نیلس بور: مجموعۀ آثار (2) – نجفی‌زاده در تاریخ و فلسفۀ علم\nنیلس بور: مجموعۀ آثار (2)\nNiels Bohr: Collected Works (2), Elsevier, 2013\nNiels Bohr Collected Works – ScienceDirect.com\nاُئه بور: پیشگفتار بر نیلس بور: مجموعۀ آثار (۲)\nنیلس بور: مجموعۀ آثار (پیشگفتار اُئه بور)\n(2) Aage Bohr: Vorwort zu Niels Bohr: Collected Works\nاُئه بور: پیشگفتار\nکتاب حاضر که دنبالۀ دو مجموعۀ آثار (۱) منتشرشدۀ پیشین است، سلسله‌ای از رساله‌هایی است، که نیلس بور در پنج سال آخر زندگی خود، یعنی از ۱۹۵۸-۱۹۶۲ نوشته است. انتشار این مجموعه را پدرم طی سالیان پیش همواره در نظر داشت، امّا گمان می‌کرد که تا آماده‌کردن نوشتۀ “نور و حیات-یک‌بار دیگر” بازهم صبر کند. امّا اکنون این مجلّد، که دست‌نویس ناتمام آن را دربر دارد، منتشر می‌شود.\nموضوع اصلی چهار نوشتۀ اوّل را می‌توان ادامه و تفصیل بیشتر دیدگاه‌های کلّی‌ای دانست که در مجموعه‌های پیشین بدان پرداخته شده است. به‌همین سبب شاید هم بی‌مناسبت نباشد تا آن بندی از نوشتۀ مؤلّف را در اینجا بیاوریم، که او خود بر مجلّدی به‌عنوان مقدّمه نگاشته، که در سال ۱۹۵۸ انتشار یافته است:\nاهمیّت علم فیزیک برای تفکّر فلسفی عام تنها از سهم آن در پیشبرد شناخت فزایندۀ ما ازطبیعت، که ما خود جزئی از آنیم، نیست، بلکه بیشتر در این است که انگیزه‌ای است تا به بازبینی‌ای و پالایشی از ابزارهای کمکی فکری خود بپردازیم. مطالعۀ ساختار اتمی مادّه در سدۀ کنونی، محدودیّت کاربردی‌ای را، که انتظار آن نمی‌رفت، از تصوّرات ما در فیزسک کلاسیک برما آشکار کرد و از این راه، بر خواست ما از توضیح علمی، که برگرفته ار فلسفۀ سنّتی بود، پرتوی تازه افکند. بررسی شرایط بر کاربرد بی‌ابهام از ساده‌ترین مفاهیم، که نظریّۀ واحد پدیده‌های اتمی را الزامی کرد، بدین سبب از چارچوب علم فیزیک بسیار فراتر می‌رود.\nنوشتۀ اوّل در بارۀ مسئلۀ شرایط مشاهده در فیزیک کوانتومی و مفهوم مکملیّت است. پدرم چنین احساس می‌کرد که این کامیابی نصیبش شده است تا در این نوشتۀ کوتاه برخی از نکات اساسی را روشن‌تر و دقیق‌تر از آنچه پیشتر به مناسبتی گفته بود، صورتبندی کند.\nنوشتۀ دوم، که بیشتر به جزئیّات می‌یردازد، به مسائل روان‌شناسی و جامعه‌شناسی از دیدگاه مکملّیت می‌نگرد. برای روشن کردن وضعیّتی روانی، که در آن ویژگی‌های مکملّی به‌روشنی نمایان است، بندی برگرفته از یک داستان کوتاه دانمارکی در آن است، که پدرم از همان دوران جوانی به آن دلبستگی زیاد داشت.\nهر دو کار بعدی به رابطۀ میان فیزیک و زیست‌شناسی می‌پردازد، که پدرم را طیّ سالها بسیار به خود دلبسته کرده بود، به‌طوری‌که او در سال ۱۹۳۲ برای اولّین بار در آنچه که در جلد اوّل ذیل “نور و حیات” آمده است، به آنها پرداخته است. در بارۀ این کار، پدرم چنین احساس می‌کرد که برخی از نکته‌ها در آن نوشته به‌درستی فهمیده نشده است. به همین سبب هم از دل‌وجان می‌خواست تا نشان دهد که چگونه دیدگاه‌هایش از آن زمان تاکنون، به سبب کشفیّات تازۀ عظیم در زیست‌شناسی مولکولی، که او با شورو‌شوق پی‌می‌گرفت، تغییر کرده است. در نوشتۀ سوم، که او در سال ۱۹۶۰ گرد آورده است، دوباره به همین موضوع باز می‌گردد. پدرم امید داشت تا به این پرسش در نوشته‌ای مشروح از نو بپردازد و بنای کار خود را بر سخنرانی‌ای نهد، که در آیین گشایش انستیتوی ژنتیک دانشگاه کلن در ژوئن ۱۹۶۲ ذیل عنوان “نور و حیات – بک‌بار دیگر”، ایراد کرده بود. امّا اندکی پس از آن بیمار شد، و اگرچه حالش رو به بهبود می‌رفت و دوباره هم به آن نوشته می‌پرداخت، امّا، بی‌آنکه آن نوشته تمام شود، ناگهان در هجدهم نوامبر ۱۹۶۲ درگذشت.\nاو دست‌نویسی از خود به جای گذاشته که مبنای کارش در فراهم کردن آن نوشته در کلن بود. در اینجا نگرشش به فیزیک و زیست‌شناسی مشروح‌تر از آنچه است که پیشتردر نوشته‌هایش آورده. آن دست‌نویس را نمی‌توان بدون تأمّل زیاد منتشر کرد. همۀ آن کسانی که روش کار پدرم را می‌شناسند، می‌دانند که او چه دقّتی را رعایت می‌کرد و چه زحمتی را برای آماده کردن کارش برای نشر بر خود هموار می‌کرد. متن، گاهی چندین بار تغییر می‌کرد، تا آنکه موضوع بیشتر روشن شود، و سرانجام آن همسنگی مناسب درنمایاندن وجوه مختلف هم به دست آید.\nاگرچه کاری زیاد بر آن دست‌نویس صرف شده است، هنوز نمی‌توان آن را کامل دانست. و در اینجا هم به سبب آن دلبستگی‌ای، که به دیدگاه‌هایی که در آن بیان شده است، وجود دارد، این دست‌نویس را بر این مجلّد افزودیم. خواننده امّا باید همواره به ویژگی‌های گذرای آن صورتبندی‌ها آگاه باشد. در بارۀ برخی از بندهای مقاله، که اشاراتی به مسائل خاص زیست‌شناسی دارد، مؤلّف خود تغییرات مهمّی را در نظر داشته است. به همین سبب، همین بندها هم در متن کنونی نیامده است، امّا مضمون اصلی آنها در توضیحات افزوده شده است.\nسه کار پایانی این مجلّد مراحل مختلف پیشرفت فیزیک اتمی و نظریّۀ کوانتومی را همراه با خاطرات شخصی ترسیم می‌کند. در جمع همکاران بزرگتر و جوانتر خود، پدرم خیلی دوست داشت تا خاطرات پرجنب‌وجوش خود را به یاد آورد و گه‌گاه از آن رویدادهای احساس‌برانگیزی بگوید که با پیدایی و آشکاری افکار نو همراه بود. آماده‌کردن این نوشته‌ها، که به مناسبت‌های خاص و گوناکون تدوین شده بود، برای او انگیزه‌ای بود تا مطالعات تاریخی گسترده‌ای را آغاز کند، و خاطرات شخصی و مکاتبات پرنکته با دیگران از آن دوران‌ها، و منابع منتشرشده را بر آنها بیفزاید. کار در درس- رادرفورد بیش از چند سال به درازا کشید، به‌طوری‌که در خلال آن با دوستانش، که در جریان آن پیشرفت‌ها بودند، مشورت می‌کرد. و اگرچه این سه نوشتۀ اخیر خصلتی تاریخی دارد، برای پدرم فرصتی فراهم آورد تا درعین حال به دیدگاه‌های کلّی، که موضوع اصلی کتاب حاضر و مجموعۀ نوشته‌های پیشین بود، نگاهی نو بیفکند.\nدر فراهم‌کردن این نوشته‌ها، یورگن کالکار، اُئه پیترسون و اریک رودینگر همواره پدرم را یاری کردند. و به‌یقین او هم به همین مناسبت از همکاران جوان خود به‌گرمی تشکّر می‌کرد. کار برگردان این مجلّد به آلمانی را هم، به‌مانندکار پیشین، خانم سوفی هلمن برعهده داشت، که طی سال‌ها به پدرم در انتشار کارهایش کمک‌های ارزنده‌ای کرده است.\nائه بور، کپنهاگ، اکتبر ۱۹۶۵\n(۱) نیلس بور: “نظریّۀ اتمی و تشریح طبیعت”، انتشارات یولیوس اشپرینگر، برلین، ۱۹۳۱\nنیلس بور: “مجموعۀ آثار (۱): فیزیک اتمی و شناخت بشری”، فریدریش فی‌وگ، & پسر، براونشوایگ ۱۹۵۸\nاصلاحیّه: تلفّظ نام [ˈɔːʊ̯ə ˌnels ˈboɐ̯ˀ] Aage Bohr ، اُئه بور است، که ما به‌اشتباه آگه بور ثبت کردیم. امّا اکنون اصلاح آن نوشته‌ها ممکن نیست.\nنیلس بور: مجموعۀ آثار (2)، نوشتۀ اوّل:\nفیزیک اتمی و فلسفه\nعلیّت و مکملیّت\nنیلس بور. مجموعۀ آثار (علیّت و مکملیّت). السه‌فیر، ۲۰۱۳\nNiels Bohr: Atomphysik und Philosophie\nنوشته‌ای برای "فلسفه در میانۀ سده"، فلورانس، 1958\nKausalität und Komplementarität\nBeitrag zur “Philosophy in the Mid-Century”, Florenz, 1958\nپیشرفت فیزیک کوانتومی، که دانش ما از فرایندهای اتمی و ساختار مادّه را، به سبب مساعی ثمربخش نسلی از همۀ فیزیک‌دانها، به این میزان به پیش برده است، نمایانگر یکی از پربارترین ادوار در تاریخ فیزیک است. آن که شاهد این پیشرفت بوده، هواره موجبی در خود می‌یابد تا تیزبینی و انگیزه‌ای را بستاید، که ماکس پلانک را به کشف بنیادینش رهنمون کرد. از منش اصیل و گرم او، چیزهایی در ذهن دارم که همیشه با امتنان به‌یاد می‌سپارم و اغلب در خاطر خود به گفتگوهای با او در پرسش کلّی در بارۀ شناخت باز می‌گردم، که در آثارش نیز بر صدر می‌نشیند و او خود بدانها دلبستگی عمیق داشت. و چون از من درخواست شد تا به مناسبت این جشن‌نامه چیزی بنویسم، مایلم ترجمۀ آلمانی مقاله‌ای کوتاه را ارائه دهم که در آن کوشیده‌ام تا وضع امروزی این مسائل را بیان کنم که برای مجموعۀ نوشته‌های “فلسفه در میانۀ سده”۱ آماده کرده بودم.\nاهمیّت علم فیزیک در شناخت ما تنها در سهم آن در پیشبرد آموخته‌های همواره فزایندۀ ما در بارۀ طبیعت بی‌جان نیست، بلکه بیشتر به این سبب است که گاه نیز فرصتی فراروی ما می‌نهد تا اصول و گسترۀ برخی از ابتدائی‌ترین مفاهیم را باز‌بینی کنیم. علی‌رغم پالایش در مجموعۀ اصطلاحات، که انباشت نتایج تجربی و پیشرفت اندیشه‌های نظری با خود به‌همراه آورده است، هر تشریح تجربۀ فیزیکی سرانجام بر آن زبان متداولی استوار است که متناسب با دنیای پیرامونی ما است و ما را به پی‌بردن به روابط میان علّت و معلول رهنمون می‌کند. به همین سبب طرح گالیله، که بر اساس آن تشریح پدیده‌های فیزیکی باید بر کمیّت‌های اندازه‌پذیر استوار باشد، در انتظام به حوزۀ بیش‌از‌پیش رشدیابندۀ تجربه، خود را به‌مانند بنیانی مطمئن به ثبوت رساند.