AT AJ K'AAK'ALEHOM RE LI TENAMIT – MATWARK\nLAA'AQAT TAXAQ LI RATZ'UMAL LIX CH'OOL LAA TENAMIT AJ Q’EQCHI‘\nLAA TEEPAL UT LI LOQ'LAJ TZUULTAQ'A\nDE LI LOQ'LAJ RAXRUHIL CH'E'EK'AAM B'AR NAKUB'E' LI LOQ'LAJ HAB'\nSa’ chi xjunil li li xb’aanuhom, xna’leb’ laj q’eqchi’ naxb’aanu a’in naru rilb’al naq chalen cha rub’elaj xk’ulunikeb’ laj kaxlan winq wank chaq a’in, ab’an wank aj wi’ li kixk’ut li santiklees. Eb’ li chinam a’aneb’ li jolomil re li komonil sa’ li k’aleb’aal ut li xk’anjel a’in chalen chaq sa’ li xhonaleb’ laj kaxlanwinq, naq xyeemank chaq xb’aaneb’ laj kaxlanwinq naq wanqeb’ jo’ jolominel li chinam jun k’anjel k’eeb’il chaq xb’aaneb’ laj kaxlanwinq. Jo’kan utnaq li xk’eeb’al xloq’al li cheek’al winq naru rilb’al naq aran wank li xna’leb’ li qaxe’ qatoon, xb’aan naq a’aneb’ laj k’aak’alenel ut aj k’uulahom re li yu’amil na’leb’ re naq nake’ru xk’uub’ankil junaq k’anjel chi moko nake’xk’e sa’ ajl li xyu’am xe’xkam chaq laj kaxlanwinq. Li xjunajinkil li ak’ na’leb’ rik’in li junxil na’leb reheb’ laj q’eqchi a’an a’in li jwal wank rik’ineb’ laj q’eqchi’. Ab’an junelik wank sa’ xch’ooleb’ xk’anjelankil ut xpuktesinkil li chaab’il esil jo’ k’aynaqeb’ chi xb’aanunkil sa’ li xyu’amil na’leb’eb’. Li nake’xb’aanu nake’sik’ ru li chaab’il na’leb’ re li ak’ nake’ril ma naxk’ul rib’ rik’in li reheb’ jo’ aj q’eqchi’, wi’ kama’an nake’xjunaji ru rik’in li nake’xyu’ami. Chi jo’kan ut naq nake’xjuni ru li ak’ na’leb’ rik’in li reheb’ jo’ k’utb’il xb’aaneb’ li junxil poyanam. Taqaye junaq li reetalil, junaq ch’iich’ re chinank maraj junaq b’eeleb’aalch’iich’, nawank xyo’lenkil ut xwa’tesinkil. Li natawmank ru arin li yu’amil na’leb’ ut li ak’ chi kama’in naxk’ul rib’ chi ruheb’ ut nake’xjunaji ru chi jun aj chik.\nSa’ xraqik jun li honal xraqik jun li honal chi ruheb’ li qaxe’ qatoon aj Maay rik’in li relikeb’ sa’ ruq’eb’ li ninqeb’ xwankil, kijala li wank, li k’a’uxl xb’aan li na’b’ej, li nak’ehok kutank ut naxkol li yu’am ut rik’in a’in kituqlaak ru ut xtawmank ru naq li qapaab’aal a’an li qab’anyoxihom ut qatoj chi ru li loq’laj ch’och’. Sa’ xhonaleb’ chaq li wankeb’ xwankil nake’k’atok chaq pom chi ruheb’ li etalil xjalam u li kamenaqeb’ yiib’anb’il chi ruheb’ li pek a’aneb’ chaq li ninqeb’ xwankil ut li jwal aajel ru chi ruheb’ chaq.Xb’aan naq a’aneb’ chaq laj k’ehol yu’am, aj kolonel ut aj kuutunel chi ruheb’. Chi rix naqa eb’ laj ralch’och’ te’elq sa’ ruq’eb’ li ninqeb’ xwankil chi ruheb’ li nake’tawasink reheb’, li ch’och kixchap jun li qankilal ut li loq’al jwal nim. Li loq’laj k’iche’ ut li tzuul taq’a a’an chik laj winqob’resihom re li loq’laj ch’och’. Rub’elaj li loq’laj awk eb’ li qas qiitz’in aj q’eqchi’ nake’xik sa’ li tzuul re xk’atb’al li loq’laj uutz’u’j pom. Chi xjunil li k’anjel b’ar wi’ ok re xtoch’b’al li loq’laj ch’och’ kama’ li awk, yiib’ank ochoch, junaq li q’a ut wank chik li xkomon. Xb’aan naq nayeemank naq a’an jun xmuxb’al li xloq’al li ru li ch’och’. Ut li loq’al a’in naraj naq taa’oxloq’imanq rik’in ch’oolej tu chi xjunil li santil k’anjel tento xb’aanunkil re naq eb’ li raam xmusiq’ li nake’kolok re li loq’laj tzuul taq’a te’tz’aqonq ut te’tzekanq chi junileb’.\nHacer click para leer partes contextualizadas del Laudato Sí del Papa Francisco en Q'eqchi'\nXhulajik ut xsaqewjik li ro' raqalil li Qaawa'\nEb’ li qaxe’ qatoon laj maay wank nake’xtaw ru chi tustu li k’aru nak’ulmank. Jo seeraq’inb’il, naq li ruuchich’och’ tu eb’ li winq li xe’yiib’aak oxib’ sut xe’juk’i wi’ chik chi junileb’ rub’elaj chaq li xhulajik li honal a’in. Sa’ li xka sutil, li xyi k’utb’esinb’il rik’in li loq’alaj ixim li kikana cho’q raam xch’ool li yu’amil na’leb’ reheb’ li qaxe’ qatoon. Ki’elk li tz’okaak ink’a’ chik kiwank, xb’aan naq li ixim naru xkolb’al ut xk’uulankil chi ru waqib’ po. Xe’xtaw ut ki’atz’umak li chaab’il k’anjel chi ruheb’ li qaxe’ qatoon, jo’ li yib’ank xninqal ochoch, ch’ina’usil k’anjel ut li tustuukil chamal nawom. Li raqal a’in kihulak li xraqik sa’ li xhonalil li tiikil wank ut chi rix a’an kitiklaak li xsachik li xwankil tu li xloq’al. Li honal junjunq wank nab’ay oxlaju b’aktun ru, naraj naxye naq oob’ roxlaju roq’ob’ chihab’. Tustu chi tz’aqal reeru naq li xhonalil li ixim xtikla chaq sa’ li kutank oxlaju re li xwaqxaqil li po re li chihab’ kaalaju xwaqlajuk’aal xwaqxaq oq’ob’ rub’elaj xk’ulunik li ralal li Ajaw ut taaraqe’q sa’ li kutank jun xka’k’aal re li xkab’lajuhil li po re li chihab’ kab’laju xwaq oq’ob. Eb’ li qaxe’ qatoon k’utb’esinb’il xb’aaneb’ naq sa’ xraqik li b’aktun rajleb’aaleb’ chaq naraj naxye jun oq’ob’ chihab’ chik, taawanq li qo’qyino’k ut chi rix chik a’an taak’utunq ut taalemtz’unq jun chik ak’ kutank saqenk.\nLi reetalil li ro'raqal li Qaawa' saq'e nakooxtenq'a re xk'a'uxlankil xtusb'al li na'leb'\nJunaq sachb’a ch’oolej\nNaq sa’ li hulajik li xtiklajik li ro’ raqalil li qawa’ saq’e, li yu’amil na’leb’ taahulaq wi’ chik chi ch’olch’o ru li na’leb’ jo’ li k’anjel chan ru li jolomink, li komonil chi tuqtu ru ut chi xjunil xkawilal li chaab’il na’leb’ re xk’utb’esinkil a’in. Chi jo’kan chi kiwank li qoyb’eenihom jo’ kama’ li tenamit Bolivia naq kihulak jun laj ralch’och’ chi jolomink, jo’kan aj wi’ sa’ li qatenamit Watemaal taahulaq junaq laj ralch’och’ chi jolomink li txkol rix li xyu’amil na’leb’, tk’am sa’ ajl li loq’al ut chan ru naq taak’utunq ru junaq li k’anjel chi ru kama’ kiwank chaq sa’ li xhonalileb’ li qaxe’ qatoon. Chi rix li naq ak xnume’ o’k’aal xkab’ oq’ob’ chihab’ li wank rub’eleb’ xwankil laj jolominel b’ar wi’ muxb’il chaq li xk’ulub’eb’ laj ralch’och’ xb’aaneb’, a’anaq raj junaq sachb’a ch’oolej naq taachalq junaq li iq’ li tixk’am raj chaq junaq li jalaak cho’q re li qatenamit Watemaal.\nMa yal ajlanb’il chik li kutank cho’q reheb’ li winq re ixim- Ma taat’urub’amanq li loq’laj ch’och’ re naq ink’a’ chik taawanq xwankil re rawb’al li loq’laj ixim –Ma taakub’eeq xtz’aq li ixim taachalq sa’ li tenamit reheb’ laj Kaxlan Winq re xtenq’ankil ut xb’atz’unlenkil li xwankil li loq’laj ixim re naq maak’a’aq chik li rusilal. A’in naraj naxye naq eb’ laj k’alom winq maak’a’aq chik li rusilal cho’q reheb’. Eb’ li wankeb’ xnawom chi rix li tumin nake’xye chi joka’in naq li teepal junjunq tento te’raw li awimj li tz’aqal twanq rusilal cho’q reheb’. Chi jo’ka’in ut naq mare taahulaq junaq honal naq mak’a’aq chik li xwankil li awk ixim sa’ li loq’laj k’iche’. Rik’in ut a’in naru naxtoch xch’ool re risinkil rib’ rik’in li ixim, sa’ li qasutam jo’ naq li yu’amil ut li musiq’anb’il na’leb’ kixk’ut sa’ li qateepal. Ab’anan rik’in a’in tento xsik’b’al li xyaalalil, li xkuut re naq taawotzmanq li k’a’aq reeru chi tz’aqal. Jun li na’leb’ li ink’a’ naru xjalb’al a’an li xwotzb’al li xch’ina’usal ru li awimj naxsi qe li ch’och’ sa’ li junjunq chi teepal re xk’utb’al li tenq’aj ib’ ut rik’in li xpaab’ankil ut xmetz’ew li b’aanuhom. li ink’a’ naru xjalb’al a’an xjunajinkil ru li k’a’uxl, eek’ahom tu li xwotzb’al li k’a’aq reeru jwal aajel ru ut li tzekemj sa’ xjun jachalalil li ruuchich’och’ a’in. Naru nake’xkanab’ chi k’iik li loqlaj k’iche’ chi ak’il, li loq’laj mu taak’ehoq xsununkil ut li k’a’aq reeru nab’anok reheb’ li qaxe’ qatoon li te’ruuq xwotzb’al sa’ li ruuchich’och’ a’in.\nLi kuyuk majooq’e taakanaaq junelik wanq, uy ta li wankilal jwal kaw rib’ ut nanumta. Jwal najt xtawb’al li xtuslal ru li na’leb’ chirix li tumin, na’leb’ chan ru xpaab’ankil li k’aru taaqab’aanu jo’ te’xk’ut li alal k’ajolb’ej rik’in li loq’laj ch’och’ naq taa’ux wi’ chik li sutq’iik sa’ li wankeb’ ut ruk’aleb’ laj najtil tenamit Ejipt.\nMajelal re xtochb’al xch’ooleb’ laj k’alom win re xk’anjelankil ut xk’utb’esinkil li naxpatz’ li kanjelak, re xjalb’al ut li junelik tixsik’ xb’ehil li awk sa’ li na’jej tiqwal ch’och’.\nMajelal re xk’eeb’al xwankil ut xsik’b’al xyaalal chi ru li najolomink li chaq’rab’ xtenq’ankil laj k’alom winq re xsik’b’al li xwaklijikeb’ re naq junelik taawanq li xtzekeemeb te’xnumsi wi’ li kutak.\nMajelal re xna’leb’ankil, xsik’b’al xyaalal re naq junelik taawanq raj xtikib’ankil k’anjelak sa’ komonil sa’ li kok teepal, b’ar wi’ taawanq xk’anjelankil ut xyiib’ankil ru li k’a’aq reeru te’xk’anjela.\nLi xtawb’al naq junaq kutank naq taawanq li rusilal li rawb’al li awinj re li qateepal taahulaq raj naq maak’a’aq ut ink’a’ chik taahulaq chi qu maak’a’aq chi li xtz’aq chi qu re naq taanumtaaq li eechaniik rik’in li qatenq chi maak’a’ taaqak’ul rik’ineb’ li xninqal ru k’ayib’aal li kub’enaq tate’xtoj, yal re raj naq te’ok chaq sa’ li qateepal.\nXsachb’al li k’anjelak ch’och’ut awk sa’ xch’ooleb’ li saaj aj ralch’och, nake’reek’a naq xe’xraq li xtzolonik ut ink’a’ raj chik te’xchap li ch’iich’ re k’anjelak xb’aan naq jwal xutaanal chik cho’q reheb’.\nA’an jun xtuslal ru li tzolok naq chi ixb’ej wank li xk’ulub’, xwankil laj k’aleb’aal aj ralch’och’.


Resil li Santil Hu: Ink'a' Ke'xwiq'ib' Rib' Chiru li Pech'b'il Yos - Li naʼaj aʼin xaqabʼanbʼil xbʼaanebʼ laj Testiiw re li Jehobʼa\nANIHEB' li wankeb' sa' li eetalil? A'aneb' li ramiiw laj Daniel li ink'a' ke'raj xtzakankil li wank sa' xmeex li awab'ej. Eb' laj Babilonia ke'xk'e cho'q aj Sadrac, aj Mesac ut aj Abednego li xk'ab'a'eb' li saaj al. Qilaq, k'a'ut naq ink'a' yookeb' xwiq'ib'ankil rib' chiru li pech'b'il yos jo' yook xb'aanunkil li tenamit?\nMa jultik aawe li lajeeb' chi chaq'rab' li kixtz'iib'a chaq li Yos? Li xb'een chaq'rab' naxye: ‹Maaloq'oni jalan chik yos chiwu laa'in›. Usta ch'a'aj xb'aanunkil li chaq'rab' a'in. Ab'an eb' li saaj al yookeb' xpaab'ankil.\nLaj Nabucodonosor kixb'oqeb' li wankeb' xwankil re naq te'xloq'oni li pech'b'il yos li kixyiib', ut kixye reheb': ‹Naq teerab'i xyaab' li xukub', li aarp ut chixjunileb' chik li wajb', teewiq'ib' eerib' chiru li pech'b'il yos re oor. Li ani ink'a' tixb'aanu a'in tkute'q sa' xaml›.\nLaj Nabucodonosor kichalk xjosq'il naq kirab'i naq laj Sadrac, laj Mesac ut laj Abednego ink'a' ke'xwiq'ib' rib' chiru li pech'b'il yos. Jo'kan naq kixtaqla xb'oqb'aleb' ut kixye reheb' naq te'xwiq'ib' rib' chiru li jalam u. Ab'an eb' li saaj al ke'xye re laj Nabucodonosor: ‹Li Yos li naqaloq'oni ru tooxkol. Usta ink'a' tooxkol ch'olch'o naq ink'a' tqaloq'oni ru li pech'b'il yos re oor›.\nNaq laj Nabucodonosor kirab'i a'in kinumtaak xjosq'il, jo'kan naq kixye: ‹K'emaq wuqub' sut xtiqwal li xaml!› Ut kixtaqla eb' laj puub' li q'axal kaweb' rib' re naq te'xb'ak' laj Sadrac, laj Mesac ut laj Abednego ut te'xkut sa' xaml. Eb' li winq, li kaweb' rib', ke'kamk xb'aan naq k'ajo' xtiqwal xna'aj li xaml. Ab'an, k'aru ke'xk'ul eb li oxib' chi saaj al naq ke'kute'k sa' xaml?\nLaj Nabucodonosor k'ajo' naq kixuwak naq ki'ilok sa' xna'aj li xaml ut kixye: ‹Ma ink'a' tab'i' oxib' chi winq xeeb'ak' ut xeekuteb' sa' xaml?›\nEb' li xmoos li awab'ej ke'xye: ‹Jo'kan xqab'aanu!›\nAb'an laj Nabucodonosor kixye: ‹Yookin chi rilb'al naq kaahib' chi winq yookeb' chi b'eek sa' xaml. Moko b'ak'b'ookeb' ta ut ink'a' neke'k'atk, li xka winq chanchan jun li anjel›. Toja' naq li awab'ej kijilok chire li xaml ut kixye: ‹Sadrac, Mesac ut Abednego, ex aj k'anjel chiru li Nimajwal Yos, elenqex chaq sa' li xaml!›\nNaq eb' li saaj al ke'elk chaq sa' li xaml, chixjunileb' ke'xk'e reetal naq maak'a' ke'xk'ul. Toja' naq li awab'ej kixye: ‹Loq'oninb'ilaq taxaq li xYos laj Sadrac, laj Mesac ut laj Abednego! Li Yos kixtaqla li x'anjel re xkolb'aleb' xb'aan naq ink'a' ke'xwiq'ib' rib' chiru maajun reheb' li pech'b'il yos›.\nLi ke'xb'aanu eb' li saaj al a'in, a'an jun chaab'il eetalil cho'q qe re naq junelik tiikaq qach'ool chiru li Jehob'a.\nK’aru li chaq’rab’ kixk’e laj Nabucodonosor, li awab’ej re Babilonia?\nK’a’u’t naq eb’ li oxib’ chi ramiiw laj Daniel ink’a’ ke’xwiq’ib’ rib’ chiru li pech’b’il yos re oor?\nChanru ke’xk’utb’esi li oxib’ chi saaj al naq k’ojk’ookeb’ xch’ool rik’in li Jehob’a naq ke’taqlaak chi xloq’oninkil li pech’b’il yos?\nK’aru kixtaqla xb’aanunkil laj Nabucodonosor reheb’ laj Sadrac, laj Mesac ut laj Abednego?\nK’aru kiril laj Nabucodonosor sa’ li xaml?\nK’a’ut naq laj Nabucodonosor kixk’e xloq’al li xYos laj Sadrac, laj Mesac ut laj Abednego? K’aru chaab’il eetalil ke’xkanab’ eb’ li saaj al a’in?\nChaawil li naxye Daniel 3:1-30.\nNaq yook chi yale’k rix li qapaab’al, k’aru li chaab’il na’leb’ tqak’am qe rik’ineb’ li ramiiw laj Daniel? (Dan. 3:17, 18; Mat. 10:28; Rom. 14:7, 8.)\nK’aru kixk’ut li Jehob’a chiru laj Nabucodonosor? (Dan. 3:28, 29; 4:29, 33-35.)


