Junelik tqatzʼeqtaana xmusiqʼ li ruuchichʼochʼ | «Xrahom li Yos»\nKʼaʼut naq Moko Reho ta li Ruuchichʼochʼ aʼin?\n«Moko rehex ta li ruuchichʼochʼ.» (JUAN 15:19.)\n1. Kʼaru kixye li Jesus naq ak jun qʼoqyink chik ma nakamk?\nLI JESUS junelik kixkʼoxlahebʼ li xtzolom, wulajaq nakamk naq kiʼok xkʼoxlankil kʼaru tkʼulmanq rikʼinebʼ. Ut saʼ xkʼabʼaʼ naq naxrahebʼ kixye re li Xyuwaʼ: «Inkʼaʼ nintzʼaama naq chawisihebʼ saʼ ruuchichʼochʼ, nintzʼaama bʼan naq chakolebʼ chiru li maaʼus. Ebʼ aʼan moko rehebʼ ta li ruuchichʼochʼ, joʼ naq laaʼin moko rehin ta li ruuchichʼochʼ» (Juan 17:15, 16). Saʼ li tij aʼin, li Jesus kixkʼutbʼesi joʼnimal naxrahebʼ li xtzolom, ut kixkʼutbʼesi xwankil li aatin li kixye chiruhebʼ wiibʼ oxibʼ rehebʼ li xtzolom saʼ li qʼoqyink ajwiʼ aʼin: «Moko rehex ta li ruuchichʼochʼ» (Juan 15:19). Joʼ naqakʼe reetal li Jesus maajunwa kiraj naq ebʼ li xtzolom teʼtzʼaqonq rikʼin li ruuchichʼochʼ.\n2. Kʼaru tzʼaqal kiraj xyeebʼal li Jesus naq kiʼaatinak chirix li «ruuchichʼochʼ»?\n2 Kʼaru tzʼaqal xyaalal naq li Jesus kiʼaatinak chirix li «ruuchichʼochʼ»? Li ruuchichʼochʼ aʼin, aʼan chixjunilebʼ li poyanam li wankebʼ rubʼel xwankil laj Tza, li inkʼaʼ nekeʼxloqʼoni li Yos, nekeʼxsikʼ li us kaʼajwiʼ choʼq rehebʼ ut nekeʼxnimobʼresi xwankil (Juan 14:30; Efesios 2:2; 1 Juan 5:19). Joʼkan naq li Santil Hu naxye: «Li wank saʼ usilal rikʼin li ruuchichʼochʼ, aʼan wank saʼ raaxiikʼ rikʼin li Yos» (Santiago 4:4). Joʼkan bʼiʼ wi naqaj wank junelik saʼ xrahom li Yos, tento naq tqajultika chanru tooruuq chi wank saʼ li ruuchichʼochʼ aʼin ut inkʼaʼ tootzʼaqonq saʼ li xnaʼlebʼ. Joʼkan naq qilaq oobʼ li naʼlebʼ li tooxtenqʼa chi xbʼaanunkil aʼin: chootzʼaqonq kaʼajwiʼ chirix li Xʼawabʼejilal li Yos li wank saʼ ruqʼ li Jesus, ut inkʼaʼ chirix li xʼawabʼejilal li winq, mootʼaneʼk saʼ xmusiqʼ li ruuchichʼochʼ, qayiibʼaq qibʼ joʼ nawulak chiru li Yos, junelik chaabʼilaq li qayuʼam ut qoksihaq xkʼanjelobʼaal li Yos.\nKAʼAJWIʼ CHIRIX LI XʼAWABʼEJILAL LI YOS TOOTZʼAQONQ\n3. a) Kʼaru kixkʼoxla li Jesus chirix li xʼawabʼejilal li winq? b) Kʼaʼut li Santil Hu naxkʼabʼaʼi choʼq xtaql li Kriist li yulbʼilebʼ ru rikʼin santil musiqʼej? (Chaawil ajwiʼ li kokʼ tzʼiibʼ.)\n3 Li Jesus maajunwa kitzʼaqonk saʼ xʼawabʼejilal li winq, kixkʼe bʼan chi naweʼk Xʼawabʼejilal li Yos bʼarwiʼ tkʼeheʼq chi awabʼejink (Daniel 7:13, 14; Lucas 4:43; 17:20, 21). Joʼkan naq kixye re laj Poncio Pilato, li awabʼej: «Linʼawabʼejihom maawaʼ re li ruuchichʼochʼ aʼin» (Juan 18:36). Ut laaʼo joʼ xtzolom li Jesus, chanru naqakʼam qe rikʼin? Junelik nokootzʼaqonk chirix li Xʼawabʼejilal li Yos, naqakʼulubʼa li Jesus choʼq awabʼej ut naqakʼe chi naweʼk li awabʼejilal aʼin saʼ chixjunil li Ruuchichʼochʼ (Mateo 24:14). Joʼkan naq, li Apostol Pablo kixye naq laaʼo «xtaql li Kriist [...]. Saʼ xkʼabʼaʼ li Kriist naqatzʼaama naqelaji cheru: chekʼe wiʼ chik eeribʼ chi kʼameʼk saʼ usilal rikʼin li Yos» (2 Corintios 5:20). *\n4. Chanru nekeʼxkʼutbʼesi li tzʼaqal aj paabʼanel naq kʼojkʼookebʼ xchʼool chirix li Xʼawabʼejilal li Yos? (Chaawil ajwiʼ li kaaxukuut bʼarwiʼ naxye « Maajunwa Keʼtzʼaqonk saʼ Xʼawabʼejilal li Winq».)\n4 Ebʼ laj taql nekeʼkʼanjelak choʼq ruuchil junaq li awabʼej saʼ jalan chik tenamit. Ut inkʼaʼ nekeʼtzʼaqonk saʼ xnaʼlebʼ li tenamit bʼarwiʼ yookebʼ wiʼ chi kʼanjelak, nekeʼxbʼaanu bʼan li kʼanjel li yeebʼilebʼ re xbʼan li awabʼej li yookebʼ wiʼ xbʼaanunkil ruuchil. Chi joʼkan ajwiʼ nekeʼkʼanjelak li yulbʼilebʼ ru, usta «saʼ choxa» wank xnaʼajebʼ, moko nekeʼxbʼaanu ta xnaʼlebʼ li Ruuchichʼochʼ; nekeʼxbʼaanu bʼan li yeebʼilebʼ re xbʼan li Yos (Filipenses 3:20). Ebʼ li xtaql li Kriist yookebʼ xkʼeebʼal chi naweʼk li Xʼawabʼejilal li Yos, ut yookebʼ ajwiʼ xtenqʼankilebʼ li poyanam malaj li jun chʼuut chik chi xkarneer re naq teʼxtaw wiʼ chik rusilal chiru li Yos (Juan 10:16; Mateo 25:31-40). Li yulbʼilebʼ ru yookebʼ xjolominkil li xkʼanjel li Yos ut li jun chʼuut chik chi karneer yookebʼ ajwiʼ chi kʼanjelak chiru li Kriist. Joʼkan bʼiʼ li wiibʼ chi chʼuut aʼin, yookebʼ chi kʼanjelak chirix li Xʼawabʼejilal li Yos ut inkʼaʼ nekeʼtzʼaqonk saʼ xʼawabʼejilal li winq (chaawil Isaias 2:2-4).\n5. Kʼaʼut nayeemank naq ebʼ laj paabʼanel moko juntaqʼeetebʼ ta rikʼin li tenamit Israel, ut chanru nekeʼxkʼutbʼesi aʼin?\n5 Abʼan, kʼaru chik xyaalal wank naq inkʼaʼ nekeʼtzʼaqonk saʼ xʼawabʼejilal li winq? Ebʼ li tzʼaqal aj paabʼanel moko wankebʼ ta saʼ jun ajwiʼ chi naʼaj joʼ keʼwank chaq ebʼ laj Israel, wankebʼ bʼan saʼ chixjunil li Ruuchichʼochʼ (Mateo 28:19). Abʼanan, kʼaru raj tkʼulmanq wi tooʼoq chi tzʼaqonk saʼ xʼawabʼejilal li winq? Wi joʼkan tqabʼaanu, moko wanqo ta chik saʼ junajil rikʼinebʼ li qech aj paabʼanel ut moko us ta chik tqeekʼa qibʼ naq tooʼaatinaq chirix li Xʼawabʼejilal li Yos (1 Corintios 1:10). Ut naq tchalq junaq li yalok u, inkʼaʼ chik tqarahebʼ li qech aj paabʼanel ut tqakamsihebʼ (Juan 13:34, 35; 1 Juan 3:10-12). Joʼkan naq li Jesus kixye rehebʼ li xtzolom naq inkʼaʼ teʼyaloq chiribʼilebʼ ribʼ ut teʼxra li xikʼ nekeʼilok rehebʼ (Mateo 5:44; 26:52; chaawil ajwiʼ li kaaxukuut bʼarwiʼ naxye: « Ma Kaʼajwiʼ Chirix Xʼawabʼejilal li Yos Nintzʼaqonk?»).\n6. Kʼaru nekeʼxkʼoxla chirixebʼ li awabʼej li ak xeʼxqʼaxtesi xyuʼam chiru li Yos?\n6 Joʼkan ajwiʼ, inkʼaʼ nokootzʼaqonk saʼ xʼawabʼejilal li Ruuchichʼochʼ xbʼaan naq xqaqʼaxtesi qayuʼam chiru li Yos ut maawaʼ chiru junaq winq chi moko chiru xkʼanjel junaq winq malaj tenamit. Joʼkan naq saʼ 1 Corintios 6:19 ut 20 naxye rehebʼ laj paabʼanel: «Moko laaʼex ta yaal eere saʼ eebʼeen. [Xbʼaan naq] loqʼbʼilex chi terto». Usta ebʼ laj paabʼanel nekeʼroxloqʼi ebʼ li awabʼej, nekeʼabʼink chiruhebʼ ut nekeʼxkʼe li tumin li tenebʼanbʼil saʼ xbʼeenebʼ, abʼan xbʼaanunkil li naxye li Yos wank tzʼaqal xwankil choʼq rehebʼ (Marcos 12:17; Romanos 13:1-7). Ut kʼaru naraj li Yos naq teʼxbʼaanu? Naxye rehebʼ naq teʼxloqʼoni, teʼxra chi anchal xchʼool, teʼabʼinq chiru, maajunwa teʼxtzʼeqtaana ut wi aajel ru teʼxkʼe xyuʼam chirix (Lucas 4:8; 10:27; chaawil Hechos 5:29; Romanos 14:8).\nMAAJUNWA KEʼTZʼAQONK SAʼ XʼAWABʼEJILAL LI WINQ\nEbʼ li xbʼeen aj paabʼanel maajunwa keʼtzʼaqonk rikʼinebʼ li awabʼej ut saʼebʼ li yalok u. Wankebʼ li tasal hu keʼxye aʼin chirixebʼ laj paabʼanel. Qilaq kʼaru kixye jun rehebʼ li tasal hu aʼin: «Ebʼ li xbʼeen aj paabʼanel maajunwa keʼtzʼaqonk saʼebʼ li xkʼanjel li awabʼej» (The Beginnings of Christianity, George P. Fisher). Joʼkan ajwiʼ jun chik li tasal hu kixye: «Ebʼ laj paabʼanel inkʼaʼ keʼtzʼaqonk saʼ xkʼanjel ebʼ li awabʼej, joʼkan naq maajunwa keʼkʼanjelak joʼ aj puubʼ, joʼ ebʼ aj raqol aatin chi moko keʼraj ta taqlank saʼ xbʼeen li tenamit. Joʼkan naq, xikʼ keʼileʼk ut keʼtzʼeqtaanaak xbʼaanebʼ li maawaʼebʼ aj paabʼanel» (Historia de la decadencia y caída del Imperio romano, Edward Gibbon).\nWankebʼ ajwiʼ li poyanam keʼxye chanruhebʼ xnaʼlebʼ li xbʼeen aj paabʼanel naq keʼtaqlaak chi kʼanjelak choʼq aj puubʼ. Qilaq kʼaru kixye jun li winq li wank xnawom chirixebʼ li paabʼal: «Ebʼ li xbʼeen aj paabʼanel keʼxye naq inkʼaʼ teʼkʼanjelaq choʼq aj puubʼ ut maajunwa keʼxsume xbʼaanunkil» (Historia de la Iglesia primitiva, Norbert Brox). Joʼkan ajwiʼ jun laj tzʼilonel paabʼal kixye naq kamenaq chik li Jesus naq ebʼ li xtzolom «inkʼaʼ keʼxsume xik chi yalok u, usta teʼchʼaʼajkiiq chirix aʼin. Maakʼaʼ keʼraj re usta teʼkʼeheʼq saʼ xutaan, saʼ tzʼalam malaj teʼkamsiiq. Yaal chixjunil li keʼxkʼul chaq ebʼ li xbʼeen aj paabʼanel» (An Inquiry Into the Accordancy of War With the Principles of Christianity, Jonathan Dymond).\nMOOTʼANEʼK SAʼ «XMUSIQʼ LI RUUCHICHʼOCHʼ»\n7, 8. Kʼaru tzʼaqal xyaalal «xmusiqʼ li ruuchichʼochʼ» ut, chanru nakʼanjelak saʼ xbʼeenebʼ li nekeʼxqʼet ribʼ?\n7 Chanru tooruuq ajwiʼ xkʼutbʼesinkil naq naqatzʼeqtaana xmusiqʼ li ruuchichʼochʼ? Tqakʼutbʼesi aʼin wi inkʼaʼ naqakʼam qe rikʼin li xtzʼaj aj naʼlebʼ. Joʼkan naq li Apostol Pablo kixye naq laaʼo inkʼaʼ xqakʼul «xmusiqʼ li ruuchichʼochʼ, xqakʼul bʼan li Musiqʼej li nachalk rikʼin li Yos» (1 Corintios 2:12). Ut kixye rehebʼ laj paabʼanel re Efeso: «Xexwanjeʼk chaq joʼ chanru xnaʼlebʼ li ruuchichʼochʼ [...] ut xetaaqe laj taqlanel li wank xwankil saʼ li iqʼ, aʼ li musiqʼej li yo chi kʼanjelak rikʼinebʼ laj qʼetol aatin» (Efesios 2:2, 3).\n8 Kʼaru tzʼaqal li xmusiqʼ li ruuchichʼochʼ? Aʼan li nataqlank rehebʼ li qas qiitzʼin chi xbʼaanunkil li maaʼusilal. Abʼan, chanru naxbʼaanu aʼin? Naxbʼaanu naq ebʼ li poyanam teʼxqʼet ribʼ chiru li Yos, teʼoq «ratawankil li naraj li tzʼejwalej, [ut] ratawankil li naraj li xsaʼ uhej» (1 Juan 2:16; 1 Timoteo 6:9, 10). Kʼaʼut wank «xwankil» li musiqʼ aʼin saʼ xbʼeenebʼ li qas qiitzʼin? Xbʼaan naq naxkʼe reetal kʼaru nekeʼwulak chiru ebʼ li poyanam ut junelik naxsikʼ chanru tixkʼehebʼ chi maakobʼk. Li musiqʼ aʼin inkʼaʼ naʼilmank ru, wank yalaq bʼar ut chanchan li iqʼ. Ut, chanru nataqlank saʼ xbʼeenebʼ li poyanam? Li iqʼ aʼin naxbʼaanu naq ebʼ li poyanam teʼoq xyuʼaminkil li inkʼaʼ nawulak chiru li Yos joʼkan naq nekeʼok xsikʼbʼal li us kaʼajwiʼ choʼq rehebʼ, nekeʼxnimobʼresi ribʼebʼ, nekeʼxrahi ru li bʼihomal, nekeʼxqʼet ut nekeʼxtaqla ribʼ xjunes. * Chi joʼkan nekeʼxkanabʼ naq tkʼiiq xnaʼlebʼ laj Tza saʼ xchʼoolebʼ (Juan 8:44; Hechos 13:10; 1 Juan 3:8, 10).\n9. Chanru truuq chi xeʼink saʼ xchʼoolebʼ ut saʼ xkʼaʼuxebʼ li poyanam li xnaʼlebʼ li ruuchichʼochʼ?\n9 Ma naru naxeʼink xmusiqʼ li ruuchichʼochʼ saʼ li qachʼool ut saʼ li qakʼaʼuxl? Naru naqakʼul aʼin wiʼ inkʼaʼ ajʼooq qu (chaawil Proverbios 4:23). Xbʼaan naq inkʼaʼ naʼilmank ru xmusiqʼ li ruuchichʼochʼ truuq qabʼalaqʼinkil. Li musiqʼ aʼin naxbʼaanu naq tqakʼoxla naq yalaq ani naru nawank choʼq qamiiw, abʼan aʼin moko yaal ta xbʼaan naq moko chixjunilebʼ ta nekeʼxra li Jehobʼa (Proverbios 13:20; 1 Corintios 15:33). Naroksi ajwiʼ jalan jalanq li naʼlebʼ re qabʼalaqʼinkil joʼebʼ li tasal hu maakʼaʼ bʼayaq xchaabʼilal, li internet re rilbʼalebʼ chi tʼustʼu ebʼ li poyanam malaj rabʼinkilebʼ li nekeʼxtzʼeqtaana li tzʼaqal paabʼal. Malaj li kawil bʼatzʼunk ut chixjunil chik li naʼlebʼ li naxkʼe laj Tza ut li ruuchichʼochʼ.\n10. Kʼaru tooxtenqʼa re naq inkʼaʼ tootʼaneʼq saʼ xmusiqʼ li ruuchichʼochʼ?\n10 Kʼaru tooxtenqʼa re naq inkʼaʼ tootʼaneʼq saʼ xmusiqʼ li ruuchichʼochʼ ut re naq toowanq junelik saʼ xrahom li Yos? Tooruuq xbʼaanunkil aʼin wi maajunwa naqakanabʼ roksinkil chixjunil li naxkʼe qe li Jehobʼa re xkawresinkil li qapaabʼal ut wi junelik naqatzʼaama li xsantil musiqʼej. Usta laj Tza ut li ruuchichʼochʼ wankebʼ xwankil, li Yos naxqʼax ru xwankilebʼ (1 Juan 4:4). Joʼkan naq, aajel ru naq tootijoq re naq junelik toowanq chixkʼatq li Yos.\nMA KAʼAJWIʼ CHIRIX XʼAWABʼEJILAL LI YOS NINTZʼAQONK?\nLi Santil Hu naxye: «Linʼawabʼejihom maawaʼ re li ruuchichʼochʼ aʼin» (Juan 18:36).\nChanru tinchʼolobʼ naq xkʼeebʼal xwankil xtʼikrul junaq tenamit aʼan ajwiʼ li loqʼonink? (Exodo 20:4, 5; 1 Juan 5:21.) *\nNaq yooqin xchʼolobʼankil kʼaʼut joʼ aj paabʼanel inkʼaʼ nintzʼaqonk saʼebʼ li jalan jalanq chi naʼlebʼ li nabʼaanumank saʼ xkʼabʼaʼ junaq li tenamit, chanru tinkʼutbʼesi naq inkʼaʼ ninmaajewahebʼ li inkʼaʼ nekeʼwulak chiru linpaabʼal? (1 Pedro 3:15.)\nKʼaru xyaalal wank naq inkʼaʼ nintzʼaqonk chirixebʼ li awabʼej chi moko chirixebʼ laj puubʼ? (Juan 13:34; 1 Juan 3:10-12.)\nQAYIIBʼAQ QIBʼ JOʼ NAWULAK CHIRU LI YOS\n11. Chanru nekeʼxkʼutbʼesi ebʼ li qas qiitzʼin naq xmusiqʼ li ruuchichʼochʼ nataqlank rehebʼ?