حەجی جندی - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nحەجی جندی لە ساڵانی شەڕی جیھانی یەکەم بۆ ئەرمەنستان دەچێت و پاشان ساڵی ١٩١٩ دیسان دەگەڕێتەوە قارس و لە قارسیش بۆ گوندی خۆیان، ئەو کاتە گوندیان تاڵان کرابوو. لەو ساڵەدا ئەمریکییەکان لە سێویخانە (شوێنەك بوو بۆ ڕاگرتنی منداڵانی ھەتیو) دەکەنەوە. و حەجی لەگەڵ برا بچووکەکەی روودەکان سێویخانەیە، هەروها لە کاتەی کە تورکەکان ھێرش دەکەنە سەر شاری قەرس، ئەمریکییەکان ئەو مندالانە بە شەمەندەفەر بۆ شێونەکی تر دەگوازنەوە. پاش ئەم رووداوە حەجی توانی خوێندن لە سێویخانە تەواو بکەت، و دەست بە پەیمانگای پەروەردە دکەت تا لە ساڵی ١٩٢٩ لەوێ پەیمانگەش تەواو دکەت. دووتریش لە دوو گوندی کوردنشینی ئەرمەنستان دا بە ناوی گوندی قوداخساز و جامووشڤانێ دەبێتە مامۆستای قوتابخانە، و لەوێ سەر لە نوێ دەست بە خەباتی زمانی کوردی دەکەت.\nلەو ساڵانەدا ئەو دەست دکەت بە ئامادەکردنی نموونەی فۆلکلۆری کوردی و کاری لەگەل کاری وەرگێڕان. و بەرھەمی نووسەرانی ئەرمەنی سەبارەت بە تەندروستی بۆ سەر زمانی کوردی وەردەگێڕێتەوە. لە ساڵی ١٩٣٠یەوە دەچێتە پەیمانگای زماناسی زانکۆی ئەریڤان لە ئەرمەنستان. و لە ساڵی١٩٣٢ەوە لە ئەنیستیتۆی مێژووی چاندی مەتریالی (مادی) دەست بە لێکۆڵینەوەی زانستی دەکەت. لە ڕاستیدا ساڵانی ٣٠یی زایینی دەورانێکی زێڕین بوو بۆ کوردانی ئەرمەنستان بۆیە حەجی جندییش دەکەوێتە ناو خەباتی زانستی دا. ساڵی ١٩٣٠ لە پەیمانگای پەروەردەی ئەریڤانێ بەشی کوردی دەکرێتەوە و جندی لەوێ دەبێتە مامۆستای زمانی کوردی.\nلە هەمان سال دا لە ئەریڤان دەست بە وەشاندنی ڕۆژنامەی ریا نوو (ڕیا تەزە) -Rêya nû دەکەت و حاجی جندی دەبێتە سەرۆکی بەشی وێژە و یەکەمین بەرھەمی خۆی لەوێ بڵاو دەکاتەوە. ھەروەھا ئەو لە ساڵی ١٩٣٠ ھەتا ١٩٣٧یش بەرپرسی ڕادیۆی کوردی ئەرمەنستان بوو. هەروها حەجی جندی ئامادەکاری دکەت بۆ یەکەمین کۆنفرانسی کوردناسی کە لە ساڵی ١٩٣٤ لە ئەریڤان پێکھات بوو کە پسپۆڕان لە ئەریڤان، مۆسکۆ، لێنینگراد و تفلیس بەشداری لەو کۆنفڕانسەیەدا دەکەن. لەو کۆنفڕانسە مامۆستایانی زمانی کوردی لە ئەرمەنستان و ئازەربایجان و تورکمانستان بەشداریان کربوون. ساڵی١٩٤٠ جندی تێزی دکتوری خۆی لە سەر ناوی " کەڕ و کولکێ سلێمانێ سلیڤی" پێشکەش دەکەت. لە ساڵانی جەنگی جیھانی دوویەم دا. فۆلکلۆری نیشتمان پەروەری کوردی کۆدکەتەوە و لە دوو کتێبدا بڵاوی دەکاتەوە. ئەگەر ئێمە ساڵانی بەندیخانەی حەجی جندی لێ دەر کەین، جندی لە ساڵی ١٩٣٦ ھەتاکو ١٩٥٩ لە ئەنیستیتۆی زانستی لە سەر زمان و مێژوو کاری کردووە، کە مژاری لێکۆڵینەوەکانی فۆلکلۆر زمان و وێژەی کوردی بوون.\nحەجی جندی ١ی گوڵانی ساڵی١٩٩٠ لە شاری ئەریڤانی ئەرمەنستان کۆچی دوایی کرد. و میراتێکی مەزنی بۆ گەلی کورد و کوردستان لە پاش خۆی بە جێ هشت، حەجی جندی نیزیک ٦٠ کتێبی نووسیوە کە زۆربەیان لە سەر فۆلکلۆر، زمان و وێژەی کوردی بوون.\nبە گشتی ٨ کتێبی پەروەردەیی، ١٩ کتێبی زمان و وێژەی کوردی بۆ قوتابخانە، ٥ کتێبی داستانی کوردی دەگەڵ لێکۆڵینەوە، ١٦ کتێبی فۆلکلۆر، ٢ کتێبی ڕێزمان و ٢ کتێبی لە سەر وێژەی کوردانی ئەرمەنستان و کۆمەڵە شیعری کوردی، لە جندی بە جێماوە. ھەندێک لە بەرھەمەکانی:\nھەواری، ڕۆمان، ١٩٦٧، ئەرمەنستان.\nفۆلکلۆری کورمانجی، ١٩٣٦.\nکلامی کوردیی گەلەری، ١٩٣٦.\nکەر و کولکێ سلێمان سلیڤی، لێکۆڵینەوە، ١٩٤١.\nفۆلکلۆری کوردی، ١٩٤٧.\nکورئوغلی بە کوردی، ١٩٥٣.\nلێکۆڵینەوەی لە سەر مەم و زین، ١٩٥٦.\nبەیت سەرھاتی کوردی، ١٩٦٢.\nکلامی جەماعەتا کوردایێ ئێراق، ١٩٧٥.\nتێکست و لێکۆڵینی ڕۆستەمی زاڵی کوردی، ١٩٧٧.\nتێکست و لێکۆڵینی یوسف و زولەیخا، ٢٠٠٣.\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=حەجی_جندی&oldid=910477»\nکوردەکانی یەکیەتیی سۆڤیەت\nئەم پەڕەیە دواجار لە ١٩:٢١ی ١٠ی شوباتی ٢٠٢٢ نوێ کراوەتەوە.


بانگەوازێک لە مەیدانی تایمزەوە بۆ تورکیا: زیندانیە سیاسیەکان ئازاد بکەن – بزاڤی خزمەت\nمەیدانی تایمزی ویلایەتی نیویۆرک، لە ڕێکەوتی ١٠ ی کانونی یەکەم کە ڕۆژی جیهانی مافەکای مرۆڤە، چالاکیەکی نائاسایی تێدا ئەنجامدرا. چالاکوانەکانی مافی مرۆڤ، بە مەبەستی سەرنج ڕاکێشان بۆ ئەو کارە ناڕەوایانەی لە تورکیادا ئەنجام دەدرێت، لە مەیدانەکە کۆبوونەوە.\nڕێکخراوی پارێزەرانی تورکیای بێدەنگکراو، لە ١٧ شوێنی جیاواز، پرۆتێستۆی کارە ناڕەواکانی کاربەدەستانی تورکیای کرد.\nڕێکخراوەکە لە مەیدانی تایمزی نیویۆرکدا، بانگەوازیان بۆ کاربەدەستانی تورکیا کرد و لە پۆستکاردەکانیاندا نوسییان ” زیندانیە سیاسیەکانی تورکیا ئازاد بکەن”.\nڕێکخراوەکە بە مەبەستی سەرنج ڕاکێشان بۆ داواکانیان، پیتی گەورەیان بەکارهێنا کە درێژییەکەیان دوو مەتر دەبوو.\nهەروەها ڕێکخراوەکە جگە لە نیویۆرک، لە شارەکانی شیکاگۆ، کانساس سیتی، ئۆکلاهۆما، تولسا، ئەتڵانتا، بۆستۆن و چەندین شوێنی تر پڕۆگرامی یادکردنەوەی مافەکانی مرۆڤیان ڕێکخست.\nچالاکیەکان لە ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا سنوردار نەکرا و، لە شارەکانی کیچنەر و ئۆتاوای وڵاتی کەنەداش چالاکی هاوشێوە ئەنجامدرا.\nچالاکیەکان لە پارکی ناوەندی نیویۆرکەوە دەستی پێکرد. دوای خوێندنەوەی بەیاننامەیەک لە سەنتراڵ پارکی نیویۆرک، چالاکوانان بەرەو مەیدانی تایمز بەڕێکەوتن.\nخۆپشاندەران لە ڕێگەی بەرزکردنەوەی پیتی گەورە کە درێژییان دوو مەتر بوو، داوایان لە کاربەدەستانی تورکیا کرد زیندانە سیاسیەکان ئازاد بکەن.\nهەروەها چالاکوانان لە ڕێگەی لەبەرکردنی جلی زیندانیەکانی تورکیاوە، هەوڵی ڕاکێشانی سەرنجی هاوڵاتیان و مێدیاکانیان دا و ، لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئینتەرنێتیش هاشتاگی #FreePoliticalPrisonersInTurkey بڵاوکردەوە.\nلەلایەکی ترەوە چالاکوانان، لە ڕێگەی لۆریەکەوە کە ناوی “لۆری ئازادی” یان لێناوە و درێژیەکەی ١٦ مەترە، بە هەڵواسینی چەند پۆستەرێک کە کارە نایاسایەکانی کاربەدەستانی تورکیا ڕوون دەکاتەوە، داوای ئازادییان بۆ ژن و منداڵانی ساوای ناو زیندانەکانی تورکیا کرد.\nلە وێنەی سەر لۆریەکە ئاماژە بەوە کراوە کە لە تورکیای ئێردۆغاندا زیاتر لە ٣٠ هەزار هاوڵاتی بە شێوەیەکی نایاسایی زیندانی کراون و، دەیان هاوڵاتیش بە هۆی ئەشکەنجەوە گیانیان لە دەستداوە. لۆریەکە لە ڕێکەوتی ٦ ی کانونی یەکەمەوە دەستی بە گەشتی ویلایەتە جیاوازەکانی ئەمەریکا کردووە و، ئێستا بەرەو ویلایەتی شیکاگۆ بەڕێکەوتووە.\nدادگای بۆسنە بڕیاری ڕادەستکردنەوەی مامۆستا فاتیح کەسکینی ڕاگرت


بستان سەفەرنامەیەکی کۆڵان بە کۆڵانی قــــــــاهیرە\nبەیانی لەبەردەم گەلەرییەکە، بەیەکەوە سواری یەکێک لە پاسە قەڕەباڵغەکان دەبن، کە هەرزەکارێک بۆ دۆزینەوەی نەفەرێک هاوار دەکات و بەخشەخشی نەعڵە گەورەکەی پێیەکانی بەدوای پاسەکە رادەکات، یەک یەک و دوو دوو نەفەری ماندوو، جەستەی خەواڵوو لەناوەندی شەقامە سەرەکییەکە، سەرشۆستەکان، بەر عارەبانەکان هەڵدەگرێتەوە و سواریان دەکات و دەستی پێوەدەکات و دووبارە سواردەبێتەوە، هەر هاواریش دەکات و دەیەوێ پاسەکە نیوەی خەڵکی شەقامەکە سوار بکات و جێگای خۆیان بکەنەوە. ئەوان نایانەوێ بە تاکسی بچن. بەیەکەوە دەچنە ناو پاسێک: بیست کەس، پیر و گەنج و ژنی مونەقەبە و گەنجی قەڵەوی پێ بەنەعڵ، ژن بەجوبەی گەورە، پیر بەریشی سپی، هەموو لەناو کۆشی یەکتری، شان بەشان لەگەڵ دەنگی بەتەشویشی رادیۆ و قورئانەکە بەرەو جیزە دەڕۆن! پاسەکە پڕ بوو، هەردووکیان بەپێوەدەبن، دەستیان بە شیشە ژەنگاوییەکەی ناوەند و تەنیشتی کورسییەکان دەگرن. بەڕێکەوت رانیان دەکەوێتە تەنیشت یەکتری. بەخۆشی شانیان لەیەکتری دەخشاند، دەستیان دەکەوتە سەر دەستی یەکتری، بەڵام قسە زۆر دەکەن، نەک ئەوان، هەموو قسەیان دەکرد. شوفێرەکە لەگەڵ\nلێخوڕینی پاسە کۆنە ماندووەکە، زۆر کاری تریشی دەکرد، وەڵامی هەمووانی دەدایەوە، پێناسەی شوێن و شەقام و بارەگاکانیشی بۆ نەفەرەکان دەکرد، ئەگەرچی دەنگی گەورە بوو، بەڵام تووڕە و هەراسان نەبوو.کەس لەو شارە، لەناو ئەو شەقامە جەنجاڵانە تووڕە نییە! بەڵام هەموویان رەنگی ماندووبوون و ئارەقەکەی رۆژ و شەوە درێژەکانیان، بەیەخە و گەردەن و بەرچاویانەوە دیاربوو. پاسە کۆنەکە زۆر بەخێراییش دەڕوات، ئینجا زۆریان دەمینێت بگەنە ئەهرامەکان، شارەکە گەورەیە و شوێنەکەش دوورە.قاهیرە گەورەیە. دیارە زۆر ئاوەدانە، یەکجار جەنجاڵە. خەڵک بەلێشاو و چالاکانەهاموشۆدەکەن و تێدەپەڕن، کەس ناوەستێت، راوەستان نییە! لەو شارە سەبرببیتەوە و هەڵوەستەش بکەیت جێدەمینێت. شەو لەسەر شەقامێک، لەبن پەنادیوارێک و لەبەر سمێڵی فشی دەرگاوانی باڵەخانەیەک دەمینێیتەوە. خەڵک بەکۆمەڵ سەردەکەون. بەکۆمەڵ دادەبەزن. دیارە زۆریش دەمرن و زۆریش زیاد دەکەن. تەواو نابێت، مێژووی مردن و بوونی ئەو شارە. چەند دەمرن، زۆرتر لەدایکدەبن، زۆرتر منداڵ دەردەپەڕن.دیارە جووتبوون و منداڵبوون زۆرە. لەبەر ئاوی رووبارینیل نەبێت، ئەو میللەتە دەخنکێن. پێشتریش ئەو رووبارە پێغمبەری زۆریان دەربازکردووە! نۆ وڵاتی ئەفریقیای بوژاندوتەوە، نیل مەزنە، خودایە، فەرعۆنییەکان بە خودایان ناوبردووە، کیژی رازاوەیان پێشکەشکردووە. ئەگەر نیل نەبێت میسرییەکان و زۆر لە ئەفریقییەکانلەبرسانا دەمردن. نیل دەماری زیندووی ژیانی ئەو میللەتانەیە، ئەوانەی لە خوارووی ئەفریقیاش دەژین. لە جیزە دادەبەزن، لەناو پیادەیی و خێرایی ئۆتۆمبێلە ماندووە شکاوەکان، لایتە بریندارەکان، جامە قەڵشتووەکان، دەعامییە شکاوەکان عارەبان و دەستفرۆشەکانی زۆرتر لە خەڵکەکە، بەراکەراکە دەگەنە پاسێکی تری گەورەی هەموو رەنگەکانی پێوەبوو، هەموو ئایەتەکانی لەسەر نووسرابوو، سوار دەبن، تا بگەنە ئەهرامەکان.\nدیسان هەردووکیان سواری پاسێکی تر دەبنەوە. لەناو شەقامێکی بەرینی گەورەی درێژدا پاسەکە دەڕوات. شەقامەکە تەواو نابێت، بۆ تەواو بێت، ئەو ژنێکی دۆزیوەتەوە، ئازادە شەویش نەچێتەوە، سینگی تابلۆیە، ئاکاری رەنگە، تابلۆێکە و بەسینگی هەڵواسراوە، جزدانیان تێکەڵبووە، دەستیان لەناو دەستی یەکترە، بەیەکەوەش دەچنە یەک شوێن. لەو شەقام و گۆڕەپانە، لەو شارە تەنیا ئەوان بەیەکەوە سواردەبن و بەیەکەوەش دادەبەزن. ئەگەرنا خەڵک لەو شارەبەتەنیایە، هەموویان بەتەنیان، راکەراکە دەکەن، هەریەکە بەئاراستەیەک رادەکات، کۆشش دەکەن، غاردەدەن و پێراناگەن، ماندوودەبن و پشوونادەن، وەردەگرن و بەشیان ناکات. هەموو ئەندامەکانی خێزان کۆشش دەکەن، ئینجا دەتوانن بژین. هەموو بەپەلەن زوو بگەن. ئەوان نەبێت، پەلەیان نییە با رێگاکە دووریش بێت، چی تێدایە ئەوان چ کارێکیان هەیە! دەیانەوێ لە شوێنی تەسک بن. یان بکەونە ناو بۆشایی بیابانەکەی بەرامبەریان، ئەوێ باشە، دەڕۆن و دەبنە سەراب و ون دەبن! دەگەنە دواشەقامی ئەهرامەکان، لەوێ دادەبەزن، پیاوە کوردەکە، بەگوێیەکانی خۆی،دەبینێت و گوێی لێ دەبێت سڤنکس دەپەیڤێت و سەری بەخێرهاتنی بۆ رادەوەشێنێت. بیرەکانی پشت پەیکەرەکە پڕئاودەبنەوە. پەرستگاکەی بناری پڕدەبنەوە لە خەڵک. هەموو بەجلی سپی، بە پۆشاکی بوردی و قامیش سەمادەکەن و کاردەکەن و نوێژ بۆ گەورەیی ئەهرامەکان دادەبەستن.هەموو ئامادەن و چاوەڕوانی نفرتیتی و دڵە سووتاوەکەی دەکەن. هەموو دەستەوەستان بۆ سەردانەکە زیندووبونەتەوە! بە ژنە میسرییەکە دەڵێن:\nئەو پیاوەت لەکێ دۆزیوەتەوە، ئەو سەروقژەت لەکێ هێناوە، ئەوە رمسیسە.\nلەناو رەنگی تابلۆکانی ناو گەلەرییەکەم، ئەو دروست بوو، خوڵقا و بوو بە پیاوێکی دڵخوازم. ئەو شاناز هاتەدەرەوە، ئاگام لێی نەبوو، لەبەر سێبەری بەلەمێکی ناو تابلۆیەکی گەلەرییەکەم، بەبزەیەکی شیرین خۆی داتەکاند و هەڵسایەوە و منی راچڵەکاند. بیرم لەسەر هەڵگرتنی کلیلی جامخانەکە بووم، هەڵسم بڕۆمەوە، بچمەوە ناو شوقەکەم، وەک هەموو شەو و رۆژگارەکانم خۆم بپێچمەوە. ویستم بڕۆم، ئەو لەناو گوفتار و نازی ژنێکی چاوگەورەی تابلۆیەک هەڵوەری! ئاگام لێی نەبوو، تابلۆیەکمان رووی لە شەقامە سەرەکییە بوو، ئاماژەیەکی بۆم کرد: هەڵسە ئەوە رمسیسە دەرگای لێ بکەوە و دەربازی مەکە!\nلەبەر هەتاو و ئاوێنەی ئەهرامەکان، سەیرە سێبەریان نەبوو، هەموویان لەبەر هەتاوەکە رووت و دەرەوشاوە دیاربوون، دەستەدەستە کیژان زۆرتر کوڕانیش، وێنەی لەگەڵ دەگرن، بە مستر و میوانی شیرینەکەیان دەڵێن با دەستت لەسەرشانمان بێت. بۆیەش بستان، لەدوورەوە دیمەنەکان دەبینێت، ئارەزووی شەو و دەستلەملانێی بەجۆشتر دەبێت. لەدڵەوە بڕیارێک دەدات، قبووڵ دەکات، ئەگەر میوانەکەی پێشنیارێکی سووک و ئاسانی بۆ بکات. بەزاری خۆی بڵێت: دەمەوێ هەنارێک، هێشووە ترێیەک لە بستانەکەت بکەمەوە. ئەو زوو نەوەک پەشیمان و دوودڵ بێت، یان زارەکیی گاڵتە بێت، ساز و سۆزدار خۆی بۆ دەنوێنێت.\nمن لەبەژنی بەرزی هەرەمەکە دەترسام، ئەو زوو هەست بە شلەژان و ترسەکەم دەکات، منی لەباوەشکرد! لەو بیابانە تینووم بوو، ئەو زوو حوشتر، نا ئەسپێکی نارد ئاوم بۆ بهێنن، نا زووتر دەمی لەناو دەمم نا و خوناو و شیلەی قوورگی لە هەناسە و دەمم کرد! ژنەکە زیرەک بوو، دەیزانی منی پیاو و جەستە و دەمارەکانم بیابان نییە، ئاوی دەوێ!\nئەسپیان بۆمان هێنا، تا بچینە ناو بیابانەکەی نزیک ئەهرامەکان، دوور لە سێبەری بەردەکان، ئەو یان من،هەستمان کرد سواربوونی ئەسپ بەترسە:\nبۆیە بڕیاردەدەین، بەیەکەوە بچینە سەر پشتی ئەسپێکی عەرەبی شارەزا لە گونجاندن و ئاشنابوون. ئەسپ لە بیابان زیندەوەر و بونەوەری کەمیان دیوە، بۆیە ئارام و بەخشندە و پشتیوان هەڵدەکەون. بەیەکەوە من لەپێشەوە ئەو هاتە پشتم. هەردوو دەستی لە سینگم ئاڵاند، بەیەکەوە بووینە هەرەمێکی کۆنتر لە دوو سێ هەزار ساڵی تەمەن. لەسەر زینە کۆنەکەی بووین بە بەرد، سەرکەش، شاناز، بەرەو بیابان و باوەشی تەنیایی رۆیشتین. لەناکاو کوڕە عەرەبەکەی دشداشەیەکی بۆری هێڵدای لەبەردابوو، کوڕە ئەسمەرەکە، چاو گەورەکە، میسرییەکان چاویان دەگەڕێتەوە سەر چاوی گەورەی فەرعۆنەکان، کوڕە باڵابەرزەکەی نەعلێکی پێستی کۆنی لەپێدابوو، جلەوی ئەسپەکەی بۆمان بەردا، ئەسپەکە ئاسوودە، نەرم نەرم لەناو لمەکە، لەناو گەرمایی بیابانەکە دەڕۆیشت. ئێمەش بەیەکەوە ببووینە بەردێکی رەقی تاشراوی هەرەمێک. ئەدی هەرەمەکانیش بە بازوو و جەستەی ماندووی مرۆڤ دروستنەکراون و بەرزبوونەتەوە!؟