Efesios 2 - Sagrada Biblia [[Sagrada Biblia] Qeqchi Bible]\nJunxil lâex li mâcua'ex aj judío chanchan camenakex xban li mâusilal ut li mâc li xebânu chak.\nXebânu chak li mâusilal sa' ruchich'och' ut xeq'ue êrib chi taklâc xban laj tza li nataklan sa' xbêneb li mâus aj musik'ej. A'an li nataklan sa' xbêneb li neque'k'etoc râtin li Dios.\nJo'can ajcui' lâo aj judío. Junxil xkabânu chak li mâusilal li naxrahi ru li kach'ôl xbânunquil. Xkabânu li inc'a' us li xkaj xbânunquil kajunes. Jo'can nak tento raj takac'ul xtojbal li kamâc jo' eb chixjunileb li inc'a' neque'raj pâbânc.\nAbanan k'axal nim li ruxtân li Dios sa' kabên xban nak k'axal nocoxra.\nNak toj camenako chak sa' li kamâc, riq'uin lix cuaclijic cui'chic chi yo'yo li Cristo, li Dios quixq'ue ke jun ac' yu'am. Yal xban rusilal li Dios nak colbilo.\nLi Dios corisi chak sa' li najter yu'am nak quixcuaclesi chi yo'yo li Jesucristo ut coxq'ue chi tz'akônc sa' lix nimal xlok'al sa' li santil choxa xban nak reho chic li Cristo.\nChixjunil li usilal a'in quilajxbânu ke sa' xc'aba' li Jesucristo re nak tâc'utûnk chi junelic k'e cutan nak k'axal nim li ruxtân.\nYâl nak xepâb li Jesucristo ut colbilex chic. Abanan yal xban rusilal li Dios nak colbilex. Mâcua' xban êyehom êbânuhom. Yal êmâtan ban xban li Dios.\nMâ ani chixnimobresi rib xban nak mâcua' xban êyehom êbânuhom nak colbilex.\nChijulticok' êre chanru nak quexcuan chak junxil. Lâex li mâcua'ex aj judío tz'ektânanbilex xbaneb laj judío li que'xc'ul li circuncisión, ut eb a'an que'xye nak inc'a' tz'akal êre êru xban nak inc'a' quec'ul li circuncisión.\nJunxil moco cuan ta li Cristo êriq'uin ut mâcua'ex xcomoneb laj Israel. Inc'a' querabi resil li contrato li quiyehoc resil lix c'ulunic laj Colonel. Cuanquex arin sa' ruchich'och' chi mâc'a' c'a'ru yôquex chiroybeninquil ut chi mâc'a' li Dios êriq'uin.\nJunxil li Dios mâc'a' êriq'uin. Abanan anakcuan rehex chic xban nak li Cristo quicam chiru li cruz sa' êc'aba'.\nLi Cristo, a'an li naq'uehoc ke li tuktûquil usilal. Xban li Cristo junaj chic ku lâo aj judío êriq'uin lâex li mâcua'ex aj judío. Xban nak quixmayeja rib sa' kac'aba', li Cristo quirisi li kajosk'il li naramoc re chiku li cuânc sa' xyâlal chi kibil kib.\nXban nak quixk'axtesi rib chi câmc, li Cristo quirisi xcuanquil li najter chak'rab. Quixbânu a'an re nak tixjunajiheb ru laj judío riq'uin li mâcua'eb aj judío ut junajakeb chic riq'uin li Cristo ut cuânkeb chic sa' xyâlal chi ribileb rib.\nRiq'uin lix camic chiru li cruz li Cristo quirisi lix josk'inquil kib chi kibil kib ut coxc'am cui'chic sa' usilal riq'uin li Dios ut junaj chic ku.\nNak quic'ulun li Cristo sa' ruchich'och' quixch'olob xyâlal li colba-ib li naq'uehoc tuktûquil usilal. Quixch'olob xyâlal chiku lâo aj judío li ac nakanau xyâlal. Ut quixch'olob ajcui' xyâlal chêru lâex li mâcua'ex aj judío li toj mâji' nequenau xyâlal.\nAnakcuan chikajunilo, usta lâo aj judío usta mâcua'o aj judío, naru nococuan chi sum âtin riq'uin li Yucua'bej Dios sa' xc'aba' li Cristo. Ut li junaj chi Santil Musik'ej natenk'an ke.\nLâo aj pâbanel chanchano li rochoch li Dios. Chanchano li pec li na-oc sa' xbên li cimiento. Ut li cimiento, a'aneb li apóstol ut li profeta. Abanan li tz'akal xakxo cui' li cab, a'an li Jesucristo.\nLâo aj pâbanel chanchano li rochoch li Dios. Junajo chic sa' xc'aba' li Jesucristo li tz'akal xakxo sa' kabên re nak tz'akalak ke ku ut k'axtesinbilo chiru li Dios.Jo'can ajcui' lâex. Xban nak rehex chic li Cristo, junajex chic riq'uineb laj pâbanel. Ut lâex ajcui' li rochoch li Dios xban nak li Santil Musik'ej cuan êriq'uin.\nJo'can ajcui' lâex. Xban nak rehex chic li Cristo, junajex chic riq'uineb laj pâbanel. Ut lâex ajcui' li rochoch li Dios xban nak li Santil Musik'ej cuan êriq'uin.


Resil li Santil Hu: Laj Jeremias - Li naʼaj aʼin xaqabʼanbʼil xbʼaanebʼ laj Testiiw re li Jehobʼa\nANI li winq yookeb' xse'enkil? A'an laj Jeremias ut aj k'anjel chiru li Jehob'a. Laj Jeremias yook xk'eeb'al jun nimla esil reheb' laj Israel.\nLaj Josias ak kixsach chixjunil eb' li pech'b'il yos sa' li tenamit Jerusalen, naq li Jehob'a kixye re laj Jeremias naq tkanaaq cho'q aj k'anjel chiru. Laj Jeremias kixk'oxla naq ink'a' truuq k'anjelak chiru li Jehob'a xb'aan naq toj saaj. Ab'an li Jehob'a kixyeechi'i xtenq'ankil.\nLaj Jeremias kixye reheb' laj Israel naq te'xkanab' xb'aanunkil li maa'usilal. Toja' naq kixye reheb': ‹Eb' li tenamit yookeb' xloq'oninkil eb' li pech'b'il yos›. Naab'aleb' laj Israel ink'a' chik neke'raj xloq'oninkil li Jehob'a. Laj Jeremias kixye re li tenamit naq li Jehob'a traqoq aatin sa' xb'eeneb'. Naq ke'rab'i a'in, ke'ok xse'enkil.\nChirix chik a'an kikamk laj Josias. Oxib' po xkamik laj Josias naq laj Joaquim, li ralal, kikanaak cho'q awab'ej. Laj Jeremias kixye reheb' laj Israel: ‹Li tenamit Jerusalen tsachmanq wi ink'a' nekeejal leena'leb'›. Jo'kan naq eb' laj tij ke'xchap laj Jeremias ut ke'xye: ‹Tento naq tkamq laj Jeremias xb'aan naq xmaajewa li qatenamit!›\nK'aru tixb'aanu laj Jeremias xb'aan naq te'raj xkamsinkil? Laj Jeremias ink'a' naxuwak chiru li tenamit, jo'kan naq kixye reheb': ‹Li Jehob'a kitaqlank chaq we eerik'in ut wi ink'a' nekeejal leena'leb', traqoq aatin sa' xb'een leetenamit Jerusalen. Wi tineekamsi, laa'ex nekeenaw naq maak'a' inmaak cheeru›.\nEb' li neke'jolomink sa' li tenamit ink'a' ke'xkamsi laj Jeremias, ab'an eb' laj Israel ink'a' ke'xkanab' xb'aanunkil li maa'usilal. Chirix chik a'an; laj Nabucodonosor, li awab'ej re Babilonia, kichalk chi yalok sa' xb'eeneb' laj Jerusalen. Toja' naq laj Nabucodonosor kixk'eheb' laj Israel cho'q xmoos. Naab'aleb' xk'ihal laj Israel kixk'am sa' li tenamit Babilonia. K'aru taak'oxla naq jun ch'uut chi winq tate'xk'am raj sa' jalan chik tenamit?\nAni li winq yookeb’ xse’enkil?\nK’aru kixk’oxla laj Jeremias naq li Jehob’a kixye re naq tkanaaq cho’q aj k’anjel chiru?\nK’aru esil yook xk’eeb’al laj Jeremias reheb’ laj Jerusalen?\nK’aru ke’xb’aanu eb’ laj tij re naq laj Jeremias ink’a’ chik t-aatinaq chirix li Jehob’a? Chanru kixk’utb’esi laj Jeremias naq ink’a’ naxuwak?\nK’aru ke’xk’ul eb’ laj Israel naq ink’a’ ke’xkanab’ xb’aanunkil li maa’usilal?\nChaawil li naxye Jeremías 1:1-8.\nRik’in li eetalil li kixkanab’ laj Jeremias, k’aru ttenq’anq re junaq li poyanam re naq tk’anjelaq chiru li Jehob’a? (2 Cor. 3:5, 6.)\nRik’in li kixb’aanu laj Jeremias, chanru naxkawresiheb’ xch’ool eb’ li toj saajeb’? (Ecl. 12:1; 1 Tim. 4:12.)\nChaawil li naxye Jeremías 10:1-5.\nK’aru eetalil kixk’e laj Jeremias re xk’utb’esinkil naq maak’a’ neke’ok wi’ eb’ li pech’b’il yos? (Jer. 10:5; Isa. 46:7; Hab. 2:19.)\nChaawil li naxye Jeremías 26:1-16.\nLi Jehob’a kixye re laj Jeremias naq maajun li aatin tixmuq naq tixk’e li esil reheb’ laj Israel, chanru neke’xk’am reheb’ rik’in laj Jeremias eb’ li yulb’ileb’ ru rik’in santil musiq’ej? (Jer. 26:2; Deu. 4:2; Hech. 20:27.)\nK’aru chaab’il eetalil kixkanab’ laj Jeremias cho’q reheb’ laj Testiiw re li Jehob’a naq neke’xk’e resil li te’xk’ul li maa’useb’ xna’leb’? (Jer. 26:8, 12, 14, 15; 2 Tim. 4:1-5.)\nChaawil li naxye 2 Reyes 24:1-17.\nK’aru li rahilal ke’xk’ul eb’ laj Juda xb’aan naq ink’a’ tiikeb’ xch’ool chiru li Jehob’a? (2 Rey. 24:2-4, 14.)


Kʼaru rusilal taataw wi tatxik saʼ xchʼutamebʼ laj Testiiw re li Jehobʼa?\nCHAAWIL SAʼ Aja Bashkir Changana (Zimbabwe) Kabuverdianu Pidgin (Cameroon) Q’eqchi’ abé afrikáans ahanta albanés alemán alur amárico angolan sign language armenio asamés attié aucano aymara azerí azerí (alfabeto cirílico) bajo alemán bambara bassa de camerún bassa de liberia batak (dairi) batak (karo) batak (simalungun) batak (toba) baulé becol belize kriol bengalí birmano bislama boulou búlgaro cabilé cakchiquel camboyano catalán cebuano chavacano checo chichewa chino (tradicional) chino simplificado chitonga chitonga (zimbabwe) chitumbuka chiyao chokue chol chopi chuabo chuukés chuvash cibemba cinamwanga cingalés citonga comoriano de ngazidja congo coreano criollo de las seychelles criollo de reunión criollo haitiano criollo mauriciano criollo portugués croata damara dangme danés digor diula duala dusun efik emberá (catío) endebele endebele de Zimbabue endonga endáu enzema eslovaco esloveno español estonio ewé fante feroés finlandés fiyiano fon frafra francés ga galician galés garífuna georgiano gitonga gokana griego groenlandés guadeloupean creole guaraní guaraní boliviano guerze gujarati gun guna guéré hausa hebreo herero hiligaynon hindi hiri motu hmong holandés hunsrik húngaro iban ibanag ibinda ibo ilocano indonesio inglés irlandés ishan islandés isoko italiano japonés javanese kachin kannada kaonde kayin sgaw kazajo khana khasi kikongo kikuyu kiluba kimbundu kinande kiniaruanda kipende kirguís kiribatiano kirundi kisi kisii kisonge kpelle krio kurdo kurmanyí del Cáucaso kwangalí kwanyama kyangonde lahu lao latgalian lengua de señas argentina lengua de señas boliviana lengua de señas chilena lengua de señas colombiana lengua de señas costarricense lengua de señas ecuatoriana lengua de señas venezolana lengua de signos española lenguaje de señas alemán lenguaje de señas americano lenguaje de señas australiano lenguaje de señas brasileño lenguaje de señas británico lenguaje de señas búlgaro lenguaje de señas checo lenguaje de señas chino lenguaje de señas coreano lenguaje de señas cubano lenguaje de señas de quebec lenguaje de señas eslovaco lenguaje de señas filipino lenguaje de señas finlandés lenguaje de señas francés lenguaje de señas ghanés lenguaje de señas griego lenguaje de señas guatemalteco lenguaje de señas holandés lenguaje de señas hondureño lenguaje de señas húngaro lenguaje de señas indio lenguaje de señas indonesio lenguaje de señas italiano lenguaje de señas japonés lenguaje de señas malasio lenguaje de señas neozelandés lenguaje de señas nicaragüense lenguaje de señas panameño lenguaje de señas paraguayo lenguaje de señas peruano lenguaje de señas rumano lenguaje de señas ruso lenguaje de señas sueco lenguaje de señas tai lenguaje de señas zimbabuense lenie letón lhukonzo lifu lingala lituano lomue luganda lugbara lunda luo luvale macedonio macua malayo malayálam malgache maltés mam mambue-lungu mangareva maninkakan oriental mapudungún maratí marquesiano de Hiva Oa marquesiano de Nuku Hiva marshalés maya mazahua mazateco de Huautla mbukushu mendé meru mixe mixteco de guerrero mixteco de huajuapan mizo mongol more mískito navajo nepalés ngäbere (o guaymí) nias niueano noruego nuer nyaneka nyungwe náhuatl de guerrero náhuatl de la huasteca náhuatl del centro náhuatl del norte de puebla okpe oromo osético otetela otomí del valle del Mezquital pangasinán panjabí panjabí (escritura nasta’liq) papiamento de aruba papiamento de curazao persa pidgin de las islas salomón pidgin nigeriano pilagá polaco ponapés portugués pular purépecha páez quechua ancashino quechua ayacuchano quechua boliviano quechua cuzqueño quichua de Chimborazo quichua de Imbabura quichua de Pastaza quichua de Tena quichua de santiago del estero quiché rarotongués romaní de Macedonia (alfabeto cirílico) romaní de bulgaria romaní de macedonia romaní del este de Eslovaquia romaní del norte de Grecia romaní del sur de Grecia rumano ruso rutoro salvadoran sign language samoano sango saramacano sarnami sena sena senufo cebara serbio serbio (alfabeto latino) sesoto shona sidama silozi somalí sranangtongo suajili suati sueco sundanés susu tagalo tahitiano tai tai del noreste talian tamil tandroy tankarana tarahumara tayik telugu tetum tigriña tivo tlapaneco toabaite tojolabal tok pisin tongano toquelao totonaco tseltal tsonga tsotsil tsuana turco turcomano turcomano tuvaluano twi tártaro tének ucraniano udmurto uhobo uigur (alfabeto cirílico) urdu uruguayan sign language uzbek (roman) uzbeko valenciano vascuence vendal vezo vietnamita wallisiano waray-waray wayuunaiki wichi wolaita xhosa xitshwa yacouba yoruba zapoteco del istmo zapoteco re lachiguiri zulú árabe ñanya ñemba\nNaabʼalebʼ inkʼaʼ chik nekeʼxik saʼebʼ li xpaabʼal xbʼaan naq inkʼaʼ nekeʼkʼuteʼk chiru chanru xnawbʼal ru li Yos chi moko nekeʼkawresiik ta xchʼool. Kʼaʼut us raj naq tatwulaq saʼ xchʼutamebʼ laj Testiiw re li Jehobʼa? Kʼaru rusilal taataw rikʼinebʼ?\nSahaq saʼ laachʼool chi wank rikʼinebʼ li chaabʼilebʼ xnaʼlebʼ. Saʼ xkutankilebʼ li Apostol, ebʼ laj paabʼanel kʼubʼkʼuukebʼ chiʼus: keʼwank saʼ jalan jalanq chi chʼuut, keʼxchʼutubʼ ribʼ re xloqʼoninkil li Yos, re xtzolbʼal xsaʼ li Santil Hu ut re xwaklesinkilebʼ xchʼool chiribʼilebʼ ribʼ (Hebreos 10:24, 25). Sahebʼ saʼ xchʼool naq keʼwank saʼ komonil xbʼaan naq wankebʼ saʼ xyanq ebʼ li ramiiw: li rech aj paabʼanel (2 Tesalonicenses 1:3; 3 Juan 14, 15). Ut laaʼo naqakʼam qe rikʼinebʼ ut naqeekʼa ajwiʼ aʼin.\nTaataw rusilal wi nakaayuʼami li naxye li Santil Hu. Joʼ chanru kibʼaanumank chaq najter qʼe kutan, saʼebʼ li qakutan, nekeʼxchʼutubʼ ribʼ winq, ixq ut kokʼal. Li tzʼaqlojenaqebʼ chi kʼutuk nekeʼroksi li Santil Hu re xkʼutbʼal chiqu chanru tooruuq xyuʼaminkil li naʼlebʼ li wank saʼ li Santil Hu (Deuteronomio 31:12; Nehemias 8:8). Naq chiqajunilo naqasume ebʼ li patzʼom ut naq nokoobʼichank saʼ li qachʼuut naqakʼutbʼesi naq chʼolchʼo chiqu naq li Yos tixbʼaanu chixjunil li naxyeechiʼi qe (Hebreos 10:23).\nTatruuq xkawresinkil laapaabʼal chiru li Yos. Li Apostol Pablo kixye re jun rehebʼ li chʼuut: «Kʼajoʼ naq nawaj eerilbʼal [...] re xwaklesinkil qachʼool chiqibʼil qibʼ naq wanqin saʼ eeyanq, rikʼin li jun chi paabʼaal, aʼ leere laaʼex ut li we laaʼin» (Romanos 1:11, 12). Wi junelik nokoowulak saʼebʼ li qachʼutam, tkawuuq li qapaabʼal ut junelik tqayuʼami li naxye li Santil Hu.\nChatwulaq saʼebʼ li qachʼutam re naq taakʼe reetal aʼin. Naq teʼril aawu teʼxkʼe xsahil laachʼool. Ut moko natojmank ta li ok chi moko napatzʼmank ta tumin.\nRikʼin anihebʼ naqakʼam qe naq naqabʼaanu li qachʼutam?\nKʼaru rusilal natawmank wulak saʼebʼ li chʼutam?\nSIKʼ XKOMON LI NAʼLEBʼ\nWi nakaawaj xnawbʼal chanru li Rochoch li Yos, ye re laj Testiiw li nakʼehok re laatzolbʼal naq tatxkʼam chi rilbʼal li Chʼutlebʼaal Kabʼl Rehebʼ laj Testiiw re li Jehobʼa, ut chi joʼkan naq tatwulaq saʼ li chʼutam ak nakaanaw chik chanru li ochoch aʼin.\nKʼaru nabʼaanumank saʼebʼ li Chʼutlebʼaal Kabʼl rehebʼ laj Testiiw?\nChatwulaq re naq taawil.\nEbʼ li chʼutam rehebʼ laj Testiiw re li Jehobʼa\nNaw bʼar nokoochʼutlaak ut kʼaru nabʼaanumank saʼebʼ li qachʼutam.