\nدر مکانیک نیوتونی، جایی که حالت یک سیستم مادّی را مکان و سرعت لحظه‌ای آن تعیین می‌کند، این امکان وجود دارد تا به کمک اصول سادۀ شناخته‌شده، با دانستن حالت سیستم در زمانی مشخّص و نیروهای وارده بر آن، حالت سیستم را در هر زمان دیگری به روشنی معیّن کنیم. این چنین تشریحی که آشکارا شکل آرمانی از روابط علّی را می‌نمایاند، و با مفهوم جبرگرایی بیان می‌شود، هنوز هم گستره‌ای وسیع دارد. مثلاً در تشریح پدیده‌های الکترومغناطیسی، جایی که باید انتشار نیرو با سرعت محدود ملحوظ شود، شیوۀ تشریح جبری را بدین‌گونه می‌توان حفظ کرد که در تعریف حالت، نه فقط مکان و سرعت اجسام باردار را، بلکه جهت و شدّت نیروهای الکتریکی و مغناطیسی را در هر نقطه از فضا، و در هر لحظۀ مفروض دخیل بدانیم.\nاز این منظر، این وضع چندان هم تغییرعمده‌ای در قیاس با تشریح پدیده‌های فیزیکی‌ای نکرده است، که می‌دانیم به میزانی معیّن به نظام ارجاع پذیرفته‌شده از طرف مشاهده‌گر بستگی دارد. پذیرش چنین وضعی، یعنی قبول محتوای مفهوم نسبیّت. در اینجا با گسترشی بس پر‌بار سروکار داریم که این امکان را فراروی ما می‌نهد تا قوانین فیزیکی‌ای را صورت‌بندی کنیم که برای هر مشاهده‌گری معتبر است و پدیده‌هایی را به یکدیگر می‌پیوندد که در نگاه نخستین رابطه‌ای میان آنها مشهود نبود. هرچند که به هنگام این صورت‌بندی، انتزاعاتی ریاضی، مانند متریک نااقلیدسی چهاربعدی را به‌کار گرفتیم، تفسیرفیزیکی برای مشاهده‌گر بر جدایی معمول میان مکان و زمان استوار بود، که خصلت جبری تشریح را حفظ می‌کند. به‌علاوه، همچنان‌که اینشتین خود بر آن تأکید دارد، از آنجا که تعیین مختصّات مشاهده‌گرهای متفاوت نسبت به یکدیگر، هیچ‌گاه برگشت به آنچه را که توالی علّی می‌نامیم، مجاز نمی‌داند، نظریّۀ نسبیّت نه تنها به گسترش حوزۀ کاربرد، بلکه حتّی به تکمیل اصول جبرگرایانه انجامید، که شاخصۀ آن بنای رفیعی است که به‌طور عموم فیزیک رسمی می‌نامیم.\nکشف پلانک از کوانتوم اولیّۀ کنش، دوران تازه‌ای را در علم فیزیک گشود. این کشف خصلتی نو را، که در درون فرایند اتمی قرار دارد، یعنی خصلت کلیّت را آشکار کرد که از تصوّر ما مبنی بر تقسیم‌پذیری محدود مادِّه بسیار فراتر می‌رود. بر ما این نکته هم روشن شد که بازنمایی گویای نظریه‌های فیزیک کلاسیک بیان یک آرمان است که فقط در مورد پدیده‌هایی مصداق دارد که در تحلیل آنها همۀ کنشهای مورد نظر به‌قدر کافی بزرگ باشد، به‌طوری که بتوان صرف‌نظرکردن از کوانتوم کنش را مجاز دانست. اگرچه چنین شرطی در مورد پدیده‌های با مقیاس معمول کاملاً محقّق است، بررسی تجربی ذرّات اتمی نشان از قانونمندی‌های تازه‌ای دارد که با تحلیل جبرگرایانه ناسازگار است. این قوانین کوانتومی به‌ویژه تعیین‌کنندۀ پایداری ذاتی و واکنشهای سیستم‌های اتمی است، که نهایتاً عهده‌دار خواص مادّه است که ابزارهای مشاهدۀ ما وابسته به آنها است.\nمسئلۀ فراروی فیزیک‌دانها نتیجتاً پیشرفت در تعمیم منطقی فیزیک کلاسیک بود، به‌طوری‌که بتوان کوانتوم کنش را به‌شیوه‌ای سازوار در آن وارد کرد. پس از پژوهشی مقدّماتی در نتایج تجربی به‌مدد روشهای هرچند ابتدایی، این کار دشوار با واردکردن انتزاعات ریاضی متناسب به سرانجام رسید. در فرمالیسم کوانتومی، کمیّت‌هایی که عموماً حالت یک سیستم فیزیکی را مشخّص می‌کند، با عملگرهای نمادینی جایگزین شد که از الگوریتمی غیرجابه‌جایی پیروی می‌کند،که ثابت پلانک را در خود دارد. اگرچه این روش مانع از مشخّص کردن این کمیّت‌ها به معنایی است که در تشریح جبرگرایانۀ فیزیک کلاسیک ضروری است، امّا امکان تعیین توزیع طیفی آنها را فراهم می‌آورد که ما به‌سبب تجربه آن را می‌شناسیم. در اینجا به‌سبب خصلت مبهم این فرمالیسم، تفسیر فیزیکی آن تنها در قوانینی با خصلت اساساً آماری قابل بیان است که به نتایج مشاهداتی برمی‌گردد که ذیل شرایط تجربی مفروضی به‌دست آمده است.\nهرچند که مکانیک کوانتومی در سروسامان دادن به انبوهی از شواهد مرتبط با پدیده‌های اتمی خود را همچون ابزار کمکی متناسبی نشان داد، امّا نادیده‌انگاری آن از الزامات متداول در تشریح علّی طبیعتاً سبب برانگیختن این سؤال شد که آیا به‌راستی با شیوه‌ای از تشریح تجربه سروکار داریم که همه‌نگر است. پاسخ به این سؤال آشکارا مستلزم بررسی دقیق‌تر شرایط در کاربرد روشن از مفاهیم فیزیک کلاسیک در تحلیل پدیده‌های اتمی بود. مهم‌ترین نکته در اینجا پذیرش این امر است که تشریح آرایش تجربی و ثبت مشاهدات باید به زبان متداول، که با مجموعۀ متناسب اصطلاحات معمول فیزیکی پالایش شده است، همراه باشد. مسلّم است که این یک خواست سادۀ منطقی است، زیرا که با واژۀ تجربه همواره روشی را منظور داریم که در بارۀ آن بتوانیم دیگران را از آنچه انجام داده‌ایم و آموخته‌ایم مطّلع کنیم.\nدر آرایشهای تجربی متعارف، این خواسته به این سبب محقّق است که ابزارهای اندازه‌گیری اجسام صلبی است که به‌حدّی سنگین است که وضعیّت و سرعت نسبی آنها را می‌توان کاملاً به شیوۀ کلاسیک تعیین کرد. در این مورد این نکته هم اهمیّت دارد که به یاد داشته باشیم که هر تجربۀ روشنی که به اشیاء اتمی مربوط می‌شود، ردّی همیشگی- به‌مانند لکّه‌ای که برخورد الکترون بر روی صفحۀ عکّاسی برجا می‌نهد- برروی اجسامی باقی می‌گذارد که مشخصّ‌کنندۀ آن آرایش تجربی است. بی‌آنکه چنین امری به معنای دشواری باشد، اثرات برگشت‌ناپذیر تقویت، که ثبت وجود اشیاء اتمی متّکی به آنها است، بیشتر یادآور برگشت‌ناپذیری ذاتی‌ای است که به مفهوم مشاهده مربوط می‌شود. تشریح پدیده‌های اتمی به این معنا خصلتی کاملاً عینی دارد، یعنی آنکه به صراحت به مشاهده‌گر منفرد ارجاع نمی‌کند و در نتیجه در صورتی که الزامات نسبیّت ملحوظ شود، در ابلاغ تجربه به‌هیچ‌وجه ابهامی دربر ندارد.\nباتوجّه به این نکات، مسئلۀ مشاهده در فیزیک کوانتومی به‌هیچ‌نحو با شیوۀ مشاهده در فیزیک کلاسیک تفاوت نمی‌کند؛ امّا تنها خصلت نو و مهمّ در تحلیل پدیده‌های کوانتومی، همان مدخلیّت تفاوت بنیادی میان دستگاه اندازه‌گیری و اشیاء موضوع تجربه است. این امر در پی آن ضرورتی می‌آید که کار دستگاههای اندازه‌گیری را باید کاملاً به زبان کلاسیک بیان کنیم، یعنی اثر کوانتوم کنش را اصولاً منتفی بدانیم. خصلتهای کوانتومی پدیده‌ها به نوبۀ خود در تجربه‌هایی نمایان می‌شود که در بارۀ اشیاء اتمی از راه مشاهده به دست آورده‌ایم. امّا از آنجاکه در چارچوب فیزیک کلاسیک، از برهم‌کنش میان شیء و ابزار می‌توان صرف‌نظر و یا به‌ضرورت آن را جبران کرد، این برهم‌کنش در فیزیک کوانتومی به‌عکس جزئی جداناشدنی از پدیده است. بر این اساس، تشریح روشن پدیده‌های کوانتومی به معنای اخّص، باید علی‌الاصول اطّلاعات در بارۀ همۀ خصلتهای مهمّ آرایش تجربی را در یرگیرد.\nاین واقعیّت که تکرار یک تجربه، که بر اساس رهنمود بالا ترسیم می‌شود، عموماً نتایج ثبت‌شدۀ متفاوتی در مورد شیء ما ارائه می‌دهد، یک‌سره به این معنا است که چنین نتایجی را تنها به مدد قوانین آماری می‌توان به‌طور جامع بیان کرد. نیاز به‌گفتن نیست که ما در اینجا قیاسی با ابزار کمکی شناخته‌شدۀ آمار در تشریح سیستم‌های فیزیکی را مدّ نظر نداریم، که ساختار آنها به‌حدّی پیچیده است که تعریف جامع از حالت آنها، که برای تشریح جبری ضروری است، عملاً ممکن نیست. در مورد پدیده‌های کوانتومی، تقسیم‌به‌جزء نامحدود فرایندها، که بر این‌چنین تشریحی از پدیده ضروری است، به سبب آنکه شرایط تجربی را باید بدون ابهام مشخّص کنیم، علی‌الاصول منتفی است. در عمل خصلت کلیّت، که از مشخصّه‌های پدیده‌های کوانتومی است، بیان منطقی خود را در این وضع می‌یابد که هر کوششی به‌منظور تقسیم‌به‌جزء کاملاً معیّنی، تغییراتی را در آرایش تجربی ایجاب می‌کند که با تعریف پدیدۀ موضوع تجربه کاملاً ناسازگار است.\nدر چارچوب فیزیک کلاسیک می‌توان اصولاً همۀ ویژگیهای شاخص شیء داده‌شده را به مدد یک آرایش تجربی معیّن کرد، هرچند که در عمل استفاده از آرایشهای تجربی متعّدد به منظور مطالعۀ وجوه مختلف پدیده آسانتر است. در این شیوه، معارف تحصیلی به سادگی یکدیگر را تکمیل می‌کند و می‌تواند سرانجام تصویری جامع از رفتار شیء مورد مطالعه ارائه دهد. در فیزیک کوانتومی به‌عکس، تجربیّات به‌دست‌آمده به مدد آرایشهای تجربی مختلف در رابطۀ مکمّلی از نوعی نوین نسبت به یکدیگر قرار دارد. در اینجا باید پذیرفت که هرچند چنین تجربیّاتی، در صورتی که بخواهیم تصویری واحد از آنها ارائه دهیم، با یکدیگر متناقض به‌نظر می‌رسد، امّا همۀ معرفت در بارۀ شیء را دربرمی‌گیرد. بی‌آنکه بخواهیم به کوششهای خود در طرح سؤال از طبیعت به‌شکل تجربه حدّی قائل شویم، مفهوم مکملیّت بیانگر پاسخهایی است که به هنگام طرح چنین پرسشهایی در آن اوضاعی دریافت می‌کنیم، یعنی در جایی، که برهم‌کنش میان ابزارهای اندازه‌گیری و اشیاء بخش متشکّلۀ پدیده است.