Stosunki międzynarodowe współczesnego Bliskiego Wschodu [Ryszard Widłaszewski] << KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE\n00292 004752 20272944 na godz. na dobę w sumie\nAutor: Ryszard Widłaszewski Liczba stron: 929\nISBN: 978-83-272-3518-3 Data wydania: 2014-07-01\nPółnocnej: Algieria, Arabia Saudyjska, Autonomia Palestyńska, Egipt, Irak, Iran, Izrael, Jemen, Jordania, Liban, Libia, Maroko, Mauretania, Oman, Sudan, Syria, Tunezja, Turcja, Zjednoczone Emiraty Arabskie. Generalnie wykorzystano schemat przedstawiający tło historyczne każdego z państw, środowisko polityczne, struktura polityczna, dynamika politycznego rozwoju, polityka zagraniczna oraz podstawowa bibliografia.\n1 Ryszard Widłaszewski STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE WSPÓŁCZESNEGO BLISKIEGO WSCHODU PODRĘCZNIK AKADEMICKI DLA ORIENTALISTÓW Warszawa 2009 Spis treści Wstęp 2 Uwagi o transkrypcji nazw z języków regionu Środkowego Wschodu I. Środkowy Wschód i Afryka Północna w polityce ogólnoświatowej II. Regionalne źródła polityki zagranicznej Środkowego Wschodu i Afryki Północnej III. Regionalna dynamika stosunków międzynarodowych Środkowego Wschodu i Afryki Północnej Algieria Arabia Saudyjska Autonomia Palestyńska Egipt Irak Iran Izrael Jemen Jordania Liban Libia Maroko Mauretania Państwa arabskie znad Zatoki Perskiej: ` Ba…rain (576), Kuwejt (588), Oman (598), QaÔar (614), Z.E.A (624). Sudan Syria Tunezja Turcja IV. Europa a Środkowy Wschód i Afryka Północna V. USA a Środkowy Wschód i Afryka Północna VI. Związek Sowiecki a Środkowy Wschód i Afryka Północna VII. Chiny Ludowe a Środkowy Wschód i Afryka Północna VIII. Afryka a Środkowy Wschód i Afryka Północna 3 6 7 16 40 69 115 152 183 221 254 285 338 369 395 432 482 520 574 644 674 707 745 795 852 882 908 932 Wstęp 3 Określenie „stosunki międzynarodowe” jako nazwa dziedziny je badającej należy traktować umownie z uwagi na wyodrębniane przez różnych badaczy nieostre kryteria o charakterze geograficznym, formalnym, organizacyjnym bądź etnicznym.1 Bezdyskusyjnym jest fakt bezpośredniej styczności oraz sąsiedztwa rozmaitych społeczności na określonym obszarze geograficznym już od najdawniejszych czasów. Kontakty takie posiadały jednak często charakter żywiołowy i przypadkowy. Krystalizujące się drogą wojen, podbojów oraz uzależnienia słabszych ekspansje silniejszych państw funkcjonujących w granicach starożytnych cywilizacji Dalekiego Wschodu (Chiny), Bliskiego i Środkowego Wschodu oraz Morza Śródziemnego potwierdzały jedynie powyższą tezę. Interesujący nas tutaj region Środkowego Wschodu i Afryki Północnej nie należy do wyjątków, chociaż silne piętno nadal na kształtowaniu i funkcjonowaniu stosunków międzynarodowych nadal wywierają typowe i tradycyjne dla niego wzorce plemienne, etniczne oraz wyznaniowe i gospodarcze. Z drugiej strony cały ten region jako słabszy politycznie i gospodarczo podlegał w ciągu minionych wieków intensywnej penetracji polityczno-ekonomicznej świata zachodniego i cywilizacji europejskiej. Procesowi temu sprzyjało zjawisko kryzysu feudalizmu oraz umiędzynarodowienie (internacjonalizacja) różnych dziedzin życia społeczeństw europejskich, dywersyfikacja oraz rozszerzenie funkcji wewnętrznych i zewnętrznych ówczesnych państw systematycznie rozprzestrzeniających się na coraz większe obszary globu ziemskiego. Funkcjonujące już na obszarze Europy narodowe państwa o określonych granicach terytorialnych i scentralizowanej władzy administracyjnej jak też wzrastającym znaczeniu politycznym włącznie z realizowanymi zadaniami gospodarczymi znajdują również swoje odbicie w sferze stosunków międzynarodowych. Jest to ważki przyczynek do całościowej organizacji na nowych zasadach ówczesnych „stosunków międzypaństwowych” (vide, pokój westfalski 1648 r.). Rozszerzenie przez państwa europejskie tendencji do tworzenia i utrwalania systemu równowagi sił w stosunkach międzynarodowych jako element trwałego porządku i ładu nie omija także interesujących nas tutaj regionów Bliskiego i Środkowego Wschodu oraz Afryki Północnej. Tak pojmowanej wówczas stabilizacji służą rozmaite kombinacje tworzonych naprędce zasad, 1 Pojawiają się krytyczne głosy ze strony politologów kwestionujących naukowość dziedziny badawczej określanej mianem „stosunki międzynarodowe”. Pogląd ten uzasadnia się tym, że materia przez nią badana pozostaje zarówno nieokreślona jak też nieostra, (co należy tutaj wyjaśniać i analizować?). Nauka ta posiada także bardzo ograniczony dostęp do źródeł informacji (często dezinformacji) jej dość długie uwikłanie w ideologie i politykę. Odmienne stanowisko reprezentują zwolennicy tej gałęzi wiedzy podkreślający jej odrębność pod względem przedmiotu, metod i teorii oraz języka. koalicji jak też wojen „korekcyjnych” włącznie z obarczaniem 4 „odpowiedzialnością” za określony porządek międzynarodowy. niektórych państw Możliwość zamorskiej ekspansji ówczesnych państw europejskich wpływała łagodząco na ewentualne zagrożenia konfliktami także na obszarze Europy. Generalnie dotychczasowe stosunki międzynarodowe z najbliższymi sąsiadami należały już do przeszłości. Obecnie coraz większą rolę w niektórych państwach Europy w ich aktywnym oddziaływaniu na wydarzenia w odległych zakątkach kuli ziemskiej odgrywać zaczynają środki techniczne i finansowe dodatkowo stymulowane przez coraz silniejszy kapitalizm przemysłowy, postęp techniczny oraz technologię (komunikacja zamorska) jak też wzrost oświaty społecznej oraz społeczne rewolucje po obu stronach Oceanu Atlantyckiego. Rosnąca intensywność międzynarodowych więzi wiodła do silniejszego zacieśniania się współzależności międzynarodowej. Dotychczasowa samowystarczalność lokalna i narodowa i towarzysząca im izolacja otworzyć musiały drogę wszechstronnej współzależności. Wspomniany proces pociągał za sobą zjawisko umiędzynarodowienia aspektów życia społecznego, ekonomicznego i politycznego. W konsekwencji pociągało to za sobą przenikanie nowych idei, wzorców życia codziennego, problemów ekonomicznych i społecznych oraz osiągnięć technicznych. Procesowi „eksportu” takich wartości na obszary cywilizacyjnie odmienne od europejskich (zasada otwartych mórz i wolnego handlu) towarzyszyły często procesy reakcji oporu ze strony przeciwnej. Aktywne zaangażowanie rządów oraz obywateli państw prowadzących politykę ekspansjonizmu na inne obszary świata wymusza także pojawienie się formalno-prawnycyh, instytucjonalnych regulacji wiążących ze sobą różne aspekty stosunków międzynarodowych. Owocami tych działań są m.in. prawo dyplomatyczne, rozmaite konwencje i porozumienia międzynarodowe Konsekwencją takiego stanu rzeczy była pogłębiający się proces skutecznej ochrony indywidualnych i zbiorowych interesów poszczególnych mocarstw. Ich egoizm i ekspansywny nacjonalizm doprowadził do wzrostu tendencji określanej jako imperializm. Kwintesencją jego były częste wojny o charakterze kolonialnym często poszerzające dotychczasowe obszary wpływów oraz rynków zbytu i zaopatrzenia w surowce państw silniejszych. Katastrofalne skutki I wojny światowej doprowadziły do pojawienia się międzynarodowej instytucji (Ligi Narodów) jako organu