Cynnwys Datganiad gan y Llwydd 1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a'r Seilwaith 2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon 3. Cwestiynau Amserol 4. Datganiadau 90 Eiliad 5. Datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid: Diwygio Cyllidol—Gwersi gan yr Alban 6. Dadl ar Adroddiad y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus ar Gyfoeth Naturiol Cymru: Craffu ar Adroddiad Blynyddol a Chyfrifon 2015-16 7. Cynnig o dan Reol Sefydlog 10.5 i Ymestyn Penodiad Cadeirydd Bwrdd Swyddfa Archwilio Cymru 8. Dadl UKIP Cymru: Cymunedau Gwledig a Brexit 9. Cyfnod Pleidleisio 10. Dadl Fer: Gamblo Cymhellol yng Nghymru\nDatganiad gan y Llwydd\nBydd yr Aelodau’n ymwybodol fod pwynt o drefn wedi cael ei godi ddoe ynglŷn â’r defnydd o iaith yn y Siambr. Mae hyn wedi fy annog i fyfyrio’n fwy cyffredinol ynglŷn â thueddiad diweddar ymysg yr Aelodau i wthio’u lwc mewn perthynas â’r geiriau y maent yn dewis eu defnyddio. Rwy’n fodlon fod fy ymateb hyd yn hyn wedi bod yn gywir ac yn unol â’n Rheolau Sefydlog. Fodd bynnag, mae dyfarniadau o’r fath yn benodol iawn a gallant ddibynnu llawer ar gyd-destun pob achos. Dyma pam na ddylai unrhyw Aelod ddehongli dyfarniad fel un sy’n sefydlu cynsail pendant ar gyfer ymddygiad derbyniol.\nEr fy mod wedi dweud yn glir o’r dechrau fy mod yn awyddus i sicrhau y ceir craffu cadarn a dadleuon bywiog, ni fyddai pobl Cymru yn disgwyl i’r Siambr hon fod yn fan lle y gwneir cyhuddiadau ynghylch uniondeb personol yr Aelodau yn aml neu ar chwarae bach. Dylai pob Aelod feddwl yn ofalus ynglŷn â’r geiriau y maent yn eu defnyddio. Ni fyddaf yn caniatáu i batrwm o ymddygiad ddatblygu sy’n profi ein ffiniau yn fwriadol.\n1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a'r Seilwaith\nFelly, rydym ni’n symud ymlaen i’r eitem gyntaf ar yr agenda, sef y cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith. A’r cwestiwn cyntaf, Rhianon Passmore.\nTwristiaeth yn Islwyn\n1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ddatblygu twristiaeth yn Islwyn er mwyn cynorthwyo adfywio economaidd? OAQ(5)0199(EI)\nGwnaf. Mae ein strategaeth dwristiaeth yn nodi ein hegwyddorion a’n blaenoriaethau ar gyfer cefnogi’r diwydiant ledled Cymru. Mae hyn yn cynnwys ymgyrchoedd marchnata yn y DU a thramor, mae’n cynnwys cyllid datblygu cyfalaf ar gyfer busnesau twristiaeth newydd a rhai sy’n bodoli eisoes, ac mae hefyd yn cynnwys cyllid refeniw ar gyfer prosiectau rhanbarthol.\nDiolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae tasglu’r Cymoedd wedi mynegi eu dymuniad i ddefnyddio tirwedd naturiol wych Cymru i hyrwyddo ein heconomi. Yn Islwyn, mae gennym daith olygfaol ryfeddol coedwig Cwmcarn, ac mae angen ei hailagor. Mae gennym bwll glo hanesyddol gradd II Navigation, gyda’i adeiladau rhestredig gradd II. Ysgrifennydd y Cabinet, beth y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i arddangos y Cymoedd gwych i’r byd, ac o ganlyniad, i adfywio ein heconomi?\nWel, a gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei chwestiwn pellach, a diolch iddi hefyd am y diddordeb brwd y mae hi wedi’i ddangos yn yr economi ymwelwyr? Gallai’r Cymoedd elwa’n sylweddol o ganlyniad i’r twf yn nifer y twristiaid i Gymru dros y blynyddoedd diwethaf. Credaf fod y blynyddoedd thematig wedi bod yn arbennig o fuddiol, gan ganolbwyntio ar yr awyr agored, a chan adeiladu ar y prif reswm y daw pobl i Gymru ar wyliau, sef i brofi antur, yr awyr agored, darganfyddiadau’r awyr agored. Ac rwy’n gobeithio, yn y blynyddoedd i ddod, y bydd y cymunedau yn etholaeth fy nghyd-Aelod yn elwa ymhellach ar ein cynlluniau.\nO ran y prosiectau penodol y cyfeiria’r Aelod atynt, credaf mai pwll glo Navigation yng Nghrymlyn, yn ôl pob tebyg, yw’r grŵp gorau o hen adeiladau pyllau glo sydd wedi goroesi yng Nghymru, ac fe’i cefnogwyd gan adnoddau ariannol gan Lywodraeth Cymru ar gyfer cyflawni gwaith adfer. Gobeithiaf y byddwn yn gweld rhagor o welliannau yno yn y blynyddoedd i ddod.\nO ran taith olygfaol coedwig Cwmcarn, mae’n rhywbeth y gwn ei fod yn hynod boblogaidd pan oedd yn weithredol. Efallai y gallem edrych ar y Flwyddyn Darganfod yn 2019 fel ffordd, a chyfle, i ailagor y daith. Credaf y byddai’n wych ei gweld yn ailagor. Rwy’n cydnabod yr heriau—heriau ariannol—sy’n wynebu Cyfoeth Naturiol Cymru, ond rydym yn chwilio am ddigwyddiadau mawr, gweithgareddau newydd ac arloesol, y gellir eu lansio yn 2019, ac efallai y gallwn gyfarfod â’r Aelod i drafod y cyfleoedd ar gyfer y prosiect penodol hwnnw, ac yn fwy cyffredinol yn ei hetholaeth.\nYsgrifennydd y Cabinet, yn gynharach y mis hwn, dywedodd cyfarwyddwr Canolfan Ymchwil Twristiaeth Cymru ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd nad yw Cymru yn cyrraedd ei photensial llawn o ran denu twristiaid rhyngwladol sy’n gwario llawer o arian. Nododd nad yw Cymru’n gwneud cystal â’n cystadleuwyr yn rhyngwladol, gydag oddeutu 3 y cant o’r ymwelwyr a 2 y cant o’r gwariant. O ystyried pwysigrwydd twristiaeth i economi Cymru, pa gamau y bwriada Ysgrifennydd y Cabinet eu cymryd i gynyddu nifer y twristiaid rhyngwladol a ddaw i Islwyn, a Chymru yn gyffredinol? Diolch.\nIe, rwy’n gwerthfawrogi’r pwyntiau a wnaed gan yr Aelod. Mae’r her o ddenu ymwelwyr rhyngwladol allan o Lundain yn un sy’n wynebu pob rhanbarth y tu allan i Lundain. Nid yw Cymru’n unigryw yn hynny o beth. Ond rydym wedi atgyfnerthu ein hymdrechion i ddenu ymwelwyr i Gymru, ac mae’r canlyniadau, yn fy marn i, yn eithaf trawiadol, mewn perthynas ag ymweliadau o bob math. Gwelsom gynnydd o 15 y cant y llynedd ar y flwyddyn flaenorol. O ran ymweliadau dydd, gwelsom y niferoedd yn cynyddu i dros 103 miliwn y llynedd, ac o ran ymwelwyr rhyngwladol, roedd nifer y teithiau 10.8 y cant yn uwch y llynedd o gymharu â’r flwyddyn flaenorol. O ran gwariant, sef yr hyn sy’n bwysig, mewn gwirionedd, i fusnesau yn yr economi ymwelwyr, gwelwyd cynnydd o fwy nag 8 y cant yn y symiau a wariwyd. Mae bellach yn ffaith, pan ddaw ymwelwyr i Gymru ar dripiau undydd, eu bod bellach yn gwario mwy y pen na’r cyfartaledd yn y DU. Ond nid ydym am orffwys ar ein bri—rydym am barhau i ddenu rhagor o ymwelwyr rhyngwladol i Gymru a dyna pam ein bod yn cynyddu ein gweithgarwch marchnata, yn sicrhau ein bod yn mynychu mwy o expos teithio tramor, ac yn gwahodd mwy o arbenigwyr twristiaeth ac awduron teithio ar deithiau ymgyfarwyddo, i sicrhau mwy o ddiddordeb yn y cynnig anhygoel sydd gennym yn ein gwlad.\nDatblygu Economaidd yng Ngorllewin Cymru\n2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu cynlluniau Llywodraeth Cymru i hyrwyddo datblygu economaidd yng ngorllewin Cymru yn ystod y pumed Cynulliad? OAQ(5)0201(EI)\nDiolch. Rydym yn datblygu ymagwedd strategol tuag at ddatblygu economaidd yn seiliedig ar ffyniant i bawb, gan alluogi pob rhan o Gymru i elwa ar dwf economaidd a’r cyfle i sicrhau y caiff mwy o swyddi eu creu.\nDiolch am hynny, Ysgrifennydd y Cabinet. Fel y gwyddoch, mae rhannau helaeth o fy etholaeth ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, a gall y penderfyniadau a wneir gan y parc effeithio’n sylweddol ar fusnesau sy’n gweithredu naill ai’n gyfan gwbl o’i fewn, neu’n rhannol o’i fewn ac yn rhannol yng ngweddill Sir Benfro. Er fy mod yn deall bod angen rhoi ystyriaeth i brif egwyddorion y parc, mae’n hanfodol i ddatblygiad economaidd yng ngorllewin Cymru fod busnesau’n gallu tyfu ac aeddfedu. A allwch amlinellu pa gefnogaeth y gall eich adran, ynghyd ag adran Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig, ei chynnig i fusnesau er mwyn sicrhau y gwneir penderfyniadau yn y modd mwyaf amserol gan y parciau cenedlaethol i leihau’r effaith economaidd ar fusnesau sy’n gweithredu yn yr ardal? Fel arall, ofnaf y bydd nifer o fusnesau yn cael eu gyrru o orllewin Cymru.\nByddwn yn cytuno â’r Aelod fod angen i’n parciau cenedlaethol weithio mewn partneriaeth â’r busnesau sydd wedi’u lleoli ynddynt. Mewn sawl rhan o Gymru, rydym yn gweld parciau cenedlaethol rhagweithiol iawn yn gweithio’n effeithiol ac yn effeithlon iawn gyda busnesau mewn ysbryd o bartneriaeth. Mewn perthynas â’r parc cenedlaethol yn Sir Benfro, credaf ei fod wedi gwneud ymdrech gydunol i fanteisio ar Flwyddyn y Chwedlau a Blwyddyn y Môr sydd i ddod, gan weithio mewn partneriaeth â’r awdurdod lleol, ac yn hanfodol, gyda busnesau.\nMae’r Aelod yn llygad ei le fod yn rhaid i’r parc fod yn rhagweithiol wrth ymgysylltu â busnesau ac wrth gynorthwyo busnesau i—roeddwn yn mynd i ddweud, ‘ecsbloetio’—i fanteisio a gweithio gyda’r parc i ddenu mwy o ymwelwyr a sicrhau bod yr ymwelwyr yn aros am fwy o amser. Mae rhai atyniadau rhyfeddol ar arfordir Sir Benfro. Dyna pam rwy’n mynd yno bob haf ar fy ngwyliau personol a phreifat gyda fy nheulu. Mae’n lle anhygoel, ond hoffem droi ymweliadau dydd ac ymweliadau penwythnos yn ymweliadau wythnos o hyd, a dim ond drwy fabwysiadu dull partneriaeth a ddaw â’r holl fusnesau a darparwyr yr atyniadau a’r digwyddiadau hynny ynghyd y gallwch wneud hynny.\nBydd yr Ysgrifennydd Cabinet yn ymwybodol bod maes cyhoeddi llyfrau yn bwysig iawn yng ngorllewin Cymru yn ogystal, ac rwy’n datgan buddiant, fel sydd yn y gofrestr, gan fod fy ngwraig a fy nith yn gweithio yn y maes yma. Hoffwn ofyn iddo am y maes cyhoeddi, ond gan ddechrau trwy dalu teyrnged, os caf fi, i Tony Bianchi—gŵr a fu farw tua thair wythnos yn ôl. Gŵr o Newcastle a ddysgodd Gymraeg ac a drodd yn llenor o fri yn yr iaith Gymraeg, a hyrwyddodd lenyddiaeth a chyhoeddi yng Nghymru, a phroffesiynoleiddio’r grefft hefyd.\nYn y cyd-destun hwnnw, mae ganddo, wrth gwrs, adroddiad gan yr Athro Medwin Hughes, sydd wedi creu tipyn bach o gur pen iddo fe o bryd i’w gilydd yn ystod yr wythnosau diwethaf. Hoffwn i ddiolch iddo fe am y ffordd y mae wedi ymateb i’r adroddiad a’r ffordd y mae wedi dod â phawb at ei gilydd i gytuno ffordd ymlaen. A gaf fi ofyn iddo fe yn benodol a wnaiff e wneud yn siŵr, gan ein bod ni mewn sefyllfa lle mae pobl sydd yn cael eu gweld yn cael eu heffeithio’n ddrwg gan yr adroddiad ar hyn o bryd yn codi eu lleisiau, y bydd hefyd yn gwrando ar y bobl hynny sydd efallai yn fwy tawel ar hyn o bryd ond sydd eisiau gweithio gydag ef, a phawb yn y maes, i sicrhau dyfodol ffyniannus i gyhoeddi yng Nghymru?\nA gaf fi ddiolch i Simon Thomas am ei gwestiwn? Mae Simon yn gwneud pwynt pwysig y dylai pob un ohonom ymddwyn yn gyfrifol ac yn deg wrth ymateb i adroddiad o’r math hwn. A gaf fi hefyd dalu teyrnged i Tony Bianchi a’r gwaith anhygoel a gynhyrchwyd ganddo a’i ymrwymiad i lenyddiaeth Cymru? Bydd yn chwith ar ei ôl, rwy’n siŵr, nid yn unig yn etholaeth a rhanbarth fy nghyd-Aelod, ond ledled y wlad a thu hwnt o ystyried pa mor bellgyrhaeddol oedd ei waith. Mewn perthynas â chyhoeddi, credaf fod yr adroddiad wedi’i gynllunio i gryfhau llenyddiaeth a chyhoeddi yng Nghymru. Nawr ei fod wedi’i gynhyrchu, credaf ei bod yn bwysig i’r holl gyrff cyfrannog gydweithio i sicrhau bod pob corff cyfrannog yn cryfhau yn eu meysydd eu hunain, ac yn darparu’r hyn y maent wedi bod yn ei ddarparu’n dda hyd yma hyd yn oed yn well. Cyngor y celfyddydau, Cyngor Llyfrau Cymru a Llenyddiaeth Cymru—mae pob un ohonynt wedi darparu digwyddiadau, gwasanaethau a gweithgareddau godidog, ac yn gwneud llawer iawn i hyrwyddo cyhoeddi. Rwy’n awyddus i sicrhau bod y cyrff hyn yn parhau i gryfhau a ffynnu yn y dyfodol.\nGalwaf nawr ar lefarwyr y pleidiau i ofyn eu cwestiynau i’r Ysgrifennydd Cabinet. Llefarydd Plaid Cymru, Adam Price.\nDiolch, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, ym mis Tachwedd y llynedd, fe ddywedoch wrth Bwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau fod y Prif Weinidog wedi dweud ei fod yn disgwyl y byddai’r strategaeth economaidd ganddo erbyn gwanwyn 2017. Yn gynharach eleni, fe ddywedoch yn y Cyfarfod Llawn fod yn rhaid i chi aros tan i strategaeth ddiwydiannol y DU gael ei chyhoeddi ym mis Ionawr. Ar 8 Chwefror, roedd gwelliant gan y Llywodraeth i ddadl ar yr economi yn nodi:\n‘cynllun Llywodraeth Cymru i gyhoeddi strategaeth drawsbynciol ar gyfer cefnogi twf economaidd yn nes ymlaen yn y gwanwyn.’\nDywedodd y Prif Weinidog, ar 16 Mai, mewn ymateb i gwestiwn gan David Rees,\n‘Rydym ni’n bwriadu cyhoeddi ein dull strategol o greu ffyniant i bawb cyn toriad yr haf.’\nAc yn olaf, ychydig wythnosau yn ôl yn unig, Ysgrifennydd y Cabinet, ar 3 Gorffennaf, yn y pwyllgor materion allanol, fe ddywedoch y byddech yn cyhoeddi’r strategaeth hon yn ystod y tymor hwn. Ysgrifennydd y Cabinet, dyma ddiwrnod olaf y tymor: ble mae’r strategaeth?\nRwy’n falch o allu rhoi gwybod i’r Aelod fod y strategaeth drawsbynciol ‘ffyniant i bawb’ wedi cael ei chymeradwyo gan y Cabinet yr wythnos hon. Mae wedi’i chwblhau. Bydd yn cael ei chyhoeddi yn gynnar yn yr hydref wedi i’r Cynulliad hwn ddychwelyd, a dros yr haf, byddwn yn ymgymryd â—[Torri ar draws.]—rhaglen helaeth i ymgysylltu â rhanddeiliaid er mwyn mireinio’r gwaith ymhellach, yn seiliedig ar weithredu, wedi i’r strategaeth gael ei chyhoeddi.\nAr gyfer y cofnod, mae’r Aelodau’n holi hydref pa flwyddyn rydym yn sôn amdani. Felly, efallai yr hoffai Ysgrifennydd y Cabinet gofnodi hynny. Nawr, efallai mai un o’r rhesymau dros yr oedi yw oherwydd eich bod wedi gorfod ailysgrifennu’r strategaeth ar ôl canlyniadau eich penderfyniad ynglŷn â Cylchffordd Cymru. Nawr, ar 27 Mehefin, Ysgrifennydd y Cabinet, fe ddywedoch wrth y Cynulliad na allech gael ateb pendant gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol ar fater y fantolen hyd nes bod y contractau wedi cael eu llofnodi. Roedd perygl y gallech, fisoedd lawer yn ddiweddarach, fod â phrosiect ar y fantolen gyda’r holl oblygiadau a fyddai’n deillio o hynny. Rydych bellach wedi cyfaddef i mi mewn ateb ysgrifenedig fod dewis arall: gallech fod wedi gofyn am ddyfarniad dros dro gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol. Pam na wnaethoch chi hynny?\nA gaf fi ddiolch, yn gyntaf oll, i’r Aelod am ei hwyliau da, gan mai hwn fydd ei gyfle olaf yn ystod y tymor hwn i fy holi? A gaf fi ddiolch iddo hefyd am y 12 mis rydym wedi’i gael o holi perfedd a chroesholi a chael fy arteithio, wrth inni anghytuno ar nifer o achlysuron, ond gobeithiaf ein bod wedi gallu cytuno ar nifer o bynciau hefyd? Rwy’n cydnabod ffydd yr Aelod ym mhrosiect Cylchffordd Cymru, ac rwyf hefyd yn cydnabod ei siom nad oedd modd inni ei gefnogi. Byddai bwrw ymlaen ag ef wedi bod yn gwbl anghyfrifol ar sail y risg a gyflwynwyd. Ac mewn perthynas â’r pwynt y mae’r Aelod yn ei wneud, gellir gofyn am gyngor dros dro gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol ar ddatblygiadau posibl, ond dylid gwneud hynny pan fo’r ddogfennaeth gytundebol ar ffurf sydd bron yn derfynol yn unig, ac yn dilyn penderfyniad mewn egwyddor i gynnig cefnogaeth y Llywodraeth.\nWel, Ysgrifennydd y Cabinet, gofynnodd eich Llywodraeth am ddyfarniad dros dro gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol pan wnaethoch benderfyniad mewn egwyddor ynglŷn â model buddsoddi cydfuddiannol eich Llywodraeth eich hun ym mis Hydref 2016. Yn ychwanegol at hynny, onid yw’n wir, Ysgrifennydd y Cabinet, fod darpariaeth gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol hefyd ar gyfer cynigion polisi nad ydynt ar gam bron yn derfynol? Mae eu canllawiau dosbarthu, y cyfeirioch atynt yn eich ateb i mi, yn dweud hyn:\ngall adrannau llywodraeth ofyn am gyngor ar gynnig ar gam cynnar o’i ddatblygiad. Mewn achosion o’r fath, bydd y Swyddfa Ystadegau Gwladol yn rhoi cyngor dros dro ar ddosbarthiad disgwyliedig y cynnig, yn seiliedig ar yr wybodaeth sydd ar gael ar y pryd.\nFelly, fy nghwestiwn i chi yw hwn: a ofynnoch chi am gyngor, ac a gawsoch chi gyngor dros dro gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol ynglŷn â dosbarthiad disgwyliedig cynnig Cylchffordd Cymru? A gadewch i ni fod yn glir: nid wyf yn gofyn a siaradoch chi â hwy ac yna ffurfio eich barn eich hun ar sail yr hyn a ddywedasant, ond a wnaethoch chi ofyn iddynt am eu cyngor dros dro yn y termau a nodir yn eu canllawiau? A chan fod Ysgrifennydd y Cabinet yn fy ngwahodd i ddod â’r craffu i ben ar nodyn mwy cadarnhaol, a gaf fi ofyn un peth olaf iddo? Pe bai prosiect Cylchffordd Cymru yn cael ei achub o’r rwbel gan yr awdurdodau lleol yn y dinas-ranbarth—gyda’r gobaith bellach, wrth gwrs, y gallai Fformiwla 1 fod yn bosibilrwydd hefyd—a phe gofynnid i Lywodraeth Cymru, nid am ei harian, ond am ei bendith, a fyddech yn croesawu’r syniad o achub y prosiect yn y ffordd hon?