Cele wytycznych 2\nZakres i zastosowanie 3\nObowiązujące prawodawstwo UE 3\nPrawodawstwo dotyczące ogólnych zasad higieny 3\nSzczególne przepisy UE 3\nGłówne czynniki ryzyka mikrobiologicznego dotyczące patogenów w świeżych owocach i warzywach, określone przez EFSA 4\nListy kontrolne do stosowania w trakcie kontroli sanitarnych dotyczących świeżych owoców i warzyw na poziomie produkcji podstawowej 5\nDobre praktyki rolnicze i higieniczne 11\nKontrola czynników środowiskowych i lokalizacja obszaru uprawy 12\nKontrola nawozów (organicznych) 13\nKontrola wody do produkcji podstawowej i działań powiązanych stosowana w miejscu produkcji (w trakcie zbioru i po zbiorze) 17\nHigiena i stan zdrowia pracowników rolnych 24\nKontrola warunków higienicznych w trakcie działań powiązanych na poziomie gospodarstwa, uzupełniająca kontrole opisane w rozdziałach 7.3 i 7.4 26\nProwadzenie dokumentacji oraz zakres odpowiedzialności za procedury wycofania/zwrotu 30\nProwadzenie dokumentacji 30\nZakres odpowiedzialności za procedury wycofania/zwrotu 31\nPrzykładowy model oceny ryzyka mikrobiologicznego dotyczącego wody na potrzeby rolnictwa 35\nPrzykładowy schemat podejmowania decyzji – pomoc w ocenie ryzyka mikrobiologicznego dotyczącego wody na potrzeby rolnictwa 38\nVTEC w nasionach oraz nasionach skiełkowanych (3);\nSalmonella i Norovirus w środkach spożywczych z zielonych warzyw liściastych spożywanych na surowo jako sałatki;\nSalmonella i Norovirus w jagodach;\nSalmonella i Norovirus w pomidorach;\nSalmonella w melonach;\nSalmonella, Yersinia, Shigella i Norovirus w warzywach cebulowych i łodygowych oraz w marchwi.\nRozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności (8) (nazywane zazwyczaj „ogólnym prawem żywnościowym”).\nRozporządzenie (WE) nr 852/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie higieny środków spożywczych (9) ustanawia ogólne wymogi higieny, które winny być przestrzegane przez przedsiębiorstwa spożywcze na wszystkich etapach łańcucha żywnościowego. Każdy podmiot prowadzący przedsiębiorstwo spożywcze (wszyscy producenci to podmioty prowadzące przedsiębiorstwa spożywcze) musi spełniać wymogi tego rozporządzenia w zakresie dobrych praktyk higienicznych, mające na celu zapobieganie zanieczyszczeniu żywności, niezależnie od jej pochodzenia. Zakres tego rozporządzenia przedstawiono w dodatku.\nRozporządzeniem Komisji (WE) nr 2073/2005 (10) z dnia 15 listopada 2005 r. ustanowiono kryteria mikrobiologiczne dotyczące środków spożywczych.\nRozporządzeniem (WE) nr 396/2005 (11) Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 lutego 2005 r. ustanowiono najwyższe dopuszczalne poziomy pozostałości pestycydów w żywności i paszy pochodzenia roślinnego i zwierzęcego.\nDyrektywą Rady 86/278/EWG (12) z dnia 12 czerwca 1986 r., zmienioną dyrektywą 91/692/EWG, rozporządzeniem (WE) nr 807/2003 i rozporządzeniem (WE) nr 219/2009, uregulowano wykorzystywanie osadów ściekowych w rolnictwie zgodnie z celami ochrony środowiska, w szczególności gleby.\nDyrektywą Rady 98/83/WE (13) z dnia 3 listopada 1998 r. ustanowiono kryteria dotyczące jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi.\nDyrektywą Rady 91/676/EWG (14) z dnia 12 grudnia 1991 r. ustanowiono przepisy dotyczące ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego oraz zapobiegania dalszemu zanieczyszczeniu.\nRozporządzeniem (WE) nr 1069/2009 (15) z dnia 21 października 2009 r. określono przepisy sanitarne dotyczące produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego, nieprzeznaczonych do spożycia przez ludzi, i uchylono rozporządzenie (WE) nr 1774/2002 (rozporządzenie o produktach ubocznych pochodzenia zwierzęcego).\nRozporządzeniem Komisji (UE) nr 142/2011 (16) z dnia 25 lutego 2011 r. w sprawie wykonania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1069/2009 ustanowiono przepisy sanitarne dotyczące produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego, nieprzeznaczonych do spożycia przez ludzi.\nData ostatniej kontroli urzędowej\nRozp. (WE) nr 852/2004, załącznik I część A pkt II.6\nCzy zidentyfikowano źródła zanieczyszczenia użytków wykorzystywanych do uprawy świeżych warzyw i owoców?\nRozp. (WE) nr 852/2004, załącznik I część A\npkt II.2, II.3, pkt II.5 lit. e)\nJeżeli źródła zanieczyszczenia zostały zidentyfikowane, należy podać je w tym miejscu i pominąć pytania zawarte w poniższych podpunktach.\nJeśli NIE zostały zidentyfikowane, odpowiedzi na poniższe pytania powinny pomóc w zidentyfikowaniu źródła zanieczyszczenia.\nCzy do użytków rolnych mają dostęp zwierzęta (gospodarskie lub dzikie)?\nCzy zwierzęta (domowe lub dzikie) mają dostęp do źródeł wody wykorzystywanych w produkcji podstawowej i działaniach powiązanych?\nCzy w pobliżu obszarów uprawy znajdują się nieszczelne lub przepełnione strefy składowania obornika, lub strefy składowania obornika, z których jest on wypłukiwany?\nCzy w pobliżu obszarów uprawy znajdują się lub znajdowały składowiska odpadów niebezpiecznych?\nCzy w pobliżu obszarów uprawy znajdują się lub znajdowały oczyszczalnie ścieków?\nCzy w pobliżu obszarów uprawy znajdują się lub znajdowały instalacje przemysłowe lub kopalnie?\nCzy możliwe jest występowanie spływu powierzchniowego z pobliskich pól?\nCzy możliwe jest zalewanie użytków rolnych zanieczyszczoną wodą?\nCzy w pobliżu użytków rolnych znajdują się jakiekolwiek wody powierzchniowe?\nCzy występują inne źródła zanieczyszczenia?\nCzy produkty podstawowe są przetwarzane jakąkolwiek metodą umożliwiającą usunięcie zanieczyszczenia lub jego zmniejszenie do dopuszczalnego poziomu?\nRozp. (WE) nr 852/2004, załącznik I część A pkt II.2 i II.3.\nJeżeli stosuje się nawozy, należy określić ich rodzaj (tj. organiczne lub nieorganiczne) (19)\nRozp.(WE) nr 852/2004, załącznik I część A pkt II.3 lit. a) i prawodawstwo krajowe\nRozp.(WE) nr 1069/2009 (rozporządzenie w sprawie produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego) (20)\nDyr. 86/278/EWG (21) w sprawie ochrony środowiska, w szczególności gleby, w przypadku wykorzystywania osadów ściekowych w rolnictwie.\nCzy zachowywany jest odpowiedni odstęp czasu (okres karencji) między zastosowaniem nieprzetworzonego obornika a zbiorem świeżych owoców i warzyw?\nUWAGA: zależy on od typu świeżych owoców i warzyw oraz od tego, czy są one przeznaczone do spożycia na surowo – zob. tabela 1 (np. minimum 60 dni w przypadku świeżych zielonych warzyw liściastych spożywanych na surowo).\nCzy zidentyfikowane zostały wszystkie źródła wody, którą stosują Państwo w swoich praktykach rolniczych? Proszę określić źródła wody (np. studnia, rzeka/strumień, zbiorniki/bagna/staw, woda odzyskana) do wszystkich zastosowań (np. do nawadniania, mycia, czyszczenia sprzętu itp.)\nRozp. (WE) nr 852/2004, załącznik I część A pkt II.2, II.3 i pkt II.5 lit. c)\nCzy źródła wody oraz systemy jej dystrybucji i magazynowania są chronione przed zanieczyszczeniem (zwierzęta domowe i dzikie, odchody ptasie…)?\nRozp. (WE) nr 852/2004, załącznik I część A II.2, II.3, pkt II.5 lit. e) i pkt II.5 lit. c)\nCzy źródła i systemy dystrybucji wody stosowanej do produkcji są zabezpieczone przed dostaniem się do nich obornika lub przed ewentualnym spływem powierzchniowym?\nRozp. (WE) nr 852/2004, załącznik I część A pkt II.2, II.3 i pkt II.5 lit. b)\nCzy źródła wody oraz systemy jej dystrybucji i magazynowania, którą stosują Państwo w swoich praktykach rolniczych, są regularnie kontrolowane? (np. kontrola wzrokowa, ocena mikrobiologiczna).\nJeśli tak, to z jaką częstotliwością?\nCzy świeże owoce i warzywa mają cechy fizyczne, które ułatwiają gromadzenie się wody (np. zielone sałaty liściaste o szorstkich liściach, na których może gromadzić się woda)?\nJeśli tak, jakie działania podjęli Państwo w tym zakresie?\nCzy świeże owoce i warzywa po zbiorze są myte zanim zostaną zapakowane?\nCzy przeprowadzono ocenę ryzyka w celu określenia czynników ryzyka dotyczących źródeł wody?\nJeżeli tak, czy ocenę przeprowadzono dla produkcji roślinnej czy też dla zabiegów po zbiorze?\nRozp. (WE) nr 852/2004, załącznik I część A pkt II.2, II.3 i pkt II.5 lit. c) i g)\nJeżeli przeprowadza się badanie mikrobiologiczne wody:\nCzy ma ono na celu wykrycie patogenów czy mikroorganizmów wskaźnikowych?\nJak często przeprowadza się badania?\nCzy uzyskane dane wykorzystuje się do opracowania tła historycznego w celu określenia punktów pobierania próbek/czasu pobierania próbek, które są obciążone największym ryzykiem?\nRozp. (WE) nr 852/2004, załącznik I część A pkt II.2, II.3 i pkt II.5 lit. g)\nJeśli powyższe wyniki nie są zadowalające, czy podjęto środki naprawcze?\nCzy znaki przypominające pracownikom o obowiązku mycia rąk są umieszczone w sposób widoczny i w odpowiednich miejscach?\nRozp. (WE) nr 852/2004, załącznik I część A pkt II.5 lit. d)\nCzy pracownicy są świadomi, że nie powinni mieć kontaktu z produktami, jeśli źle się czują, zwłaszcza jeśli mają takie objawy, jak biegunka lub wymioty?\nCzy pracownicy powiadamiają personel zarządzający o wszelkich chorobach i zranieniach?\nCzy skaleczenia i rany są opatrywane i chronione, jeśli zezwala się pracownikom na kontynuowanie pracy?\nCzy w gospodarstwie utrzymuje się dobre warunki sanitarne i czy dba się o jego dobry stan techniczny?\nRozp. (WE) nr 852/2004, załącznik I część A pkt II.5 lit. a) i b)\nCzy woda niezdatna do picia jest rozprowadzana odrębnym system? Czy woda niezdatna do picia jest wyraźnie oznakowana?\nRozp. (WE) nr 852/2004, załącznik I część A pkt II.5 lit. c)\nCzy urządzenia wykorzystywane w trakcie zbioru są czyste? Czy wszystkie urządzenia i narzędzia, które mają bezpośredni kontakt ze świeżymi owocami i warzywami, są regularnie czyszczone i w razie potrzeby odkażane?\nCzy istnieje precyzyjny system prowadzenia dokumentacji?\nJeśli tak, proszę odpowiedzieć na następujące pytanie(-a).\nRozp. (WE) nr 852/2004, załącznik I część A pkt III.9 lit. a), b) i c)\nCzy prowadzi się dokumentację dotyczącą stosowania pestycydów (środków ochrony roślin i produktów biobójczych) zgodnie z art. 67 rozporządzenia (WE) nr 1107/2009 (24) (dokumentacja wymagana przepisami)?\nCzy prowadzi się dokumentację dotyczącą występowania agrofagów lub chorób, które mogą zagrozić bezpieczeństwu produktów pochodzenia roślinnego (dokumentacja wymagana przepisami)?\nCzy przechowuje się wyniki wszelkich analiz przeprowadzonych na próbkach pobranych od roślin lub innych próbkach, istotnych ze względu na zdrowie ludzkie (np. badanie jakości wody, analizy mikrobiologiczne produktów…) (dokumentacja wymagana przepisami)?\nCzy prowadzi się dokumentację dotyczącą zastosowanych nawozów, obejmującą m.in. informacje o pochodzeniu nawozów?\nCzy prowadzi się dokumentację dotyczącą czyszczenia i dezynfekcji obiektów i sprzętu?\nCzy prowadzi się dokumentację dotyczącą szkolenia personelu w zakresie produkcji bezpiecznej żywności?\nCzy prowadzi się dokumentację dotyczącą pracowników powracających do pracy po chorobie? Czy ustalono sposób postępowania w stosunku do pracowników powracających do pracy po chorobie?\nCzy prowadzi się dokumentację dotyczącą kontroli temperatury i kalibracji urządzeń monitorujących?\nCzy prowadzi się dokumentację działań w zakresie kontroli produkcji (pochodzenie nasion, dane dotyczące kontroli produkcji świeżych owoców i warzyw itd.)?\nCzy prowadzi się dokumentację w zakresie identyfikacji, umożliwiającą prześledzenie świeżych owoców i warzyw jeden krok w tył i jeden krok w przód?\nArt. 18 rozp. (WE) nr 178/2002\nCzy wprowadzono procedury dotyczące wycofania i odbioru?\nArt. 19 rozp. (WE) nr 178/2002\nCzy dokumentacja jest udostępniana do wglądu na wniosek właściwego organu lub podmiotów prowadzących przedsiębiorstwo spożywcze będących odbiorcami?\nRozp. (WE) nr 852/2004, załącznik I część A pkt III.7\nJeśli producent podejrzewa, że wcześniejszy sposób użytkowania obszaru produkcji podstawowej lub obszarów do niego przylegających lub działalność przemysłowa na terenach sąsiadujących mogą stwarzać zagrożenie, powinien skontaktować się ze specjalistami ds. technicznych; konieczne może się też okazać zbadanie tych obszarów pod kątem podejrzewanych zagrożeń.