prawno-instytucjonalnego skutecznie gwarantującego zobowiązania całej społeczności międzynarodowej zapewniającej trwały pokój oraz współdziałanie państw członkowskich na rzecz wspólnego dobra nakazując ponadto państwom znajdującym się w konflikcie na jego rozwiązywanie środkami pokojowymi. Kres powyższym planom położył wybuch II wojny światowej jak też niedojrzałość życia międzynarodowego w realizacji nakreślonych wcześniej celów. Stan taki powodowały nadal żywe tendencje i dążenia imperialistyczne jak również faszyzm 5 i komunizm będące totalitarnymi projektami ładu społecznego. Krwawe żniwo II wojny światowej oraz zdobyte doświadczenia oraz nowe cechy w życiu międzynarodowym (internalizacji oraz współzależność) doprowadziły do pojawienia się nowych form regulacji stosunków międzynarodowych (m.in. ochrona praw człowieka). Pojawiają się globalne i regionalne procesy instytucjonalizujące wszystkie dziedziny życia międzynarodowego (bezpieczeństwo, gospodarka, sprawy społeczne, kulturalne oraz informacyjne (np. O.N.Z., Unia Europejska, organizacje pozarządowe, gospodarcze korporacji ponad narodowe, ruchy międzynarodowe o charakterze politycznym, prywatne instytucje itp.). Stosunki międzynarodowe na obszarze Środkowego Wschodu i Afryki Północnej kształtuje splot wielu czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Znaczną rolę nadal odgrywa tutaj czynnik geopolityczny (łącznie z militarnym) oraz wzrost czynnika geo-gospodarczego, demograficznego, etnicznego, narodowościowego, wyznaniowego oraz etycznego. Wzrost współzależności między ukształtowanym i zinstytucjonalizowanymi organami międzynarodowymi a systemami wewnętrznymi poszczególnych państw oraz ich wzajemnego przenikania się wymusiły potrzebę analizy oraz wyjaśniania międzynarodowej rzeczywistości. Konsekwencją tego procesu jest pojawienie się dziedziny o stosunkach międzynarodowych. Prezentuje ona wiedzę w aspekcie poznawczym, dydaktycznym oraz doradczym. Generalnie wymienione aspekty składają się prognozy i przewidywania w rozwoju stosunków międzynarodowych. Rozwój wydarzeń na obszarze Środkowego Wschodu i Afryki Północnej w okresie ostatniego półwiecza dobitnie dowiódł, że w pełni zasługuje na nowe do niego podejście. Stąd też znaczny akcent położono tutaj na regionalną dynamikę rozwoju sytuacji jak też w poszczególnych państwach obszaru. Innym z podstawowych aspektów takiego podejścia do tematu jest ewolucja procesu kontaktów zewnętrznych całego obszaru oraz wzajemne uzależnienie zarówno dynamiki i stosunków z zagranicą w kontekście zmieniającej się współczesnej polityki światowej. Wymienione tutaj dwa i wyraźnie zaznaczające się i wzajemnie od siebie uzależnione czynniki przedstawiono po raz pierwszy z perspektywy regionu jako integralnego czynnika stosunków międzynarodowych, po raz drugi - uwypuklając miejscowe (regionalne) źródła polityki zagranicznej całego obszaru Środkowego Wschodu i Afryki Północnej, aby ostatecznie poprzez ewolucje i dynamikę regionalnego systemu podkreślić naturę jego wpływu na całość włącznie z potencjalnymi możliwościami oddziaływania na politykę światową. W omawianym temacie sprawy związane z teorią systemów politycznych potraktowano w sposób bardziej heurystyczny niż epistemologiczny gdzie ich skuteczności oddziaływania postrzegać należy jako składnik o bardziej teoretycznym ciężarze gatunkowym. Prezentacja powiązań regionu Środkowego Wschodu i Afryki Północnej ze 6 światem zewnętrznym ukazuje jego stosunki z głównymi aktorami światowej polityki (Unia Europejska, USA, Rosja, Chiny, Afryka) współczesnej w różnych aspektach. Z drugiej strony podkreślono tutaj znaczenie i rolę kontaktów regionu Środkowego Wschodu i Afryki Północnej z innymi uczestnikami stosunków międzynarodowych. Generalnie przez cały czas podkreślana jest niekwestionowana dwustronna natura współczesnych stosunków międzynarodowych interesującego nas tutaj regionu. Problemy rządów i polityki państw Środkowego Wschodu i Afryki Północnej postrzegane z perspektywy stosunków międzynarodowych są zjawiskiem stosunkowo młodym, zaprzątające uwagę obserwatorów, badaczy i analityków zaledwie od kilku dziesięcioleci. W związku z powyższym również i tutaj poczyniono szereg uwag dotyczących ważniejszych opracowań jak też istniejących białych plam w istotnych dla regionu aspektach. Badania procesów politycznych w regionie Środkowego Wschodu i Afryki Północnej szeroko rozumiane jako tradycyjna domena polityczna obejmują rozmaite sprawy ekonomii politycznej i historii współczesnej. Sprawy te prezentują poszczególne rozdziały książki. W książce omówione następujące państwa regionu Środkowego Wschodu i Afryki Północnej: Algieria, Arabia Saudyjska, Autonomia Palestyńska, Egipt, Irak, Iran, Izrael, Jemen, Jordania, Liban, Libia, Maroko, Mauretania, Oman, Sudan, Syria, Tunezja, Turcja, Zjednoczone Emiraty Arabskie. Generalnie wykorzystano schemat przedstawiający tło historyczne każdego z państw, środowisko polityczne, struktura polityczna, dynamika politycznego rozwoju, polityka zagraniczna oraz podstawowa bibliografia. Uwagi o transkrypcji nazw z języków regionu Bliskiego Wschodu Pisownia nazw i imion arabskich, perskich, hebrajskich podano w spolszczonej transkrypcji, w takiej formie, by filologicznie nieprzygotowany czytelnik mógł możliwie poprawnie wymówić te nazwy i imiona. Jedynymi literami, których brak w alfabecie polskim to: th - dźwięk między zębowy bezdźwięczny, brzmiący jak w języku angielskim, bliski s (podaje się go tutaj jak @) dh - dźwięk między zębowy dźwięczny, bliski - z (podaje się go tutaj jak ô), ġ - specjalnie arabski dźwięk gardłowy, trochę zbliżony do francuskiego „r-grasseyé” oraz oznaczany w transkrypcji spolszczonej w formie odwróconego przecinka stawianego miedzy literami (‘) jak np. w słowie i‘rab wyrażający specyficznie arabski dźwięk gardłowy (ﻉ), trudny do wyrażenia jakąkolwiek literą łacińską. To samo odnosi się do hebrajskiej spółgłoski ע. 7 I. Środkowy Wschód i Afryka Północna w polityce ogólnoświatowej Termin Środkowy Wschód pojawił się na przełomie XIX i XX wieku dla precyzyjniejszego określenia obszaru położonego między Bliskim i Dalekim Wschodem na styku szlaków wiodących do Europy, Azji i Afryki. Od tamtego czasu określenie Środkowy Wschód wchłonęło w siebie starszą nazwę Bliski Wschód dodatkowo obejmując regiony całej Afryki Północnej (Maġrebu). Z czasem czynniki o charakterze politycznym powodowały włączanie i wykluczanie tego określenia poza nawias różnych regionów i obszarów. Trwałymi składnikami objętymi nazwą Środkowy Wschód tworzą: Egipt, Izrael, państwa Żyznego Księżyca (wraz z Palestyną) oraz Półwysep Arabski. Oczywiste bliskie więzi innych państw arabskich (Libia, Tunezja, Algieria, Maroko, Mauretania i Sudan) również objęto tą nazwą. Podobnie, mimo, że Iran wraz z Afganistanem i Pakistanem tworzy terytorialne przedłużenie Azji Południowej to jego położenie nad Zatoką Perską oraz bliskie związki z państwami arabskimi przemawiają za jego włączeniem do obszaru określonego jako Środkowy Wschód. Generalnie, chociaż definicja interesującego nas obszaru ulega znacznym i częstym ograniczeniom i rozszerzeniom pozostaje