Jose Smith—Resilal 1\nQ’ol Nim Xtz’aq\nEb’ lix Raqalil li Paab’aal\nAatin isinb’il sa’ li Resilal laj Jose Smith, li Profeet\nLaj Jose Smith naxye resil lix xe’toonil, eb’ li wankeb’ sa’ lix junkab’al, ut b’ar xe’wan rochoch sa’ xtiklajik—Nanumta jun nimla waklesink k’a’uxlej chirix li paab’aal sa’ li jun raqal re li Estado Nueva York li wan sa’ rokeb’aal li saq’e—Naxxaqab’ xch’ool naq tixsik’ xna’leb’ jo’ yeeb’il xb’aan laj Santiago—Li Yuwa’b’ej ut li K’ajolb’ej neke’xk’ut rib’, ut laj Jose nab’oqe’ sa’ lix profeetil k’anjel. (Eb’ li raqal 1–20.)\n1 Rik’in naq wan k’iila esil li k’eeb’ileb’ chi puktesimank xb’aaneb’ li ani ink’a’ us lix ch’ooleb’ ut li k’a’ru k’uub’anb’il xb’aaneb’, chirix lix awaklijik ut lix tamik bLix Iglees li Jesukristo reheb’ laj Santil Paab’anel sa’ Roso’jikeb’ li Kutan, chixjunil li b’arwan k’uub’anb’il xb’aaneb’ li xe’tz’iib’ank re, re xsachb’al xwankil lix chaab’ilal jo’ Iglees ut lix tamik sa’ li ruchich’och’—xin’eek’asiik chixtz’iib’ankil li esilal a’in, re xtuqub’ankil li ink’a’ us k’oxlanb’il xb’aan li tenamit, ut re naq chixjunileb’ li neke’sik’ok re li yaal te’xk’ul li yaalil na’leb’, jo’ chanru xk’ulman, chiwix laa’in jo’ ajwi’ chirix li Iglees, a’ yaal jo’ nawb’il inb’aan li na’leb’ a’an.\n2 Sa’ li esilal a’in tink’ut li junjunq chi na’leb’ li xk’ulman chirix li Iglees a’in, rik’in yaal ut rik’in tiikilal, jo’ chanru ajwi’ xk’ulman, malaj jo’ chanru naq wan anajwan , naq ak waqxaqib’ chihab’ axk’uub’lajik li Iglees li yeeb’il resilal.\n3 aLaa’in kinyo’la sa’ lix chihab’il li Qaawa’ jun mil waqxaqib’ cient rik’in oob’, sa’ li oxib’ xka’k’aal xb’e li po Diciembre, sa’ li tenamit Sharon, li Condado Windsor, li estado Vermont. … Lin yuwa’, aj bJose Smith, yuwa’b’ej, ki’el chaq sa’ li Estado Vermont ut kiq’axon toj Palmyra, sa’ li condado Ontario (anajwan chik Wayne), sa’ li Estado Nueva York, naq yoo tana’ chi b’eek lajeeb’ chihab’ inyu’am. Kaahib’ chihab’ tana’ xwulajik lin yuwa’ sa’ Palmyra naq kiq’axon rochb’een lix junkab’al toj sa’ Manchester, li wan ajwi’ sa’ li condado Ontario—\n4 Sa’ lix junkab’al a’an wan junlaju li aamej, a’aneb’ lin yuwa’, aj aJose Smith, lin bna’ xLucy Smith (lix k’ab’a’ a’an, rub’elaj lix sumlajik, a’an Mack, xrab’in laj Solomon Mack); eb’ li was aj cAlvin (li kikam 19 Noviembre 1823, naq yoo chi b’eek 26 chihab’ xyu’am), aj dHyrum, laa’in, eb’ li wiitz’in aj eSamuel Harrison, aj William, aj Don Carlos, ut eb’ li wanab’ xSofronia, xCatherine, ut xLucy.\n5 Sa’ li xkab’ chihab’ li qaq’axonik toj Manchester, sa’ li na’ajej wanko wi’ kiwan jun jalanil waklesink k’a’uxlej chirix li paab’aal. Kitikla rik’ineb’ laj Metodista, a’ut sa’ junpaat kipukan sa’ xyanqeb’ chixjunil li jar ch’uut chi paab’aal sa’ li jun raqal chi ch’och’ a’an. Relik chi yaal, chanchan ki’ab’iman sa’ chixjunil li ch’och’ aran, ut eb’ li ninqi ch’uut chi tenamit ke’xjunaji rib’ rik’ineb’ li jar teep chi paab’aal, rik’in li kiwan wi’ maaka’ch’in li choqink ut li jachok-ib’ sa’ xyanqeb’ li tenamit, wankeb’ li ke’yehok re: a“Ilomaq arin!” ut wankeb’ chik “Ilomaq aran!” Wan li neke’xxaqab’ xwankil li paab’aal aj Metodista, wan re laj Presbiteriano, ut wan re laj Bautista.\n6 Xb’aan naq us ta kiwan xnimal li rahok ch’olob’anb’il xb’aaneb’ laj paab’anel sa’ li jar raqal chi paab’aal a’in sa’ xkutankil lix paab’anikeb’, ut xnimal lix anchalileb’ xch’ool li jar paay chi aj tij reheb’, li ke’tz’aqon sa’ xtikib’ankil ut xwaklesinkil li nimla ch’oolej a’in chirix li paab’aal li ki’ilman, re naq chixjunileb’ te’jale’q xch’ool, jo’ ke’wulak chiru xyeeb’al, maak’a’ naxye k’a’ru chi ch’uut te’xjunaji wi’ rib’; a’b’anan naq ke’ok laj paab’anel chixjachb’aleb’ rib’, li jun re li jun ch’uut ut li jun re li jun chik, ki’ilman naq li chaab’il ch’oolej li kik’utman chaq, reheb’ laj tij jo’ ajwi’ reheb’ laj paab’anel, yal pak’b’il ut moko yaal ta; xb’aan naq ki’ilman chi wank xnimal li sachok na’leb’ ut li rahil ch’oolejil—laj tij chi wech’b’il xb’aan laj tij, ut laj paab’anel xb’aan laj paab’anel; jo’kan naq chixjunil lix chaab’ilaleb’ xch’ool chirib’ileb’ rib’, wi yaal naq kiwan, kisachman chi junajwa sa’ jun apleet re aatin, ut jun wech’ok-ib’ chirix li k’a’ru k’oxlanb’il xb’aaneb’.\n7 Sa’ li kutan a’an ak xtikla ro’laju chihab’ inyu’am. Lix junkab’al inyuwa’ kitzole’ sa’ lix paab’aaleb’ laj Presbiteriano, ut kaahib’ reheb’ ke’xjunaji rib’ rik’in li iglees a’an, a’aneb’ lin na’, xLucy, li was aj Hyrum ut li wiitz’in aj Samuel Harrison, ut li wanab’ xSofronia.\n8 Chiru li kutan a’in re nimla waklesink ch’oolej, ki’eek’asiik li waam chi k’oxlak rik’in xtiikilal injolom, ut chi ch’a’ajkilanb’il chi naab’al ink’a’uxl; a’ut us ta k’a’jo’ li reek’ahom inch’ool, ut wan naq nanumta xchamal, toj kinkana chi jachjo wib’ rik’in chixjunileb’ li jar ch’uut a’in, us ta kinwulak sa’atqeb lix ch’utameb’ a’ yaal chi kok’ aj xsa’ jo’ li kiru chiwu. Chirix xnumikeb’ li kutan, sa’ inna’leb’ ki’ok b’ayaq chi wulak chiwu lix teepaleb’ laj Metodista, ut kiwaj raj wank chi junajinb’il rik’ineb’; a’ut k’a’jo’ xnimal li sachok na’leb’ ut li wech’ok-ib’ sa’ xyanqeb’ li jalan jalanq paay chi paab’aal, jo’kan naq ink’a’ kiru naq junaq li ani k’a’jo’ xsaajil jo’ laa’in, ut k’a’jo’ naq moko tzolb’il ta chirixeb’ li winq ut li k’a’aq re ru, taaruuq chixtawb’al tz’aqal xyaalal ani yaal naxye ut ani ink’a’ yaal naxye.\n9 Wan naq q’axal numtajenaq ink’a’uxl, xb’aan naq k’a’jo’ xnimal li japok-e ut li choqink, ut ink’a’ nach’ana. Eb’ laj Presbiteriano a’aneb’ chaq li q’axal k’eek’ookeb’ xch’ool chixwech’b’aleb’ laj Bautista ut eb’ laj Metodista, ut ke’roksi anchal xmetz’ew li na’leb’ank ut li k’oxlanb’il aatin re xk’utb’al naq sachenaqeb’, malaj ut re naq eb’ li tenamit te’xk’oxla naq sachenaqeb’. Chi junpak’al chik, eb’ laj Bautista ut laj Metodista ke’wan li junjunq chi juntaq’eet x’anchalileb’ xch’ool re xxaqab’ankil tz’aqal lix tzoleb’aaleb’, ut re xk’utb’al naq sachenaqeb’ chixjunil li jun ch’ol chik.\n10 Sa’ xyi li pleet a’in re aatin ut choqink chirix li k’a’ru k’oxlanb’il, chi kok’ aj xsa’ kinye sa’ inch’ool: K’a’ru tento taab’aanumanq? Ani re chixjunileb’ li jar teep a’in ayaal naxye, malaj ut ma sachenaqeb’ chixjunileb’? Wi yaal junaq reheb’, b’arwan a’an, ut chan ru tinnaw?\n11 Naq q’axal ch’a’ajkilanb’ilin chi jo’kan xb’aan li wech’ok-ib’ wankeb’ wi’ li jar teep a’in chi aj yehol paab’aal, sa’ jun kutan yookin chirilb’al xsa’ lix Hu laj Santiago, li xb’een ch’ol ut ro’ raqal, li naxye: Wi junaq eere moko tz’aqal ta xna’leb’, chitz’aamanq re li Dios, li nak’ehok re chixjunileb’ li winq chi numtajenaq ut ink’a’ nach’iilan; ut taak’eemanq re.\n12 Maajun sut ki’ok junaq aatin re li loq’laj hu rik’in xnimal li wankilal sa’ xch’ool junaq winq jo’ ki’ok a’in sa’ li kutan a’an sa’ inch’ool laa’in. Chanchan ki’ok rik’in nimla metz’ew sa’ chixjunil li reek’ahom inch’ool. Kink’oxla ut kink’oxla wi’chik, kinnaw naq wi wan ani taa’ajoq re xk’ulb’al xna’leb’ rik’in li Dios, a’an laa’in; xb’aan naq moko kinnaw ta k’a’ raj ru tinb’aanu, ut wi ta ink’a’ taaruuq tink’ul chik xkomon li na’leb’ chiru li ak xink’ul, maajo’q’e raj tinnaw; xb’aan naq eb’ laj tzolonel chirix li paab’aal reheb’ li jalan jalanq ch’uut, jalan jalanq lix ana’leb’eb’ chirix li junaq chi aatin re li loq’laj hu, jo’kan naq kisachman anchal inyo’onihom naq tintuqub’ li ch’a’ajkilal a’in rik’in sik’ok sa’ li bSantil Hu.\n13 Chirix xk’oxlankil, kin’ok chixtawb’al xyaalal naq tento tinkanaaq sa’ q’ojyin ut chi sachenaq inna’leb’, malaj ut tento tinb’aanu li k’a’ru naxye laj Santiago, a’an xpatz’b’al re li Dios. Laa’in chirix xk’oxlankil, kink’e inch’ool naq a“tintz’aamanq re li Dios,” kink’oxla naq wi a’an tixk’e li na’leb’ reheb’ li moko tz’aqal ta xna’leb’eb’, ut taak’ehoq chi numtajenaq ut ink’a’ taach’iilanq, taaruuq raj tinyal laa’in.\n14 Chi jo’kan, rik’in a’in li k’eek’o wi’ inch’ool, naq tintz’aamanq re li Dios, xkohin toj sa’ k’iche’ re xyalb’al. Kiwan chiru eq’la sa’ jun kutan ch’ina-us ut na’ajnak ru, naq toja’ yoo chi tiklaak li saq’ehil sa’ jun mil waqxaqib’ cient rik’in junmay. Toja’ xb’een wa sa’ lin yu’am naq kinyal chi jo’kan, xb’aan naq sa’ xyi chixjunil lin k’a’uxlej, toj aran maajun wa kinyal atijok chi kaw xyaab’ inkux.\n15 Chirix naq xkohin toj sa’ li na’ajej li ak xink’oxla chaq xik wi’, chirix rilb’al sa’ insutam, ut xtawb’al wib’ injunes, kinwiq’la ut kin’ok chixq’axtesinkil li rajom inch’ool chiru li Dios. Toja’ tin’ok chixb’aanunkil, naq chapaamilin xb’aan junaq li wankilal li kinumta chi junajwa sa’ inb’een, ut q’axal sachb’a-ch’oolejil lix wankil sa’ inb’een, toj reetal kixb’ak’ ru’uj waq’, jo’kan naq ink’a’ kinru chi aatinak. Kixch’utub’ rib’ li chamal q’ojyin chinsutam, ut chiru junpaat chanchan naq ink’ulumaq li junpaatil sache’k.\n16 A’b’anan chirix xk’eeb’al anchal inmetz’ew achixpatz’b’al xk’ab’a’ li Dios re tinixkol chiru lix wankil laj xik’ ilonel a’in li kichapok chaq we, ut tz’aqal naq ok raj we chi sub’e’k sa’ xsachik inyo’onihom ut chixq’axtesinkil wib’ chiru li sache’k—moko chiru ta junaq li sachk li yal k’oxlanb’il inb’aan, chiru b’an lix wankil jun li ani tz’aqal chalenaq chaq sa’ li ruchich’och’ li moko ilb’il ta, li q’axal sachol ch’oolej lix wankil jo’ li maajun wa week’ahom chaq rik’in ani junaq—sa’ li hoonal a’an naq k’a’jo’ inxuwajik, kiwil jun xaqal li bsaqen, tz’aqal chixb’een injolom, li naxq’ax xlemtz’unkil ru li csaq’e, li kikub’e chi timil timil toj reetal naq kikana sa’ inb’een.\n17 Toja’ taak’utunq a’an naq kintaw naq ach’ab’anb’ilin chaq chiru laj xik’ ilonel li kib’ak’ok chaq we. Naq kihilan sa’ inb’een li saqen, akiwil bwiib’ chi Winq, li ink’a’ naru chi yeemank chanru xlemtz’unkileb’ ru ut cxloq’aleb’, xaqxookeb’ chi kutankil sa’ inb’een. Jun reheb’ kinraatina, kixpatz’ ink’ab’a’, ut kixye, rik’in xk’utb’al chi ruq’ li jun chik—A’in li dWalal eRaaro Inb’aan. Chawab’i a’an!\n18 Li wajom li xkohin wi’ chi apatz’ok chiru li Qaawa’, a’an re tinnaw b’arwan re chixjunileb’ li jar ch’uut chi paab’aal tz’aqal yaal, re naq tinnaw b’arwan tinjunaji wi’ wib’. Chi jo’kan, toja’ tintaw inmetz’ew re tinruuq chi aatinak, naq kinpatz’ reheb’ li Winq li xaqxookeb’ chaq sa’ inb’een sa’ li saqen, b’arwan reheb’ li jar ch’uut tz’aqal yaal (xb’aan naq sa’ li kutan a’an maajun wa okenaq chaq sa’ inch’ool naq sachenaqeb’ chixjunileb’)—ut b’arwan reheb’ tento tinjunaji wi’ wib’.\n19 Kisumeman chaq we naq tento naq maajun reheb’ tinjunaji wi’ wib’, xb’aan naq asachenaqeb’ chixjunileb’, ut li Winq li kinraatina kixye naq chixjunileb’ lix paab’ahomeb’ a’an, tz’eqb’eetalil sa’ rilob’aal, naq chixjunileb’ laj ch’olob’anel a’an po’jenaqeb’, naq “rik’in xtz’uumaleb’ re bneke’jilok wik’in, a’b’an najt wik’in wan lix cch’ooleb’; neke’xk’ut choq’ tzol’leb’ lix dtaqlahomeb’ li winq, enak’utun jo’ li wan choxahilal rik’in, a’b’an neke’xtz’eqtaana lix wankilal a’an.”\n20 Jun sut chik kixye naq ink’a’ tinjunaji wib’ rik’ineb’; ut naab’al chik li k’a’aq re ru kixye we, li ink’a’ naru nintz’iib’a sa’ li kutan a’in. Naq kichal wi’chik inna’leb’, kintaw naq yokyookin, yookin chi ilok sa’ choxa. Naq ki’el li saqen, maak’a’ inmetz’ew; a’ut naq kichal wi’chik chi b’ab’ay, xkohin sa’ kab’l. Ut naq kin’anab’ wib’ chiru lix na’aj li xam, lin na’ kixpatz’ we k’a’ru week’. Kinchaq’ok, ut kinye, “Matk’oxlak, us chixjunil—sa ajwi’ wankin.” Toja’ naq kinye re lin na’, “Ak xinnaw injunes naq moko yaal ta lix na’leb’eb’ laj Presbiteriano.” Chanchan naq alaj xik’ ilonel ak naxnaw, toj sa’ xsaajil inyu’am, naq tinwanq choq’ aj rahob’tesinel ut aj ch’i’ch’i’inel re li rawa’b’ejihom; wi ta ink’a’, k’a’ut naq ke’ch’utla li wankilal re q’ojyin chinpleetinkil? K’a’ru xyaalal li bwech’e’k ut rahob’tesiik li kiwakli chiwix, ka’ch’in chik ma toj sa’ inka’ch’inal?\nJunjunq reheb’ laj jultikanel ut jalaneb’ chik aj tzolonel re li paab’aal neke’xtz’eqtaana resil li Xb’een K’utb’esink—Kik’ihan li rahob’tesiik sa’ xb’een laj Jose Smith—A’an naxch’olob’ xyaalal naq kik’ulman chi yaal li k’utb’esink. (Eb’ li raqal 21–26.)\n21 Moko k’iila kutan ta chik chirix naq kink’ul li ak’utb’esink a’in, kintaw wib’ rik’in jun reheb’ laj jultikanel aj Metodista, li q’axal kitz’aqon chaq sa’ li waklesink k’a’uxlej chirix li paab’aal li ak yeeb’il resil; ut naq yookin chi aatinak rik’in chirix li paab’aal, kichal inch’ool xyeeb’al resil li k’a’ru kik’utb’esiman chaq chiwu. Kisach inch’ool chi naab’al rik’in li kixb’aanu; kixk’ul li waatin, moko ka’aj ta wi’ chi maak’a’ aj-e, rik’in aj b’an wi’ xnimal li xik’ ilok, kixye naq anchal re laj tza, naq maak’a’ chik xkomon li bmatk’ ut li ck’utb’esink sa’ li kutan a’in, naq chixjunil xkomon li k’a’aq re ru a’an kiraqe’ chaq rik’ineb’ li apostol, ut maajo’q’e chik taawanq xkomon a’an.