لەودیو پەنجەرەوە، پیاوێک بە بارانپۆشییەکی ڕەشەوە - بنکەی روناکبیریی گەلاوێژ :: Gelawej\nلەودیو پەنجەرەوە، پیاوێک بە بارانپۆشییەکی ڕەشەوە\nفێستیڤاڵ Jun 8, 2021\nبه‌ڵێن سابیر عومه‌ر- هەولێر\nزنجیری قەمسەڵەكەم هەڵدەکێشم. هەڵدەستم، لە لێواری قەنەفەکە مۆبایلەکە هەڵدەگرم، تا نزیکی پەنجەرەکە دەچم. لە پەردەکە هەندێک لادەدەم، تەماشای شەقام دەکەم. تەنیشت و نزیکی سەلەی زبڵەکان، "با" پاکەتی جگەرە و قوتووی بەتاڵ لوول دەکا و هەڵدەگرێ. پەنجەرەکە دەکرێتەوە، لاستیکی لێوارەکانی کۆن بووە، هەوای سارد دێتە ژوور، مووس لە ڕوومەتم دەدا و دەڵێی دەمبڕێ.\nپەنجەرەکە دادەخەم، ئەولاتر تەماشا دەکەم؛ شۆستەی شەقامەکە دەڵێم ڕەنگبێ چەتری دەستی پیادەکان تێکبشکێنێ، تێلەکان بقۆپێنێتەوە، ئەگەر کەسێک هەبێ و چەترەکەی کرابێتەوە. پێ دەکەنم و دەڵێم ڕەنگبێ ئەوەندە بەهێز بێ، پیاوێک پاڵ بنێ، ئەگەر تەنیا بێ و باریکەڵە، خەیاڵ بێ و بیری نەبێ دەست بەدیوارێکەوە بگرێ!\nکامێراکەم دەکەمەوە، قوتوویەکی بەتاڵ، لە تەنیشتی سەلەیەکی زبڵ، لەو وەختەی "با" ڕایدەماڵێ، وێنە بگرم. زوومی پەنجەرەکە دەکەم، ئەو دڵۆپە ئاوانەی لە سەرەوەڕا دێنە خوارەوە، پێش ئەوی لە نێو تاقەکە کۆببنەوە، دزە بکەن، بێنە ژوورەوە و بە ژێر کارتۆنی مۆزەکان بڕۆن و کارتۆنەکە نەرم بکەنەوە، کتێبەکانی ژێری ژێرەوە داڕزێنن، وێنە بگرم. هەر دەچمە پێشەوە، هەر زوومتر دەکەم؛ هەر دڵۆپی تر بە پەنجەرەکە دەکەون.\nمۆبایلەکە هەروا کە بەدەستمەوەیە و کامێراکەی کراوەتەوە، لە پەنجەرە نزیکتر دەبمەوە. پیاوێک قەمسەڵەیەکی ڕەشی جلدی لەبەرە، بەسەریدا بارانپۆپشییەک، لە ژێر ڕووناکی کزی سەر شەقامەکە وەستاوە. سەیری دەکەم و بارانیش درشت دەبارێ. کامێراکە کە دەخەمە سەری، پشتم لێ دەکات. دڵۆپەکان سەر قەمسەڵەکەی دەکەون، ڕیز دەبەستن و دەڵێم هاکە و چاوەڕێم هەڵسێ و بڕوا. ناڕوا. نەوی دەبێتەوە، دەستی چەپی بە ستوونەكەوە دەگرێ و دوو قامکی دەستی ڕاستی دەخاتە نێو قوڕگییەوە.\nپشیلەیەک لە شوێنێکەوە کە نازانم کوێیە، بە پێشییدا دێت، کە دەڕوا، پیاوەکە هەر بەم جۆرەی دوو قامکی دەستی ڕاستی لە نێو دەمیەتی، سەیری دەکات، منیش سەیری ئەو. پشیلەکە نازانم چووە کوێ. دەڵێم دەبێ لە ژێر یەکێک لەم ئۆتۆمبێلانە بێ کە لە پشتی یەک، لە تەنیشتی شەقامەکە و سەر شۆستەکە وەستاون. نزمتر دەبمەوە، هەوڵدەدەم ژێر ئۆتۆمبێلەکان ببینم، ناتوانم.\nبیرم لای زەنگێک بوو، ئێستا پشیلەکەیەکیش. خوارتر؛ ژێر کەپری دوکانی باڵەخانەکە سەیر دەکەم، پیاوێک، خۆی بچووک و کڵاوێکی گەورە و عەنتیکەی لەسەرە، لێوارەکانی بۆ سەرەوە چوون. دەبێ چاوەڕێ بێ باران لێ بکاتەوە. چاوەڕێی کەسێک بێ، بێ و لە گەڵی، یان ئۆتۆمبێلێک، بێ و سەربکەوێ.\nدرەنگ درەنگ ئۆتۆمبێلێک تێدەپەڕێ. باوەڕ ناکرێ هەمان کۆڵانە لەڕۆژدا. لەڕۆژ هەر ئۆتۆمبێلە دێ و تێدەپەڕێ. دێ، دەوەستێ و هۆڕن لێ دەدا. دێ، ناوەستێ و هۆڕن لێنادا. دێ و پەکی دەکەوێ. دێ و یەکێک دەخاتە ژێرەوە و ناوەستێ.\nبەسەر پانتۆڵەکەم دەست لە مۆبایلکە دەدەم. دەڵێی زەنگە و زەنگیش نییە. بە نێو ژوور دێم و دەڕۆم، تاقەتم دەچێ و لەسەر قەنەفەکە دادەنیشم. دەرەوە دەبینم؛ باڵەخانەکانی بەرانبەر، تەواو بوونە و نەبوونە، لە بەرزیدا گڵۆپێکی سوور پێ دەبێ و دەکوژێتەوە. باشتر کە تەماشا دەکەم بەسەرووی سلنگێکەوەیە.\nلەسەر ئەم قەنەفەیە بوو، لەم ماڵە نا، ئەمساڵ و ساڵی پاریش نەبوو کە گوتم: شووقەیەک دەگرین، لەوانەی باڵکۆنیشی هەیە.\nگوتم: بۆ خانوو؟\nگوتت: باخچەی نییە، شووقە.\nگوتم: بەڵام دەتوانین لە باڵکۆنەکە گوڵ بخەینە نێو چەند ئینجانەیەک و بە محاجەرەکە هەڵیواسین!\nگوتت، باخچە دەڵێم. گوڵ نا.\nگوتت: دەی میوانمان چۆن بێ؟\nگوتم: بڵێ باڵەخانەی B، نهۆمی شەشەم، شووقەی ژمارە بیستویەک.\nگوتت: ئەوەندە بەرز!\nگوتم: بە نموونە دەڵێم. ڕەنگە پێنج، کەمتریش چوار، سێ...\nگوتت: یەکیش نا؟ وابێ باشە. ئاوا، ئەوکات باخچە گشتییەکەش هی ئێمە دەبێ. دەتوانین مێزێکی بچووکی خواردن لەوێ دابنێین، ناتوانین؟\nحەز دەکەم بە لەقە بکێشمە کورسییەک. حەز دەکەم پێڕێک میوانم بێ. پێڕێک سەربازی بچمحز و تەپوتۆزاوی و زۆربڵێ نا، پێڕێک یاریزانی شەترەنج، لێرە و لەوێ دوو دوو یاری بکەن، ماوەی هەر یارییەک سەد کاتژمێر بخایەنێ، سەد شەو و ڕۆژ، هەر فریا نەکەوم خواردن دروست بکەم و هەر قاوە بخۆنەوە و نەخەون. حەزدەکەم میوانم بێ، کەسێک، هەر کێیە، گرنگ نییە. لەد ەرگا بدات. بڕۆم بیکەمەوە، دەستی نەهێنێ، دەستی لەنێو بارانپۆشییەکەی بێت، دەستم ببەم، ناچار دەستی دەربێنێ، لە نێو دەستمی بنێم و بڵێم چی دەخۆیتەوە؟ دەستی هەوڵبدا دەربێنێ، شتێک بڵێ، نەهێڵم، بڵێم من قاوەی خۆمم خواردووەتەوە بۆ تۆی دروست دەکەم. دیسان خەریک بێ شتێک بڵێ، هەر نەهێڵم، بڵێم ئەگەر نا چاییەک، چایی خۆشترە، ڕەش یان کاڵت ئارەزووە؟ وەڵام بداتەوە و نەداتەوە بۆم گرنگ نەبێ، لە پێشی بڕۆم، بگەینە ئەو قەنەفەیەی لەسەری دانیشتووم، دەستی بەربدەم، بڵێم لێرە دانیشە، دابنیشێ. بڕۆمە مەتبەخ، کترییە کارەباییەکە داگیرسێنم و بڵێم: باش دەبارێ نا؟ وەڵام بداتەوە، شتێک بڵێ، هەمووی نەبیستم، ئەوەندە: دەبینی قەمسەڵەکەم تەڕ تەڕە و کڵاوەکەیشم... نەمبینیبێ و بڵێم: ئادی دەبینم.\nلەسەر قەنەفەکە دانیشتووم. دەڵێم بچمە مەتبەخ، شێرەی مەغسەلەکە بکەمەوە، پەرداخێک ئاو پڕ بکەم، شێرەکە بگرمەوە، توند توند نا، شل، لێ گەڕێم ئاو بڕوا. کێشەکە ئەوەیە تینووم نییە. لەسەر قەنەفەکە هەڵدەستم و دەڵێم دەڕۆم گوێ بە دیوارەوە بگرم. دەڵێم ڕەنگبێ دەنگێک بێ. شتێک هەر دەبیستم، قاو قیژێک نهۆمێک خوارتر، کەوتنی شتێک بەسەر شتێکی تر، لە نهۆمی سەرەوە. بێ ئۆقرە، خاوخلیچک، چەند شەقاوێک دەچم و شەقاوێک دەگەڕێمەوە. دەگەم و خێرا بەتەنیشتی دیوار دەڕۆم، هەر ئاوڕ نادەمەوە و دەچمە مەتبەخ. سەلاجەکە بەرامبەرمە، دەچمە پێشەوە، نزیکی دەسکی کردنەوە، وێنەیەکی سپایدەرمانە.\nگوتت: بەرزتر، لێی دەکاتەوە!\nتەماشا دەکەم، هەوڵی داوە و نەیتوانیوە.\nلە نیوەوە لێ بووەتەوە، بە نینۆک هەوڵی لێکردنەوەی دەدەم، هەر لێوارەکانی هەڵدەکەندرێ و دەچێتە ژێر نینۆکم، هەموویم بۆ لێ نابێتەوە.\nدەسکەکە ڕادەکێشم، دەڵێم شتێک دەخۆم. دەڵێم هەر شتێکی سووک، زەڵاتەیەک، پارچە کێکێک، دڵم هیچیان نابات. دەڵێم تەلەفون دەکەم، دەڵێم: چیتان خوارد، ئەوە دەخۆم. برسیم نییە.\nدەڵێم دەگەڕێمەوە هۆڵی دانیشتنەکە، لە بەردەم پەنجەرەکە دەوەستم، دەگەڕێمەوە. دەڵێم دەیکەمەوە، دەیکەمەوە. دەڵێم یەکێک لەم دوو کەسە بانگ دەکەم، ئەوەیان کە لە ژێر ستوونی کارەباکە وەستابوو، ڕەنگە ڕشابێتەوە و ڕۆیشتبێ. ئەوەی دیکەیان؛ کڵاو عەنتیکەکەی ژێر کەپری دوکانەکە نزیکترە، ڕەنگە هێشتا چاوەڕێ بێ. دەڵێم هاوار دەکەم، دەمبیستێ، بمبیستێ و شەقامەکە تەماشا بکات، کەسێک نەبینێ، هاوارتر بکەم، بڵێم: ئێرە؛ سەرەوە. سەر هەڵبڕێ، سەرم نیوە ببەمە دەرەوە، دەستم لە هەوادا بجووڵێنمەوە. بمبینێ و بیبینیم. شتێک دەبێ بڵێم، نەزانم چۆنچۆنی، شتێک بڵێ و تێی نەگەم. بچم کلیلەکە لە نێو کیلنۆکە دەربێنم، بگەڕێمەوە، هەڵی بدەم و بڵێم لێی نووسراوە. ڕووناکییەک داگیرسێنێ، هی مۆبایلەکەی بێت، بۆ کلیلەکە بگەڕێ، هەر بگەڕێ، نەزانم کەوتبێتە کوێوە، بترسم ونی کردبێ، ونی نەکردبێ و بیدۆزێتەوە. کڵاوەکەی لەسەر بکاتەوە، لە هەوادا بیجووڵێنێتەوە. سەرم بهێنمەوە ژوورەوە و پێبکەنم. سەرم ببەمە دەرەوە، سەیر بکەم، لە ژێر کەپرەکە نەمابێ. کاغەزی نێو پلاستیکی قەد کلیلەکەی سەیر کردبێ (نهۆمی ٢ شووقەی ٢١) خوێندبێتییەوە و هاتبێ، گەیشتبێتە بەردەم ئەسانسۆرەکە، ئەسانسۆرەکە لە نهۆمی هەشت بێ، دوگمەی دانەگرتبێ و چاوەڕێی بووبێ، چاوەڕێ نەبووبێ و گوتبێتی بە پێپلیکانەکان بچم باشترە. بە پێپلیکانەکان خەریک بێ بێتە سەرەوە، بە پێپلیکانەکان بچمە خوارەوە منیش. بوەستم و کتوپڕ، بڵێم ئەی چی ئەگەر دز بێ، چاوەڕێ بووبێ، دوکانی ژێر باڵەخانەکە داخرێ! منداڵانەیە. پێ بکەنم و بڵێم وانییە. هەر وەستابم و دەنگی پێی نزیک بێتە گوێم. بڵێم گەمژە دزی چی؟ بەم جلانە بتبینێ، زەندەقی دەچێ! هەروا وەستابم و هەر بێت. وەک ئەوەی دەترسم، بترسم، جۆرێک بیربکاتەوە. بگەڕێمەوە ژوور. لەسەر ئەو قەنەفەیە کە دانیشتووم، دابینشم، بڵێم کلیلەکانیش هەر بۆ خۆیی. لە دەرگاش بدات، نایکەمەوە. کلیل لەنێو کیلۆن بنێ و سووڕ بدا، هەڵدەستم، لەم دیوەوە پێچەوانە سووڕی دەدەم.\nبچم پشیلەکە دەدۆزمەوە و بیهێنمە ژوورەوە، وا دەڵێم و هەڵدەستم. چەترەکەش دەبەم. دەرگاکە دەکەمەوە، نەچوومەتە دەرەوە و دامنەخستووە، دەوەستم، دەڵێم چۆنچۆنی؟ ئەوە دۆزیمەوە، وابوو و لە ژێر ئۆتۆمبێلێک بوو، بانگی بکەم چۆن؟ دەوێرێ لێم نزیک ببێتەوە؟ دەستم هەروا کە بەدەسکی دەرگاکەوەیە، دەڵێم بگەڕێمەوە و پارچەیەک مریشکی بەستوو ببەم. دەگەڕێمەوە، دەچمە مەتبەخ، سەلاجەکە دەکەمەوە، لە نێو کارتۆنێک پارچەیەک سینگ دەردێنم، قاپی شووشە لەسەر کاوانتەرەکە دەبینم، ئەوەی سەرەوەیان هەڵدەگرم، سینگەکە دەخەمە ناوییەوە، سەیری دەکەم و پەنجەیشی لێدەدەم، بەستوویەتی. کەی دەتوێتەوە و کەی بیخوا؟ وا دەڵێم و تەلەفونەکەم زەنگ لێ دەدا، قاپەکە لەسەر کاوەنتەرەکە دادەنێم:\nئەلوو گیانی بابە.\nنووستم و خەبەرم بووەوە.\nوا دەڵێ و دەڕوا. تەقە تەقی پابووجێکی منداڵانە بەسەر کاشی دێ، کز و کزتر دەبێ. تەلەفونەکەی دانەوە. چاوەڕێم بگەڕێتەوە، توندتر گوێ بە تەلەفونەکەوە دەنێم. دەنگی کەسێک، کە بە تەلەفون قسە دەکات و باسی گۆڕانی کتوپڕی کەشوهەوا و نەفڕینی فڕۆکەیەک دەکات، دێتە گوێم. دەنگەکە نامێنێ. دەنگی پێڵاوێک، ڕەق و توند بەسەر زەوی ئەو پێ ئەو پێ دەکات و دەڵێ بە نێو سەرم دەڕوا، دێتە گوێم. دەنگی پێڵاوەکان لە سەر کاشییەکە دوور و غڕە غڕێک، شتێک وەک تایە، تایەی جانتایەک، کە خەڵکی ڕایدەکێش، نزیک دێتە گوێم. کەسێک گۆرانییەک دەڵێ و نامێنێ. یەکێک لە سەماعەیەکەوە، شتێک دەڵێت و دووبارەی دەکاتەوە. حەپی حەپی سەگێک، تێکەڵی دەنگی پابووجێک دەبێ. حەپ حەپ دوور و پابووج نزیک دەبێتەوە. غژەی هەڵگرتنی تەلەفونەکە دێ:\n"دەڵێ هێشتا دەبێ چاوەڕێ بکەین!"\nدەنگێک لە نزیکی تەلەفۆنەکەوە، دەڵێ: بڵێ ئەمشەویش.\n"دەڵێ بڵێ ئەمشەویش"\nدەنگی دەیەوێ بگۆڕێ وەک دەنگی کەسی نزیک تەلەفونەکە.\nهەمان دەنگ دەڵێ: بڵێ دەبێ دایخەم.\n"دەڵێ دەبێ دایخەم"\nخەریک بوو دەمگوت:\nبڵێ ئاخر من هەر ئیمشەوم مۆڵەت بوو...


بۆ بەها نەماوە؟! – Politic Press\nبەمەبەست بەها باڵاکان لەم کۆمەڵگەیە دەستێنرێتەوە؛ بەمەبەست میللەت لەناو تەنگەژەو گرفت و نیقاشی بێمانا دەخزێنرێت.\nگرفتی گەورەی ئێمە زۆرتر لەم ماوەیەدا لەتۆرەکۆمەڵایەتییەکان زەق بووە و دەرکەوت کە ئێمە لە چ دۆخێکداین؟ لەچ سەردەمێکی بێ بەهاکردنداین؟ و چ کارەساتێکی گەورەمان خولقاندوە؟! ئەمانە دەری دەخات ئێمە دوای جەنگ و دوای چارەکەسەدەیەک لە فەرمان رەوایی خۆی؛ نەمان توانیوە بونیاد کەسێتی تاک لە کۆمەڵ بنێین.. نەمان توانیوە پەروەردەیەکی دروست پێشکەش بە کۆمەڵ بکەین و تاک بەدروستی و بە دیدێکی گەورە گۆشبکەین، وئامادەسازی بکەین؛ بۆ داهێنان و بەرەو پێشچوونی وڵات.\nتەنها لەوە بڕوانی کە میللەتێکی پێنج ملیۆنی چۆن دەبێ کە نەتوانرێ داهێنانێکی گرنگ پێشکەش بە مرۆڤایەتی بکات.\nیاخود وەک بەکاربەر بمێنینەوە و بەفیعلی وەک میللەتی تەمەڵی پشت ئەستور بە نەوت بێ کاربین و چاومان لەکەوتنە خوارەوەی سێوەکەی نیوتن بێت؛ بەراستیش هەرئەوە کارەساتەکەیە کە ئێستا لە بێکاریدا و کاتمان زۆرە بۆ بەگژاچونەوەی یەکتر..! خۆمان داوەتە دەست قەدەری سۆشیال میدیاو خۆبەتاڵکردنەوە و روبەڕوبونەوەی یەکتر، لە کاتێکدا زۆر نازانین.. بۆ بەگژ یەکدا چوینەتەوە و کێشمەکێشی یەک بۆ دەکەین.\nهەرچییەک کە دەخولقێت؛ بەرهەمی بیرو عەقڵی خۆماڵی خۆمانە..!\nخۆمان خولقێنەری ئەم دۆخی دڕدۆنگییەی کۆمەڵین؛ هەرلەبەر ئەوەش تیماری برین و حلی راستەقینە لەدەستی ئەو شۆڕشەدایە کە دەبێت وەک ئەڵتەرناتیڤ و رێگەچارە پەنای بۆ بەرین؛ تا رێنسانسی کۆمەڵایەتی و ئابوری و سیاسی و کلتوری پێبکەین، و گۆڕانێکی ریشەی لەم کۆمەڵەدا بکەین.\nئەگەرنا لەناو بازنەی تەنگەژەدا دەمێنینەوە و هیچ بەهیچ ناکەین.\nبرینە قوڵەکە ئەوەیە کەبە فیکری (ماکیاڤیلی) کە شێوازێکی تەقلیدییە بۆ بەڕێوەبردنی میری؛ ئێمە وەک کائینی مێگەل ئاراستە ئەکرێین.. دیقەت لەوەبدەن چرکەسات.. چارەنوسی ژیانمان دیاری دەکات.\nهەرلەبەر ئەوە واچارەکەسەدەیەکە بە تێزی قەیران یەکسانە بە قەیران و تەنگەژە؛ بەردەوامی دەدەین و گرفت و ناکۆکی و دژبەرەی بۆتە کلتورمان. وەک ئەو قسەباوەی کەدەڵێت:”خێر لە جەنگ، و نائارامی و دڕدۆنگیدایە” لەژیانی کۆمەڵایەتیمان ئەوە زۆرتر دەردەکەوێت؛ کە بەماسکەوە جەنگی شکاندن دەکەین و لەروشدا باوەش بۆ یەکدا دەکەین ئەمو کلتورێکی ترسناکانەی خراپە دورە لە عورفی کۆمەڵایەتیمان.\nوەک چۆن کۆمەڵناسی عێراقی (عەلی وەردی) باس لە دوفاقی کەسایەتی تاکی عێراقی دەکات؛ ئەو دوفاقییە ئێستا هۆی هەیە. بۆ خۆ دەرخستن و بێ بەهاکردن؛ ئەو دیدە مەترسیدارە. چونکە دەرفەت بۆ وجودی تاک لە کۆمەڵ و دەربڕینی ڕای گشتی ناهێڵێتەوە وادەکات کەبەگشتی ئینسانگەلێکی خاڵی بین لە بەها باڵاکانی کۆمەڵ..\nسیناریۆکان لێرە خەریکە ژیان ئاراستە دەکەن.. نازانین سبەی چیتر دەگوزەرێت و چ نالۆژیکیەکی بێ نرخ خۆی دەسەپێنێت.\nهواویی.. ئەژدیهایەکی چینیی!\nبۆچی پەرلەمان چۆتە بەرەی حكومەت ؟\nحکومەتی هەرێمی کوردستان بڕیار لە لێبڕینی موچەی فەرمانبەران دەدات (164 بینین)


پیسبوونی هه‌وا پێده‌چێت مه‌ترسی له‌ده‌ستچوونی ئه‌قڵ زیادبكات\n26/9/2018 09:12 AM\nتائێستا ئه‌وه سه‌لمێنراوه كه پیسی هه‌وا هۆكارێكی سه‌ره‌كی نه‌خۆشییه‌كانی دڵ، جه‌ڵته‌ی مێشك و نه‌خۆشییه‌كانی هه‌ناسه‌كێشانه، به‌ڵام تائێستا مه‌ترسییه‌كه‌ی له‌سه‌ر نه‌خۆشییه‌كانی مێشك وه‌ك له‌ده‌ستچوونی ئه‌قڵ به‌ته‌واوی ڕووننه‌بووه‌ته‌وه.\nبه‌پێی توێژینه‌وه‌یه‌كی نوێ كه له له‌نده‌ن كراوه، ده‌وترێت ئه‌گه‌ری ئه‌وه هه‌یه هه‌وای پیس په‌یوه‌ندی به زیادبوونی رێژه‌ی مه‌ترسی شێتبوون هه‌بێت. به مه‌به‌ستی ڕوونكردنه‌وه‌ی زیاتری ئه‌م په‌یوه‌ندییه، توێژه‌ران به‌وردی پیسبوونی هه‌واو ژاوه‌ژاویان له شاری له‌نده‌ن به‌راورد كرد تا بزانن له‌گه‌ڵ له‌ده‌ستچوونی ئه‌قڵ چ په‌یوه‌ندییه‌كی هه‌یه.\nله‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا ڕێژه‌ی به‌ركه‌وتنی 131000 كه‌س به مادده‌ی پیسكه‌ری وه‌ك نایترۆجین دایۆكسایدو ئۆزۆن و PM2.5 و ژاوه‌ژاوه‌ی شه‌قام و ترافیك پێورا، ئه‌م كه‌سانه بۆ ماوه‌ی 7 ساڵ له‌ژێر چاودێریدا بوون.\nئه‌و شوێنانه‌ی توێژینه‌وه‌ی تێدا كرا، له باری زۆری پیسكه‌ره‌كانه‌وه دابه‌ش كرانه‌سه‌ر پێنج پۆل. بۆ پۆلی یه‌كه‌م به هه‌بوونی زۆرترین پیسكه‌ر ڕێژه‌ی نه‌خۆشیییه‌كان 40% زیاتر بوو له‌و شوێنانه‌ی كه‌مترین پیسكه‌ریان تێدا بوون، نیترۆجین دایۆكسایدو PM2.5 دوو پیسكه‌ری كاریگه‌ر له‌سه‌ر نه‌خۆشییه‌كانی له‌ده‌ستچوونی ئه‌قڵ وه‌ك ئالزه‌هایمه‌ر بوون.


