نەجمەدین کەریم: حەشدی شەعبی بە حیزبەکانی گوتووە رێگەنادەین ئاڵا\nنەجمەدین کەریم: حەشدی شەعبی بە حیزبەکانی گوتووە رێگەنادەین ئاڵای کوردستان هەڵبکرێت\nلەلایەن هیوا حوسامەدین 13/3/2018\nنەجمەدین کەریم: پەیوەندیم بە رەفعەت عەبدوڵڵا نەماوە، بەڵام پەیوەندیم بە یەکێتی نیشتیمانی بەهێزە\nمانگی ئادار بۆ کورد، مانگی بۆنە و یادەکانە، بەڵام پێناچێت کوردانی کەرکووک ئەمساڵ یادی بۆنە نەتەوەییەکانیان بکەنەوە، چونکە وەکو نەجمەدین کەریم دەڵێ لایەن و حیزبە کوردستانییەکان ئاگادار کراونەتەوە ئاڵای کوردستان لە دەرەوە، لە ناو شاری کەرکووک هەڵنەکەن.\nنەجمەدین کەریم لە هەڤپەیڤینێکدا لەگەڵ تۆڕی میدیایی رووداو باسی کەرکووک، بۆنە و یادەکانی کورد لەو شارە، کێشەکانی خزمەتگوزاری کە لە دوای 16ـی ئۆکتۆبەرەوە رووبەڕووی کەرکووک بوونەتەوە، دەکات، هەروەها باسی یەکێتی دەکات و وەڵامی گوتەکانی رەفعەت عەبدوڵڵاش دەداتەوە.\nرووداو: دوێنی کۆبوونەوەیەکت لەگەڵ کۆسرەت رەسول، جێگری یەکەمی سکرتێری گشتیی یەکێتی ئەنجامدا، تەوەری سەرەکیی کۆبوونەوەکە چی بوو؟ لە گوتەکانتاندا باسی کەرکووکتان کرد؟\nنەجمەدین کەریم: کاک کۆسرەت هەرکاتێک دێت بۆ هەولێر، چاومان بەیەکدی دەکەوێت. دوێنێ بە یاوەریی کاک شاڵاو، ئەندامی سەرکردایەتیی یەکێتی سەردانیان کردم. لەو دانیشتنەدا باسی رەوشی نێو یەکێتی و کەرکووکمان کرد، بەتایبەتی ئەو فشارانەی لەسەر خەڵکی کوردی کەرکووک\nرەوشی تەندروستیی کۆسرەت رەسوڵ زۆر باش بووە\nدەکرێن، هەروەها باسی پەیوەندییەکانی بەغدا و هەرێمی کوردستانمان کرد، لەگەڵ پەیوەندیی کوردستان لەگەڵ وڵاتانی دەرەوە. کاک کۆسرەت بە تەواوی و دوورودرێژی رەوشی ناو یەکێتیی بۆ ئێمە باس کرد و تاوتوێمان کرد. خۆشبەختانە کاک کۆسرەتم بینی، کە لەوەتەی هاتووەتەوە و ئەو نەشتەرگەرییەی بۆ کراوە، تەندروستی لەهەموو کاتێک باشتر بووە، ئەوەش زۆر دڵخۆشی کردین. بڕیارە لە ئایندەیەکی نزیکدا کۆبوونەوە بکرێت و، ئاگادارمان دەکەنەوە کەی و چۆن دەکرێت.\nرووداو: دوێنێ یەکەم رۆژی جلوبەرگی نەتەوەیی بوو، ئەو بۆنەیە لە کەرکووک چۆن بەڕێوەچووە؟ بە تایبەتی لەم مانگەوە کە بۆنەی زۆر هەن و ئیدارەی کەرکووک ئامادەکاری بۆ دەکردن، بەڵام ئەمساڵ هیچ دەنگێکی ئامادەکاری نییە. خوێندنەوەت بۆ ئەمە چییە؟ وێنەی بۆنەکەی دوێنێ چۆن بەئێوە گەیشتووە؟\nنەجمەدین کەریم: دوێنێ، کە رۆژی پۆشینی جلوبەرگی کوردی بوو، ئەوەیان بەکەس رێگەی لێناگیرێت. ئەوەیان هەمووکاتێک کراوە، تەنانەت لە سەردەمی رژێمی پێشووشدا خەڵک لە کەرکووک و تەنانەت لە بەغداش جلی کوردییان لەبەرکردووە. بەداخەوە لە زانکۆی کەرکووک نەکرا، چونکە هێزێکی زۆریان بردبووە ئەوێ. ئەگەر لەیادتان بێت ساڵانی پێشتر ئێمە خۆمان دەچووینە زانکۆی کەرکووک و لەگەڵ خەڵک بەشداریمان دەکرد لە (چالاکییەکانی) ئەو رۆژەدا، تەنانەت نەتەوەی دیکەی وەکو تورکمانیش جلوبەرگی خۆیان لەبەردەکرد و ئێمە دەچووین لەگەڵ ئەوانیش دەوەستاین و هانماندەدان. ئەمە مافێکی رەوای خەڵکە لە کەرکووک و دەبێت لە هەموو عێراق ئەو مافە بدرێت. ئەوەی من ئاگام لێیە خەڵک بەگشتی لە کەرکووک جلی کوردی لەبەرکردووە، بەڵام ئێمە بۆنەی دیکەمان هەیە، بۆ نموونە نەورۆز، پار ئەمکاتانە خەریکی ئەوە بووین چۆن قەڵا ئامادەبکەین بۆ ئەوەی ئاهەنگی نەورۆز و ئاگری نەورۆز لەسەر قەڵای کەرکووک بکەینەوە، لەو بۆنەیەشدا جگە لە کورد، تورکمان، عەرەب و کلدو ئاشووریش دەهاتن و بەشدارییان دەکرد، بەداخەوە وەکو من دەزانم، ئەمڕۆ بە هەڕەشەی هێزی داگیرکەر لە کەرکووک، حەشدی شەعبی لایەن و حیزبە کوردستانییەکانی کەرکووکیان ئاگادارکردووەتەوە لەوەی؛ نابێت ئاڵای کوردستان لەهیچ بۆنەیەکدا لە دەرەوە، لەنێو شار هەڵبکرێت، ئەمەش بەڕاستی جێگەی داخێکی گەورەیە، ئەمە جارێکی دیکە نیشانی دەدا ئەو کەسانەی هەڵسان بە چەواشەکردنی خەڵک، بەوجۆرە رێککەوتنەی کراوە کە گوایە بۆ کورد باشە، چەند ناڕاست بوون لەگەڵ ئەو خەڵکەدا و چۆن هەرگیز گوێیان بەوە نەداوە بەهاکانی بەرزی کوردستانییەت لە کەرکووک بپارێزن.\nرووداو: خەڵک باسی ئەوە دەکەن خزمەتگوزارییەکی کەم لە کەرکووک هەیە، بەڵام ئەوەی لە میدیاکاندا بووەتە بابەت پرسی خۆڵ و خاشاکە، کە ئێستا بەشێوەیەک تەشەنەی سەندووە، چارەسەرکردنی لەدەستی شارەوانی و ئیدارەی کەرکووکیش دەرچووە. بۆچی ئەمە لە سەردەمی ئێوە سەریهەڵنەداوە؟ یاخود نەبوونی بودجە، کە وەکو ئێستا پارێزگاری کەرکووک بە وەکالەت دەیڵێ هۆکارەکەیەتی، ئەی لەسەردەمی ئێوە کێ بودجەی پاککردنەوەی شاری دابیندەکرد؟\nنەجمەدین کەریم: کە لە 3-4-2011 بووم بە پارێزگاری کەرکووک، کەرکووک لەڕووی بوونی خۆڵ و خاشاکدا شارێکی پیس بوو، بۆیە ئەو کۆمپانیایەی کاری پاککردنەوەی شارەکەیان دەکرد، دوورخرانەوە و کۆمپانیایەکی دیکە هێنرا. لە 2014ـەوە هەتاوەکو 16ـی ئۆکتۆبەری 2017، پارەی پاککردنەوەی\nکەرکووک تاوەکو 16ـی ئۆکتۆبەر شارێکی جوان و پاک بوو\nکەرکووک لە بەغداوە نەدەهات، ئێمە توانیمان میکانیزمێک دروست بکەین، کە خەڵک هاوکاری بکات، بۆ ئەوەی خاشاک و زبڵ لەبەردەم ماڵەکانیان پاکبکرێتەوە و لەهەمان کاتیشدا، ئێمە بە پارەی پترۆدۆلار کە لە هەرێم وەرمان دەگرت، چونکە بەغدا نەیدەداینێ، لەگەڵ ئەوەدا دەمانتوانی وابکەین، هاوکاری ئەو کۆمپانیایە بکەین بۆ ئەوەی بتوانێ شار پاکبکاتەوە. شار، تاوەکو 16ـی ئۆکتۆبەر شارێکی جوان بوو. ئەوانەی لە 16ـی ئۆکتۆبەر هاتن، سەیریان پێدەهات کە کەرکووک بەوجۆرەیە، چونکە زۆربەیان خەڵکی بەسرە و باشووری عێراقن، کە خۆیان لەنێو زبڵدا خنکاون، ئەگەر سەیری بەسرە بکەن، دەبینن لە چ حاڵەتێکدایە، ئەمڕۆ کەرکووکیش لە هەمان حاڵەتە. بەڕاستی کەرکووک ئیدارەی\nئیدارەی ئێستای کەرکووک خۆی بە ئیدارەیەکی کاتی دەزانێ\nنییە، ئیدارەکەی زۆر لاوازە، ئەو ئیدارەیەی لە کەرکووکە خۆی بە کاتی دەزانێ، بۆیە خەریکن لەملاوئەولا بەرژەوەندیی شەخسی بۆخۆیان پەیدابکەن، ئەگینا رێگە هەیە بتوانی شار پاک رابگری و خەڵکیش هاوکار دەبێت.\nرووداو: رەفعەت عەبدوڵڵا، ئەندامی مەکتەبی سیاسیی یەکێتی دەڵێ "بەڕێز نەجمەدین کەریم، هیچ پەیوەندییەکی بە ریزەکانی ئێمەوە نەماوە، لە 16ـی ئۆکتۆبەر کە چووە هەولێر، ئینتیمای حیزبیی خۆی هەڵبژاردووە" وەڵامت بۆ ئەمە چییە؟\nنەجمەدین کەریم: دیارە ئەو برادەرەی ناوت برد، هەولێر بە کوردستان نازانێ، دیارە سێ ئەندامی دیکەی مەکتەبی سیاسی یەکێتی کە لێرەن ئەوانیش ئینتیمای حیزبییان گۆڕیوە! من پەیوەندیم بە رەفعەت عەبدوڵڵا نەماوە، بەڵام پەیوەندیم بە یەکێتی نیشتیمانی، بە برادەرانی مەکتەبی\nهەندێک خەڵک بوونەتە مۆرانە لەنێو یەکێتی\nسیاسی، بە برادەرانی سەرکردایەتی بەهێزە. هەروەکو باسیشمان کرد، دوێنێ کۆسرەت رەسول لێرە بووە و لەگەڵی دانیشتووین. هەندێک خەڵک بوونەتە مۆرانە لەنێو ئەو حیزبە، بۆ ئەوانەشی نازانن مۆرانە چییە و لە خانووی داردا نەژیاون: مۆرانە کرمێکە، زۆر بەهێمنی داری خانوو دەخوات و لەپڕدا سەقفی خانووەکە دەکەوێتە خوارەوە، جا ئەم برادەرانەش هەندێکیان لەم جۆرەن.\nنیشانەکردن : کەرکووک , نەجمەدین کەریم\n8762 ژمارەی بینین


Halabja Technical Inistitute HTI په‌یمانگای ته‌كنیكی هه‌ڵه‌بجه  - ئاگاردارى بۆ ئەو خوێندکارانەى کە عبوریان هەیە .\nئاگاداری ئاگاردارى بۆ ئەو خوێندکارانەى کە عبوریان هەیە .\nئاگاردارى ئەو خوێندکارانە دەکەینەوە کە عبوریان هەیە و کۆدى قۆناغى دوویان وەرگرتووە و قۆناغى یەکەمیان وەر نەگرتووە پەیوەندیمان پێوە بکەن کۆدەکانیان بۆ دەنێرین.\nكاتی بڵاوكردنه‌وه 30 - 05 - 2019\nنوسه‌رى بابەت بلال محمد\nئاگاداریەک لە لیژنەی تاقیکردنەوەکانی پەیمانگای تەکنیکی هەڵەبجەوە ئاگاردارى بۆ سەرجەم ئەو خوێندکارانەى کە تانەیان گرتوە لە ئەنجامى تاقیکردنەوەکان. ئاگاردارى بۆ ئەو خوێندکارانەى کە عبوریان هەیە . خشتەى تاقیکردنەوەکانى خولى دووەم بەشى کارگێڕى کار بەیانیان + ئێواران کلیک لێرە بکە بۆ دڵنیا بوون لە دروستى کۆدەکەت ئاگاداری ئەو خوێندکارانە دەکەین کە لە لیستی هاوپێچدا ناویان هاتوە\nبه‌رواردى ئایینه‌كان (لیگۆلینه‌وه‌یه‌كى میژووى شارستانى له‌سه‌ر ئایینه‌كان له كۆنه‌وه تا ئه‌مرۆ) با كیشه‌كان بكه‌ین به نوقڵ یاساكانى باوكایه‌تى دیدگاى سوسیالستى كاریگه‌رى ئاین له كۆمه‌لگا مرۆڤایه‌تیه‌كاندا دیوانى حاجى قادرى كۆیى


پەیامى شانۆکارانى دەربەندیخان لە ڕۆژى شانۆى جیهانیدا.\nهونەر بەرهەمى ژیانە و لەتەک بەردەوام بونیدا هەناسەئەدات ، مرۆڤ بەردەوام لەململانیدایە بەهۆى ڕۆژونە ناو کایە جیاجیاکانى سیاسەت و ڕەوشە ئاڵۆزە ئابورى و کۆمەڵایەتیەکانەوە و هەر ئەو کایە جیاجیانەیشە کە ژیانى مرۆڤەکانیان لەدۆخێکى ئاڵۆزدا بەجێهێشتوە .\nهونەر ئەو فریاد ڕەسە یە کەئێمە پەیامى خۆشنودى بۆمرۆڤەکانى تێدا دەبینینەوە ، تەنها هونەرە پاکێتى ژیان ڕائەگرێت لە بەرامبەر هەولەَ و هەنگاوە دزێوەکاندا ، هەڵبەتە هونەرى ( شانۆ ) هەناسە باڵاکەى هونەرە.\nئێمە هەموومان بەسەرەتایەکى سادەوە چوینە نێو دنیا بەرینەکەى شانۆوە ، بەڵام دواتر تێگەیشتین لەوەى کە ئەو دونیایە زۆر لەوە ئاڵۆزتر و جەنجاڵترە و توشى سەرسامی بوین کە بەر کوڵتورى بەرینى شانۆى جیهان کەوتین ؟ چونکە ئێمە وەک میللەتى کورد هێشتا لەسەرەتاداین و خاوەن ئەزمونێکى سادەین لەو بوارەدا .\nمرۆڤ بەدەستى خۆى نییە ، بەزەى بەخۆیدا بێتەوەو شوێنى لێ ببێتەنا شوێن ، بزەى لێ ببێتە ئەشک ؟ چونکە هێشتا خۆمان بەمەلەوانێکى سەرگەردان دەزانین ، کەچى کۆڵ نادەین و بێ پەروا دەمانەوێت بەرەوپێشەوە بچین .\nجەخار تا ئێستاش ڕێگاکان گەڵێک لەوە ئاڵۆزترن ئێمەبتوانین بەسانایى تێیدا تێ پەڕبین، سەربارى ئەوەش هێشتا ئامێزەکانى ئێمە فراوانتر ئاواڵانەکراوە تا سەرسەختانە ئاوێزانى شانۆبین.\nئەوە تێگەیشتنى ئێمەیە ، بەڵام هونەرى شانۆ وەک ژیان هەمیشە بەردەوامە ، چونکە خۆى بەشێکە لەژیان .\nتێبێنى : شانۆکارانى دەربەندیخان ئەو سێ هونەرمەندە بەڕێزەیان هەڵبژاردکە لەخوارەوە ناوەکانیان نوسراوە بۆ نوسینەوەى پەیامى لۆکاڵى شانۆیى .\nهەروەها ئەو سێ هونەرمەندە لەلایەن بەڕێوەبەرایەتى ڕۆشنبیرى و شانۆکارانەوە وەک لیژنەى دیارى کردنى هونەرمەندێک بۆ وەدەستخستنى خەڵاتى ئاڵتونى هەڵبژێردران و خەڵاتى زێڕێن ى ئەمساڵ درایە بەرێز ( شەهاب ئەحەمد ).\nلیژنەى هەڵسەنگاندنى سیڤى هونەرمەندان بۆ خەڵاتى زێڕین و نوسینەوەى پەیماى شانۆکاران پێک هاتبون لەبەرێزان :\nکەمال حەمە ڕەشید\nمحەمەد ئەحمەد ڕەزا