\nلەناو ئیمپراتۆریەتی پیرامێردەکان ژنێکی ئەڵمان، شۆرتێکی کورت، زۆر کورتی لەبەردابوو، باسکی رووت، دەڕوات و سەیری هەرەمی خۆفۆ دەکات، دەم نادەمێ کوڕەکەی تەنیشتیماچ دەکات. ئەوان هاوشان دەڕۆن و دەستی یەکتری توند دەگرن، تا لەسەر رێڕەوە لووسە سپییەکە بەرنەبنەوە، بۆیە، بە ژنەکەم گوت:\nتۆم دەوێ بەو جۆرە! با لاسایی ئەوانە بکەینەوە!\nکە گەڕاینەوە ناوشار، لەوانە خۆشتر و باشتر دەکەین.\nمن گوتم: لێرە ئەوە ناکەیت، نەوەک یەکێک بتناسێت؟\nئەو گوتی: لەو شارە گەورەیە کەس کەس ناناسێت!\nمن گوتم: من بەرگە ناگرم ناتوانم، با زوو بچینەوە.\nئەو گوتی: باشە، ئاساییەلەوسەرە با بە تاکسی بگەڕێینەوە؟ منیش چیتر بەرگە ناگرم.بابچینەوە، شوقەیەکی تەنیام هەیە، پەنجەرەیەکی باریکی دەڕوانێتە سەر ئاوی مەندی رووباری نیل و بەشێکی زۆری چراکانی لێوە دیارە! دیوارەکانی رەنگ و گوڵزارە، هەموو جۆرە موزیکێکم هەیە، جلەکانم لەوێن، رەنگەکانم لەوێ داڕشتووە، بۆنەکانم لەوێ پرژاندووە، دەچینەوە. یەکسەر لەبەردەم دەروازەی ئەهرامەکان، یەکەم کەس بانگی کرد، تاکسی، من بانگی دەکەم قسەی لەگەڵ دەکەم پێیدەڵێم بڕۆ، بۆ موهەندیس شەقامی شەهید ئەحمەد عەبدولعەزیز ژمارە ٥٧، لەوێش دەچینەوە گەڕەکەکەی خۆمان و ناو شوقەکەم. دەرگاوانەکە، ئەوەی بە دشداشە سەعیدییە فشە رەساسی و مێزەرە سپییەکەی سەری، لەسەر کورسییەکی شکاو دانیشتووە، بێ ئەوەی گومان لە من بکات پێشوازی گەرمت دەکات. ئەو ئامادەیە وەڵامی پرسیاری هەموو رێبوارەکان بداتەوە، کێ بپرسێت کام شەقام دەچێتە فلانە شوێن! ئەو بۆی هەڵدەستێتەوە،\nدشداشەکەی وەک چارۆگەی بەلەم شەقەشەقی دێت و وەڵامی دەداتەوە.\nئەوان دەچنەوە، لە شەقامە بەرینەکە دەچنە ناو کۆڵانێکی باریکی نێواندوو ریزە باڵەخانەی بەرز. رووبەندی هەموویان خامۆش. هەموویان بەرز بۆ دزینی هەناسە و باوەشێک رووناکی پێویست. هەموویان بەرتەسک و هاوشان تا گەرم ببنەوە، سەرمایان نەبێت. دەرگاوانەکان پیر و کەساس،بەو کەساسییە هەموو سەرنشین و میوان و زەوق و ئارەزووەکانیان دەناسن. دەرگاوانەکان: دەزانن، ئەگەر ژنێک پیاوێکی رەشتاڵەی لەگەڵ بێت و بیەوێت بچنەوە شوقەکەیان. پیاوەکە هاتووە ژنەکە شەو سپی بکاتەوە، بیخەوێنێت، جلە بۆرەکانی بۆ خاوێن بکاتەوە. دەزانن، دەرگاوانە نەخوێندەوارەکان باش دەزانن، دوو کەس یەک ژنی ئەستووری برۆ رەشی روومەت گەشیان لەگەڵدا بێت، ژنەکە پاش ئەوەی سەردەکەوێت، پاش دوو سەعات بەپەلە و بەڕاکردن بەرەو شەقامە سەرەکییەکە بۆ تاکسییەک رادەکات، دەیەوێ زوو بگاتەوە ماڵەوە، نان و خواردن و جلوبەرگ و کارتی تەلەفۆن و شتی زۆری کڕیوە و دەستکەوتووە و بیباتەوە ماڵەوە، بەڵام ماڵیان ئەوەندە دوورە، شتە گەرمەکان ساردەبنەوە، ساردەکات دەتوێنەوە، کورتەکان دەپوکێنەوە، گەورەکان دەبنە پەنجە و قەڵەمێکی باریک. ئەو جۆرە ژنانە، هەموویانماڵیان دوورە، لەو گەڕەکانە دوورن، ماڵیان یەک ژوورەی بێ پەنجەرەیە، یەک دوو سیسەمی شکاوە، ئاوێنەیەکی تەڵخە، بۆ دیتنی هەموویان لەبەردەرگاکە هەڵواسراوە. سەیرە، لەو کۆڵانانە، لەو ئاوەدانییە، لەناو ئەو هەموو باڵەخانەیە، منداڵێک بۆ هێنانەوەی تۆپێک راناکات. لەناو ئەو هەموو شوقانە، چرای بەرپەنجەرەکان هەموو ترساو و کزن! باڵەخانەکان لەوەتی دروستکراون، راگیراون، بەکرێدراون، خەڵکی تێدا دەخەویت و دەچنە سەرکار و گۆرانیش دەڵێن، بۆیە نەکراونەتەوە، نۆژەننەکراونەتەوە. لەو شارە، ئەوەی کۆن بێت، دەمرێت. ئەوەی خوار بێت هەر دەشەڵێت، ئەوەی مرۆڤ بێت ماندووە، ئەوەی ماندووە پشوونادات!\nپیاوە ئەسمەرەکان، ئەوانەی دەرگاوانن، لە هەموو شارە گەورەکانی ئەو وڵاتە پیر و لاوازن. لە فیلمەکانیش، سمێڵی هەموو دەرگاوانەکان فش و سپی و فڕیوە، دشداشەکانیان، پێی و نەعڵە گەورە پانە دڕاوەکانیان، بۆرن. دەموچاویان رەش و خۆڵاوییە. ئەوان لەکێ ئاوێک بەدەموچاوە خۆڵاوییەکانیان دابکەن. ئەوان رۆژانە بوونەتە دەرگا و کلیل و ناو و وەڵام بۆ پرسیاری ئاڵۆزی سەدان کەس. کەس نازانێت ئەو شارە، لەو وڵاتە بۆ باڵەخانەکان، دەرگاوانیان زۆرە. بۆ پیاوە سمێڵ زەردەکان هەموو دشداشەیان بۆر و فش و مێزەریان گەورەیە! چاویان کزە و چۆن بەرچاویان دەبینن!؟ ئەوان، کەساس و کڵۆڵ لەو حەشاماتە کێ دەناسن؟ خەڵکەکە هەموو رەنگیان بۆرە. ئەوان، شەوانە وەنەوزدەدەن و چۆن خەڵک جیادەکەنەوە؟ ئەوانە بۆ شەورۆژ دانیشتوون، بۆ ناچنە ناو باڵەخانەکە. لەسەر کورسییەکانیانماندوو نابن؟ کورسییەکانیان چەند ساڵە لەبەر ئەو دەرگایە نەگۆڕاوە؟ کورسییەکان نامرن، ناکوژرێن، ناگۆڕێن، بۆیە ناکرێنەوە، پایە نایلۆن و دارە کۆنەکانیان\nناشکێت!؟ نارزن، ناخورێن، بزمارەکانیان ناجوولێن، کاشییەکانی ژێرەوەیان بێزار نابن!\nلە شەقامە سەرەکییەکە، تاکسییەکی فیاتی مۆدیلە حەفتاکان رادەگرن. ژنەکە، سەری لە شوفێرەکە دەباتە ژوورەوە و قسەی لەگەڵ دەکات.هەردووکیان سواردەبنئەو لە پێشەوە، ژنەکەش لەدواوە.ئیتر بەزمی هۆڕن و قەڕەباڵغی و هاتوهاواری شوفێر و مەترسی لێخوڕینەکە دەست پێدەکات. سەیرە ئەو کۆنە تاکسییە چۆندەتوانێت لەو شەقامە جەنجاڵە، لەو ئاوەدانییە چڕە دەربازی\nبێت؟ چۆن لەسەر پردەکانی بەدرێژایی شەقامە سەرەکییەکان راگیراوە، ناکەونە خوارەوە؟\nرمسیس و نفرتیتی دەگەڕێنەوە ناو شوقەکە.بەر لەوەی بگەڕێنەوە، ژنەکە پێیدەڵێت بۆ کرێی هوتێل دەدەیت، دەچین جانتا و لاپتۆپ و دەرمان و جلەکانت بێنە ماڵەکەی من. شاناز و خۆشحاڵ وەرە ناوماڵەکەی من. لەگەڵ من سەفەرەکەت تەواو بکە! سەفەرەکەی بەدرێژکردنەوە لەگەڵ ژنە تینوو و کەساسەکە تەواو دەکات.\nهەر ئەو شەوەی دەچنە ناو شوقەکە دەبنە ژن و مێرد. دەبنە یەک جەستە و یەک رۆح! ئەگەرچی لە دیمانە و شەوی یەکەم ژنەکە زۆر ستایشی سەدام حوسێن دەکات، باسی پاڵەوانیەتی سوپای عیراقی دەکات! ئەویش بەتوندی و کوردانە وەڵامی دەداتەوە. ئیتر لە شەوکانی تر، لە دانیشتنەکانی تریان، باسی بۆن و زەوق و سمت و ئارەزوو و خەوتنی ناو باوەشی یەکتری دەکەن و بەس.لە شەوی یەکەمی، ئەوان لەو شوقەیە، سەدام حوسێن لەناو قاهیرەش لەسێدارە دەدەنەوە. ئەوجارە سەدام لە قاهیرە نەحەوایەوە. وەک چۆن پاش لێدانی زەعیم لە قاهیرە سەرکەشی کردووە، گوایە خوێندویەتی، بەڵام لەناو شوقەی ژنەکەی ناوی بستان بوو، نامینێت، رەشدەبێتەوە. شوقەی ژنەکە بچووک نەبوو، زۆریش گەورە نەبوو. لایەکی پەنجەرەیەکی باریکی دەیڕوانییە ئاوێنەی ئاوەکەی نیل. تێدا جاروبار بەلەمێکی گەورە، کەشتییەک وەک باڵەمێش، وەک پەڕێکی فڕیووی باڵندەیەک دەردەکەوت و زووش ون دەبوو. سێ ژوور بوو، بۆ ئەو گەورە بوو، بەڵام نەدەکرا، بیگۆڕیت، بیفرۆشێت. ئەو دیوار و پەردە و کەلوپەلەکانی شوقەکەی خۆشدەویست. هەموویان بۆنی دایکوباوک و براکەی لێ دەهات! دەیگوت چەند "بواب" و دەرگاوانمان گۆڕی. چەند خێزان و کەسانی بێگانە هاتن و رۆیشتن، من و خێزانەکەم لێرە ماینەوە. ئەوەتەمەنێکە لەو رووبەرە بەرزە و لەبەر ئەو پەنجەرە دەژیم.تەنیائەوەندە ساڵەی شووم کرد! دوورکەوتمەوە، ئەگەرنا ژیانم بە جوانی و کەساسییش لێرە بەڕێکردووە.


ریتچارد تالەر کە خەڵاتی نۆبێلی ئابوری ئەمساڵی بردەوە باس لە گرنگی ڕۆڵی سۆز و پشتیوانی و هەست ئەکات لە بەڕێوەچوونی ژیانی مرۆڤ و ئابوریدا، یان لە ڕەفتاریدا. ئابوری ڕەفتارناسی بەشێکی گرنگی ئابوریە ئەمرۆ. نەج ئەو چەمکەیە کە ریتچارد بەکاری دەهێنێت دەکرێت بە دەستخستنە سەرشان بکرێتە کوردی. ئەم جۆرە دیدە وەڵامدەرەوەی ئەو دیدە زاڵەی ناو دونیای ڕۆژئاوایە، بە تایبەت لە بواری ئابوریدا، کە رەفتاری مرۆڤ عەقڵانیە و هەموو هەڵسوکەوتەکانی لە سەر پەرەپێدانی بەرژەوەندی خۆی دروست بوە.\nبەڵام ڕەنگە دونیای ئێمە بە دەست قەیرانی پێچەوانەی ئەمەوە بناڵێنێت. سەرچاوەی گەورەی نەهامەتی مرۆڤی کورد بریتیە لە زاڵبوونی سۆز و کردە سۆزدارییەکان. ئەمە بنەمای ئەوەیە کە مرۆڤی کورد سەرسامە بە چۆنێتی، نەک چییەتی. ئەگەر بێتو دوو کەس قسە بکەن، یەکێکیان بە شێوەیەکی خێرا، بە دەنگێکی زوڵال، بە حەماسەتێکی زۆرەوە، بەڵام بە پوچترین ناوەڕۆک، بە قۆڕترین قسە، ئەوا ئەم کەسە زۆر زیاتر قبوڵکراوە لای زۆرینەی کورد و لە کەسێک کە لە گەڵ قسەکردندا بیربکاتەوە.\nدیارە ئەمە تەنها لە بواری دەربڕیندا نیە، کە کورد زۆرینەی دیاردەیەکی دەنگی پوچن. بەڵکو لە بوارەکانی ترشیدا زاڵە. لە جل لەبەرکردن، سەفەرکردن، چالاکی کۆمەڵایەتی، لاساییکردنەوە، نانخواردن، ماشێنکرین. بەڵام ڕەنگە ئەم لایەنانە ئەوندە بەبایەخ نەبن، ئەوەی مەترسیدارە سیاسەتە.\nلە بەر زاڵی سۆزداری مرۆڤی کورد هێشتا نازانێت سیاسەت بکات، بەڵکو سیاسەت و سیاسی لای ئەو وەک رزگارکەر، وەک فریادەرەس، وەک پێغەمبەر، وەک قارەمان، وەک پاک و بێگەرد، قۆز و دەوڵەمەند و ئەم شتانە دەبینرێت.\nئەگەر دیموکراسی چەند ساڵانی رابوردوو وەک پێوەرێک لە قەڵەم بدەین بۆ ئاستی بیرکردنەوە و ڕەفتاری مرۆڤی کورد، تەنها و تەنها دەبێت خۆی و جۆری بیرکردنەوەی بە بەرپرس لە قەڵەم بدەین.\nدەرئەنجامی ئەمە کۆمەڵێک نەگبەتیە:\nیەکەم، سیاسەتی کوردی زۆر ئاڵۆزە و پیویستی بە عەقڵانیەتێکی ساردی دوور لە سۆز هەیە، بەڵام کۆمەڵگای کوردی، رەفتاری کوردی بوار بە ئەمە نادات.\nدوو، مرۆڤی کورد زۆر ناسەقامگیرە و شلە. زوو دەگۆڕێت، زوو هەڵدەچێت، زوو دادەچێت.\nسێ، ناتوانێت واقیعی بێت، هەمیشە گیرۆدەی ئەفسانە و ئایدیال و پێرفێکت و جیهانی و مرۆڤایەتی و گەردونی و ئەم چەمک و کێشانەیە.\nچوار، بەردەوام لە تاوانبارکردنی ئەویتردا، سنوری نیە، کە دێتە سەرخۆی نقەی لێوەنایەت.\nپێنج، دەترسێت تەنها بێت، دەترسێت جیاوازبێت، دەترسێت خۆی بێت.\nچۆن لەم سۆزەبازیە دەرچین؟ ئێستا ساتی برینداربوونی ئێمەیە، کەوتنی کەرکوک کەوتنی خەونیکی گەورەیە. پاڵەوانی ئەوەیە چۆن ئەم کەوتنە بنەمای هەستانەوەیەکی جیاوازبێت، نەك سەرەتای ڕۆچونێکی ناکۆتا.\nهێشتا ئامرازمان زۆرە، پوتێنشاڵی ئامرازی تر زۆرن هەن. بەڵام گرنگترین شت ئەوەیە کە تاڵی ئەو ساتە بچێژین کە کەوتویین، لە گەڵیدا هەموو ئەو چیرۆک و قارەمان و ئەفسانە و خراپەکاریانە کەوتن کە ئەمرۆیان بەرهەم هێنا.


سەلاح حسێن ئەفەندی: بۆچی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بووە پاشکۆیەکی لاوازی کەپیتالیزم؟ – WTARIKURD\nله‌سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌وه، وه‌كو زۆربه‌ی شوێنه‌كانی تری جیهان، بڵاوبوونه‌وه‌ی كه‌پیتالیزم به گوژم روویكرده رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست. ئامانجی هاتنی ده‌وڵه‌ت و کۆمپانیه سه‌رمایه‌داره‌كان بۆ ناوچه‌كه، هه‌ر وه‌ك شوێنه‌كانی تر به مه‌به‌ستی به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی بوو، نه‌كو بووژاندنه‌وه و گه‌شه‌كردنی ناوچه‌كه.\nئه‌و بڵاوبوونه‌وه‌یه، سه‌ره‌تای ده‌ستپێكردنی پرۆسه‌ی ململانێی نێوان دوو سیستمی به‌ڕێوه‌بردنی سیاسی و ئابوری جیاواز بوو. سیستمی فیوداڵی خێڵایه‌تی خۆماڵی، كه له شكستهێنان و گیانه‌ڵادا بوو، له به‌رامبه‌ردا كه‌پیتالیزم، كه له گه‌شه‌كردن و به‌هێزبووندا بوو. ئه‌گه‌رچی بڵاوبوونه‌وه‌ی كه‌پیتالیزمی جیهانی بووه هۆكاری به‌ستنه‌وه‌ی ناوچه‌كه به جیهانه‌وه و تێكشكاندنی بنه‌ماكانی فیودالیزمی خێڵایه‌تی و دواتر داڕمانی ده‌وڵه‌ته‌كان دوابه‌دوای شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانی، به‌ڵام له‌هه‌مانكاتدا بووه‌هۆی مانه‌وه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌ته فیوداڵه خێڵەکییانە بۆ زیاتر له سه‌ده‌یه‌كی تر. له مێژووی كۆندا چه‌ندین فاكته‌ر ته‌مه‌نی ئه‌و سیستمەی درێژتر كرد، لێره‌شدا بڵاوبوونه‌وه‌ی كه‌پیتالیزم بووه فاكته‌رێك بۆ مانه‌وه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه بۆ ماوه‌یه‌كی تر.\nئه‌گه‌ر بڵاوبوونه‌وه‌ی كه‌پیتالیزمیش نه‌بووایه بۆ ناوچه‌كه، ئه‌و ده‌وڵه‌ته فیوداڵه خێڵەکییانەی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست هه‌ر رووبه‌ڕووی تێكشكاندن و داڕمان ده‌بوونه‌وه. له زه‌مینه‌یه‌كی وادا له‌كاتی بوونی فاكته‌ری گونجاوی ناوخۆدا، دابه‌شبوونی ناوچه‌كه به‌سه‌ر چه‌ندین وڵات و ده‌وڵه‌تی بچوكدا، ره‌نگه دەرفەتی گه‌شه‌كردن و چاكسازیی رووی بدایه. به‌ڵام به دروست نه‌بوونی زه‌مینه‌ی گونجاو، ره‌نگه ده‌وڵه‌تی فیوداڵی خێڵایه‌تی نوێی مه‌زن له ناوچه‌كه‌دا وه‌كو پێشتر سه‌رله‌نوێ دروست ببوایه‌وه و بۆ سه‌دان ساڵی ترد ناوچه‌كه له‌ژێر هه‌مان سیستم وهه‌مان ئاستی دواكه‌وتوودا بمایه‌وه.\nسه‌ره‌تای ساڵه‌كانی 1800 دوو فاكته‌ری سه‌ره‌كی رۆڵیان بینی و كاریگه‌ر بوون له‌سه‌ر گۆڕانكارییه‌كان له ناوچه‌كه‌دا. یه‌كه‌میان بڵاوبوونه‌وه‌ی كه‌پیتالیزمی جیهان، دووه‌میان خاسڵه‌تی تایبه‌تی سیستمی فیوداڵی خێڵایه‌تی و سروشتی ده‌وڵه‌ته‌كانی ناوچه‌كه. له‌م باسەدا هه‌وڵم داوە له‌و دوو فاكته‌ره بكۆڵمەوە.\nوه‌ك هه‌موو شوێنه‌كانی تری جیهان، رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له چۆنیه‌تی مامەڵەكردن له‌گه‌ڵ ئه‌و بڵاوبوونه‌وه‌یه‌دا سێ ئەگەری لەبەردەمدا بوو. یه‌كه‌میان سوودوه‌رگرتن له‌و سیستمه و گرتنی رێبازی گه‌شه‌كردن و شۆڕشی سیاسی و پیشه‌سازی، دوومیان گۆشه‌گیریی و داخستنی سنووره‌كان بۆ ماوه‌یه‌ك به‌شێوه‌ی روسیا و چین، سێیه‌میان پاشكۆیه‌تی و زه‌لیلی. ئه‌وه‌ی له‌م به‌نده‌دا لێی ده‌كۆڵینه‌وه هۆكاره بنچینه‌ییه‌كانه، كه بوونه هۆی ئه‌وه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌و سه‌رده‌مه‌دا رێبازی پاشكۆیه‌تی و زه‌لیلی بگرێته‌به‌ر.\nباسی ئه‌وه ده‌كه‌ین، بۆچی بڵاوبوونه‌وه‌ی سه‌رمایه‌داریی جیهان به شێوه‌ی كه‌نه‌دا و ژاپۆن و ویلایه‌ته یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ڕیكا، لێره‌ش وه‌كو پێویست نه‌بووه هۆی به‌هێزبوونی چینوتوێژه نوێیه‌كان و به‌شداریكردنیان له بڕیاره سیاسی و ئابورییه‌كاندا.\nباسی ئه‌وه ده‌كه‌ین بۆچی ده‌وڵه‌ته كه‌پیتالیسته‌كان له‌م ناوچانه‌دا له‌باتی ئه‌وه‌ی ببنه فاكته‌رێك بۆ گه‌شه‌كردن و هاوسه‌نگی و هاریكاریكردن، دەرفەتیان بۆ په‌یدابوو رووه تاكڕه‌وی و كۆڵۆنیستی و توندڕه‌ویه‌كه‌یان به‌كاربێنن. له‌وه ده‌كۆڵینه‌وه ئایا هۆكاری بنچینه‌یی و سه‌ره‌كی ئه‌وه بۆ خاسڵه‌ت و فاكته‌ره ناوخۆییه‌كان، یان بۆ فاكته‌ره ده‌ره‌كیه‌كان ده‌گه‌ڕێته‌وه.\nئەم باسە بەشێکە لە کتێبی( بۆچی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست شکستیهێنا؟ ) کە ساڵی 2017 بڵاوم کردەوە.\nبۆ خوێندنەوەی هەموو باسەکە، تکایە کلیکی ئەم لینکە بکە: بۆچی خۆرهه_ڵاتی ناوه_ڕاست بووە پاشکۆیەکی لاوازی کەپیتالیزم؟\nفەرەیدون کونجرینی: تـاپـۆ ڕەشـەکـە.