wyjście jego szerszego potraktowania zaliczając doń państwa zarówno Arabskiego Zachodu (Maġrebu) i Arabskiego Wschodu (Mašrequ) od Mauretanii i Maroka po Iran włącznie z dwoma nie arabskimi państwami regionu (Izraelem i Turcją). Jak łatwo zauważyć nie wszystkie państwa Ligi Arabskiej wchodzą do obszaru określonego mianem Środkowy Wschód (np. Dżibuti - jako członek Ligi Arabskiej prowadzi politykę ukierunkowaną na inny region świata). Oczywistym okazuje się fakt, że wybór taki nie jest chwilowy ani tym bardziej arbitralny, ponieważ wyraźnie odzwierciedla polityczna rzeczywistość oraz znajduje uzasadnienie w istniejącej literaturze przedmiotu. Mimo, że region Środkowego Wschodu obejmuje sobą Turcję (powodem tego stanu rzeczy jest długa i wiążąca historia tego państwa z regionem Afryki Północnej i Żyznego Półksiężyca) to z drugiej strony wyłączono tutaj państwa Azji Południowej (m.in. Afganistan) oraz państwa „północnej” części obszaru Środkowego Wschodu, czyli post sowieckie republiki islamskie Centralnej Azji (Azerbejdżan, Turkmenia, Uzbekistan, Kazachstan, Tadżykistan oraz Kirgizja). Jak już wspomniano nie jest to książka o polityce arabskiej, którą można sztucznie kształtować podobnie jak w przypadku trzech nie arabskich państw regionu: Turcji, Izraela i Iranu. Prezentowana dalej analiza każdego z aktywnych uczestników politycznych obszaru Środkowego Wschodu i załączona doń wybrana literatura przedmiotowa wyraźnie uwypuklają niuanse oraz często szczegółowo prezentowane polityczne procesy tam zachodzące. Poziom oraz zakres tematyczny poszczególnych studiów jest porównywalny z poziomem badań i studiów 8 związanych ze światem arabskim jak również zbliżony do prac badawczych oraz studiów omawiających wielkie systemy polityczne Zachodu. Już od dawna cały region Środkowego Wschodu stał się ważnym aktorem polityki światowej. Dowodzą tego liczne publikacje naukowe i jeszcze większe nim zainteresowanie ze strony zachodniej prasy oraz środków masowego przekazu. Wymienione instytucje dążą do postrzegania tego regionu przez pryzmat polityki supermocarstw. W konsekwencji dynamika wydarzeń rozgrywających się wewnątrz tego regionu przedstawiana bywa wyłącznie jako wtórna a jej istotne i niecierpiące zwłoki rozwiązania sprawy porównuje się z celami oraz niekłamaną zapobiegliwością sił zewnętrznych. W rzeczy samej także samo określenie „Środkowy Wschód” obarczone jest znaczną nieprecyzyjnością implikującą „przesłanki etnocentryczne zajmujące właściwe sobie miejsce na szczeblach międzynarodowej hierarchii zdominowanej przez Anglosasów”.2 Wypada zauważyć, że już samo określenie regionu „Środkowy Wschód” poza obciążającym go niuansem etnocentryczności nie jest także wolne od dwuznaczności. Jeśli chodzi o samą definicję i określenie ogólne omawianego regionu brak jest zgody odnoszących się do elementów rzeczywiście tworzących cały i kontrowersyjny region. Poddawano także drobiazgowym analizom fakt, czy określenie regionu „Środkowy Wschód” jako składnik analizy cokolwiek wyjaśnia i wyczerpując o tłumaczy. 3 Takie i im podobne uwagi zbliżają się niebezpiecznie do punktu, w którym nie trudno o pomieszanie ze sobą wyróżniających się relatywnością i znaczeniem czynników lokalnych, regionalnych i zewnętrznych w politycznym działaniu Środkowego Wschodu z bezużyteczną konceptualizacją obszaru jako systemu regionalnego. Ponadto wskazuje się na zagrożenia reifikacji, teleologii, wypaczeń a nawet takie podejścia badawcze. Podobnie wartościowymi ostrzeżeniami operuje Oran R. Young 4. Badacz ten uważa, że konceptualizacje regionalne posiadają wyłącznie wartość naukowo-badawczą, kiedy osadzone są w ramach jasno jakimi obciążone są określonego kontekstu teoretycznego oraz pokrywają się z wyraźnymi celami analizy. Wytyczanie regionów wyłącznie dla osobistego widzimisię czasami porównuje się do ubierania „nagiego króla”. 2 Patrz: James Piscatori, K.Ramazani, The Middle East, w: Werner J. Feld, Gavin Boyd (eds.), Comparative regional systems: West and East Europe, North America, The Middle East, and Developing Countries. New York 1980, s. 274 (Pergamon Press). Wpływ etnocentryzmu na postrzeganie przez Zachód obszaru Środkowego Wschodu An analizuje książka Edwarda Saida, Orientalizm. New York 1978 (Panteon) - jest także polskie tłumaczenie tej książki wydanej przez PIW. 3 Patrz: Jamek Piscatori, K.Ramazani, The Middle East, w: Werner J. Feld, Gavin Boyd (eds.), Comparative regional systems: West and East Europe, North America, The Middle East, and Developing Countries. New York 1980, s. 296 (Pergamon Press). 4 Oran R. Young, Profesor Russet: Industrious Taylor to a Naked Emperor, artykuł w: „World Politics, 21”, Nr 3/1969 (April), s. 486-511. Rozporządzając cytowanymi zastrzeżeniami i mając je na uwadze pora na 9 bliższe przyjrzenie się naturze regionu Środkowego Wschodu oraz jego miejsca w polityce światowej. Czy czasami w tym kontekście samo określenie regionu Środkowego Wschodu będące luźnym desygnatem geograficznym grupy państw nie pełni specyficznej roli wprzęgniętych w międzynarodową politykę wielkich mocarstw? A być może korzystniejszym byłoby charakteryzować intere4sujący nas tutaj obszar jako dyskretnego aktora i uczestnika wydarzeń międzynarodowych? Jeśli tak, to nasuwa się dalej pytanie, jakie miejsce zajmuje Środkowy Wschód w polityce światowej? Na postawione ostatnio pytanie wypada sobie odpowiedzieć. Pomimo licznych niedociągnięć, luk, niespójności terminologicznej a nawet sprzeczności oraz braku akceptowalnego powszechnie paradygmatu jak też wyraźnych kryteriów systemy teoretyczne umożliwiają pewien wgląd oraz odpowiedź na postawione wyżej pytania.5 Sama jako konstrukcja koncepcja międzynarodowego systemu politycznego została opracowana teoretyczna wspierająca analizę politycznych zachowań na arenie międzynarodowej. Racjonalnemu zrozumieniu regularności i nieregularności będących wynikiem informacji generowanych przez kontakty pomiędzy poszczególnymi państwami omawianego regionu politykę międzynarodową postrzega się jako system działań przystosowawczych, samoregulujących oraz samo przekształcających w swoistym procesie i strukturze. Teoretycy systemów opierają się na rozmaitych analogiach z dziedziny biologii, ekologii, fizyki oraz cybernetyki, aby nadać konstruowanemu przez siebie systemowi bardziej abstrakcyjną postać. Jako przykład można tutaj przytoczyć organizm człowieka fizjologicznie składający się z szeregu istotnych układów (m.in. nerwowego, pokarmowego, krwionośnego itp.), które swoją drogą mogą być dalej dzielone na mniejsze jednostki systemowe umożliwiające precyzyjniejsze określenie interesujących nas zjawisk i procesów. Takim sposobem badacz przechodzi w czynionych obserwacjach etapy od szerokiego oglądu organizmu ludzkiego aż do układu komórkowego nie tracąc przy tym perspektywy obserwatora. Konstrukcja międzynarodowego systemu politycznego oparta jest na podobnych zasadach. Dzieje się tak, dlatego ponieważ system międzynarodowy postrzega się jako ogół działań i interakcji przebiegających na wszystkich poziomach. Oznacza to, że w proces ten wprzęgnięte są najdrobniejsze składniki o znaczeniu lokalnym