\n11 Jun rehebʼ li naʼlebʼ li nakʼutbʼesink re ani yook chi bʼeresink re junaq li poyanam nakʼutunk saʼ li xtiqibʼankil ut saʼ li xsaabʼesinkil. Saʼ naabʼal chi tenamit inkʼaʼ chik us nekeʼxyiibʼ ribʼebʼ li qas qiitzʼin. Joʼkan naq jun li winq kixye naq twulaq xqʼehil naq ebʼ li ixq li nekeʼxkʼayi ribʼ inkʼaʼ chik teʼxnaw kʼaru teʼxkʼe chirixebʼ re naq teʼileʼq. Ut jun li tasal hu kixye ajwiʼ: «Wankebʼ nekeʼroksi jun chʼiril chi tʼikr ut inkʼaʼ nekeʼxutaanak». Ebʼ li kokʼ ixqaʼal yookebʼ ajwiʼ xkʼambʼal rehebʼ. Saʼebʼ li qakutan yalaq chanru yookebʼ xtiqibʼankil ribʼebʼ, nekeʼxkʼutbʼesi naq inkʼaʼ chik nekeʼxra chi moko nekeʼroxloqʼi ta chik ribʼebʼ. Yalaq bʼar naʼilmank li yiibʼru aj naʼlebʼ aʼin.\n12, 13. Kʼaru xraqal li Santil Hu ttenqʼanq qe chi xyiibʼankil qibʼ chiʼus?\n12 Tento tqayiibʼ qibʼ chiʼus ut saq ru toobʼeeq xbʼaan naq yooko xloqʼoninkil li Jehobʼa. Usta tqatiqibʼ qibʼ «chi chaabʼil» ut «saʼ xyaalal», tento naq chaabʼilaq qanaʼlebʼ joʼ xkʼulubʼebʼ li nekeʼloqʼonink re li Yos. Moko yooko ta xbʼaanunkil aʼin yal re naq tooʼileʼq, naqabʼaanu bʼan re naq toowanq junelik saʼ «xrahom li Yos» (1 Timoteo 2:9, 10; Judas 21). Oxloqʼ chiru li Yos naq saq ru li qachʼool. Joʼkan naq li Santil Hu naxye: «Leechʼinaʼusal [wank] saʼ xchamal leechʼool» (1 Pedro 3:3, 4).\n13 Us xjultikankil naq ebʼ li poyanam teʼruuq rilbʼal chanru li tzʼaqal paabʼal wi chaabʼil naqayiibʼ qibʼ. Kʼaru tzʼaqal keʼraj xyeebʼal saʼ Griego naq keʼxtzʼiibʼa ebʼ li aatin «chaabʼil ut xyaalal»? Li wiibʼ chi aatin aʼin naxkʼutbʼesi naq tqakʼe xwankil li nekeʼxkʼoxla ut li nekeʼreekʼa li qas qiitzʼin. Joʼkan naq, usta laaʼo yaal qe kʼaru tqakʼe chiqix, inkʼaʼ naqaj naq teʼchʼinanq xchʼool li teʼiloq qe. Ut naqabʼaanu aʼin xbʼaan naq choʼq qe wank xloqʼal li Jehobʼa, li xtenamit ut xbʼaan naq laaʼo aj kʼanjel chiru. Joʼkan bʼiʼ, naqaj xbʼaanunkil «chixjunil re xloqʼoninkil ru li Yos» (1 Corintios 4:9; 10:31; 2 Corintios 6:3, 4; 7:1).\nMa ninkʼe xloqʼal li Yos rikʼin linyiibʼankil?\n14. Kʼaru li patzʼom tento tqakʼoxla chirix xyiibʼankil ut xsaabʼesinkil qibʼ?\n14 Joʼkan ajwiʼ, tento saqaq qu ut tqayiibʼ qibʼ chiʼus naq tooxik chi xpuktesinkil Raatin li Yos ut saʼebʼ li qachʼutam. Joʼkan naq, us xkʼoxlankil: «Kʼaru nakʼutunk saʼ junpaat linyiibʼankil malaj lintzʼajnil? Ma nekeʼxutaanak inbʼaan ebʼ li wamiiw?». Usta chiqajunilo yaal qe chanru tqayiibʼ qibʼ, us ajwiʼ xkʼoxlankil: «Ma lintiqibʼankil wank tzʼaqal xwankil chiru li kʼanjel li naqabʼaanu saʼ li chʼuut?» (Salmo 68:7 [68:6, Wy]; Filipenses 4:5; 1 Pedro 5:6).\n15. Kʼaʼut naq li Jehobʼa inkʼaʼ kixkʼe ebʼ li chaqʼrabʼ re naq tqanaw chanru tqayiibʼ qibʼ?\n15 Li Jehobʼa inkʼaʼ kixkʼe ebʼ li chaqʼrabʼ saʼ li Santil Hu chirix li qatiqibʼankil, qasaabʼesinkil malaj qayiibʼankil. Abʼan, kʼaʼut inkʼaʼ kixbʼaanu aʼin? Li Jehobʼa inkʼaʼ naraj qaminbʼal. Naraj bʼan naq chiqajunqal tqil saʼ li Santil Hu li us ut li inkʼaʼ us ut chirix chik aʼan tqakʼoxla kʼaru tqabʼaanu (Hebreos 5:14). Abʼan jwal oxloqʼ chiru li Yos naq junelik nokoonaʼlebʼak saʼ xkʼabʼaʼ li rahok li naqeekʼa chirix Aʼan ut chirixebʼ li qas qiitzʼin (chaawil Marcos 12:30, 31). Usta yaal chixjunil aʼin, tooruuq xtiqibʼankil qibʼ chiʼus xbʼaan naq yalaq bʼar wank li chaabʼil tʼikr. Ut aʼin naqil saʼebʼ li qanimla chʼutam.\nJUNELIK CHAABʼILAQ LI QAYUʼAM\n16. Kʼaʼut naq li xmusiqʼ li ruuchichʼochʼ moko juntaqʼeet ta rikʼin li naʼlebʼ li kixkʼut li Jesus, ut kʼaru ebʼ li patzʼom tento tqakʼoxla?\n16 Li xmusiqʼ li ruuchichʼochʼ nabʼalaqʼink. Naxbʼaanu naq ebʼ li poyanam teʼxkʼoxla naq li tumin ut li bʼihomal naxkʼam chaq li sahil chʼoolejil. Li Jesus kixye: «Us ta numtajenaq li xbʼihomal junaq winq, moko taakʼeheʼq ta xyuʼam xbʼaan li xjunkabʼlal» (Lucas 12:15). Li Jesus kixye naq li nekeʼxkʼe xbʼeenwa li Rajom li Yos saʼebʼ li xyuʼam malaj «li chaabʼilebʼ saʼebʼ li ru», ut li nekeʼxkʼuula saʼ xchʼoolebʼ li Raatin li Yos teʼxtaw li sahil chʼoolejil ut li kolbʼa ibʼ. Ut aʼin moko naraj ta xyeebʼal naq teʼkanaaq saʼ nebʼaʼil (Mateo 6:22, 23; Lucas 11:28). Joʼkan naq, qakʼoxlaq: «Ma ninpaabʼ li kixye li Jesus malaj yookin xpaabʼankil li naxye laj Tza?» (Juan 8:44). «Kʼaru ninkʼutbʼesi rikʼin li waatin, linnaʼlebʼ malaj rikʼin linbʼaanuhom?» (Lucas 6:45; 21:34-36; 2 Juan 6.)\n17. Kʼaru rusilal nekeʼxtaw li chaabʼilebʼ xyuʼam?\n17 Li Jesus kixye naq «li choxahil naʼlebʼ» naʼilmank saʼ xkʼabʼaʼ li bʼaanuhom (Mateo 11:19). Kʼaru rusilal nekeʼxtaw li chaabʼilebʼ xyuʼam? Nekeʼxtaw xsahil xchʼool naq nekeʼkʼanjelak chirix li Xʼawabʼejilal li Yos (Mateo 11:29, 30). Moko numtajenaq ta chik xkʼaʼuxebʼ ut xrahilalebʼ (chaawil 1 Timoteo 6:9, 10). Wankebʼ chik xhoonal choʼq rehebʼ li xjunkabʼal ut ebʼ li rech aj paabʼanel. Sa chik nekeʼwark xbʼaan naq moko yook ta chik xkʼaʼuxebʼ chirix li bʼihomal (Eclesiastes 5:12). Sahebʼ saʼ xchʼool chi xkʼeebʼal xhoonal ut chi xwotzbʼal li kʼaru wank rehebʼ (Hechos 20:35). Ut sahebʼ ajwiʼ saʼ xchʼool chi wank saʼ tuqtuukilal (Romanos 15:13; Mateo 6:31, 32). Chixjunil li osobʼtesink aʼin maakʼaʼ natawok re xtzʼaq!\nQOKSIHAQ «XKʼANJELOBʼAAL LI YOS»\n18. Kʼaru naxye li Santil Hu chirixebʼ li xikʼ nekeʼilok qe, chanru nokooʼeʼraale ut chanru naqayal qametzʼew rikʼinebʼ?\n18 Wi junelik toowanq saʼ li xrahom li Yos, tkoleʼq li qapaabʼal xbʼaan naq laj Tza naraj naq t-osoʼq xsahil qachʼool ut inkʼaʼ chik tqataw li junelik yuʼam (1 Pedro 5:8). Li Apostol Pablo kixye naq «moko yooko ta chi xyalbʼal qametzʼew yal rikʼin winq, rikʼinebʼ bʼan li wankebʼ xwankil, ebʼ li nekeʼtaqlank ut nekeʼawabʼejink saʼ xbʼeen li ruuchichʼochʼ aʼin li wank saʼ aakʼabʼ, rikʼinebʼ li maaʼus aj musiqʼej» (Efesios 6:12). Kʼaru tzʼaqal keʼraj xyeebʼal saʼ Griego naq keʼxtzʼiibʼa «xyalbʼal qametzʼew»? Naq keʼxsakʼi ribʼebʼ li poyanam moko muqmuukebʼ ta ribʼ, nachʼebʼ bʼan xyanq keʼxkʼe ribʼ chi roq ut chi ruqʼ. Ut naq laj Pablo kiʼaatinak chirixebʼ li xikʼ nekeʼilok qe malaj ebʼ li maaʼus aj musiqʼej, kixye: «Li wankebʼ xwankil, ebʼ li nekeʼtaqlank ut nekeʼawabʼejink saʼ xbʼeen li ruuchichʼochʼ». Aʼin naraj xyeebʼal naq ebʼ li maaʼus aj musiqʼej nekeʼxkʼuubʼ chiʼus chanru tooʼeʼraale.\n19. Chanru kʼuubʼanbʼil li xkʼanjelobʼaal laj paabʼanel?\n19 Chanru tooruuq xqʼaxbʼalebʼ li maaʼus aj musiqʼej xbʼaan naq laaʼo aj maak ut moko kaw ta qametzʼew? Laj paabʼanel truuq xbʼaanunkil aʼin, wi naxtiqibʼ ribʼ rikʼin «xkʼanjelobʼaal li Yos» (Efesios 6:13). Saʼ Efesios 6:14 toj saʼ li 18 naxye chanru li kʼanjelobʼaal aʼin: «Kawaq bʼiʼ eeribʼ saʼ leepaabʼaal, jitʼjooq leesaʼ rikʼin li yaal ut tiqtooqex rikʼin li tiikil chʼoolej re xkolbʼal eeribʼ. Chiwanq leexaabʼ cheroq re naq yoʼoon wanqex chi xpuktesinkil li xchaabʼil esil li tuqtuukilal; wanq junelik leepaabʼaal choʼq ramlebʼchʼiichʼ re naq texruhanq xchupbʼal chixjunil xxamlel li xsimaj li maaʼus. Chapomaq ajwiʼ li xtzʼapbʼal eejolom, aʼan li kolbʼa ibʼ, joʼwiʼ li xchʼiichʼul li Musiqʼej, aʼan li Raatin li Yos. Junelik chextijoq, chextzʼaamanq. Chi kokʼaq xsaʼ chexʼelajinq saʼ li Musiqʼej».\n20. Kʼaru xjalanilebʼ laj paabʼanel rikʼinebʼ laj puubʼ?\n20 Li xkʼanjelobʼaal li Yos junelik tooxtenqʼa xbʼaan naq chalenaq rikʼin, abʼan tento naq junelik tqoksi. Re xtawbʼal ru aʼin qilaq jun li eetalil. Ebʼ laj puubʼ ut ebʼ laj paabʼanel moko juntaqʼeetebʼ ta. Kʼaʼut naqaye aʼin? Ebʼ laj puubʼ nekeʼhilank naq nekeʼsutqʼiik chaq saʼ junaq li yalok u, abʼan ebʼ laj paabʼanel moko nekeʼxkanabʼ ta xyalbʼal xmetzʼew, teʼhilanq toj naq li Yos tixsach li maaʼusilal ut naq tixtzʼap laj Tza ut ebʼ li maaʼus aj musiqʼej (Apocalipsis 12:17; 20:1-3). Joʼkan naq michʼinaak aachʼool wi yookat xkʼeebʼal aametzʼew chi xtzʼeqtaanankil li narataw laatibʼel malaj chi risinkil saʼ laakʼaʼuxl li tzʼaj aj naʼlebʼ. Chiqajunilo tento tqatzʼeqtaana li tzʼaj aj naʼlebʼ re naq junelik tiikaq qachʼool chiru li Jehobʼa (1 Corintios 9:27). Naru t-oq qakʼaʼuxl wi inkʼaʼ raj yooko xkʼeebʼal qachʼool chi xbʼaanunkil aʼin.\n21. Kʼaru tzʼaqal ttenqʼanq qe re naq tooʼelq chiʼubʼej?\n21 Chʼolchʼo chiqu naq yal qajunes inkʼaʼ tooʼelq chiʼubʼej. Joʼkan naq li Apostol Pablo kixye: «Junelik chextijoq, [...] kokʼaq xsaʼ chexʼelajinq saʼ li Musiqʼej». Abʼan, moko kaʼaj tawiʼ yooqo chi tijok, yooqo bʼan ajwiʼ rabʼinkil li Yos. Abʼan, chanru tqabʼaanu aʼin? Junelik yooqo rilbʼal xsaʼ li Santil Hu ut inkʼaʼ tqakanabʼ xchʼutubʼankil qibʼ rikʼinebʼ li qech aj paabʼanel. Joʼ naqakʼe reetal, moko wanko ta qajunes! (Filemon 2; Hebreos 10:24, 25.) Joʼkan bʼiʼ, wi maajunwa naqakanabʼ xbʼaanunkil aʼin, tooʼelq chiʼubʼej naq li Yos traqoq aatin ut tooruuq xkolbʼal li qapaabʼal naq wanqo saʼ chʼaʼajkilal.\nSEEBʼAQ QACHʼOOL CHI XKOLBʼAL QAPAABʼAL\n22, 23. a) Kʼaʼut tento naq ajʼajaq qu re xkolbʼal li qapaabʼal, ut kʼaru ebʼ li patzʼom us raj naq tqakʼoxla? b) Kʼaru tqil saʼ li jun chik tzolom?\n22 Li Jesus kixye: «Moko rehex ta li ruuchichʼochʼ [...] joʼkan naq xikʼ nekexril li ruuchichʼochʼ» (Juan 15:19). Joʼ naqakʼe reetal, joʼ aj paabʼanel tento naq ajʼajaq qu chi xkolbʼal li qapaabʼal abʼan tqabʼaanu saʼ tuulanil ut saʼ xyaalal (chaawil 1 Pedro 3:15). Joʼkan naq, qakʼoxlaq: «Ma chʼolchʼo chiwu kʼaʼut joʼ aj Testiiw re li Jehobʼa inkʼaʼ nokootzʼaqonk naq li ruuchichʼochʼ naxnima ru junaq li naʼlebʼ?». «Naq yooqin xkolbʼal linpaabʼal, ma chʼolchʼo tzʼaqal chiwu naq yaal naxye li Santil Hu ut li moosej tiik xchʼool?» (Mateo 24:45; Juan 17:17.) «Ut naq nawaj xbʼaanunkil li naraj li Jehobʼa, ma ninkʼutbʼesi naq moko rehin ta li ruuchichʼochʼ aʼin ut sa saʼ linchʼool chi wank saʼ li xtenamit li Yos?» (Salmos 34:3 [34:2, Wy]; Mateo 10:32, 33.)\n23 Laj Tza naroksi naabʼal li naʼlebʼ re naq maajunwa tqatzʼeqtaana xnaʼlebʼ li ruuchichʼochʼ, abʼan wank sut inkʼaʼ naqakʼe reetal chanru naxbʼaanu. Joʼ ak xqatzol, naroksi li ajsibʼaal u li naxkʼam chaq li tzʼaj aj naʼlebʼ. Abʼan, kʼaru ttenqʼanq qe chi rajsinkil qu saʼ xyaalal re naq us wanq li qachʼool chiru li Yos? Saʼ li jun chik tzolom tqil aʼin.\n^ párr. 3 Chalen chaq li Pentecostes re li chihabʼ 33, li Jesus kixtikibʼ awabʼejink saʼ xbʼeenebʼ li yulbʼilebʼ ru rikʼin santil musiqʼej li wankebʼ arin saʼ Ruuchichʼochʼ (Colosenses 1:13). Saʼ li chihabʼ 1914 kikʼeheʼk xwankil li Jesus re naq t-awabʼejinq «saʼ xbʼeen li ruuchichʼochʼ». Ut ebʼ li yulbʼilebʼ ru nekeʼkʼanjelak joʼ xtaql li Kriist saʼ Xʼawabʼejilal li Yos (Apocalipsis 11:15).\n^ párr. 8 Chaawil ajwiʼ li tasal hu Razonamiento a partir de las Escrituras, rehebʼ laj Testiiw re li Jehobʼa saʼebʼ li perel 140-144.\n^ párr. 65 Chaawil ajwiʼ xkomon li naʼlebʼ bʼarwiʼ naxye «Li Xtʼikrul li Tenamit, li Juchʼuk ut li Minbʼilebʼ Ru».