ده‌رباره‌ی بیرورا و ڕه‌فتاری سێکسی\nنووسینی : سه‌فا ته‌میش\nوه‌رگێڕانی : نه‌وزاد عه‌زیز\nڕۆشنبیرکردنی سێکسی / ته‌ندرووستی سێکسی\nله وڵاتانی پێشکه‌وتوودا و له ڕێ‌ی دامه‌زراوه حکومی و مه‌ده‌نی‌یه‌کانه‌وه گه‌لێک میتۆدی فێرکاری و پڕۆگرامی جیاواز و فره‌چه‌شن هه‌ن سه‌باره‌ت به ته‌ندروستی سێکس ، ئامانجی ئه‌م چه‌شنه پڕۆژانه پڕکردنه‌وه یان باربووکردنه‌وه‌ی که‌م توانایی ماڵبات و خۆ به دورگرتنیانه له خولقاندنی دیالۆگ له‌گه‌ڵ منداڵه‌کانیان سه‌باره‌ت به پێداویستی و کێشه و گرفته سێکسیه‌کانیان .\nبه‌شێک له لێکۆڵینه‌وه‌کان ئاماژه به‌وه ده‌ده‌ن که له وڵاتێکی وه‌ک ئه‌مه‌ریکادا زۆرینه‌ی منداڵان هیچ جۆره ڕۆشنبرکردنێکی سێکسیانه‌یان پێنابه‌خشرێ . Hyde 1990] [McCammon , 1993] [King, Camp & Downey, 1991] [Allgeier 1991] . بۆ زۆرینه‌ی منداڵان سه‌رچاوه‌ی یه‌که‌مینی زانیاریه سێکسیه‌کانیان هاوڕێ‌کانیانن . ئه‌مه‌ش دروست وه‌ک ئه‌و په‌نده‌یه که ده‌ڵێت( کوێرێک کوێریکی دیکه به‌ڕێ ده‌خات) . پاشان دایکان دێن له دوای هۆکاره‌کانی ڕاگه‌یاندن و باوکانیش له هه‌ره‌دواوه‌ی لیسته‌که‌دان ، وه‌ک سه‌رچاوه‌یه‌ک بۆ ته‌ندروستی سێکسی (Hyde 1990, p.640) .\nپێویست به بیرخستنه‌وه و سه‌رنجدان ناکات گه‌ر بڵێین کۆمه‌ڵگای فه‌له‌ستینی و زۆرینه‌ی ماڵباته‌کانیش هیچ جیاوازیه‌کی ئه‌وتۆی نی‌یه و گۆکردنی وشه‌ی سێکس قه‌ده‌غه‌یه گه‌ر تابۆ نه‌بێت .\nله لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی مه‌یدانی تایبه‌ت به یونیسێف سه‌باره‌ت به‌و پڕۆگرامانه‌ی له به‌رده‌ستان و تایبه‌ته به هوشیاری ته‌ندروستی بۆ هه‌رزه‌کاران له که‌ناری خۆرئاواو و که‌رتی غه‌زه ، که له‌لایه‌ن دامه‌زراوه حکومی و مه‌ده‌نیه‌کان، هه‌رێمی و بیانی‌یه‌کانه‌وه پێشکه‌ش ده‌کرێ. به‌ده‌رده‌که‌وێ که به‌شێکی زۆر له کار و به‌رنامه‌کانیان ته‌رخانکراوه بۆ لاوان . به‌ڵام هیچ کام له‌م دامه‌زراو و به‌رنامانه به هیچ شێوه‌یه‌ک لای له لایه‌نی سێکس نه‌کردۆته‌وه (طميش 1996) .\nگرفت و کێشه لێره‌دا له‌وه‌دایه که ڕۆڵی هه‌ریه‌ک له‌م دامه‌زراوانه خۆی له خۆیدا درێژکراوه و ته‌واوکه‌ری خێزانه ، به‌وه‌ی هیچ جۆره جه‌خت و بایه‌خدانێک بۆ بابه‌تی دیالۆگی سێکس له ئارادانی‌یه و ته‌واوی ئه‌م پڕۆگرامانه و بایه‌خدانه‌کانی تایبه‌ته به بواره‌کانی کۆمه‌ڵایه‌تی ، وه‌رزش و په‌روه‌رده و ژینگه ، ده‌روونی . ئه‌وه‌ی ون و نادیاره ته‌نها سێکسه. له کاتێکدا ته‌واوی ئه‌م ڕێکخراو و دامه‌زراوانه بۆ ناساندن و پێناسه‌ی خۆی هه‌ڵگری دروشمه‌کانی په‌ره‌پێدانی توانای لاوانه له بڕیاردان ، بیرکردنه‌وه‌ی لۆژیکیانه ، ئافراندن و گیانی ده‌ربڕین . به‌ندیواری خود له‌گه‌ڵ به‌رامبه‌ر و په‌ره‌پێدانی گیانی خۆبه‌خشی و ده‌ستپێشکه‌ری و چه‌ندان دروشم و ئه‌رکی دیکه ، که بۆ داهاتوو و پاشه‌رۆژ مه‌ودا و کارایی پۆزه‌تیفانه‌ی هه‌یه له سه‌ر لاوان . به‌ڵام بۆ ساته‌وه‌ختی هه‌نووکه‌یی هیچ جۆره هاریکاری و ده‌ستگیرۆیه‌کی هه‌رزه‌کاران ناکات بۆ بڕین و ده‌ربازبوون له ده‌م و ساتی قورس و گرانی هه‌رزه‌کاری . له کاتێکدا لاوان بڕی 23% تێکڕای دانیشتوانی که‌نار و غه‌زه پێکده‌هێنن (Palestinian Bureau of Statistics, 1994) .\nگه‌ڵاڵه‌کردنی دید له نێو دامه‌زراوه‌کاندا وه‌ک بناغه‌یه‌ک بۆ بواری ته‌ندروستی سێکسی.\nله میانه‌ی ئه‌زموون و کارکردنمدا له‌گه‌ڵ هه‌ندێ له دامه‌زراوه‌کان ، تێبینی ئه‌وه‌م کرد که به‌شێک له‌م دامه‌زراوانه خوازیاری تان‌و‌پۆکردنی ئه‌م بابه‌تن و ویستیانه له چوارچێوه‌ی به‌رنامه و کاری ستافه‌کانی ڕاهێنان و به‌ئه‌زموونکردنی له‌گه‌ڵ گروپی لاو‌ان ، بۆ نموونه وه‌ک رێکخراوی (ڕێکخستن و پارێزگاری له خێزان) .\nبه هه‌رحاڵ ڕێکخراو و دامه‌زراوه‌کان ، به هه‌ر مه‌به‌ست و بیانوویه‌ک بێت له هه‌وڵی وروژاندن و به‌گه‌ڕخستنی ئه‌م بابه‌ته‌دان . ناکرێ پاڵنه‌ر و فاکته‌ره‌کانی وروژاندنیان له چه‌ند خاڵێکدا به‌رجه‌سته‌بکه‌ین . دووان له سه‌ر سێکس بۆ هه‌ندێ لایه‌ن مۆده و بۆ هه‌ندێکی دیکه‌ش سه‌رچاوه‌ی دارایی و بۆ لایه‌نه‌کانی دیکه‌ش ڕووی پێشکه‌وتووخوازی‌یه و هتد...\nبه نیسبه‌تی بابه‌تی سێکس و به هۆی هه‌ستداری کۆمه‌ڵگاکه‌مان له به‌رده‌م ئه‌م پرسه ، پێویست و ئاتاجمان به گه‌ڵاڵه‌کردنی دید و ڕوانینێک بوو که باوه‌ڕیدان به‌م بابه‌ته به هێز و قووڵترکات بۆ ڕووبه‌رووبوونه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌و گرفت و هه‌ڕه‌شانه‌ی دووچارمان ده‌بێته‌وه . شایه‌نی وتنه تۆێژی ڕۆشنبیر له‌و باوه‌ڕیه‌دایه که گه‌له‌که‌مان موحافیزه و ئه‌م بابه‌تانه قبوڵ ناکات . له کاتێکدا خودی ئه‌زموونی دوو ساڵه‌ی خۆم له‌گه‌ڵ ڕۆشنبیره‌کان ده‌رخه‌ری ترس و فۆبیای ئه‌م تۆیژه بوو له به‌رامبه‌ر ئه‌م بابه‌ته .\nهاوکات ئه‌وانه‌ی هه‌ڵگری بڕوانامه‌ی خوار زانکۆ بوون ڕاستگۆیانه‌تر و واقع بینانه تر بوون له خستنه‌ڕووی پێداویستیه مرۆیی ، و ڕوونکردنه‌وه‌ی تان‌و‌پۆ و دڵه‌راوکێ‌یان له به‌رامبه‌ر شیکردنه‌وه و خستنه‌ڕووی گرفت و چاره‌سه‌ریه‌کانی سێکس .\nباشترین نموونه بۆ ئه‌مه‌ش ئه‌و ستافی کاره‌م بوو که له گوندی سعیری سه‌ر به خه‌لیل پێکمهێنا و نزیکه‌ی بیست ژنی نه‌خۆێنده‌وار به‌شداربوون تێیدا . بۆ من تا ئیستاش به تا‌مترین و خۆشترین ستافه‌کانی کارمی داده‌نێم ، ژوورێکی بچووک هه‌موانی کۆ ده‌کرده و ئاپۆر‌مان به‌ست بوو به جۆرێ زۆرینه‌مان له‌سه‌ر زه‌وی داده‌نیشتین . کاتێ ده‌ستم کرد به هه‌ڵواسینی کاغه‌ز و پێویسیه‌کان به دیواره‌وه هه‌ندێ له ئافره‌تان ده‌خه‌نین و ده‌یان چرپاند به گۆی یه‌کدیدا که خۆشه و ده‌ڵێی سینه‌مایه . ئه‌م هه‌ڵچوونه کتووپڕانه که له ناخی ئافره‌تانه‌وه ده‌رده‌بڕا ، زووبه‌زوو که‌ش و میانه‌یه‌کی راستگۆیانه و ده‌ربڕانه‌ی خوڵقاند، که هه‌موو به‌ربه‌سته ده‌روونی‌ی و کۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌کانی تێپه‌ڕاند و ئافره‌تان به کرانه‌وه و به ڕاناوی من که‌وتنه دوان له سه‌ر کێشه تایبه‌تی‌یه‌کانیان، وه‌ک.. من هه‌ست به شه‌رم ده‌که‌م ، یان باوه‌ڕییم وایه. تاقیم کردۆته‌وه و سه‌رکه‌وتوونه‌بووم، چێژی لێ‌وه‌رناگرم. یان هه‌ندێک هه‌ن شه‌رم له باسکردنی ئه‌م بابه‌ته ده‌که‌ن و هتد.\nگرنگ له‌وه‌دایه که پاش کۆتایی کاره‌کانمان، ئافره‌تان داوای دووباره سه‌ردانه‌وه و گێڕانی هه‌مان ستافیان کرد له گونده‌که‌یان. به‌ڵام ئه‌م جاره بۆ قسه‌کردن و دوان له‌گه‌ڵ منداڵه‌کانیان سه‌باره‌ت به پرسی سێکس . ئه‌مه‌ش ده‌رئه‌نجام و به‌ڵگه‌یه‌یه‌کی لۆژیکیانه بوو به‌وه‌ی گرنگه له‌گه‌ڵ منداڵه‌کانیاندا بکه‌ونه گفتووگۆ ، به‌ڵام به هۆی ناتواناییان له‌م قۆناغه‌دا، داوایان کرد که دووباره سه‌ردانیان بکه‌مه‌وه، به‌مه‌رجێ کوڕانیش پێکڕا به‌شداربن. ئه‌مه جێ‌ی سه‌رسوڕمانم بوو. چونکه من وتوومه هه‌ندێ له کچان هه‌نه که سه‌رباری بوونی په‌رده‌ی کچێنی دووچاری سکپڕی ده‌بنه‌وه، بۆیه بۆ ژنان و دایکان ئه‌م ڕاستی‌یه شایسته‌ی ئه‌وه‌بوو که کوڕانیش لێ‌ی حاڵی بن، چونکه باجی ڕوودانی کووشتنی کچه‌یه. سه‌رباری ئه‌وه‌ی کوڕان له ده‌ره‌وه‌ی گوند کارده‌که‌ن و سه‌رچاوه‌ی درم و نه‌خۆشی‌یه‌کان بۆ ژنانیان ئه‌وانن. به‌کورتی ئه‌مه ده‌ره‌نجامی تێفکرین و باوه‌ردانی ژنانی گونده‌که بوو، وه‌ک ئاکامێکی لۆجیکیانه‌ی پێزانینی زانیاریه‌کان و گفتوگۆکردن له لایه‌ک، له لایه‌کی دیکه‌شه‌وه په‌یوه‌ست بوونیان به منه‌وه وه‌ک سه‌رچاوه‌یه‌ک بۆ زانیاری ئه‌م بواره و پڕکردنه‌وه‌ی پێداویستی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی میکانزمه هه‌نکووکه‌یی‌یه‌کانی ئه‌م ساته، که بۆ خۆی له میانه‌ی دانیشتنه‌کاندا گه‌ڵاڵه‌بوون.\nبه هه‌رحاڵ ده‌ره‌نجامی بنه‌تا، بایه‌خی له‌و دیده‌وه سه‌رچاوه‌ی‌گرت، که ده‌سپێشکه‌ری بۆ فێرکاری و حاڵی بوونی لاوان له مه‌ڕ سێکس، له دید و باوه‌ڕی هه‌ریه‌ک له هاوبه‌شی‌که‌ران و تۆکمه‌کردن و قووڵکردنه‌وه‌ی ئه‌م باوه‌ڕیش له ڕێ‌ی ئیراده‌و باوه‌ڕیه‌کی هاوبه‌شه‌وه سه‌قامگیربوو، وه‌ک ئاکامی یاخی بوونێک له دژی به ئاگاهانینی لاوان و به‌رچاوروونیان. ئه‌م شێوازی کارکردنه بۆ هه‌ندێ له‌ژێر ناوی کۆکردنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ردا ناسنامه وه‌رده‌گرێ وه‌ک بناغه‌نه‌ک بۆ هێنانه‌کایه‌ی سه‌رکه‌وتن بۆ پرۆگرامێک که له خه‌می مامه‌ڵه‌کردندا بێت له‌گه‌ڵ منداڵ و هه‌رزه‌کاران وه‌ک یه‌که‌یه‌کی دانه‌بڕاو له خێزان و کۆمه‌ڵگا.\nرۆڵی خێزان له ڕسکانیداندا له ڕۆڵی خۆێندنگا که‌متر نی‌یه. بۆیه هاریکاری نێوان خێزان و خۆێندنگا، وگۆڕینه‌وه‌ی شاره‌زایی و دابه‌شکردنی ئه‌رک و دووره‌په‌رێزی نێوانیان به‌ردی بناغه‌ی سه‌رکه‌وتنی پرۆگرامه‌که‌یه که خوازیاری هه‌ڵسووکه‌وته له‌گه‌ڵ منداڵ و هه‌رزه‌کار وه‌ک یه‌که‌یه‌کی دانه‌بڕاو له کۆمه‌ڵگا. هه‌ر شێواز و میتۆدێکی دیکه که وه‌ک له‌چنگ ده‌رهێنانی بیر و پڕۆگرام بێت له گروپی یه‌که‌م که خۆی به هۆشیار و حاڵی‌بوو بۆ پێداویستیه‌کانی خه‌ڵکان ناسده‌کات و به ئه‌رکدارکردنی گروپی دووه‌م بکه‌وێته‌وه که توانای به‌سه‌ر ویست و چۆنی‌یه‌تی ئه‌نجامدانیدا نی‌یه، ده‌ره‌ئه‌نجامه‌که‌ی شکستی یه .\nمه‌عریفه‌ی سێکسی: له نێوان ئه‌مڕۆ و ڕابووردوودا\nله هه‌موو ئه‌وانه‌ی له سه‌ره‌وه خرانه ڕوو ده‌که‌ینه ئاکامێک که که‌ش و نێوه‌ند بۆ (په‌روه‌رده‌ی سێکسی) وه‌ک گرفتێک که دووچاری لاوان و پێگه‌یشتوان ده‌بێته‌وه ته‌نها تایبه‌ت نی‌یه به ماڵ، به‌ڵکو ته‌واوی ئه‌و به‌رنامه و پڕۆگرامانه‌ش ده‌گرێته‌وه که له لایه‌ن دامه‌زراوه جیاجیاکان پێشکه‌ش به لاوان ده‌کرێن، ته‌نانه‌ت پڕۆگرامی خۆێندنگاکانیش ده‌گرێته‌وه که ترس و سامیان له به‌کارهێنانی سه‌ردێڕ و ناوی سێکس هه‌یه. ئه‌مه به کورتی له چه‌شنی حکایه‌تی مێشه، لاوان خوازیاری زانیاری و به‌رچاو ڕوونین له خێزانه‌وه. خێزانیش ئه‌م ئه‌رکه رووبه‌ڕووی خۆێندنگا ده‌کاته‌وه و پێ‌ی ناوێش بووترێ خۆێندنگاش به هه‌موو شێوه‌یه‌ک له‌م ئه‌رکه هه‌ڵدێت. نموونه‌ی ئه‌مه‌ش زۆره، وه‌ک مامۆستای ته‌ندروستی، به سانایی خۆێندن و ڕاڤه‌کردنی کۆئه‌ندامی سێکسی وازلێده‌هێنێ و بۆ خۆێندنه‌وه و سه‌عی ماڵه‌وه‌ی به جێده‌هێڵێ.\nهه‌روه‌ها مامۆستای ئایین، کاتێ ده‌ڵێت بێ نۆێژی ده‌ست نۆێژ ده‌شکێنێ. چ کچان و چ کوڕان له‌م دێڕه زیاتر وه‌رناگرن و بۆ وه‌ڵام ده‌بێت رووبه‌ڕووی خێزانه‌کانیان بکه‌نه‌وه. بۆیه ناچارانه ده‌که‌ونه پرسیاری یه‌کتری و له یه‌ک پرسین. ئه‌مه‌ش سه‌رباری زانیاری هه‌ڵه و دوور له ڕاستی. ئاکام و ده‌رئه‌نجامی دژوار و مه‌ترسیداری ده‌بێت.\nئه‌و تۆژینه‌وه‌ی ڕێکخراوی ڕێکخستن و پارێزگاری خێزان ئه‌نجامی‌دا و ئامانجی سه‌ره‌کی پشکنینی زانیاریه سێکسیه‌کانی نێو پرۆگرامه‌کانی خۆێندنگابوو، به‌تایبه‌تی هه‌ردوو ماده‌ی بایۆلۆجیا و ئاین، به‌ڵگه‌ی بۆ چوونه‌کانمانه. چونکه ده‌رخه‌ری ئه‌و ڕاستی‌یه که سه‌رباری بوونی هه‌ندێ له زانیاری به‌ڵام خۆێندکاران هه‌ڵگری زانیاریه‌کی که‌م و سه‌رزاره‌کی یان شێۆێندراون له‌م بابه‌ته‌دا. ئه‌مه‌ش هۆکاری خۆی هه‌یه بۆ نموونه به‌شێک له خۆێندکاران به‌شی وێژه‌ی هه‌ڵده‌بژێرن که بابه‌تی بایۆلۆجیایی تێدانی‌یه یاخود خۆێندکارانی فه‌له به‌شداری ماده‌ی ئاین نابن، به‌ڵام ئه‌و زانیاریانه‌شی له به‌شی بایۆلۆجیا پێشکه‌ش ده‌کرێ سه‌رپێین یاخود داوای خۆێندنه‌وه و درێژه‌دانی بابه‌ته‌که ده‌خه‌نه سه‌ر کار و خۆێندنه‌وه‌ی خودی خۆێندکار. Family Planning & Protection Association, West Bank 1990 به‌داخه‌وه بابه‌تی سێکس به په‌راوێز کراوه له زۆرینه‌ی تۆژینه‌وه‌و ئامار و پڕۆگرام و ته‌نانه‌ت کتێبه هاوچه‌رخه‌کانیش. له کاتێکدا که‌له‌پور و ده‌ق و کتێبه کۆنه عه‌ره‌بیه‌کان پڕن له بابه‌تی سێکس و مه‌ودا‌کانی و ته‌نانه‌ت له سه‌ر سێکس و چێژ و له‌زه‌ته‌کانی. وه‌ک بابه‌تێک و داوایه‌یه‌کی بنه‌ڕه‌تیانه‌ی مرۆڤ. ته‌نانه‌ت ته‌واوی کتێب و نووسراوه کۆنه‌کان وێنه‌یه‌کی ورد و ڕاستیانه‌ی وروژاندن و ئاڵۆشی سێکسیان نه‌خشاندووه که ناکرێ کاریکه‌ری له‌سه‌ر خۆێنه‌ر له یادبکرێ. نووسراوه کلاسکیه‌کان به‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی له‌لایه‌ن نوسه‌ر و بیریارانی سه‌ده‌ی دوانزه‌هه‌می زاینی‌یه‌وه نوسراون، به ده‌وڵه‌مه‌ندترین و قووڵترینی ئه‌و نوسراوانه داده‌نرێ که له مێژوودا سه‌باره‌ت به چێژ و ڕه‌فتار و کرده سێکسی‌یه‌کان به هه‌موو شێوه‌کانی‌یه‌وه نوسراون (عتیه1992) (جومعه 1992) . ئه‌و بابه‌تانه‌ی که له‌م نوسراوانه‌دا هاتوون پشت ئه‌ستوربوونه به‌و میتۆده زانستی‌یه‌ی له‌و ده‌مه‌دا بره‌وی بووه و کاریگه‌ربوون به فه‌یله‌سوفه یۆنانی‌یه‌کانی وه‌ک ئه‌فلاتون و ئه‌رستۆ بۆ ڕاڤه‌کردنی فه‌رمووده‌کانی پێغه‌مبه‌ر سه‌باره‌ت به سێکس 1983—Mussalam)).\nبه‌داخه‌وه، چاره‌نووسی ئه‌م نوسراوانه‌ش وه‌ک هه‌زاران کتێبی دیکه‌ی فه‌لسه‌فی به به‌ها ته‌نها ڕیزکردنیان بووه له‌سه‌ر ڕه‌فه‌کان، که‌دیاریترین نیشانه‌ن بۆ ئه‌و ده‌مانه‌ی ئازادیه‌کی بیر و ده‌ربرین هه‌بوه.\nڕه‌نگه ساته‌وه‌ختی ئه‌وه هاتبێت که چیتر ئه‌و سڕبوونه‌ی چه‌ندین سه‌ده‌یه به‌رۆکی گرتووین توڕده‌ین و ڕچه و ڕه‌وتی کرانه‌وه‌ی عه‌قڵ بگرینه‌به‌ر تا بپڕسێت و تاقی‌کردنه‌وه و دۆزینه‌وه و به‌ربه‌سته‌کان هه‌ڵگرێت له به‌رده‌م دوان و گفتوگۆیه‌کی سێکسی له مه‌ڕ چاره‌سه‌ری چه‌ندین دیارده‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی کاولکه‌ر به‌تایبه‌تی له‌لای ژنان. نه‌زانی له گچکه‌ییه‌وه ده‌ستپێده‌کات و گاریگه‌ری به‌رده‌وام ده‌بێت له سه‌ر هه‌ڵوێست و ڕه‌فتاره مرۆیی‌یه‌کان له هه‌موو قۆناغه‌کانی ژیانی‌دا. هه‌موو پێکڕا هاوبیر و ته‌باین له سه‌ر ئه‌وه‌ی که پڕۆسه‌ی گۆڕانی هه‌ڵوێست و ر‌ه‌فتار تابڵی ئاڵۆز و قووڵ و زه‌حمه‌ته، هه‌ندێ جار بۆ وه‌چه‌یه‌کی به‌ته‌مه‌ن موسته‌حیله. به‌ڵام هاوکات به‌بایه‌خه ده‌رک به‌وه‌بکه‌ین که به‌رپرسیارێتی گۆڕان به‌ره‌و باشتر له‌سه‌ر شانی هه‌ر ئه‌ندامێکی ئه‌م کۆمه‌ڵگایه‌یه له میانه‌ی دامه‌زراوه‌کانی، کاری خۆبه‌خشانه و به‌رنامه سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی و هتد...\nپڕۆسه‌ی گۆڕان ئاتاجی به وه‌گه‌ڕخستن و مۆڵدانی جه‌ماوه‌ری هه‌یه که به‌دیهێنانی زه‌حمه‌ته گه‌ر خودی خه‌ڵکان خۆیان ڕاستگۆیانه گه‌ڵاڵه و پێشڕه‌وایه‌تی نه‌که‌ن. گه‌یشتن به خه‌ڵکانیش پێویسته راسته‌وخۆ بێت، له میانه‌ی به‌رده‌وام بوون و ئاماده‌بوون له تێکڕای ئه‌و پێگه و شۆێنانه‌ی کۆبوونه‌وه‌یان فه‌راهام ده‌کات، ئه‌ویش له ڕێ‌ی ستافه‌کانی کاره‌وه که ئامانجی ڕه‌خساندنی ده‌رفه‌ته بۆ دوان و ده‌ربڕین و باسکردنی پێداویستی و ناساندنی کێشه و چاره‌سه‌ری گونجاو بۆ واقعی ژیانیان.\nـ تان وپۆ گشتی‌یه‌کانی تۆژینه‌وه‌که .\nئه‌م به‌شه تایبه‌ته به باسکردنی ئامانجه گشتی‌یه‌کانی تۆژینه‌وه‌که، گریمانه‌کانی و میتۆدی کار له‌گه‌ڵ تێکڕای ئه‌و گۆڕانانه‌ی له دید و بۆچوندا گه‌ڵاڵه‌بوون له میانه‌ی کاری فعلی و ڕاسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ خه‌ڵک و ده‌رفه‌ت ڕه‌خسانی ستافه‌کانی کار که له زۆرینه‌ی ناوچه‌کانی فه‌له‌ستیندا دامه‌زرابوون.\nوه‌ک له به‌رایی ئه‌م کاره‌دا ئاماژه‌م پێدا ، ئاڕاسته‌یه‌کی به‌گوڕ و حه‌ماسیانه‌م هه‌بوو ، له بنه‌ڕه‌تدا کارکردن بوو به ئاستی داڕێژه‌رانی سیاسه‌تی گشتی ، ئه‌میش له میانه‌ی سه‌لماندن بۆیان که په‌روه‌رده یان ڕۆشنبیرکردنی سێکسی پێداویستی‌یه‌کی گرنکه و پێویسته تێکه‌ڵ به مه‌نهه‌جی خۆێندن بکرێ ، تاوه‌کو هه‌ر له سه‌ره‌تای خۆێندنه‌وه خۆێندکار فێربکرێ . هه‌روه‌ها باوه‌ڕیه‌کم هه‌بوو که پێم وابوو چاره‌سه‌ریه‌کم له هه‌گبه‌دایه و به‌ڕاستی ڕه‌چاوی پێداویسته ڕاسته‌قینه‌کانی خه‌ڵک و هۆکاره‌کانی ئه‌و چاره‌سه‌ریانه‌ی که به‌لای ئه‌وانه‌وه راسته‌قینه‌بوو و وه گونجاوی واقعه‌که‌یان بوو.\nتان‌وپۆی تۆژینه‌وه‌که به‌ر له ده‌سکاریکردن\nداڕشتنی سیاسه‌تێکی گشتی بۆ دامه‌زراندنی میتۆدێک بۆ ڕۆشنبیرکردنی سێکسی تاوه‌کو له قوتابخانه‌کانی فه‌له‌ستیندا بووترێته‌وه و له دامه‌زراوه‌کانی دیکه‌شدا ته‌عمیم بکرێ تاوه‌کو تێکه‌ڵ به پڕۆگرامه خزمه‌تگوزاریه‌کان بکرێ.\nدۆزینه‌وه و خستنه‌ڕووی چه‌مک و باوه‌ڕی‌یه نادروست و هه‌ڵه به‌ربڵاوه‌کان له نێوه‌ندی خۆێندکارانی زانکۆ و به هره‌مه‌ندکردنیان به زانیاری زانستی سه‌باره‌ت به چه‌مک و بیروڕا سێکسی‌یه‌کان.\nدۆزینه‌وه و په‌یبردن له نێوان چه‌مک و باوه‌ڕی‌یه هه‌ڵه‌کان له‌لایه‌ک و هه‌ڵۆێست و پڕاکتیزه‌ی خۆێندکارانی زانکۆ له لایه‌کی دیکه.\nپێوانی ئاماده‌ی ڕێکخراوه ناحکومیه‌کان، دامه‌زراوه خزمه‌تگوزاریه‌کان، گروپ و که‌سانی سیاسی و ئاینی و که‌سایه‌تی‌یه کاراکان له‌سه‌ر داڕشتنی سیاسه‌ته‌کان، بۆ هه‌ڵگرتن و خستنه‌گه‌ڕی سیاسه‌تێکی گشتی و پاڵپشتکردنی ئه‌و پڕۆژانه‌ی یاریده‌ده‌رن بۆ دامه‌زراندنی میتۆده‌کانی ڕۆشنبیرکردنی سێکسی له خۆێندنگاکانی فه‌له‌ستیندا.\nهه‌ڵوێسته سێکسیه‌کانی ئه‌و خۆێندکارانه‌ی هاوبه‌شیده‌که‌ن له ستافه‌کانی کاردا، زیاتر پۆزه‌تیفانه‌ترده‌بێت وه‌ک ئه‌و خۆێندکارانه‌ی له‌م ستافانه‌دا هاوبه‌شیان نی‌یه.\nپه‌یوه‌ندیه‌کی ته‌ردی له نێوان زانیاری و هه‌ڵوێسته سێکسیه‌کان هه‌یه له لای خۆێندکارانی زانکۆ.\nجیاوازیه‌کی جۆرایه‌تی نابێت له نێوان خۆێندکارانی هاوسه‌رداردا و خۆێندکارانی سه‌ڵت له تاقی‌کردنه‌وه‌ی زانیاری سێکسیدا.\nچاوه‌ڕوانی گۆڕان له هه‌ڵسوکه‌وتی سێکسی خۆێندکاراندا ناکرێت وه‌ک ده‌رئه‌نجامێکی کاریگه‌ربوونیان به ئه‌زموونی ستافه‌کانی کار، هه‌رچه‌نده‌ش هه‌ڵوێسته سێکسیه‌کانیشیان گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتبێت.\nجیاوازیه‌کی چلۆنایه‌تی له نێوان خۆێندکارانی موسڵمان و فه‌له‌دا نی‌یه، سه‌باره‌ت به هه‌ڵۆسته‌کانیان له هه‌مبه‌ر سێکس.\nبۆ به‌دیهێنانی ئه‌و ئامانجانه‌ی له سه‌ره‌وه باسکران، به‌رنامه‌ی کارم به ئه‌نجامگه‌یاندنی باسێکی ئه‌زموونگه‌ری بوو له زانکۆی بیرزینت، ئه‌ویش به هاوبه‌شیکردنی 80 خۆێندکار به شێوه‌یه‌کی هه‌ڕه‌مه‌کی و به هاوبه‌شیکردنی به‌شی تۆمارکردن له زانکۆ.\nبۆ مه‌به‌ستی تۆژینه‌وه‌که میتۆدی سۆلۆمۆنی چوارینه‌م به‌کارهێنا، به جۆرێ ده‌کرێ هه‌شتا خۆێندکار به سه‌ر چوار گروپدا دابه‌شبکرێ وه‌ک ئه‌م شێوه‌یه‌ی خواره‌وه:\nگروپی یه‌که‌م؛ ع ا1 ت ا2\nگروپی دووه‌م؛ ع ا1 ا2\nگروپی سێ‌یه‌م؛ ع ت ا2\nگروپی چواره‌م؛ ع ا2\nع ـــ هه‌ڵبژاردنی عه‌شوایی\nا1 ــ تاقی‌کردنه‌وه‌ی یه‌که‌م ( به‌ر له ده‌ست کردن به ستافه‌کانی کار)\nت ـــ ئه‌زموون ( ستافه‌کانی کار سه‌باره‌ت به باسی سێکس)\nا2 ــ دووه‌م تاقی‌کردنه‌وه ( پاش کۆتایی ستافه‌کانی کار)\nبه پێ‌ی میتۆدی " گروپه چوارینه‌کانی سه‌له‌مون"\nته‌نها هه‌ردوو گروپی 1 و 2 ڕووبه‌ڕووی تاقی‌کردنه‌وه یه‌که‌م ده‌بنه‌وه.\nئه‌و دوو گروپه‌ی هاوبه‌شی ستافه‌کانی کارده‌که‌ن ، گروپی یه‌که که ڕووبه‌ڕووی تاقی کردنه‌وه هاتووه له‌گه‌ڵ گروپی 3 که ڕوبه‌ڕووی تاقی کردنه‌وه ناکرێته‌وه.\nگروپی دووه‌م ده‌که‌ونه به‌رده‌م هه‌ردوو تاقی کردنه‌وه‌که‌وه به‌ڵام به‌بێ هاوبه‌شپێکردنیان له ستافه‌کانی کار، به‌ڵام ئه‌نجامی هه‌ردوو تاقی‌کردنه‌وه‌کانیان به‌راورده‌کرێ له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی هاوبه‌شیان له ستافه‌کانی کاردا کردووه‌وه.\nسه‌باره‌ت به هۆیه‌کانی هه‌ڵبژاردنی ئه‌م میتۆده ، ده‌کرێ باس له‌و ئامانج و ده‌رئه‌نجامانه بکه‌ین که ده‌کرێ به هۆیه‌وه به ده‌ستی بخه‌ین.\n1 ــ پێزانین به کاریگه‌ری ستافه‌کانی کار له‌گه‌ڵ به‌راوه‌ردکردن له‌گه‌ڵ گروپه‌کانی کۆنتڕۆڵ( ئه‌و ده‌ستانه‌ی هاوبه‌شی ستافه‌کانی کاریان نه‌کردووه ).\n2ــ پێزانین یان پشکنینی  ئاست یان کاریگه‌ری تاقی کردنه‌وه‌کان به به‌راوردکردن له‌گه‌ڵ ئه‌و گروپ و ده‌ستانه‌ی ڕووبه‌ڕووی تاقی‌کردنه‌وه نه‌کراونه‌تنه‌وه.\n3 ــ پشکنینی کارلێکی کاریگه‌ریه‌کانی تاقی‌کردنه‌وه‌کان له‌گه‌ڵ کاریگه‌ری ستافه‌کانی کار.\nبڕیاروابوو که هه‌فتانه و به درێژایی پێنج هه‌فته ستافه‌کانی کار دامه‌زرێنن. ماوه‌ی ده‌ستنیشانکراو که پێویست بوو له نێوان هه‌ردوو تاقی‌کردنه‌وه‌که‌دا بێت به هه‌شت هه‌فته دانرا به‌مه‌به‌ستی ده‌سته‌به‌رکردنی فاکته‌ری یاده‌وه‌ری (واته ئه‌و گروپه‌ی رووبه‌رووی تاقی کردنه‌وه‌ی یه‌که‌م ده‌بێته‌وه پاش هه‌شت هه‌فته دووه‌م تاقی‌کردنه‌وه ده‌کرێته‌وه، تاوه‌کو له دووه‌م تاقی کردنه‌وه‌دا وه‌ڵامه‌کانی به ئه‌زموونی یه‌که‌م کاریگه‌ر نه‌بێت) تاقی‌کردنه‌وه‌کانیش ڕستێ پرسیاری له خۆگرتبوو که تایبه‌ته به زانیاریه سێکسیه‌کان . هه‌روه‌ها هه‌ڵۆێست و ڕه‌فتارنواندن ، وه‌ڵامه‌کانیش جارێکی دیکه تان‌و‌پۆ ده‌کرێته‌وه به‌ر له ئه‌زموونی ستافه‌کان و پاش کارکردنی نێو ستافه‌کان پاشانیش به‌راورد ده‌کرێن به‌و گروپانه‌ی که ئه‌زموونی ستافه‌کانی کاریان به هیچ شێوه‌یه‌ک نه‌بینیوه .\nبه‌ڵام له ژێر ڕۆشنایی ئه‌و گۆڕانکاریانه‌ی له ڕه‌وتی تۆژینه‌وه‌که‌دا هاته ئاراوه ، که له بنه‌ڕه‌تدا پشت ئه‌ستوربوو به کارلێکی ڕاسته‌وخۆی نێوان خه‌ڵکان . به‌شێک له ئامانج و گریمانه‌کانی باسه‌که گۆڕانی به‌سه‌ردا هات ، بێ گومان ئه‌مه‌ش شێوازی باسه‌که‌شی گرته‌وه.\nستراکتوری هه‌نووکه‌یی ــ کۆتایی تۆژینه‌وه‌که\nئامانجی سه‌ره‌کی :\nخولقاندنی بارێک له دیالۆگ و گفتوگۆ له مه‌ڕ سێکس به هه‌موو مه‌ودا ته‌ندروستی و کۆمه‌ڵایه‌تی و ئاینی ، په‌روه‌رده‌یی و که‌لتوریه‌وه . له سه‌ر ئاستی که‌سانی ئاسایی نێو کۆمه‌ڵگا و که‌سانی بڕیار به‌ده‌ست. به جۆرێ ئه‌رکی گۆڕانی کۆمه‌ڵگا بێته ئه‌رکداری هه‌ریه‌ک ، به پێ‌ی توانا زانستی و مادیه‌کانی .\nئامانجه گشتیه‌کان :\nکۆکردنه‌وه و ڕێنووسکردنی ته‌واوی ئه‌و بیروڕا و هه‌ڵۆێست و دڵه‌ڕاوکێیانه‌ی په‌یوه‌سته به سێکس و له نێو کۆمه‌ڵگای فه‌له‌ستیندا باوه و به بره‌وه .\nدروستکردنی فه‌رهه‌نگێکی سێکسی که ته‌واوی ئه‌و ده‌سته‌واژه و وشانه له خۆبگرێ که به‌کارده‌هێنردێن بۆ ئاماژه‌دان به کۆندامه سێکسی‌یه‌کان .\nئه‌مه سه‌رباری وه‌ڵامه‌کانی دایک و باوک له هه‌مبه‌ر پرسیاری منداڵه‌کانیان سه‌باره‌ت به سک بوون و له‌دایک بوون .\nکۆکردنه‌وه‌ی ستاتیکێکی سه‌ره‌تاییانه ده‌رباره‌ی پێشێلکاریه سێکسیه‌کان به هه‌موو جۆره‌کانی‌یه‌وه ، چا چی له دژی منداڵان بێت یاخود گه‌وره‌کان به ژن و پیاوه‌وه .\nکارلێکی هاوبه‌شی‌که‌رانی دیندار که‌متره له کارلێکی هاوبه‌شی‌که‌رانی نادیندار .\nمێینه‌کان له ئه‌زموون یان تاقی‌کردنه‌وه‌ی زانیاری سێکسی و کاری ستافه‌کان پله‌کانیان له کوڕان زیاتره . ( کچان زۆرتر له کوڕان ده‌زانن )\nبه‌ده‌مه‌وه هاتنی فه‌له‌کان بۆ بابه‌تی سێکس له تێکڕای قۆناغه‌کانی تۆژینه‌وه‌که‌دا ـ ستافه‌کانی کار ، به‌ندیواری به‌زانکۆ‌وه ، پڕکردنه‌وه‌ی ئیستماره‌کان ــ زیاتر پۆزه‌تیفانه‌تره وه‌ک له موسڵمانه‌کان .\nپه‌یوه‌ندیه‌کی پێچه‌وانه ــ تردی ــ هه‌یه له نێوان ئاستی ڕۆشنبیری و ئاستی ڕاستگۆی هاوبه‌شیکه‌رانی ستافه‌کانی کار .\nپه‌یوه‌ندیه‌کی ته‌ردی له نێوان هه‌ریه‌ک له قه‌باره‌ی کاری خۆبه‌شانه له‌گه‌ڵ گروپه تێکه‌ڵاوه‌کاندا هه‌یه ، له‌گه‌ڵ زانیاری و هه‌ڵوێست و پراکتیزه‌ی سێکسکی ته‌ندروست.\nچه‌نده په‌یوه‌ستبوونی سیاسی که‌سان چه‌پڕه‌وانه بێت هێنده هه‌ڵۆێست و پراکتیزه سێکسیه‌کانی پۆزه‌تیفانه‌تر ده‌بێت .\nپه‌یوه‌ندیه‌کی ته‌ردی له نێوان زانیاری و هه‌ڵوێست یان تێڕوانینی سێکسی هاوبه‌شیکه‌ران هه‌یه .\nجیاوازیه‌کی چلۆنایه‌تی له نێوان ئاکام یان پله‌ی خۆێندکارانی سه‌ڵت و هاوسه‌رداردا نابێت ، له تاقی‌کردنه‌وه‌کانی سێکس .\nجیاوازیه‌کی چلۆنایه‌تی له نێوان سه‌ڵت و خێزانداردا نابێت له تێروانی‌نه‌کانیان بۆ سێکس له ستافه‌کانی کاردا .\nبه‌دیهێنانی هه‌ریه‌ک له‌و ئامانجانه‌ی له‌سه‌ره‌وه خرانه‌ڕوو ته‌نها له ڕێگای ستافه چڕه‌کانی کاره‌وه ده‌کرێ ، که تانوپۆی سێکس له گۆشه‌نیگا و مه‌ودای جیاوازه‌وه ده‌خاته به‌ر گفتوگۆ که ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئاماده‌بووان و خودی هزر یان تێڕوانینه‌کانیانه ( بڕوانه ستافه‌کانی کار وه‌ک میتۆدێکی تۆژینه‌وه‌ی مه‌عریفی ) . هه‌ر به‌م جۆره له‌ڕاستیدا په‌نجاوچوار ستافی کارم دامه‌زراند که زیاتر له هه‌زارودووسه‌د که‌س له ته‌واوی ده‌سته‌کان یان تۆێژه‌کانی فه‌له‌ستین به‌شداربوون . (پاشکۆی ژماره 1) له میانه‌ی گفتوکۆکردن له نێو گرووپه‌کاندا بڕێکی گه‌وره‌ی زانیار و داتای جۆراوجۆر به هه‌موو شێوه‌کانی‌یه‌وه کۆکرانه‌وه ، له‌ژێر چه‌ند ناونیشانێکیشدا پۆلێنکران که ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ڕه‌هه‌نده جیاوازه‌کانی ژیانی سێکسی یان ته‌ندروستی سێکسی‌یه ( بڕوانه پاشکۆی ژماره 8 ) .\nکارلێکی ڕاسته‌وخۆی نێوان هاوبه‌شیکه‌رانی ستافه‌کانی کار و چاودێری کاردانه‌وه‌کانیان له نزیکه‌وه ، یاریده‌ده‌رێکه بۆ هه‌ر تۆژه‌رێک که گه‌ڵاڵه‌ی تێگه‌یشتنی قووڵ بۆ ئه‌وچه‌مکه سێکسیانه بکات که له نێو خه‌ڵکاندا به بره‌ون . وه‌ک هه‌ڵۆێسته‌کانیان ، زانیاری و سه‌رچاوه‌کانیان  ، ئاتاجه هه‌نووکه‌یی‌یه‌کانیان که له به‌رده‌ستدان و جۆری ئه‌و خزمه‌تگوزاریانه‌ی خوازیارین .\nله سایه‌ی که‌می سه‌رچاوه‌ی زانیاریه سێکسیه‌کان و تۆژینه‌وه تایبه‌تیه‌کانی په‌یوه‌ست به‌م بابه‌ته ، ده‌کرێ ئه‌م دۆسیه‌یه به هه‌موو ئه‌و زانیاریه ده‌وڵه‌مه‌نده‌ی هه‌ڵگریه‌تی بێته سه‌رچاوه‌یه‌ک بۆ هه‌ر تۆژه‌رێکی دیکه بۆ پێزانین به ڕستێ لایه‌نی دیکه که تائێستا باسی لێوه‌نه‌کراوه .\nستافه‌کانی کار و پۆلێن کردنی پرسیار و زانیاریه‌کان وه‌ک یه‌که‌م هه‌نگاوی تۆژینه‌وه‌که‌یه . قۆناغی دووه‌م  سازدانی فۆرموله‌یه ــ که به‌ر له ماوه‌یه‌کی کورت ئه‌نجامدرا ــ بریتیه له ڕستێ پرسیار که په‌یوه‌سته به‌و بابه‌تانه‌ی له ستافه‌کاندا له لایه‌ن ئاماده‌بوانی ستافه‌کانه‌وه تاوتۆکراوه و له لایه‌ن زیاتر له هه‌زار خۆێندکاری زانکۆکانی فه‌له‌ستین به کچ و کوڕه‌وه پڕده‌کرێته‌وه . له‌و بابه‌تانه‌ش : بیروباوه‌ڕه سێسکیه به بره‌وه‌کان ، هه‌ڵسوکه‌وت و ڕه‌فتاری سێکسی ، پێشێلکاری سێکسی به‌هه‌موو شێوه‌کانی‌یه‌وه . گرفته سێکسیه‌کان و ڕێگا چاره‌یان ، جیاوا‌زیه کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان و سێکسیه‌کانی نێوان نێر و مێ ،  له خود ڕوانین و ڕاوانین بۆ ڕه‌گه‌زی به‌رامبه‌ر ، پێوه‌ره‌کانی سه‌رنجڕاكێشانی نێوان هه‌ردوو ڕه‌گه‌زه‌که ، زانیاری سێکسی و سه‌رچاوه‌کانی و چه‌ند بابه‌تێکی دیکه .\nوه‌رگێرانی: د. شوان\nپه‌ره‌سه‌ندنی دیارده‌ی زیاتر کات به‌سه‌ربردن به‌رامبه‌ر میدیاکان مه‌ترسی خراپ‌به‌کارهێنانی زیاد ده‌کات، به تایبه‌تی لای ئه‌ومناڵانه‌ی سه‌ر به‌و خێزانانه‌ن که ئاستێکی رۆشنبیری نزمیان هه‌یه. پزیشکانیش رۆڵی گرنگیان هه‌یه له رێگرتن له‌م دیارده‌یه.\nمیدیای سه‌رده‌م، به به‌رفراوانبوونی ره‌های، دنیای بچوک‌کردۆته‌وه. په‌یوه‌ندی‌کردنی له هه‌موو بواره‌کانی ژیان (خوێندن، کار و پیشه، پشوو ...) به شێوه‌یه‌کی به‌رچاو ئاسان و لێک‌دابڕانیشی مه‌حاڵکردووه. که‌چی لایه‌نه نێگه‌تیڤه‌کانی، به تایبه‌تی مه‌ترسی بۆ منداڵ و لاوان، کاتێ توانای مامه‌ڵه‌کردنی هۆشمه‌ندانه‌یان له‌گه‌ڵ میدیا ئه‌سته‌م ده‌بێت، ناکرێ پشت‌گوێ بخرێ. خێزانی سه‌ر به چینه کۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌کانی خواره‌وه و خاوه‌ن ئاستی رۆشنبیری نزم مناڵانیان زیاتر میدیا به شێوه‌یه‌کی خراپ به‌کارده‌هێنن، ئه‌مه‌ش له رێی خوگری یا هه‌ڵبژاردنی میدیای نه‌گونجاو و نه‌شیاو. که راسته‌وخۆ و له داهاتووش ده‌ره‌نجامه نێگه‌تیڤه‌کانی ده‌رده‌که‌وێت. به هۆی ئاکامه کۆمه‌ڵایه‌تی، ده‌روونی و فیزیکی (جه‌سته‌یی)ه‌کانی، ئه‌م دیارده‌یه بۆته گرفتێکی هه‌مه‌لایه‌نه‌ی کۆمه‌ڵ، که ده‌بێ ده‌زگاکانی ته‌ندرووستی به‌ر له هه‌موو لایه‌ک به‌رامبه‌ری بوه‌ستنه‌وه.\nده‌سته‌واژه‌ی خوگری و خراپ‌به‌کارهێنانی میدیا له ماوه‌ی ئه‌م ده ساڵه‌ی دوایی به شێوه‌یه‌کی به‌رفراوان له بڵاوکراوه گشتی و تایبه‌تی‌یه‌کان باسی لێوه‌ده‌کرێ. کاتێ لێکۆڵینه‌وه‌کان له‌م باره له سه‌ره‌تا دایه، تا ئێستا نه‌توانراوه پێناسه‌یه‌کی گشتگیر و گونجاو بۆ ئه‌م دیارده‌یه گه‌ڵاڵه‌بکرێ. تا ئێستاش نیشانه‌کانی له پێوه‌ره جیهانی‌یه‌کانی ده‌ستنیشان‌کردنی نه‌خۆشی ICD, DSM))* پۆلێن نه‌کراوه.\nخوگری به میدیاکان ده‌کرێ پاسیڤ بێت، وه‌ک میدیای بینراو، یا ئه‌کتیڤ وه‌ک یاری‌کردن، کۆمپیوته‌ر و مۆبایل. له‌پراکتیکدا نیشانه‌کانی خوگری به میدیاکان و خراپ‌به‌کارهێنانی له‌گه‌ڵ پێناسه‌ی گشتی خوگری به مادده سڕکه‌ره‌کان یا ئینته‌رنێت هاوتایه. خراپ‌به‌کارهێنانی کۆمپیوته‌ر و ئینته‌رنێت ده‌کرێ له چوارچێوه‌ی خوگری به یاریکردن به پێی ( ICD-10, DSM-IV) پێناسه بکرێ.\nزێده‌ڕۆیی له یاری‌کردن به کۆمپیوته‌ر و ئینته‌رنێت و خوگری پێیان ده‌کرێ له رێی نیشانه‌کانی خوگری به یاری به‌گشتی ده‌ستنیشان بکرێ. خوگری نێوجه‌وانان به یاری ڤیدیۆیی و کۆمپیوته‌ر ده‌کرێ له رێی ئه‌زمونی تایبه‌ت ده‌ستنیشان بکرێ؛ وه‌ک ( Problem Video Game Playing Scale) یا لیستی پرسیاری ئه‌ڵمانی بۆ دایک و باوکان له باره‌ی ره‌فتاری مناڵه‌کانیان له یاریکردن به کۆمپیوته‌ر: زیده‌ڕۆیی له یاریکردن به کۆمپیوته‌ر، کاردانه‌وه‌ی له کاتی رێگرتن لێی، چالاکیه‌کانی له کاتی پشوو، باری ته‌ندروستی، به‌رگه‌ی بۆ فشار و هه‌ڵسوکه‌وتی کۆمه‌ڵایه‌تی). بۆ خوگری به ئینته‌رنێت تێستی تایبه‌ت هه‌یه وه‌ک (Internet Addiction Test ) یا ئه‌زمونی ئه‌ڵمانی بۆ ده‌ستنیشان‌کردنی ئه‌م گرفته. چه‌ند تێستێکی تایبه‌تی تر له باره‌ی فه‌راهه‌م‌بوونی میدیا و به‌کارهێنانی له لایه‌ن خێزان و کۆنترۆڵ‌کردنی ته‌نها به مه‌به‌ست و له چوارچێوه‌ی چه‌ند لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی تایبه‌ت به‌کارهاتووه.\n1. زیاده‌ڕۆیی و به‌رده‌وام به‌کارهێنانی میدیا: رۆژانه زیاتر له چوار کاتژمێر (پێشتر ئه‌مه ته‌نها بۆ سه‌یرکردنی ته‌له‌فزیۆن به‌کارده‌هات).\n2. له‌ده‌ست‌دانی کۆنترۆڵ:به به‌رده‌وامی و زیاد له پێویست به‌کارهێنانی، و نه‌توانینی که‌م‌کردنه‌وه‌ی.\n3. به‌رته‌سک‌بوونه‌وه‌ی بواری هه‌ڵسوکه‌وت‌کردن: میدیا ده‌بێته لایه‌نێکی سه‌ره‌کی و کرۆکی ژیانی، که له‌م پێناوه چالاکی و لایه‌نه‌کانی تری ژیانی به‌رته‌سک یا فه‌رامۆش ده‌کات.\n4. به‌رده‌وام‌بوون له سه‌ری سه‌رباری ئاکامه بایۆسایکۆسۆسیۆلۆجیه‌کانی: به‌رده‌وامی له به‌کارهێنانی میدیا گه‌رچی مه‌ترسی خستبێته سه‌ر په‌یوه‌ندی‌یه کۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌کان، بووبێته هۆی پشت‌گوێخستنی ئه‌رکه‌کانی خوێندن و کار و پیشه، یا باری ته‌ندروستی تێکدابێ.\n5. خوگری به میدیا:\nأ. به‌رگه‌گرتن: هه‌رده‌م زیاتر له پێشوو پێویستی به به‌کارهێنانی میدیا هه‌یه تا ئارام بێ و له بارێکی ده‌روونی نیمچه هاوسه‌نگ دابێ.\nب. ماکه‌کانی وازهێنان: زیاتر هۆگربوون له کاتی دابڕان یا قه‌ده‌غه‌کردن له به‌کارهێنانی میدیاکان و ئۆقره‌نه‌گرتی ( نائارامی، ناره‌حه‌تی، توڕه‌بوون، زوو هه‌ڵچوون،شه‌ڕانگێزی)\n*ICD : International Classification of Diseases\nسه‌رچاوه:Deutsche Ärzteblatt 38, 21.09.2007,\nنووسینی: Dr. Van Egmond-Fröhlich, Dr. Thomas Mößle, Sabine Ahrens-Eipper, Dr. Gerhard Schmid-Ott, Rolf Hüllinghorst, Dr. Petra Warschburger\nله وڵاتێکی وه‌ک ئه‌ڵمانیا به نموونه، له‌وه‌ته‌ی ساڵی (1994) ه‌وه ماوه‌ی سه‌یرکردنی ته‌له‌فزیۆن لای مناڵان وگه‌نجان به جێگیری ماوه‌ته‌وه، که له خوارووی ئه‌ڵمانیا له که‌مترین راده دایه. 2005 چاریه‌کی ئه‌و مناڵانه‌ی تازه ده‌که‌وتنه به‌ر خوێندن ته‌له‌فزیۆنی تایبه‌تیان هه‌بوو، نیوه‌ی مناڵان و دوو له سێی گه‌نجان له ژووره‌کانیان ته‌له‌فزیۆنی تایبه‌ت هه‌یه. ئه‌مه‌ش 41،8% ی کوڕان و 30،5%ی کچان ده‌گرێته‌وه. ئه‌م رێژه‌یه‌ش به گوێره‌ی جۆر و ئاستی خویندنی باوان (له ئاسته نزمه‌کان 57،3% و ئاست به‌رزه‌کان 16%) جیاوازه. بوونی ته‌له‌فزیۆنی تایبه‌ت ماوه‌ی سه‌یرکردنی له رۆژێکدا کاتژمێرێک زیاد ده‌کات، سه‌یرکردنی ئه‌و فلیمانه‌ی کاری نێگه‌تیڤی له‌سه‌ر گه‌شه‌ی منداڵ هه‌یه دووقات ده‌کات (35،5% به‌رامبه‌ر به 15،5%). له‌م باره‌ش لێکدانه‌وه‌ی باوان بۆ ئاستی ئه‌م گرفته که‌م‌بایه‌خ ده‌بێت، به‌مه‌ش که‌م‌بوونه‌وه‌ی چاودێری‌یان بۆ منداڵه‌کانیان گرفته‌که ئاڵۆزتر ده‌کات. زۆر سه‌یرکردنی ته‌له‌فزیۆن له نێو ئه‌و منداڵانه‌ی که ترسی کۆمه‌ڵایه‌تیان هه‌یه یا دایکیان ئاستێکی نزمی رۆشنبیری، قه‌ڵه‌وی، خه‌مۆکی یا گرفتی ده‌روونیان هه‌یه زیاتره.\nبه‌کارهێنانی ئینته‌رنێت له لای گه‌نجان به پێی لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی که‌ناڵی ته‌له‌فزیۆنی یه‌ک و دووی ئه‌ڵمانی له 1997 تا 2006 له 6،3 بۆ 97 خوله‌ک له رۆژێکدا زیادی کرد بوو. به‌رزترین ئاست له ته‌مه‌نی هه‌ژده‌ساڵی‌دا بوو. له هۆکاره مه‌ترسیداره‌کانی گرفتی زێده‌ڕۆیی له به‌کارهێنانی ئینته‌رنێت؛ ئاکاری کۆمه‌ڵایه‌تی نه‌گونجاو، که‌م هۆشیاری کۆمه‌ڵایه‌تی، دڵه‌راوکێ‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی، ته‌نهایی، دڵته‌نگی و دووره‌په‌رێزی ( راکردن له راستی). له ئه‌ڵمانیا %3،2 ی به‌کارهێنه‌ران به خوگر مه‌زه‌نده ده‌کرێن و 6،6% یش له مه‌ترسی دان. له نێوان 1997 و 2006 به‌کارهێنانی کۆمپیوته‌ر له رۆژێکدا له 5 بۆ 45 خوله‌ک زیادی کردووه.\nرێژه‌ی گرفتی یاری ڤیدیۆیی و کۆمپیوته‌ر له کوڕان بۆ کچان (38،1% بۆ 15،6%) و به گوێره‌ی ئاستی رۆشنبیری خێزان (نزم 42،7%، به‌رز 20،2%) ده‌گۆڕێت، که ئه‌مه‌ش به‌کارهێنانی ئه‌و یاریانه‌ی گه‌شه‌ی منداڵ ده‌شێوێنێ چواربار ده‌کات. له راپرسی‌یه‌کدا 9،3% منداڵانی 11ـ14 ساڵی ئه‌م گرفته‌یان هه‌یه. له فاکته‌ره مه‌ترسیداره‌کانی؛ دڵه‌راوکێ‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی، په‌یوه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی ئاست نزم، که‌می پاڵپشتی کۆمه‌ڵایه‌تی، به‌رگه نه‌گرتنی فشار، خۆ به که‌م زانین و نزمی ئاستی خوێندن. له ئه‌ڵمانیا 25% ی هه‌شت ساڵان، 75% ی دوانزه ساڵان و 90% ی چوارده ساڵان خاوه‌ن مۆبالی خۆیانن.\nده‌کرێ خۆخه‌ریک‌کردن به میدیا حه‌ز و ره‌مه‌کی گه‌ڕان دابمرکێنێ، جۆش وخرۆشت پێبدا، راده‌ی کۆنترۆڵت بجه‌ڕبێنێ و له نائومێدی و راکردن له واقع بتپارێزی. له‌و کلتورانه‌ی له یاری چالاکن، که‌م‌بوونی رێژه‌ی منداڵ و به‌کارهێنانی میدیا به خشپه‌یی یاری‌یه به کۆمه‌ڵه‌کان ده‌فه‌وتێنێ. سه‌رباری ئه‌مانه‌ش ده‌سکه‌وته ماددیه‌کان هانده‌ری زیاترن بۆ ململانێ و هه‌وڵدان بۆ ره‌واج‌دان به‌م بازاڕه. ئه‌م یاری‌یانه به هۆی کارلێکردن، وینه‌ی زیندوو و ئه‌ندازه‌یی، قۆناغی سه‌رنجراکێش و به‌جۆش (که زیاتر باوه‌ڕ به‌خۆبوون و هه‌ژمون ده‌به‌خشێ) پاداشت و یاری به کۆمه‌ڵ زیاتر سه‌رنج راده‌ێشێ. نابێ رۆڵی چاولێکردن له چوارچێوه‌ی خێزان و هاوته‌مه‌نه‌کان وله کۆتاییش که‌م توانایی باوان و مامۆستایان له رۆڵی پێشه‌نگیان له چۆنیه‌تی مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ میدیای نوێ فه‌رامۆش بکرێ.\n· ئاکاری شه‌ڕانگێزانه: زیاتر له‌و منداڵانه تێبینی ده‌کرێ که زێده‌ڕۆیی له به‌کارهێنانی میدیای هه‌مه‌کارلێک (interaktiv) ده‌که‌ن. له‌گه‌ڵ تێکهه‌ڵکێشی هۆکاره‌کان، به له‌به‌رچاوگرتنی هه‌ڵ‌ومه‌رجه ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌کان، میدیای توندوتیژ به لاوازی به‌ڵام به شێوه‌یه‌کی راسته‌وخۆ کار ده‌کاته سه‌ر ره‌فتاری شه‌رانگێزی. 5 ـ10% گه‌نجان له‌سه‌ر زه‌مینه‌یه‌کی خێزانی و کۆمه‌ڵایه‌تی ناله‌بار (بۆ نموونه توندوتیژی ناو خێزان، پشتگوێ خستنی منداڵ، دواکه‌وتن له خوێندن...) میدیای توندوتیژی به شێوه‌یه‌کی به‌رچاو و به به‌رده‌وامی کار له چۆنیه‌تی خوناسین و نموونه‌ی باڵایان ده‌کات. به کارهێنانی له‌م جۆره‌ی ته‌له‌فزیۆن له لای کوڕان له داهاتوو پێشبینی توند و تیژی زیاتری لێ‌ده‌کرێ. هه‌وڵدان بۆ که‌م‌کردنه‌وه‌ی به‌کارهێنانی میدیا له رێی قوتابخانه زمانی شه‌رانگێزی که‌م‌ده‌کاته‌وه.\n· خۆ‌گوجاندنی کۆمه‌ڵایه‌تی، خۆهه‌ڵسه‌نگاندن، خودناسی و شێوازی ژیان: زۆر به‌کارهێنانی میدیا چالاکی‌یه هاوبه‌شه‌کانی ناو خێزان و هاوته‌مه‌نه‌کان به‌رته‌سک ده‌کاته‌وه. بۆ نموونه زۆر سه‌یرکردنی ته‌له‌فزیۆن په‌یوه‌ندی منداڵ له‌گه‌ڵ هاوته‌مه‌نه‌کان و گونجانی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌گه‌ڵ هاوپۆله‌کان که‌م‌ده‌کاته‌وه. ئه‌مه‌ش له بازنه‌یه‌کی داخراو به‌رده‌وام دووباره ده‌بێته‌وه. ئه‌و پروپاگه‌ندانه‌ی میدیاکان، که هه‌رده‌م له‌شی مرۆڤ به‌شێوه‌یه‌کی دوور له راستی وێنه‌ده‌کێشن (مێینه‌ی ناسک و نێرینه‌ی له‌ش جوان و رێک)، هه‌ستێکی نائومێدی به‌رامبه‌ر له‌شی خۆمان دروست ده‌کات. ئه‌م کچانه‌ی له راده به‌ده‌ر له رێی میدیاکانه‌وه گرنگی به له‌ش و لاریان ده‌ده‌ن زۆرتر تووشی گرفته ده‌روونی‌یه‌کانی په‌یوه‌ست به خواردن ده‌بن. له منداڵ و نه‌وجه‌وانانی قه‌ڵه‌و سه‌یرکردنی ته‌له‌فزیۆن به شێوه‌یه‌کی راسته‌وخۆ و دریژخایه‌ن کاری نێگه‌تیڤی له‌سه‌ر دروستی له‌ش و ده‌روونیان ده‌بێت.\n· وریایی و گه‌شه‌ی زمان و فێربوون: خوگری قوتابیان به ئینته‌رنێت و گه‌نجان به یاری ڤیدیۆیی کۆکه له‌گه‌ڵ که‌م‌وریایی. که‌چی ده‌ره‌نجامی ناکۆک له سه‌ر ئه‌وه هه‌یه، که ئایا زۆر سه‌یرکردنی ته‌له‌فزیۆن له ته‌مه‌نی منداڵی ده‌بێته هۆی که‌م‌وریایی له ته‌مه‌نی که‌وتنه به‌ر خوێندن. بوونی ته‌له‌فزیۆنی تایبه‌ت له ژووری منداڵان له ته‌مه‌نی به‌ر له خوێندن 45% مه‌ترسی دواکه‌وتنی زمان زیاد ده‌کات. راده‌ی به‌کارهێنانی ته‌له‌فزیۆن لای منداڵان پێوه‌رێکه بۆ گه‌شه‌ی منداڵ له کاتی چوونه به‌رخوێندن، که‌م‌توانایی له سه‌ره‌تای ساڵانی خوێندن، دواتر وازهێنان له خوێندن و ئه‌گه‌ری ده‌ست‌کردن به خوێندنی باڵا. ئه‌مه‌ش به روونی کاری له‌سه‌ر ئاستی هۆشیاری، گه‌ر به راده‌ی نزمیش بێ، به‌رچاوه. زۆر یاری کردن به کۆمپیوته‌ر یا یاری ڤیدیۆیی هاوته‌ریبه له‌گه‌ڵ نزمی ئاستی ئه‌کادیمی. به پێچه‌وانه‌شه‌وه فشاری کار و خوێندن به‌کارهینانی ئینته‌رنێت زیاد ده‌کات، به‌مه‌ش بازنه‌یه‌کی داخراو پێک ده‌هێنن.\nکاتێ به‌رنامه‌ی په‌روه‌رده‌یی گونجاو بۆ منداڵانی ته‌مه‌نی به‌ر له خوێندن دواتر گه‌شه‌یه‌کی پۆزه‌تیڤ (چالاکی هه‌مه‌لایه‌نه‌ی قوتابخانه، خوێندنه‌وه، رێنوينی و ده‌رخستنی توانا و داهێنان و ئارامی) بۆ ساڵانی دواتری ته‌مه‌ن فه‌راهه‌م ده‌کات، به‌رنامه‌ی توندوتیژ به پێچه‌وانه‌وه کاری سلبی ده‌بێت. ئه‌مه له باره‌ی یاری ڤیدیۆییش هه‌ر راسته. له‌لای کوڕان ماوه‌ی به‌کارهێنانی میدیا، به تایبه‌تیش میدیای توندوتیژی، به شێوه‌یه‌کی به‌رچاو به‌رزه، که ده‌کرێ ئه‌مه‌ش هۆیه‌ک بێت بۆ زیاتر پاشه‌کشه‌یان له ئاستی خويندن به به‌راورد له‌گه‌ڵ کچان. لێکۆڵینه‌وه‌کان له باره‌ی کاری میدیا له‌سه‌ر قوتابیانی قۆناغی سه‌ره‌تایی له ئه‌ڵمانیا ئه‌و ده‌رئه‌نجامه به ده‌سته‌وه ده‌ده‌ن؛ که میکانیزمی شێوانی توانای فێربوون زیاتر له رێی خراپ دابه‌شکردنی کات (له‌سه‌ر حسابی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ که‌س‌وکار، خوێندنه‌وه و یاری داهێنان)، تێکچوونی چه‌ندی و چۆنی خه‌و (به تایبه‌تی خه‌وی قوڵ) وبیرکوێری له ئه‌نجامی فشاری ده‌روونی (ترس و توندوتیژی له میدیاکان) ده‌بێت.\n· قه‌ڵه‌وی: که‌م جوله‌یی منداڵ و لاوان له رێی زیاد به‌کارهێنانی میدیا تا بالغ‌بوون کاری نێگه‌تیڤی له‌سه‌ر له‌ش‌ساغی هه‌یه. به‌شێکی زۆری رێکلامی ته‌له‌فزیۆنی منداڵان په‌یوه‌ستن به خواردن، به‌تایبه‌تی خواردنی خێرا، سناک و شیرینی...، هه‌رچه‌نده ئه‌مانه له رووی فسیۆلۆجی‌یه‌وه به زۆری خواردنی نادروستن، که‌چی به هۆی ئه‌م رێکلامانه‌وه هه‌رده‌م په‌رۆشی بۆی و داواکاری له‌سه‌ری و به‌کارهێنانی زیاتر ده‌بێت. به تایبه‌تیش له کاتی سه‌یرکردنی ته‌له‌فزیۆن خۆیدا. به پێچه‌وانه‌شه‌وه له‌م کاتانه‌دا خواردنی سه‌وزه و میوه که‌متر باوه. ئه‌مانه به‌گشتی ئاکاری قه‌ڵه‌وبوونن. له زیاتر له 30 لیکۆڵینه‌وه زۆرکێشی و به‌رزی رێژه‌ی (BMI)** پابه‌ندبووه به سه‌یرکردنی ته‌له‌فزیۆن. بوونی ته‌له‌فزیۆنی تایبه‌ت رێژه‌ی قه‌ڵه‌وی به راده‌ی 1،31 زیاد ده‌کات. له پاڵ ئه‌مانه هۆکاری بۆماوه‌ییش نابێ فه‌رامۆش بکرێ. به‌مه له ته‌مه‌نی سێ ساڵی‌یه‌وه سه‌یرکردنی ته‌له‌فزیۆن زیاتر له کاتژمێرێک له رۆژێکدا هۆکاری توشبوونی قه‌ڵه‌وی‌یه له ته‌مه‌نی حه‌وت ساڵی‌یه‌وه. هه‌روه‌ها زۆر سه‌یرکردنی ته‌له‌فزیۆن له نێوان (5ـ15) ساڵی ته‌مه‌ن دواتر پێشبینی به‌رزبوونه‌وه‌ی رێژه‌ی (BMI)ی لێ‌ده‌کرێت. ده‌ره‌نجامی لێکۆڵینه‌وه راسته‌وخۆکان بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌م گرفته له قوتابخانه‌کان به‌ڵگه‌ی گرنگی هۆکاری به‌کارهێنانی میدیا له قه‌ڵه‌وبوون ده‌سه‌لمێنن. ئه‌و پێگه‌یشتووانه‌ی که لایه‌نی که‌م 13،6 کیلۆگرام کێشیان داگرتووه و به جێگیری بۆ ماوه‌ی چه‌ندین ساڵ پاراستوویانه، هه‌فتانه به رێژه‌ی که‌متر له 10 کاتژمێر ته‌له‌فزیۆن به‌کارده‌هێنن. گۆڕانی کێش به شێوه‌یه‌کی به‌رچاو په‌یوه‌سته به رێژه‌ی سه‌یرکردنی ته‌له‌فزیۆن و گۆڕانی. په‌یوه‌ندی زۆرکێشی به به‌کارهێنانی کۆمپیوته‌ر که‌م تا زۆر نه‌سه‌لمێنراوه.\n· نه‌خۆشی شه‌کره و کۆنیشانی زینده‌کرداری***: له لێکۆلینه‌وه ئاسۆیی‌یه‌کان به‌کارهێنانی ته‌له‌فزیۆن هۆکارێکه بۆ قه‌ڵه‌وی، به‌دخۆراکی و له‌ش‌ناساغی له منداڵان،و زۆری جگه‌ره‌کێشان و کۆنیشانی زینده‌کرداری (به گرفتی زینده‌کرداری چه‌وری و شه‌کره‌ی جۆری ll) له گه‌وران. له منداڵ و لاوانی توشبوو به نه‌خۆشی شه‌کره جۆری l به‌رزی رێژه‌ی ****HbA1cراسته‌وخۆ په‌یوه‌سته به رێژه‌ی به‌کارهێنانی ته‌له‌فزیۆن.\n· گرفتی چاو، سه‌ریه‌شه و نه‌خۆشیه‌کانی په‌یکه‌ر و ماسولکه: یاری ڤیدیۆیی و کارکردن له‌سه‌ر شاشه (زیاتر له دوو کاتژمێر له رۆژێکدا) ده‌بنه هۆی ماندووبوون و گرفتی چاو. زیاده‌رۆیی له به‌کارهێنانی میدیای بینراو له لایه‌ن منداڵانی به‌رخوێندن به‌زۆری ده‌بێته هۆی سه‌ریه‌شه، که به که‌م‌کردنه‌وه‌ی چاک‌ده‌بێته‌وه. زۆر به‌کارهێنانی کۆمپیوته‌ر له‌لای گه‌نجان شان‌ـ، مل‌ـ و پشت‌ئێشه دووبار زیاد ده‌کات. نه‌خۆشی‌یه‌کانی بڕبڕه‌ی پشت له‌باری له‌راده به‌ده‌ر سه‌یرکردنی ته‌له‌فزیۆن زۆر باوه.\n· خه‌وزڕان و که‌م‌خه‌وی: یاری ئه‌لکترۆنی و سه‌یرکردنی ته‌له‌فزیۆن زیاتر سه‌ر له ئێوارانه. یاری کۆمپیوته‌ری کاتی چوونه‌سه‌رخه‌و درێژده‌کاته‌وه و خه‌وی قوڵیش (REM-phase) که‌م‌ده‌کاته‌وه. زۆر سه‌یرکردنی ته‌له‌فزیۆن گرفتی چوونه‌سه‌رخه‌و و خه‌و زیادده‌کات. زۆر یاری‌کردن به یاری ڤیدیۆیی ده‌بێته هۆی که‌م‌خه‌وی و شه‌که‌تی. سه‌یرکردنی ته‌له‌فزیۆن زیاتر له سێ کاتژمێر له رۆژێکدا له ته‌مه‌نی 14 ساڵی، له‌پاڵ هۆکاره ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌کان، له ساڵانی دواتری ته‌مه‌ن ده‌بێته هۆی شێوانی خه‌و. خه‌وزڕان خۆیشی هۆی چه‌ند گرفتێکی تره، له‌مانه؛ شێوانی رێکی له‌ش و توانستی فێربوون و زۆرکێشی.\nپزیشکی منداڵان و گشتی له‌سه‌ریانه جه‌خت بکه‌نه سه‌ر پرسیارکردن له‌باره‌ی به‌کارهێنانی میدیا، له‌م باره‌وه منداڵان، لاوان، باوان ، مامۆستایان و که‌سانی په‌یوه‌نددار له باره‌ی مه‌ترسی‌یاکانی میدیا رێنمایی بکه‌ن، هه‌وڵ‌بده‌ن له قوتابخانه‌کان په‌روه‌رده‌ی میدیایی بسازێنن و په‌ره‌ی پێ‌بده‌ن، داوای لێکۆڵینه‌وه‌ی زیاترله باره‌ی خۆپاراستن و چاره‌سه‌رکردنی گرفتی خراپ به‌کارهێنانی میدیا بکه‌ن. بۆ زووتر ده‌ستنیشانکردنی گرفته‌که، دکتۆر ده‌توانێ هه‌ڵی ئه‌وه بقۆزێته‌وه که باوان له مه‌ترسی میدیا بۆ سه‌ر منداڵان روون بکاته‌وه. به‌ر له هه‌موو شتێ له کاتی مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ گرفته ده‌روونی، کۆمه‌ڵایه‌تی و جه‌سته‌یی‌یه‌کان، که ئه‌گه‌ری پابه‌ندبوونیان به‌م گرفته هه‌یه، ده‌بێ پرسیاری چۆنیه‌تی به‌کارهێنانی میدیا له ناو خێزان بکرێ. خۆپاراستن ده‌بێ زۆر زوو ده‌ست‌پێ‌بکرێ، چونکه کاری نێگه‌تیڤی له ته‌مه‌نی منداڵی زۆر زیاتره. چاره‌سه‌ری راسته‌وخۆ و درێژخایه‌نی له منداڵان چه‌ند زووتر بێ سه‌رکه‌وتووتره. له گه‌نجان، که به گشتی به ته‌واوی په‌ی به کاری هه‌مه‌لایه‌نه‌ی میدیا نابه‌ن، چاره‌سه‌ری چالاکانه‌ی و هه‌مه‌لایه‌نه‌ی درێژخایه‌ن سه‌رکه‌وتووتره. کاتێک بۆ منداڵانی تا 8 ساڵی ره‌خنه‌ی راسته‌وخۆ کاریگه‌رتره، بۆ ته‌مه‌نی گه‌وره‌تر پرسیار و گفتو‌گۆی لۆجیکیانه باشتره.\nخۆپاراستن وه‌ک ئه‌رکێکی کۆمه‌ڵایه‌تی\nله پاڵ ئاستی رۆشنبیری باوان، درکردنیان به‌م گرفته و چۆنیه‌تی و ئاستی تێگه‌یشتنیان له په‌روه‌رده‌ی میدیایی، پێداویستی‌یه‌کی گرنگی پێشگرتنه له‌م گرفته. گه‌نجان زۆرتر ده‌که‌ونه ژێر کاریگه‌ری هاوته‌مه‌نه‌کانیان، که زۆر جار له رێگه‌ی په‌رۆشی هاوبه‌شیان ده‌که‌ونه ژێر کاریگه‌ری نێگه‌تیڤانه‌ی میدیا. پاراستنی منداڵ و لاوان له مه‌ترسی میدیا له ئه‌ڵمانیا له رێگه یاسای پشگیری لاوان (ڤیدیۆ، DVD و کۆمپیوته‌ر) و پرۆتۆکۆلی ده‌وڵه‌ت بۆ پاراستنی لاوان (ته‌له‌فزیۆن) رێکخراوه، به‌رامبه‌ر ئه‌مه باوان، به فه‌رامۆش‌کردنی ئه‌م لایه‌نه و که‌مته‌رخه‌می کردن له گرنگی‌دان به‌م لایه‌نه له هه‌ڵسوکه‌وت‌کردن له‌گه‌ڵ منداڵه‌کانیان، مه‌ترسی تێکه‌وتنی منداڵانیان له‌م گرفته زیاتر ده‌کات.\nپێشگرتن له‌م دیارده‌یه هه‌ڵوێستی سیاسی ده‌خوازێ. یه‌ک له هه‌نگاوه گرنگه‌کان قه‌ده‌غه‌کردنی پروپاگه‌نده بازرگانیه‌کانی منداڵ و گه‌نجانه له ته‌له‌فزیۆن. له وڵاتانی وه‌ک سوید، به‌لجیکا و ئێرله‌نده ده‌مێکه ئه‌م هه‌نگاوه به قه‌ده‌غه‌کردنی رێکلامی خواردن له به‌رنامه‌ی منداڵان نراوه. ئه‌مه‌ش مه‌یلیان به‌ره‌و جوله و خواردنی دروست ئاسان ده‌کات.\n** (BMI) Body-Mass-Index: پێوه‌رێکه بۆ دیاریکردنی کێشی مرۆڤ په‌یوه‌ست به درێژی. که به هۆیه‌وه ده‌توانی کێشی ئاسایی، که‌م‌کێشی، زۆرکێشی و قه‌ڵه‌وی دیاری بکه‌ی.\n*** Metabolic –Syndrom: (کۆنیشانی زینده‌کرداری) به کۆی گرفتی زینده‌کرداری چه‌وری، به‌رزی فشاری خوێن و شه‌کره‌ی جۆری ll پێناسه ده‌کرێت.\n**** HbA1c: هیمۆگڵۆبینی گلوکۆزاوی له کاتی به‌رزی رێژه‌ی گلوکۆز له خوێن بۆ ماوه‌ی درێژخایه‌ن به‌رز ده‌بێته‌وه.\nفیلم كارتۆنه‌كان، منالاَن له‌سه‌ر رِه‌وشتى توندوتیژى ڕاده‌هێنن\nئه‌و فیلم كارتۆنانه‌ى باس له توندوتیژى ده‌كه‌ن و قسه‌ى نابه‌جێ و جنێو له‌خۆده‌گرن، مناڵ له‌سه‌ر ره‌وشتى توندوتیژى و دوژمنایه‌تى راده‌هێنن، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه (ئۆڵمان) وه‌كو پسپۆڕ و شاره‌زا و لیَكۆڵیار، پێمان ده‌ڵێت،كه (كه‌ته‌مه‌نى مناڵى قۆناغێكى ژیان نییه، به‌ڵكو یه‌كێكه له حاڵه‌ته‌كانى فیكر)، دیاره ئۆڵمان لێره‌دا مه‌به‌ستێكى ئاشكراى هه‌یه، كه پێویست به هیچ رِوونكردنه‌وه‌یه‌ك ناكات چونكه ئه‌و ده‌زانێ له‌لایه‌نى فیسۆلۆژى و گه‌شه و پێگه‌یشتنه‌وه مناڵى یه‌كێكه له قۆناغه‌كانى ژیان، لێكۆڵینه‌وه‌كان ئاماژه به‌وه ده‌كه‌ن، كه مناڵان له فیلم كارتۆنى شه‌رِ و توندوتیژییه‌وه فێرده‌بن، كه خۆشى له توندوتیژى وه‌ربگرن و، پێى ئاسووده ده‌بن و به‌مه‌ش ئاینده‌یه‌كى باشیان نابێت.\nلیَكۆڵیاران باس له‌وه ده‌كه‌ن كه مناڵاَن ته‌ماشاى دیمه‌نه‌كانى توندوتیژى ده‌كه‌ن له رِێگه‌ى ته‌له‌فزیۆن و یارییه ئه‌له‌كترۆنییه‌كانه‌وه و ئامێره‌كانى دیكه‌ى وه‌كو (كۆمپیوته‌ر، ئینته‌رنێت، دیڤیدى و سیدییه‌وه) ،بۆ ماوه‌ى (1-3) سه‌عات له رِۆژێكدا و ئه‌مه‌ش ده‌بێته هۆكارێك بۆ دروست بوونى دوژمنایه‌تى و به‌رابه‌رى له مێشكى مرۆڤدا.\nدكتۆر(دیمیترى كریستاكیس) ى (یاریده‌ده‌رى لێكۆڵینه‌وه له په‌یمانگه‌ى لێكۆڵینه‌وه‌ى سه‌ر به نه‌خۆشخانه‌ى (سیاتل بۆ مناڵان) ) ده‌ڵێت: (ئه‌و لێكۆڵینه‌وانه پێشه‌كى رێبه‌رى كۆتاییه له‌سه‌ر ماوه‌ى گرنگێتى ته‌له‌فزیۆن و هۆیه‌كانى راگه‌یاندن له ماوه‌ى گه‌شه‌ى ژیانى مناڵدا) و (له نێوان 184 مناڵدا كه گونجاوبوون بۆ لێكۆڵینه‌وه، 25 مناڵیان گرفتى ترسناكیان هه‌بوو، دیمه‌نه توند و تیژییه‌كانیان سه‌بر كردبوو به‌هۆى ته‌له‌فزیۆنه‌وه بۆ ماوه‌ى یه‌ك كاتژمێر له رِۆژێكدا، شیكردنه‌وه‌ى (كریستاكیس) و هاوڕێ لیَكۆڵیاره‌كانى له باره‌ى هه‌ڵسوكه‌وت و،خوو و ڕه‌وشتى بینه‌رانى ته‌له‌فزیۆن و ڤیدیۆ له‌سه‌ر 330 مناڵ ده‌ریده‌خات كه ره‌ِوشتیان جیاوازه له‌گه‌ڵ مناڵى ئاسایی و توڕه و توندوتیژن و گیانى تۆڵه‌یان تێدا به‌هێزه و له‌م باریه‌وه ده‌ڵێن (مناڵ له‌ته‌مه‌نى پێش خوێندن و تا ته‌مه‌نى 10 ساڵیش به‌ته‌واوى نازانن تایبه‌تمه‌ندى و جیاكردنه‌وه‌كانى نێوان خه‌یاڵ و راسته‌قینه چییه و پێویسته بۆیان راڤه بكرێت و تێیان بگه‌یه‌نرێت بۆ ئه‌وه‌ى تووشى گرفتى ده‌روونى نه‌بن و توندوتیژو توڕه نه‌بن).هاوكات زۆر له زانایان و پسپۆڕانى ده‌روونى باس له‌وه ده‌كه‌ن، كه زۆر له فیلم كارتۆنه‌كان به شێوه‌یه‌ك دروستكراون که له‌گه‌ڵ ژیرى و ئاوه‌زى مرۆڤدا ناێنه‌وه و ناگونجێن، ئه‌مه‌ش وا له مناڵ ده‌كات زیاتر له ناو خه‌ونه‌كانیاندا رِۆ بچن و خه‌ونى زۆر گه‌وره ببینن، ئه‌گه‌رچى وه‌كو (كازانتزاكى) ده‌ڵیَت: (مناڵى بچوك خه‌ونى گه‌وره گه‌وره ده‌بینن)، وه‌لێ له‌م باره‌دا خه‌ونه‌كان و تاڕاده‌یه‌كیش هه‌وڵ و كار و كرده‌وه‌كانیش سنوور ده‌به‌زێنن، هه‌ربۆیه گرفتى ترسناك دروست ده‌بێت و،له‌مباره‌یه‌وه پسپۆرِانى پزیشكى ده‌روونى قسه‌ى زیاتریان هه‌یه‌و ،ده‌ڵیَن : (كاتیَك مناڵ ده‌بینیَت له‌ناو فیلم كارتۆنه‌كاندا زه‌برى توند به‌یه‌كدا ده‌كێشن، به‌تایبه‌تى ئه‌و زه‌برانه‌ى به‌ر سه‌ر ده‌كه‌ون و، هیچ گرفتیَكیش دروست نابێ و پاش تۆزیَك چاك ده‌بنه‌وه وا له‌مناڵ ده‌كات به دیاریانه‌وه پێبكه‌نن و واتێبگه‌ن كه ئه‌م كارانه ئه‌نجامێكى خراپى نابێت و دوورنییه به‌زه‌بر بكێشن به‌سه‌رى برا و خوشك و هاوڕێ و كه‌سه‌كانیاندا، كه ئه‌مه‌ش له‌بارى پزیشكى و زانستییه‌وه راست نییه و هه‌موو ئه‌و زه‌برانه زیانى زۆرى ده‌بێت بۆ مێشكى مرۆڤه‌كان) كه‌واته پێویسته ئاگادارى مناڵه‌كانمان بین و كه‌ناڵه ته‌له‌فزیۆنییه‌كانیش ئه‌و رِاستییه له‌به‌رچاو بگرن و به پرس و را وه‌رگرتنى پسپۆرِانى ده‌روونى و پزیشكى و كۆمه‌لاَیه‌تى فیلم كارتۆن دۆبلاژ بكه‌ن و،فیلم كارتۆنى دیكه‌ش له كه‌ناڵه‌كانیانه‌وه داببه‌زێنن و واز له فیلم كارتۆنى توندوتیژ و پڕ له جنێو و قسه‌ى نادروست بهێنن.\nئه‌م بابه‌ته له ( رِۆژنامه‌ى ئاسۆ/ پاشكۆى ئاسۆى گه‌نج ) و.هه‌فته‌نامه‌ى (گه‌شبین) دا بڵاَوكراوه‌ته‌وه و له سه‌ر داوای نووسه‌ره‌که‌ی بڵاومان کرده‌وه.