kształtujących procesy polityki międzynarodowej włącznie z ponad narodowymi organizacjami światowymi (np. O.N.Z.). Cała koncepcja zależnego od siebie w hierarchiczny sposób poziomów działań zasadza się na wzajemnym podporządkowaniu i ścisłej zależności. W związku z powyższym analityczne podejście do systemu funkcjonującego na 5 Dość wyważoną (niestety już nieco przedawnioną) opinię na temat analizy systemowej zastosowanej do obszaru Środkowego Wschodu zawiera artykuł T.Y.Ismaela, The Middle East: A Subordinate System in Global Politics, w: T.Y.Ismael (ed.), The Middle East in World Politics. Syracuse, N.Y. 1974 (Syracuse U.P.) obszarze Środkowego Wschodu wypada rozpatrywać na bazie przejrzystości wymaganej 10 na każdym poziomie analizy stosunków międzynarodowych całego regionu. W naszym konkretnym przypadku wypada się zająć trzema obszarami działania politycznego, a mianowicie: globalnym, regionalnym oraz narodowym (na poziomie państwa narodowego) wymuszającymi oparcie się na trzech płaszczyznach analizy. Na płaszczyźnie globalnej międzynarodowy system obejmuje sobą ogół interakcji trans narodowych. Jest to naturalnie zjawisko powszechnie znane pod nazwą „stosunków międzynarodowych”, które zdominowało interesy oraz działania większości silnych państw świata. Z kolei dla porównania na płaszczyźnie regionalnej hierarchicznie podporządkowany system sprowadza się do ogółu wzajemnych interakcji stosunków w granicach całego regionu. Natomiast na płaszczyźnie narodowej (państwa narodowego) system wewnętrzny tworzy ogół wzajemnych stosunków organizacji funkcjonujących w strukturze polityki wewnętrznej. Z wymienionych tu trzech poziomów analizy najwięcej wiadomo o globalnych oraz wewnętrznych systemach. Niestety niewiele wiadomo o hierarchicznie niżej położonych systemach jak też powiązaniach miedzy płaszczyzną państwa narodowego i płaszczyzną globalną. Bezcelowym wydaje się podporządkowujące wydzielanie systemów regionalnych przyjmując za kryterium ich „samonapędzającą się sieć politycznych interakcji” pomiędzy jej uczestnikami w regionie o dość ograniczonych możliwościach 6 w stosunku do położenia geograficznego gdzie dodatkowo występują zjawiska uczulenia i wrażliwości na sprawy „świadomości związanej z tożsamością regionalną przeplatającą się z subtelnościami o charakterze kulturalnym postrzeganymi na ogół jako ściśle od siebie uzależnionymi”.7 Dwuznaczność koncepcyjna, jaka się tutaj pojawia wynika z faktu, że system regionalny nie musi koniecznie stać w sprzeczności z geograficznym położeniem regionu. W związku z powyższym regionalną strukturę obszaru wypada definiować - o ile system konceptualizacji miałby posiadać jakąkolwiek wartość użytkową - jako powiązanie ze sobą koncepcji geograficznej z in trakcjami jej uczestników. W tak przyjętym układzie wymaga się, aby wzajemne działania w łonie systemu regionalnego jakościowo i ilościowo różniły się od działań występujących poza jego granicami. Określenie regionu Środkowego Wschodu jako systemu niższej rangi wymusza wyodrębnienie funkcjonujących tutaj wzorców wzajemnych oddziaływań wyróżniających regionalną strukturę stosunków wewnętrznych od zagranicznych. Pojawia się pytanie, jakie 6 Michale Haas, International Subsystems: Stability and Polarity, w: „American Political Science Review”, vol. 64/nr 1 (March 1970), s. 101. 7 Werner J. Feld, Gavin Boyd, The Comparative Study of International Regions, w: Werner J. Feld, Gavin Boyd (eds.), „Comparative regional systems: West and East Europe, North America, The Middle East, and Developing Countries. New York 1980, s. 4 (Pergamon Press). czynniki wyróżniają Środkowy Wschód? Według Leonarda Bindera8 Środkowy Wschód to obszar od Libii po Iran, do którego przylegają z jednej strony Afganistan i Pakistan a z drugiej 11 strony Maġreb. Badacz ten czyni dalej uwagę, że wspólna przeszłość historyczna wspomnianego obszaru pod berłem sułtana tureckiego (wyróżniająca Turcję i w współczesne państwa arabskie) pozostawiła po sobie ślady w formie podobnych instytucji o cechach patrona oraz sieci organizacji społecznych. Dodatkowo znaczącą rolę odgrywają w regionie takie kryteria jak: kultura islamska, panarabizm, wspólny język jak również względna łatwość przemieszczania się, mimo, że wymienione czynniki nie wydają się być tak oczywistymi dla każdego z państw tworzących aw2spomnianya system. Pojawia się, więc pytanie: czy różne kryteria mają sugerować odmienne zaszeregowanie tych państw? Bruce M. Russet9 poza geograficzną bliskością służącą za wyróżnik określenia „region” dodatkowo podaje cztery następujące zmienne, a mianowicie: (1) społeczna i kulturalna homogeniczność, (2) zbliżone do siebie polityczne cele i zachowania, (3) polityczna współzależność, (4) gospodarcza współzależność. Autor ten wykorzystuje czynnik analizy oraz opierając się na manipulacji danymi wyróżniającymi pięć wymienionych kryteriów otrzymuje dość wysoką korelację określonych wyników tworzących pojęcie narodów. Z socjo-kulturalnego punktu widzenia wszystkie państwa wymienione już przez Leonarda Bandera tworzą jeden wspólny region (Afro-Azji) z pominięciem Izraela. Jednakże wzorce głosowania przyjęte w O.N.Z bynajmniej nie wyróżnia podobna homogeniczność, ponieważ Turcja razem z Iranem(do 1979 r.) oddawały swoje głosy razem z państwami zachodnimi, Izrael i Pakistan głosowały z grupą państw Ameryki Łacińskiej. Z grupą państw afro-azjatyckich głosowały takie państwa jak: Afganistan, Algieria, Egipt, Syria, Irak, Jemen, Tunezja, Sudan i Maroko. Z kolei takie państwa jak: Liban, Libia, Jordania, Kuwejt tworzyły wyróżniająca się grupę tzw. „konserwatywnych państw arabskich” (według Bruce M. Russeta) natomiast Arabia Saudyjska nie należała do żadnej z wymienionych grup. Kolejni badacze omawianego regionu Louis J. Cantori i Stene L. Speigel10 posuwają dalej ramy procesu analizy systemów hierarchicznie podrzędnych poprzez włączenie doń oraz syntezę dotychczas wysuwanych postulatów, uwag oraz sugestii. Zastosowana przez tych badaczy metoda uwypuklając wzorce wzajemnych oddziaływań wyróżniających hierarchiczne podrzędne wobec siebie systemy ujmowane z perspektywy porównawczej wykraczają daleko poza samo pojęcie regionalnej spójności i inne zmienne wzorcowe. Takie podejście sprawia, że wyraźniej zarysowują 8 Leonard Binder, The Middle East as a Subordinate International System, w: „World Politics 10”, Nr 3/1958 (April), s. 408-429. 9 Bruce M. Russet, International Regions and International Systems. Chicago, IL. 1967 (Rand McNally). 