کێشەکان قوڵترن - پەرەگراف\nئەوەی ئەمڕۆ لە جڤاتی نیشتیمانیی گۆڕان ڕویدا، جارێکی تر دوپاتی بونی دو دونیابینیی جیاواز ئەکاتەوە لەناو کۆی دەستەبژێری سیاسی و حیزبیی هەرێم بەشێوەیەکی گشتی. گروپێک پێیان وایە کە بون و مانەوەیان پەیوەستە بە مانەوەیان لە دەسەڵات و گەر لە دەسەڵاتدا نەبن هیچ نین و هیچیان پێناکرێت. هەر بۆیەش ئەمانە هەمو شتێک ئەکەن بۆ مانەوە لە دەسەڵات. مۆنۆپۆلی بازاڕ و کار و ئابوری و چەک و هێزی چەکدار ئەکەن بۆ مانەوە لە دەسەڵات و درێژەدان بە حوکمڕانیی خۆسەپێنیان.\nبە پێچەوانەی ئەمانەوە گروپێکی تر هێزی خۆیان لە بەدەستهێنانی متمانەی خەڵک و نوێنەرایەتی کردنی بەرژەوەندیی خەڵک دەبیننەوە. هەر لەبەر ئەمەش بەرژەوەندیی خەڵک لەهەر شوێنێک بێت لەو سەنگەرەن.\nگۆڕان لەسەرتای دروست بونییەوە سەرقافڵەی تێڕوانینی دوەمی ناو سیاسەتی کوردی بوە. هەر بۆیەش هەوڵیدا چ لە سەنگەری ئۆپۆزسیۆن بێت چ لە دەسەڵات نوێنەرایەتیی سەرسەختی خەڵک و مافەکانیان بکات. بەڵام بەداخەوە دەستەبژێرێکی کەمینە لە بڕیاربەدەستانی ناو گۆڕان و بەشێک لە نوێنەرەکانی لەناو دەسەڵات، خەریکی بەتەقلیدی کردنی ڕوئیا و بیرکردنەوە و هەڵوێستی گۆڕانن لەڕێی زاڵکردنی تێڕوانینی یەکەم لەناو بڕیاردانی سیاسیی گۆڕان. بێئاگا لەوەی ئەمانە هەرچییەک بکەن، ناتوانن ببنە خاوەنی دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە هەرێم کە دابەش کراوە بۆ دو زۆنی دەسەڵاتی تاک حیزبی. ئەمانە بەم هەوڵانەیان هیچ ناچننەوە جگە لە پاشکۆیەتیی دەسەڵات. ئەمانە بڕوایان بە پرنسیپە سەرەکییەکانی گۆڕان نییە کە سەرەکیترینییان چەسپاندنی سیستمی پەرلەمانی و بەهێزکردنی دامەزراوەکانی چاودێرییە. ئەمانە بیریانچوەتەوە کە گۆڕان حیزبی دەنگدەرە نەک هێزێکی تەقلیدیی دەسەڵاتخواز. هەربۆیەش کە لە دەسەڵات بەشداری دەکات دەبێ بە پێداگرییەوە پارێزەری مافەکانی خەڵک بێ نەک ببێتە داشی جێبەجێ کردنی سیاسەتە دژەخەڵکەکەی دەسەڵاتی ئەمری واقیعی هەرێم. ئێمە کە ئەم قسانە ئەکەین موزایەدە ناکەین، بەڵکو بە کردار چ ئێستا و چ لەڕابردوش ئەوەمان سەلماندوە. هەمو خەڵکی هەرێم بیریانە کە چۆن لە بەرزترین دەسەڵاتی هەرێمەوە بەرگریمان لە بەرژەوەندیی خەڵک و یاساسەروەری کرد لە هەرێم و لەو پێناوەدا بۆ مانەوە لە دەسەڵات هیچ سازشێکمان نەکرد.\nئەمڕۆ هاوڕێمان دکتۆر غالب نوێنەرایەتیی ئێمە و دەنگدەری گۆڕان و جەماوەری ناڕازی کرد لەبەرامبەر ئەو دەستەبژێرە بچوکەی بۆ یەک جاریش خۆیان لە مەنگەنەی دەنگی هاوڵاتییان نەداوە و بایەخی متمانەی دەنگدەران نازانن و، ئەشیانەوێ بڕیارە چەوتەکانی خۆیان بەسەر نوێنەرانی هەڵبژێردراوی خەڵکدا بسەپێنن.\nهەقە دڵسۆزانی گۆڕان بیر لە داهاتوی ئەم بزوتنەوە جەماوەرییە بکەنەوە کە تادێ لەڕێچکەی ڕاستەقینەی خۆی لادەدرێ و، پێویستە ئەوانەشی ئەیانەوێ دۆخی ئێستای گۆڕان چ لە دەسەڵات و چ لەناوخۆی خۆی هەروا بەردەوام بێ هەر لە ئێستاوە ئەو ئاڵنگارییە قەبوڵ بکەن کە خۆیان کاندید بکەن بۆ هەڵبژاردنەکانی داهاتو تا حەجمی راستەقینەی متمانەیان لای جەماوەری گۆڕانخواز بۆ دەرکەوێ.


تورکیا خۆی ئامادە دەکات بۆ ڕووبەڕوو بوونەوەی هەڕەشەی شەپۆلێکی نوێی جیهادی\nهەزاران جیهادی ڕەنگە هەوڵی بەدەستهێنانی پەناپارێزی لە تورکیا بدەن لە کاتێکدا هێزەکانی سەر بە حکومەت لە سوریا ناوچەیەکی داخراوی ئیدلیبیان گەمارۆ داوە کە دووا شوێنی سەرهەڵداوانە لە وڵاتەکەدا.\nلە کاتێکدا کە دیمەشق سوورە لەسەر ئەوەی تەواوی سوریا کۆنترۆڵ بکاتەوە، شیکەرەوان ئاگاهی دەدەن تورکیا دەکەوێتە ڕەوشێکی قورسەوە نەک تەنها لە ڕووی گەڕانەوەی پەنابەرەکان بەڵکو لە ڕووی هاتنە ناوەوەی چەکدارە تونڕەوەکانیشەوە ئەمەش بێگومان مەترسییەکی بەرچاو لەسەر ئاسایشی وڵاتەکە دروست دەکات.\nهێزەکانی حکومەتی سوریا پێگەی خۆیان لە پارێزگای ئیدلب پتەو دەکەن. وا مەزەندە دەکرێت نزیکەی 3 ملیۆن سوریای لەو ناوچەیەی ئیدلبدا گەمارۆدرابن کە زیاتر لە نیوەیان لە شەڕەکانی ناوچەکانی ترەوە هەڵاتوون بۆ ئەوێ.\nشیکەرەوە ئەتیلا یەسیلادا لە ڕێکخراوی سەرچاوەی جیهانی هاوبەش، دەڵێت " ئەمە هەڕەشەیەکی گەورە دەخاتە سەر نزیکەی نیو ملیۆن پەنابەری کەلە کەمپێکی پەنابەرانی سەر سنوردا دەژین."\nئەو دەشڵێت " ئەگەر سەرۆک بەشار ئەسەد بەرەو باکوور بڕوات و شاری ئیدلب بگرێت، ئەم خەڵکانە دەڕژێنە نێو تورکیاوە، و بە هیچ شێوەیەک ئێمە ناتوانین وەریان بگرین، جگە لەمەش ڕەنگە نزیکەی 40 هەزار بۆ 60 هەزار بیروڕای توندڕەوی جۆراو جۆر تێکەڵ بە خەڵکەکە ببن و بچنە ناو تورکیاوە ئەمەش ناسەقامگیری لە ناوچەکانی سەر سنوور دروست دەکات."\nسەرۆکی تورکیا ڕەجەب تەیب ئەردۆغان لە هەفتەی ڕابوردوو لە میانەی کۆبونەوەکانی مۆسکۆی لەگەڵ سەرۆک ڤلادمێر پوتن فاکتەری کاتی بەدەستهێنا. پاش کۆبونەوەکان هێزەکانی ئەسەد لە دووا هێرشەکانیاندا ئاگربەستیان ڕاگەیاند. هەرچەندە ڕاپۆرتە خۆجێهییەکان دەڵێن ئەردۆغان نەیتوانی بوو باوەڕ بە پوتن بهێنێت تا قایل بێت بە کۆتایی هێنانی تەواوی شەڕەکان لە ئیدلب.\nلە کاتێکدا کە لە شەڕی ناوخۆی سوریادا پشتیوانی لایەنە نەیارەکانی یەکتر دەکەن، بەڵام ئەردۆغان پەیوەندییەکی نزیکتری لەگەڵ پوتن دروست کردووە بەشێکی بەهۆی هاوکاری کردنەکانە بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕەکە.\nلە هەفتەی ڕابوردوو هێزەکانی تورکیا گازی فرمێسک ڕژێن و هێزی ئاویان بەکارهێنا بۆ بڵاوەپێکردنی خۆپیشاندەرە سوریاییەکان لە سەر سنوور. زۆربەی خۆپیشاندەران دروشمی دژە ئەردۆغانیان دەگوتەوەو وێنەی سەرۆکی تورکیایان دەسوتاند.\nشیکەرەوان دەڵێن توڕەیی لە دژی تورکیا ڕەنگە تەنها لە نێو خۆپیشاندەراندا نەبێت. ژەنەڕاڵی پێشوی تورکیا هالدون سۆلمازتورک دەڵێت " لە ماوەی حەوت ساڵی ڕابوردوودا، حکومەتی تورکیا پشتیوانی سەرهەڵداوانی کردووە، بەڵام ئەوان گەیشتوونەتە قەناعەتێک کە پشتیان لێ کراوە، بە ڕێگای تیرۆر، بەکارهێنانی بۆمب، هێرشی خۆکوژی و چەندین جۆری هێرشی تر فشار دەبەن بۆ تورکیا کە جارێکی تر پشتیوانیان بکاتەوە."\nلە ساڵی 2016 ئەستەنبوڵ ڕووبەڕووی شەپۆلێکی هێرشی تیرۆرستی لەلایەن داعشەوە بۆوە، لەوانەشدا هێرشێک بۆسەر فڕۆکەخانەی سەرەکی شارەکە کە 45 کەسی تێدا کوژران.\nهێزەکانی ئاسیشی تورکیا بە شێوەیەکی سەرکەوتووانە توانیان ڕێگە لە هێرشی زیاتر بگرن و سەدان جیهادییان لەسەرانسەری وڵاتەکە دەستگیر کرد. بەڵام لە ئێستاشدا مەترسییەکی هاوشێوە دەکەوێتەوە سەر تورکیا.\nیەسیلادا دەڵێت " ڕیشی خۆی دەتاشێت و چەکەکەی لە شوێنێک فڕێ دەدات، جا چۆن بزانین جیهادییە."\nلە ئێستادا تورکیا میوانداری زیاتر لە 3 ملیۆن و نیو پەنابەری سوریایی دەکات لە شارە سەرەکییەکانی تورکیا، چاودێری کردن و دەستنیشان کردنی جیهادییەکان هەنگاوێکی زۆر سەختە.\nسۆلمازتورک کە ئێستا سەرۆکایەتی ئینستتوتی سەدی 21ی بنکە لە ئانکەرە دەکات دەڵێت " خۆی هەر سەختە و سەختریش دەبێت. ئاستەنگی سەرەکیش ژینگەکەیە. ئەم کەسە ڕادیکاڵانە دەتواونن بە ئاسانی خۆیان بخزێننە نێو سوریاییەکانەوە. لە چەندین ناوچەی تورکیا سوریاییەکان زۆرینەن لە ئێستادا."\nدیپلۆماتێکی ڕۆژئاوایش کە بە مەرجێک قسەی کردووە ناوی ئاشکرا نەکرێت دەڵێت " مەترسی ئەو جیهادیانەی لە ئیدلب دەردەچن تەنها بۆ سەر تورکیا نییە لە کاتێکدا ئەو وڵاتە وەکو دەروازەیەک وایە بۆ ئەوروپا. هەندێک لەو جیهادیانەش کە لە ئیدلب گەمارۆ دراون بڕوا دەکرێت ئەورپایی بن".\nسۆلماز تورک پێی وایە دروستکردنی ناوچەیەکی ئارام لە ئیدلب لەگەڵ سنوری تورکیا بۆ پەنابەران یارمەتیدەر دەبێت.\nشارەزایان ئاماژە بەوەش دەکەن پوتن سوورە لەسەر ئەوەی ئانکەرە دەبێت ڕاستەوخۆ وتووێژ بکات لەگەڵ دیمەشق لەسەر دروستکردنی ناوچەی ئارام لە سوریا. تورکیا لە ئەنجامی شەڕی ناوخۆی ئەو وڵاتە پەیوەندیەی دیپلۆماتییەکانی لەگەڵ سوریا بچڕیوە.\nهێزەکانی ئاسایشی تورکیا هێشتا بەردەوامن لە مامەڵەکردن لەگەڵ هەڕەشەی داعش لە ناو تورکیادا. بە پێی سەرچاوەیەکی ئاسایش بەم دواییانە هێرشێکی گەورەی تیرۆرستی پوچەڵ کراوەتەوە تەنها چەند کاتژمێرێک بەر لەوەی ئەنجام بدرێت.\nلە کاتێکدا شارەزایان هۆشداری ئەوە دەدەن تورکیا هێشتا نرخی ئابوری هێرشەکانی پێشووتر دەدات درەنجامەکانی شەپۆلێکی تری هێرشی تیرۆستی لە وڵاتەکە سەخت دەبێت.


خێزانێك توشی كۆرۆنا بونده‌یان هاوڵاتی له كه‌ركوك كه‌ره‌نتینه ده‌كرێن\nئاداری 2020/ دیمەنێكی شه‌قامه‌كانی ده‌وروبه‌ری قەڵای دێرینی كەركوك لە سەردەمی كۆرۆنادا فۆتۆ: كاروان ساڵحی\nپێنج توشبوی كۆرۆنا له شاری كه‌ركوك تۆماركران، چوار كه‌سیان له یه‌ك خێزانن و به‌ركه‌وتنیان له‌گه‌ڵ هه‌ڵگرێكی ڤایرۆسه‌كه‌دا هه‌بووه، به‌هۆی مه‌ترسی بڵاوبونه‌وه‌ی زیاتری په‌تاكه‌شه‌وه ده‌یان هاوڵاتی له شاره‌كه‌دا كه‌ره‌نتینه كراون.\nبه‌پێی دوایین ئاماره‌كانی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ته‌ندروستی كه‌ركوك، پێنج هاوڵاتی نیشته‌جێی ناوه‌ندی شار توشی ڤایرۆسی كۆرۆنا بون، دوای دڵنیابونه‌وه و گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌نجامی پشكنینه‌كانیان له تاقیگه‌كانی به‌غدا.\nكه‌ریم وه‌لی، به‌ڕێوه‌به‌ری ته‌ندروستی كه‌ركوك به (كه‌ركوك ناو)ی وت "ژماره‌یه‌ك پشكنین كراوه و له ئه‌نجامدا ده‌ركه‌وتووه پێنج كه‌س توشی كۆرۆنا بون، كه چوار كه‌سیان له یه‌ك خێزانن و كه‌سوكاری توشبوه‌كه‌ی گه‌ڕه‌كی شۆرجه‌ن".\nئه‌و چوار كه‌سه خێزانی ئه‌و ئافره‌ته‌ی گه‌ڕه‌كی شۆرجه‌ی كه‌ركوكن كه چه‌ند رۆژێك له‌مه‌وبه‌ر توشی كۆرۆنا بوو.\n"توشبوی پێنجه‌م په‌رستیاره، به‌ڵام هیچ یه‌كێك له توشبوه‌كان گه‌شتی ده‌ره‌وه‌یان نه‌بووه و ته‌نیا به‌هۆی به‌ریه‌ككه‌وتنه‌وه توشی ڤایرۆسه‌كه بون" به‌وته‌ی وه‌لی.\nئه‌و په‌رستیاره، له گه‌ڕه‌كی شۆرجه شوێنێكی بۆ ده‌رزیلێدان و ته‌داوی هه‌بووه، له‌گه‌ڵ ئه‌و كچه‌ی له گه‌ڕه‌كه‌دا ده‌ركه‌وت هه‌ڵگری ڤایرۆسه‌كه‌یه به‌ریه‌ككه‌وتنی هه‌بووه و چاره‌سه‌ری بۆ كردووه، پێش ئه‌وه‌ی ده‌ربكه‌وێت توشبوی كۆرۆنایه.\nله ئێستادا به‌پێی رێنماییه ته‌ندروستییه‌كان هه‌ركه‌سێك له‌گه‌ڵ ئه‌و په‌رستیاره‌دا به‌ریه‌ككه‌وتنی هه‌بووه و بۆ هه‌ر چاره‌سه‌رێك سه‌ردانی كردووه پێویسته پشكنینی ڤایرۆسی كۆرۆنا ئه‌نجامبدات.\nكه‌ركوك، ئاداری 2020، هه‌ڵمه‌تی ده‌رمانڕێژكردن له نه‌خۆشخانه‌ی ئازادی فۆتۆ: مانگی سوری عیراقی\nله چه‌ند شوێنێكی تری كه‌ركوك، مه‌ترسی بڵاوبونه‌وه‌ی كۆرۆنا هه‌یه به‌هۆی به‌ریه‌ككه‌وتن له‌گه‌ڵ توشبوانی تره‌وه، به‌وهۆیه‌وه ده‌یان هاوڵاتی كه‌ره‌نتینه‌كراون، جگه له ناحیه‌ی له‌یلان و تازه‌خورماتوو كه به ته‌واوی سنوره‌كه خراونه‌ته ژێر چاودێری ته‌ندروستییه‌وه.\nسەباح نامیق، جێگری بەڕێوبەری تەندروستی كەركوك بە (كەركوك ناو)ی وت "كۆی گشتی ئەو كەسانەی لە كەرەنتیدان ژمارەیان 44 كەسه، له نێویاندا 10 كه‌س له خانه‌واده‌ی توشبویه‌كی له‌یلان، 25 له كه‌سوكاری توشبویه‌كی تازه‌خورماتوو".\nهه‌روه‌ها رونیكرده‌وه گومان له هه‌ر كه‌سێك بكرێت به‌هۆی به‌ریه‌ككه‌وتنی له‌گه‌ڵ توشبوان ئه‌وا كەرەنتینە دەكرێت و له رۆژانی داهاتوودا چەندین پشكنینی تر ئەنجامدەدەن.\nئیداره‌ی پارێزگای كه‌ركوك، له پێناو رێگری له بڵاوبونه‌وه‌ی زیاتری ڤایرۆسی كۆرۆنا له‌رێگه‌ی به‌ریه‌ككه‌وتن و قه‌ره‌باڵغییه‌وه، چه‌ند هه‌فته‌یه‌كه هاوشێوه‌ی پارێزگاكانی تری عیراق قه‌ده‌غه‌ی هاتوچۆی راگه‌یاندووه و تا 11ی نیسانیش درێژه‌ی ده‌بێت.\nحاڵه‌ته‌كانی توشبون به كۆرۆنا له كه‌ركوك 17 كه‌س بون، شه‌ش كه‌سیان چاكبونه‌ته‌وه و یه‌كێكیان گیانیله‌ده‌ستداوه، له‌سه‌ر ئاستی عیراقیش 748 توشبوو به‌و په‌تایه تۆماركراون.\nڤایرۆسی كۆرۆنای نوێ، له كۆتاییه‌كانی 2019دا سه‌ریهه‌ڵدا، ژماره‌ی توشبوان له جیهاندا گه‌یشتۆته زیاتر له 937 هه‌زار كه‌س، له نێویاندا زیاتر له 195 هه‌زار كه‌س چاكبونه‌ته‌وه و ژماره‌ی مردنیش به‌وهۆیه‌وه نزیكه له 48 هه‌زار كه‌س.