ڕه‌وتی گۆڕینی دیموکراسی (ڕه‌گ) و هه‌ڵوێستی چه‌کداره دێرینه‌کان . – Denegkan\nڕه‌وتی گۆڕینی دیموکراسی (ڕه‌گ) و هه‌ڵوێستی چه‌کداره دێرینه‌کان .\nحاجی ئه‌نوه‌ر. 30.11.08\nمرۆڤ به‌تواناترین زینده‌وه‌ری سه‌ر گۆی زه‌ویه ، زینده‌وه‌رێک که توانای بیرکردنه‌وه وداهێنانی هه‌یه ، توانیویه‌تی تێگه‌یشتن و شیکردنه‌وه‌ی بۆ زۆربه‌ی دیارده و ڕووداوه‌کان هه‌بێت، زۆروکه‌م ڕێگاچاره‌شی بۆ دۆزیوه‌ته‌وه، هه‌وڵ و کۆششی به‌رده‌وامی میلۆنه‌ها مرۆڤی به شێوه‌ی جۆراوجۆر و به‌پێی جێگه‌وڕێگا کۆمه‌ڵایه‌تیه‌که‌ی له‌بواره جیاجیاکاندا سه‌رقاڵکردوه . ئامانجی کۆتایی خزمه‌تکردنه به کۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی و دامه‌زراندنی کۆمه‌ڵگایه‌کی ڕاسته‌قینه‌ی شایسته به‌مرۆڤ .\nدیاره بۆ گه‌یشتن به‌و ئامانجه‌ش میلۆنه‌ها قوربانی دراوه و هه‌زاره‌هاش له‌ناوبراون له‌سه‌ر هه‌ڵوێستی ڕاستپه‌روه‌رانه‌ی خۆیان ، که مۆرکێکی ڕه‌شو نه‌گریسه به ته‌وێلی ئه‌وانه‌ی که هه‌میشه ده‌یانه‌وێت سه‌رده‌ست و زاڵبن. بێگومان سه‌رئه‌نجامی ئه‌م قوربانی و تێکۆشانه‌ش ئه‌م پێشکه‌وتن و ده‌وڵه‌مه‌ندیه‌ی مێژووی مرۆڤایه‌تیه.\nهه‌ڵوێست یه‌کێکه له‌خه‌سڵه‌ته مه‌زنه‌کانی مرۆڤ، داماڵێنی ئه‌و خه‌سڵه‌ته مه‌زنه ، مانای داماڵینی مرۆڤه له‌ڕه‌وشتی مرۆیانه‌ی .\nئه‌وه‌ی که جێگه‌ی ڕامانه! مانا و تێگه‌یشتنی هه‌ڵوێسته له ئه‌مڕۆی کۆمه‌ڵگای کوردی له باشوری کوردستاندا .\nپێش ڕاپه‌ڕین هه‌ڵوێست ووشه‌یه‌کی پڕمانا و له پراکتیکیشدا پڕ جووڵه بوو.\nپاش ڕاپه‌ڕین هه‌ڵوێست به‌ره‌و پوکانه‌وه و تاڕاده‌یه‌کیش به‌گاڵته‌جاڕیه‌وه سه‌یر ده‌کرا، دیاره ئه‌مه ئه‌نجامه، هه‌ر ئه‌نجامێکیش به‌دوای هۆیه‌کدا دێت، باسکردنیش له‌هۆکاره‌کان زۆرن .\nمرۆڤ شۆک ده‌یگرێت کاتێک ده‌بینێ ، یان ده‌بیستێ که‌سێکی تێکۆشه‌ر و گیانفیداکار، خه‌بات وتێکۆشانی خۆی هه‌رزانفرۆش و شه‌هامه‌ت و بیروباوه‌ڕی خۆی بگۆڕێته‌وه به مشتێک دۆلار . لێره‌دا مه‌به‌ستم پێشمه‌رگه‌کانی باشوری کوردستانه، مه‌به‌ستیش له پێشمه‌رگه، ئه‌ومرۆڤه هۆشیار و خاوه‌نباوه‌ڕ و خۆبه‌خشه‌یه که گه‌وره‌ترین سه‌ر‌مایه‌ی ژیانی به‌خشی به‌نه‌ته‌وه‌که‌ی .\nڕووی ده‌میشم ده‌که‌مه ئه‌و لاوانه‌ی ساڵه‌کانی ڕابوردوو، که ئێستاکه هه‌ریه‌که‌و به ده‌ردێکه‌وه، له ئه‌نجامی ڕووله‌سه‌ره‌وه چونی ته‌مه‌نیان ده‌ناڵێنن.\nمرۆڤێک ئاماده‌بێ ته‌مه‌نی لاوی خۆی ببه‌خشێت به نه‌ته‌وه‌که‌ی !!!! پاش تێپه‌ڕ بوونی زه‌مه‌ن، ئاماده‌بێت هه‌رزانفرۆشی بکات. ئه‌مه مانای ئه‌وه‌نیه ئه‌و مرۆڤه ڕاستی نه‌کردوه!؟. مانای ئه‌وه نیه ئه‌و مرۆڤه هۆشیارنه‌بووه و خۆی داوه‌ته ده‌ستی قه‌ده‌ر!؟ . مانای ئه‌وه نیه بارودۆخێک ناچاری کردون، بۆ خۆپاراستن له تیاچوون، له جه‌نگی مرۆڤخۆره‌کانی به‌عس، په‌نای بۆ شاخه‌کانی کوردستان بردوه تا له‌مردن ڕزگاری بێت!؟.\nئایا ده‌توانین ئه‌و که‌سانه‌ی که له ماوه‌ی 17 ساڵدا به هه‌ق وناهه‌ق به چه‌پڵه‌و قونبادان پشتیوانی کوێرانه‌یان له ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مڕۆی کوردستان کردوه ، بڵێین پێشمه‌رگه ؟ .\nکه‌واته لێره‌دا مافی خۆمانه بڵێین، هه‌موو ئه‌و چه‌ک له‌شانانه، هه‌موو ئه‌و به‌رگ خاکیانه‌ی که له‌شاخ و ده‌شته‌کانی کوردستاندا بوون پێشمه‌رگه نه‌بوون .\nکه‌منین ئه‌و چه‌کدارانه‌ی له شه‌وڕۆژێکدا له‌به‌ره‌ی گه‌له‌وه به قه‌ڵه‌مبازێک خۆیان فڕێدایه به‌ری دووژمن ، که‌منین ئه‌و به ڕوواڵه‌ت شۆڕشگێڕانه‌ی که دوێنێ شه‌و ده‌ست له‌ملانی هاوڕێکانی بوو که‌چی شه‌وی دواتر له که‌مینێکدا چه‌ندانی خه‌ڵتانی خوێن کرد و دواتریش به شه‌ق و تف که‌وته لاشه‌کانیان .\nکه‌منین ئه‌و قاره‌مانانه‌ی له پێناوی له‌زه‌تێکی کاتی ژیانی کۆیله‌یه‌تیدا و له‌ژێرمه‌رجی فاشسته‌کاندا که‌له‌سه‌ری مرۆڤه‌گه‌وره‌کانیان کرده دیاری ده‌ستیان .\nزۆریشن ئه‌وانه‌ی که دوێنێ و پێرێ وه‌ک پیرۆزێک سوێندیان پێده‌خورا، که‌چی ئه‌مڕۆ وه‌ک گورگی برسی به‌ربونه‌ته جه‌سته‌مان .\nهه‌ڵویستی ڕه‌وتی گۆڕینی دیموکراسی( ڕه‌گ ) ڕووداوێکی چاوه‌ڕوان کراو بوو، هه‌ڵوێستێک بوو ده‌بوایه زۆر له‌مه‌وپێشتر بکرایه ، دواکه‌وتنی ئه‌وهه‌ڵوێسته جێگه‌ی ده‌یان پرسیاره که له ئێستادا بێ وه‌ڵامن ، وه‌ڵامه‌کان له داهاتودا جێگه‌ی سه‌رسورمان ده‌بن .\nئه‌وهه‌ڵوێسته زۆربه‌ی خه‌ڵک و به‌تایبه‌تیش چاودێرانی ڕاچڵه‌کاند، لێره‌و له‌وێش چ چه‌کداره دێرینه‌کان و چ پێشمه‌رگه دێرینه‌کانی ناچارکرد هه‌ڵوێست وه‌ربگرن، دیاره له دوو دیدی جیاوازه‌وه .\nژماره‌یه‌ک له‌وکه‌سانه‌ی که ده‌ڵێن، له ڕابوردودا له‌شاخدا بوین، له ڕیگای ته‌له‌فون و ئێمایله‌وه زۆریان بۆ هێنام که ده‌بێت هه‌ڵوێستی جدیمان هه‌بێت .\nبه‌داخه‌وه‌له کۆمه‌ڵگایه‌کی تێکشکێنراوی وه‌ک ئه‌مڕۆی کوردستان ، هه‌ڵوێست گرتن به‌تایبه‌تی به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵاتی غه‌رق بوو له‌تاوان و که‌مته‌رخه‌می و گه‌نده‌ڵی کارێکی ئاسان نیه، هه‌ڵوێست به مرۆڤی خۆبه‌خش و له‌خۆبوردوو ده‌کرێت، هه‌ڵوێست ، هه‌ڵوێستی پێشمه‌رگه بوو که ژیانی خسته پێش مه‌رگه‌وه . به‌ڵام ئایا ده‌توانین بڵێن پێشمه‌رگه ماوه ؟.\nئایا ئه‌و که‌سانه که‌ناوی پێشمه‌رگه‌ی دێرینیان له خۆیان ناوه، بۆ له‌و هه‌موه تاوانه‌دا نوزه‌یه‌کیان لێوه‌نه‌هات؟.\nبۆ به‌هه‌ق و ناهه‌ق پشتیوانیان له کار وکرده‌وه‌کانی ده‌سه‌ڵات کرد ؟.\nئه‌گه‌ر ئه‌وانه چه‌کیان له پێناو سه‌ربه‌خۆی و سه‌رفرازی گه‌لدا له‌شانکرد ، بۆ بێده‌نگ بوون به‌رامبه‌ر ماره‌بڕینی کوردستان له عێراقی عه‌ره‌بی خوێناوی ؟.\nئه‌وان نه‌ک ناڕازی بوون به‌ڵکو سه‌رچۆپی کێشی ئه‌و زه‌واجه ناشه‌رعیه بوون .\nبڕیاردرا دانیشتنێک بکرێت و هه‌ڵوێستێکی به‌کۆمه‌ڵ له‌سه‌ر بارودۆخی کوردستان ده‌رببڕین.\nبۆ من جێگای پرسیار بوو، ئایا گه‌ره‌نتی چیه ڕابوردوو دووباره نه‌بێته‌وه؟.\nهه‌رچیه‌کم ده‌کرد نه‌مده‌توانی بگه‌مه ئه‌و باوه‌ڕه‌ی ئه‌و که‌سانه ده‌توانن وه‌ک پێشمه‌رگه بن\nبۆ وه‌ڵامی ئه‌و باوه‌ر نه‌بوونه‌م داوی واژۆکردنم کرد له‌سه‌ر په‌یماننامه‌یه‌ک (خه‌باتی خۆبه‌خشانه،دڵسۆزی بۆ هه‌ژاران وه‌ک پێشمه‌رگه‌یه‌ک ) .\nپه‌یماننامه‌مان واژۆکرد. بڕیاردرا هه‌ریه‌که‌و په‌یوه‌ندی به‌و که‌سانه‌وه بکه‌ین که جێگه‌ی باوه‌ڕن وپاش دووهه‌فته‌ی تر له تۆڕی ئینترنێتدا قسه‌وباسی زیاتر بکرێت .\nبه‌ڵام به‌داخه‌وه، جاریکی تر عه‌قڵی گه‌نده‌ڵی و خۆپه‌رستی، وه‌ک چۆن ئه‌مڕۆ له ژیانی ئێمه‌ی کوردا زاڵه و سه‌رکه‌وتوه . سه‌رکه‌وته‌وه .\nپه‌یماننامه هه‌ڕاجکرا، بیروباوه‌ڕئه‌تککرا،براده‌ری و دۆستایه‌تی له ناو ده‌غیله‌ی دۆلارا زیندانکرا، شه‌هامه‌ت و نه‌فسبه‌رزی بۆ یه‌کجاری له گۆڕنرا.\nدڵسۆزی حه‌رامزادانه بۆ جاریکی دی سه‌ری هه‌ڵدایه‌وه . قسه‌وباسی سیاسیانه‌ی درۆزنانه و خۆخڵه‌تێنرانه ده‌ستی پێکرده‌وه .\nچوارده‌وری کورد به‌دوژمن گیراوه ، زروفی کورد زۆر ناسکه ، مالکی خه‌ریکی موئامه‌ره‌یه له کورد ، هێزی ئه‌سناد بۆ دژایه‌تی کورده ،سوریا وتورکیا خه‌ریکی ڕێکه‌وتنن ، ئیسلامی سیاسی له به‌هێزبوندان ……… وه‌ک ئه‌وه‌ی ئه‌م قسانه تازه‌بن و ئه‌م سه‌رله‌به‌یانیه دوژمنان چوارده‌وری کوردستانیان گرتبێت .\nکه‌چی که‌سێکیان نه‌یوت وا تاڵه‌بانیش ده‌ستی له‌ناو توره‌که‌که‌ی خه‌لیفه‌دایه ، بڕیاری دۆلار به‌خشینه‌وه‌ی ده‌رکرد بۆ په‌رتوبڵاوکردنی ئه‌و ئۆپۆزیسێونه ناوخۆییه‌ی سه‌ری هه‌ڵداوه. ئه‌گه‌رچی ئه‌م په‌یمانه‌ی هه‌ر وه‌ک په‌یمانه‌کانی پێشوتری ده‌بێت .\nنه‌ته‌وه‌و ووڵاتی ئێمه له ته‌نگێژه‌دایه ، ته‌نگێژه‌یه‌کی کوشنده، ته‌نگێژه‌یه‌ک که دووژمنه‌کانیشمان به‌غیلیمان پێنابه‌ن .\nPrevious كورتبڕىو ئیستاتیكا…. ئارام سدیق\nNext تۆبڵى میللەتانى تر هیندەى ئێمە بێدیقەت بن؟


کۆمەڵە گەوھەرێک لە دووتوێی پەرتووکێکدا.\nڕۆژانێکە مخابن لە نێو جیھانی پەرتووکی کوردییدا بەدەگمەن بەرھەمی شیاوی خوێندنەوەت بەردیدە دەکەوێت. بێسەروبەرییەکی فرەوان بەسەر دونیای چاپ و بڵاوکردنەوەی پەڕتووکی کوردییەوە دەبینرێت و ھەمووانیش خۆ لە ھەمبەر ئەم پرسە ھەستیارەدا لە گێلی دەدەن. ڕۆژانە بە دەیان پەرتووک و بڵاڤۆک دەکەونە نێو پەرتووکخانەی کوردییەوە کەچی بەشی فرەیان،تەنێ ھەر تۆز دەخۆن و گەردیان لێ دەنیشێت. ڕەنگە نەبوونی خوێنەر یان بە واتایەکی دی، دابەزین و کەمبوونەوەی ژماری خوێنەری ڕاستینە،ھۆکاری سەرەکیی ئەم پرسە بێت. بەڵام گەلێک ھۆ و ھەگەری تر لەم پێوەندییەدا دەور دەبینن کە ئێرە جێی باسکردن لەسەر ئەم پرسە نییە. بۆ منێک کە شەیدای زمان و تۆرە و کولتووری کوردییم و دایمە دووی زانیاریی نوێ و بەرھەمی تازە دەکەوم و ڕۆژانە لێرە و لەوێ بەردەوام خەریکی گەڕانم و گەر ھەست بەوە بکەم نووسین و پەرتووکێک ھەڵگری شتی نوێ و تازەیە و زانیاریی زێتر دەخاتە نێو ھەگبەکەمەوە، خێرا ھەوڵی خوێندنەوە و دەستخستنی دەدەم.پەرتووکی "لە خەیاڵەوە بۆ خۆڵ"ی نووسەر و ڕۆژنامەوان "کامەران سوبحان" یەک لە بەرھەمە شیاوەکان لەم ئاشوفتەبازاڕەدا بۆ خوێندنەوە دێتە ئەژمار کە گەلێک زانیاریی سوودمەند لەسەر زۆر سیمای ھەرە گەشی نێو ڕووبەری چاندیی کوردان دەخاتە وەردەست خوێنەر. بە خوێندنەوەی ئەم بەرھەمە، مرۆ پتر ھەست بە مەزنیی ئەو نووسەر و ...کوردانە دەکات کە لەم پەرتووکەدا جارێکی تر و لە ڕوانگەیەکی دیکەوە بە خوێنەر دەناسێندرێن.\nنووسەر بە زمانێکی سادە و ساکار و پاقژی ئەدەبیی دەمانباتەوە تا نێو گوڵجاڕ و بەردەم دەربەندە خەیاڵاوییەکانی نێو جیھانی ژنە مێژوونووس و شاعیری سەوداسەر"مەستوورە ئەردەڵان" و لە گۆشە نیگایەکی تازەوە دەڕوانێتە بلیمەتیی ئەم خانمە بوێر و خامەڕەنگینە؛ پاشان بۆ غوربەتی نێو خەڵوەتگەکانی تەریقەت لای"مەولانا خالید شارەزووری" پەلکێشمان دەکات، لەوێوە دەمانبات ھەتا بەردەم ناخە ئاشقەکەی ھۆزان و شاعیری کوشتە و شەیدای نیشتمان، لای"بەختیار زێوەر"،دواترڕوخساری گەشی ھزرێکی نوێخوازی نێو شێعری ھاوچەرخی کوردییمان دەخاتەوە پێش چاو، ھەر دوابەدوای ئەمەیش بەڕوانگەیەکی نوێوە سەر دەکات بە حوجرەی غوربەتی لای"حاجی قادری کۆیی"دا،پەی بە ڕەھەندێکی تری ناخە تژیی ئەڤینەکەی "وەلی دێوانە" دەبات و ئەوینە قووڵەکەیئەم مرۆ سەوداسەرەمان بۆ دەردەخات، خودی"ئەحمەد موختار بەگی جاف"مان بۆ دەگەڕێنێتەوە،"جەمیل سائیب"ھەر بۆ خۆی چیرۆکی"لە خەوما"مان بۆ دەگێڕێتەوە، بۆنی غەزەلڕاست دەمانبات تا بەر دەرکەی"تایەر بەگی جاف"، لەوێشەوە بۆ نێو کەشکۆڵە غەریب کەوتووەکانی لای"مەحموود پاشای جاف". گەشتەکەی کامەران سوبحان ئەمجارە دوور دوور دەڕوات تا دەگاتە بەردەم خودی دڵەی"ئەرەبی شەمۆ" و بەرامەی کوردانی کوردستانی سۆرمان بە ناخدا دەپژێنێت، دیسانەوە"مەمی ئالان"ی"عەبدولڕەحیمڕەحمی ھەکاری" بە دڵ ئاشنا دەکاتەوە. مەلایەک پڕ پڕ بەڕووناکایی و لێوانلێو لە ھەست و نەستی بێگەردی کوردایەتی لامان دەکاتە میوان و "مەلای گەورە" ھەر خۆی بە زمانە لێوڕێژ لە گەوھەرەکەی بۆمان دەئاخفێت، دەگەڕێتەوە سلێمانی و خەمساردیی ئێمە لە ھەمبەر سیما تیشکاوییەکەی"نەجمەدین مەلا" دەخاتە بەردیدە. ئەم گەڕانە ھەر وا درێژەی دەبێت و ڕوو لە مەریوان و زمانە پاراوەکەی"کاکە حەمەی ناری" دەنێت، چلچرای زمانمان پێ دەناسێنێتەوە و دەڵێت، ھێشتا نیشتمان لە نێو توێشەبەرە ھەزارڕەنگەکەی"تۆفیق وەھبی"دا بۆنی گوڵاوی زمانی کوردی لێوە دێت. لێرە بە دواوە شاگوڵی نێو دیوەخانی مێژووی کوردمان دێنێتەوە لا و بە خوێنەر دەڵێت ، پەیڤیڕاست لەسەر مێژووت پێویستەھەر لە"ئەمین زەکی بەگ"ەوە ببیستیت، ھەمدیس دەمانباتەوە بۆ ئەو سەردەمانەی کە مەلای وەک"مەلا عەبدولکەریم مودەڕیس" ئاوپڕژێنی دڵانی دەکرد،"شێخ محەممەد خاڵ" ھەر خۆی"ناڵەی دەروون"ی گشت کوردان بوو،"مەلیک مەحموود" خۆی و دڵەکەی، کوردستانی دەگوێزتەوە بۆ ھەر ھەموو ناخێکی گەلپەروەر ، "عەبدوڵڵا جەوھەر" خۆی تەنێ مژولی نووسینی قامووسێک بە فرمێسکی چاوەکەی بوو، "فایەق بێکەس"لە نێو غوربەتی ناخدا وانەی نیشتمانی بۆ ئەو دڵەیدەگوێزتەوە کە دواتر بوو بە شاعیرێک بۆ ھەر ھەمیشەی دیرۆکی تۆرەی کوردییانێ"شێرکۆ بێکەس"، دوا مەنزڵی ئەم گەشتە خەیاڵاوییە،ڕێکڕێنمونمان دەکات ھەتا بەردەم ماڵەکەی ھەمیشە بەخەم تەنراوی پاشای بلوێر لای کورد و خودی"قالە مەڕە". کۆتایی ئەم گەشتە پێمان دەڵێت، وەرن با لە ھزر و ئەندێشەی قووڵی"ئەنتوان چیخۆف"،"ئەلبێر کامۆ" و "میخائیل بۆلگاکۆف"ی نووسەریناسراوی ڕووسیایی بەشی دڵ ھەڵبگرین. ئەم ھەموو گەوھەرە لە دووتوێی پەرتووکێکدا خۆ دەبیننەوە کە ناوی "لە خەیاڵەوە.. بۆ خۆڵ"ی لەسەرە، بۆیە بەڕاستیی شیاوی خوێندنەوەیە.\nنووسەر ،توخمی خەیاڵ و گێڕانەوە بە زمانێکی پاکژ بۆ نەخشاندنی بەرھەمەکەی دەکار دێنێت و خۆی و پێنووسەکەی بە شاباڵی خەیاڵ دەسپێرێت و لە ڕێی خوێندنەوەیەکی ورد و ژیرانەوە بۆ ھەر کامە لەو شائەستێرانەی نێو پەرتووکەکەی،دیوێکی دی سیما و ڕوخساری ئەو کەسایەتییە ناودارانەی کوردمان لا ئاشکرا دەکات.\nلە ڕۆژگارێکدا ھەمە جۆرە پەتایەک ڕووی لە کوردانە و ناحەزان بە ھەمە جۆرە چەکێکی ژەنگن، بەرەنگاری کورد و دەسکەوتەکانی دەبنەوە، گەڕانەوە بۆ ئامێزی ئەو ناسک خەیاڵانەی لە تاریک و نووتەکترین سەردەم و چاخ و خولدا ڕۆشنایی بۆ کوردان بوونە،ھیوا دەخاتە دڵی مرۆی ھیوابڕاوی ئەم ڕۆژانەیکۆمەڵگەی کوردییەوە.ئەم ئەرکە گرینگەیش لە ڕێی خامەیەکی پەرۆشەوە جێبەجێ کراوە. ئەمەڕاستییەکی تاڵی لای ئێمەی کوردە کە خاوەنی بیرگەیەکی فەرامۆشکارین و زۆر زوو شتەکان لە بیر دەکەین. ئەگینا ھەر ئەم نەتەوە بندەست بەڵام سەربەرزە ئەوەندە مرۆی مەزن و بەژن بڵندی تێدایە کە دەتوانین بۆ ھەر ھەمیشەی مێژوو، شانازییان پێکەوە بکەین. لەم نێوانەدا قوتارکردنی ئەم سیما ھەرە گەشانە لە خانەی فەرامۆشی، ئەرکی گشت مرۆیەکی ژیر و وریای کوردە و پێویستە کۆمەڵەی ڕووناکبیریی کورد ئیش لەسەر ئەم ڕەھەندە بکات. ڕۆژاوایی و فارس و عەرەب و تورکەکان تا دێت پتر دەگەڕێنەوە سەر ئوستوورە و سیما درەوشاوەکانیان و ئەم ئەرکە،ئەم جیل بۆ ئەو جیل و نەوەی دەگوێزێتەوە و ناھێڵن تەمی زەمەن بنیشێتە سەر مێژوو و کولتوورەکەیان. کەچی بە سەد داخەوە ئەم نەریتە زۆر کەم لای ئێمەی کورد بەھەند وەردەگیردرێت. یەک لە ھەوڵە ھەرە شیاو و دڵخۆشکەرەکان لەم پێوەندییەدا ڕووی لە پەرتووکەکەی کامەران سوبحانە کە بە ناونیشانێکی ھەستبزوێن و باڵکێشەوە (لە خەیاڵەوە بۆ خۆڵ)،جارێکی تر دەمانباتەوە بۆ لای نێرگزەجاڕەکانی کوردستان و ئۆخژنێک بە دڵ و گیانمان دەبەخشێت.\nگەشت و گێڵ و گەڕانی زۆر،خوێندنەوەی بەردەوام و پاشخانی ھزریی دەوڵەمەند،چەند تایبەتمەندیی لای کامەران سوبحان دێنە ئەژمار و دەبنەیارمەتیدەر و پاڵپشتی نووسەر بۆ ئافراندنی ئەم بەرھەمە زەنگینە.نووسەر بە پەنابردنە بەر ھەست و نەست و ئاسۆی فرەوانیخەیاڵی خۆ،ئەوەندەی تر ئەم سیما پرشنگدارانەی نێو مێژوو، تۆرە و ئەدەبی کوردییمان لا خۆشەویستتر دەکات.