\n22 A’ut sa’ junpaat kink’e reetal naq rik’in naq kinye resil li xk’ulman, maaka’ch’in li xik’il uuchink chiwix li kiwakli chaq sa’ xyanqeb’ laj tzolonel re li paab’aal, ut xb’aan a’in kiwan xnimal li arahob’tesink, li toj yoo chi nimank; ut us ta laa’in yal jun saaj al bmoko nawb’il ta ru, yal kaalaju, ma o’laju chihab’ inyu’am, ut rik’in li wankin wi’ sa’ inyu’am kik’utun naq laa’in jun saaj al li maak’a’ xwankil sa’ li ruchich’och’, a’ut eb’ li winq li taqenaqeb’ xwankil ke’xk’e tz’aqal weetal re xpo’b’aleb’ xch’ool li tenamit chiwix, ut re xwaklesinkil li rahil rahob’tesink; ut a’in kitawman sa’ xyanqeb’ chixjunil li jar ch’uut—chixjunileb’ junajinb’ileb’ re inrahob’tesinkil.\n23 Kinkana chi k’oxlak sa’eb’ li kutan a’an, ut k’iila sut chalen chaq a’an, naq k’a’jo’ xjalanil naq jun li al moko nawb’il ta ru, ka’ch’in chik chirix kaalaju chihab’ xyu’am, ut jun li teneb’anb’il xb’aan li wan wi’ naq tixtaw xka’ch’inal li k’a’ru taak’anjelaq re, rik’in lix k’anjel re wulaj wulaj, taak’oxlamanq naq tz’aqalaq ta xwankil re taak’ehe’q reetal xb’aaneb’ li xninqal ru winq sa’eb’ li jar ch’uut chi paab’aal li q’axal patz’b’ileb’ sa’ li kutan a’an, re naq chi jo’kan taawaklesimanq sa’ xch’ooleb’ a’an xnimal li rahob’tesink ut li hob’ok. Ma jalan ta a’in malaj ink’a’, jo’kan naq kiwan, ut k’iila sut xb’aan a’an kiwan xnimal xrahil inch’ool.\n24 A’b’anan, tz’aqal yaal naq kiwil chaq jun li k’utb’esink. Kink’oxla chalen chaq a’an, naq kiweek’a jo’ laj aPablo, naq ki’aatinak re bxkolb’al rib’ chiru li Rey Agripa, ut kixye resil li k’utb’esinb’il matk’ li kixk’ul naq kiril jun saqen, ut kirab’i jun xyaab’ kuxej; a’b’anan moko k’iheb’ ta li ke’paab’ank re; wankeb’ li ke’yehok re naq aj tik’ti’, jalaneb’ chik naq wax ru; ut kiwan chi se’enb’il ut chi hob’b’il. A’b’anan chixjunil a’in moko kisach ta xyaalalil li matk’ li kik’utb’esiman chaq chiru. A’an kiril chaq li k’utb’esinb’il matk’ a’an, ut kixnaw naq kiril chaq, ut chixjunil li rahob’tesink rub’el choxa ink’a’ taaruuq chixjalb’al xyaalal; ut us ta te’xrahob’tesi toj reetal li kamk, toj kixnaw, ut tixnaw toj taaraqe’q chi musiq’ak, naq kiril chaq jun saqen ut kirab’i jun xyaab’ kuxej chiraatinankil, ut chixjunil li ruchich’och’ ink’a’ taaruuq tixk’e chixk’oxla malaj chixpaab’ naq moko yaal ta.\n25 Chi jo’kan kiwan wik’in laa’in. Kiwil chaq chi yaal jun saqen, ut sa’ xyi li saqen ke’wil wiib’ chi aWinq, ut kine’raatina chi yaal; ut us ta xik’ kin’ile’ ut kinrahob’tesiik xb’aan xyeeb’al naq kiwil chaq jun li k’utb’esink, a’b’an yaal ajwi’; ut naq yookeb’ chinrahob’tesinkil, chinhob’b’al, ut chixyeeb’al li k’iila paay chi maa’us aj aatin chiwix chi tik’ti’ xb’aan xyeeb’al, kin’eek’asiik chixyeeb’al sa’ inch’ool: K’a’ut naq nikineerahob’tesi xb’aan xyeeb’al li yaal? Laa’in xwil chi yaal jun li k’utb’esink; ut anihin laa’in re tinyal wu rik’in li Dios, malaj ut k’a’ut naq naxk’oxla li ruchich’och’ inteneb’ankil chixtz’eqtaanankil xyaalal li k’a’ru wilom chi yaal? Xb’aan naq kiwil chaq jun li k’utb’esink, kinnaw a’an, ut kinnaw naq li Dios naxnaw, ut ink’a’ kinru bchixtz’eqtaanankil xyaalal, chi moko kiwan inch’ool chixb’aanunkil; malaj ut kinnaw naq rik’in xb’aanunkil tinrahob’tesi raj xch’ool li Dios, ut tin’ok raj rub’el tojb’a-maak.\n26 Ak kinkana chi k’ojk’o inch’ool sa’ ink’a’uxl chirix li k’a’ru reheb’ li jar ch’uut chi paab’aal—naq moko teneb’anb’il ta sa’ inb’een naq tinjunaji wib’ rik’in yalaq ani reheb’, naq tinkanaaq b’an jo’ chanru wankin toj reetal naq taak’eemanq chik inna’leb’. Ak kintaw naq yaal lix ach’olob’ahom laj Santiago—naq jun winq li moko tz’aqal ta xna’leb’ taaruuq chi tz’aamank re li Dios, ut chi k’uluk, ut ink’a’ taach’iilaaq.\nLaj Moroni naxk’ut rib’ chiru laj Jose Smith—Taanawmanq xk’ab’a’ laj Jose choq’ chaab’ilal ut choq’ maa’usilal sa’ xyanqeb’ chixjunil li tenamit—Laj Moroni naxye resil lix Hu laj Mormon re, ut lix raqb’a-aatin li Qaawa’ li chalel, ut naxye k’iila aatin sa’ li loq’laj hu—Nak’utb’esiman li na’ajej muqmuukeb’ wi’ li perel ch’iich’ oor—Laj Moroni toj wan chixk’eeb’al xna’leb’ li Profeet. (Eb’ li raqal 27–54.)\n27 Kinkana sa’ xb’aanunkil lin k’anjel re wulaj wulaj sa’ inyu’am toj reetal li jun xka’k’aal xb’e li po Septiembre, 1823, ut rajlal yookin chaq chixk’ulb’al xninqal li rahob’tesiik sa’ ruq’eb’ li jar tasal chi winq, li wankeb’ xpaab’aal jo’ ajwi’ li maak’a’eb’ xpaab’aal, xb’aan naq toj kinch’olob’ naq wilom jun li k’utb’esink.\n28 Chiru xb’ehil li kutan li kinume’ chirix naq kiwil li k’utb’esink toj reetal li chihab’ jun mil waqxaqib’ cient rik’in oxib’ xka’k’aal—rik’in naq yeeb’il we naq maajun reheb’ li jar ch’uut chi paab’aal li wankeb’ sa’ li kutan a’an tinjunaji wi’ wib’, ut rik’in naq toj ka’ch’in ajwi’ inchihab’, ut rahob’tesinb’ilin xb’aaneb’ li tento raj naq kine’xra ut kine’xk’ul rik’in chaab’il ch’oolej, ut wi ke’xk’oxla naq b’alaq’inb’ilin naq te’xyal raj xq’e rik’in chaab’ilal ut rahok chinkolb’al chaq—kinkanab’aak sa’ li jar paay chi aaaleek; ut rik’in xjunajinkil wib’ rik’in k’iila paay chi tenamit, chi kok’ aj xsa’ kint’ane’ sa’ k’iila jo’maajo’il sachk, ut kik’utun wik’in lix q’unal xmetz’ew li saajil, ut li jar majelal li ak reheb’ li winq; rik’in li naraho’ wi’ inch’ool chixyeeb’al naq kik’ame’ inb’e sa’ li jar paay chi aaleek, li yib’ ru sa’ rilob’aal li Dios. Naq ninch’olob’ a’in, mixk’oxla anihaq naq kiwan sa’ inb’een junaq maak li nim malaj li q’axal yib’ ru. Maajun wa wanjenaq inch’ool chixb’aanunkil xkomon a’an. A’b’anan kiwan inmaak rik’in li ch’uch’il na’leb’, ut wan naq xinwan rik’ineb’ li ani jo’maajo’eb’ xk’a’uxl, ut xkomon chik li moko naxk’am ta rib’ rik’in li chaab’ilal li tento raj taawanq wi’ junaq li bb’oqb’il xb’aan li Dios jo’ laa’in. A’ut a’in ink’a’ tixsach xch’ool anihaq li najultiko’ re lin ch’ajomil, ut naxnaw ru chanru naq se’se’ chaq wu chi ak we chi jo’kan.\n29 Sa’ xk’ab’a’ li k’a’aq re ru a’in, kok’ aj xsa’ kiweek’a naq wan tojb’a-maak sa’ inb’een xb’aan lix q’unal inmetz’ew ut lin majelal; ut naq kiq’ojyino’ sa’ li jun xka’k’aal xb’e li po Septiembre li ak yeeb’il resil, chirix naq xkohin sa’ inch’aat re xnumsinkil li q’ojyin, kin’ok chi atijok ut chi tz’aamank chiru li Nimajwal Dios re tixkuy chixjunil lin maak ut lix majelal inna’leb’, ut jo’kan ajwi’ naq tixk’utb’esi k’a’ruhaq chiwu, re tinnaw chirix lin wanjik ut chanru naq wankin chiru a’an; xb’aan naq kiwan anchal xkawil inch’ool naq tink’ul jun choxahil k’utb’esihom, jo’ li ak kink’ul chaq junxil.\n30 Naq chi jo’kan yookin chixpatz’b’al xk’ab’a’ li Dios, kink’e reetal jun li saqen li kik’utun sa’ lin warib’aal, li kiniman toj reetal naq q’axal saqen wi’chik li warib’aal chiru wa’leb’, toja’ naq k’utaamil jun li awinq chixk’atq inch’aat, xaqxo chi kutankil, xb’aan naq moko wan ta chi ch’och’ li roq.\n31 Jutju sa’ jun li b’aatal q’axal nim axsaqal ru. A’an jun saqal ru li naq’axok re k’a’ruhaq chik li wilom chaq sa’ li ruchich’och’; chi moko nink’oxla naq k’a’ruhaq sa’ li ruchich’och’ taaruuq ta taak’utunq chi q’axal saq ut lemtz’unk ru jo’ a’in. K’utk’u li ruq’, ut jo’kan ajwi’ lix tel, ka’ch’inaq chirix lix kux li ruq’; jo’kan ajwi’ k’utk’u li roq, jo’ ajwi’ lix tzelek, ka’ch’in sa’ xb’een lix kux li roq. K’utk’u ajwi’ lix jolom ut lix kux. Kinru chixk’eeb’al reetal naq ka’ajwi’ li jun b’aatal a’in wan chirix, xb’aan naq teeto, jo’kan naq kinru chirilb’al li re xch’ool.\n32 Moko ka’aj ta wi’ lix b’aatal q’axal saq ru, jun xaqalil b’an ink’a’ naru xyeeb’al chanru xnimal lix alemtz’unkil ru, ut li rilob’aal chanchan ajwi’ braq’ kaaq chi yaal. Numtajenaq xsaqenkil ru li warib’aal, a’ut moko wan ta xsaqenkil ru jo’ li wan chixk’atq lix xaqam. Naq kiwil xb’een wa ckinxuwak, a’b’an sa’ junpaat ki’el inxiw.\n33 A’an kinixb’oq rik’in aink’ab’a’, ut kixye we naq a’an aj k’amol esil, taqlanb’il chaq chiru li Dios wik’in, ut naq aj Moroni xk’ab’a’, naq li Dios wan jun li k’anjel tixk’e chinb’aanu; ut naq taawanq ink’ab’a’ choq’ chaab’ilal ut choq’ maa’usilal sa’ xyanqeb’ chixjunil li tenamit, junkab’al, ut aatinob’aal, malaj ut naq usaatinanb’ilaq ut maa’usaatinab’ilaq sa’ xyanqeb’ chixjunil li teepal.\n34 Kixye naq wan jun li ahu li k’uulanb’il sa’ ch’och’, tz’iib’anb’il chiruheb’ bperel ch’iich’ oor, li nayehok resileb’ li ani ke’wan najter sa’ li nimla ch’och’ a’in, ut b’ar kole’elq wi’ chaq. Kixye ajwi’ naq lix ctz’aqalil li Evangelio li junelik nakana wan chi sa’, jo’ chanru q’axtesinb’il xb’aan li Kolonel reheb’ li ke’wan chaq arin najter;\n35 Jo’kan ajwi’, naq wankeb’ wiib’ li pek sa’ k’onk’ookil ch’iich’ plaat—ut eb’ li pek a’in, b’ak’b’il rik’in jun li axramb’al ru ch’oolej, a’an ajwi’ li bUrim ut Tumim nayeeman re—k’uulanb’il rochb’eeneb’ li perel ch’iich’; ut naq li xk’ulb’al ut roksinkil li pek a’in, a’an li okenaqeb’ wi’ c“laj ilol na’leb’” najter malaj sa’ junxil kutan; ut naq li Dios kixkawresi re taa’uxmanq xjaltesinkil ru li hu.\n36 Chirix naq ak xye we li k’a’aq re ru a’in, kixtikib’ xyeeb’al li profeetil aatin sa’ li aNajter Chaq’rab’. Kixye xb’een wa jun jachal li brox ch’ol re Malakias; ut kixye ajwi’ li xkaa malaj xraqikil ch’ool re li profeetil aatin ajwi’ a’an, us ta jalb’il b’ayaq ru rik’in li natawman sa’eb’ li qaSantil Hu. Ruuchil xyeeb’al li xb’een raqal jo’ natawman sa’eb’ li qahu, kixye chi jo’ka’in:\n37 Xb’aan naq k’ehomaq reetal, taachalq li akutan li btaak’atoq jo’ k’atleb’aal, ut chixjunileb’ laj q’etq’et, relik chi yaal, ut chixjunileb’ li neke’b’aanunk re li maa’usilal te’k’atq jo’ croq waj; xb’aan naq eb’ li te’chalq te’xk’ateb’, chan li Qaawa’ reheb’ li Teepal, jo’kan naq moko tixkanab’ ta choq’ reheb’ xxe’il chi moko ruq’il.\n38 Ut jo’kan wi’chik, kixye li ro’ raqal chi jo’ka’in: K’ehomaq reetal, tink’utb’esi cheru li aTijonelil, rik’in ruq’ laj bElias li profeet, rub’elaj lix k’ulunik li xnimal ru ut xuwajel xkutan li Qaawa’.\n39 Kixjal ajwi’ xyeeb’al li jun raqal chik: Ut a’an taaraw sa’ xch’ooleb’ li alal k’ajolb’ej li k’a’ru ayeechi’inb’il reheb’ li yuwa’b’ej, ut lix ch’ooleb’ li alal k’ajolb’ej bte’sutq’iiq rik’ineb’ lix yuwa’. Wi ta ink’a’ jo’kan, chixjunil li ruchich’och’ taasachmanq raj chi junajwa sa’ lix k’ulunik.\n40 Rochb’een a’in, kixye li xjunlaju ch’ol re Isaias, ut kixye naq ok re chi tz’aqlok ru. Kixye ajwi’ li rox ch’ol re Xyehom Xb’aanuhomeb’ li Apostol, li xkab’ xka’k’aal ut rox xka’k’aal raqal, jo’ chanru tz’aqal wan sa’ li Ak’ Chaq’rab’ li wan qik’in. Kixye naq li aprofeet a’an li Kristo; a’b’an maji’ nachal li kutan naq “eb’ li ink’a’ te’ab’inq re lix yaab’ xkux bte’isiiq chaq sa’ xyanq li tenamit,” a’ut taachalq chi seeb’.\n41 Kixye ajwi’ li axkab’ ch’ol re Joel, chalen sa’ li xwaqxaq xka’k’aal raqal toj sa’ roso’jik. Kixye ajwi’ naq a’in toj maji’ natz’aqlok ru, a’b’an chi seeb’ taa’uxmanq a’an. Ut kixye ajwi’ naq lix tz’aqlojikeb’ ru laj bGentil chi seeb’ taa’ok. Kixye k’iila raqal chik re li loq’laj hu, ut kixk’e k’iila na’leb’ re xch’olob’ankil xyaalal, li ink’a’ naru chi yeemank arin.\n42 Jo’kan wi’chik, kixye we, naq jo’q’e tink’uleb’ li perel ch’iich’ a’an li ki’aatinak wi’—xb’aan naq toj maji’ nawulak xq’ehil naq taak’ule’q—tento naq maajun chi aj-u tink’ut; chi moko li xramb’al ru ch’oolej rik’in li Urim ut Tumim; ka’ajwi’ reheb’ li taqlanb’ilin wi’ chixk’utb’al chiruheb’; wi ut tinb’aanu, tinsache’q. Naq yoo chi aatinak wik’in chirixeb’ li perel ch’iich’, kiteeliik li k’utb’esinb’il matk’ chiru lin ak’a’uxl jo’kan naq kinru chirilb’al li na’ajej k’uulanb’ileb’ wi’ li perel ch’iich’, ut a’an chi k’a’jo’ xsaqenkil ut xch’olch’ookil ru, jo’kan naq kinnaw wi’chik ru li na’ajej a’an naq kinwulak aran.\n43 Chirix naq kiyeeman li aatin a’in, kiwil naq li saqen sa’ li warib’aal ki’ok chixch’utub’ankil rib’ chixk’atq lix xaqam li yoo chaq chi aatinank we, ut jo’kan kixb’aanu toj reetal naq kikana wi’chik sa’ q’ojyin li warib’aal, ka’ajwi’ chixk’atq a’an ink’a’, toja’ naq sa’ junpaat kiwil chanchan naq kiteeli jun li numleb’ li nawulak toj sa’ choxa, ut a’an kitaqe’ toj reetal naq kisach chiwu chi tz’aqal, ut kikana li warib’aal jo’ chanru naq kiwan chaq naq toj maji’ naxk’ut rib’ li choxahil saqen a’in.\n44 Kinkana chi yokyookin chixk’oxlankil xjalanil li kiwil chaq, ut k’a’jo’ naq sachso inch’ool rik’in li k’a’ru yeeb’il we xb’aan li jalanil aj k’amol esil a’in; toja’ ut, naq toj yookin achixk’oxlankil, sa’ junpaat kink’e reetal naq yoo wi’chik chi saqeno’k lin warib’aal, ut chanchan naq sa’ jun k’utaamil, li choxahil aj k’amol esil a’an wan wi’chik chixk’atq lin ch’aat.\n45 A’an kixtikib’, ut jun sut chik kixseraq’i li na’leb’ ajwi’ a’an li kixb’aanu chaq sa’ li xb’een xk’ulunik, chi maajun aatin kixjal; ut chirix xb’aanunkil, kixye resil we li ninqi raqb’a-aatin li te’chalq sa’ xb’een li ruchich’och’, rik’in li ninqi sachok xb’aan we’ej, yok’leb’ ch’iich’, ut yajel; ut naq te’chalq li rahil raqb’a-aatin a’in sa’ xb’een li ruchich’och’ chiru li jun tasal tenamit a’in. Chirix xseraq’inkil li k’a’aq re ru a’in, kitaqe’ wi’chik jo’ chanru kixb’aanu chaq junxil.