Li Tzol’leb’ ut li Sumwank, a’an chi junajinb’il li choxahil k’utb’esinb’il na’leb’ ut musiq’anb’il yehom k’eeb’il re xxaqab’ankil ut xtusub’ankil lix awa’b’ejihom li Dios sa’ li ruchich’och’ sa’eb’ li roso’jikil kutan. Lix k’ihaleb’ li jar tasal b’eresinb’ileb’ reheb’ li komon sa’ Lix Iglees li Jesukristo reheb’ laj Santil Paab’anel sa’ Roso’jikeb’ li Kutan, a’b’anan li jar esil, li q’usuk, ut li elajink wan chi sa’, wan choq’ re lix chaab’ilal chixjunileb’ li winqilal ut sa’eb’ a’an wan jun b’oqok re chixjunileb’ li tenamit yalaq b’ar, naq te’rab’i lix yaab’ xkux li Qaawa’ Jesukristo, li yoo chi raatinankileb’ choq’ re lix chaab’ilaleb’ sa’ li yu’am a’in ut lix kolb’aleb’ re junelik.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li profeet, sa’ 1 Noviembre 1831, sa’ jun ch’utub’aj-ib’ reheb’ li xb’eenil re li Iglees, li ki’uxman sa’ Hiram, Ohio. K’iila k’utb’esinb’il na’leb’ ak k’ulb’il chaq rik’in li Qaawa’ rub’elaj li kutan a’an, ut lix ch’utub’ankileb’ ut xpuktesinkileb’ choq’ hu, a’an jun reheb’ li xb’eenil na’leb’ li kik’ulub’aman sa’ li ch’utub’aj-ib’ a’an. Li jun tasal a’in nak’anjelak choq’ xyehom li Qaawa’ re xtikib’ankil li tzol’leb’, sumwank, ut taqlahom li k’eeb’il sa’ li jun k’ojlajik a’in.\nJun raqal isinb’il sa’ lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith, li naxk’ut li raatin li anjel aj Moroni re laj Jose Smith li Profeet, naq wan sa’ rochoch lix yuwa’ li profeet sa’ Manchester, Nueva York, chiru q’ojyin sa’ 21 Septiembre, 1823. Laj Moroni a’an xraqikeb’ li k’iila profeet li ke’tz’iib’ank re li esil li wan anajwan chiru li ruchich’och’ jo’ lix Hu laj Mormon. (Chi’ilmanq sa’ Malakias 4:5–6; jo’kan ajwi’ li tasal 27:9; 110:13–16; ut 128:18.)\nJun k’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Harmony, Pennsylvania, Julio 1828, chirix lix sachik 116 perel li hu tz’iib’anb’il wi’ li aatin jaltesinb’il chaq ru sa’ li xb’een jachal lix Hu laj Mormon, a’an lix hu laj Lehi yeeb’il chaq re. Li profeet moko anchal ta xch’ool naq kixkanab’ li jar perel a’in chi elk chaq sa’ ruq’ ut chi k’ame’k xb’aan laj Martin Harris, li kik’anjelak chaq chiru ka’ch’in xk’ihal li kutan jo’ aj tz’iib’anel sa’ xjaltesinkil ru lix Hu laj Mormon. Kik’eeman li k’utb’esinb’il na’leb’ rik’in li Urim ut Tumim. (Chi’ilmanq sa’ li tasal 10.)\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re lix yuwa’, aj Jose Smith, yuwa’b’ej, sa’ Harmony, Pennsylvania, Febrero 1829.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Harmony, Pennsylvania, Marzo 1829, chi tz’aamanb’il xb’aan laj Martin Harris.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet ut laj Oliver Cowdery, sa’ Harmony, Pennsylvania, Abril 1829. Laj Oliver Cowdery kixtikib’ lix k’anjel jo’ aj tz’iib’anel sa’ xjaltesinkil ru lix Hu laj Mormon, sa’ 7 Abril, 1829. Ak kixk’ul chaq jun choxahil k’utb’esihom chirix lix yaalalil lix ch’olob’ahom li Profeet chirixeb’ li perel ch’iich’ tz’iib’anb’il wi’ li esil sa’ lix Hu laj Mormon. Li Profeet kipatz’ok chiru li Qaawa’ rik’in li Urim ut Tumim, ut kixk’ul li aatin a’in choq’ xsumenkil ru.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet ut laj Oliver Cowdery, sa’ Harmony, Pennsylvania, Abril 1829, naq ke’patz’ok rik’in li Urim ut Tumim chirix laj Jwan, li raarookil tzolom, ma kikana sa’ li tz’ejwalej malaj kikam chaq. Li k’utb’esinb’il na’leb’ a’an jun esil li jaltesinb’il ru, li tz’iib’anb’il chaq chiru perel tz’uum xb’aan laj Jwan ut muqb’il chaq xb’aan a’an.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re laj Oliver Cowdery sa’ Harmony, Pennsylvania, Abril 1829. Naq yoo xjaltesinkil ru lix Hu laj Mormon, laj Oliver, li toj yoo chi k’anjelak jo’ aj tz’iib’anel, ut chixtz’iib’ankil li aatin yeeb’il xb’aan li Profeet, kiraj naq taaq’axtesimanq re li maatan re jaltesink ru aatin. Li Qaawa’ kixchaq’b’e lix tz’aamahom rik’in xk’eeb’al li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re laj Oliver Cowdery, sa’ Harmony, Pennsylvania, Abril 1829. Natije’ laj Oliver naq chiwanq xkuyum, ut nak’eeman xch’ool chi saho’k ka’ajwi’ rik’in xtz’iib’ankil, chiru li kutan a’an, li aatin yeeb’il xb’aan laj jaltesinel ru, ut ink’a’ tixyal a’an jaltesink ru aatin.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Harmony, Pennsylvania, maare chiru saq’ehil sa’ 1829, us ta maare junjunq xraqalil ke’k’eeman chalen sa’ saq’ehil sa’ 1828. Sa’ a’in li Qaawa’ naxye re laj Jose naq wan k’a’ru jalb’il xb’aaneb’ li maa’us aj winq sa’eb’ li 116 perel li tz’iib’ahom isinb’il chaq sa’ lix hu laj Lehi li jaltesinb’il ru, sa’ lix Hu laj Mormon. Eb’ li perel chi tz’iib’ahom ke’sach chaq chiru laj Martin Harris, li kik’ehe’ wi’ chaq li perel chi hu chi k’uulaak chiru jarub’aq kutan. (Chi’ilmanq xtiklajik li tasal 3.) Li ink’a’ us k’oxlanb’il, a’an royb’eninkil naq taajaltesimanq wi’chik li k’a’ru yeeb’il sa’ li elq’anb’il perel chi hu, ut xsachb’al xwankil laj jaltesinel ru rik’in xk’utb’al naq moko juntaq’eet ta li aatin xb’aan li jalaak ki’uxman. Naq ak k’oxlanb’il li ink’a’ us aj na’leb’ a’in xb’aan li maa’us, ut ak nawb’il xb’aan li Qaawa’ naq laj Mormon, li najter aj tz’iib’anel esil reheb’ laj Nefita, yoo chixk’osb’al ru li esil sa’eb’ li jar perel chi ch’iich’ li ch’utub’anb’il, wan chi k’utb’il sa’ lix Hu laj Mormon (chi’ilmanq sa’ Raatin laj Mormon 1:3–7).\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re laj Hyrum Smith li ras, sa’ Harmony, Pennsylvania, Mayo 1829. Li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in kik’ule’ chiru li Urim ut Tumim jo’ xsumenkil ru lix tz’aamahom ut xpatz’om laj Jose. Sa’ lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith natawman ru naq kik’ule’ li k’utb’esinb’il na’leb’ chirix naq k’ik’ojob’aman wi’chik li Tijonelil re Aaron.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re laj Joseph Knight, yuwa’b’ej, sa’ Harmony, Pennsylvania, Mayo 1829. Laj Joseph Knight kixpaab’ lix ch’olob’ahom laj Jose Smith chirix naq xk’ulumeb’ li perel ch’iich’ re lix Hu laj Mormon, ut chirix li k’anjel re jaltesink ru aatin li yoo chi uxmank, ut junjunq sut kixk’e xtenq’ankil laj Jose Smith ut lix tz’iib’anel, li ke’ru wi’ chi kanaak sa’ xjaltesinkil ru li aatin. Chi tz’aamanb’il xb’aan laj Joseph Knight, li Profeet kipatz’ok chiru li Qaawa’ ut kixk’ul li k’utb’esinb’il na’leb’.\nJun raqal sa’ lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith, li naxye resil lix k’ojob’ankil laj Jose Smith ut laj Oliver Cowdery sa’ li Tijonelil re Aaron, chi nach’ rik’in Harmony, Pennsylvania, 15 Mayo 1829. Ki’ux li k’ojob’ank xb’aan ruq’ jun anjel, li kixye rib’ naq aj Jwan xk’ab’a’, a’an ajwi’ li yeeb’il re aj Jwan aj Kub’sihom Ha’ sa’ li Ak’ Chaq’rab’. Li anjel kixch’olob’ naq yoo chi k’anjelak chi b’eresinb’il xb’aan laj Pedro, laj Santiago, ut laj Jwan, eb’ li najter Apostol, li neke’k’amok re lix laawil li taqenaqil tijonelil, a’an li Tijonelil re laj Melkisedek yeeb’il re. Kiyeechi’iman re laj Jose ut laj Oliver naq jo’q’e tixtaw tz’aqal xq’ehil, taak’ojob’amanq li taqenaqil tijonelil a’in sa’ xb’eeneb’. (Chi’ilmanq sa’ li tasal 27:7–8, 12.)\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re laj David Whitmer, sa’ Fayette, Nueva York, Junio 1829. Eb’ lix junkab’aleb’ laj Whitmer k’a’jo’ naq ke’xk’e reetal lix jaltesinkil ru li aatin sa’ lix Hu laj Mormon. Li profeet ki’ok chi wank sa’ rochoch laj Peter Whitmer, yuwa’b’ej, b’ar wi’ kiwan toj reetal naq kichoye’ li k’anjel re jaltesink ru aatin, ut kiruhan chi k’ule’k li liceens re xpuktesinkil li hu. Oxib’ reheb’ li alalb’ej aj Whitmer, chirix naq li junjunq kixk’ul xnawom chirix lix yaalalil li k’anjel, k’a’jo’ naq ke’ok chi k’oxlak chirix k’a’ru xk’anjel li junjunq reheb’. Li k’utb’esink a’in ut li wiib’ chik li neke’wan chirix (li tasal 15 ut 16) ke’k’eeman re xsumenkil ru jun patz’om rik’in li Urim ut Tumim. Laj David Whitmer moqon ki’ok choq’ jun reheb’ li Oxib’ chi aj Yehol Nawom chirix lix Hu laj Mormon.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re laj John Whitmer, sa’ Fayette, Nueva York, Junio 1829 (chi’ilmanq xtiklajik li tasal 14). K’a’jo’ naq li esil a’in naxk’ut chanru naq li junjunq wan chi k’oxlanb’il, rik’in naq li Qaawa’ na’aatinak chirix li k’a’ru nawb’il ka’ajwi’ xb’aan laj John Whitmer ut xb’aan li Qaawa’. Laj John Whitmer moqon kiwan choq’ jun reheb’ li Waqxaqib’ chi aj Yehol Nawom chirix lix Hu laj Mormon.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re laj Peter Whitmer, alalb’ej, sa’ Fayette, Nueva York, Junio 1829 (chi’ilmanq xtiklajik li tasal 14). Laj Peter Whitmer, alalb’ej, moqon kiwan choq’ jun reheb’ li Waqxaqib’ chi aj Yehol Nawom chirix lix Hu laj Mormon.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, re laj Oliver Cowdery, laj David Whitmer, ut laj Martin Harris, sa’ Fayette, Nueva York, Junio 1829, rub’elaj naq ke’rileb’ li tz’iib’anb’il perel ch’iich’ wan wi’ li tz’iib’anb’il esil re lix Hu laj Mormon. Laj Jose ut lix tz’iib’anel, aj Oliver Cowdery, ke’xtzol sa’ xjaltesinkileb’ ru li perel ch’iich’ re lix Hu laj Mormon, naq te’eetaliiq oxib’ chi aj yehol nawom li sik’b’ilaqeb’ ru (chi’ilmanq sa’ Eter 5:2–4; 2 Nefi 11:3; 27:12). Laj Oliver Cowdery, laj David Whitmer, ut laj Martin Harris ke’eek’asiik xb’aan jun xmusiq’anb’il ajomeb’ naq te’wanq choq’ li oxib’ chi aj yehol nawom sik’b’ileb’ ru. Li Profeet kipatz’ok rik’in li Qaawa’, ut kik’ehe’ li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in re xchaq’b’enkil chiru li Urim ut Tumim.\nK’utb’esinb’il na’leb’ choq’ re laj Jose Smith li Profeet, laj Oliver Cowdery, ut laj David Whitmer, k’eeb’il sa’ Fayette, Nueva York, Junio 1829. Jo’ yeeb’il xb’aan li Profeet, li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in kixk’e chi nawmank “lix b’oqb’aleb’ li kab’laju chi apostol sa’eb’ li roso’jikil kutan a’in, jo’ ajwi’ li na’leb’ choq’ re xwaklesinkil li Iglees.”\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith, sa’ Manchester, Nueva York, maare chiru saq’ehil sa’ 1829. Sa’ lix tz’iib’anb’il esil, li Profeet naxye naq a’an “jun taqlahom re li Dios ut moko re ta winq, choq’ re laj Martin Harris, k’eeb’il xb’aan li ani wan chi junelik.”\nK’utb’esinb’il na’leb’ chirix lix k’uub’lajik ut lix b’eresinkil li Iglees, k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Fayette, Nueva York, malaj nach’ rik’in. Naru naq junjunq raqal sa’ li tasal a’in ak ke’k’eeman chaq chiru li saq’ehil sa’ 1829. Lix tz’aqalil li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, li kinawman ru sa’ li kutan a’an jo’ li Raqalil ut li Sumwank, kitz’iib’aak maare ka’ch’in chirix 6 Abril, 1830 (xkutankil lix kub’lajik li Iglees). li Profeet kixtz’iib’a, “Kiqak’ul rik’in A’an [li Jesukristo] li aatin a’in, rik’in li musiq’ej re profeetil aatin ut re k’utb’esink; li kixk’e xnaab’alil li na’leb’, ut kixk’ut ajwi’ chiqu tz’aqal li kutan, jo’ chanru li rajom xch’ool ut lix taqlahom A’an, li too’ok wi’ chixk’uub’ankil lix iglees jun sut chik arin sa’ ruchich’och’.”\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Fayette, Nueva York, 6 Abril 1830. Kik’eeman li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in naq kik’uub’aman li Iglees, sa’ li kutan ak yeeb’il, sa’ rochoch laj Peter Whitmer, yuwa’b’ej. Waqib’ chi winq, li ak kub’enaqeb’ chaq xha’, ke’tz’aqon. Rik’in li k’ulub’ank sa’ komonil, eb’ li winq a’in ke’xch’olob’ naq te’raj ut k’eek’ookeb’ xch’ool chixk’uub’ankil rib’, jo’ chanru lix taqlahom li Dios (chi’ilmanq sa’ li tasal 20). Jo’kan ajwi’ ke’xk’ulub’a xch’ool xk’ulb’al ut xxaqab’ankil laj Jose Smith, alalb’ej, ut laj Oliver Cowdery, jo’ jolominel aj k’anjel re li Iglees. Rik’in xk’eeb’al li uq’ej, chirix a’an laj Jose kixk’ojob’ laj Oliver choq’ xb’eenil sa’ li Iglees, ut laj Oliver kixk’ojob’ ajwi’ laj Jose chi jo’kan. Chirix xk’anjelankil li loq’laj wa’ak, laj Jose ut laj Oliver ke’xk’e li ruq’eb’ sa’ xb’een li junjunq li yoo chi tz’aqonk, re xk’eeb’al li Santil Musiq’ej ut re xk’ojob’ankil li junjunq jo’ komon sa’ li Iglees.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Manchester, Nueva York, 16 Abril, 1830. Kik’eeman li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in re li iglees sa’ xk’ab’a’ naq ke’wan li ak kub’enaqeb’ chaq xha’ li ke’ajok re xjunajinkil rib’ rik’in li Iglees chi ink’a’ te’kub’eeq wi’chik xha’.