شەوی رابردوو تەقە لە ماڵی لاهور شێخ جەنگی کراوە؟\nوێستگەنیوز_ ژووری هەواڵ\nچەند هەواڵ و دەنگۆیەک هەن کە بەرەبەیانی ئەمرۆ شەممە، تەقە لەماڵی لاهور شێخ جەنگی کراوە لە گەڕەکی سەرچنار-ی شاری سلێمانی، بەڵام بەپێی زانیارییەکان ئەو تەقانەی کراون ئاڕاستەیان لە ماڵی لاهور شێخ جەنگی نەبووە.\nبەرەبەیانی ئەمرۆ شەممە، 27ی تشرینی دووەمی 2021. وابڵاوکرایەوە کە تەقە لەماڵی لاهور شێخ جەنگی کراوە لە گەڕەکی سەرچنار، بەگوێرەی زانیارییەکانی وێستگەنیوز، لە کاتژمێر 2:30 بۆ 3:00ی ئەمرۆ دەنگی چەند تەقەیەک لە گەڕەکە لەلایەن هاوڵاتی و دانیشتوانی ئەو ناوچەیە بیستراوە.\nوێستگەنیوز زانیویەتی، ئەو هێزەی پارێزگاری لە لاهور شێخ جەنگی دەکەن، لەگەڵ دەنگی تەقەکاندا جموجوڵیان لە دەوروبەری ماڵی لاهور شێخ جەنگی هەبووە، ئەوەش بەهۆکاری ئەوەی لە نزیک ماڵەکەی دەنگی تەقەکان بیستراون.\nسەرچاوەیەک لە ئاسایش سلێمانی کە نەیویست ناوی ئاشکرابکرێت، بە وێستگەنیوز-ی وت، " ئەوە رووداوێکی ئاساییە شەوانە لە سەرچنار تەقە دەبێت"، بێ ئەوەی هیچ زانیارییەکی دیکە دەربارەی ئەگەری رووداوی تەقەکردن لە ماڵی لاهور شێخ جەنگی ئاشکرابکات.\nسۆشیال میدیاکانی نزیک لە لاهور شێخ جەنگی، باس لە رووداوی تەقەکردن لە ماڵی لاهور شێخ جەنگی ناکەن. پەیامنێری وێستگەنیوز دەڵێت، دوێنێ هەینی ھێزێکی زۆر لە نزیک ماڵی لاهور شێخ جەنگی ھەبوون، لە ھەموو سنورەکان جێگیرکراون و جلوبەرگی سەربازییان لەبەردا بووە.\nهاوکات سەرچاوەیەکی نزیک لە لاهور شێخ جەنگی، بۆ وێستگەنیوز ئەوەی ڕەتکردەوە، "ھیچ رووداوێکی تەقەکردن ڕووی دابێت بەرامبەر ماڵی لاهور شێخ جەنگی"، ئاماژەی بەوەشکرد، "دەنگۆکان دوورن لە ڕاستییەوە".\nهەروەها، رێبوار حامید حاجی غالی، فەرماندەیی سەربازی نزیک لە لاهور شێخ جەنگی، لە ئەکاونتی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبووک نوسیویەتی، "دەنگۆی تەقە كردن لە لالەزار دورە لە ڕاستییەوە".\nئه‌م بابه‌ته 37568 جار خوێنراوه‌ته‌وه


تورکیا و کێشەکانی ئێران لەگەڵ ڕوسیادا وەک هاوپەیمانێک\nبۆچوون / بیروڕا :: 25/08/2016\nسەرچاوە: ڕیالیتی چێک\nتورکیا دوێنێ هێزی نارد بۆ سوریا. ئەمە وایکرد ڕووسیا ناخۆشحاڵی خۆی ڕابگەیەنێت بەرامبەر تورکیا. هەر دوێنێ جۆ بایدنی جێگری سەرۆکی ئەمریکا سەردانی تورکیای کرد. کەش و هەواکە هەرچەندە ئاشقانە نەبوو بەڵام دۆستانە بوو، هیچ ڕق و کینەیەکی تێدا دەرنەکەوت کە لەدوای هەوڵە کودەتاییەکەوە سەریان هەڵدا. ڕووسەکان، ڕازی بوون کردەوە سەربازییەکانیان لە بنکەی هەمەدانی ئێران ڕابگرن بەڵام دەستپێکردنەوەی بەدوور نازانن. جۆرێک لە شەڕی سیاسی لەناو ئێراندا هاتووەتە ئاراوە سەبارەت بە مۆڵەتبەخشین بە ڕووسەکان لە بەکارهێنانی بنکە سەربازییەکەی هەمەداندا. ئەم هەموو داوە باریکانە پێکەوە چیرۆکێکی جیۆپۆلەتیکی دروست دەکەن.\nبا لە ئێرانەوە دەستپێبکەین. چەندین سەدەیە ئێران سەربەخۆیی خۆی پاراستووە لەڕێی خۆپاراستن لە دوو داو. یەکێکیان داوی تورکیا بوو لە دیمەنە عوسمانییەکەیدا. ئەوی دیکە داوەکەی ڕوسیا بووە، لە هەردوو سەردەمی ئیمپراتۆری و سۆڤیەتیدا. بۆ نموونە، لەکاتی جەنگی دووەمی جیهانیدا ئێران بە ڕەسمی بێلایەن مایەوە بەڵام لە باکورەوە لەلایەن سۆڤیەتەکان و لە باشوریشەوە لەلایەن بریتانییەکانەوە داگیرکرا. پاش جەنگەکە سۆڤیەتەکان بەنیاز نەبوون وڵاتەکە جێ بهێڵن. ئەوە گوشاری ئەمریکا بوو لەسەر هەر کام لە سۆڤیەت و بریتانیا کە سەربەخۆیی ئێرانی گێڕایەوە. ئەمە لە ئاکامی پیاوچاکی ئەمریکاوە نەبوو. ویلایەتە یەکگرتووەکان دژایەتی بەرفراوانبوونی سۆڤیەتی دەکرد و هەوڵیشی دەدا ئیمپراتۆری بریتانیا لەناو ببەن. واتە بەرژەوەندییەکانی ئێران و ئەمریکا یەکیان گرت. ویلایەتە یەکگرتووەکان هێز و دەسەڵاتی خۆی لە ئێراندا زیادکرد تا ئەوکاتەی کە شۆڕشی ئیسلامی پەیوەندییەکەی لەتوپەت کرد. ویلایەتە یەکگرتووەکان بووە گەورەترین دوژمنی ئێران بەڵام نەک تاقە دوژمنی. ئێران هەروەک جاران ئەوپەڕی وریایی نیشان دا بەرامبەر مەرامەکانی سۆڤیەت، بەتایبەت لە قۆناغی سەرەتای کۆماری ئیسلامیدا. مێژووی دوورودرێژی خۆی بیرکەوتەوە لەگەڵ ڕوسیادا. لەوکاتەدا تورکیا هێندە لاواز بوو کە هیچ هەڕەشەیەکی دروست نەدەکرد. ئێران دوژمنی ویلایەتە یەکگرتووەکان و بەدگومان بوو بەرامبەر ڕووسیا.\nڕێککەوتنە تازەکە دەربارەی چەکە ئەتۆمییەکان دەرەنجامی گوشاری ئەو باڵە ئێرانییانە بوو کە دەیانگوت سیاسەتی دژایەتیکردنی تەواوی ویلایەتە یەکگرتووەکان ئابووری بەرژەوەندییە سیاسییەکانی ئێرانیان وێران کردووە. باڵێکی دیکەی، یان زیاتری، ئێرانی دژایەتی ڕێککەوتنەکەیان کرد بەوەی کە ناپاکیکردنە لە بەرژەوەندییەکانی ئێران و خۆڕادەستکردنە بە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ئەم باڵە ڕەگوڕیشەی لە سوپای پاسدارانی ئێراندا هەیە کە شەڕی کرد و دۆڕا. بەڵام وازی نەهێناوە.\nبەلای ئەندامانی ئەم باڵەوە دوژمنایەتیکردنی ویلایەتە یەکگرتووەکان بەردی بناغەی سیاسەتی دەرەوەی ئێران بووە. لە تێكچوونی پەیوەندییەکانی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و ڕووسیادا ئەمانە ڕووسیایان وەک ئەڵتەرناتیڤێکی ویلایەتە یەکگرتووەکان بینی. حکومەت، کە دانوستانەکەی کرد لەسەر ڕێککەوتنەکە، ڕووسیای بە ترسناکتر بینی لە دوورمەودادا بۆ ئێران، چونکە زۆر بە سادەیی ویلایەتە یەکگرتووەکان زۆر دوور بوو بەڵام ڕووسیا زۆر نزیک بوو. بۆ تێکدانی دۆخەکە، یەکێک لەناو حکومەتی ئێراندا مۆڵەتی دا بە ڕووسەکان بنکەی ئاسمانی هەمەدان بەکاربهێنن بۆ هێرشەکان لەناو سووریادا. پێدەچێت ژمارەیەکی زۆری بەرپرسیارانی ناو حکومەت ئاگادارنەکرابێتنەوە لەم مەسەلەیە. پێش بڵاوبوونەوەی دەنگوباسەکان چەند جارێک فڕۆکەکان لە هەمەدانەوە فڕیون. کاتێک کە هەواڵەکان بڵاوبوونەوە هێرشەکان ڕاگیران. لەوکاتەوە شەڕێکی سیاسی دەستیپێکردووە لە تاران کە چەندین ڕەهەندی هەیە، یەکێکیان شەڕی ئەوەیە کێ بەڕاستی بەرپرسیارە.\nبەڵام لە گەرمەی ئەمە شەڕە ناوخۆییەدا پرسیارێک هەیە سەبارەت بەوەی چۆن مامەڵە لەگەڵ سیاسەتی دەرەوەی ئێراندا بکرێت. تورکیا خەریکە سەرهەڵدەدات. ڕووسیا هاتووەتە ناوچەکەوە. هەردووکیان هەڕەشەی گریمانەیین. هەندێک کەس نزیکبوونەوەی تورکیا و ڕووسیا بە دەرفەتێک دەزانێت بۆ ئێران کە بچێتە ناو ئەو پەیوەندییەوە. ئەمانە ئەو کەسانەن کە پێیان وایە ویلایەتە یەکگرتووەکان مەترسی سەرەکییە بۆ سەر هەر سێ وڵاتەکە و دەڵێن ئەم هاوپەیمانییە سێ قۆڵییە پارسەنگی ئەمریکا دەداتەوە. ئەمان تورکیا و ڕووسیا بە هەڕەشەی گەورە نازانن. هەرچەندە باڵی ئەمریکیخواز لە ئێراندا نییە، بەڵام باڵێک هەیە کە پێی وایە تورکەکان کابوسە مێژووییەکەی ئێرانن. لە تاراندا ئێستا پۆکەرێکی زۆر ترسناک دەکرێت.\nتورکیا هەر لەم کاتەدا هەڵوێستەکەی خۆی هەڵگێڕاوەتەوە و لایەنگرەکانی ئێرانی لە هاوپەیمانیەتییە سێ قۆڵییەکەدا والێکردووە لە دڵەڕاوکێدا بن. لەکاتی هەوڵە کودەتاییەکەوە ڕەجەب تەیب ئەردۆغان و ڤلادیمیر پۆتین وا دێنە بەرچاو کە پەیوەندییەکی لەشکاننەهاتوویان دروستکردبێت. بەڵام دوو مەسەلە دەریدەخەن کە پەیوەندییەکە هێندە پتەونییە کە ڕووسەکان ئاواتی بۆ دەخوازن. یەکێکیان ئەو ڕاستییەیە کە ڕووسەکان پشتیوانی لە بەشارئەسەدی سەرۆکی سوریا دەکەن و تورکەکان دوژمنی ئەون. پاش هەرا و زەنایەکی زۆر، دەرکەوت کە تورکیا لەسەر مەسەلەی ئەسەد ناچێتە هەمان هەڵوێستی ڕووسیاوە لەبەرئەوە درزێکی گەورە و بنەڕەتی لەنێوان تورکیا و ڕووسیادا مایەوە. نیشانەی دووەم ئەوەبوو کە تورکیا وەک جاران ڕێگەی بە ویلایەتە یەکگرتووەکان دا بنکەی ئاسمانی ئینچەرلیک بەکاربهێنێت و تەنیا چەند کاتژمێرێک لەکاتی کودەتاکەدا ڕاگیرا. پاش کەمێک گفتوگۆ ڕووسەکان ڕێیان پێنەدرا سوود لەو بنکەیە وەربگرن. ئەمەش دەریخست کە ئاماژە و قسە و دەربڕینەکان هەرچۆنێک بن، تورکیا نیازی نییە لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بیگەیەنێتە مریشکە ڕەشە.\nئەمڕۆ، هێزەکانی تورکیا چوونە ناو سووریاوە. نزیکەی ٢٠ تانک چەند کیلۆمەترێک چوونە ناو خاکی سووریاوە و هەندێک هێزی تایبەتیان لەگەڵدا بوو. هێرشی ئاسمانی و هەندێک تۆپبارانیش هەبوون. بەگشتی هێڵە گشتییەکە پێمان دەڵێت کە ئەمە جوڵەیەکی بچکۆلە بووە بەڵام جوڵەیەک بووە بە هاوئاهەنگی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکاندا ئەنجامدراوە نەک لەگەڵ ڕووسیادا. ئەمەش کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەنووسیی بەداوادا هات لەنێوان بایدن و سەرەرکوەزیرانی تورکیادا و پێدەچێت پەیوەندییە تایبەتەکەی نێوان ڕووسیا و تورکیا تەنیا نزیکەی مانگێکی خایاندبێت.\nکێشەی تورکەکان هەمان کێشەی ئێرانییەکانە. ڕووسەکان ڕکابەری مێژوویی تورکیان لە دەریای ڕەشدا و هەمیشە چاویان لەسەر دەریای بۆسفۆڕ بووە کە دەریای ڕەش دەبەستێت بە دەریای ناوەڕاستەوە. بەلای ڕووسەکانەوە بەدەستهێنانی دەریای بۆسفۆڕ جامی پیرۆزی سیاسەتی دەرەوەیان بووە. ئەمە جگە لە ڕکابەرایەتی نێوانیان لە ناوچەی قەوقاز کە بەهێزبوونی ڕووسیا دەتوانێت کێشەیەکی گەورە بۆ تورکیا لەم ناوچانەدا دروست بکات. ئەمە بە ئەگەرێکی دوور دەزانرێت، بەڵام خۆ شەڕکردنی ڕووسیاش لە سووریادا ڕۆژێک لە ڕۆژان بە ئەگەرێکی دوور دەزانرا.\nتورکیا وەک گەورە هێزێک خەریکە دەردەکەوێت بەڵام هێشتا دەرنەکەوتووە. لەئامێزگرتنی ڕووسیا بەدڵنیاییەوە پێویستی بەوەیە لە مەسەلەی سووریادا وەرچەرخانێک نیشان بدات. ڕووسەکان لە ئەرمینیادا سازشیان کرد، بەڵام لە کۆتاییدا ڕووسیا هەر بە هێزە باڵادەستەکە دەمێنێتەوە و دەتوانێت ئەوانە بەدەستبهێنێتەوە کە بەخشیبوونی. جگەلەوەش، هەروەک لە مەسەلەی ئێراندا باسمان کرد، ڕووسیا نزیکە و هەر لەم ناوچەیەدا دەمێنێتەوە. تورکیا پێویستی بەوەیە پارسەنگێک بۆ ڕووسیا بدۆزێتەوە، بەتایبەت کاتێک کە گەشە دەکات و بەهێز دەبێت، وە بەدڵنیاییەوە تاقە پارسەنگێک کە لەئارادا بێت ویلایەتە یەکگرتووەکانە. خاڵی هاوبەشی هەموو ئەمانە ئەوەیە کە بەبێ ویلایەتە یەکگرتووەکان، تورکیا و ئێران پێویستە خۆیان لەگەڵ ڕووسیادا ڕابهێنن وە هیچیشیان بە مسۆگەریی ناتوانن لەو کارەدا سەرکەتوو بن. هەردووکیان بەشێوازی جۆراوجۆر پێویستیان بە ویلایەتە یەکگرتووەکانە بۆ چەسپاندنی پێگەکانیان. ئەمە لە تورکیادا کۆدەنگی زیاتری لەسەرە لەچاو ئێراندا، کە لە ئێراندا ئەم مەسەلەیە ململانێی ناوخۆیی بەهێز دروستدەکات لە هەموو ڕەهەندەکانی سیاسەتی دەرەوەدا. هەندێک پێیان وایە ویلایەتە یەکگرتووەکان تاقە مەترسییە. بەڵام هەندێکی تر پێیان وایە ویلایەتە یەکگرتووەکان هەڕەشەیەکە دەتوانریت پارسەنگی بدرێتەوە.\nهێشتا مشتومڕەکە لەسەر ئەوەیە کە ویلایەتە یەکگرتووەکان چ رۆڵێک دەبینێت لە سیاسەتی درەوەیاندا. تورکیا بەدوای پارسەنگێکدا دەگەڕێت کە ویلایەتە یەکگرتووەکان لەخۆبگرێت بەڵام لەهەمان کاتدا سنوورداریشی بکات. بەڵام ئێران بەدوای پارسەنگێکدا دەگەڕێت لەکاتێکدا کە ویلایەتە یەکگرتووەکان هێشتا وەک دوژمنێکی باوەڕپێنەکراو دەبینرێت بەڵام دەتوانرێت دژایەتی ڕووسەکانی پێبکرێت.\nحاڵی حازر واپێدەچێت ڕووسیا ناڕەحەت بێت لەوەی کە دەسەڵاتەکانی خۆی لە تورکیا و ئێراندا لەدەستداوە. بە لەبەرچاوگرتنی ئەو خێراییەی کە تورکیا لەم ڕۆژانەدا ئاڕاستەکەی خۆی پێدەگۆڕێت، هێچ شتێک نەگۆڕ نییە. بەهەمان شێوە، ڕووسیا مافی نیشتنەوەی لە ئێراندا لەدەستداوە و لە هەڵوێستێکی بەرگریکارییدایە. کە ئەمانە هەموو قابیلی گۆڕانن. بەڵام لۆجیکە جیۆپۆلیتیکییەکە وەک خۆی دەمێنێتەوە: پشتیوانێکی دوور کەمتر مایەی هەڕەشەیە لەچاو پشتیوانێکی نزیک. ئەمە مانای وایە تورکیا و ئێران زۆر بە گومانەوە هەڵسوکەوت دەکەن لەگەڵ ڕوسیادا. هەروەها مانای وایە کە ئێران و تورکیا هەریەکەیان بەدوای ڕێگەیەکدا دەگەڕێت بۆئەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ بەرژەوەندییەکانی خۆی بەکاربهێنێت. دیارە ویلایەتە یەکگرتووەکانیش هەر وادەکات.\nجۆرج فریدمان:: 25/08/2016\nروسیا و موحافیزكاریى ئه‌مریكا\nجۆرج فریدمان:: 18/08/2016\nئەوروپا و ئیسلام و عەلمانییەتی ڕادیکاڵ\nجۆرج فریدمان:: 16/04/2016


پاپا بۆچی دێت بۆ عێراق؟\nبۆچی پاپا دێت بۆ عێراق؟\nمانگی دووی ساڵی ٢٠١٩ پاپای ڤاتیکان لە ئەبوزەبی ئیمارات بەڵگەنامەیەکیان لە گەڵ ئەحمەد التەیب، ئیمامی گەورەی ئەزهەردا واژۆکرد دەربارەی برایەتی ئاینەکان و ئاشتی. پاپا دەیەوێت هەمان دۆکیومێنت لە گەڵ شیعەی موسوڵمانیشدا واژۆ بکات. هەرچەندە تەمومژێک لە دەوری ئەم پرسە دروستکراوە لە لایەن نەجەفەوە. هەر ئەمەشە کە پاپا بە پێویستی نابینێت کە نوێنەری سوننەکان ببینێت، ئەوانیش لێی نیگەرانن. وەک هەموو شتێکی تر لە عێراقدا، سەردانەکە بە چاویلکەی تایفییەت دەخوێنرێتەوە.\nسەردانی کوێ و کوێ دەکات؟\nلە بەغدا دادەبەزێت، هەندێ دیداری لە گەڵ حکومەت و دیپلۆماتاندا دەبێت لە گەڵ لایەنە مەسیحییەکان. پاشان دەچێت بۆ نەجەف، ئینجا بۆ ناسرییە، بۆ شاری ئور، پاسان دێتە هەولێر، لەوێوە سەردانی موسڵ و قەرقوش دەکات، ئینجا لە یاریگاری فرانسۆ، نوێژێکی جەماعەت دەکات و دەگەڕێتەوە.\nبۆچی پاپا دەچێتە ئور؟\nئور وەها دادەنرێت کە شوێنی لە دایکبونی پێغەمبەر ئیبراهیمە. ئیبراهیم باوکی ئاینە ئاسمانییەکانە. بۆ پرۆژەکەی پاپا بۆ ئاشتی نێوان ئاینەکان، ئیبراهیم فیگەرێکی گرنگە، چونکە هەموان کۆدەکاتەوە. ئیبراهیم ناوی پرۆسەی ئاشتی نێوان ئیسرائیل و سوننەکانیشە. خەڵکی ناسرییە هیوایان وەهایە کە سەردانەکە ببێتە هۆکاری ئەوەی کە چاوی دونیا ئازار و مەرگ و برسێتی و خۆپێشاندانەکانی شارەکەیان ببینێت. هەندێکیش هیواخوازن کە ببێتە سەرەتایەک بۆ دەستپێکردنی گەشتیاری ئاینی بۆ ناوچەکە. ئیتر، هەرکەو بۆ لەیلای خۆی دەگری.\nئایا سەردانەکەی نەجەف چۆن لە عێراقدا دەخوێنرێتەوە؟\nبەرەی قوم بە نیگەرانییەوە تەماشای دەکەن. وەهای دەبینن کە حەوزەی نەجەف هێندەی تری بەهێز دەکات و شەرعیەتی نوێنەرایەتی شیعەی پێدەبەخشێت. بۆیە گوێمان لە هەندێک گیز و گازە لە لایەن موقتەداوە.\nئایا سەردانەکە چی دەگەیەنێت؟\nسەردانی پاپا نیشانەی ئەوەیە کە عێراق لە درێژایی مێژودا جێگای ئاین و کەلتور و خەڵك و گروپی جیاواز جیاوازی زۆر بوە. بەڵام لە دروستبونی دەوڵەتی عێراقییەوە، ئەم خەسڵەتی فرەییە لە عێراقدا بەرە نەمان دەچێت. سەردانی پاپا ئاماژەیە بۆ بونی ئەم جیاوازییە، لە هەمانکاتدا بۆ بونی مەترسی لە سەر ئەم جیاوازییە. چونکە لە ملیون و نیوێک مەسیحی کەمتر لە نیو ملیون لە عێراقدا ماوون و ئەوانیش بە نیازی ڕۆشتنن.\nئایا سیاسییەکان دەیانەوێت چۆن سودی لێببینن؟\nهەر لایەک دەیەوێت بە سودی خۆی بیشکێنێتەوە. بەغدا دەیەوێت وێنای ئاشتی و سەقامگیری بگەیەنێت لە دۆخێکی ناسەقامگیر و سەختدا. هەولێر دەیەوێت پەیامی ئەوە بگەیەنێت کە مەسیحی تەنها لە کوردستان سەلامەتن. سەدر دەیەوێت دژایەتی ڕکەبەرەکانی پێبکات.\nئایا سەردانەک هیچ دەگۆرێت؟\nنەخێر. چەند ڕۆژێک هەراو هوریا و وێنەگرتن ون قەرەباڵگی دروست دەبێت. پاشان هەموی وەک خۆی لێدێتەوە.\nبیرکردنەوە لە ژینگە؟\nتورکیا، عێراق، ئێران، ئەمریکا!\nخوێندنەوەی ئاهەنگی بە سەرۆک بونی بایدن\nلە ئەمریکا چی ڕوویدا؟\nکارنامەی سپی White Paper حکومەتی عێراقی\nکازمی لە ئەنقەرە و لاشەی کورد\nعیسایەک لە گەرمیان


most accurate am i pregnant quiz annuityagentalliance.com\nam i pregnant quiz tourette-zentrum.de\nچه‌سپاندنى دیموكراسىبه خۆڕۆشنبیركردن و وه‌رگرتنى زانیارى له باره‌ى سه‌روه‌رى یاسا و ئه‌و به‌ڵێنانه‌ى كه حكومه‌ت داویه‌تى بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ى گه‌نده‌ڵى.\nكاتێك هاوڵاتی هۆشیار ده‌بێت، كۆمه‌ڵگه‌ش هۆشیار ده‌رده‌كه‌وێت و ئه‌مه‌ش نه‌ك هه‌ر بۆ پڕۆسه‌ى دیموكراسى گرنگه , به‌ڵكو واده‌كات به‌رپرسه هه‌ڵبژێردراوه‌كان هه‌ست به به‌رپرسیارێتى زیاتر له كاره‌كانیان بكه‌ن.\nبه هه‌وڵدان به ده‌سه‌ڵاتى دادوه‌رى له بوونى گه‌نده‌ڵى.\nهه‌واڵپێدانت به ده‌سه‌ڵاتى دادوه‌رى له بوونى گه‌نده‌ڵى واتاى هه‌ست كردنى تۆیه به به‌رپرسیارێتى له به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ى گه‌نده‌ڵى و به‌شداریكردنته له به‌هێزكردنى دادپه‌روه‌رى له كۆمه‌ڵگه‌كه‌ت.\nپاڵپشتى كردنى خوێندن\nبه فێركردنى منداڵان كه گه‌نده‌ڵى كارێكى نه‌شیاوه.\nباوكان و دایكان ده‌توانن مناڵه‌كانیان فێرى به‌هاى ده‌سپاكى بكه‌ن.\nبه پێنه‌دانى به‌رتیل یا دیارى به فه‌رمانبه‌ران و , به‌وه‌رنه‌گرتنیشیان له هه‌مان كاتدا.\nكاتێك هاوڵاتى ئاسایى یان فه‌رمانبه‌ر پاداشتى ناڕه‌وا ڕه‌ت ده‌كاته‌وه له‌سه‌ر كارێك كه ئه‌نجام دراوه یان خه‌ریكه ئه‌نجامى بدات په‌یامێكى به‌هێز ده‌نێرێت بۆ ئه‌وانه‌ى داواى به‌رتیل و امتیازات ده‌كه‌ن و ئه‌وانه‌شى له‌گه‌ڵیان كار ده‌كه‌ن.\nبه ئاگاداركردنه‌وه‌ى به‌رده‌وامى به‌رپرسه هه‌ڵبژێردراوه‌كان به‌وه‌ى ده‌بێت به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ى گه‌نده‌ڵى به‌شێكى سه‌ره‌كى بێت له گشت سیاسه‌ته‌كانى په‌ره‌پێدان.\nپێویسته به‌رده‌وام به بیرى به‌رپرسه هه‌ڵبژێردراوه‌كان بهێنیه‌وه كه نوێنه‌رایه‌تى تۆ و كۆمه‌ڵگاو به‌هایه باڵاكانت ده‌كه‌ن , له ناوه‌خۆ و له ده‌ره‌وه.\nباشكردنى ته‌ندروستى گشتى\nبه داواكردنى گه‌یشتنى ئاسان بۆ زانیاریه‌كان له باره‌ى چاودێرى ته‌ندروستى , به نمونه: ئه‌و خزمه‌تگوزاریه ته‌ندروستیانه‌ى كه مافى هاوڵاتیانه‌و ده‌بێت خزمه‌ت بكرێت.\nده‌سكه‌وتنى چاودێرى ته‌ندروستى بنه‌ڕه‌تى مافى هه‌موو هاوڵاتیه‌كه وه زانینى ئه‌و مافانه‌و پرسیار كردن له باره‌ى به‌شێكه له‌وه‌ى تۆ هاوڵاتیه‌كى هه‌ست به به‌رپرسیارێتى ده‌كه‌یت له كۆمه‌ڵگا.