\nئەم ھەوڵە جێی دەستخۆشیی فرەوانە و ئەو مژدەیەشمان پێ دەدات کە ھێشتاکە ڕۆڵەی وشیار و خەمخۆر لە نێو کورددا کەم نین. لێ، سەرباری دەیان ڕووپەڕی زێڕین،لە ھەندێک شوێندا پەرتووکەکە کەموکووڕیی پێوە دیارە و ھەڵە و پەڵەی تێدەکەوێت کە بڕێکیان ھەڵەی پیتچنیی و تایپن. زۆر خێرا ھەر لە دەستپێکی پەرتووکەکەوە تا کۆتایی، ئیشارەتێک دەدەینە خاڵە ھەرە زەقەکان.\nلە بابەتەکەی سەر"مەستوورە ئەردەڵان" لە لاپەڕەی ١٥ەوە تا ٣٧ بەردەوام بە"مەستوورەی ئەردەڵانی" ھاتووە کە پێویستە نووسەرڕەچاوی ئەم خاڵە بکات کە "ئەردەڵان"ناوی ماڵبات و ھۆزێکی ناسراوی کوردە و ئێستایش بە سەدان کەست پێ شک دێت کە دەچنەوە سەر ھەمان ماڵبات و بە ئەردەڵان ناودێرن نەک ئەردەڵانی.\nلاپەڕەی ١٩ ،"ماھـ شەرەف" دروستە نەک"ماە شەرەف"،ڕێنووسی دروستی وشەی "مەعریفەت" بەم چەشنەیە کە ھاتووە نەک موعەرەفت.\nلاپەڕەی ٢٠ ،نیودەھلییان دەھلی نوێ دروستە نەک نیودەلھی.ھەمان ڕووپەڕ مێژوو، دروستە نەک مێژوویی. لاپەڕەی ٢١، شێعرەکەیمەستوورە، وشەی"نێشی" بە"نێژی" ھاتووە، ھەروەھا ئەگریجە بە ئەگریچە ھاتووە کە دروستەکەی ھەمان ئەگریجەیە.\nلاپەڕەی ٢٢ ھەر درێژەی شێعرەکە، بفەرموو دروستە نەک بمفەرموو.لاپەڕەکانی ٣١ و ٣٢ لەم پەرتووکەدا پاتە دەبنەوە. لاپەڕەی ٤٧ ،کۆتا بەیتەکانی شێعرەکەی "سالم" ھەڵەیەکی تێ کەوتووە کە دروستەکەی بەم چەشنە دەبێت:\nخالدا گر نیستی دیوانە و ێحرانورد\nنەک ئەوەی نووسەر :خالدا گر نیستی دیوانە و سەحرا و نورد، کە ھەم ڕێنووسە فارسییەکەی ھەڵەیە و ھەمیش لاسەنگی دەخاتە نێو شێعرەکەوە.\nلاپەڕەی ٤٦ شێعرەکەی سالم، وشەی جانی بە جایی ھاتووە.\nلاپەڕەی ٤٨، شێعرەکەی مەحوی، بەیتی دووەم، ڕێنووسی وشەی "حەسرەت"بە "حەسەرت"ھاتووە کە دیارە ھەڵەیە.\nلاپەڕەی ٦٢، شێعرەکەی سالم، "لە لایێ" دروستە کە بە "لە لایی"ھاتووە.\nلاپەڕەی ٨٠، ڕاستیت گەرەکە ھونەرمەند سەید ئەسکەر(سەیەسکەر)ی کوردستانی ھەر بەم ناوە پتر دەناسرێتەوە و مخابن دوای شۆڕشی گەلانی ئێران چونکە بازرگانی بەسەر زۆر شتەوە دەکرێت، ئەمیش بە ھەمان دەرد چووە. ئێستایش لەسەر کێلەکەی ھەر بە ھەمان "سەیەسکەر" ھاتووە و لای جەماوەریش بە ھەمان ناو دەناسرێتەوە و پێویستە جیاوازیی لە نێوان نووسینی فارسیی و کوردییدا دابنرێت و ئێمەی کورد ڕەچاوی پرسی فۆنۆلۆژی لای زمانی خۆمان بکەین و بە ھەمان ڕێچکەکەی فارس و تورک و عەرەبدا لە ھەمبەر کورد نەچین. بۆ ڕاستیی پرسەکە نووسەر دەتوانێت نووسینێکی ھونەرمەند "ناسر ڕەزازی"لەسەر ئەم ھونەرمەندە بخوێنیتەوە و بە دیدێکی دیکەوە ئاوڕ لە پرسەکە بداتەوە.\nلاپەڕەی ١١٠، دڵ "ھەر" نیشانەی تیرئەندازییە، "ر"ێی،"ھەر"ەکە کەوتووە.\nلاپەڕەی ١٦٣، شێعرەکەی مەولەویی تاوگۆزی، چەند ھەڵەی تێدایە:\nجە دووریت دەروون مەوج دەریای ھوون\nپاتەختی مەحموود کە بە پایەختی ... ھاتووە.\nلاپەڕەی ١٦٤، شێعرەکەی شێخ ڕەزا ڕێنووسەکەی ھەڵەیە.\nکە ێد شاە محمودش ایاز است\nلاپەڕەی ١٦٨ ڕۆژنامەی "ڕێیا تەزە" یان "ڕێیا تازە" دروستە کە بە ڕیا تازە ھاتووە.\nلاپەڕەی ١٩٤، شێعرەکەی مەلای گەورە ،بەیتی دووەم، ڕێنووسی "بە قوڕیدا بردن" دروستە.\nلاپەڕەی ٢١٤، شێعرەکەی ناری، چ بیمێ بۆ گرۆھی موئمینانە دروستە کە بە چە بیمێ ... ھاتووە.\nلاپەڕەی ٢٨٠، دێڕی ٦، پیتی "ی"لە وشەی "سەیری" کەوتووە.\nلاپەڕەی ٣٠٠، دوابەشی شێعرەکە ،وشەی "گەڕەکی" دروستە کە بە "گەڕکی" ھاتووە.\nپێش ئەوەی بچمە سەر ھەڵەی نێو لاپەڕەی ٣٠٩، بە پێویستی دەزانم ڕوونکردنەوەیەک بدەم و خوێنەری کورد بەرانبەر بەم پرسە کە لەمێژە بەداخەوە ھەر بە ھەڵە دەڕوات، ئاگادار بکەمەوە.\nدەمێکە چەندین ھونەرمەندی وەک "عەزیز شارۆخ" و "ئیسماعیل سابوور" بە دەنگی بەرز ھاوار دەکەن کە کاکە ناوی سییانی و شۆرەتی ئێمە "شارۆخ" و "سابوور"ە نەک "شارۆخی" و "سابووری"کەچی مخابن ھەڵەکە ھەر لە خودی نووسەر و ھونەرمەندانەوە سەرچاوە دەگرێت و میدیای نەخوێندەواریش بە نێو جەماوەردا بڵاوی دەکاتەوە و قسەکەدەکەوێتە سەر زاران و خودی ھونەرمەندیش ئەوەندەڕاستی دەکاتەوە بەڵام دیسانەوە ھەر بە ھەڵە دەڕوات و ئیدی کۆڵ دەدات و تەواو شەکەت و ماندوو دەبێت و ئەم ھەڵەیە دەبێتە مێژوو. ئەم پرسە ئەمدیو و ئەودیوی ناوێت و نابێت خودیئێمەیش وەک ناحەزانی کورد بکەوینە شێواندن و خوار و خێچکردنی ناوی کەسان و شوێنەوارەکان. ھەر لە خودی باشوور، دەیان ماڵبات و کەسایەتی کورد ھەنە کە ناودارن و بە ھەمان شێوەیش لای جەماوەر ناسراون و ئیدی خەڵک ئەملاولا بە ناوەکەیان ناکات.(شێخڕەزا تاڵەبانی،ڕەفیق حیلمی،کامەران موکری،ڕەسووڵ گەردی، حەسیب قەرەداخی،موفتی پێنجوێنی،حەسەن کوێستانی، مەلا مستەفا بارزانی،د.کوردستان موکریانی، نووری تاڵەبانی، قوباد جەلی زادە و...). بۆیە پێویستە نووسەری کورد بە وردی ڕەچاوی ئەم خاڵە بکات و دووی زۆرینەی ھەڵە نەکەوێت و پێش نووسین، لە ڕاست و دروستیی ئەوەی دەینووسێت، ئاگادار ببێتەوە.\nھەروەھا گەرەک ئاماژەیەکیش بەم خاڵە بدەم کە لە بڕێک شوێن لە نێو ئەم پەرتووکەدا دوو وشەی سەربەخۆ و تەواو جیاواز،پێکەوە نووساون کە بۆڕەچاوی پرسی خاڵبەندیی و ڕێنووسی دروستی زمانی کوردی و تێگەییشتنی باشتری خوێنەر،پێویستە نیوە مەودایەک بکەوێتە نێوانیان.\nیەکێکی دی لەو خاڵانەی کە پاش خوێندنەوەی ئەم بەرھەمە بەپێزە زەینی منی بە خۆوە مژول و سەرقاڵ کرد،ئەوەیەلە پەنا ئەم گەوھەرە درەوشاوانەدا جێی چەندینڕوخساری نازەنینی وەک ئەمین باڵدار، دڵدار و ... لە نێو پەرتووکەکەدا بەتاڵە و وەک پێشنیازێک بۆ نووسەر بۆدرێژەدان بەم پرۆژەیە، دەتوانێت ھەمڕووبەری بەرھەمەکەی فرەوانتر و بەرینتر بکات و ھەمیش خزمەتێک بە سامانی چاندیی نەتەوەکەی بکات و لەمڕێگەشەوە ئاشتبوونەوەیەک لە نێوان پەرتووک و خوێنەردا چێ بکات.\nشیاوی ئاماژەپێدانە پەرتووکی "لە خەیاڵەوە..بۆ خۆڵ"ی کامەران سوبحان ،ساڵی ٢٠١٨ لە چاپخانەی کارۆ لە سلێمانی ،لە چاپ دراوە و لە نێو خودی پەرتووکەکەیشدا ھاتووە کە" داھاتی ئەم پەرتووکە دەبەخشرێتە تووشبووانی نەخۆشیی شێرپەنجە و نەخۆشییە درێژخایەنەکان لە کوردستان".\nئومێدە نووسەر بۆ چاپەکانی دادێی ئەم بەرھەمە ڕەنگینە، ڕەچاوی ئەم خاڵانە بکات و لەوەیش دڵنیا ببێتەوە کە مەبەستی نووسەری ئەم دێڕانە،تەنێ خزمەت بەم بەرھەمە زەنگینە بووە و بەس. لە کۆتاییدادیسانەوە ڕێز لە ھزر و قەڵەمی بەڕێز کامەران سوبحان دەنێم و پێی دەڵێم،خامە و پێنووست ھەردەم بەری بەپێزی ئەوتۆ بگرێت.


چەمكی فیکری ئیسلامی و بیرمەندی ئیسلامی – History Of Kurd\nHome / مێژووى ئاینەکان / ئاینى ئیسلام / چەمكی فیکری ئیسلامی و بیرمەندی ئیسلامی\nچەمكی فیکری ئیسلامی و بیرمەندی ئیسلامی\nگۆران حكيم 2017-10-28\tئاینى ئیسلام, مێژووى ئاینەکان لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە چەمكی فیکری ئیسلامی و بیرمەندی ئیسلامی 1,967 Views\nلەم ساڵانەی دواییدا؛ چینی گەنجانی خوێندەوار بە شێوەیەكی بەرچاو ڕوویان لە بابەت وكتێبی هزری كردووە و بایەخدان بە بەرهەمی بیرمەندانی ئیسلامی لە زیادبووندایە. هاوتەریب لەگەڵ ئەم بایەخدانە بە بابەتی هزری؛ چالاكی لە بواری فیكری ئیسلامی لە گەشە دایە، هەر لە كتێب وگۆڤار وكۆڕ وكۆنگرەوە تا چالاكی تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان بە هەموو جۆرەكانیەوە، هەروەها ئەو ناونیشانانەی دەستەواژەی (فیكری ئیسلامی) لەخۆ دەگرن؛ پەرەیان سەندووە وبە شێوەیەكی گشتی هزر ڕەواجێكی گەورەی پەیداكردووە.\nئەو گرنگیدان وڕووكردنە لە بواری هزریی هۆكارەكەی ئەوەیە؛ كە كایەی ئایینی لە دونیای ئیسلامدا لە دۆخێكی چەقبەستوودا گیری خواردووە، لە نێوان دوو ئاراستەی گشتیدا:\nیەكەمیان: دەزگا ئایینیە فەرمی وتەقلیدیەكان: وەكو مزگەوت، قوتابخانە وكۆلیژ وزانكۆ ئیسلامییەكان، لیژنەكانی فەتوا، ئەنجوومەنە ئایینیەكان. ئەم دەزگایانە زیاتر وابەستەی تێگەیشتنی كەلەپوورین بۆ ئیسلام، گوتار و پرۆگرامی خوێندن و بیركردنەوەی ئایینی لەو دەزگایانەدا لە ئاستی گۆڕانكاریەكاندا نوێبوونەوەیان تێدا نەكراوە و كەمترین بایەخ بە بوارەكانی هزر دەدەن.\nدووەمیان: گروپ وبزاڤ وحیزبە ئیسلامییەكان: ئەمانەش تەنها لە چوارچێوەی (فیكری حەرەكی) گرنگی بە هزر دەدەن، واتە: تەنها گرنگی بەو هزرە دەدەن، كە پاڵپشتی ئاڕاستە هزریەكەی ئەوان دەكات، هەر گروپێك و ئاڕاستەی خۆی، سەرباری ئەوەی هەر گروپێك لەوانە لە چوارچێوەیەكدا خۆی قایم كردووە ونوێسازی لە هزر وگوتاری خۆیاندا ناكەن، بە كورتی لای ئەوانیش؛ (فیكری حەرەكە) بەربەستێكە لە بەردەم (حەرەكەی فیكر).\nلە ئەنجامی ئەم دۆخە ئایینییە چەقبەستووەدا پرسیارگەلێكی زۆر خەفە وقەتیسبوون، ئێستا بواری هزری بووە بە دەلاقە ودەریچە بۆ پرسیارە جیاوازەكانی پەیوەست بە ئایین و پرسیارەكان وپرسیاركەر لە ڕێگەی هزرەوە خۆیان خاڵی دەكەنەوە وبەدوای وەڵامدا دەگەڕێن. باشە چەمكی هزر بە گشتی وهزری ئیسلامی چیە؟ ئەم زاراوەیە مانایەكی دیار و بڕاوەی هەیە؟ بەڵكو هەر لە بنەڕەتەوە دەكرێت مانایەكی بۆ ببڕینەوە؟ ئەدی بیرمەند كێیە؟ لەم كورتە توێژینەوەیەدا هەوڵ دەدەم وەڵامی ئەم پرسیارانە بدەمەوە.\nدەركەوتنی زاراوەی (فیكری ئیسلامی):\nهزری ئیسلامی وەك چەمك كۆنە، بەڵام وەكو زاراوە لە كەلەپووری ئیسلامیدا بەم شێوەیە بەكارنەهاتووە، زاراوەكە لە سەدەی بیستەمدا بڵاوبووەتەوە(1)، لە سەرەتادا زاراوەی (فەلسەفەی ئیسلامی) دەركەوت وبوژایەوە، ئەویش لە ساڵانی چلەكاندا لە میسر. دەركەوتن وبەكارهێنانی زاراوەی (فەلسەفەی ئیسلامی) وەكو پەرچەكردارێك بوو بەرامبەر ناوزەدكردنی كەلەپووری فەلسەفی لە مێژووی ئیسلامدا لە لایەن هەندێك ڕۆژهەڵاتناس وفەیلەسووفی ڕۆژئاواییەوە بەوەی ئەو كەلەپوورە داهێنان وفەلسەفەیەكی جیاواز و ڕەسەنی موسوڵمانەكان نییە، بەڵكو تەنها گوێزانەوەیەكی شێواوی فەلسەفەی یۆنانییە، یەكێك لەوانەی ئەو بۆچوونەیان هەبوو لەسەر فەلسەفەی ئیسلامی؛ ڕۆژهەڵاتناسی هۆڵەندی (دیبۆر T.J.Debor) كە لە چەند شوێنێكی كتێبەكەیدا – ساڵی 1921 نووسیویەتی- ئەو بۆچوونە بە چەند شێوەیەك وبە ڕوونی دەردەبڕێت(2)، پێش ئەویش فەیلەسووفی فەڕەنسی (ئێرنیست رینان Ernest Renan) وچەند ڕۆژهەڵاتناسێكی دیكە هەمان بۆچوونیان هەبووە، بۆیە لە بەرامبەر ئەم هەڵمەتەی ڕۆژهەڵاتناسان هەڵمەتێكی پەرچەكردار دەستی پێكرد بۆ سەلماندنی ڕەسەنایەتی فەلسەفەی ئیسلامی، لەو كاتەدا چەندین كتێب بە ناونیشانی (فەلسەفەی ئیسلامی) چاپكران، كە پێشەنگیان هەوڵەكانی د. مصطفی عبدالرازق بوون(3). لە قۆناغی دواتر فەلسەفەی ئیسلامی وەكو زانستێكی نوێ جێگیر بوو بۆ خوێندن ولێكۆڵینەوە لە بەرهەمی بیركاری موسوڵمانان كە خۆی لە چەند لقێكدا دەبینێتەوە (فەلسەفەی مەششائی، كەلام، تصوف).\nبە گشتی دەركەوتنی پاشناوی (ئیسلامی) وخستنەپاڵی ئەم چەشنە چەمكانە: (فەلسەفە، هزر، دەعوە، ئابووری…) دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هەلومەرجەی دوای ڕووخانی دەسەڵاتی فەڕمی ئیسلامی (دەوڵەتی عوسمانی) و دەستبەسەرداگرتنی هێزە كۆلۆنیالیزمەكان بەسەر زۆرینەی وڵاتانی ئیسلامی و بەرپابوونی ململانێی هزری لە نێوان لایەنگرانی هزری ڕۆژئاوایی وموحافیزكاراندا لە كۆمەڵگا موسوڵمانەكاندا دروست بوو، ئەمەش وەكو پەرچەكردارێك لە پێناو پاراستنی ناسنامەی ئیسلامی لە توانەوە و بەرگریكردن لە ڕەخنەكردنی هزری ئایینی و بانگەشەكردن بۆ شوێنكەوتنی ڕۆژئاوا، كە لە هیندستان لە كۆتاییەكانی سەدەی نۆزدە ولە میسر لە ناوەڕاستی ساڵانی بیستەكانی سەدەی بیستەمدا دەستیپێكرد؛ بۆیە كۆنترین كتێب كە هەڵگری زاراوەی (فیكری ئیسلامی)ە ساڵی 1957 نووسراوە وسەرلەبەری كتێبەكە ڕەنگدانەوەی ئەو هەلومەرجەیە، كە باسمان كرد(4).\nچەمكی فیكری ئیسلامی:\nلەگەڵ ئەوەی زاراوەی (فیكری ئیسلامی) بە شێوەیەكی بەرچاو بەكاردەهێنرێت، وەلێ هێشتا ناوەرۆكی زاراوەكە ڕوون نیە. ئەگەر چی وشەی (فیکر) بە زۆر شێوە و داڕشتن لە قورئان ودەقە ئایینیەكاندا بەكارهاتووە و تا ڕاددەیەك لە ڕووی زمانەوانیەوە ماناكەی دیار وڕوونە، بەڵام لە ڕووی زاراوەیی وزانستییەوە؛ پەرتەوازەیی وناڕوونی پێوەدیارە، ئەمەش بۆ دوو هۆکاری بابەتی دەگەڕێتەوە:\n1-هزر تا ئێستا نەبووە بە زانستێكی سەربەخۆ وجێگیر، بۆیە نەبووە بە چەمكێكی جێگیر، كە بە وتنی؛ مانایەكی دیاریكراو بخاتە زەینی گوێگرەوە.\n2-وشەی هزر لە زۆر بوار وزانستدا بەكاردەهێنرێت وتایبەت نییە بە بوارێك یان لقێكی دیاریكراو لە لقەكانی زانست.\nشارەزا وبیرمەندانی ئیسلامی لەم دواییانەدا هەوڵیان داوە چەمكی (فیكری ئیسلامی) دیاری وپێناسەی بكەن، بەڵام پێناسەكان جیاوازن، ئەم جیاوازیەش زادەی ناڕوونی چەمكەكەیە. لێرەدا چەند پێناسەیەك دەهێنمەوە و دواتر هەوڵدەدەم هێڵێكی گشتی بۆ چەمكی (فیكری ئیسلامی) دیاریبكەم.\nلە كۆندا تەنیا بڕگەی یەكەم، واتە وشەی (فیکر) باو بوو، لە زۆربەی فەرهەنگ وكتێبەكاندا وا پێناسەكراوە، كە فیکر “سەرتێكردنی عەقڵ وچەندبارەكردنەوەی بیركردنەوەیە لە شتێكدا”(5)، یان وەك غەزالی دەڵێت: ” فیکر، واتە: هێنان وبردنی دوو مەعریفە لە عەقڵدا بۆ ئەوەی لێیەوە مەعریفەی سێهەم بەرهەم بێت”(6). لێرەدا ئەوەی مەبەستە لەگەڵ لكاندنی پاشناوی (ئیسلامی) بۆ (فیکر) ناوەڕۆكی زاراوەكە چی دەگەیەنێت؟\nلێكدانەوەیەكی باو هەیە؛ وای دەبینێت، كە فیكری ئیسلامی بریتیە لە سەرجەمی بەرهەمی هزر وبیركردنەوەی موسوڵمانان، لە ساتی هاتنی پێغەمبەرەوە (د.خ) تا ئەمڕۆ، لە بواری مەعریفەی گشتی پەیوەست بە بوونەوەر وبە خودا و جیهان و مرۆڤ، هەروەها هەموو ئەو هزرە ئیجتیهادییە مرۆییانەی هزری موسوڵمانان لە ژێر سێبەری ئیسلامدا ئافراندویەتی لە فەلسەفە وكەلام وفیقه وئوسوڵی فیقه وتەسەووف وزانستە مرۆییەكانی تردا(7). لەم پێناسەیەدا (فیكری ئیسلامی) بە هەمان واتای (كەلتوور وكەلەپووری ئیسلامی) بەكارهاتووە، لای هەندێكی تر فیكری ئیسلامی تایبەتە بە بەشە عەقڵانیەكەی كەلەپووری ئیسلامی، واتە: بەرهەمی ئەو هزرەی تێڕامانی عەقڵی كردووە دەربارەی دونیابینی گشتی ئیسلام بۆ بوونەوەر، بە مەرجێك ئەنجامەكە یەكانگیر بێت لەگەڵ بەها و پێوەر ومەبەستەكانی ئیسلام(8).\nهەندێك بیرمەندی تر جەختیان لەسەر مرۆییبوونی هزری ئیسلامی كردووەتەوە، لەوانە د.توڕابی بە ڕەهایی دەڵێت: هزری ئیسلامی كار وكۆششی موسوڵمانانە بۆ تێگەیشتن لە ئایین، بەو پێیەش هزری ئیسلامی كارێكی مرۆییە و وەكو سەرجەم شتە گۆڕاوەكانی تر گۆڕانی بەسەردا دێت(9). هەروەها نووسەرێكی كورد دەڵێت: فیكری ئیسلامی ئەو هزرە مرۆییەیە، كە دەخوازێت لە پرسەكانی گەردوون ومرۆڤ وكۆمەڵگە بە مەعریفە بگات، لە سۆنگەی بنچینە وبنەما چەسپاوەكانی ئیسلام، ئەوانەی ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی سرووشەوە زانراون یاخود بە ڕێگەی عەقڵ لێی هەڵێنجراون(10).