link do doktoratu pt. "Waginatyzm" - Religia I Duchowość\nlink do doktoratu pt. "Waginatyzm"\nprof. ASP Józef Murzyn\nprof. Izabella Gustowska, prof. Antoni Porczak\nKorekta oraz nieocenione zaangażowanie: Bogusława Ilnicka\nChcę znaleźć prawdę, która jest prawdą dla mnie.\nI do czegóż przydałaby mi się tzw. prawda obiektywna,\ngdyby dla mnie i mojego życia nie miała głębokiego znaczenia\nW obecnych czasach istnienie kultu penisa jest tzw. oczywistą oczywistością1 . Słyszał\no nim każdy i nikt nie ma wątpliwości co do jego\nistnienia. Istnieją bowiem tysiące stronic zapisanych milionami słów potwierdzających istnienie\ntego faktu wywodzącego się z kultu płodności.\nJednak odkąd pamiętam, moją przekorną naturę dręczyły pytania: A co z kultem waginy? Czyżby ludzie nigdy nie doceniali kobiecych narządów płciowych? Przecież wagina\njest również niezbędnym i tak samo ważnym\nelementem w kreowaniu nowego życia.\nzić obcowanie na co dzień z czymś, co ośmielę się\ntutaj nazwać „trzecią nogą”, dla której, jak do tej\npory, nikt nie zaprojektował trzeciej nogawki…\nOczywiście, zdaję sobie również sprawę z tego,\nże mężczyźni nie muszą zazdrościć kobietom posiadania waginy. Być może wynika to głównie\nz tego, że od urodzenia posiadamy określony narząd i jesteśmy do niego przyzwyczajeni, w związku z tym ciężko jest nam wyobrazić sobie posiadanie innego. Jednak jest jeszcze jeden dodatkowy\ni niezwykle istotny aspekt. Mężczyźni nie zazdroszczą kobietom waginy, ponieważ kulturowo większa wartość jest przypisana penisowi,\na nie waginie. Ważne jest, aby być kimś „z jajami”. I wszyscy wiemy, że nie chodzi tu o jajeczka uwalniane w cyklu miesiączkowym.\nPytania te nie rodziły się we mnie bynajmniej\ndlatego, że nie akceptowałam kultu fallusa.\nNie były również wyrazem mojej animozji\nwobec narządu męskiego, którego cudownej „mocy” doświadczam jako kobieta.\nPodejrzane wydawały mi się również zapewnienia Freuda, który usilnie starał\nmi się wmówić, że odczuwam zazdrość\no penisa 2. Owszem, odczuwam czasami zazdrość o posiadanie męskiego narządu, ale\nnie w fizycznym, biologicznym tego słowa\nznaczeniu. Ciężko byłoby mi sobie wyobra-\nJeśli odczuwam zazdrość o męski narząd\npłciowy, to zazdrość ta dotyczy właśnie\npraw i statusu, które pociąga za sobą posiadanie fallusa – większe zarobki, możliwość\nosiągnięcia najwyższych stanowisk, większy autorytet w sprawach zawodowych,\ndomniemana większa racjonalność w podejmowaniu decyzji, większa emerytura i wiele\ninnych kwestii, czasem bardziej, czasem mniej\nbanalnych, których wymienianie sobie daruję.\nZwrot ten może opisywać dwie różne sytuacje.\nW pierwszej używamy go, wtedy kiedy nic nie jest oczywiste.\nW drugiej sytuacji podkreślamy w ten sposób to, że wyrażona myśl jest absolutną i niepodważalną prawdą, którą należy\nprzyjąć bez sprzeciwu i dyskusji. W takim znaczeniu określenie „oczywista oczywistość” zostało użyte przez Jarosława\nKaczyńskiego w dniu 5 maja 2007 roku, w audycji „Sygnały\nDnia” na antenie Polskiego Radia. Jarosław Kaczyński skomentował wypowiedzi Lecha Wałęsy pod swoim adresem:\nTrzeba pamiętać, że jeśli jakaś osoba nieustannie obraża urzędującą głowę państwa (…) no to nie może liczyć na to, że\nbędzie następnie przyjmowana. To jest chyba oczywista oczywistość. W moim tekście posługuję się znaczeniem zastosowanym w sytuacji drugiej.\nJednak, w miarę jak świadomość mojej kobiecości dojrzewała, odczuwałam coraz mocniej\nzwykłą, ludzką niesprawiedliwość w braku docenienia kobiecego – jak mi się wydaje – równie\nistotnego narządu. Poczułam narastającą potrzebę odnalezienia kultu waginy. Po co? Dla wielu\npowodów; zaczynając od zaspokojenia potrzeby sprawiedliwości, a kończąc na dowartościowaniu kobiecości w moich własnych oczach.\nIntuicja mówiła mi, że moje podejrzenia co do istnienia kultu waginy muszą być prawdą i nakazała\nmi rozpocząć poszukiwania. Wkrótce okazało się,\nże moja hipoteza nie była aż tak szalona i niedorzeczna.\nDla ciekawostki mogę dodać, że z kolei Georg\nGroddeck, niemiecki lekarz i psychoterapeuta, żyjący w latach 1866-1934, wykazał zazdrość mężczyzn w stosunku do\nkobiet. Zazdrość ta przede wszystkim ma dotyczyć zdolności\nrodzenia, czyli naturalnej kreatywności, której nie posiadają\n29 XII 2011\nNa trzy dni przed wykonaniem wyroku\nśmierci skazaniec zostaje przewieziony z więzienia Sussex I w Waverly do Greensville Correctional Center w Jarratt w stanie Wirginia. W Bloku\nŚmierci, w którym jest jedno duże pomieszczenie\npodzielone na trzy cele bez okien, spędza on swoje\nI tak jak w wielu innych momentach mojego życia, tak i teraz odwagi dodał mi mężczyzna. Czasami wydaje mi się, że nie zdecydowałabym się na\nwykonanie wielu rzeczy w moim życiu bez tego\ndelikatnego pchnięcia męskim palcem: „Zrób to”.\nCzy to znaczy, że ja sama nie mam na tyle odwagi? Czy może to znaczy, że muszę mieć potwierdzenie, kiedy wiem, że sprawa nie jest bezpieczna? Czasami zastanawiam się, czy oni tak mówią\ndla świętego spokoju, bo widzą, jak bardzo sama\ntego chcę i domyślają się, że i tak to zrobię. Czasami wydaje mi się, że zachęcają mnie, ale sami\nna moim miejscu nie podjęliby takiej decyzji.\nA czasami wydaje mi się, że nie mają świadomości, do czego tak naprawdę mnie namawiają, że to tylko ja zdaję sobie z tego sprawę. A być może mówią tak, bo nie wierzą,\nże jednak podejmę ryzyko?\nSiedzę w mieszkaniu, które składa się z trzech połączonych ze sobą pomieszczeń, a do końca roku\nzostało dokładnie trzy dni. Za trzy dni nie będzie\njuż roku 2011, odejdzie bezpowrotnie. Przez cały\nten rok pracowałam nad doktoratem. Dokładnie\nrok temu złożyłam wniosek o wszczęcie przewodu i dokładnie rok temu zaczęłam w myślach skrupulatnie ustalać, co zrobię. A teraz\nmuszę zamknąć moją pracę w ściśle określonym dniu, który pierwotnie planowałam\nTak stało się również wczoraj, kiedy\nw trakcie pisania kolejnej strony „normalnej” rozprawy, on rzucił uwagę: „Przecież\nmogłaś to napisać w formie dziennika!”\nWybór tematu nie był prosty. Od\nkilku lat pasjonuje mnie temat waginy, jednak co innego pasjonować się tym, a co\ninnego uczynić taką pasję tematem doktoratu. Doktoratu, który muszę obronić na\nuczelni, wśród prawie samych mężczyzn.\nNa uczelni, na której jestem zatrudniona jako\npedagożka, gdzie powinnam być niejako przykładem do naśladowania w podejmowaniu tzw.\n„wielkich”, wzniosłych tematów.\nZawsze, kiedy myślałam o mojej pracy doktorskiej, przyrzekałam sobie, że nie będzie\nona taka jak te, które zwykle czytałam – przepełniona określeniami ze słownika wyrazów\nobcych, sucha, wyssana z jakiegokolwiek osobistego wyrazu, stłamszona w ciasnym kagańcu\nchłodnego racjonalizmu. Kiedy to, w czasie czytania, musisz brnąć przez nią jak przez błoto, czując\nniemal fizyczny opór. Chciałam, aby moja praca\nbyła mądra, ale i dowcipna. Lekka i przyjemna,\nale i nie pozbawiona refleksji, które tylko z pozoru\nwydają się banalne. Tak, aby czytelnik_czka płynął_ęła z nią jak z prądem, bez wysiłku, niesiony_a\nfalą, a na końcu ze zdziwieniem odkrywałb_ałaby,\nże tak szybko dotarł_a do mety. Chciałam, aby\nmoja praca nie była dramatyczna i poważna, ale\naby była raczej tragikomedią, aby pod lekkimi słowami kryła coś więcej. Tak, aby nie dystansowała czytelnika_czki swoją nieprzenikliwością, aby\nbyła otwarta, aby powodowała, że każde zawarte\nw niej słowo było mu i jej bliskie, a nie zimne i odpychające. W zwykłej akademickiej formie jest to\nW miejscu, w którym mój sposób myślenia po raz\npierwszy spotka się z weryfikacją innych, zostanie\npoddany ocenie, właśnie z powodu obrony doktoratu. Czy można świadomie wystawić się na taką\nryzykowną próbę, decydując się na taki temat?\nMożna przecież wybrać bezpieczną ścieżkę, która\nnikogo nie wprawi w zdziwienie i zakłopotanie.\nPrzyznam, że wahałam się, nie miałam dostatecznej odwagi. Przecież doktorat to poważna sprawa,\na wagina to „niepoważny” temat. Potrzebowałam\nczegoś – bądź kogoś – kto popchnąłby mnie do\npodjęcia tej decyzji. W całej otaczającej mnie rzeczywistości wyczekiwałam jakiegoś gestu, głosu,\nznaku, który potwierdziłby moją decyzję.\nre spełniały moje założenia, po dezaprobatę czy\nzarzucanie mi, że moim jedynym zamiarem jest\nbanalne szokowanie. Zaczęłam również dostawać e-maile. Przeważnie miały treść pozytywną.\nWłaściwie tylko jeden raz zdarzył się negatywny.\nWiększość e-maili miała jednak treść pozytywną.\nNadawczyniami przeważającej liczby listów były\nkobiety. Często pisały bardzo intymnie i osobiście,\nszczerze ujęte tym, co znalazły w moich pracach:\ntrudne, dlatego podjęłam wczoraj decyzję o zmianie i bez skrupułów (poza wstępem) usunęłam to,\nco do tej pory napisałam, zaczynając wszystko od\nNie wiem, kiedy dokładnie pojawiło się\nmoje zainteresowanie tematem waginy. Nie potrafię odnaleźć w pamięci tego konkretnego momentu. Na początku, wydaje mi się, nie było to świadome i celowe. Przecież dla niektórych już mój\ndyplom nawiązywał do tej tematyki, chociaż moje\nplany zakładały jedynie stworzenie formy abstrakcyjnej. Wtedy też chyba zdałam sobie sprawę, jak\nbardzo ekscytujący jest dla ludzi temat związany\nz seksem i z narządami płciowymi. Początkowo wykorzystywałam to spostrzeżenie w sposób bardzo\nbezpośredni i powierzchowny. Wystarczyło mi, że\nludzie czerwienią się na widok moich prac. Bawiło mnie zachęcanie ich do dotykania czy smakowania bardziej lub mniej sugestywnych form.\nRównież coraz bardziej utwierdzałam się\nw przekonaniu, że wbrew pozorom nie jest\nto temat oswojony, że mimo tego, że każdy\nzapytany bezpośrednio – z żarliwością wyparłby się swojego zażenowania, ale stojąc\ntwarzą w twarz „z tematem”, jest jednak\n(…) czy problemy z których nie zdajemy sobie\nsprawy nie uwierają naszej podświadomości? Do\nrzeczy - byłam zafascynowana Dniami Cipki i pani\npracami także. Uświadomiłam sobie jedno: jak\nbardzo nasza Muszelka pozostaje tabu. Ja sama\nzdałam sobie sprawę z tego, gdzie jest owa dodatkowa dziurka dopiero w wieku czternastu lat.\nWcześniej wiedziałam że ona istnieje, ale by się\noglądać tam na dole? To po prostu nie wchodziło w rachubę. I chyba na tym właśnie polega tabu. Że coś nie wchodzi w rachubę.\nartystom jest spostrzeganie szczegółów.\nCzasem przywilej jest też dany socjologom-amatorom, do których się zaliczam.\nI dziś zrozumiałam, że nie mam jakoś komu\no nich opowiedzieć. Dla braci to brzmi trywialnie i śmiesznie. Poza tym jest nieważne\ni nieprzyzwoite, a feministki powinny zniknąć w jakiejś Arabii by tam zajmować sie\npoważnymi problemami, czytaj nie truć nam\ndłużej dupy (dziwne, jak chce się skrytykować\nfeministki, to zazwyczaj mówi się, że zajmują się\nmarginalnymi problemami, bez względu na to,\no jaki problem chodzi). Dla mamy to zbyt zaskakujące\ni bezpruderyjne, bo cipka jest tą rzeczą, którą każda kobieta ma, ale o której się nie mówi. Mój chłopak wyrósł w Niemczech, więc problem wyniesiony\nz innej kultury jest dla niego obcy i nudny. Tak samo\njak dla niemieckich kumpel. Napisze więc do Pani.\nBardzo się cieszę, że w naszej przenikniętej penisami kulturze pojawia siękontrkultura.\nSpotkałam się też z opinią, że nieobecność Muszelki na murach czy nie rysowanie na zeszytach\nspowodowanie jest tym, że ta część ciała jest objęta strefą sacrum. Rousseau stwierdził to samo\nw stosunku do kobiety (kobieta jako istota moralnie lepsza, strażniczka ogniska domowego, schowana przed brudnym światem). Obie wiemy, czym\nsię to skończyło: wykluczeniem, wyrzuceniem\nZaczęłam się nad tym zastanawiać. Dlaczego to jest tak wstydliwy temat, skoro\ndotyczy każdego z nas: bez względu na wygląd fizyczny czy status społeczny? Czy ja\nsama posiadam całkowitą swobodę w wypowiadaniu się na temat dotyczący mojego narządu płciowego, który mam przecież od narodzin?\nCelowo od form abstrakcyjnych, jedynie\nsugerujących ten „wstydliwy” temat, przechodziłam w swoich pracach do przedstawień coraz bardziej bezpośrednich i dosłownych. Pomyślałam\nrównież, że ponieważ jest to temat, który spotyka\nsię z naszym oporem, powinnam go przedstawić\nw sposób, który ten opór przełamie. Świadomie\nzaczęłam wykorzystywać elementy stereotypowo\nkojarzące się z kobietą – koraliki, cekiny, połyskujące kamienie, miękkie w dotyku tkaniny. Chciałam, aby moje prace były kokieteryjne, dzięki czemu mogły przekonać odbiorcę_czynię do tematu.\nChciałam, aby czarowały swoim urokiem tak, aby\nzapomniał_a w końcu, że jest to temat „wstydliwy\nReakcje były różne. Poczynając od takich, któ-\npoza margines, więzieniem poglądowym symbolicznym i domowym realnym. My w większej części\nz niego wyszłyśmy. Muszelka pozostała.\nw trakcie procesu wychowawczego wpaja się nam\npewnego rodzaju autocenzurę, która z czasem staje się nieświadoma, z którą się całkowicie identyfikujemy i całkowicie jej poddajemy. Natomiast\nnaruszenie tego zakazu wydaje się nam zamachem\nna istnienie kultury i spotyka się z reakcją negatywną, często agresywną.\nGratuluje Pani odwagi w łamaniu tabu.\nE-maile od kobiet były zwykle bardzo ciepłe. Kobiety dziękowały w nich za moje pozytywne spojrzenie i podejście do tematu. Zauważyłam\nrównież w trakcie wernisaży, że kobiety z młodszego pokolenia reagowały bardziej przyjaźnie niż\nZrozumiałam, że w grymasie obserwujących moje\nprace kobiet są ukryte wstyd i brak akceptacji, które chowają się za dezaprobatą. To naruszenie tabu.\nNatomiast w uśmiechu mężczyzn widziałam jedynie zainteresowanie seksualne. Z dwojga złego\nwolałam reakcję mężczyzn niż kobiet, jednak reakcja mężczyzn nie była dla mnie wystarczająca.\nByła pomocna w samoakceptacji, ale nie w sposób\ncałkowicie mnie satysfakcjonujący. Pozwalała mi\npoczuć się atrakcyjną, ale nie pozwalała mi czuć\nsię dobrze samej ze sobą. Moja samoakceptacja\nBywało jednak też tak, że i kobiety nie ukrywały swojej dezaprobaty. Miały na twarzach grymas\nniezadowolenia. Zupełnie inaczej reagowali mężczyźni. Zwykle wpatrywali się z lekkim zmieszaniem, ale i ze szczerym uśmiechem. Ich reakcja\nbyła raczej pozytywna.1 Zastanawiałam się, skąd\nte różnice w reakcjach kobiet i mężczyzn? Skąd\none wynikają, co na nie wpływa?\nZauważyłam również, że moje odczucia nie\nbyły odosobnione, a więc to, co czułam, nie\nbyło wynikiem moich czysto osobistych,\nwyjątkowych doznań. Było wynikiem sposobu myślenia otoczenia, w którym się\nwychowałam. Mimo tego że w zwykłej\nszarej codzienności, kiedy obcujemy sami\nze sobą, wydaje nam się, że to, co się w nas\ndzieje, jest bardzo osobiste, to zawsze jest\nto suma wyobrażeń ukształtowanych przez\nkulturę, w której przyszło nam żyć. Często\nnasze osądy wydają się nam niezwykle indywidualne, a tak naprawdę podporządkowujemy\nsię sposobowi myślenia innych, którzy nas otaczają. Stąd z wielkim trudem przychodzi nam wygłoszenie odmiennego zdania. W większości powtarzamy ogólnie dostępne komunały jako nasze\nwłasne całkowicie nieświadomie, rzadko kiedy\nuświadamiamy sobie, co dla nas samych byłoby\nnajlepsze. Szybko zapominamy o naszych pierwotnych myślach, pojawiających się i znikających\njak komety. Łatwo i bezmyślnie podpisujemy się\npod wszystkimi stereotypami, które proponuje\nnam otoczenie. Przyjmujemy je bezwarunkowo.\nCzasami czekamy, kiedy ktoś pierwszy odważy\nsię odezwać, czasami z zapałem go wtedy popieramy, a czasami nadal brakuje nam odwagi, żeby za\nnim stanąć. Często dochodzi do sytuacji absurdalnych, w których mimo że każdy myśli w podobny\nsposób, nikt nie ma odwagi powiedzieć tego na\ngłos. Często jest również tak, że zwyczajnie nie\nKiedy byłam młodsza, nie zastanawiałam\nsię nad swoją seksualnością. Wydaje mi\nsię, że w miarę kiedy stawałam się dojrzałą kobietą, zaczęłam myśleć o sobie,\no tym kim jestem, co znaczy dla mnie być\nkobietą i jakie znaczenie ma moje własne\nciało dla mnie samej, a jakie dla innych.\nDla mnie, wychowanej w kulturze katolickiej, ta sekretna część ciała była tą najintymniejszą. Jednak czy do tego stopnia, że\nnie miałam odwagi na nią spojrzeć, czy tylko\nnie miałam odwagi o niej mówić? Bez trudu\nprzychodziło mi oglądanie mojej ręki, czy brzucha albo rozmawianie o jednym czy drugim, ale\nkiedy punktem moich obserwacji, bądź tematem\nmojej rozmowy miała być moja wagina, traciłam\ntę łatwość. Przecież jest ona równie ważnym elementem mojego ciała, jak pozostałe. Dlaczego\nta część jest tak zdyskredytowana, a może raczej\nzepchnięta w cień, niegodna uwagi? Czy dlatego,\nże temat ten jest tabu, chociaż usilnie bronimy się\nprzed przyznaniem tego? A jednak to właśnie tabu\nwprowadza zmowę milczenia, zabrania głośno\nmówić, pisać, a nawet myśleć o sprawach, które\nsą mu podporządkowane. Od momentu narodzin\nTak samo reagowali na mój widok, kiedy dowiadywali się, że jestem autorką „tych pięknych wagin”. Ich\nuśmiech zdawał się mówić: „Wreszcie spotkałem na swojej drodze prawdziwą nimfomankę, która nie boi się mówić\no swoich skłonnościach”. Byli przeszczęśliwi…\nków, zapładniającej mocy bogów lub sił przyrody\ntakich jak wiatr czy woda. Chociaż dzisiaj może\nsię to nam wydawać niezwykle dziwne, takie\nprzekonania istniały jeszcze w starożytnej Grecji,\nw czasach Homera (ok. 800 p.n.e.). Pozostałością\npo tych wierzeniach może być wiara, że Matka\nBoska była dziewicą zapłodnioną przez Ducha\nŚwiętego. Pewnym dowodem na to, że dawni\nludzie mogli nie łączyć faktu aktu seksualnego\nz narodzinami, mogą być badania słynnego polskiego antropologa Bronisława Malinowskiego, które prowadził na Wyspach Trobriandzkich.\nSwoje obserwacje spisał w książce Życie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji. Zaobserwował on (w latach 1915-1918 !), że współcześni Trobriandczycy nie wiedzieli o związku\nseksu z prokreacją. Uważali oni, że kiedy kobieta\njest gotowa, w jej ciało wstępują duchy przodków\nz sąsiedniej wyspy.\nuświadamiamy sobie, że ulegamy pewnym narzuconym schematom myślenia i działania. Przyjmując je bezwarunkowo jako swoje, nie dostrzegając\nzupełnie, że może być zupełnie inna droga, że\nwystarczy spojrzeć w bok, aby dojrzeć inny kierunek i wtedy być może nasze wartości całkowicie\nsię zdewaluują, stracą swoją – jak się wydawało – niepodważalną wartość. Czasami wystarczy\nbardzo niewiele, aby nasz świat misternie układany latami wywrócił się do góry nogami. Byłabym oczywiście zbyt wielką optymistką, gdybym\nwierzyła, że każdy ma dar weryfikowania swoich\npoglądów i wystarczy iskierka, aby go olśniło.\nWiem, że są tacy, którzy nie zauważą nawet tego,\nże obok spłonął las. Wiem też, że wiele uprzedzeń\nwynika z niewiedzy, z obojętności, z ignorancji.\nTrzeba umieć patrzeć nie z perspektywy podwórka, ale z perspektywy świata. Nie z perspektywy\njedynie swojego krótkiego życia, ale z perspektywy całej historii.\nPonieważ ludzie nie zdawali sobie sprawy\nz tego, że aby narodził się człowiek, potrzebny jest również mężczyzna, męska rola\nw kreacji nowego życia była według nich\nbez znaczenia i uważali, że całość zależy jedynie od kobiety. Kobieca płodność\n– zdolność wydawania na świat dziecka,\nzdolność kreacji nowego człowieka – miała boski charakter. Co za tym idzie, boski\ncharakter miała również brama, przez\nktórą człowiek przybywał na świat, czyli wagina. Była symbolicznym początkiem\nświata, źródłem istnienia. W związku z tym\nnależało ją szanować i czcić. Ten tok myślenia\nwydaje się bardzo logiczny.\nTakie szersze spojrzenie na temat\nwaginy umożliwiła mi książka Catherine\nBlackledge Wagina. Kobieca seksualność\nw historii kultury, w której prawie 400\nstron poświęconych było tylko i wyłącznie\ntematowi kobiecego narządu płciowego.\nKiedy po raz pierwszy spojrzałam na objętość książki, ze zdziwieniem zastanawiałam się, co takiego można napisać na ten\njeden – jakby się wydawało – niezbyt interesujący temat. Okazało się, że można. Autorka opisała ślady kultu waginy, skrupulatnie\nprześledziła etymologię słów oznaczających\nwaginę, a także historię badań nad jej budową\nbiologiczną. Starała się wytłumaczyć, dlaczego\nnieustannie jest to sfera tabu. Przedstawiła niezliczoną ilość przykładów zupełnie innego spojrzenia niż obecnie przyjęte. Książka zadziwiała mnie\nz każdą kolejną stroną coraz bardziej. I diametralnie zmieniała mój sposób myślenia o waginie.\nW obecnych czasach zupełnie zrozumiałym jest\nfakt, że wagina kojarzona jest z płodnością. Dla\nnaszych przodków i ich sposobu postrzegania kobiecych zdolności prokreacyjnych wagina była\njednak nie tylko symbolem płodności, ale również\nsymbolem szczęścia i zdrowia. Posiadała bowiem\nmoc sprawczą. Była postrzegana jako miejsce\nmagiczne, miejsce mocy, amulet o ogromnej sile\ni potężnym działaniu. Wierzono, że jej moc pomnaża błogosławieństwa i odpędza zło. Jeśli\nkobieta dobrowolnie odsłoniła swoje narządy\npłciowe, mogła odstraszyć drapieżnika, wrogich\nwojowników czy groźne bóstwa. Mogła też powstrzymać huragan i odpędzić demony – jednym\nsłowem mogła zapobiec nieszczęściu. Opowieści\no kobietach, które obnażały swój srom, nie pocho-\nPodobno bardzo dawno temu ludzie zupełnie nie kojarzyli aktu seksualnego z narodzinami dziecka. Jedno zdarzenie – akt seksualny\noraz drugie – narodziny dziecka były tak odległe\nw czasie (dzieli je przecież aż dziewięć miesięcy),\nże człowiek nie był w stanie ich skojarzyć. A ponieważ ludzie potrzebują wytłumaczenia wszystkich zjawisk, wymyślili, że kobieta zachodzi\nw ciążę za sprawą kontaktu z siłami natury. Poczęcie mogło dokonać się za sprawą duchów przod-\nkańskie wierzenie, według którego widok sromu\nkobiecego jest w stanie odpędzić lwy. Wierzenia\nrosyjskie mówiły, że aby odstraszyć zbłąkanego\nniedźwiedzia potrzebna jest młoda dziewczyna,\nktóra powinna unieść swoją spódnicę i zaprezentować niedźwiedziowi swój srom. W kulturze\npolinezyjskiej, aby wypędzić złego ducha, stosowano przysiad nagiej kobiety na klatce piersiowej\nopętanego. W innych wierzeniach pogrzebowe\npłaczki obnażały swoje genitalia, aby odpędzić\nw ten sposób demony. Wielokrotnie opisano przykłady, w których kobiety odstraszały diabła właśnie\nwidokiem swoich genitaliów. Takim przykładem\njest jedna z ilustracji Baśni Jeana de la Fontaine’a\nautorstwa Charlesa Eisena, na której dziewczyna\nw geście zadarcia spódnicy odstrasza przerażonego diabła. Dwa stulecia wcześniej pisarz francuski\nRabelais opisał staruszkę Papefiguiere, która w ten\nsam sposób przegoniła szatana.