\nA gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gwestiynau pellach? Wrth gwrs, yr un cwestiwn mawr rydym yn dal i aros am ateb iddo yw a yw’n cytuno â’n penderfyniad a wnaed y mis diwethaf, ac yn anffodus nid oes cytundeb, ac rwy’n siŵr fod hynny’n dangos y byddai’r Aelod wedi bod yn fodlon cymeradwyo’r prosiect, a dychwelyd yma, yn ôl pob tebyg ymhen chwe mis, i ddweud wrth y Siambr fod yn rhaid iddo gau’r drws ar dros £300 miliwn o raglenni cyfalaf, sydd, fel rwyf wedi’i ddweud yn y Siambr hon o’r blaen, yn cyfateb i 5,000 o gartrefi fforddiadwy neu 10 ysgol neu un uwchysbyty. Rwy’n galw hynny’n anghyfrifol; rwy’n galw hynny’n eithriadol o ddi-hid. [Torri ar draws.] Clywaf arweinydd UKIP—mae’r tymor clyweliadau ar gyfer pantomeimiau ar y gweill—yn dadlau o’r esgyll, ond y pwynt yw y byddai yntau hefyd wedi cymeradwyo’r prosiect hwn mewn modd anghyfrifol tu hwnt.\nY ffaith yw ein bod wedi cymryd camau cyfrifol ar bwnc dadleuol, sydd wedi tanio angerdd a safbwyntiau yn y Cymoedd, ond rydym bellach yn symud ymlaen gyda gweledigaeth glir ar gyfer Blaenau’r Cymoedd a byddwn yn ei chyflawni. Mae pobl Glynebwy, Blaenau Gwent a Blaenau’r Cymoedd wedi aros yn ddigon hir. Rydym yma i gyflawni a byddwn yn gwneud hynny.\nNid ydych wedi ateb y cwestiwn.\nDiolch, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, mae prosiectau seilwaith wedi cael eu gohirio’n rhy aml gan ystyriaethau gwleidyddol tymor byr, ac mae hyn yn aml wedi arwain at gostau cynyddol a chanslo prosiectau yn gyfan gwbl. Yn ogystal, pan fo lefelau uchel o ansicrwydd ynghlwm wrth gynlluniau seilwaith, o bosibl, yn aml nid yw buddsoddwyr sector preifat yn awyddus i ddarparu cefnogaeth ariannol ar gyfer y mathau hyn o brosiectau. Pan fo’r seilwaith wedi’i gynllunio a’i ddarparu yng nghyd-destun gweledigaeth gadarn, gredadwy a hirdymor, mae’r prosiectau hyn yn aml yn denu lefel uwch o ddiddordeb a buddsoddiad sector preifat. Felly, a gaf fi ofyn, efallai yng ngoleuni digwyddiadau diweddar hefyd, i chi ailystyried rhoi’r comisiwn seilwaith cenedlaethol ar sail statudol? Byddwn hefyd yn awgrymu y byddech yn colli cyfle drwy beidio â gwneud hynny. Credaf mai’r hyn sydd angen i’r Llywodraeth ei wneud yw dangos ymrwymiad gwirioneddol i greu dull sefydlog a hirdymor o ddatblygu seilwaith yng Nghymru.\nA gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gwestiwn, yn ogystal â’r gwaith y bu’n ei arwain mewn perthynas ag asesu’r broses o sefydlu comisiwn seilwaith cenedlaethol Cymru? Wrth gwrs, rydym eisoes yn defnyddio mathau arloesol o gyllid. Rydym yn gwneud hynny gyda’r gwaith o ddeuoli’r A465, a byddwn yn parhau i wneud hynny. Mae’r gwaith sy’n mynd rhagddo ar y comisiwn seilwaith yn digwydd yn gyflym. Ar hyn o bryd, rydym yn edrych ar benodi cadeirydd ac aelodau’r comisiwn hwnnw yn gynnar yn yr hydref, ac fel rwyf wedi’i ddweud o’r blaen, byddwn yn adolygu gweithgarwch y comisiwn cyn diwedd tymor y Cynulliad hwn. Rwyf wedi ymrwymo i wneud hynny. Hyd yn hyn, nid oes unrhyw dystiolaeth symbylol wedi dod i law i’w roi ar sail statudol. Fodd bynnag, byddwn yn adolygu effeithiolrwydd a chyflawniad y comisiwn erbyn diwedd y Cynulliad hwn.\nWel, carwn awgrymu, Ysgrifennydd y Cabinet, fod arnom angen dull mwy hirdymor a sefydlog yng Nghymru—yn fwy nag erioed o’r blaen. Dros y blynyddoedd diwethaf, mae arnaf ofn fod Llywodraeth Cymru wedi llywyddu dros nifer o brosiectau mawr sydd wedi methu. Mae hynny wedi creu dryswch ac ansicrwydd ymhlith darpar fuddsoddwyr sector preifat, ac mae’r methiant a’r broses mewn perthynas â Cylchffordd Cymru—fel y soniodd Adam Price yn gynharach—yn un enghraifft lle y gwelwn lai o hyder, o bosibl, ymysg buddsoddwyr fod Cymru yn agored i fusnes yn wir. A ydych chi, Ysgrifennydd y Cabinet, yn cydnabod y dylid dilyn y broses o greu’r comisiwn seilwaith drwy gyflwyno deddfwriaeth i sicrhau bod gan y comisiwn y pwysau a’r dylanwad ychwanegol sydd eu hangen arno i gyflawni ei waith?\nFel rwyf wedi’i ddweud, byddwn yn asesu effeithiolrwydd y comisiwn erbyn diwedd tymor y Cynulliad hwn. Byddwn yn ei sefydlu erbyn diwedd eleni. Mae’n rhaid i mi anghytuno â’r honiad a wnaed gan yr Aelod ei bod yn ymddangos efallai nad yw Cymru yn agored i fusnes, o ystyried y canlyniadau diweddaraf ar gyfer mewnfuddsoddi, sy’n dangos, rwy’n credu, mai hon oedd y flwyddyn fwyaf llwyddiannus ond dwy. Yn wir, cyrhaeddodd y buddsoddiad o’r DU yng Nghymru y lefel uchaf erioed. Rydym yn parhau â’n hymdrechion i ddenu prosiectau mawr. Yr wythnos diwethaf, gallasom gyhoeddi buddsoddiad gan Construcciones y Auxiliar de Ferrocarriles—buddsoddiad enfawr a fydd yn dod â newid aruthrol i Gasnewydd ac economi de-ddwyrain Cymru, gan greu 300 o swyddi, ond hefyd, yn hollbwysig, un sy’n cynnig potensial enfawr ar gyfer ehangu. Mae hynny’n rhywbeth y byddwn yn adeiladu arno. Ers mis Mai eleni, rydym wedi cyhoeddi bod mwy na 500 o swyddi wedi’u creu eleni drwy ein cymorth ni, ac rydym hefyd yn gweithio i greu llawer mwy o swyddi ledled—a hynny yng Nghymru’n unig dros yr wyth wythnos ddiwethaf. Ond rydym hefyd yn gweithio gyda ffrwd o fuddiannau ar hyn o bryd i greu rhagor o gyfleoedd cyflogaeth dros y misoedd i ddod.\nAc yn olaf, Ysgrifennydd y Cabinet, os caf fynd ar drywydd mater a gododd Adam Price yn ei gwestiwn cyntaf efallai, mae peth dryswch i mi o hyd yn hyn o beth, yn sicr mewn perthynas â ‘ffyniannus a diogel’ a’ch strategaeth economaidd. Rwy’n ymwybodol eich bod wedi dweud wrth y Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol y byddech yn ei chyhoeddi yn ystod y tymor hwn; rwy’n ymwybodol eich bod wedi dweud yr wythnos diwethaf ym Mhwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau, y byddai’n digwydd yn yr hydref; fodd bynnag, yn y Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog ddydd Gwener yr wythnos hon, gofynnais hynny i’r Prif Weinidog, a dywedodd y byddai ‘ffyniannus a diogel’ yn cael ei chyhoeddi yn ystod y tymor hwn. Felly, mae’n rhaid i mi ddweud fy mod ychydig yn ddryslyd. Felly, gan gofio’r hyn a ddywedodd y Llywydd ar ddechrau trafodion heddiw, pwy sy’n iawn? Ai chi neu’r Prif Weinidog?\nGallaf roi sicrwydd i’r Aelod—gallaf roi sicrwydd i’r Aelod oherwydd bod pob un ohonom yno yn y Cabinet—fod ‘ffyniant i bawb’ wedi cael ei derbyn, wedi cael ei chymeradwyo gan bob aelod o’r Cabinet ddydd Mawrth, ac y bydd yn cael ei chyhoeddi cyn gynted ag y byddwn yn dychwelyd.\nDiolch, Llywydd. Nid wyf yn siŵr a yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cofio hyn, ond cyn belled yn ôl â ddoe, bûm yn eich holi ynglŷn ag argaeledd cyllid, yn enwedig ar gyfer mentrau bach a chanolig eu maint yn y sector ymchwil a datblygu. Yn eich tystiolaeth i Bwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau yr wythnos diwethaf, fe ddywedoch y byddai banc datblygu Cymru yn symud oddi wrth grantiau uniongyrchol tuag at fenthyciadau ad-daladwy. Onid ydych yn credu y byddai hyn yn peri rhwystr penodol i gwmnïau o’r fath, gan ei bod yn bosibl na fyddant yn gweld manteision ariannol eu hymchwil am sawl blwyddyn?\nWel, mae angen cydbwyso cefnogaeth uniongyrchol ar ffurf grantiau gyda benthyciadau ad-daladwy, gan fod benthyciadau ad-daladwy yn cynnig dull bytholwyrdd sy’n gallu ailgylchu buddsoddiadau i mewn i fusnesau eraill, ond rwy’n derbyn y pwynt y mae’r Aelod yn ei wneud, nad benthyciad ad-daladwy yw’r ateb a’r ffordd orau o gefnogi pob busnes. Am y rheswm hwnnw, byddwn yn parhau â mathau eraill o gymorth uniongyrchol, boed hynny’n grantiau, neu’n wir, yn gyngor, drwy Busnes Cymru a’r banc datblygu ei hun.\nWel, maddeuwch i mi os wyf yn parhau i ymddangos yn rhwystredig, Ysgrifennydd y Cabinet, ond mae gennyf gysylltiad personol ag etholwr sy’n chwilio am arian ar gyfer prosiect sydd i’w weld yn bodloni holl feini prawf Llywodraeth Cymru, gan ei fod yn ymwneud â nanotechnoleg arloesol, bydd ei effaith amgylcheddol yn hynod o fuddiol ac mae ganddo botensial enfawr o ran twf, ac eto, er bod rhywfaint o arian wedi’i ddarparu o ganlyniad i’w ymgysylltiad â phrifysgolion Bangor ac Abertawe, rwyf wedi gweld drosof fy hun pa mor anodd yw cael gafael ar ragor o gyllid i sicrhau bod y cynnyrch hwn yn dwyn ffrwyth. Yn sicr, Ysgrifennydd y Cabinet, os yw Cymru am lwyddo gyda’i dyheadau i fod yn arweinydd byd yn y dechnoleg ecogyfeillgar hon, mae’n rhaid i ni sicrhau bod gennym brosesau ariannu a fydd yn caniatáu i hyn ddigwydd.\nRhaid, yn wir. Mae cyllid ymchwil yn gwbl hanfodol, a dyna pam rydym wedi bod yn glir iawn y dylai Llywodraeth y DU wneud iawn am unrhyw gyllid ymchwil a allai gael ei golli, o bosibl, pan fyddwn yn gadael yr UE. O ran y cwmni penodol y sonia’r Aelod amdano, nid yw’n glir a oes ganddynt reolwr cyfrif yn Busnes Cymru i’w cefnogi, ond byddwn yn fwy na pharod i gysylltu â’r cwmni, os gall yr Aelod ddarparu manylion yn ei gylch, a sicrhau bod Busnes Cymru yno i roi cefnogaeth a chyfeirio’r cwmni at y dull gorau o gyllido eu cynnyrch iddo allu cyrraedd y farchnad.\nDatblygu Economaidd yng Nghymoedd De Cymru\n3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer datblygu economaidd yng nghymoedd de Cymru? OAQ(5)0203(EI)\nGwnaf. Yfory byddwn yn cyhoeddi ‘Ein Cymoedd, Ein Dyfodol’, cynllun gweithredu lefel uchel, sy’n adeiladu ar waith tasglu’r Cymoedd, ac yn ogystal â hyn, byddwn yn parhau i fuddsoddi mewn gwelliannau seilwaith a sgiliau a’r amgylchedd cyffredinol ar gyfer busnes ledled Cymoedd de Cymru.\nDiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb. Rwy’n siŵr y byddai’n cytuno â mi nad yw treftadaeth ddiwydiannol a gweithgynhyrchu’r Cymoedd yn rhywbeth y dylid ei chyfyngu i’w gorffennol, ond dylai fod yn ganolog i’w dyfodol hefyd. Mae heriau arbennig yn ein hwynebu o ran ymchwil a datblygu a chynhyrchiant, a gobeithiaf na fydd yn tanamcangyfrif potensial Llywodraeth Cymru i wneud ymyriadau ystyrlon a all drawsnewid rhagolygon economaidd y rhanbarth hwnnw. Y mis diwethaf, cyhoeddodd Llywodraeth yr Alban y bydd yn creu sefydliad gweithgynhyrchu cenedlaethol yn yr Alban, yn seiliedig ar y ganolfan weithgynhyrchu uwch lwyddiannus iawn yn Sheffield. Mae gan yr un yn Sheffield dros 100 o bartneriaid preifat, ac mae’n cynnal swyddi tra medrus â chyflogau uchel yn y rhanbarth hwnnw. Felly, gan fod ganddo ychydig mwy o amser yn awr i chwarae â’i strategaeth economaidd dros yr haf, tybed a allai edrych ar rinweddau creu sefydliad gweithgynhyrchu arbenigol, ac ar ei leoli, wrth gwrs, yng Nghymoedd de Cymru.\nRwy’n falch iawn o ddweud wrth yr Aelod fy mod eisoes wedi gwneud hynny. Yn wir, yr wythnos diwethaf cyhoeddais y bwriad i adeiladu sefydliad gweithgynhyrchu uwch yn seiliedig ar y ganolfan ymchwil weithgynhyrchu uwch yn Sheffield, ac a fydd yn cael ei ddarparu gyda Phrifysgol Sheffield a phrifysgolion yng Nghymru. Cymeradwyais y cyllid ar gyfer cam cyntaf y sefydliad yr wythnos diwethaf.\nFy ngweledigaeth hefyd, fel rhan o’r parc technoleg y byddwn yn ei ddatblygu yng Nglynebwy, yw y byddwn yn gweld canolfan ragoriaeth ar gyfer gweithgynhyrchu uwch yn cael ei ffurfio yno hefyd. Mae model y ganolfan ymchwil weithgynhyrchu uwch eisoes wedi’i brofi. Mae gan sefydliadau a busnesau fynediad at werth £0.5 biliwn o offer ymchwil. Dyna pam fod y model mor ddeniadol. Bydd y sefydliad gweithgynhyrchu ac ymchwil uwch yng ngogledd Cymru yn adeiladu ar y model hwnnw, a gellais ddangos hefyd, yn ôl yr achos busnes, y bydd y sefydliad gweithgynhyrchu ac ymchwil uwch yng ngogledd Cymru ag effaith economaidd o hyd at £4 biliwn ar werth ychwanegol gros yn yr 20 mlynedd nesaf. Rwy’n awyddus i sicrhau ein bod yn ailadrodd model o lwyddiant o’r math hwnnw yng Nghymoedd de Cymru.\nEdrychaf ymlaen at graffu ar ‘Ein Cymoedd, Ein Dyfodol’ yn y Siambr hon, oherwydd yn sicr, mae arnom angen gweledigaeth drawsffurfiol ar gyfer y Cymoedd. Nid wyf yn siŵr a fyddai parc tirlun y Cymoedd yn ganolbwynt, ond gallai fod yn weledigaeth drawsffurfiol. Mae’n rhaid i ni ddechrau cydnabod gwir botensial yr adnodd hwn. Arferai’r Cymoedd fod ymhlith mannau harddaf Prydain, a byddai teithwyr o bob rhan o’r DU yn dod i baentio lluniau ac ysgrifennu barddoniaeth am y dirwedd wych hon. Dylent ddod eto, a mwy ohonynt. Cymeradwyaf y math o weledigaeth sydd gan eich cyd-Aelod, Huw Irranca-Davies, ar gyfer coedwig y Cymoedd, er enghraifft. Mae potensial mawr yn hynny o beth, ac mae angen inni sicrhau yn awr fod gennym weledigaeth sy’n cyd-fynd â hynny.\nA gaf fi ddiolch i David Melding am ei gwestiwn, a hefyd am gyfeirio, unwaith eto yn y Siambr hon, at bwysigrwydd llesiant i’r economi, a’r cyfraniad y gall y dirwedd naturiol ei wneud i’n llesiant? Bydd fy nghyd-Aelod, Gweinidog y Gymraeg a Dysgu Gydol Oes, yn gwneud datganiad yn y Siambr ynglŷn â’r syniad o barc y Cymoedd. Rwy’n siŵr ei fod yn syniad y byddwch yn ei groesawu’n fawr iawn, ac rwy’n siŵr y bydd yn cynnwys cryn dipyn o goedwigaeth a gweithgareddau iechyd awyr agored.\nYsgrifennydd y Cabinet, o ystyried y cyfraniad y mae twristiaeth yn ei wneud i ddatblygiad economaidd ledled y wlad, rwy’n falch o nodi’r llwyddiant ysgubol rydym wedi’i weld gyda’r cynllun cymorth buddsoddi mewn twristiaeth ledled Cymru. Ond mae’n peri pryder i mi nodi, o’r 205 o gynlluniau sydd wedi derbyn cynigion am gymorth grant o dan y cynllun cymorth buddsoddi mewn twristiaeth ers mis Ebrill 2011, mai pedwar yn unig o’r rheini sydd wedi’u lleoli yn rhanbarth Cymoedd de Cymru. Rwy’n falch iawn o ddweud bod Rock UK yn fy etholaeth yn un ohonynt. O ystyried yr harddwch gwledig y mae David Melding newydd fod yn siarad amdano, a threftadaeth ddiwydiannol a chymdeithasol gyfoethog yr ardal, a ydych yn rhannu fy mhryder ynglŷn â’r nifer gyfyngedig sydd wedi manteisio ar hyn yn y Cymoedd, hyd yn oed o ystyried bod y cynllun cymorth buddsoddi mewn twristiaeth yn gyllidwr pan fetha popeth arall? A gaf fi ofyn a fyddech yn ystyried gwneud rhywfaint o ymchwil mewn perthynas â pham nad yw busnesau yn yr ardal hon yn barod i fanteisio ar y ffynhonnell benodol hon o gyllid ac a oes lle, mewn gwirionedd, i ehangu’r cynllun—i ehangu cwmpas y cynllun?\nA gaf fi ddiolch i Dawn Bowden am ei diddordeb unwaith eto yn yr economi ymwelwyr? Yn rheolaidd yn y Siambr hon, mae Dawn wedi cydnabod gwerth posibl twristiaeth i gymunedau yn ei hetholaeth. Rhannaf ei phryderon ynglŷn â nifer y prosiectau a ariennir drwy’r cynllun cymorth buddsoddi mewn twristiaeth sydd wedi cael eu rhoi ar waith, mewn gwirionedd, yn y cymunedau y soniai amdanynt. Am y rheswm hwnnw, gwnaethom waith i geisio deall pam fod llai o fusnesau wedi dangos diddordeb yn y Cymoedd nag mewn ardaloedd eraill yng Nghymru.\nFel rhan o’r gwaith hwnnw, rydym hefyd wedi sicrhau cyllid twristiaeth o’r rhaglen datblygu gwledig, a fydd yn ein galluogi i ddarparu cyfradd ymyrraeth uwch i fusnesau, a bydd fy swyddogion yn cynnal astudiaeth gwmpasu a rhaglen ymgysylltu gyda’r bwriad o allu datblygu mwy o atyniadau twristiaeth creadigol, diddorol ac arloesol sy’n newid delwedd yng nghymunedau’r Cymoedd.\nCredaf fod yr Aelod eisoes wedi nodi un atyniad penodol sydd wedi gweddnewid pethau yn ei chymuned. Ceir llawer o rai eraill. Mae gweithgareddau sy’n seiliedig ar feicio a beicio mynydd, er enghraifft, megis Parc Beicio Cymru, wedi bod yn llwyddiannus tu hwnt ac wedi newid canfyddiadau pobl ynglŷn â’r ardal.\nDigwyddiadau Mawr yng Ngogledd Cymru\n4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf am gefnogaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer cynnal digwyddiadau mawr yng ngogledd Cymru? OAQ(5)0195(EI)\nGwnaf. Eleni, rydym yn cefnogi amrywiaeth o ddigwyddiadau chwaraeon a digwyddiadau diwylliannol yng ngogledd Cymru, gan gynnwys FFOCWS Cymru, Gŵyl Undod Hijinx, GŵylGrai, The Good Life Experience, a Rali Cymru Prydain Fawr. Rydym yn awyddus i ddenu rhagor o ddigwyddiadau rhyngwladol pwysig i Gymru ac rydym yn cynnal trafodaethau parhaus gyda phartneriaid yng Ngogledd Cymru i nodi cyfleoedd newydd.\nDiolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy’n falch o glywed am y trafodaethau parhaus i nodi cyfleoedd. Fe fyddwch yn ymwybodol fod gogledd Cymru, dros y misoedd diwethaf yn unig, wedi cael cryn lwyddiant yn cynnal nifer o gyngherddau stadiwm amlwg, o Olly Murs ar y Cae Ras, i Access All Eirias ym Mharc Eirias, sydd bellach yn ddigwyddiad mawr blynyddol, a Llanfest yn eich etholaeth, a oedd yn cynnwys y Manic Street Preachers eleni.\nMae Sir y Fflint hefyd yn gartref i dîm rygbi cynghrair cenedlaethol Cymru, yr unig dîm cenedlaethol sydd wedi’i leoli yng ngogledd Cymru, a thîm a fydd, yn ddiweddarach eleni, yn cystadlu yng Nghwpan Rygbi Cynghrair y Byd yn Awstralia, Seland Newydd, a Papua Gini Newydd, gyda chefnogaeth llawer o sefydliadau a busnesau lleol yn fy etholaeth, gan gynnwys siwtiau ac esgidiau gan Vaughan Davies o’r Wyddgrug.\nRwy’n siŵr y bydd Ysgrifennydd y Cabinet a chyd-Aelodau eraill yn ymuno â mi i ddymuno pob lwc i dîm rygbi undeb Cymru—tîm rygbi cynghrair Cymru, mae’n ddrwg gennyf, yng Nghwpan Rygbi Cynghrair y Byd, ond rwyf hefyd yn ymwybodol, wrth siarad ag etholwyr ac eraill, fod cefnogaeth gyhoeddus gynyddol i ni allu cynnal digwyddiadau a thimau mawr yng ngogledd Cymru, ynghyd â’r buddsoddiad mewn seilwaith sydd ei angen i ni allu ehangu ein cynnig.\nFelly, a gaf fi annog ymrwymiad pellach gan Lywodraeth Cymru i fuddsoddi ymhellach yn ein hardal, er mwyn dangos ein gallu gwell i gynnal digwyddiadau, boed hynny mewn lleoliadau eiconig a hanesyddol fel Castell y Fflint, stadia sy’n bodoli eisoes, neu gan edrych un diwrnod efallai ar stadiwm neu leoliad yn y dyfodol yn ardal Sir y Fflint yng ngogledd-ddwyrain Cymru?\nGallwch, ar bob cyfrif. Rwy’n edrych ymlaen at fod yng nghastell y Fflint ddydd Gwener, lle byddwn yn datgelu dyluniad gosodiad celfyddydol o’r radd flaenaf, a fydd nid yn unig yn ysbrydoli pobl y Fflint, ond pobl gogledd Cymru a thu hwnt, rwy’n siŵr. Hoffwn ddymuno’n dda hefyd i dîm Cymru yng Nghwpan Rygbi Cynghrair y Byd. Rwy’n siŵr y byddant yn perfformio’n wych ac yn destun balchder i ni, a dymunaf bob hwyl i bob un ohonynt.\nYn ddiweddar, bu swyddogion yn gweithio gyda 30 o drefnwyr digwyddiadau yng ngogledd Cymru i wneud gwaith cwmpasu ar gyfleoedd pellach. Ar hyn o bryd, rydym yn gwario oddeutu £1.7 miliwn ar gefnogi digwyddiadau mawr yng ngogledd Cymru, ond rydym yn awyddus i adeiladu ar yr enw da sydd gan ogledd Cymru yn fyd-eang erbyn hyn fel un o’r cyrchfannau gorau ar gyfer gwyliau ac ar gyfer gweithgareddau antur yn yr awyr agored. Felly mae’n rhaid inni barhau â’n buddsoddiad yn y cynhyrchion arloesol hyn megis Surf Snowdonia, yn ogystal â’r digwyddiadau mawr arloesol, sy’n gallu denu ymwelwyr newydd yn ogystal â’r ymwelwyr sydd gennym eisoes.\nEfallai y bydd yr Aelod yn ymwybodol hefyd fod astudiaeth wedi’i chomisiynu ar gyfleusterau chwaraeon. Mae gwaith ar y gweill i asesu pa gyfleusterau sydd eu hangen i allu cynnal digwyddiadau mawr yng Nghymru yn y dyfodol. Bydd yr astudiaeth honno’n edrych ar bob rhan o Gymru a bydd yn asesu’r seilwaith presennol yn ogystal â’r galw am stadia chwaraeon newydd. Efallai y byddai o ddiddordeb i’r Aelod hefyd fy mod wedi cyfarfod â Chymdeithas Cwrlio Cymru yn ddiweddar i drafod adeiladu cyfleuster pwrpasol yn yr etholaeth gyfagos, Alun a Glannau Dyfrdwy.\nAr 9 Gorffennaf, cefais y pleser, gyda llawer o bobl eraill, o wylio Bryan Adams ym Mharc Eirias ym Mae Colwyn, a Little Mix y noson cynt wrth gwrs, ac edrychaf ymlaen, fel chithau, o bosibl, at un o uchafbwyntiau fy mlwyddyn, ar 4 i 6 Awst, sef Gŵyl Blŵs a Soul yr Wyddgrug—hollol ardderchog: cerddoriaeth wych, cwrw lleol gwych, bwyd gwych, a thywydd gwych, hei lwc. Gan gydnabod bod ymchwil ac arfer yn dangos bod digwyddiadau cerddoriaeth boblogaidd mawr yn ffordd wych o ysgogi’r economi ymwelwyr yng ngogledd Cymru, pa rôl y mae Llywodraeth Cymru yn ei chwarae, neu ba rôl y gallai ei chwarae, yn helpu i hyrwyddo hynny o fewn y cynnig rhanbarthol ehangach?\nA gaf fi ddiolch i Mark Isherwood am ei gwestiwn? Edrychaf ymlaen at ymuno ag ef yng Ngŵyl Blŵs a Soul yr Wyddgrug ym mis Awst. Efallai y gallwn rannu peint yn yr Alehouse neu’r Glasfryn wedi hynny. Rwy’n siŵr y bydd yn ddigwyddiad gwych. Mae gan yr Wyddgrug enw da iawn yn y rhanbarth am gynnal digwyddiadau diwylliannol, bwyd a diod a chwaraeon, ac rwy’n siŵr y bydd yr Ŵyl Blŵs a Soul yn llwyddiant ysgubol. Drwy’r gronfa arloesi cynnyrch twristiaeth, rydym yn ariannu nifer o ddigwyddiadau a gweithgareddau rhanbarthol a lleol a gynlluniwyd i gyd-fynd â’r blynyddoedd thematig, ac yng ngogledd Cymru eleni, rydym wedi ariannu nifer o ddigwyddiadau i fanteisio ar Flwyddyn y Chwedlau, yn fwyaf nodedig yng Nghonwy, lle y cynhaliwyd gŵyl anhygoel yn ddiweddar, yn seiliedig ar yr hyn a gâi ei alw’n dwrnamaint, a oedd yn cynnwys ymwan. Rydym yn gweithio gyda chymunedau lleol, darparwyr twristiaeth, a threfnwyr digwyddiadau drwy Croeso Cymru i hyrwyddo’r holl weithgareddau sy’n digwydd, ond yn enwedig gyda’r rheini sy’n cyd-fynd â’r blynyddoedd thematig. Wrth ddod â’r sector cyfan ynghyd drwy ddefnyddio’r blynyddoedd thematig, rydym wedi sylwi ein bod wedi gallu sicrhau gwerth ychwanegol o ran ein cynnig, a dyna sydd wedi arwain at y cynnydd sylweddol yn y gwariant marchnata a gynhyrchwyd o ganlyniad i’r blynyddoedd thematig, cynnydd y credwn ei fod tua 18 y cant, y llynedd yn unig.\nUn o’r canolfannau sydd yn ceisio sefydlu ei hunan, wrth gwrs, fel lle ar gyfer cynnal digwyddiadau gyda rhai o’r bandiau mawr yw’r Cae Ras. Rydw i’n gyson wedi codi yr angen i fuddsoddi yn y Cae Ras gyda chi, achos mae angen iddo fe fod—ac mi ddylai fe fod—yn ganolfan adloniant o bwys, ond hefyd, wrth gwrs, yn stadiwm chwaraeon o ansawdd rhyngwladol. Nawr, rydym ni’n gyson yn clywed y Llywodraeth yma yn gwneud datganiadau rhagweithiol iawn ynglŷn â chanolfannau cynadleddau ac yn y blaen. Pryd a welwn ni’r Llywodraeth yn bod yr un mor rhagweithiol wrth sicrhau buddsoddiad yn y Cae Ras?\nA gaf fi ddiolch i Llyr am ei gwestiwn? Gwn ei fod yn rhannu diddordeb brwd iawn yn y pwnc hwn gyda fy nghyd-Aelod Lesley Griffiths, a’r Aelod Seneddol lleol, Ian Lucas. Rwy’n siŵr y byddai pob un ohonoch, fel minnau, yn hoffi gweld buddsoddiad yn y Cae Ras er mwyn iddo ddod yn ganolbwynt mwy gweithredol a bywiog yn y gymuned yn Wrecsam, ac yn wir, yn y rhanbarth ehangach. Yn ddiweddar, rwy’n falch o ddweud bod fy swyddogion wedi cyfarfod ag ymddiriedolaeth bêl-droed Wrecsam. Buont yn trafod y weledigaeth ar gyfer y stadiwm, ond bydd rôl allweddol gan yr awdurdod lleol i’w chwarae yn llunio uwchgynllun ar gyfer y dref er mwyn sicrhau bod unrhyw fuddsoddiad yn y stadiwm yn y dyfodol yn cydweddu â chyfleusterau eraill a gwasanaethau eraill sy’n cael eu datblygu yn Wrecsam, ond yn fy marn i, nid oes amheuaeth fod y Cae Ras yn haeddu buddsoddiad er mwyn sicrhau y gall barhau i fod yn stadiwm ryngwladol hynaf Prydain, Ewrop, ac o bosibl, y byd. I wneud hynny, bydd angen buddsoddiad pellach, ac ni ddaw hwnnw heb achos busnes cadarn a gweledigaeth glir iawn, a dyna’n union rydym ni, drwy fy swyddogion, yn ceisio’i sicrhau yn awr.\nStatws Cymru fel Rhan Dlotaf y Deyrnas Unedig\n5. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i newid statws Cymru fel rhan dlotaf y Deyrnas Unedig? OAQ(2)0212(EI)\nWel, ar fesurau incwm a chyfoeth aelwydydd, nid Cymru yw rhan dlotaf y DU. Serch hynny, mae angen i ni wella cyfoeth a llesiant yn sylweddol. Felly, rydym yn cymryd ystod o gamau i ddarparu ffyniant i bawb yng Nghymru, gan gynnwys buddsoddi mewn sgiliau a seilwaith a chreu amgylchedd lle y gall busnesau sefydlu a thyfu.\nWel, diolch am eich ateb, Gweinidog y Cabinet. Gofynnais y cwestiwn gan yr ymddengys ein bod, wedi blynyddoedd lawer o’r sefydliad hwn, yn gymharol dlotach bellach nag yr oeddem ar ddechrau datganoli. Pam, ar ôl biliynau o bunnoedd o’r hyn a elwir yn ariannu strwythurol Ewropeaidd, ein bod mewn sefyllfa o’r fath? Yn sicr, mae’n bryd mynd i’r afael â’r sefyllfa hon gydag atebion cwbl wahanol i’r rhai a ddefnyddiwyd o’r blaen. Mae’n bryd i Gymru droi oddi wrth economi sy’n cael ei dominyddu gan y sector cyhoeddus ac at un sy’n bwerdy diwydiannol dynamig sy’n cystadlu gyda’r gorau yn y byd. Mae gennym yr adnoddau, y sgiliau, a phoblogaeth weithgar, ddiwyd i sicrhau bod hyn yn digwydd. Gwn fod Ysgrifennydd y Cabinet yn meddu ar y priodoleddau hynny, felly a wnaiff eu defnyddio i lywio’r chwyldro diwydiannol newydd hwn yng Nghymru ac i roi terfyn ar y cylch diddiwedd hwn o dlodi?\nA gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gwestiwn, y diddordeb brwd y mae’n ei ddangos yn y maes hwn, a’i angerdd wrth siarad am yr angen i dyfu cyfoeth yn ei grynswth yn ogystal ag ar lefel gymunedol, gan wneud yn siŵr ein bod yn lledaenu ffyniant yn fwy cyfartal ar draws Cymru? O ran gweithgareddau ers datganoli, Cymru sydd wedi gweld y cynnydd mwyaf ond pedwar mewn gwerth ychwanegol gros y pen o gymharu â 12 rhanbarth a gwlad y DU. Rydym wedi gweld y nifer uchaf erioed o bobl yn cael gwaith, mae diweithdra ar gyfradd isel iawn yn gyson, ac rydym bellach wedi gweld nifer y busnesau newydd yn codi i’r lefelau uchaf erioed.\nRydym yn gwybod bod bron—rydym bron â chyrraedd 100,000 o fusnesau sydd â’u pencadlysoedd yng Nghymru. Ond yn y blynyddoedd sydd i ddod rydym am weld symudiad tuag at gryfhau economïau rhanbarthol yng Nghymru er mwyn inni allu datganoli a datgrynhoi buddsoddiad. Am y rheswm hwnnw, rwy’n ail-lunio fy adran fel bod gennym unedau rhanbarthol cryf sy’n gallu gweithio gyda’r dinas-ranbarthau, a chyda’r ardal dwf, a chydag awdurdodau lleol ar ôl troed rhanbarthol, er mwyn asesu beth yw’r cryfderau sectoraidd allweddol ar draws Cymru, ac yna mireinio, eu datblygu, ac yn ystod y pedwerydd chwyldro diwydiannol, sicrhau bod sgiliau gan bobl a gwneud yn siŵr fod busnesau yn cael eu diogelu ar gyfer y dyfodol er mwyn creu economi gwerth uwch, un sydd o fudd i Gymru gyfan.\nYsgrifennydd y Cabinet, un o’r ffyrdd gorau o godi allan o dlodi yw drwy waith, ac mae hynny’n golygu creu rhwydwaith trafnidiaeth integredig effeithlon i ganiatáu i bobl, yn enwedig pobl ifanc, allu cyrraedd swyddi o fewn pellter rhesymol i’w cartrefi. Fodd bynnag, gall cost tocynnau fod yn rhwystr yn aml i bobl ifanc rhag gallu cyrraedd swyddi. O ystyried bod cynllun fyngherdynteithio Llywodraeth Cymru, a oedd yn cynnig gostyngiad o draean oddi ar bris tocynnau bws i bobl ifanc, wedi dod i ben ym mis Mawrth eleni, pa gynllun sydd gan Ysgrifennydd y Cabinet i helpu pobl ifanc sy’n chwilio am waith gyda’u costau trafnidiaeth wrth chwilio am waith ar draws Cymru? Diolch.\nA gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gwestiwn? Mae’n hollol gywir fod diffyg trafnidiaeth gyhoeddus fforddiadwy, ddibynadwy a chyson yn rhwystr mawr sy’n atal llawer o bobl rhag dod o hyd i waith. Rydym yn gwybod, yn seiliedig ar yr holl ystadegau sydd ar gael, yn rhanbarth Growth Track 360 gogledd Cymru ac ardal Mersi a’r Ddyfrdwy, nad yw oddeutu chwarter y bobl sy’n cael cyfweliadau am swyddi yn gallu eu mynychu oherwydd na allant ddod o hyd i drafnidiaeth i gyrraedd y cyfweliadau hynny. Mae hynny’n ystadegyn ofnadwy—ofnadwy—ac mae’n rhaid mynd i’r afael ag ef.\nRydym wedi treialu’r cynllun fyngherdynteithio. Mae’n parhau tra’n bod yn ymgynghori â phobl ifanc ac â’r sector bysiau ar gynllun newydd cynaliadwy. Yn fy marn i, mae yna gynlluniau cynaliadwy sy’n gweithredu yn y DU ar hyn o bryd y gallem geisio dysgu oddi wrthynt. Yn ddiweddar, bûm yn Lerpwl, gyda chyd-Aelodau, yn dysgu am y cynllun Merseytravel ar gyfer pobl ifanc y credaf ei fod yn gweithio ar y sail fod £3 yn gallu eich cludo i unrhyw le ar unrhyw adeg, ar gynifer o deithiau ag y dymunwch yn y rhanbarth hwnnw bob dydd. Dyna’r math o fodel sy’n arloesol, yn gynaliadwy, ac yn deg, a dyna’r math o ddatblygiad yr hoffwn ei weld yng Nghymru.\nOnd yn y bôn, mae angen i ni ddiwygio’r sector bysiau ei hun—moderneiddio’r sector bysiau, sicrhau bod bysiau o ansawdd gwell yn cael eu defnyddio, a newid canfyddiadau ynglŷn â theithio ar fysiau yn ogystal, fel bod pobl yn cael mynediad at wasanaethau bws, nid fel dewis olaf ond oherwydd eu bod o ansawdd digon uchel i gael taith bleserus. Rwy’n credu bod gwasanaethau bws yn gwbl hanfodol yn enwedig mewn cymunedau gwledig. Rydym wedi cadw’r grant cynnal gwasanaethau bws gwerth £25 miliwn ers nifer o flynyddoedd bellach, oherwydd ein bod wedi cydnabod gwerth gwasanaethau bysiau mewn cymunedau gwledig. Rwy’n awyddus i wneud yn siŵr ein bod yn gweithio gyda’r sector a chyda grwpiau teithwyr i ddod o hyd i ffyrdd mwy cynaliadwy o ddatblygu nawdd ar wasanaethau bws fel y gellir lleihau lefel y cymhorthdal cyhoeddus heb effeithio ar atyniad teithio ar fysiau.\nYsgrifennydd y Cabinet, rwy’n siŵr y byddech yn cytuno bod y cyhoeddiad diweddar gan y Fframwaith Arfarnu Cyffredin parthed y 200 i 300 o swyddi yng Nghasnewydd—swyddi o ansawdd yn adeiladu trenau’r dyfodol i helpu i ddatblygu’r system drafnidiaeth integredig—yn werthfawr iawn, a byddai’n dda iawn gennyf wybod sut y gallwn fanteisio ar y buddsoddiad hwnnw drwy ddenu buddsoddiad pellach ac yn wir, sicrhau bod cyflenwyr lleol a chwmnïau lleol yn elwa o’r datblygiad hwn sydd i’w groesawu’n fawr.\nA gaf fi ddiolch i John Griffiths am ei gwestiwn? Rwy’n gwybod ei fod yn croesawu’r cyhoeddiad gan y Fframwaith Arfarnu Cyffredin o £30 miliwn yn ei etholaeth, a fydd yn arwain at sefydlu cyfleuster gweithgynhyrchu go fawr, a fydd yn cyflogi 300 o bobl. Mae’n werth dweud ein bod wedi llwyddo i guro mwy na 100 o leoliadau ar draws y byd i sicrhau’r buddsoddiad hwn i Gymru, gan gamu ymlaen unwaith eto a churo ein cystadleuwyr o amgylch y blaned. Nawr, bydd y cyfleuster yn galluogi’r cwmni i gydosod, profi a chomisiynu cerbydau newydd yng Nghymru. Bydd ganddo’r gallu i gyflawni prosiectau gweithgynhyrchu yn y dyfodol, yn ogystal â gweithgareddau cynnal a chadw a gwasanaethu. Pan fyddwch yn gosod hynny ochr yn ochr â datblygiad y metro a’r buddsoddiad yn y fasnachfraint nesaf, rwy’n credu bod yna gyfleoedd enfawr i ni dyfu sylfaen sgiliau yn y sector hwn a fydd yn cadw pobl mewn gwaith am genhedlaeth.\nFfyniant yng Nghymoedd De Cymru\n6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu sut y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio i wella ffyniant yng nghymoedd de Cymru? OAQ(5)0207(EI)\nGwnaf. Yfory, byddwn yn cyhoeddi ‘Ein Cymoedd, Ein Dyfodol’, gan adeiladu ar waith tasglu’r Cymoedd a gaiff ei gadeirio gan fy nghyd-Aelod Alun Davies. Yn ogystal â hyn, byddwn yn parhau i fuddsoddi mewn sgiliau, mewn seilwaith ac yn yr amgylchedd busnes cywir i gwmnïau allu ffynnu ynddo.\nYsgrifennydd y Cabinet, bydd y cynigion a gyflwynwyd gan yr Adran Gwaith a Phensiynau ynghylch dyfodol eu hystâd yng Nghymru yn golygu adleoli tua 200 o staff medrus allan o ganol tref Cwmbrân. Byddai hyn nid yn unig yn cael effaith ddinistriol ar yr economi leol yng Nghwmbrân, ond byddai’n creu anawsterau enfawr i staff â chyfrifoldebau gofalu nad ydynt yn gallu teithio i’r lleoliad arfaethedig, sef ardal Trefforest. Mae’r ffaith fod y lleoliad hwnnw wedi cael ei ddewis yn awgrymu nad oes gan yr Adran Gwaith a Phensiynau fawr ddim dealltwriaeth o ddaearyddiaeth Cymru. Gwn fod y Gweinidog Sgiliau a Gwyddoniaeth, Julie James, sydd wedi bod o gymorth mawr, wedi cyfarfod â Gweinidog y DU ddydd Iau diwethaf, a byddwn yn ddiolchgar pe gallech chi, fel Llywodraeth, roi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau. Ond a gaf fi hefyd ofyn i chi roi sicrwydd, Ysgrifennydd y Cabinet, y byddwch yn gwneud popeth yn eich gallu yn bersonol i weithio gyda Julie James i gynrychioli’r staff yr effeithir arnynt gan y cynigion hyn, a fydd yn cael effaith ddinistriol ar un o rannau tlotaf Cymru?