پێداچوونەوی ١٣:١٠، ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٠ لە لایەن Sia (لێدوان | بەشدارییەکان)\nتێبینی گرنگ: بۆئەوەی بزانیت سیستەمەکەت 64bit یان 32bit ــە کرتەی لای ڕاست لەسەر Computer بکە و پاشان Properties هەڵبژێرە لەوێدا تەماشای System Type بکە بەرانبەری نوسراوە 32bit یان 64bit ؟\nئەگەر 32bit بوو ئەوە داگرتنی تەختەکلیل دابگرە.\nئەگەر هاتوو 64bit بوو ئەوە وەشاندنی 64bit دابگرە یاخود لێرەوە دابگرە.\n١.١ گەڕان لە بزوێنەری گەڕانەکاندا\n١.٢.٢ داگرتن و دامەزراندن\n١.٣ چارەسەر لە XP\nگەر سیستەمەکەت ٦٤ بیتە و تەختەکلیلەکان کار ناکەن، تکایەوەشاندنی 64bit دابگرە یاخود لێرەوە تا ئەو کاتەی وەشانی کۆکراوەی ٦٤ بیت دروست دەکرێت. * بۆئەوەی بزانیت سیستەمەکەت 64bit یان 32bit کیلی ڕاست لەسەر Computer بکە Properties هەڵبژێرە لەوێدا تەماشای System Type بکە بەرانبەری نوسراوە 32 یان 64bit ؟\nوەرگیراو لە «https://chawg.org/w/index.php?title=Chawg_Keyboard_Layouts&oldid=2161»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ٢٣:٠٤ی ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ نوێ کراوەتەوە.


لە جەنگی دژ بە ڤایرۆسی کۆرۆنادا مرۆڤایەتی بێسه‌ركرده‌یه » DidiMn\nسەرەتا / کتێب/وتار / لە جەنگی دژ بە ڤایرۆسی کۆرۆنادا مرۆڤایەتی بێسه‌ركرده‌یه\nدیدی من – تایم مەگەزین\nیۆڤاڵ نوح هه‌راری١\nلە ئینگلیزییه‌وه: زامۆ عه‌لی\nزۆر کەس بڵاوبوونەوەی پەتای٢ کۆرۆنا ده‌خه‌نه ئۆباڵی جیهانگیری و دەڵێن کە تاکە رێگە بۆ رێگرتن لە پەتای زیاتری لەو شێوەیە لەجیهانگیریخستنی جیهانە. داوای دروستکردنی دیوار، سنووردارکردنی گەشتەکان، کەمکردنەوەی بازرگانی لە نێوان وڵاتاندا ده‌كه‌ن. بەڵام لەکاتێکدا کە کوارەنتینكردنی کورتخایەن زۆر گرنگە بۆ وەستاندنی په‌تاكه لە ته‌شه‌نه‌سه‌ندن، خۆجیاکردنەوەی درێژخایەنی وڵاتەکان لە یەکتر دەبێتە هۆی داڕمانی ئابووری، بێ ئەوەی خۆپاراستنێکی راسته‌قینه‌شمان بداتێ لەدژی ئەو جۆرە نەخۆشیانە. بگرە تەواو بە پێچەوانەوە. دەرمانی راستەقینە بۆ ئه‌م جۆره پەتایه، دابڕان و خۆجیاکردنەوە نییە، بەڵکو هاریكارییه.\nپەتاکان بە ملیۆنەها كه‌سیان کوشتووە ماوه‌یه‌كی زۆر پێش ئەوەی جیهانگیری بگاتە ئەم ئاستەی ئێستای. لە سەدەی چوارده‌دا، فڕۆکە و کەشتی گەورە نەبوون بۆ گواستنەوە، لەگەڵ ئەوەشدا ڕەشە مەرگ (تاعوون) لە رۆژهەڵاتی ئاسیاوە بڵاوبووەوە تا رۆژئاوای ئەوروپا لە کەمتر لە دە ساڵدا. لە نێوان ٧٥ ملیۆن بۆ ٢٠٠ ملیۆن کەسی کوشت، کە ده‌كاته زیاتر لە چارەکێکی دانیشتوانی هەموو ئه‌وروپا و ئاسیای ئه‌و سه‌رده‌مه. لە ئینگلتەرا، لە هه‌ر ١٠ کەس ٤ کەس مردن. شاری فلۆرەنس لە ئیتاڵیا نیوەی دانیشتوانەکەی لەدەستدا – ٥٠،٠٠٠ کەس لە کۆی ١٠٠،٠٠٠ کەس مردن.\nلە مانگی سێی ١٥٢٠ دا، تاکە هەڵگرێکی نەخۆشی ئاوڵە بە ناوی فرانسیسکۆ دی ئێگوییا گەیشتە مەکسیك. لەو کاتەدا، ئەمریکای ناوەڕاست شەمەندەفەر و پاس و تەنانەت گوێدرێژیشیان نەبوو. لەگەڵ ئەوەشدا، هەتا مانگی دوازده‌ی ئەو ساڵە، ئاوڵە هەموو ئەمریکای ناوەڕاستی وێران کرد و بەگوێرەی هەندێک ئامار نزیکەی سێ-یەکی دانیشتوانەکەی كوشت.\nلە ١٩١٨ دا، چەشنێکی به‌هێزی ڤایرۆسی هەڵامەت لە ماوەی چەند مانگێکدا بە هەموو لایه‌كی جیهاندا بڵاوبووەوە. نیو ملیار کەسی تووش کرد، کە ده‌كاته نیوەی دانیشتوانی سەر زەوی ئەو کاتە. وا دەخەمڵێنرێت کە ٪٥ی دانیشتوانی هندستان و ٪١٤ی دانیشتوانی دوورگەی تاهیتی، و ٪٢٠ی سامۆوای کوشتبێت. بەگشتی هەڵامەتەکە دەیان ملیۆن کەسی لەناوبرد، ده‌شێت ١٠٠ ملیۆن کەسی كوشتبێت لە ماوەی کەمتر لە ساڵێکدا، واته زیاتر لەوەی جەنگی جیهانی یەکەم لەناوی بردن لە ماوەی چوار ساڵ جەنگی خویناویدا.\nبەڵام حاڵه‌تی بڵاوبوونەوەی پەتا و کاریگەرییەکەشیان بەشێوەیەکی بەرچاو کەمبوونەتەوە. سەرەڕای بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی ترسناکی وەک ئایدز و ئیبۆلا، لە سەدەی بیست و یەکدا پەتا ژمارەیەکی زۆر کەمتر خەڵک دەکوژێت بەبەراورد بە هەر سەردەمێکی پێشتر تا دەگاتەوە چاخی بەردین. ئەمەش هۆکارەکەی ئەوەیە کە باشترین بەرگری کە مرۆڤ هەیەتی دژی میکرۆب، خۆدابڕاندن نییە، بەڵکو زانیارییە. مرۆڤایەتی جەنگی دژ بە پەتا بەوە بردووەتەوە کە لە پێشبڕکێی نێوان میکرۆب و پزیشكه‌کاندا، میکرۆبەکان پشت بە بازدانی٣ جینی کوێرانە دەبەستن، به‌ڵام پزیشكەکان پشت بە شیكردنه‌وه‌ی زانستیی زانیاری دەبەستن.\nکەمپێکی ئەنفلۆنزا لە لاورێنس، کە تێیدا نەخۆشەکان چارەسەری هەناسەدانی سروشتی وەردەگرن، ساڵی ١٩١٨\nبردنەوەی جەنگی دژ بە میکرۆبەکان\nکاتێک کە رەشە مەرگ لە سەدەی چواردەدا بڵاوبووەوە، خەڵك هیچ نەیاندەزانی هۆکارەکەی چییە و دەبێت چی بکرێت لەبارەیەوە. تا سەردەمی مۆدێرنیش، خەڵک نەخۆشییەکانیان دەبەستەوە بە خودایەکی توڕەوە، یاخود شەیتان و دێوێکی پڕ لە قین، یان هەوای پیس، و تەنانەت مێشکییان بۆ هەبوونی بەکتریا و ڤایرۆس نەدەچوو. خەڵک باوەڕیان بە فریشتە و جنۆکە هەبوو، بەڵام نەیاندەزانی کە یەک دڵۆپ ئاو دەکرێت سوپایەکی تەواو لە راوچی کوشندەی تێدا بێت. لەبەرئەوە، کاتێک کە رەشە مەرگ و نەخۆشی ئاوڵە ده‌كه‌وتنه‌وه، ئەوەی کە دەسەڵات پێی دەکرا ئەوە بوو دوعا و پاڕانەوەی بەکۆمەڵ رێکبخەن بۆ خوداوه‌ند و پیاوچاكانی ئاینی جۆراوجۆر. هیچ سوودیشی نەبوو. بگرە لەکاتی کۆبوونەوەی به‌كۆمه‌ڵدا بۆ نزاكردن، توشبوونی به‌کۆمەڵی لێدەکەوتەوە.\nلە سەدەی رابردوودا، زانا و پزیشك و پەرستیارەکان لە سەرانسەری جیهاندا، ئه‌و زانیارییانه‌ی هه‌یانبوو گردكرده‌وه و پێکەوە توانییان لە چۆنییەتی پەیدابوون و بڵاوبوونەوەی پەتا و رێگەکانی رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی تێبگەن. بیردۆزی پەرەسەندن روونیکردەوە کە بۆچی و چۆن نەخۆشییە نوێیەکان لەپڕ بڵاودەبنەوە و نەخۆشییە کۆنەکانیش قورستر دەبن. زانستی جینات رێگەی بۆ زانایان خۆشکرد كه تێبگه‌ن لە چۆنییەتی کارکردنی سیستمی ناوه‌كی میکرۆبەکان. خەڵکی سەدەکانی ناوەڕاست هەرگیز نەیانزانی هۆكاری رەشە مەرگ چی بوو، به‌ڵام زانایان تەنها دوو هەفتەیان پێویست بوو بۆ دەستنیشانکردنی ڤایرۆسی کۆرۆنای نوێ و تێگه‌شتن له ریزبه‌ندی جینۆمەکەی و تاقیکردنەوەیەکی باوەڕپێکراویشیان دۆزییه‌وه بۆ دەستنیشانکردنی تووشبووەکان.\nكه زاناکان تێگەیشتن لەوەی چی پەتای لێده‌كه‌وێته‌وه، بەرەنگاربوونەوەیان زۆر ئاسانتر بوو. بەرهەمهێنانی ڤاکسین و میکرۆبکوژەکان و پاکوخاوێنی باشتر و ژێرخانێکی تەندروستی زۆر باشتر، وای لە مرۆڤ کرد کە زاڵ بێت بەسەر راوچییە نادیارەکانیاندا. لە ساڵی ١٩٦٧دا، ١٥ملیۆن کەس تووشی ئاوڵه بوون و دوو ملیۆنی کوشت، بەڵام لە دە ساڵی دوای ئەوەدا، هه‌ڵمه‌تی جیهانیی کوتان هێندە سەرکەوتوو بوو، کە رێکخراوی تەندروستی جیهانی رایگەیاند کە مرۆڤایەتی بردوویەتییەوە و ئاوڵە بەتەواوی لە ناوبراوە. لە ساڵی ٢٠١٩دا، تەنانەت یەک کەسیش توشی ئەو نەخۆشییە نەبوو و پێی نەمرد.\nفڕۆکەخانەی جۆن کەنەدی لە نیویۆرک: لەکاتێدا مەترسی ڤایرۆسی کۆرۆنا زادی کردووە، ٢٠٢٠\nئەم مێژووە چیمان فێردەکات له‌باره‌ی ئه‌م په‌تایه‌ی کۆرۆنای ئێستاوه؟\nیەکەم، ئەوە دەگەیەنێت کە ناتوانیت خۆت بپارێزیت بە داخستنی تەواوی سنوورەکانت. بیرت نه‌چێت کە پەتاکان زۆر بەخێرایی بڵاوبوونەوە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، کە زۆر پێش جیهانگیریش روویانداوە. کەواتە، ئەگەر پەیوەندییە جیهانییەکانیشت کەمبکەیتەوە، هاوشێوەی ئینگلتەرا لە ساڵی ١٣٤٨ دا، هێشتا بەس نییە. بۆ خۆدابڕاندن گەڕانەوە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست هیچ سوودی نییە بۆ خۆپاراستن. دەبێت بەتەواوی بگەڕێینەوە بۆ چاخی بەردین. ئه‌وه‌ت پێده‌كرێت؟\nدووهەم، مێژوو ئەوە دەردەخات کە خۆپاراستنی راستەقینە، لە هاوبەشیکردنی زانیاری زانستی دروست و هاریکاری جیهانییەوە دێت. کاتێك وڵاتێك تووشی بڵاوبوونەوەی نه‌خۆشییه‌كی درم ده‌بێت، دەبێت ئامادەبێت راستگۆیانه زانیاری دەربارەی ئەو نەخۆشییە بدات بێ ئه‌وه‌ی بترسێت له‌وه‌ی كه ئه‌مه کارەساتی ئابووری لێده‌كه‌وێته‌وه. لە لایەکی تره‌وە وڵاتەکانی تریش، دەبێت ئامادە بن متمانە بەو زانیارییە بکەن و دەستی یارمەتی بۆ وڵاتی تووشبوو درێژبکەن، لەبری ئەوەی قوربانییەکە داببڕێنین. ئەمڕۆ چین دەکرێت چەند وانەیەکی گرنگ فێری وڵاتانی جیهان بکات دەربارەی ڤایرۆسی کۆرۆنا، بەڵام ئەمە لەسەر بنەمای ئاستێکی بەرزی متمانە و هاوکاری نێودەوڵەتی دێتەدی.\nهاوکاریی نێودەوڵەتی بۆ رێوشوێنی کاریگەری کوارەنتینكردنیش پێویستە. کوارەنتین و داخستنی شاره‌كان زۆر گرنگن بۆ وەستاندنی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییە درمەکان، بەڵام کە وڵاتەکان متمانەیان بە یەکتری نەبوو و هەر وڵاتە و پێی وابوو کە بە تەنهایە، حکومەتەکان دوودڵ دەبن لەوه‌ی رێوشوێنی قورسی له‌و جۆره بگرنه‌به‌ر. ئەگەر وڵاتەکەت ١٠٠ حاڵەتی کۆرۆنای هەبێت، دەستبەجێ هەموو وڵاتەکە داده‌خه‌یت؟ تا راده‌یه‌كی زۆر ئەوە دەکەوێتە سەر ئەوەی چی لە وڵاتانی تر چاوەڕێ دەکەیت. داخستنی شارەکانت دەبێتە هۆی داڕمانی ئابووری. ئەگەر پێت وابێت کە وڵاتانی تر دێن بە هاناتەوە، ئه‌گه‌ری زۆرتره ئەم جۆرە رێوشوێنه توندانه بگریته‌به‌ر. بەڵام ئەگەر پێت وابوو وڵاتەکانی تر پشتت تێدەکەن، تۆش دوو دڵ دەبیت تا ئەو کاتەی کار لە کار دەترازێت.\nلەوانەیە گرنگترین شت کە پێویست بکات لەسەر پەتا بیزانین ئەوەیە کە بڵاوبوونەوەی ئەو نەخۆشییانە لە هەر وڵاتێکدا بێت، ده‌بێته هه‌ڕه‌شه له‌سه‌ر هەموو مرۆڤایەتی. هۆکاری ئەمەش ئەوەیە کە ڤایرۆسەکان پەرەدەسه‌نن. ڤایرۆسەکانی هاوشێوەی کۆرۆنا، لە سەرەتادا لە ئاژەڵی ترەوە پەیدا دەبن، وەک شەمشەمە کوێرە. کاتێک دێنە ناو لەشی مرۆڤەوە، سەرەتا زۆر گونجاو نین لەگەڵ لەشی مرۆڤدا. بەڵام بە زیادبوونیان لە ناو لەشی مرۆڤدا، جار جار دووچاری بازدان دەبنەوە. زۆربەی بازدانەکان بێ زیانن. بەڵام جار جار هەندیک لەو بازدانانە وا لە ڤایرۆسەکە دەکەن کە ئاسانتر بگوازرێته‌وه و خه‌ڵك تووش بكات، یان بەرگری زیاتر په‌یداده‌كات له بەرامبەر سیستەمی بەرگری مرۆڤدا – پاشان، ئەم جۆرە گۆڕاوە لە ڤایرۆسەکە بەخێرایی بڵاودەبێتەوە بە ناو هەموو كۆمه‌ڵدا. لەبەرئەوەی کە هەر مرۆڤێك دەبێتە شوێنی ژیانی ترلیۆنەها تەنۆلکەی ڤایرۆسەکە کە بەردەوام لە زیادبووندان، هەر کەسێکی تووش بوو ترلیۆنێك هەلی خۆگونجاندن دەدات بەو ڤایرۆسە بۆئەوەی خۆی بگونجێنێت لەگەڵ مرۆڤدا. هەر مرۆڤێکی هەڵگری ڤایرۆسەکە وەک ئامێری قوماركردن وایە، کە ترلیۆنەها بلیتی یانسیب دەداتە ڤایرۆسەکە، و ڤایرۆسەکەش پێویستی تەنها بە یەك بلیتە بۆ ئەوەی گەشە بکات.\nئەم قسانه تەنها لێكدانه‌وه‌ی بێ بنه‌ما نیین. کتێبی “قەیرانەکانی زۆنی سوور”ی ریچارد پرێستن بە ووردی باس لەو جۆرە زنجیرە رووداوانە دەکات لە کاتی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی ئیبۆلادا لە ساڵی ٢٠١٤دا. ڤایرۆسەکە لە شەمشەمەکوێرەوە گواسترایه‌وه بۆ مرۆڤ. ئەم ڤایرۆسە مرۆڤەکانی زۆر نەخۆش دەخست، بەڵام هێشتا لە لەشی شەمشەمەکوێرەیەکدا زیاتر دەگونجا. ئەوەی کە وایکرد ئیبۆلا لە نەخۆشییەکی دەگمەنەوە ببێت بە نەخۆشییەکی درمی زۆر توند، تاکە بازدانێك بوو لە تاکە جینێکی یەك ڤایرۆسی ئیبۆلاوه کە تووشی یەك کەس بووبوو، لە ناوچه‌یه‌ك لە ماکۆنای رۆژئاوای ئەفریقا. ئەو بازدانە رێگەی بە جۆرە گۆڕاوەکەی ئیبۆلا دا، کە ناسراوە بە جۆری ماکۆنا، بچێتە ناو خانەکانی گواستنەوەی کۆلیسترۆڵه‌وه لە مرۆڤدا. ئەم جۆرە نوێیەی ماکۆنا چوار هێندە ئاسانتر ده‌گوازرایه‌وه بۆ مرۆڤ.\nكه تۆ ئەم دێڕانە دەخوێنیتەوە، دەکرێت بازدانێکی هاوشێوە رووبدات لە تاکە جینێکی ڤایرۆسی کۆرۆنادا کە تووشی کەسێک بووە لە تاران، میلانۆ، یان ووهان. ئەگەر ئەمە بەڕاستی رووبدات، ئەوا هەڕەشەیەکی راستەوخۆیە بۆ سەر تۆ، نەک تەنها بۆ ئێرانی و ئیتآڵی و چینییەکان. خەڵك لە سەرانسەری جیهاندا ده‌بێت به هه‌مان شێوه گوێ بده‌ن به‌م ململانێی ژیان و مه‌رگه تا ئەو هەلە نەدەن بە کۆرۆنا. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە پێویستە هەموو کەسێك لە هەموو شوێنێک بپارێزین.\nلە حەفتاکانی سەدەی رابردوودا، مرۆڤایەتی توانی بەسەر ئاوڵەدا سەربکەوێت چونکە خەڵك لە هەموو وڵاتەکاندا دژی ئاوڵە دەکوتران. تەنانەت ئەگەر یەك وڵاتیش ئەو کوتانەی بۆ دانیشتوانەکەی ئەنجام نەدایە، دەبوو بە هەڕەشەیەك بۆ سەر ژیانی هەموو مرۆڤایەتی، چونکە هەتا ڤایرۆسی ئاوڵە بمایەتەوە و پەرەیبسەندایە، دەرفەتی بڵاوبوونەوەی دەبوو بە هەموو شوێنێکدا.\nلە جەنگی دژ بە ڤایرۆسەکاندا، مرۆڤایەتی دەبێت بە ووردی چاودێری سنوورەکان بکات، بەڵام سنووری نێوان وڵاتەکان نا، بەڵکو سنووری نێوان جیهانی مرۆڤ و ڤایرۆسەکان. زەوی بەردەوام پڕە لە ژمارەی بێشوماری ڤایرۆس، و بەردەوام ڤایرۆسی نوێ بەرهەم دێت لە بازدانی جینییەوە. سنووری نێوان جیهانی ئەم ڤایرۆسانە و مرۆڤ لە ناو لەشی هەر تاکێکدایە لە مرۆڤ. لەسەر هەر شوێنێکی زەوی ڤایرۆسێکی مەترسیدار بتوانێت ئەم سنوورە ببەزێنێت، هەموو مرۆڤایەتی دەخاتە مەرسییەوە.\nلە سه‌د ساڵی رابردوودا، مرۆڤایەتی ئەو سنوورەی زیاتر لە هەر سەردەمێکی تر پته‌وكردووه. سیستەمی چاودێریی تەندروستی مۆدێرن وەک دیوارێك بنیاتنراوه و پەرستیار و پزیشك و زانایان وەک پاسەوان لەسەر ئەو دیوارە ئێشك ده‌گرن بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەوانەی کە دێنە ناوەوە. بەڵام چەند بەشێکی دوور و درێژی ئەم سنوورە بەداخەوە پشتگوێ خراون. سەدان ملیۆن کەس لە جیهاندا تەنانەت خزمەتگوزاری تەندروستی سەرەتاییشیان نییە. ئەمە هەموومان دەخاتە مەترسییەوە. ئێمە وا راهاتووین كه به‌س له‌سه‌ر ئاستی وڵاته‌كانی خۆمان بڕوانینە بواری تەندروستی، بەڵام پاراستنی ئێرانی و چینییەکان، ئیسرائیلی و ئەمریکییەکانیش دەپارێزێت لە نەخۆشی درم. ئەم راستییە سادەیە دەبێت لای هەمووان روون و ئاشکرا بێت، بەڵام بەداخەوە ئه‌مه ناچێت به عه‌قڵی هه‌ندێك له گرنگترین کەسایەتییەکانی جیهاندا.\nترەمپ لەدوای کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی لەبارەی ڤایرۆسی کۆرۆناوە باخچەی ماڵی سپی جێدەهێڵێت، ٢٠٢٠\nجیهانێکی بێ سەرکردە\nئەمڕۆ مرۆڤایەتی رووبەڕووی قەیرانێکی کوشندە بووەتەوە، نەك تەنها بەهۆی کۆرۆناوە، بەڵکو بەهۆی نەبوونی متمانەوه لەنێوان وڵاتەکاندا. بۆ نەهێشتنی پەتا، خەڵك دەبێت متمانە بە شارەزایانی زانستی بکەن، هاوڵاتییان دەبێت متمانە بە دەسەڵاتی گشتی بکەن و وڵاتەکان دەبێت متمانەیان بە یەکتر هەبێت. لە ماوەی چەند ساڵی رابردوودا، چەند سیاسەتمەدارێکی ناپه‌رپرس بەمەبەست متمانەی خەڵکیان به زانست و دەسەڵاتی گشتی و هاریکاری نێودەوڵەتی لاوازکرد. لە ئەنجامی ئەوەشدا، ئێستا ئێمە رووبەڕووی ئەم قەیرانە بووینەتەوە و بێبەشین لە سەرکردەگه‌لی جیهانی کە بتوانن کاردانەوەیەکی جیهانی رێکخراو رێكبخكه‌ن و پشتگیریی دارایی بۆ دابین بكه‌ن.\nلەکاتی بڵاوبوونەوەی ئیبۆلادا لە ساڵی ٢٠١٤ دا، ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ئەو جۆرە سەرکردەیە بوو. ئەمریکا رۆڵێکی هاوشێوەی هەبوو لە قەیرانە داراییەکانی ساڵی ٢٠٠٨دا، که پشتگیریی ژماره‌یه‌كی پێوست وڵاتی كرد بۆ رێگرتن لە داڕمانی تەواوی ئابووری جیهان. بەڵام لەم ساڵانەی دواییدا ئەمریکا ئەو رۆڵەی وازلێهێناوە وەك سەرکردەیەکی جیهانی. ئەمریکای ئێستا هاوکاری بۆ رێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی وەك رێکخراوی تەندروستی جیهانی وەستاندووە و بەئاشکرا ده‌ڵێت کە ئەمریکا چیتر هاوڕێی راستەقینەی نییە، تەنها بەرژەوەندی هەیە. کاتێك قەیرانی کۆرۆنا سەریهەڵدا، ئەمریکا خۆی لە لاوە هێشتەوە و تا ئێستاش خۆی دەدزێتەوە لە وەرگرتنی رۆڵی سەرکردە. ئەگەر دواتر ئەمریکا ئەو رۆڵەش وه‌ربگرێت، متمانەی وڵاتان پێی هێندە کەمبووەتەوە کە کەم وڵات دەکرێت شوێنی بکەون. تۆ ئامادەی شوێن وڵاتێك بکەویت کە دروشمەکەی “خۆم لەپێشا” بێت؟ ٤\nئەو كه‌لێنه‌ی ئەمریکا جێی هێشتووە تا ئێستا کەس پێی پڕنەکراوەتەوە. تەواو بە پێچەوانەوە. جیاكاری ره‌گه‌زی دژی بێگانه‌كان (زینۆفۆبیا) و سیاسەتی خۆدابڕاندن و بێ متمانەیی سیمای سیستەمی نێودەوڵەتی ئێستایە. بە بێ متمانە و هاریکاری جیهانی، ناتوانین بەسەر پەتای کۆرۆنادا زاڵ بین و دەکرێت لە داهاتوودا تووشی چەندەها پەتای تری لەم جۆرە ببین. بەڵام هەموو پەتایەکیش هەلێکی نوێیە. هیوادارم ئەم پەتایەی ئێستا وا لە مرۆڤایەتی بکات کە تێبگەن لەو مەترسییە کوشندەیەی کە دووبەرەکی جیهانی رووبەڕووی کردووینەتەوە.\nنموونەیەکی دیار بۆ ئەم حاڵەتە، ئەوەیە کە ئەم پەتەیا دەکرێت هەلێکی زێڕین بێت بۆ یەکێتی ئەوروپا بۆ بەدەستهێنانەوەی ئه‌و شه‌عبیه‌ته‌ی له‌م ساڵانه‌ی دواییدا له ده‌ستیدا. ئەگەر وڵاتە ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی یەکێتی ئەوروپا بەخێرایی پارە و پێداویستی و ستافی پزیشکی بنێرن بۆ ئەو وڵاتانەی دیکەی یەکێتییەکە كه ته‌واو لێیان قه‌وماوه، هه‌نگاوێكی له‌م جۆره به‌های بیرۆكه‌ی ئه‌وروپیبوون لە هەموو قسە و وتارێك باشتر دەسەلمێنێت. ئەگەر بەپێچەوانەشەوە هەر وڵاتە و پشتی تێکرا و تەنها مایەوە، ئەوا ئەم پەتایە دەکرێت زەنگی مەرگی یەکێتی ئەوروپا لێبدات.\nلەم ساته‌ی قەیرانەكه‌دا، ململانێکە لەناو خودی مرۆڤایەتیدا روودەدات. ئەگەر ئەم پەتایە ببێتە هۆی دووبەرەکی و بێ متمانەیی زیاتر لەنێوان مرۆڤەکاندا، ئەوا دەبێتە گەورەترین سەرکەوتنی ڤایرۆسەکە. مرۆڤ هه‌ر چەقەی بێت، ڤایرۆس کەیفی دێت. بە پێچەوانەشەوە، ئەگەر ئەم پەتایە ببێتە هۆی هاوکاریی جیهانی زیاتر، ئەوا نەك تەنها سەرکەوتنە بەسەر ڤایرۆسی کۆرۆنادا، بەڵکو بەسەر هه‌موو میکرۆبەکانی داهاتووشدا.\nپه‌راوێز (وه‌رگێڕی كوردی):\n١. یوڤاڵ نوح هەراری، مێژوونوس و فەیلەسوفێکی ناوداره. سێ كتێبی نوسیوه كه وه‌رگێڕدراون بۆ ده‌یان زمان و له پڕفرۆشترین کتێبه‌كانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ن، به‌تایبه‌ت “سه‌یپیه‌نس: مێژوویەکی پوختی مرۆڤایه‌تی”.\n٢. پەتا (Epidemic): هەر نەخۆشییەك کە بە ئاسانی بگوازرێته‌وه؛ بۆ نموونه، كۆڤید-١٩ كه به‌هۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوه بڵاوده‌بێته‌وه.\n٣. بازدانی جینی (Mutation): گۆڕانێکی هەڕەمەکی و لەپڕە له ریزبەندیی کۆدی دی ئێن ئەی زیندەوەرێکدا، له‌وانه ڤایرۆس و به‌كتریا، کە دەبێتە هۆی پەیدابوونی جۆرێكی نوێی هه‌مان زیندەوەر.\n٤. ئه‌مه ئاماژه‌یه به دروشمی سه‌ره‌كی سه‌رۆكی ئه‌مریكا دۆناڵد تره‌مپ.\n– وێبسایتی گۆڤاری تایم، 15 ئازاری 2020\nCorona Virus, Humanity Lacks Leadership, In the Battle Against Coronavirus, Wtari Kteb, Yuval Harari,