\ndzą wyłącznie z jednego okresu historycznego,\nczy z jednego określonego miejsca na ziemi. Pojawiały się od starożytności po czasy współczesne\ni obejmowały różne kontynenty. Ten rytualny akt\nobnażenia sromu zyskał swoją nazwę dzięki Herodotowi, który opisał go jako ana-suromai, co\nz greckiego można przetłumaczyć jako „podnieść\nubranie”. Najbardziej znaną opowieścią, która\nbyła przykładem aktu ana-suromai, jest historia\nopisana przez Plutarcha w szkicu Odwaga kobiet. Opisuje on zbiorowe obnażenie sromu, które\nzmieniło wynik wojny. Miało to miejsce podczas\njednej z walk Persów z Medami, kiedy to Persowie\nw wyniku napierającej siły wroga stracili odwagę\ni wiarę w swoją wygraną. Postanowili zbiec z pola\nwalki. Drogę ucieczki zagrodziły im kobiety, które\nstały z zadartymi spódnicami, ukazując swoje nagie sromy i wyzywając ich od tchórzy. Zawstydzeni tym widokiem Persowie wrócili na pole walki\ni pokonali wroga. Stąd też pochodzi określenie sromotny wstyd. Obecnie jest ono raczej\nkojarzone ze wstydem, który ma związek z\nposiadaniem sromu. I nikt co do tego nie\nma wątpliwości. Jakże mocno określenie to\nzdewaluowało się! Pierwotnie oznaczało\nwstyd, jaki mógł przynieść winowajcy widok sromu kobiecego. Wstyd, który miał\nmu uprzytomnić winę, wspominając miejsce, z którego przyszedł na świat. Obecnie\nkojarzony jest wyłącznie z miejscem, którego należy się wstydzić. Kiedyś moc oddziaływania nagiego sromu zwielokrotniała\nswoją siłę poprzez liczbę kobiet biorących\nudział w akcie ana-suromai. Im więcej było\nkobiet, tym silniejsze było działanie aktu ana-suromai. Obecnie obnażające się zbiorowo kobiety\nzostałyby ukarane za działanie niezgodne z obyczajowością.\nW starożytnej Grecji w czasie misteriów eleuzyńskich ku czci Demeter, bogini płodności Ziemi, również wykonywano akt ana-suromai, w którym obnażała się Baubo,\nbędąca boginką śmiechu i swawoli (nazywaną „przemawiająca spomiędzy nóg”,\nponieważ przedstawiana była bez głowy,\noczy miała w miejscu sutek, a usta w miejscu warg sromowych). Według mitu Baubo\nstarała się pocieszyć Demeter po porwaniu\nPersefony, opowiadając rubaszne żarty, tańcząc i w końcu obnażając się przed zrozpaczoną boginią. Mit opowiada o tym, jak rozbawionej widokiem tańczącej Baubo Demeter\nwraca humor i przywraca ona płodność Ziemi.\nW ten sposób Baubo ratuje ludzi przed głodem.\nW czasie misteriów eleuzyńskich pieczono również chleb zwany mylloi, który przybierał kształt\nowalu ze szczeliną po środku i symbolizował\nsrom. Na terenie Włoch i Francji do dzisiaj wypieka się chleb zwany michettes, który swoim wyglądem przypomina rozchylające się wargi sromowe.\nJednak dzisiaj spożywa się go głównie w czasie\nobchodów święta Matki Boskiej Gromnicznej\ni nikt już nawet nie domyśla się symboliki oraz rodowodu smakowitego wypieku.\nW Katalonii istnieje powiedzenie: La mar es posa\nbona si veu el cony d’una dona – „Morze uspokaja się, widząc kobiecy srom”. Zanim katalońscy\nrybacy wyruszyli na połów, ich żony, aby zapewnić mężom bezpieczeństwo i szczęście, obnażały\nprzed morzem swoje narządy płciowe. Również\nHinduski z zachodniej prowincji Madrasu posiadały moc ujarzmiania groźnych burz w akcie ana-suromai. Historyk z I wieku, Pliniusz, pisał w swojej Historii naturalnej, że kobiece genitalia mogą\npowstrzymać burze gradowe, trąby powietrzne\ni błyskawice. W XVI-wiecznym opisie spotykamy\nnotatkę podróżnika, który zapisał północnoamery-\nPrzykładem aktu ana-suromai, który przetrwał\ndo naszych czasów, jest historia opowiedziana\nw 1977 roku przez Waltera Mahon-Smitha w gazecie „Irish Times”. Wspomina on pewne zdarzenie, którego był świadkiem jako mały chłopiec.\nrano trzeba wyciągnąć martwą już rybę, zmielić ją\nna proszek i dodać go do kawy specjalnie przygotowanej dla wybranka. Dzięki temu ukochany\nnigdy nas nie opuści. Z drugiej historii dowiadujemy się, że aby zapewnić bezpieczeństwo dziecku, które opuszcza dom, kobieta powinna natrzeć\ntwarz dziecka ręką, którą wcześniej pocierała swoją waginę. Abramović wspomina również o akcie\nana-suromai i historii podobnej do tej, którą opisał\nPlutarch a propos walki Persów z Medami. Według Abramović również na Bałkanach kobiecy\nsrom miał moc odstraszenia wroga z pola walki.\nNieopodal miasta, w którym mieszkał, trwała niezgoda między dwoma rodzinami. Któregoś dnia\nwyprowadzeni z równowagi mężczyźni ruszyli\nuzbrojeni w widły i kije w stronę wrogiego domostwa. Na progu przywitała ich gospodyni, która zadarła wysoko spódnicę, ukazując swój nagi\nsrom. Zawstydzeni mężczyźni uciekli.\nAkt ana-suromai mógł również wzmóc urodzajność – potrafił powodować wzrost roślin i żyzność gleby. Kobiety w ten symboliczny sposób\nmogły przekazać swoją moc płodności ziemi,\naby ta obdarowała ludzi obfitymi plonami. Zwyczaj ten był praktykowany aż do XX wieku w\nwielu kulturach zachodnich. Chłopki obnażały\nsię przed wschodzącym lnem, mówiąc: „Rośnij,\nproszę, tak wysoko jak moje genitalia”. Według\npradawnego włoskiego zwyczaju, jeśli w kopalni\nbrakowało kruszca, wysyłano tam pannę, która\nmiała pokazać Matce Ziemi żywotną żeńską\nenergię. W starożytnym Egipcie Egipcjanki\nprezentowały swoje miejsce intymne na polach uprawnych, aby przepędzić złe duchy\ni wzmóc obfitość zbiorów. Na Markizach\nna zakończenie dożynek kobiety tańczyły\ntaniec łechtaczki ko’ika to’e haka, w którym unosiły spódnice i prezentowały swoje genitalia ozdobione tatuażami. W ten\nsposób dziękowały za plony oraz prosiły o\npowodzenie na przyszły rok.2\nW wielu społecznościach Afryki, Nowej Gwinei i w krajach dawnej Europy obnażanie narządów płciowych przez kobiety było aktem upokorzenia dla sprawców, którzy dopuścili\nsię przemocy lub obraźliwych czynów. Kobiety\nludu Kom z zachodniego Kamerunu do dzisiaj\npraktykują zwyczaj zwany anlu. Rytuał składa\nsię z tańca, w czasie którego kobiety karcą\nsprawcę haniebnych czynów, ukazując mu\nswoje nagie genitalia. W ten sposób kobiety ludu Kom stoją na straży podstawowych\nzasad funkcjonowania wspólnoty. Jeśli jakaś kobieta jest świadkiem zniewagi innej\nkobiety (zwłaszcza starszej lub ciężarnej),\nkazirodztwa bądź agresji wobec słabszych,\nwydaje z siebie umowny piskliwy dźwięk,\nktóry stanowi sygnał dla innych kobiet.\nWszystkie kobiety zbierają się i zbiorowo\nzawstydzają winnego. W czasie tańca śpiewają improwizowane pieśni na temat czynu,\nktórego dopuścił się przestępca. Jeśli winowajca wyraża skruchę, zostaje obmyty na znak\noczyszczenia z winy. Jeśli nie przejawia żalu za\nswój czyn, zostaje wypędzony z wioski. Powrócić może jedynie wtedy, kiedy zdecyduje się na\nprzeprosiny. Antropolodzy tłumaczą, że akt anlu\nto – oprócz środka dyscyplinarnego – również prezentacja dumy afrykańskich kobiet z własnej płci\ni własnych narządów płciowych. Jest to sytuacja\nskrajnie odmienna niż w przypadku kobiet europejskich, którym towarzyszy głównie wstyd. Pod\nkoniec XVII wieku zszokowani podróżnicy europejscy byli świadkami obnażenia genitaliów przez\nkobiety Khoisan z południowej Afryki. Mężczyźni\nnie wiedzieli, że był to akt, który miał odstraszyć\nich jako intruzów. Dla nich było to bezwstydne\ni niegodne, było czymś, czego mógł się dopuścić\njedynie prymitywny człowiek.\nW tradycji ludowej pozostało wiele\nwierzeń, w których ważnym elementem jest\nkobieca wagina. O takich rytuałach opowiada Marina Abramović w swoim wideo Balcan\nErotic Epic. Performerka, stylizując się w swoim\nwizerunku na „specjalistkę od Bałkanów”, zdradza nam magiczne działania dawnych wierzeń.\nPoprzez obszar seksualności bada historię i tradycję Bałkanów. W wideo opowiada kilka historii\nbezpośrednio związanych z kobiecymi narządami\npłciowymi. Pierwsza z nich mówi o tym, co należy\nzrobić, aby zapewnić sobie wierność swojego ukochanego. Według starych wierzeń należy włożyć\nżywą rybę do swojej waginy. Na następny dzień\nW czasie jednego z moich wernisaży, na którym\nprezentowałam pracę Ana-suromai i opowiadałam o akcie\nobnażania sromu, podeszła do mnie dziewczyna, która powiedziała, że przypomina sobie sytuację z dzieciństwa, w której\njej babcia wykonała taki gest. Przyznała, że dopiero teraz ten\ngest wykonany przez jej babkę nabrał dla niej zrozumiałego\nnowaną waginę. Taką właśnie statuetkę odnaleziono w Dolnich Vestonicach na Morawach.\nWszystkie te przykłady zdają się przypominać\ncoś, o czym my, współcześni, zupełnie nie pamiętamy: o szacunku do miejsca, które umożliwiło nam przyjście na ten świat. Żyjącym w XXI\nwieku, obnażanie kobiecych narządów płciowych\nnajprawdopodobniej kojarzy się jedynie z seksem\ni pornografią, zasadniczo z erotyką. Nie kojarzy\nsię z mocą, szacunkiem czy władzą. Obecnie gest\nana-suromai odebrany by był jako zawstydzający,\nprowokujący i obraźliwy i nie zapewniłby bezpieczeństwa.\nKobiety przedstawione z rozchylonymi nogami, prezentujące godnie swój srom, można znaleźć również na pieczęciach z Syrii z 1400 roku\np.n.e. Figurkę kobiety eksponującej swoją waginę można zobaczyć w Muzeum Brytyjskim czy\nw Muzeum Miasta Kopenhagi, a także w muzeum\nw Agen, we Francji. Figurki kobiet w akcie ana-suromai można odnaleźć również w Egipcie, Turcji,\nGrecji, Japonii. Z XII wieku pochodzi mediolańska panna ekshibicjonistka, która kiedyś chroniła\nmiasto, umieszczona nad średniowieczną bramą\nPorta Tosa, a dzisiaj odpoczywa w muzeum.\nSzczególne znaczenie, jakie nasi przodkowie nadawali waginie, zostało uwiecznione w wielu rzeźbach, posążkach, figurkach, na pieczęciach\nZnane są przykłady amuletów przedstawiających\nkobiecy srom, które miały chronić przed złymi\nmocami, przynosić szczęście i zapewniać płodność. Taki amulet nosi lud Bashi z Kivu w Zairze.3\nNajwcześniejsze przedstawienia wulwy pochodzą\nz okresu górnego paleolitu. Często ujęte były\nsymbolicznie w postaci trójkątów, owali czy\nszewronu w kształcie litery V. Uważa się je\nza pierwsze w dziejach zastosowanie symboliki. Niekiedy przedstawienia te oznaczone były czerwoną ochrą, która miała\nsymbolizować menstruację. Najstarsze\nprzedstawienie sromu ma około 37 tys. lat.\nJest to płaskorzeźba odkryta w jaskini Abri\nBlanchard we Francji. Symboliczne przedstawienia wulwy były nierzadkim motywem znalezionym w jaskiniach francuskich i hiszpańskich. Ludzie czcili również\nnaturalnie ukształtowany teren, który swym\nwyglądem przypominał płciowy narząd kobiecy. Były to, np. wszelkiego rodzaju szczeliny (między kamieniami) czy wąskie przejścia.\nPrzechodzenie przez szczelinę było symbolem narodzin, przejściem na „drugą stronę”, pewnego rodzaju duchową śmiercią, z której powrót oznaczał\noczyszczenie, symboliczne ponowne narodziny.\nW północnej Portugalii w małej miejscowości Serra da Lapa odbywają się procesje, w których ludzie\nzmierzają do niewielkiego kościoła. W miejscu\nołtarza znajdują się dwie płaskie granitowe skały z wejściem do małej groty. Mieszkańcy zwykli\nokreślać to miejsce „szparką naszej pani z Lapy”.\nNaturalnie ukształtowana szczelina w odkrywce\nskalnej w Crawford Ranch w Stanach Zjednoczonych była czczona przez Indian jako wulwa Matki\nZiemi. Wyrocznia w Delfach mieściła się w ziemi\nw szczelinie wróżebnej kształtem przypominającej kobiece łono, a słowo delphi oznacza macicę.\nWiele figurek kobiecych miało mocno wyekspo-\nZ waginą kojarzona jest również\nmandorla, czyli po włosku „migdał”, połączenie dwóch półksiężyców: () . Do dzisiaj\nmigdały są symbolem płodności, a w czasach rzymskich właśnie migdałami obsypywano państwa młodych. Mandorla przetrwała również w religii chrześcijańskiej,\nchociaż straciła swoje pierwotne znaczenie.\nW owalu o kształcie mandorli umieszczani są święci, Bóg, Chrystus, a także Maria\nz dzieciątkiem. Mandorla znana jest również\njako vesica piscis, czyli część wspólna powstała przez narysowanie dwóch okręgów o równych\npromieniach, przy czym środek jednego okręgu\nleży na okręgu drugim i na odwrót. Vesica piscis\nw tłumaczeniu z łaciny znaczy „rybi pęcherz”, nawiązuje kształtem do ryby, symbolu pierwszych\nchrześcijan. Vesica piscis jest jednym z najważniejszych elementów w symbolice. Nazywana jest\nteż sercem świętej geometrii, kwiatem życia lub\nłonem wszechświata – miejscem gdzie zrodziło\nsię całe Uniwersum. Zawiera w sobie proporcje\nkażdej formy życia.\nNajbardziej znanymi przedstawieniami\nzwiązanymi z kultem waginy są kamienne panie zwane Sheela-na-gigs. Są to postacie nagich\nPłaskorzeźbiony rysunek przypomina formę jednej\nz moich prac - Lizaki. Zaskakujące jest to, że mojego lizaka\nstworzyłam bez świadomości istnienia amuletu.\nz komórką jajową. Zanim do tego doszło, istniały przeróżne, czasami bardzo nieprawdopodobne\nteorie. I mimo że często nie były poparte rzetelnymi badaniami, niestety, miały ogromny wpływ na\nświadomość społeczną, a co za tym idzie, oddziaływały zasadniczo na zwykłe życie kobiet i mężczyzn oraz na pozycję społeczną obojga płci.\nkobiet, które zwracają uwagę dzięki szczególnie\nmocno wyeksponowanym narządom płciowym.\nNiekiedy rozmiary waginy sięgają jednej trzeciej\nprzedstawienia całej postaci. W najczęściej spotykanym przedstawieniu Sheela własnoręcznie\nrozchyla dłońmi swoje olbrzymie wargi sromowe. Najstarsze wizerunki „pań ekshibicjonistek”\npochodzą z XI wieku. Najwięcej z nich znaleziono w Irlandii (ok. 101) i w Wielkiej Brytanii (ok.\n45). Jednak na terenie całej Europy może ich być\nokoło 1000. Umieszczane były zwykle na murach\nchrześcijańskich kościołów, na zamkach, a także\nna mostach i bramach. Prawdopodobnie miały\nchronić przed złymi mocami. I tak jak chrześcijanie umieszczają nad drzwiami napis C+M+B (co\nznaczy: Christus Mansionem Benedictat, czyli:\nniech Chrystus błogosławi ten dom), tak kiedyś\numieszczano nad drzwiami przedstawienie kobiety, która miała chronić ludzi mocą swojej waginy. Obecnie dla ludzi wychowanych w kulturze chrześcijańskiej zestawienie tych dwóch\nprzykładów wydaje się wręcz bluźniercze.\nStarożytni traktowali seks (oraz wszystko to, co\nsię z nim wiązało, czyli również poglądy o organach rozrodczych) głównie od strony etycznej.\nPrzez bardzo długi czas człowiek nie był w stanie\nprzeprowadzić odpowiednich badań, poczynając\nod problemu związanego z brakiem odpowiednich\nnarzędzi, a kończąc na zakazie przeprowadzania\ntego typu działań (jak np. zakaz przeprowadzania\nsekcji zwłok). Sytuacja taka prowadziła m.in. do\npowstania teorii, według której kobieca pochwa\nbyła rozumiana jako odpowiednik prącia, jajniki\n– jąder, a macica – moszny. Jednym słowem\nuważano, że kobieta ma takie same narządy,\njak mężczyzna, tyle że są one wessane do\nśrodka jej ciała. Nawet jeśli obecnie tego\ntypu „fakty” wywołują jedynie uśmiech na\ntwarzy, pogląd ten był pielęgnowany przez\nblisko dwa tysiące lat (od III wieku p.n.e.\naż po wiek XVII i XVIII). Chociaż w tym\nczasie badacze obserwowali wielokrotnie\njaskrawe przykłady, które podważały taką\nuproszczoną koncepcję, jednak przywiązani do ogólnie panujących autorytetów\nmoralnych nie widzieli, bądź, w niektórych\nprzypadkach, nie mieli odwagi podważyć tej\nfałszywej i niesłusznej teorii. Jeśli coś wykracza poza nasze normy obyczajowo-moralne, nie\nma racji bytu. Nie może być zaakceptowane. Tak\nbyło kiedyś i tak jest i dzisiaj. Skłonnością ludzką\njest negowanie wszystkiego, co nowe, bo jednocześnie odbierane jest to jako dziwne. Skutkiem\ntej naukowej ignorancji i strachu przed obowiązującymi wartościami obyczajowymi była wybrakowana wiedza na temat kobiecej anatomii płciowej,\nLudwik Fleck, lekarz i filozof, powiedział kiedyś coś, co wydaje mi się niezwykle prawdziwe: „W nauce, podobnie\njak w sztuce i życiu, tylko to, co wierne\nkulturze, uznaje się za zgodne z rzeczywistością”.\nWiele razy historia pokazała, jak mocno\npozostajemy pod wpływem obowiązujących\nnorm moralno-obyczajowych. Normy te często tworzymy na podstawie zdobyczy nauki.\nNauka i wiedza z gruntu są rzeczami niezwykle pozytywnymi, ale jeżeli nasza wiedza nie jest\npełna, często tworzy fałszywy obraz, a na podstawie tego fałszywego obrazu budujemy nasze poglądy i krępujące nas normy. Jak wiemy, wiedza\nw każdym momencie jest niepełna. Nie zachowując dystansu wobec nauki, możemy zabrnąć\nw ślepą uliczkę. Często to, co powinno być „obiektywnie naukowe”, okazuje się wynikać ograniczonego patriarchalnego spojrzenia lub politycznych\ndążeń. Nauka nieustannie nas zaskakuje i bardzo\nczęsto diametralnie zmienia nasz sposób myślenia. Wyniki jednych badań często przeczą innym,\na przypadków, w których nauka się myliła, jest zaskakująca ilość.\nChociaż teraz wydaje nam się to niewiarygodne,\ndopiero w 1875 roku Oscar Hertwig ogłosił, że\nzapłodnienie jest efektem połączenia plemnika\nilości ciepła, aby ich członek mógł się wykształcić na zewnątrz. Galen mówił, że: Gdyby kobiece\n[narządy płciowe] wywinąć na zewnątrz, a męskie zwinąć do wewnątrz, mielibyśmy dokładnie\nto samo. Na tej podstawie autor średniowiecznego tekstu Sekrety niewieście doszedł do wniosku:\nJeśli płód okaże się płci żeńskiej, oznacza to, że\npewne czynniki wstrzymały rozwój materii. Stąd\npowiada się, że kobieta nie jest człowiekiem, ale\nwynaturzeniem. W ten oto sposób „nauka dowiodła”, że kobieta jest gorsza od mężczyzny.\nktóra i dzisiaj nie jest zadowalająca.4\nCo więcej, fałszywe poglądy potrafiły wpływać\nna pozycję społeczną kobiet. Aby lepiej to sobie\nuświadomić, należy cofnąć się do korzeni powstania tej koncepcji. Otóż według Arystotelesa\no rodzaju płci decydowała ilość posiadanego przez\nosobę ciepła. Samiec stawał się samcem, ponieważ\nmiał więcej cennego ciepła niż samica. Wszystkie\nprzedmioty nas otaczające zyskały w ten sposób\nrównież rodzaj męski bądź żeński ze względu na\nczynnik ciepła (ognia). Do tego twierdzenia dołączyła następnie hierarchizacja mówiąca, że to, co\nciepłe, jest lepsze od tego, co zimne. To z kolei zaprowadziło Arystotelesa do wyciągnięcia logicznego wniosku, że „kobieta jest zniekształconym\nmężczyzną”. Za Arystotelesem ruszyli następni ze\nswoimi równie „interesującymi” twierdzeniami.\nBył wśród nich m.in. Galen – słynny rzymski lekarz greckiego pochodzenia, który wyjaśniał:\nLudzie są najdoskonalszymi ze zwierząt, mężczyźni są doskonalsi od kobiet, a to z powodu nadmiaru ciepła, które stanowi podstawowe narzędzie Przyrody. W swoim dziele\nO pożytku części ciała ludzkiego Galen\nwyjaśniał, w jaki sposób ciepło wpływa\nna żeńskie i męskie narządy płciowe: Pod\nwzględem części rozrodczych kobieta jest\nmniej doskonała od mężczyzny. Dzieje się\ntak, ponieważ podczas ich kształtowania\nsię w życiu płodowym z powodu niedostatku ciepła nie wyodrębniają się z ciała i nie\nrozwijają na zewnątrz. Według Galena kobiety stawały się kobietami, ponieważ w czasie\nrozwoju płodowego nie posiadały wystarczającej\nKolejną „interesującą” teorią, która również deprecjonowała znaczenie narządów kobiecych,\nbyła preformacja. Hipoteza ta narodziła się\nw XVII wieku i związana była z odkryciem Antoniego Leeuwenhoeka, który w 1677 roku zauważył\nw nasieniu obecność plemników i nazwał je drobnoustrojami. We wnętrzu plemników dostrzegł\non również naczynia „tak zróżnicowane i tak\nliczne, że nie ma wątpliwości, że są to nerwy,\narterie i żyły”. To przekonanie spowodowało\nukształtowanie się preformacji, czyli hipotezy, która zakładała, że każdy plemnik zawiera miniaturowego, w pełni ukształtowanego człowieka (homunkulusa). Natomiast\njajo kobiety miało pełnić co najwyżej funkcję odżywczą. Zwolennicy tej teorii otrzymali miano spermistów. Według teorii preformacji każda ejakulacja oznaczała śmierć\nmilionów miniaturowych ludzi, dlatego jej\nzwolennicy byli przeciwnikami masturbacji\ni antykoncepcji. Koncepcja ta spowodowała także myśl, według której narządy rozrodcze kobiety są tylko naczyniem, potrzebnym do\ntego, aby gotowy człowiek dostarczony do jaja\nmógł wyrosnąć do odpowiedniej wielkości. Rola\nkobiety nie miała więc nic wspólnego z kreacją,\nograniczona została do funkcji naczynia! Niestety, wpływ na nasze negatywne postrzeganie spraw\nzwiązanych z seksem i narządami płciowymi miał\nrównież Kościół. Św. Augustyn nie oszczędzał w\ntym względzie ani kobiet, ani też mężczyzn. Głosił\n„mądrości” na temat płciowego narządu kobiecego, mówiące, iż będąc umieszczonym między „fekaliami a moczem”, musi być nieczysty. Uznał też,\nże każdy „musi być zły i cielesny z powodu Adama”, czynnikiem który miał przenosić to przekleństwo z pokolenia na pokolenie miało być nasienie.\nJego bardzo negatywne poglądy na temat ludzkiej\nnatury niestety rozpowszechniały się, aby nabrać\nw końcu charakteru uniwersalnego. W ten sposób\nKobieca łechtaczka wielokrotnie była odkrywana,\na potem zapominana, aby na nowo móc zostać odnalezioną na\nmapie ciała kobiety. Jednym z pierwszych, którzy ją opisali,\nbył Włoch Realdo Colombo w 1559 r. Kolejno potem opisywali ją: Reinier de Graaf w XVII wieku, Kinsey w latach\n50. XX wieku oraz Masters i Johnson w latach 60. Dopiero w\n1998 r. australijska urolożka Helen O’Connell przeprowadziła\nna wolontariuszkach testy, korzystając z badania rezonansem\nmagnetycznym. Rezultatem był rzetelny opis anatomii łechtaczki. W 2008 roku grupa francuskich naukowców z ginekolożką i położną Odile Buisson na czele wykonała pierwszy trójwymiarowy obraz ultrasonograficzny łechtaczki. Nie\nbyło wątpliwości, że to, co widzimy z zewnątrz, to jedynie jej\nwierzchołek, reszta tego organu ukryta jest wewnątrz naszego\nciała. „Pamiętam ze studiów, że w podręcznikach medycznych łechtaczce poświęcona była jedna strona, zawierająca\nsame ogólne informacje” mówi doktora Buisson. W nauce clitoris funkcjonuje zatem zaledwie od kilkunastu lat. Przedtem\nnawet nie wiedziano, jak jest zbudowana…\ntemat, który wydaje nam się oczywisty, który powierzchownie sprawia wrażenie braku potrzeby\nweryfikacji, jednak wierzę, że zmiana spojrzenia\nseksualność człowieka stała się bestią, a Kościół\nkatolicki w swej „nieskończonej miłości” miał\npomóc owej bestii, zakładając jej kaganiec, który\nmiał powstrzymać niepohamowaną seksualność\nczłowieka. Po raz kolejny za sprawą arbitralnych\nprzekonań miała się kształtować ogólna świadomość ludzka, a tym samym indywidualny sposób\nmyślenia i patrzenia na świat, który tak całkowicie\nZa moim oknem zaczyna robić się jasno.\nOd kilku godzin trwa przedostatni dzień roku…\nW XIX wieku, w epoce wiktoriańskiej kodeks dobrych manier nakazywał dziewczętom, aby unikały oglądania się nago, nawet w lustrze wody.\nProdukowano wtedy nawet specjalne proszki do\nmącenia wody, aby nie narażać poczucia wstydliwości. Za nieprzyzwoite uważane było umieszczanie luster tam, gdzie można było zobaczyć\nw odbiciu własną nagość.5 Być może pogląd ten\nw jakimś stopniu pokutuje do dzisiaj i dlatego\nciągle istnieją kobiety, które wzbraniają się\nprzed oglądaniem własnych zewnętrznych\nnarządów płciowych. A zachęcane do tego,\nczują się nieswojo.