\nOob’ chi k’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Manchester, Nueva York, Abril 1830, re laj Oliver Cowdery, laj Hyrum Smith, laj Samuel H. Smith, laj Jose Smith, yuwa’b’ej, ut laj Jose Knight, yuwa’b’ej. Rik’in naq li oob’ chi winq li yeeb’ileb’ resil ke’raj chi anchaleb’ xch’ool xnawb’al chirix li teneb’anb’il sa’ xb’een li junjunq, li Profeet kipatz’ok chiru li Qaawa’ ut kixk’ul jun li k’utb’esinb’il na’leb’ choq’ re li junjunq.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet ut laj Oliver Cowdery sa’ Harmony, Pennsylvania, Julio 1830. Us ta maji’ numenaq kaahib’ po xk’uub’lajik chaq li Iglees, kiniman chaq li rahob’tesink, ut ki’aje’ ru chiruheb’ laj jolominel xsik’b’al xkolb’aleb’ rib’ ka’ch’in sa’ muqmu. Li oxib’ chi k’utb’esinb’il na’leb’ a’in ke’k’ehe’ sa’ li kutan a’in re xk’eeb’al xkawilaleb’, re xwaklesinkileb’ xch’ool, ut re xtzolb’aleb’.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Harmony, Pennsylvania, Julio 1830 (chi’ilmanq xtiklajik li tasal 24). Li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in naxk’utb’esi li rajom li Qaawa’ choq’ re li xEmma Smith, rixaqil li Profeet.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet, laj Oliver Cowdery, ut laj John Whitmer, sa’ Harmony, Pennsylvania, Julio 1830 (chi’ilmanq xtiklajik li tasal 24).\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Harmony, Pennsylvania, Agosto 1830. Sa’ xkawresinkil rib’ choq’ re jun k’anjel re li paab’aal li taak’anjelamanq wi’ li k’uub’anb’il k’anjel re li kaxlan wa ut viin, laj Jose xko’o chixtawb’al li viin. Kik’ule’ xb’aan jun choxahil aj taql ut kixk’ul li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, jun raqal li kitz’iib’aman wi’ sa’ li kutan a’an, ut li rela’ sa’ li po Septiembre chirix a’an. Anajwan na’oksiman li ha’ ruuchil li viin sa’ li k’anjel re loq’laj wa’ak re li Iglees.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re laj Oliver Cowdery, sa’ Fayette, Nueva York, Septiembre 1830. Laj Hiram Page, jun komon sa’ li Iglees, kiwan jun pek rik’in, ut kixye naq chi tenq’anb’il xb’aan, yoo chixk’ulb’al li na’leb’ chi k’utb’esinb’il chirix xwaklesinkil Sion ut lix k’anjelil li Iglees. Junjunq li komon ke’wan chi b’alaq’inb’il xb’aan li na’leb’ kixye, ut jo’kan ajwi’ laj Oliver Cowdery kisache’ xna’leb’ xb’aan. Ka’ch’in chik rub’elaj jun ch’utub’aj-ib’ li ak xaqab’anb’il, li profeet kipatz’ok chi anchal xch’ool chiru li Qaawa’ chirix li na’leb’ a’an, ut chirix a’an kik’utb’esiman li na’leb’ a’in.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, chi k’utk’u chiru waqib’ li xb’eenil, sa’ Fayette, Nueva York, Septiembre 1830. Li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in kik’eeman junjunq kutan rub’elaj li ch’utub’aj-ib’, li kitikla 26 Septiembre, 1830.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, re laj David Whitmer, laj Peter Whitmer, alalb’ej, ut laj John Whitmer, sa’ Fayette, Nueva York, Septiembre 1830, naq ak x’uxman li ch’utub’aj-ib’ li kiwan chiru oxib’ kutan sa’ Fayette, a’ut rub’elaj naq ke’xjach rib’ li xb’eenil re li Iglees. Kipuktesiman xb’een wa li aatin a’in jo’ oxib’ chi k’utb’esinb’il na’leb’; kijunajiik sa’ jun tasal xb’aan li Profeet choq’ re lix huhil li Tzol’leb’ ut Sumwank li kipuktesiman sa’ 1835.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re laj Thomas B. Marsh, Septiembre 1830. Kik’eeman junpaat chirix jun ch’utub’aj-ib’ re li Iglees (chi’ilmanq xtiklajik li tasal 30). Laj Thomas B. Marsh ak kikub’siik xha’ junxilaj sa’ li po a’an, ut kik’ojob’aak choq’ xb’eenil sa’ li Iglees rub’elaj naq kik’eeman li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re laj Parley P. Pratt ut laj Ziba Peterson, sa’ Manchester, Nueva York, chiru xtiklajik li po Octubre 1830. Eb’ li xb’eenil k’a’jo’ lix k’oxlahomeb’ ut li rajomeb’ ke’reek’a chirixeb’ laj Lamanita, li yeeb’il chi junxilaj naq te’osob’tesiiq, jo’ tzolb’il xb’aan li Iglees sa’ lix Hu laj Mormon. Xb’aan a’in, kitz’aamaman naq li Qaawa’ tixk’utb’esi li rajom xch’ool chirix ma te’taqlaaq li xb’eenil sa’ li kutan a’an rik’ineb’ li jar teep chi ral ch’och’ sa’ rokeb’aal li saq’e. Chirix a’an kik’utb’esiman li na’leb’ a’in.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, re laj Ezra Thayre ut laj Northrop Sweet, sa’ Fayette, Nueva York, Octubre 1830. Sa’ xtikib’ankil li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith naxye xyaalal naq “li Qaawa’ … junelik wan xch’ool chixtzolb’al li ani nasik’ok chi yalb’il xq’e rik’in paab’aal.”\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re laj Orson Pratt, sa’ Fayette, Nueva York, 4 Noviembre 1830. Li Qawa’ Pratt b’elelaju chihab’ xyu’am sa’ li kutan a’an. Kijale’ chaq xch’ool ut kikub’e chaq xha’ naq kirab’i xb’een wa li evangelio li k’ojob’anb’il wi’chik, chi jultikanb’il xb’aan laj Parley P. Pratt, li ras, ak waqib’ xamaan chik. Kik’ule’ li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in sa’ rochoch laj Peter Whitmer, yuwa’b’ej.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet ut laj Sidney Rigdon, sa’ Fayette, Nueva York, malaj nach’ rik’in, 7 Diciembre 1830. Sa’ li kutan a’an, li Profeet ka’ch’in chik ma wulaj wulaj yoo chi k’anjelak sa’ xjaltesinkil ru li aatin sa’ li Santil Hu. Kitikla li jaltesink hu maare sa’ Junio 1830, ut laj Oliver Cowdery ut laj John Whitmer ke’k’anjelak jo’ aj tz’iib’anel. Rik’in naq eb’ a’an ak b’oqb’ileb’ sa’ jalaneb’ chik li k’anjel, laj Sidney Rigdon kib’oqe’, chi xaqab’anb’il xb’aan li Dios, re taak’anjelaq choq’ aj tz’iib’anel chiru li Profeet sa’ li k’anjel a’in (chi’ilmanq sa’ li raqal 20). Jo’ xtiklajik li tz’iib’ahom chirix li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith naxye: “Chiru Diciembre laj Sidney Rigdon kichal chaq Ohio re patz’ok chiru li Qaawa’, ut rochb’een a’an kichal laj Edward Partridge. … Ka’ch’in chik chirix xk’ulunikeb’ li wiib’ chi komon winq a’in, li Qaawa’ ki’aatinak chi jo’ka’in.”\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re laj Edward Partridge, nach’ rik’in Fayette, Nueva York, 9 Diciembre 1830 (chi’ilmanq ajwi’ xtiklajik li tasal 35). Lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith naxye naq laj Edward Partridge “nak’utun li choxahilal rik’in, ut a’an jun reheb’ li xnimal ru winq re li Qaawa’.”\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet ut laj Sidney Rigdon, nach’ rik’in Fayette, Nueva York, Diciembre 1830. Sa’ a’in, k’eeb’il li xb’een taqlahom chirix jun ch’utub’aak sa’ li jun k’ojlajik a’in.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Fayette, Nueva York, 2 Enero 1831. Ki’uxman sa’ jun ch’utub’aj-ib’ re li Iglees.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re laj James Covel, sa’ Fayette, Nueva York, 5 Enero 1831. Laj James Covel, li kiwan chaq choq’ aj k’anjel reheb’ laj Metodista chiru tana’ ka’k’aal chihab’, ki’ok sa’ sumwank rik’in li Qaawa’ naq tixpaab’ yalaq taqlahom tixk’e li Qaawa’ re rik’in xtz’uumal re laj Jose li Profeet.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet ut laj Sidney Rigdon, sa’ Fayette, Nueva York, 6 Enero 1831. Rub’elaj xyeeb’al resil li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, lix tz’iib’anb’il esil li Profeet naxye, “Rik’in naq laj James [Covel] kixtz’eqtaana li raatin li Qaawa’, ut kisutq’i rik’in li na’leb’ ut li tenamit kiwan wi’ chaq, li Qaawa’ kixk’e we laa’in ut re laj Sidney Rigdon li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in” (chi’ilmanq tasal 39).\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il sa’ wiib’ jachal, rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 9 ut 23 xb’e li po Febrero, 1831. Li xb’een jachal, li wan wi’ raqal 1 toj sa’ 72, kik’ule’ chi wankeb’ aran kab’laju li xb’eenil, re xtz’aqob’resinkil ru lix yeechi’ihom li Qaawa’ li k’eeb’il chaq junxil naq li “chaq’rab’” taak’eemanq aran Ohio (chi’ilmanq sa’ li tasal 38:32). Sa’ li xkab’ jachal wankeb’ li raqal 73 toj sa’ 93. Chirix li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, li Profeet kixch’olob’ naq “na’aatinak chirix li chaq’rab’ re li Iglees.”\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, sa’ Febrero 1831. Sa’ li kutan a’in wankeb’ li komon sa’ li Iglees li ke’wan xk’a’uxl chirix junjunq li ke’yehok yal chi b’alaq’ naq aj k’utb’esineleb’. Li profeet kipatz’ok re li Qaawa’, ut kixk’ul li yeeb’il arin, k’eeb’il reheb’ li xb’eenil sa’ li Iglees. Li aatin sa’ xtiklajik na’aatinak chirix chanru taa’uxq li b’eresink sa’ li Iglees; sa’ li aatin sa’ roso’jik wan li tije’k tento te’xk’e li xb’eenil reheb’ li tenamit sa’ li ruchich’och’.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet ut laj Sidney Rigdon, sa’ Kirtland, Ohio, naq yoo chi nach’ok roso’jik Febrero, 1831. Re xpaab’ankil li k’a’ru taqlanb’il arin, li Iglees kixxaqab’ jun ch’utub’aj-ib’ li taa’uxmanq sa’ xtiklajik li po Junio li taachalq.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re li Iglees, sa’ Kirtland, Ohio, 7 Marzo 1831. Sa’ xtiklajik xyeeb’al resil li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith naxye naq “sa’ li kutan a’an sa’ li Iglees … k’iila b’alaq’il esil ut jo’maajo’il seraq’ ke’puktesiman chi tz’iib’anb’il … ut ke’numsiman, … re naq eb’ li tenamit ink’a’ te’xtz’il rix li k’anjel, chi moko te’xk’ulub’a li paab’aal. … A’b’an k’a’jo’ naq ke’saho’ sa’ xch’ool laj santil paab’anel … naq kink’ul a’in.”\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 8 Marzo 1831. Laj John Whitmer, li ak kik’anjelak chaq jo’ aj tz’iib’ choq’ re li Profeet, kiwiib’an xch’ool naq kipatz’man re naq taak’anjelaq jo’ aj k’uulanel esilal ut aj tz’iib’anel re li Iglees, jo’ reqaj laj Oliver Cowdery. A’an kixtz’iib’a, “Ink’a’ raj twaj xb’aanunkil a’ut xinye naq chi’uxmanq li rajom li Qaawa’, ut wi a’an taa’ajoq re, laa’in twaj naq tixk’utb’esi rik’in xtz’uumal re laj Jose aj Ilol Na’leb’.” Chirix naq laj Jose Smith kixk’ul li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, laj John Whitmer kixk’ulub’a ut kik’anjelak sa’ li opiis xaqab’anb’il wi’.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 10 Marzo, 1831. Li profeet kipatz’ok chiru li Qaawa’ chirix k’a’ru taab’aanumanq re xtawb’al li ch’och’ re te’k’ojob’amanq aran laj santil paab’anel. Ki’aje’ ru xnawb’al chirix li na’leb’ a’in, xb’aan xq’axonikeb’ chaq li komon re li Iglees li chalenaqeb’ chaq sa’ li jun raqal li Estados Unidos sa’ releb’aal saq’e, re xpaab’ankil lix taqlahom li Qaawa’ naq te’xch’utub’ rib’ sa’ Ohio (chi’ilmanq sa’eb’ li tasal 37:1–3; 45:64).\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith re laj Sidney Rigdon, laj Parley P. Pratt, ut laj Leman Copley, sa’ Kirtland, Ohio, 7 Mayo, 1831. Laj Leman Copley kixk’ulub’a chaq li evangelio, a’ut toj naxpaab’ junjunq lix k’utumeb’ laj Shaker (naraj naxye “li neke’xchiq’chiq’i rib’,” a’aneb’ komon sa’ United Society of Believers in Christ’s Second Appearing [Xch’utamileb’ laj Paab’ahom re li Xkab’ Xk’utunik li Kristo]), li kiwan wi’ chaq junxil. Junjunq lix na’leb’eb’ laj Shaker, a’aneb’ naq ak uxb’il li Xkab’ Xk’ulunik li Kristo, ut naq a’an xk’ut chaq rib’ sa’ xxaqalil jun li ixq, li xAnn Lee. Ink’a’ neke’xk’oxla naq na’ajman ru li kub’iha’ rik’in ha’. Ke’xtz’eqtaana li sumlaak ut neke’xpaab’ naq us xnumsinkil chixjunil lix yu’am chi maak’a’ xsum. Wankeb’ ajwi’ laj Shaker li neke’xye naq ink’a’ taak’uxmanq li tib’. Sa’ xk’eeb’al xtikib’ankil li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith naxye, “Re xtawb’al xtz’aqalil wi’chik inna’leb’ chirix a’in, kinpatz’ok chiru li Qaawa’, ut kink’ul a’in.” Li k’utb’esinb’il na’leb’ naxye naq moko yaal ta junjunq lix na’leb’eb’ li jun ch’uut aj Shaker. Eb’ li komon winq li yeeb’ileb’ resil ke’xk’am chi tz’iib’anb’il li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in rik’in lix ch’utameb’ laj Shaker (nach’ rik’in Cleveland, Ohio) ut ke’xyaab’asi chiruheb’ chixjunil li tz’iib’anb’il, a’b’an kikana chi tz’eqtaananb’il.