10 Louis J. Cantori i Stene L. Speigel, The International Politics of Regions: A comparartive Approach. Englewood Cliffs, N.J. 1970 (Prentice-Hall) się elementy wyróżniające oraz 12 regularne wzorce regionalnych stosunków międzynarodowych. Zalicza się tutaj takie czynniki jak natura komunikacji, zależności funkcjonowania władzy oraz struktura rozmaitych powiązań. Według sugestii cytowanych tu badaczy należy posługiwać się w tym celu naprzemiennie elementami systemów głównych, peryferyjnych oraz niepożądanych oraz wzorcami zmiennych, jakie ostatecznie określą miejsce i strukturę systemu. Generalnie wspomniane tu koncepcje można zreasumować następująco. Za polityczne oraz posiadające znaczenie międzynarodowe centrum (ośrodek) władzy w regionie wypada uznać takie miejsce, które wyróżnia się wysokim poziomem spójności oraz intensywnością wzajemnych kontaktów. Zdarzyć się może również i taki przypadek, że w określonym regionie pojawi się kilka miejsc pretendujących do miana centrów (ośrodków) politycznych. Bywa również i tak, że na obszarach peryferyjnych funkcjonują państwa „o znacznie odmiennych od wiodących ośrodków (centrów) politycznych czynnikach społecznych, gospodarczych, politycznych i organizacyjnych oraz nieodgrywających podrzędnej roli w systemie regionalnym”.11 Z kolei czynniki niepożądane w systemie regionalnym to ingerencja i wpływy sił obcych na sprawy w systemie regionalnym. Często bywa tak, że państwa funkcjonujące w takim układzie są członkami innych systemów regionalnych natomiast państwa peryferyjne do nich nie należą, bądź też są w ograniczonej skali uczestniczą w dwóch systemach. Wykorzystując paradygmat czterech zmiennych czynników Louis J. Cantori i Stene L. Speigel określili centralne miejsce systemu regionalnego włączając doń takie państwa jak: Egipt, Arabia Saudyjska, Jemen, Kuwejt, Irak, Liban, Sudan, Jordania, Syria oraz Zjednoczone Emiraty Arabskie i Oman. Wspólną historię regionu odzwierciedlają czynniki kształtujące spójność społeczną i organizacyjną natomiast aktywność dyplomatyczna dostarcza kryteriów dla jej wyróżnienia od regionalnych ośrodków odgrywających role centrów. W tym miejscu wypada dodać, że Izrael wyłączony został z obszaru regionalnego centrum (ośrodka) z uwagi na różnice społeczne. Z kolei, chociaż państwa arabskie Afryki Północnej (Maġrebu) dzielą wiele wspólnych elementów składających się na spójność społeczną to jednak paradygmat wydaje się być tutaj bardziej rozproszony z uwagi na odmienne doświadczenia każdego z tych państw w okresie kolonialnym oraz walki o niepodległość. Arabskie państwa Afryki Północnej w min imanym stopniu uczestniczą w stosunkach dyplomatycznych z regionem określonym wyżej jako centrum (ośrodek), czyli Bliskim Wschodem. Region Środkowego Wschodu wyróżnia się dość słabą spójnością polityczną, której ucieleśnieniem są rządzące tam reżimy. Państwa regionu można podzielić na trzy kategorie: (1) 11 Tamże. systemy mobilizacyjne, (2) oligarchie wojskowe, (3) modernizujące rządy 13 autokratyczne. Organizacyjną spójność usiłująca promować regionalna świadomość reprezentują tutaj Liga Państw Arabskich, Rada Arabskiej Jedności Gospodarczej oraz Arabski Wspólny Rynek. Reasumując wypada stwierdzić, że pod względem ważności i znaczenia elementami kształtującymi jądro regionu Środkowego Wschodu są kolejno czynnik społeczny, gospodarczy, organizacyjny oraz polityczny. Nowsze opracowania dążące do zdefiniowania Środkowego Wschodu jako systemu regionalnego 12 bardziej zaczynają akcentować strategiczna orientację oraz cele aktorów spoza regionu niż realną rzeczywistość samego regionu. Takie podejście do zagadnienia z pewnością znacznie utrudnia właściwe zrozumienie funkcjonowania wzorców regionalnych. Próbą naprawy tego stanu rzeczy było forsowanie koncepcji regionalnego systemu arabskiego odnoszącego się do państw arabskich leżących na obszarze od Mauretanii aż po Zatokę Perską, której członków łączy wspólnota geograficzna” kultura oraz historia. 13 Generalnie można stwierdzić, że chociaż metodologia oraz wynikające z przytoczonych badań rezultaty znacznie się od siebie różnią mimo tego potwierdzają wcześniejsze tezy uznające region Środkowego Wschodu jako system regionalny w polityce światowej. Także cytowani już badacze James Piscatori, K.Ramazani 14 kwestionujący użyteczność i celowość badawczą studiów regionalnych zgodni są co do tego, że „wyróżniającymi region Środkowego Wschodu Są takie czynniki jak: geografia, kultura i historia”. Określiwszy odrębną tożsamość regionu Środkowego Wschodu pora na jego usytuowani we w kontekście polityki międzynarodowej jako całości. Miejsce regionu w globalnym systemie światowym wskazuje pozycja każdego z tworzących ten układ członków. Jednakże w tym miejscu wypada ostrożnie operować instrumentami ograniczającymi wszelkie próby pomniejszania znaczenia każdego z członków pretendującego do miana regionalnego przywódcy bądź hegemona. Doświadczenie uczy, że regionalna siła nigdy nie rozkłada się w jednolity sposób a ponadto bywa sporadycznie koordynowana. W regionie Środkowego Wschodu trwała stabilizacja władzy jest ﻲﺑﺮﻌﻟﺃﻲﻤﻴﻠﻗﻹﺃﻡﺎﻆﻨﻟﺃ ﻰﻛﻮﺳﺩﻝﻼﻫﻰﻠﻋﻭﺮﻄﻣﻞﻴﻤﺟ - 12 - ﺔﻴﺑﺮﻌﻟﺃﺔﻴﺳﺎﻴﺴﻟﺃﺕﺎﻗﻼﻋﻲﻓﺕﺎﺳﺍﺭﺩ : - µamīl MaÔār i ‘Ali E. Hilāl Desūkī - „’an- Ni≤ām ’al.-Iqlīmī’ al.-‘Arabī: Dirāsātun fī ’al.-‘Alāqāt ’as-Siyāsiyya ’al.-‘Arabiyya”. (4 wydanie). ’al.-Qāhira 1983 (Dār ’al.-Mustaqbal ’al.-‘Arabī). - Regionalny system arabski: studia arabskich stosunków politycznych (po arabsku). William R. Thompson, Delineating Regional Subsystems: Visit Networks and The Middle East Case, w: „International Journal of Middle Eastern Studiem, 13”, Nr 2 (May 19181), s. 213-235. L.Carl Brown, International Politics and the Middle East: Old Rulers, Dangerous Games. Princeton, N.J. 1984, s. 7 (Princeton U.P.) 13 - µamīl MaÔār i ‘Ali E. Hilāl Desūkī - „’an-Ni≤ām ’al.-Iqlīmī’ al.-‘Arabī: Dirāsātun fī ’al.-‘Alāqāt ’as-Siyāsiyya ’al.- ‘Arabiyya”. (4 wydanie). ’al.-Qāhira 1983, s. 31 (Dār ’al.-Mustaqbal ’al.-‘Arabī). - Regionalny system arabski: studia arabskich stosunków politycznych (po arabsku). 14 James Piscatori, K.Ramazani, The Middle East, w: Werner J. Feld, Gavin Boyd (eds.), Comparative regional systems: West and East Europe, North America, The Middle East, and Developing Countries. New York 1980, s. 275 (Pergamon Press) - definiują oni Środkowy Wschód jako region 18 państw arabskich, Iranu i Turcji jednak bez Izraela”. naruszana przez takie sprawy jak konflikt arabsko-izraelski oraz pojawiające się od czasu 14 do czasu inne konflikty (np. Iran-Irak, wojny w Libanie, wojny w Omanie, itp.) Ponadto takie konflikty zwykle kierują się ku regionowi a nie poza jego tradycyjnie wyznaczony obszar. Zarówno podział sił i władzy w regionie, występujące wraz z nimi zjawiska podziałów i polaryzacji w o wiele mniejszym stopniu wpływają na stosunki międzynarodowe regionu niż jakikolwiek dający się określić czynnik je kształtujący. Ponadto wszelkie próby jakiejkolwiek oceny sił oraz władzy utrudniają czynniki natury metodologicznej. Należy pamiętać, że władza w regionie posiada charakter dynamiczny i z powyższego powodu podlega nie tylko absolutnym, lecz również względnym zmianom oraz przekształceniom. Nie tracąc z pola obserwacji podrzędności systemu regionalnego w kontekście polityki globalnej jak również zmian występujących z biegiem czasu pojawia się sugestia wyznaczająca zakres oraz stopień zaangażowania regionu Środkowego Wschodu w kontakty poza jego granicami ujawniając wpływy jedno- lub dwustronne ich uczestników jak również stosunek podporządkowania, dominacji, konfliktu, bądź w współpracy z innymi systemami narodowymi lub regionalnymi. Badaniach polityki regionu Środkowego Wschodu z perspektywy globalnej prezentowano oraz oceniano znaczenie władzy oraz siły poszczególnych