\nگرچه مسلّم است که تشریح کلاسیک آرایش تجربی و برگشت‌ناپذیری ثبت اطلاعات مربوط به اشیاء اتمی، توالی‌ای از علّت و معلول را فراهم می‌آورد که با مفهوم علیّت به‌صورت کلّی آن هماهنگ است، امّا آرمان جبرگرایانه بیان گویای خود را در روابط مکمّلی به‌هنگام استفاده از مفاهیم اولیّه می‌یابد که فیزیک کلاسیک بدون محدودیّت بر روابط آنها استوار است. تعیین وجود یک ذرّۀ اتمی در بازۀ محدود زمانی‌مکانی عملاً آرایشی تجربی را ایجاب می‌کند، که با به‌حساب‌آوردن تکان و انرژی برروی اجسام، یعنی برروی مقیاسهای اندازه‌گیری و ساعتهای هم‌زمان مرتبط است. امّا به‌هنگامی که این اشیاء هدف خود مبنی بر چارچوب ارجاع را باید مشخّص کند، به حساب آنها نمی‌توان رسیدگی کرد. امّا به‌عکس، هرگونه کاربرد قوانین بقای انرژی و تکان در فرایندهای اتمی، اعراض از ورود در جزئیّات زمانی‌مکانی در تعیین محلّ ذرّه را با خود به همراه دارد.\nاین شرایط، بیان کمّی خود را در روابط عدم قطعیّت هایزنبرگ می‌یابد که در آنجا میدان عمل متقابل در مکانیک کوانتومی در تعیین متغیّرهای دینامیکی و جنبشی، که بر تعریف حالت یک سیستم در مکانیک کلاسیک ضروری است، مشخّص شده است. جای‌گشت‌پذیری محدود نشانه‌ها که با آنها چنین متغیّرهایی در فرمالیسم کوانتومی نشان داده می شود، با مانعهالجمع بودن آرایشهای تجربی، که برای تعریف بدون ابهام آنها ضروری است، مطابقت دارد. در اینجا حرفی از محدودّیت در دقّت اندازه‌گیری در میان نیست، بلکه صحبت از محدودیّت در کاربرد کاملاً مشخّص مفهوم زمانی‌مکانی و قوانین بقاء است، که به تمایز ضروری میان ابزارهای اندازه گیری و اشیاء اتمی مربوط می‌شود.\nدر حّل مسائل اتمی، محاسبات به آسانترین راه به کمک تابع حالت شرودینگر انجام می‌شود که در آن قوانین آماری در مورد مشاهداتی که تحت شرایط کاملاً تعریف شده‌ای حاصل شده است، از عملیّات ریاضی مشخّصی به دست می آید. این را هم باید پذیرفت که در اینجا با روشی مطلقًا نمادین سروکار داریم، که تفسیر فیزیکی بدون ابهامش سرانجام ارجاع به آرایش تجربی کاملی را ضروری می‌داند. بی‌توجّهی به این نکته، گاه به ابهاماتی انجامیده که به کارگیری استعاراتی نظیر ” اختلال در پدیده‌ها به سبب مشاهده”، یا “نسبت دادن خواص فیزیکی به اشیاء اتمی به سبب اندازه‌گیری” را سبب شده که به هیچ‌وجه با زبان متداول و تعریف عملی سازگار نیست.\nدر این مورد حتّی این سؤال مطرح شد که آیا استفاده از منطق چندارزشی، می‌تواند این وضعیّت رادرست‌تر بیان کند. از بحثهای پیشین امّا این نتیجه عاید می‌شود که از هر گونه انحراف از زبان متداول و از منطق متعارف می توان کاملاً دوری جست، آنگاه که از واژۀ “پدیده” فقط‌وفقط ارجاع به ابلاغ نتایج مشاهدات بدون ابهامی مّد نظر است که در تشریح آنها واژۀ ” اندازه گیری” در ساده‌ترین مفهومش، یعنی مقایسۀ متعارف به کار رفته است. این چنین احتیاطی در گزینش مجموعۀ اصطلاحات به این سبب مهّم است که در پژوهش در حوزۀ نوین تجربی، نمی‌توان نتایج را در چارچوبی کاملاً شناخته شده با یکدیگر تجمیع کرد، در حالی‌که چنین امری در فیزیک کلاسیک کاربردی بی‌حّدوحصر دارد.\nاز این منظر روشن است که مکانیک کوانتومی در میان حوزه‌های کاربردی وسیعش، همۀ خواسته‌های ما در بیان منطقی را، اعّم از تمامیّت و انسجام را بر آورده می کند. تاکید بر ثبت‌های مداوم حاصله، ذیل آرایشهای تجربی کاملاً مشخّص، که بنیادی بر تفسیر منطقی فرمالیسم کوانتومی است، در عمل با شرط موجود در شیوۀ تشریح کلاسیک منطبق است. این بدان معنا است که هر مرحله‌ای در زنجیرۀ علّی رویدادها، اصولاً امکان بازبینی را فراهم می‌کند. از سوی دیگر تمامیّت این تشریح، آنچنان که در فیزیک کلاسیک به دنبال آنیم، به این سبب تضمین شده است که باز هم این امکان وجود دارد تا هر آرایش تجربی دلخواهی را مّد نظر قرار دهیم.\nاین چنین اظهاراتی مسلّماً بدین معنا نیست که ما در فیزیک اتمی چیز تازه ای در بارۀ تجربه و از ابزارهای ریاضی متناسب با جمع‌بندی آنها نمی‌آموزیم. این احتمال حتّی وجود دارد که انتزاعات گسترده‌تری را در این فرمالیسم دخیل کنیم، تا بتوانیم به خصلت‌های تازه‌ای توجّه کنیم که در پژوهش در فرایندهای اتمی با انرژی‌های زیاد آشکار شده است. نکتۀ اصلی در این مورد آن است که به‌هیچ شیوۀ تشریحی‌ای نمی توان بازگشت که در مراتب بالاتر خواسته‌های متعارف از بازنمایی روشن روابط علّی را محقّق کند.\nاین واقعّیت که چنین تحلیلی با رهنمودهای کلاسیک، با قانونمندی‌های کوانتومی نا سازگار است، این ضرورت را، آن‌چنان‌که پیشتر دیدیم، پدیدار می کند که در بیان تجربیّات به تفاوتی منطقی میان ابزار اندازه‌گیری و اشیاء اتمی مدخلیّت دهیم. چنین تفاوتی علی‌الاصول تشریح جبری را منتفی می‌کند. به‌طورخلاصه، باید بر این نکته تأکید کنیم که مفهوم مکملیّت، به دور از آن که بخواهد خودسرانه از آرمان علیّت روی برتابد، بیان صریح وضعیّتی است که ما در آن قرار داریم، جایی که تشریح خوّاص بنیادی مادّه، هرچند که به شیوۀ بیان کلاسیک الزامی است، امّا در آن نمی‌گنجد.\nبی‌توجّه به تفاوتهایی که میان وضعیّتهایی ویژه است که مفاهیم نسبیّت و مکملیّت به آنها ارجاع می‌کند، از منظر نظریّۀ شناخت، مشابهت‌های زیادی میان آنها است. در هر دو مورد بحث بر سر یافتن هماهنگی‌هایی است، که جمع آنها را به مدد بازنمایی‌هایی نمی‌توان ارائه داد، هرچند که اینها در تشریح در میان حوزه‌های مضیق فیزیک توانمندند. حتم آن است که در هیچ مورد گسترش متناسب چارچوب مفهومی ما، ارجاع به ذهن مشاهده‌گر را در خود ندارد؛ امری که مانع ابلاغ روشن تجارب می‌شود. در بحثهای مربوط به نسبیّت چنین عینیّتی به سبب توجّه به وابستگی پدیده‌ها به چارچوب ارجاع تضمین شده است، در حالی که در شیوۀ تشریح مکمّلی ازهر ذهنی‌گری به سبب توجّه ویژه به شرایط احتراز می‌شود. این شرایط همان است که استفاده از مفاهیم فیزیکی اولیّه را ضروری می‌داند.\nاز منظر عمومی فلسفه این نکته اهمیّت دارد که در تحلیل و ترکیب دیگر حوزه‌های شناخت، وضعیّیّت‌هایی پیش می‌آید که یادآور فیزیک کوانتومی است. مثلاً تمامیّت ارگانیسم‌های زنده و مشخصّه‌های افراد دارای آگاهی و اجتماعات فرهنگی، خصلت‌های کلیّتی از خود نشان می‌دهد که تشریح آنها نیازمند به استفاده از شیوۀ بیان مکمّلی خاصّ (2) است. به سبب استفادۀ گوناگون از گنجینۀ واژگانی، که در این حوزه‌های وسیع معرفتی جهت ابلاغ تجربیّات به دیگران در اختیار داریم، و به‌ویژه به سبب دیدگاه‌های دست‌خوش تغییر در مفهوم عام علیّت، که در نوشته‌های فلسفی بیان می‌شود، عموماً هدف از چنین مقایسه‌هایی را گاه بد‌فهمیده‌ایم. گسترش تدریجی مجموعۀ اصطلاحات متناسب جهت بازنمایی ساده‌ترین وضعیّت در علم فیزیک به این نکته اشاره دارد که ما نه با قیاسهای کم‌و‌بیش مبهم، بلکه با مثالهای روشنی از روابط منطقی سروکار داریم که در دیگر حوزه‌های وسیع پژوهش، با مضمونهای مختلف، با آنها رویاروی می‌شویم.\n(n1) Philosophy in die Mid-Century, herausgegeben von B. Kiibansky, Bd. 1, La Nuova Italia, Florenz 1958\n(n2) Bohr, N., Atomphysik und menschliche Erkenntnis, Vieweg und Sohn, Braunschweig 1958\nتوضیحات بیشتر در بارۀ این نوشته، ذیل: فیزیک اتمی و فلسفه\nنیلس بور: مجموعۀ آثار (2)، نوشتۀ دوم:\nیکپارچگی شناخت بشری\nNiels Bohr: Die Einheit menschlicher Erkenntnis\nسخنرانی نیلس بور در همایش “بنیاد اروپایی فرهنگ”، در کپنهاگ، اکتبر ۱۹۶۰\nVortrag auf dem Kongress der “Fondation Eurpéene de la Culture” in Kopenhagen, Oktober 1960\nنیلس بور: یکپارچگی شناخت بشری*\nیکپارچگی شناخت بشری: نیلس بور: مجموعۀ آثار (۲)\nپرسش دربارۀ یکپارچگی شناخت بشری همان‌قدر قدیم است که تمّدن بشری؛ امّا در زمان ما هم دوباره بدان به‌سبب تخصّصی‌شدن هرچه بیشتر علم و فعالیّت‌های اجتماعی توّجه می‌شود. از همه‌سو تأمّلاتی دربارۀ آن سردرگمی گسترده‌ای به‌زبان می‌آید که به‌سبب نظرات متفاوت علوم طبیعی و علوم انسانی دربرابر مسائل بشری پدیدار شده است؛ تاجایی‌که برخی حتّی حرف از انشقاق فرهنگی در جوامع امروزی زده‌اند. امّا ما هم نباید این نکته را از یاد بریم که در زمانی زندگی می‌کنیم که بسییاری از حوزه‌های معرفت دستخوش دگرگونی‌هایی توفان‌وار است که بیشتر یادآور دوران نوزایی در اروپا است.