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 9 Mayo 1831. Lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith naxye naq wankeb’ li xb’eenil li ink’a’ ke’xtaw ru lix k’utb’esihomeb’ li jalanq paay chi musiq’ej li xikenaqeb’ sa’ li ruchich’och’, ut naq li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in kik’eeman re xchaq’b’enkil naq kipatz’ok tz’aqal chirix li na’leb’ a’in. Eb’ li musiq’ejil k’utb’esihom, jo’ neke’xye re, ke’ilman chi kok’ aj xsa’ sa’ xyanqeb’ li komon, ut wankeb’ li ke’yehok re naq neke’xk’ul li matk’ ut li na’leb’ chi k’utb’esinb’il.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Thompson, Ohio, 20 Mayo 1831. Sa’ li kutan a’an eb’ laj santil paab’anel li ke’q’axon chaq sa’eb’ li estado sa’ releb’aal li saq’e ke’ok chi wulak Ohio, ut ki’ajman ru xk’uub’ankil b’ar tz’aqal te’k’ojob’amanq. Rik’in naq li k’anjel a’in wan tz’aqal rub’el li ropiis li obiisp, li Obiisp Edward Partridge kixsik’ xna’leb’ chirix a’an, ut li Profeet kipatz’ok re li Qaawa’.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet reheb’ li xb’eenil re li Iglees, sa’ Kirtland, Ohio, 6 Junio 1831. Ki’uxman chaq jun ch’utub’aj-ib’ aran Kirtland, li kitikla sa’ li oxib’ ut kiraqe’ sa’ li waqib’ xb’e li po Junio. Sa’ li ch’utub’aj-ib’ a’an, ki’uxman li xb’een tz’aqal k’ojob’ank sa’ ropiis li taqenaqil aj tij, ut kitz’ile’ rix ut kiq’use’ junjunq xk’utb’esihom li musiq’ej aj b’alaq’ ut aj tik’ti’.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re laj Algernon Sidney Gilbert, sa’ Kirtland, Ohio, 8 Junio 1831. Chi tz’aamanb’il xb’aan laj Sidney Gilbert, li Profeet kipatz’ok chiru li Qaawa’ chirix lix k’anjel ut lix b’oqb’al li Hermano Gilbert sa’ li Iglees.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re laj Newel Knight, sa’ Kirtland, Ohio, 10 Junio 1831. Eb’ li komon re li Iglees li wankeb’ Thompson, Ohio, wankeb’ chi jachjookeb’ ru xb’aaneb’ li patz’om chirix xq’axtesinkil li eechej. Kik’utb’esiman li q’etq’etil ut li rahok eechej. Chirix naq kixchoy lix taqlanb’il k’anjel sa’ xyanqeb’ laj Shaker (chi’ilmanq xtiklajik li tasal 49), laj Leman Copley kixq’et chaq lix sumwank re xq’axtesinkil lix nimla ch’och’ jo’ jun na’ajej choq’ reechanihomeb’ laj santil paab’anel li yookeb’ chi k’ulunk chalen chaq Colesville, Nueva York. Xb’aan a’an, laj Newel Knight (aj jolominel reheb’ li komon li wankeb’ Thompson) ut jalaneb’ chik li xb’eenil ke’k’ulun rik’in li Profeet re xpatz’b’al k’a’ru te’xb’aanu. Li Profeet kipatz’ok chiru li Qaawa’ ut kixk’ul li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, li naxtaqla naq eb’ li komon sa’ Thompson te’elq chaq sa’ lix ch’och’ laj Leman Copley ut te’xik toj sa’ Missouri.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 15 Junio 1831. Li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in naxq’us laj Ezra Thayre xb’aan naq ink’a’ ki’ab’in chaq chiru jun li k’utb’esinb’il na’leb’ li ak’ k’eeb’il (a’an li “taqlahom” yeeb’il resil sa’ raqal 8), li kixk’ul chaq laj Jose Smith choq’ re, ut li naxk’e xna’leb’ laj Ezra Thayre chirix lix teneb’anb’il k’anjel sa’ lix ch’och’ laj Frederick G. Williams, b’ar wi’ wan rochoch. Li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in narisi ajwi’ xb’oqb’al laj Ezra Thayre naq taaxik toj sa’ Missouri rochb’een laj Thomas B. Marsh (chi’ilmanq tasal 52:22).\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Sion, Condado Jackson, Missouri, 20 Julio 1831. Sa’ xb’aanunkil li taqlanb’il xb’aan li Qaawa’ naq taaxik Missouri, b’ar wi’ a’an tixk’utb’esi “lix ch’och’il eereechanihom” (tasal 52), eb’ li xb’eenil ke’el chaq Ohio ut xkoheb’ sa’ xnub’aal Missouri sa’ rokeb’aal saq’e. Laj Jose Smith kixk’oxla lix wanjikeb’ laj Lamanita, ut kixpatz’: “Jo’q’e taa’atz’umaq li yamyookil ch’och’ jo’ li sununkil utz’u’uj? Jo’q’e taawaklesimanq Sion sa’ xloq’alil, ut b’ar taaxaqliiq laa santil ochoch, li te’wulaq wi’ chixjunileb’ li tenamit sa’ roso’jikeb’ li kutan?” Chirix a’an, kixk’ul li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Sion, Condado Jackson, Missouri, 1 Agosto, 1831. Rub’elaj a’in, sa’ li xb’een hilob’aal kutan chirix xwulajik li Profeet ut eb’ li rochb’een sa’ li Condado Jackson, Missouri, ak ki’uxman chaq jun k’anjel re li paab’aal, ut wiib’ li komon ak ke’k’ule’ chaq rik’in li kub’iha’. Chiru li xamaan a’an, ke’wulak junjunq reheb’ laj santil paab’anel re Colesville li chalenaqeb’ chaq sa’ li ruq’ li Iglees aran Thompson, jo’ ajwi’ jalaneb’ chik (chi’ilmanq li tasal 54). Wankeb’ naab’al li anchaleb’ xch’ool chixnawb’al li rajom li Dios chirixeb’ sa’ li ak’ na’ajej re ch’utub’aak.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Sion, Condado Jackson, Missouri, 7 Agosto 1831. Rub’elaj xk’ulb’al li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, ki’osob’tesiman li ch’och’, jo’ chanru kixb’eresi chaq li Qaawa’, ut ki’osob’tesiman li na’ajej taayiib’amanq wi’ li santil ochoch. Sa’ li kutan kik’eeman wi’ li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, li xPolly Knight, li rixaqil laj Joseph Knight, yuwa’b’ej kikam, a’an li xb’een komon sa’ li Iglees li kikam sa’ Sion. Eb’ li komon sa’ xtiklajik ke’xye naq li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in a’an jun “xb’eresinkileb’ laj santil paab’anel chirix chan ru xpaab’ankil li hilob’aal kutan ut chan ru te’kuyuq sa’ ut te’tijoq.”\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Independence, Condado Jackson, Missouri, 8 Agosto 1831. Sa’ li kutan a’in, eb’ li xb’eenil li xe’wulak chaq sa’ li Condado Jackson ut ke’tzaqon chaq sa’ rosob’tesinkil li ch’och’ ut xna’aj li templo ke’raj xnawb’al k’a’ru tento te’xb’aanu.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, chire li Nima’ Missouri sa’ Chariton, Missouri, 13 Agosto 1831. Sa’ li kutan a’in li Profeet ut lix ch’uut, li chalenaqeb’ chaq Independence ut yookeb’ chi xik Kirtland, ke’xk’ul rib’ rik’in junjunq li xb’eenil li xikeb’ re sa’ li ch’och’ Sion, ut chirix xk’eeb’al xsahileb’ xch’ool, ke’xk’ul li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 30 Agosto 1831. Li Profeet, laj Sidney Rigdon, ut laj Oliver Cowdery ak xe’wulak chaq Kirtland sa’ 27 Agosto chirix lix xikikeb’ Missouri. Lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith naxye resil li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in: “Sa’ li kutan a’an naq toja’ yoo chi tiklaak li iglees, k’a’jo’ x’anchalil ch’oolej kiwan re xk’ulb’al li raatin li Dios chirix li junjunq chi na’leb’ li yal ta ka’ch’in na’aatinak chirix li qakolb’al; ut jo’ li ch’och’ Sion a’an li jun chi ruchich’och’il na’leb’ q’axal nim ru li wan chiqu, kinpatz’ok rik’in li Qaawa’ re xk’ulb’al xkomon qana’leb’ chirix lix ch’utub’ankileb’ laj santil paab’anel, ut xloq’b’aleb’ li ch’och’, ut xkomon chik li na’leb’.”\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet reheb’ li xb’eenil re li Iglees, sa’ Kirtland, Ohio, 11 Septiembre 1831. Li Profeet yoo chaq chixkawresinkil rib’ chi q’axonk Hiram, Ohio, re xtikib’ankil wi’chik lix k’anjel re xjaltesinkil ru li aatin sa’ li Santil Hu, li kikanab’aak chaq naq wanjenaq Missouri. Jun ch’uuteb’ li komon winq li taqlanb’ileb’ chi b’eek toj Sion (Missouri) yalb’ileb’ xq’e chixkawresinkil rib’ re te’xik chiru Octubre. Sa’ xkutankil li k’iila k’anjel a’in, kik’ule’ li k’utb’esinb’il na’leb’.\nK’utb’esinb’il na’leb’ chirix li tijok, k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Hiram, Ohio, 30 Octubre 1831.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Hiram, Ohio, 29 Octubre, 1831. Laj William E. McLellin ak kixtz’aama sa’ muqmu chiru li Qaawa’ naq tixk’e chi nawmank rik’in xtz’uumal re li Profeet lix sumenkil ru oob’ chi patz’om, li moko nawb’il ta xb’aan laj Jose Smith. Chi tz’aamanb’il xb’aan laj William E. McLellin, li Profeet kipatz’ok chiru li Qaawa’ ut kixk’ul li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Hiram, Ohio, sa’ xtiklajik Noviembre 1831. Ki’uxman sa’ jun b’oqb’il ch’utub’aj-ib’, b’ar wi’ kiseraq’iman ut kik’ulub’aman xpuktesinkil li k’utb’esinb’il na’leb’ li ak k’ulb’il rik’in li Qaawa’ rik’in xtz’uumal re li Profeet (chi’ilmanq sa’ xtiklajik li tasal 1). Laj William W. Phelps toja’ kixyiib’ lix k’anjeleb’aal li Iglees re k’uub’ank hu, sa’ Independence, Missouri. Sa’ li ch’utub’aj-ib’ kixaqab’aman xpuktesinkileb’ li k’utb’esinb’il na’leb’ sa’ li hu Book of Commandments (Hu re Taqlahom) ut naq te’xk’uub’ 10,000 li hu a’an (moqon, ke’xk’os rajlankil toj 3,000, sa’ xk’a’b’a junjunq li ch’a’ajikilal ink’a’ ke’royb’eni chaq). Naab’al reheb’ li komon ke’xch’olob’ xyaalal chi tiikeb’ xk’a’uxl naq li k’utb’esinb’il na’leb’ li ke’ch’utub’aak re xpuktesinkil, yaaleb’ chi yaal, jo’ k’utb’il xyaalal xb’aan li Santil Musiq’ej li hirb’il chaq sa’ xb’eeneb’. Lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith naxye naq chirix naq kik’ule’ li k’utb’esinb’il na’leb’, tasal 1 yeeb’il re, ke’ok chi aatinak chirix li aatin oksinb’il sa’eb’ li k’utb’esinb’il na’leb’. Chirix a’an kik’eeman li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Hiram, Ohio, 1 Noviembre 1831, re xsumenkil jun li tij naq taak’ehe’q chi nawmank li rajom li Qaawa’ chirix laj Orson Hyde, laj Luke S. Johnson, laj Lyman E. Johnson, ut laj William E. McLellin. Us ta jun raqal li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in kik’eeman choq’ reheb’ li kaahib’ chi winq a’in, naab’al li k’a’ru wan chi sa’ nak’anjelak choq’ re chixjunil li Iglees. Chi b’eresinb’il xb’aan laj Jose Smith, kitz’iib’aman xkomon chik li aatin sa’ li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in naq kipuktesiik sa’ lix k’uub’lajik li Tzol’leb’ ut Sumwank re 1835.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Hiram, Ohio, 11 Noviembre 1831. Li jultikanb’il na’leb’ li ch’utub’anb’il, li tento taapuktesimanq sa’ junpaat, kik’ulub’aman sa’ li b’oqb’il ch’utub’aj-ib’ sa’ 1–2 Noviembre. Sa’ 3 Noviembre, li k’utb’esinb’il na’leb’ li natawman arin jo’ tasal 133 kitiqe’ chirix, ut Apendice kiyeeman re moqon. Laj Oliver Cowdery ak kixaqab’aman chaq re xk’amb’al li tz’iib’anb’il aatin wan wi’ li k’utb’esinb’il na’leb’ ut taqlahom chi ch’utub’anb’il, toj sa’ Independence, Missouri, re taak’uub’amanq choq’ hu. Ki’ajman naq tixk’am ajwi’ li tumin rik’in, li kikub’siman re xwaklesinkil li Iglees sa’ Missouri. Li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in naxk’e xk’anjel laj John Whitmer naq taarochb’eeni laj Oliver Cowdery, ut naxye ajwi’ naq laj John Whitmer taab’eeq re tixch’utub’ li jar esilal sa’ lix b’oqb’al jo’ aj k’uulanel esilal ut aj tz’iib’anel esil re li Iglees.