\nMae’r Aelod yn llygad ei lle, a hoffwn ailadrodd ein siom fawr na lwyddodd yr Adran Gwaith a Phensiynau i ymgynghori â Llywodraeth Cymru cyn i’r penderfyniad gael ei wneud, heb i unrhyw atebion eraill gael eu hystyried. A gwn fod y Gweinidog yn awr wedi cyfarfod â Gweinidog Llywodraeth y DU, ac rwy’n siŵr y bydd yn darparu diweddariad ysgrifenedig i’r Aelodau yn y dyddiau nesaf ar y trafodaethau a gynhaliwyd a’r gwaith pellach a wneir yn awr. A gallaf sicrhau’r Aelod yn ogystal, os bydd unrhyw weithwyr yn cael eu diswyddo, yna byddwn yn cynnig ReAct fel ffordd o sicrhau bod pobl yn gallu dychwelyd i waith heb gyfnod hir o ddiweithdra. Mae’n gwbl hanfodol nad oes unrhyw un yr effeithir arnynt gan hyn, sy’n cael eu gadael heb waith, yn aros yn ddi-waith am gyfnod hir o amser, a byddwn yn helpu ym mhob ffordd bosibl.\nGweinidog, rydych newydd ddweud y bydd y strategaeth yn cael ei chyhoeddi yfory. Gwnaeth y Gweinidog, Alun Davies, ddatganiad yr wythnos ddiwethaf. Fe bwysais arno yn ystod ei ddatganiad i geisio egluro beth y bydd y canolfannau yn ei gyflawni’n economaidd. Dywedodd y byddai yna chwech o ganolfannau. Un o’r chwech yw’r parc menter modurol—beth bynnag y mynnwch ei alw—ym Mlaenau Gwent y dyfarnwyd £100 miliwn iddo dros 10 mlynedd. Ni allodd roi unrhyw wybodaeth o gwbl; nid wyf yn siŵr ai’r rheswm am hynny oedd nad oedd yn gwybod beth roeddent yn bwriadu ei wneud, neu a oedd yn bod yn ofalus oherwydd, yn amlwg, roedd cymaint o ffocws ar gysyniad Cylchffordd Cymru sydd yn ei etholaeth, wrth gwrs. Byddwn yn ddiolchgar o’ch safbwynt chi pe gallech fy ngoleuo ynglŷn â sut yn union y bydd y canolfannau hyn yn gweithredu. Ai ardaloedd menter bach yn unig fydd y rhain? A fydd themâu iddynt? Ble fyddant yn ddaearyddol? A pha linellau cyllideb a ddyrennir iddynt? O gofio ein bod yn gwybod bod £100 miliwn wedi’i ddyrannu i’r un ym Mlaenau Gwent, a ydym yn sôn am arian tebyg i’r canolfannau eraill a fydd wedi’u gwasgaru o amgylch gweddill y Cymoedd yn rhan o’r strategaeth?\nA gaf fi ddiolch i Andrew R.T. Davies am ei gwestiynau? Cododd bwyntiau pwysig iawn—yr angen i sicrhau bod canolfannau’n gweithredu mewn ffordd sy’n cynhyrchu twf cynaliadwy. Rwy’n rhagweld y bydd y canolfannau’n datblygu fel cyfleoedd i glystyru a chrynhoi mewn meysydd arbenigol penodol. Er enghraifft felly, mae’n bosibl y bydd yn fodurol yng Nglynebwy. Mewn canolfan arall, gall fod yn seiliedig ar adeiladu tai. Felly, yn fy marn i, mae gan y canolfannau botensial i fod yn glystyrau cyfarwydd o arbenigeddau, unwaith eto, a all alluogi partneriaethau sgiliau ar draws rhanbarth y Cymoedd i ganolbwyntio ar gyfleoedd sy’n dod i’r amlwg drwy’r ffrwd o fuddiannau sydd gennym eisoes, a bydd y ffrwd o fuddiannau sydd gennym eisoes yn arwain at ddarparu cyllid yn ôl y galw. Felly, bydd unrhyw ofynion cyllido yn dod o fy adran, ac adrannau eraill o bosibl, os yw’n croesi ffiniau pynciau.\nO ran y manylion pellach y mae’r Aelod yn gofyn amdanynt, mae hyn yn rhywbeth y bydd Alun Davies yn ei ddatgelu yfory, ond nod y clystyrau, nod y canolfannau, yw sicrhau bod crynodiad o weithgaredd mewn rhai ardaloedd yn seiliedig ar dueddiadau economaidd a gweithgynhyrchu sy’n dod i’r amlwg ac i fanteisio ar thema swyddi gwell yn nes at adref, gan gynnig mynediad at waith i bobl a chyfle i gamu ymlaen yn eu gyrfa mewn meysydd gweithgarwch economaidd lle y gwyddom fod yna ddyfodol cynaliadwy.\nAmgueddfa Bêl-droed Genedlaethol\n7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf am yr amgueddfa bêl-droed genedlaethol arfaethedig? OAQ(5)0205(EI)[W]\nGwnaf. A gaf fi ddiolch i’r Aelod am y cwestiwn hwn? Mae’n gyffrous iawn. Ar hyn o bryd rydym yn cynnal ymarfer caffael ar GwerthwchiGymru i benodi contractwr i gwblhau astudiaeth ddichonoldeb ar yr amgueddfa bêl-droed. Bydd yr astudiaeth yn cychwyn tua diwedd mis Awst a bydd wedi’i chwblhau o fewn chwe mis.\nWel, diolch i chi am eich ateb, ac rwy’n amlwg yn croesawu’r ffaith fod yr astudiaeth hon yn cael ei chomisiynu o ganlyniad i gytundeb rhwng y Llywodraeth a Phlaid Cymru, wrth gwrs. Ond mae rhai pobl yn gofyn tybed a oes newid bach wedi bod yn y cyfeiriad yma oherwydd yr ymrwymiad gwreiddiol oedd i edrych ar leoli amgueddfa bêl-droed yn y gogledd, ond mae’r astudiaeth ddichonoldeb yn edrych ar amgueddfa chwaraeon fwy cyffredinol, a allai fod yn unrhyw le yng Nghymru o bosibl. Nawr, mae rhai pobl yn poeni y gallai gogledd-ddwyrain Cymru fod ar eu colled.\nIawn. A gaf fi sicrhau’r Aelod fod y fanyleb yn nodi mai’r lleoliad a ffafrir yw Wrecsam neu rywle arall yng ngogledd Cymru? Rwy’n credu bod y ffaith y byddai Gogledd Cymru yn elwa o gael amgueddfa chwaraeon neu amgueddfa bêl-droed—amgueddfa bêl-droed arbenigol—wedi’i chydnabod. Gallai ategu’r amgueddfa bêl-droed ym Manceinion o bosibl. O ystyried ei fod yn destun caffael sydd ar y gweill ar hyn o bryd, ni allaf ddweud llawer ynglŷn â hyn, ond rydym wedi anrhydeddu’r cytundeb rhyngom, ac rwy’n llawn o gyffro ynglŷn â’r gwaith. Rwy’n credu y gallai gynhyrchu syniad deniadol iawn y byddem yn awyddus i’w gyflawni, ar yr amod fod yr astudiaeth ddichonoldeb yn ei wneud yn un fforddiadwy.\nAr thema debyg, mynegwyd pryderon tebyg wrthyf hefyd ynglŷn â’r astudiaeth ddichonoldeb—y ddogfen gaffael y cyfeiriwch ati—sydd, yn ôl y sôn, yn sôn am amgueddfa chwaraeon yng Nghymru, felly mae eich sylwadau’n tawelu fy meddwl. Ond a ydych yn cytuno ei bod yn bwysig fod yr hyn a ddaw o’r astudiaeth yn sicrhau bod ardal y gogledd-ddwyrain yn cael ei chydnabod am ei rôl arloesol yn hyrwyddo camp sydd wedi datblygu, i lawer o bobl, i fod yn gamp genedlaethol—gallai rhai ddadlau mai rygbi’r undeb yw’r gamp genedlaethol, ond i lawer o bobl eraill, pêl-droed yw hi—gan gydnabod bod y clwb hwn wedi cychwyn ym 1872, mai dyma ble y chwaraewyd y gêm ryngwladol gyntaf yng Nghymru, lle y cafodd Cymdeithas Bêl-droed Cymru ei ffurfio, a’i fod yn gartref, wrth gwrs, i un o glybiau pêl-droed hynaf y byd?\nYdw, yn bendant. Mae gan Glwb Pêl-droed Wrecsam hanes anhygoel sy’n haeddu cael ei gydnabod a’i hyrwyddo. Gallaf hefyd sicrhau’r Aelodau, oherwydd clywais ambell un ar feinciau’r gwrthbleidiau yn mynegi pryderon ynglŷn ag a fyddai hon yn amgueddfa genedlaethol i Gymru neu’n amgueddfa bêl-droed yn unig. Byddwn yn ymgysylltu ag Amgueddfa Genedlaethol Cymru mewn trafodaethau yn rhan o’r astudiaeth ddichonoldeb. O ran Clwb Pêl-droed Wrecsam a phêl-droed yn gyffredinol, mae gan y gogledd-ddwyrain dreftadaeth falch iawn yn y gamp. Yn sicr, byddai llawer ohonom o’r rhan honno o Gymru yn ei hystyried yn un o’r campau cenedlaethol—yr un a chwaraeid yn fwyaf eang gennym yn ôl pob tebyg pan oeddem yn tyfu i fyny—ac rydym yn awyddus i sicrhau bod unrhyw fuddsoddiad mewn cyfleuster fel hwn yn fodd o ysbrydoli pobl yn ogystal â chofio’r gorffennol ac i ysbrydoli pobl i gael llwyddiant mawr yn y byd pêl-droed yn y dyfodol.\n2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon\nYr eitem nesaf, felly, yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd, a’r cwestiwn cyntaf—Rhun ap Iorwerth.\nTriniaeth Orthopedig yng Ngogledd Cymru\n1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am nifer y cleifion sy’n cael eu cyfeirio am driniaeth orthopedig yng ngogledd Cymru? OAQ(5)0201(HWS)[W]\nDiolch am y cwestiwn. Mae cynnydd sylweddol wedi bod mewn atgyfeiriadau orthopedig ym mwrdd iechyd Betsi Cadwaladr yn ystod y pedair blynedd diwethaf ac nid yw’r capasiti wedi gallu ateb y galw. Mae’r bwrdd iechyd lleol yn rhoi ystod o gamau ar waith i ymdopi â’r cynnydd, gan gynnwys defnyddio gwasanaethau brysbennu amrywiol megis ffisiotherapyddion mewn meddygfeydd meddygon teulu a chlinigau ffordd o fyw a rheoli pwysau, yn unol ag argymhellion y rhaglen gofal wedi’i gynllunio.\nMae dros 1,200 o gleifion yn aros mwy na blwyddyn am driniaeth yn y gogledd, ac nid ydy hynny’n dderbyniol. Rydw i’n gobeithio y byddwch chi’n cytuno â hynny. Mae papur diweddar gan y bwrdd ar ddatblygu gwasanaethau orthopedig yn pwysleisio’r angen am fwy o lefydd hyfforddi er mwyn darparu’r gweithlu angenrheidiol i greu gwasanaeth cynaliadwy sy’n gallu cyrraedd targedau rhesymol. Onid ydy’r datganiad y gwnaethoch chi ddoe nad oes yna achos dros sefydlu ysgol feddygol yn y gogledd yn mynd yn gwbl groes i ysbryd y papur hwnnw ac yn groes i’r hyn a ddywedwyd yn adroddiad diweddar y pwyllgor iechyd? Wrth gwrs na all ysgol feddygol gael ei sefydlu dros nos, ond nid ydy eich addewid chi i gael mwy o fyfyrwyr i dreulio mwy o amser yn y gogledd, fel petai hi’n rhyw wlad bellennig, yn amlwg, yn ddigon da. Pryd ydych chi am ddangos rhywfaint o uchelgais ar y mater yma a gosod nod er mwyn inni gael dechrau symud tuag ato fo?\nDiolch am y cwestiynau dilynol. Rwy’n cytuno bod amseroedd aros hir yn annerbyniol. Mae yna her wirioneddol i fwrdd iechyd Betsi Cadwaladr o ran darparu gallu priodol a galw yn ei wasanaethau mewn gwirionedd. Rydym yn gwybod ei bod yn debygol y bydd mwy o alw wrth i ni symud ymlaen a dyna pam fod yn rhaid iddynt roi ystod o gamau ar waith. Ni chafodd y cynllun orthopedig cychwynnol a oedd ganddynt yn y bwrdd ei gymeradwyo oherwydd bod gwaith pellach i’w wneud arno o hyd.\nMae yna her yma am amrywiaeth o’n gwasanaethau, nid gwasanaethau arbenigol yn unig, ond gwasanaethau dewisol yn ogystal, o ran deall sut rydym yn defnyddio’r gallu sydd gennym yn briodol a sut rydym yn ad-drefnu’r gallu hwnnw i wneud defnydd gwell ohono. Rwy’n credu bod y cyswllt rydych yn ceisio’i wneud rhwng penderfyniad ynglŷn ag ysgol feddygol a’r gallu i recriwtio digon o staff i weithio o fewn model gwahanol—nid wyf yn derbyn bod yna gysylltiad uniongyrchol yn y ffordd rydych yn ceisio’i gyflwyno.\nRoedd y penderfyniad a gyhoeddais ddoe yn bodloni’r ymrwymiad a roddais i’r Cynulliad i roi gwybod am hyn cyn y toriad, a chafodd ei wneud yn fwriadol cyn y cwestiynau heddiw er mwyn sicrhau bod yna gyfleoedd i gael y ddadl hon yn y Siambr. Ond nid oedd adroddiad y pwyllgor iechyd yn dweud y dylid cael ysgol feddygol yng ngogledd Cymru. Roedd yn gwneud nifer o bwyntiau rwy’n eu cymryd o ddifrif ynglŷn â bod yr achos wedi’i wneud dros sicrhau bod hyfforddiant yn digwydd ar draws y wlad, a ble y caiff y lleoedd addysg feddygol hynny eu darparu mewn gwirionedd. Mae hynny’n cynnwys sgwrs briodol gyda’r ddwy ysgol feddygol ynglŷn â ble mae eu myfyrwyr yn byw, a ble maent yn cael eu haddysg feddygol, ac fel y dywedais yn fy natganiad ddoe, rwy’n credu bod achos priodol dros sicrhau bod mwy o bobl yn cael addysg feddygol yng ngogledd Cymru.\nFelly, mae’n rhaid cael partneriaeth briodol rhwng prifysgolion Bangor, Caerdydd ac Abertawe a’r gwasanaeth iechyd gwladol wrth i ni symud ymlaen er mwyn sicrhau ein bod yn darparu mwy o leoedd ar gyfer addysg feddygol. Mae’n rhaid i hynny ddigwydd heb ystyried unrhyw gynnydd yn y niferoedd, oherwydd pe bawn yn ceisio dweud wrthych chi a phobl eraill na fydd hyn yn digwydd oni bai bod yna gynnydd yn y niferoedd sy’n cael addysg feddygol, byddai’n rhoi’r neges anghywir. Rwy’n credu ei bod yn bwysig, gyda’n cohort presennol, ein bod yn meddwl sut y gallwn roi cyfle i fwy o’r bobl hynny ymgymryd â’u haddysg mewn gwahanol leoliadau. Mae hynny’n cyd-fynd â gwaith sydd eisoes ar y gweill, ac rwy’n ymrwymo i wneud hynny ac i gael sgwrs agored a chall gyda rhanddeiliaid, nid ar draws y gwasanaeth iechyd gwladol yn unig ond yn y Siambr hon a’r tu hwnt er mwyn cyflawni’r uchelgais hwnnw, oherwydd rwy’n credu y bydd yna fwy o obaith wedyn y bydd pobl naill ai’n aros yng ngogledd Cymru neu’n dychwelyd i ogledd Cymru i ymgymryd â chyfnodau pellach o addysg feddygol ac yn aros i weithio yn y gwasanaeth iechyd gwladol wedi hynny mewn gwirionedd.\nDiolch i’r Aelod o Ynys Môn am godi hyn unwaith eto yn y Siambr. Nawr, yn ôl y ffigurau diweddaraf gan Lywodraeth Cymru, mae nifer y cleifion sy’n gorfod aros dros 36 wythnos am driniaeth orthopedig a thriniaeth ar gyfer trawma yng ngogledd Cymru bellach yn 3,336, ddwywaith mor hir ag amseroedd aros yn Lloegr. Dyma’r uchaf iddo fod erioed. Yn anecdotaidd, bu’n rhaid i fy etholwr benywaidd 84 oed aros 103 o wythnosau—84 oed—mae hynny’n fwy na 720 diwrnod, bron i ddwy flynedd, am ei llawdriniaeth. A bu’n rhaid i etholwr gwrywaidd aros am dair blynedd am lawdriniaethau clun. Mewn ymateb i fy ngohebiaeth, rydych yn dweud eich bod yn disgwyl y bydd bob claf yn cael eu gweld ar y cyfle cyntaf. Mae hynny’n chwerthinllyd. Beth rydych chi’n bwriadu ei wneud ynglŷn â’ch methiant i gyflawni ar gyfer y 3,500 o gleifion yng ngogledd Cymru? Eich Llywodraeth chi yw hi—chi sy’n gyfrifol am y briff a’r portffolio iechyd. Ac rwyf wedi gofyn y cwestiwn hwn dro ar ôl tro, ac rydym yn cael atebion niwlog iawn. Dywedwch wrth y bobl yng ngogledd Cymru—y 3,336 sydd wedi bod yn aros dros 36 wythnos, ddwywaith cyhyd ag yn Lloegr—dywedwch wrthynt pryd y byddant yn cael eu llawdriniaethau.\nGallaf sicrhau’r Aelod nad yw hwn yn fater chwerthin ac yn sicr nid yw’n rhywbeth rwy’n ei weld yn ddoniol o gwbl. Yr her bob amser, boed mewn perthynas â mater lle rydym yn deall fod mwy nag un rheswm dros gynnydd yn y galw, ac anallu’r gwasanaeth iechyd i ateb y galw hwnnw—. Mae’r galw am ateb syml, gwasgu botwm ac ymdrin ag ef—mae hynny’n annhebygol o ddigwydd. A byddai’n llawer gwell gennyf fod yn onest ac ymdrin â Janet Finch-Saunders yn dweud fy mod yn niwlog drwy esbonio’r heriau sy’n ein hwynebu yn onest ac yn glir a’r hyn sy’n cael ei wneud yn eu cylch, yn hytrach nag esgus bod yna lifer hud yn y Llywodraeth ar gyfer datrys hyn i gyd. Rwy’n credu’n sicr mai dyna’r peth anghywir i’w wneud.\nOnd rwy’n glir—rwy’n disgwyl i bobl gael eu gweld ar y cyfle cyntaf. A dyna pam fy mod yn glir iawn, nid yn unig gyda hi, ond gydag Aelodau eraill yn y Siambr, ar draws y pleidiau eraill hefyd, fy mod yn credu bod amseroedd aros yng ngogledd Cymru yn annerbyniol. Dyna pam rwy’n disgwyl i’r bwrdd iechyd wella. Dyna pam rwy’n disgwyl gweld cynllun go iawn ar gyfer gwasanaethau orthopedig yng ngogledd Cymru yn gwneud gwahaniaeth go iawn, nid yn unig yn y dyfodol hirdymor, ond yn raddol dros weddill y tymor hwn hefyd.\nCadw Staff Presennol yn y Gwasanaeth Iechyd\n2. Pa ymdrechion y mae Llywodraeth Cymru yn eu gwneud i gadw staff presennol yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru? OAQ(5)0196(HWS)\nMae amrywiaeth o fesurau ar waith. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gefnogi a chadw gweithlu presennol y GIG. Rydym yn cynnal deialog agored ac adeiladol gyda’r undebau llafur a chynrychiolwyr staff eraill ac rydym yn benderfynol o greu amgylchedd dysgu cefnogol i’n staff weithio ynddo a darparu gofal o ansawdd uchel gyda, ac ar gyfer pobl Cymru.\nMae yna gysylltiad rhwng amseroedd aros a nifer y staff sydd gennych yn gweithio yn y gwasanaeth. Mae ffigurau diweddar wedi dangos bod nifer y nyrsys a bydwragedd yn y DU sy’n gadael y proffesiwn wedi codi 51 y cant mewn pedair blynedd. O fewn y ffigurau hyn, a gyhoeddwyd gan y Cyngor Nyrsio a Bydwreigiaeth, gwelir mai ein nyrsys a hyfforddwyd yn y wlad hon sy’n gadael yn y niferoedd mwyaf. Nawr, mae’r Coleg Nyrsio Brenhinol a Choleg Brenhinol y Bydwragedd wedi galw am ddiddymu’r cap cyflog i atal y sefyllfa hon rhag gwaethygu. Onid ydych yn cytuno ei bod yn bryd i chi wireddu addewid maniffesto Llafur Cymru i gael gwared ar y cap, er mwyn sicrhau bod nyrsys yn aros yn eu swyddi yng Nghymru? Yn ail, drwy sicrhau eich bod yn cadw at ymrwymiad eich maniffesto, byddwch yn helpu i atal niwed pellach i ffydd pobl mewn gwleidyddiaeth.\nCeir problem wirioneddol gyda staff o fewn y gwasanaeth, ac nid yw’r cap cyflog yn ymwneud â modd ariannol pobl yn unig—mae yna faterion gwirioneddol yn codi ynglŷn â gwerth. A chafodd hynny ei nodi’n glir iawn yn adroddiad diwethaf corff adolygu cyflogau’r GIG. Cafodd ei nodi eto, nid yn unig o fewn y gwasanaeth iechyd ond ar draws y sector cyhoeddus, mewn adroddiad gan y corff adolygu cyflogau uwch-swyddogion, a gyhoeddwyd yr wythnos hon a chorff adolygu cyflogau’r lluoedd arfog hefyd. Ceir problem wirioneddol gyda’r cap cyflog sy’n parhau, a’r gostyngiad o tua 14 y cant mewn incwm o ran ei effaith mewn termau real.\nMae’r Llywodraeth eisiau cael gwared ar y cap cyflog. Rydym wedi bod yn glir iawn ynglŷn â hynny. Rwyf wedi trafod hynny gyda’r Coleg Nyrsio Brenhinol ac undebau llafur eraill yn ogystal. Ac mae undebau llafur eu hunain yn deall yn dda iawn fod hyn yn ei gwneud hi’n ofynnol i Lywodraeth y DU newid ei safbwynt. I bob pwrpas, mae’r gorchwyl a roddir i gyrff adolygu cyflogau yn dod yn yr amlen ariannol o’r adnoddau sydd ar gael. Ac mae hynny’n golygu, os nad yw Llywodraeth y DU yn newid eu safbwynt ac yn darparu adnoddau i roi codiad cyflog mewn termau real, yr hyn y gallem ei wneud yw rhoi gorchwyl iddynt i roi mwy o godiad cyflog i staff, ac yna byddai’n rhaid i ni ariannu’r codiad cyflog hwnnw i weithwyr y gwasanaeth iechyd gwladol drwy ddiswyddiadau mewn rhannau eraill o’r gwasanaeth cyhoeddus.