\nبه همان میزان که دشواری‌هایی رهایی از جهان‌بینی سده‌های میانه را آن روز احساس می‌کردیم، ثمرۀ آنها را، یعنی آنچه را انقلاب صنعتی می‌نامیم، امروز به همان میزان بخش مشترک زمینۀ فرهنگی می‌دانیم. در سدۀ ما پیشرفت بزرگ علم، نه تنها فنون و طب را به‌پیش برد، بلکه درسی هم دربارۀ جایگاه ما چون مشاهده‌گر طبیعت، که ما درعین‌حال بخشی از آنیم، به ما داد، بی‌آنکه گمان آن را هم کرده باشیم. بی‌آنکه به انشقاقی میان علوم انسانی و علوم طبیعی قائل باشد، این تکامل پیامی در خود دارد که بر دیدگاه ما از مسائل مشترک بشری اهمیّت بسیار دارد؛ این مسائل مشترک، که می‌کوشم تا آنها را بنمایانم، بر پرسش کهن دربارۀ یکپارچگی شناخت بشری، نوری تازه تاباند.\nپژوهش علمی، که هدفش این است تا بر تجربه‌های ما در جهان پیرامون خود بیفزاید، و به آنها نظم دهد، طی سال‌ها برای پیشرفت فنّی، که چارچوب زندگی روزانۀ ما را از بنیاد دگرگون کرده است، بسیار ثمربخش بوده است. درحالی‌که پیشرفت آغازین نجوم، مسّاحی زمین، و فلزکاری در مصر، بین‌النهرین، هند، و چین پیش از هرچیز این هدف را دنبال می‌کرد تا در خدمت رفاه مردم باشد، در یونان باستان برای اولیّن بار با کوشش‌هایی روبرو می‌شویم تا اصول بنیادین تشریح و نظام‌دادن تجربه را بر ما روشن کند.\nو در این راه به‌ویژه از آن ریاضیدانان یونانی به‌نکویی یاد می‌کنیم که بر بسیاری از روابط، بنیادی استوار نهادند، که نسل‌های بعدی کار خود را بر آن گذاردند. برای موضوع ما این نکته اهمیّت دارد تا دریابیم که تعریف از نمادهای ریاضی و عملیّات ریاضی بر کاربرد منطقی ساده از زبان مشترک ما استوار است. ریاضیات را به‌همین سبب نمی‌توان به‌مانند رشته‌ای خاص از علم دانست که بر انبوهی از تجربه استوار است. ریاضیات را باید بیشتر پالایش زبان روزمرّه دانست که با ابزارهای کمکی خاصّ خود به نمایاندن ارتباط‌هایی می‌پردازد که آنها را با استفاده از کلمات معمول به‌دشواری یا نادرست می‌توان بازگفت.\nامّا دربارۀ خصلت به‌ظاهر غریب انتزاعات ریاضی که در بسیاری از حوزه‌ها، گاه ترسناک می‌نماید، باید بگوییم که حتّی آموزش ابتدایی ریاضی، بر هر دانش‌آموزی این امکان را فراهم می‌آورد تا تناقض مشهور آشیل و لاک‌پشت در بارۀ مسابقۀ دو را فهم کند. چگونه آن پهلوان تیزپا می‌تواند به آن خزندۀ بااحتیاط برسد و از آن پیشی گیرد، به‌فرض آنکه حتّی اندکی جلوتر از آشیل باشد؟ هنگامی که آشیل به نقطه‌ای بخواهد برسد که لاک‌پشت از آنجا آغاز به حرکت کرده است، او درخواهد یافت که لاک‌پشت در این مدت به نقطۀ دورتری از مسیر دو رسیده است، و این کار به‌نهجی بی‌کران تکرار خواهد شد. امّا در اینجا نیازی نیست تا بیفزایم که چقدر تحلیل منطقی این‌گونه مسائل به تکامل مفاهیم و روش‌های ریاضی کمک کرده است.\nریاضیات درآغاز اساساً در تکامل علم کاربرد داشت. درحالی‌که هندسۀ اقلیدسی بر مسائلی که ارشمیدس در بارۀ تعادل ایستا با آنها رودررو بود، کفایت می‌کرد، تشریح عمیق حرکت اجسام صلب به تکامل حساب بی‌نهایت کوچک نیاز داشت، که بنای شکوهمند مکانیک نیوتونی بر آن استوار است. توضیح حرکت سیّارات در مدار خود در منظومۀ شمسی بر مبنای اصول سادۀ مکانیکی و قانون کلّی گرانش تأثیری عمیق بر بینش کلّی فلسفی در سده‌های بعد برجای گذاشت به‌طوری‌که همۀ آنها این نظر را تقویت می‌کرد که هم به مکان و زمان و هم به علّت و معلول باید چون مقولاتی ماتقدّم در جمعبندی از همۀ معارف نگریست.\nرشد تجربه‌های فیزیکی در زمان ما امّا بازخوانی همه‌جانبۀ اصول استفادۀ بی‌ابهام از ساده‌ترین مفاهیم را ضروری کرد و بینش ما از هدف از علوم را دگرگون کرد. از منظر امروزی، وظیفۀ فیزیک دیگر این نیست تا به مطالعۀ آن چیزی بپردازد که ماتقدّم است، بلکه بیشتر تکامل روش‌هایی است که به نظم‌دادن و جمع‌بندی تجربه‌های بشری بپردازد. بر این منظور باید هدف ما این باشد تا این تجربه‌ها را به شیوه‌ای روشن کنیم، که مستقّل از داوری فردی، ذهنی، و در نتیجه عینی به این معنا باشد که آنها را بتوان بدون ابهام به کمک زبان بشری به دیگران آموخت.\nباتوجّه به مفاهیم زمان و مکان، که در کاربرد سادۀ آنها، کلماتی مانند اینجا و آنجا، پیش‌از‌این و بعد‌ازاین، بیان می‌شود، باید به‌یاد آوریم که تاچه‌حدّ برای جهت‌دهی کلّی ما سرعت انتشار بسیار زیاد نور برای مقابسه با سرعت اجسامی که در پیرامون ماست، اهمیّت دارد. این تجربۀ شگفتی‌آور، که حتّی دقیق‌ترین اندازه‌گیری‌ها در آزمایشگاه این امکان را نمی‌دهد تا اثری از حرکت زمین در مدار خود به دور خورشید را نشان دهیم، این واقعّیت را بر ما آشکار می‌کند که اشکال اجسام صلب و فاصله‌های آنها از یکدیگر، برای مشاهده‌گرهایی که با سرعت‌های زیاد نسبت به یکدیگر حرکت می‌کنند، به شیوه‌های مختلف ادراک می‌شوند و رویدادهایی را که ناظری همزمان می‌پندارد، ناظر دیگری وقوع آنها را در زمان‌های مختلف می‌بیند. بی‌آنکه این چنین شناخت‌هایی سردرگمی‌های ناراحت‌کننده‌ای را سبب شود، این امر که گزارش در بارۀ رویدادهای فیزیکی وابسته به جایگاه ناظر است، ثمربخشی بسیار در برپایی قانون‌مندی‌های اصولی‌ای از خود نشان داد که برای هر ناظری درست است.\nنظریّۀ نسبیّت عام، که اینشتین با آن – ضمن صرف‌نظر‌کردن از هر تصوّری از زمان و مکان مطلق- به تصویر ما از جهان یکپارچگی و هماهنگی بخشید، و از همۀ رؤیاهای ما به‌یک‌باره فراتر رفت، درعین‌حال هم درسی بزرگ در بارۀ گسترۀ کاربردی و بی‌ابهام زبان روزمرّه به ما داد. و اگرچه صورتبندی مناسب آن به انتزاعات ریاضی‌ای مانند هندسۀ چهاربعدی نااقلیدسی نیاز داشت، تفسیر فیزیکی آن در اصل به هر ناظری این امکان را می‌دهد تا تفکیک درست میان زمان و مکان را حفظ کند و به‌علاوه بتواند نظاره کند که مشاهده‌گر دیگری چگونه در درون نظام ارجاع خود آموخته‌هایش را به کمک زبان مشترک تشریح و هماهنگ می‌کند.\nخصیصه‌های بنیادی تازۀ مسئلۀ مشاهده، که بازبینی اصول تحلیل پدیده‌ها به کمک مفاهیم علّت و معلول را ایجاب می‌کرد، آن تکاملی آشکار کرد که با کشف پلانک از کوانتوم عام کنش در اولیّن سال سدۀ ما آغاز شد. این کشف نشان می‌داد که کاربرد هم‌جانبۀ مفاهیم فیزیک کلاسیک منحصراً به وضعی باز می‌گردد که کنش‌هایی که با آنها در پدیده‌های با مقیاس معمول سروکار داریم به‌قدری بزرگ باشد که بتوان از کوانتوم کنش صرف‌نظر کرد. در فرایندهای اتمی امّا با قانونمندی‌های تازه‌ای رودررو هستیم، که از تشریح علّی مثالی می‌گریزد، امِا بر پایداری غریب نظام‌های اتمی، که همۀ خواصّ ماده سرانجام بدانها بستگی دارد، اهمیّت بسیار دارد.\nدر این حوزۀ تجربی نوین، که بدان به سبب پیشرفت‌های تازه در فنون تجربۀ فیزیکی دست یافته بودیم، با شگفتی‌های بسیار مواجه بودیم و حتّی با این مسئله رودررو شدیم که اگر بر طبیعت پرسش‌هایی به شکل تجربه مطرح کنیم، چه پاسخ‌هایی ممکن است اصلاً دریافت کنیم. در تشریح تجربه‌های معمول خود، این فرض را مسلّم می‌انگاریم که مشاهده بر اشیاء مورد مطالعۀ ما تأثیری ندارد. وقتی ماه را با دوربینی نگاه می‌کنیم، این کار مسلماً به این معنی است که ما از خورشید نور دریافت می‌کنیم، که سطح ماه آن را بازتاب داده است. تکانی که این بازتاب با خود همراه دارد بسیار کوچک‌تر از آن است که بتواند بر مکان و سرعت جسمی در اندازۀ ماه تأثیری برجای گذارد. درصورتی‌که اگر با نظام‌های اتمی سروکار داشتیم، که در آنها کوانتوم کنش به‌طور جدّی می‌توانست بر ساختار آنها تأتیر بگذارد و واکنشی در آنها برانگیزد، وضع به‌یقین کاملاً طور دیگری می‌بود.\nباتوجّه به این پرسش که چگونه می‌توان در چنین اوضاعی به تشریحی عینی دست یافت، این نکته اهمیّت دارد که به یاد داشته باشیم که تشریح آرایش تجربی و ثبت مشاهدات، هرقدر که پدیده‌ها از حوزۀ تجربه‌های معمول بخواهد فراتر رود، بر زبان مشترک ما باید استوار باشد. امّادر تجربه‌هایی که عملاً اجرا می‌کنیم، این خواسته کاملاً محقّق است، زیرا شرایط تجربی، به کمک اجسام صلب، مانند دیافراگم‌ها و صفحه‌های عکاسی، تعیین شده است، که استفاده از آنها را می‌توان با مفاهیمی از فیزیک کلاسیک تشریح کرد. این چنین وضعی امّا هرگونه خبر خاصّی دربارۀ برهمکنش میان ابزارهای اندازه‌گیری و اشیاء اتمی مورد مطالعه را منتفی می‌کند.\nاین وضعیّت مانعی است تا میان هماهنگی زمانی-مکانی و قانون پایستگی تکانه و انرژی، که تشریح علّی در فیزیک کلاسیک بر آن استوار است، رابطه‌ای بدون محدودیّت برقرار کنیم. به‌همین‌سبب است که آرایش تجربی‌ای که به کمک آن بخواهیم مشخّص کنیم که یک ذرّۀ اتمی، که مکان آن در زمان معیّنی مشخّص است، در زمان آتی دیگری در چه مکانی است، اصولاً انتقال مهارنشدنی‌ای از تکانه و انرژی بر روی خط‌کش‌های ثابت و ساعت‌های تنظیم‌شده را، که بر تعریف نظام ارجاع ضروری است، با خود می‌آورد. و به‌عکس، کاربرد هر آرایش تجربی، که برای مطالعه در تشریح ویژگی‌های اساسی نظام‌های اتمی مناسب باشد، که پایستگی قطعی انرژی و تکانه را باخود دارد، چشم‌پوشی از ورود به جزئیّات در هماهنگی زمانی مکانی ذرّات را ایجاب می‌کند، که نظام‌های اتمی بر آنها استوار است.