\n46 Chirix a’an, k’a’jo’ naq neke’tub’ub’nak li na’leb’ sa’ ink’a’uxl, jo’kan naq xikenaq chaq li waara sa’ xsa’ li wu, ut kinumta xsachsookil inch’ool naq yokyookin aran, rik’in li k’a’ru kiwil jo’ ajwi’ kiwab’i chaq. A’ut k’a’jo’ wi’chik naq kisach inch’ool naq kiwil wi’chik laj k’amol esil a’an chixk’atq lin ch’aat, ut kiwab’i chixnumsinkil, malaj chixyeeb’al wi’chik chi ak’il we li na’leb’ ajwi’ li kixye chaq junxil, ut kixye ajwi’ we naq tinwil wib’, kixye naq laj aSatanas tixyal xq’e bchiwaalenkil (sa’ xk’ab’a’ li neb’a’il wan wi’ lix junkab’al inyuwa’) naq tink’uleb’ li perel ch’iich’ re naq tinb’ihomo’q. Kixye we naq minb’aanu a’in, ut kixye we naq maajun chik aj-e naru taawanq chiwu sa’ xk’ulb’aleb’ li perel ch’iich’, ka’ajwi’ re xnimankil xloq’al li Dios, ut maajun chik cajom k’eeb’ilaq wi’ inch’ool, ka’ajwi’ re xwaklesinkil lix awa’b’ejihom a’an; wi ut ink’a’ jo’kan, moko tinruuq ta chixk’ulb’aleb’.\n47 Chirix li rox ula’anink a’in, kitaqe’ wi’chik sa’ choxa jo’ junxil chaq, ut kinkana wi’chik chixtz’ilb’al rix sa’ inch’ool lix sachb’a-ch’oolejil li k’a’ru toja’ xink’ul chaq; ut toja’ junpaataq chik xtaqik rox sut li choxahil aj k’amol esil wik’in, kitzentzereb’ak li tzo’ xul, ut kintaw naq saqewk re li kutan, jo’kan naq chiru chixjunil tana’ li q’ojyin yooko chaq chi aatinak.\n48 Ka’ch’in chik chirix a’an kinwakli chaq sa’ lin ch’aat, ut jo’ k’aynaqin, kin’ok chixb’aanunkil li k’anjel na’aje’ sa’ li kutan a’an; a’ut naq kinyal inq’e chi k’anjelak jo’ sa’ jalaneb’ chik li kutan, kintaw naq oso’jenaq inmetz’ew, jo’kan naq chi jun waakaj moko kiru ta chiwu. Lin yuwa’, li yoo chaq chi k’anjelak wochb’een, kixk’e reetal naq moko sa ta wankin, ut kixye we naq tinxik sa’ kab’l. Xkohin ut xik raj we sa’ kab’l, a’b’an naq tinq’ax raj lix korralil li ch’och’ li wanko wi’, kilaj inmetz’ew chi tz’aqal, ut kint’ane’ chi ch’och’ chi maak’a’ inkawilal, ut chiru junpaat maak’a’ tz’aqal kiweek’a.\n49 Li xb’een najultiko’ we chirix a’an, a’an naq jun lix yaab’ kuxej yoo chi aatinak wik’in, ut chixpatz’b’al ink’ab’a’. Kin’ilok taqe’q, ut kink’e reetal laj k’amol esil ajwi’ a’an, xaqxo chi taqenaq sa’ xb’een injolom, ut sutsu chi saqen jo’ junxil. Toja’ naq kixseraq’i wi’chik we chixjunil li k’a’ru kixseraq’i chaq we sa’ li q’ojyin xnume’, ut kinixtaqla chi xik rik’in lin ayuwa’ ut chixyeeb’al re li k’utb’esinb’il matk’ ut li taqlahom li kink’ul chaq.\n50 Laa’in kin’ab’in chiru; kinsutq’i rik’in lin yuwa’ sa’ li ch’och’, ut kinnumsi resil chixjunil re a’an. A’an kixye we naq a’an re li Dios, ut kixye we naq tinxik ut tinb’aanu li taqlanb’ilin wi’ xb’aan laj k’amol esil. Laa’in kin’el chaq sa’ li ch’och’, ut xkohin sa’ li na’ajej b’ar yeeb’il we xb’aan laj k’amol esil naq k’uulanb’ileb’ li perel ch’iich’; ut rik’in naq ch’olch’o ru li k’utb’esinb’il matk’ kiwil chaq chirix, kinnaw ru li na’ajej tz’aqal naq kinwulak aran.\n51 Moko najt ta rik’in li k’aleb’aal Manchester, sa’ li condado Ontario, Nueva York, wan jun li atzuul najt b’ayaq xteram, ut naxq’ax xterameb’ jo’ k’ihal wankeb’ sa’ li na’ajej a’an. Chiru li tzuul a’an sa’ xjayal li rokeb’aal saq’e, moko najt ta rik’in lix b’een, rub’el jun li pek nim b’ayaq xsiram, wankeb’ li perel ch’iich’, k’ojk’ookeb’ sa’ jun li kaxon pek. Li pek a’an t’ikt’o xpimal sa’ xyi ut t’ort’o xyi sa’ xb’een, ut jay lix k’atq, jo’kan naq lix yi nak’utun sa’ xb’een li ch’och’, a’ut lix k’atq muqmu rub’el li ch’och’ chixsutam.\n52 Chirix risinkil li ch’och’, xintaw jun li che’, li kinch’ik rub’el lix k’atq li pek, ut rik’in xmetz’ewankil wib’ b’ayaq, kinwaklesi. Kin’ilok chi sa’, ut aran chi yaal kiwileb’ li aperel ch’iich’, li bUrim ut Tumim, ut li cxramb’al ru ch’oolej, jo’ kixye chaq laj k’amol esil. Li kaxon li k’ojk’ookeb’ wi’ kiyiib’aman rik’in xk’ojob’ankil li jar pek sa’ jun paay chi chun. Sa’ rit li kaxon xe’tusub’aak wiib’ pek chi jalpaqinb’il rik’in li kaxon, ut sa’ xb’eeneb’ li pek a’an k’ojk’ookeb’ li perel ch’iich’ ut li k’a’aq chik ru wan rik’ineb’.\n53 Kinyal inq’e chirisinkil, a’b’anan kiyehe’ we xb’aan laj k’amol esil naq ink’a’ tinwisi, ut kiyehe’ wi’chik we naq toj maji’ nawulak xq’ehil re risinkil, chi moko taawulaq toj te’nume’q kaahib’ chihab’ chirix li kutan a’an; a’ut kixye we naq tinchalq sa’ li na’ajej a’an tz’aqal sa’ jun chihab’ chik chirix a’an, ut aran toxinixtaw, ut jo’kan yooqin chixb’aanunkil toj reetal naq tixtaw xq’ehil xk’ulb’aleb’ li perel ch’iich’.\n54 Jo’kan ut, jo’ chanru naq taqlanb’ilin, xkohin sa’ roso’jik li junjunq chihab’, ut rajlal sut kintaw aran laj k’amol esil a’an, ut rik’in a’an kink’ul intzolb’al ut inna’leb’ rajlal sut naq koo’aatinak, chirix k’a’ru ok re li Qaawa’ chixb’aanunkil, ut chan ru ut k’a’ru chi na’leb’ taab’eresimanq wi’ lix aawa’b’ejihom sa’eb’ li roso’jikil kutan.\nLaj Jose Smith nasumla rik’in li xEmma Hale—Naxk’uleb’ li perel ch’iich’ oor rik’in laj Moroni ut naxjaltesi ru junjunq li tz’iib’—Laj Martin Harris naxk’ut li tz’iib’ ut lix jaltesinkil ru chiru li tzolonel Anthon, li naxye, “Ink’a’ naru nawil ru jun li tz’aptz’ookil hu.” (Eb’ li raqal 55–65.)\n55 Rik’in naq k’a’jo’ xka’ch’inal li k’a’ru re lin yuwa’ sa’ li ruchich’och’, ki’ajman ru chiqu k’anjelak rik’in li quq’, ut naqasik’ toje’k chi kutan malaj chi jalan chik chan ru, jo’ li naxk’e rib’ chiqu. Wan naq sa’ kab’l wanko, wan naq sa’ jalan chik li na’ajej, ut rik’in k’anjelak rajlal, kooru chixtawb’al li nak’anjelak qe re naq sa toowanq.\n56 Sa’ li chihab’ 1823 lix junkab’al lin yuwa’ kixk’ul jun nimla rahilal rik’in lix kamik li asb’ej reheb’ li was, aj aAlvin. Chiru li po Octubre, 1825, kintaw ink’anjel rik’in jun tiixil winq aj Josiah Stoal xk’ab’a’, li kiwan sa’ li condado Chenango, li Estado Nueva York. A’an kirab’i b’ayaq resil jun li jul b’ekb’il chaq re isink plaat xb’aaneb’ laj Kastiiy sa’ Harmony, li condado Susquehanna, li Estado Pennsylvania; ut rub’elaj naq kik’ehe’ ink’anjel rik’in, yoo chaq chi b’ekok re raj xtawb’al li jul wi ta taaruuq. Chirix naq xkohin chi wank rik’in, kinixk’am wochb’een li jun ch’ol chik reheb’ lix k’anjenel, re b’ekok chixsik’bal li plaat, sa’ li kinkana wi’ chi k’anjelak chiru ka’ch’in chik ma jun po, chi ink’a’ noko’usa sa’ li k’a’ru yooko, ut sa’ roso’jik kinru chixq’unb’esinkil xch’ool li tiixil winq naq tixkanab’ b’ekok re xsik’b’al. Chi jo’kan kitikla li esil li q’axal yeeb’il naq laa’in aj b’ekonel tumin.\n57 Chiru jo’ najtil wankin chaq chi k’anjelak chi jo’kan, kik’ehe’ inna’aj rik’in jun li Qawa’ Isaac Hale, li wan rochoch sa’ li na’ajej a’an; aran xb’een wa kiwil li wixaqil (lix rab’in a’an), li axEmma Hale. Sa’ li 18 Enero, 1827, koosumla, naq toj wankin chi k’anjelak chiru li Qawa’ Stoal.\n58 Rik’in naq toj kinye naq wilom jun li k’utb’esink, toj taaqenb’ilin xb’aan li arahob’tesink, ut lix junkab’al lix yuwa’ li wixaqil k’a’jo’ naq ink’a’ ke’raj naq toosumlaaq. Jo’kan naq ki’aje’ ru naq tink’am a’an sa’ jalan chik li na’ajej; chi jo’kan xookoho ut koosumla sa’ rochoch li Qawa’ Tarbill, sa’ South Bainbridge, li condado Chenango, Nueva York. Tikto chirix insumlajik, kin’el chaq rik’in li Qawa’ Stoal, ut xkohin sa’ rochoch lin yuwa’, ut kink’anjela li ch’och’ rochb’een a’an chiru li jun chihab’ a’an.\n59 Moqon kiwulak xq’ehil naq tink’uleb’ li perel ch’iich’, li Urim ut Tumim, ut li xramb’al ru ch’oolej. Sa’ wiib’ xka’k’aal xb’e li po Septiembre, jun mil waqxaqib’ cient rik’in wuqub’ xka’k’aal, chirix xik jo’ k’aynaqin sa’ roso’jik li jun chik chihab’ sa’ li na’ajej k’uulanb’ileb’ wi’, li choxahil aj k’amol esil a’an kixq’axtesiheb’ we, ut kixk’e inchaq’rab’inkil chi jo’ka’in: Naq laa’in tento sa’ inb’een xk’uulankileb’; ut naq wi tinkanab’eb’ chi sachk chi yal jo’maajo’, malaj rik’in naq aink’a’ xinyal inq’e, tin’isiiq chaq; a’b’anan wi tinmetz’ewa anchal wib’ bchixk’uulankil toj reetal naq a’an, laj k’amol esil, tixpatz’ wi’chik, te’kole’q.\n60 Sa’ junpaat kintaw xyaalal k’a’ut naq kink’ul xnimal inchaq’rab’inkil naq tink’uula, ut k’a’ut naq laj k’amol esil kixye naq chirix naq xinb’aanu li k’a’ru teneb’anb’il sa’ wuq’, a’an tixpatz’ xk’ulb’al wi’chik. Xb’aan naq toja’ taanawe’q naq wankeb’ wik’in, naq wankeb’ li q’axal ke’xmetz’ewa rib’ chixmaq’b’al chiwu. Jo’ k’ihal li b’alaq’il na’leb’ ke’ru chixk’oxlankil, ke’xb’aanu choq’ re li ajom a’an. K’a’jo’ naq kiraho’ ut kiniman li rahob’tesink, ut rajlal wankeb’ li ch’uut chi tenamit li aj’ookeb’ ru chixmaq’b’al chiwu, wi ta raj xe’ru. A’ut sa’ xk’ab’a’ lix chaab’ilal xna’leb’ li Dios, ke’kana sa’ wuq’ toj reetal naq kinchoy xb’aanunkil rik’ineb’ li k’a’ru teneb’anb’il sa’ wuq’. Naq jo’ chanru ak k’uub’anb’il, laj k’amol esil kixpatz’, laa’in kinq’axtesi chiru, ut wan rik’in a’an toj sa’ li kutan a’in, a’an li wiib’ xb’e li po Mayo, jun mil waqxaqib’ cient rik’in waqxaqlaju xka’k’aal.\n61 Toj kiwan b’an li choqink, ut li yoob’anb’il aatin rik’in li jun mil li ru’uj raq’ kiwan sa’ rajlal hoonal chixpuktesinkil li tik’ti’ chirix lix junkab’al lin yuwa’, ut chiwix laa’in. Wi ta tinseraq’i yal ta jun milatq raqal a’an, taanujaq raj jar tasal chi hu rik’in. A’ut k’a’jo’ naq kiniman li rahob’tesink toj reetal ink’a’ chik nakuyman, jo’kan naq ki’aje’ ru naq tin’elq chaq Manchester, ut tinxik wochb’een li wixaqil toj sa’ li condado Susquehanna, sa’ li Estado Pennsylvania. Sa xkawresinkil qib’ re too’elq, rik’in naq q’axal qaneb’a’il, ut k’a’jo’ raalil li rahob’tesink sa’ qab’een, jo’kan naq chanchan naq maajo’q’e taajalmanq a’an—sa’ xyi li qach’a’ajkilal kiqataw ani taarahoq qe, jun Qawa’ aj aMartin Harris xk’ab’a’, li kik’ulun qik’in ut kixk’e lajeeb’ roxk’aal chi pees we re qatenq’ankil sa’ qaxikik. Li Qawa’ Harris wan rochoch sa’ li tenamit Palmyra, li condado Wayne, sa’ li Estado Nueva York, ut a’an aj eechal awimq, li chaab’il esil yeeb’il chirix.\n62 Chi tenq’anb’il chi jo’kan sa’ tz’aqal li hoonal ajb’il wi’ ru, kinru chi wulak sa’ li na’ajej yookin wi’ chi xik sa’ Pennsylvania; ut sa’ junpaat chirix inwulajik aran kin’ok chixtz’iib’ankil reetalileb’ li tz’iib’ li wankeb’ chiruheb’ li perel ch’iich’. Kintz’iib’a reetalil maaka’ch’in rajlankileb’, ut rik’in li aUrim ut Tumim kinjaltesi ru junjunq reheb’, li kinb’aanu chirix naq kinwulak sa’ rochoch lix yuwa’ li wixaqil sa’ li po Diciembre, ut rub’elaj li po Febrero jun chik.\n63 Sa’ jun kutan chiru li po Febrero a’in, li Qawa’ Martin Harris li ak yeeb’il resil kiwulak sa’ li qana’aj, kixk’uleb’ li tz’iib’ li kintz’iib’a chaq reetalil chalen chaq sa’eb’ li perel ch’iich’, ut kixchap xb’e rik’ineb’ toj sa’ li tenamit Nueva York. Re taanawmanq k’a’ru kixk’ul a’an rik’ineb’ li tz’iib’, tinye tz’aqal li esil kixye a’an chirix li kik’ulman, jo’ chanru kixseraq’i we chirix lix sutq’ijik, a’an chi jo’ka’in:\n64 “Kinwulak sa’ li tenamit Nueva York, ut kink’ut li jar tz’iib’ li jaltesinb’il ru, rochb’een lix jaltesinkil ru a’an, chiru li tzolonel aj Charles Anthon, jun winq nimanb’il ru xb’aan xnimal lix nawom chirix li tz’iib’anb’il aatin. Li tzolonel Anthon kixye naq tz’aqal re ru li jaltesinb’il ru, chi q’axal wi’chik chiru li rilom jun sutaq chi jaltesinb’il chaq ru sa’ li aatinob’aal Egipcio. Toja’ naq kink’ut chiru jo’ k’ihal li maji’ jaltesinb’il ru, ut kixye naq a’aneb’ sa’ egipcio, kaldeo, asirio, ut arabe, ut kixye naq a’aneb’ tz’aqal tz’iib’. Kixk’e we jun li hu, li naxch’olob’ xyaalal reheb’ li wankeb’ Palmyra naq a’aneb’ tz’aqal tz’iib’, ut naq yaal ajwi’ lix jaltesinkil ru li jo’ k’ihal jaltesinb’ileb’ ru. Kink’ul li hu ut kink’e sa’ inb’oox, ut yookin chaq chi elk sa’ li ochoch, naq li Qawa’ Anthon kinixb’oq chi sutq’iik, ut kixpatz’ we chan ru naq li saaj winq kixnaw naq wankeb’ li perel ch’iich’ oor sa’ li na’ajej kixtaweb’ wi’. Kinsume naq jun lix anjel li Dios kixk’utb’esi chaq chiru.\n65 “Toja’ naq a’an kixye we, «Wilaq li hu a’an.» Chi jo’kan kiwisi chaq sa’ inb’oox ut kink’e re, toja’ naq a’an kixchap ut kixpeji, kixye naq anajwan maak’a’ chik xkomon lix k’anjeleb’ li aanjel, ut naq wi tink’ameb’ chaq li perel ch’iich’, a’an tixjaltesi ru. Laa’in kinye re naq jun raqal reheb’ li perel ch’iich’ wan chi bk’eeb’il xtz’apb’al, ut naq moko kanab’anb’ilin ta chixk’amb’al chaq. A’an kichaq’ok, «Ink’a’ naru nawil ru jun li tz’aptz’ookil hu.» Kin’el chaq rik’in a’an, ut kinwulak rik’in li tzolonel Mitchell, li kixye naq yaal li kixye chaq li tzolonel Anthon chirixeb’ li tz’iib’ ut lix jaltesinkil ru.”