ستیفن هۆوکین (1942- ): رابەری کۆسمۆلۆژیای هاوچەرخ | فیزیک\nڕێژەیی / فیزیک / گه‌ردونناسی / میکانیکی كوانته‌م\nستیفن هۆوکین (1942- ): رابەری کۆسمۆلۆژیای هاوچەرخ\nبڵاوکراوەتەوە لە لایەن rabwn rabwn · 27/12/2016 · Updated 17/05/2017\nڕێکخستن و وەرگێڕان: شێرکۆ ڕەشید قادر\n”ئامانجم زۆر سادەیە. بریتییە لە تێگەیشتنی تەواو لە گەردون، بۆ چی بەو جۆرەیە کە هەیە، ئەی باشە بۆچی هەیە؟” ستیفن هەوکین\nکۆسمۆلۆژیستی ئنگلیزی ستیفن هەوکین (1942 – ) یەکێکە لە رابەرە گەورە و زیندوەکانی ئەم چەرخە و بەرهەمە نایابەکانی لەمەڕ چاڵە ڕەشەکان و بیگ بانگ بە قوڵی کاریگەرییان کردوەتە دیدی بەشەرییەت لە بەرانبەر گەردون.\nسەدەیەک لەمەوبەر، فەلەکناسان باوەڕیان وابو کە گەردون تۆزێک گەورەترە لەو گالاکسییەی خۆمان کە بە رێچکە شیرییەکان ناودەبرێت، ئەمە جگە لەوەی گەردون سەقامگیرە و هەرگیز ناگۆڕێت. بەڵام لە سەرەتای چەند دەیەی چەرخی بیستەمدا، ئەو بیروڕایە بە قوڵی گۆڕا و عەرشیان هێنایە لەرزین.\nپێش هەمو شتێک، تەلەکسۆپە پڕ قودرەتەکان ئەوەیان واڵاکرد کە لەودیو رێچکە شیرییەکانەوە، واتە لەودیو گالاکسییەکەی لەمەڕ خۆمان، ژمارەیەکی بێشومار ئەستێرە هەن، پاشانیش، لە بیستەکاندا، فەلەکناسی گەورەی ئەمەریکی سێر ئەدوین هەبڵل ئەوەی کەشفکرد هەمو گالاکسییەکان بە خێرایی لە ئێمە دوردەکەونەوە، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت، کەگەردون نەک هەر سەقامگیر نییە، بەڵکو بە رێژەیەکی بەرچاو لە پرۆسەی کشان یان گەورەبوندایە.\nئەمە لە کاتێکدا، کە دو چەمکی گەورە و مەزن – فیزیکی کوانتەم و تیوری نسبی ئاینشتاین – فیزیکی کلاسیکی سەدەی هەڤدەی نیوتنیان هەڵگێرایەوە. ئەم ئایدیا سەمەرانە، هێدی هێدی کاریگەری گشتییان کردە سەر دونیای زانست، بەڵام ژمارەیەک لە زانایان، هەر زو شرۆڤەکاری ئەم گۆڕانانەیان بەدیکرد. بۆ نمونە، لە ساڵی 1917 دا، دە ساڵ بەر لەوەی هەبڵڵ سەرنجەکانی خۆی لەمەڕ کشانی گەردون بڵاوبکاتەوە، فەلەکناسی روسی ئەلێکسندەر فرەیدمان پرۆسەی کشانی گەردونی لە تیوری نسبی گشتی ئایشتاینەوە وەک دەرەنجامێکی ماتماتیکی گەڵاڵەکرد. ئاینشتاین، خۆی لە راستیدا لەگەڵ دەرەنجامەکەی فرەیدماندا تەبا و کۆک نەبو، تەنانەت توشی شۆک بو کاتێک ئەدوین هەبڵڵ سەلماندی کە فرەیدمان راستە.\nوەک دەرکەوت، ئەمە دوەمجار بو کە ئاینشتاین سەبارەت بە تەفسیری تیوری نسبی روبەروی تەحەدا بوەوە، چونکە ساڵێک لەوەبەر، واتە لە 1916 دا، فەلەکناسی ئەڵمانی کارل شوارتزچایەڵدا Karl Schwarzschild تیورییەکەی ئاینشتاینی بەکارهێنا بۆ ئەوەی بزانێت ئایا ئەستێرەیەک چی بەسەر دێت کاتێک لە سایەی هێزی کێشکردنی خۆیدا هەرەس دەهێنێت. شوارتزچایەڵد، گەیشتە ئەو ئاکامەی کە ئەستێرەکە دەچێتەوە یەک، هێزی کێشکردنەکەی بە جۆرێک گەورەدەبێت و بە هێزدەبێت کە هیچ شتێک، تەنانەت روناکیش ناتوانێت لێی دەربازبێت. ئەمە لە فەزادا دەبێت بە ”چاڵی رەش”. دوایی، دەرکەوت ئەم چاڵە ( یان هەندێک دەڵێن کون) رەشە لە خاڵێکی بچکۆلەدا خۆ چردەکاتەوە، ئەم خاڵە بە تاکێتی singularity ناسراوە و زەمەن و هەمو هێزەکان دەبن بە یەک. قەبارەی ئەم جۆرە ئەستێرانە، بەر لەوەی بچوک ببنەوە و بگۆڕێن و بچنە دۆخی چاڵی رەشەوە، بە ”نیوە تیرەی شوارتچایەڵد” ناسراون و بۆ ئەستێرەیەک، ئەگەر لە قەبارەی خۆری خۆماندا بێت، تەنها سێ(3) کیلۆمەترە.\nجەین فۆندا ژنە ئەکتەری ناوداری هۆلیود، لە لۆس ئەنجلس، لە ساڵی 2011 دا ماچێکی گەرمی ستیفن هەوکین دەکات. ”لەوەدەچێت هێزی کێشکردن ئەوەندە گەورەبێت، هیچ کەسێک نەتوانێت لێی دەربازببێت، تەنانەت هەوکین خۆشی.’\nهەرچۆنێک بێت، چاڵە رەشەکان، وەک پرسێکی مشتومڕ مایەوە. دوایی، بە پێی ئەوەی پێناسە کرابو، نەبینرا. هەندێک لە زانایانی سۆڤیەتی ئەوسا، دەیانگوت کە بە هیچ جۆرێک ئەمانە بونیان نییە، چونکە بەندن لەسەر هەرەسهێانی ئەستێرە بە شێوەیەکی خۆجێیی کەماڵ perfectly symmetrically ، ئەمەش وەک دەیانگوت، شتی وا ناکرێت ببێت.لە نیوەی دوەمی سەدەی بیستەمدا، زانایان رویانکردە تاووتوێی ماتماتیکییانە بۆ گەڕاندنەوەی زەمەن یان سەعاتی کشان یان گەورەبونی گەردون و بۆیان دەرکەوت کە سەرباری ئەوەی گەردون ئێستا لە قەبارەدا گەورەیە، بەڵام رۆژێک هەبوە کە زۆر زۆر بچکۆلە بوە. تیورییەکە بەمجۆرەیە کە گەردون، بلیۆنەها ساڵ لەمەوبەر، رۆژێک بە شێوەی تەقینەوە لەدایکبوە و دروستبوە، ئنجا بەرەو دەرەوە ئاوساوە. لە رۆژگاری ئەمڕۆدا، ئەم پرۆسەیە بە بیگ بانگ ناسراوە. دوایی، تیوری بیگ بانگ زۆر بە باشی لە ناوەندە زانستی و فیزیکییەکاندا خۆی سەپاند، سەرباری ئەوەی کە تێگەێستن لە پرۆسەکە هێشتا زۆر لەق و ئاڵۆزبو.\nئەوەی مایەی سەرنجە لێرەدا ئەوەیە لە کاتێکدا کە تیوری نسبی ئاینشتاین رۆڵی سەرەکی بینی لە سەرهەڵدانی هەردوک تیوری نوێێ کۆسمۆلۆژی، هەم بیگ بانگ و هەم چاڵە رەشەکان، دەبینین لە لایەکی ترەوە ئایدیا شۆڕشگێڕییەکەی تر، میکانیکی کوانتەم، لای زانایان وەها هاتە بەرچاو کە دورەپەرێزە و پەیوست نییە بە کۆسمۆلۆژیاوە. ئەمەش بە ئاشکرا زیاتر دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی بایەخ دەدات بە ئاستە بچکۆلە و ژێر – ئەتۆمییەکانی فیزیک، نەک بە مەودا و مەغزای گەردون.\nلە راستیدا، لێرەوە بلیمەتی ستیفن هەوکین بەرچاودەکەوێت. دوای وردبونەوە و توێژینەوە نایابەکانی هەوکین، هەردو تیوری بیگ بانگ و چاڵە رەشەکان – فیزیای نسبیەت و کوانتەمی – لە یەک بۆتەدا کۆکردەوە. لەم رێگایەوە، هەوکین وێنەیەکی تیوریی لە ئاسابەدەر نایابی لەمەڕ هێزەکانی گەردونەوە پێشکەشکرد کە چەند جوان کاردەکەن.\nبەر لە هەمو شتێک، وەک خوێنکارێکی زانکۆ، هەوکین بۆی دەرکەوت کە بیگ بانگ لەوانەیە چاڵی رەش بێت، بەڵام بە پێچەوانەوە، واتە لە خاڵی تاکێتیەوە گەورە دەبێت. ئەم ئایدیایەی هەوکین بوە هەوێنی ئامرازێکی ماتماتیکی بە دەست کۆسمۆلۆژیستانەوە بۆ پەرەپێدانی وێنەیەکی گەورەتری بناوانی گەردون.\nپاشان لە ساڵانی 1970 کاندا، هەوکین بۆی دەرکەوت کە لەوانەیە کاریگەری کوانتەم بەسەر ”ئاسۆی روداو” یان قەراغی چاڵی رەشدا واری بکرێت. سەیری بەشی (چاڵی رەش و نایەقینی) بکە. هەروەک گفتوگۆی لەسەر بابەتەکە کرد، هەوکین باوەڕی وابو، خۆ ئەگەر ئەم کاریگەرییانە رۆڵی خۆیان شرۆڤەبکەن، چاڵی رەش وا لێ بکەن بە کزی بگەشێتەوە و لەوانەیە، دوای هەمو شتێک ئەم تیورییە مشتومڕ – ئامێزە بکەنە هەقیقەتێک. ئەم پرۆسەی ”گەشانەوە” یە دوایی ناونرا ”تیشکی هەوکین.” تەنانەت لەوەش گرنگتر، بە خستنەگەڕی فیزیکی کوانتەم بۆ خوێندنی چاڵە رەشەکان، هەوکین توانی کوانتەم کێش بکات بۆ ناو سەرتاپای کایەی کۆسمۆلۆژی و دەروازەیەکی کردەوە بۆ تیورییەکی فیزیکی لەمەڕ گەردون. ئەمەیە کە هەوکین و هاوکارانی لە حاڵی حازردا بە دویدا عەوداڵن و بۆی دەگەڕێن.\nزانایەکی بچکۆلەی زیرەک\nستیفن هەوکین لە رۆژژگاری ئەمڕۆدا تەنها بە تیورییە کۆسمۆلۆژییەکانی بەناوبانگ نییە، بەڵکو نەخۆشییەکی ترسناکیش یەخەی گرتوە و بە تەواوی دوچاری ئیفلیجی کردوە و تەنها بە هۆی ئامێری تایبەتەوە دەتوانێت گفتوگۆبکات و ئاڵوگۆڕی زانیاری بکات. ئەم نەخۆشییە، کە بە ئەی ئێڵ ئێس ALS ناودەبرێت، هێدی هێدی خانەکانی دەماری بڕبڕەی پشتی لەناودەبات، ئەم خانانە کۆنترۆڵی جوڵە ماسولکەییەکانی بەدەن دەکەن. کاتێک لە ساڵی 1960 دا، ئەم نەخۆشییە لە هەوکیندا دەرکەوت، تەمەنی 22 ساڵ بو، دکتۆرەکان گوتیان تەنها چەند ساڵێکی کەمی لە ژیاندا ماوە. سەرباری ئەوەی نەخۆشییەکە گەشەی کردوە، بەڵام هەوکین، وەک خۆی دەڵێت شوکرە و هەتا ئێستاش بە باشی لە تەمەنی هەفتا و چوار ساڵیدایە.\nستیفن هەوکین، لە 8 کانونی دوەمی 1942 دا، لە ئۆکسفۆرد لەدایکبوە. 1942 ئەو ساڵە بو کە خێزانەکەیان، لە ترسی بۆمباباران هەڵاتن و رویانکردە لەندەن. بەرواری لەدایکبونەکەی رێکەوتە لەگەڵ مردنی گالیلۆ، کە سێ سەد ساڵ لەوەبەر بو، جگە لەوەی نزیک بو لە مێژوی سێ سەد ساڵەی لەدایکبونی نیوتن. لە تەمەنی هەشت ساڵیدا بو کە بە خاو و خێزانەوە گواستیانەوە بۆ ناوچەی سەینت ئەلبان، کە دەکەوێتە باکۆری شاری لەندەن. هەوکین، منداڵێکی گۆشەگیربو، هەرچەندە بلیمەتی لە سەرەەتادا تێدا دەرنەکەوت، بەڵام هاوڕێیەکی باسی دەکات و دەڵێت کە لە زانایەکی بچکۆلەی زیرەکەوە گۆڕا بۆ کەسێکی لەخۆبایی.\nکاتێک تەمەنی بو بە هەڤدە ساڵ، داخڵی تاقیکردنەوەکانی زانکۆی ئۆکسفۆرد بو بەو مەبەستەی لە زانکۆی ئۆکسفۆرد وەربگیرێت. هەر ئەو ساڵە سەرکەوتنی بەدەستهێنا و چوە زانکۆ و مەنحەشی وەرگرت کە لە زانسیە سروشتییەکاندا بخوێنێت. دوای ئەوەی لە بەکالۆریۆسدا پلەی یەکەمی بەدەستهێنا، ئنجا چوە زانکۆی کامبریچ بۆ خوێندنی کۆسمۆلۆژیا و بوە قوتابی فەلەکناسی گەورەی ئەو سەردەمە فرێد هۆیڵ. بە داخەوە هۆیڵ ئەوەندە کابرایەکی سەرقاڵ و مەشغوڵ بو کە نەیتوانی کەمێک لە کاتی خۆی بۆ هەوکین تەرخان بکات. دوای چەند مانگێک لە زانکۆ، دەرکەوت کە نەخۆشە و وەزعی باش نییە و دوچاری نەخۆشی ئەی ئێل ئێس بوە.\nپێکهێنانی خێزان و پێشکەوتن\nهەر لەم دەورانەدا بو کە هەوکین کچێکی جوانی تەمەن هەژدە ساڵانی ناسی کە ناوی جەین وایڵد بو. دور نییە ئەم کیژە کاریگەری لەسەر هەوکین دروستکردبێت کە ژیان بە هیواوە ببینێت و مەبەستێکی جوانی تێدا بەدی کردبێت. هەوکین، سەرباری نەخۆشییەکەی، سوربو لەسەر ئەوەی ئامانجەکانی بهێنێتەدی. هەروەک خۆی دەڵێت، ”خەونم دەبینی و لە خەومدا لە سیدارە دەدرام، بەڵام لە پڕ بۆم دەرکەوت ئەگەر ئنسان نەمرێت، زۆر شت هەیە شایانی ئەوەیە ئەنجامی بدات.” دوای دو ساڵ، هەوکین و جەین هاوسەرگیرییان کرد، جەین بیست و پێنچ ساڵ هاوکاری هەوکین بو. بون بە خاوەن سێ منداڵ.\nجەین وایڵد: کاریگەری خۆشەویستی جەین بە تەواوی ژیانی هەوکینی گۆڕی.\nلێرەوە هەوکین ناوی بڵاوبوەوە. سەرەتا، کاتێک فرێد هۆیڵ لە کۆمەڵەی شاهانە موحازەرەیەکی لەمەڕ تیوری حاڵەتی رێک (نەگۆڕ) پێشکەشکرد ، هۆیڵ سوربو لەسەر ئەوەی کە گەردون بۆ هەتا هەتایی ناچێتە پرۆسەی کشانەوە، بەڵکو بە شێوەیەکی رێک یان نەگۆڕ لە نێوان کشان و چونەیەکدا دەوەستێت. لە کۆتایی موحازەرەکەدا، کاتێک هەمو شت ئارام بوەوە، هەوکین، کە تازە لە زانکۆ دەرچوبو، هەستایە سەرپێ و گوتی، ”ئەو بڕەی تۆ باسی دەکەیت هەر دەڕوات.” بە قسەکەی هەوکین بێت، مشتومڕەکەی هۆیڵ هیچ نییە و بایەخیشی نییە، هۆیڵ، لە وەڵامدا گوتی،” بێگومانم کە بەردەوام نابێت و لە شوێنێکدا دەوەستێت.” هەوکین سوربو لەسەر قسەکەی خۆی، دیسانەوە وەڵامی دایەوە و گوتی،” هەر دەڕوات.” هۆیڵ پرسی،” چۆن دەزانیت؟” هەوکین لە وەلامدا گوتی،” چونکە ئەو پرسەم حلکردوە.” لە راستیدا هەوکین پرسەکەی حلکردبو.\nچاڵی رەش و نایەقینی\nچاڵە رەشێک وزە پەخشدەکات. ئەو وزەیەی دەوری ئەم چاڵە رەشەی داوە لە لایەن فەلەکناسانەوە پێوانەکراوە و دەرکەوتوە کە گەورەترە لەوەی چاوەڕواندەکرا. ئەو وزە زیادەیەی بەدی دەکرێت، پێدەچێت، وزەی سوڕاوە بێت و کاتێک دێتەدەر کە خولانەوەی چاڵە رەشەکە بە هۆی هێڵەکانی کایەی موگناتیسییەوە خاودەبێتەوە کە نزیکە لە کەنارەکانیەوە واتە ئاسۆی روداوەکە.\nبۆ تێگەیشتن کە بۆچی ئەمە لەوانەیە روبدات، هەوکین هات و سەیری پرینسیپی نایەقینی هەیزنبێرگی کرد، ئەو تیورییەی لە ساڵی 1927 دا فۆرمولەکرابو. هەیزنبێرگ ئەوەی پیشاندا کە مومکین نییە ئنسان بتوانێت لە هەمان ساتەوەختدا لە تەوژم و مەوقیعی بابەتێک دڵنیابێت. ئەمەش چونکە رێگەی دیاریکردنی پرسیارەکە یان یەکیکیان بە تەنها یان هەردوکیان پێکەوە دەشێوێنێت. ئەگەر رۆژانە حساب بۆ ئەم شێواندنە بکەین، ئەوا بچکۆلەیە و گرنگ نییە. بەڵام کاتێک دەچێتە مەودا یان ئاستی تەنۆلکە ژێر ئەتۆمییەکانەوە، ئەوا دەبێتە شتێکی بنەڕەتی و دەبێت بە هۆی سەرهەڵدانی جۆرەها شتی غەریبی ‘کاریگەری کوانتەمی’، کە وەک ئەنجامێک تەنۆلکەکان بە ئاشکرا رێساکانی فیزیکی کلاسیکی فەرامۆش دەکەن و بە هەمو شوێنێکدا هەڵبەز و دابەز دەکەن، هەر بە راستی وەک ئەو کەروێشکانەیان لێ دێت کە لە کڵاوی کابرای سیحربازەوە لە هەمو شوێنێکەوە بازدەدەن. بەس چۆن چۆنی ئەمە رودەدات؟ ئەوە شتێکی زەحمەتە ئنسان بتوانێت تەفسیری بکات، بەڵام کاریگەرییەکانی کوانتەم ئەوەیان سەلماندوە کە راستن و بناخەی تەکنەلۆژی وەک لەیزەرن.\nگومانی تێدا نییە کە هەوکین لە هەمو کەس زیاتر ماتماتیکی خستەگەڕ بۆ کارکردنی گەردون و لە هەمو کەسیش زیاتر قودرەتی ماتماتیکی بەکارهێنا بۆ تێگەیشتن لە گەردون و حلکردنی لوغزەکانی. کاتێک لە سەرەتای هەفتاکانی سەدەی بیستەمدا بو، کە سەرقاڵی توێژینەوە بو لە چاڵە ڕەشەکان، هەوکین تێبینیکرد کە لێکچونێکی غەریب لە نێوان روداوی ئاسۆی چاڵی رەش و یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیکدا هەیە. یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیک، ئەو یاسا بەناوبانگەیە کە دەڵێت، سیستەمێکی دورەپەرێز یان جیاکراوە، هەمیشە مەیلی بەدەستهێنانی ئنترۆپی( بەرەو پشێوی زیاتر دەچێت) هەیە، خۆ ئەگەر فەرامۆشی بکەیت، ئەوا هەرگیز ناچێتە دۆخێکی نیزامییەوە. هەوکین گوتی ئەمە وەک خانویەک وایە، ئەگەر چیتر چاکی نەکەینەوە و فەرامۆشی بکەین، ئەوا وردە وردە زیاتر دەڕمێت و هەرەس دەهێنێت. بە هەمان شێوە، هەوکین دەرکی بەوە کرد کە روی چاڵە رەشێک دەتوانێت تەنها بە هەمان قەبارە بمێنێتەوە یان بئاوسێت – هەرگیز ناچێتەوە یەک یان بچوک نابێتەوە یان لەوە نیزامیتر نابێت.\nیەکێک لە لایەنە سەمەرەکانی پرینسیپی نایەقینی هەیزنبێرگ بریتییە لەوەی کە لەمەڕ فەزای بەتاڵ چی دەڵێت. لە راستیدا، دەڵێت کە شتێکی وەکو فەزای بەتاڵ بونی نییە، چونکە فەزای بەتاڵ دەبێتە حاڵەتی ورد، شتێکیش کە حاڵەتی ورد بێت بونی نییە. خوڵقاندنی ئەوەی کە ئیحتیماڵە فەزای بەتاڵ بێت، پێویستە چەند جوتێک تەنۆلکەی خەیاڵی لە هەردوک لای سفر جۆلانە بکەن کە فەزای بەتاڵە. ئەم جوتە تەنۆلکانە، تەنۆلکەی پۆزەتیڤی و دژە تەنۆلکەی نێگەتیڤین. کاتێک ڕوبەروی یەکتردەبنەوە، لەگەڵ یەکتردا دەجەنگن، بەڵام بە بەردەوامی دێنە دەرەوەی فەزا و دەچنەوە ناو فەزا.\nهەوکین بۆی دەرکەوت کە ئەم هەڵبەز و دابەزینەی تەنۆلکە خەیاڵییەکان شانبەشانی ئاسۆی روداوی چاڵە رەشەکان دەڕۆن، ئەم ئاسۆی روداوانە کەناری فەزا پێکدەهێنن. تەنۆلکە نێگەتیڤەکان بەرەو چاڵی رەش راپێچ دەبن، هەرچی تەنۆلکەی پۆزەتیڤەکانە بە ئاراستەی دەرەوە فرێدەدرێن. تەنۆلکە نێگەتیڤەکان ناهێڵێن قەبارەی چاڵە رەشەکان بچوک ببنەوە. تەنۆلکە پۆزەتیڤە فڕێدراوەکان وەک گەرما پەخش دەبن. بەمجۆرە، چاڵە ڕەشەکان، ڕەش نین، بەڵام تیشکی گەرمی دەدەنەوە، ئەو تیشکەی بە تیشکی هەوکین ناسراوە.\nهەوکین هەنگاوی لەوە زیاتری هەڵگرت و گوتی هەر وەک چۆن ئەستێرەیەک تیشکەکەی لەدەستدەدات و هێدی هێدی بچوک دەبێتەوە و ئاوادەبێت، ئاواش چاڵی رەش سەرەنجام دەبێت بە تیشکی پوخت – بە واتایەکی تر دەتەقێتەوە. ئایدیاکانی هەوکین، وەک پەیپەرێک بە ناوی ”تەقینەوەی چاڵە رەشەکان؟”، لە گۆڤاری ”نەیچەر” دا بڵاوبونەوە، ئەم پەیپەرەی هەوکین لە لایەن کۆسمۆلۆژیستانەوە، لە رۆژگاری ئەمڕۆدا وەک یەکێک لە کلاسیکەکانی کۆسمۆلۆژی ئیشارەی پێدەدرێت و بایەخی خۆی هەیە.\nقوڵبونەوە لە چاڵە رەشەکاندا\nهەوکین دەستیکرد بە خوێندنی کارەکانی ماتماکیناسی لاو لە زانکۆی ئۆکسفۆرد رۆجەر پێنرۆز لەمەڕ چاڵە رەشەکان. پێنرۆز لەوەبەر ئەوەی پیشاندا کە رێک لە ناوەراستی چاڵی رەشدا، لە نێو ئاسۆی روداودا، پێویستە نوقتەیەک بونی هەبێت کە سەرتاپای هەمو بارستایییەکە دەبێت بە هیچ – واتە خاڵێک کە بە تاکێتی ناودەبرێت. هەوکین ئەم ئایدیایەی ئاوەژوکردەوە بۆ ئەوەی بۆ بناوانی گەردون بگەڕێت، ئنجا پێشنیازی ئەوەی کرد کە بیگ بانگ لە ئەسڵدا چاڵی رەشە و بە ئاڕاستەی پێچەوانەوەوە (بە عەکسەوە)، لە بنەڕەتدا پێویست بوە بە تاکێتی دەستی پێ بکات، خاڵێکی بچکۆلەی بچکۆلە – ناکۆتا کە سەرتاپای پێکهاتەی گەردونی لەخۆگرتبێت.\nگرنگی و نایابی ئایدیاکانی هەوکین لەوەدا بو کە زۆر زو لە لایەن کۆمەڵگە و ناوەندەکانی کۆسمۆلۆژییەوە ڕەچاوکرا و بە چاوی بایەخ و رێزەوە تەماشاکرا، بەمجۆرە شۆرەتی هەوکین لە کاتێکدا بڵاوبوەوە کە جەستەی رۆژ لە دوی رۆژ زیاتر بەرەو کەنەفتی دەچو. زمانی تەتەڵەی دەکرد و وشەکانی بەسەر یەکدا دەخلیسکان، هێدی هێدی توانای نوسینی نەما. ئارامی لەبەر هەڵگیرا، تەنها کەس کە حەوسەڵەی ئەم هەمو ئازار و ئەشکەنجەیەی هەبو، ژنەکەی، جەین، بو. جەین کەوتە چاپکردنی دەستوخەتە تێکەڵ و پێکەڵەکەی. لە ساڵی 1974 دا، ئەو ساڵەی وەک گەنجترین هاوڕێ بۆ کۆمەڵەی شاهانە هەڵبژێردرا، تەنها لە ئەرەبانەی کەمئەندامیدا توانستی جوڵەی هەبو، ئەمە جگە لەوەی دەنگیشی تەنها ورتە ورت و گوزارشتێک بو کە تەنها ئەندامادانی خێزانەکەی، هاوڕی نزیکەکانی و هاوکارانی لێی حاڵی دەبون.\nلەگەڵ ئەوەشدا کە جەستەی بچکۆلە دەبوەوە و بەدەنی لاواز دەبو، کەچی ئەقڵی بەوجۆرە نەبو. لە ساڵی 1970 دا، گەورەترین و بەناوبانگترین ئکتشافی لە ژیانیدا ئەنجامدا، ئەوەی خستەڕو کە چاڵە رەشەکان نەک هەر دەکرێت کەشف بکرێن، بەڵکو لە سەرەنجامدا دەتەقنەوە. ئەمەی هەوکین گوتی ئەمەندە ئایدیایەکی رادیکاڵ بو کە سەرەتا، نەک هەمو کەس بۆی ئەزم نەدەکرا و قایل نەبو، بەڵکو هەندێک لە هاوڕێیانی کۆسمۆلۆژیشی تەحەدایان دەکرد.\nکورتە مێژویەکی زەمەن\nلە سەرەتای 1980 کاندا، هەوکین دەستیکرد بە خۆئامادەکردن بۆ نوسینی کتێبێک لەمەڕ زانستی میللی سەبارە بە کۆسمۆلۆژی، ئەمەش زیاتر بۆ ئەوەی سەرچاوەیەکی دارایی پەیدابکات بۆ مەسرەفی خوێندنی منداڵەکانی. لە ساڵی 1985 دا، پەڕتوکەکەی تەواوکرد، ئنجا چو بۆ جەنەڤا (سویسرا) بۆ ئەوەی سەردانی ناوەندی گەورەی (سێرن) بکات، ژنەکەی لەم کاتەدا چوبو بۆ پشویەکی زۆر گرنگ، چاودێرەکەی هەوکین و توێژەرێکی یاریدەدەری بەجێهێشت کە ئاگایان لە هەوکین بێت. دوای چەند رۆژێک هەوکین زۆر بە هیلاک چوبو، هەناسەی بە زەحمەت بۆ دەدرا، بە پەلە گەیاندیانە خەستەخانە. دەرکەوت کە خوێنی سییەکانی چوەتە بۆری هەناسەیەوە و توانای هەناسەدانی بە باشی نەبو، تەنها رێگا بۆ رزگارکردنی بریتی بو لەوەی کە تراچیۆتۆمی بدرێتێ، کە ئەمەش بواری هەناسەدانی بۆ ئاسان دەکات، بەڵام جارێکی تر بە هیچ جۆرێک ناتوانێت قسەبکات. جەین بە پەلە گەڕایەوە بۆ ئەوەی ئاگاداری بێت.\nکورتە مێژویەکی زەمەن 1987: ئەو کتێبەی هەوکینی گەیاندە هەور و کردی بە مەخلوقێکی ئیلاهی زانستی سەردەمەکە.\nدوایی بە خێزانەوە گەڕانەوە بۆ کامبریچ، هەوکین تەنها بە تروکاندنی چاوانی توانای ئاخاوتنی هەبو. کە هەواڵی وەزعی خراپی بڵاوبوەوە، پسپۆرێ کۆمپیوتەر، وال وۆڵتۆسز، لە کالیفۆرنیا، بریاریدا یارمەتی هەوکین بدات. کۆمپیوتەرێکی دروستکرد کە تەنها بە هۆی جوڵەی یەک پەنجەیەوە توانای تەرجەمەکردنی دەنگی هەوکینی هەبو. ئەم پرۆسەیە پێویستی بە پرۆڤە و راهێنانێکی زۆر درێژ هەبو، سەرەنجام هەوکین لەگەڵ ئەم ماشێنە زیرەکەدا بوە هاوڕێ و لە ئاخاتندا لەگەڵ دونیای دەوروبەر بوە پسپۆر، هەرچەندە هێچ شتێک جێگەی ئەندامەکانی جەستەی خۆت ناگرێتەوە، بەڵام پێویستە ئەوە بڵێین کە هەوکین لە رۆژگارێکدا لەدایکبو کە پێشکەوتنی تەکنەلۆژی لە سیحر نزیک بوەتەوە. ئەمڕۆ هەوکین دەنگێکی هەیە کە زۆربەی ئاشنایەتییان لەگەڵدا هەیە حاڵی دەبن.\nکتێبەکەی هەوکین، کورتە مێژویەکی زەمەن، لە رۆژی درۆی نیسانی 1987 دا، بڵاوبوەوە. هەتا بڵێی سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستهێنا، بو بە پڕ فرۆشترین کتێبی زانستی لە مێژودا، سەباری ئەوەی بابەتێکی زۆر ئاڵۆزیش تاووتوێ دەکات. کەس نازانێت بۆچی ئەو سەرکەوتنە گەورەیەی مسۆگەرکرد، دور نییە خەڵکانێک تەسەورییان کردبێت و هەستیان بەوە کردبێت کە ئەم کابرا غەریب و بلیمەتە لەوانەیە هەندێک لە دوا پەنهانییەکان و هەقیقەتەکانی گەردون واڵابکات. لە دوا بەشی کتێبەکەدا، هەوکین باس لە سروشتی خودا دەکات.\nهەوکین بو بە ئەستێرەکی گەورە و ناسراوی دونیا. بەردەوامبو لە بیرکردنەوە لەمەڕ تیورییەکانی خۆی کە دەڵێت سەرتاپای یاساکانی فیزیک پێکەوە لە تەنها یەک هاوکێشەی سادەدا گەڵاڵە دەکات. جگە لەمانە لەگەڵ چاودێرەکەیدا، ئیلەین، کەوتە سەفەرکردن بە دونیادا و چاوپێکەوتنی بێشوماری رادیویی و تەلەفزیونی بە جۆرێک ئەنجامدەدا کە بو بە مەخلوقێکی ئیلاهی زانستی ئەم سەردەمە. فلیمێکیان لەسەر دەکرد بە ناوی ماستەری گەردون. هێدی هێدی داستان دروسبو کە چیتر لەگەڵ جەین یەکتریان خۆش ناوێت، خەبەر بە جۆرێک بو وەک دەڵێن، هەوکین دڵی بۆ چاودێرەکەی لێدەدات و گیرۆدەی ئەوینی ئەو بوە، هەتا لە ساڵی 1990 دا، دەروازی خۆشەویستیە نهێنییەکان شکان و کۆنەکان بە ئارامی کڵۆمکران، هەوکین و جەین جیابونەوە و هەوکین بە یەکجاری چو لەگەڵ ئیلەین، چاودێرەکەیدا بژی.\nبە درێژایی ساڵانی 1990کان، هەوکین لە کارکردن لەسەر ”تیوری هەمو شتێک” بەردەوامبو، هەندێک وەها بیریان دەکردەوە کە گەورەترین داهێنانی ئەم پیاوە لە رابردودا ئەنجامدراوە. بەڵام وەک بلیمەتێکی کتوپڕ، لە تەموزی 2004 دا، لە کۆنفراسێکدا سەرسوڕهێنترین شتی راگەیاند.\nهەوکین، دەیان ساڵ بو، لەگەڵ زانایانی تر مشتومڕی ئەوەی بو کە ”پارادۆکسی زانیاری”، کە زادەی بیرکردنەوە و دیدی کوانتەمی خۆی بو لە بەرانبەر چاڵە رەشەکان، ئەمەش بۆ خۆی پرسێک بو کە دەڵێت ئایا دەکرێت داتا لە چاڵە رەشەکانەوە ساخ بکرێتەوە یان نەء. هەوکین، باوەڕی وابو کە ئەمە مەحاڵە و خۆشی گرەوی لەگەڵ کیپ سۆرپ، کە لە زانکۆی کالتێک بو، کردبو کە لای وی بەڵی داتا ساخ دەکرێتەوە.\nلە راستیدا، ئەو خەڵکەی لەم کۆنفرانسەدا بون تێکڕا حەپەسان کاتێک هەوکین گوتی ئەم پرسەی حلکردوە و شتەکەی یەکلایی کردوەتەوە – گرەوەکەشی دۆڕاندوە.\nپێدەچێت بەرز و نزمی کوانتەم، هەروەک تیشکی هەوکینەکەی خۆی، بهێڵێت کە داتا بۆ دەرەوە دزەبکات. بە واتایەکی تر، دەتوانین ئەوە کەشف بکەین کە چی لە ناوەوەی چاڵی رەشدا دەگوزەرێت.\nFarndon, John. The Great Scientists: From Euclid to Stephen Hawking. Arcturus Publishing. Kindle Edition (2005).\n کارل شوارتزچایەڵد (1873 – 1916) : فیزیکناسی ئەڵمانی، بەوە ناسراوە کە یەکەم کەس بو لە ساڵی 1915 دا، واتە هەر هەمان ساڵ کە ئاینشتاین نسبیەتی گشتی بڵاوکردەوە، هاوکێشە گشتییەکانی تاووتوێکرد و باشترین حلی بۆ هاوکێشەکانی کایەی هێزی کێشکردن دۆزییەوە. بە گەڵیک چەمکی نوێ بەناوبانگە، وەکو پۆوتانی شوارتزچایڵد، نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد.\nحلەکەی شوارتزچایەڵد زۆر سەرنجڕاکێشە، باس لە نیوەتیرەیەک دەکات، کە ئێستا بە نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد ناسراوە. نیوەتیرەکە پەیوەستە بە بارستایی ئەستێرەوە، ئەگەر بارستایی ئەستێرەیەک ئەوەندە بچوک بێتەوە یان بچێتەوەیەک هەتا دەگاتە ئەو نیوەتیرەیەی بە نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد ناسراوە، ئەوا هیچ هێزێک، یان فشارێک ناتوانێت ئەم ئەستێرەیە بوەستێنێت لە بەردەوامبون بەرەو هەرەسهێنان و گۆڕان بۆ تاکێتی کێشکردن یان چاڵە رەش. بەمجۆرە کاتێک نیوەتیرەی ئەستێرەکە یان تەنەکە کەمتر بو لە نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد، ئەوا هیچ شتێک، تەنانەت فۆتۆنەکانی روناکیش ناتوانن لێی قوتاربن و حەتمەن لە لایەن چەقی تەنەکەوە قوتدەدرێن . وەک دەرەنجامێک، کاتێک چڕی بارستایی ئەم چەقی تەنە گەورەتر دەبێت لە حەدێک، ئەوا دەگاتە پلەی هەرەسهێنانی کێشکردن و ئەمەش بە چاڵە رەشی شوارزچایەڵد ناسراوە. هەتا ناوەڕاستی سەدەی بیستەم ئەم دیاردەیە شتێک نەبو کەس باوەڕی پێ بێت و کەسیش قەناعەتی پێ نەبو، تەنانەت شوارتزچایەڵد خۆشی باوەری بە واقیعی فیزیکی چاڵە ڕەش نەبو، وای دەزانی کە حلە تیورییەکەی لە فیزیکییەوە شتێکی هیچە و هیچ مانایەکیش نابەخشێت.\n ئاسۆی روداو: لە تیوری نسبیدا، ئاسۆی روداو بریتییە لەو کەنارانەی لە فەزا – زەمەندا، کە لەودیوەوە چیتر روداوەکان کارناکەنە سەر چاودێری دەرەکی. بە زمانی سادە، بریتییە لە ”خاڵی نەگەڕانەوە”، واتە ئەو خاڵەی کە تێیدا هێزی کێشکردن بە جۆرێک گەورە دەبێت کە هیچ شتێک، تەنانەت روناکیش، چیتر ناتوانێت دەربازبێت و بۆی دەربچێت. ئاسۆی روداو، بە شێوەیەکی گشتی و بە زۆری لەگەڵ چاڵە رەشدا بەکاردهێنرێت. ئەو روناکییەی لە ناوەوەی ئاسۆی روداودا پەخشدەبێت هەرگیز ناگاتە چاودێری دەرەکی. بە هەمان شێوە، هەر تەنێک لای چاودێرەوە بێت و لە ئاسۆکە نزیک ببێتەوە، لە دیدی چاودێرەکەوە وەها دێتە بەرچاو کە خاودەبێتەوە و هەرگیز بە لای ئاسۆکەدا گوزەرناکات. لەگەڵ رەوتی زەمەندا سیماکەی زیاتر و زیاتر لادانی سوری redshifted تێدا بەدەردەکەوێت. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە درێژی شەپۆلەکانی درێژدەبێت، واتە لە چاودێرەکە دوردەکەوێتەوە.\n فرێد هۆیڵ (1915 – 2001) لە دەورانی جەنگی یەکەمی جیهانیدا و لە وڵاتی ئنگلتەرە لەدایکبوە. هەرچەندە زۆر خۆی لە مەکتەب و خوێندن دەدزییەوە، لەگەڵ مامۆستاکاندا دەنگە دەنگی زۆر دەکرد و ئیمانی بە پەروەردەی تەقلیدی نەبو، بەڵام دەرەوەی قوتابخانە خولیای خۆ رۆشنبیرکردنی هەبو، بە بەردەوامی دەگەڕا لە دوی سەرچآوەی خوێندنی ئەسترۆنۆمی و کیمیا.\nدوای ئەوەی چەندین چار چوە تاقیکردنەوەوە بۆ ئەوەی مەنحە دەستەبەربکات، هەمو جارێک فەشەلی هێناوە. بەڵام دواجار بەخت یاری بو، لە ساڵی 1933 دا چوە زانکۆی کامبریچ بۆ خوێندنی زانست. هەمیشە لە ماتماتیکدا لاواز بو، بەڵام چونکە سوربوە لەسەر فێربونی و گرنگی ماتماتیکی زانیوە، توانیویەتی خەلاتی باشترین دە قوتابی لە ماتماتیکی تەتبیقیدا بەدەست بهێنێت.\nکاتێک جەنگی دوەمی جیهانی هەڵگیرسا رەتیکردەوە بچێتە بواری توێژینەوەی چەکدارییەوە. بەلام دوایی دەستیکرد بە کارکردن لەسەر رادار، لێرە دو هاوڕێی فەلەکناسی ناسی، کە بریتی بون لە هەر یەک لە هێرمان بۆندی و تۆماس گۆڵد. ئەم سێ زانا گەورەیە پێکەوە تیورییەکی یان بڵێین مۆدڵێکی نوێیان لە دژی تیوری تازە لەدایکبوی کشانی گەردون گەڵاڵە کرد. رابەری یەکەمی ئەم مۆدڵە هۆیڵ خۆی بو، هۆیڵ بە جۆرێک دژایەتی مۆدڵی کشانی گەردونی کرد کە لە گفتوگۆیەکی رادیۆیی لەگەڵ بی.بی.سی دا، بە گاڵتەجاڕییەکەوە گوتی،” ئەم ئایدیای بیگ بانگە لای من شتێکی قایلکەر نییە، تەنانەت توێژینەوەی فراوانیش ئەوە دەردەخات کە ئەمە گرفتی جدی هەیە.” ئیتر وشەی بیگ بانگ بوە ناوێکی ستاندارد بۆ تیوری بیگ بانگ.\nهۆیڵ لە هەمبەر ئەم تیورییەدا مۆدڵەکەی خۆی و هەردو هاوڕێکەی خستە ناوەندەکانەوە بە ناوی مۆدڵی ”حاڵەتی نەگۆڕی گەردون”. کە لای ئەوان راستە گالاکسییەکان لە یەکتر دوردەکەونەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا گالاکسی تر و ئەستێرەی تر هەمیشە لە پرۆسەی لەدایکبوندایە، بۆیە گەردون سەقامگیرە و لە حاڵەتی نەگۆڕدایە و هەتا ئەبەدییەتیش بە جۆرە دەمێنێتەوە.\nTags: ئاسۆی ڕووداوبنەمای نادڵنیاییپرینسیپی نادڵنناییپرینسیپی نایەقینیچاڵی رەش و نایەقینیژیاننامەی ستیفن هەوکینژیانی ستیفن هۆوکینگژیانی هۆوکینگستیفن هاوکینگستیفن هەوکینستیفن هۆوکینگکورتە مێژویەکی زەمەنکورتیلەیەک لە مێژووی کاتکونە ڕەشکانهەوکینهۆوکینگیاسای دوەمی سێرمۆداینەمیک\nby فیزیک بۆ کورد · Published 04/07/2017 · Last modified 03/03/2018\nNext story ماکس پلانک ( 1858 – 1947)\nPrevious story ئوریکا: هاواری ئەرکەمیدس\nشیتی تاقیگەی میکانیک و سیفەتی مادەکان