\nProducenci powinni zapewnić, by obszary uprawy były utrzymywane w odpowiednim stanie poprzez usuwanie nieczystości i odpadów oraz usuwanie chwastów, resztek roślin lub trawy w bezpośrednim sąsiedztwie wszelkich budynków lub konstrukcji zabezpieczających, które mogą stanowić czynnik wabiący, miejsce rozmnażania lub schronienie dla agrofagów (25).\nProducenci powinni zapewnić, by z gruntów otaczających określone konstrukcje zabezpieczające (tunele foliowe) usuwano potencjalne źródła zanieczyszczeń, np. z obszarów uprawy należy jak najszybciej usuwać szczątki roślin i resztki pożniwne.\nAby zapobiec zanieczyszczeniu obszaru uprawy, zaleca się stosowanie takich barier fizycznych, jak wały, strefy buforowe w formie pasów roślinności oraz rowy służące do przekierowania lub ograniczenia spływu powierzchniowego z produkcji zwierzęcej lub z gospodarowania odpadami.\nAktywność zwierząt można ograniczyć poprzez stosowanie odstraszaczy i podobnych urządzeń, np. generujących hałas lub odgłosy (np. odstraszacze emitujące odgłosy drapieżników, bariery dźwiękowe i odstraszacze emitujące ultradźwięki).\nAby zapobiec zanieczyszczeniu świeżych owoców i warzyw przez ptaki i agrofagi, producenci mogą odstraszać je przy użyciu strachów na wróble, pułapek mechanicznych, taśm odblaskowych lub wystrzałów. Należy w miarę możliwości zapewnić, by nad polami, na których uprawia się rośliny przeznaczone do spożycia na surowo, nie przebiegały linie energetyczne, aby zapobiec zanieczyszczeniu przez siedzące na nich ptaki.\nŚwieże owoce i warzywa, których jadalna (26) część miała kontakt z wodami powodziowymi w okresie bezpośrednio poprzedzającym zbiór (mniej niż dwa tygodnie przed zbiorem) nie powinny być spożywane na surowo. Jeżeli zalanie miało miejsce ponad dwa tygodnie przed zbiorem lub jeśli produkty są przetwarzane, należy przeprowadzić indywidualną ocenę ryzyka (dla danego obszaru).\nWszystkie gospodarstwa rolne powinny opracować plan gospodarowania obornikiem (29) określający, gdzie i kiedy obornik może i nie może być stosowany, np. precyzujący, że obornika nie należy stosować w pobliżu rowów, cieków wodnych, stawów, źródeł, studni i odwiertów, na stromych zboczach, na których występuje duże ryzyko spływu powierzchniowego, na obszarach wrażliwych ekologicznie, na obszarach narażonych na powodzie itp.\nW razie stosowania obornika, osadu ściekowego lub innych nawozów organicznych, należy je dokładnie wymieszać z glebą; należy to zrobić jak najszybciej, a w każdym razie przed siewem i sadzeniem świeżych owoców i warzyw, co pozwoli na zmniejszenie ryzyka bezpośredniego zanieczyszczenia świeżych owoców i warzyw oraz ograniczy uciążliwy zapach i emisje amoniaku oraz potencjalne straty wody.\nNależy unikać lokalizowania miejsc obróbki i składowania obornika i innych nawozów organicznych (w tym składowania osadu ściekowego) w pobliżu obszarów uprawy świeżych owoców i warzyw.\nNależy zapobiegać spływowi powierzchniowemu lub wypłukiwaniu do gleby ze stref obróbki i składowania, co może skutkować zanieczyszczeniem otaczających użytków, wód powierzchniowych i gruntowych itp., poprzez stosowanie odpowiednich barier fizycznych (np. rowów melioracyjnych).\nWszelkie urządzenia, które mają kontakt z obornikiem, osadem ściekowym lub innymi nawozami organicznymi, należy dokładnie wyczyścić i w stosownych przypadkach odkazić przed ponownym użyciem.\nNależy w miarę możliwości kontrolować ruch pojazdów rolniczych, aby zapobiec zanieczyszczeniu krzyżowemu obszarów uprawy i stref produkcji.\nPracownicy zajmujący się obornikiem i osadem ściekowym powinni dbać o higienę osobistą (np. myć ręce po zakończeniu pracy z tymi materiałami i przed rozpoczęciem pracy ze świeżymi owocami i warzywami oraz przed jedzeniem i piciem itp.), a także nosić odpowiednie wyposażenie ochrony osobistej i odpowiednią odzież wierzchnią, w tym rękawice i obuwie nieprzemakalne, które można skutecznie oczyścić i zdezynfekować po użyciu.\nObornik przetworzony można stosować na glebę wykorzystywaną pod uprawę świeżych owoców i warzyw spożywanych na surowo w dowolnym momencie przed siewem i sadzeniem (30).\nOgólnie obornik przetworzony nie powinien być stosowany do świeżych owoców i warzyw po zasadzeniu. Jeżeli jednak obornik przetworzony ma zasadnicze znaczenie dla systemu produkcji, to można go stosować na glebę, aby pokryć zapotrzebowanie na składniki odżywcze świeżych owoców i warzyw w okresie wzrostu, pod warunkiem zastosowania zatwierdzonego procesu kompostowania (zob. wytyczne dotyczące kompostowania poniżej) i pod warunkiem że nie ma bezpośredniego ani pośredniego kontaktu z jadalnymi częściami świeżych owoców i warzyw.\nW przypadku obornika składowanego partiami (lub „dojrzewającego”), czas składowania lub biernego przetwarzania różni się w zależności od regionu, klimatu i pochodzenia obornika. W danym okresie składowania dodawanie świeżego obornika do składowanej partii jest zabronione.\nSzczególnie skuteczną metodą kontroli patogenów mikrobiologicznych jest kompostowanie obornika stałego, pod warunkiem aktywnego zarządzania tym procesem. Zaleca się, aby obornik traktować jako partię i regularnie odwracać (np. co najmniej dwa razy w ciągu pierwszych 7 dni, przy pomocy ładowarki czołowej lub najlepiej specjalnej maszyny do odwracania kompostu). Działania te powinny spowodować podniesienie temperatury w określonym przedziale czasowym (do co najmniej 55 °C przez 3 dni), co skutecznie niszczy patogeny. W ramach tego procesu obornik należy pozostawić do dojrzewania; cały proces przed rozpoczęciem stosowania obornika powinien trwać co najmniej 3 miesiące.\nTraktowanie wapnem gnojowicy (dodawanie wapna palonego lub wapna gaszonego w celu podniesienia poziomu pH do 12 przez co najmniej 2 godziny) jest skuteczną metodą unieszkodliwiania patogenów bakteryjnych. W ramach procesu przetwarzania w partiach gnojowicę należy pozostawić do dojrzewania. Przyjmuje się, że przed rozpoczęciem jej stosowania gnojowica powinna dojrzewać przez co najmniej 3 miesiące.\nPrzyjmuje się, że odstęp czasu między zastosowaniem nieprzetworzonego lub częściowo przetworzonego obornika lub innych nawozów organicznych na glebę a sadzeniem i zbiorem świeżych owoców i warzyw spożywanych na surowo (okres karencji) należy maksymalnie wydłużyć, ponieważ patogeny mikrobiologiczne z upływem czasu obumierają.\nNa przetrwanie patogenów w oborniku, nawożonej glebie i w odchodach zwierzęcych wydalonych bezpośrednio na danym obszarze (jeżeli wcześniej prowadzono na nim wypas) wpływ ma także klimat, rodzaj gleby i pochodzenie obornika.\nW wytycznych z zakresu dobrych praktyk rolniczych dotyczących świeżych warzyw liściastych przyjmuje się, że okres karencji powinien wynosić 120 dni (31), chociaż za okres minimalny uznaje się 60 dni.\nW niektórych przypadkach zalecane okresy karencji dla świeżych owoców i warzyw spożywanych na surowo wynoszą 12 miesięcy lub dłużej (np. w krajach o chłodniejszym klimacie i niższym poziomie promieniowania słonecznego, takich jak kraje Europy Północnej).\nW tabeli 1 przedstawiono przykłady zalecanych okresów karencji, których należy przestrzegać w przypadku różnych nawozów organicznych (w tym przetworzonego i nieprzetworzonego obornika) i różnych typów świeżych owoców i warzyw spożywanych na surowo i po ugotowaniu.\nW przypadku stosowania osadu ściekowego na gruntach, na których uprawiane są świeże owoce i warzywa, należy wprowadzić ścisłe kontrole. Przed zastosowaniem gleba musi zostać zbadana przez dostawcę osadu.\nOdstęp czasu między zastosowaniem oczyszczonego osadu ściekowego a zbiorem (okres karencji) należy maksymalnie wydłużyć i dostosować do typu przetwarzania (tj. poziomu redukcji patogenów w osadzie ściekowym) i rodzaju uprawianych świeżych owoców i warzyw. Dłuższy okres karencji zaleca się na ogół, gdy przetwarzanie prowadzi do niższego poziomu redukcji patogenów; gdy świeże owoce i warzywa są spożywane na surowo; oraz gdy może dojść do bezpośredniego kontaktu między jadalnymi częściami świeżych owoców i warzyw a glebą.\nJeżeli stosuje się osad ściekowy oczyszczony metodami konwencjonalnymi (32), okres karencji w przypadku świeżych owoców i warzyw spożywanych na surowo powinien wynosić co najmniej 30 miesięcy, a w przypadku świeżych owoców i warzyw spożywanych po ugotowaniu – co najmniej 12 miesięcy.\nJeżeli stosuje się osad ściekowy oczyszczony metodami zaawansowanymi (33), zalecany okres karencji powinien wynosić co najmniej 10 miesięcy dla wszystkich rodzajów świeżych owoców i warzyw, zarówno spożywanych na surowo, jak i po ugotowaniu.\nDla mas pofermentacyjnych z fermentacji beztlenowej i nawozów na bazie kompostów zakupionych od dostawców zewnętrznych należy opracować odpowiednie specyfikacje dotyczące zapewniania jakości, w tym odpowiednie specyfikacje mikrobiologiczne dotyczące nawozu będącego produktem końcowym.\nW stosownych przypadkach w procesie produkcji mas pofermentacyjnych z fermentacji beztlenowej należy uwzględnić etap pasteryzacji.\nPonadto w miarę możliwości należy opracować i wdrożyć standardowe protokoły dotyczące produkcji i stosowania mas pofermentacyjnych z fermentacji beztlenowej i kompostów posiadających gwarancję jakości, w tym specyfikacje dotyczące materiału wsadowego z odpowiednich segregowanych u źródła odpadów organicznych (materiał wstępny).\nNależy zwrócić uwagę na możliwość zanieczyszczenia materiału wsadowego i mas pofermentacyjnych z fermentacji beztlenowej/kompostów szkłem, metalem lub twardymi tworzywami sztucznymi – zwłaszcza jeśli dany materiał stosuje się na użytkach wykorzystywanych pod uprawę ziemniaka oraz świeżych owoców i warzyw korzeniowych.\nMasa pofermentacyjna z fermentacji beztlenowej (gwarantowana jakość (35), pasteryzowana)\nMasa pofermentacyjna z fermentacji beztlenowej (gwarantowana jakość, niepasteryzowana)\nMasa pofermentacyjna z fermentacji beztlenowej (brak gwarancji jakości)\nSurowy obornik/surowa gnojowica\nKompost (w tym kompost posiadający gwarancję jakości (36) i kompost nieposiadający gwarancji jakości, z segregowanych u źródła odpadów zielonych oraz z segregowanych u źródła odpadów zielonych i żywnościowych)\nPrzetworzony (37) obornik/przetworzona gnojowica\nOsad ściekowy oczyszczony metodami konwencjonalnymi (38)\nOsad ściekowy oczyszczony metodami zaawansowanymi (39)\nGrunty, które bezpośrednio przed ich przeznaczeniem pod uprawy wykorzystywano jako pastwiska\nŚwieże owoce i warzywa zazwyczaj spożywane na surowo i nieposiadające skóry okrywającej miąższ (40)\nW dowolnym momencie przed siewem/sadzeniem\nNie w ciągu 12 miesięcy przed siewem/sadzeniem (*1)\nNie w ciągu 12 miesięcy przed zbiorem i co najmniej 6 miesięcy przed siewem/sadze niem (*1)\nW dowolnym momencie przed siewem/sadzeniem (41)\nNie w ciągu 30 miesięcy przed zbiorem (*1)\nNie w ciągu 10 miesięcy przed zbiorem\nNie w ciągu 12 miesięcy przed zbiorem i co najmniej 6 miesięcy przed siewem/sadze niem (*1) (1)\nŚwieże owoce i warzywa normalnie spożywane na surowo, o miąższu chronionym przez skórę lub rosnące w pewnej odległości od podłoża (42)\nNie w ciągu 12 miesięcy przed zbiorem i co najmniej 6 miesięcy przed siewem/sadzeniem (*1)\nW dowolnym momencie przed siewem/sadzeniem (43)\nNie w ciągu 12 miesięcy przed zbiorem i co najmniej 6 miesięcy przed siewem/\nsadzeniem (*1) (1)\nŚwieże owoce i warzywa zawsze spożywane po ugotowaniu (44)\nNie w ciągu 12 miesięcy przed zbiorem (*1)\nWytyczne dotyczące wykorzystania oczyszczonych ścieków w projektach nawadniania opracowane przez ISO (45),\nZalecenia FAO dotyczące jakości wody do nawadniania (46),\nWytyczne opracowane przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) w 2006 r. dotyczące bezpiecznego stosowania ścieków i odchodów w rolnictwie i akwakulturze (47).\nŹródło wody (48)\nWynik oceny ryzyka (na podstawie załącznika II lub załącznika III)\nCzy potrzebne jest badanie wody (na podstawie załącznika II oraz załącznika III), a jeżeli tak – częstotliwość badań w kierunku E. coli/100 ml wody\nNie należy korzystać z nieoczyszczonych ścieków (komunalnych). Przed zastosowaniem jakichkolwiek innych ścieków należy skonsultować się z właściwymi organami, ponieważ mogą obowiązywać ograniczenia prawne.\nNależy badać jakość wody na potrzeby rolnictwa, która ma być ponownie wykorzystana w gospodarstwie. W razie potrzeby wodę przed użyciem należy poddać oczyszczaniu lub zdezynfekować.