شیعرە “کوردییەکان”ی فزوولی – History Of Kurd\nHome / بەشی مێژووی كورد / شیعرە “کوردییەکان”ی فزوولی\ndidar othman 2017-09-13\tبەشی مێژووی كورد, مێژووى سەدەکانى ناوەڕاستى کورد لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە شیعرە “کوردییەکان”ی فزوولی 2,879 Views\nئەگەر مەرگ بواری جەمال سوورەیا (١٩٣١-١٩٩٠)ی بدایە، نیازی وابوو “بەنگ و بادە”ی فزوولی وەربگێڕێتە سەر تورکیی هاوچەرخ. ئەو دەیگوت: “ئەو شیعرە درێژە دەبێت بە دەست لە ملانێی کورد و تورک” و فزوولیشی وەک سیمبولی “برایەتی” وەسف دەکرد. باشە، بەڵام بۆچی شاعیرێکی تر نا و هەر ئەو؟ لە ژمارەیەکی زۆر کتێب و وتاردا فزوولی بە کورد دانراوە و نووسەران بێ ئەوەی بەڵگە پێشان بدەن، ئاماژەیان کردووە بۆ ئەوەی کە ئەو شاعیرە بە کوردیش شیعری نووسیوە. داخۆ جەمال سوورەیا بەمەی دەزانی؟ ئایا ئەو وەک شاعیرێکی شارەزا لە ئەدەبیاتی کۆن ئەو شیعرانەی بینیبوو؟\nخۆ بە خاوەنکردن لە شاعیرێکی گەورەی وەک فزوولی، ئەگەر تەنانەت بناغەی مادیش لە ئارادا نەبێت بۆی، هەنگاوێکی واتادارە. بەڵام لە کاتێکدا مێژووی میتۆلۆژیی تورک کە لێوانلێوە لە ڕەگەزپەرستیی بێ واتا، بەوە ناسراوە هەموو شتێکی تایبەت بە کورد و زمانی کوردی پەردەپۆش دەکات، بۆچی ئەو “بانگەشە”یە بەهەند وەرنەگرین؟ وەلێ بێگومان بە پارێزەوە. وەک نموونە بۆ “بە پارێزەوە” باسی دوو شت دەکەم:\nبە درێژایی چەندین ساڵ دەگوترا نەفی (١٥٧٢-١٦٣٥) شیعری کوردیی هەیە. یەکێک لەوانەی ئەو بانگەشەیەیان دەکرد، ئەکمەلەدین ئیحسانئۆغڵو بوو کە ئێستا لەسەر لیستی مەهەپە پەرلەمانتارە. پاشان تەحسین ئیبراهیم دۆسکی کە توێژەرێکی چالاکی خەڵکی باشووری کوردستانە، کۆپییەکی دۆزییەوە و بڵاوی کردەوە. ئەو دەقە هی نەفی نا، بەڵكو هی “نەفایی”یە کە بە تورکی و فارسی و گۆرانی و سۆرانی شیعری نووسیوە. ئەوە ناوێکی نەزانراو بوو، کارێکی زۆر باشیش بوو. بیرۆیەک بۆ ڕۆمان: گەنجێکی خەڵکی سوێرەکی ئورفا ساڵانی ١٩٦٠ کە بە ناچاری دەکەوێتە ژێر باری “نە کورد هەیە و نە زمانی کوردی” و سەرقاڵی نووسینی نامەی دکتۆرا دەبێت لە ئەدەبیاتی کلاسیکی تورکیدا، لە کتێبخانەی دەستنووسەکاندا چاوی بەو دەقەی نەفایی دەکەوێت و وا دەزانێت هی “نەفی”یە. لە ترساندا ڕەنگی زەرد هەڵدەگەڕێت. هۆکارێکی تەنکنۆلۆژیش نییە بۆ ئەوەی کۆپییەکی لەبەر بگرێتەوە! بیر دەکاتەوە ئەگەر کۆپیشی لەبەر بگرێتەوە، چۆن لە دەوڵەتی بشارێتەوە؟ لە ئاکامدا ئەم گەنجەمان بە ناسۆری لە کتێبخانەکە دێتە دەرەوە. ڕۆژێک بە سیاسەتمەدارێکی کورد دەڵێت کە شیعری کوردیی “نەفی”ی بینیوە و ئیدی ئەو بانگەشەیە بڵاو دەبێتەوە. بێگومان ئەمە واتەی ئەوە نییە کە نەفی شیعری کوردیی نییە.\nلە کتێبخانەی میللیی ئانکارا دیوانێکی مەلای جزیری هەیە، بەڵام بەرگەکەی “لەیل و مەجنوون”ی فزوولییە! بیرۆیەکی تر بۆ ڕۆمانێکی تر: حسێن واسف چناری نەوەی بەدرخانییەکان کە لە سەروبەندی قەدەغەکردنی زمانی کوردیدا ماوەیەک وەزیری پەروەردەی میللی بووە و هەر لەو سەرەمەیشدا هەموو دەستنووسەکان لەلایەن دەوڵەتەوە کۆ کراونەتەوە، (لەوانەیە) بە پێویستی زانیبێت دیوانەکەی جزیری بشارێتەوە و ویژدانی ڕێی پێ نەدابێت بفەوتێت، بۆیە دەبێت لە بەرگی “لەیل و مەجنوون”دا شاردبێتییەوە و ڕادەستی کردبێت. ئەو کۆپییە هێندە گرنگیش نییە، بەڵکو دانەیەکە لە دەستنووسێک کە باوەڕ دەکرێت تەیار پاشای ئامێدی نووسیبێتییەوە. (لە ترسی ئەوەی نەبادا فەرمانبەرانی کتێبخانەی ئاماژە بۆ کراو ئەو کۆپییە بدۆزنەوە و بیفەوتێنن، من دەستوبردم کرد و کۆپییەکم لەبەر گرتەوە!) لەوانەیە کەسێك ئەو دەقەی بەرچاو کەوتبێت و وای بۆچووبێت کە فزوولی بە کوردی شیعری نووسیوە!\nکەلیموڵا تەوەحودی (کانیمال)\nخزمایەتیی کورد و ئازەری\nفزوولی ساڵی ١٤٨٣ لە دایک بووە و ژمارەیەکی زۆر سەرچاوە بە ئازەری دایدەنێن و هەر لەو سۆنگەیەشەوە بە تورکی دەزانن. بەڵام لەوێدا بەسەر چەند خاڵێکدا باز دەدرێت. ئازەریی کۆن کە زمانێکی ئێرانییە، پەیوەندییەکی پتەوی لەگەڵ زمانی کوردیدا هەیە و خزمن. لەو دوو زمانەدا هەم “ئەز” و هەم “من” هەیە. ئاسمیلاسیۆنێکی زمانەوانی پێک دێت و ئەو “ئەز”ە لای ئەوان وەردەگەڕێتە سەر “ئوێز”. ئەم دوو کۆمەڵگەیە خزمی یەکدین، بەڵام ئازەری لە ئەنجامی ئاسیملاسیۆندا بووە بە زمانێکی “تورکی”. بۆیە ئەگەر فزوولی چ ئازەری بێت و چ کورد، مایەی سەرسووڕمان نابێت ئەگەر کوردی زانیبێت و بە کوردی شیعری نووسیبێت. هەموو سەرچاوە پەیوەندیدارەکان ڕوونی دەکەنەوە کە فزوولی بە عەرەبی و فارسی و تورکی شیعری نووسیوە. باشە ئەدی کوردی؟\nلە توێژینەوەکانی تایبەت بە ئەدەبیاتی نووسراوی کوردیدا بە شێوەیەکی گشتی باس لە دەقە “گۆرانی-هەورامی”یەکانی دوای سەدەی نۆیەم دەکرێت. ئەو دەقانە لە سەدەی نۆزدەیەمدا یان سەرلەنوێ نووسراونەتەوە، یان لە شێوەی دەفتەر و کەشکۆڵدا ڕێک خراونەتەوە، ئەگەرچی دەفتەر و کەشکۆڵی بە مێژوو کۆنتریش هەن؛ “کەشکۆڵی شیعری گۆرانیی کوردی”ی ئا. م. مەردۆخی کە ساڵی ١٩٩٨ لەلایەن ئەنوەر سوڵتانی لە لەندەن چاپ کراوە، نزیکەی هەموو شیعرەکانی ناوی لەسەر شێوازی “شیعری میللی”ن. بەڵام کۆنترین دەقی شیعری کلاسیک، وەک ئەوەی د. کەمال فوئاد (١٩٣٢-٢٠١٤) لە کتێبی “دەستنووسە کوردییەکان”دا کە ساڵی ١٩٧٠ بە زمانی ئەڵمانی چاپی کردووە، ئاماژەی بۆ کردووە، شیعرێکی سۆفیگەرانەیە کە لە سەدەی چواردەیەمدا لەلایەن “مەلا پەرێشان”ەوە نووسراوە. بەڵام کۆنترین ناوی شیعری کلاسیک بە زاراوەی کرمانجیی سەروو عەلی هەریرییە (١٠٠٩-١٠٧٩).\nشەرەفخان لە “شەرەفنامە”دا کە ساڵی ١٥٩٧ نووسیوێتی، دەڵێت “میر یاقوبی زەرقی”یش دیوانێکی کوردیی هەیە. تا ئێستا نەتوانراوە ئەو دیوانە بدۆزرێتەوە. بەڵام ئەگەر قەبوڵمان بێت کە هەریری و زەرقی لە ساڵانی ١٥٠٠دا ژیاون، پێویستە ئەوەیشمان قەبوڵ بێت کە هاودەمی فزوولی بوون. هەروەها ئەگەر ئەو سەرچاوە و بەیتە کوردییانەی کە لای خوارەوە دایاندەنێم، ڕاست بن، ئەوا لەوانەیە پێویست بێت فزوولی بە کۆنترین ناوی ئەدەبیاتی کلاسیکی کرمانجیی سەروو دابنێین!\nبێگومان فزوولی ئەگەر بە کوردیش شیعری نووسیبێت، ئەمە واتای ئەوە نییە کە کورد بێت. هەوڵی منیش لێرەدا کارکردن نییە بۆ سەلماندنی کوردبوونی فزوولی. شتێک کە هەرە زیاد سەرنجی من ڕادەکێشێت ئەوەیە کە هەندێک لە ناوە باوەکانی بواری تورکۆلۆژی دەیان لاپەڕەیان تەرخان کردووە بۆ باسکردنی کوردنەبوونی فزوولی. هەر ئەمەیشە کە لای من گومان دروست دەکات!\nدەتوانین باس لە ناو و نیوێک بکەین کە لە هەناوی تورکییەوە هاتوون و بە کوردی شیعریان نووسیوە؛ نیوە ناوەکە عەلی گەلیبۆلولوە (١٥٤١-١٦٠٠). گەلیبۆلولو لە چامەیەکدا کە بە ١٠ زمان نووسیوێتی، نیو بەیتی بە کوردی (کرمانجیی سەروو) نووسیوە: “کورد ئۆلان وەلوەلە ئیلە بونی ئیراد ئەیلەر / دکوژم تە، تو بزانی دروڤێ من تو بیار.” ناوە تەواوەکەیش ئیبراهیم خەلیل سۆغوکئۆڵوە (١٩٠١/١٩٥٢). لە دیوانی ئەم شاعیرەدا ٦ شیعری کوردی هەیە، بەڵام خۆی زیاتر وەک سیخووڕی هەواڵگیری ناسراوە نەک شاعیر. با نەچینە ناو ئەم بابەتەوە، چونکە زۆر ئاڵۆزە.\nجیاوازی و تایبەتمەندیی فزوولی لای شاعیرانی کورد\nلە سەردەمی کلاسیکدا شاعیرانی عوسمانی/تورک و کورد زۆر دانیان بە شاعیربوونی یەکدیدا نەدەنا. بەڵام شاعیرانی کورد لە گۆشەنیگایەکی جیاوازەوە بۆ فزوولییان ڕوانیوە. بۆ نموونە، شیعرێکی پەرتەو بەگی هەکاری (١٧٧٧-١٨٤١) دەقاودەق وەرگێڕانی شیعرێکی فزوولییە. با سەرنج لە چەند بەیتێک بدەین کە لە وتارێکی عەبدولڕەحمان ئاداک دا هاتوون: فزوولی دەڵێت: “مەنویم تەک هیچ کیم زار و پەریشان ئۆڵماسون یا ڕەب / ئەسیری دەردی عیشق و داخی هیجران ئۆڵماسون یا ڕەب.” پەرتەو بەگی هەکاری دەڵێت: “وەکی من قەت کەسەک ژار و پەریشان هەر نەبت یا ڕەب / ئەسیر و دەردی دارێ داخێ هیجران هەر نەبت یا ڕەب.” ئایا گرنگیدانی شاعیرانی کورد بە فزوولی تەنیا لە سۆنگەی شاعیربوونی ئەوەوەیە، بەتایبەتیش ئەگەر بزانین پەرتەو بەگی هەکاری سوونی و فزوولیش شیعە بووە؟\nنازانم دەزانن یان نا کە لە ویلایەتی خۆراسانی باکوری ئێران نزیکەی دوو ملیۆن کوردی عەلەوی-شیعە هەن. بەشی هەرەزۆریان بە ڕەچەڵەک خەڵکی مەلاتیا، سیواس، دەرسیم، ئەرزڕووم، ئەهلات و شوێنانی ترن. ئەمیش بابەتێکی درێژە. کتێبێکم بە ناوی “کوردەکانی خۆراسان: مێژوو-ئەدەبیات” کە بەم زووانە بڵاو دەکرێتەوە، زانیاریی بەرفراوان لەو بارەیەوە لەخۆدەگرێت. ئێستا هەر ئەوەندە دەڵێم: ئەو کۆمەڵگەیە سەرکردەیەکی کولتووریی هەیە بە ناوی کەلیموڵا تەوەحودی (کانیمال). ئەم توێژەرە لە کتێبێکی ٦ بەرگیدا باسی چۆنێتیی کۆچپێکردنی ماڵ بە ماڵ و عەشیرەت بە عەشیرەتی ئەو کوردانە لە سەدەکانی شازدەیەم و حەڤدەیەمدا دەکات. لە سەردانماندا بۆ ماڵیان لە گوندی کانیمال کە زیاتر لە مۆزەخانەیەکی ئەنتۆگرافی دەچێت، توێژەر دانەیەک لە کتێبەکانی خۆی پێشکەشم کرد کە کۆمەڵێک زانیاری دەربارەی فزوولی لەخۆدەگرێت و هەر ئەوەیش بوو ئێمەی گەڕاندەوە بۆ باس و خواسی فزوولی و زانیارییەکانیش لێرەدا دەخەمە ڕوو.\nوێنەیەکی خەیاڵیی شاعیر فزوولی\nشیعرە لەناوبراوەکانی فزوولی\nنووسەر لە کتێبی “هزار و یک شب، کرمانج خراسان، فلسفە شعر و موسیقی کرمانج” کە بە فارسی نووسیوێتی، باس لە دەستنووسێک دەکات کە عەلی ڕەحمەتی قوردانلو لە گوندی عەلیئابادی سەر بە بۆجنوری پایتەختی ویلایەتی خۆراسان دۆزیویەتییەوە (قوردانلو بەڕێوەبەری فەرمانگەی باری کەسایەتیی ویلایەتە و هەمان کات مرۆڤێکی کولتووردۆست و قەدرگرانە). کانیمال ڕوونی دەکاتەوە کە فزوولیش وەک ئەحمەدێ خانی و شاعیری گەورەی خۆراسانی جەعفەر قولی زەنگەلی بە چوار زمان شیعری نووسیوە. بە بۆچوونی ئەو، شیعرە کوردییەکانی فزوولی لەناوبراون. بەشی زۆری مێژوونووسانی ئەدەبیش باس لە کوردبوونی وی ناکەن، تەنیا ئا. ئی، کریمسکی نەبێت کە دەنووسێت فزوولی سەر بە عەشیرەتێکی کوردی ئازەربایجانە. کانیمال دەنووسێت کە بابا مەردۆخیش زانیاریی هاوشێوەی ئەوەی کریمسکی خستووەتە ڕوو.\nبەپێی ڕوونکردنەوەی نووسەر، ئەو دەستنووسەی کە دەستی کەوتووە بە هۆی لەبەرنووسینەوەی زۆرەوە گەیشتووەتە دۆخێک کە خوێندنەوەی ئاسان نییە. دەستنووسی ئاماژە بۆ کراو بە قەڵەمی فەڕەنسی و مەرەکەبی ڕەش نووسراوە و لە ٤٨٩ بەیت پێک دێت کە ٣٢٠ بەیتیان بە تورکی و ١٦٢ بەیتیان بە کوردی (کرمانجیی سەرووە). بەڵام نووسەر ئەوەمان بۆ ڕوون ناکاتەوە کە داخۆ ٧ بەیتەکەی تر بە چی زمانێک نووسراون. هەموو سەردێرەکان بە زمانی فارسین و ١٤٩ بەیت لە کۆی ١٦٠ بەیتی سەرەتا بە زمانی کوردین و ١١ بەیتەکەی تر بە زمانی تورکین. بەپێی بۆچوونی کانیمال، ئەم ڕەوشە دەمانگەیەنێت بەو بڕوایەی کە کۆپیی یەکەمی ئەو دەستنووسە بەیتی کوردیی زیاتری تێدا بووە، بەڵام وا دیارە ئەوانەی کە لەبەر دەستنووسەکەیان نووسیوەتەوە، ٨ پیتە جیاوازەکەی زمانی کوردییان نەزانیوە و دژوار بووە بەلایانەوە، بۆیە بەیتە کوردییەکانیان فەرامۆش کردووە و بەزۆری بەیتە تورکی و فارسییەکانیان نووسیوەتەوە. ئەگەرچی ئەوە بۆچوونێکی زۆر بەهێز نییە، بەڵام ئیدی نووسەر وا دەڵێت.\nبا بێینە سەر بەیتە کوردییەکان. بە سەرنجدان لە بەیتە کوردییەکان بۆمان دەردەکەوێت لە بادینییەوە کە یەکێك لە شێوەکانی کرمانجیی سەرووە، نزیکن. ئەم بەیتانەم لە لاپەڕەکانی ١٥٣ و ١٥٤ی کتێبەکەی کانیمال وەرگرتووە و یەکێك لە بەیتەکان لە کۆپییەکی لە تورکیا چاپکراودا بەمجۆرەیە: ئەلبەتە بیر ئۆد کی دوێشدی جانا / ئاخر دوتوشوپ چەکەر زەبانە”. لە بەیتە کوردییەکانیشدا گرفتی کێش و سەروا هەیە و چارەسەری ئەوەیش بۆ کەسانی شارەزا بەجێ دەهێڵم. بێ هیچ گومانێک ئەم شیعرانە هی فزوولین و بەیتە کوردییەکانیش لە کەناردا نا، لە چەقی دەقەکەدان. ئەمەیش بەڵگەیەکی بەهێزە کە ئەو بەیتە کوردییانە لەلایەن فزوولییەوە نووسراون.\nنموونەی چەند بەیتێک لە “لەیل و مەجنوون”ی فزوولی:\nئەڵا تو بکە ل من شەفاقەت\nئەز بکەم گوفتارێ وی ڕیوایەت\nئەو هەردوو ل هەڤ کرن نزارە\nیەکی چوو قەمەر، یەکی چوو زووهرە\nئەشقێ دلێ وان ل وان ئەسەر کر\nدووری فەلەکێ ل وان خەبەر کر\nئەو چەرە گەپە دکر وەکی تیر\nجەم لایلایی هات ژنەکە پیر\nگۆت: ئەو چ موناسیبە ل دینە\nشێرێ درندە چ نێر چ می نە\nڕۆنشتی ل جەم دگۆت قیزێ\nگۆلچەرە نیگاری پڕ تەمیزێ\nمە دۆهـ هۆد بیست ژ فەلانی\nئەشق ل تە بوویە نوجەوانی\nباقی تە دبینی، تە دکوژی\nخوێنێ تە مینا پلنگ دمژی\nوەکی مە نەگۆت ل مە وەها کی\nدۆستان ل مە، دوژمنان تو شا کی\nڕەحمەت ل تە بی، تە کار ڕند کر\nفەرهاد و شیرین کارێ تە نەکر\nبەرگی کتێبەکەی کەلیموڵا تەوەحودی (کانیمال) بە زمانی فارسی\nئەم وتارە لەلایەن سەلیم تەمۆ بە زمانی تورکی نووسراوە و ڕۆژی ١/١٢/٢٠١٦ لە ڕۆژنامەی “گازێتە دوڤار” بڵاو کراوەتەوە و وتارەکە لەم لینکەدایە: http://www.gazeteduvar.com.tr/kitap/2016/12/01/fuzulinin-kurtce-siirleri/\nتەمۆ نووسەر و شاعیر و وەگێڕ و ئەکادیمیسیانێکی کوردە ساڵی ١٩٧٢ لە شاری باتمان لە دایک بووە و تا ئێستا ١٣ کتێبی لە بوارەکانی شانۆ و چیرۆک و ڕۆمان و توێژینەوە و وەرگیڕاندا هەیە.\nلە شیعری کۆتایی وتارەکەدا خۆم لە دانانی بەیتە تورکییەکان پاراست، چونکە مەبەست لەم وەرگێڕانە تەنیا پێشاندانی نموونەی بەیتە کوردییەکانە.\nPrevious جەیمس ڕیچی بەریتانی لە دیوانی میری بابان لە سلێمانی\nNext مێژووی حەوزەی نەجەف و حەوزەی قوم كێبەركێی پێگەو ململانێی سیاسەت