\nدر چنین اوضاعی جای شگفتی نیست که ما با یک و با همان آرایش تجربی به نتایج دورازیکدیگر برسیم، که با فرایندهای کوانتومی منفرد متفاوتی مطابقه داشته باشد و پدیدارشدن آنها را تنها با محاسبات آماری بتوان نمایاند. امّا درعین‌حال هم باید این آمادگی را داشته باشیم تا نتایجی که از آرایش‌های تجربی مختلف و نافی یکدیگر به‌دست می‌آید، بتواند هم به‌ظاهر عکس یکدیگر باشد و هم در نگاه نخست متناقض .\nدر چنین وضعی مفهوم مکملیّت به این کار می‌آید تا چارچوبی فراهم کنیم که به‌قدری گسترده باشد که بتواند قانون‌مندی‌های بنیادین طبیعت را یکجا بنمایاند، که در تصویری واحد نمی‌توان جمع کرد. نتایجی که ذیل آرایش‌های تجربی کاملاً مشخّص به‌دست آمده، در کلیّت خود درواقع همۀ آن معرفت دربارۀ اشیاء اتمی را به‌دست می‌دهد، که با زبان محاوره می‌توان به دیگران آموخت.\nتشریح کامل مکملّی یک حوزۀ تجربی جامع را اندک‌اندک پیدایی فرمالیسم ریاضی‌ای از آنچه که مکانیک کوانتومی می‌نامیم، ممکن کرد. دراینجا کمیّت‌های اوّلیّۀ فیزیکی با عملگر‌های نمادینی جایگزین می‌شود که از الگوریتمی پیروی می‌کند که در آن کوانتوم کنش ورود پیدا می‌کند و آن الگوریتم غیرجابه‌جایی‌بودن فرایندهای اندازه‌گیری متناظر را بازتاب می‌دهد. اگر با کوانتوم کنش به‌مانند عنصری رفتار کنیم، که از توضیح متعارف می‌گریزد- چیزی مانند سرعت نور در نظریّۀ نسبیّت به‌عنوان سرعت حدّاکثری سیگنال‌ها-، می‌توان این فرمالیسم را تعمیمی منطقی از چارچوب مفهومی فیزیک کلاسیک دانست. امّا نکته‌ای که در موضوع ما اهمیّت دارد این است که محتوای فیزیکی مکانیک کوانتومی همۀ توان خود را نشان می‌دهد تا قوانین آماری‌ای را برای همۀ مشاهداتی صورتبندی کند، که آنها را می‌توان ذیل شرایط تجربی‌ای به دست آورد که به‌روشنی می‌توان تشریح کرد.\nاین واقعیّت که تشریح عینی در فیزیک اتمی، یعنی آنجایی که ما با قانونمندی‌هایی سروکار داریم که دقتّی بی‌نظیر دارد، تنها از این راه به‌دست می‌آید که در تشریح پدیده‌ها به‌صراحت شرایط تجربی را به‌حساب آوریم، خود به‌شیوه‌ای نو تفکیک‌پذیر‌نبودن معرفت و امکان طرح پرسش را نشان می‌دهد. در اینجا با درسی کلّی در نظریّۀ شناخت سروکار داریم که جایگاه ما را در بسیاری دیگر از حوزه‌های مورد علاقۀ بشری روشن می‌کند.\nو به‌ویژه آنکه شرایط بر تحلیل و ترکیب آنچه که آن را آموخته‌های روانی می‌نامیم در فلسفه همواره مسئله‌ای مهمّ بوده است. این نکته هم روشن است که حرف‌هایی مانند فکر و احساس، که به آموخته‌هایی اشاره دارد که یکدیکر را متقابلاً نفی می‌کند، از زمان پیدایی زبان همواره به‌شیوۀ مکملّی نوعی به‌کار برده شده است. در این مورد امّا جدایی میان ذهن از عین به توجّه بیشتری نیازمند است. هر اطّلاع بی‌ابهامی دربارۀ وضع روحی ما مسلّماً فرقی میان محتوای آگاهی و پیش‌زمینۀ آن قائل است، که ما آن را، به‌طور مطلق،”خود ما” می‌نامیم. امّا هر کوششی بر اینکه گسترۀ زندگی آگاه را به‌تفصیل تشریح کنیم، در موقعیّت‌های گوناگون ترسیم‌های مختلف خطّ فاصل میان عین و ذهن را اقتضا می‌کند.\nبرای نشان دادن این نکتۀ مهم، قولی از شاعر و فیلسوف دانمارکی، پاول مارتین مُولر را نقل می‌کنم، که اندکی نزدیک به یک صد سال پیش می زیسته و داستان کوتاه ناتمامی به‌جای گذاشته است، که هم‌امروز هم آن را پیر و جوان اینجا در دانمارک با لذّت می‌خوانند. در داستانش، “ماجراهای یک دانشجوی دانمارکی”، شاعر تصویری بسیار باروح و یقین‌برانگیز، از بازی میان جنبه‌های گوناگون وضع ما ارائه می‌دهد و این کار را هم با بحث‌های به ما نشان می‌دهد، که در درون جمعی از دانشجویان با شخصیّت‌های مختلف و نظرات گوناگون نسبت به زندگی جریان دارد.\nمن بیشتر می‌خواهم در اینجا به گفتگویی اشاره کنم که میان دو عموزاده می‌گذرد: یکی از این عموزاده‌ها، که بیشتر به آدم قابل واقع‌بین در امور عملی شهرت دارد، از آن دسته آدم‌هایی است که امروز هم مانند دیروز بین دانشجویان به‌عنوان خرده‌بورژوا شناخته می‌شود، در حالی که عموزادۀ دیگر، که او را آقای لیسانسیه خطاب می‌کنند، گرفتار تفکرّات فلسفی‌ای است که او را به ترک دنیا تشویق می‌کند، که به موقعیّت اجتماعی‌اش هم صدمه می‌زند. وقتی‌که آن خرده‌بورژوا به آقای لیسانسیه ایراد می‌گیرد که نمی‌تواند تصمیم به کاری بگیرد، و از موقعیّت‌هایی استفاده کند، که دوستانش از روی لطف برای او مهیّا می‌کنند، تا حرفه‌ای عملی برای خود دست‌و‌پا کند، آقای لیسانسیۀ بی‌نوا عذرخواهی می‌کند و به شرح سختی‌هایی می‌پردازد که فکرش برای او درست کرده است.\nپس این چنین می‌گوید:\n” این فکروخیال دائم من، نمی‌گذارد تا به جایی برسم. به‌علاوه به افکار خود در بارۀ وضعی هم که در آن هستم، فکر می‌کنم. من حتّی به این فکر می‌کنم که دارم به چیزی فکر می‌کنم، و خودم را به هزاران‌هزار من تقسیم می‌کنم، که پشت‌سرهم می‌آیند و کم‌کم هم سیر نزولی می‌گیرند، امّا مواظب همدیگر هم هستند. من اصلاً نمی‌دانم که در کدام من به عنوان من اصلی باید توقّف کنم؛ و در لحظه‌ای هم که در یک من می‌ایستم، بازهم منی هست که در اینجا می‌ایستد. من دچار سردرگمی و سرگیجه می‌شوم، مثل اینکه به ته پرتگاهی خیره‌خیره نگاه می‌کنم؛ امّا آخرسر هم کارم به اینجا می‌رسد که احساس سردرد شدیدی می‌کنم. ”\nدر جواب، عموزادۀ دیگر می‌گوید:\n” از دست من اصلاً برای تو کاری ساخته نیست، تا به آن همه من‌های تو سروسامان دهم. این هم اصلاً از حوزۀ کاری من خارج است. و وقتی هم که به فکر خیالات فوق‌بشری تو می‌افتم، من هم باید یا مثل تو دیوانه باشم، یا آنکه دیوانه شوم. من به چیزهای ملموس می‌چسبم و در راه دلگشای عقل قدم برمی‌دارم؛ به همین علّت هم هیچ‌وقت من‌های من گرفتار بی‌نظمی نمی‌شوند. “\nصرف‌نظر از آن طنز شیرین، که داستان با آن روایت می‌شود، این کار هم دشوار است تا شرحی متناسب از جنبه‌های اصلی آن وضعی ارائه دهیم، که همۀ ما در آن به‌سر می‌بریم. امّا جای خوشحالی است که در زندگی عادّی آن خطری که آقای لیسانسیۀ ما با آن متأسّفانه رودررو است، بسیار کم پیش می‌آید و ما هم کم‌کم به این وضع عادت می‌کنیم تا نیازهای عملی خود را برآورده کنیم، و بیاموزیم به زبان محاوره آن چیزی را بیان کنیم که بدان نیاز داریم و در دل داریم. بر سازگاری با این وضع، آن توازن میان شوخی و جدّی کم‌اهمیّت نیست، چنان‌که در بازی کودکان به چشم می‌آید و در زندگی ما در دورۀ پختگی هم اهمیّت کمتری ندارد.\nوقتی‌که به پرسش دربارۀ آزادی اراده باز می‌گردیم، که همۀ فیلسوفان در همۀ زمان‌ها بدان پرداخته‌اند، این نکته به‌ویژه اهمیّت دارد که به آن شیوۀ مکملّی‌ای بنگریم که در آن کلمه‌هایی مانند تفکّر و اراده به کار می‌رود. حتّی زمانی که نمی‌توانیم بگوییم که آیا می‌خواهیم کاری را انجام دهیم، زیرا که گمان می‌کنیم که می‌توانیم آن را انجام دهیم، یا آنکه آیا آن را تنها زمانی می‌توانیم انجام دهیم، که آن را می‌خواهیم، باز هم احساس در وضعی است تا از اوضاع موجود، بهترین امکان، یعنی تجربۀ مشترک انسانی را برگزیند. مفهوم آزادی اراده اهمیّتی حیاتی در روابط انسانی دارد، درست مانند مفاهیم امید و مسئولیّت، که از آنها هم به‌خودی‌خود به‌همان اندازه نمی‌توان تعریفی در بیرون از آن چارچوبی ارائه داد، که آنها را در آن به کار گرفته‌ایم.\nجابه‌جایی خطّ فاصل میان ذهن و عین در تشریح زندگی آگاه متناطر با آن گوناگونی بسیار تجربه‌هایی است که ما باید از راه‌های مختلف به آنها نزدیک شویم. دربارۀ معرفت ما به دیگر موجودات زنده باید بگوییم که ما مسلّماً تنها شاهد رفتار آنها می‌توانیم باشیم؛ امّا این نکته را هم باید بدانیم که وقتی‌که رفتاری به‌حدّی پیچیده است که تشریح آن در زبان معمول ارجاع به کلمۀ خودآگاهی شخص مورد نظر را با خود دارد، دراین‌صورت ناگزیر به استفاده از کلمۀ آگاهی هستیم. امّا این نکته هم آشکار است که جستجو ی آخرین مُدرک در تناقض با ماهیّت تشریح عینی است، که به مواجهۀ میان ذهن و عین نیاز دارد.