\nZwierzęta gospodarskie nie powinny mieć dostępu do źródeł wody oraz instalacji pompowniczych.\nNależy zbudować bariery w jak największym stopniu ograniczające dostęp dzikich zwierząt do wody wykorzystywanej w produkcji podstawowej świeżych owoców i warzyw.\nZaleca się przeprowadzenie oceny możliwości zanieczyszczenia gleby i wody spływem powierzchniowym wody w razie intensywnych opadów deszczu; zaleca się również zbudowanie barier, aby zatrzymać spływ wody (bariery w postaci pasów roślinności, kanały odwadniające itp.).\nSystemy dostarczania wody, w tym baseny, zbiorniki i systemy przechowywania wody, powinny być odpowiednio konserwowane i czyszczone, by zapobiec mikrobiologicznemu skażeniu wody i tworzeniu się biofilmu.\nAby zapobiec zanieczyszczeniu, należy budować ustępy i składować obornik, fekalia i nawozy poniżej źródeł wody i w odległości co najmniej 250 m. W razie potrzeby producenci powinni ocenić uwarunkowania lokalne i ustalić większą odległość.\nJeżeli wynik badania mikrobiologicznego wody jest niekorzystny lub zidentyfikowano problem, należy wprowadzić następujące środki naprawcze, w zależności od źródła wody:\nW odniesieniu do wód gruntowych pobieranych ze studni należy rozważyć następujące szczególne środki:\nRegularna konserwacja studni.\nWeryfikacja, czy studnia jest skutecznie odseparowana od: systemów odprowadzania ścieków z gospodarstw domowych, magazynów produktów chemicznych, budynków inwentarskich (takich jak kojce, wybiegi, zewnętrzne instalacje do tuczenia zwierząt), ustępów, szamba lub zbiorników bezodpływowych, stref przetwarzania i składowania obornika płynnego i nawozów organicznych.\nRegularne sprawdzanie, czy w obudowie lub pokrywie studni nie ma pęknięć lub uszkodzeń, i czy pokrywa studni jest szczelna. Górny otwór studni powinien znajdować się co najmniej 30 cm nad ziemią, aby zapobiec dostaniu się do studni wód powierzchniowych lub zanieczyszczeń. Zadbanie o to, aby teren otaczający obudowę studni był nachylony w kierunku od studni i oczyszczony z liści, trawy i innych zanieczyszczeń.\nBudowa betonowej osłony (o promieniu 1 m) wokół studni lub pompy ręcznej.\nDezynfekcja instalacji wodociągowej (np. przy użyciu środków odkażających na bazie chloru lub innych metod dezynfekcji).\nJeżeli strategie ograniczania ryzyka są niewystarczające, aby zapobiec zanieczyszczeniu źródła wody, należy rozważyć przeprowadzenie remontu starych studni lub budowę nowych.\nW odniesieniu do wód opadowych należy rozważyć następujące szczególne środki:\nZainstalowanie siatki ochronnej na otwartych zbiornikach na wody opadowe, aby zapobiec zanieczyszczeniu przez odpadki, liście, zwierzęta oraz rozmnażaniu się owadów (owady mogą być wektorami przenoszącymi zanieczyszczenia mikrobiologiczne).\nRegularne czyszczenie lub zwiększenie częstotliwości czyszczenia otwartych zbiorników na wody opadowe oraz elementów przechwytujących i rynien w systemie odzyskiwania wód opadowych, aby zapewnić i utrzymać dobrą jakość odzyskiwanej wody.\nW razie potrzeby wymiana zbiorników lub rynien.\nW odniesieniu do oczyszczania wody (oczyszczanie pierwotne, wtórne lub dezynfekowanie wody) należy rozważyć następujące szczególne środki:\nSprawdzenie skuteczności urządzeń do oczyszczania wody, które są w użyciu.\nDezynfekcja instalacji oczyszczania wody (np. poprzez zastosowanie produktu biobójczego lub środka odkażającego) lub wymiana cystern i instalacji wodociągowych do wody pozyskiwanej lokalnie.\nWymiana urządzeń do oczyszczania wody.\nJeżeli producent chce oczyszczać lub dezynfekować wodę w celu uzyskania wody pitnej lub w celu poprawienia jakości wody, musi on spełnić wymogi rozporządzenia w sprawie produktów biobójczych (49).\nW przypadku nawadniania kroplowego należy zapobiegać powstawaniu na powierzchni gleby lub w bruzdach zastoisk wody, z którymi mogłyby zetknąć się jadalne części świeżych owoców i warzyw (50).\nW przypadku zraszania należy zadbać o wyższą jakość wody, ponieważ ma ona bezpośredni kontakt z jadalnymi częściami roślin, i jeśli to możliwe (51), stosować ten typ nawadniania jedynie na początkowych etapach wzrostu roślin. Można wprowadzić odstęp czasowy między okresem nawadniania a zbioru. Odnosi się to do wszystkich produktów spożywanych na surowo (warzywa liściaste, warzywa na sałatki, owoce itd.) (zob. ocena ryzyka związanego z wodą na potrzeby rolnictwa w pkt 7.3.3).\nJakość wody stosowanej w systemach bezglebowych powinna być regularnie sprawdzana, a woda powinna być często zmieniana lub, jeżeli poddaje się ją recyklingowi, powinna być oczyszczana w celu zminimalizowania zanieczyszczenia mikrobiologicznego. Jeżeli nie stwierdza się zgodności ze wskaźnikami, należy wprowadzić strategie ograniczania ryzyka, opierające się głównie na technice oczyszczania wody.\nW odniesieniu do systemów nawadniania:\nNależy regularnie przepłukiwać główne, poboczne i inne przewody nawadniające, aby ograniczyć gromadzenie się materii organicznej i powstawanie biofilmu. Zaleca się, aby przewód kroplujący był otwarty przez co najmniej 1 minutę, do momentu, gdy wypływająca woda stanie się przejrzysta.\nPo długim okresie bardzo intensywnych opadów zaleca się przepłukanie systemu przed rozpoczęciem następnego sezonu nawadniania.\nDziałania w trakcie zbioru i po nim obejmują wiele czynności takich jak mycie, płukanie, chłodzenie, sortowanie i transport świeżych owoców i warzyw. Wodę używaną do tych działań powiązanych określa się dalej jako „wodę do mycia”.\nOgólnie rzecz biorąc mycie świeżych produktów (poprzez zanurzanie lub spryskiwanie) może częściowo ograniczyć całkowitą liczbę mikroorganizmów. Jest to ważny krok, ponieważ większość zanieczyszczeń mikrobiologicznych znajduje się na powierzchni świeżych owoców i warzyw. Woda do mycia może jednak także spowodować redystrybucję mikroorganizmów i potencjalnie zanieczyścić jeszcze większą część produktów.\nNa początkowych etapach płukania woda do mycia powinna mieć co najmniej jakość czystej wody. Woda używana do ostatniego płukania musi mieć jakość wody pitnej, jeżeli świeże owoce i warzywa są często traktowane jako gotowe do spożycia (np. pomidory, jabłka, gruszki, młoda marchew, cebula dymka itp.). W związku z tym należy przeprowadzić ocenę ryzyka zgodnie z diagramem nr 2, a do oceny wymaganej jakości wody do mycia można zastosować narzędzia opisane w załączniku II lub III.\nJeżeli producent zamierza dodać do wody do mycia produktów substancje pomocnicze w przetwórstwie, powinien skonsultować się z właściwymi organami, ponieważ stosowanie substancji pomocniczych w przetwórstwie jako chemicznych środków do dekontaminacji podlega przepisom krajowym państw członkowskich. To samo dotyczy zbiorników do mycia, w celu utrzymania odpowiedniej jakości wody. W razie stosowania środków dezynfekujących na bazie chloru należy zadbać o to, aby pozostałości produktów ubocznych chloranu w żywności nie przekroczyły najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości. Zanieczyszczenie żywności chloranem można zmniejszyć poprzez następujące działania:\nStosowanie możliwie najniższego stężenia środków dezynfekujących na bazie chloru, pozwalającego na osiągnięcie pożądanego poziomu dezynfekcji.\nWystarczające tempo wymieniania wody do mycia. Aktywny chlor wyparowuje, natomiast w wodzie gromadzą się pozostałości chloranu.\nOdpowiedni sposób składowania środków dezynfekujących: wystawianie środków dezynfekujących na bazie chloru na działanie światła lub wysokiej temperatury powoduje rozkład chloru na chlorany jeszcze przed zastosowaniem tych środków.\nPrawdopodobieństwo usunięcia patogenów można zwiększyć poprzez energiczne mycie produktów, których nie poddaje się szczotkowaniu. Mycie ze szczotkowaniem jest skuteczniejsze niż mycie bez stosowania szczotek. Szczotki do mycia ze szczotkowaniem należy często czyścić.\nWoda zanieczyszczona podczas mycia, a następnie ponownie wykorzystana, może być nośnikiem zanieczyszczenia krzyżowego. W związku z tym niezależnie od stosowanej metody mycia producenci powinni przestrzegać dobrych praktyk gwarantujących utrzymanie jakości wody na odpowiednim poziomie. Należą do nich:\nstała częstotliwość wymiany wody (proces nieciągły);\nponowne napełnianie urządzeń do mycia stałą objętością wody (proces ciągły);\nkontrolowane stosowanie środków dezynfekujących wodę, aby uniknąć zanieczyszczenia krzyżowego.\nW przypadku niektórych operacji kilkukrotne mycie może być skuteczniejsze niż mycie jednorazowe w celu usunięcia ziemi, szczątków i wydzielin. Można np. wprowadzić mycie wstępne w celu usunięcia z produktów większości ziemi, a następnie dodatkowe kilkukrotne mycie oraz końcowe płukanie wodą pitną.\nAby zapobiec zanieczyszczeniu czystej wody wodą potencjalnie zanieczyszczoną (np. poprzez kontakt wody z instalacji doprowadzającej wodę pitną z wodą z instalacji odprowadzającej ścieki ze zbiorników zrzutowych) konieczne jest zainstalowanie takich urządzeń, jak zawory zwrotne i szczeliny powietrzne, oraz ich rutynowe kontrolowanie i konserwowanie.\nŚwieże warzywa liściaste mogą być spryskiwane niewielką ilością wody w trakcie zbioru mechanicznego lub w skrzynkach na polu zaraz po zbiorze w celu nawilżenia; w procesach, w których dochodzi do bezpośredniego kontaktu między wodą a jadalnymi częściami warzyw liściastych, konieczne jest stosowanie wody pitnej.\nPomidory uprawiane w ziemi mogą być myte w celu usunięcia pyłu, osuszane, kalibrowane i pakowane. W tym wypadku należy także używać wody pitnej.\nWody używa się czasami w zbiornikach zrzutowych służących do transportu melonów i arbuzów ze skrzynek na polu do zakładu pakowania. W takim przypadku:\nTemperatura wody powinna być wyższa od temperatury wewnętrznej melonów i arbuzów, aby zminimalizować ryzyko przenikania wody.\nMelony i arbuzy należy pozostawiać w wodzie w zbiorniku zrzutowym przez jak najkrótszy czas.\nW miarę możliwości należy kontrolować, monitorować i rejestrować mikrobiologiczną jakość wody w zbiornikach zrzutowych. W razie potrzeby należy stosować środki kontroli gwarantujące odpowiednią mikrobiologiczną jakość wody.\nPrzed rozpoczęciem wdrażania strategii pobierania próbek wody zaleca się sprawdzenie, czy ocena ryzyka jest nadal ważna oraz czy środki zapobiegawcze zostały prawidłowo wdrożone i zatwierdzone. Oceny ryzyka (zob. sekcja 7.3.2) należy poddawać corocznemu przeglądowi.\nNależy przeprowadzać analizy mikrobiologiczne (53) potencjalnych źródeł wody w celu ustalenia przydatności źródeł wody do wykorzystania na potrzeby rolnictwa.\nNależy wykonywać okresowe inspekcje wyglądu i zapachu w celu wykrycia ewentualnego zanieczyszczenia. W przypadku zmiany cech wizualnych/zapachowych należy pobrać próbki do analizy kontrolnej.\nPróbki wody należy pobierać w punkcie korzystania.\nCzęstotliwość badań (54) wody na potrzeby rolnictwa można zmniejszyć, pod warunkiem że wyniki zalecanych analiz są korzystne przez trzy kolejne lata, i biorąc pod uwagę, czy woda jest narażona na zanieczyszczenia, czy nie (np. wody gruntowe).\nDodatkowe próbki należy pobierać w razie wystąpienia takich zjawisk, jak powodzie, przelanie się obornika w miejscu jego składowania, tymczasowe lub sporadyczne zanieczyszczenia, ulewy itp. Te dodatkowe badania należy przeprowadzić zaraz po wystąpieniu danego zjawiska.\nJeżeli producent wielokrotnie stwierdza wysokie poziomy gatunków wskaźnikowych (tj. bakterii E. coli) w momencie przeprowadzania badań źródeł wody, zaleca się podjęcie następujących działań naprawczych:\nZaprzestanie korzystania z wody do momentu uzyskania korzystnych wyników analizy; jeżeli jest to możliwe i wykonalne – zmiana źródła wody.\nAlternatywnie oczyszczanie wody przed nawadnianiem (np. dezynfekcja wody za pomocą promieniowania ultrafioletowego, filtrowanie metodą osmozy odwróconej, środki dezynfekujące na bazie ozonu lub chloru itd.) w zależności od praktyk w zakresie dezynfekcji w danym państwie członkowskim.\nCzęstotliwość pobierania próbek wody i zakres badań mikrobiologicznych można dostosować do konkretnych sytuacji: dodatkowe próbki należy pobrać w celu przeprowadzenia badania na obecność bakterii Salmonella spp. i zjadliwego szczepu bakterii E. coli (tzn. VTEC).