państw pod koniec lat 60-tych XX wieku.15 Chociaż klasyfikacja poszczególnych państw regionu często odbiegały od stanu faktycznego wypada podkreślić pojawienie się w analizach nowego czynnika, czyli wzrostu dochodów regionu Środkowego Wschodu czerpanych eksploatacji bogatych zasobów ropy naftowej i tym samym znaczącego wzrostu pozycji w skali ogólnoświatowej. Z uwagi na wspomniany proces region Środkowego Wschodu bezsprzecznie zajmuje trwałe i pośrednie miejsce wśród pozostałych regionów świata. W połowie lat 70-tych XX wieku Ray S. Cline16 przeprowadził serię badań związanych z władza regionalną. Chociaż zarówno użyta przez niego metodologia oceniająca władzę jak też „wielopłaszczyznowe” potraktowanie polityki międzynarodowej budzi zastrzeżenia innych badaczy, to wnioski wynikające z tych prac dają określone wskazówki o hierarchii politycznej regionu w początkach lat 70-tych XX wieku. Autor ten lokuje region Środkowego Wschodu na czwartym miejscu w 11-„strefowej” skali za ówczesnym blokiem państw związanych ze Związkiem Sowieckim Ameryką Północną i Europą Zachodnią jednakże przed Ameryką Łacińską, Subsahar5yjska Afryką i pozostałymi regionami świata.17 15 Louis J. Cantori i Stene L. Speigel, The International Politics of Regions: A comparartive Approach. Englewood Cliffs, N.J. 1970 (Prentice-Hall) 16 Ray S,.Cline, World Power Assesssment: A Calculus of S trategic Drift. Boulder, CO. 1975 (Westview Press) oraz Ray S,.Cline, World Power Trends and U.S. Foreign Policy for the 1980’s. Boulder, CO. 1984 (Westview Press). 17 Ray S,.Cline, World Power Trends and U.S. Foreign Policy for t6he 1980’s. Boulder, CO. 1984, s. 175-177 (Westview Press). Miejsce regionu Środkowego Wschodu w ogólnoświatowym systemie podlega 15 znaczącym ograniczeniom w zakresie swobody podejmowania kluczowych decyzji, i akcji przez poszczególne państwa tworzące jego integralna całość. Stan ten nadal jest prawdziwy, chociaż jego stopień ulega rozmaitym wahaniom jak również wzrostu znaczenia siły narodowej i regionalnej obszaru w stosunku do znaczenia innych aktorów i podsystemów oraz po części z uwagi na fakt, że obecny system globalny stworzony został na wzór europejski jak też ostatnio zmodyfikowany i przekształcony przez dwubiegunowe współzawodnictwo i rywalizację supermocarstw. W związku z powyższym wszystkie państwa regionu Środkowego Wschodu jako względnie nowi uczestnicy długiej gry międzynarodowej zmuszone są do postępowania według zasad i reguł niestworzonych przez siebie. Powyższa teza nie oznacza bynajmniej, aby państwa regionu Środkowego Wschodu pozbawione były możliwości jakiegokolwiek wpływu bądź wyboru. Rola tych państw polega raczej na korzystaniu ze znacznej swobody, jaką daje im do pewnych granic możliwość realizowania polityki zagranicznej i wewnętrznej. Wspomniana możliwość realizowania takiego rodzaju autonomicznej polityki w łonie bieżącej szerszej polityki międzynarodowej szczegółowo przeanalizowali badacze Bahgat Korany i Ali E. Hillal Dessouki18 Według tych badaczy dla przeważającej większości aktorów uczestniczących w wydarzeniach międzynarodowych oraz państw Środkowego Wschodu funkcjonujący system globalny ma jednakową ilość minusów i plusów. Natomiast w przypadku pozostałych państw rozwijających się bądź nadal zależnych straty przewyższają korzyści. Poniżej uwypukli się czynniki regionalne oraz wewnętrzne decydujące o postępowaniu państw regionu Środkowego Wschodu na arenie międzynarodowej zajmujących większość badań regionu. Następne rozdziały ilustrują fakt rzeczywistego wpływu układu międzynarodowego na stosunki międzynarodowe regionu Środkowego Wschodu. Jednakże zjawisko to musi być rozsądnie równoważone w obliczu poniższych trzech ważkich kryteriów: (1) Polityka wewnętrzna regionu Środkowego Wschodu warunkowana jest przez toczące się na bieżąco i współcześnie spory poza jego obszarem na temat kształtu polityki zagranicznej w stosunku do omawianego obszaru. Polityczne zachowania wszystkich aktorów regionu uczestniczących w polityce zagranicznej kształtowane są przez pierwiastki ideologii, kultury, potrzeb i możliwości gospodarczych, rozwój sytuacji wewnątrz tych państw itp. W stanie nadzwyczajnej mobilizacji tych czynników przez władze jakiegokolwiek państwa wspierającego jego specyficzne cele w polityce zagranicznej- jak to miało miejsce na przykład w Egipcie pod 18 Bahgat Korany, Ali E.Hillal Dessouki, The Global System and Arab Foreign Politics: The Primacy of Constraints, w: Bahgat Korany, Ali E.Hillal Dessouki (eds) - „The Foreign Policies of Arab States”. Boulder, CO. 1984, s. 29-30 (Westview Press). rządami prezydenta µamāl ‘Abd ’an-Nā^ira - może to pociągać za sobą poważne skutki w 16 skali regionalnej jak też ogólnoświatowej tak, iż nawet g dyby ich waga i ciężar były mniejsze od podejmowanych przez wielkie mocarstwa to i tak znaczące są ich rezultaty. Podobnie, kiedy ’Anwār ’as-Sādāt postanowił zerwać dotychczasowe bliskie kontakty ze Związkiem Sowieckim i zwrócić się ku USA podjęte przez niego decyzje wywarły o wiele poważniejszy wpływ na sam region Środkowego Wschodu oraz na rywalizację Wschód-Zachód i zachowanie równowagi sił. Z uwagi na znaczenie czynników wewnątrz regionalnych kształtujących ostatecznie politykę zagraniczną regionu omówione będą w następnym punkcie. (2) Niezmiernie ważnymi na poziomie regionalnym są przebiegające oraz tworzące się procesy i strukturalne układy sił. W przypadku wysokiego stopnia spójności oraz zjednoczenia się regionalnych aktorów wokół kluczowych spraw i problemów wówczas ich skuteczność oddziaływania i oporu na naciski ze strony innych sił spoza regionu (a nawet wobec samego systemu globalnego) wydaje się być skuteczniejszy. Przykładem są tutaj wydarzenia z początku lat 70-tych XX wieku jednogłośnie popierające sprawę Palestyńczyków, którym towarzyszyły wola, chęć koordynacji i mobilizacji środków przez siebie posiadanych - zwłaszcza rezerwy ropy naftowej - wywarły swoje piętno zarówno na Europę Zachodnią jak i Afrykę. Zdarza się także, iż region Środkowego Wschodu wewnętrznie podzielony i skłócony przez liczne ośrodki decyzyjne władzy powodują, że polityczne „terms of trade” ulegają znacznemu pogorszeniu. Również poruszone kwestie omówi się w kolejnym punkcie. (3). Region Środkowego Wschodu zajmuje pośrednie miejsce w systemie ogólnoświatowym będąc zarazem przedmiotem jego oddziaływania oraz podmiotem. W związku z tym również w następnych punktach przedstawi się cele oraz naturę ważnych powiązań zewnętrznych regionu Środkowego Wschodu z Unią Europejską, USA, Rosją, Chinami i Afryką. Autor dołożył wszelkich starań, aby w jej treści od początku do końca nieustannie podkreślać wzajemny wpływ czynników na poziomie lokalnym, regionalnym i ogólnoświatowym prezentując tło historyczne każdego z państw, jego środowisko i strukturę polityczną, dynamikę procesu politycznego oraz politykę zagraniczną. II. Regionalne źródła polityki zagranicznej Środkowego Wschodu i Afryki Północnej Pobieżny rzut oka na politykę zagraniczną różnych państw regionu Środkowego Wschodu uświadamia obserwatorowi ich odmienność funkcjonowania w znacznie różniącym się od siebie oraz