\nDyna yw realiti ein sefyllfa. Ac nid yw arweinydd Plaid Cymru yn dweud nad yw hynny’n wir o unrhyw ddefnydd—mae angen i ni ymdrin â’r sefyllfa fel y mae, oherwydd mae pobl yn ein gwasanaethau cyhoeddus yn wynebu realiti cap cyflog. Maent yn wynebu realiti’r Torïaid yn parhau â’r cap cyflog hwnnw. Mae’n bosibl eich bod yn credu mai’r ffordd orau o fynd i’r afael â hyn yw drwy roi rhwydd hynt i’r Torïaid ar y mater. Rwy’n credu bod angen i bob un ohonom sydd eisiau gweld codiad cyflog mewn termau real i weithwyr gwasanaethau cyhoeddus nodi achos go iawn y broblem, a gwneud yn siŵr nad yw’r Torïaid yn dianc heb unrhyw gosb o gwbl—ein bod yn gwneud yn siŵr fod Llywodraeth y DU yn cyflawni’r hyn y maent yn ei ddynodi ac yn gwneud yn siŵr fod y cap cyflog yn dod i ben mewn gwirionedd. Dyna beth y mae undebau llafur ei eisiau; dyna beth y mae ein staff ei eisiau; dyna beth y mae’r Llywodraeth hon ei eisiau.\nNid yw’r pryder a fynegwyd wrthyf yng nghanolbarth Cymru yn ymwneud yn gymaint â chadw, ond yn hytrach â recriwtio gweithwyr iechyd proffesiynol yn y lle cyntaf. Mynegir pryderon wrthyf yn rheolaidd ynglŷn â’r prinder difrifol o ddeintyddion sy’n cael eu recriwtio yng nghanolbarth Cymru. Felly, a gaf fi ofyn: beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gymell recriwtio deintyddion, meddygon teulu a gweithwyr proffesiynol meddygol eraill i gymryd swyddi yng nghanolbarth Cymru yn benodol?\nO ran adolygu a deall y broses recriwtio ar draws canolbarth Cymru ac yn wir, ym mhob rhan arall o Gymru, mae’r byrddau iechyd eu hunain, o fewn eu cynlluniau tymor canolig integredig, i fod i allu cynllunio ar gyfer y gweithlu. Rydym yn datblygu mesurau i ddeall anghenion y gweithlu a’n gofynion hyfforddiant ac addysg yn fwy priodol. Bydd hynny’n cael ei ddatblygu drwy gyflwyno Addysg a Gwella Iechyd Cymru—mae hwnnw’n rhan o’r darlun.\nOnd mae’r darlun cyffredinol o’r broses recriwtio hefyd yn cael ei effeithio gan y mater rydym newydd ei drafod gydag arweinydd Plaid Cymru, ynglŷn â’r cap cyflog sy’n parhau—mae honno’n broblem go iawn yn ymwneud â’r modd y mae pobl yn cael eu gwerthfawrogi. Mae’r ffordd y mae ein gwasanaethau’n gweithio hefyd yn her arbennig i ni. Byddai ceisio esgus bod yna un peth unigol i ddatrys pob un o’r rhain yn golygu y gallai fod gan wleidydd ateb hawdd i’w roi, ond ni fydd yn mynd i’r afael â’r materion y mae ein gweision cyhoeddus yn eu hwynebu neu y mae ein cymunedau yn eu hwynebu.\nYr agwedd arall ar y broses recriwtio na ddylai’r un ohonom ei anghofio yw’r ffaith fod y bwystfil hwnnw a elwir yn Brexit yn prysur agosáu. Os nad oes gennym gytundeb priodol o ran sut olwg fydd ar hyn, bydd y staff o’r Undeb Ewropeaidd sydd eisoes wedi gadael pob rhan o’r gwasanaeth rydych yn cyfeirio ato, a’r rhai sydd eisoes yn ystyried gadael yn ogystal—bydd hynny’n gwneud y sefyllfa’n waeth, nid yn well. Os na allwn ddeall bod pob un o’r materion hynny’n cael effaith ym mhob rhan o Gymru, yna byddwn yn methu deall yr her ac mewn gwirionedd, byddwn yn methu cael ateb priodol i wneud yn siŵr fod gennym wasanaeth iechyd cyhoeddus wedi’i ariannu’n dda ac sydd â digon o adnoddau, gan gynnwys, wrth gwrs, y staff i wneud y gwaith.\nFel y nodwyd yn y Siambr hon ar sawl achlysur, mae prinder nyrsys yn y GIG. Mae’r prinder wedi bod yn gwaethygu’n raddol ers blynyddoedd, a’r rheswm dros hynny, yn y bôn, yw bod Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru wedi methu sicrhau bod digon o leoedd hyfforddi nyrsys yn cael eu hariannu i ddarparu gofal ar gyfer poblogaeth sy’n cynyddu’n barhaol. Pa gamau rydych yn eu cymryd i gynyddu nifer y lleoedd hyfforddi nyrsys yng Nghymru?\nRwy’n falch o gadarnhau bod y Llywodraeth hon wedi cynyddu nifer y lleoedd hyfforddi nyrsys yng Nghymru yn gynyddol. Ym mis Chwefror eleni, cyhoeddais gynnydd sylweddol arall ar ben cynnydd yn y ddwy flynedd flaenorol. Pe baech yn mynd i siarad â’r Coleg Nyrsio Brenhinol, neu ag Unsain, fel yr undeb llafur sy’n cynrychioli’r nifer fwyaf o nyrsys yng Nghymru, byddent yn cydnabod bod y Llywodraeth hon yn cynyddu lleoedd hyfforddi, yn ogystal â’r ymgyrch ‘Hyfforddi/Gweithio/Byw’ a gyflwynwyd gennym, gan weithio ochr yn ochr â rhanddeiliaid yn y gwasanaeth, ac yn ychwanegol at gadw bwrsariaeth y GIG rydym yn falch o fod wedi’i chadw, yn wahanol i’r penderfyniad a wnaed dros y ffin.\nMae hon yn Llywodraeth sydd o ddifrif ynglŷn â chynllunio gweithlu, o ddifrif ynglŷn â gweithio ochr yn ochr â chynrychiolwyr staff ac o ddifrif ynglŷn â chael y staff i wneud y gwaith sydd i’w wneud. Ond mae hynny’n galw am sgwrs wahanol ynglŷn ag adnoddau, ac ni all Aelodau o unrhyw blaid bwyntio bys at y Llywodraeth hon a dweud, ‘Rhyddhewch fwy o adnoddau i’r gwasanaeth iechyd gwladol’ heb nodi pa rannau eraill o wariant gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru y dylid gwneud toriadau pellach ynddynt er mwyn gwneud hynny. Rydym eisoes yn gwneud penderfyniadau hynod o boenus i roi adnoddau ychwanegol i’r gwasanaeth iechyd gwladol. Credaf fod ein staff a’n cyhoedd yn haeddu gonestrwydd yn y ddadl hon a dyna beth y bydd y Llywodraeth hon yn ei wneud.\nCwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Angela Burns.\nDiolch, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, mae’r adolygiad seneddol interim ar iechyd a gofal cymdeithasol wedi amlygu bod rhwystrau sylweddol o hyd sy’n atal syniadau a pholisïau da rhag cael eu gweithredu’n llawn drwy’r GIG oherwydd gwrthwynebiad diwylliannol ac ofn methiant. Mae yna gydnabyddiaeth, sy’n seiliedig ar dystiolaeth, fod cyfran sylweddol o’r sector cyhoeddus yn aml yn gwneud pethau heb ddeall beth sy’n gweithio mewn gwirionedd, ac mae’n pwysleisio’r angen i beidio â bod ofn methiant, ond i ddysgu ohono, oherwydd bydd y dull hwn yn caniatáu ar gyfer agwedd lawer mwy arloesol ac agored at newid na all ond esgor ar ganlyniadau cadarnhaol.\nYsgrifennydd y Cabinet, rwy’n siŵr eich bod yn ymwybodol fod y Tîm Dirnad Ymddygiad, sy’n gweithio’n agos iawn gyda Llywodraeth San Steffan, yn mynd ati i annog y sector cyhoeddus i fynd i’r afael â newid mewn ffordd debycach i’r sector preifat. Roeddwn yn meddwl tybed, a’r hyn yr hoffwn ei wybod yw: a ydych wedi ymgysylltu neu wedi ystyried ymgysylltu â sefydliadau megis y Tîm Dirnad Ymddygiad fel y gallwn gynllunio newid effeithiol a chynaliadwy yn llawn ar draws y GIG yng Nghymru?\nMae pwynt difrifol yn y cwestiwn y mae’r Aelod yn ei ofyn ynglŷn â’n gallu i newid a diwygio gwasanaethau cyhoeddus drwy ddewis, a deall y dewis y byddwn yn ei wneud wrth ddarparu gwasanaeth gwahanol. Ceir dadleuon ein bod eisiau i’r gwasanaeth fod wedi torri cyn ein bod yn ei drwsio. Ac rwy’n derbyn bod yna heriau diwylliannol sylweddol ym mhob gwasanaeth cyhoeddus, gan gynnwys y gwasanaeth iechyd. Felly, rhan o’n her, fel y nodoch yn gywir, yw edrych i weld ble y cafwyd y profiad hwnnw. Mae gennym waith ar y gweill, ac rwy’n sicr yn barod i wrando ar y gwasanaeth ac ar ei gyfer ac i ymgysylltu ag amrywiaeth o wahanol bobl, oherwydd mewn gwirionedd, nid yw cyflawni newid sylweddol mewn cyflogwr sector preifat mawr yn hawdd o reidrwydd, ac felly mae pethau i’w dysgu yn y sector preifat a’r sector cyhoeddus hefyd. Nid yw hynny’n golygu ein bod yn ildio gwerthoedd ac ethos y gwasanaeth, ond mae angen i ni ddeall sut rydym yn cyflawni’r newid sydd ei angen yn amlwg.\nNid yw ailgynllunio’r broses waith byth yn beth hawdd i’w gyflawni, ond ceir tystiolaeth dda iawn i gefnogi tactegau procio ac arwain a newid diwylliant ac maent wedi cael eu defnyddio’n llwyddiannus yn y sector preifat a’r sector cyhoedd. A byddwn yn annog Ysgrifennydd y Cabinet i ymgysylltu â sefydliadau fel hynny, oherwydd gall pob un ohonom ddysgu, ac mae yna arferion da i’w dysgu oddi wrth y mathau hyn o sefydliadau. Er y bydd y tîm adolygu seneddol hefyd yn gweithio dros yr ychydig fisoedd nesaf ar ddatblygu map mwy manwl i gynorthwyo’r cyfeiriad teithio a nodwyd ar gyfer y GIG a sectorau gofal cymdeithasol, a ydych yn credu y dylai’r sectorau hyn barhau gyda chynlluniau cyfredol ar gyfer diwygio strwythurol? Os ydych, a oes unrhyw waith a arweinir gan y Llywodraeth i sicrhau bod unrhyw wahaniaeth rhwng diwygio strwythurol arfaethedig ar hyn o bryd a’r hyn y gallai’r adolygiad seneddol ei ddweud yn y tymor hwy yn cael ei leihau?\nMae hyn yn mynd yn ôl at y benbleth a drafodwyd gennym mewn perthynas â gosod a chytuno ar y cylch gorchwyl ar gyfer yr adolygiad seneddol. Ar wahân i chi eich hunain, mae llefarydd Plaid Cymru hefyd wedi codi’r pwynt ynglŷn ag ‘A fydd yr adolygiad yn golygu y byddwch yn rhoi’r gorau i wneud pethau y mae angen i chi eu gwneud yn awr ac yn gosod pethau o’r neilltu?’ Mae’n rhaid i chi edrych ar y cydbwysedd wrth ddweud, ‘A ydym eisiau gohirio rhywbeth hyd nes y bydd yr adolygiad yn cyflwyno eu hargymhellion?’ Mae angen cael cydbwysedd, ond rwy’n parhau i gredu, lle y ceir achos clir sy’n dangos bod angen i wasanaethau newid, ac achos clir sy’n dangos bod angen i wahanol rannau o’r gwasanaeth weithio’n agosach gyda’i gilydd, yna dylai hynny ddigwydd. Felly, er enghraifft, ar ofal dewisol, mae bwrdd iechyd Hywel Dda a bwrdd iechyd Abertawe Bro Morgannwg wedi cael cyfarfod cynllunio ar y cyd. Rwy’n disgwyl y bydd y cyfarfodydd hynny’n digwydd yn rheolaidd. Mae’r byrddau iechyd yn ne-ddwyrain Cymru—Cwm Taf, Aneurin Bevan a Chaerdydd a’r Fro—yn cael cyfarfodydd cynllunio ar y cyd yn ogystal. Felly mae’n rhaid cael dealltwriaeth o’r hyn sydd angen digwydd yn awr o ran hynny, yn hytrach nag aros a gohirio popeth hyd nes y bydd yr adolygiad seneddol yn adrodd yn eu cylch. Oherwydd mae’r her a nodwyd gennych yn eich cwestiwn cyntaf am yr heriau diwylliannol—maent yn bodoli ymhlith clinigwyr, maent yn bodoli ymhlith y cyhoedd ac, yn wir, ymhlith gwleidyddion yn ein gallu a’n parodrwydd i gefnogi a hyrwyddo newid. Felly, nid wyf yn credu bod angen gohirio’r cymhelliant i geisio trafod a siarad am newid, ond mae angen deall yn iawn beth fydd yr adolygiad seneddol yn ei gyflwyno mewn nifer o fisoedd—ac rwy’n credu y byddant yn mynd heibio’n go gyflym—ac yna deall sut rydym yn gwneud yr hyn y maent yn ei awgrymu a deall yr hyn rydym yn credu sy’n gweithio ac yna gwneud hynny’n gyflym ac ar raddfa fawr ar draws y gwasanaeth iechyd gwladol.\nCredaf fod adroddiad interim yr adolygiad seneddol yn glir iawn o ran y cyfeiriad teithio, a deallaf ei fod wedi cael cefnogaeth y sectorau iechyd a gofal cymdeithasol, yn ogystal â chefnogaeth wleidyddol o ran y cyfeiriad teithio. Y cwestiwn a ofynnais i chi mewn gwirionedd oedd: a oes rhyw fath o drosolwg yn digwydd i sicrhau bod unrhyw ddiwygiadau strwythurol sy’n cael eu cyflawni ar hyn o bryd, neu sy’n cael eu cynnig gan fyrddau iechyd ar hyn o bryd, wedi cael rhyw fath o adolygiad dros dro er mwyn sicrhau eu bod yn mynd i’r cyfeiriad teithio cywir at ei gilydd? Oherwydd, fel chi, nid wyf yn credu y gallwn roi stop ar bopeth hyd nes y bydd gennym adroddiad mawr trwchus yn ein dwylo y gallwn i gyd ei astudio.\nAc wrth gwrs, un o’r meysydd sydd wedi cael ei nodi’n fynych gan bob un ohonom yma, gan y byrddau iechyd, gan yr adolygiad seneddol, yw bod angen i wasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru, a bod yn onest, gael eu hailwampio’n llwyr ar gyfer oedolion a phlant. Rwy’n derbyn bod gwaith ar y gweill, ac yn wir, roeddwn yn falch o noddi a chadeirio sesiwn a drefnwyd gan Gydffederasiwn y GIG lle y cafodd cynlluniau eu hamlinellu o ran yr hyn y byddwn yn ei wneud i—neu’r hyn y maent yn bwriadu ei wneud i wella a sicrhau newid trawsnewidiol o fewn gwasanaethau iechyd meddwl ar gyfer oedolion a phlant. Ac mae’n amlwg bod rhai ardaloedd yng Nghymru wedi gwneud cynnydd rhagorol. Felly, unwaith eto, rwy’n gofyn i chi: er nad ydym yn disgwyl y bydd yr adroddiad hwn yn cyflawni popeth, beth fyddwch chi’n ei wneud i ysgogi ac i nodi’r mentrau hynny sydd wedi cyflawni rhai newidiadau rhagorol, newidiadau trawsnewidiol, i ofal iechyd meddwl ar gyfer plant ac oedolion? Beth fyddwch chi’n ei wneud i nodi’r rheini a cheisio sicrhau eu bod yn cael eu cymhwyso’n gyson ac yn gyflym drwy weddill Cymru? Oherwydd mae hwn yn un maes lle nad ydym ni fel cenedl yn gwneud yn dda iawn.\nDiolch i’r Aelod am y cwestiwn. Yn yr ystyr gyffredinol, ynglŷn ag adolygiad dros dro a’r gallu i feddwl a ydym yn cyflawni newid ac yn gwneud yn siŵr ei fod yn mynd, yn fras, i’r cyfeiriad cywir, dyna pam fod yna gydweithrediaeth y GIG, sy’n dod â phrif weithredwyr at ei gilydd i drafod ac adolygu tystiolaeth ar gyfer newidiadau a gaiff eu hargymell. Dyna pam fod gennym gynlluniau tymor canolig integredig i geisio sefydlu’r cyfeiriad teithio ar gyfer pob bwrdd iechyd—i gael cynllun, wrth symud ymlaen, ar gyfer y newidiadau sy’n cael eu hystyried a’u cyflwyno. Dyna pam fod gan fyrddau iechyd eu hunain [Anghlywadwy.] brosesau sy’n cynhyrchu buddsoddiad cyfalaf hefyd. Mae’n rhaid cael achos busnes, yna ceir bwrdd buddsoddi sy’n edrych ar geisiadau cyfalaf Cymru gyfan, felly, lle y caiff cyfalaf ei ddefnyddio i geisio ailgynllunio gwasanaeth.\nCeir gwahanol haenau o drosolwg mewn perthynas â rhai o’r cynlluniau a’r heriau sy’n gysylltiedig â diwygio gwasanaethau. Yn y maes penodol rydych yn sôn amdano mewn perthynas â phlant a phobl ifanc, ni fyddwn mor besimistaidd ynglŷn â’r angen am ailwampiad llwyr. Ceir heriau mewn gwahanol rannau o’r wlad, o wahanol faint, ond mae hynny’n rhan o’r rheswm—wrth gydnabod, os mynnwch, fod y pwysau wedi cynyddu’n sylweddol yn y tymor byr—pam y gwnaethom y penderfyniadau i ddechrau ymarfer Law yn Llaw at Blant a Phobl Ifanc gyda’r GIG, gan weithio gyda’r trydydd sector, gweithio gyda phartneriaid statudol, ac yn wir, gyda phobl ifanc eu hunain yn cael rhan ynddo, ac mae wedyn yn ymwneud â darparu model gwasanaeth y maent yn ei argymell. Dyna pam rydym wedi buddsoddi’r symiau ychwanegol o arian hefyd. Rydym yn gweld amseroedd aros yn gostwng yn y maes gwasanaeth penodol hwn, ac rydym yn gweld mynediad cyflymach at therapïau, wedi’i gefnogi, wrth gwrs, gan safonau llymach ar amseroedd aros yn y maes hwn. Ond nid yw hon yn sefyllfa lle y dylai unrhyw un ohonom ddweud yn awr fod gennym yr ateb perffaith.\nMae’r cynnydd rydym wedi’i wneud yn gynnydd go iawn. Y gwir amdani yw ei bod hefyd yn wir fod yna ormod o blant a phobl ifanc a’u teuluoedd yn aros yn rhy hir o hyd, ac mae’n broses barhaus o adolygu ein sefyllfa a’r hyn sydd angen i ni ei wneud nesaf, ac mae hynny eisoes yn sicrhau newid trawsffurfiol yn ein gwasanaeth. Ond nid yw’n ymwneud yn unig â’r pen arbenigol; mae’n ymwneud â’r gwasanaethau ehangach sy’n gofalu am deuluoedd, ac rydych yn iawn i ddweud ei fod yn ymwneud â chysondeb y gallu i wneud hynny. Dyna pam fod myfyrio, cael mecanwaith cenedlaethol yn ogystal â mecanwaith lleol i wneud hynny, yn wirioneddol bwysig, a dyna pam hefyd ein bod o ddifrif ynglŷn â’r trydydd sector a lleisiau plant a phobl ifanc eu hunain wrth ddylunio a darparu ein gwasanaethau.\nDiolch yn fawr. Ddydd Llun, rhyddhaodd yr archwilydd cyffredinol adroddiad beirniadol am ymddygiad Caerdydd a’r Fro mewn perthynas â chaffael a recriwtio. Nawr, rwy’n deall hynny. Mewn ymateb, mae prif weithredwr GIG Cymru wedi ysgrifennu at Fyrddau Iechyd Lleol i ofyn am sicrwydd ynglŷn â’u prosesau. Beth yw eich barn chi? A ydych yn credu mai un digwyddiad ar ei ben ei hun oedd hwn?\nRwy’n credu ei fod yn debygol o fod yn ddigwyddiad ar ei ben ei hun, ond rhan o’r pwynt am y prif weithredwr yn ysgrifennu at bob bwrdd iechyd yw sicrhau mai digwyddiad ar ei ben ei hun ydoedd. Os oes materion eraill yn codi, rydym eisiau eu canfod a rhoi sylw iddynt, gan fod ymchwiliad Swyddfa Archwilio Cymru wedi datgelu darlun nad yw’n dderbyniol o gwbl ac nad yw’n unol â’r prosesau a’r argymhellion sefydledig, ac unwaith eto, mae llythyr y prif weithredwr at bob prif weithredwr GIG Cymru yn dangos yn glir iawn ein bod yn disgwyl i bawb gadw at y safonau hynny’n llwyr.