\nDokonanie przeglądu aktualnej oceny ryzyka (zob. pkt 7.3.1), ze szczególnym uwzględnieniem potencjalnych źródeł zanieczyszczenia odchodami.\nPo wdrożeniu działań naprawczych, jeżeli wyniki badania wody nadal są niekorzystne, a producent nie jest w stanie zmienić źródła wody, powinien on zwiększyć odstęp czasu między ostatnim okresem nawadniania a zbiorem oraz zmienić metodę nawadniania, aby woda nie miała styczności z jadalnymi częściami świeżych owoców i warzyw (np. linia lub taśma kroplująca).\nJeżeli standardowa praktyka wymaga użycia narzędzi lub małych przedmiotów, należy je odpowiednio ponumerować lub zidentyfikować.\njeżeli rękawice są wielokrotnego użytku, powinny one być wykonane z materiałów, które są łatwe do czyszczenia i dezynfekcji; rękawice powinny być regularnie czyszczone i przechowywane w suchym i czystym pomieszczeniu,\nPracownicy, którzy mają bezpośredni kontakt ze świeżymi owocami i warzywami, powinni utrzymywać wysoki poziom higieny osobistej. Zasadniczo powinni oni dokładnie myć i osuszać ręce przed rozpoczęciem obróbki świeżych owoców i warzyw (np. na początku zbioru, podczas zbioru i obróbki po zbiorze, po jedzeniu, skorzystaniu z toalety itd.) lub przed dotknięciem powierzchni mających kontakt z żywnością, zwłaszcza podczas zbioru i obróbki po zbiorze.\nW miarę możliwości pomieszczenia higieniczno-sanitarne powinny:\nZnajdować się w pobliżu (56) pól i pomieszczeń, tak aby pracownicy mogli łatwo z nich korzystać i aby zmniejszyć prawdopodobieństwo załatwiania naturalnych potrzeb na polach; liczba pomieszczeń powinna być wystarczająca w stosunku do liczby personelu (np. 1 na 20 osób); jeżeli pracownikami są kobiety i mężczyźni, pomieszczenia muszą być dostosowane do potrzeb obu płci (57).\nByć właściwie zaprojektowane, aby zapewnić higieniczne usuwanie ścieków i uniknąć zanieczyszczenia obszarów uprawy, świeżych owoców i warzyw lub środków produkcji rolnej (takich jak woda na potrzeby rolnictwa, nawozy organiczne).\nByć wyposażone w odpowiednie urządzenia do higienicznego mycia (rąk).\nByć utrzymywane w dobrym stanie sanitarnym i technicznym.\nZapewniać dostęp do bieżącej wody pitnej, mydła, papieru toaletowego lub jego odpowiedników i jednorazowych ręczników papierowych lub ich odpowiedników. Jeżeli bieżąca woda pitna nie jest dostępna, właściwy organ powinien zalecić alternatywną metodę mycia rąk (np. z użyciem mydła lub środka dezynfekującego).\nPrzenośnych ustępów nie należy czyścić na obszarach uprawy świeżych owoców i warzyw lub w pobliżu źródeł wody do nawadniania lub systemów jej przesyłania. Producenci powinni określić miejsca, w których umieszczenie przenośnych ustępów jest bezpieczne.\nSzkolenie powinno obejmować odpowiednie procedury mycia i osuszania rąk, korzystanie z ustępu i odpowiednie wyrzucanie papieru toaletowego lub jego odpowiedników.\nPodczas pakowania świeżych produktów na polu należy zachować ostrożność, aby nie doszło do zanieczyszczenia pojemników obornikiem, odchodami zwierzęcymi, glebą lub wodą.\nJeżeli w celu zapobieżenia uszkodzeniom w urządzeniach do obróbki po zbiorze stosuje się wyściółkę, należy zadbać o jej wykonanie z materiałów, które można oczyszczać i w miarę możliwości dezynfekować.\nW trakcie zbioru producenci powinni usuwać nadmiar ziemi i zbrylonego błota z produktów i pojemników i powinni oczyszczać po każdym załadowaniu wszystkie narzędzia/przybory oraz pojemniki wykorzystywane wielokrotnie podczas zbioru.\nProducenci powinni unikać stawiania pojemników na plony lub świeżo zebranych produktów bezpośrednio na glebie podczas zbioru lub po nim i przed załadowaniem na pojazd transportowy. Powinni także unikać stosowania pojemników, które mają bezpośredni kontakt ze świeżymi produktami, do celów innych niż przechowywanie produktów.\nZapakowane produkty przeznaczone do bezpośredniego spożycia należy poprawnie oznakować i przechowywać. W miarę potrzeby należy ustalić odpowiednią do przechowywanie temperaturę i wilgotność względną.\nProducenci powinni unikać przepełniania worków i pojemników, aby zapobiec ewentualnemu przeniesieniu zanieczyszczeń na świeże produkty podczas ich układania. Zapobiega to także uszkodzeniom produktów.\nW trakcie zbioru owoców i warzyw należy wykonywać czyste cięcia, nie należy odrywać łodyg lub szypułek.\nWszelkie niewykorzystane materiały do pakowania i odrzucone świeże owoce i warzywa należy pod koniec dnia usunąć z pól.\nŚwieże owoce i warzywa nienadające się do spożycia przez ludzi należy pozostawić na polu lub oddzielić podczas zbioru.\nOdrzucone świeże owoce i warzywa powinny zostać higienicznie usunięte ze strefy pakowania przez pracownika, który nie bierze udziału w obróbce zdrowych owoców i warzyw, i unieszkodliwione, aby uniknąć przyciągania agrofagów.\nW przypadku materiałów wykorzystywanych do uprawy jagód, pomidorów, melonów i arbuzów w celu zminimalizowania ich kontaktu z glebą (np. ściółka lub materiały biodegradowalne, takie jak słoma), lub podczas zbioru w celu ochrony zebranych owoców (np. tworzywa sztuczne lub materiały biodegradowalne takie jak liście lub papierowa wyściółka lub różne rodzaje biodegradowalnych koszyków):\ntworzywa sztuczne powinny być czyste i higieniczne,\nmateriały biodegradowalne lub ściółka nie powinny być ponownie wykorzystywane, aby zapobiec zanieczyszczeniu krzyżowemu.\nW całym łańcuchu żywnościowym należy przestrzegać dobrych praktyk higienicznych, ponieważ jagody są najczęściej spożywane na surowo lub po minimalnym przetworzeniu, takim jak oczyszczanie, mycie lub chłodzenie.\nJagody muszą zostać schłodzone natychmiast po zbiorze. W razie potrzeby, aby zminimalizować ryzyko zanieczyszczenia, producenci powinni używać wody pitnej w chłodziarkach do chłodzenia lodem i w chłodziarkach wodnych na etapie chłodzenia wstępnego.\nW przypadku zbioru ręcznego należy wziąć pod uwagę następujące wytyczne:\nWygląd i jędrność jagód są powszechnie kojarzone z jakością i świeżością owoców. Zbyt intensywna obróbka jagód może spowodować uszkodzenie owoców i wpłynąć na ich jakość. Ponadto jakość owoców obniża zbiór w niekorzystnych warunkach pogodowych – wysoka temperatura lub wilgotność mogą wpłynąć na bezpieczeństwo żywności, ponieważ sok wyciekający z uszkodzonych owoców może spowodować rozprzestrzenienie zanieczyszczenia na zdrowe owoce.\nProducentów zachęca się do wyznaczenia osoby odpowiedzialnej za stały nadzór nad zbiorem, aby zapewnić przestrzeganie odpowiednich procedur mycia rąk oraz uniknąć zbierania mokrych, obitych lub uszkodzonych owoców.\nNiektórzy producenci umieszczają melony i arbuzy na miskach (tj. na niewielkich plastikowych podstawkach), podkładkach z tworzywa sztucznego pokrytych ściółką lub na kawałkach przekrojonych na pół pędów bambusa, aby zminimalizować kontakt melona z glebą i zredukować w ten sposób rozwój plamy w miejscu styku owocu z glebą. W okresie wzrostu mogą one również być wielokrotnie obracane ręcznie, aby zapobiec uszkodzeniom przez promienie słoneczne i powstaniu plamy w miejscu styku owocu z glebą lub mogą być przykrywane materiałem biodegradowalnym takim jak słoma ryżowa, aby zapobiec uszkodzeniom przez promienie słoneczne. Jeżeli stosuje się miski lub materiały biodegradowalne, zaleca się następujące praktyki:\nPrzed umieszczeniem misek pod melonami/arbuzami należy upewnić się, że są one czyste, higieniczne, nie mają ostrych krawędzi i nie spowodują gromadzenia wody pod owocem.\nW trakcie przewracania melonów/arbuzów na miskach i podczas zbioru należy zagwarantować przestrzeganie przez pracowników dobrych praktyk higienicznych.\nMateriałów biodegradowalnych należy używać tylko raz, aby zapobiec zanieczyszczeniu krzyżowemu.\nProdukty należy ładować w taki sposób, aby nie zostały uszkodzone podczas transportu.\nNależy dołożyć wszelkich starań, aby chronić zebrane produkty od słońca, wiatru, deszczu, agrofagów i innych zwierząt.\nZebrane produkty powinny być jak najszybciej przeniesione do strefy obróbki i pakowania. Transfer należy przyspieszyć, jeżeli temperatura powietrza jest wysoka.\nProdukty należy umieścić w skrzynkach lub innych pojemnikach nadających się do przechowywania żywności; należy unikać rzucania produktami i ich ugniatania. Skrzynek nie należy napełniać powyżej górnej krawędzi.\nStrefy składowania powinny być czyste i odpowiednie dla każdego rodzaju składowanego produktu. Zebrane produkty nie mogą być składowane razem z potencjalnymi źródłami zanieczyszczenia, takim jak zwierzęta, produkty chemiczne itp.\nPojazdy do transportu powinny być czyste: świeżych owoców i warzyw nie można transportować razem z potencjalnymi źródłami zanieczyszczenia, takim jak zwierzęta, produkty chemiczne itp. Jeżeli pojazd był wcześniej wykorzystywany do transportu zwierząt, środków ochrony roślin, produktów biobójczych, smarów, paliwa lub jakichkolwiek odpadów, pojazdy przed ich wykorzystaniem do transportu świeżych owoców i warzyw należy odpowiednio oczyścić i w razie potrzeby zdezynfekować. Bez względu na okoliczności, pojazdy używane do transportu świeżych owoców i warzyw powinny być regularnie czyszczone.\nŚwieże owoce i warzywa nienadające się do spożycia przez ludzi należy oddzielić przed rozpoczęciem składowania lub transportu. Te egzemplarze, których nieszkodliwości nie można zapewnić poprzez dalsze przetwarzanie, należy w sposób higieniczny usunąć.\nSkrzynki lub inne pojemniki do transportu świeżych owoców i warzyw należy regularnie czyścić; nie powinny one mieć pęknięć ani elementów wystających, które mogłyby uszkodzić produkty.\nProcedury czyszczenia powinny obejmować usuwanie szczątków z powierzchni urządzeń, zastosowanie roztworu detergentu, płukanie wodą oraz, w stosownych przypadkach, dezynfekcję.\nSkuteczność czyszczenia i dezynfekcji powierzchni mających kontakt z żywnością należy sprawdzać okresowo przez pobieranie wymazów.\nW stosownych przypadkach w budynkach, w których odbywa się produkcja pierwotna, powinien być dostęp do wystarczającej ilości czystej wody, za pośrednictwem odpowiednich urządzeń do jej przechowywania i dystrybucji.\nCzystą wodą należy czyścić wszelkie urządzenia mające bezpośredni kontakt ze świeżymi owocami i warzywami, w tym maszyny rolnicze, sprzęt do zbioru i transportu, pojemniki i noże.\nPowinna istnieć odrębna instalacja do wody niezdatnej do picia. Instalacje wody niezdatnej do picia powinny być jasno oznakowane i nie powinny być połączone z instalacjami do wody pitnej ani nie powinny umożliwiać odpływu do instalacji wody pitnej.\nNależy zapewnić odpowiednie systemy i urządzenia do odprowadzania i usuwania odpadów.\nProducenci powinni prawidłowo przechowywać sprzęt oraz przycinać chwasty lub trawę w pobliżu budynków.\nProducenci powinni unikać przemieszczania urządzeń do zbioru przez pola, na których zastosowano obornik lub kompost.\nZaleca się, aby producenci raz na sezon lub stosownie do potrzeb czyścili i dezynfekowali sprzęt do zbioru.\nZaleca się opracowanie harmonogramu czyszczenia i dezynfekcji tych urządzeń, jak również urządzeń i przyborów używanych do pakowania.\nProgramów czyszczenia i dezynfekcji nie należy realizować w miejscach, w których woda z płukania mogłaby zanieczyścić świeże owoce i warzywa.\nProducent może wykorzystywać produkty biobójcze do dezynfekcji powierzchni mających kontakt z żywnością oraz urządzeń do mycia, płukania i chłodzenia świeżych owoców i warzyw.\nŚrodki czyszczące (np. detergenty, produkty biobójcze…) powinny być łatwe do zidentyfikowania i przechowywane oddzielnie w odpowiedniej strefie składowania (58). Powinny one być objęte odpowiednim zezwoleniem i wykorzystywane zgodnie z przeznaczeniem i instrukcjami producenta.\nZ zasady – a w szczególności w przypadku pomidorów, melonów i arbuzów – te egzemplarze, które poddano oczyszczaniu lub obróbce chemicznej, należy skutecznie oddzielić od surowców i zanieczyszczeń środowiskowych tzn. umieścić w oddzielnym pomieszczeniu lub poddawać obróbce w innym czasie. Ponadto strefy i pomieszczenia, w których odbywa się pakowanie, powinny być zaprojektowane w taki sposób, aby oddzielić strefę, do której trafiają pomidory prosto z pola (strefa brudnych pomidorów) od strefy, w której dokonuje się dalszej obróbki. Tam gdzie jest to wykonalne, strefy obróbki surowców powinny być oddzielone od stref pakowania.