historycznie uwarunkowanym otoczeniu lokalnym. Różnice te dodatkowo pogłębiają: uwarunkowania gospodarcze, organizacja polityczna, oraz struktura społeczna i ideologiczna. W rzeczy samej tą dość szeroką gamę zmian w polityce 17 zagranicznej państw regionu Środkowego Wschodu tłumaczy się również jego różnorodnością i odmiennością lokalnego otoczenia. Z drugiej strony przyjęty tutaj sposób oglądu perspektywicznego sugeruje, że funkcjonujące różnorakie i zmieniające się wzorce sugerują badaczowi występowanie wewnątrz czynnika regularności oraz przewidywalności zjawisk samych zmian. Innym sposobem starającym się wyjaśnić zmiany oraz różnice w polityce zagranicznej państw regionu Środkowego Wschodu polega na bliższym oglądzie oraz badaniu zmian w krajowym otoczeniu (środowisku). Stąd też celowym wydaje się bliższy ogląd niektórych istotniejszych wzorców zmian przebiegających w krajowym otoczeniu oraz bezpośrednio wpływających na kierunki podejmowanej przez te państwa polityki zagranicznej. Oczywiście niemożliwością jest pełna prezentacja oraz skomplikowana struktura więzi spajającej sprawy wewnętrzne danego państwa w regionie z realizowanym przez nie kursem polityki zagranicznej. Z tego powodu zostanązaprezentowane najistotniejsze wzorce oraz zrezygnuje się z licznych subtelności i niuansów wzbogacających i uzupełniających obraz składający się na stosunki międzynarodowe. Faktem pozostaje jednak i to, że niektóre wzorce zmian w polityce wewnętrznej poszczególnych państw regionu Środkowego Wschodu wiążą się bezpośrednio z naturą systemową regionu. Wspomniane Wzorce takie ukaże się na tle niektórych czynników integrujących obszar. Porównując ze sobą zachowania polityczne państw regionu Środkowego Wschodu dostrzega się wiele wspólnych mu czynników jak: wspólna historia, kultura oraz społeczeństwo. Wymienione elementy są podstawą określonych postaw zachowawczych obserwowanych w ich działaniu. Zarówno dawna jak też współczesna historia regionu obfituje w zjawiska trwałych ten kencji integracyjnych. Już od czasów faraonów obserwuje się tutaj dość intensywne (nie zawsze przyjacielskie) kontakty pomiędzy obszarem Doliny Nilu a Mezopotamią. W nieustannej rywalizacji między sobą te dwa wielkie ośrodki cywilizacyjne regionu Środkowego Wschodu pełniły rolę hegemona dodatkowo sprzyjając migracji ludności w obu kierunkach i tym samym przyczyniały się do wymiany kulturalnej tworzącej trwałe podobieństwa i subtelności. Utworzone przez Aleksandra Macedońskiego Imperium zdołało także przeżyć Imperium Perskie poddając cały region Środkowego Wschodu pod panowanie jednego człowieka. Mimo, że po śmierci jego twórcy cały organizm państwowy rozpadł się na wiele części ogniwem spajającym całość okazała się przetrwała przez następne stulecia kulturalna jedność hellenizmu. Z kolei Rzymianie, chociaż utracili wpływy na rzecz Partów ziemie na wschodzie podbili jednak obszary Afryki Północnej i Półwyspu Iberyjskiego przyciągając je w sferę swoich wpływów kulturalnych. Bizancjum utrzymało pod swym panowaniem wschodnią część Imperium Rzymskiego aż do czasów pojawienia się Islamu. Islam jako nowa religia za Proroka Mu…ammada i jego następców (kalifów) opanowuje cały region Środkowego Wschodu i Afryki Północnej podporządkowując je władzy 18 Arabów. Nawet później, kiedy rządy Arabów przechodziły w ręce Persów i Turków jako depozytariuszy rzeczywistej władzy politycznej na wspomnianych obszarach jak też wówczas, kiedy dynastia kalifów ‘Abbasydzkich (A.D. 750-1258) traciła kontrolę nad zachodnimi obszarami imperium arabskiego, czy też utraty przez Islam Półwyspu Iberyjskiego oraz tureckiego podboju Półwyspu Bałkańskiego, ogniwem łączącym kulturę arabsko-muzułmańską w basenie Morza Śródziemnego były: sztuka, architektura, gatunki literackie, język oraz pismo. Szczególnie ważnym narzędziem był tutaj język arabski stanowiący uniwersalne medium nie tylko komunikacji, lecz także Islamu stanowiącego fundament dla wspólnego systemu prawnego i moralnego. Wymienione fakty nabierają dodatkowo większej wagi i znaczenie w czasach nam już bliższych, kiedy uświadomimy sobie zjawisko doświadczeń poszczególnych państw obszaru (z wyjątkiem Jemenu, Arabii Saudyjskiej i Turcji) związanych z panowaniem mocarstw europejskich. Cały interesujący nas tu region Środkowego Wschodu utrzymał stałą komunikacje pomiędzy ważnymi ośrodkami ruchów intelektualnych i ideologicznych, które doń przenikały. Fundament wspólnych elementów historycznych pokryty został wspólnymi problemami nurtującymi państwa gospodarczo zacofane i nierozwinięte dążąc e do znalezienia sobie miejsca we w współczesnym świecie. W związku z powyższym podstawą dla dalszej analizy oraz ogólnego modelu ilustrującego wzajemne zależności pomiędzy wydarzeniami wewnętrznymi i zewnętrznymi regionu Środkowego Wschodu jest podobna spuścizna kulturalna poszczególnych państw oraz podobne ich problemy gospodarcze i polityczne. Podstawowe ogniwa tych zjawisk tworzą tutaj trzy analitycznie wyróżniające się oraz empirycznie integralne czynniki (1) lokalny kontekst społeczno- gospodarczy, (2) ideologia wraz jej ukierunkowaniem na politykę zagraniczną oraz (3) proces samej polityki zagranicznej. (1) Lokalny kontekst społeczno-gospodarczy Kontekst społeczno-gospodarczy w łonie każdego państwa wywiera bezpośredni oraz różnorodny wpływ na politykę zagraniczną tego państwa. Takie zmienne wartości i czynniki jak ludność, oświata, technologia, posiadane zasoby, uprzemysłowienie czy bogactwa naturalne są żywotnymi składnikami tworzącymi bazę dla rzeczywistych możliwości państwa i tym samym ograniczają jego możliwości skutecznego oddziaływania zarówno w skali regionalnej oraz międzynarodowej. Motywowane potrzeby oraz wywierane na poziomie krajowym presje mogą wymusić reakcje międzynarodowe stając się tym samym 19 źródłem celów samej polityki zagranicznej. Alternatywnie krajowy kontekst społeczny i ekonomiczny może także narzucać znaczne ograniczenia celom polityki zagranicznej państwa. Obecnie poważny wpływ na polityczne zachowania państw w regionie Środkowego Wschodu i prowadzone przez nie polityki zagraniczne rozpatrywane w państwowym kontekście społeczno-gospodarczym stanowi wyzwanie rzucone krajowemu rozwojowi. Mimo dość szerokich zmian specyficznych okoliczności rozwój gospodarczy wszystkich państw omawianego regionu nadal pozostaje niezmiennym imperatywem. Cel taki można jedynie osiągać odnosząc sukcesy w sferze wzrostu produkcji oraz utrwalaniu jej poziomu wydajności jak też w procesie industrializacji, dywersyfikacji dotychczasowych gospodarek opartych wyłącznie na jednym surowcu. Spełniając takie warunki poszczególne państwa regionu Środkowego Wschodu będą w stanie sprostać potrzebom i oczekiwaniom swojej społeczności i tym samym położyć solidne fundamenty dla dobrobytu w przyszłości. Równocześnie proces rozwoju każdego z państw regionu objawiający się we wszystkich możliwych formach rzuca poważne wyzwania wszystkim decydentom kształtującym perspektywiczną politykę rozwoju. Wiadomo, że rozwój gospodarczy pociąga za sobą dyslokacje ludności i związane z tym działaniem napięcia szczególnie w kategoriach urbanizacji oraz rozbiciu do niedawna skutecznie funkcjonującego mechanizmu wsparcia społecznego. Omawiane zjawisko wywołuje strumień nowych potrzeb przyczyniając się tym samym do wzrostu procesu alienacji w znacznych segmentach społeczeństwa, ponieważ wprowadzane zmiany na trwałe eliminują dotychczas funkcjonujące stare symbole i instytucje. Rozwój gospodarczy poszczególnych państw wymusza również potrzeby aktywniejszego uczestnictwa politycznego społeczeństwa. Z perspektywy grup sprawujących w takich państwach władzę wyliczone tutaj czynniki przemian niosą ze sobą potencjalne zagrożenia destabilizacji politycznej. Poza wyliczonymi dylematami wewnątrz krajowymi pojawiają się również dylematy zagraniczne. Historycznie niedorozwój całego regionu Środkowego Wschodu był rezultatem lub też, co najmniej efektem przenikania doń sił spoza regionu. 