◄ ئەنجام: Found 10, page 1 of 1 Items per page: 🗐 1 🗐 5 🗐 10 🗐 25 🗐 50 🗐 100\n📝 ئیتلاعات سوپای پاسداران ڕێگری لە ئازاد بونی سامان نەسیم دەکات بەلگەنامە\n📅 دەمێ تومارکرنێ Apr 30 2018 12:06PM\nKMMK: سامان نەسیم بەندکراوی سیاسی کورد کە لە 27ی پ [ زێدە... 👁] ✖ ✖ 0 1 ✔ 99% ✍ م.ب. 30-4-2018 12:06:01\n📼 پڕۆسەی موشەکبارانی قەڵای دێموکرات لە کۆیە کە راگەیاندنی سوپای پاسداران بڵاویکردەوە ڤیدیۆ\n📅 دەمێ تومارکرنێ Sep 9 2018 10:54PM\n👁 ئەڤ بابەتە 3,427 جار هاتیە دیتن\n08-09-2018 [ زێدە... 👁] ✖ ✖ 📼 0 0 ✔ 80% ✍ هـ.ب. 9-9-2018 22:54:58\n📝 حدکا: لە کرماشان شەڕ لەنێوان حدکا و سوپای پاسداران روویدا بەلگەنامە\n📅 دەمێ تومارکرنێ Oct 12 2018 10:00PM\n👁 ئەڤ بابەتە 1,112 جار هاتیە دیتن\nرێکەوتی 20ی رەزبەری 1397ی هەتاوی کاتژمێر 8:00ی سەر [ زێدە... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 95% ✍ هـ.ب. 12-10-2018 22:00:11\n☂ سوپای پاسداران پارت و رێکخراو\n📅 دەمێ تومارکرنێ Jan 26 2011 9:12PM\n👁 ئەڤ بابەتە 6,535 جار هاتیە دیتن\n... [ زێدە... 👁] ✖ ✖ 0 0 ✔ 60% ✍ هـ.ب. 26-1-2011 21:12:10\n🌳 سوپای پاسداران ژینگەی چیای شاهۆ لەناو دەبات Environment of Kurdistan\n📅 دەمێ تومارکرنێ Oct 12 2018 9:47AM\n👁 ئەڤ بابەتە 1,339 جار هاتیە دیتن\nسوپای پاسداران نزیکەی 10ساڵە بە ئۆپەراسیۆنە جیاجیا [ زێدە... 👁] ✖ ✖ 2 0 ✔ 99% ✍ هـ.ب. 12-10-2018 9:47:50\n📝 سوپای پاسداران هێرشە تێروریستەکەی بۆ بنکە و بارەگاکانی حیزبی دیموکراتی کوردستان لە ناو خاکی هەرێمی کوردستانی گرتە ئەستۆ بەلگەنامە\n📅 دەمێ تومارکرنێ Sep 23 2018 7:52PM\n👁 ئەڤ بابەتە 1,440 جار هاتیە دیتن\nلە ڕاگەیەندراوی سوپای پاسدارانی ئێران کە ڕۆژی یەکش [ زێدە... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 95% ✍ م.ب. 23-9-2018 19:52:49\n📝 سوپای پاسداران وردەکاریی هێرشەکەی کۆیە بڵاودەکاتەوە بەلگەنامە\n📅 دەمێ تومارکرنێ Sep 9 2018 12:18PM\n👁 ئەڤ بابەتە 1,587 جار هاتیە دیتن\nدەقی راگەیێندراوەکەی سوپای پاسداران لەدوای کردەوە [ زێدە... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 91% ✍ هـ.ب. 9-9-2018 12:18:10\n📖 شەڕ لە نێوان سوپای پاسداران و حزبی دیموکراتدا ڕوویدا کورتەباس\n📅 دەمێ تومارکرنێ Jun 30 2019 10:31PM\n👁 ئەڤ بابەتە 585 جار هاتیە دیتن\nلە پیرانشاری ڕۆژهەڵاتی کوردستان سوپای پاسداران و ح [ زێدە... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 93% ✍ ج.ع.ئـ. 30-6-2019 22:31:43\n📷 هاوکاری هێزی پێشمەرگە بۆ سوپای پاسداران 1984 وێنە و پێناس\n📅 دەمێ تومارکرنێ Jan 20 2020 11:31PM\n👁 ئەڤ بابەتە 503 جار هاتیە دیتن\nپەڕینەوەی سوپای پاسداران و هێنانیان بۆ ناو خاکی با [ زێدە... 👁] ✖ ✖ 3 0 ✔ 99% ✍ ج.ع.ئـ. 20-1-2020 23:31:35\n📝 کوشتنی دوو شارومەندانی کورد لە لایەن سوپای پاسداران بەلگەنامە\n📅 دەمێ تومارکرنێ Apr 30 2018 12:12PM\n👁 ئەڤ بابەتە 2,682 جار هاتیە دیتن\nبەردەوامی کوشتنی شارومەندانی کورد لە لایەن سوپای پ [ زێدە... 👁] ✖ ✖ ✖ 1 1 ✔ 99% ✍ م.ب. 30-4-2018 12:12:25