\nTe i inne przekonania, czasami\nmądre, w większości niedorzeczne, miały\nogromny wpływ na ukształtowanie postrzegania kobiecych narządów płciowych.\nZ jednej strony wiele idei zdyskredytowano postępującymi badaniami naukowymi,\nz drugiej strony ciągle towarzyszą nam\nutarte przekonania dziedziczone i przekazywane z pokolenia na pokolenie. Na pewno\nwiele się zmienia w kwestii seksualności. Udało mi się to zaobserwować nawet na tak niewielkim odcinku czasu, jakim jest moje własne życie.\nJednak wydaje mi się, że nasza świadomość w tej\nkwestii pozostawia jeszcze wiele do życzenia. Na\npewno nie łatwo jest zmienić nasze spojrzenie na\nObok tych purytańskich nakazów, które absolutnie negowały i potępiały kobiecą seksualność, istniał „drugi\nświat”, w którym angielski gentleman mógł się odnaleźć.\nByły to domy publiczne.\nW 1858 roku w Londynie istniało 3335 domów publicznych,\nktóre zatrudniały ponad 30 tysięcy prostytutek. Dla porównania - w Paryżu w tym samym roku odnotowano tylko 204\ndomy publiczne. Ówczesny autorytet – wiktoriański seksuolog – doktor William Acton twierdził, że „większość kobiet\nw bardzo niewielkim stopniu niepokoją jakiekolwiek odczucia seksualne”. Jednocześnie nie odmawiał siły pożądania\nseksualnego mężczyznom – pewnie współmiernej do ilości\nno wyciągniętych wnioskach, interpretowanych\nw sposób niekiedy bardzo otwarty. Odcinek ludzkiej historii, który jest nam dobrze znany, to zaledwie kilka tysięcy lat i na podstawie tego krótkiego odcinka tworzymy nasze przekonania, które\n– istnieje duże prawdopodobieństwo – mogą być\nTeoria matriarchatu w obecnym momencie została całkowicie odrzucona przez archeologów, a wszyscy uczeni zajmujący się tą tematyką\nzostali bez skrupułów wykpieni. Ustrój, w którym\nkobiety miałyby odgrywać centralną rolę w życiu\nspołecznym, religijnym i rodzinnym, uważa się za\nfantazje poparte wydumanymi dowodami. Sprawa\njest o tyle trudna, że domniemany ustrój według\n„fantastów” istniał w odległych czasach neolitu.\nWedług amerykańskiej archeolożki pochodzenia\nlitewskiego Mariji Gimbutas (1921-1994), która\ncałe swe życie poświeciła badaniu i rozpropagowaniu teorii matriarchatu, okres ten obejmuje\nczas od 7 tys. lat p.n.e. do 3 tys. lat p.n.e. Jest\nto tak odległy okres w dziejach człowieka, że\nniestety nie sposób go wiarygodnie zbadać.\nZwolennicy matriarchatu śmiało odczytują kolejne odkrycia jako przykłady bezsprzecznie przemawiające za ich teorią,\nnatomiast przeciwnicy teorii matriarchatu\ninterpretują je na swoją modłę. Zdecydowanie bardziej uprzywilejowani są w tej\nwalce przeciwnicy matriarchatu, właśnie\nz powodu niemożliwości zebrania jednoznacznych dowodów przemawiających za\njego znaczeniem. Tym bardziej, że kultura patriarchalna wykształciła pismo i w ten\nsposób udokumentowała jednoznacznie swoją\ndominację. Matriarchat opierał się na przekazie\nustnym, nie mając możliwości utrwalenia swojego\netosu w piśmie. Nie pozostawił więc dokumentacji. Jednak czy brak jednoznacznych dowodów\nmoże całkowicie wykluczyć istnienie matriarchatu?\nZa ojca teorii matriarchatu uważa się\nszwajcarskiego prawnika Johanna Jakoba Bachofena, który w 1861 roku wydał książę Matriarchat. Studium na temat ginajkokracji świata\nstarożytnego podług natury religijnej i prawnej.\nKsiążkę zadedykował pamięci swojej matki\nValerii, którą bardzo kochał i dzięki której,\nwedług Ericha Fromma, stworzył swoją\nteorię. W dedykacji na początku książki\nBachofen napisał: „Póki życia, nie przestaniemy sławić twej dobroci i wierności”. Ożenił się dopiero po śmierci matki,\nw wieku czterdziestu lat, a książkę wydał\n(co istotne) sześć lat po ślubie.\nBył profesorem prawa rzymskiego na uniwersytecie w Bazylei. Po wnikliwej analizie\nmitów i symboli greckich i egipskich stwierdził, że patriarchat nie był pierwotną strukturą\nspołeczną. Ustalił również, że przed matriarchatem istniał heteryzm, całkowicie prymitywna\nfaza, w której panowała wolność seksualna i brak\nwłasności. W związku z rozpasaniem seksualnym\ntrudnością było ustalenie ojcostwa dziecka, a jedynie pewnym było tylko pokrewieństwo matki\nz dzieckiem. Konsekwencją tego była matrylinearność. W tej fazie, kobiety będące ofiarami męskich zachcianek seksualnych rozpoczęły dążenie\ndo uniezależnienia się. Jako osoby bardziej uduchowione od mężczyzn przyjęły przewodnią rolę\nw sferze religijnej. Wykorzystując swoją płodność\ni niekwestionowane pokrewieństwo z dzieckiem,\nustaliły analogicznie kult Wielkiej Bogini – Matki-Ziemi, rozpoczynając tym samym fazę matriarchatu „demetryjskiego”. Głową rodziny była tam\nkobieta. W związku z tym to matka, czyli kobieta,\nbyła tą, która skupiała wokół siebie aspekty życia społecznego, ekonomicznego, kulturalnego,\nEwolucja człowieka, licząc jedynie od pojawienia\nsię homo sapiens, to blisko 40 tys. lat. Jeśli jednak\npójść tropem przyjętym przez osiągnięcia nauki,\nktóra uważa, że goryle, szympansy oraz ludzie\nmieli wspólnego przodka, ewolucję można liczyć\nw kilku milionach lat. Przez ponad 90% swojej\nhistorii człowiek żył w niewielkich grupach wędrownych i prawdopodobnie prowadził zbieracko-łowiecki tryb życia. Przez cały ten okres jego\nprawdziwe losy, a tym bardziej nasza znajomość\njego sposobów życia, polegała raczej na luź-\nWprawdzie Bachofen ogólnie uważany\njest za twórcę teorii matriarchatu, jednak ta teoria nie powstała z próżni. Jej zaczątki pojawiały\nsię już wcześniej. Elementy koncepcji Wielkiej\nBogini można odnaleźć już w twórczości wczesnośredniowiecznej. Potem pojawiła się u schyłku\nwieku XVIII. Po ukazaniu się dzieła Bachofena\nwielu_e uczonych zachłysnęło się teorią matriarchatu i powstało wiele dzieł na ten temat. Każdy_a\nz uczonych miał_a swoją indywidualną koncepcję,\nwszyscy żywili jednak przekonanie, że patriarchat\npoprzedzony był okresem, w którym dominowały\nkobiety. Najbardziej znane osoby powiązane z teorią matriarchatu to: John Ferguson McLennan\n(szkocki prawnik i twórca ewolucjonizmu społecznego), Lewis Henry Morgan (amerykański\nantropolog) czy Jane Ellen Harrison (brytyjska\nfilololożka klasyczna, językoznawczyni, feministka). Swoich wielkich zwolenników matriarchat\nmiał w Rosji. Zafascynowani nim byli Karol\nMarks i Fryderyk Engels.\na także religijnego. W tej koncepcji to ona była\nżyciodajną boginią, której oddawano cześć. Teoria matriarchatu buduje wizję, w której to kobieta\npierwotnie odgrywała rolę Boga, a raczej Wielkiej Bogini. Według niektórych uczonych dopiero\nw późniejszym czasie została wyparta przez Boga\nmężczyznę. To kobieta miała dar wydawania nowego życia na świat, w związku z tym utożsamiana była również ze stwórczynią świata. Bachofen\nuważał, że to właśnie religia była napędem przemian cywilizacyjnych.\nOkres „demetryjski” miałby pojawić się między\ninnymi w Grecji przedklasycznej, a dowodem na\nto miały być historie o Amazonkach. W momencie, kiedy w sferze religijnej dominujące znaczenie mieli zyskiwać mężczyźni, rodził się dominujący do dzisiaj patriarchat, czyli faza „apollińska”.\nNależy też wspomnieć, że matriarchat to nie\ndosłowne przeciwieństwo patriarchatu. Jest\nto struktura znacznie różniąca się w budowie swoich wartości. Kobieta stanowi\ncentralne miejsce we wszystkich strefach:\nspołecznej, ekonomicznej i religijnej, ale\njednocześnie nie panuje nad nimi, nie wydaje arbitralnych sądów, nie rządzi w takim znaczeniu, w jakim mężczyzna rządzi\nw patriarchacie. Jest w centrum, ale nie na\nszczycie. Gdyby przedstawić patriarchat\nw formie graficznej, powstałaby piramida\nschodkowa pnąca się ku górze. Na szczycie\numiejscowiony byłby mężczyzna – patriarcha. Natomiast matriarchat w znaku graficznym to rozwiązanie poziome, złożone z okręgu,\nw którego środku znajduje się kobieta. Według\nBachofena matriarchat miał być fundamentem powszechnej wolności i równości, pokoju i czułości,\ntroski o wszystkich członków społeczności.\nNa początku XX wieku koncepcja matriarchatu straciła uznanie, by odrodzić się\nponownie w II poł. XX wieku. W książce\n500 zagadek o kobiecie autorstwa Mirosława Chałubińskiego i Janusza Trybusiewicza wydanej w 1981 roku w rozdziale\nz pytaniami dotyczącymi bogiń i boginek\nczytamy: Pozycja bóstw kobiecych w panteonach zależy w dużym stopniu od miejsca\ni roli kobiety w społeczeństwie wyznającym\nokreśloną religię. Historycy religii dawno\ntemu zauważyli, że spadkowi pozycji kobiety\nprzy przejściu od matriarchatu do patriarchatu\ntowarzyszyła degradacja bóstw kobiecych. W panteonach zaczynają dominować bóstwa męskie (…)\n- jest to informacja, jakiej w obecnym momencie\nnie spotkalibyśmy raczej w literaturze.\nBachofen wierzył, że po fazie patriarchatu nastąpi kolejna faza, w której wszyscy żyjący na ziemi\nludzie, niezależnie od tego, czy są kobietami czy\nmężczyznami, osiągną szczęście. Nastąpi połączenie najdoskonalszych wartości z matriarchatu\ni patriarchatu. Człowiek będzie posługiwał się\nswoim rozumem, ale i nabierze ponownie szacunku do natury. Obydwie te wykluczające się obecnie\npostawy będą na równorzędnych prawach doceniane. Tak samo stanie się z kobietą i mężczyzną –\nw końcu osiągną porozumienie.\nW 2007 roku ukazała się obszerna praca autorstwa\nZygmunta Krzaka Od matriarchatu do patriarchatu. We wstępie autor napisał: (…) Praca powstała\nw Instytucie Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie w latach 2000-2003.\nByła pisana w słonecznym pokoju, przy muzyce\nklasycznej. Dedykuję ją wszystkim kobietom świata.\nW swojej wyczerpującej pracy spisanej na ponad\n400 stronach Zygmunt Krzak wnikliwie opisał\nwszystko, czego się dowiedział na temat matriarchatu, przytaczając liczne dowody. Upadku domi-\nWierzę w to razem z Bachofenem.\nskowych w pobliżu miejscowości Willendorf\nw Austrii jeden z robotników znalazł jedenastocentymetrową figurkę. Była to figurka kobieca\nsprzed 25 tys. lat z epoki paleolitu, została nazwana Wenus z Willendorfu. Potem odkryto około\n30 tys. podobnych figurek na rozległym obszarze\nod Francji po Rosję. Wszystkie zyskały nazwę\nWenus paleolityczna. Dla porównania odnaleziono około tysiąca figurek męskich z tego okresu.1\nOdkrycia te wywołały falę ożywienia wśród fascynatów matriarchatu, dla których był to niezaprzeczalny dowód potwierdzający istnienie „rządów”\nkobiet. Przeciwnicy wprowadzili teorię, która mówiła, że figurki spełniały rolę prehistorycznego\n„Playboya” i nie mogą być wiarygodnym dowodem na istnienie matriarchatu.\nnacji kobiet upatrywał w rozwoju rolnictwa i hodowli zwierząt, które spowodowały nadwyżkę, co\nnastępnie doprowadziło do dominacji mężczyzn\ni hierarchizacji społeczeństwa. Według Krzaka\npatriarchat ostatecznie zwyciężył w Europie pod\nkoniec IV tysiąclecia p.n.e.\nWedług Jane Ellen Harrison na terenie Europy południowo-wschodniej w okresie przedhistorycznym istniało pokojowe społeczeństwo\nskoncentrowane wokół kobiety. Ludzie je tworzący żyli w zgodzie z naturą i z własnymi emocjami,\nzajmując się twórczością artystyczną. Głównym\nbóstwem była Wielka Bogini występująca pod\ntrzema postaciami (tylko dwie z postaci zostały\nnazwane przez Harrison jako Dziewica i Matka).\nBóstwa męskie były jedynie dopełnieniem Wielkiej Bogini, spełniały rolę synów i małżonków. To\npokojowe społeczeństwo miało zostać podbite\nprzez wojowniczą społeczność patriarchalną przybyłą z obszarów północnej Europy.\nWielka Bogini została wyparta przez nowych męskich bogów, narzuconych przez\nnajeźdźcę. Harrison jako jedna z pierwszych powiązała koncepcję matriarchatu\nz ideologią feministyczną.\nWe wrześniu 2008 roku znaleziono w jaskini Hohle Fels figurkę nagiej kobiety z przesadnie wyolbrzymionymi piersiami i sromem. Owa Wenus\nmiała 6 centymetrów wysokości i datowana jest na okres od 35 do 40 tys. lat temu.\nNajstarszą starożytną boginią okazała się\njednak Acheulian – Wielka Matka (Wenus\nz Berechat Ram), została znaleziona podczas wykopalisk archeologicznych w latach 1980-81 na Wzgórzach Golan w Izraelu. Figurka ma długość 35 milimetrów.\nPrzypomina ona swoim wyglądem kobiecą\nformę, wykonaną kamiennym narzędziem\nw skale wulkanicznej. Ponieważ figurkę\nznaleziono pomiędzy dwiema warstwami\nwulkanicznej lawy można było w miarę dokładnie określić jej wiek. Dolna warstwa lawy\nzastygła 470 tys. lat temu a górna 233 tys. lat\ntemu. Wiek miejsca, w którym znaleziono figurkę, ustalono na 250-280 tys. lat, co umieszcza ją\nw środkowym plejstocenie. W tym czasie nie powinno być jeszcze współczesnych ludzi na Ziemi,\nbo pojawili się według większości archeologów\nniecałe 200 tys. lat temu; a pierwsze, prymitywnie\nwykonane dzieło sztuki powstało zaledwie 100 tys.\nlat temu. Analiza wykonana przez naukowca amerykańskiego A. Marshacka potwierdziła, że wyodrębnienie szyi a także zagłębienia wzdłuż ramion\nsą pochodzenia sztucznego i najprawdopodobniej\nzostały wykonane narzędziem krzemiennym.\nKoncepcję, w której pierwotny bóg miał\npłeć żeńską, kontynuuje również Anna\nKohli w wydanej w Krakowie książce popularnonaukowej Trzy kolory Bogini. Opisując\nswoje wieloletnie badania w poszukiwaniu\nśladów pozostałych po przedchrześcijańskiej\nbogini, pokazuje, w jaki sposób dokonało się\nwyparcie ze świadomości pierwotnej bogini.\nZwraca uwagę na liczne przykłady zastępowania\nwyobrażeń kobiecych bóstw męskimi albo adaptacje pogańskich bogiń na chrześcijańskie święte. Wskazuje, ile z Wielkiej Matki przetrwało do\nnaszych czasów. Wyjaśnia tendencję do łączenia\nbogiń w trójcę, w której każda z bogiń miała przyporządkowany swój kolor: biały – dziewczyna,\nczerwony – dojrzała kobieta i czarny – staruszka.\nDowodzi, że wiele miejsc pielgrzymek chrześcijańskich było wcześniej miejscami kultu religijnego przed nastaniem chrześcijaństwa. Skrupulatnie\nje odszukuje. Próbuje przywrócić Bogini jej tron,\nmiejsce, które straciła przed wiekami. Stara się odzyskać ją dla naszej świadomości.\nDokładnie w 66 lat przed moim narodzinami (uważam, że to niezwykle istotna zbieżność dat),\n7 sierpnia 1908 roku podczas prac wykopali-\nObecnie podaje się, że największą liczbę figurek\nz tamtego okresu stanowią takie, które w ogóle nie miały zaznaczonych cech płciowych.\nchofen, umożliwiał mu wygłaszanie teorii, które\nz pewnością nie podobały się innym, jak np. ta,\nw której mówił o braku ograniczenia seksualnego we wczesnej fazie ginajkokracji. Oraz idei, że\nmałżeństwo i monogamia nie były pierwotnymi\nstrukturami społeczeństwa. Dla współczesnych\nBachofenowi teoria taka była poniżająca dla człowieka.\nPod wielkim wrażeniem teorii Bachofena pozostawał Erich Fromm, który nawet\nw późnym wieku zaliczał pracę Szwajcara do najważniejszych źródeł swojej myśli. Uważał go za\nnajbardziej twórczego i najbardziej postępowego\nmyśliciela. Tak jak i Bachofen, głęboko wierzył\nw istnienie matriarchatu.\nPodzielając poglądy szwajcarskiego uczonego\nuważał, że matriarchat wytworzył społeczeństwo\no pokojowej naturze z ludźmi pozbawionymi agresji i przepełnionymi afirmacją życia, w którym\npanowały miłość, troska i odpowiedzialność za\ninnych objawiające się w miłości macierzyńskiej.\nMiłości matki, która kocha swoje dzieci nie dlatego, że spełniają określone warunki czy oczekiwania, ale tylko dlatego, że są jej dziećmi. Uważał,\nże miłość macierzyńska jest źródłem wszelkiej\nmiłości i altruizmu, jest podstawą humanizmu.\nA kultura, w centrum której jest matka, cechuje się wolnością, równością, szczęściem, afirmacją natury. Przeciwieństwem natomiast\njest zasada ojcowska, która jest zasadą prawa, porządku, rozwagi i rozumu. Stosując\nją, sprawiamy, że harmonia zamienia się w\nspór, a równość w hierarchię.\nWedług Fromma wprowadzenie moralności oraz negowanie przyjemności seksualnej stanowi bardzo ważną rolę w utrzymaniu społeczeństwa klasowego. Życie seksualne, dostępne dla\nkażdego, ma możliwość wywołania największego\nszczęścia i zadowolenia. Jednocześnie wprowadza\nsię ograniczenia i kontrolę przyjemności seksualnej, co więcej uznaje się ją za grzeszną. Jednak\npożądanie towarzyszy każdemu człowiekowi,\na w związku z wprowadzonymi ograniczeniami\nkażdy odczuwa poczucie winy, które często\njest nieświadome i przenoszone na inne sfery\nżycia. Poczucie winy natomiast jest niezbędne w funkcjonowaniu społeczeństwa. Dzięki temu można zatuszować wszystkie niedoskonałości struktury społecznej, w której\nczłowiek czuje się źle. Jednak nie postrzegamy tej sytuacji jako czegoś, czemu przydałaby się naprawa, tylko cierpienie z niej\nwynikające uznajemy za sprawiedliwą\nkarę za nasze grzechy. Co więcej, do tego\ndochodzi uczucie wstydu, które onieśmiela\nczłowieka i ogranicza jego kreatywne myślenie, a także nakazuje oddanie w stosunku do\ntych, którzy tworzą moralność. W ten sposób\nmałżeństwo, jako jedna z form ograniczenia, zostało ustanowione przez patriarchat dla „prawidłowego” funkcjonowania społeczeństwa.\nLudzie epoki matriarchatu podporządkowani byli naturze i żyli zgodne z jej\ncyklem. Był to świat cielesny i materialny.\nBiernie poddawano się naturze i przeciwstawiano wartości naturalne i biologiczne wartościom intelektualnym. Istotną rolę pełniły\ninstynkt oraz więzy krwi. Patriarchat natomiast\npodniósł rangę duchowości, wyniósł egzystencję\nczłowieka ponad prawa życia materialnego. Mężczyzna nadał wartość swojej duchowości i wyniósł\nją ponad życie cielesne, które spadło na dalszy\nplan. Fizyczny aspekt życia, taki jak umiejętność\nwydawania na świat dziecka, stał się czynnością\nnormalną, więc pozbawiono go wartości. Boskiego i nieśmiertelnego charakteru nabrała męska\nkreatywność intelektualna. Do rangi najwyższych\nwartości podniesiono zalety rozumu, uznając go\nza potęgę mocniejszą niż prawa natury.\nKolejnym ważnym elementem, który\nw decydujący sposób różnicuje społeczeństwo matriarchalne od patriarchalnego, jest różnica między\nmiłością matki i ojca. Miłość matki jest bezwarunkowa. Natomiast miłość ojca jest zapewniona\nwtedy, kiedy dziecko spełnia pokładane w nim\noczekiwania i na tę miłość trzeba zasłużyć. Kiedy\ndziecko zawodzi, miłość ojca może się skończyć,\na nawet przerodzić w pogardę czy nienawiść. „Syn\numiłowany”, który spełnia oczekiwania ojca, jest\ncharakterystycznym tworem patriarchatu. W patriarchacie człowiek traci uczucie bezpieczeństwa,\nktóre miał dzięki bezwarunkowej miłości, jego\ngłówną troską staje się poczucie obowiązku, po-\nWedług Bachofena w matriarchacie największą\nzbrodnią było pogwałcenie więzów krwi i krzywda wyrządzona drugiej osobie. Największymi zaś\nwartościami były miłość macierzyńska i współczucie. Własność prywatna nie istniała.\nDziesięciomilionowy spadek, który otrzymał Ba-\nświata staje się mężczyzna. A stworzenia uniwersum mężczyzna dokonuje poprzez słowo - ustami:\n„I rzekł Bóg; i stała się…” Zdanie to przewija się\nwiele razy. Naturalna zdolność rodzenia biologicznego zostaje zastąpiona kreacją poprzez ducha,\nmyśli i słowa wychodzące z ust. Kreacja ta nabiera\nmocy zdolnej stworzyć świat. Macica kobiety zostaje zastąpiona tutaj przez usta mężczyzny. Mężczyzna uzurpuje sobie zdolność, która jest właściwa tylko kobiecie, a jest nią zdolność rodzenia.\nnieważ tylko w ten sposób może zyskać miłość\ni aprobatę. Jednak nawet kiedy stara się wypełnić\nswoje zadanie, nie traci poczucia winy, ponieważ\nzwykle wymagania, które są mu stawiane, są zbyt\nwielkie i zbyt trudne do osiągnięcia. Matka nawet\nnie wymaga miłości zwrotnej, a pewność jej uczucia nie jest obwarowana żadnymi warunkami.\nUżywając słów Fromma: (…) możemy powiedzieć,\nże patrycentryczną jednostkę – i patrycentryczne\nspołeczeństwo – charakteryzuje zespół cech, wśród\nktórych dominują takie, jak surowe superego, poczucie winy, pełna posłuchu miłość do ojca jako\nautorytetu, pragnienie dominacji nad nimi, akceptacja cierpienia jako kary za własne winy oraz\nupośledzenie zdolności do odczuwania szczęścia.\nNatomiast kompleks matrycentryczny charakteryzuje optymistyczne zaufanie do bezwarunkowej\nmiłości matki, znacznie mniejsze poczucie winy,\nznacznie słabsze superego oraz większa zdolność do odczuwania przyjemności i szczęścia. Cechom tym wtóruje ideał matczynego\nwspółczucia i miłości dla słabszych i potrzebujących pomocy (…).\nKolejnym akcentem w biblijnym opisie stworzenia świata jest zrodzenie światłości w pierwszej\nkolejności, a jak wiadomo światło jest symbolem\nsiły męskiej, tak jak ciemność kobiecej. Potem\nBóg mężczyzna stwarza mężczyznę człowieka. Jedyna pozostałość po dawnych wierzeniach, to fakt,\nże Adam zostaje ulepiony z prochu ziemi (ziemia\njako Wielka Bogini).2 W następnej kolejności,\nżeby zadowolić mężczyznę i „żeby mężczyzna\nnie był sam” Bóg stwarza dla Adama wszystkie zwierzęta, którym Adam ma nadać imiona. Ponieważ zwierzęta nie sprawiły, by\nAdam był całkowicie usatysfakcjonowany,\nBóg postanowił stworzyć kobietę, co więcej nie z innej, nowej materii, bądź również z ziemi, ale z żebra Adama. Porządek\nnaturalny w biblijnym micie zostaje odwrócony. Nie kobieta, matka rodzi życie,\nale mężczyzna staje się, jak pisze Fromm,\nrodzicielem, a jego żebro macicą.\nFromm jednocześnie zaznacza, że opisany\nobraz matki i macierzyństwa odbiega nieco od tego, który panuje w patriarchacie.\nNiezwykle interesujące jest porównanie\nprzez Fromma babilońskiego mitu o stworzeniu świata z biblijnym. Znowu posłużę\nsię tutaj słowami Fromma: (…) Dokumentem, który najmocniej wyraża skrajnie męskie\ni patriarchalne nastawienie emocjonalne – który\ndzięki temu stał się też najważniejszym fundamentem literackim patriarchalnej postawy emocjonalnej w kręgu europejskiej i amerykańskiej kultury – jest Stary Testament. W klasyczny sposób\nprezentuje on uczucia i wiarę społeczeństwa patriarchalnego, które wierzy w przewagę mężczyzny\nnad kobietą – nic dziwnego, że również kwestia\nkreatywności, stworzenia, znalazła w nim skrajnie\nmęskie rozwiązanie (…).\nKolejny skrajnie męski punkt widzenia możemy odnaleźć również w opowieści o grzechu\npierworodnym. Kiedy to kobieta nie godzi się\nz wydanym przez Boga zakazem, w dodatku namawia Adama do złamania zakazu, czemu Adam\nulegle się poddaje, za karę obydwoje zostają wy2\nW języku hebrajskim istnieją dwa podobne słowa\nwskazujące na znaczenie imienia Adam. Pierwsze to adom\noznaczające czerwony. Drugie słowo to adamah ()המדא, które\noznacza ziemię, rolę, glebę. Poza tym w słowie adam ()םדא\nkryje się słowo dam – krew ()םד. W języku akadyjskim słowo adam oznacza „ciemną, czerwoną glinę” lub „czerwoną\nkrew”. W tym kontekście imię Adam może oznaczać ziemię\nzmieszaną z krwią menstruacyjną. Znaczenie to odwołuje się\ndo starszego mitu, w którym Bogini Pramatka, zwana w tym\nrejonie świata Evą, Hawwą, Nin-Eveh ulepiła pierwszych ludzi z gliny, a potem posmarowała swoją świętą krwią, aby\ntchnąć w nich życie. Wszyscy przychodzimy na świat z łona\nkobiety wysmarowani krwią. http://seksualnosc-kobiet.pl/\nmiesiaczka/moc_kobiecej_krwi i http://www.czasnabiblie.