\nچنین ملاحظاتی به معنای آن نیست که دیگر الهام را کمتر بستاییم، یعنی آن چیزی را که در آثار هنری بزرگ از این راه درمی‌یابیم که به خصلت‌های کلّی وضع ما اشاره دارد. و درست در همین جاست که با صرف‌نظر کردن هرچه بیشتر از تحلیل منطقی دربرابر امکاناتی که همۀ سررشته‌های احساس را به بازی می‌گیرد، مانند هنر شعر، نقاشی و موسیقی، این وضع پدیدار می‌شود تا میان نظرات افراطی، که گاه آنها را عملگرا یا رمز‌آمیز می‌نامیم، راه ارتباطی برقرار کنیم. امّا از طرفی هم متفکّرین هند باستان دشواری‌های منطقی این کار را دریافته بودند که تاچه میزان می‌توان چنین کلیّت‌هایی را به زبانی جامع بیان کرد. به‌ویژه آنکه آنها ناگزیر شدند تا با ناهماهنگی‌های ظاهری زندگی، که بی‌ثمری پرسش دربارۀ معنای وجود مؤیّد آن بود، کنار آیند.آنها به این نکته هم آگاه بودند که هر استفاده‌ای از کلمۀ “معنا” مقایسه‌ای را دربردارد، پس وجود را در کلیّت آن با چه چیز می‌توانستیم قیاس کنیم؟\nهدف ما این بود تا با این دلایل بر این نکته تأکید کنیم که همۀ تجربه‌هایی را که برای بشر سودی دربر دارد – و هیچ فرقی هم نمی‌کند که از علم باشد، فلسفه یا هنر- باید بتوان با زبان مشرک بیان کرد، و درست بر همین مبناست که می‌خواهیم به پرسش در بارۀ یکپارچگی شناخت بشری نزدیک شویم. باتوجّه به گوناگونی بسیار اشکال فرهنگی، باید درپی چنین خصلت‌هایی در همۀ تمدّن‌هایی برآییم، که ریشه در وضع مشترک بشری دارد. و دراین راه پیش از هرچیز بر این نکته آگاه می‌شویم که جایگاه انسان در جامعه جنبه‌های بسیاری دارد، که گاه هم یکدیگر را نفی می‌کند.\nاگر به مسئلۀ نخستین بنیاد ارزش‌های اخلاقی بازگردیم، از همان آغاز هم پرسش ما دربارۀ گسترۀ مفاهیمی مانند عدالت و رحمت خواهد بود، که همۀ جوامع بشری وسیعاً درپی آن برآمده‌اند. امّا از اینجا هم این مطلب روشن می‌شود که وضعیّتی هم، که در آن کاربرد بی‌ابهام قواعد شناخته‌شدۀ قضایی اقتضا می‌کند، دیگر نمی‌تواند به رحمت میدان عمل آزاد دهد. و آن‌چنان‌که بیش از همه شاعران تراژدی‌نویس بزرگ یونانی گفته‌اند، این نکته هم به‌همان اندازه درست است که دل‌رحمی ما را به کشمکش با هر تصوّری از اجرای دقیق عدالت می‌کشاند. در اینجا هم با وابستگی‌هایی مکملّی از وضع بشر سروکار داریم، که به‌طرزی ازیادنرفتنی فلسفۀ کهن چین آن را بیان کرده است، که در ذهن ما هم این چنین نقش بسته است که: ما خود در نمایشنامۀ بزرگ وجود، هم بازیگریم و هم تماشاگر.\nبه‌هنگام مقایسۀ فرهنگ‌های ملّی بایکدیگر، با این دشواری خاصّ رودررو می‌شویم تا فرهنگ ملّتی را بر پایۀ سنّت‌های فرهنگ دیگری ارزیابی کنیم. عنصر غرور که در درون هر فرهنگی است، متناظر با همان غریزۀ بقاء است که مشخصّۀ همۀ گونه‌های موجود زنده است. در این مورد هم این نکته اهمیّت دارد که بر ما روشن باشد که آن خصیصه‌هایی که در فرهنگ‌های گوناگون یکدیگر را نفی می‌کند، که بر سنّت‌هایی استوار است که ریشه در رویدادهای تاریخی دارد، نمی‌تواند مستقیماً با آن چیزهایی مقایسه شود که ما در فیزیک، روان‌شناسی، و اخلاق با آنها رودررو هستیم، زیراکه در اینجا جنبه‌هایی از وضع مشترک بشری را دربرابر خود داریم که تغییرپذیر نیست.\nبه‌همین سبب هم ارتباط میان ملّت‌ها، که آنچه در اروپا روی داده است، آخرین آن نخواهد بود، گاه به ذوب‌شدن فرهنگ‌ها در یکدیگر می‌انجامد، هرچند که عناصر ارزشمند سنّت‌های ملّی اصیل برجای می‌ماند. این پرسش که چگونه می‌توان جلوی پیشرفت آن چیزی را گرفت، که آن را انشقاق فرهنگی در جامعۀ امروزی می‌نامیم،که بدان در چنین جلساتی توجّه خاص می‌شود، باید بگویم که این پرسش سرانجام به پرسشی محدودتر دربارۀ تربیت می‌انجامد، که بر حلّ آن نه‌تنها اندرز، بلکه – هم‌چنان‌که گمان می‌کنم که همگی بر آن توافق داریم- اندکی هم شوخ‌طبعی لازم است. امّا کار بسیار جدّی در مقابل این است که چگونه می‌توانیم به فهم ملّت‌ها از یکدیگر، که زمینه‌های فرهنگی متفاوت دارند، کمک کنیم.\nپیشرفت سریع امروزی علوم و فنون، که چشم‌اندازهای غریبی بر پیشبرد رفاه بشری می‌گشاید، امّا درعین‌حال هم امنیّت دنیای ما را به‌جدّ تهدید می‌کند، همۀ تمدّن ما را در برابر آزمونی جدّی قرار می‌دهد. هرگونه فزونی بر دانایی و توانایی ما مسلّماً به معنای مسئولیّت سنگین‌تر است، امّا امروز که سرنوشت همۀ ملّت‌ها آنگونه به‌یکدیگر پیوند خورده است که نمی‌توان آنها را از یکدیگر گسست، همکاری بایکدیگر در راه کسب اعتماد، که بر احترام به همۀ جنبه‌های مشترک وضع بشری ما استوار باشد، نیاری عاجل‌تر از آن چیزی است که پیشتر در تاریخ سراغ داشتیم.\n* یکپارچگی شناخت بشری: سخنرانی در همایش “بنیاد اروپایی فرهنگ”، در کپنهاگ، اکتبر ۱۹۶۰، اروپا، ماهنامه سیاسی، علمی، فرهنگی، اوت ۱۹۶۱؛ همچنین بنگرید به: نیلس بور: مجموعۀ آثار (2): یکپارچگی شناخت بشری\nنیلس بور: مجموعۀ آثار (2)، نوشتۀ سوم:\nوابستگی علوم به یکدیگر\nسخنرانی در همایش بین‌المللی علوم داروسازی در کپنهاگ، اوت ۱۹۶۰\nنیلس بور. مجموعۀ آثار (وابستگی علوم به یکدیگر). السه‌فیر، ۲۰۱۳\nNiels Bohr: Die Verbindung zwischen den Wissenschaften\nVortrag auf dem Internationalen Kongress der Pharmazeutischen Wissenschaften in Kopenhagen, August 1960\nبا خوشحالی بسیار، امّا نه بی‌تأمّل، دعوت محبّت‌آمیز شما را پذیرفتم تا به مناسبت گشایش همایش بین‌المللی علوم داروسازی سخن بگویم. مسلّم است که من به‌عنوان فیزیک‌دان آن بینشی را ندارم که بسیاری دیگر از دانشمندان عالی‌قدر، که از کشورهای مختلف در اینجا گرد آمده‌اند، به میزانی گسترده بر مسائل داروسازی دارا هستند. امّا شاید هم بی‌مناسبت نباشد که در این فرصت به نکاتی پیرامون وابستگی عمیق دانشهای ما به یکدیگر در رشته‌های مختلف علمی اشاره کنم که هنس کریستین ارستد خود با شور و تأکید فراوان چنین کرده است. هم او بود که برای اولّین بار آزمونهای رسمی داروسازی را در دانمارک رایج کرد، و این وابستگی هم، چه در پژوهشهای اساسی علمی، و چه در فعالیّت چند جانبه و ثمربخش او، در جامعۀ دانمارک چشمه‌ای خشک‌ناشدنی از الهام شد.\nآموخته‌های ما در این باره که چه کمکی از مواد موجود در طبیعت در درمان بیماریها برمی‌آید، به سرآغاز تمدّن، یعنی به هنگامی که هنوز هیچ کس با مفهوم پژوهش علمی مبتنی بر منطق آشنا نبود باز می‌گردد. در این باره اهمیّت دارد که به یاد آوریم چگونه جستجوی گیاهان دارویی در جنگلها و سبزه‌زارها به پیشبرد علم گیاه‌شناسی سامانمند انجامید، چنانچه تولید داروها و مطالعۀ اثراتشان نیز در پیشرفت شیمی، اهمیّتی اساسی داشت.\nمطالعۀ خواصّ و تغییرات مواد، تا مدّتی مدید از روش کار فیزیک، که در آن می‌کوشیم تا رفتار یک شیء در محیط، به کمک مفاهیم فضا و زمان و علّت و معلول، تشریح شود کاملاً جدا بود. این امر بنیاد تمامی بنای مفهومی مکانیک نیوتونی و حتّی نظریۀ الکترومغناطیس بود که بر کشفیّات ارستد و فارادی استوار بود که کاربردشان در فنون، چارچوب زندگی روزمرّۀ ما را این چنین گسترده تغییر داده است.\nتکاملی که در سدۀ گذشته از تصوّر باستانی از ساختار اتمی مادّه پدیدار شد، یافتن پیوندی عمیق‌تر میان شیمی و فیزیک را به پیش برد . از یک سو تبیین مفهوم عناصر شیمیایی، درک قانونمندیهای ترکیب شیمیایی را به پیش برد، و از سوی دیگر مطالعۀ خواصّ بسیار سادۀ گازها به تکامل نظریّۀ مکانیکی گرما انجامید که توضیح اصول ترمودینامیک را ممکن کرد، که به نوبۀ خود در شیمی فیزیکی کاربردهایی پرفایده دارد.\nمطالعۀ تعادل حرارتی تابش بر مبنای نظریّۀ الکترومغناطیس خصلت کلیّتی فرایندهای اتمی را آشکار کرد که با تصوّرات ما از فیزیک کلاسیک سازگار نبود. کشف پلانک از کوانتوم عامّ کنش به ما آموخت که کاربرد گستردۀ تشریح معمول رفتار اجسام درشت تنها در حالتی پابرجا است که کنشهای موجود در پدیده‌ها در مقیاس متعارف به قدری بزرگ باشد که بتوان به کلّی از کوانتوم چشم‌پوشی کرد. امّا در فرایندهای منفرد اتمی به قانونمندیهای نوینی برمی‌خوریم که مسئول پایداری خاصّ نظامهای اتمی است که خواصّ ماده سرانجام به تمامی به آنها بستگی دارد.\nنظم بخشیدن به این حوزۀ گسترده و نوین تجربه، مستلزم تجدیدنظری ژرف در اصول لازم در کاربرد بی‌ابهام مفاهیم فیزیکی اولیّۀ ما بود. آنگاه که بخواهیم به دیگری گزارش دهیم که با آزمایش فیزیکی چه می‌کنیم، و از آن چه می‌آموزیم، مسلّم است که آرایشهای تجربی و نتایج مشاهدات را باید به زبان معمول بیان کنیم. امّا در مطالعۀ پدیده‌های اتمی با وضعی روبرو هستیم که در آن تکرار یک آزمایش با آرایش تجربی یکسان می‌تواند به نتایج مختلفی از اندازه گیری بینجامد، و آزمایشهایی با آرایشهای تجربی گوناگون ممکن است نتایجی به‌بار آورد که در نگاه نخستین بایکدیگر متضاد بنماید.