سعودیە الحدیدەی یەمەنی تۆپ باران كرد\nسعودیە الحدیدەی یەمەنی تۆپ باران كرد\nبه رواری داگرتن : 2018-09-14 14:26\nسەنعا - هێزی هاوپەیمانەكان كە سعودیە سەرپەرشتی دەكات هێرشیان كردە سەر شاری الحدیدەی یەمەن لە ژێر دەسهەڵاتی حوسیەكانە.\nلە ئەنجامی هێرشی سعودیەو هاوپەیمانەكانی بۆ سەر الحدیدەی وڵاتی یەمەن ڕوبەڕو بونەوەش دروست بو. سەبارەت بەڕوداوەكە ئەمریكا پشتگیری خۆی بۆ سعودیە دوپات كردەوە.\nمیكە پۆمپەۆ، وەزیری دەروەی ئەمریكا باسی لەوەكرد سعودیەو میرنشینی وڵاتانی عەربەی هەوڵ دەدەن زیاتر زیان بە یەمەن نەگەینن. لە بەردەوامی ڕاگەیەندراوەكەی وەزیری دەرەوەی ئەمریكا هاتوە، باسی لەوە كردوە ئەمریكا لە هاوپەیمانەتی بەردەوام پشتگیری لە سعودیە دەكات.\nئەوە ٣ ساڵە شەڕو ناكۆكی و هێرش كردنە سەر یەمەن لەلایەن هاوپەیمانەكان بە سەر پەرشتی سعودیە لە وڵاتی یەمەن بەردەوامی هەیە. لەو ٣ ساڵە زیاتر لە ١٠ هەزار كەس گیانیان لە دەست داوە چەندین قەیرانی جیاواز وڵاتەكەی گرتۆتەوە لە تەواوی لێكۆڵینەوەكان ئەنجامی زۆر خراپ دەردەكەون لە ڕێژەی برسیەتی و هەژارو خراپی كەرتی تەندروستی. (İLKHA)\nبليته كان سعودیە،هاوپەیمانەكانی،یەمەن،هێرش