\nPodczas chłodzenia i mycia zielonych warzyw liściastych należy zapewnić utrzymanie odpowiedniej jakości mikrobiologicznej poprzez wystarczająco częstą wymianę wody lub jej oczyszczanie, aby ograniczyć wzrost liczby mikroorganizmów oraz zmniejszyć ryzyko zanieczyszczenia krzyżowego produktów.\nwyników wszelkich analiz przeprowadzonych na próbkach pobranych od roślin lub innych próbkach, istotnych ze względu na zdrowie ludzkie”.\nNależy prowadzić szczegółową dokumentację umożliwiającą zidentyfikowanie każdego dostawcy produktu mającego udział w łańcuchu dostaw produkcji podstawowej, w tym następujące rodzaje dokumentów:\nIdentyfikacja gospodarstwa i miejsca produkcji (np. nazwa pola/tunelu foliowego/pomieszczenia do uprawy…)\nRodzaj produktu (np. nazwa owocu lub warzywa lub nazwa odmiany)\nŹródło materiału siewnego/materiału rozmnożeniowego\nData zasadzenia, data zbioru i metoda zbioru\nŹródło wody do nawadniania i metoda nawadniania\nData ostatniego nawadniania przed zbiorem świeżych owoców i warzyw\nŚrodki produkcji rolnej wykorzystywane do uprawy świeżych owoców i warzyw (nawozy, środki ochrony roślin, data, dawka…)\nData pakowania oraz zwolnienia produktu do obrotu\nIdentyfikacja do celów transportu\nTemperatura w pomieszczeniu magazynowym\nRejestry szkoleń pracowników, rejestry monitorowania i konserwacji urządzeń\nSprawozdania dotyczące czyszczenia i dezynfekcji budynków/konstrukcji i urządzeń\nWyniki badań mikrobiologicznych przeprowadzonych w celu weryfikacji skuteczności czyszczenia i dezynfekcji powierzchni i urządzeń mających kontakt z żywnością\nZaleca się, aby dokumentacja była przechowywana przez co najmniej 3 lata. Należy rejestrować środki wprowadzone w celu kontroli zagrożeń w produkcji świeżych owoców i warzyw (zob. wcześniejsze sekcje dokumentu, w których omówiono zalecane środki kontroli), np. patogenów bakteryjnych lub zanieczyszczeń chemicznych. Należy udokumentować środki kontroli wprowadzone w odniesieniu do:\nwody używanej do nawadniania, stosowania środków ochrony roślin i nawozów, mycia żywności i urządzeń, higieny osobistej,\npersonelu – szkolenie personelu w celu wykazania, że jego członkowie są świadomi zagrożeń, procedury powrotu do pracy po przebytej chorobie.\nPlan wycofywania/zwrotu żywności obejmuje zestaw dokumentów/materiałów pomocniczych, które mają ułatwić usunięcie żywności z rynku oraz przekazanie właściwych informacji przedsiębiorstwom, konsumentom i właściwym organom.\nProducenci powinni dopilnować, by zwrócona żywność nie była wprowadzana do obrotu innymi kanałami.\nW przypadku wystąpienia ogniska choroby przenoszonej przez żywność, którego źródłem są świeże owoce i warzywa, prowadzenie dokumentacji dotyczącej produkcji i działań powiązanych, takich jak pakowanie i transport, może pomóc w identyfikacji źródła zakażenia w łańcuchu żywnościowym i ułatwić zwrot produktu.\nChemikalia wykorzystywane w rolnictwie: czynniki chemiczne, takie jak fungicydy i insektycydy, stosowane do kontroli organizmów szkodliwych dla świeżych owoców i warzyw (np. grzybów, nicieni, roztoczy, owadów i gryzoni) lub wirusów. Klasyfikuje się je w zależności od ich docelowego zastosowania: insektycydy/fungicydy/herbicydy/rodentycydy/regulatory wzrostu roślin/środki odstraszające…\nCzysta woda: „woda niezagrażająca bezpieczeństwu żywności w warunkach stosowania”. Jest to „czysta woda morska” (naturalna, sztuczna lub oczyszczona woda morska lub słonawa, która nie zawiera drobnoustrojów, substancji szkodliwych ani toksycznego planktonu morskiego w ilościach zdolnych do bezpośredniego lub pośredniego zagrożenia zdrowotnej jakości żywności) i woda słodka podobnej jakości.\nDezynfekcja: proces, który niszczy, dezaktywuje lub usuwa mikroorganizmy.\nDobre praktyki higieniczne (GHP): dotyczą ogólnych, podstawowych warunków higienicznej produkcji środków spożywczych, w tym wymogów zgodnego z zasadami higieny projektowania, budowania i eksploatacji zakładów, higienicznej budowy i eksploatacji urządzeń, planowej konserwacji i czyszczenia oraz szkolenia pracowników i ich higieny osobistej. Opracowanie i wdrożenie programu GHP jest warunkiem wstępnym systemu analizy zagrożeń i krytycznych punktów kontroli (HACCP).\nDobre praktyki rolnicze (GAP): stosowanie w procesach produkcyjnych i postprodukcyjnych w gospodarstwie dostępnej wiedzy w celu osiągnięcia zrównoważonego rozwoju środowiskowego, gospodarczego i społecznego, czego efektem jest bezpieczna i zdrowa żywość oraz bezpieczne i zdrowe rolne produkty nieżywnościowe (FAO, 2003 (1)). Niniejsze wytyczne opierają się na dobrych praktykach rolniczych i na dobrych praktykach higienicznych.\nFertygacja: wprowadzanie nawozów, polepszaczy gleby i innych produktów rozpuszczalnych w wodzie do systemu nawadniania.\nJagody: pomimo dużej różnorodności gatunków roślin uprawianych w celu produkcji jagód, najważniejszymi rodzajami na rynku świeżych owoców i warzyw w UE są truskawki, maliny, jeżyny i borówki. Jagody mogą być produkowane przez małe rośliny zielne (np. truskawka), krzewy (np. jeżyna, czarna porzeczka, borówka, agrest, malina) lub małe drzewa (np. owoc morwy, owoc bzu czarnego). Jagody są łatwo psującymi się środkami spożywczymi, które mogą być spożywane w postaci świeżej lub mrożonej i dodawane do wielu rodzajów żywności.\nObornik (rozporządzenie (WE) nr 1069/2009): oznacza kał lub mocz zwierząt gospodarskich, innych niż ryby hodowlane, ze ściółką lub bez.\nObszar uprawy: obszar gruntu wykorzystywany pod uprawę świeżych owoców i warzyw (w okresie wzrostu lub w trakcie zbioru).\nOdzyskiwanie wody: wykorzystanie oczyszczonych ścieków w celu osiągnięcia pożytków (zgodnie z normą ISO 16075-2:2015).\nOsad oczyszczony: (dyrektywa Rady 86/278/EWG): osad poddany oczyszczeniu biologicznemu, chemicznemu lub cieplnemu, długoterminowemu składowaniu lub każdemu innemu procesowi pozwalającemu znacznie zmniejszyć jego podatność na fermentację (i zagrożenie dla zdrowia, wynikające z jego stosowania).\nOsad ściekowy oczyszczony metodami konwencjonalnymi: osad ściekowy oczyszczony metodami konwencjonalnymi obejmuje osad ściekowy składowany w lagunach, zagęszczony i poddany mezofilnej fermentacji beztlenowej. W wyniku oczyszczania zniszczonych musi zostać 99 % patogenów (spadek o 2 rzędy logarytmiczne).\nOsad ściekowy oczyszczony metodami zaawansowanymi: osad ściekowy oczyszczony metodami zaawansowanymi obejmuje osad ściekowy poddany pasteryzacji, fermentacji termofilnej, stabilizacji wapnem i kompostowaniu. W wyniku oczyszczania zniszczonych musi zostać 99,9999 % patogenów (spadek o 6 rzędów logarytmicznych).\nOsad ściekowy: (dyrektywa Rady 86/278/EWG): osad z oczyszczalni oczyszczających ścieki z gospodarstw domowych i ścieki komunalne oraz osad z szamb i innych podobnych instalacji przeznaczonych do oczyszczania ścieków.\nPo zbiorze: etap produkcji świeżych owoców i warzyw następujący po zbiorze i obejmujący chłodzenie, oczyszczanie, sortowanie i pakowanie.\nPowódź: przepływanie wody po polu lub zalanie pola wodą poza kontrolą producenta. Za powódź nie uznaje się zastoisk wody (np. po opadach deszczu), które nie powinny spowodować zanieczyszczenia jadalnych części świeżych produktów.\nProdukcja podstawowa: produkcja w gospodarstwie oraz uprawa – w tym zbiór – produktów roślinnych, takich jak ziarna, owoce, warzywa i zioła. Produkcja podstawowa świeżych owoców i warzyw obejmuje następujące działania:\nsortowanie, usuwanie zewnętrznych liści, mycie/płukanie, pakowanie, chłodzenie, transport, składowanie i obróbka produktów pierwotnych w miejscu produkcji, pod warunkiem że działania te nie zmieniają znacznie ich charakteru;\ntermin „produkcja podstawowa” w niniejszych wytycznych należy rozumieć jako produkcję podstawową wraz z wymienionymi działaniami powiązanymi.\nZbieranie dziko rosnących grzybów, wodorostów i dziko rosnących jagód oraz ich transport do zakładu.\nProdukty biobójcze: (rozporządzenie (UE) nr 528/2012) chemikalia stosowane do zwalczania organizmów szkodliwych dla zdrowia ludzi lub zwierząt lub też niszczących materiały naturalne lub przetworzone. Do tych szkodliwych organizmów należą agrofagi i drobnoustroje (tj. pleśnie i bakterie). Przykładem produktów biobójczych są środki dezynfekujące i chemikalia wykorzystywane w rolnictwie.\nProdukty świeże: świeże owoce i warzywa, co do których istnieje duże prawdopodobieństwo, że będą sprzedawane konsumentom w formie nieprzetworzonej (tj. na surowo), i które ogólnie uznaje się za łatwo psujące się. Produkty świeże mogą być całe – np. truskawki, cała marchew, rzodkiewki, świeże pomidory – lub mogą być odcinane od korzenia/łodygi w trakcie zbioru – np. seler, brokuł, kalafior.\nPrzed zbiorem: etap obejmujący wszelkie działania w gospodarstwie, które wykonuje się przed zbiorem świeżych owoców i warzyw.\nPrzetwarzanie: wszelkie działania, które znacznie zmieniają produkt wyjściowy, w tym obieranie, rozdrabnianie, krojenie, mrożenie, blanszowanie lub kombinacja tych procesów.\nStrefa produkcji: pomieszczenia, w których zebrane produkty są poddawane obróbce, przetwarzaniu i pakowane.\nSubstancje pomocnicze w przetwórstwie: jak określono w art. 3 ust. 2 lit. b) rozporządzenia (WE) nr 1333/2008 w sprawie dodatków do żywności (2) jest to każda substancja, która nie jest spożywana sama jako żywność, jest celowo stosowana przy przetwarzaniu surowców, żywności lub jej składników, w celu osiągnięcia określonego celu technologicznego w trakcie obróbki lub przetwarzania oraz może spowodować niezamierzoną, ale technicznie nieuniknioną obecność w produkcie końcowym pozostałości tej substancji lub jej pochodnych, pod warunkiem że nie stanowią one jakiegokolwiek zagrożenia dla zdrowia oraz nie mają żadnego wpływu technologicznego na produkt końcowy.\nSystemy bezglebowe: termin ogólny odnoszący się do produkcji roślin bez gleby, w wodzie lub substracie.\nSzklarnie: zamknięta przestrzeń, w której uprawia się rośliny, zazwyczaj ograniczona ścianami ze szkła lub tworzywa sztucznego.\nŚcieki oczyszczone: otrzymuje się w wyniku kombinacji fizycznych (mechanicznych) operacji jednostkowych oraz procesów chemicznych i biologicznych, których celem jest zredukowanie zanieczyszczeń organicznych i nieorganicznych w ściekach (zgodnie z normą ISO 16075-2:2015). Ten rodzaj wody został poddany oczyszczaniu pierwotnemu i wtórnemu i mógł też zostać poddany zabiegom dekontaminacji.\nŚcieki: woda odprowadzana głównie przez gminy, może obejmować wodę pobraną lub zużytą ze źródeł domowych, instytucjonalnych, komercyjnych lub przemysłowych (zgodnie z normą ISO 16075-2:2015).\nŚrodki dezynfekujące: środki lub systemy, które niszczą lub eliminują bakterie znajdujące się na powierzchniach nieożywionych lub w środowisku nieożywionym. Środki dezynfekujące dzieli się na środki dezynfekujące niskiego, średniego lub wysokiego poziomu, w zależności od tego, ile typów mikroorganizmów niszczą. W niniejszym przewodniku środki lub systemy dezynfekujące definiuje się jako środki stosowane do eliminowania mikroorganizmów w wodzie na potrzeby rolnictwa, w tym w wodzie stosowanej na różnych etapach obróbki po zbiorze, np. do mycia lub płukania. Środki dezynfekujące są produktami biobójczymi.\nŚrodki ochrony roślin: „pestycydy” służące do ochrony świeżych owoców i warzyw lub roślin pożądanych lub użytkowych. Środki ochrony roślin są najczęściej stosowaną formą pestycydów. Są one przede wszystkim wykorzystywane w sektorze rolnictwa, lecz również w leśnictwie, ogrodnictwie, na obszarach rekreacyjnych i w ogrodach przydomowych. Termin „pestycyd” jest często stosowany zamiennie z terminem „środek ochrony roślin”; pestycyd ma jednak szersze znaczenie i obejmuje także zastosowania inne niż dotyczące roślin/świeżych owoców i warzyw, np. produkty biobójcze.\nŚrodki produkcji rolnej: wszelkie przychodzące materiały (np. nasiona, nawozy, woda, chemikalia wykorzystywane w rolnictwie, podpory do roślin itd.) stosowane w produkcji podstawowej świeżych owoców i warzyw.\nUprawa: jakiekolwiek działanie z zakresu rolnictwa podejmowane przez producentów lub praktyka rolnicza przez nich stosowana w celu stworzenia i ulepszenia warunków sprzyjających uprawie świeżych owoców lub warzyw na polach (bez osłony lub pod osłoną) lub w obiektach chroniących uprawy (systemy bezglebowe).