\nAmlygodd yr adroddiad ei hun yr hyn rwy’n credu y gallwn gyfiawnhau ei alw’n ‘nepotiaeth’ mewn perthynas â chaffael a recriwtio. Nododd yr archwilydd cyffredinol hefyd ei bod yn anodd iawn cael darlun clir o’r ffeithiau mewn perthynas â’r materion sy’n rhan o’r archwiliad. Mae swyddogion Bwrdd Iechyd y Brifysgol a chyn-swyddogion wedi darparu adroddiadau sy’n anghyson ac yn groes i’w gilydd. Roedd tuedd iddynt feio’i gilydd am y methiannau a nodwyd yn yr adroddiad. Gallwn fynd ymlaen.\nYsgrifennydd y Cabinet, mae gennym rai rheolwyr a swyddogion rhagorol—nifer o reolwyr a swyddogion rhagorol—yn y GIG yng Nghymru, ond rwy’n siŵr y byddech yn cytuno, yn yr achos hwn, fod ymddygiad wedi bod yn annerbyniol. Mae gennym y Cyngor Meddygol Cyffredinol ar gyfer meddygon, mae gennym y Cyngor Nyrsio a Bydwreigiaeth ar gyfer nyrsys a bydwragedd, felly ble mae’r corff ar gyfer rheoleiddio rheolwyr y GIG? Wrth gwrs, gall rheolwyr wneud yr un faint o niwed i gleifion drwy wneud penderfyniadau gwael. A yw hyn yn rhywbeth y byddech yn ei ystyried?\nRwyf bob amser yn agored i ystyried a yw ein fframwaith atebolrwydd yn gweithio fel y dylai, ond dylai hyn weithio drwy her briodol y bwrdd ei hun—yr aelodau annibynnol, yr aelodau anweithredol. A dyna ran o’r her yma wrth ddeall pa wybodaeth a ddarparwyd, sut na chafodd gwybodaeth ei darparu i’r bwrdd, ac rwy’n credu mai’r gwir yn onest yw bod y bobl sy’n gyfrifol am y penderfyniadau yn yr adroddiad penodol hwn, fel y cafodd ei ddatgelu yn adroddiad Swyddfa Archwilio Cymru, sy’n gam anarferol—. Mae’n anarferol i adroddiad ddarparu hynny i gyd, ac nid wyf yn credu bod yr archwilydd cyffredinol wedi darparu adroddiad fel hwn am GIG Cymru o’r blaen. Mae rywfaint yn fwy cyffredin yn Lloegr, lle mae caffael yn anifail gwahanol. Yr her yma yw gwneud yn siŵr ein bod yn glir ynglŷn â’n disgwyliadau, yn glir ynglŷn â’r atebolrwydd sy’n gorfod dilyn pan fo pobl yn cael hyn yn anghywir, a bod hwnnw’n atebolrwydd priodol. Rwy’n credu, mewn gwirionedd, fod y bwrdd iechyd yn awr—ac roedd yn galonogol clywed ymateb y prif weithredwr newydd, sydd, unwaith eto, wedi dweud yn glir nad oedd yr hyn a ddigwyddodd yn dderbyniol ac na fydd yn cael ei amddiffyn, ac mae’n bwysig fod hyder ymhlith y staff a’r cyhoedd ynglŷn â’r prosesau sydd ar waith heddiw, a’r disgwyliad mewn perthynas ag ymddygiad heddiw hefyd.\nFe sonioch am eu hatebolrwydd o fewn y GIG a sut y mae’r GIG ei hun yn ceisio gwella’i hun drwy ei ddull llywodraethu ei hun. Yn ddiweddar, fe gyhoeddwyd Papur Gwyn gennych ar ddiwygio dull llywodraethu’r GIG, a thynnwyd fy sylw at bryderon go iawn, mewn gwirionedd, ynglŷn â rhai o’r awgrymiadau a wnaed, yn sicr o ran cael gwared ar gynghorau iechyd cymuned a gwneud trefniadau newydd yn eu lle ac yn benodol, y posibilrwydd y bydd gwybodaeth leol yn erydu, a hefyd diffyg sicrwydd y bydd llais cryf a pharhaus i gleifion mewn unrhyw argymhellion newydd. Ond a fyddech yn derbyn mai ffordd well ymlaen, efallai, yn hytrach na diwygio dull llywodraethu’r GIG yn awr, fyddai cael adolygiad annibynnol o reolaeth ar draws GIG Cymru i gychwyn, gan amlygu a cheisio hyrwyddo’r arferion da diamheuol sydd gennym, gan geisio cael gwared ar y drwg ar yr un pryd a defnyddio hynny fel sail ar gyfer deddfwriaeth newydd?\nWel, mae’r Papur Gwyn yn ymgynghoriad dilys. Felly, mae’n wir mai ei unig bwrpas yw er mwyn i bobl fynegi eu barn, ac os nad ydynt yn cefnogi’r argymhellion, i feddwl am ddewisiadau eraill i wella ansawdd a dull llywodraethu a chyfeiriad y gwasanaeth iechyd gwladol. Felly, nid y Llywodraeth yn dweud, ‘Rydym yn gofyn i chi, ond rydym eisoes wedi penderfynu’ yw hyn. Mae’n ymgynghoriad dilys.\nAr y pwynt ynglŷn ag a oes achos bellach dros gael adolygiad annibynnol o reolwyr a rheolaeth o fewn y gwasanaeth iechyd, byddai’n rhaid i mi gael fy mherswadio mai dyna’r peth iawn i’w wneud, ond os ydych yn credu bod achos cryf dros wneud hynny, byddwn yn hapus i ystyried sylwadau gennych ar sut y gall hynny ychwanegu gwerth y tu hwnt i’r hyn sydd gennym eisoes ar waith, ac yn ychwanegol at y disgwyliadau proffesiynol y gallem ac y dylem eu cael yn briodol mewn perthynas ag uwch-reolwyr y GIG a gweithrediad y byrddau o fewn y gwasanaeth iechyd gwladol.\nLlefarydd UKIP, Caroline Jones.\nDiolch, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, mae’r ail arolwg profiad cleifion canser Cymru unwaith eto wedi tynnu sylw at y ffaith fod llawer o gleifion canser heb weithiwr allweddol o hyd. Er ein bod wedi gwneud cynnydd, nid oes gan 14 y cant o gleifion weithiwr allweddol o hyd, a dywedodd mwy na chwarter y cleifion ei bod yn aml yn anodd cysylltu â’r gweithiwr allweddol. Mae’r arolwg hefyd wedi tynnu sylw at y manteision a brofodd rhai cleifion o gael nyrs glinigol arbenigol, gyda’r rhan fwyaf o’r 81 y cant o gleifion a oedd ag un yn datgan bod eu triniaeth wedi gwella’n fawr o ganlyniad i hyn. O ganlyniad, mae Macmillan Cymru wedi galw am fynediad at nyrs glinigol arbenigol i bob person sydd â chanser yng Nghymru. Ysgrifennydd y Cabinet, a ydych yn cefnogi’r farn hon ac a ydych yn cytuno y dylai’r nyrs glinigol arbenigol weithredu fel gweithiwr allweddol ar gyfer cleifion canser yng Nghymru?\nRydym yn sicr eisiau i bob claf gael nyrs glinigol arbenigol lle bo’n briodol ar gyfer darparu gofal. Mae’r her ynglŷn ag ai’r nyrs glinigol arbenigol yw’r gweithiwr allweddol, rwy’n credu, yn wahanol, oherwydd, i rai pobl, nid oes raid mai’r nyrs glinigol arbenigol sy’n gweithredu fel gweithiwr allweddol, er mai’r nyrs glinigol arbenigol, yn ymarferol, yn y mwyafrif helaeth o achosion, sy’n cyflawni’r rôl honno. Mae gwelliant sylweddol wedi bod o ran sicrhau bod pobl yn gwybod pwy yw eu gweithiwr allweddol. Yn yr arolwg cleifion canser blaenorol, yn 2013, 66 y cant o bobl oedd yn gwybod pwy oedd eu gweithiwr allweddol dynodedig. Yn yr arolwg hwn, mae’r ffigur wedi codi i 86 y cant. Unwaith eto, mae hwn yn ymrwymiad sylweddol. Mae dros 6,700 o staff wedi rhoi eu hamser i roi eu barn ar ystod eang o’u profiad eu hunain o ofal canser, ac o ganlyniad i’r arolwg eang hwn, rydym yn gallu deall cyflwr ein gwasanaethau presennol, y meysydd lle rydym wedi gwella, ac yr un modd, y meysydd lle mae angen i ni wella ymhellach yn y dyfodol.\nDiolch i chi am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Gan aros gydag arolwg profiad cleifion canser Cymru, dywedodd bron i chwarter y cleifion nad oedd y meddyg teulu wedi bod o ddifrif ynglŷn â’u symptomau cyn eu diagnosis. Yn wir, dywedodd 6 y cant o gleifion eu bod wedi gorfod gweld eu meddyg teulu o leiaf bum gwaith cyn cael eu hatgyfeirio i’r ysbyty. Fel y nodwyd yn y cynllun cyflawni ar gyfer canser, mae canfod canser yn gynharach yn ei gwneud yn fwy tebygol y gall triniaeth fod yn iachaol, yn llai dwys ac yn llai costus. Felly, mae’n hanfodol, pan fydd rhywun â symptomau a allai gael eu hachosi gan ganser, eu bod yn cael eu cymryd o ddifrif. Yn anffodus, mae’n ymddangos ein bod yn gweithredu mewn model lle rydym yn ystyried cyflyrau drwy ddechrau o ddim yn hytrach na’u diystyru yn eu tro. Rydym yn gweithio tuag at y cyflyrau mwyaf difrifol yn hytrach na gweithio’n ôl ohonynt. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, beth arall y gellir ei wneud i wella’r broses o ganfod canser yn gynnar mewn gofal sylfaenol?\nNid wyf yn credu fod y modd rydych wedi disgrifio’r ffordd y mae meddygon teulu yn gwneud eu gwaith yn arbennig o deg. Rwy’n credu bod achos difrifol, fodd bynnag, dros wella nifer ac ansawdd atgyfeiriadau. Mae hon yn her fawr iawn i’r gwasanaeth iechyd, oherwydd mae’r mwyafrif llethol o bobl a gaiff eu hatgyfeirio gydag amheuaeth o ganser yn cael gwybod nad oes canser arnynt mewn gwirionedd. Felly, mae gennym ymrwymiad sylweddol eisoes lle rydym yn chwilio am y lleiafrif o bobl sy’n cael eu hatgyfeirio ac sydd wedyn yn cael gwybod bod ganddynt fath o ganser sydd angen cael ei drin.\nMae hefyd yn wir fod atgyfeiriadau canser wedi codi’n sylweddol yn y flwyddyn ddiwethaf. Maent wedi cynyddu 12 y cant yn y flwyddyn hon yn unig, ac mae’n ymwneud â sut rydym yn parhau i wella’r gyfradd atgyfeirio, ond hefyd beth yw’r gyfradd drosglwyddo, oherwydd yn y byrddau iechyd, ceir cyfraddau atgyfeirio gwahanol, a gwahanol gyfraddau trosglwyddo hefyd. Felly, i’r rhai nad ydynt yn gwybod, y gyfradd drosglwyddo yw nifer y bobl sy’n cael eu hatgyfeirio ac sy’n mynd ymlaen i gael gwybod bod ganddynt ganser penodol. Gallai hynny ymwneud â’r cymunedau eu hunain. Gallai ymwneud hefyd â’r niferoedd o bobl a sut a pham y maent yn cael eu hatgyfeirio. Mae’n bwysig iawn, unwaith eto, fod gennym ddull myfyriol priodol o weithredu lle y gall meddygon teulu siarad â’i gilydd, a rhai eraill yn y gwasanaeth, er mwyn deall beth sy’n digwydd a’r canlyniadau y maent yn eu darparu ar gyfer eu cleifion. Rwy’n credu bod yn rhaid cael dull myfyriol a chefnogol priodol yn hytrach na dweud y bydd yna fai ar feddygon teulu, sy’n cael gwybod eu bod yn gwneud eu gwaith yn y ffordd anghywir. Rwy’n credu bod hynny’n annhebygol o weld y math o ddull myfyriol a chadarnhaol y mae pobl eisiau ei fabwysiadu. Gadewch i ni beidio ag anghofio bod pobl yn dewis mynd i’r byd meddygol er mwyn gofalu am bobl ac er mwyn helpu i wella bywydau, ac mae angen i ni eu helpu i wneud eu gwaith yn ogystal â myfyrio’n briodol ynglŷn â ble mae angen gwella.\nDiolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn olaf, llai na hanner yn unig o gleifion canser sy’n cael cyfle i drafod eu hanghenion, a 18 y cant yn unig o gleifion a gafodd gynnig cynllun gofal ysgrifenedig. Nid ar anghenion gofal iechyd yn unig y mae cynlluniau gofal yn canolbwyntio, maent hefyd yn ymdrin â chefnogaeth emosiynol, ariannol ac ymarferol. Ni chafodd dros hanner y cleifion yng Nghymru wybodaeth am gymorth ariannol a budd-daliadau na chael cyfle i drafod yr effaith y byddai eu canser yn ei chael ar eu bywydau o ddydd i ddydd. Mae angen inni wella’r ffordd rydym yn ymdrin ag effaith canser ar y claf, nid yn unig ar eu hiechyd corfforol, ond ar yr agweddau ehangach. Felly, beth y mae eich Llywodraeth yn ei wneud, Ysgrifennydd y Cabinet, i sicrhau y cynigir cynllun gofal ysgrifenedig i bob claf sy’n cynnwys asesiad o’u hanghenion holistaidd?\nRydym wedi nodi’n glir ein disgwyliadau ar gyfer gwella’r cynllun cyflawni ar gyfer canser. Nid yw’r ystod eang o weithwyr gofal iechyd proffesiynol mewn gwasanaethau gofal trydyddol, eilaidd a sylfaenol yn dadlau ynglŷn â’r angen i wella, nac ynglŷn â gwerth gwirioneddol cael cynlluniau gofal ysgrifenedig. Y rheswm am hynny yn wir yw oherwydd bod pobl yn gweld y person cyfan, ac nid effaith uniongyrchol penodol canser yn nhermau triniaeth, ond yr hyn y mae hynny’n ei olygu i’r unigolyn dan sylw—eu gallu i weithio, eu gallu i fyw eu bywydau, i wneud penderfyniadau gwahanol ac mewn gwirionedd, eu rhagolygon ar gyfer y dyfodol. Felly mae’n bwysig iawn cael y drafodaeth ehangach honno a deall y bydd yn digwydd ar wahanol adegau i wahanol bobl. Mae’n bosibl y bydd rhai pobl, ar ôl cael diagnosis, eisiau gwybod popeth. Mae’n bosibl fod pobl eraill eisiau gadael yr ystafell cyn gynted ag y bo modd. Mae’n ddealladwy pam fod hynny’n digwydd, a dyna pam na all gwasanaeth fabwysiadu dull un maint sy’n addas i bawb; mae’n ymwneud â bod yn fwy hyblyg ac mae’n rhaid iddo gael ei addasu o gwmpas y person hwnnw. Mae hefyd yn ailadrodd yr angen i sicrhau nid yn unig fod gofal sylfaenol a gofal ysbyty mewn perthynas briodol ac adeiladol â’i gilydd, ond hefyd, gwerth gwirioneddol pobl yn y trydydd sector sy’n gallu cynorthwyo pobl mewn ffordd wahanol, mewn lleoliad anfeddygol.\nOnd rwy’n credu ei bod yn bwysig peidio â cholli golwg ar y ffaith fod mwy o bobl yn cael eu hatgyfeirio ar gyfer canser, mae mwy o bobl yn cael eu trin ar gyfer canser, mae mwy o bobl yn cael eu trin ar gyfer canser mewn pryd, ac mae mwy o bobl yn cael canlyniadau gwell. Mae mwy o bobl yn goroesi yn awr nag erioed o’r blaen ac mewn gwirionedd, o ran y profiad o ofal, mae 93 y cant o bobl yn cael profiad da o ofal canser yma yng Nghymru. Felly, mae angen mwy o welliant, rwy’n derbyn hynny’n llwyr, ond gadewch i ni beidio â cheisio dweud fod popeth yn ddrwg yma. Mae gennym lawer o bethau i fod yn falch iawn ohonynt.\nAnafiadau sydd wedi’u Hachosi gan Frathiadau Cŵn\n3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf am nifer yr anafiadau a gaiff eu trin mewn ysbytai yng Nghymru sydd wedi’u hachosi gan frathiadau cŵn? OAQ(5)0210(HWS)\nMae’r wybodaeth ddiweddaraf a gyhoeddwyd ar gyfer 2015-16 yn dangos bod 525 o gleifion wedi cael eu derbyn i ysbytai ar draws Cymru ar ôl cael eu brathu neu eu taro gan gi.\nDiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am yr wybodaeth honno. Deallaf gan Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu fod 1,750 o ddyddiau wedi cael eu colli gan staff y Post Brenhinol ar draws y DU yn ystod y flwyddyn ddiwethaf o ganlyniad i ymosodiadau gan gŵn. Mae staff post wedi dioddef rhai anafiadau ofnadwy, yn cynnwys toriadau esgyrn, niwed tendonau, a thorri coesau neu freichiau i ffwrdd hyd yn oed. Felly rwy’n ddiolchgar fod gennym y ffigurau ar gyfer Cymru gyfan, oherwydd a fyddai’n cytuno bod cael y ffigurau gan y gwasanaeth iechyd yn helpu i gyfrannu at asesu’r darlun cyffredinol a llywio’r farn am y camau sydd angen eu cymryd er mwyn mynd i’r afael â’r broblem gynyddol hon?\nYdw, rwy’n cytuno, ac rwyf am dalu teyrnged i Julie Morgan a’i hetholwr y Cynghorydd Dilwar Ali, am y dull y maent wedi’i fabwysiadu, nid yn unig mewn perthynas â’r unigolyn yr effeithiwyd arno a’i deulu, ond mewn gwirionedd, o ran gweld mater ehangach i ymgyrchu yn ei gylch a’i wella, ar gyfer aelodau o’r cyhoedd yn gyffredinol yn ogystal â staff post yn benodol, sydd, i raddau helaeth, yn aelodau o Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu.\nNid yw hwn, os mynnwch, yn fater i fod yn ysgafn yn ei gylch, lle y caiff y postmon frathiad bach a bod hynny ond yn rhan o’r swydd; mae hon yn broblem wirioneddol ddifrifol. Mae pobl yn cael niwed go iawn, ac nid niwed corfforol yn unig, ond mae’n effeithio ar barodrwydd a gallu rhywun i wneud ei waith mewn gwirionedd. Gwn fod y gwasanaeth post yn treulio cryn dipyn o amser yn ceisio nodi ble mae’n debygol y bydd cŵn nad ydynt yn cael eu rheoli a’r gallu i fynd â phost i’r tŷ hwnnw ac i sicrhau bod gweithwyr yn cael eu diogelu’n briodol.\nFelly, rwy’n falch fod y gwasanaeth iechyd wedi darparu gwybodaeth i helpu i ddeall maint a natur y broblem, y gost i bwrs y wlad, y gost i’r unigolyn, a’r gwelliant y mae angen i bob un ohonom chwarae ein rhan ynddo. Gwn fod gwleidyddion sy’n crwydro o amgylch y wlad mewn etholiadau yn cael blas bach o’r hyn y mae gweithwyr post yn ei wneud a’r anawsterau a wynebant yn rheolaidd.\nYn wir, Ysgrifennydd y Cabinet, rydych yn siarad ag un o’r gwleidyddion a ddioddefodd yn y modd hwnnw fis Mai diwethaf. Cefais frathiad drwg iawn ar fy llaw, diolch i ryw gi neu’i gilydd, a phrofais wasanaeth rhagorol yn Adran Ddamweiniau ac Achosion Brys ysbyty Llwynhelyg, a gyflawnodd lawdriniaeth hir ond sylweddol i atgyweirio fy llaw. Ond yn anad dim, roeddwn yn gallu dychwelyd adref ac am weddill yr wythnos, cefais driniaeth dair gwaith y dydd gan y tîm ymateb aciwt. Yn wir, mae llawer o fy etholwyr wedi cael y timau ymateb aciwt yn ymateb iddynt. Ymyrraeth nyrsio acíwt â therfyn amser iddo yw hwn ar gyfer cleifion yn y gymuned i’w harbed rhag gorfod aros yn yr ysbyty. Cafodd un o fy etholwyr septisemia a dôi’r tîm ymateb aciwt i ymweld ag ef ac edrych ar ei ôl, rwy’n credu, bedair gwaith y dydd mewn gwirionedd.\nYsgrifennydd y Cabinet, a allech roi trosolwg i ni o’r timau ymateb acíwt a beth y gallem ei wneud i hyrwyddo eu defnydd ledled Cymru? Oherwydd maent yn ffordd dda iawn o sicrhau nad yw pobl yn gorfod aros mewn gwelyau, gan ryddhau gwelyau ar gyfer pobl eraill, a rhoi triniaeth gymunedol iddynt yn eu cartrefi, lle maent eisiau bod, ac ni fyddent yn gallu aros yno heb gynllun mor wych â thîm ymateb aciwt, fel yr un yn Hywel Dda.