نمایشی تەلەڤیزیۆنی هیلاری کلینتۆن لەپشتیوانی لەیەپەگە - دیدبان حقوق بشر کردستان ایران\nبە پێی راپۆرتی چاودیری مافی مرۆڤی کوردستانی ئێران، هیلاری کلینیتۆن وەزیری پێشووی دەرەوەی ئەمریکا بڕیارە لە نمایشی تەلەڤیزیۆنی لەپشتیوانی لە یەپەگە باڵی چەکداری سوریا دەرکەوێت. هیلاری و کچەکەی چلسی زەنجیرە فیلمێکی تەلەڤیزیۆنی بەرهەم دێنن کە تێدا گرووپی تێرۆریستی پەکەکە/ یەپەگە وەک شەڕڤانانی ئازادی پاک و خاوێن پیشان دەدرێن. بەشێک لەم بەرهەمەی کۆمپانیای هیلاری لەسەر بنەمای پرتووکێکە کە ئارمانجی پاک و خاوێن پیشان دانی پەکەکە و یەپەگەیە.\nگۆڤاری هالیڤوود رێپۆرتێر رۆژی دووشەمە لەراپۆرتێکدا نووسی هیلاری و چلسی دەیانەوێت لەڕووی پرتووکی کچانی کۆبانێ نووسینی گیل زماک لمۆن فیلمێک بەرهەم بێنن.\nئەم پرتووکە کە بڕیارە لەئایندەدا بڵاو بێتەوە، لەسەر بنەمای هێرشەکانی داعش بۆ کۆبانێ، شاری سنووری سووریا لەساڵی 2014 نووسراوە. کۆمپانیای هیدن لایت ئەم زنجیرە فیلمە بەرهەم دێنێت کە هیلاری و کچەکەی دامەزرێنەریێن.\nهیلاری کە بەربژێری هەڵبژاردنی سەرۆک کۆماری لەساڵی 2016 بوو دەڵێت: ئەم زنجیرە فیلمە بە ناو (ژنانی بوێر کە بۆ یەکسانی و داد شەڕ دەکەن) بەرهەم دێت. ئەمە لەکاتێکدایە کە پەکەکە لەچەندین دەیەی چالاکی تێرۆریستی، بەرپرسی کوژرانی نێزیکەی 40 هەزار کەسە، لەوانە ژنان و منداڵان و کۆرپەکانن و یەپەگەش باڵی سوری پەکەکەیە و لەلیستی تێرۆری ئەورووپا و خودی ئەمریکادایە.\nئەم کۆمەڵە دەیەوێت کە چیرۆکی ملیشیا ژنەکانی ئەندامی پەکەکە و یەپەگە بگێڕێتەوە کە دەگوترێت لە شەڕی دژ بە داعش لەساڵی 2014 تا سەرەتای 2015 بەشداریان کردووە. ئەمە لەکاتێکدایە کە بە پێیە راپۆرتەکانی دەزگاکانی مافی مرۆڤ تەنانەت لەئەمریکا، پەکەکە و یەپەگە تاوانبارن بە پێشلکاری مافی مرۆڤ و بەکارهێنانی منداڵان وەک سەرباز.\nئەمریکا: یەپەگە باڵێکە لە پەکەکە\nلەسەرەتای ئەم مانگەوە وەزارەتی دادی ئەمریکا یەپەگەی وەک بەشێک لە گرووپی تێرۆریستی پەکەکە ناساند و رایگەیاند کە سەربازێکی دێرینی سوپای ئەمریکا کە بۆ شەڕ چووبووە پاڵ یەپەگەوە دەستبەسەرکراوە. ئەرکدارانی فیدراڵ دانیل بیکریان لە پازدەی ژانڤیە بە تومەتی ورووژاندن و هاندان بۆ توندوتیژی لە ڕێوڕەسمی دەستبەکاربوونی بایدن لەناوەندی ئیالەتی فلۆریدا دەستگیر کرد. بە پێی لێدوانی پارێزەرکان ناوبراو لە سۆشیال میدیا دا باسی ئەوەی کرد کە پەروەردەی گولە هاوێژی تاکانەی لەیەپەگەدا بینیوە. ئەم دان پێدانە فەرمییە دژی سیاسەتی هەمیشەیی ئەمریکا لەمەڕ پشتیوانی تێرۆریستەکانی پەکەکە/ یەپەگە بوو کە باس لەوە دەکەن لەگەڵ داعش شەڕ دەکەن.\nبەرپرسانی تورکیا زۆرجار داوایان لەهاوپەیمانەکەیان واتە ئەمریکا کردووە کە پشتیوانی چەک و پەروەردە بۆ یەپەگە/ پەکەکە رابگرێت و رایانگەیاند کە بەکارهێنانی گرووپێکی تێرۆریستی بۆ بەرەنگاربوونەوەی گرووپێکی تێرۆریستی دیکە هیچ واتایەکی نییە. لەساڵی 2016، تورکیا سێ چالاکی لەدەرەوەی سنوورەکانی لەباکووری سوریا ئەنجام داوە بەمەبەستی پێشگرتن لە پێکهاتنی پەستووی تێرۆریستی یەپەگە/پەکەکە لەسنوورەکانی. گەر سەرەنجی وێنای پۆزەتیڤی یەپەگە لەمیدیاکانی رۆژئاوایی بدەین دەبێت بگوترێت کە ئەم گرووپە تێرۆریستییە پێشلکاری مافی مرۆڤ، لەوانە بەکارهێنانی ژنان و منداڵانی تەمەن خوار کەزۆربەیان بە زۆر براونەتە نێو ئەم گرووپەوە و دەستدرێژی زەنجیرەیان لەسەر کراوە، ناسراوە.\nبۆ نموونە لەساڵی 2017 ژنێکی گەنج بە ناوی لەیلا گونەش کاتێک کە دەیویست هەڵبێت لەم گرووپە تێرۆریستییە، کرایە ئارمانجی هێزەکانی پەکەکە بەڵام قوتار بوو. گونەش لەکاتێکدا کە تەنیا 15 ساڵی بوو لەساڵی 2014 لەلایەن پەکەکەوە هەڵخەڵەتێنرا و تەڤلی کرا.\nراپۆرتێکی رێکخراوی نێودەوڵەتی لەساڵی 2018 و زۆرێک لە راپۆرتەکانی گرووپەکانی مافی مرۆڤ وەک چاودێری مافی مرۆڤ، بەکارهێنانی منداڵانی لەلایەن یەپەگە/ پەکەکەوە دێکۆمێنت و بە بەڵگە کردووە و 224 نموونەی بەس لەساڵانی 2016 – 2017 دا کراوە. بە راپۆرت.\nبرچسب هاتروریسمحمایتنمایشهیلاری کلینتون