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Hiram, Ohio, 12 Noviembre, 1831. Lix tz’iib’anb’il esil li Profeet naxye naq ke’uxman kaahib’ li b’oqb’il ch’utub’aj-ib’ chalen sa’ li 1 toj sa’ li 12 xb’e li po Noviembre. Sa’ xraqikeb’ li ch’utub’aj-ib’ a’in, ke’aatinak chirix xnimal xwankileb’ li k’utb’esinb’il na’leb’ li moqon te’puktesimanq jo’ li Hu re Taqlahom, ut chirix a’an jo’ li Tzol’leb’ ut Sumwank. Li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in kik’eeman chirix naq ke’xk’ulub’a sa’ komonil sa’ li ch’utub’aj-ib’ naq eb’ li k’utb’esinb’il na’leb’ “wan xloq’al choq’ re li Iglees jo’ xb’ihomal chixjunil li Ruchich’och’.” Lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith naxye naq eb’ li k’utb’esinb’il na’leb’ wankeb’ choq’ “lix k’ojob’ankil li Iglees sa’eb’ li roso’jik kutan a’in, ut jun chaab’ilal choq’ re li ruchich’och’, li naxk’ut naq lix laawil li muqmuukil na’leb’ re li rawa’b’ejihom li qaKolonel k’eeb’il wi’chik sa’ ruq’eb’ li winq”.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet ut laj Sidney Rigdon, sa’ Hiram, Ohio, 1 Diciembre, 1831. Li Profeet kikana chaq chixjaltesinkil ru li Santil Hu rochb’een laj Sidney Rigdon jo’ aj tz’iib’anel, toj reetal naq kik’ule’ li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, ut sa’ li kutan a’an kikanab’aak a’an chiru jun k’amok re te’ruuq chixb’aanunkil li b’eresinb’ileb’ wi’ arin. Eb’ li komon ke’taqlaak chi xik re jultikank aatin, re xtuqub’ankil li ra ki’eek’aman chirix li iglees xb’aan naq puktesinb’il junjunq li hu taqlanb’il xb’aan laj Ezra Booth, li kiq’etok chaq paab’ank.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 4 Diciembre 1831. Junjunq reheb’ li xb’eenil ut li komon ke’xch’utub’ chaq rib’ re xtzolb’al li teneb’anb’ileb’ wi’, ut re xwaklesinkil li raameb’ sa’ lix tzol’leb’ li Iglees. Li tasal a’in, a’an chi junajinb’il oxib’ li k’utb’esinb’il na’leb’ li ke’k’eeman sa’ li junaj chi kutan. Li raqal 1 toj 8 naxk’e chi nawmank lix b’oqb’al laj Newel K. Whitney choq’ obiisp. Chirix a’an kib’oqe’ ut kik’ojob’aak, toja’ naq kik’ule’ li raqal 9 toj 23, li naxk’e chik xkomon li na’leb’ chirix lix teneb’ankil li obiisp. Chirix a’an, li raqal 24 toj 26 ke’k’eeman, wan wi’ junjunq li na’leb’ choq’ re li ch’utub’aak sa’ Sion.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet ut laj Sidney Rigdon, sa’ Hiram, Ohio, 10 Enero 1832. Chalen chaq xtiklajik li Diciembre li ak xnume’ chaq, li Profeet ut laj Sidney ke’wan chaq chi jultikank aatin, ut rik’in a’in k’a’jo’ naq kiruhan xtuqub’ankil li ra ki’eek’aman chirix li Iglees (chi’ilmanq xtiklajik li tasal 71).\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Condado Wayne, Nueva York, 1830. Naq toj maji’ nak’uub’aman li Iglees, ak ke’waklesiik li patz’om chirix chanru us xb’aanunkil li kub’iha’, ut li Profeet ki’ok chixsik’b’al xsumenkil ru li patz’om a’an. Lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith naxye naq li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in naxch’olob’ xyaalal 1 Korintios 7:14, li na’oksiman chaq kok’ aj xsa’ re xk’eeb’al xtiikilal li kub’iha’ choq’ reheb’ li k’uula’al.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Amherst, Ohio, 25 Enero 1832. Li jun tasal a’in naxch’utub’ wiib’eb’ li k’utb’esinb’il na’leb’ (li xb’een wan sa’ raqal 1 toj 22 ut li xkab’ wan sa’ raqal 23 toj 36) li ke’k’eeman sa’ jun ajwi’ li kutan. Yoo chaq chi uxmank jun li ch’utub’aj-ib’ sa’ li kik’ulub’aman ut kik’ojob’aman wi’ laj Jose Smith jo’ Awa’b’ej sa’ xb’een li Taqenaqil Tijonelil. Junjunq li xb’eenil ke’raj xnawb’al xkomon chik chirix li tento sa’ xb’eeneb’. Rik’in a’an ke’k’utb’esiman li na’leb’ a’in.\nJun k’utb’esinb’il matk’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet ut laj Sidney Rigdon sa’ Hiram, Ohio, 16 Febrero 1832. Sa’ xtiklajik xtz’iib’ankil li k’utb’esinb’il matk’ a’in, lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith naxye: “Naq kinsutq’i chaq sa’ li ch’utub’aj-ib’ aran Amherst, kintikib’ wi’chik xjaltesinkil ru li Loq’laj Hu. Rik’in junjunq li k’utb’esinb’il na’leb’ li k’ulb’il chaq, k’utk’u naq naab’al li xninqal ru raqal chirix lix kolb’aleb’ li winq ke’wan chi isinb’il chaq sa’ li Santil Hu, malaj ut ke’sach chaq chi maji’ nak’uub’aman. Kikana chi ch’olch’o ru rik’in li yaal li kikana, naq wi li Dios naxq’ajkamu li junjunq jo’ chanru li k’a’ru b’aanunb’il sa’ li tz’ejwalej, li aatin «Choxa» jo’ yeeb’il chirix li junelik ochoch li taak’eemanq reheb’ laj santil paab’anel, tento naq moko jun ajwi’ ta li awa’b’ejihom wan chi sa’. Chi jo’kan, … naq yoo xjaltesinkil ru lix Evangelio laj San Jwan, laa’in wochb’een laj Elder Rigdon kiqil a’in.” Naq kik’eeman li k’utb’esinb’il matk’ a’in, li Profeet yoo chixjaltesinkil ru Jwan 5:29.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet sa’ Hiram, Ohio, sa’ 1832, maare sa’ Marzo. Lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith naxye, “Naq yoo chi uxmank xjaltesinkil ru li Loq’laj Hu, kink’ul a’in choq’ xch’olob’ankil xyaalal li Apokalipsis re San Jwan.”\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 1 Marzo 1832. Sa’ li kutan a’an, li Profeet ut xkomoneb’ chik aj k’amol b’e ke’xch’utub’ rib’ re te’aatinaq chirix junjunq xk’anjel li Iglees. Naq kik’eeman li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, kixtaqla li Profeet, laj Sidney Rigdon, ut laj Newel K. Whitney naq te’xik toj sa’ Missouri ut te’xtuqub’ xk’anjel li Iglees re k’ayink ut re puktesink hu rik’in xtikib’ankil jun li “molam” li tixjolomiheb’ li k’anjel a’in, re taatawmanq li tumin choq’ re xxaqab’ankil Sion ut xtenq’ankileb’ li neb’a’. Li molam a’in, li nawb’il ru jo’ li Molam sa’ Junajil, kik’ojob’aak sa’ Abril 1832 ut kiraqman sa’ 1834 (chi’ilmanq tasal 82). Chirix naq kiraqman, laj Jose Smith kixb’eresi xk’eeb’al li aatin “li k’a’ru re li k’uuleb’al kab’l choq’ reheb’ li neb’a’” choq’ ruuchil li aatin “li k’ayib’aal ut xk’anjeleb’aal li puktesink” sa’ li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, ut chi jo’kan ajwi’, kik’eeman li aatin “k’anjelil” choq’ ruuchil li aatin “molam.”\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Hiram, Ohio, 12 Marzo 1832.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet choq’ re laj Stephen Burnett, sa’ Hiram, Ohio, 7 Marzo 1832.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Hiram, Ohio, 15 Marzo 1832. Laj Frederick G. Williams nab’oqe’ re taawanq choq’ taqenaqil aj tij ut choq’ aj tenq’ aj k’ehol na’leb’ sa’ li Awa’b’ejil re li Taqenaqil Tijonelil. Sa’ li tz’iib’anb’il esil, k’utk’u naq jo’q’e kik’ule’ li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in sa’ Marzo, 1832, kixb’oq laj Jesse Gause sa’ li opiis re aj tenq’ aj k’ehol na’leb’ chiru laj Jose Smith sa’ li Awa’b’ejil. A’b’an naq a’an kixkanab’ xb’aanunkil jo’ li aajel raj ru sa’ li xaqab’anb’il wi’, kinumsiman moqon li b’oqok a’in re laj Frederick G. Williams. Li k’utb’esinb’il na’leb’ (li kik’ule’ Marzo 1832) naru nak’oxlaman jo’ jun raqal li ki’ajman re xk’uub’ankil chi tz’aqal li Xb’eenil Awa’b’ejil, rik’in naq na’eetaliik li opiis re aj tenq’ aj k’ehol na’leb’ sa’ li awa’b’ejil a’an, ut naxch’olob’ k’a’ru xwankilal li k’anjel a’in. Li Hermano Gause kik’anjelak chiru jun k’amok sa’ xyu’am, a’b’an ki’isiik chaq sa’ li Iglees sa’ Diciembre 1832. Li Hermano Williams kik’ojob’aman sa’ li opiis a’an sa’ 18 Marzo 1833.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Independence, sa’ li Condado Jackson, Missouri, 26 Abril 1832. Kik’eeman sa’ jun ch’utam reheb’ taqenaqil aj tij ut xb’eenil sa’ li Iglees. Sa’ li ch’utam, laj Jose Smith kik’ulub’aman jo’ Awa’b’ej re li Taqenaqil Tijonelil, a’ li opiis li ak kik’ojob’aman wi’ chaq sa’ jun ch’utub’aj-ib’ reheb’ li taqenaqil aj tij, xb’eenil, ut komon, sa’ Amherst, Ohio, 25 Enero 1832 (chi’ilmanq xtiklajik li tasal 75). Li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in naxye wi’chik li b’eresink li ak kik’eeman junxil sa’ jun chik li k’utb’esink (tasal 78) re xk’ojob’ankil jun li molam—li Molam sa’ Junajil nayeeman re (chi b’eresinb’il xb’aan laj Jose Smith, li aatin “k’anjelil” moqon kik’ehe’ choq’ ruuchil li aatin “molam”)—re xjolominkil lix k’anjel li Iglees re k’ayink ut puktesink.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Independence, Missouri, 30 Abril 1832. Kik’ule’ li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in naq li profeet k’ojk’o sa’ ch’utam rik’ineb’ lix komon.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 22 ut 23 Septiembre 1832. Chiru li po Septiembre, eb’ li xb’eenil ak ke’ok chi sutq’iik chaq sa’eb’ lix taqlanb’il k’anjeleb’ sa’eb’ li ch’och’ sa’ releb’aal li saq’e, ut chixyeeb’al resil lix k’anjeleb’. Naq wankeb’ chi ch’utch’u sa’ li kutan a’in re sahil ch’oolejil, kik’ule’ li aatin a’in. Li Profeet kixye naq a’an jun k’utb’esinb’il na’leb’ chirix li tijonelil.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 6 Diciembre, 1832. Li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in kik’ule’ naq li Profeet yoo chixnumsinkil ut chixtuqub’ankil li hu tz’iib’anb’il wi’ li jaltesinb’il ru aatin sa’ li Santil Hu.\nK’utb’esinb’il na’leb’ ut profeetil aatin chirix li pleet, k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, malaj nach’ rik’in, sa’ 25 Diciembre 1832. Sa’ li kutan a’an yoo chi numtak li wech’ok-ib’ sa’ Estados Unidos chirix li loq’b’il moosil, ut chirix naq li estado South Carolina xtz’eqtaana chaq li tojleb’ teneb’anb’il xb’aan li jolomil tenamit rik’in li k’ayink. Lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith naxye naq “lix k’utunik li ch’a’ajkilal sa’ xyanqeb’ li tenamit” yoo chi “ilmank chi jwal saqen wi’chik” chiru li Profeet “chiru li wanjenaq chalen chaq naq li Iglees kixtikib’ lix b’eenik chi elk chaq sa’ li chaqi ch’och’.”\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet sa’ Kirtland, Ohio, 27 ut 28 Diciembre 1832, ut 3 Enero, 1833. Li profeet kixk’e choq’ xk’ab’a’ “«xxaq li olivo» … ch’otb’il chaq sa’ xtoonal li Che’ re li Hilob’aal Na’ajej, li esil re tuqtuukilal naxk’e li Qaawa’ choq’ qe”. Li k’utb’esinb’il na’leb’ kik’eeman chirix naq eb’ li taqenaqil aj tij sa’ jun ch’utub’aj-ib’ ke’tijok “chi junjunqil ut chi yaab’asinb’il chiru li Qaawa’ re tixk’utb’esi chiqu li rajom xch’ool chirix xwaklesinkil Sion.”\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 27 Febrero 1833. Sa’ xk’ab’a’ naq eb’ li komon winq junxil neke’roksi li may sa’eb’ lix ch’utam, ki’ok li Profeet chixtz’ilb’al rix sa’ xch’ool li na’leb’ a’an; xb’aan a’an, kipatz’ok chiru li Qaawa’ chirix. Li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, li nawb’il ru jo’ li Aatin re Chaab’il Na’leb’, kik’eeman xb’aan a’an.\nK’utb’esinb’il na’leb’ re laj Jose Smith li Profeet, k’eeb’il sa’ Kirtland, Ohio, 8 Marzo 1833. Li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, a’an jun chik raqal ki’ajman re xk’uub’ankil li Xb’eenil Awa’b’ejil (chi’ilmanq xtiklajik li tasal 81); chirix naq kik’eeman, ke’k’ojob’aman laj tenq’ aj k’ehol na’leb’ li yeeb’ileb’ resil sa’ 18 Marzo, 1833.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 9 Marzo 1833. Sa’ li kutan a’in li Profeet yoo chi k’anjelak sa’ xjaltesinkil ru li Najter Chaq’rab’. Naq kiwulak sa’ li jun raqal chi najter tz’iib’ahom li Hu Dewterokanoniko yeeb’il re, kipatz’ok chiru li Qaawa’ ut kib’eresiik xna’leb’ chi jo’ka’in.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 15 Marzo 1833. Li k’utb’esinb’il na’leb’ naxk’e xb’eresinkil laj Frederick G. Williams, li toja’ xxaqab’aman jo’ tenq’ aj k’ehol na’leb’ chiru laj Jose Smith, chirix lix teneb’ankil sa’ li Molam sa’ Junajil (chi’ilmanq xtiklajikeb’ li tasal 78 ut 82).\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 6 Mayo 1833.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 2 Agosto 1833. Laj Hyrum Smith, laj Reynolds Cahoon, ut laj Jared Carter neke’xaqab’aman jo’ jun ch’utam aj kab’lanel re li iglees.