تقریر سکولار از تاریخ حوزه - شبکه اجتهاد\nخانه / آخرین اخبار / تقریر سکولار از تاریخ حوزه\nگفت‌وگوی با محمدصادق ابوالحسنی؛\nتقریر سکولار از تاریخ حوزه\nاسفند ۱۹, ۱۴۰۰\tآخرین اخبار, حکومت و قانون, دیدگاه و گزارش\nمواضع و عملکرد شیخ‌عبدالکریم در قبال حکومت و مسائل سیاسی، نه به دلیل عدم‌اعتقاد به سیاست دینی و عدم‌دخالت روحانیت در سیاست، بلکه نشات‌گرفته از اقتضائات و محدودیت روزگار بود. به تعبیر دیگر روش سیاسی موسس حوزه، براساس تقیه و در نظر گرفتن «قدر مقدور» بوده است؛ نه «قدر مطلوب». ولی آقای محقق‌داماد، به این مساله توجه نکردند.\nشبکه اجتهاد: ایام پیشرو سالگرد هجرت آیت‌الله شیخ‌عبدالکریم حائری(ره) به شهر مقدس قم و صدمین سالگرد تاسیس این حوزه مبارکه است. این مناسبت‌ها، فرصت خوبی را فراهم آورده تا به بررسی حرکت تاریخی-سیاسی آیت‌الله حائری و تاسیس حوزه علمیه قم بپردازیم. اخیرا دکتر مصطفی محقق‌داماد (نواده دختری حاج‌شیخ) در نشست «صدسالگی حوزه قم» مطالبی را بیان کردند که بازتاب‌های فراوانی به‌دنبال داشت. سخنرانی ایشان، با عنوان «حوزه و نسبت روحانیت با سیاست»، نسبتا طولانی بود که در این مجال خلاصه‌ای از آن را مرور خواهیم کرد. آقای محقق‌داماد می‌گویند یکی از سندهای تاریخی که در بیت ما موجود است، نامه مهمی است از آیت‌الله میرزامحمدتقی شیرازی (میرزای شیرازی دوم) به آیت‌الله حائری که وقتی حاج‌شیخ به شهر قم آمدند، به دست‌شان رسید. میرزا در این نامه نوشته بود: «من دیگر پیر شدم و حوزه بعد از من رئیس ندارد؛ شما به عتبات بیایید و اوضاع را در دست بگیرید.» اما حاج‌شیخ‌عبدالکریم، در پاسخ ایشان می‌نویسد: «من اوضاع ایران را در تباهی می‌بینم و راه‌حلی برای آن نمی‌بینم، مگر اینکه حوزه‌ای در اینجا تاسیس شود و این حوزه موفق باشد که این تباهی را جلوگیری کند و از بین ببرد. من لازم می‌بینم شما [هم] به ایران بیایید و مهاجرت کنید.» آقای محقق‌داماد در ادامه بحث خود را روی کلمه «تباهی» در این نامه، متمرکز می‌کنند و از حضار می‌پرسند: سوال من این است که منظور حاج‌شیخ از «تباهی» چیست؟ ادعای اصلی آقای محقق‌داماد این است که: «تباهیِ» مورد اشاره، در اثر ورود روحانیت به اختلافات سیاسی مشروطه به وجود آمد و مرحوم حاج‌شیخ‌عبدالکریم، دنبال تاسیس حوزه‌ای در قم بوده که کاملا از سیاست جدا باشد و جلوی این «تباهی» را بگیرد. به گفته آقای محقق‌داماد، اصلا وارد شدن روحانیت به قضایای مشروطه و فاجعه اعدام شیخ‌فضل‌الله نوری، روحانیون را بدنام کرد و برای همه -چه موافقان و چه مخالفان مشروطیت- ناراحت‌کننده بود. وی ادامه می‌دهد وقتی کار مشروطه به‌جایی رسید که یک مرجع تقلید و فقیه مانند حاج‌شیخ‌فضل‌الله نوری را به دار کشیدند، همه افسرده و پژمرده شدند. خلاصه تمام اوضاع آن روز علیه روحانیت بود و این مساله طبعا موجب تباهی [معنوی و اجتماعی] می‌شد. در چنین شرایطی مرحوم آیت‌الله حائری در این فکر بود که اگر حوزه‌ای تاسیس شود که دو عنصر در آن باشد: یکی «علم» و دیگری «اخلاق»؛ و کاملا از سیاست جدا باشد، از طریق این دو عنصر، روحانیت دوباره در قلب ملت می‌رود و باز روحانیت توجه مردم را جلب می‌کند. درنتیجه، شیخ‌عبدالکریم با جداکردن حوزه از سیاست، روحانیت را دوباره در دل مردم محبوب کرد و همین رویه بعدا در دوره آیت‌الله بروجردی نیز استمرار یافت؛ اما با وقوع انقلاب اسلامی، دوباره روحانیت وارد سیاست شد و به آن شرط حاج‌شیخ عمل نشد و بعد از گذشت ۴۰سال هم می‌بینیم که مردم از روحانیت فاصله گرفتند. آقای محقق‌داماد، با این اظهارات خواسته یا ناخواسته، یک دوقطبی بین حرکت تاریخی آیت‌الله حائری و رهبری امام‌خمینی ایجاد کرده و عملا حوزه علمیه را به جدایی از سیاست دعوت کردند. به همین بهانه «فرهیختگان» در گفت‌وگویی با حجت‌الاسلام محمدصادق ابوالحسنی، استاد حوزه و تاریخ‌پژوه درباره این اظهارات به گفت‌وگو نشسته است که مشروح آن را از نظر می‌گذرانید.\nابوالحسنی: قبل از هر چیز، به روح موسس عالیقدر حوزه علمیه قم، حضرت آیت‌الله حاج‌شیخ‌عبدالکریم حائری(ره) درود می‌فرستم. دوست دارم ابتدا در اینجا از دو تن از نوادگان فرزانه حاج‌شیخ یاد کنم. یادش به‌خیر از دوران نوجوانی، به اتفاق پدرم، مرحوم استاد مُنذِر(ره)، گاه خدمت استاد عبدالحسین حائری(ره) در کتابخانه مجلس می‌رسیدم و جمعه صبح‌ها نیز در معیت پدرم، به بیت آیت‌الله سیدعلی محقق‌داماد در قم می‌رفتم و از نزدیک شاهد گعده پربار، سخنان شورانگیز و اطلاعات گسترده ایشان بودم. آن بزرگواران -که هر دو از نوادگان وارسته موسس حوزه به‌شمار می‌روند- خاطرات و ناگفته‌های نابی از مرحوم حاج‌شیخ و روحانیت شیعه در گنجینه ذهن خویش داشتند.\nمرحوم استاد عبدالحسین حائری نکات جالبی درباره روحیه سیاسی موسس حوزه می‌گفت که در تاریخ ثبت شده است. شاید شنیده باشید که برادر ایشان، دکتر عبدالهادی حائری قائل به سیاست‌گریزی حاج‌شیخ بود و در این زمینه حرف‌هایی می‌زد. او معتقد بود: «آیت‌الله [شیخ‌عبدالکریم] حائری، روحا فردی غیرسیاسی به‌شمار می‌رفت و… ویژگی‌های شخصی ایشان، او را وامی‌داشت که از سیاست کناره گیرد.» (تشیع و مشروطیت در ایران…، عبدالهادی حائری، انتشارات امیرکبیر، چ۱، تهران۱۳۶۰، صص۱۸۰-۱۷۹)؛ اما در نقطه مقابل، استاد عبدالحسین حائری، این حرف (آیت‌الله حائری، روحا فردی غیرسیاسی بوده) را به‌شدت رد می‌کرد و می‌پرسید: «برادرم عبدالهادی از کجا و با کدام علم روانشناسی خود توانسته است، روحیات جد ما را چنین تشخیص دهد؟!» ایشان مخالف چنین حرفی بود و می‌گفت من بحث‌های زیادی با برادرم برسر این مساله داشته‌ام. (ر.ک: چالش‌های روحانیت با رضاشاه، داوود امینی، نشر سپاس، تهران۱۳۸۲، ص۱۲۳). عجیب این است که آقای عبدالهادی حائری، در همان کتاب (ص۱۸۱) می‌گوید: «حاج‌شیخ قاعدتا توقف علمایی مثل میرزای‌نائینی و سیدابوالحسن اصفهانی را در قم دوست نمی‌داشت؛ چون بنابه خواسته‌های طبیعی بشر، انسان مزاحمان ریاست خود را دوست نمی‌دارد!»\n۱. مستندسازی نظریه خودش با گزارش‌های دقیق و محکم تاریخی\n۲. دوری از تضاد و ناسازگاری در متن نظریه\n۳. شفاف‌سازی و ابهام‌زدایی از ادعا\n۴. همخوانی دلایل نظریه با مصداق تاریخی آن\nنکته اول اینکه، دکتر محقق‌داماد چندبار فرمودند: «حاج‌شیخ‌فضل‌الله نوری(ره) از شاگردان ملا و بسیار مبرز شیخ‌انصاری(ره) است»، درحالی که شیخ‌فضل‌الله، اصلا از شاگردان شیخ‌انصاری نیست و تازه مدتی بعد از رحلت شیخ، به نجف اشرف می‌آید. در این زمینه کافی است به کتاب مرحوم ملاعلی واعظ‌خیابانی نگاهی بیفکنید و واقعیت را ملاحظه کنید. (علماءمعاصرین، کتابفروشی اسلامیه، تهران۱۳۶۶ق، ص۹۵).\nثانیا آقای محقق‌داماد درباره عظمت علمی شیخ‌فضل‌الله گفتند: «یک مباحث مشتق از ایشان منتشر شده که در قم چاپ شده. وقتی نگاه می‌کنی می‌بینی بسیاری از حرف‌های آخوند در آن هست؛ یعنی حرف‌های حاج‌شیخ‌فضل‌الله، دقیقا قبل از آخوند [در کفایه] نوشته شده و بسیار ملا است.» خدمت شما عرض کنم که در عظمت و جامعیت علمی شیخ، شکی نیست و همین که فقیه بزرگی مثل ملاحبیب‌الله رشتی(ره)، بر رساله فقهی شیخ (قاعده ضمان‌الید) تقریظ نوشته و در حق وی از تعابیری مثل «مجتهد ماهر» و «جامع معقول و منقول» استفاده می‌کند، ما را بس است. (دیده‌بان بیدار! علی‌ابوالحسنی(منذر)، نشر عبرت، تهران۱۳۸۰، ص۱۶) اما مایه شگفتی است که آقای محقق‌داماد توجه ندارند که «رساله‌المشتق»، تقریرات شیخ از درس میرزای‌شیرازی است؛ نه اینکه این مباحث، مستقیما از خود شیخ باشد! یعنی شیخ‌فضل‌الله نوری مقرر درس میرزا بوده و در مقام تقریر، نظریات میرزا را در بحث اصولی مشتق بیان کرده است. (شیخ‌فضل‌الله نوری و مشروطیت، شیخ‌مهدی انصاری، انتشارات امیرکبیر، تهران۱۳۷۸، ص۳۷). همه می‌دانند که آخوندخراسانی و شیخ‌فضل‌الله نوری هر دو شاگرد میرزای‌شیرازی بودند و هر دو از درس ایشان استفاده می‌کردند. پس محتوای آن تقریرات، از ابتکارات اولیه شیخ در بحث مشتق نیست که آقای محقق‌داماد بفرمایند: «یک مباحث مشتق از ایشان منتشر شده که… بسیاری از حرف‌های آخوند در آن هست، یعنی حرف‌های حاج‌شیخ‌فضل‌الله، دقیقا قبل از آخوند نوشته شده است!» نشانه اشتباه آقای محقق‌داماد این است که حضرت آیت‌الله سبحانی، درباره رساله مشتق تصریح می‌کنند که این کتاب، تقریرات مباحث میرزا است: «رساله‌المشتق: هذه‌الرساله، تقریر لاراء استاذه‌الکبیر السیدالمجدد‌الشیرازی…». (نگاه کنید به: مقدمه آیت‌الله سبحانی بر «رساله قاعده ضمان‌الید» که ضمیمه کتاب اشاره‌السبق الی معرفه‌الحقِ علامه حلبی منتشر شده است: انتشارات موسسه امام‌صادق(ع)، قم۱۴۱۴ق، ص۱۵). بر این اساس، درباره تقریرات اگر کسی بخواهد فنی قضاوت کند، باید از کیفیت تقریر و دقت‌ها و ظرافت‌های اثباتی آن سخن بگوید.\nانتظار می‌رفت که آقای محقق قبلا «رساله‌المشتق» و «کفایه‌الاصول» را با دقت کافی بررسی کنند و با ظرافت بیشتری بین آن‌ها مقایسه کنند؛ اما این‌طور که می‌گویید، لابد اشتباهی صورت گرفته است؛ اما ایشان یکجا از حاج‌شیخ‌فضل‌الله نوری، به‌عنوان «مرجع تقلید» یاد کردند. آیا این نکته را هم اشتباه سهوی ایشان می‌دانید؟\nابوالحسنی: ببینید شیخ‌شهید با همه مراتب علمی که داشت، از مراجع مصطلح –به‌معنای مرجع عام شیعیان- نبود و به یک معنا با آمدن به تهران، زمینه مرجعیت عمومی خود را فدای تکلیف شرعی کرد. در آن زمان، مرجعیت عامه تشیع در عتبات استقرار داشت. البته شیخ در حلقه مریدان خویش (مثل عضدالملک)، مقلدان خصوصی هم داشت که محدود بودند (آخرین آواز قو، علی ابوالحسنی(منذر)، نشر عبرت، تهران۱۳۸۰، ص۱۱۲). ولی آقای محقق‌داماد چون از نگاه مخالفین شیخ‌فضل‌الله، تعبیر مرجع تقلید را برای او به‌کار می‌برند، شاید سبقُ‌اللسان باشد و احتمال دارد منظورشان اجتهاد و فقاهت شیخ بوده، نه مرجعیت تقلید ایشان.\nابوالحسنی: سومین نقد بر سخن ایشان (از نظر تاریخی) در همین‌جاست. البته در اصل وجود این نامه تردید نداریم، اما آقای محقق‌داماد می‌گویند: یک سند مهم تاریخی در بیت ما موجود است که مربوط به بعد از آمدن حاج‌شیخ عبدالکریم به شهر قم است. درحالی‌که این نامه مربوط به دوران اقامت حاج‌شیخ در اراک است، نه قم! چرا؟ چون میرزای‌شیرازی دوم در ۳ ذیحجه ۱۳۳۸ – یعنی حدودا یک‌سال‌ونیم قبل از ورود و اقامت شیخ عبدالکریم در قم – از دنیا رفت؛ (علماء معاصرین، همان، ص۱۲۲) پس چگونه می‌تواند یک‌سال‌ونیم بعد از وفاتش به حاج‌شیخ نامه نوشته باشد؟ (زمان مهاجرت شیخ‌عبدالکریم به قم: رجب ۱۳۴۰). از بیانات مرحوم استاد عبدالحسین حائری، (نواده مطلع حاج‌شیخ) هم پیداست که شیخ آن‌وقت در اراک بود، نه قم. (موسس حوزه؛ یادنامه حضرت آیت‌الله حاج‌شیخ عبدالکریم حائری، به کوشش سیدمحمدکاظم شمس و…، انتشارات بوستان کتاب، قم۱۳۸۳، ص ۶۲۷). پس اینکه آقای محقق‌داماد، تاریخ نگارش نامه را مربوط به ۱۳ تا ۱۴ سال بعد از اعدام حاج‌شیخ فضل‌الله دانستند، بهتر آن است که بگوییم: حدود ۱۰ تا ۱۱ سال بعد از شهادت شیخ.\nابوالحسنی: دلایل دکتر محقق داماد کاملا تاریخی است و تحلیل خود را با تاریخ گره می‌زنند. وقتی گوینده در گزارش تاریخ، به چنین اشتباهاتی دچار شود، ممکن است شنونده در تحلیل تاریخی او هم بی‌اعتماد شود. مخصوصا اینکه نظریه‌پردازی‌های امروز معمولا با نقل تاریخ صورت می‌گیرد. این منصفانه نیست که ما برداشت‌های مختلف خود را به تاریخ نسبت بدهیم ولی وقتی کسی آن‌ها را نقد کرد، بگوییم رشته ما تاریخ نیست! اصولا دقت‌ورزی در نقل تاریخ شرط مهمی است و غفلت از آن، شدیدا به اعتبار شخص آسیب می‌زند، البته به من هم حق بدهید، چون دارم بحث علمی می‌کنم. این را هم بدانید که تابه‌حال موارد متعددی بوده که از من درخواست کردند به اظهارات جنجالی دیگران نقد بزنم، ولی به این مساله تمایلی نشان ندادم. اگر امروز دعوت شما را پذیرفتم، چون موضوع بحث (تاسیس حوزه) اهمیت بسزایی دارد و واقعا احساس تکلیف می‌کنم. وقتی احساس می‌کنی در ۱۰۰سالگی حوزه مقدسه قم، حقایق وارونه می‌شود، دیگر سکوت زیبنده نیست و یادتان باشد که ما از خود حاج‌شیخ آموختیم، در بحث علمی با کسی تعارف نکنیم. بدین‌جهت از شما تقاضا می‌کنم خیلی عجله نکنید؛ احساسات و عواطف دیگران را کنار بگذارید و اجازه بدهید در خلال گفت‌وگو به اشتباهات تاریخی و گوناگون آقای دکتر هم بپردازیم؛ مثلا ایشان گفتند حاج میرزا محمد ارباب، شاگرد شیخ انصاری است که چنین نیست! البته من به اینها اکتفا نمی‌کنم و نشان می‌دهم که متاسفانه اشتباهات تاریخی، روی تحلیل‌های تاریخی ایشان هم تاثیر می‌گذارد. این دست‌کم برای من خیلی اهمیت دارد و اصولا میزان دقت یک پژوهشگر، همین‌جاها بروز می‌کند. تنها من هم نیستم، بلکه دانشوران حوزه به قضاوت‌ها و سخنان آقای دکتر انتقادهای زیادی کردند و برخی مثل آیت‌الله حاج‌شیخ جواد فاضل لنکرانی، به‌صورت متین و عالمانه، انتقادات علمی خود به سخنان ایشان (در باب اندیشه سیاسی آیت‌الله بروجردی) را به‌تفصیل در درس خارج خود مطرح کردند و از آقای محقق‌داماد پاسخ طلبیدند ولی افسوس که جوابی به این نقدها داده نشد و جای این سوال هنوز باقی است که: «نقدها را بود آیا که عیاری گیرند»؟! باری، به قول شاعر: «سر نَنَهد چرخ تو را تا که تو بی‌سر نشوی، کس نخرد نقد تو را تا سوی میزان نبری»! فراموش نمی‌کنم زمانی مصاحبه مجله حوزه با آقای دکتر محقق‌داماد را می‌خواندم و در آنجا دیدم خود ایشان از اشکالات موجود در کتاب‌های تاریخی گلایه‌ها دارند و حتی بخشی از مصاحبه خود را نمونه‌وار، به نقد آن‌ها معطوف کردند. مع‌الوصف، خود ایشان برای اثبات نابسامانی ایران و نفوذ بیگانه در عصر مشروطه، گفتند: «در تاریخ خواندم: کدخدای زرگنده را سفیر انگلیس تعیین می‌کرده است!» (مجله حوزه، دوره ۲۱، ش۱۲۵، آذر و دی ۱۳۸۳، ص۴۶). درحالی‌که گویا ایشان بین قلهک و زرگنده خلط فرمودند. چرا؟ چون در عصر قاجار، دهکده «زرگنده» تحت مباشرت مستقیم روس‌ها قرار داشت و رعایاى این قریه عملا اتباع روسیه شمرده مىشدند؛ لذا کدخدای آن را سفارت روسیه تعیین می‌کرد. در مقابل، قلهک تحت مباشرت مستقیم سفارت انگلیس اداره می‌شد و کدخدای آن منتخب و عامل انگلیسی‌ها بود. بی‌جهت نیست که تقى‌زاده در خاطرات خودش می‌نویسد: «زرگنده که مثل مملکت روس بود» و با اشاره به قلهک می‌نویسد: «آنجا هم مثل خاک انگلیس بود.» (زندگى طوفانى؛ خاطرات سیدحسن تقی‌زاده، به کوشش ایرج افشار، انتشارات محمدعلی علمی، تهران ۱۳۶۸، ص۱۴۳). امتیازى که این دو دولت، در این مساله به‌دست آورده بودند، ناشى از حق کاپیتولاسیونی بود که تا سال ۱۹۲۷ میلادی در ایران اجرا مىشد. (برای توضیحات بیشتر، بنگرید به: نامههاى خصوصى سر سسیل اسپرینگ رایس…، ترجمه و توضیحات دکتر جواد شیخ‌الاسلامی، انتشارات اطلاعات، تهران ۱۳۷۵، ص ۹۲).