\nWel, mae’n enghraifft dda o’r ffaith fod enghreifftiau o ragoriaeth go iawn ym mhob un o’n byrddau iechyd, a’r cymhelliant yw darparu mwy o ofal yn nes at adref, sy’n golygu nad oes angen i bobl aros mewn ysbyty’n ddiangen. Unwaith eto, y pwynt yw bod meysydd gweithgaredd sylweddol a fyddai wedi cael eu cyflawni gan feddygon yn flaenorol bellach yn cael eu cyflawni gan staff gwahanol. Mae cael ymyrraeth a arweinir gan nyrsys yn enghraifft dda, ac yn enghraifft arall o’r math o ddiwygio rydym eisiau ei weld yn ein gwasanaeth, wedi’i gyflwyno fesul cam, diwygio nad yw’n ymwneud â brics a morter, ond â sut y gwnawn ddefnydd gwell o’n staff mewn gwahanol leoliadau. Rwy’n credu mai dyna rydym angen ei wneud, ac mae disgwyliad ymhlith y cyhoedd, ac rwy’n credu bod yna awydd gwirioneddol ymhlith y staff eu hunain i lunio modelau gofal newydd i wneud yn union hynny.\n4. Pa gamau y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn eu cymryd i wella gwasanaethau i gleifion canser yng Nghymru yn 2017? OAQ(5)0197(HWS)\nDiolch am y cwestiwn. Cafodd bwriadau Llywodraeth Cymru eu nodi ym mis Tachwedd y llynedd yn y diweddariad o’r ‘Cynllun Cyflawni Canser ar gyfer Cymru’. Drwy’r grwp gweithredu cenedlaethol, bydd ffocws ar ddiagnosis cynnar a bydd byrddau iechyd yn parhau i flaenoriaethu amseroedd aros canser.\nDiolch yn fawr i chi am yr ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn ystod yr etholiad cyffredinol yn 2010, addawodd Llafur ddarparu gweithiwr allweddol i bob claf canser yng Nghymru erbyn 2011. Fodd bynnag, canfu arolwg profiad cleifion canser Cymru yn ddiweddar nad oes gan 14 y cant o’r ymatebwyr weithiwr allweddol o hyd. Hefyd, nid yw’n orfodol i Iechyd Cyhoeddus Cymru gasglu data ar weithwyr allweddol. Pa gamau y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn eu cymryd i sicrhau bod y data hanfodol hwn yn cael ei gasglu a phryd y mae’n disgwyl y bydd cleifion canser yng Nghymru yn derbyn y lefel o ofal a addawyd yn ôl yn 2010? Rwy’n credu bod chwech i saith mlynedd yn llawer hwy na’n tymor a dylai’r addewid gael ei gyflawni. Diolch.\nWel, mewn ymateb i’r cwestiwn gan lefarydd UKIP, dywedais unwaith eto fod gan 66 y cant o gleifion canser weithiwr allweddol yn 2013, a, iawn, mae hwnnw wedi codi i 86 y cant yn yr arolwg diweddaraf. Felly, mae cynnydd sylweddol wedi bod ac eto mae mwy i’w wneud, fel y nodais yn flaenorol. Ar hyn o bryd, mae’r wybodaeth am weithwyr allweddol yn cael ei chadw o fewn y system gwybodaeth canser a elwir yn Canisc. Ac fe wyddom fod angen adnewyddu’r system honno, ac felly dylai hynny ei gwneud yn haws wedyn i ddeall amryw o’r meysydd hyn. Yn hytrach na gofyn i fyrddau iechyd ei wneud â llaw neu i ddyfeisio system wahanol i gasglu’r wybodaeth am weithwyr allweddol, hoffwn gael dull priodol o gasglu data a’n galluogi i gwestiynu’r data hwnnw mewn ffordd ystyrlon, nid yn unig mewn perthynas â gweithwyr allweddol, ond mewn nifer o feysydd eraill. Felly mae’r gwaith hwnnw’n cael ei wneud gan rwydwaith canser Cymru a chan swyddogion ar draws y Llywodraeth. Felly mae hwn yn faes lle rwy’n credu y gallwn fod yn falch o’r cynnydd rydym wedi’i wneud, ond fel y dywedais, ac fel rwy’n ei ddweud yn rheolaidd, rydym yn parhau i gydnabod bod mwy i ni ei wneud.\nYsgrifennydd y Cabinet, cafodd y grŵp trawsbleidiol ar asbestos gyflwyniad yn ei gyfarfod ym mis Mai ar imiwnotherapi fel triniaeth bosibl ar gyfer mesothelioma, gan gynnwys y treial SKOPOS yn Felindre, i edrych ar sut y gallai brechlyn o’r enw TroVax weithio ochr yn ochr â chemotherapi ar gyfer y rhai sy’n dioddef o fesothelioma plewrol. Mae’r cyllid ar gyfer y gwaith ymchwil hwn yn dod i ben ym mis Awst eleni ac mae pryder y gallai’r ymchwil sy’n cael ei wneud ar imiwnotherapi ym mhrifysgol Caerlŷr, sy’n ddibynnol iawn ar y gwaith treialu a wnaed gan grŵp ymchwil Caerdydd, fod mewn perygl. A ydych yn cytuno, Ysgrifennydd y Cabinet, fod y gwaith hwn a wneir yn Felindre yn arloesol, a’i fod yn allweddol ar gyfer canfod ffyrdd newydd o drin mesothelioma? Ac a allwch fy sicrhau y byddwch yn edrych ar ba gyllid y gellir ei ddarparu i sicrhau y gall y gwaith hwn barhau ar ôl mis Awst?\nDiolch i’r Aelod am godi’r mater. Mae mesothelioma yn rhywbeth y mae gennyf ddiddordeb arbennig ynddo. Heb ddymuno trafod fy rôl flaenorol, roeddwn i a rhywun arall yn y Siambr hon yn gyfreithwyr cyn dod i’r lle hwn, a buom yn gweithio ar nifer o achosion mesothelioma mewn gwirionedd. Roedd cyfarfod ag aelodau o’r teulu a gorfod bod yn dyst i apeliadau yn arbennig o galed ar adegau—profiad anodd iawn, oherwydd mae mesothelioma, hyd yma, bob amser yn angheuol. Mae’r llwybr at y diwedd yn un cyflym a gofidus. Felly mae gennyf ddiddordeb arbennig mewn gwaith ymchwil a fyddai, o bosibl, nid yn unig yn ymestyn bywydau, ond yn achub bywydau hefyd. Byddwn yn ddiolchgar, mewn gwirionedd, pe bai’r Aelod yn ysgrifennu ataf. Byddwn yn hapus i drafod y mater gyda hi’n fwy manwl—rwy’n deall mai chi yw cadeirydd y grŵp trawsbleidiol—er mwyn deall ein sefyllfa ar hyn o bryd a’r dull y byddwn yn ei gymryd gyda rhannau eraill o’r DU i helpu i wella canlyniadau yn y dyfodol.\nYmchwil ac Arloesedd Clinigol\n5. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf am gynnydd o ran ymchwil ac arloesedd clinigol yn y GIG yng Nghymru? OAQ(5)0199(HWS)\nDiolch am y cwestiwn. Mae ymchwil ac arloesedd yn feini prawf allweddol ar gyfer dynodiadau byrddau iechyd prifysgol yng Nghymru ac yn rhan o fframwaith cynllunio GIG Cymru. Fel Llywodraeth, rydym wedi ymrwymo dros £29 miliwn yn y flwyddyn ariannol hon i barhau â’n buddsoddiad mewn ymchwil o ansawdd uchel ac arloesedd sy’n canolbwyntio ar dechnoleg o fewn y GIG.\nDiolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae’r ganolfan arloesi ymchwil clinigol yn Ysbyty Gwynllyw yn enghraifft wych o fuddsoddiad gan fwrdd iechyd Aneurin Bevan sy’n caniatáu i ymchwilwyr a staff gymryd rhan mewn ymchwil arloesol mewn meysydd sy’n cynnwys dementia, diabetes a chanser. Y llynedd, cymerodd dros 17,000 o gyfranogwyr ran mewn bron i 480 o astudiaethau ymchwil clinigol, sy’n helpu ymchwilwyr i ddatblygu triniaethau newydd ac yn sicrhau bod cleifion yn cael mynediad at y rheini’n nes at adref. Pa gynlluniau sydd gan Ysgrifennydd y Cabinet i weithio gyda’r ganolfan, byrddau iechyd ac eraill i sicrhau bod cleifion, gofalwyr a staff yn cael eu cefnogi a’u hannog i gofleidio ymchwil yn llawn a’i wneud yn weithgaredd craidd o fewn y GIG yng Nghymru?\nDiolch i’r Aelod am y cwestiwn. Mwynheais ein hymweliadau—wel, fy ymweliadau i—â’ch etholaeth i gyfarfod â staff bwrdd iechyd prifysgol Aneurin Bevan. Fe’m trawyd gan yr ystod o weithgareddau a oedd yn cael eu cynnal. Mae hwnnw’n rhan o’r £21 miliwn rydym yn ei ariannu drwy Ymchwil Iechyd a Gofal Cymru. Mae’r £8 miliwn ychwanegol, pan fyddaf yn cyfeirio at y £29 miliwn, yn dod o’r gronfa Effeithlonrwydd drwy Dechnoleg. Ceir amrywiaeth o lwybrau gwahanol i gyrraedd yno. Ond mewn gwirionedd, mae hyn yn bwysig iawn, nid yn unig i gael staff sy’n ymroddedig ac sydd eisiau deall beth arall y gallant ei wneud, ond hefyd i wella canlyniadau ac ansawdd y gofal sy’n cael ei ddarparu mewn gwirionedd. Fel y dywedais, mae’n rhan allweddol o ddynodiad a statws bwrdd iechyd prifysgol. Mae hefyd yn rhan o’r meini prawf ar gyfer cymeradwyo neu beidio â chymeradwyo’r cynllun tymor canolig integredig. Felly, mae hwn wedi’i ymgorffori yn ein fframwaith cynllunio, ac rwy’n disgwyl ei weld yn ein cyfarfodydd rheolaidd gyda chadeiryddion, yn eu harfarniadau, er mwyn sicrhau bod ymchwil ac arloesedd yn rhan allweddol o’r hyn y mae’r byrddau iechyd yn ei gyflawni heddiw mewn gwirionedd, er mwyn sicrhau ein bod yn gwella gofal iechyd ar gyfer y dyfodol.\nYsgrifennydd y Cabinet, roedd yn bleser mynd gyda chi i seremoni torri’r dywarchen y ganolfan gofal critigol newydd, a elwir bellach yn ysbyty prifysgol y Faenor, ddydd Llun yng Nghwmbrân. Fe drydarais lun da ohonom, a chi’n palu’r sylfeini â rhaw. Mae’r ysbyty newydd wedi bod yn yr arfaeth ers amser hir, fel y gwyddom, a chi oedd y Gweinidog a gafodd y fraint o dorri’r dywarchen—ni ddaeth sawl un o’ch rhagflaenwyr i ben â gwneud hynny. Ond a fyddech yn cytuno ei fod yn ymwneud â mwy na’r adeilad? Rydym am weld bod yr ysbyty newydd yn datblygu i fod yn ganolfan ragoriaeth ac arloesedd o safon fyd-eang. Rwy’n gwybod iddi gael ei hystyried ar un adeg fel canolfan bosibl ar gyfer niwrowyddorau, ond rwy’n meddwl bod hynny wedi mynd ar chwâl. Felly, pa waith rydych yn ei wneud, ac mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud, i sicrhau, pan fydd yr ysbyty newydd yn agor yn y pen draw—mewn ychydig flynyddoedd, gobeithio—y bydd yn ysbyty o safon fyd-eang, yn rhywbeth y gall pobl de Cymru fod yn wirioneddol falch ohono, ac a fydd yn denu’r staff meddygol gorau a mwyaf disglair?\nRwy’n credu y dylai wneud gwahaniaeth gwirioneddol a sylweddol i ailfodelu gofal iechyd ar draws ardal Gwent a thu hwnt. Mae i fod i agor, fel y gwyddoch, yn ystod gwanwyn 2021, pan ddylai ysbyty prifysgol y Faenor fod ar agor ac yn weithredol. O ran y cwestiwn a ofynnodd Jayne Bryant a’r pwynt a wnewch, mae’n bwysig deall nad yw’r ffordd rydym yn darparu gwasanaethau yn ymwneud yn unig â darparu gofal iechyd rhagorol—rhaid i ymchwil ac arloesedd ddigwydd ochr yn ochr â hynny a thrwy hynny yn ogystal. Felly, rwy’n disgwyl y bydd ffocws manwl ar ymchwil ac arloesedd pan fydd yr ysbyty’n agor, nid ar adeg yr agoriad yn unig ond drwy gydol y cyfnod o amser, gan fod hynny’n rhan o’r broses o ddenu a chadw staff yno.\nFelly, er enghraifft, mae’r camau a roddwyd ar waith eisoes i gael uned strôc hyperaciwt, a leolir ar hyn o bryd yn Ysbyty Brenhinol Gwent—mae llawer o hynny mewn gwirionedd yn ymwneud â chael model gwasanaeth gwahanol sydd wedi caniatáu iddo ddenu, recriwtio a chadw staff o ansawdd uchel na fyddai wedi dod fel arall yn rhan o hen fodel o ofal. Dylai’r gwaith ymchwil sydd eisoes ar y gweill yno gael ei wneud yn rhan o fodel newydd o ddarparu gofal iechyd hefyd. Felly, i mi, mae’n rhan allweddol o’r hyn rydym yn buddsoddi ynddo ar gyfer y dyfodol, nid brics a morter yn unig.\nYsgrifennydd Cabinet, beth ydych chi’n ei wneud i hybu ymchwil clinigol mewn iechyd gwledig yma yng Nghymru?\nYn ddiddorol, rwyf wedi cael nifer o sgyrsiau gyda phobl yn y gydweithrediaeth yng nghanolbarth Cymru, gyda Phrifysgol Aberystwyth a chydag ysbyty Bronglais, ond hefyd, yr wythnos diwethaf, mynychais y diwrnod ymchwil ac arloesedd yng ngholeg y Drindod Caerfyrddin, a oedd yn edrych ar ystod o weithgareddau ymchwil ac arloesedd ar draws ardal bwrdd iechyd Hywel Dda. Ceir arwydd clir iawn gan y Llywodraeth hon ein bod yn disgwyl i’r gwaith hwnnw barhau, gan fod nifer o bobl eisiau cyflawni gweithgareddau mewn ardaloedd lle maent yn gwybod y bydd yn rhaid iddynt weithio, i bob pwrpas, mewn ardal drefol neu wasanaeth dinesig, ond ceir llawer o bobl eraill sydd am weithio’n benodol mewn meddygaeth wledig. Mae angen inni wneud yn siŵr nad yw ein gwasanaeth ond yn darparu’r gwasanaethau y mae pobl sy’n byw mewn cymunedau gwledig yn awyddus i’w cyflawni, ond ein bod yn deall y dystiolaeth o’r ansawdd gorau sydd ar gael ynglŷn â sut i gyflwyno’r gwasanaeth hwnnw’n ddiogel mewn ffordd sy’n gwerthfawrogi’r dewisiadau y mae pobl yn eu gwneud i fyw mewn cymunedau gwledig er mwyn iddynt gael gofal iechyd o ansawdd uchel hefyd.\n6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am y ddarpariaeth bresennol o feddygfeydd yng Nghymru? OAQ(5)0202(HWS)\nDiolch. Rydym wedi ymrwymo i ymarfer cyffredinol o ansawdd uchel fel rhan greiddiol o wasanaeth gofal sylfaenol modern. Bydd buddsoddiad mewn gwasanaethau meddygol cyffredinol yn cynyddu £27 miliwn yn y flwyddyn ariannol hon. Mae hyn, ynghyd â £40 miliwn ar gyfer ystadau gofal sylfaenol a’n cronfa gofal sylfaenol £43 miliwn, yn cefnogi darpariaeth ymarfer cyffredinol barhaus sy’n gynaliadwy ac o ansawdd uchel.\nRwy’n ddiolchgar am yr ateb hwnnw, ond bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn gwybod bod arolwg cenedlaethol Cymru wedi canfod bod 39 y cant o’r ymatebwyr yn ei chael hi’n anodd gwneud apwyntiad cyfleus i weld meddyg teulu, ac roedd 62 y cant i gyd yn anfodlon â’r gwasanaeth a ddarperir gan y GIG yng Nghymru. Ers 2004, fel cyfran o gyllid y GIG, mae ymarfer cyffredinol wedi gostwng o 10 y cant o’r cyfanswm i 8 y cant—mae hwnnw wedi mynd i fyny yn ddiweddar, rhaid cyfaddef—ond er mwyn cyrraedd safle boddhaol, mae Cymdeithas Feddygol Prydain yn dweud y dylai fod yn 12 y cant o’r hyn rydym yn ei wario ar y GIG ar hyn o bryd. A all Ysgrifennydd y Cabinet roi syniad i ni o’r ymateb y byddai’n ei roi i Gymdeithas Feddygol Prydain ynglŷn â’r ffigur hwnnw?\nI fod yn deg, pwyllgor ymarfer cyffredinol Cymdeithas Feddygol Prydain yw hwn. Rwy’n hyderus tu hwnt na fyddai clinigwyr mewn gofal eilaidd yn dymuno gweld adnoddau sylweddol yn cael eu trosglwyddo rhwng gofal eilaidd a gofal sylfaenol. Mae honno’n rhan onest o’n her: wrth i ni gynyddu’r arian sy’n mynd i mewn i’r gwasanaeth iechyd—fel y dywedais yn gynharach, ar gost boenus a sylweddol i rannau eraill o weithgarwch gwariant cyhoeddus yma yng Nghymru—pan fyddwch yn meddwl ynglŷn â sut a ble y byddwn yn buddsoddi’r arian hwnnw, y gwir gonest yw bod darparu gwasanaethau mewn gofal eilaidd yn ddrutach na darparu gwasanaethau mewn gofal sylfaenol. Felly, hyd yn oed wrth i ni fuddsoddi i geisio darparu mwy o ofal yn nes at adref—yr enghraifft a roddodd Angela Burns yn gynharach—nid yr un gost sy’n gysylltiedig â hynny bob amser, er enghraifft, â’r cyfalaf sylweddol sydd angen i chi ei fuddsoddi mewn cenhedlaeth newydd o radiolegwyr. Felly mae yna ddewisiadau gonest i’w gwneud yma. Wrth i wasanaethau symud a chael eu had-drefnu, rwy’n benderfynol o sicrhau y darperir cyllid i wneud yn siŵr fod y gwasanaeth yn cael ei ariannu’n briodol ac yn ddigonol. Nid wyf yn credu ei bod yn ddefnyddiol ceisio cadw at ffigur canran o fewn cyllideb y GIG fel nod ac amcan. Rhaid mai’r nod a’r amcan yw darparu’r gofal iawn ar yr adeg iawn yn y lle iawn, a chyda’r adnoddau iawn i alluogi pobl i wneud hynny.\nYsgrifennydd y Cabinet, mewn perthynas â gwasanaethau iechyd meddwl, ceir tystiolaeth y gall gwasanaethau cwnsela da atal ymweliadau mynych â meddyg teulu, ac mae ganddynt enw da am helpu a rheoli a hyd yn oed lleddfu symptomau ysgafn i gymedrol. Rwy’n credu bod y math hwn o arloesi yn rhywbeth sydd angen i ni weld mwy ohono yn y GIG, yn enwedig os ydym am gadw mwy o feddygon teulu, rhai o’r rhai hŷn efallai sy’n meddwl am ymddeol, ac mae nifer go fawr o’r rheini yng Nghymru. Enghraifft yw hon o sut y gallwn helpu i gydbwyso’r llwyth gwaith a defnyddio meddygon teulu ar eu gorau ym mhen dwfn y gwasanaeth sydd ei angen mewn gwirionedd.\nRwy’n cytuno bod angen inni ystyried sut i wneud y defnydd gorau o weithwyr proffesiynol yn y gwasanaeth, a’r tu allan i’r gwasanaeth yn ogystal. Mae’n rhan sylweddol o faich achosion meddyg teulu, mewn gwirionedd, y mathau hynny o heriau iechyd meddwl ar lefel gymedrol i lefel is sy’n dod â phobl drwy eu drysau. Ac mae’n rhan o’r rheswm pam y mae llawer o glystyrau gofal sylfaenol yn buddsoddi mewn gwasanaethau cwnsela â’r adnoddau rydym wedi eu rhyddhau ar eu cyfer. Mae gwasanaethau iechyd meddwl a therapi yn rhai o’r meysydd mwy sylweddol a chyson, ynghyd â fferylliaeth, ar gyfer buddsoddiad clystyrau. Ac mae’n ymwneud â’r ymdeimlad cyffredinol o lesiant a sut yr awn i’r afael â hynny hefyd. Weithiau, nid ymyrraeth feddygol yw honno. Felly, er enghraifft, pan fyddwn yn meddwl am bresgripsiynu cymdeithasol, mae llawer o hynny mewn gwirionedd yn ymwneud â gwella iechyd meddwl a llesiant yn lle therapi siarad ffurfiol, os mynnwch, neu feddyginiaeth yn wir. Dyna pam hefyd y mae’r Llywodraeth hon wedi ailymrwymo yn ein rhaglen lywodraethu i dreial presgripsiynu cymdeithasol sylweddol y credwn y bydd yn rhoi gwybodaeth bwysig inni ynglŷn â sut i ddatblygu gwasanaeth ar gyfer y dyfodol a ddylai wneud gwahaniaeth go iawn i iechyd meddwl a llesiant. Ac yn amlwg, byddwn yn edrych eto, ymhen blwyddyn neu ddwy, ar ymarfer Camau’r Cymoedd y credwn ei fod wedi gwneud gwahaniaeth go iawn yn y maes hwn eisoes.