\nWoda na potrzeby rolnictwa: woda stosowana do produktów w produkcji podstawowej (przed zbiorem, w trakcie zbioru i po nim), która z założenia ma mieć kontakt z samym produktem lub powierzchniami mającymi kontakt z produktem lub woda, której kontakt z produktem lub z powierzchniami mającymi kontakt z produktem jest prawdopodobny. Definicja ta obejmuje następujące kategorie, ale się do nich nie ogranicza: woda do nawadniania, do mycia w trakcie zbioru i po nim, do stosowania z nawozem lub chemikaliami wykorzystywanymi w rolnictwie, do chłodzenia produktów, czyszczenia sprzętu itd.\nWoda niezdatna do picia: woda, która nie spełnia wymagań określonych w dyrektywie Rady 98/83/WE z dnia 3 listopada 1998 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi.\nWoda opadowa: woda z opadów deszczu (lub śniegu). Czasami nazywana również wodą deszczową.\nWoda pitna: woda, która spełnia wymogi określone w dyrektywie Rady 98/83/WE.\nWoda z gminnej sieci wodociągowej: woda dostarczana producentowi przez organizacje gminne lub rządowe. W ten sposób dostarczana jest woda pitna.\nWoda zdezynfekowana: woda, którą poddano zabiegom mającym na celu usunięcie mikroorganizmów. Można stosować różne zabiegi dezynfekcji. Woda może pochodzić z różnych źródeł, takich jak woda opadowa, oczyszczone ścieki, wody gruntowe itd. W zależności od potrzeb wodę poddaje się zabiegom oczyszczania, aby uzyskać określoną jakość mikrobiologiczną.\nWody gruntowe: również nazywane wodami podziemnymi – wody pozyskiwane spod powierzchni ziemi, z warstw o dużej głębokości lub z warstw płytszych.\nWody powierzchniowe: wody z potoków, jezior, rzek, kanałów itd., nie w pełni kontrolowane przez producentów (np. możliwe jest zanieczyszczenie powyżej ujęcia wody).\nZabiegi dekontaminacji: zabiegi mechaniczne, fizyczne lub chemiczne, które wykonuje się w celu wyeliminowania lub zmniejszenia zanieczyszczeń, w tym zanieczyszczenia mikrobiologicznego. Zabiegom takim można poddawać wodę i powierzchnie mające kontakt z żywnością (np. sprzęt do produkcji i strefy produkcji). Nazywane również zabiegami dezynfekcji.\nZagrożenie: czynnik biologiczny, chemiczny lub fizyczny w środku spożywczym lub stan środka spożywczego, który może powodować negatywne skutki dla zdrowia.\nZakład pakowania: zakład, w którym świeże owoce i warzywa są poddawane obróbce po zbiorze i pakowane.\nZbiór: proces zbierania z pola świeżych owoców i warzyw będących w stadium umożliwiającym ich wprowadzenie do obrotu, wraz z czynnościami następującymi bezpośrednio po zbiorze.\nZielone warzywa liściaste: liście, łodygi i pędy różnych roślin liściastych, spożywane w charakterze warzyw wyłącznie na surowo. Główne typy świeżych owoców i warzyw należące do kategorii zielonych warzyw liściastych: różne typy „sałaty”, liściaste warzywa kapustne, kapusta, cykoria, rukiew wodna. Zielone warzywa liściaste typu sałaty można zbierać na różnych etapach rozwoju np. w postaci dojrzałych główek, młodych liści lub mieszanek liści.\nŻywność gotowa do spożycia: żywność przeznaczona przez producenta lub wytwórcę do bezpośredniego spożycia przez ludzi, bez konieczności gotowania lub innej obróbki w celu wyeliminowania określonych mikroorganizmów lub ograniczenia ich liczby do dopuszczalnego poziomu (zgodnie z rozporządzeniem Komisji (WE) nr 2073/2005). W niniejszych wytycznych określenie to odnosi się konkretnie do gotowych do spożycia świeżych owoców i warzyw, co obejmuje wszystkie świeże owoce i warzywa, które można jeść na surowo (niektóre przykłady przedstawiono w diagramie 2, są to np. jabłka, gruszki, śliwki, zielone warzywa liściaste, pomidory, jagody itd.).\nPlanowane wykorzystanie wody\nŹródło wody (1)\nWskaźnik zanieczyszczenia odchodami: E. coli (2)\nwody powierzchniowe/otwarte kanały (3)\nNieoczyszczone wody gruntowe pobierane ze studni (4)\nOczyszczone (5) ścieki/wody powierzchniowe/woda odzyskana\nWoda zdezynfekowana (6)\nWoda z gminnej sieci wodociągowej\nNawadnianie świeżych owoców i warzyw, które będą prawdopodobnie spożywane na surowo (tzn. świeże owoce i warzywa gotowe do spożycia) (woda do nawadniania ma bezpośredni kontakt z jadalnymi częściami świeżych owoców i warzyw).\nRozcieńczanie lub stosowanie pestycydów, nawozów i agrochemikaliów oraz czyszczenie sprzętu używanego do obróbki gotowych do spożycia świeżych owoców i warzyw; bezpośredni kontakt.\n100 jtk/100 ml\nNawadnianie świeżych owoców i warzyw, które będą prawdopodobnie spożywane na surowo (tzn. świeże owoce i warzywa gotowe do spożycia) (woda do nawadniania nie ma bezpośredniego kontaktu z jadalnymi częściami świeżych owoców i warzyw).\nRozcieńczanie lub stosowanie pestycydów, nawozów i agrochemikaliów oraz czyszczenie sprzętu używanego do obróbki gotowych do spożycia świeżych owoców i warzyw; brak bezpośredniego kontaktu.\n1 000 jtk/100 ml (7)\nNawadnianie świeżych owoców i warzyw, które będą prawdopodobnie spożywane po ugotowaniu (woda do nawadniania ma bezpośredni kontakt z jadalnymi częściami świeżych owoców i warzyw).\nRozcieńczanie lub stosowanie pestycydów, nawozów i agrochemikaliów oraz czyszczenie sprzętu używanego do obróbki świeżych owoców i warzyw; bezpośredni kontakt.\n1 000 jtk/100 ml\nNawadnianie świeżych owoców i warzyw, które będą prawdopodobnie spożywane po ugotowaniu (woda do nawadniania nie ma bezpośredniego kontaktu z jadalnymi częściami świeżych owoców i warzyw).\nRozcieńczanie lub stosowanie pestycydów, nawozów i agrochemikaliów oraz czyszczenie sprzętu używanego do obróbki świeżych owoców i warzyw (brak bezpośredniego kontaktu).\n10 000 jtk/100 ml\nChłodzenie i transport po zbiorze niegotowych do spożycia świeżych owoców i warzyw\nWoda używana do pierwszego mycia produktów w przypadku produktów gotowych do spożycia.\nSprzęt do czyszczenia i powierzchnie, na których przetwarza się produkty.\nWoda używana do mycia produktów, które będą prawdopodobnie spożywane po ugotowaniu (ziemniaki…) – świeże owoce i warzywa niegotowe do spożycia\nKońcowe płukanie i lód/woda do chłodzenia stosowane do świeżych owoców i warzyw gotowych do spożycia\nWymogi mikrobiologiczne dotyczące wody pitnej


Ceramiczna zbroja - Martini Boratini - Homeware\nStrona główna/Meble/Ceramiczna zbroja – Martini Boratini\nCeramiczna zbroja – Martini Boratini\nCeramiczna zbroja to prawdziwa metafora dzisiejszych czasów. Pokazuje jak bardzo kruche i łamliwe stały się cnoty i wartości przez nią chronione. Zbroja została wystawiona na wystawie sztuki pt. „Za Szafą” w galerii Manufaktura. Możliwość wykonania przedmiotów na zamówienie i większej ilości egzemplarzy. Kolekcja autorska.\n1 009,00 zł 459,00 zł


Disturbed ujawnia specjalną wiadomość dla fanów! Koncert w Polsce już 20 czerwca! - i-Music.com.pl\nDisturbed ujawnia specjalną wiadomość dla fanów! Koncert w Polsce już 20 czerwca!\nAuthor MK Date 23 kwietnia, 2019\nDwukrotni laureaci Grammy, fantastyczna amerykańska formacja Disturbed, rozpoczyna dziś największą w karierze europejską trasę koncertową! Równolegle z tym wydarzeniem Disturbed dzielą się z fanami wyjątkowym przesłaniem o jedności i nadziei w trudnych życiowych momentach, takich jak depresja czy nałogi.\nWkrótce pozytywne przesłanie usłyszą na żywo fani, którzy wybiorą się na polski koncert Disturbed. Formacja z Chicago wystąpi na warszawskim Torwarze 20 czerwca 2019 roku!\nPiosenka „A Reason To Fight„, będąca obecnie numerem 1 w amerykańskim Rock Radio. W jej tekście wokalista David Drainman namawia słuchaczy do tego, aby mierzyli się ze swoimi słabościami, konkretnie uzależnieniami od substancji i depresją, rozmawiali o nich oraz by mieli świadomość tego, że w walce o powrót do normalności nie są sami. Są to sprawy bliskie także muzykom Disturbed.\nUtwór prezentowany był już na trasie amerykańskiej, a Disturbed dyskutowali o nim również z fanami za pośrednictwem social media. Rafa Alcantra wyreżyserował klip, którego celem jest przezwyciężeniem stygmatów związanych z depresją i uzależnieniami.\n„Demony znane jako uzależnienia, są prawdziwe i zabrały zbyt wcześnie wielu z tych, których kochamy. Ci, którzy nie zostali zabrani, walczą każdego dnia o przetrwanie, trzymając demony na dystans. Naszym zadaniem jest, aby nasi przyjaciele dzięki nam wiedzieli, że nie zostali sami w tej walce, że nie mają się czego wstydzić, że będziemy walczyć razem z nimi” – mówił David.\n„Znam ludzi, którzy walczą z nałogami i przekonali się, że jeśli pokazują swój wstyd, zawodzą w ten sposób swoich bliskich. Chcieliśmy napisać piosenkę, w której zawarte będzie pozytywne przesłanie dla takich ludzi. By byli pełni nadziei i za nic się nie poddawali. Walka musi trwać każdego dnia, ale jest światło na końcu tego tunelu” – dodawał gitarzysta Dan Donegan.\nOficjalny teledys do „A Reason To Fight” obejrzano już ponad 9 milionów razy!\n„Evolution” jest następczynią płyty „Immortalized” z 2015 roku, na której znalazła się genialna przeróbka „The Sound of Silence” (potrójna platyna) z repertuaru duetu Simon And Garfunkel, pochwalona przez samego Paula Simona i nominowana do Grammy. Materiał został nagrany w Las Vegas z Kevinem Churko (m.in. Ozzy Osbourne, „Immortalized” Disturbed) za konsoletą. Disturbed nagrywał materiał w składzie: David Draiman (wokal), Dan Donegan (gitara), Mike Wengren (perkusja) i John Moyer (gitara basowa).\nDisturbed to jedna z najbardziej cenionych formacji metalowych w USA, której pięć kolejnych płyt (począwszy od „Believe”) zadebiutowało na szczycie notowania „Billboardu”. Do tej pory zespół sprzedał ponad 16 mln płyt i wylansował 12 singli numer jeden.\nPOSŁUCHAJ ALBUMU „EVOLUTION”


Maja - Zabawa z rodzicami i bratem w Disneylandzie w Paryżu. | Fundacja Mam Marzenie\nStrona główna » Marzenia zaadoptowane » Oddział Poznań » Maja\nW pewne sobotnie, słoneczne popołudnie odbyło się spotkanie z naszą Marzycielką. Jego bohaterką była dwunastoletnia Maja. Nie było typowo, bo z powodu koronawirusowa musieliśmy znaleźć inny sposób na poznanie marzenia niż osobiste spotkanie. Z pomocą przyszła nam współczesna technologia i zobaczyliśmy się i porozmawialiśmy online przez WhatsAppa.\nNaszym oczom ukazała się niesamowicie uśmiechnięta dziewczynka, której towarzyszyła równie uśmiechnięta mama. Mieliśmy też przyjemność poznać tatę oraz młodszego brata naszej Marzycielki. Od razu nawiązała się między nami wszystkimi nić porozumienia. Maja wiedziała, kim jesteśmy i w jakim celu się spotykamy. Nasza dwunastolatka okazała się rezolutną, przebojową i niezwykle rozmowną dziewczynką, która mimo choroby mogłaby obdzielić energią połowę ludzkości.\nW trakcie rozmowy okazało się, że nasza bohaterka jest uzdolniona plastycznie. Jej prace robiły naprawdę wrażenie. Ale to nie wszystko… Maja posiada również umiejętności projektanckie. W wolnym czasie tworzy odzież, m.in. dla swojego młodszego brata. Maja pochwaliła się nam dotychczasowymi osiągnięciami i pokazała nawet kolejny projekt w czasie powstawania – koszulkę dla brata. Ale już widać, że będzie to małe arcydzieło.\nJak widać, Maja to bardzo zajęta i zapracowana dziewczynka, która realizuje swoje marzenia i pasje. Przez cały czas jest wspierana przez swoich rodziców i brata, którzy służą jej pomocą albo odgrywają rolę modeli. Ale na tym nie koniec – dziewczynka uwielbia klocki Lego. Pasje pozwoliły jej przetrwać trudy związane z walką z chorobą. Marzycielka kocha też zwierzęta, o czym mogliśmy się przekonać, gdy podczas spotkania wideo także chomik postanowił się z nami przywitać J\nW końcu nadszedł czas, by Majka podzieliła się z nami swoim największym marzeniem. Bohaterka tego spotkania marzy o wyjeździe do DISNEYLANDU w Paryżu. Marzy, by w tym wydarzeniu wzięli udział jej najbliżsi, czyli rodzice i ukochany brat. Chciałaby wraz z nimi zwiedzić to niezwykle bajkowe miejsce oraz zrobić sobie zdjęcia z bohaterami disneyowskich bajek. Wspólna zabawa i zwiedzanie to hasło, jakie ma przyświecać tej wyprawie.\nCzas spędzony z Majką i jej bliskimi na wideoczacie minął nam błyskawicznie i w bardzo miłej atmosferze. Najważniejsze jednak, że osiągnęliśmy cel i mamy marzenie do spełnienia!!!