\nابوالحسنی: در اینکه موسس حوزه، توجه خاصی به «فضیلت» و «اخلاق» داشته جای تردید نیست، ولی اینکه حاج‌شیخ مطلقا و کاملا می‌خواست حوزه از سیاست بیگانه و برکنار باشد، قابل‌بحث است. پاشنه آشیل بحث دکتر محقق‌داماد، نوع برداشت ایشان از کلمه «تباهی» است، لذا اگر مقصود واقعی حاج‌شیخ از این تعبیر روشن شود، بنیاد این نوع برداشت متزلزل می‌شود. در اینجا آقای محقق‌داماد، عبارت آیت‌الله حائری مبنی‌بر اینکه: «من اوضاع ایران را در تباهی می‌بینم» به این‌گونه تفسیر می‌کنند: اولا مدعی هستند که مقصود ایشان از «تباهی» اوضاع، ناظر به وضعیت ایران، در همان زمان نگارش نامه است (که به گمان آقای محقق‌داماد، سال ۱۳۰۱ – ۱۳۰۰ ش و بعد از آمدن حاج‌شیخ به قم می‌باشد)؛ ثانیا ماهیت این تباهی را از دست رفتن اعتبار و وجهه روحانیت در آن زمان می‌دانند؛ ثالثا علت تباهی، دخالت روحانیت در مشروطه و اختلافات برآمده از آن می‌باشد و این تباهی پدیده‌ای بود که از مشروطه به بعد، تحقق یافت. رابعا قدر متیقن از رخدادهای مشروطه این بود که همه روحانیون بدنام شدند و لذا در ذهن حاج‌شیخ این بود که یک حوزه‌ای تاسیس کند که دو صفت و عنصر در آن باشد: یکی «فضل» و دیگری «اخلاق» و کاملا حوزه از «سیاست» جدا باشد؛ و از طریق این دو عنصر، روحانیت دومرتبه در قلب ملت برود و باز برای مردم جلب‌توجه کند و چنین نیز شد؛ یعنی «واقعش این است که [بعد از آمدن حاج شیخ، تاسیس و عملکرد] حوزه قم، همین کار را کرد که بعد از مدتی، دومرتبه روحانیت در دل مردم آمد و همه [روحانیون را] دوست داشتند»!\nمتاسفانه آقای محقق داماد، دوباره دقت لازم را به خرج ندادند و متن نامه حاج‌شیخ را کامل نقل نکردند و با یک تحلیل اشتباه از دوران عصر مشروطه و رضاخان، برداشت نادرستی از هدف حاج‌شیخ عبدالکریم حائری به دست دادند. چرا؟ چون اولا منظور حاج‌شیخ از «تباهی»، وضعیت نگران‌کننده ایران در سال‌های بعدی است؛ نه بی‌آبرویی روحانیت شیعه، قبل از تاسیس حوزه قم! درواقع، آیت‌الله حائری، تباهی آینده را زودتر پیش‌بینی کرد و اقدامات بعدی رضاخان، بر صحت این پیشگویی مهر تایید زد. این مساله بعدها در قالب «کشف حجاب»، «ممنوعیت عزاداری»، «ستیز با روحانیت شیعه»، «استبداد و دیکتاتوری»، «سلطه استعمار و فرقه‌های ضاله بر ایران اسلامی» و… آشکار شد و نمونه‌هایی گویا از «تباهی» و «تاریکی» را به نمایش گذاشت. حالا دلیل من چیست؟ من این تحلیل را با استناد به گزارش استاد عبدالحسین حائری عرض می‌کنم. اینکه به فرمایش ایشان عنایت دارم، چون سال‌ها مسئولیت اسناد مجلس شورا را برعهده داشتند و نسبت به تاریخ و اسناد زندگی حاج‌شیخ دقیق‌ترند و مطلع‌تر هستند. خود آقای محقق‌داماد نیز در همین سخنرانی از نظر تاریخی به ایشان عنایت نشان دادند و دیدم در جای دیگری از ایشان به‌عنوان «شخصیت برجسته و تحقیقی» یاد می‌کنند.\nابوالحسنی: ایشان متن نامه را دقیقا طوری نقل می‌کند که حاج‌شیخ درحال پیش‌بینی وضعیت آینده ایران است: «من نمی‌توانم به عراق بیایم؛ چون احساس می‌کنم آینده ایران سیاه خواهد شد و وضعیت اجتماعی بدی را برای این کشور پیش‌بینی می‌کنم. اگر می‌توانید شما [میرزا] به اینجا بیایید. به نظر من مرکز روحانیت باید در اینجا تشکیل شود و قدرت زیادی هم داشته باشد.» (کتاب موسس حوزه…، به کوشش سیدمحمدکاظم شمس و…، همان، ص۶۲۷). ضمنا در نقل دیگری از حاج‌شیخ می‌خوانیم: «من افق آینده ایران را شدیدا رو به تاریکی می‌بینم.» (مقاله «رضاخان کارهاى نیست؛ با انگلیس طرفیم!…»، علی ابوالحسنی(منذر)، روزنامه جام‌جم، س۵، ش۱۳۳۳، ۱۰/۱۰/۱۳۸۳، ص۹). پس تعبیر «افق آینده» یا «آینده ایران» در نامه حاج‌شیخ بوده، ولی جناب محقق‌داماد، نامه را ناقص نقل کردند و این غفلت در تحلیل نادرست ایشان بی‌تاثیر نیست؛ بنابراین از نظر آیت‌الله حائری، ریشه تباهی در غرب‌زدگی، مبارزه با شعائر اسلامی و روحانیت‌ستیزی بوده و طبعا تاسیس حوزه نیز برای جلوگیری از آن تباهی‌ها و دین‌ستیزی‌ها صورت گرفته است. توضیحات استاد عبدالحسین حائری درباره این نامه خیلی مهم است. آقای حائری اولا می‌گوید: «از این نامه به‌خوبی به‌دست می‌آید که حاج‌شیخ نگران آینده ایران بوده است [و] آینده ایران را تاریک می‌دیده» ثانیا می‌گوید: «می‌خواست با بنیانگذاری حوزه و تربیت روحانیت مهذب و آگاه، امور معنوی، تربیتی و سیاسی کشور را اصلاح کند»، یعنی هدف حاج‌شیخ از تاسیس حوزه، اصلاح امور سیاسی کشور نیز بوده است و ضمن توجه به عنصر علم و اخلاق، از عنصر سیاست هم در بنیانگذاری حوزه غافل نبوده است. ثالثا از زمان آمدن به ایران، خطر جریان غرب‌زدگی را به‌خوبی حس می‌کرد و از نظر شرعی وظیفه حوزه و روحانیت را در جلوگیری از آن می‌دید: «حاج‌شیخ خطر فروپاشیدگی فکری ایرانیان را به‌روشنی احساس می‌کرده است… ناتوانی دینی، ناسامان‌مندی روحانیت و علمای دین، میدان را برای تاخت‌وتاز جریان روشنفکری غربی و غیردینی، فراهم آورده بود. ایشان این خطر را احساس می‌کرد و جلوگیری از این خطر را برعهده روحانیت می‌دانست.» (مجله حوزه، دوره ۲۱، ش۱۲۵، آذر و دی ۱۳۸۳، ص۱۵۵).\nابوالحسنی: حالا نکته‌ای جالب اینجاست؛ یک نویسنده و روزنامه‌نگار به نام خانم مریت‌هاکس (Merritt Hawkes) که متولد ۱۸۸۷میلادی است و سفرنامه‌اش به ایران، تحت‌عنوان «ایران؛ افسانه و واقعیت» ترجمه و چاپ شده است در اواخر زمستان ۱۳۱۱ شمسی از منچستر با کشتی به‌سوی ایران حرکت می‌کند و از طریق بندر بوشهر وارد ایران می‌شود و به‌سمت شمال ایران حرکت می‌کند. او حتی اوضاع اجتماعی و مذهبی قم و تهران را هم زیرنظر می‌گیرد. جالب است وقتی دیدم او هم درباره اوضاع فرهنگی و سیاسی عصر رضاخان، مشابه تعبیر «تباهی» [= تباه کردن دین] را به‌کار می‌برد: «در ایران پدیده عجیب اسلامی دولتی دیده می‌شود. به‌طوری‌که دولت در ظاهر در فکر تعدیل و شاید اصلاح دین و درواقع در فکر تباه ساختن دین از درون است»! (موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، چ۲، مشهد۱۳۷۱، ص۱۹۵). حالا بحث امروز شما مرا یاد تعبیر این روزنامه‌نگار اروپایی انداخت که انصافا عبارت تامل‌برانگیزی است!\nابوالحسنی: تا اینجا گفتیم که اولا: آقای محقق داماد در مقام گزارش و تحلیل تاریخ، دقت لازم را در عبارت آیت‌الله حائری (آینده و تباهی) به خرج ندادند و ثانیا: برای اینکه برداشت خود را تقویت کنند، فرمودند: «اینکه امام‌خمینی رضوان‌الله علیه فرمودند: طلبه‌ای که سوار [ماشین] می‌شد، می‌گفتند ماشین خراب می‌شود، بیا پایین، آن زمان بوده [زمان نگارش آن نامه و پیش از پا گرفتن حوزه قم] که بسیار بسیار طلبه‌ها مطرود و منفور بودند»؛ اما باید عرض کنم که برخلاف برداشت آقای محقق داماد، منظورِ امام، از آن زمان که طلبه‌ها را سوار ماشین نمی‌کردند، دوران سلطنت رضاخان و تبلیغات سوئی است که سال‌ها بعد از تأسیس حوزه بر ضد روحانیون انجام می‌شد؛ یعنی اشاره مرحوم امام دقیقا ناظر به دوران بعد از تأسیس حوزه قم است، نه پیش از تأسیس حوزه و پسامشروطه!\nابوالحسنی: بله. امام در مناسبت‌های گوناگونی این ماجرا را تعریف کردند و صراحتا گفتند مربوط به دوران سلطنت رضاخان است. پیداست که تخریب وجهه علما، در دستور کار پهلوی بوده و انگار ماجرای ماشین و روحانیون در اواخر حیات شیخ عبدالکریم و چندی پس از ارتحال ایشان رواج یافته است (یعنی سال‌های ۱۳۱۵ ـ ۱۳۱۰ به بعد). من در اینجا خوانندگان نکته‌سنج را به کتاب تاریخ معاصر ایران از دیدگاه امام‌خمینی(ع) ارجاع می‌دهم. (چاپ اول، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، تهران ۱۳۷۸، ص۱۰۳ به بعد). دومین بخش این کتاب، سیاست‌های رضاخان بر ضد اسلام و روحانیت را افشا می‌کند و مساله سوار نکردن اهل علم را از سخنرانی‌های امام می‌آورد. به‌عنوان نمونه، امام در تاریخ ۷/۱۲/۵۷ می‌فرمایند: «در زمان رضاخان آخوند را جوری کرده بودند که مردم سوار اتومبیل نمی‌کردند! یکی از دوستان من گفت که من در عراق [اراک] می‌خواستم سوار اتومبیل بشوم، شوفر گفت که ما دو طایفه را بنا داریم سوار اتومبیل نکنیم: یکی فواحش را، یکی آخوندها را! اینها با ما اینطور کردند…»! (همان، ص۱۱۲).\nشاید برای خوانندگان مصاحبه جالب باشد اگر بگویم حتی مرحوم امام یک‌بار به اتفاق آقازادگانِ حاج‌شیخ عبدالکریم سوار اتوبوس می‌شوند. در آنجا یکی از مخالفان به آن‌ها توهین می‌کند و می‌گوید شما از عمال انگلیس هستید! امام در تاریخ ۲۲/۶/۵۸ ماجرا را بدین‌گونه شرح می‌دهند: «من مکرر گفته‌ام: من و آقای حائری، آقای آقامرتضی حائری و آقای حائری اخوی‌شان ـ آقای حاج‌آقا مهدی ـ در اتوبوس بودیم؛ در نمی‌دانم چندسال پیش از این و از یک جایی می‌آمدیم طرف جنوب شهر و آنجاها در آن اتوبوس یک عده‌ای بودند. یکی‌شان شروع کرد صحبت کردن گفت که من مدت‌ها بود این هیکل‌ها را ندیده بودم ـ آن زمانی بود که زمان قدرت رضاشاه، شاید آخرهای رضاشاه، شاید حالا یادم نیست درست ـ گفت من مدت‌ها بود این هیکل‌ها را ندیده بودم. مقصودش ما سه نفر بود که معمم بودیم. اینها را انگلیس‌ها درست کرده‌اند و… از عمال آن‌ها هستند.» (همان کتاب، ص۱۲۸). مرحوم امام، در ابتدای کتاب کشف اسرار نیز به سیاست رضاخان و مشاهدات عینی خود از توهین و سوار نکردن علما می‌پردازد. (ص۹)\nمن ضمن احترام به آقای محقق داماد، از سخنان ایشان در تعجبم. چرا؟ یکی از این جهت که با دقت و پختگی، تاریخ را نقل نکردند و دیگر اینکه چون از نواده‌های حاج‌شیخ هستند، انتظار می‌رفت دست‌کم ماجرای امام و آقازادگان آیت‌الله حائری را به‌خاطر داشته باشند. امام در این ماجرا تصریح می‌کند که در زمان قدرت رضاشاه و حتی شاید اواخر آن رخ داد! ضمنا دکتر محقق داماد مدعی هستند که روحانیت بعد از مشروطه بسیار منفور و مطرود بود، ولی با تأسیس حوزه به دل مردم بازگشت، اما جای این سوال جداً هست که به‌راستی این برخوردهای غمبار، گویای محبوبیت یافتن عمومی روحانیت پس از تأسیس حوزه قم است یا تخریب بی‌سابقه چهره آن‌ها؟ به‌ویژه اینکه دامنه تخریب‌ها و تهمت‌پراکنی‌ها، به‌قدری بوده که حتی امام و فرزندان موسس حوزه هم از اتهام انگلیسی بودن در امان نبودند! پس وضعیت تا حدود قابل‌توجهی برخلاف برداشت آقای محقق داماد است و پروژه زمان رضاخان، اوضاع بدی را رقم زد؛ لذا اوضاع به‌حدی زجرآور بود که به قول شاگرد برجسته حاج‌شیخ، آیت‌الله اراکی: آیت‌الله حائری این اواخر می‌فرمود: «من در مخیله‌ام خطور نمی‌کند که روحانی از این طرف خیابان برود و زن مکشّفه از آن طرف خیابان… روزبه‌روز لاغر شد و مثل روز اول شد. روزی که… پوست و استخوان بود و هر روز هم تب می‌کرد… تا اینکه خوف در دلش افتاد و آخر هم نمی‌دانم دق کرد و مرد»! (مجله حوزه، س۲، ش۱۲، دی۱۳۶۴، ص۳۹-۳۸). با این همه، چگونه آقای محقق داماد مدعی هستند که بعد از گذشت مدتی از تأسیس حوزه، دومرتبه روحانیت در دل‌ها آمد و برخلاف بعد از مشروطه که منفور بودند، مردم آن‌ها را دوست داشتند! پس ببینید اگر محبوبیت درگرو عدم ورود به سیاست است، حوزه که در عصر رضاخان مجبور بود مستقیما وارد سیاست نشود، بایستی محبوبیت حوزه چندین برابر دوران مشروطه و حتی عصر نهضت تنباکو می‌شد که در عمل چنین نشد. وانگهی، خود امام به‌طور آشکار، علت سوار نکردن اهل‌علم و تبلیغات سوئی که چنین وضعیتی ایجاد کرد را بیان می‌کنند و آن حضور به‌موقع و توفانی روحانیت دربرابر استبداد سیاسی و اجتماعی رضاخان و استعمار است. این تعلیل با برداشت آقای محقق داماد نمی‌خواند؛ مثلا امام به تاریخ ۱۷/۱۱/۵۷ در مقام ریشه‌یابی می‌گویند: «در زمان رضاخان آخوند را طوری کرده بودند که مردم سوار اتومبیل نمی‌کردند… برای اینکه رضاشاه می‌دید که آخوند است که… مدرس است که جلوی او ایستاده است… و فریاد می‌زند که زنده‌باد خودم و مرده باد رضاخان… .» (تاریخ معاصر ایران از دیدگاه امام‌خمینی، ص ۱۱۲). البته این‌گونه توهین‌ها را نباید به رفتار کل ملت ایران سرایت داد، بلکه آن‌ها یک بخشی از بدنه جامعه بودند که تحت‌تأثیر تبلیغات ضددینی قرار می‌گرفتند، لذا مواردی مثل تشییع باشکوه پیکر آیت‌الله حائری نشان می‌دهد شیفتگان روحانیت در بدنه جامعه کم نبودند.\nابوالحسنی: آنچه آقای محقق داماد درباره مطرود و منفور بودن روحانیون (پس از مشروطه) می‌گویند، موارد نقض فراوانی دارد. راستش را بخواهید، بعد از حوادث مشروطه تا چندی پس از تأسیس حوزه علمیه قم، روحانیت باوجود آسیب‌هایی که دید، جایگاه و نفوذ قابل‌توجهی داشت که خودش را در مبارزات مردم در جنگ جهانی اول، پیکار پیروز با قرارداد ۱۹۱۹، استقبال از مراجع و علمای تبعیدی نجف به ایران (و شکایت گسترده به دولت انگلیس)، مبارزه با بلوای «جمهوری‌خواهی» رضاخان و قیام حاج‌آقا نورالله اصفهانی نشان داد. نهضت جنگل از جدی‌ترین خیزش‌ها دربرابر استعمار و استبداد است که به‌وضوح می‌توان همراهی علمای برجسته رشت را در آن به تماشا نشست. من همین‌جا علاقه‌مندان را به مقاله پرعیاری از مرحوم استاد علی ابوالحسنی (منذر) ارجاع می‌دهم که مستندات فراوانی برای نفوذ و تکاپوی روحانیت پس از مشروطه نشان می‌دهد: («تحرک روحانیت شیعه در سال‌های ۱۳۰۶ـ۱۳۰۰ش»، در: مجموعه مقالات همایش تبیین آرا و بزرگداشت هشتادمین سالگرد نهضت آیت‌الله شهید حاج‌آقا نورالله اصفهانی، اصفهان۱۳۸۴، ص۵۶ـ۲۳). آری، نه‌تنها مطلق روحانیون منفور نبودند، بلکه موارد متعددی از روحانیون و عالمان سیاسی اصیل قابل ذکرند که محبوبیت زیادی در جامعه داشتند. مصداق روشنی که سخن آقای محقق داماد را نقض می‌کند، «شهید مدرس» است. او بعد از موفقیت در ستیز با قرارداد وثوق‌الدوله با حمایت مردم، در مجلس چهارم – که تقریبا مقارن با ورود حاج‌شیخ عبدالکریم حائری به حوزه قم شکل گرفت – با رأی بالا ازسوی مردم تهران در مجلس حضور می‌یابد و به سمت نایب‌رئیس اول مجلس انتخاب می‌شود و اکثریت مجلس او را در جایگاه والایی می‌نشاند. خب، شهید مدرس یک شخصیتی بود که کاملا در عرصه سیاسی وارد شد و تا پای جان ایستاد و اتفاقا آن نطق تاریخی خود را در همین مجلس به گوش تاریخ رساند: «منشأ سیاست ما دیانت است… دیانت ما عین سیاست ما است و سیاست ما عین دیانت ما است.» (مدرس شهید؛ نابغه ملی ایران، علی مدرسی، بنیاد فرهنگی و انتشاراتی بدر، اصفهان ۱۳۵۸، ص۱۲۲-۱۲۱).\nاگر علما و روحانیون این‌قدر بی‌اعتبار بودند، پس چرا رضاخان اول سعی می‌کرد سیاست تظاهر به شعائر اسلامی مثل حضور در دستجات عزا و نیز احترام به علما را درپیش بگیرد و از این راه برای خودش اعتباری کسب کند؟ و یا در بلوای جمهوری‌خواهی برای کسب تکلیف به قم رفت و پس از آن‌همه تبلیغات فرمایشی، جهت عوام‌فریبی، ظاهرا به خواست آیات: حائری، نائینی و اصفهانی، از آن چشم‌پوشی کرد؛ مثلا مرحوم آیت‌الله اراکی نقل می‌کنند: «رضاخان در اوایل سلطنتش یک سفر به قم آمد و خواست که حاج‌شیخ را در حرم ملاقات کند. بالاخره پای ضریح حرم حضرت‌معصومه(س) با ایشان ملاقات کرد و به وی می‌گفت: من مقلد شما هستم و شما را دوست دارم، ولی باطنا دروغ می‌گفت همان‌گونه که بعدا دروغ او واضح شد! (ر.