\nLaj Oliver Cowdery nak’anjelak jo’ aj tz’iib’anel sa’ xjaltesinkil ru lix Hu laj Mormon—Laj Jose ut laj Oliver neke’xk’ul li Tijonelil re Aaron rik’in laj Jwan aj Kub’sihom Ha’—Neke’kub’e xha’, neke’k’ojob’aak, ut neke’xk’ul li musiq’ej re profeetil aatin. (Eb’ li raqal 66–75.)\n66 Sa’ li oob’ xb’e li po Abril, 1829, kiwulak laj aOliver Cowdery sa’ wochoch, li maajun wa wilom wi’ li ru rub’elaj a’an. Kixye we naq a’an yoo chaq chi k’utuk sa’ li tzoleb’aal sa’ li na’ajej kiwan wi’ rochoch lin yuwa’, ut rik’in naq lin yuwa’ a’an xkomoneb’ li neke’taqlan kok’al sa’ li tzoleb’aal, xko’o chi kanaak chiru jarub’aq kutan sa’ rochoch, ut naq wan aran, eb’ lin junkab’al ke’xseraq’i re chan ru ki’uxman naq kink’uleb’ li perel ch’iich’, ut xb’aan a’an kichal chi patz’ok wik’in.\n67 Wiib’ kutan chirix lix wulajik li Qawa’ Cowdery (a’an li wuqub’ xb’e li po Abril) kin’ok chixjaltesinkil ru lix Hu laj Mormon, ut a’an ki’ok chi tz’iib’ank choq’ we.\n68 Toj wanko chixb’aanunkil li k’anjel re jaltesink ru aatin, naq sa’ li po jun chik (Mayo, 1829), sa’ jun kutan xookoho sa’ k’iche’ re tijok ut patz’ok chiru li Qaawa’ chirix li akub’iha’ choq’ re li brisinkil li maak, li kiqataw chaq chi yeeb’il resil sa’ xjaltesinkil ru li aatin sa’eb’ li perel ch’iich’. Naq yooko chi jo’kan chi tijok ut chixpatz’b’al xk’ab’a’ li Qaawa’, jun aj ck’amol esil li chalenaq chaq sa’ choxa kikub’e chaq sa’ jun dchoql re saqen, ut rik’in xk’eeb’al li eruq’ sa’ qab’een, fkik’ojob’ank qe, ut kixye:\n69 Sa’ eeb’een laa’ex, ex wech moosil, sa’ lix k’ab’a’ li Mesias nink’ojob’ li aTijonelil re laj Aaron, li nak’amok re li laaw re lix k’anjeleb’ li anjel, ut re li evangelio re jalb’a-k’a’uxlej, ut re li kub’iha’ chi sub’b’il rub’el ha’ re risinkileb’ li maak; ut a’in maajo’q’e chik taa’isimanq chaq sa’ li ruchich’och’, toj reetal naq eb’ li ralal laj bLevi te’xmayeja wi’chik jun mayej chiru li Qaawa’ sa’ tiikilal.\n70 A’an kixye naq li Tijonelil a’in re Aaron maak’a’ xwankil chixk’eeb’al li uq’ej choq’ re li amaatan re li Santil Musiq’ej, a’b’an a’in taak’ojob’amanq sa’ qab’een toj moqon; ut kooxtaqla chi xik ut chi kub’eek li qaha’, ut kixk’e qab’eresinkil naq laa’in tinkub’si xha’ laj Oliver Cowdery, ut naq chirix a’an, a’an tixkub’si inha’ laa’in.\n71 Chi jo’kan xookoho ut kikub’e qaha’. Laa’in kinkub’si xha’ a’an xb’een wa, ut chirix a’an, a’an kixkub’si inha’ laa’in—chirix a’an kink’e li wuq’ sa’ xb’een xjolom a’an ut kink’ojob’ sa’ li Tijonelil re Aaron, toja’ naq a’an kixk’e li ruq’ sa’ inb’een ut kinixk’ojob’ sa’ ajwi’ li Tijonelil a’an—xb’aan naq chi jo’kan taqlanb’ilo.*\n72 Laj k’amol esil li koorula’ani sa’ li kutan a’an ut kixk’ojob’ li Tijonelil a’in sa’ qab’een, kixye naq aj Jwan xk’ab’a’, a’an ajwi’ laj aJwan aj Kub’sihom Ha’ li yeeb’il re sa’ li Ak’ Chaq’rab’, ut naq yoo chi k’anjelak chi b’eresinb’il xb’aan laj bPedro, laj cSantiago, ut laj dJwan, li neke’k’amok re exlaawil li Tijonelil re laj fMelkisedek, a’ li Tijonelil, chan, li taak’ojob’amanq sa’ qab’een naq tixtaw xq’ehil, ut naq laa’inaq li xb’een gXb’eenil re li Iglees taayeemanq we, ut a’anaq (laj Oliver Cowdery) li xkab’. Kiwan sa’ li o’laju xb’e li po Mayo, 1829, naq kook’ojob’aak rub’el ruq’ laj k’amol esil a’in, ut kikub’e li qaha’.\n73 Sa’ junpaatil naq kootaqe’ chaq sa’ li ha’ chirix naq kikub’e li qaha’, kiqak’ul li osob’tesink nim ru ut nim xloq’al chalen chaq li qaChoxahil Yuwa’. Toja’ tinkub’sinq xha’ laj Oliver Cowdery, naq kit’ane’ li aSantil Musiq’ej sa’ xb’een, ut a’an kixaqli ut bkixjultika jo’ profeet k’iila k’a’aq re ru li taak’ulmanq chi seeb’. Ut jo’kan wi’chik, toja’ taakub’siiq inha’ xb’aan a’an, kiwan ajwi’ wik’in li musiq’ej re profeetil aatin, toja’ naq chi xaqxo, kinjultika jo’ profeet chirix lix waklijik li Iglees a’in, ut naab’al chik li k’a’aq re ru chirix li Iglees, ut li jun tasal tenamit a’in reheb’ li ralal xk’ajoleb’ li winq. Koonujak rik’in li Santil Musiq’ej, ut kisaho’ qach’ool rik’in li Dios re li qakolb’al.\n74 Rik’in naq ak kutanob’resinb’il li qak’a’uxl, ke’ok chi teeliik li loq’laj hu chiru li aqanawom, ut kik’utb’esiman chiqu btz’aqal lix yaalalil ut li rajom li aatin li muqmu chaq xyaalalil, jo’ li maajun wa chaq kiqak’ul junxil, chi moko kiqak’oxla chaq. Sa’ li kutan a’an ki’ajman naq taqak’uula chi muqmu chanru naq kiqak’ul li Tijonelil ut kikub’e li qaha’, sa’ xk’ab’a’ jun musiq’ej re rahob’tesink li ak kik’utb’esiman sa’ li na’ajej wanko wi’.\n75 Ak xib’enb’ilo chaq chi jo’q’ehaq naq te’chalq li ch’uut chi aj rahob’tesinel sa’ qab’een, ut a’in xb’aaneb’ ajwi’ laj tzolonel re li paab’aal. Ut li rajomeb’ a’an naq te’xch’utub’ li ch’uut chi aj rahob’tesinel sa’ qab’een, ka’ajwi’ kirame’ xb’aan li raatineb’ lix junkab’al lix yuwa’ li wixaqil (sa’ xk’ab’a’ lix chaab’ilal li Dios chi osob’tesink), li ke’ok chinraab’al chi naab’al, ut ink’a’ neke’wulak chiruheb’ li ch’uut chi aj rahob’tesinel, ut wankeb’ xch’ool naq tinkanab’aak chixb’aanunkil li k’anjel re jaltesink ru aatin chi moko ramb’ilin ta; ut chi jo’kan ke’xyeechi’i ut ke’xk’e li raatineb’ naq toohe’xkol chiru chixjunil li taab’aanumanq li taaq’etmanq wi’ li chaq’rab’, a’ yaal li kiru chiruheb’.\nLaj Oliver Cowdery naxye resil li ki’uxman chi jo’ka’in: “A’ineb’ li kutan li maajo’q’e taasachmanq sa’ inch’ool—rik’in k’ojlaak chirab’inkil jun xyaab’ kuxej chi aatinak, chi musiq’anb’il xb’aan chaq li choxa, ki’ajsiik ru xnimal li b’antioxink chire lin ch’ool laa’in! Wulaj wulaj kinwan laa’in, chi maak’a’ qaxaqlijik, chixtz’iib’ankil chaq sa’ xtz’uumal re a’an, naq kixjaltesi ru rik’in li Urim ut Tumin, malaj ut jo’ ke’xye laj Nefita, li «k’utleb’aal aatin», li esilal malaj tz’iib’anb’il esil, «Lix Hu laj Mormon» yeeb’il re.\n“Wi ta tinye, rik’in yal ta xka’ch’inal li aatin, li esil li aajel ru rab’inkil, k’eeb’il xb’aan laj Mormon ut xb’aan lix chaab’il alal aj Moroni, chirix jun li tenamit li raab’il chaq ut usilanb’il chaq junxil xb’aan li choxa, tixq’ax raj li wajom anajwan; jo’kan naq tinkanab’ a’in choq’ junaq kutan chalel, ut jo’ kinye sa’ lix tiklajik, tin’aatinaq tz’aqal chirix b’ayaq li k’a’ru xk’ulman naq yoo tz’aqal chi wakliik li Iglees a’in, li taaruuq te’saho’q wi’ xch’ool li jar mil li ke’xxaqab’ chaq rib’, sa’ xyi li xik’ neke’ilok wi’ laj hob’onel ut li yoob’ank aatin xb’aaneb’ laj ka’pak’al-u, ut ke’xk’ul chiru xch’ooleb’ lix Evangelio li Kristo.\n“Maa’ani ta junaq winq li tz’aqal ta xna’leb’ taaruuq raj chixjaltesinkil ru ut chixtz’iib’ankil li na’leb’ k’eeb’il reheb’ laj Nefita xb’aan xtz’uumal re li Kolonel, chirix chanru tz’aqal naq eb’ li winq tento te’xwaklesi lix Iglees, ut q’axal wi’chik naq li po’jenaqil na’leb’ ak xpuktesi chaq li sachk sa’ xb’eeneb’ chixjunil li jar paay chi na’leb’ ut chi k’anjel b’aanunb’il sa’ xyanqeb’ li winq, chi ink’a’ taaraj naq kanab’anb’ilaq chixk’utb’al x’anchalil lix ch’ool rik’in muqe’k sa’ li muqleb’aal ha’, re raj «xtz’aamankil jun chaab’il ch’oolej sa’ xk’ab’a’ lix waklijik chi yo’yo li Jesukristo».\n“Chirix xtz’iib’ankil li esil k’eeb’il chirix lix k’anjel laj Kolonel rik’ineb’ li rela’ li riyajil laj Jakob, chiru li nimla ch’och’ a’in, moko ch’a’aj ta rilb’al, jo’ chanru ajwi’ ke’xye li profeet, naq li q’ojyin natz’apok re li ch’och’, ut xnimal li q’ojyin lix na’leb’eb’ li tenamit. Rik’in xk’oxlankil chik a’an, moko ch’a’aj ta ajwi’ rilb’al naq sa’ xyi li nimla wech’ok-ib’ ut choqink chirix li paab’aal, maajun wan xwankil chi k’eeb’il xb’aan li Dios re xk’anjelankil li k’ojob’anb’il k’anjel re li Evangelio. Xb’aan naq taaruuq raj taapatz’manq li patz’om, ma k’eeb’il tab’i’ xwankileb’ li winq re k’anjelak sa’ lix k’ab’a’ li Kristo, li neke’tz’eqtaanank xyaalal li k’utb’esinb’il na’leb’, naq li yaal ch’olob’anb’il chirix li Kristo a’an ajwi’ tz’aqal li musiq’ej re profeetil aatin, ut li paab’aal re A’an wan chi k’ojob’anb’il, kab’lanb’il, ut waklesinb’il xb’aan tz’aqal li k’utb’esinb’il na’leb’ sa’ li jar tasal chi kutan re li ruchich’och’ li wanjenaq wi’ jun lix tenamit A’an sa’ li ruchich’och’? Us ta wan tana’ chi muqb’il li na’leb’ a’in, ut tz’apb’il ru chi na’no xb’aaneb’ li winq a’an li taaruuq raj te’sachmanq xk’anjeleb’ wi ta taakanab’aaq chi lemtz’unk sa’ rilob’aaleb’ li winq, ink’a’ chik muqmu chiqu laa’o; ut ka’aj chik kiqoyb’eni naq taak’eemanq li taqlahom, «Waklin ut chikub’eeq laa ha’».\n“Moko najt ta ajb’il a’in naq ki’uxman. Li Qaawa’, li nanaab’alo’ li ruxtaan, ut wan xch’ool rajlal chixsumenkil ru x’anchalil lix tij li tuulan xch’ool, chirix naq kiqapatz’ xk’ab’a’ rik’in x’anchalil li qak’a’uxl, chi najtob’resinb’il rik’in rochocheb’ li winq, kixkub’si rib’ chixk’utb’esinkil chiqu li rajom xch’ool. Sa’ junpaat, chanchan chalen chaq sa’ xyi li junelik q’e kutan, lix yaab’ xkux laj Tojol-ix kixye tuqtuukilal qe, ut kijache’ ru li tz’apleb’ t’ikr ut kikub’e chaq lix anjel li Dios, tiqto rik’in loq’alil, ut kixq’axtesi li esil li ajb’il rik’in x’anchalil qach’ool, ut xlaawil li Evangelio re li jalb’a-k’a’uxlej. K’a’jo’ xsahil li qach’ool! k’a’jo’ li kiqak’oxla! k’a’jo’ lix sachik qach’ool! Naq wan li ruchich’och’ chi rahob’tesinb’il ut chi jalb’ehinb’il—naq k’iila mil chi mil yookeb’ chi ch’e’ok jo’ li mutz’ re xsik’b’al li tz’ak, ut naq chixjunileb’ li winq wankeb’ chi k’ojob’anb’il sa’ xb’een xmaak’a’il li na’leb’, lix k’ihaleb’ a’an, ki’ilok lix naq’ qu, ki’ab’in li qaxik, chanchan sa’ tz’aqal li kutan; relik chi yaal, ut q’axal wi’chik—chi numtajenaq wi’chik xlemtz’unkil chiru xsaqenkil li saq’e sa’ li po Mayo, li yoo chaq chixhirb’al lix lemtz’unkil chiru chixjunil li tzuul taq’a! Toja’ naq lix yaab’ xkux a’an, us ta q’un na’aatinak, ki’ok sa’ xchamal li qach’ool, ut li raatin, «laa’in laa wech moosil», kirisi anchal li xiw. Koo’ab’in, koo’ilok, kookana chi sachso qach’ool! A’an xyaab’ xkux jun anjel chalenaq chaq sa’ li loq’alil, a’an jun esil chalen chaq li Q’axal Taqenaq Xwankil! Ut naq yooko chaq chirab’inkil kisaho’ qach’ool, ut lix rahom A’an kiloch sa’ li qaam, ut koowan chi lanb’il xb’aan lix k’utb’esihom li Nimajwal! B’ar pe’ xna’aj li wiib’ank ch’oolej? Maab’ar chik; ak elenaq chaq xmaak’a’il li na’leb’, xsub’e’ chik li wiib’ank ch’oolej chi ink’a’ chik taawakliiq, ut elenaq chaq chi junajwa li tik’ti’ ut li b’alaq’.\n“A’b’anan, at was wiitz’in, k’oxla junpaataq, chanru naq kinumta li sahilal sa’ qach’ool, ut chanru lix sachik qach’ool naq kiqakub’si qib’ (xb’aan naq ani ink’a’ raj kixb’as xb’een li raq’ chiru xkomon li osob’tesink a’an?) naq kiqak’ul rub’el ruq’ a’an li Santil Tijonelil naq kixye, «Sa’ eeb’een laa’ex, ex wech moosil, sa’ lix k’ab’a’ li Mesias, nink’ojob’ li Tijonelil a’in ut li wankilal a’in li k’eeb’il, li taakanaaq sa’ xb’een li ruchich’och’, re naq eb’ li Ralal laj Levi toj te’xmayeja jun mayej chiru li Qaawa’ sa’ tiikilal»!\n“Ink’a’ tinyal xb’onb’al choq’ aawe li reek’ahom inch’ool laa’in, chi moko xnimal li ch’ina usal ut loq’alil li kisutin qix sa’ li kutan a’an; a’ut tinaapaab’ naq tinye, naq chi moko li ruchich’och’, chi moko eb’ li winq, rik’in xch’ina usal li aatin chiru xnumik li kutan, naru ta chixtiqib’ankil li aatin chi k’a’jo’ xsahil ut xchaq’al ru jo’ li santil winq a’in. Ink’a’, chi moko wan ta xwankil li ruchich’och’ chixk’eeb’al li sahil ch’oolejil, chixq’axtesinkil li tuqtuukilal, malaj chixtawb’al ru lix chaab’ilal li na’leb’ li wan sa’ li junjunq chi aatin jo’ kiq’axtesiik rik’in lix wankil li Loq’laj Musiq’ej! Li winq naru chixb’alaq’inkil li rech winqilal, naru nawan li jun b’alaq’ chirix li jun chik, ut eb’ li ralal xk’ajol li maa’us taaruuq te’wanq xwankil chixq’unb’esinkileb’ xch’ool li maak’a’eb’ xna’leb’ ut li moko tzolb’ileb’ ta, toj reetal naq ka’ajwi’ li tik’ti’ nach’olanink re lix k’ihaleb’, ut li ruuchinihom li tik’ti’ik naxk’am rik’in xkawil li roq li jo’maajo’eb’ xch’ool toj sa’ li muqleb’aal kamenaq; a’b’anan rik’in yal jun toch’e’k xb’aan li ru’uj ruq’ lix rahom a’an, relik chi yaal, yal jun jachalaq li loq’alil chalen chaq sa’ li taqenaqil ruchich’och’, malaj junaq chi aatin chalen chaq sa’ xtz’uumal re li Kolonel, chalen chaq chire xch’ool li junelik q’e kutan, na’oso’ xwankil chixjunil a’an, ut nasachman chaq reetalil chi junajwa sa’ li k’a’uxlej. Lix tz’aqalil ru li qanawom naq koowan chiru jun li anjel, lix tz’aqalil ru qatawom ru naq kiqab’i lix yaab’ xkux li Jesus, ut li yaal li moko tz’ajninb’il ta naq kinume’ chalen chaq rik’in jun li saq ruhil winq, chi taqlanb’il xb’aan li rajom xch’ool li Dios, moko tz’aqal ta li aatin choq’ we laa’in re xch’olob’ankil resil, ut chi junelik tinwil lix k’utunik li chaab’ilal a’in xb’aan li Kolonel rik’in xsachik inch’ool ut rik’in b’antioxink naq toj kanab’anb’ilin chi kanaak; ut sa’eb’ li ochoch a’an b’ar wi’ nawan li tz’aqalil re ru ut maajo’q’e na’ok li maak, ninyo’oni loq’onink sa’ li kutan a’an li maajo’q’e taa’oso’q.”—Messenger and Advocate, hu 1 (Octubre 1834), perel 14–16.