\nMae meddygfa Dolwenith ym Mhenygroes yn cau ddiwedd y mis, a fydd yna neb yn dod yn lle’r meddyg sy’n ymddeol. Fo oedd yr unig un a oedd yn cynnig gwasanaeth Cymraeg mewn ardal o 5,000 o bobl, tri chwarter ohonyn nhw yn siarad Cymraeg. Fe fydd gan y dyffryn lai o ddoctoriaid y pen na chyfartaledd Cymru a ddoe, mewn datganiad tila tu hwnt, fe ddywedoch chi na fyddwch chi yn sefydlu ysgol feddygol ym Mangor. Sawl meddygfa arall sy’n gorfod cau? Sawl locwm arall y byddwch chi’n gorfod talu’n ddrud amdanyn nhw cyn i chi sylweddoli mai ysgol feddygol ydy’r unig ffordd gynaliadwy o ddatrys yr argyfwng iechyd sy’n ein wynebu ni yng ngogledd Cymru?\nWel, nid wyf yn rhannu’r pwyntiau a wnewch, ac rwy’n meddwl y gallem naill ai gael sgwrs lle byddwn yn parhau i siarad ynglŷn â sut y darparwn fwy o addysg a hyfforddiant meddygol, a mwy o weithwyr gofal iechyd proffesiynol ym mhob rhan o’r wlad sydd eu hangen—gogledd, canolbarth, gorllewin a de Cymru hefyd—neu gallem fynd drwy ymateb braidd yn fformiwläig, ‘Rydych yn gyfrifol, eich bai chi ydyw ac rwy’n siomedig’. Nid wyf yn credu bod hynny’n mynd â ni’n bell iawn. Rwy’n hapus i gael ffrae os oes angen cael ffrae, ond nid wyf yn credu mai dyma’r man i wneud hynny. Rwy’n meddwl bod y penderfyniad a wnaethom ddoe yn seiliedig ar sylfaen dystiolaeth briodol ynglŷn â’r peth iawn i’w wneud. Rwy’n pryderu am ein gallu i recriwtio, cadw a denu pobl i weithio yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Dyna pam y mae’r cymhellion, er enghraifft, ar gyfer hyfforddiant meddygon teulu yng ngogledd-orllewin a gogledd-ddwyrain Cymru—rydym wedi llenwi’r mannau hynny a oedd yn anodd recriwtio iddynt o’r blaen. Felly, rwyf o ddifrif ynghylch y model cyfan o ofal a ddarperir gennym, ond nid wyf yn rhannu tôn na chynnwys y sylwadau a wnewch. Rwyf wedi ymrwymo i ddarparu gwasanaeth iechyd priodol—[Torri ar draws.]—gwasanaeth iechyd priodol ar gyfer cymunedau ledled Cymru, gan gynnwys gogledd Cymru, ac rwy’n ddig ynglŷn â’r awgrym a’r cyhuddiad nad wyf yn poeni am un rhan o Gymru.\nYr eitem nesaf yw’r cwestiynau amserol. Steffan Lewis.\nDiogelwch mewn Carchardai Ieuenctid\nA wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am y dirywiad mewn diogelwch mewn carchardai ieuenctid yn sgil cyhoeddi adroddiad blynyddol Prif Arolygydd Carchardai Cymru a Lloegr EM ar gyfer 2016-17? TAQ(5)0172(CC)\nDiolch am y cwestiwn. Er bod Llywodraeth Cymru yn gyfan gwbl o ddifrif ynglŷn â diogelwch pobl ifanc yn y ddalfa, y Weinyddiaeth Gyfiawnder a’r bwrdd cyfiawnder ieuenctid sydd â chyfrifoldeb am hyn. Rwyf wedi ymweld â charchar y Parc o’r blaen a byddaf yn dwyn y mater y mae’r Aelod yn gofyn yn ei gylch i sylw Gweinidog y DU.\nDiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ymateb, ac rwy’n siŵr ei fod yn rhannu fy arswyd ynglŷn â llawer o’r canfyddiadau a geir yn yr adroddiad hwn. Yn wir, mae Prif Arolygydd Carchardai Ei Mawrhydi wedi dod i’r casgliad nad oes unrhyw un o’r sefydliadau a arolygwyd yng Nghymru a Lloegr y llynedd yn ddiogel i gadw plant a phobl ifanc. Mae cyfraddau hunan-niweidio wedi dyblu ers 2011, roedd 46 y cant o fechgyn yn teimlo’n anniogel yn eu sefydliad, roedd cyfraddau ymosodiadau yn 18.9 fesul 100 o blant, o gymharu â 9.7 yn 2011. Mae’r amgylchiadau y cedwir plant ynddynt wedi dirywio, ac mae lefelau trais yn uchel—ymosodiadau ar staff ac ar bobl ifanc eraill.\nRydym wedi mynd y tu hwnt i’r pwynt argyfwng, rwy’n meddwl. Fel y dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n cydnabod nad yw hyn yn deillio o bolisi Llywodraeth Cymru, ond mae plant Cymru yn cael eu rhoi mewn perygl ac yn cael cam gan y gyfundrefn bresennol. Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant sy’n gyfrifol am hawliau plant a phobl ifanc. Mae Erthygl 19 o Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn yn dweud bod yn rhaid i lywodraethau wneud popeth yn eu gallu i sicrhau bod plant yn cael eu hamddiffyn rhag pob math o drais, camdriniaeth, esgeulustod a thriniaeth wael gan eu rhieni neu unrhyw un arall sy’n edrych ar eu hôl. Yn ôl Erthygl 37: ni ddylai plant ddioddef triniaeth neu gosb greulon neu ddiraddiol. Pan gânt eu harestio, eu cadw neu eu carcharu, rhaid i blant gael eu trin gyda pharch a gofal.\nO ystyried yr argyfwng hwn, Ysgrifennydd y Cabinet, a gytunwch, fel cam i’w roi ar waith ar unwaith, y byddwch yn mynnu mynediad gan y Weinyddiaeth Gyfiawnder at yr ystâd carchardai er mwyn i Lywodraeth Cymru archwilio sefyllfa plant Cymru drosti ei hun? Ac yn ail, a wnewch chi geisio datganoli cyfiawnder ieuenctid yn gyflym i’r wlad hon fel nad yw plant Cymru yn cael cam pellach gan y system gosbi doredig sydd gennym ar hyn o bryd?\nRwy’n credu bod yr Aelod yn gwneud pwyntiau diddorol a phwysig iawn am gyflwr y genedl ac yn enwedig pobl ifanc a sut y mae’n rhaid inni sicrhau eu bod yn cael eu hamddiffyn costied a gostio o ran eu sefyllfa o fewn y sector. Gallaf ddweud bod perthynas y bwrdd cyfiawnder ieuenctid â Chymru yn dda iawn, a chafwyd arolwg cyn rhyddhau’r adroddiad, a rhoddwyd camau ar waith, yn enwedig mewn perthynas â’r ystâd ddiogeledd yma yng Nghymru.\nGallaf hysbysu’r Aelod fod y canlyniadau a gyhoeddwyd o arolwg 2016-17 o garchar y Parc dan ‘Diogelwch’, ‘Parch’, ‘Gweithgarwch pwrpasol’ ac ‘Ailsefydlu’ i gyd yn ‘weddol dda’. Gellir dadlau y dylai hynny fod yn well, ond mae’n sicr mewn lle gwell na’r holl sefydliadau diogel eraill ar draws y wlad.\nFy holl ethos, ac ethos fy adran, yw ein bod wedi gwneud cam â’r system mewn gwirionedd pan fydd pobl yn cael eu rhoi yn yr ystâd ddiogeledd. Dylem fynd ati’n llawer mwy rhagweithiol i wneud yn siŵr fod camau atal ar waith i gefnogi pobl ifanc. Dyna pam ein bod yn buddsoddi yn y canolbwynt profiadau niweidiol yn ystod plentyndod yma yng Nghymru i ddiogelu unigolion rhag pentyrru profiadau niweidiol yn ystod plentyndod. Rydym yn gweithio gydag Iechyd Cyhoeddus Cymru ar draws yr adrannau i wneud yn siŵr ein bod yn gallu helpu pobl ifanc—eu hatal rhag mynd i mewn i’r systemau hyn—ond rwyf wedi cymryd y pwyntiau y mae’r Aelod yn eu gwneud a byddaf yn edrych yn ofalus ar yr argymhellion yn yr adroddiad, ac os oes mwy y gallwn ei wneud, byddaf yn sicr yn rhoi gwybod i’r Aelod.\nDiolch i’r Ysgrifennydd Cabinet. Y cwestiwn nesaf—David Melding.\nA wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am y canllawiau cyfredol ar gyfer rheoli a chael gwared ar strwythurau peryglus, ar ôl i ddyn farw pan ddisgynnodd adeilad yn Sblot ddoe? TAQ(5)0166(ERA)\nDiolch. Gall awdurdodau lleol orfodi camau gweithredu mewn perthynas â strwythurau peryglus drwy Ddeddf Adeiladu 1984. Defnyddir Adran 77, ‘Adeiladu peryglus’, pan fo posibilrwydd o strwythur peryglus; defnyddir adran 78, ‘Adeiladu peryglus—camau argyfwng’, pan fo angen gweithredu ar unwaith i gael gwared ar y perygl.\nDiolch i chi am yr ateb hwnnw. A gaf fi fynegi fy nghydymdeimlad, Llywydd, â theulu’r dyn a laddwyd ddoe? Rwy’n meddwl bod angen rhoi camau prydlon ar waith pan nodir bod risg uchel yn gysylltiedig ag adeiladau. Mae gennym nifer go fawr o adeiladau cyhoeddus Fictoraidd nad ydynt mewn defnydd cyson, fel yr adeilad hwn, ac sydd mewn perygl o ddirywio. Rwy’n credu bod angen gofal lle mae adeiladau’n creu risg pellach i gymdogaethau lleol neu seilwaith cyfagos. Rwy’n gobeithio y byddwch yn gallu defnyddio’r system gynllunio i bwysleisio pwysigrwydd y materion hyn.\nFel y dywedais, cyfrifoldeb i’r awdurdod lleol yw hwn, ac ni fyddai cynllunio’n cwmpasu strwythurau peryglus. Y ddeddfwriaeth yw Deddf Adeiladu 1984, sy’n ddeddfwriaeth ar gyfer Cymru a Lloegr. Felly, Cymru a Lloegr, felly nid ein deddfwriaeth ni yw hi. Rydym yn gobeithio gweld pwerau’n cael eu trosglwyddo drwy Ddeddf Cymru 2017, o fis Ebrill nesaf, ac mae’n sicr yn rhywbeth y gallwn edrych arno. Ond rwy’n cytuno’n llwyr â chi y dylid rhoi camau prydlon ar waith bob tro.\nNid dyma’r amser i wleidydda. Mae dyn wedi marw, ac mae ein meddyliau gyda’i deulu a’r gymuned yn Sblot. Rwy’n meddwl, fodd bynnag, fod yn rhaid gofyn cwestiynau ynglŷn â sut y digwyddodd ac a oes unrhyw adeiladau eraill yng Nghaerdydd mewn cyflwr peryglus. Ar ran fy ngrŵp, hoffwn gydymdeimlo â’r teulu eto a chynnig unrhyw gymorth y gallwn ei roi, ac mae hynny’n cynnwys grŵp cyngor Caerdydd yn ogystal.\nDiolch i Neil McEvoy am y pwyntiau hynny, ac rydym yn sicr wedi clywed arweinydd cyngor dinas Caerdydd yn dweud bod yna gwestiynau i’w gofyn. Mae fy swyddogion wedi bod mewn cysylltiad â swyddogion cyngor dinas Caerdydd ac wrth gwrs, fe wnawn unrhyw beth sy’n ofynnol i ni ei wneud. Ond fel y dywedais, mae angen edrych yn ofalus iawn ar hyn, yn amlwg. Mae’r Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch yn ymwneud â hyn, felly nid wyf yn credu y byddai’n briodol dweud rhagor.\nYn amlwg, gan ei fod yn destun ymchwiliad troseddol posibl, mae angen i ni fod yn ofalus iawn ynglŷn â’r hyn a ddywedwn yma, ond yn ôl yr hyn a ddeallaf, mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi nodi eisoes fod yr adeilad mewn cyflwr anniogel, a dyna pam y cafodd y perchennog gyfarwyddyd i’w ddymchwel. Ond yn amlwg, y mater sy’n codi yma yw ansawdd yr asesiad risg roedd angen ei gynnal i sicrhau bod yr adeilad wedi’i ddymchwel yn ddiogel. Yn amlwg, dyna un o’r materion y mae angen inni aros am yr ymchwiliad yn ei gylch, ond nid wyf yn credu bod unrhyw reswm i ragdybio bod adeiladau eraill ar fin cwympo am fod adeilad penodol wedi cwympo mewn modd mor drasig. Nid yw un yn dilyn o’r llall.\nDeallaf o adroddiadau yn y wasg fod arolwg wedi’i gynnal yn yr ardal rai blynyddoedd yn ôl gan Network Rail rwy’n meddwl. Rwy’n credu ei bod yn bwysig iawn fod adrannau cynllunio a rheoliadau adeiladu awdurdodau yn gadarn, ac rwy’n credu bod hwnnw’n waith y gallaf ei wneud gyda fy nghyd-Aelod Mark Drakeford, Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol. Ond fel rwy’n dweud, mae’n fater i’r Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch yn awr, felly nid wyf yn credu ei bod yn briodol gwneud unrhyw sylwadau pellach.\nYr eitem nesaf yw’r datganiadau 90 eiliad. Ann Jones.\nDiolch, Llywydd. Wel, mae tymor y Cynulliad wedi gorffen ac mae’r flwyddyn ysgol wedi gorffen hefyd. Chwe deg mlynedd yn ôl, daeth Rhyl yn gartref i’r ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf. Mae’r ysgol wedi bod yn llwyddiant ac wedi arwain at dwf mewn addysg Gymraeg trwy Gymru. Felly, llongyfarchiadau i ysgol Glan Clwyd. Rydw i’n falch iawn o fod yn Aelod Cynulliad dros Ddyffryn Clwyd, cartref geni addysg iaith Gymraeg. Diolch.\nDa iawn. Hannah Blythyn.\nRwy’n falch o wasanaethu ardal gyda threftadaeth ddiwydiannol gyfoethog, boed yn ddur, glo, neu weithgynhyrchu. Y penwythnos hwn sy’n dod, bydd darn mawr o’r dreftadaeth ddiwydiannol honno’n cael ei dadorchuddio yn agoriad mawreddog olwyn pwll glo wedi’i hadfer a’r strwythur merlen yng nglofa’r Parlwr Du. Y safle oedd y pwll glo dwfn olaf yng ngogledd Cymru, ac er bod yr atgofion yn dal yn fyw i’r rhai a weithiai yno, mae henebion ac adeiledd y pwll hwn wedi pylu ers iddo gael ei ddymchwel. Ond yn awr mae gwaith i drawsnewid y safle allweddol hwn yn mynd rhagddo’n dda. Mae tîm y Parlwr Du Ddoe a Heddiw, dan arweiniad eu cadeirydd angerddol, John Wiltshire, wedi gweithio’n ddiflino i weld atgyfodi atgofion er mwyn adfer a dychwelyd rhannau o’n gorffennol diwydiannol, gan gynnwys pen pwll gwreiddiol sy’n sefyll yn falch ar gyrion Ffynnongroyw. Mae Cronfa Dreftadaeth y Loteri, sydd wedi darparu cymorth ariannol i gyflawni’r uchelgais hwn, wedi dyfarnu dros £40,000 i’r prosiect. Rhannodd John hanes y prosiect yma mewn digwyddiad ym mis Mawrth, a’r mis wedyn agorodd llwybr y Parlwr Du, cam cyntaf y prosiect cyffrous hwn.\nMae dathlu ein treftadaeth ddiwydiannol yn rhan bwysig o ddeall a chydnabod ein gorffennol, ac mae’n hanfodol wrth lunio ein dyfodol. Ddydd Sul, rwy’n cael y fraint o ddadorchuddio’r olwyn pwll glo a adferwyd a’r strwythur merlen yn swyddogol, i nodi dechrau taith o ddarganfyddiad i lawer o deuluoedd, pobl leol, ac yn bwysig, i genedlaethau’r dyfodol, wrth i ran o’n hanes gael ei ddychwelyd adref.\nBydd hwn yn ddiwrnod arbennig i’r gymuned, cyn-weithwyr y Parlwr Du, eu teuluoedd, a’r tîm ymroddedig sydd wedi gweithio i wneud i hyn ddigwydd. Bydd yn foment falch, nid yn unig i mi fel Aelod Cynulliad dros Delyn, ond i mi’n bersonol, gan fod fy nhaid, fy ewythr, a llawer o aelodau fy nheulu wedi gweithio yn y Parlwr Du.\nDiolch. Dawn Bowden.\nDiolch, Dirprwy Lywydd. Yr wythnos diwethaf, pleser o’r mwyaf oedd bod yn bresennol ym mhrynhawn coffi masnach deg Ysgol Gynradd Fochriw i ddathlu’r barcud coch. Cynlluniwyd prosiect y barcud coch yn yr ysgol i ddatblygu’r disgyblion i fod yn wybodus yn foesegol ac i arddel gwerthoedd cadarn ynglŷn â’r amgylchedd a byd natur o’u cwmpas. Ar gyfer y prosiect, ffurfiodd yr ysgol eco-bwyllgor a gynigiodd amrywiaeth o syniadau, gan gynnwys llais y disgybl a pherchnogaeth y disgyblion ar y prosiect, tair rheol ysgol, sef dangos parch, bod yn gyfrifol, a bod yn ddiogel, ac yn rhan o hyn, anogwyd y disgyblion i barchu bywyd gwyllt yn fwy byth hyd yn oed, o fewn a thu allan i’r ysgol, i ddatblygu eu sgiliau digidol a bywyd go iawn, ac i hyrwyddo’r Cwricwlwm Cymraeg, gyda hanes y barcud coch yng Nghymru. Drwy’r prosiect, daeth y disgyblion i sylweddoli bod natur o’n cwmpas ym mhob man, ond i ni agor ein llygaid. Fel roeddent yn dweud, mae’n arbennig iawn, ac mae angen i ni fod yn gyfrifol wrth ofalu am fyd natur yn awr ac ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.\nYn deillio o’u gweithgarwch, mae’r prosiect nid yn unig wedi codi ymwybyddiaeth ynglŷn â’r barcud coch, ond mae hefyd wedi codi arian, gan alluogi’r ysgol i roi cyfraniad i Gymdeithas Adaregol Gwent, sy’n defnyddio’r arian i adnewyddu blychau nythu yng nghoedwig Neuadd Goetre. Dechreuodd y disgyblion ar ymgyrch ddwys yn y cyfryngau cymdeithasol i rannu eu profiadau o’r prosiect a darparu gwybodaeth am y barcud coch, sydd i’w weld yn rheolaidd yn yr ardal o amgylch Fochriw, ac yng Nghwm Rhymni yn ehangach.\nCafodd y prosiect gydnabyddiaeth haeddiannol pan enillodd wobr Ysgol Ynni Gwell Ymddiriedolaeth Pobl Ifanc dros yr Amgylchedd 2017 ar gyfer Cymru a gorllewin Lloegr. A gaf fi ofyn i Aelodau’r Cynulliad ymuno â mi i longyfarch Ysgol Gynradd Fochriw ar ei gwobr, a chymeradwyo eu gwaith gwych ar brosiect y barcud coch, a chodi ymwybyddiaeth o faterion amgylcheddol ymhlith pobl ifanc, a datblygu eu sgiliau digidol ar yr un pryd? Diolch.\nBedwar deg mlynedd i’r wythnos yma, yn 1977, fe adawais i Ysgol Gynradd Llanwnnen, yn 10 oed, i fynd i’r ysgol uwchradd yn Llanbed. Bedwar deg naw mlynedd i’r wythnos yma, fe adawodd fy nhyd-Aelod, Dai Lloyd, ysgol Llanwnnen hefyd i fynd i’r ysgol uwchradd.\nYr wythnos yma, mi fydd pob plentyn yn gadael ysgol Llanwnnen, a’r ysgol yn cau ei drysau am byth. Mi fydd ysgolion Cwrtnewydd a Llanwenog yn cau eu drysau hefyd, ac ym mis Medi, bydd yr holl ddisgyblion yn cyd-gychwyn eu haddysg yn Ysgol Dyffryn Cledlyn, ysgol ardal newydd sbon.\nMae dros 400 mlynedd o addysg wedi ei darparu rhwng y tair ysgol yma—Llanwnnen, Llanwenog a Chwrtnewydd—i genedlaethau o blant. Fe fuodd fy mam-gu, a fy nhad, o fy mlaen i, yn ysgol Llanwnnen. Ond nid amser i ddigalonni yw hyn, ond yn hytrach amser i edrych ymlaen yn eiddgar am ganrif a mwy o addysg eto i blant yr ardal yn Ysgol Dyffryn Cledlyn.\nBythefnos yn ôl, fe gerddais i mewn i ysgol Llanwnnen i sŵn y plant yn canu ‘Rwy’n canu fel cana’r aderyn’—cân yr oeddwn i yn ei chanu 40 mlynedd a mwy yn ôl yn yr ysgol. Felly, mae pethau yn newid—ydyn—ond mae rhai pethau yn parhau. Mae’r adeiladau a’r cyfleusterau yn newid, ond mae’r addysg, y canu, y chwarae, a’r Gymraeg yn parhau.\nDiolch, felly, am y cychwyn bywyd gwych a roddodd ysgolion Llanwnnen, Llanwenog a Chwrtnewydd i gymaint ohonom ni. Hir a hapus oes i ysgol newydd Dyffryn Cledlyn.\n5. Datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid: Diwygio Cyllidol—Gwersi gan yr Alban\nSymudwn ymlaen yn awr at eitem pump, sef y datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid ar ddiwygio cyllidol—gwersi gan yr Alban.