به‌سه‌رهاتی شێعرێ | روزنامه روژان\nیکشنبه ۱۰ دی ۱۳۹۶ - ۱۳:۰۱\n❖ عیماد که‌ریمیان\nعیماد کەریمیان/ کاک “توفێق ئیبراهیمی” لە سەرەتای حەفتاکانا شێعری “ساکی سەفەری” نووسی. ئه‌م شێعره له‌و ساڵانه بە هۆی ناکۆکی نێوان ئێران و عێراق و قه‌ده‌غه بوونی هاتووچۆ له نێوان کوردستانی ئێران و کوردستانی عێراق کاریگەرییەکی زۆری لە نێوان هاووڵاتیانی کوردی هەر دوو لا بوو و هەروەها ده‌نگدانه‌وه‌یه‌کی زۆری هه‌بوو. کاک “توفێق ئیبراهیمی” سەبارەت بەم شێعرە […]\nعیماد کەریمیان/ کاک “توفێق ئیبراهیمی” لە سەرەتای حەفتاکانا شێعری “ساکی سەفەری” نووسی. ئه‌م شێعره له‌و ساڵانه بە هۆی ناکۆکی نێوان ئێران و عێراق و قه‌ده‌غه بوونی هاتووچۆ له نێوان کوردستانی ئێران و کوردستانی عێراق کاریگەرییەکی زۆری لە نێوان هاووڵاتیانی کوردی هەر دوو لا بوو و هەروەها ده‌نگدانه‌وه‌یه‌کی زۆری هه‌بوو.\nکاک “توفێق ئیبراهیمی” سەبارەت بەم شێعرە دەڵێ:\n«له بڵاوگه‌ی “گۆران”، لەگەڵ به‌ڕێزان: “حه‌سه‌ن سوبحانی”، “حه‌کیم مه‌لا ساڵه‌ح” و “جه‌لال مه‌له‌کشا” دانیشتبووین. بۆ یه‌که‌مین جار شێعری “ساکی سه‌فه‌ر”م لەو کۆڕە دۆستانەیەدا خوێنده‌وه. لەدوای خوێندنەوەی شێعرەکە، کاک جه‌لال کە دۆستی دێرینەمە و دۆستایەتیشمان زۆر خۆشە. تووڕە بوو و وتی: ئەمە شێعر نیە و بۆ ئەدەبی کوردی عەیبە! لێمی سەند و دڕاندی. دواجار کاک جەلال لە سنە رۆیشت و چوو بۆ گۆڤاری “سروه” و ئه‌م شێعره‌ی گۆڕی و لە چەندین کۆڕ و کۆبوونەوەدا خوێندیەوە و ئیتر شێعری “ساکی سەفەر” به ناوی کاک جه‌لاله‌وه بڵاو کرایه‌وه. منیش به بۆنه‌ی دۆستایه‌تی له گه‌ڵ کاک جه‌لال و خۆشه‌ویستیێک که له نێوانماندا هه‌بوو، ئیتر له سه‌ر ئه‌و شێعره نه‌چووم.»\nمن خۆم (نووسەری ئەم بابەتە) لەو ساڵانەدا کە هاتووچووی کۆڕ و ئەنجۆمەنە ئەدەبیەکانم ئەکرد ئەم شێعرەم چەن جار لە زاری کاک “تۆفێق ئیبراهیمی”یەو بیستووە. جاری یەکەمیش لە ماڵی بەڕێز “حەکیم مەلا ساڵەح” کە کرێچی ماڵی خوالێخۆشبوو “حەمەی روستەمی” بوون ئەم شێعرەم بیست. لەو کۆڕەدا رێزداران “حەکیم مەلا ساڵەح”، “بێهزاد رەحیمی سەنەندەج”، “عه‌به‌ی حه‌واری نه‌سه‌ب”، “شێخ ناسێح نەقشبەندی”، خوالێخۆشبووان “حەمەی روستەمی”، “ژیلا حوسەینی” و “مامۆستا ئەهوەن” بەشدار بوون.\nبه ڕاستی به هه‌ڵسه‌نگاندی شێعری کاک تۆفێق و کاک جه‌لال ئه‌م ڕاستیه ده‌ر ئه‌که‌وێ که ئه‌م شێعره زیاتر له شێوازی شێعریی کاک توفێق ئه‌چێت و له شێعره‌کانی کاک جه‌لال ناچێ.\nبەهەرحاڵ لەگەڵ رێز و خۆشەویستیم بۆ کاک جەلال مەلەکشا کە یەکێ لە شاسوارانی گۆڕەپانی شێعری کوردیە، من وەکوو کەسێکی بێلایەن گەواهی ئەدەم کە ئەم شێعرە شێعری بەڕێز تۆفێق ئیبراهیمیە کە بە هەڵە بەناوی کاک جەلالەوە بڵاو کراوەتەوە.\nلە پاش گشتپرسی سەربەخۆیی هەرێمی کوردستانی عێراق و رووداوەکانی پاش گشتپرسی و هەروەها سەرهەڵدانی نارەزایەتی جەماوەری شارەکانی هەرێمی کوردستان بەڕێزان “رەحیم لوقمانی”، “کەریم دافعی”، “ئاوارە”، “هەڵۆی‌قەندیل”، “م ئـ هۆگر”، “ئارام مەلەکشا”، “هەوراز …جوانڕۆ”، “نامۆ سەقز”، “دوکتۆر کەریمی”، “ئارەش سنە” و… شێعریان لەسەر بنەمای ئەم شێعرە نووسیوە.\nلێرەدا شێعری کاک تۆفێق، کاک جەلال، کاک رەحیم و کاک کەریم‌تان ئاراستە ئەکەم:\nشێعری “ساکی سەفەر”ی کاک “تۆفێق ئیبراهیمی”:\nکاتە شانی و\nده‌ڵاڵه‌کان گاراژ سنه\nشێعری “جانتای سەفەر” کە بەناوی کاک “جەلال مەلەکشا”وە بڵاو کراوەتەو:\nئاخۆ ئه‌و ڕۆژه که‌ی بێ؟\nجانتای سه‌فه‌ر کاتە شانی و\nده‌ڵاڵه‌کان به‌ر گاراژی شاری سنه\nسلێمانی … سلێمانی\nشێعری کاک “ڕەحیم لوقمانی ”:\nکاوەی کوڕت ئاگادار کە\nکە “جانتای سەفەری کردە شان”\nبا نەچێت بۆ سلێمانی\nنەکا هەوای “شانزەی ئۆکتۆبر”\nژاراویی کات سییەکانی\nبڵێ بچێ بۆ جێژوانی ئاشقانی نیشتمانی\nلە سەر شوورەی سووری ئامەد\nبۆ پەلکەی پیرۆزی کچانی کۆبانی\nشێعری کاک “کەریم دافعی (ک.د.ئازاد)”:\nڕێگا مەدە کاوەی کوڕت\nبڕوا بەرەو سلێمانی!\nلەوێ هێشتاش خۆفرۆشەکان\nبە ئاشکرا و بە نیهانی\nبە عەڕەب و بە ئێرانی!\nلە پاش بڵاوبوونەوەی ئەم دوو شێعرەی کاک رەحیم و کاک کەریم، کاک تۆفێقیش ئەم شێعرەی خوارەوەی وەکوو تارۆز (تەنز)، سکاڵای خۆی بەرانبەر بە ئەو کەم‌لۆتفیەی دۆستان بڵاو کردووەتەوە:\nکاتێ ویستم خەسرەو کوڕم\nساکی سەفەر کاتە شانی و\nدەڵاڵەکانی بەر گاراژ سنە\nشاعێرێکی گەورە و ناودار\nلێم تووڕە بوو\nشێعرەکەی لێم سەند و دڕاندی\nئەوە شێعر نیە و\nبۆ ئەدەبی کوردی عەیبە…\nهەر ئەو شێعرە\nدەس بەدەس ئەگەڕێت و\nبووە بە تف\nبۆ نێو چاوی سیاسیەکانی سلێمانی