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 1 Junio 1833. Rik’in li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in toj yoo chi k’eemank li choxahil na’leb’ re xkab’lankil jun li ochoch re loq’onink ut re tzole’k, li rochoch li Qaawa’ (chi’ilmanq li tasal 88:119–136).\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet, li naxk’ut li k’anjelil re li tenamit malaj li roqechal Sion sa’ Kirtland, Ohio, 4 Junio 1833, k’eeb’il jo’ k’utb’il na’leb’ reheb’ laj santil paab’anel sa’ Kirtland. Ki’ux sa’ jun ch’utub’aj-ib’ reheb’ li taqenaqil aj tij, ut li xnimal na’leb’ kik’oxlaman, a’an k’a’ru taab’aanumanq rik’in junjunq li ch’och’, li awimq French yeeb’il re, eechaninb’il xb’aan li Iglees chixk’atq Kirtland. Rik’in naq sa’ li ch’utub’aj-ib’ ink’a’ ke’ru chi wank sa’ aatin chirix ani taajolominq re li ch’och’, chixjunileb’ ke’xk’e rib’ sa’ aatin naq te’patz’oq chiru li Qaawa’ chirix li na’leb’ a’an.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 2 Agosto 1833. Li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in na’aatinak chirix lix na’leb’eb’ laj santil paab’anel sa’ Sion, Condado Jackson, Missouri, re xsumenkil ru lix patz’om li Profeet chiru li Qaawa’ naq taak’ehe’q xna’leb’. Eb’ li komon re li iglees sa’ Missouri sa’ li kutan a’an yookeb’ chixnumsinkil li nimla rahob’tesiik, ut sa’ li 23 Julio 1833, ke’mine’ ru chixk’eeb’al xk’ab’a’eb’ chiru jun hu naq te’elq chaq sa’ li Condado Jackson.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 6 Agosto 1833. Kichal li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in xb’aan li rahob’tesink ke’xk’ul laj santil paab’anel sa’ Missouri. Lix tamikeb’ li komon re li Iglees li ke’q’axon Missouri kixk’e xk’a’uxleb’ li ani ak wankeb’ aran xb’aan lix k’ihal rajlankileb’ laj santil paab’anel, xb’aan li wankilal te’xk’ul sa’ xjolomil li tenamit ut sa’ li k’ayink, ut xb’aan naq jalan wi’ lix paab’aaleb’ ut lix na’leb’eb’. Sa’ Julio 1833, jun ch’uut chi winq ke’xsach k’a’aq re ru re li Iglees, ke’xk’e tiqwal q’ol ut rismal kaxlan chirix wiib’ li komon re li Iglees, ut ke’xye naq tento te’elq laj santil paab’anel sa’ li Condado Jackson. Ch’olch’o naq ak xwulak chaq b’ayaq resil li ch’a’ajkilal aran Missouri rik’in li Profeet sa’ Kirtland (1450 kiloom xnajtil), a’ut ka’ajwi’ xb’aan li k’utb’esinb’il na’leb’ kiru chixnawb’al sa’ li kutan a’an xnimal li ch’a’ajkilal li kiwan.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re laj John Murdock, 29 Agosto 1832, sa’ Hiram, Ohio. Chiru numenaq jun chihab’ laj John Murdock yoo chaq chixjultikankil li evangelio naq eb’ lix kok’al—li xe’kana chaq chi maak’a’eb’ xna’ naq xkam li xJulia Clapp, li rixaqil, sa’ Abril 1831—yookeb’ chi kanaak sa’ rochocheb’ jalan chik li junkab’al sa’ Ohio.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet ut laj Sidney Rigdon, sa’ Perrysburg, Nueva York, 12 Octubre 1833. Li wiib’ chi komon, rik’in naq ak xe’maak’a’o’ rik’ineb’ lix junkab’al chiru junjunq kutan, yookeb’ chi k’oxlak chirixeb’.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 16 ut 17 Diciembre, 1833. Sa’ li kutan a’an, eb’ laj santil paab’anel li ke’ch’utla chaq Missouri yookeb’ chixnumsinkil nimla rahob’tesiik. Eb’ li ch’uut chi aj rahob’tesinel ke’ralinasiheb’ chaq sa’ li rochocheb’ sa’ li condado Jackson; ut wankeb’ laj santil paab’anel li ke’xsik’ xk’ojob’ankil rib’ sa’eb’ li condado Van Buren, Lafayette, ut Ray, a’ut toj ke’taaqeek xb’aan li rahob’tesink. Lix k’ihaleb’ laj santil paab’anel sa’ li kutan a’an wankeb’ sa’ li condado Clay, Missouri. K’iila sut kiyeechi’iman li kamk reheb’ li komon sa’ li Iglees. Eb’ laj santil paab’anel sa’ li condado Jackson ke’sach chaq li k’a’ru nak’anjelak sa’ li rochocheb’, li aq’ej, li ketomq, ut k’a’aq chik ru reheb’; ut kisache’ chaq naab’al reheb’ li rawimqeb’.\nTz’iib’anb’il esil re lix k’uublajik li xb’een taqenaqil ch’utam re li Iglees, sa’ Kirtland, Ohio, 17 Febrero, 1834. Li esil kitz’iib’aak chaq xb’een wa xb’aaneb’ li Xb’eenil aj Oliver Cowdery ut aj Orson Hyde. Li Profeet kixtuqub’ ru li esil sa’ li kutan jun chik, ut wulajaq a’an li tuqub’anb’il esil kik’ulub’aak sa’ komonil xb’aan li taqenaqil ch’utam jo’ “jun jolomil na’leb’ ut xna’ xchaq’rab’il li taqenaqil ch’utam” re li Iglees. Li raqal 30 toj sa’ li 32, li na’aatinak chirix lix Ch’utameb’ li Kab’laju chi Apostol, kitiqe’ chi b’eresinb’il xb’aan laj Jose Smith sa’ 1835, naq kikawresiik li jun tasal a’in re xpuktesinkil sa’ li Tzol’leb’ ut Sumwank.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 24 Febrero 1834. Kik’ule’ li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in chirix naq ke’wulak sa’ Kirtland, Ohio, laj Parley P. Pratt ut laj Lyman Wight, li ke’chal chaq Missouri re xsik’b’al xna’leb’ rik’in li Profeet chirix xtenq’ankileb’ ut xk’ulb’al wi’chik xch’och’eb’ laj santil paab’anel sa’ li Condado Jackson.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, malaj nach’ rik’in, sa’ 23 Abril 1834, chirix li Molam sa’ Junajil (chi’ilmanq xtiklajik li tasal 78 ut 82). K’oxlanb’il naq ki’uxman naq ke’ch’utla sa’ ch’utam li komon re li Molam sa’ Junajil, sa’ li ke’aatinak wi’ chirixeb’ li ninqi ch’a’ajkilal wan wi’ li Iglees chirix li k’a’ru re li yu’am a’in. Sa’ jun ch’utam re li molam li x’uxman chaq sa’ Abril 10, xe’xk’e xch’ool naq taaraqmanq lix k’uub’ankil. A’b’an li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in naxk’ut naq taak’uub’amanq li molam chi ak’il; li eechej tento te’jek’imanq sa’ xyanqeb’ li komon sa’ li molam jo’ xmertoomil ilom. Chi b’eresinb’il xb’aan laj Jose Smith, li k’a’b’a’ej “Molam sa’ Junajil” moqon kijale’ ru rik’in “K’anjelil sa’ Junajil” sa’ li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, chire li Nima’ Fishing, Missouri, 22 Junio 1834. Chi jolominb’il xb’aan li Profeet, eb’ laj santil paab’anel li chalenaqeb’ chaq sa’ Ohio ut xkomon chik li na’ajej ke’b’eek toj sa’ Missouri sa’ jun b’ehenel ch’uut li moqon kinawman ru jo’ Xteepal Sion. Lix k’anjeleb’, a’an xk’amb’aleb’ wi’chik laj santil paab’anel sa’ Missouri li ke’isiik chaq, toj sa’ xch’och’eb’ sa’ li Condado Jackson. Eb’ laj Missouri li ke’xrahob’tesiheb’ chaq li komon junxil ke’xuwa naq li Xteepal Sion te’reeqaju li xe’xb’aanu, jo’kan naq ke’chal sa’ xb’eeneb’ laj santil paab’anel sa’ li Condado Clay re xpleetinkileb’. Chirix naq laj jolominel re Missouri kirisi xyeechi’ihom naq tixtenq’aheb’ laj santil paab’anel, laj Jose Smith kixk’ul li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 25 Noviembre 1834. Li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in b’eresinb’il re laj Warren A. Cowdery, jun ras laj Oliver Cowdery.\nK’utb’esinb’il na’leb’ chirix li tijonelil, k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, sa’ 1835, maare sa’ Abril. Us ta kitz’iib’aman li jun tasal a’in sa’ 1835, rik’in li k’a’ru tz’iib’anb’il nanawman naq lix k’ihaleb’ li raqal chalen 60 toj 100 neke’roksi jun li k’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith sa’ 11 Noviembre, 1831. Li jun tasal a’in kiwan xna’aj sa’ lix kub’lajik lix Molameb’ li Kab’laju sa’ Febrero ut Marzo 1835. Nak’oxlaman naq li Profeet kixyaab’asi chiruheb’ li yookeb’ chixkawresinkil rib’ chi elk sa’ 3 Mayo 1835, sa’ li xb’een taqlanb’il k’anjel re li molam.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Kirtland, Ohio, 26 Diciembre 1835. Li jun tasal a’in kik’ule’ chi tz’aamanb’il xb’aan laj Lyman Sherman, li kik’ojob’aman chaq junxil jo’ aj setenta, ut li kichal rik’in li Profeet re xtz’aamankil jun k’utb’esinb’il na’leb’ re xk’eeb’al chi k’utmank lix teneb’ankil.\nLi tij yeeb’il sa’ rosob’tesinkil li santil ochoch sa’ Kirtland, Ohio, 27 Marzo 1836. Naxye sa’ li tz’iib’anb’il xb’aan li Profeet naq li tij a’in kik’eeman re chi k’utb’esinb’il.\nLi k’utb’esink kiril laj Jose Smith li Profeet ut laj Oliver Cowdery sa’ li santil ochoch sa’ Kirtland, Ohio, 3 Abril 1836. Ki’uxman sa’ jun ch’utam sa’ li hilob’aal kutan. Lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith naxye: “Chiru ewu, kintenq’aheb’ li jun ch’ol chik chi Awa’b’ej chixjek’inkil li Loq’laj Wa’ak re li Qaawa’ re li Iglees, chirix xk’ulb’al rik’ineb’ li Kab’laju, li ke’xtz’aq k’anjelak sa’ li loq’laj meex sa’ li kutan a’in. Chirix xb’aanunkil li k’anjel a’in choq’ reheb’ lin komon, kiwisi wib’ toj sa’ li xaqarib’aal, chi kub’sinb’ileb’ li tz’apleb’ t’ikr, ut kinkub’si wib’, wochb’een laj Oliver Cowdery, sa’ tijok chi tiik qajolom ut chi moko yeeb’il ta. Chirix wakliik chaq sa’ li tijok, kik’utb’esiman li na’leb’ a’in chiqu sa’ wiib’al.”\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Salem, Massachusetts, 6 Agosto 1836. Sa’ li kutan a’an, eb’ laj b’eresinel re li Iglees k’a’jo’eb’ xk’as xb’aan lix k’anjeleb’ sa’ li paab’aal. Rik’in naq ke’rab’i resil naq taawanq xnaab’alil li tumin choq’ reheb’ sa’ Salem, li Profeet, laj Sidney Rigdon, laj Hyrum Smith, ut laj Oliver Cowdery ke’el chaq Kirtland, Ohio ut xkoheb’ aran re xtz’ilb’al rix li na’leb’ a’in li yeeb’il, jo’ ajwi’ re xjultikankil li evangelio. Eb’ li komon a’in ke’xb’aanu junjunq k’anjel re li Iglees, ut ke’jultikan aatin b’ayaq. Naq kikana chi ch’olch’o ru naq maak’a’aq li tumin taak’ule’q, ke’sutq’i Kirtland. Li k’a’ru yoo chi k’ulmank nak’ute’ xyaalal sa’ li aatin re li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet re laj Tomas B. Marsh, sa’ Kirtland, Ohio, 23 Julio 1837, chirixeb’ li Kab’laju chi Apostol re li Karneer. Li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in kik’ule’ sa’ li kutan naq eb’ li Elder Heber C. Kimball ut Orson Hyde xb’een wa ke’xjultika li evangelio sa’ li ch’och’ Inglaterra. Laj Thomas B. Marsh sa’ li kutan a’an kiwan choq’ Awa’b’ej re lix Molameb’ li Kab’laju chi Apostol.\nXsumenkil junjunq li patz’om chirix lix tz’iib’ahom laj Isaias, k’eeb’il xb’aan laj Jose Smith li Profeet, sa’ Far West, Missouri, malaj nach’ rik’in, sa’ Marzo 1838.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Far West, Missouri, 11 Abril 1838.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Far West, Missouri, 26 Abril 1838, re xk’eeb’al chi nawmank li rajom li Dios chirix xkab’lankil li na’ajej a’an, ut li rochoch li Qaawa’. Li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in k’eeb’il choq’ reheb’ li jolominel aj k’anjel ut li komon re li Iglees.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet, nach’ rik’in Wight’s Ferry, sa’ jun li na’ajej Tzuul Spring xk’ab’a’, li condado Daviess, Missouri, 19 Mayo 1838.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Far West, Missouri, 8 Julio 1838, chirix lix k’anjel sa’ li kutan a’an laj William Marks, laj Newel K. Whitney, ut laj Oliver Granger.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Far West, Missouri, 8 Julio 1838, re xsumenkil ru lix tz’aamahom, “K’ut chiqu li rajom aach’ool, at Qaawa’, chirixeb’ li Kab’laju.”