Resil li Santil Hu: Ani laj Esau ut laj Jacob? - Li naʼaj aʼin xaqabʼanbʼil xbʼaanebʼ laj Testiiw re li Jehobʼa\nMA JUNTAQ'EET neke'ilok eb' li ch'ina'al li wankeb' sa' li eetalil? Jalan neke'ilok. Aniheb' xk'ab'a'? Laj chapol xul a'an aj Esau ut laj k'aak'alenel karneer a'an aj Jacob.\nLaj Esau ut laj Jacob luteb' ut a'aneb' xkok'al laj Isaac ut xRebeca. Laj Esau raaro xb'aan li xyuwa' xb'aan naq naxk'am li tzakahemq sa' rochoch. Ab'an, li xRebeca naxra laj Jacob xb'aan naq chaab'il ut tuulan xch'ool.\nLaj Jacob kiwulak tana chiru rab'inkil laj Abrahan, li xyuwa'chin, naq na'aatinak chirix li Jehob'a! Laj Abrahan kikamk naq wank 175 chihab' re ut 15 chihab' wankeb' re li lut.\nLaj Esau wank 40 chihab' re naq kisumlaak rik'ineb' wiib' li ixq aj Canaan. K'ajo' naq ke'raho'k sa' xch'ool laj Isaac ut xRebeca, xb'aan naq eb' li ixq a'in, ink'a' neke'xloq'oni li Jehob'a.\nSa' jun kutan, laj Esau kijosq'o'k rik'in laj Jacob. Ma nakaanaw k'a'ut? Kiwulak xq'ehil naq laj Isaac trosob'tesi li xb'een ralal. Laj Esau asb'ej chiru laj Jacob jo'kan naq laj Esau kixk'oxla naq a'an t-osob'tesiiq. Ab'an laj Esau ak xk'ayi li rosob'tesihom re laj Jacob. Naq ke'yo'laak eb' li lut a'in, li Yos ak kixye naq laj Jacob tixk'ul li osob'tesiik a'in. Jo'kan naq laj Isaac kirosob'tesi laj Jacob.\nNaq laj Esau kixnaw a'in, k'ajo' naq kichalk xjosq'il rik'in laj Jacob, jo'kan naq kixye naq tixkamsi. Naq li xRebeca kirab'i li tixb'aanu laj Esau, k'ajo' naq kixuwak. Jo'kan naq kixye re laj Isaac, li xb'eelom: ‹Moko tinkuy ta rilb'al naq laj Jacob tsumlaaq rik'in junaq li ixq aj Canaan›.\nChirix chik a'an, laj Isaac kixb'oq laj Jacob ut kixye re: ‹Matsumla rik'in junaq ixq aj Canaan. Ayu sa' li tenamit Haran sa' rochoch laayuwa'chin, Betuel. Ut sumlan rik'in junaq reheb' li xrab'in laj Laban›.\nLaj Jacob kixpaab' li xyuwa' ut xko sa' li tenamit Haran.\nAni laj Esau ut laj Jacob? Chanru xna’leb’ laj Esau ut laj Jacob?\nJarub’ chihab’ wank re laj Esau ut laj Jacob naq kikamk laj Abrahan?\nK’a’ut naq ke’raho’k sa’ xch’ool li xna’ xyuwa’ laj Esau?\nK’a’ut naq kijosq’o’k laj Esau rik’in laj Jacob?\nK’aru na’leb’ kixk’e laj Isaac re laj Jacob?\nChaawil li naxye Génesis 25:5-11, 20-34.\nK’aru kixye li Jehob’a naq tixk’ul laj Jacob ut laj Esau? (Gén. 25:23.)\nNajter eb’ li xb’een alalb’ej osob’tesinb’ileb’ xb’aaneb’ li yuwa’b’ej. K’aru kixk’oxla laj Esau ut laj Jacob chirix li osob’tesink a’in? (Gén. 25:31-34.)\nChaawil li naxye Génesis 26:34, 35; 27:1-46 ut 28:1-5.\nChanru kixk’utb’esi laj Esau naq ink’a’ kiroxloq’i eb’ li maatan kixk’e li Yos? (Gén. 26:34, 35; 27:46.)\nK’aru kixye laj Isaac naq tento tixb’aanu laj Jacob re naq t-osob’tesiiq xb’aan li Yos? (Gén. 28:1-4.)\nChaawil li naxye Hebreos 12:16, 17.\nK’aru te’xk’ul li neke’tz’eqtaanank re chixjunil li nachalk rik’in li Yos jo’ li ch’utam, li tijok…?


Hua̱ xasa̱sti talacca̱xlan quinTla̱tican Jesucristo 1 SAN PEDRO 1\nXli̱mactum xcarta̱ hua̱ntu̱ tzokli̱ San Pedro\nApóstol Pedro huá̱ li̱tzokniko̱lh yuma̱ xli̱maktum xcarta xta̱ca̱najlaní̱n, chuná̱ chixcuhuí̱n xa̱huá̱ lacchaján, laqui̱mpi̱ aksti̱tum calatama̱ko̱lh xta̱chuná̱ xli̱latama̱tcán hua̱nti̱ xli̱ca̱na̱ xlakskata̱n Dios li̱taxtuko̱ni̱t. Yuma̱ tla̱n latáma̱t antá̱ stalanca xli̱tasíyut xla̱li̱pa̱xqui̱tcán cha̱tunu cha̱tunu. Hua̱mpi̱ hua̱ntu̱ lacati̱tum tapá̱xqui̱t, aksti̱tum calatama̱ko̱lh, chu̱ tapa̱xuhuá̱n capa̱ti̱ko̱lh xli̱pacs hua̱ntu̱ lakchinko̱y tapa̱tí̱n. Li̱ta̱kalhchihui̱nanko̱cán laqui̱mpi̱ pala tí̱ tlahuaniko̱y hua̱ntu̱ ni̱tlá̱n, xlacán ni̱ calacapa̱stacko̱lh pala na̱ chuná̱ namakaxoko̱nanko̱y, huata xma̱n huaniko̱cán pi̱ capa̱xuhua̱na̱pa̱ti̱ko̱lh, chu̱ cama̱tzanka̱naniko̱lh xli̱pacs hua̱nti̱ tlahuaniko̱y pala tú̱ ni̱tlá̱n, xta̱chuná̱ la̱ntla̱ tilatáma̱lh Cristo. Sa̱mpi̱ xli̱pacs yuma̱ chixcuhuí̱n caj xpa̱lacata cumu xli̱pa̱huanko̱ni̱t Cristo Dios xlacsacko̱ni̱t laqui̱mpi̱ xlakskatá̱n nahuanko̱y hua̱nti̱ luhua napa̱xqui̱ko̱y. Xlacán li̱taxtuko̱y xpa̱lacachihui̱nani̱n Dios hua̱nti̱ xma̱n huá̱ lakataquilhpu̱tama̱kó̱ tlanca tali̱pa̱hu rey, li̱ma̱xtuko̱cán xatamacama̱sta̱n cscujni̱n Dios hua̱nti̱ ni̱tú̱ li̱xcajua̱lama̱kó̱, huá̱ xlakskata̱n Dios hua̱nti̱ ma̱n xokoxtuko̱ni̱t Cristo (2:9).\nXli̱akasputni yuma̱ carta li̱xakatli̱ko̱cán lakko̱lún pi̱ cumu xlacán li̱taxtuko̱y xanapuxcún hua̱nti̱ cui̱ntajlako̱ni̱t xa̱makapitzi̱n ca̱najlaní̱n, pus huaniko̱cán pi̱ ni̱ cascujko̱lh caj xpa̱lacata cumu nama̱skahui̱cán, hua̱mpi̱ huata xli̱pacs xtapa̱xuhuá̱n cascujko̱lh pi̱ pa̱xqui̱ko̱y Cristo, chu̱ lakalhamanko̱y xta̱ca̱najlani̱ncán (5:1-4).\nPedro li̱pa̱xuhu xakatli̱laca̱nko̱y ti̱ maca̱niko̱y xcarta\n1 Quit Pedro xapóstol, usu xtalakacha̱n Jesucristo, luhua ca̱na̱ li̱pa̱xuhu cca̱tzoknimá̱n yuma̱ quincarta xli̱pacs huixín xlakskata̱n Dios hua̱nti̱ ta̱kahuani̱tántit cani̱hua̱ ca̱chiquí̱n xta̱chuná̱ la̱ntla̱ c-xatiyat Ponto, Galacia, Capadocia, Asia, xa̱huá̱ Bitinia. 2 Quintla̱tican Dios ca̱lacsacni̱tán hasta la̱ntla̱ xamaka̱n quilhtamacú̱ xta̱chuná̱ la̱ntla̱ xlá̱ xli̱lhca̱huili̱ni̱t natlahuay, chu̱ ca̱macaminín Espíritu Santo laqui̱mpi̱ naca̱ma̱aksti̱tumi̱li̱yá̱n, chu̱ xma̱n huá̱ natapaksi̱niyá̱tit, chu̱ nascujnaniyá̱tit, laqui̱mpi̱ xkalhni Jesucristo hua̱ntu̱ xlá̱ stajmakani̱t acxni̱ makni̱ca̱ c-cruz huá̱ naca̱li̱chaka̱makaniyá̱n xli̱pacs mintala̱kalhi̱ncán. Quit clacasquín pi̱ Quimpu̱chinacán xataxajni caca̱ma̱xquí̱n xtapá̱xqui̱t, chu̱ li̱pa̱xuhu latáma̱t.\nLa̱ntla̱ quili̱kalhkalhi̱tahuilatcán hua̱ntu̱ Dios naquinca̱ma̱xqui̱yá̱n\n3 Caxani̱li̱huayá̱ quili̱ma̱xqui̱tcán pa̱xcatcatzí̱nit Dios huachá̱ xtla̱t Quimpu̱chinacan Jesucristo, sa̱mpi̱ xlá̱ ma̱lakastakuani̱ni̱t ca̱li̱ní̱n, chu̱ caj xpa̱lacata tlanca xtalakalhamá̱n quin quinca̱li̱ma̱xqui̱ni̱tán xasa̱sti latáma̱t xta̱chuná̱ sa̱sti lacachimpalani̱tahu a̱maktum. Caj huá̱ xpa̱lacata ni̱ anán tamacpuhuá̱n kalhkalhi̱ma̱hu hua̱ntu̱ xlá̱ quinca̱ma̱lacnu̱nini̱tán. 4 Sa̱mpi̱ tancs catzi̱ya̱hu pi̱ hua̱ntu̱ aya ma̱lacnu̱ni̱t naquinca̱ma̱xqui̱ya̱chá̱n yamá̱ hua̱ntu̱ Dios ma̱qui̱ni̱t c-akapú̱n xta̱chuná̱ la̱ aktum quintata̱qui̱ncán hua̱ntu̱ ni̱ lay nalaclay, usu nalaksputa, usu napasay tu̱ ni̱tlá̱n. 5 Cumu xli̱pacs minacu̱cán aksti̱tum li̱pa̱huaná̱tit Dios, xlá̱ ankalhí̱n ca̱li̱makta̱yamá̱n xli̱tlihuaka laqui̱mpi̱ tla̱n nalakchipiná̱tit, chu̱ nakalhi̱yá̱tit yama̱ akapu̱táxtut hua̱ntu̱ xlá̱ quinca̱li̱kalhi̱má̱n, chu̱ xatakatzí̱n naquinca̱ma̱xqui̱yá̱n acxni̱ nalakchá̱n quilhtamacú̱.\n6 Huá̱ xpa̱lacata huixín li̱kalhi̱yá̱tit tlanca tapa̱xuhuá̱n ma̱squi xli̱ca̱na̱ pi̱ caj tzinu̱ quilhtamacú̱ c-milatama̱tcán lhu̱hua tasoka̱lí̱n naca̱lakchiná̱n, chu̱ lhu̱hua̱ hua̱ntu̱ naca̱li̱ma̱pa̱ti̱ni̱caná̱tit. 7 Xafuerza naca̱li̱ucxilhcaná̱tit lhu̱hua tapa̱tí̱n, lapi̱ xli̱ca̱na̱ li̱pa̱huaná̱tit Cristo, xta̱chuná̱ la̱ntla̱ tlahuacán oro, sa̱mpi̱ hua̱ oro laqui̱mpi̱ namakanicán hua̱ntu̱ ni̱ xlakstu oro, ma̱chichi̱cán c-lhcúya̱t hasta nastalankko̱y. Huixín hua̱nti̱ aksti̱tum li̱pa̱huaná̱tit Cristo, pala ta̱yaniyá̱tit caxatu̱cahua̱ tapa̱tí̱n naca̱lakchiná̱n c-milatama̱tcán, xli̱ca̱na̱ pi̱ yuma̱ mintaca̱najlacán a̱tzinu̱ tlanca xtápalh nali̱taxtuy ni̱ xahua oro, sa̱mpi̱ oro laksputa, hua̱mpi̱ yama̱ mintaca̱najlacán hua̱ntu̱ huixín kalhi̱yá̱tit ma̱squi lhu̱hua̱ hua̱ntu̱ ca̱li̱tzaksanicaná̱tit, chu̱ ni̱tú̱ nali̱laclata̱yayá̱tit, acxni̱ Quimpu̱chinacan Jesucristo namín xli̱maktuy, pus naca̱li̱pa̱xuhuayá̱n, chu̱ tali̱pa̱hu naca̱li̱ma̱xtuyá̱n.\n8 Ma̱squi ni̱ cha̱tum huixín ucxílhtit Jesucristo acxni̱ xlapu̱lay ca̱tuxá̱huat tzucuni̱tántit pa̱xqui̱yá̱tit, na̱ ma̱squi hua̱ chuj quilhtamacú̱ ni̱ lakapasá̱tit la̱ntla̱ luhua tasiyuy, hua̱mpi̱ ankalhí̱n li̱pa̱huaná̱tit, chu̱ huá̱ xpa̱lacata li̱kalhi̱yá̱tit tlanca tapa̱xuhuá̱n c-milatama̱tcán, ni̱ kalhi̱yá̱tit tachihuí̱n nali̱huaná̱tit minquilhnicán la̱ntla̱ luhua makcatzi̱yá̱tit. 9 Chu̱ huá̱ li̱pa̱xuhuayá̱tit pi̱ tancs catzi̱yá̱tit pi̱ kalhi̱yá̱tit xakapu̱táxtut mili̱stacnacán xpa̱lacata̱ pi̱ li̱pa̱huaná̱tit.\n10 Hua̱ yumá̱ xpa̱lacata akapu̱táxtut, hua̱ xamaka̱n profetas, usu xpa̱lacachihui̱nani̱n Dios, xputzama̱kó̱ c-Li̱kalhtahuaka̱ la̱ntla̱ luhua naqui̱taxtuy hua̱ntu̱ xma̱puhua̱ni̱ko̱ni̱t pi̱ xli̱lhca̱ni̱t la̱ntla̱ quin ti̱ li̱pa̱huana̱hu naquinca̱ma̱xqui̱yá̱n akapu̱táxtut. Xlacán tancs li̱chihui̱nanko̱lh pi̱ caj xpa̱lacata xtalakalhamá̱n naquinca̱ma̱xqui̱yá̱n ma̱squi ni̱ xcatzi̱ko̱y lá̱ntla̱ luhua nalay. 11 Sa̱mpi̱ cspiritu Cristo xma̱catzi̱ni̱ma̱kó̱ yama̱ profetas hua̱ntu̱ Quimpu̱chinacan Jesús xli̱pá̱ti̱t xuani̱t, chu̱ la̱ntla̱ a̱li̱sta̱lh luhua tlanca li̱cá̱cni̱t nali̱ma̱xqui̱cán; hua̱mpi̱ xlacán luhua xcatzi̱putunko̱y xatú̱ xlakasi nali̱taxtuy tama̱ Cristo, chu̱ xatú̱ ya̱ xquilhtamacú̱ xli̱kantáxtut xuani̱t hua̱ntu̱ aya xtalhca̱tahuilani̱t yama̱ hua̱ntu̱ xma̱catzi̱ni̱ma̱kó̱ Espíritu hua̱ntu̱ xuí̱ c-xlatama̱tcán. 12 Hua̱mpi̱ Dios lacatancs ma̱catzi̱ni̱ko̱lh yama̱ profetas pi̱ hua̱ntu̱ xlacán xli̱akchihui̱nama̱kó̱, ni̱ nama̱kantaxti̱y tu̱ xma̱lacnu̱ni̱t acxni̱ yama̱ xquilhtamacu̱cán, hua̱mpi̱ huata ma̱catzi̱ni̱ko̱lh pi̱ huixín hua̱nti̱ luhua a̱li̱sta̱lh naca̱lakcha̱ná̱n. Hua̱mpi̱ tama̱ tama̱catzi̱ní̱n tu̱ maká̱n tima̱catzi̱ni̱ko̱ca̱ profetas, huatiya li̱tum la̱nchuj quilhtamacú̱ ca̱li̱akchihui̱nanini̱tán yuma̱ chixcuhuí̱n hua̱nti̱ kalhi̱ko̱y xli̱tlihuaka Espíritu Santo hua̱ntu̱ Dios macaminiko̱ni̱t c-akapú̱n, huachá̱ yama̱ li̱pa̱xuhu akapu̱táxtut hua̱ntu̱ ma̱sta̱y Cristo. ¡Xli̱ca̱na̱ pi̱ hasta ángeles xala c-akapú̱n xmakcatzi̱putunko̱lh yuma̱ tlanca tapa̱xuhuá̱n hua̱ntu̱ huixín kalhi̱yá̱tit hua̱nti̱ Dios ca̱ma̱akapu̱taxti̱ni̱tán, hua̱mpi̱ hua̱ntu̱ ni̱ lay makcatzi̱ko̱y!\nDios quinca̱lacsacni̱tán laqui̱mpi̱ aksti̱tum nalatama̱ya̱hu\n13 Huá̱ cca̱li̱huaniyá̱n, ankalhí̱n skálalh calatapá̱tit, li̱huana̱ akstitum camaclacasquíntit mintalacapa̱stacnicán. Xa̱li̱ankalhí̱n cakalhkalhi̱tahuilátit hua̱ntu̱ Dios caj xpa̱lacata xtalakalhamá̱n naca̱ma̱xqui̱yá̱n acxni̱ namimpalay Quimpu̱chinacan Jesucristo. 14 Cumu huixín xlakskata̱n Dios hua̱nti̱ xli̱pacs mintapa̱xuhua̱ncán lakachixcuhui̱putuná̱tit, huixín nia̱lh cali̱latapá̱tit tama̱ li̱xcajnit tala̱kalhí̱n xta̱chuná̱ la̱ntla̱ xli̱lapá̱tit acxni̱ ni̱ xa̱lakapasá̱tit Dios. 15 Huata luhua aksti̱tum calatapá̱tit la̱ntla̱ lakati̱y Dios, sa̱mpi̱ Quintla̱tican Dios, hua̱nti̱ ca̱tasanini̱tán laqui̱mpi̱ nali̱pa̱huaná̱tit, xlá̱ luhua aksti̱tum kalhi̱y xlatáma̱t. 16 Sa̱mpi̱ antá̱ chuná̱ lacatancs huan c-Li̱kalhtahuaka: “Aksti̱tum cakalhí̱tit milatama̱tcán xta̱chuná̱ la̱ntla̱ quit aksti̱tum ckalhi̱y quilatáma̱t.”\n17 Cumu huixín stalanca catzi̱yá̱tit pi̱ Dios ni̱ caj natlahuay talacsacpa̱xquí̱n, acxni̱ xlá̱ nama̱lakcha̱ni̱y quilhtamacú̱ la̱ntla̱ tampa̱xtum nama̱xoko̱ni̱ko̱y chixcuhuí̱n xpa̱lacata hua̱ntu̱ tlahuako̱ni̱t c-xlatama̱tcán, huá̱ cca̱li̱huaniyá̱n pi̱ huixín hua̱nti̱ tlahuaniyá̱tit oración Dios, chu̱ huaniyá̱tit: “Huix Quintla̱ticán”, pus ca̱mini̱niyá̱n pi̱ luhua aksti̱tum calakachixcuhuí̱tit xli̱makua̱ tla̱n lapá̱tit u̱nú̱ ca̱tuxá̱huat. 18 Niucxni̱ tipa̱tzanka̱yá̱tit la̱ntla̱ Dios ca̱lakma̱xtuni̱tán yama̱ c-milatama̱tcán hua̱ntu̱ ni̱ pala tzinú̱ xkalhi̱y xlakasi, laqui̱mpi̱ tla̱n namakapa̱xuhuayá̱tit Dios, chu̱ nakalhi̱yá̱tit akapu̱táxtut, sa̱mpi̱ xma̱n huá̱ xli̱lapá̱tit yama̱ ni̱tlá̱n latáma̱t hua̱ntu̱ xca̱ma̱siyunicani̱tántit, hua̱ntu̱ minti̱lhani̱tanchá̱ xalakmaka̱n minatla̱tnacán. Na̱ luhua catzi̱yá̱tit pi̱ xtápalh tama̱ akapu̱táxtut tu̱ aya kalhi̱yá̱tit, ni̱ tumi̱n li̱xokocani̱t hua̱ntu̱ laksputa̱ xta̱chuná̱ la̱ntla̱ oro, usuchí̱ plata, 19 hua̱mpi̱ huata Cristo li̱xókolh xkalhni̱ hua̱ntu̱ xlá̱ stajmákalh c-cruz, xlá̱ li̱táxtulh xta̱chuná̱ la̱ tantum actzu̱ li̱makni̱t calhni̱lu̱ tu̱ ni̱tú̱ pasani̱t tu̱ ni̱tlá̱n, laqui̱mpi̱ la̱ntla̱ nani̱y chuná̱ nali̱xoko̱nán xpa̱lacata xtala̱kalhi̱ncan chixcuhuí̱n. 20 Hasta la̱ntla̱ Dios ni̱ xa̱ma̱lacatzuqui̱y ca̱tuxá̱huat aya xli̱lacsacni̱t pi̱ hua̱ Cristo xli̱ma̱kantáxti̱t nahuán hua̱ntu̱ xlá̱ xli̱lhca̱huili̱ni̱t, hua̱mpi̱ cumu quin xquinca̱ucxilhlacachimá̱n, huá̱ xpa̱lacata ni̱ tuncán tili̱macámilh xCam Jesucristo hasta la̱nchujcú̱ tu̱ a̱huatiya quilhtamacú̱ laqui̱mpi̱ nama̱kantaxti̱y, chu̱ chuná̱ naca̱ma̱xqui̱yá̱n akapu̱táxtut huixín hua̱nti̱ lapá̱tit la̱nchuj quilhtamacú̱. 21 Chu̱ acxni̱ milh, huá̱ lí̱milh laqui̱mpi̱ quin tla̱n naca̱najlaya̱hu pi̱ xli̱ca̱na̱ tu̱ Dios xma̱lacnu̱ni̱t, sa̱mpi̱ huá̱ xlá̱ ti̱ ma̱lakastakuáni̱lh ca̱li̱ní̱n, chu̱ a̱li̱sta̱lh má̱xqui̱lh li̱ca̱cni li̱tlihuaka, xa̱huá̱ li̱pa̱xuhu pu̱táhui̱lh c-akapú̱n. Huá̱ xpa̱lacata̱ xma̱n hua̱ Dios li̱pa̱huaná̱tit, chu̱ kalhkalhi̱huilátit hua̱ntu̱ xlá̱ naca̱ma̱xqui̱yá̱n.\n22 Hua̱nchú̱ pi̱ aya kaxpatpá̱tit yama̱ tachihuí̱n hua̱ntu̱ xtaluloktat Dios, chu̱ tlahuátit hua̱ntu̱ antá̱ li̱ma̱paksi̱nán, chu̱ chuná̱ li̱chaka̱makanini̱tántit minacu̱cán xli̱pacs hua̱ntu̱ xkalhi̱yá̱tit li̱xcajnit tala̱kalhí̱n, laqui̱mpi̱ tla̱n chu̱ aksti̱tum napa̱xqui̱ko̱yá̱tit minta̱ca̱najlaní̱n. Huá̱ xpa̱lacata cca̱li̱huaniyá̱n pi̱ niucxni̱ namakaxtaká̱tit chuná̱ nali̱pa̱xqui̱yá̱tit cha̱tunu a̱makapitzí̱n xli̱pacs xli̱tlihuaka mintalacapa̱stacnicán, xa̱huá̱ xli̱pacs xtapa̱xuhua̱n minacucán. 23 Pus ma̱squi xli̱ca̱na̱ pi̱ huixín xkalhi̱yá̱tit yama̱ latáma̱t hua̱ntu̱ xca̱ma̱xqui̱ni̱tán minatla̱tnacán hua̱nti̱ na̱ ni̱ko̱lh xta̱chuná̱ la̱ntla̱ cati̱huá̱, chu̱ qui̱taxtuy pi̱ aya sa̱sti tachixcuhui̱ni̱tántit caj xpa̱lacata yama̱ xtachihui̱n Dios hua̱ntu̱ kaxpatni̱tántit, chu̱ yama̱ xtachihui̱n Dios niucxni̱ nalaksputa̱ xtascújut, sa̱mpi̱ tama̱ caxani̱li̱huayaj quilhtamacú̱ scujma̱ nahuán c-quilatama̱tcán. 24 Chu̱ c-Li̱kalhtahuaka̱ chuná̱ tatzokni̱t:\n“Xli̱pacs la̱ntla̱ cha̱tunu̱ hua̱nti̱ lama̱ ca̱tuxá̱huat xta̱chuná̱ li̱taxtuy la̱ pu̱kalhtum tachaná̱n xala ca̱tuhuá̱n,\nchu̱ xli̱tlihuaka, xa̱huá̱ xli̱ca̱cni̱ hua̱ntu̱ xlá̱ kalhi̱y xta̱chuná̱ li̱taxtuy la̱ xaxánat yama̱ tachaná̱n.\nPacs nalaksputa̱ xta̱chuná̱ la̱ tachaná̱n hua̱ntu̱ sca̱ca, chu̱ yujtamakán xaxánat,\n25 hua̱mpi̱ xtachihui̱n Quimpu̱chinacán xa̱li̱ankalhi̱n nahuán, chu̱ scujma̱ nahuán c-quilatama̱tcán.”\nHua̱ yuma̱ tama̱catzi̱ní̱n xla akapu̱táxtut hua̱ntu̱ tama̱xqui̱ni̱tántit.