\nئەگەر سەیری ئەو پێناسانەی سەرەوە وپێناسەی تریش بكەین كە لێرەدا نەمانهێناون؛ دەبینین هەر یەكەیان ڕەهەندێكیان گرتووە، هەندێكیان زیاتر وەك میكانیزم لە فیكریان ڕوانیوە، هەندێكی تر وەك ئەنجام، لە لایەكی ترەوە هەندێك بە ڕەهایی و بێ پۆلێنكردن، فیكری ئیسلامییان وێناكردووە. لە ڕاستیدا فیكر كردەیەكی عەقڵیە، لە هەمان كاتدا ئەنجام وبەرهەمی ئەو كردەیەش هەر فیكرە، لەم سۆنگەیەوە دەتوانین بڵێین: هزری ئیسلامی تێڕامانە لە گرفتەكانی ژیان لەبەر ڕۆشنایی بنچینەكانی ئایینی ئیسلام و پێشكەشكردنی تێڕوانین وچارەسەری ئایینی بۆ گرفت و بابەتە ئاڵۆزەكان. ئەگەر وردتر باسی میكانیزمی بەئەنجامگەیاندنی فیكری ئیسلامی بكەین؛ ئەوا فیكری ئیسلامی ئەنجامی كارلێكی سێكوچكەی (ئایین + بیرمەند + ژیان)ە.\nئێستا ئەگەر هزر لە وێنەیەكی گشتیدا كۆبكەینەوە؛ هزر كردەیەكە، چەند پێكهێنەرێكی هەیە وبە چەند قۆناغێكدا دەگوزەرێت:\n– سەرەتا بیركاری وخستنەگەڕی عەقڵ بەو كەرەستە وپاشخانە مەعریفیەی هەیە.\n– پاشان سەرقاڵبوون ودوبارەكردنەوە وبەردەوامبوون لە خەمە فیكریەكە.\n– هەروەها لەو كردەیەدا بابەتێك هەیە كە جێی بیركردنەوەیە و تەواوی تواناكانی عەقڵ تیژدەكرێنەوە بۆ سەر بابەتەكە و دەرخستنی وردەكاری وپەیوەندی وپێكهاتەكانی. ئەو بابەتانەش زیاتر پەیوەستن بە مرۆڤ وپەیوەندیەكانی لەگەڵ خۆی، خودا، سرووشت، ژیان… هەرچەند بۆچوونی وا هەیە كە فیكر بابەتێكی دیاریكراوی نیە.\n– لە هەمووی گرنگتر؛ ئەنجامی بیركردنەوەیە، كە ئامانجی بیركاری و بیركردنەوەیە(11).\n– هزری ئیسلامی بەرهەمێكی مرۆییە؛ چونكە مرۆڤ/بیرمەند تەوەری سەرەكییە لە پەیدابوونی، بەو پێیەش هزری ئیسلامی لە سەردەمێكەوە بۆ سەردەمێك دەگۆڕێت، یان پێویستە بگۆڕێت، چونكە لایەكی هزر پەیوەستە بە ژیان ومرۆڤ، ئەو دووانەش لە گۆڕاندان.\nئەگەر بیرمەند ئەو ئەڵقەیە بێت كە ئایین بە ژیان وواقیع دەگەیەنێت؛ دەبێت چ تایبەتمەندییەك لەو كەسەدا هەبێت كە بە (بیرمەند) ناوزەد بكرێت؟ هەرچەند قسە ونووسین ئامرازی سەرەكین، بەڵام بیرمەندی بە زۆرقسەكردن و بەزۆر نووسینیش نییە. بێگومان بیرمەند، ئاستێكی باڵای مەعریفیە. بەڵام ئەمە شتێكی ڕێژەییە ونابێتە پێناسەیەكی تەواو؛ بۆیە پێویستە نیشانەی وردتر دیاری بكرێت بۆ ناسینەوەی كەسێتی بیرمەند.\nلێرەدا قسەی دوو كەسی پسپۆڕ سەبارەت بە ناساندنی بیرمەند دێنمەوە، (د.بەككار) بۆچوونی وایە بیرمەند: ئاستێكی مەعریفییە لە سەروو ڕۆشنبیر و ژێر فەیلەسووفدا، پێوەری پۆلێنكردنی ئەم ئاستانەشی پەیوەست كردووە بە توانای چڕكردنەوەی بابەتەكان، واتە ڕۆشنبیر ئەو كەسەیە، كە خەریكی وردە بابەت بێت بە شێوەیەكی پەرت وجیا، بیرمەند هەمان كاری ڕۆشنبیر دەكات، بەڵام لە بازنەیەكی فراوانتر وچڕتر مامەڵە لەگەڵ بابەتەكاندا دەكات، هەرچی فەیلەسووفە؛ ئەوا زیاتر لە ئاستێكی بنچینەییدا لێكدانەوە بۆ بابەتەكان دەكات و بە شێوەیەكی گشتی پرسەكان كۆدەكاتەوە و لێیان دەڕوانێت. كاری سەرەكی بیرمەندیش لە نێوان چەمكسازی و گەڵاڵەكردنی تێڕوانین وچارەكردنی واقیع ودەستنیشانكردنی قەیرانەكاندا خۆی دەبینێتەوە(12).\n(د.مەلكاوی)ش پێیوایە نازناوی بیرمەند بە كەسَك دەوترێت، كە: بونیادێكی فیكری ڕوون ویەكانگیر وتەواوكەری هەبێت و توانای بەرهەمهێنانی هزری بە شێوەیەكی جیاواز لە زۆرینەی خەڵك هەبێت(13).\nئەگەر نیشانەی وردتر دابنێین بۆ ناسینەوەی كەسی بیرمەند، بە بڕوای من؛ بیرمەندی ئیسلامی بە تایبەت، ئەو كەسەیە كە ئەم تایبەتمەندیانەی هەبێت:\n– پڕۆژەی هزری تایبەت بە خۆی هەبێت، پڕۆژەی هزری بریتیە لە هێڵێك كە كاری لەسەر بكات وزۆربەی بەرهەم وچالاكیە هزریەكانی خۆی لە سەر ئەو هێڵەدا ئاراستە بكات، بۆ نموونە بیرمەندی ئیسلامی قەتەری (د.جاسم سولتان) پرۆژە هزریەكەی (ڕێنیساس و بوژانەوەی ئوممەتی ئیسلامییە)، بیرمەندی سووری (د. عبدالكریم بەككار) پڕۆژە هزریەكەی بریتیە لە (بیركردنەوەی تەندروست)، بیرمەندی عێراقی كۆچكردوو (د.تەها عەلوانی) ئەمە پڕۆژە هزریەكەی بوو: (گەڕانەوە بۆ قورئان وبەدیهێنانی تەواوكاری لە نێوان قورئان ویاساكانی گەردووندا).\n– توانای بەرهەمهێنانی چەمك ودەستەواژە و وەسف ولێكدانەوە وداڕشتنی چارەسەری هەبێت بۆ گرفتە هزریەكان، لانی كەم لە مەیدانە مەعریفیەكەی خۆیدا.\n– خوێندنەوە وشرۆڤە و تێڕوانینەکانی هەڵقوڵاوی سەرچاوەی ئیسلامی بن و دونیابینی گشتگیریی ئیسلام بناغە وچوارچێوەی گشتی بۆ هزرەكانی پێكهێنابێت.\nئەو كەسەی ئەم تایبەتمەندیانە كۆبكاتەوە؛ دەكرێت بە (بیرمەندی ئیسلامی) ناوببرێت.\nلەبەر ئەو پەیوەندیە بەهێزەی لە نێوان زمان وبیركردنەوەدا هەیە، هەر ناڕوونی وتەمومژێك لە زمان وزاراوەكاندا هەبێت؛ لە بابەتەكەدا ڕەنگ دەداتەوە ؛ بۆیە چەندێک زاراوەكانمان ڕوونتر بن؛ دەتوانین زوڵالتر بیربكەینەوە، بە تایبەتیش لێرەدا بابەتەكە خودی (فیكر)ە. ئێمە لەم توێژینەوەیەدا لەسەر سێ دەستەواژە هەڵوەستەمان كرد (بیركردنەوە وفیكر، فیكری ئیسلامی، بیرمەندی ئیسلامی)، هەر چەندە ئەم سێ زاراوەیە لە بنەڕەتەوە بە یەكەوە پەیوەستن، بەڵام لە ڕووی زاراوەییەوە كەمێك جیاوازن؛ بەم چەشنەی خوارەوە:\nبیركردنەوە؛ ئەو بیركاریە چڕانەیە، كە هاوكاتن لەگەڵ تێڕامان وسەرتێكردن لە شتێكدا، هزریش ئەو بیرۆكە وتێڕوانینانەیە، كە لە ئەنجامی ئەو بیركاری وسەرتێكردنەوە پەیدا دەبن، پاش ئەوەی شێوەی تەواو وتۆكمە وەردەگرن. واتە ئەو كاتە بە هزر لە قەڵەم دەدرێت، كە وەك جەستەیەكی شێوە نوێ وكامڵ دێتە ئاراوە، سەر ودەست وپێ وخوێن وگۆشتی هەبێت، وەكو كۆرپەیەك، تا لە ناوەوەیە كۆرپەیەكی ناكامە ولە قۆناغی دروستبووندایە، كاتێك دێتە دەر شتێكی ترە؛ كە بە ئاكام گەیشتووە. بیركردنەوە وهزریش بەو چەشنەن.\nئەمە هزر بوو بە گشتی. كڕۆكی چەمكی هزری ئیسلامیش بریتیە لە: بیرۆكە وبیردۆزی بیرمەندانی ئیسلامی لە بارەی ڕوانگە وچارەسەری ئایینییەوە بۆ پرس و گرفتە جیاوازەكانی مرۆڤ و كۆمەڵگە. بەم پێیەش پێویستە بەردەوام لە گۆڕان ونوێبوونەوەدا بێت؛ چونكە ئایین جێگیرە، بەڵام هزر وبیركردنەوەی ئایینی بە گوێرەی سەردەمەكان دەگۆڕێت.\nهەرچی بیرمەندی ئیسلامیە، ئەوا ئەو كەسەیە؛ كە توانای چەمكسازی و بەرهەمهێنانی ڕوانین و هەڵێنجانی تێڕوانینی ئایینی بۆ گرفتەكانی ژیان و پەیوەندیەكانی مرۆڤ هەبێت. لەپاڵ ئەمەشدا بیرمەند بەوە لە ڕۆشنبیر جیا دەكرێتەوە كە پڕۆژەی فیكری هەبێت وكاری فیكریشی بۆ بكات.\n(1) د.فتحی حسن ملكاوی: البنا‌ء الفکری؛ مفهومه ومستویاته وخرائطه، چاپی پەیمانگای جیهانی بۆ هزری ئیسلامی، چاپی یەكەم، 1436ك – 2015ز، ل: 56.\n(2) ت. ج. دیبۆر: تاریخ الفلسفە فی الإسلام، وەرگێڕان وپەراوێز: د.محمد عبدالهادی أبو ریدە، چاپی دووەم، الهیئە المصریە العامە للكتاب، 2010، بە نموونە؛ ل: 51.\n(3) د.مصطفی عبدالرازق، قوتابی رٍابەری میسری (محمد عبدە) بوو، دوای ئەوەی قۆناغەكانی خوێندنی ئەزهەری تەواو كرد؛ لەگەڵ چەند كەسێكی تر نێردرانە وڵاتی فەرەنسا و لەوێ لە زانكۆی (سۆربۆن) دكتۆرای فەلسەفەیان تەواوكرد وگەڕانەوە میسر. لە سەرەتای ساڵانی چلەكاندا كتێبە سەرەكیەكەی بڵاوكردەوە بە ناوی: تمهید لتاریخ الفلسفە الإسلامیە، بەشی یەكەمی كتێبەكەی تەرخانكردووە بۆ بۆچوونی نووسەرانی ڕۆژئاوایی دەربارەی فەلسەفەی ئیسلامی. ل17 – 44.\n(4) د.محمد البهی: الفکر الإسلامی الحدیث وصلته بالاستعمار الغربی، مكتبە وهبە، مصر – القاهرە، چاپی دووەم، 1428ك – 2007ز، بە تایبەتی لە هەردوو دەروازەی یەكەم، ل 33، هەروەها دەروازەی سێیەم، ل 153 لە كتێبەكەدا نووسەر بە چڕی باسی پەیوەندی وكاردانەوەی نێوان كۆلۆنیالیزم وهزری ئیسلامی ودابەشبوونی هزرڤانانی جیهانی ئیسلامی بەسەر دوو بەرەدا دەكات.\n(5) ابن فارس: معجم مقاییس اللغە، تحقیق: عبدالسلام هارون، دار الفکر، بێ ژمارەی چاپ، 1399ك – 1979ز، ل: 4/446.\n(6) أبو حامد محمد بن محمد الغزالی: إحیا‌و علوم الدین، دار المعرفە – بیروت، بێ شوێن وبەروار وژمارەی چاپ، ل: 4/425.\n(7) بڕوانە: د.محسن عبدالحمید: تجدید الفکر الإسلامی، هێرفدن/ڤێرجینیا– ویلایەتە یەكگترووەكانی ئەمریكا، چاپی 1، 1996ز،ل: 41.\n(8) أحمد حسن فرحات: مصطلح الفکر الإسلامی، ضمن ندوە (الدراسە المصطلحیە والعلوم الإسلامیە)، معهد الدراسات المصطلحیە-بكلیە اڵاداب ڤهر المهراز-بفاس، چاپی 1، 1996، ل: 2/693.\n(9) د. حسن الترابی: قضایا التجدید، مٶسسە الاعراف، بێ شوێن وبەروار وژمارەی چاپ، ل: 85.\n(10) د. محمد شریف أحمد: تجدید الموقف الإسلامی فی الفقه والفکر والسیاسە، دار الفکر – دمشق، چاپی یەكەم، 1425ك – 2004ز، ل: 74.\n(11) بڕوانە: د.فتحی ملكاوی: البنا‌و الفکری، ل: 24-25.\n(12) د. عبدالكریم بكار: تكوین المفکر، دار وحی القلم & دار المعراج، دمشق، چاپی یەكەم، 1431ك – 2010ز، ل: 16-17.\n(13) د.فتحی حسین ملكاوی: البنا‌و الفکری، ل: 91.\nPrevious ئیخوان موسلمین کێن و بۆچی دروست بوون؟\nNext ئەمەریکا: بەر لە شۆڕشی ئیسلامی ئێران ئایەتوڵڵا خومەینی لەگەڵ ئەمریکا پەیوەندی راستەوخۆی هەبووە\nمیرزا غوڵام حوسه‌ینی بازرگان (مێجه‌ر سۆن)


سۆزان عارف: پشتگیری نێچیرڤان بارزانی نەبوایە، یاسای باری کەسی هەموار نەدەکرایەوە\nYou are at:Home»تەوەری نوچەنێت»دیمانه‌ی ته‌وه‌ر»سۆزان عارف: پشتگیری نێچیرڤان بارزانی نەبوایە، یاسای باری کەسی هەموار نەدەکرایەوە\nسۆزان عارف، بەرپرسی رێکخراوی تواناسازی ئافرەتان، هاوکات رێکخەری تیمی ١٣٢٥ کە پلانێکی پێنج ساڵی نێشتیمانییە لەسەر ئاشتی-ئاسایشی ئافرەت. لەگفتوگۆیەکی تایبەت بە نوچەنێت، تیشکی خستە سەر رەوشی ئافرەت لە عیراق، هەروەها رەوشی کاری رێکخراوەیی لە هەرێمی کوردستان.\nنوچەنێت: تیمی ١٣٢٥ چییە؟\nسۆزان عارف: ئەو تیمە تیمێکی نیشتیمانییە. لەسەر بڕیاری ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان، کار لەسەر ئاشتی و ئاسایشی ئافرەت دەکات. لە ساڵی ٢٠١٢ وە دەستمان بە ئیشەکانی کردوو لە ساڵی ٢٠١٤ حکومەتی عیراق و هەرێمی کوردستان، تەبەنای ئەم پلانەی کرد کە کاری لەسەر بکرێت، پلانێکی پێنج ساڵە بوو. ئێستا ٢٠١٨ لە کۆتایی کارەکەداین. دەمانەوێ پلانی دووەم، لەسەر بنەمای پێویستی و ئاستەنگەکان، بنوسینەوەو زیاتر تێبگەین، کە بارودۆخی ژن لەهەموو ناوچەکان چۆنە؟ دۆخی ژن و ئەولەویاتەکان چین. ئێستا نوێنەری هەشت پارێزگا لێرەن، بۆئەوەی گفتوگۆی گشتگیر لەسەر پێویستییەکانی دۆخی ژن لە سەرجەم ناوچەکان لەسەر ئاستی عیراق بکەین.\nهەفتەی پێشوو لە بەغدا، دانشتنێکی لەم جۆرەمان هەبوو بۆ دیالۆگ کردن لەسەر پێداویستییەکانی ژن لەو ناوچانە، چونکە رەوشی ژن بەپێی واقعی کۆمەڵایەتی و سیاسی لەناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی تر دەگۆڕێت.\nلە پلانی پێشوو، ٢٣ لە وەزارەت و دەزگا حکومییەکان لە پلانی پێشوو بەشداربوون، بەڵام پێـموایە کە ژمارەی وەزارەتەکان زیاد دەبێ، لەبەرئەوەی پابەندی بن پلانی ١٣٢٥، سەبارەت بە ئافرەت- ئاشتی وئاسایش بن.\nنوچەنێت: ئەو ماوەیە لە بەسرە، ژمارەیەک ژنی چالاک لە بواری جۆراوجۆر کوژران. ئێوە لەگەڵ رێکخراوەکانی ئەوێ هەماهەنگی کارتان هەیە. هیچ بەدواداچوونێک بۆ ئەم کەیسانە کراوە؟\nسۆزان عارف: نەک لە بەسرە لە بەغداش رۆژانە ژن دەکوژرێت. شوێنێک سەقامگیری تێدا نەبێت کوشتن و توندوتیژی لەوێ ئاسایی دەبێت. تا ئێستا هیچ بایەخدان و بەدواچوونێک بۆ راگرتنی حاڵەتی کوشتنەکان نییە. لە حاڵەتی لەمجۆرە تەسفیەی حساباتە یان هۆکاری وەکو، نەگونجان لەگەڵ ئەو سستم و سیاسەتەی کە لەم ناوچەیە پەیڕەو دەکرێ.\nنوچەنێت: پێتوایە ئەوەی کە ئێستا هەیە، تیرۆری رێکخراوە؟\nسۆزان عارف: هەڵبەتە تیرۆرێکی رێکخراوە. هەفتەی رابردوو لە بەغدا ٣٠ ژن پێکەوە کوژرا. بەبیانووی ئەوەی لە خانەکان بوون بەڵام هەرچی بێت دەبێ ئەوانە بە یاسا مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت. نەک تیرۆر بکرێن.\nنوچەنێت: کەواتە جیاوازی رەوشی ژن لە نێوان هەرێم و بەغدا چییە؟ لێرەش ژن دەکوژرێت.\nسۆزان عارف: بارودۆخی ژن لە کوردستان، بە بەغدا و ناوچەکانی تر بەراورد ناکرێت. ژنانی چالاک بەرەبەرە دەگوازنەو هەرێمی کوردستان و ئێرە دەکەن شوێنی ژیان، چونکە لێرە زیاتر هەست بە ئازادی کەسی و ئازادی کارکردن دەکەن. ژن لەوێ لە هیچ بوارێکدا ئازادنییە هەتا ناتوانێ قسەیەک بکات کە لەبەرژەوەندی لایەنێک نەبێت، چونکە لەوێ کوشتن زۆر ئاسان بووەو تاوانبارەکانیش دەشاردرێنەوە. تا ئێستا ئەوە رەوشی ژنە لە ناوچە جییاجیاکانی عیراق، ئایا لە گەڵ گۆڕانکاری و دامەزرانی حکومەتی نوێ، چەند پرسی ژن دەچێتە ئەجێندای کاری حکومەت؟ ئەوکات دەتوانین گۆڕانکارییەکان ببینین.\nرێکخراوەکان و گروپەکانی ژنان، بەردەوام کار بۆئەوە دەکەین کە ژن رۆڵی پێبدرێت و بگاتە سەنتەری بڕیار، بەڵام چەند دەتوانین ئەم قەناعەت و گۆڕانکارییە دروست بکەین، بەراستی هەتا نەتوانین ژنی چالاک و لیبراڵ بگەیەنینە سەنتەری بڕیار، زۆر زەحمەتە گۆڕانکاری لەم بارودۆخە رووبدات.\nنوچەنێت: ئایا بەم تێگەیشتنە مەزهەبییەی کاربەدەستانی بەغداو رەوشە ناهەموارە بۆژن، دەتوانێ ژن بگاتە پێگەی بڕیار؟\nسۆزان عارف: زەحمەتە. لەوانەیە نەتوانین چاوەڕێی گۆڕانکارییەکی ئەوتۆ بکەین بەڵکو دەبێ هەنگاوەکان هێواش بن و وردەوردە بکرێ. ئەو ئافرەتانەی کە بۆ پێگەی بڕیار هەڵدەبژێردرێن لەناو حزبەکانن، ئەوانیش تێگەیشتنی فیمینستییان نییە. بەمجۆرە کاردەکەن کە حزبەکانیان دەیەوێ. بەوهۆیەوە پەیڕەوی ئەو سستمی پیاو سالارییە دەکات کە حزبەکەی پەیڕەوی دەکات. بەهۆی چالاکی رێکخراوەکانی ژنان، هەندێجار ئیش لەسەر ئەوژنانە دەکەین کە پۆست وەردەگرن. گۆڕانکارییان بەسەردادێت بەڵام تا ئەو گۆڕانکارییە دروست دەبێ، خولەکە تەواودەبێ رەنگە هەر فریای یەک دوو کاربکەوێت، کە لەبەرژەوەندی ژن بێ\nبۆیە پێویستە ستراتیژی کاری خۆمان بگۆڕین، دەبێ ژنی ناو حزبەکان بەر لە پۆست وەرگرتن کاریان لەسەر بکرێت و ئامادە بکرێن. بەو هۆیەوە دەبینی لەم وڵاتە سودی هەڵە لە سستمی کۆتا وەردەگیرێت.\nنوچەنێت: چۆن سودی هەڵە وەردەگیرێت؟\nسۆزان عارف: بەهەڵە بەکاردێ. ئێمە دەزانین کە لەم کۆمەڵگەیە باڵانسمان نییەو پیاو هەموو دەورێکی وەرگرتووە، کۆتا بۆچاککردنەوەی ئەم لاسەنگییەیە، تا بتوانین قەناعەت بۆ کۆمەڵگا عەقڵی پیاو دەروست بکەین، کە ژنیش توانای بەڕێوەبردنی کاری هەیە. دوای دە پانزە ساڵ بگەینە دۆخێک کە واز لە کۆتا بێنین، چونکە عەقڵیەتی کۆمەڵگە بڕوای بەتوانای ژن هێناوە، بەڵام ئێمە هاتووین سستمی کۆتامان لە خزمەتی حزبەکان بەکارهێناوە. زیاتر بۆ خزمەتی مەحسوبیەت و مەنسوبیەت.\nنوچەنێت: کەواتە تۆش راتوایە، کە حزبەکان ژنی پێگەیشتوو-و چالاک هەڵنابژێرن؟\nسۆزان عارف: ژنی چالاک زەمانەت ناکرێ کە لەژێر فەرمانی حزب بێت. حزبەکان ژنانێک هەڵدەبژێرن کە خۆیان خاوەن را نین. بۆیە لە زۆربەی حاڵەتەکان ژنی بێ توانا هەڵدەبژێردرێت و کاری تەنیا دەبێتە وەرگرتنی رەزامەندی حزبەکەی.