\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Far West, Missouri, 8 Julio, 1838, re xsumenkil lix tz’aamahom: “At Qaawa’ k’ut chiruheb’ laa moos jo’ nimal re li k’a’ru reheb’ laa tenamit nakateneb’ chi k’eemank choq’ lajetqil.” Li chaq’rab’ re li lajetqil, jo’ natawman ru anajwan, toj maji’ nak’eeman re li Iglees rub’elaj li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in. Li aatin lajetqil sa’ li tij ak yeeb’il, ut sa’eb’ li k’utb’esinb’il na’leb’ junxil (64:23; 85:3; 97:11) moko naraj ta xyeeb’al jun xlajetq raqal, chixjunil b’an li mayej re anchal ch’oolej, malaj li k’a’ru kub’sinb’il choq’ xtuminal li Iglees. Li Qaawa’ ak junxil kixk’e re li Iglees li chaq’rab’ re q’axtesink-ib’ ut re mertoomil sa’ xb’een li eechej, li ke’ok wi’ li komon (a’eb’ li b’eresinel xb’eenil lix k’ihaleb’) rik’in jun sumwank li tento taakanaaq chi junelik. Rik’in naq naab’al ink’a’ ke’xpaab’ li sumwank a’in, li Qaawa’ kirisi chiru jarub’aq kutan ut kixk’e sa’ xna’aj li chaq’rab’ re lajetqil re chixjunil li Iglees. Li profeet kixpatz’ re li Qaawa’ jo’ nimal re li k’a’ru reheb’ taaraj choq’ re li loq’laj k’anjel. Kisumeek ru rik’in li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Far West, Missouri, 8 Julio 1838, li naxk’e chi nawmank k’a’ru taab’aanumanq rik’in li eechej li k’ulb’il jo’ lajetqil jo’ yeeb’il resil sa’ li k’utb’esinb’il na’leb’ xnume’, li tasal 119.\nLi tij ut profeetil aatin tz’iib’anb’il xb’aan laj Jose Smith li Profeet sa’ jun li hu taqlanb’il re li Iglees naq kiwan choq’ preex sa’ li tz’alam sa’ Liberty, Missouri, sa’ 20 Marzo 1839. Li Profeet ut junjunq reheb’ lix komon ke’wan chaq sa’ tz’alam chiru jarub’aq po. Ink’a’ ke’xtaw chaq xtenq’ankileb’ rik’in lix tz’aamahomeb’ ut lix patz’omeb’ chiruheb’ laj jolominel ut laj raqol aatin.\nLi raatin li Qaawa’ re laj Jose Smith li Profeet, naq kiwan choq’ preex sa’ li tz’alam sa’ Liberty, Missouri. Li jun tasal a’in, a’an jun raqal isinb’il sa’ jun li hu taqlanb’il re li Iglees sa’ 20 Marzo, 1839 (chi’ilmanq xtiklajik li tasa 121).\nXteneb’ankileb’ laj santil paab’anel chirixeb’ laj rahob’tesihom reheb’, jo’ tz’iib’anb’il xb’aan laj Jose Smith li Profeet naq wan choq’ preex sa’ li tz’alam sa’ Liberty, Missouri. Li jun tasal a’in, a’an jun raqal isinb’il sa’ jun li hu taqlanb’il re li Iglees sa’ 20 Marzo, 1839 (chi’ilmanq xtiklajik li tasal 121).\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Nauvoo, Illinois, 19 Enero 1841. Rik’in naq kiniman chaq li rahob’tesiik ut li q’etok chaq’rab’ xb’aaneb’ lix taql poopol chirixeb’, ke’mine’ chaq ru laj santil paab’anel chi elk chaq Missouri. Jun taqlahom re kamsink, k’eeb’il xb’aan laj Lilburn W. Boggs, laj jolominel re Missouri sa’ li 27 Octubre 1838, kixkanab’eb’ chi maak’a’ chik k’a’ru te’xb’aanu. Sa’ 1841, naq kik’eeman li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, li tenamit Nauvoo, li wan sa’ li na’ajej kiwan wi’ chaq li k’aleb’aal Commerce, Illinois junxil, kiwaklesiik chaq xb’aaneb’ laj santil paab’anel, ut aran kixaqab’aman chaq xjolomil li Iglees.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Nauvoo, Illinois, Marzo 1841, chirixeb’ laj santil paab’anel sa’ li ch’och’ Iowa.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ rochoch laj Brigham Young, sa’ Nauvoo, Illinois, 9 Julio 1841. Sa’ li kutan a’an laj Brigham Young kiwan choq’ Awa’b’ej re lix Molameb’ li Kab’laju chi Apostol.\nJun li hu taqlanb’il chaq xb’aan laj Jose Smith li Profeet choq’ reheb’ laj Santil Paab’anel sa’ Roso’jikeb’ li Kutan sa’ Nauvoo, Illinois, wan wi’ li b’eresink chirix li kub’iha’ choq’ reheb’ li kamenaq, tz’iib’anb’il sa’ Nauvoo, 1 Septiembre 1842.\nNa’leb’ k’eeb’il xb’aan laj Jose Smith li Profeet, sa’ Nauvoo, Illinois, 9 Febrero 1843, li naxk’e chi nawmank oxib’ li ninqi laaw li taaruuq wi’ chi tz’ile’k rix chanru tz’aqal xwankileb’ li anjel ut li musiq’ej aj k’anjelanel.\nJar raqal chi na’leb’ k’eeb’il xb’aan laj Jose Smith li Profeet, sa’ Ramus, Illinois, 2 Abril 1843.\nNa’leb’ k’eeb’il xb’aan laj Jose Smith li Profeet, sa’ Ramus, Illinois, 16 ut 17 Mayo 1843.\nK’utb’esinb’il na’leb’ k’eeb’il rik’in xtz’uumal re laj Jose Smith li Profeet, sa’ Hiram, Ohio, 3 Noviembre 1831. Sa’ xtiklajik li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, lix tz’iib’anb’il esil laj Jose Smith naxye: “Sa’ li kutan a’an ke’wan k’iila na’leb’ ke’raj xnawb’al li xb’eenil chirix xjultikankil li evangelio chiruheb’ li ani wankeb’ sa’ li ruchich’och’, ut chirix li ch’utub’aak; ut re naq toob’eeq sa’ li tz’aqal saqen, ut taak’ehe’q qana’leb’ chalen chaq taqe’q, sa’ li 3 xb’e li po Noviembre, 1831, kinpatz’ok chiru li Qaawa’, ut kink’ul li xnimal ru k’utb’esinb’il na’leb’ a’in.” Li jun tasal a’in kitiqe’ xb’een wa sa’ li hu Tzol’leb’ ut Sumwank jo’ jun apendice, ut moqon kik’eeman rajlankil jo’ jun tasal li hu.\nJun xch’olob’ankil li k’a’ru paab’anb’il chirixeb’ li jolomil tenamit ut li jar paay chi chaq’rab’, k’ulub’anb’il sa’ komonil sa’ jun jolomil ch’utlajik re li Iglees sa’ Kirtland, Ohio, 17 Agosto 1835. Naab’aleb’ laj santil paab’anel ke’ch’utla re aatinak chirix li k’a’ru taawanq sa’ li xb’een xk’uub’lajik li hu Tzol’leb’ ut Sumwank. Sa’ li kutan a’an, kiyeeman li aatin a’in sa’ xtiklajik li ch’olob’ank a’in: “Re naq li k’a’ru paab’anb’il qab’aan chirix li ruchich’och’il jolomil tenamit ut li jar paay chi chaq’rab’ ink’a’ taawanq chi ch’olob’anb’il chi moko chi tawb’il ru chi ink’a’ us, xqak’oxla naq na’ajman xk’utb’al, sa’ roso’jik li jun raqal chi hu a’in, li qak’oxlahom chirix ajwi’ a’an.”\nResil lix kamik laj Jose Smith li Profeet ut li ras, aj Hyrum Smith li yuwa’b’ejil aj k’anjel, sa’ Carthage, Illinois, 27 Junio, 1844. Li hu a’in kik’eeman sa’ xraqik li xk’uub’lajik li hu Tzol’leb’ ut Sumwank re 1844, li ok re chi puktesimank naq laj Jose ut laj Hyrum ke’kamsiik.\nLi raatin ut rajom xch’ool li Qaawa’, k’eeb’il rik’in xtz’uumal re li Awa’b’ej Brigham Young sa’ Winter Quarters [Muheb’aal re Hab’alq’e], lix teepal Israel, xch’och’eb’ laj ral ch’och’ Omaha, chire li Nima’ Missouri sa’ rokeb’aal saq’e, nach’ rik’in Council Bluffs, Iowa.\nJun k’utb’esinb’il matk’ k’eeb’il re laj Jose Smith li Profeet, sa’ li santil ochoch sa’ Kirtland, Ohio, 21 Enero 1836. Kik’eeman naq ke’k’anjelaman li k’ojob’anb’il k’anjel jo’ kawresink-ib’ re rosob’tesinkil li santil ochoch.\nLi Santil Hu ut lix Hu laj Mormon neke’xk’ut naq li sumlaak chi jun ajwi’ li sum aatin a’an xchaq’rab’il li Dios chirix li sumlaak wi ink’a’ yeeb’il chi jalan xb’aan a’an (chi’ilmanq 2 Samuel 12:7–8 ut Jakob 2:27, 30). Chirix naq laj Jose Smith kixk’ul jun li k’utb’esinb’il na’leb’, li sumlaak rik’in numenaq jun li sum aatin kitikib’aman sa’ xyanqeb’ li komon re li Iglees ka’ch’in chik chirix 1840 (chi’ilmanq tasal 132). Chalen chaq chirix 1860 toj chirix 1880, Li jolomil tenamit re Estados Unidos kixk’ulub’aheb’ li chaq’rab’ re xk’eeb’al xmaak li ani taab’aanunq re li k’anjel a’in sa’ lix paab’aaleb’. Chirix xnumikeb’ li chihab’, eb’ li chaq’rab’ a’in ke’xaqab’aak xwankil sa’ li jolomil raqb’a aatin re Estados Unidos. Chirix xk’ulb’al jun li k’utb’esinb’il na’leb’, li Awa’b’ej Wilford Woodruff kixk’e li ch’olob’anb’il aatin li wan arin, ut li kik’ulub’aak xb’aan li Iglees jo’ li k’eeb’il xwankil ut teneb’anb’il sa’ 6 Octubre, 1890. Rik’in a’in kiraqe’ xb’aanunkil li sumlaak rik’in numenaq jun li sum aatin sa’ li Iglees.\nLix Hu laj Mormon naxk’ut naq “juntaq’eeteb’ chixjunil chiru li Dios,” li “q’eq ut saq, moos ut ach’ab’anb’il, winq ut ixq” (2 Nefi 26:33). Chalen chalen sa’ xtiklajik li Iglees, wankeb’ ani re li junjunq chi iyajilb’ej ut teepal sa’ k’iila tenamit li xe’kub’e xha’ ut xe’wan jo’ tiikil komon re li Iglees. Naq toj yo’yo laj Jose Smith, junjunqeb’ li winq q’eq xtib’el ke’k’ojob’aak sa’ li tijonelil. Naq toj ak’ li Iglees, eb’ laj jolominel re li Iglees ke’xkanab’ xk’eeb’al li tijonelil reheb’ li winq aj Africa xxe’ toonil. Eb’ li tz’iib’anb’il esil re li Iglees ink’a’ neke’xk’ut chi ch’olch’o ru k’a’ut naq kitikla li na’leb’ a’in. Eb’ laj jolominel re li Iglees ke’xpaab’ naq taa’ajmanq ru jun na’leb’ k’utb’esinb’il xb’aan li Dios re xjalb’al li na’leb’ a’in, ut ke’xsik’ xna’leb’ rik’in li tijok. Li k’utb’esinb’il na’leb’ kik’ule’ xb’aan laj Spencer W. Kimball, awa’b’ej re li Iglees, ut kiyehe’ xyaalal re xkomoneb’ chik laj jolominel re li Iglees sa’ li santil ochoch re Lago Salado sa’ 1 Junio, 1978. Rik’in li k’utb’esinb’il na’leb’ a’in, ki’isiman chaq xramb’al li tijonelil chiru anihaq sa’ xk’ab’a’ xb’onol xtib’el.\nSa’eb’ li kutan sa’ xtiklajik li Iglees, naq yoo chi k’eemank xk’ihaleb’ li jar k’utb’esinb’il na’leb’ sa’ li Tzol’leb’ ut Sumwank, lix k’ihaleb’ li komon sa’ li Iglees ke’aatinak sa’ li aatinob’aal Ingles, li na’oksiman sa’ li tenamit Estados Unidos. Li tusleb’aal k’ab’a’ej a’in tatxtenq’a chixnawb’al chan ru nayeeman li junjunq chi k’ab’a’ej li natawman sa’ li Tzol’leb’ ut Sumwank ut sa’ li Q’ol Nim Xtz’aq. Sa’ li tusleb’aal k’ab’a’ej a’in, wan xk’ab’a’eb’ li winq ut ixq, jo’ ajwi’ xk’ab’a’eb’ li na’ajej. Re xk’utb’al b’ar nayeeman xkawilal lix yaab’ li aatin, wan xraqaleb’ li aatin tz’iib’anb’il chi q’eq q’eq ru.


Resil li Santil Hu: Laj Abrahan Kaw Xpaab'al - Li naʼaj aʼin xaqabʼanbʼil xbʼaanebʼ laj Testiiw re li Jehobʼa\nMA NAKAANAW k'aru yook xb'aanunkil laj Abrahan? Chanchan naq ok re xkamsinkil li ralal! Ma nakaanaw k'a'ut? Aatinaqo xb'eenwa chirix li ralal laj Abrahan ut li xSara.\nMa jultik aawe naq li Yos kixye naq tixk'e jun ralal laj Abrahan? Ab'an chanru te'wanq xk'uula'al laj Abrahan ut xSara xb'aan naq cheekeb' chik. Laj Abrahan naxnaw naq maak'a' ch'a'aj chiru li Yos. Qilaq chanru kik'ulmank a'in.\nAk jun chihab' xnumik naq li Yos kixye re laj Abrahan naq twanq jun ralal. Naq kiyo'laak li k'uula'al a'in; laj Abrahan wank 100 chihab' re ut li xSara 90 chihab'. Aj Isaac ke'xk'e cho'q xk'ab'a' li k'uula'al. Chi jo'kan kitz'aqlok ru li kixye li Jehob'a.\nAk nim chik laj Isaac, naq li Jehob'a kixyal rix li xpaab'al laj Abrahan. Li Jehob'a kixye: ‹Abrahan!› Ut laj Abrahan kichaq'ok: ‹Arin wankin!› Toja' naq li Yos kixye re: ‹K'am laawalal, li jun chaawu, sa' li tzuul li tinye aawe. Aran taakamsi ut taamayeja chiwu›.\nK'ajo' naq kiraho'k sa' xch'ool laj Abrahan, xb'aan naq jwal naxra li ralal! Ma jultik aawe naq li Yos kixye re laj Abrahan naq sa' li tenamit Canaan te'wanq li ralal xk'ajol? Chan raj ru kik'ulmank a'in wi kikamk raj laj Isaac? Usta laj Abrahan ink'a' kixtaw ru k'aru yook chi k'ulmank, ki'ab'ink chiru li Yos.\nNaq laj Abrahan kiwulak sa' li tzuul, kixb'ak' laj Isaac ut kixtolob' b'arwi' tixmayeja. Toja' naq kirisi li xch'iich' re xkamsinkil li ralal. Sa' li hoonal a'an, li x'anjel li Yos kixye re: ‹Abrahan! Abrahan!› Kichaq'ok laj Abrahan: ‹Arin wankin!›\nToja' naq li Yos kixye re: ‹Maach'e' laawalal. Anaqwan ninnaw naq kaw laapaab'al, xb'aan naq ink'a' xaaram laawalal chiwu›.\nLaj Abrahan kaw xpaab'al jo'kan naq ch'olch'o chiru naq li Jehob'a tixwaklesi wi' chik chi yo'yo laj Isaac. Li Jehob'a ink'a' kiraj naq laj Abrahan tixkamsi laj Isaac. Jo'kan naq li Jehob'a kixb'aanu naq tt'ilq jun li karneer sa' xyanq li che'. Ut kixye re laj Abrahan naq tixmayeja li karneer a'in cho'q reqaj laj Isaac.\nK’aru kixyeechi’i li Yos re laj Abrahan? Ut chanru kixb’aanu li Yos li kixyeechi’i re laj Abrahan?\nJo’ nak’utunk sa’ li eetalil, chanru kiyale’k rix li xpaab’al laj Abrahan?\nK’aru kixb’aanu laj Abrahan, usta ink’a’ kixtaw ru k’a’ut naq li Yos kiraj naq tixkamsi laj Isaac?\nK’aru kik’ulmank naq laj Abrahan kirisi chaq li xch’iich’ re xkamsinkil li ralal?\nChanru xpaab’al laj Abrahan?\nK’aru kixk’e li Yos re laj Abrahan re naq tixmayeja? Chanru kixb’aanu a’in li Yos?\nChaawil li naxye Génesis 21:1-7.\nK’a’ut naq laj Abrahan kixset xtz’uumal xtz’ejwal li ralal naq waqxaqib’ kutan xyo’lajik? (Gén. 17:10-12; 21:4.)\nChaawil li naxye Génesis 22:1-18.\nChanru kixk’utb’esi laj Isaac naq ki’ab’ink chiru li xyuwa’? Ut k’aru kixk’utb’esi a’in? (Gén. 22:7-9; 1 Cor. 5:7; Fili. 2:8, 9.)