\nاین تناقضهای ظاهری با شناخت از این واقعیّت زدوده می‌شود که از برهم‌کنش میان اشیای موضوع تجربه و ابزارهای مشاهده، در تجربیّات معمول می توان صرف‌نظر کرد، یا آن را جداگانه به حساب آورد، در حالی که در فیزیک کوانتومی ابزارهای مشاهده، خود جزء جداناشدنی از پدیده را تشکیل می‌دهد. در چنین شرایطی نمی‌توان تجربه‌ها را به شیوۀ معمول جمع‌بندی کرد، بلکه باید پدیده‌ها را مکمّل یکدیگر دانست، به این معنا که پدیده‌ها با یکدیگر تمامی اطّلاعاتی را در بارۀ اشیای اتمی دربرمی‌گیرد که به‌شیوه‌ای روشن می‌تواند بیان شود.\nابزار ریاضی مناسب در تشریح مکمّلی مشیع را، آنچه را که فرمالیسم مکانیک کوانتومی می‌نامیم، فراهم آورد، که به ما به صورتی گسترده این امکان را داد تا خواص فیزیکی و شیمیایی مادّه را توضیح دهیم. اختلاف طنزآمیز بین فیزیک‌دانها و شیمی‌دانها بر سر این که آیا شیمی، فیزیک را بلعیده است و یا فیزیک به شیمی بدل شده است، گستره و ویژگی چنین پیشرفتی را نمایان می‌کند.\nتشریحی مشروح از گسترش وسیع در پژوهشهای اتمی در زمان ما، ما را از موضوع اصلی‌مان بسیار دور خواهد کرد؛ از این رو مایلم در اینجا فقط کوتاه یادآوری کنم که ما در مورد پیوند بین الکترون‌ها و هستۀ اتمی، و سهمی که الکترون‌ها در پیوند اتمها در تشکیل مولکولهای ترکیبات شیمیایی دارا است، با اثرات خاص کوانتومی سروکار داریم که نمی‌توان آنها را به عادت مألوف به شکل تصویری نمایاند. اما به سبب جرم زیاد هسته، در مقایسه با جرم الکترون، باز هم ممکن است با تقریبی خوب ساختار اتمی مولکولها را به روش آشنای فرمول‌های ساختاری تشریح کرد، که در نظم دادن به نتایج تجربی در شیمی کاملاً ضروری است.\nاین روش تشریح نه تنها در انطباق کامل با جنبش‌شناسی متداول شیمی قرار دارد، بلکه حتّی فرضهای ساده ای را که این علم بر آنها اسنوار است تأیید می‌کند. بدین ترتیب در هر فرایند، که طی آن ترکیبات شیمیایی پدیدار می‌شود، خواص مولکولهای نو در درجۀ اوّل، نه به ترکیب مولکولهای جدید، که به سبب برهم‌کنش مولکولها به‌وجود آمده است، بلکه تنها به وضعیّت نسبی اتمهای متشکّلۀ خود وابسته است. تمام مشخصّه‌های ثانوی وضع این گونه مولکولها، که با نوسانهای موجود به هنگام ایجادشان مطابقت دارد، در واقع بر خواص شیمیایی آنها تأثیر نمی‌گذارد، و حتّی به سبب حرکت گرمایی عمومی درمحیط، به‌سرعت هرگونه وابستگی با پیشینۀ خود را از دست می‌دهد.\nبا درک کلّی از خواص ویژۀ مادّه، که کوانتوم کنش کلید فهم آن را به‌دست داد، مرحله‌ای از رشد سریع علوم طبیعی آغاز شد که از بسیاری جهات یادآور انقلاب علمی قرن شانزدهم و هفدهم است. از میان چشمگیرترین جنبه‌های این تحوّل، پیشرفتهای نوین در زیست‌شیمی است که فیزیولوژی همان‌قدر وامدار آنها است که داروشناسی. و به‌ویژه آنکه از میان رفتن ثقریباً کامل فرق میان شیمی‌آلی و معدنی، از نو سبب طرح این پرسش شد که فیزیک تا چه حدّ توانایی تشریح شکفتن حیات را دارد.\nشناختی که اندک‌اندک به سبب تکامل کالبد‌شناسی و فیزیولوژی از پیچیدگی بسیار ساختار موجودات زنده، و سازوکارهای تنظیم کنندۀ گوناگون و بسیار ظریف حاکم بر کارکرد آنها، به‌دست آمده، گاه سبب تردید بسیار در این زمینه شده است که پایداری نظم در ارگانیسم‌ها تا چه میزان با قوانین عام ترمودینامیک سازوار است. از منظرسینتیک نوین در شیمی، انتظار انحراف از این قوانین نمی رود، و بررسیهای تفصیلی تبادل انرژی و آنتروپی، که به همراه سوخت‌وساز و حرکت ارگانیسم‌ها می‌آید، هیچ گاه محدودیّتی را در اصول ترمودینامیک آشکار نکرد.\nطی سالهای اخیر، درک از ساختار مولکولی پیچیده درون سلّولهای زنده، و به‌ویژه زنجیره‌های مولکولی خاصّی که اطّلاعات حرکتی را از نسلی به نسلی منتقل می‌کند، پیشرفتهای زیادی کرده است. و همچنین درک ما از فرایندهای آنزیمی، که به مدد آنها از این اطّلاعات استفاده می‌شود، تا ساختارهای مولکولی خاص دیگری، از قبیل پروتئین‌ها ساخته شود، نیز به مرور جامع‌تر شده، به‌گونه‌ای که اکنون می‌تواینم بگوییم، در اینجا، ظاهراً با افزایش دائم ثبات اجزای سلّولی، همراه با تحویل انرژی آزاد به محیط، سروکار داریم که همانند افزایش آنتروپی در فرایندهای برگشت ناپذیر معمول در شیمی است.\nچنین ارتباطی به این برداشت نزدیک است که ما در طول عمر موجودات زنده با فرایندهایی با ماهیّتی به‌درستی برگشت‌پذیر سروکار نداریم که با افزایش دائم ثبات در شرایط داده شده از راه تغذیه و تنفس مطابقت کند. با همۀ تفاوتهای موجود در معیار سنجش و کارکرد، در اینجا با شباهت گستردۀ میان موجودات زنده و ماشین‌های خودکار رویاروی هستیم. برپایۀ دست‌آوردهای نوین فنّی، می‌توان ماشین‌هایی ساخت که به هر شیوۀ از پیش‌تعیین‌شده‌ای واکنش نشان دهد و حتّی به بازسازی و تکثیر خود بپردازد، مشروط بر آنکه مواد و منابع انرژی لازم در دسترس آنها باشد.\nهنگامی که به این پرسش چالش‌برانگیز در بارۀ مقایسه میان موجودات زنده و ماشین‌ها می‌پردازیم ، نباید هم فراموش کنیم که حیات ارگانیک تجلّی امکانات طبیعت است که به مراتب از آنچه در ساخت ماشین‌ها بدان نیاز است فراتر می‌رود. هنگامی که به تشریح کار ماشین‌های محاسبه و دستگاه‌های کنترل خودکار می‌پردازیم، می‌توانیم ساخت اتمی ماده را تاحّد زیادی نادیده بینگاریم و تنها به تشریح خواص مکانیکی و الکتریکی مواد مورد استفاده و نیز کاربرد قوانین فیزیکی ساده‌ای بسنده کنیم که بر برهم‌کنش میان اجزای ماشین مصداق دارد، در حالی که تمامی تاریخ تکامل موجودات زنده در طبیعت، نشان از آزمون دائم امکانات سرشاری دارد که برهم‌کنش‌های اتمی ارائه می دهد.\nبا توجه به پیچیدگی بیش از اندازۀ ارگانیسم‌ها، شگفت نیست که اینها خواص و امکاناتی از خود بروز دهند که با خواص و امکاناتی که از مادّۀ به‌اصطلاح بی‌جان در شرایط تجربی ساده و تکرارپذیر پدیدار می‌شود، تضادی چشمگیر داشته باشند. درست به‌همین دلیل است، که مفاهیمی چون هدفمندی و صیانت نفس، که به رفتار ارگانیسم‌ها به‌مانند کلیّت می‌نگرد، درپژوهشهای زیست‌شناختی کاربردی سودمند بیابد.\nموضوع اصلی بحثهایی که به بنیاد‌های زیست‌شناسی مربوط می‌شود، این پرسش است که چه جایگاهی مفاهیمی دارد که در وراء زبان رایج در فیزیک قرار دارد. ازیک سو برخی براین نظراند که چنین مفاهیمی، هرچند آشکارا ثمربخش، سرانجام زاید نمایان خواهد شد، امّا از سوی دیگر هم، بر این نکته تأکید می شود که ما در اینجا با عناصری سروکار داریم که در هرگونه تشریح از گسترش حیات جایگاه خود را می‌یابد.\nدرسهایی که از مکانیک کوانتومی در بارۀ جایگاه خود به عنوان مشاهده‌گر طبیعت آموختیم، پیش‌زمینه‌ای تازه بر این گونه بحثها گشود. این درسها بیانگر آن است که وضع موجود تشریح عینی پدیده‌های زیست‌شناختی، در فیزیولوژی عمومی و در زیست‌شیمی نوین، با پرداختهایی به شیوه‌های گوناگون بازتاب یافته است. بنیاد موجود در تشریح مکمّلی در زیست‌شناسی، نه به مسائل بازبینی برهم‌کنش میان شیء و ابزارهای اندازه‌گیری، که در جای خود درجنبش‌شناسی در شیمی در نظر گرفته شده، بلکه به پیچیدگی عملاً بی‌حدّوحصر ارگانیسم‌ها مربوط می‌شود..\nاین وضع را به دشواری می‌توان رویدادی گذرا انگاشت. به نظرمی‌رسد که این وضع به گونه‌ای، پیوندی جداناشدنی با چگونگی گسترش چارچوب مفهومی ما دارد، یعنی از کاربرد این چارچوب در نیازهای اولیّۀ زندگی روزمره، تا نظم بخشیدن به نتایج تجربی همواره روزافزونی که پژوهشهای سامانمند علمی به‌دست می‌دهد. تا هر زمان که واژۀ « حیات » را، چه به دلایل عملی و چه به دلایل معرفت‌شناختی، نگاه داریم، نگرش دوگانه در زیست‌شناسی پابرجا خواهد ماند.\nدر این بحث، در آغاز به موجودات زنده به‌مانند اشیای موضوع تجربه نگریستیم، همانگونه که می‌کوشیم تا تجربیّات خود را در بخشهای دیگری از طبیعت نیز درک کنیم. آنگاه که به مسائل روان‌شناسی روی می آوریم، در حوزۀ نوین دیگری از علم پا می‌نهیم که در آن مسئلۀ تحلیل و ترکیب از دیرباز دلبستگی‌ای پرشور برانگیخته است. بی‌تردید زبانی که در روابط اجتماعی به‌کار می‌گیریم تا وضع روحی خود را بیان کنیم، با زبانی که به طور معمول در فیزیک به کار می‌رود، فرق بسیار دارد. به عنوان نمونه واژه‌هایی چون تفکّر و آزادی اراده، به اوضاعی اشاره دارد که نافی یکدیگر است، اما هردو به یک میزان شاخصۀ ما است و در سرآغاز پیدایی زبان به شیوۀ مکمّلی خاص به کار رفته است.\nرابطۀ تنگاتنگ میان تجربیّات روانی و فرایندهای فیزیکی و شیمیایی در بدن، حتّی در کاربرد داروها به هنگام درمان بیماریهای روانی نیز بیانی بارز می یابد. قدرت یادآوری، نسبت به هر چه که زمانی به ذهن ما راه یافته، به میزانی است که به روشنی ماهیّت برگشت‌ناپذیر فرایندهای روانی را نشان می‌دهد. انسان گاه وسوسه می‌شود این گونه تأمّلات را ادامه دهد، امّا در گام پسین مشکلاتی نو پدیدار می‌شود که به شکلی جداناشدنی با گسترۀ محدود مفاهیمی که ما برای چنین بررسیهایی در اختیار داریم مرتبط است.