midsieuwen is de oanw�zichheid en macht fan net-Frysktaligen yn Frysl�n net mear fuort te tinken. Ut dy machtsposysje wei koe de Nederl�nsktalige groep in struktuer foar bestjoer, �nderwiis mar ek it fierdere maatskiplike libben opsette dy't oant yn dizze tiid trochwurket. De maatskiplike struktuer joech fuortdaliks ek struktuer oan it taalgedrach. Nederl�nsk prate wurdt �ngemurken stipe troch in systeem dat troch de ieuwen hinne opboud is. It wurdt ta in fanselssprekkende noarm.\nDy op maatskiplike ferh�ldingen basearre noarm foarsjocht yn it ferlet fan f�stichheid dat minsken hawwe oer hoe't se har h�lde en drage moatte op it persoanlike nivo. It is needsaaklik dat se har earne op rjochtsje kinne, oars wurde se �nwis. Fan jongs�f oan wurdt �s oanleard wat fan �s ferwachte wurdt, troch �lden, maten, leararen, freonen, ensfh. Yn it begjin kin men noch wol ris bewust it idee hawwe w�rom't beskaat gedrach wol of net heart, mar op in stuit wurdt dat gedrach automatysk dien, like �ngemurken as bygelyks rinnen.\nN�st it finen fan inerlike wissichheid giet it by de noarm foar taalgedrach ek om it berikken fan maatskiplike doelen. Yndividu�n binne fia konkurrinsje en kompetysje dwaande binne om har eigen maatskiplike posysje te ferbetterjen of om der yn alle gefallen net op achter�t te gean. De feardigens fan minsken om oan dy kompetysje mei te dwaan, hinget �f fan it maatskiplik 'kaptaal' dat se ynbringe kinne. Sa smyt it lid-w�zen fan in maatskiplik machtiger groep g�ns 'kaptaal' op. It folgjen fan de noarm jout earder sukses.\nSawol it psychologysk as it maatskiplik ferlet hat in saneamde 'habitus' bij de Friezen bewurke, in 'gewoante' om jin op in f�ste manier te h�lden en te dragen. Dat soarget foar gedrach dat 'wenstich' is foar in persoan en is streekrjocht ferb�n mei immen syn �nderfinings as bern. Dy �nderfinings binne om samar te sizzen ynprinte en ta in twadde natoer wurden. D�ryn sitte ek de sosjale posysje fan de �lden en dy harren idee�n oer de maatskiplike taalferh�ldingen bebakt, bygelyks dat it Nederl�nsk maatskiplik wichtiger is as it Frysk. De habitus jout in praktysk h�ldf�st foar hoe't hannele en re�gearre wurde moat yn it libben fan al den dei.\nDe Frysktaligen is as leden fan in sosjale minderheidsgroep troch de �ngelikense taalmacht fan jongs�f oan ynprinte wurden om harren oan te passen by de Nederl�nsktaligen. It makket dat men jin net foar elk nij gefal �ffreegje hoecht, hokker taal oft keazen wurde moat: de automatyske piloat - de taalhabitus - hat dat oernommen. Ynprinte �nderfining �t it ferline beskiedt sadwaande foar in grut part it taalgedrach fan hjoed. Frijheid fan taalkar is op dy wize besjoen oars al fierhinne beheind.\nDe histoarysk groeide ferh�ldingen binne dreech te feroarjen, benammen as der gjin oare as taalbewegingsmotiven sjoen wurde foar in feroaring. De Jongfryske Beweging hat yn it begjin fan dizze ieu noch wol in oanset ta in Frysk Frysl�n jaan wollen. De Ried fan de Fryske Beweging hat nei de oarloch de twatalige situaasje fanneed as �tgongspunt nommen en d�rmei de �nfrijheid fan taalkar ymplisyt akseptearre. Binnen de maatskiplike �ngelikensens is yn de twadde helte fan dizze ieu lykwols ta in beskate emansipaasje fan Frysktaligen kommen. It gong yn de praktyk net mear om de frijheid fan it Fryskpraten op himsels, mar om it meitsjen fan omstannichheden d�r't de noarm fan oanpassing bij Nederl�nsktaligen sa min mooglik yn skeind wurde soe.\nOp dy wize hoecht foar it Fryskpraten yn allerhanne maatskiplike settings - �nder beskate omstannichheden - net in maatskiplike priis betelle te wurden, benammen op it Fryske plattel�n d�r't it oanpart fan de Nederl�nsktaligen relatyf lyts is. De romte en d�rmei de frijheid om Frysk te praten is fergrutte. Is Fryskpraten d�rmei frij wurden? Nee, inkeld frijer.