\nJak słusznie zauważa Fromm, biblijny mit stworzenia świata towarzyszy nam od momentu, kiedy pojawiamy się na świecie, od dziecka jesteśmy\nprzyzwyczajeni do jego treści. Dlatego nie zdajemy sobie sprawy, że już od pierwszych jego słów\ngłoszona jest męska dominacja. Zapominamy\no tym, jak „sprzeczny z naturą” jest biblijny mit.\nTo nie kobieta – matka jest stworzycielką. Twórcą\nmężczyzn społeczeństwa patriarchalnego.\ngnani z Raju, a Ewa ukarana dodatkowo. Karą Ewy\nma być nieustanne kierowanie swych pragnień ku\nmężowi, który w dodatku ma nad nią panować.\nDodatkowym elementem kary jest ból, który ma\njej towarzyszyć przy porodzie (narodziny dziecka, które kiedyś miały status boskiego wydarzenia, nie dość, że straciły swoją wartość, to jeszcze\nzostały obarczone karą w postaci bólu. Tak, aby\nkobieta już nigdy nie mogła być dumna ze swojej\numiejętności rodzenia). Według Fromma ukaranie\nnaturalnej kreatywności kobiety bólem, jest formą\npocieszenia dla mężczyzny, który nie posiadając\ntakiej zdolności i w ten sposób przestaje jej pragnąć, ponieważ kojarzy się ona z cierpieniem.3\nBiblijny mit o stworzeniu świata Fromm zestawia\nz mitem babilońskim powstałym około 2 tys. lat\nprzed narodzinami Chrystusa. Mimo że i on jest\nwyrazem patriarchalnej struktury, zawiera w sobie echa matriarchatu. W micie babilońskim świat\npowstaje za przyczyną dwóch sił, męskiej i żeńskiej. Siła żeńska, pramatka Tiamat, jest początkowo większa niż męska i dopiero w walce nowych\nbogów ze starymi zostaje obalona. W momencie,\nkiedy kończy się mit babiloński mówiący o upadku\nsiły żeńskiej zwyciężonej siłą męską, zaczyna się\nmit biblijny, w którym nie ma już żadnego śladu\npo dawnym porządku, w którym znaczenie miała\nkobieta. Jedyną pozostałością po czasach świetności kobiet, kiedy to Bogiem, a raczej Boginią\nstworzycielką wszelkiego istnienia była kobieta,\na mężczyzna występował jedynie jako symbol religijny (był obok, przy lub za kobietą),\njest wąż. W religiach bogiń wąż był symbolem mądrości i proroczej rady. Wiele bogiń\nprzedstawiano pod postacią węża lub smoka. Sumeryjska bogini Nidaba, patronka pisma, była przedstawiana pod postacią węża.\nBogini Ninlil, która nauczyła ludzi uprawy\nroli, a tym samym cywilizacji, miała ogon\nwęża. Ininni pod postacią węża nazywana\nbyła Boską Matką, która Objawiła Prawo.\nJako węża przedstawiano w Mezopotamii\nboginię Ninę, patronkę wizji proroczych\ni interpretatorkę snów. Tiamat z Babilonii\njest pierwotną boskością, która przechowuje\nTablice Przeznaczenia i pojawia się jako wąż\nlub smok. Szczególny kult Bogini Wężowej był\nna Krecie, gdzie w pałacu Knossos odkryto specjalne wężowe jamy. Obraz prężącej się kobry był\nhieroglificznym znakiem determinującym słowo\n„Bogini”. Bogini pod postacią węża była czczona\nw Byblos (w Fenicji) co najmniej do 2800 r. p.n.e.\nDziwnym zbiegiem okoliczności w biblijnym micie Ewa za namową właśnie węża spożywa jabłko\nz drzewa poznania dobrego i złego, co jest równoznaczne z uzyskaniem świadomości seksualnej,\nczyli grzechem. W tym obrazie bogini pozbawiona\nswojej pierwotnej rangi pojawia się już tylko pod\npostacią węża, ukazywana dodatkowo jako symbol zła i ciemności. Drzewo symbolizujące dawną\nmądrość bogiń/kobiet zyskuje negatywne konotacje. Poznanie nie jest czymś dobrym, przynosi\nludziom grzech śmiertelny. Seksualność staje się\nczymś złym, zostaje obciążona winą i wstydem,\nW biblijnym micie kobieta ma być urozmaiceniem\nżycia mężczyzny, staje się zaś jego zagrożeniem.\nSwoją żądzą kusi mężczyznę, który nie potrafi się\njej oprzeć i przez to popada w nieszczęście. Całą\nwinę za nieszczęście mężczyzny ponosi kobieta. Nieraz w swoim życiu słyszałam zarzut\nz ust mężczyzny skierowany do kobiety: „To\ntwoja wina, to przez ciebie to wszystko, bo\nto ty jako kobieta dałaś jabłko Adamowi.”\nOto dowód, jak mit i przekonania w nim\nzawarte, odbijają się na życiu codziennym,\nna życiu każdej kobiety. Jest to również\ndowód jaskrawo pokazujący, jaki cel ma\nAby nie zostać posądzoną o animozję skierowaną ku płci mi przeciwnej, posłużę się\ncytatem z ust mężczyzny Ericha Fromma:\nWszędzie – od idei grzechu pierworodnego,\nprzez procesy czarownic, aż po Weiningera i jego\ntezę, jakoby kobieta była pod względem psychicznym i etycznym mniej wartościowa niż mężczyzna\n– odnajdujemy tę samą pogardę, tę samą nienawiść i ten sam lęk przed kobietą, który jednoczy\nOstatnio popularny staje się tzw. łagodny poród,\nw którym ból zostaje złagodzony do skurczy lub ucisku. Kobieta wprowadza się w świadomą autohipnozę. Powoduje to\nstan głębokiego relaksu, obniżenia adrenaliny oraz pobudzenia endorfin (naturalnego znieczulenia), dzięki czemu poród\nstaje się przeżyciem pozbawionym przejmującego bólu. Być\nmoże w micie o stworzeniu, bóg odbiera kobietom umiejętność łagodnego porodu i zasiewa w kobietach strach. Strach\nwyzwala adrenalinę, a ta spowalnia poród i czyni go bardziej\nbolesnym. Dziecko musi się wydostać ze skurczonej ze strachu macicy. Słowa zapisane w Księdze Rodzaju: Obarczę cię\nniezmiernie wielkim trudem twej brzemienności, w bólu będziesz rodziła dzieci stają się tym samym samospełniającą się\nrazem odczytywania tych słów (a czytałam je już\nwiele razy). Od tego momentu stałam się wielką zwolenniczką filozofii Fromma, i nie przestaję żałować, że w chwili śmierci filozofa miałam\nczternaście lat, czyli stanowczo za mało, aby móc\nosobiście mu podziękować. Moje uczucia nie wynikają z jakiejkolwiek niechęci do mężczyzn, czy\njakiejkolwiek chęci potępienia ich, raczej z faktu,\nże słowa Fromma całkowicie zaspokoiły moją potrzebę sprawiedliwości. Mam nadzieję, że tak liczne cytowanie przeze mnie Fromma, nie zostanie\nmi poczytane za zbyt gorliwe i nietwórcze. Jednak\njestem pewna, że żadne moje słowa nie byłyby\nw stanie oddać tego lepiej, niż jego własne.\na kreacja nowego życia zostaje powiązana z grzechem. Kobieta ma być podległa mężczyźnie i rodzić w bólu. Wszystkie kobiece przymioty tym\nsamym tracą swój pozytywny aspekt i od tej pory\nbędą kojarzone negatywnie.\nPonadto w micie biblijnym niebywałą rangę osiąga słowo, które zostaje wywyższone ponad naturę.\nNaturalne prawa tracą swoje znaczenie.\nPatriarchat czyni ze słowa potęgę mającą siłę zdobywania zwolenników bądź pokonywania przeciwnika. Bo kim jesteśmy dzisiaj bez umiejętności\nA jak często racja zostaje przyznana temu, kto\njest bardziej błyskotliwym mówcą, a nie temu,\nkto rzeczywiście jest bliższy prawdzie? Jak często\nwygrywa ten, kto ma lepszą pamięć, a nie ten, kto\njest mądrzejszy? Jak radzi sobie dzisiaj sztuka,\nktóra nie potrafi obronić się słowem? Słowo\nosiągnęło niebywałą siłę, aż chce się powiedzieć, siłę zdecydowanie przecenioną.\nWedług Fromma struktury społeczne\nzwiązane z matriarchatem i patriarchatem w istotny sposób wpływały na kwestię płci. Uważał on,\nże źródła konfliktów w „wojnie płci” nie należy szukać w różnicy związanej z odmiennością płciową, gdyż jest to przede wszystkim\nrelacja dwojga ludzi. Twierdził, że relacje\nte determinuje charakter społeczeństwa.\nBył przekonany, że w kwestii płci kierujemy się uprzedzeniami patriarchalnymi,\nw których kobieta jest podporządkowana\nmężczyźnie. Żeby zażegnać konflikt płci,\npowinniśmy najpierw zdać sobie sprawę\nz uwikłania w patriarchalny sposób myślenia\ni wniknąć w matriarchalne wzorce myślenia. Tylko wtedy będziemy w stanie zintegrować obie płcie, ponad ich różnicą. Ponieważ problemem nie jest odmienność każdej\nz płci, ale wartościowanie i umacnianie tej różnicy.\nPozwolę sobie przytoczyć jeszcze jeden\ncytat z Fromma:\nMyśl, że jedynie sam mężczyzna może swymi ustami, swym słowem, ze swego ducha\nstworzyć żywą istotę, jest urojeniem, które\npozostaje w największej sprzeczności z naturą; neguje ono wszelkie doświadczenie,\nwszelką rzeczywistość, wszelkie uwarunkowania naturalne. Lekceważy wszelkie ograniczenia naturalne, byle tylko osiągnąć jeden cel:\nprzedstawić mężczyznę jako absolutnie doskonałą istotę, posiadającą także zdolność, której życie\nwyraźnie jej odmówiło – zdolność rodzenia. Owo\nurojenie, które mogło się pojawić tylko na gruncie\nskrajnie patriarchalnego społeczeństwa, stanowi\nprototyp wszelkiej idealistycznej myśli, która lekceważy wszelkie warunki naturalne. Równocześnie\njest ono, z jednej strony, przejawem głębokiej zawiści mężczyzny wobec kobiety, poczucia niższości\nz powodu posiadania zdolności rodzenia, zazdrości o rodzenie, z drugiej zaś, wyrazem pragnienia,\nby osiągnąć tę zdolność, choćby nawet zupełnie\nW wywiadzie opublikowanym 16 lutego 1975\nroku w „L’Espresso” Fromm mówi:\nNie sposób zrozumieć ani psychologii kobiety, ani\npsychologii mężczyzny, jeśli się nie pamięta, że od\nmniej więcej sześciu tysięcy lat obie płci pozostają w stanie wojny. Wojna ta ma charakter podjazdowy. Przed sześcioma tysiącami lat patriarchat\nodniósł zwycięstwo nad kobietą – społeczeństwo\nzostało oparte na dominacji mężczyzny. Kobiety stały się jego własnością i musiały okazywać\nwdzięczność za każde ustępstwo, jakie mężczyzna\nna ich rzecz czynił. Wszelka dominacja jednej części ludzkości, jednej klasy społecznej, jednej grupy narodowej czy jednej płci nad inną rodzi bunt,\nzłość, nienawiść i żądzę zemsty u uciskanych i wyzyskiwanych, lęk zaś i niepewność u uciskających\nPamiętam, że kiedy pierwszy raz czytałam te słowa, towarzyszyło mi uczucie ogromnego zdziwienia, a zarazem niewyobrażalnego zadowolenia.\nUczucie to towarzyszy mi za każdym kolejnym\ntając opracowania, biorąc udział w konferencjach\ni zjazdach, a także utrzymując znajomości z badaczami_kami matriarchatu. Anna Kohli przetłumaczyła na język polski książkę spisaną przez\nHeide Göttner-Abendroth, która relacjonuje swoją\npodróż do Mosuo odbytą w 1993 roku. Książka\nta, niestety, nie ukazała się w wersji polskiej, gdyż\nwydawca stwierdził, że zbyt wąskie grono ludzi\nbyłoby zainteresowane ludem Mosuo i matriarchatem! Otrzymałam od niej również kilka rozdziałów z jej nieopublikowanej książki. Właśnie z tych\nrozdziałów dowiedziałam się o Mosuo najwięcej.\nW teorii Fromma matriarchat był dowodem na to,\nże problem związany z różnicą płci leży w strukturze panującego modelu społeczeństwa.\nWracając jeszcze do Bachofena, trzeba\nnadmienić, że mimo tego że cenił bardzo matriarchat, uważał, że był on jedynie formą przejściową do formy jaką jest patriarchat. Za negatywne\ncechy matriarchatu uważał podporządkowanie\nwięzom krwi i ziemi, brak racjonalności i postępu. Minusy dostrzegał również w patriarchacie:\nhierarchia, ucisk, nierówność i nieludzkie traktowanie. Pozytywna według niego natomiast była\nzasada rozumu, nauki, prawa, rozwoju cywilizacji.\nMosuo to grupa etniczna w Chinach, nie uznawana przez Chińską Republikę Ludową za mniejszość narodową, ponieważ nie posiada własnego\npisma. Swoją tradycję przekazują głównie drogą\nustną. Mosuo zamieszkują w prowincjach Junnan\ni Syczuan w wysokich Himalajach i stanowią\nczęść większej grupy Naxi, jednak między nimi\nistnieje wiele różnic kulturowych. Mosuo liczy około 40 tys. ludzi, 30 tys. z nich żyje\nw okolicach jeziora Lugu położonego na\nwysokości 2800 m. n.p.m. Około 60% żyje\nw społeczeństwie matriarchalnym, w którym istnieje matrylinearność, czyli ciągłość dziedziczenia nazwisk rodowych,\nprzywilejów oraz majątku po matce oraz\nmatrylokalność, co oznacza, że wszystkie\ndzieci – synowie i córki oraz wnuki pozostają w domu matki. Aby mówić o społeczeństwie matriarchalnym, oprócz matrylinearności i matrylokalności, muszą być spełnione\njeszcze inne warunki. Takim warunkiem jest\nkontrola gospodarcza sprawowana przez kobietę.\nBachofen pisał: (…) uczony musi stale pamiętać,\nże świat którym się zajmuje, jest nieskończenie\nróżny od znanej mu rzeczywistości i że jego\nwiedza o nim, choć znaczna, zawsze musi być\nograniczona; że jego doświadczenie życiowe\nzwykle jest niedojrzałe, gdyż opiera się na\nobserwacji niewielkiego wycinka czasu, a\nmateriał, którym dysponuje, to zbieranina\noderwanych okruchów i fragmentów, które\nczęsto, jeśli patrzeć na nie z jednego tylko\npunktu widzenia, wydają się nieautentyczne, ale jeśli umieścić je w ich prawdziwym\nkontekście, demaskują tak pochopny osąd\nSzwajcarski profesor prawa uważał, że – aby\nzrozumieć zjawisko matriarchatu – należy\ncałkowicie odrzucić wierzenia i idee epoki, w\nktórej się żyje, co na pewno nie jest proste. Jednak jest niezbędne do tego, aby móc przenieść się\nw zupełnie inny świat. Rządzony zupełnie innymi\nprawami. Patrząc z punktu widzenia patriarchatu,\nnigdy nie zrozumiemy właściwie matriarchatu.\nNa czele klanu stoi kobieta w wieku między\n45 a 60 lat. Sprawuje ona władzę, a może raczej\nopiekę, która polega na planowaniu pracy w polu,\nrozdzielaniu żywności, zarządzaniu ogólnymi\ndobrami klanu oraz gotówką. Pieniądze oddają\njej wszyscy członkowie rodziny. Szefowa klanu\nodgrywa również główną rolę w uroczystościach\nrodzinnych oraz podejmuje gości. Najstarsze kobiety pełnią funkcje doradcze, jednak są już zwolnione z funkcji głównej i spokojnie odpoczywają\nprzy świętym ogniu. Mężczyźni najczęściej przebywają poza domem, przy pracach takich jak polowanie, rybołówstwo czy wyręb drzewa, budowa\ndomu. Oni też reprezentują rodzinę na zewnątrz.\nStąd wielu badaczy odniosło wrażenie, że to oni\nsą głowami rodziny. Jednak mężczyźni nie podej-\nCzytając o matriarchacie, nie można pominąć informacji o Mosuo. W internecie można\nznaleźć kilka interesujących artykułów na temat\ntego chińskiego ludu do dzisiaj żyjącego według\nzasad matriarchatu. Jednak najwięcej informacji\nudzieliła mi Anna Kohli (autorka Trzech kolorów\nBogini), z którą nawiązałam znajomość internetową po przeczytaniu jej książki. Dowiedziałam\nsię, że Kohli jest zafascynowana matriarchatem\ni od wielu lat zgłębia wiedzę na ten temat, czy-\nją śpiewy, tańce, piękne stroje, opieka nad dziećmi oraz poszukiwanie ewentualnego partnera. Nie\nzajmują się sprawami organizacyjnymi w domu.\nDo tego przeznaczone są kobiety drugiego pokolenia, którym znudziły już zabawy i romanse.\nDzieci (czwarte pokolenie) żyją swobodnie wśród\nwszystkich bliskich otoczone spokojem i troską.\nLudzie najstarsi (pierwsze pokolenie) odpoczywają, nie martwiąc się, że są ciężarem dla pozostałych\ni nie bojąc się, że ktoś odda ich do domu starców,\nponieważ każda rodzina żyje ze swoimi bliskimi\nwspólnie i każdy ma przypisane swoje zadania.\nNie ma tam kobiet, które samotnie wychowują\ndzieci, nie ma również samotnych starszych kobiet, a dzieci nie żegnają się ze swoimi rodzicami,\nkiedy dorastają. Kiedy plony danego roku nie są\nzbyt obfite a zarobek mały, w pierwszej kolejności\njedzenie dostają starsi i dzieci, następnie kalecy,\na na końcu pozostali.\nmują samodzielnie postanowień, jedynie je przekazują.\nKobieta stojąca na czele klanu podejmuje arbitralne decyzje w kwestiach codziennych. Kiedy\nsprawa dotyczy rzeczy poważnej, decyzja podejmowana jest wspólnie, drogą konsensusu. Każdy\nz członków rodziny może wypowiedzieć swoje zdanie. Szefowa klanu podejmuje decyzję w\nmomencie, kiedy dana sprawa nie może znaleźć\nwyraźnego rozwiązania. Nie jest to więc władza\ntotalna i podobna do tej, którą na tym samym miejscu sprawują mężczyźni. Stojąca na czele rodziny\nkobieta musi być najmądrzejsza i najzdolniejsza,\nmieć dobre serce, powinna umieć załagodzić spory\ni wnosić nowe pomysły. Powinna być sprawiedliwa i przede wszystkim potrafiąca dostrzec potrzeby całej rodziny. Jeśli troszczy się tylko o siebie,\nnigdy nie stanie na czele klanu. Nie musi to być\nstarsza kobieta, jeśli bowiem taka kandydatka uzna, że młodsza nadaje się lepiej do roli\nopiekunki klanu, to oddaje jej ten przywilej.\nNie przeprowadza się wyborów, ponieważ\nkażdy zna doskonale każdego i wie, kto jest\nnajbardziej odpowiedni na takie stanowisko. Nie mają znaczenia osobiste ambicje\nczy życzenia. Niemożliwa jest hipokryzja,\nprzekupstwo czy posiadanie jedynie umiejętności oratorskich, które przekonają innych, aby objąć rolę przywódczyni. Wybór\nzawsze jest najlepszy i zazwyczaj nie ma\npomyłek. Jeśli się zdarzają, szybko zostają\nnaprawione. Dzieje się tak ponieważ wszyscy o sobie dużo wiedzą. Nie wybierają zatem\nkogoś, kogo znają jedynie z plakatu i kilku zdań\nwypełnionych obietnicami, ale osobę, z którą się\ncodziennie obcuje, która nie jest w stanie ukryć\nprzed nami swoich ani zalet, ani wad. Jeśli stojąca\nna czele rodziny źle prowadzi gospodarkę lub zaczyna z tego tytułu czerpać własne korzyści, traci\nautomatycznie autorytet oraz swoją funkcję.\nCentralną rolę w życiu Mosuo odgrywa oddawanie czci przodkiniom. Wokół świętego\nognia, centralnej części domu, zorganizowany jest ołtarz, na którym ustawiane są\nzawsze miseczki z jedzeniem i napojami.\nZmarli nie są izolowani na cmentarzach.\nIch prochy spoczywają w pobliżu rodzinnego pieca, obok żyjącej rodziny. Ludzie\nMosuo wierzą, że ich bliscy biorą udział\nwe wszystkich czynnościach domowych\nz zaświatów. Obecność zmarłych jest mile\nwidziana, a nawet potrzebna, ponieważ to\noni zsyłają błogosławieństwo na żyjących.\nDusze przodków ponownie się naradzają w momencie, kiedy jakieś dziecko w rodzinie kończy\ntrzynaście lat. Wtedy to odbywa się uroczystość\ninicjacyjna. W czasie tej uroczystości dusza przodka jakoby wypełnia ciało trzynastolatka. Uroczystość inicjacyjna jest jedną z najważniejszych\nw tradycji Mosuo. Dużo bardziej uroczysta jest\nw przypadku dziewczynek. Chłopcy przechodzą\ndużo spokojniejszą inicjację, bądź nie obchodzą\nświęta wcale. Dzięki takiemu „kontaktowi” ze\nzmarłymi nie ma tam aury strachu, która towarzyszy naszej kulturze. Nie ma mrożących krew\nw żyłach opowieści o wyprawach na cmentarz.\nPonieważ zmarli są oswojeni, nieustannie obecni,\npotrzebni żywym. Obecność paleniska i zarazem\nbogini ognia Sambali w każdym domu, powoduje\nnaturalność domowej religii, pozbawionej fałszywej pobożności, która tak często występuje u nas.\nStrażniczką ognia jest zwykle najstarsza kobieta\nRodziny Mosuo składają się z 9-20 osób,\nsą to zwykle cztery pokolenia (prababka, babka,\nmatka i córka). Są to oczywiście matka i wszyscy\nczłonkowie rodziny związani więzami krwi. Do\nsiostry matki dzieci również zwracają się „matko”.\nZaś obydwie siostry czują się matkami dla wszystkich dzieci. Kobiety z trzeciego pokolenia, czyli\nw wieku do 40 lat, przeważnie przebywają poza\ndomem, w polu lub w ogrodzie. To, co najbardziej\nje interesuje, to tzw. „miłości”. Ich czas pochłania-\njak to czynią niektóre kobiety z Zachodu. Oczywiście, kiedy dziewczynka dostaje swój samodzielny\npokój i może przyjmować przyjaciół, nie jest to\nrównoznaczne z tym, że w tym wieku rozpoczyna\nżycie seksualne. Początkowo są to jedynie wspólne spotkania oparte na zabawach czy rozmowach.\nO sprawach związanych z ciałem dziewczynka\njest informowana przez matkę, a chłopiec przez\nmęskiego członka rodziny. Seksualność nie jest tematem tabu, a ta w naszym rozumieniu „wolna miłość” nie prowadzi do dewiacji, ale wręcz pomaga\nw ich uniknięciu. Kiedyś rząd chiński wprowadził\nzakaz „przechodnich małżeństw”, oferując nawet\nnagrody za zawarcie małżeństwa. Bardzo nieliczne pary zgodziły się na to, jednak ich związki\nszybko się skończyły.\nw rodzinie, której zadaniem jest strzec, aby ogień\nnie zgasł oraz przygotowywanie daniny dla bogini\nognia i przodkiń. Kiedy jest zimno, daniną tą może\nbyć wódka. Bogini ognia ma zapewniać domownikom dobrobyt i bezpieczeństwo.\nU Mosuo nie jest znana instytucja ojca, a rolę ojca\npełni brat matki, zwany wujkiem. Wszystkie dzieci w danej rodzinie wychowywane są wspólnie.\nZajmuje się nimi ten, kto akurat ma czas.\nNie istnieje również instytucja małżeństwa. Istnieją tzw. związki azhu („przyjaciel”)/axiao („kochanek”), zwane „przechodnimi małżeństwami” lub\n„małżeństwami odwiedzinowymi”. W wieku trzynastu lat każda dziewczynka dostaje swój osobny\npokój, w którym może przyjmować przyjaciół.\nMężczyźni nie mają swoich pokoi, mają wspólne\npomieszczenie, w którym rzadko sypiają, ponieważ zwykle noc spędzają u kobiety. Kobiety\ni mężczyźni kojarzą się sami, bez sugestii czy\nprotestów rodziców, czy kogokolwiek innego. Również długość ich związku nie jest\nokreślona, granice określa jedynie uczucie, które jest między nimi. Nie łączy ich\nwspólny majątek ani potrzeba wychowywania dzieci razem. Każdy z nich mieszka przecież w domu swojej matki, tam też\npracują w czasie dnia. Spotykają się tylko\nw czasie nocy i nad ranem wracają do domów rodzinnych. Nie łączy ich nic poza miłością. W związku z tym nie ma rozwodów,\nnieślubnych dzieci, kłótni małżeńskich, walki\no majątek, nie ma również przemocy między\nkobietą i mężczyzną. Nie ma tragedii, w których\nwraz z utratą mężczyzny kobieta traci środki do\nżycia i staje się niesamodzielna. Kiedy kończy się\nmiłość, kończy się ich związek. Może to trwać\nbardzo krótko, ale i kilka do kilkunastu lat. Kobiety Mosuo nie znają również uczucia zazdrości.\nJeśli jakiś mężczyzna podoba się dwóm kobietom,\nto wyboru dokonuje mężczyzna, a odrzucona kobieta nie walczy o niego. Partnerów wybiera się\nz sąsiednich wiosek, aby uniknąć pokrewieństwa.\nZwiązek utrzymuje się zwykle z jednym partnerem, aby nie ranić uczuć drugiej osoby. Opiera się\non nie tylko na samym kontakcie fizycznym, ale\ni zaangażowaniu emocjonalnym. Kobiety zwykle\nmają po dwoje dzieci, uznając, że tak jest najwygodniej ze względów ekonomicznych. Niezrozumiałą sytuacją z punktu widzenia kobiet Mosuo\nbyłoby równoczesne posiadanie męża i kochanka,\nCywilizacja patriarchalna interpretuje „przechodnie małżeństwa” jako rozwiązłość seksualną, a nawet prostytucję. Postrzegane\nw tym kontekście związki kobiet Mosuo powodują tłumne przyjazdy turystów, którym\nwydaje się, że również mogą wziąć udział\nw związku azhu, ponieważ nie ma przecież nakazu wstrzemięźliwości seksualnej.