Korpiklaani, Skálmöld – Warszawa, Proxima (25.10.2016) | Kvlt\nKorpiklaani, Skálmöld – Warszawa, Proxima (25.10.2016)\n30 października 2016 | Piotr\nJesień; okres wyciszenia, spokoju. Jednak w warszawskiej Proximie, 25 października czekała porządna dawka energicznego, skocznego a nawet epickiego folk metalu, bowiem stolicę zaatakowały Skálmöld i Korpiklaani. Otoczony jesienną depresją wszedłem do klubu…\nNie byłem zaskoczony faktem, iż po wejściu do klubu zastałem niemałą publikę. Przed pierwszym występem miałem trochę czasu więc postanowiłem, że się rozejrzę; wszystko pięknie przygotowane, ustawione, merch wyposażony w koszulki i gadżety wszelkiej maści, zostaje tylko czekać na pierwszy zespół.\nSkálmöld na scenie pojawił się zgodnie z rozpiską czasową i od samego początku zespół dawał z siebie 100% co bardzo się spodobało publice, która szybko poderwała się do śpiewów i tańców. Islandczycy mieli bardzo zróżnicowaną setlistę, grając utwory ze swojego najnowszego albumu, ale nie zapominając o starych hitach takich jak Gleipnir czy też Kvaðning – które stanowiło świetne zakończenie ich występu. Umiejętności techniczne muzyków zasługują na wielkie brawa; długie i skomplikowane solówki, bezbłędne zmiany tempa oraz świetne wokale, moim zdaniem Skálmöld na żywo wypada jeszcze lepiej niż w studiu. Występ oceniam bardzo dobrze, zespół wykonał swoją rolę jako support na ocenę celującą; jedyne zastrzeżenie jakie miałem do ich występu to zbyt ciche klawisze, czasami były za bardzo zagłuszane przez partie wokalne, gitarowe i perkusję. Po zejściu grupy ze sceny pozostało mi tylko czekać na punkt kulminacyjny tego wieczoru.\nChwilę przed godziną 22:00 na scenie pojawili się Korpiklaani, witając publiczność piosenką Viinamäen Mies. Jeżeli chodzi o listę utworów zaprezentowaną nam przez zespół, to było podobnie jak ze Skálmöld – bardzo zróżnicowana; trochę piosenek z najnowszego krążka formacji, trochę starszych piosenek i największe przeboje zespołu (Wooden Pints dla przykładu). Podobało mi się, z jaką łatwością lider zespołu – Jonne Järvelä nawiązywał kontakt z publiką; nie ma co ukrywać, że lider Korpiklaani jest bardzo charyzmatycznym człowiekiem. Widownia była jeszcze bardziej entuzjastyczna w porównaniu do poprzedniego zespołu, co pokazała w jeszcze bardziej „dzikich” tańcach i śpiewach, dosyć często zdarzało się nawet, że ktoś znajdował się na fali. Na bis Korpiklaani zagrało długo wyczekiwaną Vodkę oraz Beer Beer. W przeciwieństwie do Skálmöld, nie miałem żadnych zastrzeżeń, jeżeli chodzi o nagłośnienie; wszystko było czyste i dobrze słyszalne.\nWystęp zakończył się przed 23:00 i jestem bardzo usatysfakcjonowany tym co było mi dane dzisiaj przeżyć. Będąc cały czas naładowany pozytywną energią, którą otrzymałem przez oba zespoły owego wieczoru, wyszedłem z klubu z nadzieją, że w niedalekiej przyszłości będę miał okazję posłuchać tych formacji ponownie.\nTagi: folk metal, Jakub Bochenek, Korpiklaani, proxima, relacja, reportaż, Skálmöld, viking metal, warszawa.\n← Haunted – “Haunted” (2016)\nMick Wall – “Lemmy” (2016) →


Szybciej zapadający zmierzch, mgły, czy mokra, a miejscami nawet śliska nawierzchnia – te czynniki musi wziąć teraz pod uwagę każdy kierowca planując swoją podróż. O niekorzystnych, jesiennych warunkach drogowych muszą pamiętać także piesi. Przed nami okres, w którym dochodzić może do częstszych zdarzeń drogowych z udziałem pieszych, którzy przy szybko zapadającym zmierzchu, są mniej widoczni na drodze.\nPrzypominamy kierowcom o zachowaniu większej odległości między pojazdami na drodze, a także apelujemy o zdjęcie nogi z gazu. Na mokrej nawierzchni drogi czy spadających na jezdnię liściach, droga hamowania pojazdu może być dłuższa niż sądziliśmy, a czasem zbyt długa na uniknięcie zdarzenia drogowego. Kapryśna i zmienna jesienna aura, to przede wszystkim konieczność dostosowania prędkości do warunków drogowych. Niekorzystne warunki meteorologiczne „zmuszają” nas nie tylko do zmiany stylu jazdy, ale również do zachowania szczególnych zasad bezpieczeństwa.\nNoszenie elementów odblaskowych poza obszarem zabudowanym w sposób widoczny dla kierujących jest naszym obowiązkiem – dzięki któremu możemy skutecznie ochronić własne zdrowie bądź życie - nie lekceważmy tego obowiązku.\nPieszy widoczny na drodze oraz bezpieczna prędkość kierującego pojazdem, umożliwiająca mu zapanowanie nad pojazdem w każdych warunkach drogowych, to warunki bezwzględne, aby na drogach było bezpieczniej. Każde zdarzenie drogowe, niesie ze sobą ryzyko utraty zdrowia lub życia biorących w nim udział osób. Stosując się do rad policjantów, a przede wszystkim pamiętając o podstawowych obowiązkach wynikających z zapisów Prawa o Ruchu Drogowym, możemy ustrzec się przed zagrożeniem.\nPolicjanci z Wydziału Ruchu Drogowego KMP w Łomży, w nadchodzącym okresie jesiennym, będą prowadzić zintensyfikowane działania profilaktyczne ukierunkowane na bezpieczeństwo osób pieszych.


Kwiaciarnia Siechnice | Kwiaciarnia Internetowa Siechnice\nKwiaciarnia Siechnice – mamy najlepsze kwiaty w całym mieście\nKwiaty są świetnym prezentem na każdą okazję. Dzięki nam możesz podarować piękny bukiet bliskiej osobie w Siechnicach bez wychodzenia z domu. Kwiaciarnia internetowa to wybór, jakiego nie znajdziesz w żadnym innym miejscu. Wszystkie nasze propozycje florystyczne zostały zaprojektowane przez doświadczonych florystów, którzy wiedzą, jak łączyć ze sobą świeże, cięte kwiaty i ozdobne dodatki, aby powstał niezapomniany efekt. Nasze bukiety od lat cieszą się zainteresowaniem naszych klientów, którzy chętnie do nas wracają i zamawiają kolejne kwiaty dla swoich bliskich. Zamówienia na efektowne kwiaty z dostawą w Siechnicach można składać o dowolnej porze, także w weekendy. Dzięki temu bukiet kwiatów kupisz nawet na ostatnią chwilę przed ważną uroczystością. Zamów bukiet, podaj nam adres dostawy w Siechnicach, a my szybko dostarczymy świeże kwiaty pod wskazany adres. Dostawa kwiatów w Siechnicach jest u nas zawsze bezpłatna.\nPiękne bukiety w Siechnicach zamawiaj w naszej kwiaciarni online!


Tanie auto części Chłodzenie do twojego auta\nUkład chłodzenia auto części\nChłodzenie auto części do Top marek samochodów\nUkład chłodzenia silnika pomaga chronić silnik przed przegrzaniem, a tym samym jego elementy przed uszkodzeniem. W nowoczesnych samochodach odprowadza on ciepło z nagrzanych elementów silnika i nagrzewa powietrze w nagrzewnicy. Może także chłodzić olej, gazy spalinowe, turbodoładowane powietrze i olej przekładniowy w automatycznej skrzyni biegów.\nKonstrukcja układów chłodzenia silnika\nUkład chłodzenia silnika składa się z następujących elementów:\nZbiornik wyrównawczy płynu chłodzącego. To zbiornik do przechowywania płynu chłodniczego. Jest on przeznaczony do równoważenia zmian objętości płynu chłodniczego. Korek zbiornika posiada specjalny zawór służący do regulacji poziomu ciśnienia w układzie chłodzenia.\nPompa wody. Zapewnia obieg płynu chłodniczego.\nChłodnica. Urządzenie to służy do schładzania płynu chłodzącego. Płyn przepływa przez cienkie rurki połączone z metalowymi żebrami (lamelami) w celu odprowadzania ciepła. Pomiędzy żebrami przepływają przeciwprądowe strumienie powietrza, które chłodzą rury i znajdujący się w nich płyn.\nWentylator. Wytwarza dodatkowy strumień powietrza, gdy silnik wymaga intensywniejszego chłodzenia.\nTermostat. Reguluje przepływ płynu wewnątrz układu. W momencie odpalania zimnego silnika zawór termostatu jest zamknięty. Płyn chłodniczy przepływa przez mały obieg, nie przechodząc przez chłodnicę. Gdy tylko silnik osiągnie swoją temperaturę roboczą, zawór otwiera się, a płyn zaczyna przepływać przez duży obieg, łącznie z chłodnicą.\nPrzewody. Stosowane są do połączenia ze sobą elementów układu chłodzenia silnika.\nCzujniki. Mają za zadanie sterować układem. Służą na przykład do automatycznego włączenia wentylatora.\nUżywaj tylko wysokiej jakości płynu chłodzącego. Wymieniaj go na nowy w odpowiednim czasie. Stary płyn może być zanieczyszczony produktami zużycia i korozji pompy wody, jak również cząstkami uszkodzonych elementów uszczelniających.\nPrzy wymianie płynu chłodzącego należy przepłukać układ chłodzenia. Usuń kłaki, liście i przyklejony brud z zewnętrznej części chłodnicy za każdym razem, gdy wykonujesz rutynową konserwację układu. Możesz przepłukać ją pod bieżącą wodą, ale nie pod ciśnieniem, w przeciwnym razie można uszkodzić żebra chłodnicy.\nNie wolno jeździć autem z niskim poziomem płynu chłodniczego. To może spowodować przegrzanie silnika.\nZawsze usuwaj korki powietrzne z układu chłodzenia silnika.\nPęknięte, zniekształcone lub utwardzone przewody należy natychmiast wymienić na nowe. Nie czekaj do momentu, aż zaczną przeciekać.\nPrzy rozcieńczaniu płynu chłodniczego z wodą należy zawsze przestrzegać proporcji mieszania podanych przez producenta płynu. Im więcej wody dolejesz do płynu chłodniczego, tym wyższa będzie jego temperatura zamarzania.\nPrzegrzanie silnika może wskazywać na awarię układu. Usterki układu chłodzenia silnika, takie jak zatkana chłodnica, zablokowany zawór termostatu i uszkodzony wirnik pompy, mogą być sygnalizowane przegrzaniem silnika. Czasami silnik może potrzebować więcej czasu na rozgrzanie się do temperatury roboczej. Może to być również objawem awarii termostatu. Jeśli po dłuższym postoju zauważysz pod swoim samochodem kałużę (zazwyczaj w zielonym kolorze), może być to oznaką pęknięcia przewodów w związku z korozją chłodnicy. Gwałtowny spadek poziom płynu chłodniczego w zbiorniku wyrównawczym jest kolejną oznaką nieszczelności w podzespołach.\nPrzewody i rury są poddawane normalnemu zużyciu, tracą swoją elastyczność i pękają. Wahania temperatury mają na nie destrukcyjny wpływ. Czasami te części mogą ulec uszkodzeniu w momencie przeprowadzania napraw lub serwisowania komory silnika. Chłodnicę można z kolei bardzo łatwo uszkodzić poprzez nieostrożne czyszczenie. Zatkanie może być wynikiem niewłaściwego lub częstego stosowania mas uszczelniających i innych dodatków. Układy zbudowane z części metalowych i aluminiowych są bardziej podatne na korozję. Staraj się nie łączyć tego typu metali w jednym układzie.\nZalecamy zakup części układu chłodzenia silnika w naszym sklepie internetowym. Oferujemy szeroką gamę produktów, przystępne ceny, szybką realizację zamówień, pomoc przy składaniu zamówień i szybką wysyłkę.\nWymiana Chłodzenie części samochodowe: Wideo poradnik naprawy\nTop 10 bestsellerów z kategorii Chłodzenie\nPrzewód elastyczny chłodnicy V40-2000\nTermostat, środek chłodzący TH1439.87J\nNumer artykułu: TH1439.87J\nNumer artykułu TH1439.87J\nModuł chłodzący DRM23100\nSugerowana cena producenta 1169,55 PLN\nNasza cena 877,16 PLN\nzaufany producent dobra cena\nTermostat, środek chłodzący TE6983.105J\nNumer artykułu: TE6983.105J\nNumer artykułu TE6983.105J\nSugerowana cena producenta 362,66 PLN\nNasza cena 272,00 PLN\nTermostat, środek chłodzący TH6276.87J\nNumer artykułu TH6276.87J\nSugerowana cena producenta 64,60 PLN\nPompa wodna P1536\nNumer artykułu: P1536\nNumer artykułu P1536\nSugerowana cena producenta 688,11 PLN\nNasza cena 516,08 PLN\nPrzewód układu chłodzenia 02010\nNumer artykułu: 02010\nFEBI BILSTEIN Przewód układu chłodzenia\nNumer artykułu 02010\nTermostat, środek chłodzący TH6047.89J\nSugerowana cena producenta 74,15 PLN\nTermostat, środek chłodzący TH11287G1\nNumer artykułu: TH11287G1\nNumer artykułu TH11287G1\nSugerowana cena producenta 63,91 PLN\nPompa wodna VKPC 85316\nNumer artykułu: VKPC 85316\nNumer artykułu VKPC 85316\nSugerowana cena producenta 382,82 PLN\nNasza cena 287,12 PLN


Rozpoczynamy Euro U21! Na początek : Polska - Słowacja - MeczeLive.tv\nRozpoczynamy Euro U21! Na początek : Polska - Słowacja\nJuż w piątek rozpoczynają się Mistrzostwa Europy U21. Tym razem powinny być one dla nas wyjątkowe gdyż odbędą się w naszym rodzimym kraju. Młodzieżowe Euro rządzi się jednak innymi prawami niż turniej dla seniorów. Gra w nim dwanaście drużyn, które są podzielone na trzy grupy i tylko cztery awansują do kolejnej fazy. Polacy jako gospodarze zagrają w pierwszym koszyku wraz z Szwecją, Słowacją i Anglią. Ciężko jednak określić jak duże szanse mają "Biało-Czerwoni"gdyż młodzieżowa piłka jest często nieprzewidywalna. Patrząc po personaliach kadrowych na pewno z naszej grupy wyróżnia się reprezentacja Anglii. W drużynie "Lwów Albionu" występują m.in. Chambers (Arsenal), Ward-Prowse (Southampton) oraz Chilwell (Leicester). Te nazwiska przecięty kibic futbolu powinien choć trochę kojarzyć. Biało-Czerwoni wydają się być drugą siłą naszej grupy. Naszymi atutami na pewno będą zawodnicy mocno ograni w kadrach młodzieżowych jak i dorosłej drużynie czyli Linetty, Stępiński, Dawidowicz, Kapustka oraz Kędziora. Ta piątka będzie za pewne tworzyć trzon naszej reprezentacji. Prawdopodobna jedenastka na mecz ze Słowacją to : Wrąbel "“ Kędziora, Bednarek, Bielik, Jaroszyński "“ Dawidowicz, Linetty "“ Kapustka, Lipski, Piątek "“ Stępiński. Czy powinniśmy się obawiać Słowacji albo Szwecji? Na pewno na obie drużyny trzeba uważać. Słowacja ma w swojej drużynie trzy gwiazdy czyli Skrinaira (Sampdoria), Haraslina (Lechia Gdańsk) oraz Rusanka (Real Salt Lake). W drużynie ze Skandynawii powinniśmy się mocno pilnować Tibblinga (Groningen), Franssona (Basel) oraz mającego polskie korzenie Cibickiego (Malmo). Nie są to jednak drużyny silniejsze od naszej kadry więc powinniśmy być faworytami w tych spotkaniach.