ک: مجله یاد، س۱، ش۴، پاییز ۱۳۶۵، ص۲۷). در هر صورت، من هرگز منکر آسیب دیدن وجهه روحانیت در دوران مشروطه و بعد آن نیستم، اما اولا چنانچه دیدیم، منظور امام‌خمینی(ره) چیز دیگری بود و ثانیا از تاریخ چنین برمی‌آید که سیاست رضاخان هرچه پیش می‌رود، نفوذ و حرمت روحانیت به نحو بی‌سابقه‌ای شکسته می‌شود و فضای بعد از مشروطه، باز خیلی مناسب‌تر از آن برهه است. (از سخنان امام هم همین برمی‌آید). ضمنا به هیچ‌وجه نمی‌خواهم زحمات طاقت‌فرسای حاج‌شیخ را در سامان دادن حوزه نادیده بگیرم؛ اما به‌نظرم این‌گونه منفور پنداشتن روحانیت پیش از تأسیس حوزه و بعد نادیده گرفتن تبلیغات وسیع علیه آن‌ها در دوران رضاخان چندان منصفانه نیست. بعد از مشروطه و کودتای ۱۲۹۹، حتی سخنورانی مثل آقای خالصی‌زاده نفوذ کلام بسیار وسیعی داشتند و جمعیت زیادی پای خطابه‌های ضدانگلیسی آن‌ها می‌نشستند. طبعا محبوبیت و نفوذ علما و مراجع بسیار بیشتر از آن‌ها بود. به هرحال، اگر هر نوع ورود حوزه‌های علمیه به سیاست نادرست باشد، چرا در نهضت تحریم تنباکو که مرجعیت و علما نهضت را رهبری کردند و در سیاست ورود کردند، مایه عزت و اقتدار حوزه شدند؟ چرا ورود آیت‌الله حاج‌ملا علی کنی به سیاست و مقابله با قراردادهای استعماری ازجمله رویتر، مایه خوشنامی بیشتر وی شد؟ چرا باید نقش استعمار در دوره مشروطه و پهلوی را در تخریب وجهه روحانیت نادیده انگاریم؟\nآقای محقق داماد درپی اثبات این هستند که حاج‌شیخ درپی تأسیس حوزه‌ای بوده که دو عنصر داشته باشد؛ یکی سواد و فضل و دیگری اخلاق و می‌خواست کاملا از سیاست جدا باشد، لذا به نکاتی استناد می‌کنند؛ ازجمله به یک ماجرای تاریخی. آقای محقق داماد می‌گویند: «استنباط من دلیل دارد. یکی هم این است که حاج‌میرزا محمد ارباب‌قمی شاگرد شیخ‌انصاری بود و عالم بسیار بزرگی در قم بوده است. هنگامی که شیخ عبدالکریم حائری به بازدید ایشان آمد، ایشان دست گرفت به محاسنش و به مرحوم حائری گفت: آقا! این ریش ما در این جنگ مشروطه و استبداد آلوده شده و ما آبرویی بین مردم نداریم که حوزه‌ای اینجا داشته باشیم. گاهی چند طلبه می‌آیند و یک درسی می‌خوانند و می‌روند. تو خوشبختانه از این جریان به دور بودی و در سیاست دخالت نکردی و هیچ طرفی نبودی و به همین خاطر فقط شما می‌توانید در اینجا حوزه تشکیل بدهید.» نظر شما در این باره چیست؟\nابوالحسنی: در اینجا چند نکته شایان توجه است؛ اولا آقای محقق داماد تصور می‌کنند میرزامحمد ارباب‌قمی شاگرد شیخ انصاری است، درصورتی‌که ایشان اصلا درس شیخ انصاری را درک نکرده و سالیانی بعد از ارتحال شیخ به عراق می‌آید. زمانی که میرزای شیرازی (شاگرد برجسته شیخ انصاری)، در سامرا اقامت داشت، به محضر میرزا رفت و در حلقه شاگردان ایشان درآمد. (اختران فقاهت، ناصرالدین انصاری قمی، انتشارات دلیل ما، قم ۱۳۸۵، ج۱، ص۵۲۹). ثانیا: به‌نظرم جناب دکتر درپی بیان عظمت حاج‌شیخ بودند و این خیلی خوب است، ولی ناخواسته در حق بسیاری از علمای عصر مشروطه و پهلوی اول (مثل رضوان مقام مرحوم ارباب) کم‌لطفی کردند و آن‌ها را «بی‌آبرو» قلمداد کردند. ایشان نقل می‌کند که میرزامحمد ارباب، دست به محاسنش گرفت و گفت: «آقا! این ریش ما در این جنگ مشروطه و استبداد آلوده شده و ما آبرویی بین مردم نداریم که حوزه‌ای اینجا داشته باشیم!» ظاهر کلام آقای محقق داماد چنین است: «همان‌طوری که روحانیت به‌واسطه دخالت سیاسی در مشروطه مطرود شده بود، به‌تبع ایشان، میرزامحمد ارباب هم تا حد زیادی وجاهت اجتماعی خود را از دست داده بود و برای احداث حوزه، اعتباری نداشت؛ ولی چون حاج‌شیخ به سیاست ورود نکرده بود، مثل میرزامحمد ارباب و دیگران کم‌اعتبار و کم‌آبرو نشده بود و به همین دلیل فقط او می‌توانست حوزه را تأسیس کند!» این حرف چندان با منابع تاریخی نمی‌سازد، زیرا مرحوم ارباب اندکی بعد در سال ۱۳۴۱ق درگذشت و نفوذ و محبوبیت او در مراسم تشییعش چنان هویدا شد که نوشته‌اند: «مردم و حوزه علمیه قم یکپارچه عزادار شدند… و مردم حق‌شناس قم پیکر پاکش را پس از تشییعی باشکوه، در قبرستان شیخان… به خاک سپردند.» (همان، ص۵۴۲)\nابوالحسنی: راستش را بخواهید حاج‌میرزا محمد ارباب چنان تقوا و احتیاطی داشت که در هیچ دوره‌ای حتی مشروطه، خود را نیالود. البته موضع‌گیری سیاسی که براساس تکلیف شرعی باشد، حق ایشان است و مردم خودشان همین را از بسیاری از علما خواستند و علما طبق تکلیف عمل کردند، ولی من گزارشی در تاریخ ندیدم که ایشان در عرصه سیاسی مشروطه، موضع‌گیری نابجایی کند یا بی‌جهت آبرو و اعتبار خود را به پای سیاسیون وقت قربانی کند. اصلا ایشان به‌عنوان فردی که اعتبارش در سیاست مخدوش شده، مطرح نبود و از نظر اجتماعی هم محبوب قلب‌ها بود. شاهد من، عبارت پرمعنای مرحوم واعظ‌خیابانی است که درباره ایشان می‌نویسد: «ریاستی عامه و شهرتی تامه پیدا کرد… و ساحت محکمه آن بزرگوار به هیچ توهم مشوب نشد و دامن اصحاب و اتباعش هرگز به تهمتی نیالود. جماعت علما در حضرت وی خویشتن را خرد می‌شمردند و بزرگان دین و دنیا نام مبارکش را به حرمت تمام می‌بردند.» (علماء معاصرین، همان، ص۱۳۱). البته مقبولیت اجتماعی حاج‌شیخ، بالاتر بود و تأسیس حوزه به دست او رقم خورد، ولی این به معنی «بی‌آبرویی» مرحوم ارباب و علمای هم‌ردیف ایشان نیست؛ بلکه اگر همکاری او و برخی دیگر از علمای قم نبود که چنین حوزه بزرگی پا نمی‌گرفت.\nحالا سومین نقدم را بر ماجرایی که از آقای دکتر نقل کردید، عرض می‌کنم. در مباحث حوزوی این بحث مطرح شده که قبل از پذیرش یک خبر، باید میان اخبار جست‌وجو کنیم تا خبر متعارضی در برابر آن نباشد؛ ولی در اینجا نقل تاریخی دیگری هست که با نقل و استنباط آقای محقق‌داماد نمی‌سازد و بلکه حتی می‌تواند آن را به چالش بکشد. دست‌کم این روایت با استنباط آقای دکتر تعارض دارد. طبق گزارش مرحوم آیت‌الله سیدحسین بدلا، در بدو ورود آیت‌الله حائری به قم، بزرگانی همچون حاج‌میرزا محمد ارباب و میرزا محمد فیض، دید و بازدیدهای مکرری با مرحوم حاج‌شیخ انجام دادند و نه‌تنها علمای قم او را از ورود به چالش‌های سیاسی و فرهنگی منع نکردند، بلکه به حاج‌شیخ «پیشنهاد کردند که برای مقابله با مفاسد پنهان رضاخان، قم را برای سکنی انتخاب کنند و حوزه اراک را به قم منتقل نمایند.» (هفتاد سال خاطره از آیت‌الله بدلا، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران۱۳۷۸، ص۸۱-۸۰). مرحوم بدلا، در جای دیگر به‌طور شفاف‌تری به این ماجرا می‌پردازد. طبق اظهارات ایشان، حاج‌شیخ عبدالکریم، بعد از آمدن به قم، ابتدا به خانه حاج‌شیخ مهدی پایین‌شهری وارد شدند. علمای بزرگ قم ازجمله میرزا محمد ارباب برای دیدن حاج‌شیخ می‌روند. در آنجا سخن از مقابله با اهداف ضددینی رضاخان می‌شود و مرحوم ارباب و دیگران به حاج‌شیخ می‌گویند: «باید با او مقابله بشود. مقابله هم به این‌صورت که چند نفر از علما در قم باشند و چند نفر در اراک و… نمی‌شود، مگر اینکه حوزه‌ای باشد و عظمتی داشته باشد و از قم و تهران و اراک و… جمع بشوند و حوزه بااهمیتی تأسیس بشود و عظمت بیشتری پیدا کند. لذا از شما [شیخ عبدالکریم] می‌خواهیم که حوزه خودتان و شاگردان‌تان را از سلطان‌آباد بیاورید اینجا… .» (موسس حوزه…، به کوشش سیدمحمدکاظم شمس و…، همان، ص ۶۳۱-۶۳۰). آقای بدلا می‌گوید: «این‌جوری بود قضیه تأسیس حوزه علمیه قم توسط حاج‌شیخ عبدالکریم که آقایان علما مخصوصا حاج‌شیخ مهدی و حاج‌میرزا محمد ارباب اصرار داشتند روی این جنبه که رضاخان شروع کرده و مقابله‌ای می‌خواهد. روی این مصالح آقا شیخ عبدالکریم آمدند به قم و حوزه تأسیس شد.» («مرجع دوراندیش و صبور آیت‌الله حائری…»، ابوالفضل شکوری، مجله یاد، ش۱۷، زمستان ۱۳۶۸، ص۱۱۱). براساس این گزارش، اصلا تأسیس حوزه قم برای مواجهه با خطر پنهان رضاخان بود و به شیوه نرم و مخفی، سنگر مهمی در برابر اقدامات سیاسی- فرهنگی رضاخان شکل گرفت و لذا این اقدام خود مهم‌ترین حرکت سیاسی بود. علما خیلی زودتر مقاصد رضاخان را فهمیده بودند و حاج‌شیخ هم بعد از استخاره، سکونت در قم را پذیرفت. من اینجا نمی‌خواهم نقل آقای بدلا را اثبات کنم، یا نقل آقای محقق‌داماد را رد کنم؛ چون باید در جای خود اصول تعارض و شرایط سندی و دلالی هر دو خبر را لحاظ کرد؛ ولی به حکم «إذا جاء الاحتمال بطل الاستدلال»، با وجود چنین نقلی کار دشوار می‌شود و احتمال مخالف آن نیز وجود دارد؛ لذا پذیرش گفتار دکتر محقق در‌هاله‌ای از تردید قرار می‌گیرد. به هرحال آیت‌الله بدلا هم آدم کمی نبود و خلاصه نمی‌توان فرمایش آقای دکتر را دربست پذیرفت.\nابوالحسنی: ببینید من به‌عنوان یک شنونده، با این نوع استدلال قانع نمی‌شوم. از این‌جهت که آقای محقق‌داماد مدعی هستند تأسیس حوزه قم منحصرا برای دو عنصر علم و اخلاق بود و تأکید می‌کنند که در ذهن حاج‌شیخ این بود که کاملا از سیاست جدا باشد. برای این منظور باید دلیل‌شان به‌طور شفاف، انحصار علم و اخلاق را اثبات کند و دخالت در سیاست را کاملا مردود سازد. ولی من از شما می‌پرسم، آیا آموزش زبان فرانسه برای طلاب ۱۰۰ سال قبل، بیشتر به جدایی حوزه از سیاست می‌خورد یا به آشنایی با سیاست روز و دخالت در تحولات ملی و جهانی؟! آیا افرادی مثل سیدجمال‌الدین اسدآبادی و شهیدبهشتی و شهیدصدر که در حوزه به روشنفکری معروف شده بودند، لزوما از سیاست برکنار بودند یا روحیه سیاسی داشتند؟ آیا شیخ محمدجواد بلاغی و شیخ محمدرضا مسجدشاهی و میرزا عبدالله مجتهدی‌تبریزی که به زبان فرانسه آشنا و گاه مسلط بودند، انزوای سیاسی داشتند؟ در استدلال حمایت از فلسفه، آیا گرایش فلسفی یا حمایت از استادان فلسفه، نشانگر گریزان بودن از سیاست است؟ یا نه افرادی مثل امام خمینی هم بودند که ضمن دخالت در سیاست، به فلسفه گرایش جدی داشتند تا جایی که خود امام می‌گوید: «خردسالم، مرحوم مصطفی از کوزه‌ای آب نوشید، کوزه را آب کشیدند؛ چراکه من فلسفه می‌گفتم.» غیر از این، ما علمای سیاسی هم داشتیم که منتقد فلسفه بودند. علاوه‌بر این، مسائلی مثل دعوت کردن از مرحوم حاج‌شیخ عباس قمی برای درس اخلاق یا توصیه به اینکه ازدواج موقت نکنید هم نه می‌تواند نشانگر جدایی حوزه از سیاست باشد و نه حتی انحصار حوزه در علم و اخلاق را می‌رساند. مگر پیش از این در دوران مشروطه، استادان اخلاق برجسته‌ای را در سایر حوزه‌ها دعوت نمی‌کردند؟ و همان دوره رضاخان استاد اخلاق و عرفانی مثل آیت‌الله محمدعلی شاه‌آبادی که از آغاز از مخالفان سرسخت و جدی رضاخان بود، وجود نداشت؟ واقعا اگر پرهیز از ازدواج موقت، ملاک و معیار باشد، ما علمای سیاستمداری داشتیم که شدیدا از این امر پرهیز داشتند و دیگران را از ازدواج موقت نهی می‌کردند؛ چون می‌دانستند که وجاهت سیاسی و اجتماعی آن‌ها و سایر روحانیون مخدوش می‌شود.\nابوالحسنی: ببینید اشکال من دقیقا همینجاست که شما گفتید: «شاید» و نگفتید: «حتما». چون این توصیه‌ها چیزی را ثابت نمی‌کند و برای هر دو طیف سیاسی و غیرسیاسی، ممکن است. پس به قول ما طلبه‌ها، دلیل آقای محقق‌داماد، اَعَم از مُدَّعی است. چه بسیار افرادی که چنین توصیه‌هایی می‌کنند، ولی اهل دخالت در سیاست هستند و آن را لازم می‌دانند؛ بدین‌جهت از این استدلال نه می‌توان جدایی حوزه از سیاست را استنباط کرد و نه دخالت کردن در سیاست را. مگر اینکه آقای محقق‌داماد، در نوع استدلال خود، بازبینی کنند و به تصحیح آن بپردازند.\nاز اینجا وارد محور دوم می‌شویم. چنانچه گفتم، شرط دوم در تحلیل و نظریه‌پردازی تاریخی، دوری از تضاد و ناسازگاری در متن نظریه است؛ یعنی تحلیل ما باید یک سازواره باشد که ابعاد آن به یک نتیجه و خروجی منتهی شود؛ وگرنه دچار تضاد می‌شود و اضلاع آن همدیگر را خنثی می‌کنند، ولی متأسفانه ادعای آقای محقق‌داماد دارای تضاد و ناسازگاری است. ایشان می‌گویند حوزه نباید در سیاست دخالت کند؛ اما مشخص نیست که منظورشان از عدم دخالت، «جدایی کامل» است یا «نظارت»؟ از طرفی در بخش اول سخنرانی خودشان می‌گویند: مؤسس حوزه می‌خواست حوزه «کاملا از سیاست دور باشد». تا اینجا هم ما نقدمان را طبق همین فراز مطرح کردیم؛ اما به بخش دوم سخنرانی که می‌رسند، می‌گویند: طبق شرط حاج‌شیخ، قرار بود روحانیون «ناظر بر سیاست باشند، نه اینکه خودشان متصدّی باشند»! ببینید «جدایی کامل روحانیت از سیاست» با «نظارت بر سیاست و دوری از تصدی‌گری» تفاوت‌های جدی دارد که به لحاظ رویکرد و نتیجه فرق می‌کند. حالا آنچه موجب سردرگمی بیشتر می‌شود، این است که ایشان در بخش پرسش و پاسخ آخر جلسه، به‌گونه‌ای دیگر موضع‌گیری می‌کنند! چون در پایان برنامه، یکی از طلاب تهرانی به اظهارات آقای محقق‌داماد واکنش نشان می‌دهد و با تعجب می‌گوید: «من احساس می‌کنم که در صدسالگی حوزه… کأنه هیچ تفاوتی نباید برای حوزه قبل از انقلاب و بعد از انقلاب قائل شد»؟! این طلبه پرسشگر می‌گوید: در اینکه بگوییم آن آلودگی که در سیاست بر محاسن علما نشست، الان باید از آن زدوده شود و دُرّ گرانبهای حوزه را باید همچنان مکنون نگه داشت، یک تفاوت فاحشی وجود دارد با آنچه دین در دنیای امروز بدان نیاز دارد و از ما می‌خواهد. ایشان از این گذشته‌گرایی مطلق، به «سلفی‌گری مذموم» تعبیر کرده و با تکیه بر نظریه جامعیت دین در همه شئون (حتی سیاسی) و نیاز امروز و دغدغه‌های امام خمینی، تأکید دارد که ما فرسنگ‌ها از نیاز دنیای امروز عقبیم و از شاه‌بیت حرف حضرت امام برای جمع بین دین و دنیا غافل شدیم و باید راه مرحوم امام را ادامه دهیم. طلبه تهرانی می‌افزاید: اگر ما می‌خواستیم (با عدم دخالت در سیاست) خودمان را حفظ کنیم و امام می‌خواست جایگاه و شأن مرجعیت و روحانیتش را حفظ کند که عبایش آلوده [به سیاست] نشود، اصلا چرا انقلاب کرد و از این شهر به آن شهر آواره شد؟ امام یک درس و مکتبی را پیش‌روی ما نهاد و خیلی زحمات زیادی کشیده شد ولی ما بعد از ۴۰سال، با وجود ادعای پشتیبانی از امام، به دغدغه ایشان در حوزه عمل نکردیم. حالا عجیب این است که آقای محقق‌داماد در پاسخ به ایشان هم می‌گویند: کاملا فرمایش‌تان درست و حق است و کسی با آن مخالف نیست! (فیلم کامل نشست صدسالگی حوزه و سوالات حاضران در سایت آپارات موجود است.) ببینید من الان نمی‌خواهم اظهارات آن طلبه را تأیید کنم، ولی تأکید دارم که سخنان آقای محقق‌داماد، با هم نمی‌سازد، لذا خوب است مجدد توضیحات روشنی داشته باشند و اگر نیاز بود، اصلاح بفرمایند.\nابوالحسنی: شرط دیگر تحلیل، شفافیت و روشن بودن ادعاست ولی متاسفانه تحلیل آقای محقق داماد جدا از ناسازگاریِ آن با سایرِ عبارات ایشان، شفاف هم نیست و حدومرز روشنی ندارد؛ یعنی دقیقا معلوم نیست که حوزه چگونه می‌تواند در سیاست دخالتی نداشته باشد و در عینِ حال، به نظارت سیاسی بپردازد! همچنین، حدومرزِ بین نظارت سیاسی و تصدیِ سیاسی روشن نیست و از نظر مصادیق، مبهم است. پرسش ما این است که آیا نظارت نوعی دخالت در سیاست نیست؟ ملاک «زیاد» و «کم» بودن دخالت‌ها و نظارت‌های سیاسی چیست و کدام دخالت از نوع نظارت است؟ و از کجا به مرز تصدی‌گری می‌رسد؟ سوال دیگر اینکه اساسا با چه ملاک و معیاری انسان در نظارت سیاسی، محبوب می‌ماند و آلوده نمی‌شود، ولی در تصدی مطلقا کم‌اعتبار و بی‌آبرو می‌شود؟ به‌علاوه، اگر آقای محقق داماد بپذیرند که نظارت خوب است و روحانیت را بی‌اعتبار نمی‌کند، پس مگر غیر از این است که علمای مشروطه فقط نظارت می‌کردند و متصدی مقامات سیاسی نبودند و پست سیاسی خاصی را کسب نکردند. (حتی رهبران آن اعم از موافقان مشروطه مثل آخوند خراسانی و منتقدان مشروطه چون شهید شیخ فضل‌الله نوری، به پست و مقام سیاسی نرسیدند. آن‌ها مطابق اصل دوم متمم قانون اساسی، نظارت بر قوانین را مطالبه می‌کردند) درحالی که آقای محقق داماد فرمودند: «هر دو دسته از علما، بسیار منفور و مطرود شدند و حال آنکه برخی از مخالفان مشروطه، در سیاست، حتی جایگاه نظارتی مخصوصی هم نداشتند!» خلاصه اگر ملاک ما، پرهیز از اشتباه سیاسی و کم‌اعتباری و آلوده شدن است که در نظارت هم کاسته شدن از محبوبیت به وجود می‌آید، فقط چیزی که هست گستره آن فرق دارد که یکی کمتر است و دیگری بیشتر؛ و اگر ملاک نظارت است که اصلا بدون دخالت در سیاست، تجربه و آشنایی سیاسی پدید نمی‌آید تا بتوان نظارت کرد و خوب از عهده کار برآمد؛ لذا عنصر سواد و اخلاق به تنهایی کارگشا نیست. می‌بینید که اینجا هم تحلیل آقای دکتر به ابهام و سردرگمی می‌افزاید. ایشان باید شفاف بفرمایند که از سال ۴۲ تا ۶۸ چه فرقی بین نظارت امام خمینی با تصدی ایشان است و کدام دخالت سیاسی مطلوب ایشان است و کدام نامطلوب؟ ضمنا الان کسانی که در مجلس خبرگان و شورای نگهبان و قوه قضائیه و بسیاری از نهادهای دو بُعدی هستند، فقط نظارت می‌کنند یا تصدی هم دارند؟ اینکه امام فرمودند ما بنا به مصالح اسلام، ناگزیر به تصدی سیاسی روی آوردیم، اگر از نگاه یک مرجع تقلید، ملاک عمل، صیانت از اسلام و مصالح آن باشد و این مقتضی ورود در سیاست باشد، تکلیف چیست؟ آیا اعلامیه مشترک آیت‌الله بروجردی و چند تن دیگر از علما مبنی‌بر لزوم اجرای اصل دوم متمم قانون اساسی(در سال ۱۳۲۶) و نیز نامه آیت‌الله بروجردی به دولت وقت و تکاپوی سایر مراجع ایران و عراق در جریان غائله انجمن‌های ایالتی و ولایتی و نیز تصویب لایحه کاپیتولاسیون همچنین دخالت سیاسی نبود؟ آیا اقدامات سیاسی امام خمینی از اوایل دهه ۴۰ به بعد، از نوع نظارت بود یا کنشی فراتر بود؟ در این چهار دهه پس از انقلاب، کدام عملکرد سیاسی روحانیون از نوع نظارت است و کدام از نوع تصدی؟ آیا مثلا شاگرد برجسته حضرت آیت‌الله بروجردی، حضرت آیت‌الله صافی – که در مقام دبیری شورای نگهبان بودند – ناظر سیاسی بودند یا متصدی سیاسی به‌شمار می‌رفتند؟ و چرا آقای محقق داماد به دوران پس از رحلت آیت‌الله بروجردی تا پیروزی انقلاب اسلامی اشاره نکردند؟ مگر گذشته از امام خمینی، مراجع بزرگ ایران و عراق، حتی بزرگانی که به سلوک سیاسی مرحوم حاج شیخ متمسک می‌شدند در مقابل لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی موضع نگرفتند؟ همچنین صدور فتاوایی علیه اسرائیل طی دو جنگ با کشورهای عربی و پیش از این اعلامیه آیت‌الله بروجردی در محکومیت دولت اسرائیل را چگونه باید تحلیل کرد؟ آقای محقق داماد گفتند من ماجرای مرحوم ارباب را – که ایشان به حاج شیخ گفت با ورود به سیاست، محاسن ما آلوده شد و بی‌اعتبار شدیم – از خطیب توانا استاد آل طه نقل می‌کنم. سوالم این است که پس چرا خود مرحوم آل طه به آنچه از مرحوم ارباب نقل کردید، عمل نکرد و شدیدا وارد مبارزات سیاسی شد تا جایی که در خاطراتش می‌گوید: «اگر بگویم که سرنخ این انقلاب را من تکان دادم، حرف گزافی نگفته‌ام… من از اولین روزها در نهضت و انقلاب حضور داشته‌ام»! (تحفه اهل ولا، به کوشش سیدحسین آل‌طه، ناشر: مولف، قم ۱۳۹۷، ص ۲۳۶-۲۳۵) استاد آل‌طه همان شخصیتی است که در تجمع گسترده مسجد امام قم به سخنرانی شورانگیزی پرداخت و با شجاعت تمام از اسدالله علم به‌عنوان «معاویه زمان» یاد کرد! (همان، ص۲۴۰). آن وقت خود مرحوم آل‌طه نقل می‌کند زمانی که لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی توسط دولت علم تصویب شد، همان شب آقایان علما و مراجع جلسه اعتراضی خود را در منزل آیت‌الله حاج آقا مرتضی حائری تشکیل دادند؛ یعنی این یادگار رشید آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری – که سیره موسس حوزه را از همه بهتر می‌داند – در آغاز خیزش اسلامی در برابر حکومت پهلوی، میزبان علما شد و به شاه نامه اعتراض‌آمیز نوشتند. (همان، ص۱۳۹). باز از آقای محقق داماد می‌پرسیم: «اینکه فرمودید حوزه قم از اعتدالی که در زمان آیت‌الله بروجردی بود، خارج نشود، آیا با رهبری سیاسی امام خمینی یا سمت‌های گوناگون استاد هاشمی رفسنجانی، یا دخالت سیاسی سیدحسن نصرالله در لبنان، وضعیت حوزه و این مشاهیر – که همگی دانش‌آموخته قم هستند – از حالت اعتدال خارج شد؟ و اساسا بنا به نظر شما، ماهیت اعتدال چیست؟!» ضمنا آقای محقق داماد از تعبیر جداسازیِ کامل حوزه از سیاست استفاده کردند، ولی خوب است سازوکار روشن خود را برای مرزبندی با «سکولاریسم» بیان فرمایند؛ و مشخص کنند که به راستی، آیا شاهراه حقیقیِ «سیاست» – که شهید مدرس آن را عین «دیانت» می‌داند – از «شیطنت» و «نُکری» (به معنی ماکیاولیسم و شارلاتانیسم) جدا نیست؟ و دخالت در تمام آن‌ها آلودگی است؟ و آیا بین سیاست زدگی و جناح‌بازی با اصولِ عالی مدیریتی در سیاست ملی و فراملی هیچ فرقی نیست؟ و آیا درست است که همه آن‌ها را به یک چوب برانیم؟ «ما لَکُم کَیفَ تَحکُمُون؟!».\nالبته می‌توان نسبت دین و سیاست را خیلی عمیق‌تر در اتمسفر ذهنیِ آقای محقق داماد به نقد کشید؛ چون ایشان برای اثبات جدایی حکومت از دیانت، حتی قائل به جدایی امامت از خلافت شده است؛ با این پیش‌فرض که: «خلافت امری دنیوی و غیرمقدس است، ولی امامت امری دینی، اخروی و مقدس» (بنگرید به نقد استاد رضا اسلامی: «نقدی بر انگاره تفکیک خلافت از امامت(تأملی بر دیدگاه‌های دکتر مصطفی محقق داماد)»، (نظام ولایی، س۲، ش۴، بهار و تابستان ۱۴۰۰، صص۶۰ـ ۴۵؛ خبرگزاری مهر ۵۰۷۲۲۷۵).\nظاهر کلام آقای محقق داماد چنین است: «در عملکرد روحانیت ملاک این است که با رفتارشان در دل مردم محبوب شوند و هر آنچه به این مساله آسیب می‌زند، نباید انجام گیرد. از سوی دیگر دخالت در سیاست هم روحانیون را بی‌آبرو و کم‌اعتبار می‌کند، پس کناره‌گیری و عدم ورود در سیاست همیشه موجب محبوبیت می‌شود(از نگاه ایشان، حاج شیخ چنین کرد تا حوزه قم محبوب شد و امروز بالعکس شده است) بنابراین حوزه هم باید در سیاست دخالت نکند؛ اما در اینجا چند سوال به وجود می‌آید: «اولا؛ قرآن کریم یا حضرات معصومین(علیهم السلام) کجا به ما دستور دادند که مبنای عملکرد شما باید براساس محبوبیت و خوشایند مردم باشد؛ هر چه مردم پسندیدند، تکلیف شما همان است و هر چه خوش نداشتند، حق ندارید عمل کنید؟ حالا اگر مردم دو یا چند طایفه شدند و بر یک نظر متحد نبودند، تکلیف چیست؟ و اگر در صحنه سیاسی عمل به دستورات شرعی، برخلاف آن چیزی بود که این و آن می‌خواهند وظیفه ما چیست؟ اتفاقا از امام صادق(ع) روایت است که: «من طلب رضا الناس بسخط الله تعالی، جعل الله حامدَه من الناس ذامّاً». هرکس با انجام عملی که خشم خدا در آن است، دنبال رضایت مردم باشد، خداوند متعال تمجید‌کننده او از مردم را سرزنش‌کننده قرار خواهد داد. (الکافی، ثقه الاسلام کلینی، ج۲ ص ۳۷۲). اگر علمای بزرگی مثل میرزای شیرازی اول یا شیخ شهید نوری یا شهید مدرس یا امام خمینی وارد سیاست شدند، به‌انگیزه صیانت از دین و احساس تکلیف شرعی بود، نه برای خوشایند مردم. لذا اصلا چنین ملاکی را قبول نداشتند و نمی‌توان مواضع سیاسی آن‌ها را این‌گونه تحلیل کرد. من از آقای محقق داماد می‌پرسم: اگر اساس اسلام و عزت مسلمین و استقلال کشورهای اسلامی در خطر باشد، آیا حفظ وجاهت و محبوبیت شخصی یا نوعی ارجح است یا دفع خطر از آن‌ها و لو به بهای قبول تصدی‌گری یا حتی ایستادگی تا پای دار؟! آیا عافیت‌طلبی و عزلت‌گزینی موجب بدنامی از همان روزگار تا همیشه تاریخ نخواهد شد؟ پس لازمه سخن شما (وظیفه یعنی خوشایند دیگران) با این کلیت قابل قبول علمای مجاهد نبوده و نیست. ثانیاً؛ این مساله قابل نقض است. ما در تاریخ ایران و روحانیت شیعه موارد گوناگونی داریم که ورود به سیاست موجب محبوبیت شده است(میرزای شیرازی، شهید مدرس، سیدعبدالله بلادی بوشهری، امام خمینی و…) ولی‌ای بسا که سکوت و عدم ورود در سیاست برای برخی، از محبوبیت‌شان کاسته باشد. (مثل فضای دهه ۴۰، ۵۰، ۶۰ که اگر عالمی سکوت می‌کرد و اعتراضی به اوضاع سیاسی نداشت، مورد اعتراض قرار می‌گرفت و اتفاقا همین امروز نیز بحق یا نادرست، گلایه سکوت از برخی شنیده می‌شود). ثالثاً؛ علمای دوراندیش و تیزبین شیعه همیشه افق‌هایی را می‌بینند که گاه سطح عموم جامعه از تشخیص آن ناتوانند. این مساله درباره سایر نخبگان ایران زمین مثل امیرکبیر هم صدق می‌کند. لذا وقتی عالم احساس تکلیف کند، نمی‌تواند احساسات دیگران را ملاک قرار دهد و‌ای چه بسا آن‌ها نپسندند و از محبوبیت‌شان کاسته شود. پس سکوت لزوما مایه محبوبیت نیست. انتقاد اصلی که اینجا به آقای محقق داماد وارد است این است که ایشان گفتند با عدم ورود حاج شیخ به سیاست، حوزه و ایشان نزد همه محبوب شدند و حال اینکه خوشایند مردم نه‌تنها ملاک اصلی حاج شیخ نبود، بلکه بارها به جهت سکوت مصلحت‌آمیزش آماج اعتراض و اتهام قرار گرفت. فی‌المثل، مرحوم حاج میرزا مهدی بروجردی راجع‌به اوضاع سخت دوره پهلوی می‌نویسد: «خداوند را شاهد می‌گیرم که در زمان حیات مرحوم آیت‌الله حائری آقای حاج شیخ عبدالکریم(قدس سره) در آن زمانی که مسلمین در کمال صدمه و ذلت بودند و فشارهای فوق الطاعه بود، راجع‌به امری حضورشان عرض کردم که عدم اقدام در فلان امر از طرف حضرتعالی، والله موجب هتک شما در انظار می‌شود.» ایشان فرمودند: «والله می‌دانم که مهتوک می‌شوم ولی تکلیفا غیر از این چاره‌ای ندارم.» (آیت‌الله موسس، استاد علی کریمی‌جهرمی، منشورات دارالحکمه، قم ۱۳۷۲، ص۴۵). آنچه در سیره حاج شیخ گفته‌اند با نگرش آقای محقق داماد چندان نمی‌سازد. نوشته‌اند: «ایشان… بعضی از موارد را که عوامپسند بود، هرگز انجام نمی‌داد. به تعبیر آیت‌الله مرتضی حائری، ابدا از(خرده‌گیری) عوام باکی نداشتند». (موسس حوزه، همان، ص۵۷). پس آنچه ایشان تشخیص می‌داد عمل می‌کرد ولو اینکه گاه مردم او را هتک کردند و به ترس و سازشکاری و بی‌تفاوتی متهم ساختند، چون آن‌ها از پشت پرده آن روز و سرنوشت آینده خبر نداشتند.\nالبته دکتر محقق‌داماد، صراحتا گفتند در این ۴۰ سال، به شرط حاج‌شیخ عمل نشد؛ چون نظر ایشان، خلاف تصدی سیاسی بود. جناب دکتر با این حرف، عملا بین مدیریت آیت‌الله حائری و رهبری سیاسی امام‌خمینی یک تقابل ایجاد کردند و از حوزه خواستند که در ۱۰۰سالگی خود به سبک حاج‌شیخ بازگردد. پس از نگاه آقای محقق، حوزه باید همان شرایط یک قرن پیش را داشته باشد و اگر براساس اقتضائات امروز بخواهد شرایط دیگری را اتخاذ کند، نادرست است.\nدر اینجا دو نگاه وجود دارد که عرض می‌کنم و البته قضاوت نهایی با خوانندگان است. نگاه اول، مشیِ آیت‌الله حائری را کاملا مقابل امام‌خمینی می‌بیند. ظاهرکلام آقای محقق‌داماد هم همین است، ولی شاید بهتر است منظورشان را واضح‌تر بگویند. نگاه دوم، نگاه شاگردان برجسته مکتب آیت‌الله حائری است؛ مثل آیت‌الله اراکی و شخص امام‌خمینی که حرکت حاج‌شیخ را در ظرف زمانی خودش می‌سنجند و طبق اقتضائات خاصش تحلیل می‌کنند؛ مثلا مرحوم آیت‌الله اراکی از خواص اصحاب حاج‌شیخ است که ۲۳ سال در درس ایشان حاضر شده و کاملا به مشی و مرام ایشان اشراف دارد. حتی می‌گویند برخی عبارات کتاب‌الصّلاه آیت‌الله حائری به قلم آیت‌الله اراکی است و حاج‌شیخ به ایشان می‌فرموده که «از من بهتر نوشته‌ای»! (شرح احوال حضرت آیت‌الله العظمی اراکی، رضا استادی، انجمن علمی، فرهنگی و هنری استان مرکزی، اراک ۱۳۷۵، ص۱۴۷ و ۱۵۰) ایشان به دست حاج‌شیخ، معمم شد و در پی هجرت حاج‌شیخ به قم آمد و تا آخر عمر از ملازمان ایشان شد. (آیت‌الله اراکی؛ یک قرن وارستگی، علی صدرائی‌خوئی، چاپ و نشر بین‌الملل، تهران ۱۳۸۴، ص۴۳). با وجود این، درباره رهبری امام‌خمینی و نسبت آن با رویکرد آیت‌الله حائری، نگاه جالبی دارند. آیت‌الله اراکی با اشاره به جایگاه مهم قم در آخرالزمان می‌فرمایند: «وسیله ظاهری این مساله (افاضه علم از قم و اطراف قم) آقای حاج‌شیخ عبدالکریم حائری شد و حالا آقای خمینی است. خداوند دو عمر طبیعی به ایشان مرحمت بفرماید که… به‌طور شایسته ایران را از چنگ دشمنان خلاصی بدهد. آقای خمینی از قم مبعوث شد، در اثر حوزه علمیه‌ای که آقای حائری منعقد کرده بود و این یکی از نتایج آن حوزه بود… .» («در جست‌وجوی زمینه‌های انقلاب اسلامی؛ مصاحبه با آیت‌الله اراکی»، مجله یاد، س یک، ش چهار، پاییز ۱۳۶۵، ص۲۶). ببینید آیت‌الله اراکی اصلا رهبری و تصدی سیاسی امام را برخلاف اهداف آیت‌الله حائری نمی‌داند که هیچ؛ بلکه حاج‌شیخ را مثل شجره‌ای می‌بیند که یکی از ثمرات مهم آن امام‌خمینی است. خب، این مصاحبه مربوط به سال ۱۳۶۵ است که امام در آن زمان بر قله اقدامات سیاسی ملی و بین‌المللی قرار داشت. در طلیعه این مصاحبه یادداشتی از مجله یاد، خودنمایی می‌کند که: «پرداختن اصولی به ریشه‌یابی انقلاب، مجالی وسیع می‌طلبد… اما در چشم‌اندازی وسیع‌تر، دست‌کم نباید تاسیس حوزه علمیه قم و استقرار مرجعیت شیعه – این پایگاه اصلی نهضت را از نظر دور بداریم. بی‌تردید شهر قم و حوزه علمیه آن، پایگاه اصلی این حرکت بوده است… .» آیت‌الله اراکی معتقد بود سلسله پهلوی مثل بنی‌امیه، درصدد ریشه‌کن کردن اصل دین بودند و امام‌خمینی که جلوی این رژیم ایستاده، به‌والله مرد نیک‌نفسی است و هیچ غرضی در او جز ترویج دین نیست. (مجله حوزه، س دو، ش۱۲، دی ۱۳۶۴، ص۴۵-۴۴). در هر صورت، امام‌خمینی نیز به‌نوعی خود را ادامه آیت‌الله حائری می‌دید و حرکت ایشان را دارای آثار عظیم فرهنگی، اجتماعی و سیاسی می‌دانست. امام در این زمینه می‌فرماید: «اگر مرحوم حاج‌شیخ درحال حاضر زنده بودند، کاری را انجام می‌دادند که من انجام داده‌ام و تاسیس حوزه علمیه در ایران آن روز، از جهت سیاسی، کمتر از تاسیس جمهوری اسلامی در ایران امروز نبود.» (امام و روحانیت: مجموعه سخنان و دیدگاه‌های امام‌خمینی درباره روحانیت، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، تهران۱۳۶۲، بین صفحه ۱۷۳ و ۱۷۲). امام‌خمینی راه خودش را با موسس حوزه یکی می‌دید و می‌فرمود: «طریقه ما همان طریقه شیخ است. منتهی شیوه برخورد ما با ایشان، به جهت تغییر در اوضاع و احوال زمانه، مقداری متفاوت است.» (خاطرات آیت‌الله خاتم‌یزدی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران ۱۳۸۱، ص۱۶۵).