\nSposób pojmowania miłości przez Mosuo\njest zupełnie niezrozumiały dla moralności patriarchalnej. Trudno jest zrozumieć\nmężczyznom patriarchalnym, że wolność\nseksualna kobiety Mosuo nie jest równoznaczna z rozwiązłością i jej otwartością na\nkażdego napotkanego mężczyznę.\nDlatego kobiety Mosuo nieustannie są nagabywane przez turystów, zdziwionych odmowami.\nHeide Göttner-Abendroth bardzo wnikliwie opisuje swoją podróż: krajobraz, stroje, wierzenia i codzienne życie ludzi Mosuo. Jednak najbardziej interesujące dla mnie były zarejestrowane\nrozmowy przeprowadzone najczęściej z kobietami, przepełnione niezwykłą ilością ciepła i gościnności. Heide oprócz rozmów opisuje wszystkie\nnajdrobniejsze szczegóły, np. wyraz twarzy rozmówczyń. To ogromnie cenna forma rejestracji,\ngdyż pozbawiona jest jakichkolwiek subiektywnych opinii. Czytelnik sam, bezpośrednio, może\nwszystko odczytać ze słów, które rzeczywiście\npadły w czasie spotkania. Specyfiki dodaje fakt,\nże rozmowy są toczone między kobietami. Dzięki\ntemu rozmówczynie są bardziej otwarte i skore do\nwyznań. W czasie rozmów pytania zadawały nie\ntylko Heide i jej niemieckie koleżanki, ale i ko-\nnie mogli oni zaprosić gości do siebie, Heide zaprosiła ich do hotelu, w którym mieszkała. Kobieta Mosuo obecna w trakcie tych odwiedzin wyszła,\naby mężczyźni mogli wyznać wszystko swobodnie. Mężczyźni w czasie rozmowy nie wykazywali niezadowolenia z sytuacji, w jakiej się znajdują. Na pytanie czy odpowiada im to, że oddają\nwszystkie pieniądze szefowej i dostają jedynie\n„kieszonkowe”, powiedzieli, że każda matka wie,\nile potrzebuje jej syn. A jeśli nie wydadzą wszystkiego, to oddają pieniądze z powrotem!\nbiety Mosuo, pytając o europejski styl życia. Ich\npytania obnażały bezwzględnie nasze problemy.\nPozwolę sobie przytoczyć bezpośrednią rozmowę:\n(…) Kobieta Mosuo: (po krótkim namyśle): Tak,\nchciałabym wiedzieć, jak to wygląda w waszych\nrodzinach. Czy w waszych rodzinach jest dużo\nludzi i czy żyją w dużych domach harmonijnie\ni w dobrej atmosferze?\nNahema: Przeważnie żyjemy w małych rodzinach\ni nie w tak dużych domach jak ten. Często w naszych rodzinach brakuje harmonii, czasami nawet\nbardzo. Zdarzają się jednak rodziny, które żyją\nOdpowiedzi mężczyzn Mosuo były często zaskakujące i wykazywały całkowicie odmienny sposób\nmyślenia niż ten, jaki cechuje mężczyzn patriarchalnych. Zadając tym samym kłam tzw. „męskiej\nnaturze” i udowadniając, że to, co przyzwyczailiśmy się traktować jako wrodzone, jest de facto\nwynikiem socjalizacji, wpływem kultury.\nKobieta Mosuo: Słyszałam, że w innych, dalekich\nkrajach kobieta i mężczyzna żyją w monogamii i że\nczęsto się zdarza, że mężczyźni biją swoje żony.\nOto jedna z odpowiedzi:\nNasza odpowiedź: Tak, zdecydowanie tak!\nIris: Czy zdarza się, że jesteście jako mężczyźni dyskryminowani przez innych mężczyzn z powodu innego porządku w matriarchalnej rodzinie? Czy patriarchalni\nmężczyźni odnoszą się do was negatywnie,\nponieważ w ich rodzinach decydują mężczyźni?\nIris: To jest jeden z powodów, dla których\nbardzo dużo kobiet na Zachodzie przyłącza\nsię do ruchu feministycznego, który walczy\no równe prawa i o szacunek dla kobiet.\nKobieta Mosuo: (z lekkim przerażeniem):\nZamiast się pozwolić bić, kobiety powinny\nraczej same mieszkać. To wszystko jest bardzo smutne...\nMM (po naradzie): Nie jest nam łatwo\no tym mówić. Zdarza się, że czasami zaczynamy pogawędki z mężczyznami z patriarchalnych struktur. Wtedy okazuje się, że\nw wielu wypadkach jedna strona patrzy na drugą z pozycji wyższości. Padają takie zdania, jak:\n“jesteście mężczyznami i pozwalacie kobietom decydować, robicie wszystko co wam kobiety każą!“.\nA my odpowiadamy: “A wy jesteście mężczyznami\ni traktujecie kobiety źle, tak źle jak zwierzęta!“.\nIris: Wiele kobiet u nas tak w końcu robi, ponieważ 40% kobiet jest samotnych. Niestety,\nu nas kobiecie nie jest łatwo, jak jest sama, nie\ntak jak tu, gdzie kobiety trzymają się razem.\nKobieta Mosuo: Macie również dzieci?\n(Wiele kobiet z naszej grupy ma dzieci, pokazują\nilość na palcach)\nKobieta Mosuo: Widzę, że życie w waszym społeczeństwie jest bardzo ciężkie dla kobiet, przede\nwszystkim, gdy same zostajecie z dziećmi. Wydaje\nmi się, że kobiety powinny się zorganizować i wzajemnie pomagać, kobiety muszą sobie nawzajem\nW innej rozmowie kobieta przyznała, że mężczyźni Mosuo są leniwi, gdyż do ich obowiązków\nnależą prace okresowe, a kobieta musi pracować\nw domu cały rok. Jak widać – niezależnie czy\njest to matriarchat, czy patriarchat – problem jest\nten sam, być może ta cecha należy do „męskiej natury”.\nKiedy odbywały się rozmowy między kobietami,\nmężczyźni nie wchodzili do pomieszczenia, trzymając się raczej z boku. Podobnie działo się, kiedy\nrozmowa odbywała się z mężczyznami. Ponieważ\nWedług relacji Heide lud Mosuo nie posiada swojej armii. Wychowani są\nrównież na pewno nie jest zaprzeczeniem tej hipotezy. Zapewne nigdy nie dowiemy się, czy teoria\nmatriarchatu miała swoje potwierdzenie w rzeczywistości.\nw tradycji pokojowej. Kiedy zdarzały się ataki napastników, czasami wypływali na środek jeziora\ni czekali, aż napastnik się zniechęci. Zdarzało im\nsię także zbrojne odbieranie ataku. Jednak z pokolenia na pokolenie przekazuje im się, że wojna\nto całkowity brak respektu i przyzwolenie zagłady\nżycia ludzkiego, a przecież, jak twierdzą Mosuo,\nkażdy ma prawo żyć. W czasie rozmów z Heide i\njej niemieckimi koleżankami kobiety Mosuo zadały pytanie o drugą wojnę światową, pytając, czy\nbyły jakieś kobiety, które sprzeciwiły się wojnie.\nTo jedno niewinne pytanie dobitnie obnażyło rolę\nkobiet w świecie patriarchalnym…\nPrzejście waginy od sacrum do profanum mogło\nsię wiązać z degradacją roli kobiety, a co za tym\nidzie – degradacją jej naturalnych wartości związanych z płodnością. Kiedy kobieta i jej płodność\nzostały pozbawione znaczenia, nieważne stały się\nrównież jej narządy płciowe. Aby zdegradować\nrolę kobiety, należało zdegradować siły natury,\nnależało pozbawić znaczenia umiejętność wydawania dzieci na świat, należało narzucić ograniczenia na kobiecą seksualność, a to, co do tej pory\nwydawało się magiczne, zamienić w powszechne\ni bezwartościowe. Nieszanowane, ponieważ naturalne. Kobieta i wszystko, co łączy się z jej fizjologią, musiało stracić swoje znaczenie. Umiejętność rodzenia z boskiej stała się naturalna, a\nseksualność z pozytywnej negatywna, zagrażająca mężczyźnie i światu. Wydaje się, że\nupadek matriarchatu wraz z pojawieniem\nsię patriarchatu są w stanie wytłumaczyć\nto zjawisko. Według mnie wiąże się to w\nStosunek kobiet Mosuo do wojny nie wydaje się\nnam dziwny. Jednak zadziwiające jest, że mężczyźni Mosuo nie mają potrzeby walki. Przecież\ncała nasza patriarchalna kultura zbudowana jest na\nrzekomo walecznej i agresywnej naturze mężczyzny. Zachowanie mężczyzn Mosuo świadczy o tym, że „wrodzona” agresja jest raczej\nOczywiście nie wiadomo, na ile relacje Heide dotykają prawdy. Czy rozmowy prowadzone z mieszkańcami były całkowicie\nszczere i czy mówili oni jedynie o prawdach wygodnych? Historia o Mosuo przedstawiona przez Heide Göttner-Abendroth\nwydaje się opowieścią o nierzeczywistej\nidealnej enklawie. Idealnej do tego stopnia,\nże aż trudno uwierzyć w jej istnienie.\nJednak tak naprawdę nie ma znaczenia,\nczy matriarchat miał rzeczywiście miejsce, czy nie i czy ludzie żyli według jego\nzasad. Ważniejsze jest wyciągnięcie wniosków oraz zdanie sobie sprawy z tego, jakie\nkonsekwencje niosą określone warunki społeczne. Błędne jest uznanie naszej psychiki czy\nstruktury psychicznej rządzącej w naszym społeczeństwie za równoznaczne z „naturą ludzką”, ponieważ w odmiennych warunkach bylibyśmy zupełnie innymi ludźmi, a więc mielibyśmy zupełnie\ninną „naturę”. Warunki społeczne kształtują nie\ntylko nasze codzienne życie, świadomość i sposób\nmyślenia, ale nawet i naszą podświadomość. Na\nprzykładzie opisu odmienności teorii matriarchatu możemy w zupełnie inny sposób spojrzeć na\nkulturę patriarchalną. Możemy zauważyć, jakie\nznaczenie i konsekwencje mają tak z pozoru nieistotne rzeczy jak, np. płeć boga i mit o stworzeniu\nJednak wraz z popularyzacją społeczności\nMosuo przez badaczy rozwinął się tam przemysł\nturystyczny, który powoli i stopniowo rujnuje tradycję. Wpływ na to ma również globalizacja, która i tam doprowadziła już swoje macki. Prawdopodobnie za kilkadziesiąt lat niewiele zostanie z\ndawnej tradycji. Prawdopodobnie również ta mała\nspołeczność matriarchalna zostanie wessana przez\nogólnie panujący patriarchat i wkrótce zapomni\nsię o tym jakże odmiennym miejscu. Warunkiem\nistnienia systemu tam panującego jest bowiem\nmała liczebność społeczności oraz izolacja. Tylko\nstruktura opierająca się na klanach, rodzinach złożonych z czterech pokoleń, jest w stanie utrzymać\ntaką tradycję. W momencie globalizacji prawdopodobnie wszystko się bezpowrotnie zmieni.\nNaomi Wolf w swojej książce Wagina. Nowa biografia napisała: To, w jaki sposób dana kultura\nodnosi się do waginy – z szacunkiem czy brakiem\nszacunku, z czułością czy z niechęcią – stanowi\nmetaforę traktowania kobiet w danym miejscu\nIstnienie społeczności Mosuo oczywiście nie\nmoże być dowodem przemawiającym za istnieniem w dziejach ludzkości fazy matriarchatu. Ale\nJak już wcześniej wspomniałam, pewność co do\nistnienia matriarchatu nie jest potrzebna. Koncepcja matriarchatu spełnia się w momencie, w którym uświadamia nam, że odmienność płci nie powinna prowadzić nas do konfliktu wynikającego\nz wartościowania każdej z nich. Tak jak i Fromm\nuważam, że wywyższanie którejkolwiek ze stron\nponad drugą jest błędnym działaniem. Gorąco\nwierzę w wizję Bachofena, który zakłada, że nadejdzie czas, gdy uda nam się wyciągnąć wnioski\nz matriarchatu i patriarchatu, co z kolei pozwoli\nzbudować nową formę społeczną na równi doceniającą każdą ze stron. Nie będzie „równych i\nrówniejszych”, a każdy będzie honorowany w tym\nsamym stopniu. Nauczymy się doceniać naturę i\nintuicję na równi z rozumem i postępem. Nauczymy się godzić elementy, które do tej pory wydawały się wykluczać. Analiza koncepcji matriarchatu\ni patriarchatu powinna doprowadzić do zakończenia, dzięki któremu mężczyźni i kobiety\nna mecie podadzą sobie ręce. Zapewne rodzi\nsię pytanie, czy już dawno temu nie dobiegliśmy do mety? I chociaż można mieć takie wrażenie, jestem jednak przekonana,\nże meta jest jeszcze ciągle przed nami.\nNie mam zamiaru analizować wszystkich\naspektów naszego życia, ograniczę się jedynie do kilku przykładów z „mojego podwórka”.\nJestem też przekonana, że – wraz z utratą szacunku do waginy – straciliśmy znacznie więcej. Kobiety straciły szacunek do samych siebie, a mężczyźni wbrew pozorom wcale na tym nie zyskali.\nChociaż na pozór może się to wydawać całkowicie\nniedorzeczne, jednak zorientowałam się, że brak\nszacunku do własnych narządów płciowych wpływa na naszą samoocenę i zachowanie. Akceptacja\nnaszych miejsc intymnych ma wpływ na afirmację\nsamego siebie. Jeśli wstydzimy się naszych narządów płciowych, wstydzimy się części siebie.\nByć może jestem idealistką, ale wydaje mi się, że\ngdyby istniał szacunek, o którym mówię, nie istniałoby wiele skrajnych zachowań, być może nie\nistniałby, np. sponsoring i cały związany z tym instrumentalny sposób traktowania ciała. Natomiast\ngdyby szacunek ten przejawiali również mężczyźni, może nie byłoby przemocy seksualnej.\nMoże uniknęlibyśmy wielu sytuacji, z którymi nie może sobie poradzić dzisiejszy świat.\nTego nie wiem. Być może przeceniam tę\nsytuację, ale na pewno warto byłoby to\nsprawdzić. Pewna natomiast jestem, że postrzeganie narządów płciowych jedynie w\nkontekście seksualnym jest zubożające.\nPowinniśmy pamiętać, że na przełomie\ndziejów teorie zmieniały się jak pory roku.\nA ludzie za każdym razem podporządkowywali im swoje życie. A tak naprawdę nie\nważne jest, w co wierzymy. Ważne jest, jakich\nto z nas czyni ludzi, kim się stajemy, jacy jesteśmy dla innych, jak czujemy się sami ze sobą.\nTo prawda, że na akademiach studiuje bardzo wiele kobiet, jednak ciągle mnie zastanawia, dlaczego nie widać ich w takich imponujących ilościach w kadrach pedagogicznych.\nDlaczego kobieta sporadycznie jest profesorem,\ndziekanem, rektorem. Kiedy szukałam recenzentów do mojego doktoratu, postanowiłam wybrać\nkobietę i mężczyznę, aby poddać moją pracę\nocenie z dwóch różnych punktów widzenia. Na\nwszystkich uczelniach miałam duży wybór – jeśli chodzi o mężczyzn, podczas gdy w przypadku\nkobiet lista była bardzo krótka. Jeśli przeanalizuje się proporcje kobiet i mężczyzn w wystawach,\naukcjach sztuki, na biennale czy też sprawdzi, kto\nna stałe współpracuje z galeriami, to wynik jest\nniekorzystny zawsze dla kobiet. Mimo tego że na\nuczelniach kobiety stanowią co najmniej połowę\nwszystkich studentów. Co więcej, ta dysproporcja\nnie istnieje w naszej świadomości. Jest to fakt niezauważalny, nad którym na co dzień raczej nikt z\nnas się nie zastanawia i jedynie analiza statystyk\nnagle wprowadza nas w zdumienie, które zwykle\nJuż jako mała dziewczynka zostałam nauczona, że\nto, co mam między nogami, jest czymś brudnym\ni złym, czego w żadnym wypadku nie powinnam\ndotykać i najlepiej będzie, jak będę to ignorować.\nKobieta, która nie dowie się niczego o swoim ciele, nie mówiąc już o swojej seksualności, nigdy\nnie będzie miała szczęśliwego i spełnionego pożycia, ponieważ nie wie, co lubi, a czego nie. Tym\nsamym nie może też budować poczucia wartości\njako kobieta. (...) Jeśli kobieta sama nie ceni się,\njej partner też nie będzie jej cenił. Kobieta, która\nwyrosła w takim przekonaniu, z trudem zbuduje\nzwiązek oparty na równych prawach, jeśli w ogóle\njej się to uda. Mam tu na myśli nie tylko seksualność, ale i wszystkie inne aspekty związku – napisała Waris Dirie w książce Czarna kobieta, biały\nście. Mimo tego że słowa te zabrzmiały jeszcze\nwcześniej niż słowa Fromma, wydają mi się ciągle\naktualne. Istnieje bardzo wiele kobiet, które sprawiają wrażenie, jakby feminizm je skrzywdził i\ngłośno opowiadają się przeciw. Bycie feministką\njest wstydliwe, a z drugiej strony niemodne, bo jak\nsię powszechnie uważa, temat jest już nieaktualny. Przekonana jestem, że taki stan rzeczy wynika\ngłównie z niezrozumienia feminizmu. I z tego, że\npowszechnie kojarzy się ten ruch jedynie ze skrajnymi przejawami jego działalności. Mimo tego że\ntemat pozornie wydaje się przebrzmiały i wydaje\nsię, że znamy go dobrze, to ciążą na nas stereotypowe wyobrażenia, które przedstawiają feministkę w krzywym zwierciadle. Z jednej strony jest\nto obraz „baby z wąsem” – czyli nieatrakcyjnej,\nzawsze niezadowolonej, ślepo atakującej wszystko i wszystkich. Kobiety, którą przede wszystkim\ncechuje nienawiść do mężczyzn. Z drugiej strony jest to obraz zimnej, wyrachowanej kobiety typu businesswoman. Tym razem jest to\nbardzo zadbana kobieta, która jednak cechuje się bezwzględnością w dążeniu do\ncelu, która przedkłada karierę zawodową\nnad bycie matką, a nawet żoną. Mężczyzn\nnatomiast traktuje jedynie instrumentalnie\nbądź jako partnerów do rywalizacji. Stara\nsię dostosować do świata męskiego, posługiwać męskimi środkami, udowadniając w\nten sposób swą równość z mężczyznami.\nW jednym i drugim przypadku rezygnuje ze\nswojej kobiecości, a nawet z nią walczy. Jednym słowem feminizm jest kojarzony z pewnymi skrajnymi obrazami, które najłatwiej zapadają w pamięć i które niekoniecznie mają wiele\nwspólnego z rzeczywistością.\nbardzo szybko znajduje jakieś powierzchowne wytłumaczenie. Takim wytłumaczeniem jest pogląd,\nktóry mówi, że kobiety nie mają potrzeby zaistnienia. Co gorsza, wiele kobiet uważa, że uczestnictwo w podejmowaniu decyzji, które wpływają na\nkształt rzeczy – poczynając od miejsca, w którym\npracują, a kończąc na sprawach dotyczących kraju\n– nie jest im potrzebne. Jest to niezwykle błędne\nmyślenie. Bowiem, aby osiągnąć stan idealny, do\nktórego mam nadzieję zmierzamy, kobiety muszą\nwziąć odpowiedzialność za swój los i swoje funkcje w społeczeństwie. Jeśli w kadrze pedagogicznej, w sejmie, na wszystkich ustawo-twórczych\nstanowiskach będą sami mężczyźni, to świat ten\nnie będzie odpowiednio skonstruowany. Z bardzo\nprostej przyczyny: żeby nie wiem jak mężczyźni się starali, nie są w stanie zrozumieć potrzeb\nkobiety bez jej pomocy. Zła konstrukcja nie jest\nspowodowana męską złośliwością, a jedynie\nniewiedzą na temat tego, co jest potrzebne kobietom. Aby zostać uwzględnione, kobiety\npowinny nauczyć się zabierać głos i śmiało mówić o tym, czego chcą. Sugerowanie\nbądź czekanie aż ktoś odczyta kobiece myśli nie sprawdza się nie tylko w związku\nmiędzy dwojgiem ludzi, ale i w szerszych\nrelacjach. Jestem pewna, że mężczyźni z\nprzyjemnością spełniliby nasze oczekiwania, gdybyśmy je tylko nagłośniły. Jednak\nnie dajemy zbyt wiele szans mężczyznom,\nwycofując się biernie z udziału w rządzeniu.\nMoja praca jednoznacznie wykazała, że jestem niemalże ślepą wyznawczynią filozofii\nFromma. Jednak jest jedna sprawa, w której nie\nzgadzam się z Frommem, czyniąc mnie tym samym ślepą „niemalże”. Fromm deklarował swój\nbrak akceptacji dla feminizmu, a ja nie mogę podzielić z nim tej dezaprobaty, ponieważ jestem\nskłonna uważać, że jest to ruch, który zmierza do\ncelu, jaki wyznaczył Bachofen. Fromm mylnie interpretował filozofię feminizmu jako chęć kolejnej\ndominacji, tyle że dominacji kobiecej. Niemieckiemu filozofowi można to wybaczyć, gdyż obserwował on feministki w momencie, kiedy zaczynały\nswą „walkę”, posługując się „mocnymi argumentami”. Przykrym jest natomiast fakt, że ponad 50\nlat później mylne wrażenie Fromma jest udziałem\ntak wielu ludzi, w tym również kobiet. Kierkegaard kiedyś powiedział: Co za nieszczęście być\nkobietą! A przecież największym nieszczęściem\ndla kobiety jest nie rozumieć, że jest to nieszczę-\nJak w każdym innym ruchu tak i w feminizmie\nistniały skrajne przykłady manifestowania przekonań oraz głoszenia radykalnych stwierdzeń. Miało\nto miejsce m.in. w obrębie feminizmu lesbijskiego,\nktóry stał się najbardziej skrajnym nurtem. Przedstawicielki tego nurtu głosiły, że każdy związek z\nmężczyzną jest opresyjny, że heteroseksualność to\njedynie wyzysk kobiety, a małżeństwo to legalizacja prostytucji. Jednak prawdopodobnie gdyby\nnie było agresywnych form wzbudzających ludzką ciekawość, feminizm nie wzbudziłby zupełnie\nNiektóre wydarzenia w obrębie feminizmu są\nrównież przejaskrawiane i mylnie przekazywa-\nciażby do korzystania z karty kredytowej. Odżegnując się od feminizmu, odwracamy się od\nwszystkich tych kobiet. I nie doceniamy tego, co\nzrobiły dla nas.\nne.4 Jednak sprowadzanie feminizmu tylko do\nskrajnych jego przejawów jest dużą niesprawiedliwością. Zarzekając się, że nie jesteśmy feministkami, dajemy wyraz naszej nieświadomości i\nnieznajomości historii feminizmu. Zapominamy\nw ten sposób o kobietach, które nierzadko płaciły\nżyciem za to, aby kobietom współczesnym żyło\nsię lepiej. Zapominamy, np. o jednej z pierwszych\nwojowniczek o prawa wyborcze kobiet Olimpii\nde Gouges, która za przygotowanie w czasie rewolucji Francuskiej „Deklaracji Praw Kobiety i\nObywatelki” została ścięta 3 listopada 1793 roku.\nZapominamy o emancypantkach walczących o\nudział kobiety w życiu publicznym, o dostęp do\nwyższego wykształcenia. Gdyby nie one nie, mogłybyśmy studiować.5 Nie zdajemy sobie sprawy z\ntego, że musiałyśmy wywalczyć sobie: prawo do\ndysponowania majątkiem, prawo do rozwodu, do\nsamodzielnego wystąpienia w sądzie czy cho-\nPrawdziwy feminizm to przede wszystkim prawo\nwyboru. Feministka to kobieta świadoma swoich\npotrzeb i odważnie mówiąca o nich. Kobieta, która\npoświęca się temu, czego pragnie. Kobieta, która\nmoże robić karierę zawodową bez wyrzutów sumienia, że jest odrywana od życia rodzinnego i jest\n„wyrodną matką”. Kobieta, która chce się poświecić jedynie swojej rodzinie i nie da sobie wmówić,\nże nie ma ambicji. Feministka w końcu nie jest\nwrogiem mężczyzn, bo nie pragnie wywyższenia\nkobiet, ale jedynie wyrównania szans. Pogodzenia\ndwóch światów: męskiego i kobiecego. Feministka to jednak przede wszystkim kobieta, która ma\nwybór decydowania o sobie i zdająca sobie sprawę ze swojej kobiecości, nie wyrzekająca się\n7 września 1968 roku Amerykanie - jak co roku zasiedli przed telewizorami, aby zobaczyć swoją nową miss.\nOprócz zwykłego festiwalu długich nóg i wdzięcznych póz\nzobaczyli jednak nie planowany przez organizatorów debiut\ntelewizyjny Ruchu Wyzwolenia Kobiet.\nKiedy odchodząca miss miała wygłosić mowę, grupa radykalnych feministek zwiesiła z galerii napis WOMEN’S LIBERATION, krzycząc „Wolność dla kobiet!” i „Nigdy więcej Miss\nAmeryki!”. Już po kilku minutach zgarnęła je policja, jednak\ncel akcji został osiągnięty: ruch feministyczny, który od kilku lat nabierał rozmachu, został dostrzeżony. Wkrótce przez\nAmerykę przetoczył się potężny, niesłychanie różnorodny\nruch społeczny, który w ciągu kilku lat nieodwracalnie zmienił nie tylko wiele zapisów prawnych, ale także mentalność\nWyprowadzone z budynku kobiety przyłączyły się do reszty\nswojej grupy i triumfalnie zaczęły wrzucać „narzędzia kobiecych tortur” do „śmietnika wolności”. Do wielkiego kosza\nleciały: pasy wyszczuplające i pasy do pończoch, lokówki,\nsztuczne rzęsy, egzemplarze „Playboya”, pisma kobiece, buty\nna wysokich obcasach i oczywiście - staniki.\nDo spalenia tych „straszliwości” nie doszło, bo władze miejskie nie zezwoliły na rozpalenie ognia na chodniku. Buntowniczki nie upierały się specjalnie: wbrew szerzonym potem\nplotkom ich akcja miała charakter happeningu, a nie ataku\nterrorystycznego. Etykietka „palaczek biustonoszy” na stałe\njednak przylgnęła do feministek. Protestujące w ten sposób\nfeministki opowiadały się przeciw bezwzględnie panującym\nkanonom, w których musiała „mieścić się” kobieta. Kanon ten\nściśle określał, jak kobieta powinna wyglądać, jak się zachowywać, co mówić – wyrazem tego były wybory Miss.\nCytowany fr. pochodzi z artykułu Agnieszki Graff pt.: Jak feminizm zmienił USA.\nSocjologowie mówią, że polskie kobiety nie mają świadomości dyskryminacji,\n„nie zauważają podobieństwa swego losu\nzdeterminowanego płcią”. Silniejszy jest\npatriotyczny mit Matki-Polki, czyli poczucie związku z rodziną, środowiskiem społecznym, nawet z orientacją polityczną – z\nmisją poświęcania się. Polki są zadowolone\nz roli, jaką wyznaczyło im społeczeństwo i\nnie widzą w niej żadnej niesprawiedliwości.