باسى کۆرۆنا نابڕێتەوە. – WTARIKURD\nباسى کۆرۆنا نابڕێتەوە.\nزمانزا و ئامادەکردنی: عوسمان عومەر\nوەک دەلێن هێشتا خێروشەر بەش نەکراوە زانیارى نوێ دەردەخرێ, تا رۆژەکان تێدەپەرن زانیارى نوێتر دەردەکەوێ سەبارەت بە کۆڤید 19. نیویۆرک پۆست لە RT بلاو کراوکراوەتەوە و لە والى هاوڕێى ئەزیزم کاک کوردۆ وەرمگرتوە و وەرمگێرایە سەر زمانى کوردى.\nزاناکان هەشت وەچەى ئەو ڤایرۆسە کۆڕۆنا نۆێیەیان دیارى کردووە، کە بەجیهان دا بلاوبۆتەوەو سەرئیشەى دروستکردوە.\nزاناکان دەلێن: نزیکەى 2000 زنجیرە، بۆ ماوەییەکانى ئەو ڤایرۆسە نێردراون بۆ تاقیگەى Next Strian دەریانخستوە، کە لەشێوەیەکەوە بۆ شێوەیەکى تر لەکاتى خۆى گۆڕانى بەسەردا دێت. لێکۆلەرەکانیش دەلێن ئەو داتایانەى لەهەر کیشوەرێک وەرگیراوە، جگە لە کیشوەرى بەستەلەکى باشور نەبێ، دەریانخستوە هەر 15 رۆژ جارێکە بەپێى ناشناڵ جیۆگرافێک.\nتریفۆر بیدفۆرد، یەکێکە لە دامەزرینەرانى Next Strain دەلێت (پەرینەوە یا گۆرانکارى –طفرة)کانى زۆر بچوکە و، بە ڕەچەلەکێک نەدۆزراوەتەوە، کە زۆر زیانبەخش بێ. ئەو (پەرینەوە –طفرة)یە بێ زیان و سود بەخشە، وەک پارچە گازێک پێمان دەلێت: ئەو ڤایرۆسە چۆن بلاودەبێتەوە. ئەوەشى رونکردۆتەوە, وەچە جیاوازەکان وادەکات لێکۆلەران چۆنیەتى گەشەکردنى ڤایرۆسەکەو ڕێگەکانى بلاوبونەوەى و ئەوەش دەردەخات ئایا خۆ کەرەنتینەکردن لەماڵەوە کاریگەرى دەبێ؟\nبیدفۆرد ئاماژەشى بەوەکردوە دەتوانرێ ئەوە بزانین، چۆن رێگە لە بلاوبونەوەى ڤایرۆسەکە بگرین. بۆ وەلامى ئەو پرسیارەش، کە توانرا پێ لە سکرێتەرى بەنزین هەلگرین واتە ڕیگەگرتن لەو ڤایرۆسەیە.\nچالز چیو مامۆستاى درمە بلاوەکان لە زانکۆى کالیفۆرنیا/ کۆلیژى پزیشکى لە سان فرانسیسکۆ دەلێت: بنچینەى داتاکان وامان لێدەکات بەووردى ئەوە بزانین چۆن ئەو ڤایرۆسە بلاودەبێتەوە لە سەرتاسەرى ویلایەتە یەکگرتوەکان بەپێى ئەوەى بۆ usa today ئاشکراى کردوە, ئەو نەخۆشیە شایستەى ئەوەیە، بەدواداچونى بۆبکرێ و لەتوانامان دایە زنجیرەى جینەتیکى چییە تا وەچە یا پەرینەوەکانى ئەو ڤایرۆسە بزانین.\nهەر ئەو رۆژنامەیە ئاماژەى پێداوە زۆربەى حالەتەکان لەکەنارەکانى خۆرئاوا پەیوەندى بەوەچەیەکەوە هەیە یەکەمجارە لەواشنتۆن دەست نیشان بکرێ، کە 3 پەرینەوە لەیەکەم وەچەوە دووربێ. لەهەمانکات لەکەنارى خۆرهەلاتى وا دەردەکەوێ، لە چینەوە هاتبێ تا گەیشتۆتە ئەوروپا و دواتر نیویۆرک، ئینجا وولاتانى تر. بەلام کریستیان ئەندرسۆن مامۆستا لەسەنتەرى لیکۆلینەوەى Scripps Rsearch هوشدارى ئەوەى داوە، کە نەخشەى تەواوى بلاوبونەوەى ڤایرۆسەکە ڕون نییە.\nئەندرسۆن بە USA Today ڕاگەیاند ئیمە تەنها شێوەیەکى بچوکى ئەو ڤایرۆسەمان بەرچاو گرتووە. بەلام ڤایرۆسەکە قەبەیە …. ئیستا نیوملیۆن حالەتى دەستنیشان کراومان لەبەردەستە، بەلام رەنگبێ 1000 زنجیرە جینەتیکى هەبێ، بۆیە دەلێم زۆر وەچەى هەیە کە نارونەلامان.\nهەرسەبارەت بە هەوالى کۆڤید 19 ئەم هەوالەش هەیە.\nبەپێی سەرچاوەیەک لە سایتی TT Tweaktown لەماوەی هاتنی کۆرۆنا تا 21 ئادار زیاد لە 21 ملیۆن بەشدار بووی تەلەفونی دەستی تەلەفونەکانیان داخراوە. لەکاتێکدا بەپێی یاسا لە چین هەموو کەسێک دەبێت تەلەفونی سمارت و هێڵی تەلەفونی هەمیشە کراوەبێت بۆ چاودێری هاتووچون و گوێ لێگرتنیان. پرسیارەکە ئەوەیە ئەو 21 ملیۆن هێڵە بۆچى و چۆن داخراون. هەروەها لەماوەى ئەو 3 مانگە 840 هەزار هیلى ئەرزى واتە نۆرماڵ داخراون و نەماون. ئەوەش دەرخەرى ئەوەیە، کە چین ژمارەى توشبوان و مردوانى ڕاستەقینەى شاردۆتەوە.\nChinese phone operators lose 21 million subscribers over COVID-19 coronavirus outbreak\nنەوزادى موهەندیس: کورد لە کوێى ڕووداوەکانى ناوچەکە و دونیاشدایە؟


مردووانی کۆرۆنا بە رێکاری شەرعی دەشوورێن و دەشاردرێنەوە\nبه‌رواری دابه‌زاندن: 12/08/2020 : 22:27:32\nدوابەدوای نووسراوی ئەنجوومەنی باڵای فەتوای هەرێمی کوردستان ئاراستەی وەزارەتی تەندرووستی هەرێمیان کرد دەربارەی پێویستی پابەندبوون بە رێکارە شەرعییەکان لە چۆنیەتی مامەلەکردن لەگەڵ مردووانی ڤایرۆسی کۆرۆنا، وەزارەتی ناوبراو نووسراوێکی ئاراستەی هەموو بەڕێوەبەرە گشتییەکانی تەندرووستی لە سەرتاسەری هەرێم کردووە، تێیدا تەواوی ئەو بڕگانەیان روونکردۆتەوە کە ئەنجوومەنی باڵای فەتوا دەستنیشانی کردووەو لە ڕوانگەی شەریعەتی ئیسلامەوە پێویستە لە شووشتن و ناشتنی ئەو کەسانەی بە هۆی ڤایرۆسەکە دەمرن جێبەجێ بکرێن، لەوانە:\nیەکەم: نیەتهێنانی شووشتنی مردوو لەلایەن کەسی راسپێردراو بە شووشتنی مردووەکە.\nدووەم: دڵنیابوون لەوەی کە ئاوی پاك بەسەر هەموو لاشەی مردووەکە دابکرێت، ئەگەر بە ڕشاندنیش بێت لە دوورەوە، بەڵام گرنگە ئاوەکە پاك بێت.\nسێیەم: دڵنیابوون لە پاکی ئەو پۆشاکەی کە لەبری کفن بەکاردێت.\nچوارەم: ئەنجامدانی نوێژی مردوو لەسەر مردووەکە لەلایەن کەسێکی شارەزا.\nلە کۆتایی نووسراوەکەی وەزارەت هاتووە: هیچ رێگرییەکی زانستی نییە بۆ ناشتنی مردووەکە بە رێگاکانی کارپێکراو بۆ ناشتنی مردوو بە نەخۆشییەکانی تر لەلایەنی قووڵی قەبرەکەوە، وە دەکرێت مردووەکە لە هەر گۆڕستانێك بنێژرێت کە کەس و کاری مردووەکە دیاری دەکەن.\nژماره‌ی سه‌ردان : 7244194