\nمن عمیقا معتقدم اگر آیت‌الله حاج‌شیخ عبدالکریم حائری از نظر درک سیاسی از آیت‌الله مدرس قوی‌تر نباشد، هرگز کمتر از ایشان نیست. او شخصیتی است که دست‌پرورده استادان بنامی چون «میرزای شیرازی اول»، رهبر نهضت تحریم تنباکو علیه استعمار انگلیس و «میرزامحمدتقی شیرازی» (میرزای دوم)، رهبر قیام ضدانگلیسی ثوره‌العشرین و همچنین شاگرد شهید شیخ فضل‌الله‌نوری، متفکر مشروطه مشروعه است. وی از همان ابتدای ورود به ایران، برنامه و هدف روشنی داشت و حوزه‌ای را تاسیس کرد که هم حکومت پهلوی را در صفحه شطرنج سیاسی مات کرد و هم سرمنشأ بزرگ‌ترین تحولات علمی، فرهنگی و سیاسی در یک قرن اخیر شد. پی‌ریزی حوزه علمیه قم در سال ۱۳۰۱ ش/۱۳۴۰ ق توسط ایشان، حرکت تاریخ‌سازى است که منشأ وقوع جریانات مهمی در ۱۰۰سال اخیر کشورمان شد. نهالى که مرحوم حاج شیخ عبدالکریم با پىافکندن حوزه مرکزى قم در جوار مرقد مطهر حضرت معصومه(ع) نشاند، هرچند در روزگار سرد و سیاهى که خود در آن مى‌زیست، مجال رشد چندانى نیافت و حتى ۶ ـ ۵ سال پس از درگذشت او، برگ‌و‌بار آن از سموم خزان استبداد رضاخانى آسیب فراوان نیز دید، ولى چنان‌که خودشان بارها می‌گفت و نویدش را می‌داد، آن روزگار تلخ‌تر از زهر دیر یا زود مى‌گذشت و فصل شکفتن و بهرهدهى این نهال مقدس فرا مى‌رسید. اجازه دهید اینجا به یک نکته بسیار مهم اشاره کنم. تحلیلگران رشته مدیریت، رجال مدیر و مدبر را به سه دسته: «فرمانده»، «مدیر» و «استراتژیست»، تقسیم می‌کنند و ویژگی افراد استراتژیست را در قیاس با فرمانده و مدیر، عمدتا در این نکته می‌دانند که او با پیش‌بینی، برنامه‌ریزی و اقدام برای آینده‌های دور، از مرز مسائل و مشکلات روزمره فراتر می‌رود و در سکوی حال، آینده دوردست را هدف می‌گیرد و درواقع، امکانات و اقتضائات روز را در خدمت مقاصد اساسی و بلند اصلاحی خودش درمی‌آورد؛ یعنی در شرایطی که دیگران در گرداب مشکلات و حوادث روز، دست‌و‌پا می‌زنند، چنین فردی نگاه به افق آینده دارد و برای بهبود کلی و اساسی جامعه خویش چاره‌جویی و مقدمه‌چینی می‌کند. بزرگانی همچون آیت‌الله شیخ فضل‌الله نوری، آیت‌الله حاج‌شیخ عبدالکریم حائری و امام‌خمینی، نمونه‌ای از این‌گونه شخصیت‌های پیش‌بین و دورنگرند که به جای درجا زدن در ایستگاه حال و گرداب روزمرگی، آینده‌ای دور را در نظر گرفتند و جلوتر از زمان و اهل زمان خودشان حرکت کردند. این سه بزرگوار از سه طبقه به هم پیوسته از متن حوزه‌ها بودند. شیخ شهید، استاد حاج‌شیخ عبدالکریم است و حاج‌شیخ، استاد مرحوم امام. هر سه هم دوراندیشی خود را در تاریخ ثبت کردند و مثل یک دیده‌بان خبیر به میدان آمدند: اول شیخ فضل‌الله نوری، با طرح و تصویب اصل دوم متمم قانون اساسی؛ دوم حاج شیخ عبدالکریم حائری با تاسیس حوزه و در آخر امام با اقدامات متعدد ازجمله نامه تاریخی به گورباچف. (این سه کارها، شاهدی بر دوراندیشی است هرچند هر سه عملکرد لزوما از یک سنخ و در یک سطح نیست.)\nشیخ شهید نورى، با تهیه و تصویب اصل دوم متمم قانون اساسى (نظارت فائقه رسمى فقهاى طراز اول بر مصوبات مجلس شورا)، به قیام و اعتراض امثال حاج‌آقا نورالله اصفهانى (در عصر رضاخان)، حاج‌آقا حسین قمى (در اوایل سلطنت محمدرضا) و امام‌خمینى در دهه‌هاى ۴۰ و۵۰ مشروعیت قانونى بخشید و حربه موجه و محکمه‌پسندى به دست اخلاف معنوى خود داد که با آن، مشروعیت حکام جور را، از اساس، زیرسوال ببرند (از یاد نبریم که دستگاه پهلوى در سنه ۱۳۴۲ شمسى تصمیم گرفت امام خمینى را مجازات کنند؛ اما طرح مساله «مصونیت قانونى» ایشان از سوى مراجع تقلید وقت، نظیر مرحوم آیت‌الله میلانى، به استناد اصل دوم متمم قانون اساسى، این توطئه ننگین را خنثى کرد.) امام هم با نامه به گورباچف، نشان داد جلوتر از زمان حرکت مى‌کند و چونان دیده‌بانى دقیق و هوشیار، از تحرکات و تحولات دوردست غافل نیست؛ و بالاخره مرحوم حاج‌شیخ عبدالکریم هم با پی‌ریزى حوزه علمیه قم در آستانه شروع یکى از سیاه‌ترین فصول تاریخ کشورمان و حسن‌تدبیر براى حفظ این حوزه، نمایاند که در بحبوحه بیداد خزان، در اندیشه بهار و تابستان بوده است. طبعا کسى با شرایط حاج‌شیخ که خود را مسئول رشد و پرورش این نهال جوان و حفظ آن از دستبرد گرگان و گرازان، مى‌شناخت، ناگزیر بود در جبهه‌هاى دیگر با حریف تیزچنگ و بهانه‌جو مدارا کند و امواج زودگذر اما مهیب سیلاب را، با حسن تدبیر، از سر بگذراند…\nبه راستی حرکت عظیم حاج شیخ عبدالکریم، تفکیک حوزه از سیاست نبود، بلکه خودش سیاست مدبر‌انه‌ای بود که حوزه فقاهت را در قم استبدادزده عصر رضاخان حفظ کرد و به نسل‌های بعدی سپرد و به این شیوه بود که در صبحدم بازیابی قدرت دوباره، پرچم قیام خرداد ۴۲ و بهمن ۵۷، ضدپهلوی به اهتزاز درآمد. حاج‌شیخ با مشاهده ضعف شدید و روزافزون جبهه حق و عمق قدرت بی‌رقیب دشمن، برای پاسداری از سرمایه حوزه شیعه در ایران و توجه به چند نکته، این سیاست را پیش گرفت:\nحفظ باقی‌مانده قوا ۲. ایمن ماندن از تعرضات وحشیانه دشمن مسلط ۳. تقویت بنیه شدیدا تحلیل رفته روحانیت ۴. گذراندن دوران ضعف و نقاهت حوزه‌ها و بالاخره: ۵. تجدیدقوا برای روز موعود. این برنامه خودش یک سیاست حساب‌شده و دقیق برای حفظ کیان دین و فقاهت در دوران ضعف شدید جناح حق و سیطره مضاعف استبداد و استعمار بود. اگر در عصر قاجار، استعمار رفته‌رفته در ایران نفوذ کرد، در زمان حاج‌شیخ، سلطنت و حاکمیت ایران را دراختیار گرفت و قدرت بلامنازع سیاسی شد! چه کنم که هزار نکته باریک‌تر از مو اینجا است ولی مجال طرحش نیست. اگر واقعا آیت‌الله حائری از حرکت سیاسی کاملا رویگردان بود، چگونه در بحبوحه خطرناک‌ترین اقدامات سیاسی علیه حوزه و روحانیت در ایران، حوزه علمیه قم را تاسیس کرد و با این کار، خانه را بر دامنه آتشفشان بنا نهاد! اگر ایشان یک فرد سیاست‌گریز و بی‌شهامت بود و اصلا این حوزه را برای سیاسی نبودن طلاب شکل داد، به چه انگیزه‌ای به دفاع از مسلمانان فلسطین برخاست و به طرح مهاجرت یهودیان به فلسطین واکنش نشان داد؟ طبق اسناد موجود، موسس حوزه در راس علما به این موضوع اعتراض داشت و در سال ۱۳۱۲ به رضاخان تلگراف زد و از حاکمیت ایران خواست تا به‌جای سکوت، مواضع لازم را در قبال هجوم یهود به فلسطین اتخاذ کند. (حضرت آیت‌الله حاج شیخ عبدالکریم حائری و تحولات سیاسی، اجتماعی دوران معاصر، ذکرالله محمدی، انتشارات زائر، قم ۱۳۸۳، ص۱۱۲).\nبنابراین اگر بخواهیم علت سکوت حاج‌شیخ را دریابیم، باید ریشه آن را در صیانت از تشیع و حوزه‌های علمیه در برابر دشمنان ایران‌زمین بازجوییم؛ چون حاج‌شیخ در آن زمانه سخت چاره‌ای جز این نداشت. روزگاری که به گفته آیت‌الله اراکی: توطئه نابودی حوزه از طرف رژیم به دست شخصی به نام «ناظم تهرانی» طراحی شده بود و رضاخان هر لحظه منتظر یک واکنش تند از حاج‌شیخ بود تا بساط حوزه قم را برچیند، ولی موسس خبیر آن، این طرح را با حلم و بردباری خنثی کرد. (مجله یاد، س یک، ش چهار، پاییز ۱۳۶۵، ص۲۵). جالب اینکه خود آقای دکتر محقق‌داماد، سال‌ها قبل در مصاحبه با مجله حوزه به همین نکته اشاره می‌کند. البته مصاحبه ایشان مربوط به سال ۸۳ است ولی نسبت به سخنرانی اخیر ایشان، خیلی قابل‌قبول‌تر است. آقای محقق‌داماد در آنجا می‌گوید: «ایشان (حاج‌شیخ) تاکید می‌ورزید، اصرار می‌کرد حوزه از سیاست به دور باشد، برای این بود که حوزه پا بگیرد. حوزه در آن برهه اگر رودررو با دستگاه حاکم و صاحبان قدرت قرار می‌گرفت، من نظرم این است که حوزه را در ابتدای راه باز می‌داشتند… حاج‌شیخ، این شرایط را تحمل می‌کند تا حوزه را از کوران حوادث بیرون بکشد و از هم نگسلد و نابود نشود. از این‌روست که از رضاخان چندین‌بار شنیده شده است: «من منتظر بودم که یک حرکت مخالف از شیخ عبدالکریم ببینم که او را بفرستم جایی‌که عرب نی انداخت. من در جری‌آن‌های مختلف، منتظر بودم که شیخ عبدالکریم، کاری انجام دهد، ولی او با صبر و تحمل، ما را از پای درآورد.» بله، حاج شیخ عبدالکریم… به‌گونه‌ای رفتار کرد که بهانه را از دست دشمن گرفت. رضاخان در تلاش بود مظاهر دین، ازجمله حوزۀ علمیه قم را از بین ببرد. تنها تدبیر حاج‌شیخ بود که از این رویداد جلوگیری کرد. (مجله حوزه، دوره ۲۱، ش۱۲۵، آذر و دی ۱۳۸۳، ص۵۷).\nبنابراین مواضع و عملکرد شیخ‌عبدالکریم در قبال حکومت و مسائل سیاسی، نه به دلیل عدم‌اعتقاد به سیاست دینی و عدم‌دخالت روحانیت در سیاست، بلکه نشات‌گرفته از اقتضائات و محدودیت روزگار بود. به تعبیر دیگر روش سیاسی موسس حوزه، براساس تقیه و در نظر گرفتن «قدر مقدور» بوده است؛ نه «قدر مطلوب». ولی آقای محقق‌داماد، به این مساله توجه نکردند و در تفسیر مواضع و اندیشه حاج‌شیخ، میان «قدر مطلوب» با «قدر مقدور» خلط کردند و یک سیره همیشگی و حداکثری از آن بیرون کشیدند؛ لذا پس از گذشت یک قرن از آن شرایط خاص و تکرارنشدنی در دوره رضاخان، هنوز آن را به امروز سرایت می‌دهند! البته می‌دانیم مواضع و عملکرد روحانیت به‌صورت عام و حضور روحانیان در عرصه سیاسی به‌صورت خاص، در دوره‌های گوناگون ازجمله بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، قابل‌نقد و بررسی است؛ اما این به معنی نادیده‌گرفتن یک قرن اصلاحات سیاسی حوزه که به برکت حاج‌شیخ پدید آمد، نیست و نباید احیانا یک خط بطلان بر رهبری و تصدی سیاسی امام‌خمینی کشید. بله، آسیب‌های سیاسی امروز روحانیت باید به‌صورت جامع و دقیق مورد‌توجه قرار گیرد و به جای پاک‌کردن صورت‌مساله (عدم‌ورود در سیاست به‌طور مطلق) نقاط قوت و ضعف را سنجید و آسیب‌ها و چالش‌ها را به‌صورت پخته و مدبرانه حل کرد. پس لازم نیست آسیب‌شناسی را به نفی مطلق تحرکات سیاسی حوزه تفسیر کنیم و به بهانه رفع‌مشکل، آسیب بزرگ‌تر به وجود آوریم. به‌قول یکی از نویسندگان اعتبار و محبوبیت روحانیت برای آن است که دین در جامعه بهتر و بیشتر اجرا شود؛ نباید با توجیه و به بهانه قداست‌آفرینی روحانیت، بخش مهمی از دین (احکام سیاسی اجتماعی) رها شود یا به‌صورت مناسب اجرا نشود؛ البته گفتیم که اصل کلی «تحصیل محبوبیت با عدم ورود به سیاست»، از اساس مخدوش است و دوگانه «محبوبیت» و «عدم‌سیاسی بودن» و متقابلا «عدم‌محبوبیت» و «سیاسی‌بودن»، نه‌تنها تلازم ندارند، بلکه در موارد گوناگونی در تاریخ، عکس آن رخ داده است. ضمنا مراقب باشیم به دلیل روزمرگی‌ها و سیاست‌زدگی‌ها، افکار موسس حوزه را مصادره سیاسی نکنیم و به دست دشمنان حوزه علمیه قم و موسس عظیم‌الشان آن، سوژه ندهیم.\nبرچسبصد سالگی حوزه علمیه قم عبدالکریم حائری یزدی گفت‌وگو محمدصادق ابوالحسنی


. آداب معاشرت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در میان جمع گشاده رو در تنهایی سیمایی محزون و متفکر داشت. صلی پیامبر اکرم هرگز به روی کسی خیره نگاه نمی کرد و بیشتر اوقات چشم هایش را به زمین می دوخت. در سلام کردن به همه حتی بردگان و کودکان پیش دستی می کرد. اغلب دو زانو می نشست و پای خود را جلوی هیچ کس دراز نمی کرد هرگاه به مجلسی وارد می شد نزدیک ترین جای خالی را اختیار می کرد. اجازه نمی داد کسی جلوی پایش بایستد ویا برایش جا خالی کند. سخن همنشین خود را قطع نمی کرد وبا او طوری رفتار می کرد که او تصور می کرد هیچ کس نزد رسول خدا از او گرامی تر نیست.\nبیش از حد لزوم سخن نمی گفت. آرام و شمرده سخن می گفت و هیچ گاه زبانش را به دشنام و ناسزا آلوده نمی ساخت. در حیا و شرم بی مانند بود. هر گاه از رفتار کسی آزرده می شد ناراحتی در سیمایش نمایان می شد ولی کلمه ی گله و اعتراض بر زبان نمی آورد. از بیماران عیادت می کرد ودر تشییع جنازه حضور می یافت. جز در مقام دادخواهی اجازه نمی داد کسی در حضور او علیه دیگری سخن بگوید یا به کسی دشنام بدهد یا سخن چینی کند. روزی چند نفر از یهودیان بر او وارد شدند و لا لحنی دو پهلو سلام کردند حضرت در جواب آنان گفت : و علیکم. عایشه متوجه قصد آنان شد و با عصبانیت به پرخاش و ناسزاگویی پرداخت. حضرت فرمود: عایشه آرام بگیر و بد زبانی نکن مگر نمی دانی خدا مهربانی با همه را دوست دارد\nبخشش و گذشتپیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم بد رفتاری و بی حرمتی نسبت به خود را ندیده می گرفت. کینه ی کسی را در دل نگاه نمی داشت و درصدد انتقام بر نمی آمد. روح نیرومندش که در سطح بسیار بالاتر از انفعالات نفسانی و عقده های روحی قرار داشت عفو و بخشایش را بر انتقام ترجیح می داد. حساسیتش در مقابل نا ملایمات از حد حزن و اندوه تجاوز نمی کرد. در جنگ احد آن همه وحشی گری و اهانت که به جنازه ی عموی ارجمندش حمزة بن عبدالمطلب روا داشته بودند و از مشاهده آن به شدت رنجیده بود دست به عمل متقابل با کشتگان قریش نزد و بعدها که به آن ها و از آن جمله هند – زن ابوسفیان – دست یافت در مقام انتقام بر نیامد.حتی ابوقتاده انصاری را که می خواست زبان به دشنام آنان بگشایداز بدگویی منع کرد.پس از فتح خیبر جمعی از یهودیان که تسلیم شده بودند غذایی مسموم برای حضرت فرستادند. او از سوء قصد و توطئه آنان آگاه شد اما آنان را به حال خودشان رها کرد. بار دیگر زنی از یهود به چنین عملی دست زد و خواست زهر در کامش کند او را نیز عفو کرد. عبدالله بن ابی سر دسته ی منافقان که با ادای کلمه ی شهادت مصونیت یافته بود در باطن امراز اینکه با هجرت رسول اکرم به مدینه بساط ریاست او برچیده شد دشمنی آن حضرت را در دل می پرورانید و با یهودیان مخالف نیز سرو سری داشت و از کارشکنی و کینه توزی و شایعه سازی علیه رسول اکرم فروگذار نمی کرد.هم او بود که در غزوه ی بنی المصطلق می گفت : چنان چه به مدینه برگشتیم این طفیلی های زبون را (مقصودش مهاجرین است) از خانه ی خود بیرون می رانیم. یاران رسول اکرم که دل پر خونی از او داشتند بارها اجازه خواستند او را به سزای اعمالش برسانند. آن حضرت نه تنها اجازه نمی داد بلکه با کمال مدارا با او رفتار می کرد و در حال بیماری به عیادتش رفت و سر جنازه اش حاضر شد و بر او نماز گذارد. در مراجعت از غزوه ی تبوک جمعی از منافقان در سوء قصدی به جان حضرت خواستند مرکبش را رم بدهند تا در پرتگاه سقوط کند و با این که همگی صورت خود را پوشانده بودند آنان را شناخت و با همه ی اصرار یارانش اسم آنان را فاش نساخت و از مجازاتشان صرف نظر کرد.حریم قانونپیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم از هر نوع بد رفتاری که به شخص مقدسش می شد چشم پوشی می کرد ولی در مورد اشخاصی که به حریم قانون تجاوز می کردند مطلقا گذش\nکسی از زیر دستان به جرم مشابه آن مبادرت می کرد، اورا مجازات می کردند. قسم به خدایی که جانم در قبضه اوست!در اجرای عدل درباره هیچکس فروگذاری و سستی نمی کنم،اگرچه مجرم از نزدیکترین خویشاوندان خودم باشد.» حضرت خود را مستثنا نمی کرد و فوق قانون نمی شمرد.روزی به مسجد رفت و در ضمن خطابه ای فرمود:« خدا سوگند یاد کرده است در روز جزا از ظلم هیچ ظالمی در نگذرد.اگر به کسی از شما ستم\nآری ! چنین بود رفتار رئیس و زمامدار تام الاختیار دین.استقامتحضرت مأ موریت جهانی داشت و می بایست بشر را از ظلمات شهوت و جهالت و پرستش بتهای جاندار و بی جان و استبداد و تحکم فرمانروایان و تقلید بی چون و چرا از کاهلان و دجالان و تعصبات نژادی و طبقاتی و فقر مادی و معنوی نجات بخشد واز این همه زنجیرها که بر گردن ناتوانش فشار آورده و جسم و جانش را فرسوده بود ، آزاد کند و نیز مقیاسهای ساختگی و دروغین را که قرنها وسیله سنجش عادات و اخلاق ،شناخته شده وزشتی ها را در نظر مردم زیبا می کرد و باطل را در لباس حق جلوه می داد به هم بزند و مقیاس واقعی نیک و بد را به جریان اندازد و خلاصه دنیایی را خراب کند و دنیای بهتری از نو سازد.