\nنوچەنێت: وێڕای هەموو ئەو کێشانەی باسمان کرد، پشتگیری حکومەتی هەرێم بۆ رێکخراوەکان چۆنە؟\nسۆزان عارف: پشتگیری حکومەتی هەرێم، زۆر زۆر باشەو قەت دژی ئازادی ژن نییە.\nنوچەنێت: بە چ بەڵگەیەک؟\nسۆزان عارف: ئێمە لە کۆمەڵگەیەکی پیاو سالارین و بڕیار بەدەستان پیاون. ئەوە واقعی کۆمەڵگەی ئێمەیە کە ئێمەش بەشێکین لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لە ژێر کاریگەری هەمان کلتورین، بەڵام کە دەڕۆینە لای کاربەدەستانی حکومەت، هەر فکرەیەکی نوێمان پێبێ ناڵێن ئێمە قبوڵمان نییەو دەرگاکان بۆ ئێمە کراونەتەوە و پشتیوانیمان دەکەن. حکومەتی هەرێم ئەفکاری نوێی قبوڵە. بۆ نموونە لەسەر ئەفکاری پلانی کار ١٣٢٥، ئافرەت- ئاشتی ئاسایش، سەرۆکی ئەم تیمە لەهەرێمی کوردستان کەریم سنجاری وەزیری ناوخۆیە. ئەگەر ئەو باوەڕی بەئیش و رۆڵی ئافرەت لە بنیاتنانی ئاشتی و ئاسایش نەبێ، هەروەها پشتیوانی ئەم پلانەی نەکردبایە عیراق نەدەبووە خاوەن پلانی یەکەم.\nنوچەنێت: ئەی پشتیوانی خودی سەرۆکی حکومەت بۆ ئێوە چۆنە؟ زۆرێک لە چالاکانی ژن دەڵێن، زۆر بەتەنگ پێشکەوتنی رەوشی ژنەوەیە لە هەرێمی کوردستان؟\nسۆزان عارف: کاک نێچیرڤان کەسێکە زۆر زۆر پاڵپشتی پرسی ژن دەکات. زۆر هەوڵ دەدات گۆڕانکاری تەواو لەکۆمەڵگەی کوردستان بکرێت. ئەگەر بیرت بێ لەساڵەکانی پێش هاتنی داعش لە ٢٠٠٨ -٢٠١٣، دۆزی ژن لە کوردستان زۆر بەرەو باشی چوو، لەبەر ئەوەی ئەجێندای حکومەت بەجۆرێک بوو کە پاڵپشتی بارودۆخ و رەوشی ژن بوو.\nکۆمەڵێک یاسا هەموارکرا، ئەگەر نەفەسی حکومەتی لەگەڵ نەبوایەو سەرۆکی حکومەت پشتیوان نەبوایە نەدەکرا. با رێکخراوەکان هەر پێشنیار بکەن کە وەڵامدەرەوە نەبێت، خۆشبەختانە لە هەرێم ئەو وەڵامدانەوەیە هەیە.\nکاک نێچیرڤان کەسێکی کراوەو بە ئینسافە، لای ئەو تواناکانی ژن و پیاو جیاواز نین و باوەڕی تەواوی بە کاری ژنان هەیە. ئێمە پێویستمان بەو نەفەس و تێگەیشتنەیە لە کۆمەڵگە، ئەگەر هەموو پیاوێک خاوەنی ئەم بیروبۆچوونە بێ شتێک بە ناوی کێشەی ئافرەتان نامێنێ.\nنوچەنێت: کەواتە هەموار کردنی یاسای باری کەسێتی، ئەوەندە گرنگە کە کاریگەری لەسەر رەوشی ژن هەبوو؟\nسۆزان عارف: هەموو وڵاتانی دەوروبەر نموونەی یاساکانی کوردستان بۆ باشی و پێشکەوتوویی وەردەگرن و دەیکەنە نموونە، جگە لە تونس کە پێشکەوتووترە. دانانی یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی لە ٢٠١١، پێشکەوتنێکی زۆر گەورە بوو لە هەرێمی کوردستان، لەوکاتەوە رێکخراوەکانی ژنان لە بەغدا ئیش دەکەن، بۆئەوەی بتوانن ئەو یاسایە لەپەرلەمان تێپەڕێنن نەیانتوانیوە.\nنوچەنێت: کەواتە پێتوایە بیروباوەڕی خودی سەرکردەکان و کاربەدەستانی حکومەت، کاریگەری لەسەر رەوشی ژن هەیە؟\nسۆزان عارف: بێگومان هەیەتی. بۆ نموونە ئەگەر هەوڵی خودی کاک نێچیرڤان بارزانی نەبوایە ئەم یاسایانە هەموار نەدەکران، خۆی پشتیوانی و پاڵپشتی فکرەکان بوو. هەمیشە کارەکانی دژی جیاکاری رەگەزی و توندوتیژییە.\nنوچەنیت: دەگوترێ ئەمساڵ رێژەی ژن کوشتن بەراورد بەساڵانی رابردوو زۆربووە. بەپێی بەدواداچوونی ئێوە رەوشەکە چۆنە؟\nسۆزان عارف: دۆزی سیاسی و قەیرانی ئابوری لە هەرێمی کوردستان، تا راددەیەک ئەجێندای ژنی لەبەرنامەکانی کاری حکومەت هێنایە خوارەوە. پێشتر لەسەرەوەی لیست بوو. بەداخەوە لە ٢٠١٤وە ئەم مەلەفە کەم کەمە پشتگوێ خرا، ئەمەش نەک لەبەرئەوەی بڕوایان پێنییە، بەڵام وەکو جاران ئەولەویەتی نەما، دۆخی ئابوری خراپ بوو بەم هۆیەوە پاڵپشتی بەرنامەکان وەستا. بە ئاسایی بوونەوەی دۆخەکە پێموایە هەمووشتێ دەگەڕێتەوە جێی خۆی و بەرەو باشتر دەچێ، ئێمە لە ٢٠١٢ -١٣ لە تۆپ بووین.\nهۆکارێکی تری خراپ کە وایکرد کێشەی ژن لە ئەولەویەتی کاری حکومەت نەمێنێ ئەگەر بە کاتیش بێ، شەڕی داعش بوو. ئەم شەڕە کاریگەری یەکجار زۆری لەسەر رەوشی ژن هەیە. هەموو ئەمانە هۆکاری کاریگەرن بۆ پاشەکشێی قەزیەی ژن.\nخاڵێکی تر کە پێویستە ئاماژەی پێبکرێت ئەوەیە، کە زیادبوونی رێژەی توندوتیژی بەراورد بەرابردوو زۆرنییە و هەتا زیاد نەبووە. ئەگەر بەرای ئێمە بێت یەک حاڵەتیش زۆرە، بەڵام ئەوەی وادەکات کە رێژەی کوشتن و توندوتیژی زیاد بێتە بەرچاو، راگەیاندنە، هەروەها هوشیاربوونەوەی ژنە. ئێمە بەر لەو هەڵمەتەی کە لە ٢٠٠١ وە حکومەت و رێکخراوەکان دەستیان پێکرد، کاتێک لە ژنانمان دەپرسی توندوتیژیت بەرامبەر دەکرێ؟ دەیگوت، نەخێر، دەمانگوت، هاوسەرەکەت لێتدەدا، دەیگوت، بەڵێ. دەمانپرسی ئایا دەتوانی بە ئازادی هاتووچۆی ماڵی باوکت بکەی؟ دەیگوت نەخێر. بەڵام ئێستا ژنان هوشیارن و چەوساندنەوە قبوڵ ناکەن. کاتێک ژن توندوتیژی بەرامبەر دەکرێت دەڕوا سکاڵا تۆمار دەکات و پەنا دەباتە بەر بنکەکانی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی، بەمجۆرە کێشەکان زیاتر دەکەونە بەرباس.\nنوچەنێت: چالاکوان هەیە دەڵێت، رێکخراوەکانی ژنان مینبەرێکیان نییە کە ببێتە کەناڵی هوشیارکردنەوەی کۆمەڵگە، بۆیە ئیشەکانمان وەکو پێویست جێناگرێت و پەیوەندیمان لەگەڵ کۆمەڵ لاوازە.\nسۆزان عارف: ئێمە لەهەر جێگایەک بمانەوێ قسەدەکەین و بەردەوامین. کەمیش قسەمان نەکردووە. لە بەرنامەو تەلەفزیۆنەکان و کۆڕو کۆنفرانسەکان، لە رۆژنامەو گۆڤار، نەک تەنیا لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستان، بەڵکو لەسەر ئاستی عێراق نێودەوڵەتی. من لە مانگی هەشت لە ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوەیەکگرتووەکان ئامادە بووم، باسی بارودۆخی ژنم کردووە.\nئێمە دەتوانین دەنگی خۆمان بگەیەنین و زمانحاڵی بەردەوامی ژنانین، ئەوەندە لەناو کۆمەڵگەین کە بزانین ئافرەت پێویستی بەچییە، زۆرجار ئێمە بە کۆمەڵگەی نێوەدەوڵەتی دەڵێین، کە چۆن فشار لەسەر حکومەت بکەن و لە چ لایەنێکەوە فشار دروست بکەن، ئەو شتەی کە ئێمە پێمان نەکرا داوای یارمەتی دەکەین. هەموو تەنکنیکێک بەکاردێنین.


ئه‌گه‌ر ئافره‌ت له گه‌ڵ مێرده‌كه‌ى خراپ بوو پاداشتى چیه؟: ماڵپەڕی وەڵامەکان\nژنهێنان و خێزانمافەکانى ژن و مێردئه‌گه‌ر ئافره‌ت له گه‌ڵ مێرده‌كه‌ى خراپ بوو پاداشتى چیه؟\nئه‌گه‌ر ئافره‌ت له گه‌ڵ مێرده‌كه‌ى خراپ بوو پاداشتى چیه؟\nخواى گه‌وره فه‌رمانى كردووه به تێكڕاى موسڵمانان به چاكبوون له نێوان خۆیاندا به‌رامبه‌ر به خودا وه ژنان به‌رامبه‌ر به پیاوان و پیاوانیش به‌رامبه‌ر به ژنان به‌تایبه‌ت ژن و مێرد ده‌بێ ته‌واو كه‌رى یه‌كتر بن و ڕێز له‌یه‌ك بگرن وه ده‌بێ قسه له‌یه‌كتر وه‌ربگرن و ژنانیش گوێڕایه‌ڵى مێرده‌كانى خۆیان بكه‌ن جا خراپ بوون له‌گه‌ڵ مێرد دا تاوانه و له‌سنور ده‌رچوونه چونكه بۆ ڕاگرتنى شیرازه‌ى خێزان ئاینى ئیسلام وا فێرمان ده‌كات و ده‌ڵێ ئه‌گه‌ر سوژده بردن بۆ كه‌س و دروستكراوه‌كان ڕه‌وا بوایه ئه‌وا ده‌بو ئافره‌ت سوژده بۆ مێرده‌كه‌ى ببات به‌ڵام شوژده بردن ته‌نها بۆ خودایه .\nئه‌مه‌ش له‌به‌ر پاراستنى خێزانه و به‌تایبه‌تیش بۆ پاراستنى خودى ئافره‌ته‌كه‌یه له گومڕابوون و توشبون به تاوان .\nله لایه‌ن مامۆستا (خلیل أحمد) ه وه‌ڵام دراوه‌ته‌وه\nئایا لە سوننەتدا بە قوربان یان بە ساقەى خێزانى خۆت هاتوە ؟ چۆن مێردەكەت بەختەوەر دەكەیت؟ مەنع کردن لەسەرەتای زەواجەوە ئەو سیفەتانەى کە پیاوی موسڵمان پێی خۆشە لە خێزانەكەیدا هەبێت حوکمى ئەو پیاوانە چیە کە خراپن لەگەڵ خێزانەکانیان و گوێ بە حەق ومافەکانیان نادەن ؟\nسەردان: ١,٢٩٧ بەش: مافەکانى ژن و مێرد\nپرسیاری دواترئایا حوكمى ئاو خواردنه‌وه له په‌رداخێكدا كه ئاره‌قى تیادا خورابێته‌وه چى یه؟پرسیاری پێشترئایا چله‌ى منداڵ ده‌ركردن واته له دواى له دایك بوونى بۆ چى مانایه‌ك دێت؟بۆچى ئه‌بێت بكرێت؟\nشەممە ٣ / جمادى الثانية / ١٤٤٢ ١٦ / کانونی دووەم / ٢٠٢١


1/21/2019 6:38:00 PM 283 جار خوێندراوەتەوە\nكۆبوونەوەی بەرفراوانی پارتی و یەكێتی (كە هەموو باڵ و دەنووكەكانی تێدابوون) لە هەفتەی رابردوو، رەنگبێ دوای كۆبوونەوەی دووكان لە 15ی ئۆكتۆبەری 2017، یەكێك بێت لە گرنگترین كۆبوونەوەكان. ئەگەرچی سەرۆك بارزانی و سەرۆككۆمار تێیدا بەشدار نەبوون، ئەو دەستپێشخەرییەی نێچیرڤان بارزانی بۆ كۆكردنەوەی ئەو هەموو ئاراستانە لەسەر یەك مێز، گۆڕانێكی نەوعی لە پەیوەندییەكانی داهاتووی ئەو دوو حیزبەدا دروست دەكات و، زۆر لە بەربەستە سایكۆلۆژییەكان هەڵدەگرێ.\nهەم یەكێتی و هەم پارتی گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی كە ناتوانن بەبێ یەكتری حوكمی كوردستان بكەن، كەواتا بۆ ئەوەش دەبێ هەردوولایان لە بەرامبەر یەكتری نەرمی بنوێنن و واقیعی حاڵی یەكتریان قەبوڵ بێت. هەر بۆیە یەكێتی لە یەك دوو پێشمەرجی جارانی (بەغدا و كەركووك) تا راددەیەكی زۆر پاشەكشەی كرد و پارتیش بە هەمان شێوە ڤیتۆی لەسەر بەشداریی هیچ كەسێك لە شاندی یەكێتی نەهێشت. هەر ئەوەش وایكرد كە بەپێی زانیارییەكان یەكەم كۆبوونەوەی لیژنەكانی پەیوەست بە مەسەلەی كەركووك، دوور لە چاوی كامێراكان بەڕێوەبچێت. ئەوەی ئێستا ماوەتەوە ئەوەیە كە پارتی لە هەنگاوی داهاتوویدا پەیوەندییەكانی لەگەڵ سەرۆككۆماریشدا ئاسایی بكاتەوە.\nدكتۆر بەرهەم ساڵح، بە درێژایی تەمەنی سیاسیی خۆی لەبەرەی نەیارانی پارتی نەبووە (بەڵام لە مەسەلەی پۆستی سەرۆككۆماردا، ئەمجارەیان یارمەتیی لێوەرگرتن، هەر وەك چۆن ئێستا پارتی ناچارە بۆ پێكهێنانی حكومەت حیساب بۆ ئەوانیش بكات).\nبەرهەم ساڵح بە پێچەوانەوە، بە نزیكی لە پارتی تۆمەتبار بووە. ئەوەی ئەمجارە وایكرد بۆ وەرگرتنی ئەو پۆستە پەنا بباتە بەر هەموو لایەنەكان، ئەوە بوو كە جاری پێشوو سەرباری هەموو بەڵێنەكان، یەكێكی دیكە كرایە سەرۆككۆمار. بۆیە ئەگەر بێبەڵێنیی رابردوو بە عەیب هەژمار نەكرێ، نابێ هەوڵ و تەقەلای سیاسییەك بۆ گەیشتن بە پۆستێك كە دەبوو چوار ساڵ پێشتر هی ئەو بێت، عەیبە بێت. لە سیاسەتدا، دۆست و دوژمنی هەتاهەتایی نییە، گرنگ ئەوەیە بتوانرێ پەیوەندییەكان بەپێی بەرژەوەندییەكان رێكبخرێن و پارتی لە ئەهەمییەت و بەردەوامیی ئەو دەستپێشخەرییەی نێچیرڤان بارزانی تێبگات.\nفاكتەری نێچیرڤان بارزانی\nئەگەرچی پارتی بە دەستی كەشفەوە هاتە سەر مێزی دانوستاندن لەگەڵ یەكێتی و گۆڕان، بەڵام ئەگەر لە دەستپێكدا هەردوو لایەنەكە وایان دانابێت كە تازە پارتییان بەگیر هێناوە و دەكرێ هەموو مەرجێكی بەسەردا بسەپێنرێت، بەڵام ئەوەشیان فەرامۆش كردبوو كە پارتی قەت هەموو هێلكەكانی ناخاتە یەك سەبەتەوە. بە واتایەكی دیكە ئەگەر دەستكەشفبوونەكەی خاڵی لاوازی بێت، ئەوا رێك پێچەوانەكەشی راستە كە نیشانەی ئەوپەڕی متمانەبەخۆبوونە.\nقسەیەكی بەناوبانگی سلێمان دەمیرەلی سەرۆكی پێشووی توركیا هەیە كە دەڵێ: "لە دیموكراسیدا، چارە كۆتایی نایەت"، راستییەكەی ئەو قسەیە بۆ پارتیش دەگونجێ كە لای پارتی چارە كۆتایی نایەت. یەكێتی وایدەزانی كە دەتوانێ ئۆكتۆبەرچییەكان و حەساسییەتی پارتی لەوبارەیەوە وەك كارتێكی فشار بەكاربێنێ، یان بەغدا و كەركووك بە پڕۆسەی حوكمڕانیی كوردستانەوە ببەستێتەوە و مەرجەكانی بەسەردا جێبەجێ بكات، بەڵام فاكتەری نێچیرڤان بارزانییان نادیدە گرتبوو كە نەك هەر نەیارەكان لەسەر یەك مێز دادەنیشێنێ، بگرە توانای ئەوەشی هەیە كە وا بكات وەزیری دەرەوەی ئێران لەكاتێكدا دەبوو لە بەغداوە راستەوخۆ بچێتە سلێمانی، پێشان بهێنێتە هەولێر و ئینجا بچێتە سلێمانی! یەكێتی لەوە تێگەیشتووە.\nئینجا رەنگبێ لەوەش تێگەیشتبن كە چۆن بیست و چوار سەعات دوای دانیشتنی بەرفراوانیان لەگەڵ پارتی، نێچیرڤان بارزانی بە سەرۆكایەتی شاندێكی باڵا(سەرباری ئەو ترافیكە قورسە دیپلۆماسییەی سەر هەولێر) گەیشتە گردی زەرگەتە و لەگەڵ گۆڕاندا كۆبووەوە و كۆبوونەوەكەشیان ئیجابی بوو!\nوەرگرتنی سەركردایەتیی شاندی دانوستاندنكاری پارتی و بەشداریی مەسروور بارزانی لە دانیشتنەكاندا (بەتایبەتیش لەگەڵ یەكێتی) دەرخەری ئەو راستییەیە كە پارتی لە هەموو بارودۆخێكدا توانای مانۆڕی سیاسی هەیە و هەردوو باڵەكەشی لەخزمەت یەك ئامانجدایە و گرەوی شتی دیكەیان لەسەر ناكرێت.\nلێرە كەس پێڵاو ناخوات!\nلە 9ی ئەیلولی 2018، هەڵبژاردن لە یەكێك لە دیمۆكراتیترین سیستەمەكانی دنیا بەڕێوەچوو، لە سوید. 18ی كانوونی دووەم دوای 131 رۆژ، حكومەتێك كە بە قسەی چاودێرانی سیاسی لاوازترین حكومەتە لە مێژووی سویددا، متمانەی لە پەرلەمانی ئەو وڵاتە وەرگرت.\nئەڵبەتە زۆربەی خەڵك دوای دانوستاندنە بێ ئاكامەكانی ئەو سێ مانگ و نیوەی رابردوو چاوەڕێی دووبارە بوونەوەی هەڵبژاردن بوون؛ هیچ لایەنێك، نە سۆسیال دیموكرات، نە هاوپەیمانی و نە راستڕەوەكان بە تەنها توانای پێكهێنانی حكومەتیان نەبوو. ئاخیرەن بەوە گەیشت حزبی سەنتەر كە بەشێك بوو لە هاوپەیمانیی دژ بە ستێفان لۆڤن و سۆسیال دیموكراتەكان، لەگەڵ سۆسیال دیموكراتەكان رێككەوت و حكومەت پێكهات. ئەوەش لەكاتێكدا بوو كە سەرۆكی حزبی سەنتەر، ئانی لۆڤ، پێش هەڵبژاردنەكان لە هەڵمەتی پڕوپاگەندەی دژی سۆسیال دیمۆكراتدا دەیگوت:" تاكە پێڵاوی راستەی خۆم دەخۆم (ئاماژە بەوەی كە چ راستڕەوێكی جیدییە) ئەگەر بهێڵم ئەو ستێفان لۆڤنە لە حكومەت بەردەوام بێت!"\nلەو یەك دوو رۆژە، بەردەمی بارەگای حزبی سەنتەر لە ستۆكهۆڵم پڕبووە لە تاكە پێڵاوی راستەی دەنگدەرانی كە سەرۆكی حزبەكە دوای پشتیوانی لە ستێڤان لۆڤن دەبێ وردە وردە بیانخوات.\nلێرە لە كوردستان نە كەس تەڵاقی خواردووە و نە كەسیش لەو دیموكراسیەتە پلە دووەی ئێمەدا باسی پێڵاو و شتی وای كردووە، بۆیە بێخەم بن حكومەت بەو زووانە پێكدێت.


چەند ڕێگایەک بۆ ئەوەی زۆر بە خێرایی سەرگێژخواردن بوەستێنیت - تۆڕی میدیایی خەڵک\nئەمەی خوارەوە چەند ڕێگایەکە بۆ ئەوەی زۆر بە خێرایی سەرگێژخواردن بوەستێنیت:\nسەرەتا پێویستە بزانیت کام گوێچکەیەت هۆکارە بۆ سەرگێژخواردنەکە:\n-لەسەر جێگەکەت ڕابکشێ و با سەرت لە سەرەوەی جێگاکە بێت.\n-سەرت بەلای ڕاستدا ببە و ماوەیەک بوەستە دواتر بە خێرایی سەرت ڕێک بکەرەوە و سەرنج بدە بزانە هەست بە سەرگێژخواردن دەکەیت.\n-هەمان کار بۆ لای چەپیش ئەنجام بدە، بەو جۆرە بۆت دەردەکەوێت گوێچکەی ڕاست هۆکارە یاخود گوێچکەی چەپت.\n-لەسەر سوچی جێگاکەت دابنیشە.\n-سەرت بە پلەی ٤٥ بەلای ئەو گوێچکەیەتدا بەرە کە باشە و کێشەی نییە.\n-دواتر بە خێرایی سەرت بنوشتێنەرەوە بەو لایەدا کە گوێچکەت تێک چووە و با سەرت بیدات لە جێگاکە و چەند خولەکێک بەم جۆرە بمێنەرەوە.\n-دواتر بە خێرایی بچۆرە سەر لایەکەی دیکە و با پشتە سەرت لە سەر جێگەکە بێت و چەند خولەکێک بەو جۆرە بمێنەرەوە.\n-لەسەر مێزێک دابنیشە بەجۆرێک کە قاچەکانت هەڵواسرابێت.\n-بەلای گوێچکە باشەکەدا بکەوە با سەرت لەسەر مێزەکە بێت و بۆستە تا سەرگێژخواردنەکەت دەوەستێت.\n-پاشان سەرت بسوڕێنە بە جۆرێک لە لوتت لە مێزەکە بێت و گوێچکەکانت ڕێکی یەکدی بن و ١ خولەک بەو جۆرە بمێنەرەوە دواتر دابنیشە.