لە بارودۆخێکدا کە بەرهەمهێنانی زانیاریەکان کۆنتڕۆڵ ناکرێن، تەنیا ڕێگای دەستپێڕاگەیشتن بەو زانیاریانەی کە پێویستن، کۆنتڕۆڵ کردنیانە. ڕێکخستنی زانیاریەکان یەکێکە لەو ڕێگایانە. لەناو کتێبخانەکان بە ڕێکخستنی سەرچاوە چاپکراوەکان، ڕێنمایەک درووست دەبێت کە لەو ڕێگاوە دەتواندرێت بە ئاسانی عینوانێکی تایبەت لەناو یەک ملوێن کتێبدا پەیدا بکرێت. لەناو ئوقیانووسی زانیاریەکانی ئینتەرنێت، ئەم کارە هەستیارییەکی زۆرتری هەیە. بەکارهێنەرانی ئینتەرنێت لە ڕێگای نیشانە کردن و ڕێکخستنی ئەو سایتانەی کە پێیان خۆشە، تا ئاستێک دەتوانن سایتەکانیان کۆنتڕۆڵ بکەن. بەڵام ئەم کارە بە تەنیا بۆ کۆنتڕۆڵ کردنی بەشی زۆری زانیاریەکانی ناو ئینتەرنێت بەس نیە.\nئەم کێشەیە بە دیزاین و درووست کردنی دەرگای زانیاریەکان بە کۆمەکی کتێبداران تا ڕادەیەکی زۆر چارەسەر کراوە. کتێبدارەکان بە ناسینی پێداویستی زانیاریی کۆی بەکارهێنەران، سەرچاوەکانی ناو ئینتەرنێتیان لەسەر بنەمای ئەو پێوەرانەی کە هەن، بەراورد دەکەن و هەڵدەبژێرن و ڕێکدەخەن، بە چەشنێک کە لە مەودایەکی کاتی زۆر کەمدا هۆگرانی ئەو زانیاریانە دەتوانن پێیان بگەن. بە مەبەستی زیاد کردنی پاڵنەر بۆ بەکارهێنەران، لە بنەما و تیۆریەکانی دەروون ناسی و جوانی ناسی کەڵک وەرگیراوە. دیزاین کردنی متۆڕێکی گەڕان بۆ ئەم سایتە، بوەتە هۆی ئەوە کە بە کەمترین زانیاری، ئەوەی کە پێویستە بە دەست بێت.\nتایبەتمەندیە سەرەکیەکانی پۆڕتاڵی کتێبخانەیی پەیامی حەننان:\nسازگاری، یەکگرتویی، توانایی گەشەکردن لە تایبەتمەندیە سەرەکیەکانی ئەم پۆڕتاڵەن. ئەم چوار تایبەتمەندیە، ئەم پۆڕتاڵە لە سیستەمە زانیاریەکانی دیکە جیاواز دەکات و لەگەڵ ئەوەی کە ئەم تایبەتمەندیانە دڵخوازی هەموو سیستەمێکی زانیارین بەڵام بەشێکن لە پێداویستیەکانی سیستەمی کتێبخانەیی دیجیتاڵ. بە واتایەکی دیکە هەر کات ئەم تایبەتمەندیانە لە سیستەمی کتێبخانەدا درووست ببن، دەتوانین بڵێین کە یەک کتێبخانەی دیجیتاڵی ستانداردمان هەیە. ئەم کارە جێبەجێ نابێت مەگەر بە جێبەجێ کردنی ستانداردەکانی بواری کتێبخانەی دیجیتاڵی.\nسازگاری و توانایی گەشەکردن و هەڵسوکەوتی نێوان سیستەمەکان لە پۆڕتاڵی کتێبخانەیی پەیامی حەننان:\nیەکێک لە پێداویستیەکانی سیستەم ئەوەیە کە بتواندرێت گۆڕانکاری لە بەشە جۆربەجۆرەکانی بە کەمترن نرخ و لە کورتترین کاتدا ئەنجام بدرێت یان تایبەتمەندیەک بە تایبەتمەندیەکانی دیکەی سیستەم یان بە خزمەتگوزاریەکان و پڕۆسەکانی زیاد بکرێت. درووست کردن و پەرەپێدان بە پۆڕتاڵی کتێبخانە دیجیتاڵیەکان هەنگاوێکی هوشیارانەیە بەرەو کەڵک وەرگرتن لە تەکنەلۆجیای نوێی زانیاری. بە واتایەکی دیکە، پۆڕتاڵەکانی کتێبخانەی دیجیتاڵی، سیستەمانێکی زانیارین کە لە تەکنەلۆجیاکانی زانیاری زیاترین کەڵک وەردەگرن. ئەمە لە حاڵێکدایە کە بواری تەکنەلۆجیای زانیاری و پەیوەندیەکان، زۆر بەرەو گەشە دەڕوات. بەم مەبەستە، سیستەمی کتێبخانە دەبێت بۆ هەر چەشنە گۆڕانکاریەک و بە ئەمڕۆیی بوون لەڕووی بەڕێوەبەرایەتی، بنەمایی و تەکنیکی ئامادە بێت. لە لایەکی دیکەوە پێداویستیەکانی بەکارهێنەران دایمە لە حاڵی گۆڕاندایە. دەوروبەر و میدیا تازەکان، چاوەڕوانیەکانی بەکارهێنەرانیان بەرز کردوەتەوە. لەناو ئەو سیستەمە زانیاریانەی کە لەم دۆخە تازەدا درووست دەکرێن، دەبێت دەرفەتێک بۆ سەرنج ڕاکێشانی بەکارهێنەران لە هەر ئاست و بە هەر چاوەڕوانیەکەوە درووست بکرێت. بۆیە دەبێت لە کاتی دیزاین کردنی سیستەم دەرفەتی پەرەپێدان لەهەموو لایەکەوە ئامادە بکرێت.\nهەڵسوکەوتی نێوان سیستەمەکان به عینوانی پێداویستیەک لە پۆڕتاڵی کتێبخانەیی پەیامی حەننان:\nپۆڕتاڵی کتێبخانەیی پەیامی حەننان بە هۆکاری جۆراوجۆر، دەبێت ئیمکانی پێوەندی گرتن بە سیستەمە زانیاریە جیاوازەکانی هەبێت. هاوبەشیی سەرچاوەکان، ئاڵوگۆڕکردنی مێتاداتا، گەڕانی یەکپارچە، ئامادە کردنی سەرچاوەکان و... لە گرنگترینی ئەم هۆکارانەن.\nیەکگرتوویی لەناو پۆڕتاڵی کتێبخانەی پەیامی حەننان:\nیەکدەست بوون لە پڕۆسەکانی بەڕێوەبەرایەتی زانیاری(وەسف کردنی سەرچاوە دیجیتاڵیەکان، بەرز کردنەوەی ئاستی بێ کەموکوڕی بوون لە سیستەمی دۆزینەوەی زانیاریەکان و ... ) کاریگەری زۆر دەکاتە سەر سازگاری و توانایی سیستەم بۆ گەشە ساندن. بە واتایەکی دیکە هەرچی یەکگرتوویی سیستەم زۆرتر بێت، بارودۆخ بۆ ئەو دوو تایبەتمەندیەی دوایی مەیسەر دەبێت. سیستەمی پێشنیارکراوی پۆڕتاڵی کتێبخانەیی پەیامی حەننان، تەواوی ئەو تایبەتمەندیانەی لەبەرچاو گرتوە و تەواوی ستانداردەکان، پڕۆسەکان، خزمەتگوزاریەکان و مۆدێلەکانی بەڕێوەبەرایەتی کە باسیان لێکراوە جێبەجێ دەکات. ستانداردەکانی مێتاداتا، زمانی نیشانەدانەری بنەڕەتی(XML)، پڕۆتۆکۆڵی Z39.50 و ئەو خزمەتگوزاریە زانیاریانەی کە گرنگییان پێدەدرێت، هەمووی ئەمانە سازگاری سیستەم گرەنتی دەکەن. بەکارهێنانی ئامرازەکانی کۆنتڕۆڵی وشەکان(ئایدیۆمنامەکان، بە بەڵگەکراوی ناوی تاکەکان و ڕێکخراوەکان و ...)، XML و دیزاینی خۆماڵیی پێویست، شێوەی بەکارهێنانیان و ... دەبنە هۆی یەکگرتوویی لە سیستەمدا. مۆدێلی دیزاین کردنی داتابەیسەکان، پەیوەندیی نێوان ئەو بەشانەی کە سیستەم درووست دەکەن، ڕوانگە و ڕەوتی بەڕێوەبەرایەتی زانیاریەکان لە کتێبخانەدا، زمانی نیشانەدانەریی پەرەسێنەر ، پڕۆتۆکۆڵی Z39.50 و ... دەبنە هۆی یەکگرتوویی و یەکپارچەیی ناوخۆ و دەرەوەی سیستەم.\nڕۆڵی کتێبدار لە گەشەی پۆڕتاڵی کتێبخانەیی پەیامی حەننان:\nلە سەرەتایەکی مێژووییدا لە زانیاریە دیجیتاڵیەکان، تەکنەلۆجیای ئەلەکترۆنی، گەشەی تۆڕی جیهانی وێب و خۆشەویست بوونی و گەشەی سەرسووڕهێنەر لە درووست کردنی سی دی؛ کتێبخانە دیجیتاڵیەکان ساز کران و بەشێکی زۆر گەورە لە زانیاریە موڵتی میدیاییەکان وەکوو فیلمەکان، وێنەکان و وێنەی دەنگدار، لێدوانەکان و دەق و Hypertext پێشکەش کران.\nبوونی ئەم ڕادەیە لە سی دی و سەرچاوە دیجیتاڵیەکانی دیکە کە لە حاڵی تەقینەوە و گەشەکردندان و دەستپێڕاگەیشتن بەم بابەتانە لە درێژایی ڕۆژدا زۆر بە ئاسانی مەیسەرە، دەورێکی زۆر گرینگیان لە درووست کردنی بنەمای پۆڕتاڵی کتێبخانەی دیجیتاڵ و موڵتی میدیا و زیرەکیی دەستکرد بینیوە. موڵتی میدیا بوون دەخوازێت کە پۆڕتاڵەکان و کتێبدارانی سەرچاوە دیجیتاڵیەکان بتوانن زانیاری گونجاو و کارامە و کاریگەر بدۆزنەوە و بە چەند چەشنی جۆربەجۆر بڵاوی بکەنەوە و قاڵبەکانی سیستەمی زانیاریی دیجیتاڵی پەرەپێبدەن. گەشەی پۆڕتاڵی کتێبخانە دەبێتە هۆی زیاد بوونی ململانێکان و دەرفەتەکان بۆ کتێبداری دیجیتاڵ.\nکتێبدارانی سەرچاوە دیجیتاڵیەکان دەتوانن بە درووستی پۆڕتاڵەکانی کتێبخانەی پەیامی حەننان سازبکەن کە بایەخ بدات بە بەکارهێنەران و بۆ ئەوان سوودمەند بێت. کتێبداری دیجیتاڵ بە عینوانی پسپۆڕێک لە بواری ڕاگەیاندنی زانیاری دەتوانێت کاری بەڕێوەبەرایەتی بکات و پۆڕتاڵی کتێبخانەی پەیامی حەننان ڕێکبخات. ئامانج و مەبەستی کۆتایی لە درووست کردنی یەک کتێبخانەی دیجیتاڵ بریتین لە: ئاسانکاری بۆ دەستپێڕاگەیشتن بە زانیاریەکان و داخوازیە گرینگەکانی بەکارهێنەران لە هەموو کاتێکدا و هەروەها ئاسانکاری بۆ بڵاوکردنەوەی ئەلەکترۆنی.\nکتێبداری دیجیتاڵ دەورێکی گرینگ و داینامیکی هەیە لە ئاسان کردنەوەی دەستپێڕاگەیشتن بەو سەرچاوە دیجیتاڵیانەی کە لەسەر بنەمای کۆمپیتەرن کە بریتین لە پوختەکان، نوانەکان، داتابەیسی زانیاریە تەواو دەقەکان و نەوارە کاسێت و ڤیدیۆ بە شێوە جۆربەجۆرەکانی دیجیتاڵی. بۆ پەیدا کردنی زانیاری درووست لە کاتی درووستدا، لێکۆڵینەوە، ڕاهێنان و فێربوون، گەشە و بڵاو کردنەوەی بەرهەم بۆ کەڵک وەرگرتن لە قاڵبە جۆربەجۆرەکان، هەمووی ئەمانە بەشێکن لە پێداویستیە سەرەکیەکانی کتێبخانەی دیجیتاڵ.


لێژنەی پەیوەندییەکان و ڕەوەندی کوردستانی له‌په‌رله‌مانی كوردستان، پەیامێک بە بۆنەی سەردانی قەداسەتی پاپای ڤاتیکان بۆ عێڕاق و هەرێمی کوردستان بڵاو كرده‌وه.\nپەیامێک لە لێژنەی پەیوەندییەکان و ڕەوەندی کوردستانی بە بۆنەی سەردانی قەداسەتی پاپای ڤاتیکان بۆ عێڕاق و هەرێمی کوردستان\nئاشتیخوازان و باوەڕداران\nوەکو لێژنەی پەیوەندییەکان و ڕەوەندی کوردستانی لە پەرلەمانی کوردستان، بەگەرمی پێشوازی لە سەردانی قەداسەتی پاپا بۆ عێڕاق و هەرێمی کوردستان دەکەین.\nبەڕێزیان هەڵگری پەیام و بەهای مرۆڤایەتی بەرزە، لەو باوەڕەداین بە سەردانی بەڕێزیان پەیامی ئاشتی و پێکەوەژیانی نێوان پێکهاتە جیاوازەکانی کۆمەڵگەی کوردستان و برایەتی نێوان پەیڕەوکارانی ئاینی و ئاینزاکانی هەرێمی کوردستان تۆختر دەبێتەوە.\nهەرێمی کوردستان کۆمەڵگەیەکی بچووکە، بەڵام خاوەنی ئەزموونێکی دەوڵەمەندی پێکەوە ژیانی پێکهاتەکانە، ئەمەش بەشێکە لە کەلتووری سیاسی و چڤاکی گەلی کوردستان بە تێکڕای پێکهاتەکانییەوە. بنەمایەكی جێگیری سیاسەتی حوكمڕانی و ئیدارە دانیشیەتی.\nگەلی کوردستان مرۆڤ دۆست و ئاشتی خوازە، حکوومەتەکانی پێشوو، ڕژێمی بەعس-ی خوێن مژ نەیانتوانی لە ڕێی کیمیابارانکردنی هەڵەبجەو و ئەنفالکردنی گەرمیانییەکان و بادینان و بارزانییەکان، ئەم بڕوا و قەناعەتە لەم گەلە بستێننەوە.\nئومێد دەکەین کە ئاشتی و پێکەوە ژیان لە سەر تاسەری جیهان بەرپا بێت و ببێت بە بەشێک لە کەلتووری میللەتان.


سەرۆک ترامپ بە جیا پەیوەندی تەلەفۆنی لەگەڵ مەزڵوم عەبدی و ئەردۆغان دەکات\nسەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا بە جیا پەیوەندی تەلەفۆنی لەگەڵ هەریەک لە جەنەڕاڵ مەزڵوم عەبدی فەرماندی گشتی هێزەکانی سوریای دیموکرات و ڕەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆکی تورکیا کردووە.\nمایک پـێنس جێگری سەرۆکی ئەمەریکا ئەمڕۆ دووشەممە لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی لە کۆشکی سپی گوتی سەرۆک ترامپ هەردوو پەیوەندیـیە تەلەفۆنیـیەکەی کردووە بە ئامانجی کۆتایی هێنان بەو شەڕەی لە باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا هەڵگیرساوە و هەروەها مسۆگەرکردنی هێشتنەوەی چەکدارە دەستگیرکراوەکانی داعش لە نێو زیندانەکاندا.\nپـێنس گوتی جەنەڕاڵ مەزڵوم لە میانەی وتووێژەکەی لەگەڵ سەرۆک ترامپ نیگەرانی خۆی دەربڕیوە لە بەرامبەر مەترسی هێرشی تورکیا بۆ سەر شاری کۆبانی و داوای لە سەرۆک ترامپ کردووە لەم بارەیەوە قسە لەگەڵ ئەردۆغان بکات.\nسەرۆک ترامپیش پەیوەندی بە ئەردۆغانەوە کردووە و بەڵێنی ئەوەی لێوەرگرتووە هێرش نەکرێتە سەر شاری کۆبانی.\nجێگری سەرۆکی ئەمەریکا جەختی کردەوە سەرۆک ترامپ زۆر بە ڕوونی بە ئەردۆغانی گوتووە دەبێت کۆتایی بەو لەشکرکێشیـیە بهێنێت وە ئەمەریکا ئامادەیە ناوبژیوانی لە نێوانیاندا بکات.\nگوتیشی بۆ ئەم مەبەستە سەرۆک ترامپ ئەو و ڕۆبەرت ئۆبرایەن ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی ئەمەریکای ڕاسپاردووە لەم نزیکانە سەرۆکایەتی شاندێک بکەن و بەرەو تورکیا بڕۆن و دەستبکەن بە وتووێژ و دانوستاندن بۆ کۆتایی‌هێنان بەو خوێن ڕشتنە.\nمایک پـێنس گوتیشی ئەمەریکا بەردەوام دەبێت لە گرتنەبەری ڕێوشوێنی ئابوری لە دژی تورکیا هەتا کۆتایی بە توندوتیژی دێت. گوتیشی سزاکانی ئەمڕۆ بەسەر سێ وەزیری تورکیا سەپێندراون تەنیا سەرەتای سزاکانە.\nئاماژەی بۆ ئەوەش کرد وڵاتانی دیکەی هاوپەیمانیش هان دەدەن سزای ئابوری بەسەر تورکیا بسەپـێنن و بۆ ئەم مەبەستەش سەرۆک ترامپ پەیوەندی لەگەڵ ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆکی فەڕەنسا کردووە.\nجێگری سەرۆکی ئەمەریکا باسی لەوەش کرد جەنەڕاڵ مەزڵوم عەبدی بەڵێنی بە سەرۆک ترامپ داوە چەکدارە دەستگیرکراوەکانی داعش هەر لە نێو زیندانەکاندا بهێڵنەوە.


بەڕێوەچوونی خولێکی زمانی کوردی لە شاری سەوڵاوا\n14:14 - 25 خەزەڵوەر 2718\nئاژانسی کوردپا: لە شاری سەوڵاوا سەر بە شاری سنە، خۆلێکی زمانی کوردی و فێربوونی دەف و سێ تار، بەڕێوە چوو.\nبەپێی هەواڵی گەیشتوو بە ئاژانسی هەواڵدەریی کوردپا، ڕۆژی پێنجشەممە ٢٤ی خەزەڵوەر، لە دێهیاری سەوڵاوای شاری سنە، خولێکی زمانی کوردی و فێرکردنی دەف و سێ تار، بۆ فێرخوازانی زمان و هونەری کوردی بە ڕێوە چوو.\nلەو ڕێوڕەسمەدا، کە ژمارەیەکی بەرچاو لە چالاکانی فەرهەنگیی شاری سنە و هاووڵاتییانی خەڵکی شاری سەوڵاوا، بەشداربوون و لەوحی کۆتایی خولی زمانی کوردی و دەف و سێ تار بەخشرایە فێرخوازان.\nلە بەشێکی ئەو ڕێورەسمەدا، گرووپی دەف و سێ‌تار، بە لێدانی دەف و سێ‌تار و زەرب، ڕازینەرەوەیی ئەو ڕێورەسمە بوون.\nهەروەها کچانی بەشداری ئەو خولەی زمانی کوردی، چەند سروودێکیان پێشکەش بە بەشدارانی ئەو خولە فێرکارییە کرد.\nلە لایەکی دیکەوە، بەهار شادمانفەر، ١٠٠ کتێبی منداڵان، کە بە زمانی کوردی نووسراو بوون، بە سەر منداڵاندا دابەش کرد.\nئەرکی ئەو خولە فێرکارییەی زمانی کوردییە لە سەر ئەستۆی \_"زۆهرە ستارە\_" بووە و لەو پەیوەندییدا، چەند وتەیەکی سەبارەت بە زمانی دایکی پێشکەشی بەشدارانی ئەو ڕێوڕەسمە کرد.


داکه وتوويي لووت دواي نه شته رگه ري\nداکه وتوويي لووت دواي نه شته رگه ري\nپێش تر شێوه يي بنه ڕه تي نه شته رگه ري لووت , چکۆله کردنه وه ي لووت بوه . نه شته رگه ره کان بۆ چکۆله کرنه وه ي لووت ئيسکي لووت و کرکراگه ي لووتيان ئه تاشي و کرکراگه ئاماژه کانيان له نێوه ده فرێک ئه داوه به نه خۆشه که .\nله ئه م رێگه لووت چکۆله ئه بێت و نه خۆشيش ره زايه . به ڵام دواي ماوه يێک له نه شته رگه ري له کاتي دۆباره درووست بونه وه ي بافته کاني لووت به رچوێک روو ئه دات به ناوي فێبروز و له م کاته شتێک دروست ئه بێت ھۆي راکێشي ئيسکي لووت و شکڵي لووت ئه گۆريێت . ھه رچه ن پێستي لووت ئه ستوور بێت قووه تي گۆراني شێوه ي لووت زۆر تر ئه بێت . زۆر ترين گۆران کاري له نوکي لووت درووست ئه بێت و ئه مه ئه بێت ھۆي ئه وه ي که نوکي لووت داکه وتوو بێت.\nئه گه ر مه حکه مي لووت به تايبه ت له نوکي لووت له کاتي نه شته رگه ري و جانکاري لووت له ناو چوێت له دواي ماوێک نوکي لووت داکه وتوو ئه بێت و ئه و شێو ه جوانه له ناو ئه چێت. له لووتێکي جوان بۆ ئافره تان ئه بێت نوکي لووت له پێشتي لووت به رز تر وه بۆ پياوان ئه بێت ھه م روو بێت . به ڵام کاتێک فێبرۆز روو ئه دات نوکي لووت دێته خواره وه و به لێو نزيک ئه بێته وه به ڵام له ئه مرو دا شێوه ي چکۆله کردني لوت گۆراوه و له ھه موو ئه و کرکراگه کان وا تراشراون به ھره ي دۆباره بۆ مه حکه م کردني لووت وه ر ئه گيريێت.وه ھه ر وه ھا مه ھکه م ترين کرکراگه کان له نوکي لوت دا ئه نريێت تاکوو نوکي لووت داکه وتوو نه بێت. به ڵام به ھه موو ئه م به رگيريانه له لووتاني گۆشتي باز ھه م داکه وتوويي سه ير ئه کريێت.


ئاوڕدانەوەیێک لە خووخدە بەرزەکانی حەزرەتی فاتیمەی مەعسوومە (د.خ) – (تایبەتی ساڵەهاتی لەدایکبوونی بەڕێزی و ڕۆژی کچان) - SAHAR KURDISH (Sorani)\nئاوڕدانەوەیێک لە خووخدە بەرزەکانی حەزرەتی فاتیمەی مەعسوومە (د.خ) – (تایبەتی ساڵەهاتی لەدایکبوونی بەڕێزی و ڕۆژی کچان)\nته‌مووز 04, 2019 07:02 Asia/Tehran\nئەمڕۆ ڕێککەوتە لەگەڵ ساڵەهاتی لەدایکبوونی ئافرەتێکی بەڕێز لە ئالوبەیتی پێغەمبەری ئیسلام (د.خ). لە یەکەم ڕۆژی مانگی زیقەعدەی ساڵی 173ی ک. م، خودا کچێکی دایە ئیمام مووسا کازم (د.خ) کە ناوی فاتیمەیان لەسەر دانا. ئەم خاتووە بەڕێزە نازناوی جۆراوجۆری بووە کە بەناوبانگترینیان مەعسوومەیە. حەزرەتی مەعسوومە خوشکی بەڕێزی ئیمامی ڕەزایە (د.خ) .\nحەزرەتی فاتیمەی مەعسوومە لە یەکەمی زیقەعدەی ساڵی 173ی ک. م لە شاری مەدینە هاتووەتەسەر دونیا. گڵکۆی بەڕێزی لە شاری قومدایە و لە ڕیوایەتەکاندا پێداگری زۆر کراوە لەسەر زیارەتی گڵکۆی پیرۆزی.\nئەم خاتووە بەڕێزە نازناوی جۆراوجۆری بووە کە بەناوبانگترینیان مەعسوومەیە. حەزرەتی مەعسوومە خوشکی بەڕێزی ئیمامی ڕەزایە (د.خ) .\nگڵکۆی بەڕێزی لە شاری قومدایە.\nحەزرەتی فاتمەی مەعسوومە (س) مەزهەری کەماڵات و سەرچاوەی زۆر فەزیلەتێک بوو.\nحەزرەتی فاتیمەی مەعسوومە لە نێوان منداڵەکانی ئیمامی کازم (ع)دا پاش حەزرەتی ڕەزا (د.خ) لە باری زانستی و ئاکار و ڕەوشتەوە، پلەوپایەیێکی بەرزی هەبووە.حەزرەتی فاتیمەی مەعسوومە (د.خ) نوقمی عیبادەت بوو.\nبەڵام یەکێکی دیکە لە تایبەتمەندییە گرینگەکانی حەزرەتی مەعسوومە (د.خ) باسی پلە و پایەی شەفاعەتی ئەو بەڕێزەیە.\nسەرترین و باڵاترین جێگا و پلەوپایەی شەفاعەت پەیوەندی بە ڕەسوووڵی خودا (د.خ)وە هەیە کە لە قورئانی پیرۆزدا بە مەقامی مەحموود ناودێر کراوە. بەڵام لە نێوان ئافرەتاندا ئاماژە کراوەتە دوو کەس لە ماڵباتی ڕەسووڵی نازدار و گوتراوە کە پلەی شەفاعەتیان پێ بەخشراوە. حەزرەتی فاتیمەی زارا (د.خ) یەکەم ئافرەتە و حەزرەتی فاتیمەی مەعسوومە (د.خ) ئەوی دیکەیانە، هەر لەم پەیوەندییەدا حەزرەتی ئیمام جەعفەری سادق (د.خ) فەرمووی: "بە شەفاعەتی ئەو، هەموو ڕێڕەوانی من دەچنە بەهەشتەوە."\nلە ڕۆژی لەدایک بوونی کەریمەی ئەهلی بەیت، حەزرەتی فاتمەی مەعسوومە (س)، حەرەمی پاکی ئەو خاتوونە بەڕێزە لە شاری پیرۆزی قوم هەڵکەوتوو لە باشووری تاران، نوقمی شادی و خۆشییە.\nڕێ و ڕەسمی جەژنی لەدایک بوونی حەزرەتی فاتمەی مەعسوومە (س) لە مزگەوتی پیرۆزی جەمکەران و مزگەوتەکانی دیکە، حسێنییەکان و شوێنە ئایینییەکانی پارێزگەی قوم بە ئامادەبوونی بەربڵاوی هۆگران و شەیدایانی بنەماڵەی پاکی پێغەدمبەر (د.خ) بەڕێوە دەچێ.\nهەروەها ڕادیۆ و تەلەڤزیۆنی کۆماری ئیسلامیی ئێران ساڵڕۆژی لەدایک بوونی حەزرەتی فاتمەی مەعسوومە (س) لە هەموو هۆگران و شەیدایانی بنەماڵەی پاکی پێغەمبەری نازداری ئیسلام (د.خ) پیرۆزبایی دەکات.\nھونەرمەندێکی گۆرانی بێژی ناوچەی لەیلاخ کۆچی دوایی کرد\nخانمە ئەکتەرێکی ئێرانیی کۆچی دوایی کرد\nپێشنیاری ناودێرکردنی ساڵی 2022 وەک ساڵی شەترەنجی ئافرەتان


ئەگەر بەتەمای دابەزاندنی کێشی جەستەتانن ئەم خاڵانە لە گوێ بگرن+وێنە\n9/1/2020 07:30 PM\nدابەزاندنی کێش لەئێستادا کە قەڵەویی بەشێوەیەکی سەیروسەمەرە خەریکە زیاد ئەکات زۆر پێویستە. رجێم کردن یەکێک لە شێوازەکانی دابەزاندنی کێشی جەستەیە، بەڵام پێویست نییە زەخت بخەنە سەرخۆتان و تەنها یەک خواردنی تایبەت بخۆن. لەدرێژەدا چەند خاڵ ئەخەینە روو کە ئەتوانێ لەم پرۆسەیەدا یارمەتیدەرتان بێت.\nهەموو رۆژێک لانیکەم 9 پەرداخ ئاو بخۆنەوە\nسەرەتا ئەوەیکە 30 خولەک بەر لە هەر ژەمە خواردنێک یەک پەرداخ ئاو بخۆنەوە. بەپێی توێژینەوەکان ئەنجامدانی بەردەوامی ئەم کارە ئەبێته هۆی خێرایی پرۆسەی دابەزاندنی کێش لەماوەی 3 مانگدا. واباشە پیاوان 12 پەرداخ و ژنان 9 پەرداخ ئاو بخۆنەوە.\nئەو خواردنانه بخۆن وا "فایبەر"ـی تێدایە\nئەم مادەیە جگە لە دابەزاندنی کێش بەرگری ئەکات لە تووشبوون بە ئازارەکانی دڵ و نەخۆشی شەکرە. بەپێی توێژینەوەکان خواردنی 10 گرام فایبەر ئەبێتە هۆی کەمبوونەی 3/7٪ چەورییەکانی جەستە. کەوابوو هەوڵ بدەن هەموو رۆژێک 25بۆ 38 گرام "فایبەر" بخۆن.\nلە رێستۆرانت و کافەتریاکان پشت لە سەلاجەی خۆراک و خواردنەوەکان بکەن!\nخاڵێکی سادەیە بەڵام زۆر کاریگەرە. ئەگەر ماوەیەکی زۆر چاوتان کە کەیکێک یان شیرنەمەنییەکی بەتام بێت، ئەگەری ئەوە هەیه ئارەزووی خواردنەکەی بکەن. کەوابوو کاتێک رۆیشتن بۆ ریستۆرانت پشت لە خواردنەکان بکەن.\nبەڕادەی پێویست ڤیتامین D وەربگرن\nتیشکی خۆر کاریگەری ئەرێنی لەسەر پرۆسەی دابەزاندنی کێش هەیە. هۆکاری ئەم بابەتە ڤیتامین Dـیە. ئەگەر بەڕادەی پێویست تیشکی خۆرتان بەرناکەوێت، ئەو دەرمانانه بخۆن وا ڤیتامین Dـیان تێدایە. هەڵبەت ئەم کارە ئەبێ بە چاوەدێریی پزیشکی پسپۆڕ ئەنجام بدرێت.