SAN JUAN 12 KEK - Lix María quixqˈue li sununquil ban - Bible Gateway\nSAN JUAN 12 Kekchi (KEK)\nLix María quixqˈue li sununquil ban chiru rok li Jesús\n12 Cuakib cutan chic ma̱ nacuulac xkˈehil li ninkˈe Pascua nak quicuulac li Jesús Betania. Aˈan xtenamit laj Lázaro, li quicam ut quicuaclesi̱c cuiˈchic chi yoˈyo xban li Jesús. 2 Queˈxcauresi xtzacae̱mk li Jesús. Laj Lázaro cuan saˈ xya̱nkeb li cˈojcˈo̱queb saˈ me̱x rochben li Jesús. Ut lix Marta yo̱ chixqˈuebal li tzacae̱mk saˈ li me̱x. 3 Lix María quixcˈam chak mero botella li sununquil ban terto xtzˈak yi̱banbil riqˈuin nardo. Quixqˈue chiru rok li Jesús ut quixmes riqˈuin li rismal xjolom. Ut cˈajoˈ xsununquil saˈ li cab quicana xban xbo̱c li sununquil ban. 4 Laj Judas Iscariote li ralal laj Simón, aˈan jun reheb lix tzolom. Aˈan li ta̱kˈaxtesi̱nk re li Jesús saˈ rukˈeb li xicˈ nequeˈiloc re. 5 Quixye: ―¿Cˈaˈut nak incˈaˈ xcˈayiman li sununquil ban aˈin chi oxib ciento denarios ut xqˈueman raj li tumin aˈan reheb li nebaˈ? chan. 6 Ma̱cuaˈ xban nak naxraheb li nebaˈ nak quixye aˈan. Quixye chi joˈcan xban nak aj e̱lkˈ. Riqˈuin aˈan cuan lix bo̱lsil li tumin ut cuan nak naxchap chokˈ re aˈan li tumin cuan chi saˈ. 7 Li Jesús quixye re: ―Me̱cuechˈ rix li cˈaˈru xba̱nu li ixk aˈin, xban nak re inmukbal nak xqˈue li ban aˈin chiru li cuok. 8 Li nebaˈ junelic cua̱nkeb saˈ e̱ya̱nk. Yalak jokˈe naru te̱tenkˈaheb. Abanan la̱in moco cua̱nkin ta chi junelic e̱riqˈuin, chan li Jesús. 9 Nabaleb laj judío queˈrabi resil nak li Jesús cuan aran Betania ut queˈcuulac aran. Ma̱cuaˈ caˈaj cuiˈ li Jesús queˈcuulac chirilbal. Queˈcuulac aj ban cuiˈ chirilbal laj Lázaro li quicuaclesi̱c cuiˈchic chi yoˈyo xban li Jesús. 10 Ut eb li xbe̱nil aj tij queˈxcˈu̱b ru nak teˈxcamsi ajcuiˈ laj Lázaro, 11 xban nak nabaleb laj judío yo̱queb chi e̱lc saˈ xya̱nkeb ut yo̱queb chixpa̱banquil li Jesús xban nak quixcuaclesi cuiˈchic chi yoˈyo laj Lázaro.\nLi Jesús quiqˈueheˈ xlokˈal ut quixakaba̱c raj chokˈ rey nak qui‑oc Jerusalén\n12 Joˈ cuulajak chic li qˈuila tenamit queˈcuulac saˈ li ninkˈe. Queˈrabi resil nak li Jesús cuulac re Jerusalén. 13 Quilajeˈxcˈam chak xxak li moco̱ch ut queˈchal chixcˈulbal li Jesús. Japjo̱queb re chixyebal: ―Lokˈoninbil taxak li Ka̱cuaˈ. Osobtesinbil taxak li xchal saˈ xcˈabaˈ li Ka̱cuaˈ Dios. Osobtesinbil taxak li karey, la̱o aj Israel, chanqueb. 14 Li Jesús quixtoˈoni jun li chˈina bu̱r, quitakeˈ chirix ut yo̱ chi xic Jerusalén joˈ tzˈi̱banbil retalil saˈ li Santil Hu:\n15 Mexxucuac la̱ex li cuanquex Sión xban nak yo̱ chak chi cha̱lc le̱ rey. Chirix jun ral bu̱r yo̱ chak chi cha̱lc.\n16 Saˈ li ho̱nal aˈan nak yo̱ chi cˈulma̱nc li cˈaˈak re ru aˈin, eb lix tzolom incˈaˈ queˈxtau ru li xya̱lal. Abanan mokon nak ac quicuaclesi̱c cuiˈchic chi yoˈyo saˈ xya̱nkeb li camenak ut quiqˈueheˈ xlokˈal, tojoˈnak queˈxqˈue retal nak quixcˈul joˈ tzˈi̱banbil chak retalil saˈ li Santil Hu chirix. 17 Eb li tenamit li cuanqueb rochben li Jesús nak quixcuaclesi cuiˈchic chi yoˈyo laj Lázaro yo̱queb chixyebal resilal yalak bar. 18 Li qˈuila tenamit queˈcuulac chixcˈulbal li Jesús xban nak queˈrabi resil li milagro li quixba̱nu. 19 Eb laj fariseo queˈxye chi ribileb rib: ―¿Ma xeqˈue retal nak ma̱cˈaˈ aj e li yo̱co chixba̱nunquil? Qˈuehomak retal. Anakcuan chixjunileb li tenamit yo̱queb chi ta̱ke̱nc re li cui̱nk aˈan, chanqueb.\nLi Jesús quixye resil nak ta̱camsi̱k\n20 Cuanqueb li ma̱cuaˈeb aj judío queˈcuulac Jerusalén chi lokˈoni̱nc nak yo̱ li ninkˈe. 21 Queˈcuulac riqˈuin laj Felipe Betsaida xtenamit xcue̱nt Galilea ut queˈxye re: ―Ka̱cuaˈ, takaj xnaubal ru li Jesús, chanqueb. 22 Laj Felipe co̱ ut quixye resil re laj Andrés ut co̱eb xcabichaleb chixyebal re li Jesús. 23 Li Jesús quixye reheb: ―Xcuulac x‑o̱ril nak ta̱qˈuehekˈ inlokˈal la̱in li Cˈajolbej. 24 Relic chi ya̱l ninye e̱re nak cui li jun tˈorol chi riyajil trigo incˈaˈ na‑auman, jun tˈorolak ajcuiˈ. Ut cui na‑auman, na‑osoˈ saˈ li chˈochˈ. Jun ajcuiˈ ru li na‑osoˈ, abanan nabal li ru naxqˈue nak nau̱chin. 25 Li ani kˈaxal naxra lix yuˈam saˈ li ruchichˈochˈ aˈin, aˈan tixsach li junelic yuˈam. Aˈut li ani incˈaˈ naxra lix yuˈam saˈ ruchichˈochˈ, aˈan ta̱cua̱nk xyuˈam chi junelic. 26 Li ani ta̱raj cˈanjelac chicuu, tento tinixta̱ke ut tixba̱nu li cˈaˈru ninye. Bar cua̱nkin la̱in, aran ajcuiˈ ta̱cua̱nk aˈan. Ut lin Yucuaˈ ta̱qˈuehok xlokˈal li ani ta̱cˈanjelak chicuu, chan li Jesús reheb. 27 Li Jesús quixye ajcuiˈ: ―Anakcuan kˈaxal ra saˈ inchˈo̱l. ¿Ma ta̱ru̱k ta biˈ tinye re li Dios, “At inYucuaˈ, china̱col chiru li raylal aˈin”? La̱in incˈaˈ tinye chi joˈcan xban nak aˈan aj e nak xinchal saˈ ruchichˈochˈ. 28 At inYucuaˈ, chinima̱k taxak la̱ lokˈal, chan. Ut li Dios quia̱tinac chak saˈ choxa ut quixye: ―Ac xnima̱c inlokˈal, ut ta̱nima̱k cuiˈchic, chan li Dios. 29 Ut li queˈabin re nak quia̱tinac li Dios incˈaˈ queˈxnau nak aˈan li Dios. Cuan queˈxye: ―Ca̱k x‑ecˈan, chanqueb. Ut cuan cuiˈchic queˈyehoc re: ―Jun ángel x‑a̱tinac riqˈuin, chanqueb. 30 Ut li Jesús quixye reheb: ―Moco re ta intenkˈanquil la̱in nak x‑a̱tinac li Dios. Re ban e̱tenkˈanquil la̱ex. 31 Anakcuan xcuulac xkˈehil nak li Dios ta̱rakok a̱tin saˈ xbe̱neb li cuanqueb saˈ ruchichˈochˈ. Anakcuan ta̱sachekˈ xcuanquil laj tza li nataklan saˈ ruchichˈochˈ. 32 Ut nak tinqˈuehekˈ la̱in chiru cruz, nabaleb teˈpa̱ba̱nk cue, chan. 33 Nak quixye chi joˈcan, li Jesús yo̱ chixyebal reheb chanru nak ta̱camsi̱k. 34 Eb li qˈuila tenamit queˈxye re: ―Saˈ li kachakˈrab la̱o aj judío tzˈi̱banbil retalil nak li Cristo li Mesías ta̱cua̱nk xyuˈam chi junelic. ¿Cˈaˈut nak nacaye la̱at nak li Cˈajolbej ta̱qˈuehekˈ chiru cruz? ¿Ani li Cˈajolbej li yo̱cat chixyebal? chanqueb. 35 Quichakˈoc li Jesús ut quixye reheb: ―La̱in li cutan saken. Xinchal chixchˈolobanquil li xya̱lal che̱ru. Toj tincua̱nk chic caˈchˈinak saˈ e̱ya̱nk. Joˈcan nak qˈuehomak e̱chˈo̱l chinpa̱banquil nak toj cuanquin saˈ e̱ya̱nk re nak incˈaˈ texcua̱nk saˈ xkˈojyi̱nal ru li ma̱c. Li ani nacuan saˈ xkˈojyi̱nal ru li ma̱c incˈaˈ naxnau bar yo̱ chi xic. 36 Chine̱pa̱b la̱in nak toj cuanquin e̱riqˈuin re nak la̱exak chic li cualal incˈajol ut cua̱nkex saˈ cutan, chan li Jesús. Nak ac xye li a̱tin aˈin, li Jesús qui‑el saˈ xya̱nkeb ut co̱ saˈ jun naˈajej bar incˈaˈ teˈxtau.\nEb laj judío incˈaˈ queˈxpa̱b li Jesús\n37 Usta nabal li milagro quixba̱nu li Jesús chiruheb, abanan incˈaˈ ajcuiˈ queˈpa̱ban. 38 Aˈin quicˈulman re nak ta̱tzˈaklok ru li quixye li profeta Isaías nak quixye:\nKa̱cuaˈ, ¿ani ta biˈ ta̱qˈuehok xcuanquil li cˈaˈru xkaye? Ut, ¿ani ta biˈ ta̱qˈuehok xcuanquil li milagro li yo̱cat chixcˈutbesinquil chiruheb?\n39 Incˈaˈ quiru queˈpa̱ban xban nak ac tzˈi̱banbil chak retalil xban laj Isaías nak joˈcan teˈxcˈul.\n40 Chanchaneb li mutzˈ xban nak queˈiloc ut incˈaˈ queˈxtau xya̱lal. Queˈcacuubresi̱c lix chˈo̱leb xban li Dios re nak incˈaˈ teˈxtau xya̱lal chi moco teˈsukˈi̱k riqˈuin re nak tixqˈuirtesiheb.\n41 Quixye aˈin laj Isaías nak quicˈutbesi̱c chiru lix lokˈal li Jesús. Joˈcan nak quixchˈolob li xya̱lal. 42 Cuanqueb nabaleb laj judío queˈxpa̱b nak li Jesús, aˈan li Mesías. Saˈ xya̱nkeb aˈan cuanqueb junju̱nk li nequeˈtaklan. Abanan incˈaˈ queˈxye resil nak queˈpa̱ban xban nak queˈxucuac xbaneb laj fariseo. Incˈaˈ queˈraj nak teˈisi̱k saˈ li cab li nequeˈxchˈutub cuiˈ ribeb laj judío. 43 Aˈ chic li lokˈal li nequeˈxqˈue li tenamit queˈxqˈue xcuanquil. Ut incˈaˈ queˈxqˈue xcuanquil li lokˈal li naxqˈue li Dios. 44 Quixye li Jesús chi cau xya̱b xcux: ―Li ani napa̱ban cue la̱in, moco caˈaj cuiˈ ta la̱in niquinixpa̱b. Naxpa̱b aj ban cuiˈ li quitaklan chak cue. 45 Li ani nanaˈoc cuu la̱in, naxnau ajcuiˈ ru li quitaklan chak cue. 46 La̱in xinchal chixqˈuebal li cutan saken saˈ ruchichˈochˈ. Li ani ta̱pa̱ba̱nk cue la̱in, aˈan incˈaˈ chic ta̱cua̱nk saˈ xkˈojyi̱nal ru li ma̱c. 47 La̱in incˈaˈ xinchal saˈ ruchichˈochˈ chixqˈuebaleb chixtojbal rix lix ma̱queb li ani nequeˈabin re li cˈaˈru ninye ut incˈaˈ nequeˈxba̱nu. Ma̱cuaˈ re xqˈuebaleb chixtojbal lix ma̱queb nak xinchal. Xinchal ban chixcolbaleb. 48 Tento nak ta̱rakekˈ a̱tin saˈ xbe̱neb li nequeˈtzˈekta̱nan cue, li incˈaˈ nequeˈpa̱ban re li cˈaˈru ninye. Li a̱tin li xinye, aˈan ajcuiˈ li ta̱qˈuehok reheb chixtojbal rix lix ma̱queb saˈ rosoˈjiqueb li cutan. 49 Li cˈaˈru yo̱quin chixyebal, aˈan tzˈakal ya̱l xban nak moco injunes ta yo̱quin chi a̱tinac. Li Yucuaˈbej li quitaklan chak cue, aˈan li nayehoc cue cˈaˈru tinye. 50 La̱in ninnau nak li cˈaˈru naxye cue li Yucuaˈbej, aˈan li naqˈuehoc yuˈam chi junelic. Ut li cˈaˈru ninye la̱in, aˈan li naxcˈutbesi chicuu li Yucuaˈbej.