خانەی راپەڕاندنی بزوتنەوەی گۆڕان کۆبوەوە\nدوای هەڵبژاردنی تەواوکاریی خولی دوەم، خانەی راپەڕاندنی بزوتنەوەی گۆڕان، بۆ گفتوگۆکردن لەسەر دوا پەرەسەندنەکانی عێراق و هەرێم و دۆخی ناوخۆیی، کۆبوەوە.\nدوای هەڵبژاردنی تەواوکاریی خولی دوەمی خانەی راپەڕاندن، ئەمڕۆ یەکشەممە (14/2/2021) بە سەرپەرشتی رێکخەری گشتی، خانەی راپەڕاندنی بزوتنەوەی گۆڕان کۆبونەوەی ئاسایی خۆی ئەنجامدا.\nلە کۆبونەوەکەدا، گفتوگۆ لەسەر دوایین پەسەرەندنەکانی عێراق و هەرێمی کوردستان و بەتایبەتی ئامادەکاریی بۆ هەڵبژاردن پێشوەختەی عێراق و دوایین پێشهات و گۆڕانکارییەکان کرا.\nلەسەر ئاستی هەرێمی کوردستانیش، خانەی راپەڕاندن جەختی لەسەر پێویستی چاکسازی ریشەیی کردەوە و لە چوارچێوەدا تیمەکانی بزوتنەوەی گۆڕان لە حکومەت و پەرلەمان رادەسپێردرێن بۆ خێراکردنی پڕۆسەی چاکسازی و وەڵامدانەوەی داواکارییەکانی خەڵک.\nلە کۆبونەوەکەدا جەختکرایەوە، بزوتنەوەی گۆڕان هەوڵی رژد دەدات بۆ بەستنی کۆنفرانسی پارێزگاکان و زەمینەسازی بۆ بەستنی کۆنفرانسی نیشتیمانی و خۆڕێکخستنەوە و تەواوکردنی پەیکەرە و پێکهاتەی ئۆرگانەکانی بزوتنەوەی گۆڕان لەسەرجەم ئاستەکاندا.\nدوێنێ شەممە، جڤاتی نیشتیمانی بزوتنەوەی گۆڕان، بە چاودێریی کۆمیسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەکان، بە دەنگدان هەڵبژاردنی ئەنجامدا بۆ پڕکردنەوەی شوێنی سێ ئەندامی دەستلەکارکێشاوەی خانەی راپەڕاندن کە پێکهاتبون لە (سکرتێری جڤاتی نیشتیمانی، سکرتێری کاروباری باژێڕەکان و سکرتێری کاروباری فراکسیۆنەکان).


كنسوڵی ھندستان داوا دەکات بازرگانانی سلێمانی گرنگی بەکاری بازرگانی لەگەڵ وڵاتەکەین بدەن\nبەمەبەستی زیاتر ئاشنابون بەکارە بازرگانیەکان لەنێوان شاری سلێمانی و ووڵاتی ھندستان کنسوڵی ھندستان لە ھەرێم سەردانی ژووری بازرگانی و پیشەسازی سلێمانی کردوو لەگەڵ سەرۆكی ژوور کۆبۆوە.\nلەکۆبونەوەکەدا چاندەر پارکاش کنسوڵی ووڵاتی ھندستان لەھەرێم ڕایگەیاند: ئێمە دەمانەوێت پەیوەندیەکی تندوتۆڵ لەگەڵ شاری سلێمانی دروستبکەین، وە لەڕێگەی ژووری بازرگانی و پیشەسازی سلێمانیەوە کاربکەین بۆ دروستکردنی ھاوبەشی کارکردن لەنێوان بازرگانانی سلێمانی و ووڵاتی ھندستان.\nڕاشیگەیاند: لەووڵاتی ھندستان لە مانگی پێنجی ئەمساڵ پێشانگایەکی گەورەی دەرمانە لە ھندستان دەکرێتەوە دەمانەوێت کۆمپانیاکانتان لە سلێمانیەوە بەشداربن کە ئێمە ھەموو کارئاسانیەکیان بۆدەکین تا ئاستی پەیوەندیەکان بەرز بکەینەوە.\nسیروان محەمەد سەرۆکی ژووری بازرگانی و پێشەسازی سلێمانی لەکۆبونەوەکەدا ڕایگەیاند: ئێمە خۆشحاڵین بەم سەردانەی کنسوڵی ھندستان وە بانگھێشتنامەکەی خۆشحاڵی کردوین بۆ دروستکردنی پەیوەندی زیاتر لەنێوان بازرگانانی سلێمانی و ووڵاتی ھندستان.\nڕاشیگەیاند: ژووری بازرگانی و پیشەسازی سلێمانی بینای تایبەتی خۆی ھەیە بەکردنەوەی پێشانگا بۆیە دەتوانن سود لەو ھۆڵە گەورەیە ببین تاکۆمپانیا ھندستانیەکان بێنن و لەشاری سلێمانی پێشانگای خۆیان بکەنەوە ئێمەش ھاوکاری تەواوتان دەبین بۆ سەرکەوتنی ئەو پێشانگایە.\nسەرۆکی ژوور ئەوەشی ڕونکردەوە ھیوادارین کنسوڵی ھندستان کاربکات بۆ ھێنای کۆمپانیاکانی وڵاتەکەین تا بێنە کوردستان و لەبوارە جیاوازەکاندا کاربکەن بەتایبەت کەرتی کشتوکاڵی.


بەشی سێیه‌م و کۆتايى\nئەوانەی ئەم شەڕەیان لەنزیکەوە بینی بوو، دەگێرنەوە کەژمارەیەکی کەم لەشۆرشگێڕان بەتفەنگی کۆنەوە چۆن ؟ چەندان کاتژمێر بەرەنگاری دوژمنێکی بەژمارە زۆر بوبونەوە بەچەکی نوێ وبەتۆپی جەنگیەوە. ژنانی پاریس رۆڵی پاڵەوانێتی ولەخۆبردویان هەبوو لەریزی جەنگاوەراندا ، هەم شەروان بوون وهەم پەرستیارو برین پێچ وهەم هاندەر. منداڵەکان یارمەتی پیاوانیان ئەدا لەگواستنەوەی بەردوخشت وکەرەستەی سەنگەر دروستکردنا، هەروەها لەگەیاندنی هەواڵەکانی دوژمن بۆ شۆرشگێڕان. دواهەمین کارەساتی خوێناوی کەرویدا گەمارۆدانی وڵاتپارێزێکبوو لەگۆرستانی(بیر لاشیز)ێ بەناوبانگ لەشاری پاریس، بۆرژوای خیانەتکار بەرێکەوتنی نهێنی لەگەڵ بروسیەداگیرکەرەکانا. سەرکەوت بەسەر کرێکارانی نەمری شاری پاریسا، بەبێ دادگای کردن زوربەیان درانە بەردەست ڕێژی گولە، توێژەرێکی مێژووی فەرەنسی باسی درندەی وچەپەڵی پیاوانی فرسای ئەکات وئەڵێت، پیاوەکانی فرسای لەهەموو جێگایەک خەڵکیان ئەکوشت، لەناو هۆڵی دادگای سەربازی ولەناو ماڵەکانا، لەناو ئاوەرۆکانی شارا، لەژێر زەمینەکانا.رۆژنامەکانی ئەورۆژانەی پاریس باس لەوەئەکەن،کە رووباری( سین) چۆن بەخوێنی شەهیدانی کۆمۆنە سووربو بوو. لەبەرامبەر ئەو درندەییەی بەرامبەر رۆڵەکانی گەڵ کرا. هاونیشتمانیەک نامەیەکی ئاراستەی وەزارەتی جەنگی کۆمۆنە کرد، ( تێێدا ئەڵێ من سێ کورم لەرێزی گاردی نیشتمانیا کارئەکەن، بۆخۆم لە ئۆردوی 177دام کورە پچووکەکەم کەتەمەنی 16 ساڵە ئەولەناخی دڵیەوە ئارەزو ئەکات لەیەکی لە فەوجەکانی جەنگاوەراندا کاربکات. سوێندی خواردوە بۆمن وبۆ براکانی چەک هەڵەگرێ بۆ پارێزگاری لەکۆمارە ساواکەمان دژی پیاوە خوێن ڕێژەکانی فرسای. بیبەن ئەوە دواهەمین کورەمە، لەقووڵای دڵمەوە ئەیبەخشم بەنیشتمان وکۆمار) تێکرا هەموویان شەهید بون، بونە قوربانی لەپێناوی کۆمارو نیشتمان وگرنگی ومەزنی سۆشیالستیدا وئاڵای سوور پێچرایەوە کەبۆماوەی دە هەفتە بەسەر گەرەترین باڵەخانەی شاری پاریسەوە ئەشەکایەوە، تا ملیونان دەست وبازو گرتیانەوەو لەسەر گەورە باڵەخانەی ناوجەرگەی شاری پترسبورگ داکوترایەوە. –––– ئەو هۆکارانەی یارمەتی دەربون بۆ بەرپاکردنی شۆرش. ئەو هۆکارانەی بونە هۆی بەرپابونی راپەرینی خەڵکی شاری پاریس. ئەتوانین لەچەندخاڵیکا کۆیان بکەینەوە، لەوانە\n1– شۆرشی کرێکارانی فەرەنسا لەساڵی1848دا زاڵ نەبو بەسەر ئەو کەم وکوریانەی کە جەستەی رژێمی سەرمایەداری داڕزاندبوو، بەڵکو بوە زیادبونی درندەی بۆرژوا. لەتاو کەم وکوڕیە ناوخۆیەکان، لەوڵاتێکا کە پرۆلیتار دەوڵەمەندبو بەنەریتی شۆرشگێری. تەنگەژەو قەیرانەکانی رژێمی بۆرجوازی تا ئەهات کەڵەکە ئەبوو(لویس پۆناپارت) نەیتوانی چارەنوسی رزگاربکات، بەپێچەوانەوە جەنگ لەبروسیاو تێکشکانی سوپای فەرەنسا لەبەردەم بسمارک دا روخانی دەسەڵاتی بۆرژوای خێرا ترکرد.\n2– شەرێکی بێ پاساو لەگەڵ بروسیا، بۆرژوای فەرەنسی لاوازتر کردو بوە هۆی دروستکردنی گونجاندنی هاوپەیمانیەکی پرۆلیتار لەگەڵ بۆرژووای پچوک.\n3 – سیاسەتی (تییر) لەرووی ئابوریوکۆمەڵایەتیەوە یارمەتی دەربو بۆ دروستبونی بەرەیەکی فراوان. سەپاندنی باجی زۆر. کارنەکردن وهەڵوەشاندنەوەی بریارە کۆنەکەی ڕاگرتنی کرێی خانوبەرەو گەڕاندنەوەی بۆ دۆخی جارانی، کۆکردنەوەی قەرزە کەڵەکە بوەکان، بڵاوبونەوەی بێکاری، ئازارەکانی گەمارۆی سەربازی، وتێکشکانی بۆرژوای پچووک،و ڕەزامەند نەبونی جەماوەر لە چینە باڵاکان ولەدەسەڵات( ئەوانەی سەلماندیان توانایان نیە بەرپرسیارێتی هەڵگرن)، ڕازی نەبون وبێزاری چینی کرێکاران کەلە هەوڵی گۆرینی ئەو رژێمەدابوون بۆ رژێمێکی تر، پێکهاتەی کۆنەپەرستانەی ئەنجومەنی نیشتمانی و زۆری تر. هەموو ئەمانە پاڵنەربون بۆ بۆرژوای ناونجی وپچووک بۆ یەکەم بەرەوچون، بەرەو چینی کریکاران بەسەرۆکایەتی پرۆلیتار .\n4 – تەسلیم بوون بەبسمارک ودەست هەڵگرتن و وازهێنان لەهەردوو ناوچەی( ئالازس و لورین)بۆ بروسیەکان، رازی بوون ومل شۆرکردن بۆ بژاردنەوەی زیانەکانی شەری بروسیەکان، بووە ئاشكرا کردنی خیانەتی نیشتمانی حکومەتی فرسای، ئەرکی بارێزگاری لە بەرژەوەندیە باڵاکانی نیشتمان بەتەنها کەوتە سەر شانی چینی کرێکاران. ئەم هۆکارانەو هۆکاری تریش هەبوون وایکرد لەچینی کرێکارانی پاریس لەبەردەم دوو ئەرکی تێکئاڵاوابون ئەوەش ئەرکە نیشتمانیەکەو ئەرکە چینایەتیەکەبوو. رزگارکردنی فەرەنسا لەژێر دەستی دایرکەرانی ئەڵمانی و رزگارکردنی کرێکاران لەچەوساندنەوەی سەرمایەداری و دامەزراندنی دەسەڵاتی سوشیالستی، ئەم دوو ئەرکە بەیەکەوە بەرنامەو ڕەگەزەکانی کۆمۆنەی پاریس بوو، ئەم بارودۆخە یارمەتی دەربوو بۆ گواستنەوەی دەسەڵات بۆ دەستی چینی کرێکاران وبۆرژوای پچووک کەلە سەرتای شۆرشا چووە ریزیەوە. –– دەستکەوتەکانی کۆمۆنەی پاریس لەو بارودۆخە سەخت ونالەبارەدا کۆمۆنە لە72 رۆژ زیاتر نەژیا، بەڵام توانی چەند دەسکەوتێکی نیشتمانی ودیمکراسی بهێنێتەدی، کەزیاتر شێوەی سۆشیالستی وەرگرتبوو. دەسەڵاتی نوێی پاریس لەپێشدا لە هەوڵی هێنانەدی ئامانجەکانی شۆرشی بۆرژوای دیمکراتدا بوو. *کرێی خانوبەرەی هەڵگرت * دواخستنی گەراندنەوەی قەرزەکان کەبە قەواڵە( کومپیالە) تۆمارکرابو. * نەهێشتنی سوو سەلەم. * داخستنی ناوەندەکانی بریکاری دامەزراندنە تیبەتیەکانی * بریاریدا بنەمای دامەزراندنی فەرمانبەران لەلایەن میللەتەوە هەڵبژێرێت. * شەوکاری قەدەغەکرد. بەڵام کۆمۆنە سەرەرای ئەو کەم وکوریانەی لەناو ریزەکانیا هەبوو، *کرێکارانی ئەوروپای فێرکرد چۆن دووبارە ئەرکەکانی شۆرشی سۆشیالستی بەشێوەیەکی رێک وراست بخەنەوە روو *کۆمۆنە دەوڵەتی بۆرژواو ئەنجومەنە جۆراوجۆرەکانی نەهێشت. * گەڵێکی چەکداری خستە بری سوپایەکی پیشەگەر(موحتەرف) *هەوڵیدا ژمارەی هێزەکانی پۆلیس کەمبکاتەوە. *دەسەڵاتی کەنیسەی لەدەسەڵاتی دەوڵەت جیاکردەوە * بروای هەبوو بەبریارو وەلاخستن وخانەنشین کردن و هەلبژاردنی دادوەران لەلایەن میللەتەوە * لەمانەش زۆر گرنکتر دروست کردنی حکومەتی کۆمۆنە لەسەر بنەمای دیمکراسی. کاتێک گەلی پاریس هەستان بەهەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆمۆنە لەخۆیدا دەستپێکردنی نمونەی دیمکراسی سۆشیالستی بوو کەدەرفەتێکی فراوانی خستە بەردەست جەماوەر لەوێناکردن وجێبەجێکردنی سیاسەتی حکومەتدا. –– کارل مارکس لەبارەی کۆمۆنەوە وتویەتی کۆمۆنە بنەمای دیمکراسی راستەقینەی دابوو بەدامەزروەکانی کۆمار. گرنگترین پەناو پاڵپشتی کۆمۆنەی پاریس رەزامەندی گەلبوو کە رۆڵیان هەبوو لەهەڵبژاردنی دادوەران وفەرمانبەران وفەرمانرەواکانی لە ناوچەکانا ئەم هۆکارە رۆڵی بنەمای گێڕا لەپەیوەندی توندوتۆڵی جەماوەرو هەتا دوافیشەک بەرگری لێکردنی. –– شانبەشانی دروستبونی کۆمۆنە. بارودۆخی ناوخۆی هەبوو کەچاوگی ترسبو بۆسەر شۆرشی نوێی پرۆلیتاری ، لەگەڵ ئەم بارودۆخە ناوخۆیەدا حکومەتی کرێکارانی پاریس چەند هەڵەیەکی خودی(زاتی)کرد کەخێراتر کۆتای بەتەمەنی کۆمۆنە هێنا. لایەنە بابەتیەکەی ئەوەبو سەرمایەداری فەرەنسی بەگشتی زۆر پێشکەوتو نەبوو بەلکە زۆرینەی کۆمەڵگای فەرەنسی بۆرژوای بچووکبون، وەک پیشەوەران وجوتیاران ودوکاندارو هی تر، ئەم شێوە پێکهاتە چینایەتیە ئەو هۆکارە لاوازەبوو کەشانبەشانی شۆرش رۆشت وشڵەژان وشپرزەی بەسەرکردەکانیەوە دیاربو، لەگەڵ ئەوەی پیشەسازی گەورە لە فەرەنسا هەبووشێوەی دەسەڵاتی پیشەوەران بەسەر ریزەکانی کۆمۆنەوە دیاربوو، ئەم باڵکێشانەی پیشەوەران کاریگەری نەرێنی هەبوو لەئاستی لەدابەزینی ئایدۆلۆژی وسیاسی پرۆلیتاردا، کەئەکرا ئەم لایەنە نەرینیە بەتوخمی ئەرێنی هاوسەنگ بکرێ، هەروەک ئەمرۆ لە زۆرێک لە وڵاتانی تازە گەشەکردودا روئەدا، ئەوەش بەوە ئەکرا حزبێکی کرێکاری لەرەگەوە چەکدار بەئایدۆلۆژی شۆرشگێڕانە ئەو کارە ئەنجامبدات. بەڵام لەراستیا سەرکردایەتی کۆمۆنە بەدەستی حزبێکەوەبوو، نەک دەستەیەکی رێکخراوی جفاتی جەماوەری. بەڵکو بەدەست چەند دەستەو تاقمێکەوەبو کەزوربەیان کەوتبونە ژێر کارێگەری(یاکوبیە نوێکان و برودونیەکان وبلانکیەکانەوە)، لەوسەردەمەدا نێونەتەوەیەکانی سەر بەکارل مارکس بون جگە لەوەی کەمینەیەکی کەمیان پێک ئەهێنا لەریزەکانی کۆمۆنەدا توانای کاریگەریان نەبوو لەرێچکەی روداوەکانا، ئەوانەی سەربە(برودونی) ئاژاوەگێر بون بەشی زۆری هەڵەو چەوتیەکانیان ئەکەوێتە ئەستۆ کەبوبە هۆی خێراتر کردنی روخانی یەکەم حکومەتی کرێکاری شۆڕشگێڕ لە جیهانا. –– ئەو هۆکارە خۆکارانەی (زاتی) بونە هۆی شکست هێنانی شۆرش. دووهێڵبو کمۆمۆنە کردنی .\n1– پرۆلیتارەکان لەناوەراستی رێگادا وەستان، لەبری دەست گرتن بەسەر ماڵ ومڵکی بۆرژواکانا بەجێی هێشت بۆ سەرمایەدار بێخاتەگەڕ بۆ پشگیری چڕی حکومەتی فرسای دژی شۆرش. شۆرش بانکەکانی بەدەستی بۆرژوای فەرەنسیەوە هێشتەوە بەنای( دادپەروەی باڵاوە) و بەنای(ئاڵوگۆری دادپەروەرانە)پشت بەستن بە فەلسەفەی برودونی ئاژاوەچی.\n2– نەرم ونیانی نواندن لەبەرامبەر دوژمنانی شۆرشی پرۆلیتاریدا. لەبری ئەوەی دوایان بکەون هەتا بەتەواوی پانیان ئەکەنەوەو پەرتەوازەیان ئەکەن. حکومەتی پاریس وازی لێهێنان بەونیازەی هۆکاری مەعنەوی کاریان لێبکات وبێنە ریزی شۆرشەوە، لەبری تەواوکردنی سەرکەوتنە سەربازیەکانی پاریس،بەسەرکەوتنێکی تر بەسەر هێزەکانی(تییر)داو پلیشانەوەی، هێزی شۆرش لەهێرشەکانی وەستا ، دەرفەتی جێهێشت بۆ خوێن رێژ(تییر) بۆ ئامادەگی بۆ قەسابخانە بەناوبانگەکەی مانگی ئازار.\n3– لەوهۆکارە نەرێیانەی کۆمۆنەی پاریسی خێراتر بەرەو رۆخاندن برد، ناهۆشیاری جوتیارانی فەرەنسابوو، بەمەبەست وناوەرۆک وئامانجی حکومەتی نوێوە، راستە کۆمۆنە بەکاری کردە هاوپەیمانی چینی کرێکارانی لەگەڵ خاوەن موڵکە پچووکەکان ولەگەڵ پیشەوەران و روشنبیرانی چەوساوە چەسپاند، لەهەمانکاتا ئەوەی چەسپاندو هەریەکێ لەو کۆمەڵانەی پەیوەستی کرد بەرەفتاری پرۆلیتاری لەسەرکردایەتیا، بەڵام هاوپەیمانە دێرینەکان هەر خێرا وازیان لەکۆمۆنە هێنا. بۆرجوازیە کۆمارییەکان کشانەوە ئەوانەی لەسفاتی پرۆلیتارو سۆشیالستی و شۆرشگێڕی بزوتنەوەکە ترسابوون، وبۆرجوازی پچووک کشانەوە کاتێک تێبینیان کرد کۆمۆنە ئەبێت بروخێ. پرۆلیتاریای فەرەنسی لەگۆڕەپانەکا بەتەنها مایەوە بەتەنها بەبێ ترس ودوودڵی ئەجەنگا، پارێزگاری ئەکرد لەسەربەستی نیشتمان ولەدوارۆژی چینی کرێکاری جیهان. لەبەرامبەردا سەرجەم موڵکدارە گەورەکانی خانوبەرەو هەموو پیاوانی پۆرسەو پیشەسازیەکان وگشت بێلایەنەکان. ئەم هاوپەیمانیەی بۆرجوازیەکان لەلایەن بسمارکەوە داکۆکی لێ ئەکرا. سەرکەوتوبوو لەئامادەکرنی جوتیارە ناهۆشیارەکان و بۆرژوای پچووک لەناو شارەکان دژی پرۆلیتاری پاریسی. هەندێ لە کرێکارانی دەرەوەی پایتەخت هەوڵیاندا پشتگیری شۆرش بکەن وهەوڵیاندا لەشارەکانیانا بانگەشەی کۆمۆنەبکەن، بەڵام لە هەوڵەکیانا سەرکەوتو نەبون، پاریس بەگەمارۆدراوی بەتەنها ئاڵای سۆشیالستی بەرزکردبوەوە کۆمۆنە ئەگەر دەرفەتی تەواوی بۆ بگونجایە ئەیتوانی ناسنامەی خۆی بۆ جەماوەری فراوانی فەرەنسا رنبکردایەتەوە، بۆ جێبەجێ کردنی بەرنامە ئابوری وکۆمەڵایەتی وسیاسیەکانی، بەڵام هێزی دژە شۆرش کە نزیک پاریس سەربازیان مۆڵدابوو، وهێزی بسمارک کەبەشێک لەپاریسی داگیرکردبو دەرفەتی کارکردنی نەئەدانێ. لەوکاتەدا پیاوان وژنانی کۆمۆنە ناچاربون لەبەرامبەر ئەم مەترسیە راستەوخۆیەدا لەسەر بیرکردنەوە بەپلەی یەکەم لەکاروباری بەرگری، سەرەرای ئەوەو لەگەڵ دۆخی نالەباربۆ شۆرش، کۆمۆنە توانی کە ژمارەیەک لە دەستکەوتەکانی جێبەجێ بکات. ئەوانەی لەپێشا لێوەیان دواین، هێڵە پانەکانی سرووشتی دەسەڵاتی نوێی رون کردبوەوە. ––– کورتەیەک لەوانەکان وئەزمونی کۆمۆنە. کارل مارکس وئنجلس وهاوبیرە مارکسزمەکانی تر لێکۆڵینەوەی زۆریان لەسەر ئەزمونەکانی کۆمۆنە کردوە. چەندەها وانەی بایەخداریان لێ هەڵبژاردوە، کەبنەمابون بۆ سەرکەوتنی شۆرشی ئۆکتۆبەر وبەردوامبونی ودامەزراندنی چەندان سیستمی سۆشیالستی وبڵاوبونەوەی لەجیهانا. بەجۆرێک لەجۆرەکان کۆمۆنە دائەنرێ بەتاقیگەیەکی ئەزمونی سۆشیالستی. لەدەربرینی نوسەرە ماکسزم ولینیزمە کلاسیەکاندا، لەشێکردنەوەکانیاندا ئەزمونی کۆمۆنەو بڵاوبونەوەی بۆتە بنەمای بیروبروای بزوتنەوەی شۆرشگێڕی کرێکارانی جیهانی. –– ئەتوانین پۆختەی وانەکانی کۆمۆنە بەم شێوەیە بخینەروو.