قریش در وهله ی اول که هنوز دستور دعوت علنی از جانب خدا نرسیده بود و عده ی کمی به اسلام گرویده بودند، تصور می کردند او نیز یکی از حنفا و در ردیف زیدبن عمر و بن نفیل و عثمان بن حویرث و ورقة بن نوفل است که گاه مطالبی در الهیات اظهار می کنند و به مردم کار ندارند. رابطه ی گروندگان را با او رابطه ی مرشدی و مریدی می پنداشتند و اگر چه مزاحمتی ایجا د نمی کردند، ولیکن به نظر شبهه و نگرانی بدان می نگریستند. حضرت از این که آشکارا به نماز و عبادت بپردازد با کی نداشت و گاهی مشاهده می کردند که آن حضرت به اتفاق علی و همسرش خدیجه در کنار خانه ی کعبه به نماز ایستاده اند. روزی عفیف کندی آنان را در آن حالت دید. از عباس بن عبدالمطلب پرسید این ها چه کسانی هستند و این چه آیین است ؟ گفت : این آیین برادرزاده ی من محمد است که می پندارد خدا او را به نبوت برگزیده و این زن، همسر او و این جوان، برادرزاده ی من علی بن ابی طالب است.حضرت پس از سه سال به فرمان خدا دعوت خود را آشکار ساخت. خلاصه ی دعوتش چنین بود:« من راه و روش نیکو تری از برای دنیا و آخرت شما آورده ام. شما که به وراثت و تقلید از پدرانتان این بت ها را می پرستید، در غفلت و اشتباه هستید. این ها بر هیچ گونه سود و زیان قادر نیستند و تنها آفریدگار جهان در خور ستایش است که می تواند به کارهای نیک و بد شما پاداش بدهد و کیفر بنماید. من شما را از این راه که در پیش گرفته اید و به عذاب سختی گرفتارتان خواهد ساخت می ترسانم.»این سخنان که به گوش سر سختان قریش سنگینی می نمود، آنان را به خشم و هیجان آورده و اولین کلمه ی رد دعوت را عمویش ابولهب با لحن پرخاش و ناسزا به زبان راند. از آن روز به بعد به\nمخالفت و مقاومت با پیشرفت آیین اسلام برخاستند و مخالفت آنان تنها از نظر تعصب به معتقدات و مقدسات دینی شان نبود بلکه دنیای خودشان را نیز در معرض خطر می دیدند؛ زیرا منفعت و موقعیت اجتماعی شدن بسته به همین وضع موجود بود و اگر انقلاب و تحولی پیش می آمد، اوضاع زیرو رو می شد و بساط سیادت و امتیازاتشان برچیده می گردید. آن ها سیصد و شصت بت در حریم کعبه جا داده بودند و هر یک از قبیله های عرب یک و یا چند تای آن ها را می پرستیدند. از سوی دیگر کعبه را خانه ی خدا می دانستند و خود را سر پرست و نگهبانان آن جا زده بودند و بدین وسیله سیادت خود را بر همه ی قبیله های عرب تحمیل می کردند و به خیال خود، خدای آسمان و خدایان زمین را یک جا گرد آورده بودند تا هر کس معبود دلخواه خود را در آن جا پرستش کند. حال چنان چه بنا بر این باشد که بت ها را کنار بگذارند، باید از امتیازها و از آن همه منفعت سرشار که از راه ورود و خروج زائران و قربانی ها و نذر های ایشان به دست می آوردند، چشم بپوشند.گذشته از این ها عامل کبر و حسد که دیده ی بصیرت شان را کور کرده بود، در تشدید مقاومت اثر به سزایی داشتو ابو جهل آشکارا می گفت : ما و خاندان عبد مناف در همه ی منا صب وافتخارات رقابت کردیم و در میدان مسابقه از آن ها عقب نماندیم. اینک مدعی می شوند که پیغمبری از آن ها مبعوث شده است و می خواهند بر ما پیشی گیرند! چنین چیزی هرگز رخ نخواهد داد.از این پس سخت گیری بر رسول اکرم و پیروانش شدت یافت و آنان را از ادای مراسم دینی باز می داشتند. آنان ناچار شدند در میان دره های اطراف مکه دور از نظر مردم به نماز و عبادت بپردازند.قریش، پیروان پیامبر را شکنجه می دادند و گرسنه و تشنه در برابر آفتاب سوزان مکه به زمین انداخته و سنگ های تفتیده و سنگین بر پشت و سینه ی عریانشان می نهادند و می گفتند: از آیین محمد برگردید و اقرار کنید که لات و عزی خدایان شمایند.به گردنشلن ریسمان بسته و کشان کشان در میا ن دره ها می گرداندند. زره فولادین بر تن عریانشان پوشانده و در زیر آفتاب سوزان نگاه می داشتند. بعضی ها را می زدند و گرسنه و تشنه زندانی می کردند. پیامبر از این همه ستم که به پیروانش می شد، به شدت رنج می برد. روزی نگاهش به عمار و پدرش یاسرو مادرش سمیه افتاد که در زیر شکنجه از تاب و توان رفته بودند، فرمود:« آل یاسر! شکیبایی کنید که وعده گاه شما بهشت برین است.»لحظاتی بعد یاسر و سمیه به دست ابوجهل به شهادت رسیدند. این زن و شوهر اولین شهیدان راه اسلام بودند.کافران قریش در برخورد با شخص رسول اکرم نیز از ناسزاگویی و توهین خودداری نمی کردند. روزی در مسجدالحرام در حال سجده بود که عقبة بن ابی معیط، مقداری خون و فضولات احشای شتری را که در گوشه ای ریخته بودند،برداشت و پشت سر و گردن رسول اکرم نها د. دخترش فاطمه آنها را از سر و دوش پدر برداشت و بار دیگر که به نماز ایستاده بود، همین شخص بالاپوش خود را بر گردنش پیچید و به سختی فشار داد و نزدیک بود خفه اش کند که یکی از یارانش سر رسید، دستش را گرفت و به کنار کشید. رسول اکرم در برابر این همه فشار و آزار بردباری می کرد و پیروان را هم به شکیبایی توصیه می نمود. روزی به دیوار کعبه تکیه کرده و در سایه ی آن آرمیده بود، خباب بن ارت از ظلم های قریش شکوه کرد و گفت : آیا وقت آن نرسیده که از برای ما از خدا فرج بخواهی؟ برخاست، نشست و در حالی که رنگ رخسارش بر افروخته بود گفت : « هنوز به پای خداپرستان پیشین نرسیده اید. بدان آنان را با شانه های آهنین آن چنان می خراشیدند تا ب\nدیگر به او گفتند: درباره ی مشرکین نفرین کن. فرمود: « من نه برای لعنت بلکه برای رحمت فرستاده شده ام.»در برابر استقامت رسول اکرم ، سرکشان قریش نیز بر لجاجت خود می افزودند و در صدد بر آمدند با لکه دار کردن نام نیک و حسن شهرت او، دعوتش را نا کام گذارند. همه جا می گفتند او دیوانه است ، شاعر است ، کاهن است ، ساحر است و با جادوگری ، میان پدر و فرزند و زن و شوهر جدایی می اندازد و به زعم خود ، نقطه ی ضعف او را جست و جو می کردند. در موسم حج ، سر راه غریبان و حاجیان را گرفته و آنان را با این یاوه سرایی ها از ارتباط با او بر حذر می داشتند.قریش ابتدا از راه تهدید وارد شدند. به سراغ ابو طالب یگانه حامی بزرگ او رفتند تا او را از حمایت وی منصرف کنند ، ولی ابو طالب تسلیم نشد. همین که دیدند تهدیدشان به جایی نرسید ، راه تطمیع در پیش گرفتند. عتبة بن ربیعه را نزدش فرستادند و پیشنهاد کردند هر آن چه از مال و جاه بخواهد در اختیارش بگذارند و حتی او را به حکومت و سلطنت بر گزینند تا او از دعوت خود صرف نظر کند. اما او با قاطعیت و صراحتی که در شأن پیغمبران خداست ، اعلام کرد :« سوگند به خدا! اگر آفتاب را در دست راست و ماه را در دست چپ من قرار بدهید ، از وظیفه ی خودم دست بر نمی دارم تا آن که دین خدا در روی زمین گسترش یابد یا جان خود را بر سر آن گذارم.»خلاصه، تهدید، تطمیع، کارشکنی، محاصره ی سه سالهدر شعب ابو طالب ، گرسنگی، محرومیت و آوارگی نتوانست استقامت او را هم در هم شکند و پس از بیست و سه سال مبارزه ، هدف خود را پیش برد و دین اسلام را گسترش داد.احترام به افکار عمومیپیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در موضوع هایی که به وسیله ی وحی و نص قاطع حکم آن معین شده بود ، اعم از عبادات و معاملات توفیقی، چه برای خود و چه برای دیگران ، حق مداخله و اظهار نظر قایل نبود. این دسته از احکام بدون چون و چرا و با تمام حدود مقرر می بایست اجرا شود و تخلف از آن کفر به خدا محسوب می شد.اما در موضوعات مربوط به کار و زندگی ، اگر جنبه ی فردی داشت و در عین حال یک امر مباح و مشروع بود، افراد استقلال رأی و آزادی عمل داشتند. کسی حق مداخله در کارهای خصوصی دیگری نداشت و هر گاه مربوط به جامعه بود حق اظهار نظر را برای همه محفوظ می دانست و با این که فکر سیال و هوش سرشاری در تشخیص مصالح امور بر همگان برتری داشت،هرگز با تحکم و استبداد رأ ی به افکار مردم بی اعتنایی نمی کرد. نظر مشورتی دیگران را مورد مطالعه و توجه قرار می داد و دستور قرآن مجید را در عمل اجرا می کرد و می خواست مسلمانان این سنت را نصب العین قرار بدهند.در جنگ بدر در سه مرحله اصحاب خود را به مشاوره دعوت کرد و فرمود نظر خودتان را ابراز کنید. اول درباره ی این که آیا به جنگ با قریش اقدام کنند یا آنان را به حال خود ترک کرده و به مدینه بازگردند، همگی جنگ را ترجیح دادند و او تصویب فرمود. دوم محل اردوگاه را به معرض مشورت گذارد.نظر حباب بن منذر مورد تایید واقع شد. سوم درباره ی این که با اسیران جنگ چه رفتاری بشود، به شور پرداخت.بعضی کشتن آنان را ترجیح دادند و برخی نظر دادند آنان را در مقابل ف\nدیه آزاد کنند، و رسول اکرم با گروه دوم موافقت کرد.در جنگ احد درباره ی روش مبارزه به مشورت پرداخت که در داخل شهر بمانند و به ایجاد استحکامات دفاعی بپردازند و یا در بیرون شهر اردو بزنند و جلوی هجوم دشمن را بگیرند، که\nراه دوم تصویب شد.در جنگ احزاب، جلسه ی شورا تشکیل داد که در خارج مدینه آرایش جنگی بگیرند یا در داخل شهر به دفاع بپردازند. پس از تبادل نظر بر این شدند که کوه سلع را تکیه گاه قرار داده و در پیشاپیش جبهه ی جنگ، خندق حفر کنندو مانع هجوم دشمن شوند.در غزوه ی تبوک که امپراتور روم از نزدیک شدن مجاهدان اسلام به سر حد سوریا به هراس افتاده بود. چون به لشکر خود اعتما د نداشت، به جنگ اقدام نمی کرد. رسول اکرم به مشورت پرداخت که آیا پیشروی کنند یا به مدینه برگردند. بنا به پیشنها د اصحاب مراجعت را ترجیح داد.چنان که می دانیم همه ی مسلمانان به عصمت و مصونیت حضرت از خطا و گناه ایمان داشتند و عمل او را سزاوار اعتراض نمی دانستند، ولی در عین حال حضرت انتقاد اشخاص را (اگر چه بی مورد بود) با سعه ی صدر می پذیرفت و مردم را در تنگنای خفقان و اختناق نمی گذاشت و با کمال ملایمت با جواب کافی، منتقد را به اشتباه خود واقف می کرد. او به این اصل طبیعی اذعان داشت که آفریدگار جهان، وسیله ی فکر کردن و سنجیدن و انتقاد را به همه ی انسان ها عنایت کرده است و مختص به صاحبان نفوذ و قدرت نیست. پس چگونه حق سخن گفتن و خرده گرفتن را می توان از مردم سلب کرد. وی دستور داده است که هر گاه زمامداران کاری بر خلاف قانون عدل مرتکب شدند مردم در مقام انکار و اعتراض برآیند.رسول اکرم به لشکری از مسلمانان مأ موریت جنگی داد و شخصی از انصار را به فرماندهی آنان برگزید. فرمانده در طی مسیر بر سر موضوعی برآنان خشمگین شد و دستور داد هیزم فراوانی جمع کنند و آتش بیا فروزند. همین که آتش بر افروخته شد گفت : آیا رسول اکرم به شما تأکید نکرده است که از دستور های من اطاعت کنید؟ گفتند: بلی. گفت فرمان می دهم خود را در این آتش بیفکنید. آنان امتناع کردند. رسول اکرم از این ماجرا آگاه شد و فرمود: « اگر اطاعت می کردند برای همیشه در آتش می سوختند. ( مقصودش آتش بیدادگری است) اطاعت در موردی است که زمامداران مطابق قانون، دستور بدهند.»در غزوه ی حنین که سهمی از غنیمت ها را به اقتضای مصلحت به تازه مسلمانان اختصاص داد، سعد بن عباده و جمعی از انصار که از پیشقدمان و مجاهدان بودند؛ زبان به اعتراض گشودند که چرا آنان را بر ما ترجیح دادی. حضرت فرمود: تمامی اعتراض کنندگان در یک جا گرد آیند. آن گاه به سخن پرداخت و با بیانی شیوا و دلنشین آنان را به موجبات این تبعیض و به اشتباه خودشان واقف کرد. چنان که همگی آنان به گریه افتادند و پوزش خواستند. در این واقعه مردی از قبیله ی بنی\n« اگر من به عدالت رفتار نکنم پس چه کسی رفتار خواهد کرد؟»در صلح حدیبیه، عمر بن خطاب درباره ی معاهده ی آن حضرت با قریش انتقاد می کرد که چرا با شرایط غیر متساوی پیمان می بندد. رسول اکرم با منطق و دلیل، نه با خشونت، او را قانع کرد.شخصی از آن حضرت طلب داشت و در مطالبه ی حق درشتی می کرد. پیامبر اکرم هم چنان ساکت بود، ولی اصحاب برآشفتند و در صدد تأ دیب او بر آمدند. فرمود: « متعرض او نشوید بگذارید صاحب حق حرف خود را بزند.»آن گاه دستور داد که شتری همسال شتر او خریده و به او بدهند. گفتند به همسال آن دسترس نیست و هر چه هست بهتر از مال اوست. فرمود: «همان بهتر وجوان تر را به او بدهید.» رسول اکرم با این روش خود عدل و رحمت را به هم آمیخته بود و راه و رسم حکومت را به فرمانروایان دنیا آموخت تا بدانند که منزلت آنان در جوامع بشری مقام و مرتبه ی پدر مهربان و خردمند است نه مرتبه ی آقا و مالک الرقاب. آنان باید همه جا صلاح امر زیر دستان را در نظر بگیرند نه این که هوس های خودشان را بر آن ها تحمیل کنند. تنظیم وقت و تقسیم کاررسول خدا صلی الله علیه و آله اوقات و لحضات زندگی خود را تقسیم می کرد و هر بخش آن رابرای انجام برنامه ای خاص درنظر می گرفت. امام حسین علیه السلام از امیر مومنان علی علیه السلام درباره ی برنامه و وضع پیامبر در داخل منزل سوأل کرد، حضرت پاسخ داد:« به منزل رفتنش به اختیار خود بود و چون به منزل تشریف می برد، اوقات خویش را به سه دسته تقسیم می کرد، قسمتی را برای عبادت خدا و بخشی را به اهل بیت خود و قسمتی را به خود اختصاص می داد و در قسمت اخیر به صادر کردن دستورهای لازم به خواص یاران و تکلیف نمودن آنان برای رسیدگی به کارهای عمومی مردم می پرداخت و از آن بخش چیزی را به کارهای شخصی خود اختصاص نمی داد.»یکی از جنگ های زمان پیامبر، جنگ خندق یا احزاب است. انتخاب نام احزاب برای این جنگ بدین سبب بود که همه ی گروه های مخالف برای نابودی اسلام و از بین بردن مسلمانان متحد شدند و در هجوم بی سابقه به شهر مدینه، آیین نوپای اسلام را مورد تهدید قرار دادند. چون خبر حمله به پیامبر رسید، برای جلوگیری از هجوم کافران در جلسه ی مشورتی تصمیم گرفت در اطراف مدینه خندق بکند تا بدین وسیله قدرت مقاومت جبهه ی توحید را افزایش دهد. نکته ی قابل توجه در جنگ خندق این است که پیامبربرای سرعت بخشیدن به کار و شناسایی مرزهای مسئولیت هر فرد، کار کندن خندق را میان افراد تقسیم کرد و خود نیز همانند دیگران در آن شرکت جست.قرآن کریم در ضمن بیان داستان حضرت موسی و بنی اسرائیل به تقسیم مسئولیت و برنامه ها اشاره می کند:«ما قوم موسی را به دوازده تیره تقسیم کردیم و هر تیره ای را برای خود امتی و گروهی بود و رهبری داشت.»طبرسی، مفسر نامدار شیعه آورده است:« این کار در بنی اسرائیل برای کاهش با ر وظایف موسی صورت گرفت تا هر تیره و طایفه ای برای رفع مشکلات خود به مدیر و رهبر خود رجوع کند تا اختلاف و نزاعی میان آنان رخ ندهد.»از ابوذر نقل شده است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:« بر عاقل واجب است که برای خود ساعاتی داشته باشد، ساعتی برای مناجات با پروردگار،\nساعتی برای محاسبه و رسیدگی به اعمال و کردار خود و ساعتی برای تفکر در آن چه خداوند نسبت به او انجام داده و ساعتی برای خویش و بهره گرفتن از چیزهایی که خداوند بر وی حلال کرده است.»دستور برای ثبت اطلاعات جهت برنامه ریزی\nپیامبر روزی که در مدینه حکومت اسلامی تشکیل داد جهت برنامه ریزی دقیق برای مسلمانان دستور دادند مسلمانان سرشماری شوند و فرمودند:« تمام افرادی را که به اسلام گرویده اند، سرشماری کنید و نام افرادی را که به اسلام روی آورده اند، برایم بنویس.»این روایت حکایت از نظم و دقت پیامبر در امور داشت که بر اساس آن ، برای مسلمانان برنامه ریزی می کرد.