دنیایەکی شاردراوەی سەرسووڕهێنەر لە پشت گۆڕینی ناوی فەیسبووکەوە\nدنیای دیجیتاڵیی باو، بەرەو کۆنبوون دەڕوات، لەوە زیاتر ناتوانێت تینویەتیی مرۆڤایەتیی سەردەم بشکێنێت و وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە، کە قۆناغی دوای ئەم تەکنۆلۆژیای سەردەمە چیی دەبێت.\nشارستانییەت لە دوای جێهێشتنی ئاستی ئەنەڵۆگ و گواستنەوەی بۆ دیجیتاڵ، بە سێ قۆناغی سەرسووڕهێنەری پێشکەوتندا تێپەڕیوە، ئەوانیش بریتی بوون لە: ١- تێکست. ٢- وێنە. ٣- ڤیدیۆ. پڕۆسێسەکە بەو شێوەیە بوو، لە قۆناغی نووسینی سەرەتایی کۆمپیوتەرەوە، لە شەست و حەفتاکانی سەدەی ڕابردووە، کە سیستێمی (دۆس) بوو، گواسترایەوە بۆ وێنە بە ناوی سیستێمی (ویندۆ)ەوە. لە دوای ئەو سیتێمەیشەوە گواسترایەوە بۆ ڤیدیۆ (یوتیوب، فەیسبووک، ئینستەگرام و هتد). پرسیار لێرەدا ئەوەیە: لە دوای ئەو قۆناغە سەختانەی زانست بڕیونی، چی ماوە هەنگاوی بۆ بنێین؟\nفەیسبووک بە هاوکاریی چەند کۆمپیانییایەکی تری بواری دیجیتاڵ لەوانە (....(Virtual world, Roblox, Minecraft, جگە لەوەی وەڵامی ئەو پرسیارەیان داوینەتەوە، لە ئێستادا خەریکی ئامادەکردن و خستنەبازاڕی دنیای دوای دیجیتاڵیشن. دنیای نوێی دوای دیجیتاڵ ناوی (مێتاڤێرس، Metaverse)ە. لە مێتاڤێرسدا دەتوانین دنیای واقیعیی خۆمان تێکەڵ بە دنیای خەیاڵیمان بکەین و دنیایەکی نوێی لێ دروست بکەین. یاخود ئەو دنیایەی لە مێشک و خەیاڵماندایە تێکەڵی دنیای واقیعیی خۆمانی بکەین و بە هۆی تەکنۆلۆژیای (مێتا)ەوە تێیدا بژین. لە مێتاڤێرسدا توانای ئەوەمان دەبێت هەموو شتە دەستلێدراوەکان (فیزیکەڵ تانجەبڵ ئۆبجێکتس، Physical Tangable objetcs) بخەینە ناو ئەو دنیایەی دەیخوڵقێنین، هەر لە گەردیلەیەکەوە بیگرە، تاوەکو گەورەترین تەنی ئەم دنیایە. لە مێتاڤێرسدا، خۆمان و ئەو تەنە فیزیاییانەیشی دەیانهێنینە ناو دنیاکەمانەوە، هەموویان لە شێوەی وێنەی بەرجەستەی سێدووریدا دەبن. لەو دنیا نوێیە پێویستمان بە شاشەی تەلەفزیۆن و مۆبایل و ئامێرەکانی تری وەکو ئایپاد و ئەو جۆرە شتانە نابێت، بەڵکو لە ئامێرێکەوە، کە لەسەر پلاتفۆرمی نوێ کار دەکات، دەتوانیین هەموو ئەو ئەو شتانە و خۆیشمان بخەینە ناو بۆشاییەکی دیاریکراوەوە، کە خۆمان دەستنیشانی دەکەین. بۆ تێگەیشتن لەم حاڵەتە دەتوانین ئەم نموونەیەی خوارەوە بنەخشێنین:\nتۆ دەتەوێت لەگەڵ کۆمەڵێک هاوڕێتدا گەشتێک بۆ یەکێک لە دوورگە هەرەخۆشەکانی گۆی زەوی بکەیت. سەرەتا لەگەڵ هاوڕێکانت ڕێک دەکەویت و هەموویان بەو گەشتە ڕازیین. هەموویان لە پلاتفۆرمەکە یاداشت دەکەیت، هە لەو پلاتفۆرمەیشەوە دنیای دیاریکراو، کە دوورگەیەکی زۆر جوانە، بە چواردەوریدا ئاو و جێگای حەسانەوەیە، لەسەر نەخشە دەسنیشانی دەکەیت و دەیخوڵقێنیت، ئینجا هاوڕێکانت ئاد دەکەیت بۆ ناو ئەو دنیایە. لێرەدا مەرج نییە تۆ و هاوڕێکانت لە شوێنێکی جوگرافیی دیاریکراودا پێکەوە بن، بەڵکو دەشێت هەر یەکە لە ماڵی خۆی بێت، بەڵام هەر یەکەیان مەرجە هەمان پلاتفۆرم لای خۆیەوە ئاکتیڤ بکات و ئامێری سەیرکردنیشیان لەسەر کردبێت. هەر یەکەتان لە جێگای خۆتانەوە پلاتفۆرمەکە دەخەنە گەڕ، دنیای وێناکراو لە ڕێگای تیشکی وێنەیی سێدوورییەوە لەو جێگایەدا دەکەوێتە گەڕ. ڕاستەوخۆ برادەرکانت دەبینیت، تێیدا دەتوانن دەست لە یەکتر بدەن، دەتوانن تەوقە و چاکوچۆنی لەگەڵ یەکتردا بکەن، هەروەها چاو ببڕنە چاوی یەکتر، بەڵام هەموو تیشکە نەک تەنی فیزیایی. تەنە فیزیاییەکان دەگۆڕدرێن بۆ تیشکی وێنەیی سێدووری، لەوێدا بەر یەکە دەکەون قسە دەکەن هەموو شتێک دەتوانن پێکەوە بکەن وەکو ئەوەی لە واقیعدا سەردانی یەکترتان کردبێت.\nلێرەدا بە پێوسیتی دەزانم پێناسەیەکی کورتی پلاتفۆرمتان بۆ بکەم. لە ڕاستیدا فەیسبووک، ئینستاگرام، وەتسئەپ، ڤایبەر و سەرجەم ئەو ئەپڵیکەیشنانەی ئێمە ڕۆژانە بە کاریان دەهێنین، هەر یەکەیان بۆ خۆی پلاتفۆرمێکی سەربەخۆیە و هەر یەکەیشیان لە لایەن کۆمپانیایەکی تایبەتەوە خاوەندارێتی دەکرێت. پلاتفۆرم سەرجەم ئەو ئامێر و پرۆگرامانە دەگرێتەوە، کە ئێمە ناومان ناون ئەپڵیکەتیش، ئەپ، یاخود پڕۆگرام. پلاتفۆرم، جگە لە ئامێر و پڕۆگرام ئەو سیستێمەیش دەگرێتەوە، کە کۆنتڕۆڵی پڕۆگرامەکان دەکات، بۆ نموونە، پلاتفۆرمی ویندۆ، دۆز، لاینۆکس، ئای بی ئێم، هتد. پلاتفۆرمی داهاتوو دەبێت بە مێتاڤێرس، کە سەرجەم ئەو ئامێڕ و عەقڵەئەلەکترۆنییانە دەگرێتەوە دنیای مێتامان بۆ بەگەر دەخەن. لەو پلاتفۆرمە نوێیەدا خێراترین پڕۆسێسەر (عەقڵی ئەلەکترۆنی) بە کار دەهێنرێت، هەروەها چییپە ئەلەکترۆنییەکان تا ئەندازەی بەچاو نەبینراو بچووک دەکرێنەوە، بۆ ئەوەی کەمترین قەبارەی هەبێت. (هۆرایزن) ناوی ئەو پلاتفۆرمە دەبێت، کە ئێمە لە داهاتوویەکی نزیکدا دنیای سۆشیال مێدیای خۆمانی لەسەر بینا دەکەین. درووستکردنی دنیای سۆشیال مێدیای نوێ لە ڕێگای (خزن) پاشەکەوتکردنی سەرتاپای ئەو داتا کەسییانەی خۆمانەوە دەبن، کە دیجیتاڵیانە دەیانخەینە ناو ئەو پلاتفۆرمەوە.\n(هۆرایزن هۆم Horizen Home) ماڵی ئاسۆیی، هەنگاوی یەکەم و ڤێرژنی یەکەمی مێتاڤێرسە. دەتوانین لە سەرەتای ساڵی داهاتوودا (هۆرایزن هۆم) بیبینین. (هۆرایزن هۆم)، وەکو ئەکاونت، یاخود پەیجی فەیسبووکی ئێستا دەبێت، بەڵام لە مێتادا ئەو شوێنەیە، یاخود ئەو ماڵەئەلەکترۆنییەیە دەیخوڵقێنیت و وەکو ژوورێکی عەمەلیات لە دنیای نوێدا بە کاری دەهێنیت. ئەو ماڵەی ئێستا لە واقیعدا فیزیایی تێیدا دەژییت، دەتوانیت سکانی بکەیت و بیکەیتە ئەو (هۆرایزن هۆم)ی خۆت لە پێگەی مێتاڤێرسەکەتدا.\nهەنگاوی دوای (هۆرایزن هۆم)، (هۆرایزن وێڵد، Horizen World) دێت. لەوێدا، کە ئیتر تۆ کاراکتەرەکانی ناو دنیاکەی خۆت، لە دەرەوەی ماڵی خۆت دەتوانیت دەستنیشان و ئامادەیان بکەیت. لە دنیای مێتاڤێرسدا بواری ئەوەمان دەبێت لە مەسنجەر، وەتسئەپ و سەرجەم پرۆگرامەکانی چات و نووسینەوە ڕاستەوخۆ باز بدەینە دنیای نوێی مێتاڤێرسەوە. جگە لەوە لە هەموو چرکەیەکیشدا دەتوانین دنیای مێتاڤێرس جێبهێڵین، یاخود ئەو کەسانە دەربکەین و بڵۆکیان بکەین، کە لە کۆبوونەوە و پێکەوەژیانەکاندا حەزمان لێیان نیین.\nڕاستییەکەی هۆڕایزن ئەو بەشەیە لە مێمۆری، کە بەکاربەری مێتاڤێرس دەتوانێت ماڵەکەی خۆیی تێدا دروست بکات، یاخود لە داهاتوودا، واتا لە قۆناغی (هۆرایزن وێڵد)دا دنیاکەی خۆیی لەگەڵ خەڵکانی دەرەوەدا تێدا دروست بکات. ئەوانەی لە ئێستادا توانای دروستکردنی گروپی یاریکردنی ئەلەکترۆنیی و سەرجەم ئەپڵیکەیشنەکانی تریان هەیە، ئەوان زۆر بە ئاسانی دەتوانن لە داهاتوویەکی نزیکدا (هۆرایزن هۆم)ی خۆیان دروست بکەن.\nبە پێی قسەکانی مارک، نەک هەر (هۆرایزن هۆم) تاقیکراوەتەوە، بەڵکو (هۆرایزن ۆڵد)یش ڤێرژنی بێتای ساڵی ڕابردوو خراوەتە ژێر بەکاربردنەوە و خەڵکێکی زۆر تاقییان کردووەتەوە. نەخشەی زەمەنی بەواقیعکردنی ئەو خەیاڵاتانە لە پێنج تاوەکو دە ساڵی داهاتوودا بە قۆناغی کۆتایی خۆی دەگات، لە دوای ئەو قۆناغەوە ئیتر قۆناغی دەستکاریکردن، جوانکاری و گۆڕانکارییەکانی ئەو پلاتفۆرمە بەردەوام دەبێت.\nسەرەتای ساڵی نوێ مەسنجەر ناو لێ دەنرێت (ڤیرچوەڵ ڕیاڵیتی، Virtual reality). (ڤیرچوەڵ ڕیاڵیتی) بە مانای (واقیعی خەیاڵیی) دێت، تێیدا بەکاربەری سیستێمی نوێ دەتوانێت هاوڕێکانی خۆی بانگهێشت بکات بۆ بەشداربوون لە (هۆرایزن وۆرکڕوومز، Horizen Wrok Rooms)، کە بریتی دەبێت لە ژووری عەمەلیاتی هۆرایزن بۆ گفتوگۆ لەبارەی دروستکردنی (هۆرایزن وێڵد)ەوە. لەو دنیایەدا دەتوانین ئامێر دیجیتاڵییەکان تێکەڵ بە دنیای ناواقیعیی ئەو تەنە فیزیاییە سێدوورییانەوە بکەین، کە دەمانەوێت (هۆرایزن وێڵد)ەکەی لێ دروست بکەین. کاتێک تۆ لە گەشتێکی دووردایت شوێنێکی زۆر خۆش بە دی دەکەیت، لەوێوە توانای ئەوەت دەبێت هاوڕێکانت بەشداری ئەو خۆشییە بکەیت بێئەوەی ئەو، یاخود ئەوان لە گەشتەکەتدا لەگەڵتدا بن، بەڵکو هەر لە ماڵی خۆیانەوە ڕایان دەکێشیتە ناو ئەو شوێنەوە.\nیەکێک لەو دنیا خەیاڵاوییانەی داواکارییەکی زۆرە لەسەرە، دنیای یارییەئەلەکترۆنییەکانە. ڕاستییەکەی دنیای یارییە ئەلەکترۆنییەکان دەمێکە نزیکن لە دنیای مێتاڤێرسەوە، بەڵام ئەوەی تاوەکو ئێستا بەشداریی ئەو دنیایە نەکردووە، فەیسبووکە، کە فراوانترین پێگەی سۆشیال مێدای هەژمار دەکرێت. لە دنیای یارییە ئەلەکترۆنییەکاندا مرۆڤەکان نەک هەر پێکەوەن، بەڵکو کێبڕکێی یەکتریش دەکەن، واتا زیاتر هەست بە یەکتر دەکەن، بە ڕۆح لەگەڵ یەکتردا دەبن. لەو دنیایەدا تواناکانیان لە جۆری دیققەت و خێرایی و بەرپەرچدانەوەی کەسەکان گەشەی گەورە بە خۆوە دەبینێت. وای دابنێ تۆ توانایەکی باشت لە یاری شەترەنجدا هەیە و دەتەوێت لەگەڵ بەناوبانگترین یاریزانی دنیادا دەستێک شەتڕەنج بکەیت، زۆر بە ئاسانی لەسەر پلاتفۆرمی مێتاڤێرس توانای ئەوەت دەبێت ئەو کەسایەتییە بهێنیت و بە توانای ئەسڵیی خۆیەوە یاریی لەگەڵ بکەیت.\nڤیرچوەڵ ڕیاڵیتی هەوڵێکە بۆ دوورخستنەوەی مرۆڤ لە شاشە، بەڵکو نزیکخستنەوەیەتی لە هەستێکی ڕیاڵیزمانە بە حاڵەتی فیزیایی تەنەکان بە تایبەتیش تەنە دیجیتاڵەکان. کاتێک تۆ دەست لە ئامێرێکی مۆزیکیی دیجیتاڵی دەدەیت لە دنیای ڤیرچوەڵ ڕیاڵیتیدا، لەوێدا هەستی تەواو بە دەستلێدانی ئەو ئامێرە دەکەیت. کاتێک دەتەوێت لە کۆگایەکدا، یاخود لە دووکانێکی جلوبەرگدا دەست لە کراسێک، قەمسەڵەیەک، یاخود هەرچ جۆرە بەرگێکی تر بدەیت، لە ڕاستیدا هەستێکی ڕاستەقینەی جۆر و کواڵیتیی ئەو پۆشاک و بەرگە دەکەیت، جووڵانەوەی ئەو پۆشاک و بەرگە جووڵانەوەیەکی واقیعییانە دەببێت، هەرچەند فۆتۆنیشە. لە شەڕەشمشێرێکدا بەرانبەر بە کەسێکی دی، شمشێرەکە هەست پێ دەکیت، دەچێت بە لەشتدا، بەڵام زیانی نابێت، هەروەکو چۆن لە یارییەکی باسکە و بالەدا هەست بە تۆپەکە دەکەیت و دەیشبینیت تۆڕەکە دەجووڵێتەوە بەڵام هێشتا هەموویان فۆتۆنن. دنیای ڤیرچوەڵ ڕیاڵیتی دنیای داهاتووی ئەلەکترۆنیی مرۆڤایەتی دەبێت. هەستکردنی واقیعییانەی مرۆڤەکان بە یەکتر، پێکەوەبوون و خوتووکەدانی هەستەکانی یەکتر، ئەو گۆڕانکارییانەن دنیای دیجیتاڵیی کلاسیک لە دنیای مێتاڤێرس جیا دەکەنەوە. لە دنیای مێتاڤێرسدا سەنتەری وەرزش دەبێتە ڕاستەقینە، لە بری ئەوەی تەنی فیزیایی قورس هەڵبگریت، دەتوانیت وێنەی سێدووری ئەو تەنە قورسانە بە کێشی ڕاستەقینەی خۆیانەوە هەڵبگریت، دەتوانیت وەرزشی پاسکیل لەگەڵ ئەو کەسانەدا خۆت هەڵیان دبژێریت بکەیت بێئەوی لە ماڵ دەر بچیت، بەڵکو تەنها چاویلکەیەکی بەرگاویت پێویستە لەگەڵ پێوەندیی بە پلاتفۆرمی مێتاڤێرسەوە. ئەگەر لە واقیعدا کەمئەندامیت و ناتوانیت بڕۆیت، ئەوا لە مێتاڤێرسدا دەتوانیت بفڕیت. ئەگەر دەتەوێت هەرەمەکانی میسر دەست لێ بدەیت و بە دەستی خۆت دروستیان بکەیت، ئەوا مێتاڤێرس ئەو خەوەت دەهێنێتە دی. مێتاڤێرس گەورەترین بازدانە لە بواری ژینگەپارێزیدا. لە پیشەسازیی دروستکردنی ئۆتۆمۆبێلدا بۆ نموونە، هەزاران و سەدانهەزار تۆن لە (دووەم ئۆکسیدی) کاربۆن لە ڕۆژێکدا دەردەکرێت، کە بەردەوام ژینگە پیس و گەرداوی دەکات، بەڵام لە مێتاڤێرسدا زیرۆ کاربۆن بەرهەم بەرەڵا دەبێت.\nلە سەردەمی کۆرۆنادا یەکێک لەو شتانەی بوو بە کەلتوور کارکردنی ئەلەکترۆنی بوو لە ماڵەوە. لە داهاتوودا ئەم کەلتوورە لە دنیای سەردەمدا بە جێگیریی دەمێنێتەوە زۆربەمان دەیبنە (ڕیمۆوت، Remote). کارکردنی داهاتوو لە ماڵەوە تەنها ئەوە نابێت خۆت بە تەنها لەسەر کورسییەک دابنیشیت و مێزێکیشت لەبەردەمدا بێت کۆمپیوتەرێکی لەسەر بێت، بەڵکو توانای ئەوەت دەبێت ئۆفیسێکی تایبەت بە خۆت لە دەورووبەری خۆتدا بە (ڤیرچوەڵ ڕیاڵیتی) دروست بکەیت، هاوڕێکانی سەر کارت بانگهێشتی کۆبوونەوەکان بکەیت، ئۆفیس و لۆکاڵی تایبەت بەو کۆبوونەوانە هەڵببژێریت و لەگەڵیاندا دانیشتن بکەیت وەکو ئەوەی لە ژوورێکدا و لە واقیعدا پێکەوە بن.\nلە دیانی مێتاڤێرسدا هەست بەو شتانە دەکەین، کە لە ژیانی مرۆڤایەتیدا هێشتا هەستمان پێ نەکردوون. مێتاڤێرس دەتوانێت بمانگێڕێتەوە بۆ سەردەمی دایناسۆرەکان، دەتوانێت وامان لێ بکات لەگەڵیاندا بژیین، هەروەها دەتوانین شوێنە مێژووییەکان بخەینە ناوی دینیای سەر بە پلاتفۆرمەکەی خۆمانەوە و بیانکەین بە دنیایەکی ڤیرچوەڵ ڕیاڵیتی و تێیدا بژیین. بۆ نموونە گەڕانەوە بۆ سەدان و هەزاران ساڵ پێش ئێستا زۆر ئاسان دەبێت، تەنها پێویستت بە وێنایەکی واقیعییانەی ئەو دیمەن و شوێنانە هەیە دەتەوێت بیانخوڵقێنیت. وێنەکان دەخەیتە ناو دنیاکەی خۆتەوە و بچیتە ناو ئەو شوێنە مێژووییەی دەیخوڵقێنیت. بۆ نموونە، گەر تامەزرۆی ئەو بیت قەڵای دمدم و شەڕەکانی ببینیت و بەشداریی ئەو شەڕانەیش بکەیت، ئەوا پێویستت بە وێنەی واقیعییانەی ئەو قەڵایە و درێژەی شەڕەکان هەیە، کە دەتوانیت بیانخەیتە ناو مێتاڤێرسەکەی خۆتەوە بچیەتە ناو ئەو دنیایە، ئینجا شمشێر بە دەستەوە بگریت، سواری ئەسپ ببیت و بکەویتە شەڕ. دۆڕاندن و بردنەوە هێشتا پێوەندیی بە چاپووکی و توانای بەرپەرچدانەوەی فیزیاییانەی لەشی خۆتەوە هەیە نەک ئەوانەی شەڕت لەگەڵدا دەکەن. هەمان وێنای بۆ ئەهرامەکانی میسر و دەروازەی پاریس و سەرجەم شوێنە مێژوویەکانی تری دنیا یەک بابەت دەبن.\nمێتاڤێرس تەنها بۆ کاتبەسەربردن و یاریکردن دروست ناکرێت، بەڵکو دنیای پێگەیاندن، پەروەردە و فێرکردن، لە سەرتاپای قۆناغە جیاوازەکانی خوێندندا هەموویان دەکەونە ژێر کاریگەریی ئەم مێتاڤێرسەوە و لەوێوە ئیتر ئێمە لەمەودوا هەم وانە دەڵێینەوە و هەمیش فێر دەبین. گەرورەترین دەستکەوت لەو بوارەدا، بواری توێژینەوە و لێکۆڵینەوە دەبێت، تێیدا پێشکەوتنێکی موشەکئاسا بە خۆیەوە دەبینێت. تەنها بە لەسەرکردنی کڵاوێک و چاویلکەیەکی ئەلەکترۆنیی بەرگاوی دەتوانیت بۆ نموونە نەشتەرگەریی بۆ مرۆڤێک بکەین، دەتوانیین ئۆتۆمۆبێلێک دروست بکەین، یاخود خانوویەک لە کورتترین ماوەدا دیزاین بکەین. هەموو ئەو دروستکردنانە ڕوو دەدەن بئئەوەی ژینگەی پیس بکەین. مێتاڤێرس تەنها زانست و پیشەسازی و بازرگانییەکانمان بە کورتترین ماوە فێر ناکات، بەڵکو بە باشترین ڕێگە فێریشمان دەکات. ڕێژەی هەڵەکردن دراماتیکییانە دادەبەزێت، واتا ئاستی دیققەت (precision) دەگاتە بەرزترین ئاست، بەوەیش مرۆڤایەتی لە پێرفێکشینیزمەوە نزیک دەبێتەوە . لە میتاڤێرسدا پیشەسازیمان زۆر وردتر و تەندروستیمان زۆر باشتر دەبێت، ، پیربوون دوا دەخرێت و کەمترین ڕێژەی مردنمان دەبێت.\nیەکێک لە ئاڕنگاڵەکانی دنیای دیجیتاڵ لە ئێستادا جووڵەی جەستە و دەستی مرۆڤ و بوونەوەرەکانە لەگەڵ بەکارهێنانی دەنگ. لە دنیای دیجیتاڵیی ئێستادا زۆر بە ئاسانی تەن و وێنەی مرۆڤێکی راستەقینە لە تەنێکی دیجیتاڵکراو جیا دەکەینەوە، ئەویش بە هۆی ڕێزلوشنی وێنەکان، جووڵەی جەستە و دەست، لەگەڵ دەنگ. دنیای مێتاڤێرس توانیوییەتی بەسەر ئەو گرفتانەدا زاڵ ببێت. گەشەپێدەرانی پڕۆگرام و ئەپەکان هەوڵی جددی زاڵبوون بەسەر ئەو گرفتەدا دەدەن. لەو دنیایەدا زۆر بە ئەستەم هەست بە دیجیتاڵبوونی بوونەوەر و مرۆڤەکان دەکەین، بەڵکو زۆر زیاتر لە حاڵەتی سروشتیی خۆیاندا دەیانبینین و مامەڵەیان لەگەڵدا دەکەین.\nکڕین و فرۆشتن لە مێتاڤێرسدا بازی گەورەی تەکنۆلۆژی بەخۆوە دەبینێت. بۆ نموونە گەر بتەوێت بچیت بۆ دووکانێک چەپکێک گوڵ هەڵببژێریت، لە میتاڤێرسدا هیچ پێویستت بەوە نییە بچیتە ناو دووکانەکە و دەست لە گووڵەکان بدەیت، بۆنیان بکەیت ئینجا بیکڕیت، بەڵکو لە ڕێگای هۆڕایزنەوە دەتوانیت بچیتە ناو دووکانەکەوە، تێیدا هاتووچۆ بکەیت، دەست لە یەکە بە یەکی گووڵەکان بدەیت، بۆنیشیان بکەیت ئینجا بیانکڕیت، کە دواتر بە پۆست دەتوانێت بۆت بهێنرێتە ماڵەوە.\nیەکێکیتر لەو شتانەی لە دنیای مێتاڤێرسدا دەتوانین لەگەڵیاندا بژیین مردووەکانمانە. کەسانی ئازیزمان کاتێک جێمان دەهێڵن، دەتوانین دواتر لە دنیای مێتاڤێرسدا دروستیان بکەینەوە، بە جەستە و دەنگی خۆیان لەگەڵماندا بن، بماندوێنن و هەرچی شتێک ئێمە دەیکەین ئەوانیش بەشدار بن لەگەڵماندا. ئەم جۆرە لە پێکەوەژیانی زیندووان و مردووەکان دەبێتە ڕێگایەک بۆ سەبووری ئەو کەسانەی لە دای مردنی کەسێکی ئازیزیان سەرتاپای ژیانیان هەرەس دەهێنێت. لە ڕاستیدا لە داهاتوودا لە دنیای مێتاڤێرسدا دەتوانیین تەلەفۆنی کەسە کۆچکردووەکانیشمان بە کراوەیی بهێڵینەوە، تێلمان بۆ بکەن و بیاندوێینین لەگەڵ ئەوەیشدا، کە لە ژیاندا نەماون. بە کورتی، لە دنیای مێتاڤێرسدا توانای ئەوەمان دەبێت مردووەکانمان دیجیتاڵی وەکو ئەڤێتار زیندوو بکەینەوە و لەو چرکانەدا لەگەڵماندا بژیین، کە خۆمانی تێدا دەژیین.\nڕەنگە خوێنەر ئەو پرسیارە لە مێشکیدا بێت بڵێت: ئێمە ئەو دنیای مێتاڤێرسە لە کوێوە دەتوانین ببینین. بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە دەبێت باس لە (هاردوێر) بکەین. هەموو پرۆگرامێکی کۆمپیوتەری پێویستی بە ئامێرێک هەیە تێیدا کار بکات، ئەویش پێی دەگووترێت (هاردوێر). بۆ مێتاڤێرس ئەو هاردوێرە ناوی (کەیمبریا، Cambria)ەیە. (کەیمبریا) هەم دەسکە، هەمیش چاویلکەیە. (کەیمبریا) ئەو دەستگایە دەبێت، کە تۆ هەموو کارەکانتی لە ناو دنیای مێتاڤێرسدا پێ ڕادەپەڕێنیت، هەروەکو چۆن لە ئێستادا بۆ هەڵسوڕانی یاریی ئەلەکترۆنی پێویستت بە دەسکێکی ئەلەکترۆنییە، کە بە ئامێری یارییکەوە بەستراوەتەوە، یاریزانیش لە ڕێگای بەکارهێنانی دووگمەکانی سەر ئەو دەسکەوە، دەتوانێت بۆ نموونە ئاڕاستەی ڕووی تفەنگەکەی لە یارییەکەدا بگۆڕێت، بیکاتە دوژمنەکەی و هەر بە هەمان دەسک لە ڕێگای دووگمەیەکی ترەوە تەقەی لێ بکات. (کەیمبریا) سەرنجڕاکێشترین، خێراترین و مەڵتیفەنکشنترین دەسکی ئەلەکترۆنییە تاوەکو ئێستا دروست کرابێت. (کەیمبریا) کاتێک وێنەی خۆت دەگرێت، بووکەڵەیەک، یاخود (ئەڤێتار)ێکت لێ دروست دەکات، ئیتر ڕاستەوخۆ لەو چرکەیەوە هەرچ جووڵەیەک لە تۆدا ڕوو بدات وەکو مرۆڤ، ئەڤێتارەکە لاساییت دەکاتەوە لەسەر هەمان ڕێتم و خێرایی جەستەی تۆ. جووڵەی سەرجەم ئەندامانی لەشت، چاوت دەستت و هەموو جەستەت دەقاودەق وەکو خۆی دەردەکاتەوە. (کەیمبریا) ئەو ئامێرە دەبێت، کە سەرتاپای دنیای واقیعیی تۆ دەخاتە ناو مێتاڤێرسەوە وەکو خۆی. ئەو دنیا واقیعییە، ئیتر دەتوانیت لەگەل خۆتدا لە رێگای ئەو ئامێرەوە وەکو مۆبایل بیگێڕیت، هەرچ کەسێکت بوێت بانگهێشتی بکەیت و لەگەڵیاندا کات بەسەر ببەیت لەو دنیایەدا.\n(ئی ئێم جی) یەکێکی تر دەبێت لەو داهێنانە ئەلەکترۆنییانەی لە دنیای مێتاڤێرسدا شۆڕشێکی گەورەی خوڵقاندووە. (ئی ئێم جی) ئامێرێکی بچکۆلەیە، لە قەبارەی کاتژمێرێکی دەستی ڕەنگە بڕێک گەورەتر ببێت، یاخود نەبێت. کاتێک ئەم ئامێرە دەیکەیتە دەستت، توانای خوێندنەوە و سکانکردنی سیگناڵی ناو دەمارە هەستیارەکان (عصب nerve)ی دەبێت و تێدەگات تۆ دەتەوێت چی بکەیت، چی بنووسیت و دەتەوێت دەست بە چ دووگمەیەکدا بنێیت، ئیتر ئەو راستەوخۆ کارەکەت لەسەر ئامێرەکە بۆ دەکات. با وای دابنێین تۆ دەتەوێت کەناڵی تەلەفزیۆنەکەت بگۆڕیت، بێئەوەی دەست ببەیت بۆ کۆنتڕۆڵی تەلەفزیۆنەکە تۆ تەنها بیر لەوە دەکەیتەوە، بێ ئەوەی پەنجەت بجووڵێنیت، ئیتر ئەو ئامێرە سیگناڵەکە دەخوێنێتەوە و کەناڵی تەلەفزیۆنەکەت بۆ دەگۆڕێت. بۆ نووسین، بەکارهێنانی ئامێری نەشتەرگەری، ئامێرەکانی چاککردنەوەی ئۆتۆمۆبێل و سەرجەم تەنەکانی دنیا (ئی ئێم جی) هەمان کارمان بۆ دەکات.\nگرفتی جیاکردنەوەی واقیع لە خەیاڵ، متمانەنەبوون بە واقیع و سەرلێشێواندن لە کاتی کڕین و فرۆشتندا،\nداتای کەسیی دەکەوێتە بەردەست پلاتفۆرمی مێتاڤێرس، کە دەتوانرێت بە پێی ئارەزوو بە کار بهێنرێت. بۆ نموونە: کاتێک کەسێک تۆ بڵۆک دەکات، جگە لەوەی بڵۆکت دەکات، دەتوانێت تۆڵەشت لێ بسەنێتەوە. ئەو دەتوانێت سەرجەم داتاکانی تۆ بە کار بهێنێت و مەشهەدێکی زۆر قێزەون، دوور لە هەموو ئاکارێکی کۆمەڵایەتیی لێوە دروست بکات و لە دنیاکەی خۆیدا مامەڵەی پێوە بکات. یاخود داتای چالاکییەکانی مێشک، ئەو وێنە سێدوورییە لە کاتی سکانیندا (تەنوور) دەردەچێت، تۆ ناچار دەبیت بیخەیتە ناو دنیاکەی خۆتەوە، کە دواتر ئەوانیتر دەتوانن بە کاری بهێنن. ئەو داتای چالاکییانەی مێشک ڕەنگە لە ئێستادا تۆ ئامادە نەبیت بیدەتە دەست نزیکترین کەسی خێزانەکەی خۆت، بەڵام مێتاڤێرس داوات لێ دەکات بۆ ئەوەی بتوانیت ئەندامێک بیت لەو دنیا ئاڵۆزەدا. ئەو ئەڤێتارانەی دروست دەبن و دێنە دنیاکەی تۆوە هەر وەکو پڕۆفایڵە بێدایکوباوکەکانی ئێستای فەیسبووک تۆ نازانیت کێیان لە پشتەوەیە، بەڵام پێویستیشت پێیانە، گەر بتەوێت دنیای خەیالیی خۆت تاقی بکەیتەوە، یاخود دنیای خەیاڵیی تێکەڵ بە دنیای واقیعیی خۆت بکەیت. هەرچی زیاتر دوورخستنەوەی مرۆڤەکان لە ڕووی جیۆگرافییەوە، بەڵام نزیککردنەوەیان لە یەکتر لە ڕێگای دیجیتال و ڤیرچوەڵ ڕیاڵیتییەوە. کەمبوونەوەی هەستکردن بە هەستەکان و جەستەی یەکتر. هەموو ئەوانە نەرێینین، کە دەشێت سەدان و هەزاران خاڵی نەرێینیی ترمان لە کاتی خۆیدا بۆ درووست ببێت.\nلینکی لێدوانەکەی مارک سوغبێرگ\nwho is building metaverse:\nمیوانی سه‌رهێڵ: 923\nکۆی سه‌ردان: 25034068


سه‌رۆك بارزانی: قوتابی و گەنجەكانمان ئومێدی ئەو میللەتەن\nله په‌یامیدا به بۆنه‌ی ده‌رچوونی خولی سیوپێنجی دەرچوونی قوتابیانی زانكۆی سەلاحەدین، (سه‌رۆك بارزانی) ڕایگه‌یاند، ''پاڵپشتیی تەواوی خۆم بۆ زانكۆ و قوتابیانی كوردستان ڕادەگەیێنم. پێویستە بە هەوڵی هەموو لایەك ئاستی زانستیی زانكۆكانمان بگاتە ستانداردە جیهانییەكان. هەروەها كەرتە حكوومی و ئەهلییەكان هەلی كار و پێشكەوتن بۆ قوتابیانی دەرچوو بڕەخسێنن بۆ ئەوەی پسپۆڕی و تواناكانیان بۆ خزمەتكردنی وڵات بەكار بهێنن.''\nده‌قی پەیامی سەرۆك بارزانی بەبۆنەی خولی سیوپێنجی دەرچوونی قوتابیانی زانكۆی سەلاحەدین:\nمیوان و ئامادەبووانی بەڕێز\nجێگەی شانازییە ئەمڕۆ ژمارەیەك لە قوتابیانی خۆشەویستی زانكۆی سەلاحەدین بڕوانامەی دەرچوونیان بە سەركەوتوویی وەرگرتووە و خۆیان بۆ قۆناغی هەوڵدان و خزمەتكردنی وڵاتەكەیان ئامادە كردووە. بەم بۆنەیەوە گەرمترین پیرۆزبایی خۆم ئاراستەی قوتابیانی دەرچووی ئەم خولە دەكەم و هیوای سەركەوتنیان بۆ دەخوازم. دەستخۆشی لە سەرجەم مامۆستا بەڕێزەكان دەكەم كە ئەركی پیرۆزی پێگەیاندنی قوتابیانی خۆشەویستیان لەسەر شانە و پێزانینم بۆ ڕۆڵ و ماندووبونیان هەیە. سوپاسی سەرۆكایەتی زانكۆ و كولیژ و بەشەكانی زانكۆی سەلاحەدین دەكەم كە سەرپەرشتیی پڕۆسەی خوێندن و پێگەیاندنی قوتابیانی ئەم خولەیان بە سەركەوتوویی ئەنجام داوە.\nمامۆستا و قوتابیانی خۆشەویست\nگەلی كوردستان بەهەموو پێكهاتەكانیەوە سەرباری بوونی كۆسپ و تەحەددیات توانیویەتی خۆڕاگر بێت و قۆناغی سەخت تێبپەڕێنێت و لە سایەی قوربانیداندا دەستكەوتی گەورە مسۆگەر بكات. گەلی كوردستان قارەمانانە لەبەرانبەر پەلاماری تیرۆریستان و ئابڵۆقە و گوشاری جۆراوجۆردا وەستاوە و، پێشمەرگە بە خوێنی خۆی ئەفسانەی تیرۆریستانی شكاند و جیهانی سەرسام كرد. كچان و كوڕانی كوردستان لە شەڕی تیرۆریستاندا نموونەی باڵایان لە گیانفیدایی و ئازایەتیی تۆمار كرد، كە لە جیهاندا كەموێنەیە و تاهەتایە جێگەی شانازیین.\nئێستا كوردستان بەرگری لە بەها بەرزەكانی مرۆڤایەتی دەكات و ئەوە پێگەی گەلەكەمانی لە ئاستی جیهان بەرز كردووەتەوە. گەلی كوردستان دۆست و هاوپەیمانی لە هەموو شوێنێكی جیهان هەیە كە پشتیوانی مافە ڕەواكانی گەلەكەمانن. كاتی ئەوەیە گەلی كوردستان وەك میللەتانی تری جیهان خاوەنی سەروەری و كیانی خۆی بێت، بۆ ئەوەی بتوانێ لەسەر پێی خۆی ڕاوەستی و بەرەو پێشەوە بچێت. هەر بۆیەش پێویستە ڕۆڵەكانی گەلەكەمان لەسەر بەها بەرزەكانی مرۆڤدۆستی و نیشتیمانپەروەری و خزمەتكردنی وڵات و بڕوابەخۆبوون گۆش بكرێن. بۆ ئەوەی بتوانین ببینە نموونەی پاراستنی كەرامەتی مرۆڤ و پێشكەوتن لە ناوچەكە و جیهاندا. بۆ ئەوە مەبەستە ڕۆڵی مامۆستا و قوتابیانی خۆشەویست و ئەهلی زانست یەكلاییكەرەوە و كاریگەر دەبێت.\nلێرەدا پاڵپشتیی تەواوی خۆم بۆ زانكۆ و قوتابیانی كوردستان ڕادەگەیێنم. پێویستە بە هەوڵی هەموو لایەك ئاستی زانستیی زانكۆكانمان بگاتە ستانداردە جیهانییەكان. هەروەها كەرتە حكوومی و ئەهلییەكان هەلی كار و پێشكەوتن بۆ قوتابیانی دەرچوو بڕەخسێنن بۆ ئەوەی پسپۆڕی و تواناكانیان بۆ خزمەتكردنی وڵات بەكار بهێنن.\nقوتابی و گەنجەكانمان ئومێدی ئەو میللەتەن. خۆشحاڵم بە سەركەوتن و دەرچوونتان و هیوای بەختەوەری و سەربەرزیتان بۆ دەخوازم.\n30ـی 6ـی 2016\nLatest from Anjuman\nجیژنی 1 ئایار له سه‌رجه‌م كرێكارانی جیهان و كوردستان پیرۆز بێت\nسەرۆک بارزانی پێشوازی لە وەزیری بەرگریی و فەرماندەی هێزی ئاسمانیی عێراق کرد\nنێچیرڤان بارزانی و ئه‌ردۆغان ڕه‌وشی ناوچه‌كه تاوتوو ده‌كه‌ن\nكاكه‌مین نه‌جار ئاماده‌ی به‌خاك سپاردنی تێكۆشه‌ر عه‌لی عه‌بدوڵا برایم بوو\nسەرۆكی هەرێمی كوردستان پێشوازی لە هونەرمەندی گەورەی كورد مەزهەر خاڵقی دەكات\nMore in this category: « كاكەمین نەجاڕبۆ خەبات: كوردستان بە پارتی و یەكێتیی دەپارێزرێت نەك بە خەڵكانی دیكە حكوومەتی هەرێمی كوردستان: بە هیچ شێوەیەك هەڕەشە قه‌بووڵ ناكەین »