Enemef Styczen 2014 - NaszeMiasto.pl\nEnemef styczeń 2014\nENEMEF: Noc Hobbita w Multikinie 24 stycznia\n24 stycznia odbędzie się ENEMEF: Noc Hobbita w Multikinie, czyli maraton, na który czekali wszyscy fani trylogii „Władcy Pierścieni" Petera Jacksona.\nWięcej na temat: ENEMEF warszawa enemef hobbit enemef multikino bilety enemef multikino warszawa enemef warszawa bilety multikino warszawa bilety\nENEMEF: Psychonoc w kieleckim Multikinie\nNajbardziej hipnotyzujące filmy ostatnich lat w Multikinie. Rozpoczęcie w piątek, 9 maja o 22, przewidywany koniec ok. 7 rano\nWięcej na temat: multikino kielce\nWięcej na temat: Multikino Slupsk\nTarantiNOC, czyli pierwszy ENEMEF 2013!\nW piątek 18 stycznia o godzinie 22 odbędzie się pierwszy ENEMEF 2013 roku – TarantiNOC z najlepszymi filmami Quentina Tarantino oraz premierowym pokazem filmu „Django”.\nWięcej na temat: multikino kielce enemef\nENEMEF: Kino Konesera w Multikinie w Gdańsku, Gdyni, Rumi i Słupsku. Wygraj bilety do kina!\nENEMEF: Kino Konesera to propozycja dla osób, które cenią Kino przez duże "K". Pokazane zostaną filmy z inteligentnym humorem i wciągającymi historiami, których nie da się długo zapomnieć. Prezentowane tej nocy obrazy były nagradzane na licznych festiwalach, zdobyły uznanie krytyki i widzów. Wyróżniają je świetne role, dowcipne dialogi, a także niebanalna fabuła. Wszystko to jest gwarancją rozrywki na najwyższym poziomie. Dla naszych internautów mamy konkurs. Do wygrania są dwuosobowe zaproszenia do Multikina na ten maraton.\nWięcej na temat: enemef 2012 kino konesera bilety multikino konkurs kino bilety kino konesera maraton multiniko trójmiasto\nENEMEF: Noc Grozy 15 lutego w Multikinie\nWięcej na temat: ENEMEF kraków multikino noc grozy 15 lutego\nprogresja styczeń 2014\nwypadek w markach styczeń 2014\nENEMEF kiedy będzie\nstyczeń 2014 masa krytyczna\nmultikino ENEMEF 2014\nnajlepsze filmy 2014 enemef


Arpavon wrzesień 2017: 20 najpopularniejszych apartamentów w: Arpavon - Airbnb, Auvergne-Rhône-Alpes, Francja\nArpavon · W dowolnym czasie · 1 gość\nMontaulieu, Auvergne-Rhône-Alpes, Francja\nSainte-Jalle, Auvergne-Rhône-Alpes, Francja\nCondorcet, Rhone-Alpes, Francja\nSahune, Auvergne-Rhône-Alpes, Francja\nSahune, Rodan-Alpy, Francja\nLes Pilles, Auvergne-Rhône-Alpes, Francja\nNyons, Auvergne-Rhône-Alpes, Francja\nVercoiran, Rhone-Alpes, Francja\nNyons, Rhone-Alpes, Francja\nNyons, Auvergne Rhône-Alpes, Francja\nElżbieta i jej mąż przywitał nas i oni są dostępni. Są srviables i gotowy do pomocy. Dwóch wielkich ludzi do odkrycia!\nZostaliśmy powitani serdecznie. Elżbieta i jej mąż są pomocni i ciekawych ludzi do spełnienia. Jesteśmy bardzo zadowoleni.\nMieliśmy wspaniały czas w Babeth i Dede. Dom położony jest w Nyons, łatwość parkowania, sypialni, łazienki są bardzo czyste (jak reszta domu przy drodze!), Pościel jest bardzo dobry. Hosting Babeth jest bardzo ciepły, czuliśmy się jak rodzina !! Dede i anegdoty ożywić śniadanie, zmiana scenerii !! Jeszcze raz dziękuję za powitanie dla was obojga, do zobaczenia :)\nElizabeth (Babeth) jest urocza pani, i bardzo serdeczny. Tres sympat! Pokój jest jak w reklamie, ze wspólną łazienką i WC. Lokalizacja jest doskonała i powinny być łatwe do znalezienia, choć mój GPS zabrał mnie do zupełnie innej części miasta! Miasto jest bardzo małe, i piękne. Dom jest doskonale położony.\nDziękujemy za Twój szczery i ciepły, to czuje się jak w domu przez pierwsze doświadczenie to raczej sukces. Przyjemność\nElisabeth -Babeth- przywitał nas serdecznie. Mogliśmy mieć spokojny sypialnia z Goei łóżku !! Super Dobrze położony w centrum starego miasta Nyons. Babeth jest otwarty i zrelaksowany i sprawia, że od razu swobodnie. W godzinach porannych kawa jest gotowa!\nJak zwykle ciepłe powitanie. Polecam na rodzinnej atmosferze\nBabeth i jej mąż, Andre rowerzysta. Co powiedzieć? : Piękna spotkanie z pięknymi ludźmi. Bardzo dobrze przyjęty i czuliśmy się jak w domu. Wielki czas dzielenia się. Gdyby cofnąć się w Hautes Alpes i spać na drodze, chcielibyśmy zatrzymać nas do domu.\nPrzede wszystkim -Jestem duński i mój angielski jest źle napisane i don `t mówić / pisać po francusku. Ale i tak spędzamy 4 bardzo ładne dni dni w Nyons -. Mieliśmy bardzo miłe powitanie do mieszkania przez przyjaciela Jean - i wszystko było czyste i nice.She powiedział nam wszystko, co potrzebne - nawet gdzie wypożyczyć kilka racingbikes. Mieszkanie jest bardzo ładne i jasne ze względu na miejsce wychodzą na zewnątrz. Siedzieliśmy na małym balkonie z lampką wina oglądając życie na miejscu z restauracji, sklepów. W czwartek jest tam duży rynek na miejscu i na zewnątrz. Dziękujemy za bardzo miły pobyt i dobrą obsługę - Mam nadzieję, że wrócimy kiedyś w przyszłości i lepszego dopasowania - ja i mój syn próbował "pokonać" Mount Ventoux, ale przegrał.\nNasz gospodarz Christine-Anne był bardzo łaskawy o naszej bardzo późnego przyjazdu i przedstawił szczegółowe wytyczne dla pakietu i wsi. Nie zawaham się tu ponownie i polecam doskonałą lokalizacją z widokiem na plac.\nBardzo ładne mieszkanie, ładne i funkcjonalne. Bardzo dobre gościnność i troskliwość. Bliss(URL HIDDEN)\nRezerwacja została odwołana na dzień przed przyjazdem. To jest automatycznie wpis.\nBardzo ładne małe mieszkanie i bardzo centralnej lokalizacji, w samym centrum miasta! Właściciel był bardzo miły i pomocny. Grzywny dla 4 osób. Wszystko było w porządku!\nWspaniałe mieszkanie w centrum Nyons. Wszystko tam jest. Christine-Anne jest bardzo pomocny i mówi świetnie po angielsku.


palukimogilno.pl - Wszystko dla pań\nCzas piosenką umilił wszystkim zespół „Wylatowianki” pod kierunkiem Waldemara Krystkowiaka.\nŚwietlica wiejska w Wylatowie (gm. Mogilno) gościła w sobotnie popołudnie 7 marca mieszkanki sołectwa Wylatowo. Wszystko za sprawą zorganizowanej imprezy z okazji Dnia Kobiet. Spotkanie miało charakter integracyjny. Prowadziła je sołtys sołectwa Wylatowo Agnieszka Wietrzykowska.\nNa stołach znalazły się kulinarne rarytasy, a dobre jedzenie i humory sprawiły, że uroczystość przebiegła w bardzo miłej i wesołej atmosferze. Panie degustowały potrawy i w rozmowach z sentymentem wspominały dawne czasy. Były także toast lampką wina, okolicznościowe życzenia oraz tulipany dla każdej z pań. Tulipany płeć piękna odebrała z rąk radnych powiatu mogileńskiego Roberta Musidłowskiego i Mateusza Lisieckiego oraz Marka Wetrzykowskiego.\nW artystycznej części spotkania wystąpił miejscowy zespół „Wylatowianki”, w składzie: Alina Filipek, Danuta Światowa, Małgorzata Szwarckopf, Urszula Tylman, Irena Dzięcielak. Zespół zaprezentował wiązankę piosenek biesiadnych przy akompaniamencie instruktora Waldemara Krystkowiaka. Świętowano do wieczora.\nPrzysmaki na wspólny stół przygotowały panie z miejscowego Koła Gospodyń Wiejskich i nie tylko: Małgorzata Szwarckopf, Urszula Tylman, Alina Filipek, Teresa Zbytniewska, Stefania Nowakowska, Halina Wietrzykowska, Elżbieta Pospychała, Iwona Wolf, Danuta Pachała, Halina Pawenda, Irena Dzięcielak, Iwona Czerniak, a profesjonalną obsługą pań z okazji ich święta zajął się Marek Wietrzykowski. Spotkanie odbyło się z inicjatywy nowej sołtys sołectwa Wylatowo Agnieszki Wietrzykowskiej przy wsparciu Anny Miężał-Wiśniewskiej, Waldemara Kopczyńskiego, rady sołeckiej i KGW.\nJoanna Świetnicka, 8 III 2020


Kuchnia dla seniorów i osób niepełnosprawnych. Te rozwiązania się sprawdzą - WNĘTRZA\nAutor: housemarket.pl 16 lipca 2020 10:20\nFunkcjonalność i wygoda nabierają jeszcze większego znaczenia przy projektowaniu kuchni dla seniorów i osób z niepełnosprawnościami. W obu przypadkach należy stworzyć warunki do swobodnego i bezpiecznego poruszania się, sprawnego wykonywania codziennych czynności oraz nieograniczonego dostępu do sprzętów i akcesoriów kuchennych.\n- Ważne, by przestrzeń, w której często przebywamy była funkcjonalna, pojemna, dostępna i bezpieczna - mówi Michał Kichler, product marketing manager Häfele.\n- W przypadku seniorów i osób niepełnosprawnych najlepiej sprawdzają się szuflady takie jak Matrix P, które maksymalnie wykorzystują dostępną przestrzeń - doradza ekspert Häfele. - Dążymy do rozwiązań, które likwidują ograniczenia oraz zwiększają swobodę ruchu - dodaje.\nDuże możliwości tworzenia wygodnej i bezpiecznej kuchni daje także oświetlenie. Z pomocą przychodzą nowe technologie, które pozwalają sterować światłem przy pomocy aplikacji w telefonie.\n- Nowoczesne systemy oświetlenia, powinny być łatwe i intuicyjne w obsłudze, żeby poradził sobie każdy. Takim jest Loox LED.- zaznacza ekspert Häfele.\nElementem zdalnego sposobu sterowania światłem są czujniki ruchu, które automatycznie zapalają światło, gdy wykryją ruch. Wpływa to pozytywnie nie tylko na łatwość poruszania się, a co za tym idzie na bezpieczeństwo, ale również na wysokość rachunków za prąd, co ma znaczenie zwłaszcza w przypadku seniorów, którym zdarza się zapominać zgasić światło.\nSeniorom i osobom niepełnosprawnym korzystanie z kuchni ułatwi również stół, ponieważ noszenie lub wożenie posiłków do innego pomieszczenia może być uciążliwe. Warto więc go wstawić w kuchni, a jeżeli mamy do czynienia z domownikiem poruszającym się na wózku, zwróćmy uwagę, aby blat miał regulowaną wysokość. Nowoczesne systemy kuchenne oferują rozwiązania umożliwiające umiejętne zaprojektowanie przestrzeni i dopasowanie jej do różnych potrzeb, także potrzeb seniorów i osób niepełnosprawnych.\nKUCHNIA DLA SENIORÓW RSS\nBezpieczna kuchnia. Jak ją urządzić, gdy w domu są małe dzieci?


Walka Z Korozja W Samochodzie - NaszeMiasto.pl\nWięcej na temat: Walka z korozją co to jest korozja korozja korozja w samochodzie moto porada moto porady\nKonserwacja samochodu przed zimą. Na czym polega?\nChociaż większość nowych samochodów jest w tej chwili fabrycznie zabezpieczona przed korozją, po kilku latach wiele z nich zaczyna rdzewieć. Ryzyko można jednak zminimalizować, serwując samochodowi dodatkową warstwę zabezpieczenia.\nWięcej na temat: Konserwacja samochodu przed zimą Konserwacja samochodu Konserwacja auta przed zimą Konserwacja auta Konserwacja samochodu na zimę Konserwacja auta na zimę przygotowania samochodu do zimy\nUl. Słowackiego. Niebezpieczne parkowanie\nTak może wyglądać auto pozostawione na ulicy Słowackiego w niedzielny poranek.\nWięcej na temat: parkowanie stargard słowackiego stargard\nWięcej na temat: Układ wydechowy w samochodzie Układ wydechowy Układ wydechowy w aucie samochód Układ wydechowy samochód moto porada moto porady\nGdańsk Suchanino. Obywatelka Bułgarii uszkodziła auto\nPolicjanci z Suchanina zatrzymali 27-letnią obywatelkę Bułgarii podejrzaną o uszkodzenie samochodu. Właściciel auta wartość strat oszacował na kwotę 4,7 tys. zł. Kobieta twierdziła, że rzucała w nocy kamieniami, które m.in. trafiły w samochód bo chciała, żeby z sąsiedniego bloku wyszedł jej znajomy. Za uszkodzenie mienia grozi kara do 5 lat więzienia.\nWięcej na temat: uszkodzenie auta bułgarka uszkodzenie auta suchanino gdańsk suchanino uszkodzone auto\nMM Trendy: Detailing, czyli auto ładniejsze niż z salonu\nNa Zachodzie to hobby i biznes od wielu lat. W Polsce rozkręca się od niedawna. Ale mamy już wielu specjalistów, dzięki którym nasze auto, nawet już niemłode, może wyglądać pięknie. I to bez względu na to, czy jest to ferrari czy polonez.\nWięcej na temat: detailing moto mm trendy miesięcznik mm trendy