پیامبر بعد از آن که مسجد خود را با نظم و دقت خاص بنا کرد، در مسجد چند ستون قرار داد که وقتی کنار هر یک از ستون ها می نشست، معنایی خاص داشت و مسلمانان می دانستند که هنگام چه کاری است. ستون خاص مردم و ملاقات آن حضرت با گروه هایی که از اطراف می آمدند که به « ستون وفود» معروف بود. ستونی برای خلوت کردن با خدا و تهجد و عبادت که معروف به «اسطوانه تهجد» بود. ستونی برای مشورت و تصمیم گیری برای کارهای اجتماعی که به «ستون مهاجرین یا سریر » معروف بود .پیامبر سراسر زندگی شخصی خود را نیز زیر چتر نظم و انظباط در آورد و نوشته اند:« اخلاق و روش آن حضرت این بود که حیوانات و اسلحه و اثاثیه ی منزل خود را نام گذاری می کردند.»حضرت در مسایل اجتماعی از ساده ترین مسایل تا مسایل حکومتی و جهاد و نبرد با دشمن، از نظم غافل نبودند و برآن تأ کید داشتند. در نماز جماعت صفهای نماز را منظم می کردند و می فرمودند:« میان صفها را پر کنید، دوش به دوش یکدیگر بایستید تا شیطان بر شما غلبه نکند و صفهایتان را مرتب کنید و نامنظم نباشید که دلهایتان پراکنده می شود.»« ای مردم ! صفهایتان را منظم کنید و دوش به دوش بایستید تا فاصله و جدایی و خللی میان شما نباشد و نامرتب نباشید وگرنه خداوند، دلهای شما را از یکدیگر دور می گرداند و بدانید که من شما را از پشت سر می بینم همان طور که از جلو و روبه رو می بینم.» حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه تلاش پیامبر را برای ایجاد نظم و سامان بخشیدن به امور مردم، بخشی از اهداف رسالت حضرت معرفی کرده است :« خداوند، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم را در آن هنگام که مردم از زمان پیامبران فاصله گرفته بودند و ملت ها ی جهان به خواب فرو رفته بودند و تار و پود حقایق از هم گسسته بود ، برای هدایت انسانها فرستاد.محتوای رسالت او برای مردم ، تصدیق کننده کتابهای آسمانی پیشین بود و نوری که باید به آن اقتدا کنند ، همان قرآن است. پس آنرا به سخن آرید، گرچه هرگز با زبان عادی سخن نمی گوید ، اما من از جانب آن شما را آگاهی می دهم : بدانید در قرآن علوم آینده ،اخبار گذشته ، داروی بیماریها و نظم حیات اجتماعی و زندگی شماست. » ساده زیستی و قناعت پبامبر\nیکی از کمالات اخلاقی که در سیره ی نبوی جلوه ای چشم گیر دارد،ساده زیستی و قناعت است. سیره نویسان درباره ی این کما ل اخلاقی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم نوشته اند : « پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در زندگی کم خرج و کم هزینه بود.»این کمال اخلاقی به پیامبر اختصاص ندارد و مومنان نیز باید چنین باشند. چنان که پیا\nمبر فرمودند: « انسان با ایمان ، زندگی کم هزینه ای دارد.»امام صادق علیه السلام فرموده است : « انسان با ایمان در یاری رسانی نیکو، ولی زندگی کم هزینه ای دارد.» اگر انسان بخواهد منشأ خدمت باشد، با عافیت طلبی نمی سازد.پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم عافیت طلبی را کنار گذاشت، بر روی زمین می نشست و زیر اندازش قطعه حصیری بود و با لشی از چرم که درونش را از لیف خرما انباشته بودند ، زیر سر می نها د.قوت غالبش نان جوین و خرما بود، و هرگز سه روز پیاپی از نان گندم سیر نخورد.روزه اش را با چند دانه خرما و اگر در دسترس نداشت ، با نوشیدن آبی افطار می کرد.امام علی علیه السلام سیره پیامبر را در این باره چنین می ستاید :« این سیره مسلم رسول خداست درود خدا بر او و خاندانش که نشسته بر خاک غذا می خورد، نشست و برخاستی برده وار داشت ، خود به دست خود پینه بر کفش می زد و جامه اش را وصله می کرد بر الاغ برهنه می نشست و دیگری را نیز بر پشت می نشاند.روزی پرده رنگین و پر نقش و نگار بر در خانه آویخته بود، به همسری از همسرانش فرمود:« آنرا از برابر دیدگانم دور بدار، هر گاه نگاهم بدان می افتد، به یاد دنیا و زرق و برقش می افتم .» بدین سان روی دل از دنیا بر تافت و یاد آنرا از صفحه جانش زدود. همواره دوست می داشت که جاذبه های دنیا از نگاهش پنهان بماند ، مبادا از آن پیرایه ای بر گیرد یا جاودانه اش انگارد و به جایگاه و مقام خاص از آن دل ببند و بدین سان دنیا را از صفحه جان و خا نه قلب بیرون راند و بر هر چه دنیا یی بود، چشم فرو پوشد.آری ! چنین است که هر که به راستی چیزی را منفور شما رد ، نگاه و یا د آنرا نیز نا خوش دارد » رضی الدین طبرسی نوشته است :« هنگامی که سواره بود اجازه نمی داد که کسی پیاده با آن حضرت حرکت کند ، یا او را با خود سوار می کرد و اگر آن فرد نمی پذیرفت ، می فرمود : جلوتر برو و در فلان مکان منتظر باش »« در خوراک و پوشاک بر خدمتکاران و بندگانش برتری نمی جست .» « پیامبر در سراسر زندگی خود چنین بود و هرگز از سیره خارج نشد و هرگز غذای رنگارنگ تناول نکرد.» ساده زیستی سیره تمام پیشوایان حق و پیروان راستین آنان بوده است.\nساده زیستی فرا گیرساده زیستی در همه ابعادش یک اصل محکم و پایدار و یک سنت ثابت و جاودان است هر چند صورت و شکل آن در زمانهای گوناگون تغییر یابد ، اما اساس آن قابل پیروی است .پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به ابوذر غفاری چنین سفارش کرد:« ای ابوذر! … من لباس خشن می پوشم و بر زمین می نشینم پس هر که از سنت من گریزان شود، از من نیست.»


خوداتکایی ایران در تأمین اسپان و ماشین‌آلات جدید تولید قارچ خوراکی/\nخوداتکایی ایران در تأمین اسپان و ماشین‌آلات جدید تولید قارچ خوراکی/ لهستان در کمتر از پنج سال تولید قارچ را از ۶۰ هزار تن به ۵۰۰ هزار تن رساند\nاسپان قارچ (بذر اولیه تولید قارچ) در گذشته از کشورهای دیگر وارد می‌شد، اما با واردات و بومی‌سازی دانش فنی این حرفه، توانستیم در زمینه بذر و ماشین‌آلات تهیه کمپوست در کشور خودکفا شویم.\nمدیرعامل گروه شرکت‌های قارچ "جوانه" از واحدهای پیشرو در بین فعالان این صنعت در ایران و اروپا، امروز در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری کشاورزی ایران (ایانا) از بومی‌سازی تکنولوژی تولید قارچ در زمینه بذر، ماشین‌آلات و کمپوست‌سازی در کشور خبر داد و گفت: پس از انعقاد قرارداد با شرکت ایتالیایی توانستیم دانش فنی تولید بذر قارچ را به کشور بیاوریم و می‌توان گفت که از این پس واردات اسپان قارچ (بذر اولیه تولید قارچ) در کشور به صفر خواهد رسید.\nمهدی رجبی افزود: تولید کمپوست یکی از مشکلات عمده تولیدکنندگان قارچ در کشور محسوب می‌شود که با واردات ماشین‌آلات جدید خواهیم توانست این مشکل را مرتفع کنیم.\nوی تأکید کرد: در آینده‌ای نزدیک وابستگی به ماشین‌آلات تولید کمپوست نیز به صفر خواهد رسید، زیرا این تکنولوژی جدید و ساخت آن توسط واحدهای ماشین‌سازی خواهد توانست صفر تا ۱۰۰ کار تولید قارچ را در کشور به انجام برساند.\nرجبی ادامه داد: قارچ یکی از سودآورترین حرفه‌های کشاورزی محسوب می‌شود، اما متأسفانه عده‌ای آن را پرریسک تلقی کرده و از ورود به این حرفه امتناع می‌کنند، در حالی که می‌توان با تولید، فرآوری و صادرات این محصول به کشورهای منطقه درآمد مناسبی حاصل کرد.\nوی بیان کرد: در شرایط حاضر تنها کشور لهستان است که در زمینه قارچ پیشرو بوده و ظرف کمتر از پنج سال توانسته تولیدش را از ۶۰ هزار تن به ۵۰۰ هزار تن برساند و کشور ما خواهد توانست با ادوات موجود و بومی‌سازی آن در کشور جایگاه مناسبی را در بین کشورهای دیگر کسب کند.\nسرانه مصرف قارچ کشور باید از ۲۵۰ گرم به ۴ کیلوگرم برسد\nمدیر گروه شرکت‌های قارچ جوانه یادآور شد: در حال حاضر سرانه مصرف قارچ در کشور در برخی شهرها به ۲۵۰ گرم نیز نمی‌رسد؛ در حالی که مصرف سرانه جهان بالای چهار کیلوگرم است که دلیل این امر آن است که مردم قارچ را کالایی کلاسیک می‌دانند، در حالی که این محصول می‌تواند جای بسیاری از غذاهای گوشتی را بگیرد، بدون آن که مبلغ زیادی به خانواده‌ها تحمیل کند.\nرجبی عنوان کرد: صنعت قارچ در کشور نوپا است و تسهیل صدور مجوزها توسط سازمان نظام مهندسی کشاورزی می‌تواند این صنعت را در کشور به نقطه عطف برساند.\nوی خاطرنشان ساخت: در حال حاضر کمتر از پنج درصد قارچ تولیدشده فرآوری می‌شود و فرآوری آن هم به‌صورت سنتی و نیمه‌سنتی انجام می‌شود؛ در حالی که می‌توانیم با فرآوری، بلانچ، تهیه کنسرو و ترشی قارچ درآمد مناسبی را از طریق صادرات کسب کنیم.\nرجبی در پایان اضافه کرد: در حال حاضر افت محصول قارچ در کشور بسیار بالاست که با فرآوری آن خواهیم توانست این میزان افت را کاهش دهیم.\n۱۴ آذر ۱۳۹۶ ۱۶:۲۵


26-3-2020 سرگرمی کافه نو عروس 9\nتیمی از پزشکان سازمان بهداشت جهانی که در ماه فوریه برای مطالعه وضعیت ویروس جدید کرونا به چین رفته بودند، گزارشی ارائه داده‌اند. در این مطلب پاسخ آن‌ها به بعضی از سؤال‌هایی که مطرح شده را می‌خوانید.\nآیا انتظار دارید انتشار COVID-19 ادامه پیدا کند؟\nما می‌توانیم با نگاهی به جاهایی که در حال حاضر مبتلا هستند، جاهایی که هنوز درگیر نشده‌اند و همچنین جاهایی که بیماری از آنجا شروع شده، چیزهایی در مورد آینده بفهمیم. اگر الان به چین نگاه کنیم می‌بینیم که آن‌ها ویروس کرونا را در اوایل ژانویه شناسایی کردند، واکنش کامل نسبت به آن نشان دادند و حالا که در اواخر ماه مارس هستیم تخمین زده می‌شود که شاید در پایان این ماه به طور کامل از کرونا پاکسازی شوند، بنابراین سه ماه کامل با این ویروس درگیر بوده‌اند.\nبا نگاهی به اروپا، آمریکای شمالی و خاورمیانه می‌توانیم ببینیم که واقعاً در دوره‌ی رشد قوی و بسیار سریع این ویروس هستیم. پس این کشورها هنوز ماه‌های پیش رو را درگیر ویروس جدید کرونا خواهند بود؛ اما با بررسی سایر قسمت‌های دنیا مانند آفریقا و هند می‌توانیم ببینیم که شیوع ویروس جدید کرونا تازه شروع شده است. هر چند این کشورها موارد بسیار بسیار کمی دارند اما باز هم می‌توانیم منحنی یک رشد بالقوه را ببینیم.\nوضعیت این پاندمی را برای شش ماه آینده چگونه می‌بینید؟\nانتظار داریم این بیماری همچنان در قسمت‌های گوناگون دنیا دیده شود اما باید شاهد افت منحنی شیوع ویروس کرونا در بخش زیادی از کره‌ی زمین باشیم. چالشی که با آن مواجهیم این است که بعد از این دوره دوباره به فصل آنفلوانزا می‌رسیم و یکی از بزرگ‌ترین سؤال‌ها این است که آیا در آن زمان دوباره شاهد شیوع ویروس کرونا خواهیم بود یا نه؟\nنگاه شما به آینده‌ای دورتر چگونه است؟ آیا اصلاً COVID-19 از بین خواهد رفت؟\nچیزی که به نظر می‌رسد این است که ما قرار است با موج بزرگی از این بیماری در تمام دنیا روبرو باشیم مگر اینکه در نیمکره‌ی جنوبی اتفاق بسیار متفاوتی روی بدهد. و سؤال این است: چه اتفاقی؟\nآیا این ویروس کاملاً از بین خواهد رفت؟ آیا قرار است در سیکلی از امواج که به صورت دوره‌ای تکرار می‌شوند قرار بگیریم؟ یا اینکه قرار است با سطح پایینی از بیماری اندمیک (محلی) مواجه شویم و با همان مقابله کنیم؟ بیشتر کارشناسان عقیده دارند اولین سناریو یعنی اینکه این ویروس از بین برود احتمال بسیار بسیار کمی دارد زیرا خیلی به راحتی در میان انسان‌ها انتقال می‌یابد، بنابراین احتمال بیشتر این است که ویروس جدید کرونا با موج کمتری وجود داشته باشد.\nبخش بزرگی از این مسئله به رفتارهای ما به عنوان کشورها و جوامع بستگی دارد. اگر تست کرونا برای هر موردی انجام شود و موارد فوراً قرنطینه شوند، باید بتوانیم درصد ابتلا را بسیار پایین نگه داریم. اما اگر مواردی را طی این مدت بارها و بارها گوشزد شده رعایت نکنیم، هر بار که بی‌احتیاطی صورت بگیرد، به موج‌های شدید برخواهیم گشت. بنابراین وضعیت آینده از جهت ویروس کرونا توسط ما (درست به اندازه‌ی رفتارهای خود این ویروس) و واکنشی که نشان می‌دهیم تعیین می‌شود.\nآیا دلیلی وجود دارد که نگران موج دوم عفونت‌ها در چین باشیم؟\nمطمئناً بله و چین نیز نگران همین مسئله است. در سفری که به اطراف چین داشتیم، یکی از بارزترین مسائلی که طی صحبت با شهردارها و مسئولین دریافتیم (خصوصاً در مقایسه با کشورهای غربی)، با توجه به اینکه در خیلی از جاها، موارد ابتلا به شدت در حال کم شدن بوده است، آن‌ها در جواب به این سؤال که: «خب حالا چه قرار است بکنید؟»\nآن‌ها پاسخ دادند: «ما در حال ساختن تختخواب و خریدن ونتیلاتور هستیم و داریم خودمان را آماده می‌کنیم. ما انتظار نداریم این ویروس ناپدید شود اما توقع داریم بتوانیم کشور خود را اداره کنیم، اقتصاد را بگردانیم و سیستم سلامت و بهداشت خود را خوب پیش ببریم. ما نمی‌توانیم دوباره با شرایط بحرانی که تازه آن را پشت سر گذاشته‌ایم مواجه شویم».\nچرا نرخ مرگ‌ومیر در ایتالیا این‌قدر بالا به نظر می‌رسد؟\nترکیبی از فاکتورها را باید مؤثر دانست. توزیع سنی در کشور ایتالیا مسئله‌ی مهمی است. ایتالیا دومین کشور پیر دنیا بعد از ژاپن است و افراد سالمند با شدت بیشتر دچار بیماری می‌شوند و بیشتر احتمال دارد در اثر این بیماری جان خود را از دست بدهند.\nچه کشورهایی در این موقعیت، آسیب‌پذیرترین هستند؟\nهمه آسیب‌پذیرند اما سؤال بزرگ این است که اگر این ویروس در کشورهای کم درآمدی مانند آفریقا که ظرفیت درمانی چندانی ندارند شیوع پیدا کند، چه اتفاق‌هایی خواهد افتاد؟ و این یکی از چیزهایی است که هیچ‌کس دوست ندارد تصورش را هم بکند زیرا آمار و ارقام بسیار بالا خواهند بود. آیا رطوبت و دمای هوا کمکی می‌کند و می‌تواند تفاوتی ایجاد نماید؟ امیدواریم چنین باشد اما به وضعیت سنگاپور نگاه کنید که بسیار گرم و مرطوب است. بنابراین موقعیت در این کشورها می‌تواند بسیار سخت باشد.\nگزارش‌هایی از فوت در اثر کرونا داریم که افراد دچار بیماری و عارضه‌ی دیگری نبوده‌اند. تیم تحقیقاتی شما در این مورد که ویروس جدید کرونا چه افرادی را می‌کُشد به چه نتیجه‌ای رسیده است؟\nیکی از چیزهایی که اکنون ما را می‌ترساند این است که ویروس کرونا در کشورهای غربی در حال گسترش است و خیلی از افرادی که وضعیت حاد دارند در دهه‌های ۲۰ و ۳۰ و ۴۰ زندگی خود هستند. این افراد جوان و سالم‌اند و هیچ بیماری یا مشکل دیگری در سلامتی خود ندارند.\nما نمی‌توانیم بفهمیم چرا عده‌ای از افراد سالم و جوان تا مرز شدت این بیماری پیش می‌روند و حتی می‌میرند و عده‌ای دیگر بهبود می‌یابند. ما هیچ معیاری برای توجیه و پیش‌بینی در دست نداریم.\nپیام شما به افراد جوان در سراسر دنیا چیست؟\nاین یکی از جدی‌ترین بیماری‌هایی است که خیلی از ما پزشکان و محققان در عمر خود با آن روبرو شده‌ایم. ویروس کرونا برای خود شما، والدینتان، و به‌ویژه افرادی که سن و سالی از آن‌ها گذشته و به طور کلی برای کل جامعه‌تان خطرناک است. شما تنها در یک جزیره زندگی نمی‌کنید و ایزوله نیستید بلکه بخشی از اجتماع خود هستید و قسمتی از زنجیره‌ی انتقال را تشکیل می‌دهید. اگر شما مبتلا شوید، مسئله را پیچیده‌تر می‌کنید و دیگران را نیز در معرض خطر قرار می‌دهید. هرگز یک بیماری جدید را دست‌کم نگیرید چون ناشناخته‌های زیادی در مورد آن وجود دارد.\nویروس کرونا ناپدید خواهد\nمعاون وزیر بهداشت: تست سرولوژی فقط کاربرد تحقیقاتی و اپیدمیولوژی دارد / سابقه تماس با بیماران، علائم بیماری و تست...