له دووگردكانه‌وه بۆ بنی دونیا 45\nهونەرمەندێكی ئۆپێرای جیهانی هاوكاری منداڵانی عێراق و سووریا دەكات\nدادگایەكی ئەمەریکا ڕەتی كردەوە ژنە ئەمریكیەكی داعش وەربگرنەوە\nبە ڤیدیۆوە... هونەرمەندێكی گەنج ست فاتیمەی عەلی مەردان دەباتە ئەمستەردام\nپه‌رله‌مانى كوردستان كار بۆ ده‌ركردنى یاسایه‌كى تایبه‌ت به ڕه‌وه‌ندى كوردستانى ده‌كات\nسێ سه‌رۆك شاره‌وانیی كوردستان ده‌ستگیر كران\n08 ئایار 2016\nلەو چەند ساڵانەی بەر لە چوونە قوتابخانەم لە هەولێر واتا تا پایزی ساڵی 1942 هەندێ شین و شایی ناو خزمانم بەبیر دێ. بیرمە زستان بوو کە ماڵ چۆڵ دەبوو و کوڕەکان کەسیان لە ماڵ نەدەبوون و ئەدلەی خوشکم و ناجیەخانی براژنم لەگەڵ کارەکەرەکان هەر یەکە لە لایەکا خەریکی ناوماڵ دەبوون تەنیا من و دایکم لە گوێ ئاگردانەکەی چاوەی ڕۆژهەڵاتی ماڵەکەمان بەدەوری بەردەسێرەی پڕ لە ئاگر و پەنگرەوە دادەنیشتین و من سەرم بە کۆشی دایکم دەکرد و ئەویش بە پەنجە ناسک و نەرمەکانی سەری دەخوراندم و دەستی بە سەردولکەی زۆر غەریب و مێلانکۆلیک دەکرد و فرمێسکی چاوەکانیشی درۆپ درۆپ بەسەر گۆنا جوانەکانیدا ڕێچکەیان دەبەست. ئەمن ئەو کورکانەوەی دایکمم زۆر بەلا خۆش بوو و نازانم بۆ بەڵام وەک لایلایە بۆ منداڵی شیرخۆرە ئەوها تەسکین و ئارامییەکی سەیری دەخستە ناو هەست و هەناومەوە. لێم دەپرسی سدایە بۆ دەگری؟ز ئەویش بە دوو سێ وشە وەرامی دەدامەوە: سرۆڵە بۆ بابتز و دەستی پێ دەکردەوە. یەکێک لەو سەردولکانە کە هەڵبەتا خۆم وشەکانیم بەبیر نایە بەڵام ئەدلەی خوشکم لە زاری پلە بەگیسیمان بیستوویەتی و دەڵی ئەمەیان بووە:\n* ڕەشمارۆک ڕەشە لە کەندێ دا.\n* ئەمن دەچمە مەرقەدی هەرەجەی ئاغەکی گەلەک زەرد و تەنکی تێدا. \n* بابی ئەحمەدی، ئەتو ڕۆیشتی ئەو مندارانەت ئامانەتی کێ دا\nبابم لە مەرقەدی بنەماڵەی شێخ مارفی بەرزنجی لە دایکەوە باپیرم لە گوندی هەرەجە (هەڵەجە) نێژراوە. \nئەو دیمەنەی خۆم و دایکمم ئێستاش دوای ئەم هەموو ساڵە وا زۆر بەچاکی لەبەرچاوە. \nلەو ساڵانەی منداڵی من چەند شاییەکم لەبیرە وەک ئەوەی کاک ئەحمەدی براگەورەمان کە ساڵی 1940ناجیەخانی کە کچەماممان و کچە پووریشمان بوو ئەوی هێنا کە کچی ڕەحمان ئاغای مامم (برای بابم) و نایلەخانی پوورم (خوشکی دایکم) بوو و هەر لە گەڕەکی ڕەحمانی گوندی دووگردکان دەژییان. شاییەکی تریش هەر لە دووگردکان هی محەمەدی مەولود هەولێری کە یەکێک لە پیاوە نزیکەکان و یاوەری هەمیشەی کاک ئەحمەدی برامان بوو کە پێم وایە ئەوەش دەبێ ساڵی 1941 بووبێ. ئەویش فاتمی کچی مەحموودە گڕکەی هێنا کە ماڵی ئەمانیش لە گەڕەکی ڕەحمانی بوو. لە گوندەکانی خزمە دزەییەکانی دیکەشم سێ شاییم بەبیر دێ. یەکێکیان هی حوسێنی عەلی ئاغای بنئامۆزام بوو کە لە گوندی قەپران دادەنیشت و کچەمامی خۆی هێنا (بەسەخانی مەحموودی خورشیدی) کە ئەمیشیان هەر بنئامۆزای من بوو و لە گوندی دەربەند دادەنیشتن. هەردوو گوند قەپران و دەربەند لە ناوچەی کەندێناوەن. حوسێن ئاغا و بەسەخان لەپاشان بوون بە خەزوور و خەسووی من کە ڕووناس گیانی کچیانم کرد بە هاوسەر. شاییەکیش لە گوندی سیاو لە ناوچەی شەمامکم لەبیرە کە هی هاواری برایم ئاغای ئامۆزام بوو و ئەویش (تنگر خان)ی بنئامۆزای خۆی هێنا کە کچی عەلی ئاغای (مەشهوور بە عەلۆی قورشیدی) ئامۆزامان بوو و لە گوندی قەپران دادەنیشتن. ئەمەش دەبێ ساڵی 42 - 1941 بووبێ. دواترین شایی ئەو ساڵانەی منداڵیم کە لەبیرم ماوە شایی کاک ڕەشیدی پلکم عەیشێ بوو (رەشیدی قەرەنی حەمەداغای دزەیی). دایکی کاک ڕەشید (عەیشێ حاجی بایزی) پوورم بوو (خوشکی بابم) لە گوندی گردەشینە لە ناوچەی موڵکیە دادەنیشتن ئەویش (بەسێ خان)ی کچی خدری پاشای دزەیی هێنا کە لە گوندی (شێخانان)ی نزیک پردێ و لە گوندی (سۆربەش) یش دادەنیشت. \nبەڵام خۆ ژیان بەردەوام هەر شایی و خۆشی نەبووە، ئەمن بانگی (تازیە)ی چەند خزمێکی خۆیشم لەبیرە کە لەو یەک دوو ساڵەی بەرایی چلەکاندا بووە. بانگی پلکم (بەسێ)ی ئامۆزام (کچی برایم ئاغای مامم)م چاک لەبیرە کە لە گوندی باقرتەی سەر ئاقاری دووگردکان دەژییا. ڕووی جوان و ئاکاری ڕێکی پلکم بەسێم چاک لەبیرە کە لەسەر جێی مەرگی بوو و لەگەڵ دایکم چووبووین بۆ سەردانی. هەواڵی مەرگی پوورزایەکیشم بە ئاستەم لەبیرە (کاک فەیسەلی کوڕی پوورە نەعیمەخانم و ئەحمەد عوسمانی ناسراو بە ئەحمەدەفەندی) کە ساڵی 1942 لە هەولێر لە هەلومەرجێکی تەماویدا خۆی کوشت. ئەمن کاک فەیسەل خۆیم بەبیر نایە هەر ئەوەندەم لەبیرە کە هەواڵی مەرگی لە هەولێرەوە بۆ دایکم هاتە دووگردکان و ئیتر بوو بە گرین و زارین. \nکۆچی دوایی ئامۆزایەکی دیکەشم چاک لەبیرە، ئاغای ئەحمەدی بایزی کە دانیشتووی گوندی (پیرداود)ی ئەویش هەر نزیک دووگردکان بوو و هاوینی ١٩٤٣ کۆچی دوایی کرد. مام ئاغا ئەویش نەک هەر ئامۆزام بوو بەڵکو یەکێک لە ئامۆزا خۆشەویستەکانی ماڵی ئێمە بوو و لەبیرمە هەمیشە بە سواری وڵاخ دەهاتە دووگردکان. مام ئاغا کە بە تەمەن زۆر لە کاک ئەحمەدی برام گەورەتر بوو بەڵام لەپاش مردنی بابمان ئیتر سەری لە ئێمە نەدەبڕی و کاک ئەحمەدی برامی کە هێشتا منداڵیش بوو بە سواری وڵاخ هەمیشە لەگەڵ خۆی دەگێڕا. سەپانانی ئەو ڕۆژگارە ئەو جووتە سوارەیان ئەوەندە زوو زوو بەیەکەوە دەدی کردبوویان بە بەندێکی دروێنە کە ئەم دوو سوارە بەلایانا ڕەت دەبوون بۆیان هەڵدەدان:\nهۆ دیارە دیارە\nچەمێ شێخ سالح \nدوو سوار وا هاتن \nیێکیان ئاغایە \nهەر بەم بۆنەی شینەوە وا دیسان بواری زمانەوانی سەرەتاتکێم لەگەڵدا دەکات و بیرم دەخاتەوە وشەیەکم بەکار هێناوە کە لەمێژە فەرامۆش کراوە، وشەی (بانگ) بە واتای تازیە. بەڵێ وایە و چاکم لەبیرە جاران لە لادێ کە یەکێک دەمرد دەیانگوت سدەچینە بانگێز. یان دەگوترا: سئەوێ ساڵێ کە لە بانگی فڵانە کەس بووین ..ز. وشەی (تازیە) کە سووککراوی (تعزیه)ی عەرەبییە زیاتر لەلایەن شارستانەکانەوە بەکار دەهات، تەواوی لادێییەکان تەنیا وشە کوردییە ڕەسەنەکە (بانگ)یان دەزانی. بەداخەوە لەگەڵ ڕەوتی ڕۆژگار زمانی عەرەبی بە خشکەیی پەلوپۆی خۆی دەهاوێشتە ناو زمانی کوردییەوە. من ناڵێم وشەی بێگانە بۆ هەرچ زمانێک بێ دەبێ قەدەخە بکرێ، نا، بە پێچەوانەوە زمان بە خواستنەوەی وشەمەنی بیانی دەوڵەمەندتر دەبێ ئەگینا لە جێی خۆی دەچەقێ. بەڵام کە خۆت وشەت هەبێ بۆچی پەراوێزی دەکەیت و پەنا دەبەیتە بەر بێگانە. هەر بۆ نموونە جاران گوندییەکی کورد نەیدەزانی:\nحەدیقە چییە ئەو دەیگوت باخچە، نەیدەزانی سەیارە چییە دەیگوت ترومبێل یان ئۆتۆمۆبیل، نەیدەزانی سایەق چییە دەیگوت شوفێر، نەیدەزانی متبەخ چییە دەیگوت ناندین، نەیدەزانی فرع چییە دەیگوت کۆڵان، نەیدەزانی حەرەس چییە دەیگوت پاسەوان نەیدەزانی عەلەف چییە دەیگوت ئالیک، نەیدەزانی دواجن چییە دەیگوت کۆڵیت و زۆر زۆری تریش. ڕاستە هەندێک لە وشە کۆنەکان کوردی نین یان ئینگلیزی یان فرانسین و بە ڕیگای عوسمانییەکانەوە کەوتبوونە ناو زمانی کوردییەوە، ئیتر بۆچی بیانگۆڕینەوە بە زمانێکی دیکە ئەگەر خۆت وشەت بۆی نەبوو و ڕاستییەکەی چ پێویستیش ناکات وشە جیهانییەکان کە لە تەواوی دونیادا بەکار دەبردرێن هەڵستین کوردییان بۆ دابنێین. تێبینییە زمانەوانییەکەم لێرەدا تەواو بوو. \nئەمن بۆیە باسی ئەو شایی و شینانەم هێناوەتە گۆڕێ چونکە ئەو بۆنانە بۆ گەورەکانمان خەماویش بوان بۆ ئێمەی منداڵ هەمیشە هەر شادی و خۆشی بوو. جاران لەناو عەشیرەتی ئێمەدا وا باو بوو کە بە بۆنەی مەرگی خزمێکی نزیک ماڵە ئاغا دیارەکان بەلانی کەم بۆ ماوەی دوو هەفتە یان زیاتریش ماڵیان دەگواستەوە بۆ ئەو گوندەی کە شینەکەی لێ بووە وەک نیشانێکی هاوخەمی لەگەڵ کەسوکاری کۆچکردووەکەدا. لەو ماوەیەش هەر ڕۆژەی ماڵە ئاغایەک چێشتی دەکرد بۆ هەموو ئەو میوانانەی کە لە دوورەوە دەهاتن و شەو دەمانەوە. بە بۆنەی شاییش دیسان ماڵە خزمە نزیکەکان لە دوویان دەگێڕدرایەوە و چەند ڕۆژێک بە ژن و پیاو و منداڵەوە لەوێ دەمانەوە. دەستەواژەی (لەدووگێڕانەوە)ش زۆر کۆنە و واتای بانگهێشتن دەدا، کەچی ئیمڕۆ نەمبیستووە بەکار بهێنرێ و وشەی (دەعوەت)ی عەرەبی جێی گرتووەتەوە، یان بەم دواییانە وا وشەی (بانگهێشتن) بەکار دەبردرێ. بۆ ئێمەی منداڵ کە لەگەڵ دایک و باوکمان دەچووینە ئەو گوندانە ئیتر خەنیی خۆشیمان بوو کە لەگەڵ منداڵانی خزمەکانی دیکەمان یەکدیگر ببینەوە و یاری بکەین چونکە هێشتا نەچووبووینە قوتابخانەش بۆیە ئەگەر بۆنەی وا نەبوا درەنگ درەنگ یەکدیمان دەدی.\nئێمە هەموو براکانم، هەڵبەت هەریەکە بەپێی تەمەنی خۆی، لەناو ئاوایی دووگردکان کۆڵێک برادەری خۆشەویستمان هەبوون کە ڕۆژانە شەوانە گەمانمان پێکەوە دەکرد. هەندێک لە برادەرەکانی ئەو ساڵانەی من لە دووگردکان ئەمانە بوون کە بە داخی زۆرمەوە ئەمڕۆ زۆرێکیان نەماون یادیان بەخێر: کەریمی کێخوا وەسمانی، حاجی فەقێ عەوڵای، عەبدوڵای حوسێن عەسکەری، حەیدەری پیرداوداغای، برایم و هادی کوڕانی حەسەنی حاجی مستەفای، بەشیری مامۆستا مەلا حوسێنی، قادری سمایلە مووتەی، ئەحمەدی حوسێن هەباسی، محەمەدی ئەحمەدی خەجەبۆتێ، کاکلی شێخ فەرەجی، ڕۆستەمۆکی (رۆستەم)ی مەرەگەی (داخەکەم زۆر زوو مرد)، شیدەی (رەشید)ی مام ئەسعەدی قاوەچی (داخەکەم زۆر زوو مرد) جەمە (جەمیل) و عوسمانی ئەحمەدی برای محێدینی، عزەدینی مام محێدینی، عومەی کاکەسمەی، عومەگێلی ئەحمەدی حەمەد مەحموودی، شێمحەمەدی کێخوا ئەحمەدی، کێشکە(حەمەد)ی عەوڵای مامیسای، ئەحمەد و قادری حەمەدی ڕەحمانی عەوڵاڕەشی، ئەمین و مستۆی (مستەفا)ی مۆمنێ، برایم و مستەفای پیرداودی مستەفای، محەمەدی ڕەحمانی ئەحمەدە ڕەشی، قەتۆ و شابانی مام برایم هەمزەی، ڕەسوورەی مام یاقووبی، عومەری قادری ئامانێ، خالید و عەلی حەسەن چارکلدانی و هەندێکی تریش کە لەمانە بچووکتر بوون بەڵام جارجار پێکی ئەوانیشمان دەکرد بۆ گەمان بەتایبەتی ئەگەر پێویستیمان پێیان بوایە لەمانەش: سەعید و حامیدی مام حاجی کەریمی، شێرکۆ و سمکۆی محەمەدی مەولود هەولێری، عەلی و عومەری حوسێنی کەریم هەباسی و واحێدی مام یاقووبی و عجیلی مام سمایل حاجی و شاترۆکی (قادر)ی ئەحمەدی خەجەبۆتێ و سابیر و متەی (سالح)ی حەسەن مێرەمێ، عوسمانی کێخوا ئەحمەدی، فەرهادی حەمەدی مام تەهای، حامیدی حەسەن چارکلدانی. ئەمن لێرەدا ناوەکانم وەک خۆی داناوە کە بە منداڵی هەر ئەوها بانگی یەکتریمان دەکرد و ڕاستییەکەی لەناو ئاواییش هەر ئەوها ناسراو بوون. \nهەڵبەتا برا لەخۆم گەورەترەکان ئەوانیش برادەری هاوزای خۆیان هەبوو کە هەندێکیان ئەمانە بوون: سمایلی مام حاجی کەریمی، داودۆکە جوو (داودی کوڕی یاقووبە جوو)، سابیری مام حەمەد جبەی، حەمە ساتق، نوری کێخوا ئەحمەدی، سالحی شێخ فەرەجی، مەحمودەی مام تەهای، مەولوودەی قرمەی، محەمەد حەواش، عەلۆی سەلمانی، حوسێن و عومەری ئەحمەدی برای محێدینی، حاجی سمایل حاجی و ئی تریش کە بەداخەوە ئێستا نایەتەوە بیرم. گەمانەکانیشمان هەر هەمان گەمان بوون کە لە گوندەکانی ئەم دەشتی هەولێرە باو بوون و زۆریان بە سپۆرت ( وەرزش) دەژمێردرێن وەک: قاشوانێ، چغز، پێشەبڕکێی ڕاکردن، کەلایانێ (هەڵماتێن) پەلیکانێ، بەردەقانیانێ (قۆچەقانی) کە یارییەکی خراپ بوو چونکی سەرشکان و لەوانەیە کوێربوونی چاویشی ئەنجام بدابا. ئەمەیان زیاتر شەڕە گەڕەک بوو و ئەمن خۆم جارێکیان سەرم شکا و ئێستاش شوێنەکەی بە ئاستەم ماوە. تەندوورە سۆرێ و یاریی تریش وەک چاوشارکێ، کەری کەرئاژۆ، شەپ لەقوونانێ، ئاگرتەقانێ (قرم قرمانێ)، قاقایانێ، خانیچۆلانێ، لەو ساڵانەدا بیرم نایە تۆپی پێمان (فوتبۆڵ) یاری کردبێ ئەمەیان دواتر کەوتە ناو گوندەکەمانەوە. زۆرێک لەم گەمانە بە شەو دەکران بەڵام کەرەمستانێ (کڵاومستێن) هەر بە شەو لە دیوەخان دەکرا هەر کاتێکی ئاغا بڕۆیشتبا بۆ ماڵی خۆی بۆ نووستن. بیرمە یارییەک هەبوو بە تێکەڵاوی لەگەڵ کچان دەکرا (گوریس کێشانێ) کە تایبەت بوو بە وەرزی بەهار و لەسەر فەرشی نەرمی سەوزەگیای بەهاران ئەنجام دەدرا چونکە بەربوونەوەی تێدا بوو نەوەکوو کچەکان ئازاریان پێ بگا. ڕاویش بۆ منداڵان لە دەرەوەی گوندا لەناو پەرێزان زۆر باو بوو. ڕاوەکەش چ بە داودانانەوە چ بە فاقە ئەنجام دەدرا و نێچیری منداڵانیش قەتێ و هێلکە قەتێ، ڕیشۆڵە، هەوێردە و باڵندەی بچووکی ئەو دەشتە بوو. لەناو خودی گوندیشا چۆلەکە گرتن زۆر باو بوو یان بە دارلاستیک یانیش شەوان بە پەیژەیەک سەردەکەوتین و دەستمان لە کونەکانی ژێر سواندەکان (گوێسوانەکان) ڕادەکرد و چۆلەکەمان دەردێنا. بەڵام ئەم ڕاوکردنە مەترسیی تێدابوو چونکی دەمانبیست کە ڕووی داوە لەو کونانە مار یان دووپشک بە منداڵی وەداوە.\nئەمانە برادەری ناو گوندەکەمان بوون. هەڵبەتا برادەری زۆریشمان لەناو خزمە دزەییەکانی دیکەشمان هەبوو بەڵام ئەوان لە گوندی خۆیان دەژیان و تەنیا لە کاتی وەرزی قوتابخانە لە هەولێر یان لە پشووی هاوینان بە سەردانی گوندی یەکتری یانیش لە بانگ و شاییان چاومان بە یەکدی دەکەوت.\nراستكردنه‌وه‌یه‌ك: له به‌شی هه‌فته‌ی ڕابردوودا هه‌ڵه‌یه‌ك به‌سه‌رمدا تێپه‌ڕیوه كه برایم دزه‌یی ئامۆزام هه‌ستی پێ كرد و ئاگه‌داری كردمه‌وه، هه‌ڵه‌كه: (كوتانی قاوه ده‌نك سه‌وزه‌كه). ئه‌مه‌یان هه‌ڵه‌یه، ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه كه: (قاوه كاڵه ده‌نك سه‌وزه‌كه پێشتر ده‌برژێندرێ ئنجا ده‌كوترێته‌وه). سوپاسی زۆرم بۆ كاك برایم و داوای لێبوردنیش له خوێنه‌ره خۆشه‌ویسته‌كانم. \nهونه‌رمه‌ندێكی كوردی ئێزدی كۆچی دوایی كرد\nوەزارەتی دارایی بڕیارێكى نوێى ده‌ركرد\nله‌م شاره‌ى كوردستان ژنێكى به‌ساڵاچوو به ده‌ستى كوڕه‌كه‌ى ك…\nوەزارەتی دارایی روونکردنەوە لەبارەی دەرماڵەی مووچەخۆران دەدا…\nکاتی ناردنی پارەی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان لە بەغ…