\n1–– ئەزمونی کۆمۆنەی پاریس سەلماندی وروداوەکانی سەد ساڵی رابردو پشتگیری ئەوە کەن کە چینی کریکاران ئەو چینەیە ئەتوانێت سەرکردایەتی گۆڕانکاریە کۆمەڵایەتیەکان بکاو هەتا کۆتای بەرێوەی بەرێت بۆ دامەزراندنی سیستمی سۆشیالستی– هەروەک تاقیکردنەوەکانی شۆرشە شۆسیالستیکانی لەم سەدەیە سەڵماندیان بەبێ سەرکردایەتی چینی کرێکاران وڕێکخروە سیاسیەکەی دانامەزرێت. روداوەکانی کۆمۆنەی پاریس مەبەستیکی مێژووی سەلماند. بۆرجوازی پچووک کاتێک سەیری کرد تای ترازوی هێز بەلای بۆرجوازی گەوەرەو سۆپای فرسای لاسەنگە لەگۆڕەپانەکە کشایەوەوشۆرشگێریەکەی دیارنەما گۆشەگیر هەڵتروشکاو ئەیروانیە شەروانە ئازاکانی چینی کرێکاران لەلایەن پیاوانی تییر وە سەرەبڕێن. شەروانەکان هاوارئەکەن نیشتمان و کۆماری سۆشیالستی، هاورێیانی رێگا.ئەوانەی لەرێزی بزوتنەوەدابون و کەسانی بێ بیروبراو ورارا ترسان وگۆڕەپانیان بەجێ هێشت. وهەتا لەزۆر بارودۆخا پەیوەندیان ئەکردبە دوژمنانی شۆرشەوە. ئەمە لەماوەیەکی دیاری کراوا رویدا دوای هەفتەی خوێناوی لەمانگی ئایاری ساڵی1871دا.\n2–– بیرو بۆچونەکانی بۆرجوازی پچووک، نۆێنەرایەتی رەوتەکانی برودون وبلانکایان ئەکرد، کاریگەری نەرێیان لەسەر پێشکەوتنی شۆرش هەبوو. لەگەڵ ئەوەی هەندێکیان لەبنەچەدا پرۆلیتاربون بەوبیرو بۆچونانەکاریگەربون. لەنیوەی رێگادا شڵەژاو وڕاربوون، ئەوان نەیانتوانی هەستن بەخۆماڵی کردنی بانکەکا کەشادەماری ئابوری بۆرجوازی بوو، وە هێزی بۆرژوای شکستخواردویان راوەدونەنا، بۆرجوای پچووک بەدیلێتی بیروباوەری سازشکاری مایەوە، ئەمە رێگا خۆشکرد بۆ دوژمنانی شۆرش. ئەگەر هێزی شۆرشگێران بەرەو فرسای پێشرەوێتیان بکردایە زیانەکانیان کەمتر ئەبوو لەو زیانانەی لەهەفتەی خوێناویا تووشی هات. ئەم تاقیکردنەوەیە پێویستی بەوەیە لەبیرو هزرمانا تۆماری بکەین وبەزیندوی بمێنێتەوە. ئەزمونی روداوەکانی سەد ساڵی رابردوی ئەوەی جێگیر کرد. کەبۆرجوای بچووک بۆماوەیەکی دیاری کراو زۆر شۆرشگێرە. ئەشێ بۆدواوە بگەرێتەوەو لەگەڵ دوژمنی دەرەکیا بەرگری بکات وپێویستیەکانی لەباربردنی شۆرشی میللی ئامادەبکات. پرۆلیتاروحزبەکەی ئامادەییان تیانەبوو لەکاتی گونجاوا دەستپپرۆلیتاروحزبەکەی ئامادەییان تیانەبوو لەکاتی گونجاوا دەسێشخەری بکەن شۆرش هەتا سەرکەوتنی کۆتای بەرن.\n3–– لەپێناوی سەرکەوتنی شۆرشی سۆشیالستیدا هەمیشە ئەبێت دکتاتوری پرۆلیتاری بچەسپێت. کمۆنەی پاریس نمونەی یەکەم شێوەبو لەشێوەکانی دکتاتۆری پرۆلیتاری. بەڵام بەهۆی پێکهاتەی هەمەجۆریەوەو کەمی پێکهێنەرە سۆشیالستەکان لەهاوبەشیدا. بەو مانایەی ئەمرۆ ئەیزانین نەی توانی ببێتە دیکتاتۆری پرۆلیتاری. لەژمارەیەکی یەکێ لە رۆژنامەی فەرمی کەلەو کاتەدا کۆمۆنەی پاریس دەری ئەکرد، ئەوەهاتووە(بەدەستی خۆی چارەنووسی بەدەست بهێنی وسەرئەکەوتن مسەوگەربکات ئەوەش بە دەست بەسەرا گرتنی دەسەڵاتا ئەبێت) روداوەکان ئەوەیان جێگیرکرد چینی کرێکار توانای هەیە کادری پێویست بۆ بەرێوە بردنی دەوڵەت ئامادەبکات وترسی لەسەرنیە لەهەڵەی پلە دوو وەلەکەم ئەزمونی رۆشنبیری: لەراستیدا لینین لەم سەرەتایەوە کێشەکانی دەوڵەتی سۆڤیەتی تازەلەدایکبوی چارەسەرکرد. لەمبارەیەوە نووسیوێتی وئەڵێت(کۆمۆنەی پاریس کۆمەڵێکی مەزنی هەمە جۆرو هەمەشێوە لەدەسپێشخەری وسەربەخۆی وسەربەستی جم وجول وهوروژمی بەتوانا کەلە ژێرەوە دێت پێشکەش کرد، هەموو ئەوانە لەسەر بنەمای رەزامەندی سەربەست بەناوەندەوە گرێدراون دوور لە رۆتین) لەمێژووی جیهانا بۆیەکەمجارە کۆمۆنەی پاریس چەسپاندی کە پرۆلیتار ئەتوانێت دەسەڵات بگرێتە دەست ودەوڵەتی تایبەت بەخۆی بنیات بنێت وسەکەوتوانە کۆمەڵگا بەرێ بەڕێوە. وەئەگەر کۆمۆنە بەر لەسەرکەوتنی تەواوی ئەزمونەکەی ، شکا دەوڵەتی سۆڤیەت درێژەی بە ڕێڕەوەکەیدا. لە لایەکی ترەوە ئەبێت ئەوەمان لارونبێت کە دیکتاتۆری پرۆلیتاری گرنگە بۆ بنیاتنانی سیستمی سۆشیالستی. کەلە هەموو وڵاتەکاندا یەک شێوە وەرناگرێت، بەڵام گرنگە چینی کرێکاران وحزبەکەی سەنگی کاریگەرو بەرچاویان هەبێت لەبەرێوە بردنی دەوڵەتا. بۆئەوەی دەوڵەت بەرەو سۆشیالست بەرن.\n4– ئەو حزبەی کە پێویستە بۆ پێشەنگی شۆرش وزامن کردنی سەرکەوتنی لەنێوان ئەم (رێرەوە ئاڵۆزەدا، ئەو حزبەیە کەچەکداربێت بەتیۆری سۆشیالستی زانستی(مارکسی) کۆمۆنەی پاریس لەم بارەیەوە بەتەواوی کەم وکۆری هەبوو، چەند رەوتێک رابەرایەتی کۆمۆنەیان ئەکرد یەک رێکخرواو و بەرنامەیەکی روون کۆی نەکردبونەوە ئەوانەی رابەری کۆمۆنەیان ئەکرد–– وەک ماوەیەک لەمەوەبەر وتمان –– لەچەند کۆمەڵێک پێکهاتبون بیروبروای برودی وبلانکی بورجوای پچووک باڵی بەسەرا کێشابوو، لەدەرکەوتەو نارۆشنی چینایەتیانا کەم وکوربون، پێویستەبۆ سەرکەوتنی هەموو شۆرشێکی قووڵ لەمێژوودا ئەوە ئاشکرابێت. کەم وکوری جەماوەری حزب لەوەدابوو حاڵی بونێکی باش حاڵی نەبو بوون حزب ئەیتوانی رێبازەکەی بەشێوەیەکی فراوان لەناو ریزەکانی چینی کرێکاراندا بڵاوبکاتەوە. نەک تەنیا لەناو کەمایەتیەکی کارادا. حزێکی جەماوەریمان ئەوێت شارەکان بەڵادێکانەوە ببەستێتەوە. زەحمەتکێشان وهاوپەیمانەکانی رابهێنی وئامادەی بکات بۆ گۆڕانکاریەکی قووڵی کۆمەڵایەتی. کۆمۆنەی پاریس ئەوەی سەلماند شۆرش لەسەرەوە رونادات، بەبریارو مەراسیمی سەرەوەو بریاری بیرۆکراتی. بەڵکو کاری تێکۆشەرانەوکۆڵنەدەرانە بۆ جەماوەری فراوان لەهەر گۆشەیەکی وڵاتدابن حزبێکی شۆرشگێڕ بروای هەبێت بەسۆشیالزمی زانستی بەقسەو وبەکردەوە\n5– لەپۆختەی وانانەکانی ئەزمونی کۆمۆنەی پاریسدا، پێویستی گرنگیدانی چینی کرێکارانە بۆ بەدەست هێنانی هاوپەیمانەکانی ولەگەڵ خۆیا پاڵپێوەنانیان بۆ ناو شەڕەکەو زامن کردنی بێلایەنی هەندیک لەچینەکان ولەقۆناغێکی دیاری کراوا چڕکردنەوەی ئاگر لەسەر دوژمنی سەرەکی. بەبێ ستراتیژێکی شۆرشگێڕانەو بەرنامەی شیاو شۆرش تووشی گۆشەگیری وتێکشکان ئەبێت. ئەگەر لەخۆبایبون کە رەنگە دەست بگرێ بەسەر سەرکردایەتی شۆرشاو ئەلە دەسەڵاتایە، ئەبێتە سەچاوەی مەترسی گەورە ئەگەر ئەو سەرکردایەتیە بروای وابێت کە ئەتوانێت لەیەک کاتدا دژی هەموو چین وتوێژەکانی کۆمەڵگا بوەستێتەوە. مەسەلەی بەدەست هێنانی هاوپەیمان بۆ شۆرشی سۆشیالیستی، ئەمرۆ پەیداکردنی هاوپەیمان گرنگیەکی گەورەی هەیە لەسەرجەم وڵاتانی جیهانا. لە راستێدا ئەگەر پرۆلیتار هەتا جێبەجی کردنی ئامانجەکان بەرەو بەرژەوەندی تەسکی خۆپەرستی نەرۆشت. بەڵکو لەهەمان کاتدا ئامانجەکانی خۆی وئامانجی چینەکانی تری جێبەجی کرد. بۆئەوە ئەو ئەتوانێت متمانە بکات بە بشتگیری زوربەی دانیشتوانی زەحمەتکێش لەوانە جرماوەری جوتیاران.ولەراستیا ئەگەر کۆمۆنە لەکاتی خۆیدا هەولیدا پەیوەندی بکات بە جوتیارانەوەو هاوپەیمانی ئەوان بۆلای خۆی بەدەست بهێنێت بەڵام لەکاتی گونجاوا گوێ نەگیرا لەدەنگی ولەهەوڵەکەیا سەرنەکەوت. مارکسیزمە لینینزمەکان بەبایەخەوە ئەزمونی کۆمۆنەیان شەن وکەو کردووە لەبارەی هاوپەیمانێتی نێوان چینی ریکاران وجوتیاران ولەناو توێژەکانی تری کرێکاران کە لەگەڵ پرۆلیتاردا پۆڵین ناکرێن. لەهەندی وڵاتانی سۆشیالستی سەرکەوتوانە جێبەجێیان کردوە. رەنگە لەفەرامۆشکردنی ئەم بنەمایە ئاسەواری زیان بەخشی لەژمارەیەکی زۆر لەووڵاتانەدا لێکەوتبێتەوەی کە تێیدا شۆرش گیروگرفتی یەتەرێ یان دوای سەرکەوتن بەرێکەوت ئەروخێت.\n6– ئەو وانایەی لە ئەزمونی کۆمۆنەوە لێی تێگەیشتوین ئەوە مەترسی رۆحی کۆبۆنەوەی ئاشتبونەوەو سازشکارانەیە و لاوازی رابونی شۆرشگێڕیە لەبەرامبەر دوژمنانی شۆرشدا. پێویستبوو لەبەرامبەر حکومەتی تییر و بەرامبەر دوژمنانی شۆرش چونکە بورجوا ئامادەیە هەموو شتێک بکات ودوودڵ نیە دژی جەماوەر بۆلەناوبردنی جەستە قەسابخانەیەک ئەنجامبدا. پێویستە لەسەر چینی کرێکاران کە هونەری سەربازی و تیۆری لەسەر خەباتی چەکداری بەوردی بزانێت روانینێکی کۆڵنەدەرانەی هەبێت و رەچاوکردنی کەهونەرو ئەوپەری پێویستیە لەبەرامبەر دوژمنی بێ بەزەییا.\n7– دواهەمین وانەی ئەزمونی کۆمۆنە داوێتی ئەویە پێویستە دەزگای دەوڵەتی کۆنەپەرست تێکبشکێنرێت، مەبەست لەدەزگای دەوڵەت لەبنەرەتا ماشێنی سەربازی بیرۆکراتی وگۆڕینی بەدەوڵەتێکی نوێی پرۆلیتاری بەچینی کرێکارانەوە گرێدراو. کۆمۆنەی پاریس دەستی کرد بەم کارە مەزنە، ودەرفەتێکی فراوان کردەوە لەبەردەم جەماوەرا بۆ بەشداری لە بەرێوەبردنی دام ودەزگای دەوڵەتا. بەڵام لەتەنیشت دەزگای داپلۆسین وسەرکوتکردنەوە دەزگایەکی تر هەیە ئەوە دەزگای( چاودێری ولێپرسینەوە)یە پێویستە کەئەوە بمێنێتەوە رێکخستنی بۆبکرێتەوەو رۆشنفکری و رابهێنانیان بۆبکرێت، چونکە دەزگایەکە گریدراوە بەژیان وکاری کۆمەڵێک لەفەرمانبەران وبەکارهێنەرەوە، کۆمەڵیک ملکەچی بەرهەم هێنانن و زۆر بەکێشەوگرفتی گەلەوە پەیوەندن، لەسەر چێنی کرێکاران پێویستە هاوپەیمانێتی ئەم کۆمەڵە بەدەست بهێنی بۆلای کێشە رەواکەی. ––– ناوەرۆکی چینایەتی کۆمۆنەو رۆڵەمێژوویەکەی لەم چەند خاڵەداچڕکراوەتەوە.\n1–– کۆمۆنەی پاریس یەکەمین نمونەبوو لومێژوودا کەچینی کرێکارانحکۆمەتی تایبەت بەخۆی دامەزراند و یەکەم شێوەی دکتاتۆری پرۆلیتاری وجۆڕێکی نوێبوو هەموو نیشانەکانی بۆ دامەزراندنی دەسەڵاتی دەوڵەتبوو.\n2–– کۆمۆنە حکومەتی چینی کرێکارانبوو لەبەرئەوە بەرژەوەندیەکانی لکابو بەبەرژەوەندی سەرجەم کرێکارانی فەرنساوە. نمونەیەکی راستەقینەی گشت جۆڕە بێ خەوش وبێ زیانەکانە لەکۆمەڵگادا، لەدوایدا بەراستی حکومەتی نیشتمانیبوو. لەهەمان کاتدا خاوەن نێونەتەوەیەکی قووڵبوو،لەبەرئەوەی حکومەتی کرێکاربو بۆێرانە پشتگیری لەرزگاربونی کارگەران ئەکرد.\n3–– کۆمۆنەی پاریس قۆناخێکی نوێی بنیاتنا لەچۆنێتی خەباتی کرێکاران دژ بەچینی سەرمایەدارو دەوڵەتەکەی، سەدەی شۆرشی سۆشیالستی کردەوە، مارکس لە رۆژانی کۆمۆنەدا نوسیوێتی( ئەوە گرنگ نیە شتەکان چۆن کۆتای هات،خاڵی دەستپێکردن نوێی خاوەنی گرنگیەکی گەورەیە بەگوێرەی ئەوچەرخە لەماوەی لەوانەیە بەدەستی هێنا.\n4– کۆمۆنەیپاریس بەتێکۆشانە شۆرشگێڕیەکەی وبە دەسەڵات وبەسیستمە سیاسیە نوێ کەی وبەجێهێنانی گشت کارەکانی، ئەوانە خاوەنی بەرزبونەوەی مۆرکی سۆشیالستی بوون. بەمە هەموو خەلك لەکۆمەڵگای نوێدا سۆشیالستیە. کۆمۆنەی پاریس کاریگەریەکی مەزنی هەبوو لەسەر شانۆی خەباتی شۆرشگیڕی پرۆلیتاری لەجیهانا.لەبەرئەوەی ئاراستەی سەرەکی دەرکەوت، ئەتوانرێ لەچەند خاڵێکا کۆبکرێنەوە:\n1– پێشکەوتنی بزوتنەوەی جەماوەری کرێکاران وایکرد لەچینی کرێکاران هێزی سەرکردایەتی شۆرشگیربێت لەشەرە ییەکلای کرەوەکانا ئەوەی خەریکە بەرپابێت.\n2– دەرکەوتنی پارتە سۆشیاڵزمیەکان لە ژمارەیەک لەوڵاتانا، ئەو حزبانە کرێکارانیان یەکخست ورێکخست وبیروباوەری مارکسی لەنێوانیانا بڵاوکردەوەو ئامادەی کردن بۆ خەبات لەپێناوی سۆشیالیزمیدا.\n3– پارێزگاری لەتیۆری شۆرشگێڕی مارکسی دژی شێواندن وچەوتی وهەڵپەرستی وپێشکەوتنە بنیاتنەرانەکەی لەبەر رۆشنای ئەزمونی نوێی شۆرشگێڕێ.\n4– پتەوکردنی نیونەتەوەی پرۆلیتاری وهاوکاری برایانە لەگەڵ کارگەرانی سەرجەم وڵاتانا لە خەباتی هاوبەشیانا دژی چینە بەکارهێنەرەکان ودەسەڵاتی دەوڵەتەکەیان. ––– حزبە پرۆلیتارەکان درێژە پێدەری نامەی کۆمۆنەیە: لەم سەدەیەدا، سەدەی کواستنەوە بەرەو سۆشیالسی دەسکەوتی باش وەرگیراوە لەئەزمونی کۆمۆنەوە لەپۆختەی وانەکان وگرنگی تایبەتیان هەتە. ئەگەر چی لەوڵاتانی سۆشیالستیدابێت یان لە وڵاتانی سەرمایەدار پێشکەوتوداو لەوڵاتانی تازە پێگەشتوەکانا. لەسەرکەوتنی شۆرشی ئوکتۆبەراو لە‌هەندێک لەسیستمە سۆشیالستیەکان بەردەوامی کۆمۆنە ئەبێنرا، ولە وڵاتانی سەرمایەداریدا ئاڵای کۆمۆنە گواێزرایەوە بۆ حزبی شێوعی فەرەنسا، وجیماوی شکۆی کۆمۆنیەکان بۆ سەرجەم پارتە کرێکاریەکانی تر. بۆرجواکان وئمپریالزم بەورەدکای کاریانکردوە بۆمانۆری کۆمەڵایەتی ولەسە چاندن وخستنەکاری سۆشیالستی میانرەو ئەوان ئەوەئەکەن وهەمیشە بەباشی کارئەکا لەسەر شێوازی ئاشکرای توندوتیژی وتۆقاندن وسەرکوتکردنی چەکداری دژی جەماوەرو حزبەکانی. لەماوەی نێوان هەردوو جەنگی جیهانیداو دوای ئەوماوەیە ئەم رێبازە بەهەموو جۆرەکانیەوەو جێبەجێکردنا لەفاشیەتا گەیشتە لوتکە.لەهەمانکاتدا رژێمە دژەکانی چینی کرێکاران راستەوخۆ شێوازی سەرکوتکردنی بزوتنەوە شۆرشگێڕیەکانی ئەنجام ئەدا. هێزی سەربازی سیاسی پێکهێنا تایبەتی بەلێپرسینەوەو لەپێناوی بڵاوەپێکردنی کۆڕو کوبونەوە قەرەباڵغەکان و لەناوبردنی چالاکی جەماوەری وخۆپیشاندانەکانی کارگەران لەشەقامەکانا. دەزگای سەرکوتکەرەکان بەکەلوپەل هونەری وئامێری نوێی سازکرا: بەئامێری رادیوی ئەلکترۆنی و گازی فرمێسک رێژو لولەی ئاو وفیشەکی لاستیکی وشتی تر. ––- کۆتای––– کۆمۆنەی پاریس لەبارەی گرنگیە مێژوویە کەیەوە یەکسانە بەدەیان ساڵ لەپێشکەوتنی هیمن وهێواش هێواش.کۆمۆنە هەوڵەکانی سەرمایە لەقووڵای قووڵەوە لەرزان. جاک دیلکو ئەڵێت: (راستە سەرکەوتن هاوپەیمانی شۆرشی پاریس نەبوو، بەڵام ئایا بەرپاکردنی خەبات پێوستناکات هەتاکۆ دڵنیانەبین لەسەرکەوتن ! ئەگەر کرێکارانی پاریس بەرپەرچی بێزاریەکانی تییریان نەدایەتەوەو، رێگەیان بدایە بەچەک داماڵینیان و بەبێ خەبات بەسەریانا زاڵبن، بزوتنەوەی کرێکاری ئەبوو ئازارێک بچێژێت زۆر زۆرتر لەوەی لەئەنجامی خۆبەدەستەوەدان چەشتیان وبۆرجوا کەڵک وسودی وەرەگرت لەدۆخەکە بەناشیرین ترین بەکارهێنان، بۆئەوەی بڵاوی بکاتەوە دەسەڵاتەکەی جێگیرەو دڵنیای بدات هیچ هێزێکی تری کۆمەڵایەتی ناتوانێت جێگرەوەی شوێنەکەی ئەوبێت لە پێکهێنانی چارەنووسی نەتەوەدا. کارل مارکس بەم چەند وشە رازاوەیە کۆمۆنەی پاریسی نرخاندووە:(کام نەرم ونیانیەو کام دەستپێشخەری مێژوویە،وکام لێهاتوییە لەسە قوربانیدان لەلای ئەو پاریسیانە... ئەوەی بۆ دەست بەسەراگرتنی ئاسمان سەرەکەوتن... کەجیهان بۆهەمیشە ئاهەنگ ئەگێرن بە پاریسی کرێکاران وکۆمۆنەکەی بەمتمانە پێ کردنی مژدەهێنه‌ر بۆ کۆمەڵگای نوێ).