\nPrzekonanie o tym, że „mężczyzna jest głową, a kobieta szyją, która nią kręci” najlepiej\noddaje charakter władzy, jaką cieszą się polskie\nkobiety, która jest jednak jedynie władzą pozorną. Henryk Domański6 nazywa kobiety w Polsce\n„zadowolonymi niewolnikami”, a postawę kobiet,\nktóre godzą się na władzę męża – „wyuczoną bezradnością”. Jeśli pojawiają się głosy niezadowolenia ze strony kobiet, są one nieakceptowane i\npotępiane nawet przez same kobiety przyzwyczajone do swojej roli „zadowolonych niewolników”.\nTym samym feministki dla nich stają się osobami\nwalczącymi o wydumane, zupełnie niepotrzebne\nprawa dla kobiet.\nNa Zachodzie obecnie panuje trzecia fala feminizmu, zwana również postfeminizmem. Głównymi\nPolski socjolog, który zajmuje się między innymi\nbadaniem obiektywnych i świadomościowych aspektów podziału społeczeństwa na warstwy.\nPierwsza kobieta została przyjęta na krakowską\nASP w 1920 roku, po 102 latach istnienia uczelni. W Warszawie przyjęto pierwszą kobietę 16 lat wcześniej, w 1904 roku.\nsię obowiązkiem obywatelskim. Kiedy w 1918\nroku emancypantki zwróciły się do Piłsudskiego o\nprzyznanie praw wyborczych, które wydawało im\nsię należne za ich wkład w walce o niepodległość,\nMarszałek nie mógł im odmówić. Po kilkugodzinnym oczekiwaniu na mrozie przed willą na Mokotowie, kobiety zostały przyjęte przez Naczelnika.\nW dekrecie z 28 listopada 1918 roku Piłsudski\nustanowił, że prawa wyborcze mają wszyscy obywatele bez względu na płeć. Jednak gdybyśmy o to\nnie poprosiły, nikt by nam tego nie podarował. W\ninnych krajach kobiety musiały wykazać o wiele\nwięcej determinacji, aby uzyskać prawa wyborcze.\nproblemami, jakimi zajmuje się postfeminizm, są\nrealny dostęp do władzy dla kobiet, odnalezienie\nsposobu na pogodzenie kariery z macierzyństwem\nitp. Media oraz sam ruch feministyczny ogłaszają\ntam nawet schyłek feminizmu. My w Polsce zaczynamy przetrawiać podstawowe problemy drugiej\nfali amerykańskiego feminizmu – cały czas brakuje u nas solidnej edukacji seksualnej, obowiązująca ustawa antyaborcyjna jest zbyt restrykcyjna, nie\nma ustawy o równym statusie kobiet i mężczyzn,\nnadal kobiety zarabiają mniej od mężczyzn, stanowią też większą część bezrobotnych, (częściej niż\nmężczyźni bez prawa do zasiłku), wcześniej idą na\nemeryturę (co się równa niskiej składce).\nPotem socjalizm wpłynął na nasze obecne negatywne spojrzenie na feminizm. Główni ideologowie komunizmu Marks i Engels byli miłośnikami\nkoncepcji Bachofena i matriarchatu. W związku\nz tym socjalizm wprowadził wiele pomysłów,\nktóre miały pomóc w równouprawnieniu kobiet. Pomysłami tymi było, np. dopuszczenie\nkobiet do zawodów zwanych męskimi czy\nwprowadzenie ustawy aborcyjnej.8 Wiele\nosób pamięta kroniki filmowe z udziałem\nradosnych kobiet traktorzystek, kobiet murarek czy ślusarek. Jednak celem Marksa\ni Engelsa w propagowaniu matriarchatu\nnie była chęć rzeczywistego równouprawnienia kobiet, ich walka wymierzona była\nprzeciw burżuazji, a matriarchat stał się\nelementem, który doskonale się nadawał\njako broń. W rzeczywistości prawa, które\npozyskały kobiety, spowodowały, że otrzymały one dodatkowy obowiązek. Oprócz pracy\nw domu musiały jeszcze pracować poza domem.\nNowy porządek nie pociągnął za sobą partnerstwa.\nPrzy rozwodach rozliczano kobiety z wypełniania\nobowiązków domowych takich jak pranie, gotowanie czy sprzątanie. Nie wymagano tego samego\nod mężczyzn. Kobiety nadal nie miały dostępu do\nzawodów najlepiej płatnych, udostępnione im zostały zawody podstawowe. Inne zawody pozostały\nniedostępne w związku z możliwością wywoływania zagrożenia dla zdrowia bądź życia kobiety.\nZakazy te pozornie miały ochraniać, w rzeczywistości ograniczały.\nRóżnica między feministkami z Zachodu a feministkami polskimi jest duża. Wynika to głównie\nz historii naszego kraju. Kiedy kobiety z innych\nkrajów musiały walczyć o swoje prawa, dla nas\nważniejsze było odzyskanie niepodległości,\nczy później – walka z komunizmem. Prawa\ndla kobiet były sprawą drugorzędną.\nMy uwikłane byłyśmy w bycie Matką-Polką, która poświęca swoje życie, aby\nwychować syna w duchu patriotycznym.\nSyna, który bez wahania odda swoje życie\nza ojczyznę. Naszym obywatelskim obowiązkiem miało być poświęcenie siebie.\nCzasami w dosłownym tego słowa znaczeniu.7\nKiedy Józef Piłsudski zwrócił się do kobiet\nz odezwą, w której wyznaczył kobiecie rolę\nw walce o niepodległość, polegającą na pełnym poświęceń macierzyństwie, po raz pierwszy\nzwrócił się do kobiet, określając je obywatelkami\nnarodu polskiego. Wcześniej w szlacheckim narodzie, w ojczyźnie „panów braci” kobiety nie miały\nżadnych funkcji publicznych. Zmianę przyniósł\nupadek państwa polskiego, a kobieta stała się paradoksalnie obywatelką państwa, które nie istniało.\nSwoje obywatelstwo musiała okupić misją, którą\notrzymała. Jej tradycyjna rola matki i żony została\nwłączona w zadania wspólnoty narodowej. Stała\nPani Walewska miała dostać się do alkowy Napoleona, aby w ten sposób pomóc „sprawie polskiej”. Rozgrzeszyły ją z tego nawet surowe normy moralne wtedy panujące,\nponieważ działała w duchu patriotycznym ku wyższym celom. Ona sama prosiła w listach męża, żeby sprzeciwił się\ntej decyzji, ponieważ nie chciała poddać się temu nakazowi.\nJednak gdyby tego nie zrobiła, zostałaby osądzona jako osoba\nUstawa aborcyjna nie nakazuje przerywania każdej\nciąży, a jedynie umożliwia wybór tym osobom, które znalazły\nsię w trudnej sytuacji życiowej. Pozwala na samodzielne, odpowiedzialne podjęcie decyzji zgodne z własnymi wartościami etycznymi i przeprowadzenie bezpiecznego zabiegu.\nodgrywającymi przydzielone role. Jest to tylko\nkwestia zmiany „scenariusza”, a nie wina naszych\n„naturalnych” czy „wrodzonych” cech. Jestem\npewna, że porozumienie między płciami jest możliwe, trzeba jedynie zmienić scenariusz i wprowadzić do kultury nowe wzorce moralne, nowe schematy myślenia.\nW Sejmie PRL w latach 1980-85 kobiety stanowiły ok. 23%, czyli najwięcej w dotychczasowej\nhistorii parlamentu. Jednak były to przede wszystkim kobiety młode i niewykształcone, które pełniły raczej funkcję ozdoby niż rzeczywiście miały\nwpływ na decyzje.\nPamiętamy również celebrowanie dnia 8. marca\ngoździkiem i rajstopami. To komunizm sprawił,\nże mylnie uważamy ten dzień za „święto komunistyczne”. Nikt obecnie nie pamięta, że święto to\nupamiętnia inne wydarzenie.9\nW mojej wizji każda z płci będzie w tym samym\nstopniu wartościowa. Jednak być może stanie się\ntak, że pojęcie płci zmieni całkowicie swoje znaczenie. Bo cóż możemy powiedzieć o tym, jaka\njest „prawdziwa natura” kobiety i mężczyzny, skoro każda z natur jest wynikiem zachowań narzuconych przez kulturę i społeczeństwo. Zgodnie ze\nsłowami Judith Butler każdy z nas jest „uwikłany\nw płeć”. Może dopiero przyszły czas będzie w stanie odkryć prawdziwą naturę mężczyzny i kobiety.\nI może się wtedy okazać, że nie różnimy się zbyt\nwiele od siebie.\nNaomi Wolf w książce Klin klinem napisała: Mężczyźni dostają więcej nie tylko dlatego, że to oni\nzmontowali ten system, ale po prostu dlatego, że\nproszą o więcej.\nJestem pewna, że jeśli kobiety nauczą się właściwie przekazywać swoje potrzeby, zostaną one\nuwzględnione. Bowiem bez głosu kobiet nie\njest możliwe osiągniecie bachofenowskiej\nwizji, w której ma nastąpić forma doskonalsza niż patriarchat. Jestem pewna, że w\nprzyszłości nie będzie podziału na sztukę\nkobiet i mężczyzn, będzie sztuka ludzi. A\nuczelnie, galerie i wystawy będą dostępne\ndla kobiet w takim samym stopniu, jak dla\nI znowu niepostrzeżenie nastał poranek,\ntym razem ostatniego dnia w roku…\nPozwolę sobie jeszcze na postawienie hipotezy, która mówi, że aby wizja Bachofena\nsię wypełniła, po „uwolnieniu” kobiet będzie\nmusiało nastąpić „uwolnienie” mężczyzn, którzy wbrew pozorom również uwikłani są w rozliczne nakazy. Wydaje mi się nawet, że poddają im\nsię bardziej nieświadomie niż kobiety.\nI tak jak Fromm będę powtarzała, że wszelakie\nkonflikty między mężczyznami i kobietami nie są\nwynikiem różnic płciowych. Każdy z nas otrzymał\npewną rolę do odegrania. Kobiety otrzymały rolę\nofiar, a mężczyźni oprawców. Jestem jednak pewna, że gdyby odwrócić obsadę ról, kobiety równie dobrze sprawdziłyby się w roli oprawców, a\nmężczyźni w roli ofiar. Jesteśmy jedynie aktorami\n8 marca 1908 roku w Nowym Jorku pracownice\nprzemysłu odzieżowego postanowiły zorganizować strajk\nprzeciw złym warunkom pracy. Właściciel, chcąc uniknąć\nskandalu, zamknął strajkujące kobiety w fabryce. Wybuchł\npożar, w wyniku którego spłonęło 126 kobiet. Świętowanie 8.\nmarca to hołd upamiętniający śmierć tych kobiet, które miały\nśmiałość upomnieć się o swoje prawa.\nbiorących udział w dorocznej prezentacji sztuki amerykańskiej w Whitney Museum. W 1969\nroku liczba mężczyzn biorących udział w wystawach w tym muzeum wynosiła 143, podczas\ngdy kobiet było jedynie 8. W roku 1970 na 103\nmężczyzn przypadały 22 kobiety. Podobnie było\nw innych muzeach oraz galeriach. Dziesięć najpopularniejszych galerii w Nowym Jorku w 1970\nroku zaprezentowało prace 190 mężczyzn i 18\nkobiet. Podobnie rzecz się miała w liczbie zatrudnionych w instytutach sztuki mężczyzn i kobiet,\nkobiety stanowiły 12% całego zatrudnienia. Mimo\nże kobiety stanowiły 60% studentów szkół artystycznych i 50% praktykujących artystów,\npozostawały niemalże nieobecne w galeriach i na wystawach oraz w instytucjach\nzwiązanych z kształceniem artystycznym.\nW artykule z 1971 roku, który zapoczątkował feministyczną historię sztuki, Dlaczego\nnie było wielkich artystek? Linda Nochlin\nprzedstawiła argumenty przemawiające za\ndyskryminacją kobiet w świecie sztuki.\nJednym z przykładów dyskryminacji był\nutrudniony dostęp do edukacji artystycznej.\nSzkoły artystyczne przez wieki nie przyjmowały kobiet w poczet swoich uczniów. Zofia\nStryjeńska opisywała w swoim pamiętniku\nz 1911 roku: (…) a ja zgoliłam głowę do skóry\ni w ubraniu męskim Tadzia i za jego papierami pojechałam zapisać się do Akademii Sztuk Pięknych\nw Monachium, gdyż uznawano wtedy tę uczelnię za\nnajtrudniejszą i najlepszą. Maskarada moja była\no tyle konieczna, że ani w Akademii monachijskiej,\nani w ogóle na wyższych uczelniach kobiet wtedy\nnie przyjmowano(…). Kiedy kobiety zostały dopuszczone do edukacji, została zabroniona im praca z nagim modelem. Londyńska Royal Academy\nof Arts zezwoliła na nią w 1893 roku.\nWagina nieczęsto pojawiała się jako samodzielny motyw w sztuce. Pomijając przedstawienia prehistoryczne, gdzie istniała głównie jako\nsymbol, zwykle stanowiła integralną całość z resztą kobiecego ciała i była częścią aktu, czasami eksponowaną z większą uwagą, zwykle ginącą jako\nnieznaczny detal, zajmujący kilka centymetrów\nna tle całej sylwetki. Zazwyczaj przedstawiana\nbyła przez artystów – mężczyzn, z perspektywy\nmęskiego spojrzenia, które zazwyczaj umieszczało waginę jedynie w kontekście przyjemności\nerotycznej. W ten sposób wagina przetrwała na\nniezliczonej ilości przedstawień związanych\nz ilustracją praktyk seksualnych, w których\nstanowiła jedynie podmiot, element niezbędny do osiągnięcia rozkoszy, uwielbiany\nprzez mężczyzn w związku z jego erotyczną funkcją. Wizerunek ten można śmiało\nokreślić wizerunkiem kultury patriarchalnej, który nie kojarzył waginy z szacunkiem. Patriarchalna wagina była, owszem,\nmiejscem kultu, ale jedynie kultu erotycznego, pozbawiona respektu wobec swojej\nmagicznej mocy twórczej – wydawania na\nświat nowego życia. Poza erotyką była kojarzona ze wstydem i grzechem, obarczona\nuprzedzeniami. Nieobecna w innym kontekście. Simone de Beauvoir pisała w Drugiej płci:\n„Obraz świata, jak i sam świat jest tworem mężczyzn; oni opisują go ze swojego punktu widzenia,\nktóry mylą z absolutną prawdą.”\nMożliwość zmierzenia się z tematem podejmującym problematykę funkcjonowania ciała\nkobiecego z odmiennej – kobiecej perspektywy –\nprzyniosła sztuka feministyczna, kiedy to działalność na polu artystycznym, dostępna przez wieki\njedynie dla mężczyzn, stała się możliwa dla kobiet.\nLinda Nochlin uświadomiła kobietom artystkom,\nże powinny nie tylko starać się o większy udział\nw wystawach czy prezentacjach muzealnych, ale\npowinny również wyzwolić się z narzuconego\nprzez mężczyzn modelu sztuki poprzez wykształcenie własnych, kobiecych środków wyrazu.\nPoczątki sztuki feministycznej związane są z datą\n1969 r., kiedy to powstała grupa WAR, czyli Women Artists In Revolution walcząca z dyskryminacją kobiet w świecie sztuki. Pierwszą ważną\nakcją grupy był protest zorganizowany w 1970\nroku przeciwko zbyt małej liczbie kobiet artystek\nakcję Panika genitalna. Ubrana w specjalne dżinsy\nz wyciętym kroczem odsłaniającym genitalia oraz\nz karabinem na ramieniu artystka wkroczyła do\nkina porno w Monachium. Po zakomunikowaniu\nwidowni wiadomości, która mówiła, że prawdziwe genitalia żeńskie są właśnie dostępne na żywo\ni można z nimi robić to, co się chce, zaczęła przechodzić między rzędami, skierowana przodem\ndo siedzących. Valie Export wspomina to wydarzenie: Szłam w dół każdym rzędem, spoglądając\nw twarze siedzących ludzi. Nie poruszałam się w\nsposób wyzywający erotycznie. Przechodząc rzędami, broń miałam wycelowaną w głowy ludzi w\nrzędzie z tyłu. Bałam się, nie wiedziałam, co ludzie\nzrobią. W miarę jak przechodziłam, ludzie cicho\nwstawali i wychodzili z kina. Poza filmowym kontekstem, to był dla nich całkowicie inny sposób\nspotkania z symbolem erotycznym. Była to próba\nzwrócenia uwagi na zredukowanie narządów\npłciowych kobiety jedynie do roli przedmiotu\ndostarczającego mężczyznom rozkoszy.\nW takich okolicznościach, dzięki kobietom artystkom, obraz waginy uzyskał szanse wyjścia poza\npatriarchalny kontekst i mógł nabrać wiele różnorodnych znaczeń.\nIdąc zgodnie z myślą wytyczenia nowej drogi dla\nobrazu kobiecej cielesności, Niki de Saint-Phalle\nwe współpracy z Jeanem Tinguely i Per-Olofem\nUltvedtem w 1966 roku stworzyła współczesny pomnik w Moderna Museet w Sztokholmie\npt. Hon, co po szwedzku znaczy „ona”. Była to\nogromna, pomalowana w jaskrawe kolory figura\nkobieca leżąca na plecach z rozchylonymi nogami.\nZwiedzający wchodzili do wnętrza poprzez wejście umieszczone między nogami. Wnętrze było\nciepłe i przyjazne, zawierało bar, planetarium,\ngalerię sztuki, kino i akwarium. Hon miała nawiązywać do archetypu kobiety rozumianej jako\nżywicielka. Miała również polemizować ze stereotypowym wyobrażeniem ciała kobiety jako\nmiejsca ciemnego, tajemniczego i przerażającego. Całość figury niezwykle kolorowo\npomalowana nadawała kobiecemu ciału nowego wyrazu, pozbawionego przytłaczającej powagi i namaszczenia. W dowcipny\nsposób starała się zdjąć z waginy ciężar\nwstydu i strachu.\nCarolee Schneemann w 1975 roku zaprezentowała performans Wewnętrzny zwój\n(Interior scroll). Ubrana jedynie w prześcieradło\npoinformowała zgromadzonych_ne, że będzie czytała swoją książkę\npt. Cezanne była wielką malarką. Po zrzuceniu prześcieradła naga weszła na stół,\nnamalowała błotem pasy wzdłuż swojego\nciała oraz twarzy i przybierając różne pozy\nczytała tekst z książki. Następnie odrzuciła\nksiążkę i zaczęła powoli wyciągać ze swojej\nwaginy zwój papieru zapisany feministycznymi\ntekstami dotyczącymi jej wcześniejszych prac.\nAkt wydobycia i odczytania był symbolem przeistoczenia tego, co wewnętrzne i ukryte na to, co\nzewnętrzne i zaakceptowane. Schneemann wydobywała kobiecą, pierwotną wiedzę i oczyszczała\nsię przez odrzucenie tradycyjnego kojarzenia kobiecych narządów płciowych z obscenicznością.\nPolemizowała z patriarchalnym mitem nakazującym wiązać czynności związane z obszarami intymnymi za odrażające.\nW zupełnie innym kontekście kobiece genitalia zostały użyte przez Shigeko Kubotę, która 4 czerwca 1965 roku podczas\nPerpetual Fluxus Festival w Nowym Jorku\nprzeprowadziła performans Vagina Painting.\nW swoim spektaklu przywołała i jednocześnie\nkrytykowała action painting. Przyczepiła pędzel\nmalarski z tyłu swojej krótkiej spódnicy i malowała na dużej kartce papieru umieszczonej na podłodze, sprawiając wrażenie jakby malowała pędzlem\numieszczonym w waginie. W ten sposób Kubota\npolemizowała z trwającym od wieków założeniem\nw świecie sztuki, które łączyło mężczyznę i jego\ndziałanie z twórczym geniuszem. Ten performans\nreaktywowała w 2009 roku w Tate Modern Lilibeth Cuenca Rasmussen w swoim wystąpieniu\nNever Mind Pollock (woman on painting). Było to\nużycie waginy jako kwintesencji kobiecości. Trywialny ruch malowania waginą miał konkurować\nz geniuszem twórczym przypisanym do tej pory\nOprócz odmiennego podejścia do tematu,\nkobiety artystki postanowiły również zmienić swój\nwarsztat pracy. Zaczęły eksplorować formy uznane\nprzez męski artystyczny świat za rzemiosło, czyli\nza sztukę gorszego gatunku. Uznały one, że tkactwo, patchwork, haft, czyli środki wyrazu przypisywane kobietom, należy włączyć do świata sztuki\nKolejną artystką, która podjęła tematykę dotyczącą kobiecego ciała w jeszcze innym znaczeniu,\nbyła Valie Export. W 1969 roku przeprowadziła\nło o to, by z podpaski uczynić materiał twórczy,\na z miesiączki temat dzieła sztuki równie dobry, jak\nkażdy inny. Przełamanie wizualnego tabu, odwrócenie hierarchii wartości estetycznych i otwarcie\nsztuki na rejony jej dotychczas obce były drogą\ndo przezwyciężenia niskiego statusu kobiecości\nw kulturze (…). W ten sposób sztuka miała dokonać uwolnienia statusu kobiety od poniżających ją\npoważanej i cenionej na rynku. Z myślą o dowartościowaniu środków wyrazu charakterystycznych\ndla kobiet, w 1971 roku Judy Chicago razem\nz Miriam Schapiro opracowały feministyczny\nprogram kształcenia kobiet przez kobiety o kobietach. Efektem wspólnej pracy studentek i artystek była wystawa Womenhouse zorganizowana\nw jednym z opuszczonych domów w Los Angeles w 1972 roku. Dom został potraktowany jako\nsymboliczna przestrzeń kulturowo przypisana kobiecie. Każde pomieszczenie pustostanu zostało\nprzekształcone przez kobiety artystki w swoiste\ndzieło sztuki. Judy Chicago wykonała instalację\nMenstruacyjna łazienka, która poruszała temat\nnaznaczony piętnem wstydu i bólu. Chicago odsłoniła to, co zwykle pozostaje ukryte i krępujące. Naturalistycznie urządzona łazienka posiadała\nrównież kosz wypełniony zużytymi podpaskami\ni tamponami, od których rozchodził się zapach\nwysychającej krwi. Chicago jako jedna z\npierwszych poruszyła temat biologicznego\naspektu ciała kobiecego, nieistniejącego\ndo tej pory w świecie sztuki. Afirmowała fizyczne funkcje ciała kobiecego. Ewa\nFranus w Paradoksach pewnej obecności.\nFeminizm i tworzące kobiety lat 90-tych\npisała o Menstruation Bathroom Chicago:\nNajbardziej znaną pracą Judy Chicago jest The\nDinner Party, nad którą pracowała cztery lata,\nzaczynając w 1974 roku. Artystka przyznała, że\ninspiracją do stworzenia pracy była refleksja wynikająca z obserwacji uczelnianego przyjęcia,\nw czasie którego ożywione dyskusje prowadzone były głównie przez profesorów, podczas gdy\nnie mniej utytułowane kobiety milczały. Chicago\nzanotowała: Pomyślałam wówczas, że kobiety\nnigdy nie miały swojej Ostatniej wieczerzy,\na jedynie proszone kolacje. Wiele, bardzo\nwiele proszonych kolacji, podczas których\nułatwiały konwersację i umilały mężczyznom konsumpcję.\nW początkowych planach Chicago chciała\nstworzyć kompozycję na wzór Ostatniej\nwieczerzy. Jednak przy stole nie mieli siedzieć sami mężczyźni. Trzynaście miejsc\nmiały zajmować postacie kobiet historycznych. W czasie studiów poświęconych\nwynajdywaniu nazwisk zasłużonych kobiet,\nartystka natrafiła na taką ich wielość, że postanowiła zwiększyć liczbę miejsc przy stole\ndo 39. Stół miał przybrać kształt trójkąta. Każdy z boków miał czternaście metrów i mieścił\ntrzynaście miejsc. Forma trójkąta nawiązywała\ndo symbolu kobiety oraz Bogini. Trójkątny stół\nzostał umieszczony na podłodze wyłożonej białymi trójkątnymi kaflami, na których wypisano\ndodatkowych 999 nazwisk kobiecych postaci historycznych. W ten sposób Chicago zaznaczyła,\nże osiągnięcia 39 kobiet zasiadających przy stole\nbyły możliwe dzięki fundamentom, jakie przygotowały pozostałe kobiety. Przy każdym nakryciu\npostawiono identyczny kielich oraz sztućce. Zindywidualizowano ogromne talerze oraz znajdujące się pod nimi serwetki. Talerze przyjmowały\nformę waginy jako symbolu kobiecości. Chicago\nswoją pracę skonstruowała za pomocą typowych,\nkobiecych środków wyrazu. Porcelanowe talerze\nbyły zdobione ręcznie malowanymi wzorami,\n(…) Skandal, jaki praca wywołała, dorównał sile jej prowokacji. Ostatecznie po\nraz pierwszy do sztuki wprowadzono to,\nco powszechnie uznawano za najbardziej\nobrzydliwy i wstrętny aspekt kobiecości, co\nnależało ukrywać i o czym trzeba było milczeć.\nWkraczając na teren objęty całkowitym tabu,\nChicago nie zamierzała jednak nikogo epatować.\nŁamała zakaz, ponieważ oskarżała kulturę (obsesyjnie zafascynowaną krwią ofiary Chrystusa,\npoległych na wojnie, rannych w wypadkach itp.)\no to, że nasyciła skrajnie negatywnymi znaczeniami\ni skazała na symboliczna banicję krew menstruacyjną. Naznaczony wstydem i wstrętem stosunek\ndo miesiączki odbijał – zdaniem artystki – nie tylko ambiwalentny stosunek kobiety do własnego\nciała, ale także pogardliwy stosunek do kobiecości\nw społeczeństwie. Odpowiedzią na wstyd, wstręt,\nrepresję i pogardę miało być przywrócenie temu, co\nzostało wykluczone, miejsca w sferze symbolicznej\nekspresji: ujawnienie ukrywanego, przekształcenie\nniepokazywanego i niewypowiedzianego w obraz\ni słowo, tego, co niedozwolone w to, co akceptowane, brzydoty w piękno. Artystce nie chodzi-\nwielkich rozmiarów, zawieszonych na wysokości\nwzroku. Do pierwszego obrazka zostały przypięte\nmuchy, w ten sposób Bamber przedstawiła patriarchalne spojrzenie na narząd płciowy kobiety obarczony obrzydzeniem. Na drugim obrazku przypięła motyle, powodując metamorfozę, a tym samym\nwyzwolenie obrazu waginy z negatywnych skojarzeń.\nserwetki wykonane przy użyciu rękodzielniczych\ntechnik szycia, haftu oraz szydełkowania. W ten\nsposób historia kobiet została zrekonstruowana\nza pomocą atrybutów jednoznacznie kojarzonych\nWykorzystanie nowych, kobiecych środków wyrazu spowodowało powstanie określenia femmages, w której to formie artystki łączyły sztukę\nwysoką (malarstwo abstrakcyjne) ze sztuką użytkową, rękodzielniczą (haftem, szydełkowaniem).