19 W kontekście kolonialnej dominacji (XIX i pocz. XX wieku) wiele obszarów regionu Środkowego Wschodu wytworzyło lokalne siły robocze i produkcyjne wypaczone następnie przez polityką kolonialną i osadników europejskich (np. w Algierii) bądź też wprzęgnięcie ich do produkcji satysfakcjonującej europejskie zapotrzebowanie na surowce (np. egipska bawełna). Wypaczenie i zniekształcenie kierunków rozwojowych miejscowej i regionalnej produkcji wywarło znaczący wpływ na wszystkich płaszczyznach i poziomach społeczności Środkowego 19 Nie da się tutaj w całości przeanalizować wpływu Zachodu na rozwój gospodarczy Środkowego Wschodu w jego skomplikowanej złożoności. W związku z tym czytelnika kieruje się do konsultacji takich autorytatywnych opracowań jak np. Roger Owen, The Middle East in World Economy1800-1914. London 1981 (Methuen) oraz Charles Issawi, An Economic History of the Middle East and North Africa. New York 1982 (Columbia U.P. Wschodu, ponieważ cały region znalazł się nie 20 tylko w politycznej, lecz także ekonomicznej zależności od Zachodu. Ponadto ta niezwykle głęboko zakorzeniona zależność nie kończy się z chwilą ogłoszenia formalnych deklaracji niepodległości przez powstające niezależne państwa regionu w latach 20-tych, 30-tych i 40-tych XX wieku. Stan taki z lekko zmienionej postaci nadal utrzymywał się systematycznie osłabiając autonomię polityczną państw regionu. Taki stan rzeczy skierowany ku wnętrze samego regionu jak też na zewnątrz okazywał się warunkiem wstępnym wszelkiego i sensownego rozwoju. Jak się okazało niebawem sytuację wykorzystywać zaczęły głównie dla realizacji własnych planów politycznych lokalne ideologie nacjonalistyczne i antyimperialistyczne Sprawy te omówiono dalej. Być może historia zasobów ropy naftowej w regionie Środkowego Wschodu wywarła większe piętno na sektorze całej gospodarki regionu wyraźnie ilustrując jego problemy rozwojowe i uzależnienie. Omawiany tutaj region Środkowego Wschodu skupia w sobie ponad połowę udokumentowanych geologicznie światowych zasobów tego surowca. Szczególne zainteresowanie Zachodu tym surowcem na Środkowym Wschodzie zaczyna się na przełomie XIX i XX wieku z chwilą, kiedy brytyjskie i inne zachodnie towarzystwa naft owe zaczęły zabiegać o naftowe koncesje w regionie. Po I wojnie światowej dyplomatyczne i handlowe manewry osiągają punkt kulminacyjny w powołaniu do życia międzynarodówki towarzystw naftowych, które w rzeczywistości przejęły kontrolę na zasobami znajdującej się w całym regionie ropy naftowej i gazu ziemnego. Do chwili wybuchu II wojny światowej rynek naftowy zdominowało siedem solidnie powiązanych ze sobą zachodnich towarzystw naftowych. Do wspomnianych towarzystw naftowych należał nie tylko cały park wydobywczy i związane z tym infrastruktury w regionie, lecz także funkcjonująca pomiędzy nimi skomplikowana sieć powiązań kontraktowo-partnerskich kontrolowała wszelkie aspekty poszukiwania nowych złóż surowcowych, produkcji, rafinerii oraz zbytu ropy na rynku światowym. Do skarbca państw Środkowego Wschodu napływała zaledwie niewielka część dochodów pochodzących z w eksploatacji miejscowych złóż ropy naftowej i gazu ziemnego przez międzynarodowe kartele naftowe. W rzeczy samej obce rządy zawsze zasilane były znacznymi sumami przez kartele naftowe regulujące tym samym swoje podatkowe obowiązki z kont zasilanych gotówką pochodzącą z eksploatacji i zbytu ropy naftowej oraz jej produktów pochodnych. Na przykład w 1950 roku koncern AIOC (Anglo-Iranian Oil Company) działający na obszarze Iranu płacił rządowi irańskiemu 16 milionów funtów z tytułu koncesji oraz podatków samemu uzyskując dochód po odliczeniu wszelkich zobowiązań płatniczych przewyższający sumę 33 milionów funtów dodatkowo regulując należny brytyjskim władzom podatek w wysokości przekraczającej 50 milionów funtów. Nieco później, kiedy w okresie 1944-1950 dochody koncernu AIOC wzrosły 10-krotnie to dochody rządu Iranu w tym samym czasie osiągnęły poziom zaledwie 4-krotnie wyższy. Podobne nieprawidłowości systematycznie przyczyniały się do nasilenia 21 napięć pomiędzy kartelami naftowymi i rządami państw w regionie Środkowego Wschodu. Szybkiemu napływowi z Zachodu rozmaitych koncepcji, techniki i wykwalifikowanej siły roboczej przerywanym przez dwie wojny światowe towarzyszy także niespotykany rozwój sektora naftowego, któremu towarzyszy wzrost szeregów wykształconej klasy średniej w regionie. Ta klasa społeczna wykazywać zaczyna zniecierpliwienie wynikające z dość powolnie rozwijającego się procesu przemian silnie przywiązanego do tradycji społeczeństwa wykazującego wysoki stopień nietolerancji w stosunku do obcej dominacji jak też często kwestionującej warunki przyznanej przez ich rządy koncesji kartelom naftowym zza granicy oraz samą naturę takich koncesji. Tuż po II wojnie światowej główne zainteresowanie ze strony tej klasy średniej skupia się na wytargowaniu lepszych warunków od koncesjonariuszy. Niekończące się rundy negocjacji pomiędzy rządami i kartelami naftowymi oraz innymi państwami eksploatującymi ropę naftową osiągnięto w połowie lat 50-tych XX-wieku lepsze warunki podnoszące dochody poszczególnych krajów pomimo dalszej kontroli zasobów naftowych i gazu ziemnego przez kartele zagraniczne. Uzależnienie rządów i gospodarek wielu państw regionu Środkowego Wschodu od dochodów pochodzących z wydobycia ropy naftowej 20 powodowało, że nie miały one prawa głosu w takich sprawach jak zakres poszukiwań nowych złóż, wydobycia oraz produkcji towarów ropopochodnych. Były to ważkie czynniki kształtujące oraz znacznie uzależniające od kapitału obcego strumień wpływów finansowyc\nStosunki międzynarodowe współczesnego Bliskiego Wschodu\nAutor: Ryszard Widłaszewski\n<a href="https://cyfroteka.pl/ebooki/Stosunki_miedzynarodowe_wspolczesnego_Bliskiego_Wschodu-ebookRO/p0207392i020" target="_blank" title="Stosunki międzynarodowe współczesnego Bliskiego Wschodu [Ryszard Widłaszewski] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE" > <img src="https://cyfroteka.pl/images/BRD.png" style="border:none;background:none transparent;box-shadow:none;-webkit-box-shadow:none;-webkit-border-radius:0;border-radius:0;" alt="Stosunki międzynarodowe współczesnego Bliskiego Wschodu [Ryszard Widłaszewski] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE"/></a>