\nپلیس لندن اعلام کرد در حادثه تیراندازی که روز گذشته (چهارشنبه) در منطقه "برنت" واقع در شمال غربی لندن رخ داده، یک کودک و سه بزرگسال زخمی...\n«ما اینجا عاشق شده‌ایم»؛ خاطرات ناب بچه‌های لشکر انصار از روزهای سخت جنگ\nبه گزارش خبرگزاری تسنیم از همدان ، روزهای سخت جنگ بود و دارالمجاهدین همدان پیشرو در دفاع بود. رزمندگان همدانی در عملیات‌های متعددی شرکت داشته و...\nبه گزارش خبرنگار ورزشی خبرگزاری تسنیم، مرحله فینال رقابت‌های شطرنج قهرمانی جوانان آنلاین آسیا امروز (پنجشنبه) برگزار شد که در پایان، غرش طاهباز...\nخوزستان| انقلاب اسلامی ایران به‌برکت قیام 15 خرداد الگوی جهانی مقاومت شد\nبه گزارش خبرگزاری تسنیم از اهواز , حجت‌الاسلام عبدالرضا رستگار ظهر امروز در جمع خبرنگاران اظهار داشت: رخداد تاریخی 15 خرداد به‌دنبال حوادث و...\nبه گزارش حوزه دولت خبرگزاری تسنیم، کمیته‌های تخصصی ستاد مقابله با کرونا امروز( پنجشنبه 15 خرداد) به ریاست حجت‌الاسلام حسن روحانی رئیس جمهور تشکیل...\nبه گزارش خبرگزاری تسنیم از مازندران، جاده‌های درون و برون شهری مازندران و طول نوار ساحلی استان مملو از مسافران شهرهای اطراف و استان‌های همجوار...\nاعتراضات نسبت به مرگ جورج فلوید مرد سیاه‌پوست...\nسایت فدراسیون کشتی نوشت:فرانک استابلر قهرمان آلمانی...\nمدیرکل امور بندری سازمان بنادر و دریانوردی، از آغاز...\n«محمد الحلبوسی» رئیس پارلمان عراق امروز خبر داد که اسم نامزدهای وزرای جا مانده از کابینه مصطفی الکاظمی نخست وزیر این کشور به دستش رسیده است....\nبه گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، طبق هماهنگی به عمل آمده بین کادرفنی تیم‌های پرسپولیس و سایپا قرار است این دو تیم از ساعت ۱۸ فردا به مصاف هم بروند که...\nصفحه اینستاگرامی ریحانه منتسب به دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای رهبر انقلاب که رهنمودهای ایشان درحوزه زنان و خانواده را منتشر می‌کند،...\nفرم امتیاز بندی انتخاب کمیسیون های مجلس یازدهم شورای اسلامی منتشر شد. بر اساس این فرم‌ها، طبق جداول درج شده، امتیاز لازم به نمایندگان مجلس...\nجورج واشنگتن بنیانگذار آمریکا و اولین رئیس جمهور این کشور بود و با عنوان "بنیانگذار پدر" از وی نام برده می‌شود. در تاریخ آمده که واشنگتن ۳۱۷...\nمدیرکل حفاظت محیط زیست کهگیلویه و بویراحمد از دستگیری عاملان آتش‌سوزی جنگلهای منطقه حفاظت شده «خائیز» خبر داد....\nآخوند "حماد احمدی" امام جمعه اهل سنت کلاله در شرق استان گلستان درگذشت. آفتاب‌نیوز :...\nحیات وحش این منطقه شامل قوچ و میش، کل و بز، آهو و جبیر، گراز، لاکپشت و انواع پرندگان و... است و پوشش گیاهی خاص و آب و...\nمعاون توسعه و پیش‌بینی اداره کل هواشناسی استان مازندران از هشدار سطح زرد این اداره کل از عصر امروز پنج شنبه ۱۵ خرداد...\nآفتاب‌نیوز : محمد باقر نوبخت با اعلام توضیحاتی در رابطه با آخرین وضعیت برنامه اصلاح ساختاری بودجه گفت که این برنامه سال قبل به شورای عالی هماهنگی...\nبه گزارش خبرنگار حوزه اخبار داغ گروه فضای مجازی باشگاه خبرنگاران جوان ،مرد عنکبوتی را در فیلم‌های تخیلی دیده ایم که چگونه برای نجات انسان‌ها...\nکائدخورده مسئول روابط عمومی دانشکده علوم پزشکی آبادان در گفت و گو با خبرنگار گروه استان‌های باشگاه خبرنگاران جوان از آبادان ، گفت: ویروس...\nبه گزارش گروه فرهنگی باشگاه خبرنگاران جوان ، احمدی افزادی ، مدیر شبکه آموزش سیما در راستای فرمایشات حضرت آیت الله خامنه ای ، رهبر معظم انقلاب...\nپیش بینی تولید ۶۹ هزار تن گندم در شهرستان ارومیه\nبه گزارش خبرنگار گروه استان های باشگاه خبرنگاران جوان از ارومیه ، محمود سپهرفر سرپرست جهاد کشاورزی شهرستان ارومیه: پیش بینی می‌شود در سال...\nیکی از مهمترین پروتئین های بدن کلاژن می باشد که از ضعیف شدن استخوان و غضروف ها و همچنین چین و چروک پوست جلوگیری می نماید.بنابراین هر مقدار کلاژن...\nاستخدام صندوقدار خانم در مجموعه رستوران معتبر شمال شرق تهران\nیک مجموعه رستورانی معتبر جهت تکمیل کادر خود در استان از افراد واجد شرایط زیر دعوت به همکاری می نماید. عنوان...\nاستخدام فروشنده خانم در یک مزون لباس در تهران (منطقه یک)\nیک مزون لباس یک جهت تکمیل کادر خود در استان تهران، واقع در منطقه یک از افراد واجد شرایط زیر دعوت به همکاری می نماید. ...\nاستخدام کارشناس فروش و بازاریابی تجهیزات موتورخانه در تهران\nیک فروشگاه تاسیساتی جهت تکمیل کادر خود در استان تهران از افراد واجد شرایط زیر دعوت به همکاری می نماید. عنوان...\nدر این بخش تاپ ناز متنوع ترین جملات نیش دار و کنایه دار را قرار داده ایم که امیدواریم از این متن های جالب لذت ببرید. عکس نوشته های خفن نیش...\nبه گزارش همشهری آنلاین به نقل از فارس، سعید عزت اللهی، هافبک ملی پوش کشورمان و عضو باشگاه یوپن بلژیک به کمپین جدید کنفدراسیون فوتبال آسیا برای...\nشروع دوباره فیلمسازی فرانسه با «مهمانی احمق ها»\nلئا سیدو در تریلر فرانسوی «مهمانی احمق‌ها» نخستین پروژه بزرگ و بودجه بالایی که از زمان آغاز بحران کروناویروس خبر...\nخانه پدر سنتور ایران تخریب شد/ عکس\nاو افزود: تخریب این خانه تاریخی صبح امروز توسط مالک آن انجام گرفت که متأسفانه بعد از اطلاع ما حدود ۹۰ درصد بنا تخریب شده بود. رئیس اداره...\nبه گزارش همشهری آنلاین به نقل از ایلنا، یعقوب آزاده‌دل مدیر واحد توسعه سیستم‌های حمل ونقل پاک شهرداری تهران در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا در پاسخ به...


در مورد ایمپلنت دندان | مزایا و معایب کاشت ایمپلنت دندان چیست؟ | دندانپزشکی ولنجک\nدر مورد ایمپلنت دندان | مزایا و معایب کاشت ایمپلنت دندان چیست؟\nایمپلنت دندان باعث بهبود ظاهری و عملکرد بهتر دندان ها می‌شود، ایمپلنت ها کاملاً مشابه سایر دندان های طبیعی هستند و امروزه طرفداران بسیاری دارند.\nبا توجه به اینکه طراحی ایمپلنت های دندانی به طریقی است که درون استخوان فک جوش می‌خورند، این دندان های مصنوعی به صورت ثابت و در بسیاری از مواقع دائمی هستند.\nایمپلنت های دندانی در مقایسه با دندان های مصنوعی که متحرک هستند و از دهان خارج می شوند، در دهان ثابت بوده به شما اجازه می‌دهد بدون نگرانی از بیان اشتباه کلمات، صحبت کنید.\nهمچنین ایمپلنت های دندانی مانند بریج ها نیازی به تغییر در ساختار سایر دندان ها (دندان های کناری) ندارند و دندان‌های طبیعی فرد دست نخورده و سالم باقی می‌مانند.\nقابلیت ماندگاری ایمپلنت های دندانی بسیار طولانی و در بسیاری از مواقع تا پایان عمر بیمار است. هر چه قدر مراقبت های صحیح و بهتری از ایمپلنت ها انجام بشود، عمرشان بیشتر و طولانی تر نیز خواهد بود.\nمواردی که در بالا بیان شد برخی از از مزایای ایمپلنت ها بودند. در ادامه به برخی از معایب ایمپلنت ها اشاره می کنیم.\nاز مهمترین معایب کاشت ایمپلنت دندان می توان به هزینه بالای این روش درمانی دندانپزشکی اشاره کرد. تعرفه های بسیار بالای این روش درمانی از مهمترین موانع پیش روی مراجعه کنندگان می باشد.\nاین هزینه های بالا از یک طرف به دلیل جراحی های ایمپلنت می باشد که روی لثه بیمار انجام می‌شود. ایمپلنت ها برندهای مختلفی دارند, برند ایمپلنت مورد استفاده نیز می تواند در بالا بودن هزینه های ایمپلنت موثر باشد. همچنین در صورتی که بیمار به پیوند استخوان نیاز داشته باشد، هزینه های ایمپلنت بالاتر نیز خواهد شد.\nاز دیگر معایب کاشت ایمپلنت، عمل جراحی است. خود مسئله جراحی هر چقدر هم که کوچک باشد می تواند باعث نگرانی و استرس در افراد بسیاری شود. برخی متخصصان ایمپلنت در این حالت از داروهای آرامبخش استفاده می‌کنند.\nگفته می شود که به ندرت بعد از انجام جراحی ایمپلنت، عوارضی در بیمار ظاهر خواهد شد، در صورت مشاهده هر گونه عوارض ایمپلنت لازم است به دندانپزشکی مراجعه کنید، گفته می شود تمامی عوارض ناشی از ایمپلنت های دندانی به آسانی درمان می باشند.\nصرف نظر از هزینه های بالا و سایر موانع جزئی پیش روی این روند درمانی به برخی از آنها در بالا اشاره شد, ایمپلنت دندان یکی از بهترین روش ها برای جایگزینی دندان از دست رفته می باشد، ایمپلنت های دندانی از دوام، زیبایی و پایداری بالاتری نسبت به سایر روش های دندانپزشکی برخوردار می باشند.\nدر کل انجام جراحی های ایمپلنت به لثه هایی سالم و مقداری کافی استخوان نیاز دارد تا بتواند بخوبی و موفقیت انجام شود. قبلا در سایت دندانپزشکی ولنجک شرایط لازم برای کاشت ایمپلنت دندان توضیح داده شده است. برای جراحی موفق و مواجه نشدن با عوارض جراحی ایمپلنت لازم است ساختار دهانی تان را سالم نگه دارید و بهداشت دهان و دندان هایتان را به خوبی رعایت کنید. سیگارها آسیب های جدی و جبران ناپذیری به سلامت بدن و دهانتان وارد می کنند. در طی مراحل درمانی از سیگار کشیدن خودداری کنید، توجه داشته باشید که عدم توجه به این موضوع باعث شکست در روند جراحی خواهد شد. استعمال دخانیات همواره آسیب های جدی به دندان ها وارد خواهد کرد.


نیمه نهایی لیگ برتر بسکتبال؛ انتقام سخت شیمیدر از شهرداری گرگان | طرفداری\nجمعه ۳۰ فروردین ۱۷:۱۲\nنیمه نهایی لیگ برتر بسکتبال؛ انتقام سخت شیمیدر از شهرداری گرگان\nمعراج شیخی 04/14/2019 - 17:15 مشاهده پروفایل\n272 مشاهده / 10 دیدگاه 41\nشیمیدر موفق شد شکست روز گذشته را جبران کند.\nطرفداری- دومین بازی تیم‌های شیمیدر و شهرداری گرگان در مرحله نیمه نهایی لیگ برتر بسکتبال از ساعت 15 امروز در تالار آزادی تهران آغاز شد.\nشیمیدر که روز گذشده بازی اول را با یک امتیاز اختلاف باخته بود، در این بازی انتقانم سختی از گرگانی‌ها گرفت و موفق شد 92 بر 68 به برتری برسد.\nشیمیدر در هر 4 کوارتر با نتایج 21-14، 21-18 بر 23-19 و27-17 به پیروزی رسید.\nبه نقل از فارس، با این نتیجه دو تیم در مجموع بردها یک بر یک مساوی شدند و دو دیدار بعدی در گرگان برگزار می‌شود.\nخیلی دوس دارم امسال شهرداری گرگان تو فینال ببینم. تیم خوبی دارن، امروزم خسته بودن وگرنه میتونستن مث بازی قبل شیمیدر به دردسر بندازن. ولی کلا بنظر من شانس صعود شهرداری بیشتر از شیمیدر هستش. از نظر مهره خب شیمیدر از شهرداری اوضاش بهتره ولی شهرداری کلا تیم تر از شیمیدره البته بنظر من. حامد سهراب نژاد عالی بود تو این دوبازی نشون داد که دود از کنده بلند میشه. یکی از دلالیل باخت شهرداری خستگی حامد سهراب نژاد بود بلخره با 35 سال سن فک نکنم توان بازی تو دو روز متوالی داشته باشه. پری پتی هم که عالیه عالی. نشون داد یه بازیکن درجه چندم آمریکایی چقد بهتر از بهترین بازیکنان ایرانی متونه بازی کنه. فقط نمیدونم چرا آتشی میگفت بازی خوبی انجام نداد و تیما بازیکن خارجی میگیرن باید تو اینجور بازیا بتونن عملکرد خوبی داشته باشن و... . 29 امتیاز گرفته بود از 68 امتیاز تیم دیگه میخاستی چیکارکنه جناب آتشی. آتشی هم یواش یواش باید گزارشگری ببوسه بزاره کنار. قشنگ بازی رو خراب کرده بود. تفاوت آیدین مقیمی با اتشی معلوم شد. گزارش بازی اول آیدین کجا و گزارش آتشی کجا. سوتیای آتشی از خیابانی بیشتره مخصوصا تو گزارش NBA، واااای چقد سوتی میده خخخخخخخ کلا وقتی آتشی گزارشگر بازیهای NBA میشه، اصلا بازی رو نمیتونم ببینم هی ب سوتیای آتشی میخندم. کاش بفهمه که دیگه دورانش به سر اومده و باید بره کنار\nشهرداری گرگان بازیکنی نداره که اگه عقب افتادن یا بازی گره خورد،بازی رو براشون دربیاره\nبازیکنای شیمیدر در حد کری سه زدن\nآتشی افتضاح گزارش کرد\nبازیکنای گرگان نشون دادن شانسشون واسه صعود خیلی کمه\nخستگی عامل باخت گرگان بود . شیمیدر همون کوارتر اول اختلاف رو زیاد کرد و پایان نیمه معلوم بود که گرگان بریده .\nکمپین تشکیل بدیم که استاد آتشی بازنشست بشه . همش میگفت بازی کسل کننده بود ولی گزارشش از بازی کسل کننده تر بود\n1/25 17:33 4 شکلک 4\nایشالله ببازن این گرگانیا دلم خنک شه\n1/25 17:30 8 شکلک 26\nهمین که یه بازیو بردیم اوکیه تو خونه حریف\nجهنمِ گرگان داستانش فرق داره منتظریم😏\n1/25 17:17 4 شکلک 31\nدانلود؛ 5 گل برتر بایرن مونیخ به وردربرمنترکیب دو تیم فولاد خوزستان و صنعت نفت آبادان اعلام شدریوالدو: می‌توان یک توپ طلای همیشگی به مسی داد؛ کوتینیو زیادی نسبت به رسانه‌ها و محیط حساس استدانلود؛ گل روز باشگاه رئال مادرید - کریم بنزما به بیلبائو (2014)دانلود؛ برترین گل های به ثمر رسیده با تیم رئال مادرید در فیفا 19رضا علیاری به دلیل انتقاد از مسائل مالی باشگاه به کمیته انضباطی سایپا احضار شدالگری: رونالدو آینده یوونتوس خواهد بود؛ او هم مانند همه ما بابت لیگ قهرمانان ناامید است؛ دلیلی ندارد فتح اسکودتو را جشن نگیریماسامی بازیکنان میلان برای دیدار با پارما؛ دوناروما و پاکتا آماده بازی هستنددانلود؛ گل روز باشگاه یوونتوس - الساندرو دل پیرو به فیورنتینا (1994)حواشی پیش از دیدار تراکتور-پیکان؛ ممانعت نیروی انتظامی از ورود خبرنگاران به ورزشگاه یادگار امام تبریزگزارش مارکا از برنامه‌های رئال مادرید برای تقویت خط حمله در تابستان 2019؛ رویای نیمار هنوز زنده استجلسه سرنوشت ساز زلاتکو کرانچار با اعضای کمیته فنی فدراسیون فوتبال به دوشنبه موکول شد تساوی پرگل شاگردان دایی مقابل سرخپوشان پاکدشت در دیداری تدارکاتی سیمئونه: مسئله کوستا درون باشگاهی بود و حل شد؛ فصل بعد او را تشنه و باانگیزه خواهید دیدترکیب دو تیم تراکتورسازی تبریز و پیکان تهران اعلام شدحاشیه دیدار نساجی-پدیده؛ افشاگری عجیب لیدر نساجی درباره چاقو خوردن یکی از هواداران در ورزشگاه آزادیدر نخستین روز از مسابقات بوکس قهرمانی آسیا-تایلند؛ پوریا امیری موفق به شکست قهرمان المپیک از قزاقستان نشددکتر امین نوروزی: فرشید اسماعیلی در دو سه روز آینده جراحی می شود؛ هافبک استقلال 2 ماه از میادین دور خواهد بودبه دلیل تصادف جزیی در مسیر ورزشگاه شهید کاظمی؛ سیامک نعمتی، اختصاصی تمرین کرد واکنش بارتومئو به قیمت بالای بلیط‌های تعیین شده از سوی بارسلونا برای هواداران لیورپول


چرا فعالیت‌های اقتصادی سپاه در داخل و خارج از کشور، ذاتا پول‌شویی است؟ – اطلاعات.نت Ettelaat.net\nتمام فعالیت‌های اقتصادی سپاه در خارج از ایران ذاتا مصداق پول‌شویی است.\nزو چه مصاحبه پارسال، دفاع از قبول شرایط FATF و تصویب لوایح پیوستن ایران به کنوانسیون مبارزه با پول‌شویی و تامین مالی تروریسم بود.مینه صحبت‌های ظریف، چه گفته‌های دیروز مجلس\nفلسفه فعالیت‌های اقتصادی سپاه چه در داخل و چه در خارج از ایران مصداق پول‌شویی است. جریانی که سازمان‌دهی سیاسی و مالی مخالفان FATF را در ایران برعهده دارد.\nCategory: Important Sepa اخبار مهم سپاه برچسب‌ها:خارج از کشور, داخل, ذاتا پول‌شویی, فعالیت‌های اقتصادی سپاه\n← نامه دانشجویان اهوازی به رئیس قوه قضائیه؛ دست مفسدان را از بیت‌المال در خوزستان قطع کنید معاون پلیس مبارزه با مواد مخدر ناجا:۱۰ میلیون ایرانی با معضل اعتیاد درگیرند →