\nTworzące w ten sposób pragnęły zespolić w swoich pracach doświadczenia artystki i kobiety. Miriam Schapiro mieszała tradycyjne środki wyrazu\nz deprecjonowanymi dotychczas materiałami kojarzącymi się z mniej cenionym rzemiosłem i rękodziełem. Używała welwetu, perkalu, brokatu,\ncekinów. Jej prace tworzone w technice femmages\nstały się inspiracją do powstania nowego nurtu\namerykańskiego malarstwa II poł. lat 70-tych\nzwanego „pattern painting”.\nW polemikę z branżą porno weszła Annie Sprinkle w performansie Publiczny pokaz szyjki macicy\n(The Public Cervix Announcement) z 1990 roku.\nPubliczność mogła oglądać wnętrze jej genitaliów.\nAnnie rozpoczynała od irygacji, potem wkładała\nwziernik do swojej pochwy. Następnie prosiła publiczność, aby ustawiła się w kolejkę i obejrzała\njej szyjkę.1 W ten sposób widz_ka został_a zawładnięty_a przez obiekt swojej obserwacji, nie\nczuł_a się tak samo komfortowo, jak w czasie\noglądania gazet czy filmów pornograficznych.\nNie był_a na pozycji dominującej, to podmiot\nstał się dominujący.\nChicago razem z Schapiro próbowały przedstawić odmienność i specyfikę\nkobiecej wyobraźni poprzez tzw. female\nicons, czyli abstrakcyjne obrazy przypominające waginalne formy, które poprzez\nróżnorodność kształtów i kolorów miały\nobrazować rozmaitość odczuć i stanów\nemocjonalnych kobiety. Dzieła te miały\nbyć również afirmacją kobiecości.\nW 1994 roku Mona Hatoum wystawiła\nwideo instalację Corps etranger (Obce ciało). Hatoum wprowadziła do swojego ciała\nsondę endoskopu i przekazała uzyskany\nw ten sposób obraz na filmie wideo. Zadając w ten sposób pytania: czym jest nasze\nciało, kto może je oglądać i co znaczy patrzeć na ciało, w jaki sposób utożsamiamy\nsię z naszym ciałem, w jakim stopniu jest\nono nami? Ten hiperrealistyczny obraz powodował, że jej własne ciało stało się dla niej\nobce. Była to próba spojrzenia z medycznego\nW 1973 roku Amerykanka kubańskiego pochodzenia Ana Mendieta w kilku\nperformansach poruszyła tematykę gwałtu. Powstanie tych przedstawień zostało spowodowane\nwydarzeniem, jakie miało miejsce na uniwersytecie Iowa, gdzie zgwałcono i zamordowano jedną\nze studentek – koleżankę artystki. Mendieta w\nperformansie zapraszała do swojego mieszkania.\nWidzowie wchodzili do zaciemnionego pokoju\nprzez lekko uchylone drzwi, gdzie w otoczeniu\npotłuczonych talerzy na zakrwawionej podłodze\nleżała przywiązana do stołu, rozebrana od pasa w\ndół, wysmarowana krwią i oświetlona punktowo\nartystka. Kobieta – oraz jej wagina – zaistniała\ntutaj jako ofiara brutalnego aktu przemocy. Zaprezentowana z kobiecego punktu widzenia jako\nbezbronna i poniżona, pozbawiona godności.\nZupełnie inny obraz waginy pozostawiła Hannah\nWilke w swoich licznych pracach ceramicznych.\nObraz ten jest symboliczny i poetycki, w abstrak1\nSprinkle przedstawiała trzy powody, dla których pokazywała swoją intymną cześć ciała: Powód numer jeden: szyjka macicy to piękna cześć kobiecego ciała, a większość ludzi żyje i umiera, nie mając okazji jej\nzobaczyć. Jestem naprawdę dumna z mojej szyjki macicy\ni postanowiłam dać szansę każdemu, kto chciałby ją zobaczyć.\nPowód numer dwa; uważam, że pokazywanie szyjki macicy\nmałym grupom ludzi, takim jak tutaj, jest zabawne. I powód\nnumer trzy: chcę pokazać niektórym facetom, że tam w środku\nna pewno nie ma żadnych zębów. Cyt. za: Krótka historia waginy, Debby Herbenick i Vanessa Schick, Bellona, Warszawa\n2013, s. 301.\nJudy Bamber w 1992 roku zaprezentowała pracę\nMy Little Fly i My Little Butterfly, która składała\nsię z dwóch hiperrealistycznych obrazków nie-\n1956 roku wraz z ukończeniem Akademii Sztuk\nPięknych na Wydziale Rzeźby w pracowni Xawerego Dunikowskiego Pinińska postanowiła\nzerwać z tradycyjnym warsztatem rzeźbiarskim\ni zwróciła się ku femmages, który wydawał się jej\nbardziej odpowiednim językiem dla artystki-kobiety. Początkowo zaczęła używać papier mâché,\na następnie tkanin wypchanych lekkimi materiałami. Kolorem wiodącym w jej pracach stał się róż.\nŚmiało podejmowała tematykę dotyczącą ciała\nkobiecego, ciała rozumianego jako podmiot, ciała\nzniewolonego przez patriarchalną kulturę. Ciała\nz narzuconą ściśle obyczajowością, z którą sama\nartystka nie chciała się pogodzić. Właśnie w ten\nsposób rozumiane kobiece ciało pojawiło się w\nMaszynce do miłości, czy Umywalce. W tekście\nJak to jest z tym feminizmem? z 1998 roku Maria\nPinińska pisała: Już jako (…) dziecko czułam coś\nna kształt upokorzenia i zawiedzenia tym, że jestem „kobietą”. Moi bracia byli inaczej traktowani niż ja, mieli większą wolność osobistą,\nw nich pokładano nadzieje. Moją biologię\ni to, co z niej wynikało, postrzegałam jako\nprzekleństwo. Obecny był straszak kobiety\nupadłej, jako odpowiednik płciowości kobiety (…) Dochodziła jeszcze mentalność\nultrakatolicka z naczelnym grzechem ciała\ni wizja potępienia. Dziwne, ale wszystkie\nte obyczajowe restrykcje mało dotykały\npłci męskiej, której grzeszki przemilczano,\nzwalano na karb złego wpływu lub lekkich\nkobiet. Restrykcje i widmo kompromitacji dotykały kobiet i dziewcząt. (…) W trakcie dorastania i po wkroczeniu w życie dorosłe „kolekcjonowałam” sytuacje, zachowania i obyczaje,\nktóre uważałam za krzywdzące i upokarzające dla\nkobiety. Ale spostrzeżenia te były skrzętnie skrywane, z nikim nie dzieliłam się swoimi wrażeniami\ni wnioskami. W 1956 roku, gdy zerwałam z rzeźbą\nwarsztatową i zwróciłam się ku własnej osobowości, odblokował się nagle ten kobiecy rezerwuar.\nBardzo przeżywałam, gdy zaczęłam pokazywać\nte, tak jednak osobiste prace. Było to przekroczenie norm. Spotykałam się często z męską drwiną,\nniewybrednymi aluzjami, jak i niszczeniem wielu\nmoich prac (…). Nie postrzegałam jednak mojej\npracy jako misji, była to determinacja. Zresztą ani\nw latach 60-tych, ani w 70-tych nie mówiono u nas\no feminizmie (…).\ncyjnych formach możemy dostrzec subtelne nawiązanie do waginalnej formy. Artystka nadaje\nswoim pracom tytuły zupełnie niezwiązane z wywoływanymi przez nie erotycznymi skojarzeniami: Terra Cotta, Scharlatt Rousse, Yellow Rose of\nTexas, Sweet Sixteen, Blue Skies. Abstrakcyjne formy nawiązują do formy rozchylającego się kwiatu, są przyjemne i estetyczne, zwykle niewielkich\nrozmiarów, ułożone jedna obok drugiej. Delikatnie sugerują kobiecy narząd płciowy.\nInny obraz płciowych narządów kobiecych możemy odnaleźć w twórczości Austriaczki Magdaleny Frey. Artystka w swoich fotomontażach\npowiela patriarchalny sposób myślenia obarczający genitalia kobiety bólem i wstydem. Waginy\nFrey to mięsiste rany, powstałe przez nacięcia,\nz których wycieka krew. Dlatego też Hermann\nNitsch nazwał Frey córką akcjonistów. Owe\n„rany” artystka zestawia z piękną balową suknią (Wstyd) czy z obrazkiem dziewczynki w\nbiałej sukience (Pierwsza komunia). Pierwszy widok tych fotomontaży może wywołać w odbiorcy_czyni zimny, przeszywający dreszcz, w którym odraza miesza się\nz cierpieniem. Być może ten dosłowny,\nczęsto medyczny obraz jest wynikiem wykształcenia Frey w szkole pielęgniarskiej,\ngdzie nabywa się spojrzenia pozbawionego\nupiększeń. Nie bez znaczenia również na\npewno pozostaje towarzyszenie Heinzowi\nCibulce przy dokumentowaniu akcji Nitscha\noraz narodzinach akcjonizmu wiedeńskiego.\nW 2010 roku w Nowym Jorku Francis\nM. Naumann i David Nolan zorganizowali wystawę The Visible Vagina, na której zgromadzili ok.\n100 prac, ponad siedemdziesięciu artystek i artystów. Była to jak do tej pory największa i jedyna\nwystawa, na której wagina stała się główną bohaterką. Można było obejrzeć między innymi prace\ntakich twórców_czyń jak: Hans Bellmer, Magdalena Abakanowicz, Judie Bamber, Judy Chicago,\nMarcel Duchamp, Man Ray, Ana Mendieta, Yoko\nOno, Pablo Picasso, Carolee Schneemann, Kiki\nSmith czy Hannah Wilke. Kuratorzy zadbali o\nukazanie waginy w najszerszym kontekście.\nPierwsze polskie artystki poruszające tematy kobiece nie miały świadomości swojego\nudziału w budowie sztuki feministycznej. Często\ndeklarowały nawet swój antyfeminizm. Tak było\nw przypadku Marii Pinińskiej-Bereś. Około\nWagina jako samodzielny temat nie była jednak\nobecna w pracach Pinińskiej-Bereś. Cielesność\ntego detalu pojawia się w skojarzeniu połączenia\nmiękkich tkanin z kolorem różowym. Tak właśnie\nzasygnalizowaną waginę możemy odnaleźć w De-konstrukcji krzywej wieży, w Party-Turze z ogonkiem czy w Moim uroczym pokoiku.\nsromowe oko – oko opatrzności. Jak sama mówi:\n(…) Jest to odwrócenie tej sytuacji, że to Bóg jako\nstwórca jest tajemnicą. Nadałam tymczasowo pochwie atrybut boskiej władzy, wszechwidzenia\ni osądu (…)\nNajodważniej wśród polskich artystek po\nwizerunek kobiecych narządów płciowych sięgnęła Alicja Żebrowska. Bez upiększeń, w pełnym\nnaturalizmie zaprezentowała waginę, która może\nwzbudzić w odbiorcy_czyni dreszcz niesmaku\ni obrzydzenia, potwierdzając tym samym nieoswojenie z widokiem kobiecych narządów płciowych. W filmie wideo Grzech pierworodny z 1994\nroku Żebrowska próbuje zmierzyć się z wieloma\nstereotypowymi wątkami. Świadomie przywołuje biblijną Księgę Rodzaju, w której Ewa poprzez\nzerwanie jabłka powoduje powstanie grzechu,\nupadek i wygnanie ludzi z Raju. Przywołuje\nmoment, w którym kobieta i jej seksualność\nstały się potępione. Wywołując w niektórych\nzniesmaczenie, artystka jednocześnie obnaża naszą hipokryzję; z jednej strony można\ndeklarować, że temat waginy jest oswojony, z drugiej nie można powstrzymać się\nod negatywnych reakcji na widok naturalistycznego obrazu narządów płciowych\nkobiety. W Narodzinach Barbie kontrastuje dosadność fizjologicznych narodzin\nz lalką Barbie, będącą symbolem narzuconego kobiecemu ciału kanonu piękna, któremu kobieta musi się podporządkowywać\nod chwili przyjścia na świat. Naturalizm jest\nzestawiony z idealizmem. Żebrowska krytycznie analizuje fakt poruszany często przez inne\ntworzące feministki, mówiący, że to, co intymne,\njest także polityczne. Krytykuje to, że nawet to,\nco niezwykle osobiste, jest restrykcyjnie ograniczone moralnością. Nawet nasze najbardziej intymne czynności są jasno określone przez normy\nspołeczne. Żebrowska w żaden sposób nie koloryzuje przedstawionego obrazu, który może uderzać wręcz swoją dosadnością. Żadna inna polska\nartystka nie zdobyła się aż na taką dosłowność.\nZwykle obraz dotyczący waginy jest skrępowany\npoetyckimi narracjami, które odcieleśniają waginę, nadając jej metafizyczny kształt i zdolności.\nŻebrowska zrywa z tym odrealnionym obrazem\nwaginy, bezlitośnie nakazuje nam zmierzyć się\nz fizjologicznym naturalizmem, którego większość\nodbiorców_czyń nie jest w stanie zaakceptować.\nW Tajemnica patrzy artystka wkłada między wargi\nIza Kowalczyk w artykule Feminizm w\nsztuce polskich artystek pisze: (…) odwołanie się\ndo pierwszych dziecięcych, seksualnych doświadczeń przeżytych wraz z koleżanką, nadanie oku\nBoga oprawy z kobiecych warg sromowych, przyjemność seksualna osiągana za pomocą sztucznego przedmiotu lub własnej reki, a wreszcie poród\nlaleczki, zamiast dziecka, do którego poczęcia\npotrzebny jest mężczyzna – wszystko to niweluje\ntego, który – według słów Boga z Księgi Rodzaju\n– miał władać ciałem kobiety. Jest to więc ciało\nuwolnione, nieskrępowane, kobieta doznaje seksualnej przyjemności, której sama jest sprawczynią, a poród lalki przebiega raczej bezboleśnie. Artystka wybiera wolność i widzialność\ndla kobiecej seksualności (…).\nŻebrowska przedstawiła najbardziej bezkompromisowy obraz waginy w całej sztuce polskiej, tym samym zrażając do siebie\nŁagodniejszy obraz waginy przedstawiła\nEwa Świdzińska w swoich licznych fotografiach z cyklu Żywoty intymne. Świdzińska sama fotografuje intymną część\nswojego ciała. Wszystkie fotografie zrobione\nsą „z ręki”. W chwili uruchomienia migawki,\nartystka nie ma możliwości spojrzenia w okienko aparatu. Na zdjęciach nie widzimy jednak tak\nnaprawdę waginy, na każdym jest ona zasłonięta,\nukryta. Jest taka, jaka funkcjonuje w otaczającej\nnas rzeczywistości: obecna, ale niewidoczna. Jeśli\njest widoczna, to jedynie w obszarze pornografii\nkojarzonej z czymś gorszym. Świdzińska poprzez\nswoje fotografie nadaje waginie nowe „żywoty”,\nwyprowadza ją poza erotykę i pornografię, nadając wiele nowych konotacji. Tytuły sugerują nowe\nterytoria Pieprzniczka, Croce, Lolita, Panna, Carmen, Meret, Impresjonistka, Twiggy, Różyczka,\nBarok, niejednokrotnie wchodząc również w dialog z historią sztuki.\nPodobnie obarczony patriarchalnym spojrzeniem\nobraz kobiecych genitaliów przedstawia w swoich pracach Aleksandra Ska. Jej Z z 2005 roku\nto pierogi przypominające kształtem waginy, któ-\nW mojej koncepcji postanowiłam zerwać\nz negatywnym obrazem waginy i ciążącymi na niej\nstereotypami. Równocześnie wyciągając wnioski\nz dotychczasowych przedstawień, jakie pojawiały się w sztuce, postanowiłam przeciwstawić się\npatriarchalnemu kontekstowi rozumienia tego motywu i powrócić do matriarchalnego, w którym\nwagina była bramą, przez którą przychodzimy na\nświat, oraz symbolem szczęścia. Do momentu,\nw którym miała moc chroniącą przed wrogiem czy\nzłymi mocami, do chwili kiedy ludzie odnosili się\ndo niej z szacunkiem. Wreszcie do czasów, kiedy\nistniał kult waginy, a kobiety, które pragnęły dziecka, prosiły „ją” o błogosławieństwo płodności.\nre stają się tutaj przedmiotem przeznaczonym do\nkonsumpcji. W pracy Pads z 2008 roku pokazuje podpaskę z reliefem wystających warg sromowych. Nawet jeśli są one przyozdobione biżuterią\nw postaci kolczyków, mogą wywołać uczucie niesmaku.\nPrzywołane przeze mnie artystki i wiele\ninnych nie wspomnianych tutaj kobiet tworzących\nsztukę wykorzystywało w swojej twórczości motyw waginy. Mimo tego że temat ten może wydawać się już przepracowany i nieaktualny w świecie sztuki, śmiem twierdzić, że jako społeczeństwo\nmamy przed sobą długą drogę w kierunku całkowitej akceptacji genitaliów kobiecych. Mimo tego\nże artystki dotykają w swoich pracach tematyki\ndotyczącej kobiecych narządów płciowych od co\nnajmniej pięćdziesięciu lat, tkwi ona nieustannie\nw sferze społecznego tabu. Mimo tego że w\nswojej działalności artystycznej wykorzystują\nobraz waginy, zwracając uwagę na konteksty\ninne niż erotyczne, wagina ciągle jest kojarzona najczęściej w ten sposób. Mimo tego\nże starają się oswoić widza_kę, temat ten\njest jedynie pozornie akceptowalny, czego najlepszym dowodem jest nasza ciągła\nnegatywna reakcja na obrazy związane\nz waginą. Być może dzieje się tak dlatego,\nże jednak sfera sztuki jest sferą hermetycznie zamkniętą i niewielka część społeczeństwa jest zainteresowana jej analizowaniem.\nRównież wśród wielu ludzi zajmujących\nsię sztuką działalność artystek feministek\npozostaje niezrozumiana, często traktowana\nz pogardą jako wynaturzona lub co najmniej\ndziwna i niepotrzebna. Co gorsze tak jest również\nw przypadku samych kobiet tworzących, które\ndystansują się do tematyki dotyczącej feminizmu\ni intymnej sfery ich ciała. Być może owa nieprzenikliwość sztuki powodowana jest dosadnością\nprzedstawienia, które czasami wywołuje jedynie\nniechęć i niweluje jakąkolwiek próbę zrozumienia. Być może często radykalne postawy artystek\njedynie zniechęcają odbiorców, a zainteresowanie,\njakie wzbudzają, jest niestety błędnie odczytywane. I mimo ich usilnych starań, temat dotyczący\nkobiecych narządów płciowych jest ciągle społecznie nieakceptowany.\nProjekt swój nazwałam słowem Waginatyzm\nstworzonym przeze mnie z połączenia słów wagina i fanatyzm oraz na podobieństwo wszystkich\n-izmów, takich jak np. antropocentryzm, dekadentyzm, egzystencjalizm, feminizm, humanizm, impresjonizm, werteryzm, teocentryzm. itd. W ten sposób wpisałam nowe\nsłowo w obszar kultury niejako na wzór\nokreśleń prądów literackich, tendencji\nobyczajowych czy kierunków filozoficznych. Jednak najistotniejsze wydaje się tu\nświadome nawiązanie do nazw określających religie świata: katolicyzm, protestantyzm, buddyzm itp. Bowiem Waginatyzm\nprzede wszystkim traktuję w kategoriach\nnowej „religii”. Ponieważ każda nowa religia wymaga swojej świątyni, postanowiłam, że moją pracą będzie „zbudowanie”\ntakiej świątyni. Całość obmyśliłam dla ściśle\nokreślonej przestrzeni, aby projekt dopasować\ndo konkretnych wymiarów. Do „budowy” kaplicy\npostanowiłam użyć miękkich materiałów – tkanin.\nCharakter realizacji chciałam utrzymać w kolorze\nzłota, który jest symbolem dobrobytu, wzniosłych\nidei, szlachetności i bogactwa. Kolor ten kojarzy\nmi się również z bogatymi wnętrzami katolickich\nkościołów, w których złoto jest wszechobecne.\nW ikonie złoto jest emblematem samego Boga.\nJest obrazem jego blasku i wspaniałości królestwa\nniebieskiego, w którym nigdy nie ma nocy. Złoto\nto również hojność, dojrzałość, mądrość, żywotność i poświęcenie. Złoty to zwrot ku miłości, ku\nzaufaniu i odwadze. Złoto to także wybaczenie\ni dobroczyńca, a przede wszystkim ostateczne\nzwycięstwo. Zwycięstwo, w którym wprowadzam\nwaginę do miejsca, z którego została wyparta, zatem do strefy sacrum.\nmoże wywoływać wstręt.\nDominującym kolorem w mojej pracy jest złoty,\njednak obok niego pojawia się czerwień. Czerwony jest tutaj kolorem życia, symbolizującym kobiecą menstruację, która jest kolejnym tematem\nciągle pomijanym przez naszą kulturę. Trudno się\njednak temu dziwić, bowiem przez cały czas tkwi\nw nas stereotyp wywodzący się z tradycji katolickiej, według którego kobieta miesiączkująca traktowana jest jako nieczysta. Według Starego Testamentu wszystko, czego dotknęła kobieta mająca\nokres, stawało się również nieczyste, a także każdy, kto jej dotknął, stawał się nieczysty. Tomasz z\nAkwinu, Albert Wielki i Jan Dunst Szkot – wielcy\nteologowie głosili, że seks z kobietą miesiączkującą jest grzechem śmiertelnym. Kościół zaś uważał, że stosunek płciowy z kobietą, która ma okres,\ngrozi przyjściem na świat chorych, ułomnych lub\nmartwych dzieci. Według Grzegorza Wielkiego,\npapieża z VI wieku, period kobiety był skutkiem winy. W 789 roku Synod w Akwizgranie\nzabraniał kobietom miesiączkującym zbliżania się do ołtarza, kobiety takie nie mogły\nrównież przyjmować komunii aż po wieki\nśrednie. Wierzono także, że kobieta, która\nkrwawi, potrafi rzucić urok, a jej obecność\npowoduje, że tępią się noże i kwaśnieje\nwino. Prawdopodobnie te i wiele innych\nwierzeń spowodowały, że do dzisiaj nie\njest to temat całkowicie wolny od nieprzyjemnych skojarzeń. Jest to również dowód\nna to, jak usilnie starano się zniszczyć pozytywną świadomość na temat naturalnych\nwalorów kobiecości. Bez menstruacji nie byłyby możliwe narodziny, nie miałybyśmy mocy\nkreacji nowego życia. Im bardziej negatywnie postrzegamy menstruację, tym bardziej kobiety tracą swoją wartość. Tym bardziej są zdegradowane,\npozbawione swojego znaczenia.\nPrzeciętna kobieta ma tzw. okres około 450 razy\nw życiu. Co miesiąc w ciągu 4-5 dni tracimy przeciętnie od 10 do kilkunastu łyżek krwi. Uważa\nsię, że gdyby nie nasze negatywne nastawienie\noraz stres, nie odczuwałybyśmy bólu, jaki towarzyszy wielu z nas przy – jak się zwykło mówić,\nprzydając tym samym menstruacji etykietkę czegoś jedynie niedobrego i uciążliwego – „trudnych\ndniach”. Potwierdzają to najnowsze badania, które\npokazują, że kobiety, które się denerwują, nawet\n2-3 tygodnie przed okresem, dwukrotnie częściej\nmają bolesne miesiączki niż te, które są spokojne.\nZanim zaczęłyśmy używać podpasek przez całe\nwieki korzystałyśmy z przeróżnych pomysłów tj.:\nruloników z płótna (uwiecznione na egipskich papirusach sprzed 1500 roku p.n.e.), woreczków z\nnaturalną grecką gąbką czy podpasek z torfem,\nktóry działał bakteriobójczo. Pierwsze jednorazowe podpaski pojawiły się dopiero pod\nNie wszystkie kultury jednak negatywnie traktują\nNa Wschodzie okres ma wiele poetyckich określeń tj.: „czerwony śnieg”, „czerwony deszcz” czy\n„wylewająca się brzoskwinia”. W tantryzmie akt\nseksualny z kobietą, która ma miesiączkę, był wyrazem kultu bogini Kali i miał znaczenie sakralne.\nKrew menstruacyjna miała moc dobrej energii życiowej, z której czerpał mężczyzna w trakcie kontaktu seksualnego. Mowa jest również o piciu krwi\nmenstruacyjnej w trakcie specjalnych rytuałów,\nco dla katolików jest całkowicie niezrozumiałe i\nnych zasłon zakrywających wejście do świątyni.\nPowtarzającym się elementem jest również mandorla, czyli migdał, symbol waginy. Jest on kształtem opisującym wiele przedmiotów znajdujących\nsię w świątyni.\nkoniec XIX wieku.2\nCykl menstruacyjny jest zjawiskiem niezbędnym\nw życiu kobiety. Gdyby go nie było, nie moglibyśmy mieć również potomstwa, czyli nie byłoby ludzkości. Jest to naturalny rytm biologiczny,\nktóry powinien być traktowany bez uprzedzeń.\nW mojej pracy chcę odczarować tę sferę lęków\ni wstydu. Poprzez nieukrywanie jej, chcę doprowadzić do akceptacji. Sama mam problem z akceptacją dni, w których miesiączkuję, dlatego chcę\nzmienić również i moją własną niechęć, niejako ją\noswoić. Menstruacja będzie często powracającym\nmotywem w wielu miejscach w mojej świątyni:\nw świecznikach, aspersorium, ołtarzu głównym,\na także symbolicznie w postaci dywanu i czerwo-\nZ węża świetlnego ukrytego pod złotą tkaniną\nukształtowałam inne symbole nawiązujące do sromu:\n- trójkąt obrócony w dół, wywodzący się z archaicznego klinowego pisma sumeryjskiego, oznaczający kobietę,\n- część wspólną tworzącą migdał powstały przy\nużyciu geometrii vesica piscis,\n- znak podobny do pierwotnej postaci egipskiego\nhieroglifu oznaczającego kobietę i srom,\nOkoło roku 1890 niemiecka firma Hartmann Mulpa wprowadziła na rynek podpaski jednorazowe . Dziesięć\nlat później pojawiła się na rynku Camelia, która produkuje\ni sprzedaje podpaski do dzisiaj. W 1896 roku w USA firma\nJohnson and Johnson wyprodukowała po raz pierwszy specjalne ręczniki (Listers Towels). Były to podłużne kawałki\nbawełny obszyte muślinem. Podpaski nie odniosły sukcesu w\nStanach, ponieważ uznano sprzedawanie takiego produktu za\nniestosowne. Firma nie mogła również reklamować swojego\nwyrobu, gdyż opór wydawcy był zbyt mocny. Dlatego niewiele kobiet wiedziało o podpaskach, a te które wiedziały, nie\nchciały kupować produktu, który mogły własnoręcznie wykonać. Pierwsze reklamy podpasek w USA pojawiły się na\nstronach magazynu „Vogue” w 1920 roku. Firma Kotex, produkująca jednorazowe podpaski do dzisiaj, po raz pierwszy\nzaczęła je sprzedawać w 1921 roku. Sprzedawane podpaski\nbyły długie na 56 cm i szerokie na 9 cm. Wzorem wielkości\nbyły ręcznie szyte przez kobiety wkładki z materiału, których\nużywano wcześniej. Kobiety nie miały zbyt wiele wymiennych wkładów i musiały za każdym razem prać swoje wyroby. Podpaski wielokrotnego użytku zostały zastąpione przez\npodpaski jednorazowe w latach 20-tych i 30-tych XX wieku.\nNajstarszy z istniejących na świecie egzemplarz podpaski\nwielokrotnego użytku znajduje się w wirtualnym Muzeum\nMenstruacji. Prawdopodobnie wyprodukowała ją w XIX wieku znana norweska firma Molnlycke. We Włoszech podpaski\nwielokrotnego użytku miały wymiary 28 na 61 cm. Przed użyciem składano je na trzy części i zaczepiano do specjalnego\npasa, często takie podpaski miały wyhaftowane inicjały swej\nwłaścicielki. W czasach epoki elżbietańskiej i wiktoriańskiej\nbrytyjskie kobiety używały przyszytych do sukni szmat lub\nnie używały żadnego zabezpieczenia i pozwalały, aby krew\nmenstruacyjna spływała swobodnie po nogach. Trzeba jednak\nzaznaczyć, że kiedyś miesiączki trwały krócej, nie były tak\nobfite, a także często cykl menstruacyjny kobiety był zaburzony przez np. niedożywienie, czy nie było go przez ciążę.\nNa rynku polskim po raz pierwszy podpaski pojawiły się w\n1956 roku. Były produkowane przez Toruńskie Zakłady Materiałów Opatrunkowych i miały nazwę Donna. W roku 1983\nzaczęto produkować je pod marką Bella. Podpaski ze skrzydełkami pojawiły się dopiero w 1994 roku.\n- symbol przypominający starożytny mezopotamski romb Isztar.\nZainspirowana relikwiami kościelnym, uszyłam do mojej świątyni relikwię: Clitoris Wielkiej Bogini. Relikwie,\nszczególnie rozpowszechnione w kościele katolickim oraz prawosławiu, zawsze\nwzbudzały we mnie mieszane odczucia,\nzwłaszcza te, które reprezentowane były\nprzez szczątki ciała świętych. Zaskakujący\ndla mnie był również podział relikwii na stopień ich ważności i mocy im przypisywanej.\nRelikwie stopnia pierwszego to oczywiście\nczęści ciała świętych, a także fragmenty Krzyża\nŚwiętego mające najwyższą rangę w chrześcijaństwie. Kiedyś przypisywano tym relikwiom moce\ncudotwórcze i ozdrowieńcze. Relikwiami drugiego stopnia są fragmenty szat, w których chodzili\nświeci lub przedmiotów związane z bardzo częstym użytkowaniem, np. fragment różańca, którego używał święty. Największą relikwią drugiego\nstopnia jest Całun Turyński. Relikwie ostatniego,\ntrzeciego stopnia to przedmioty, z którymi święty\nzetknął się w czasie swojego życia chociaż jeden\nKościół katolicki obfituje w ogromną ilość relikwii, jedną z najbardziej znanych relikwii, poza\njuż wspomnianymi, jest korona cierniowa Chrystusa, którą wykupił król francuski Ludwik IX w\n1237 roku od łacińskiego cesarza Konstantynopola Baldwina II za potężną sumę i wybudował dla\nstrzenianie się relikwii bł. Jana Pawła II. Najpopularniejsza jest krew papieża. Przekazana przez\nkard. Stanisława Dziwisza z okazji Barbórki ampułka krwi znalazła się w Kopalni Soli w Wieliczce. Kroplę krwi otrzymało także Sanktuarium\nMiłosierdzia Bożego w Białej Podlaskiej, Sanktuarium Matki Bożej Kodeńskiej, Archikatedra\nChrystusa Króla w Katowicach, Świątynia Opatrzności Bożej w Wilanowie, kościoły w Tarnowie,\nLimanowej, Szczepanowie, Borkach, Okulicach,\nLipnicy Murowanej, Pilznie, Opolu. Klasztor Ojców Dominikanów w Tarnobrzegu otrzymał materiał z krwią błogosławionego. Krew umieszczona\nw relikwiarzu w kształcie monstrancji znajduje\nsię również w Sanktuarium Bożego Miłosierdzia\nw Łagiewnikach w Krakowie. Taką relikwię otrzyma także Katolicki Uniwersytet Lubelski. Relikwia krwi Jana Pawła II pojawiła się również, jak\npamiętamy, na pokładzie Boeinga 767 (w bagażu ojca Piotra Chyły), który mimo kłopotów\nszczęśliwie wylądował w listopadzie 2011\nroku. Relikwią (według kościoła o mniejszej randze) jest również kosmyk włosów\npapieża, który w połowie listopada dotarł\ndo katedry Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny w Hongkongu. Taki\nkosmyk posiada też Litwa.\nniej (i innych relikwii) kaplicę Sainte-Chapelle.\nCiało św. Wojciecha wykupione przez Bolesława\nChrobrego stało się natomiast przyczynkiem do\nutworzenia w Gnieźnie w 1000 roku kościelnej\nmetropolii dla Polski. Właśnie przy grobie św.\nWojciecha spotkali się Otton III z Bolesławem\nChrobrym i tam wymienili się darami; Otton dał\nBolesławowi gwóźdź z Krzyża Świętego, a Chrobry Ottonowi ramię św. Wojciecha. Saski książę\nelektor Fryderyk Mądry posiadał największy zbiór\nrelikwii zebrany w kaplicy zamkowej w Wittenberdze, dopóki nie prześcignął go w zbieractwie\njego brat Ernest, który mógł pochwalić się ponad\n20 tysiącami relikwii.\nW średniowieczu w licznych relikwiarzach przechowywano mleko Marii, matki Jezusa. Jan Kalwin w pierwszej części Traktatu o relikwiach napisał: (…) nawet gdyby Najświętsza Panna była\nkrową i nawet gdyby była mamką przez całe\nswoje życie, z wielkim trudem mogłaby dostarczyć takiej ilości mleka(…). W drugiej\nczęści wyraził swoją refleksję: Zamiast\nszukać Jezusa Chrystusa w jego słowach,\nsakramentach i łaskach duchowych, świat,\njak to ma w zwyczaju, zabawiał się jego\nszatami, koszulami i prześcieradłami.\nOprócz mleka Maryi istnieje bowiem także sandał Jezusa w miejscowości Prüm w\nNiemczech, pielucha oraz okrycie bioder w\nAachen, kawałek obrusa z ostatniej wieczerzy w Mönchengladbach. Okruchy chleba\ni kości ryb, którymi Chrystus nakarmił 5000\nludzi, można odnaleźć w Watykanie, kawałek\nschodów, którymi był prowadzony do Poncjusza\nPiłata, kawałek włóczni, która raniła bok Chrystusa na krzyżu, w Wiedniu. Wspomniany już Fryderyk Mądry posiadał w swoich zbiorach pióro i jajko Ducha Świętego, który ukazał się pod postacią\ngołębia. Mały kawałek Krzyża Świętego znajduje\nsię w katedrze w Hildesheimie. Legenda mówi,\nże właśnie ten kawałek pochodzi z krzyża, który\nodnalazła w 328 roku św. Helena, matka późniejszego cesarza Rzymu. Wśród wielu licznych historii jedna z wersji mówi, że w czasie podróży do\nJerozolimy, będąc na Golgocie, Helena nakazała\nrozkopać ziemię, gdzie wkrótce ukazały się trzy\nkrzyże. Na każdym z nich kładziono zwłoki zmarłej kobiety, ten krzyż, na którym kobieta ożyła,\nznajduje się właśnie w katedrze.\nMoja relikwia Clitoris Wielkiej Bogini to\nrelikwia I stopnia korespondująca z Sanctum Praeputium, czyli napletkiem Jezusa,\nktóry, ku zdziwieniu proboszcza Dario Magnoniego, zniknął w 1983 roku z miasteczka\nCaracta. Ta jedna z najbardziej niezwykłych\nrelikwii miała swoje osobne święto przypadające w dniu 1 stycznia, który był Dniem Obrzezania\nPańskiego. Obchodzono je do 1962 roku.\nNa drzwiach wejściowych umieściłam\njedno z przedstawień Sheeli-na-gig. Jest to replika,\nktórej oryginał znajduje się w małym miasteczku\nOaksey w Anglii (dwie godziny drogi samochodem od Londynu) na murach trzynastowiecznego kościoła. Znajdowała się około 3 metrów nad\nziemią, na północnej ścianie kościoła, po prawej\nstronie okna. Ma 36 centymetrów i jest prawdopodobnie wykonana z tego samego kamienia, co\nPrzed wejściem ustawiłam kram odpustowy, podobny do tych, które pamiętam z dzieciństwa\npod kościołem na wsi u mojej babci. Wszystkie\numieszczone tam drobiazgi zostały zainspirowane\nW ostatnim czasie możemy obserwować rozprze-\ntacją krwi), torebka, breloczki, magnesy.3\nistniejącymi przedmiotami. Niektóre z nich zobaczyłam w czasie podróży do Grecji w sklepikach\nprzykościelnych. W Internecie można znaleźć niekończącą się ilość coraz bardziej zmyślnych gadżetów religijnych. Istnieją rankingi najbardziej\npopularnych, na których można znaleźć: adidasy\nz wizerunkiem Jezusa czy Maryi, patelnię, która pozwoli usmażyć naleśniki z podobizną Jezusa, kartę magnetyczną, na której jest wytłoczony\nróżaniec umożliwiający modlitwę, figi damskie\nz przedstawieniem Maryi, pen driver z diamencikami w kształcie krzyża, telefon koszerny, który\nma zablokowane kilka tysięcy grzesznych numerów, a połączenie w czasie Szabasu osiąga horrendalne ceny, odtwarzacz MP3 w kształcie krzyża,\nmydełko w kształcie papieża czy wizerunek św.\nSebastiana jako poduszeczka na igły. Istnieje serwis internetowy Ship of Fools, który co roku prezentuje listę najbardziej kuriozalnych przedmiotów religijnych.\nW obydwu przypadkach, zarówno w przypadku waginy, jak i miesiączki, zdaję sobie sprawę\nz tego, że dotykam tylko pozornie akceptowalnych\nprzez nas tematów. Robię to poniekąd przekornie.\nZ drugiej też strony, jak już wspomniałam, chcę\nprzekonać samą siebie do tych trudnych tematów.\nAby to uczynić, celowo wykorzystuję takie środki,\nktóre – wydaje mi się – powinny raczej przekonać\nodbiorcę_czynię niż zdystansować. Wszystkie tkaniny mienią się i kokietują, zabiegając o akceptację odbiorcy_czyni. Kolejnym istotnym środkiem,\nktórego używam, są ozdoby w postaci koralików,\ncekinów, błyszczących kamieni. Wszystkie te elementy stosuję z kilku powodów. Pierwszy z nich,\nten o którym wspomniałam, ma „przekupić” swoim bogactwem oraz rzetelnością wykonania oglądającego_cą, ma zadziwić swoją ilością, skrupulatnością przyszycia, ma wkraść się w łaski\ni spowodować zapomnienie o braku komfortu\nwywołanym samym tematem. Jest to ręcznie\nrobiona praca, która pochłania niezliczoną\nilość godzin. Cekin po cekinie, koralik po\nkoraliku, żmudna i niezauważalna w efekcie ręczna praca. Jest to praca podobna do\npracy kobiet, którym wiele godzin zajmuje wykonywanie zwykłych, codziennych\nczynności, których potem tak naprawdę nie\nwidać. Krzątactwo – jak nazwała to zjawisko Jolanta Brach-Czaina w swojej książce\nSzczeliny istnienia. Efekt w przeliczeniu\nna liczbę poświęconych godzin jest zupełnie niewspółmierny. Tak jak w wielu innych\nczynnościach życiowych kobiety. Praca, która\nw ostatecznym rozrachunku pozostaje niedoceniona.\nJednym z najstarszych odpustów wielkanocnych w Polsce jest coroczny odpust parafialny Emaus w Krakowie przy parafii Prepozytury Najświętszego Salwatora. Pierwsza\nwzmianka o krakowskim odpuście pochodzi z 1596-97 roku i została umieszczona\nw rękopisie Giovanniego Paolo Mucantiego, który był sekretarzem legata papieskiego. Tradycja podobno przetrwała od wieku\nXII i początkowo była zabawą ludową urządzaną na pamiątkę drogi zmartwychwstałego Chrystusa do biblijnego miasteczka Emaus\n(podczas której spotkał dwóch swoich uczniów,\nktórzy go nie rozpoznali). Zabawa ta polegała na\nodwiedzinach kościoła, który leżał poza miastem.\nW średniowieczu ta część Salwatora leżała półtora\nkilometra poza bramami Krakowa. W czasie tego\nświęta ustawiano tam liczne kramy pełne rozmaitości.\nW stylistyce całkowicie świadomie nawiązuję do kiczu czy „gustu popularnego”. Przez\nwiele lat, kształcona w estetyce akademickiej, czy\nkierując się gustem sztuki współczesnej, unikałam jak ognia tego typu stylistyki, jako niegodnej\nprofesjonalnego_nej artysty_artystki. Wychowana\nw miłości do szlachetnych materiałów, przez lata\nbałam się sięgnąć po te zdyskwalifikowane i rów-\nWszystkie przedmioty, jakie będzie można zakupić na moim kramie, będą oczywiście z motywem\nwaginalnym. Będą damskie buty z waginą, kolczyki, naszyjniki, świeczki, mydełka duże i małe\npodróżne, naszyjniki z krwią menstruacyjną (imi-\nMydła oraz świeczki, oprócz motywu waginalnego, mają mój podpis – autograf, który przestaje istnieć wraz z\nwypaleniem świeczki bądź roztopieniem się mydła pod wpływem wody. W ten sposób autograf artysty_tki przestaje walczyć o nieśmiertelność, zamiast być rzeczą trwałą, staje się\nulotny, jak i ulotne jest samo „dzieło”.\nistniały materiały godne i niegodne wykorzystania\ni wielu_e artystów_tek przede mną już to udowodniło, toteż nie jestem bynajmniej pionierką w tej\nmaterii. Pociąga mnie używanie elementów zdyskwalifikowanych. Chcę pokazać je w innym świetle, chcę zmierzyć się z ich kiczowatością. Chcę\nbalansować na granicy ogólnie przyjętego dobrego smaku i kiczu, dokonując tym sposobem pewnego rodzaju przemytu: stosując „tanie” środki,\nprzemycam jednak niebanalne czy wręcz niewygodne treści. Hermann Broch napisał: istotą kiczu\njest mylenie kategorii etycznej z estetyczną, kicz\nchce działać pięknie, a nie dobrze – zależy mu na\npięknym efekcie. A ja chcę i jednego, i drugiego,\nw duchu z moją pazerną naturą. Lubię prace, które\nna pozór wydają się proste i jednoznaczne, banalne i jedynie szokujące, a dopiero przy głębszym\nzastanowieniu ujawnia się w nich drugie dno. Jeśli\npozostaniemy na powierzchni, na pewno do niego nie dotrzemy.\nnocześnie dyskwalifikujące mnie środki. Zapewne\nznowu odezwała się moja wrodzona przekora…\nŚrodki te również jednoznacznie są sklasyfikowane jako te, których używa jedynie kobieta. Przez\nlata udowadniałam sobie i innym, że nie boję się\n„męskich materiałów”. Kułam w kamieniu, walczyłam ze szlifierką, nawet z przyjemnością posługiwałam się (i nadal posługuję) spawarką. Przyszedł jednak moment, kiedy nie czuję już potrzeby\nudowadniania sobie i innym, że stać mnie na takie\ndziałania. Zdałam też sobie sprawę, że to udowadnianie ma również związek z pewnym strachem.\nStrachem kobiety, której wydaje się, że musi\nużywać „męskich materiałów”, aby tym samym\npotwierdzić swoją autentyczność jako artystki,\na może raczej powinnam powiedzieć: artysty. Aktywność kobiety-artystki skojarzona z „babskimi\nrobótkami” niemal automatycznie zyskuje status sztuki feministycznej. Kobiety tworzące w\nPolsce bardzo boją się tej etykiety. Dając tym\nsamym dowód, że istnieje wartościowanie\nna sztukę lepszą, czyli sztukę mężczyzn,\ni gorszą, czyli sztukę kobiet. Co za tym\nidzie, „męskie materiały i środki wyrazu”\nsą wyżej cenione niż te „babskie”. Kiedy\nzaczęłam cenić swoją kobiecość, niemal\nrównocześnie przestałam się obawiać stereotypów dotyczących świata kobiet i ich\nobecności w świecie sztuki. Nie obawiam\nsię klasyfikowania moich prac jako sztuki\nfeministycznej, nie czuję się przy tym gorsza\njako artysta/artystka, czy zamknięta w jakimś\ngetcie. Jeśli ktoś czuje się bardziej komfortowo,\nunikając za wszelką cenę takiego określenia, to\njego sprawa, mnie ono nie przeszkadza. Używam\nśrodków i tematów, które są bliskie mojej naturze.\nLepiej czuję się, podejmując temat menstruacji\nniż, np. wojny. Z drugiej strony istnieje wiele tematów, które śmiało można nazwać mianem sztuki maskulinistycznej, jednak nikt tego tak nie nazywa. Mężczyźni nie wstydzą się, kiedy poruszają\nmęskie tematy. Idąc tym tropem, postanowiłam\nnie wstydzić się tematów kobiecych. Wykorzystuję je świadomie i z pełną odpowiedzialnością.\nCzy chcemy, czy nie chcemy, to, co robimy,\npowinno docierać do świata pozaartystycznego. Nie zależy mi na tym, aby tworzyć\nsztukę hermetyczną, docierającą jedynie\ndo artystów_tek czy krytyków_czek, chcę\nzainteresować sztuką również ludzi, których życie toczy się gdzieś indziej. Wydaje\nmi się, że wykorzystując tego typu środki,\nmogę nawiązać z nimi dialog. Używając\ntych samych składników (czy używając\nskładników popularnych), chcę jednak „ugotować” całkowicie inne danie o nowym, zaskakującym i nieznanym smaku.\nJeśli spychamy jakąś strefę naszego ciała\ndo tabu, to równocześnie potrzebujemy rytuałów,\naby ten brak rozładować. Współcześni antropologowie uważają, że w obecnych społeczeństwach\nZachodu rolę sakralnych rytuałów przejęła sztuka.\nTeraz jestem przygotowana na „egzekucję”…\nW swojej pracy wykorzystałam elementy związane ze światem kobiety udomowionej: poza asortymentem ze sklepu pasmanteryjnego pojawiła\nsię bombka choinkowa (jako łechtaczka), włosy\nanielskie (jako element konstrukcyjno-architektoniczny) czy brokatowe listki. Nie uważam, aby\n14. Sławomira Walczewska, Damy, rycerze i feministki. Kobiecy dyskurs emancypacyjny w Polsce,\nWydawnictwo eFKa, Kraków 2006.\n1. Catherine Blackledge, Wagina. Kobieca seksualność w historii kultury, Prószyński i S-ka, Warszawa 2003.\n15. Joanne McMahon, Jack Roberts, The Sheela-na-gigs of Ireland and Britain, Mercier Press, Dublin 2000.\n2. Erich Fromm, Miłość, płeć i matriarchat, Dom\nWydawniczy Rebis, Poznań 1997.\n3. Naomi Woolf, Wagina. Nowa biografia, Czarna\nOwca, Warszawa 2013.\n16. Agnieszka Graff, Jak feminizm zmienił USA,\nGazeta Wyborcza, dodatek “Wysokie Obcasy”,\n4. Debby Herbenick, Vanessa Schick, Krótka historia waginy, Bellona, Warszawa 2013.\n17. Simone de Beauvoir, Druga płeć, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2009.\n5. Katalog z wystawy, The Visible Vagina, January\n28 – March 20, 2010 z tekstem Anny C. Chave Is\nthis good for Vulva? Female Genitalia in Contemporary Art.\n18. Judith Butler, Uwikłani w płeć, Wydawnistwo\nKrytyki Politycznej, Warszawa 2008.\n19. Rudolf Drössler, Wenus z epoki lodowej, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa\n6. Rufus C. Camphausen, The Yoni. Secred\nsymbol of female creative power, Inner Traditions Rochester, Vermont 1996.\n20. Iwona Bednarczyk, Zanim prawda wyszła na jaw, Fokus Extra, numer specjalny\n7. Art and feminism, Edited by Helena Reckitt, Phaidon\n8. Anna Kohli, Bogini jako wagina, http://\n9. Aleksandra Kossakowska, Kobieca seksualność, http://www.wagina.com.pl/index.\n23. Maciej Szymkiewicz, Od Bachofena do\nŚwiętej Historii. Archeologia i antropologia\nwobec koncepcji matriarchatu i Wielkiej Bogini, Antologia Religii. Wybór esejów. Tom IV,\n10. Anna Kohli, Trzy kolory Bogini, Wydawnictwo eFKa, Kraków 2007.\n11. Krzysztof Ulanowski, Boginie i kobiety. Religijna i kulturowa rola pierwiastka żeńskiego w\nstarozytnej Grecji w “Kobiecość w obliczu zmian\n- studia interdyscyplinarne” pod redakcją naukową Anety Chybickiej i Beaty Pastwy-Wojciechowskiej, Oficyna Wydawnicza “Impuls”, Kraków 2009.\n12. Krzysztof Ulanowski, Kobieta w starożytności – u źródeł konfliktu w “Kobieta w kulturze –\nkultura w kobiecie” pod redakcją naukową Anety\nChybickiej i Marii Kaźmierczak, Oficyna Wydawnicza “Impuls”, Kraków 2006.\n28. Helena Reckitt, Peggy Phelan, Art and Feminism, Londyn 2001.\n13. Zygmunt Krzak, Od matriarchatu do patriarchatu, Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2007.\n29. Ewa Polańska, Historia zachodniej sztuki fe-\n30. Grzegorz Dziamski, Sztuka u progu XXI wieku, Poznań 2002.\n31. Ch.S. Rubinstein, American Woman Artists.\nFrom Early Indian Times to Present, Boston 1982.\n32. Maria Pinińska-Bereś, Jak to jest z tym feminizmem? w “Sztuce kobiet” pod redakcją Jolanty Ciesielskiej i Agaty Smalcerz, Galeria Bielska\n33. Wywiad Jacka Lichonia z Alicją Żebrowską\nzamówiony przez biuletyn “Maszkaron” w ramach imprezy artystycznej Kraków 2000, nie wydrukowany wtedy, opublikowany na stronie internetowej artystki.\n34. Ewa Franus, Paradoksy pewnej obecności.\nFeminizm i tworzące kobiety lat 90. źródło:\nBiuletyn OŚKi: Kobiety twórcze nr. 3/1999.\n35. Jadwiga Żylińska, Kapłanki, Amanonki\ni Czarownice. Opowieść z końca neolitu i\nepoki brązu 6500-1150 lat p.n.e., Państwowy Instytut Wydawniczy 1981.\n36. Natasha Walter, Żywe lalki. Powrót\nseksizmu, Wydawnictwo Czarna Owca,\n37. Natalie Angier, Kobieta – geografia intymna, Prószyński i S-ka, 2004.\n38. Maria M. Pawłowska, Kobiece i męskie mózgi czyli neuroseksizm w akcji i jego społeczne\nkonsekwencje, Instytut Spraw Publicznych\n39. Izabela Kowalczyk, Edyta Zierkiewicz, Sztuka\ncodzienności - na wybranych przykładach twórczości polskich artystek, Artmix 6 (2003).\n40. Brach-Czaina Jolanta, Szczeliny istnienia,\nKraków: Wydawnictwo eFKa, 1998.\n41. Elaine Morgan, Pochodzenie kobiety, Anadiomene, Warszawa 2007.\n42. Janusz L.Wisniewski, Czy mężczyźni są światu potrzebni?, Wydawnictwo Literackie, Kraków\nZdjęcia pracy rzeźbiarskiej\nPLAN KAPLICY WAGINY\n2. Stolik z kramem\ndrzwiami) replika z kościoła w Oeaksey,\n4 i 5. Aspersorium z wodą święconą\n6. Znak pochodzący z najstarszej formy\nstarożytnego pisma klinowego Sumerów\n7. Symbol waginy, znak nawiązujący do\npierwotnej postaci egipskiego hieroglifu\noznaczający kobietę i srom\n8. Relikwia Clitoris Wielkiej Bogini\n9. Księga - tekst pracy teoretycznej\n10. Symbol waginy, znak nawiązujący do\n11. Vesica Piscis, krzywa powstała\nw geometrii euklidesowej, część wspólną\nstanowi mandorla symbol waginy\n14. Punkt zaczepienia trzech pępowin\n17. Włosy anielskie tworzące baldachim\nKaplica Waginy w czasie prezentacji doktorskiej, Galeria Rzeźby, ASP Kraków, 2010\nreplika przedstawienia z kościoła w Oaksey, w Anglii\ntechnika własna (tkanina, wata poliestrowa, cekiny)\ntechnika własna (konstrukcja metalowa, tkanina, wata poliestrowa,\ncekiny,koraliki, bombka choinkowa)wymiar: 300cm / 200cm\ntechnika własna (płyta, brokat)\nwymiar: 160 cm/ 90 cm/42 cm\nz wodą święconą w postaci\ntechnika własna (tkanina,\nkonstrukcja metalowa, cekiny,\nkoraliki, gąbka, pianka montażowa)\nwymiary: 137cm /26cm / 23cm\nrelikwia I stopnia\nwymiary: 60cm / 40cm / 29cm\nwymiary skrzynki: 12cm / 22,5 cm / 14,5cm\ntekst rozprawy doktorskiej\nwymiary: 29,7 cm / 21 cm / 2,7 cm\nwymiary jednego: 132cm / 12,5cm / 12,5cm\nSYMBOLICZNE PRZEDSTAWIENIA KOBIECYCH NARZĄDÓW PŁCIOWYCHUMIESZCZONE WE WNĘKACH\ntechnika: wąż świetlny\nVesica Piscis, krzywa powstała w\ngeometrii euklidesowej część wspólną\nwymiary: 165cm / 75cm\nZnak nawiązujący do pierwotnej postaci egipskiego hieroglifu oznaczający\nkobietę i srom\nwymiary: 122,5cm / 93,5cm\nZnak nawiązujący do rombu Isztar.\nFunkcjonujący również w Czechach i na Słowacji\nZnak pochodzący z najstarszej formy\nwymiary: 128cm / 72cm\nwymiary: 96cm / 148cm\nNa wzór kramów organizowanych przy kościołach\nZdjęcia przedstawiają moje produkty zestawione z bezpośrednimi inspiracjami\nsromowy naszyjnik z „krwią menstruacyjną” symbolizującą wodę święconą\nsromowe mydło podróżne\nsromowa świeczka z autografem\nRecenzent: prof.Antoni Porczak\nRecenzentka: prof. Izabella Gustowska\nSpecjalnie uszyta dla mnie toga, prezent od znajomych.\nFinisaż wystawy doktorskiej w Galerii Rzeźby, ASP w Krakowie\nKaplicy Waginy towarzyszyła również pieśń wykonana przez sopranistkę Blankę Dembosz pt. Głos\nWaginy, która opowiada o przejściu od matriarchatu, poprzez patriarchat do fazy obopólnego szczęścia\ni równości. Do fazy, w której natura i intuicja będzą tak samo szanowane jak rozum i słowo. Pieśń została\nwykonana bez użycia słów, bazując jedynie na emocjach wywoływanych barwą głosu, aby nawiązać w ten\nsposób do fazy matriarchatu, w której najważniejsze były właśnie emocje. Dopiero patriarchat nadał ważności słowom. Na samym końcu pieśni sopranistka śpiewa triumfalnie jedno jedyne słowo: WAGINA.\nPrezentacja Kaplicy Waginy w Centrum Promocji Młodych w Częstochowie.\nTRZY KOLORY PANIE\nsłowem: obecnie jest CHUJOWO. A przecież równie dobrze mogłoby być JAK W CIPCE. Kiedyś tak było. Świadczą o tym rozmaite odkrycia archeologiczne. Badacze i – w coraz większym stopniu – także badacz...\nWersja PDF artykułu (białe tło)\nTRZY KOLORY K R E W MARIA\nTRZY KOLORY A JONI CIPK A WAGINA PIZD\nZdrowie – męska rzecz