\nبا این تذکّرات کوشیدم نشان دهم که تا چه حدّ مطالعۀ دنیای اتم‌ها امکانات جدیدی به‌دست داده است تا آن سازواریهایی را در طبیعت جستجو کنیم که ارستد از آن سخن گفته است، و ما می‌خواهیم آن را ترجیحاً وحدت معرفت خود بنامیم. تنها شناخت چنین هماهنگی و وحدتی می‌تواند ما را یاری دهد تا نگرشی به‌درستی متوازن را در برابر وضعیّت خود نگاه داریم و از سردرگمی‌هایی بگریزیم که پیشرفت پرتلاطم علوم و فنون توانسته در بیشتر حوزه‌های علایق بشری چنین آسان برانگیزد.\nبرنامه این همایش نشانگر آن است که علوم داروسازی و داروشناسی بخش جداناشدنی از پژوهش در شگفتی‌هایی است که با آن می‌کوشیم تا بر تفاهم میان ملتّها و رفاه آنها بیفزاییم. به امید آنکه همایش شما ما را به این هدف بلند نزدیک‌تر کند، مایلم بهترین آرزوهای خود را ابراز کنم تا این همایش برای همۀ شما تجربه‌ای الهام‌بخش باشد.\nتوضیحات بیشتر در بارۀ این نوشته، ذیل: وابستگی علوم به یکدیگر\nنیلس بور: مجموعۀ آثار (2)، نوشتۀ چهارم:\nنور و حیات – یک‌بار دیگر*\nسخنرانی نیلس بور در آیین گشایش مؤسّسۀ ژنتیک دانشگاه کلن، ژوئن ۱۹۶۲\nنیلس بور. مجموعۀ آثار (نور و حیات – یک‌بار دیگر). السه‌فیر، ۲۰۱۳\nNiels Bohr: Licht und Leben – noch einmal\nVortrag anlässlich der Einweihung des Instituts für Genetik der Universität Köln, Juni 1962. Unvollendetes Manuskript.\nبرای من بسیار مسرّت‌بخش است که دعوت دوست قدیمی‌ام، ماکس دل‌بروک را بپذیرم و در آیین گشایش این مؤسّسۀ جدید ژنتیک دانشگاه کلن سخن بگویم. مسلّماً من به‌عنوان فیزیک‌دان از پیشرفت سریع و روبه‌گسترش حوزۀ پژوهشی که این مؤسّسه بدان اهتمام دارد، اخبار دست‌اوّل ندارم، بااین‌حال از پیشنهاد دل‌بروک، مبنی بر تشریح برخی ملاحظات در زمینۀ روابط میان زیست‌شناسی و فیزیک اتمی، که من سی‌سال پیش در سخنرانی‌ای با عنوان «نور و حیات» در کنگرۀ جهانی نوردرمانی در کپنهاگ طرح کرده بودم، استقبال کردم. دل‌بروک، که در آن زمان نزد ما به‌عنوان فیزیک‌دان در کپنهاگ کار می‌کرد، با دقّت فراوان این گونه ملاحظات را دنبال می‌کرد و آن‌چنان‌که خود می‌گفت، این دیدگاه‌ها علاقۀ او به زیست‌شناسی را برانگیخت، و او را به پژوهش‌های موفقیّت‌آمیزش در ژنتیک ترغیب کرد.\nجایی که موجودات زنده در چارچوب پژوهش‌های عام فیزیک اشغال می‌کند، از دیرباز توجّه دانشمندان علوم طبیعی و فلاسفه را به خود معطوف کرده است. به‌نظر ارسطو، برای مثال، خصلت‌های کل‌گرای ارگانیسم‌ها، مشکلی اساسی در قبول فرض تقسیم‌پذیری محدود مادّه بود،که مکتب اتم‌گراها در آن، بنیاد فهم از نظمی را می‌جست، که با وجود کثرت پدیده‌های فیزیکی، بر طبیعت حاکم است. امّا لوکرتیوس به‌عکس، با جمع‌بندی از دلایلی که به نظریّۀ ذرّه‌ای قوّت می‌داد، در رشد گیاه از تخم خود دلیلی می‌دید بر نوعی ساختار بنیادین، که به‌همراه تکامل، تداوم می‌یافت؛ این نگرش به‌شکلی چشمگیر یادآور تأمّلات ژنتیک جدید است.\nدرپی توسعۀ مکانیک کلاسیک در دوران نوزایش، و به‌کارگیری ثمربخش آن در توضیح اتمیستی قوانین ترمودینامیک، بر این فکر تأکید بسیار شده، که پایداری نظم در ساختارها و کارکردهای پیچیدۀ موجودات زنده مشکلاتی به‌بار می‌آورد که نمی‌توان آنها را زدود. کشف کوانتوم کنش در سالهای اولیّۀ سدۀ ما بنیادی نو در بینش ما از این مسائل را فراروی ما نهاد، که خصلت انفرادی فرایندهای اتمی را آشکار می‌کند، که از نظریّۀ پیشین تقسیم‌پذیری محدود مادّه بسیار فراتر می‌رود. این کشف، کلید ثبات پراهمیّت نظامهای اتمی و مولکولی را به دست داد که، خواص موادّی که ابزارهای ما را تشکیل می‌دهد، سرانجام به‌همان میزان وابسته به آنها است که بدن ما.\nآنچه ما را به تأمّل در بارۀ سخنرانی‌ای واداشت که در آغاز از آن گفتیم، تکمیل فرمالیسم منطقاً منسجم مکانیسم کوانتومی بود که به‌تازگی فراهم آمده بود. پیشرفت این فرمالیسم، چگونگی شرایط تشریح عینی در فیزیک اتمی، یعنی تشریحی را، که راه را بر هر داوری ذهنی می‌بندد، از بنیاد روشن کرد. نکتۀ اصلی در اینجا آن است که ما هنگامی که می‌خواهیم بیان کنیم که با طرح سؤال از طبیعت، به شکل این‌یاآن آزمایش چه کرده‌ایم و از آن چه آموخته‌ایم، هرچند با پدیده‌هایی سروکار داریم که بازنمایی روشن آنها با مفاهیم جبرگرایانه ممکن نیست، باید آن زبان گفتاری‌ای را به‌کار گیریم که با واژگان فیزیک کلاسیک پالایش شده باشد. این خواسته در آزمایشهای واقعی فیزیکی به‌این‌سبب محقّق است، که ما از ابزارهای اندازه‌گیری‌ای، یعنی از اجسام صلبی به‌مانند حایلها، عدسیها و صفحه‌های عکّاسی استفاده می‌کنیم، که به‌قدرکافی بزرگ و سنگین است، که امکان می‌دهد تا اخباری در‌بارۀ شکل، وضعیّت نسبی و جابه‌جایی آنها، بدون در نظر گرفتن خصلت‌های کوانتومی، که به شکلی جداناشدنی از اتم‌ها، در ساختار اتمی این اجسام جای دارد، ارائه دهیم.\nدر فیزیک کلاسیک فرض ما بر این است که پدیده‌ها می‌تواند بی‌شمار به‌جزء تقسیم شود، و به‌ویژه آنکه برهم‌کنش میان ابزارهای اندازه‌گیری و اشیای مورد مشاهده را می‌توان نادیده‌گرفت یا آن را درهرحال جبران کرد. اما خصلت فردیّت در فرایندهای اتمی، آن‌گونه که در کوانتوم عام کنش بیان می‌شود، بدین معناست که این برهم‌کنش، در فیزیک کوانتومی، جزئی جداناشدنی از پدیده‌هاست؛ جزئی که هرگاه بخواهیم ابزارها وظیفۀ خود را انجام دهد، یعنی آرایش تجربی را تعریف و مشاهدات را ثبت کند، نمی‌توان از آن تشریحی مجزّا به‌دست داد. این واقعیّت که چنین ثبتی، از قبیل ایجاد لکّه در اثر ضربۀ الکترون با صفحۀ عکاسی، برفرایندهای اساساً برگشت‌ناپذیر استوار است، مشکلات خاصّی را در تفسیر آزمایشها پدیدار نمی‌کند، بلکه بیشتر خاصیّت برگشت‌ناپذیری‌ای را تأیید می‌کند که مفهوم مشاهده ذاتاً در خود دارد.\nاین واقعیّت که ما عموماً با تکرار بی‌تمایز آرایش تجربی به‌درستی تعریف‌شده‌ای، ثبت‌هایی از فرایندهای منفرد مختلفی را به‌دست می‌آوریم، ما را ناگزیر به گزارش آماری از پدیده‌های کوانتومی می‌کند. به‌علاوه، ممکن‌نبودن جمع پدیده‌های مشاهده‌شده، ذیل آرایشهای تجربی گوناگون، در تصویر واحد کلاسیک، ما را به‌اینجا می‌رساند تا این‌گونه پدیده‌های به‌ظاهر متضّاد را، به‌این‌معنا مکمّل یکدیگر بدانیم که تمامی اطّلاعات دقیقاً تعریف‌شده دربارۀ اشیای اتمی را برروی‌هم دربر می‌گیرد. از این منظر، هرگونه تضاد منطقی درعمل برطرف می‌شود، زیرا که فرمالیسم منسجم مکانیک کوانتومی از نظر ریاضی کمک می‌کند تا به‌شیوۀ آماری قوانینی بیان شود که برای تمامی مشاهدات به‌دست‌آمده ذیل شرایط تجربی معیّن معتبر است.\nدر موضوع ما این نکته اهمیّت اساسی دارد که مکملیّت در فیزیک کوانتومی، که در درجۀ اوّل در تبیین تناقضهای شناخته‌شده در مورد خصلت دوگانۀ تابش الکترومغناطیسی و ذرّات مادّی مناسب است، بتواند در تشریح ویژگیهای نظامهای اتمی و مولکولی هم به‌همان شیوه به‌شکل چشمگیری به کار رود. بدین گونه هر کوششی برای تثبیت جای‌گاهی الکترون‌ها در اتم‌ها و مولکول‌ها، الزاماً به آرایشی تجربی نیاز دارد که پیدایی نظم طیفی و پیوندهای شیمیایی را منتفی بداند. این واقعیّت که هسته‌های اتمی، از الکترون‌ها بسیار سنگین‌تر است، تثبیت وضعیّت نسبی اتم‌ها را در مولکول‌ها در حدّی ممکن می‌کند که فرمول‌های ساختاری، که فایدۀ خود را در پژوهشهای شیمیایی تا این حدّ نشان داده است، معنای مشخصّی بیابد. هرگاه که از تشریح نمایان ساخت الکترونی نظامهای اتمی صرف‌نظر می‌کنیم، و تنها دانسته‌های تجربی خود دربارۀ انرژی‌های آستانه‌ای و پیوندی در فرایندهای مولکولی را به‌کار می‌بندیم، می‌توانیم در چارچوب حوزۀ گسترده‌تر تجربی، واکنشهای این گونه نظام‌ها را به کمک سینتیک عمومی در شیمی، که به‌درستی بر قوانین مستدل ترمودینامیک استوار است، بررسی کنیم.\nاعتبار این یادآوریها در حوزه‌های زیست‌فیزیک و زیست‌شیمی هم، که در این سده شاهد پیشرفتهای شگرف آنها بوده ایم، کمتر از این نیست. به‌سبب دمای عملاً یکنواخت درون ارگانیسم‌ها، الزامات ترمودینامیکی آنها تا آنجا کاهش می‌یابد که انرژی آزاد یا پایدار بماند، و یا همواره کاهش یابد. بدین ترتیب این فرض پیش می‌آید که تشکیل ساختارهای درشت مولکولی، پیوسته یا به‌شکلی گذرا، از بنیاد فرایندهای برگشت‌ناپذیری را ترسیم می‌کند، که پایداری اندامگان را ذیل شرایط موجود، به‌سبب تغذیه و تنفس، افزایش می‌دهد. فوتوسنتز گیاهان نیز، چنان‌که بریتن و گاموف به‌تازگی نشان داده‌اند، با افزایش عمومی آنتروپی همراه است.\nبی‌توجّه به این گونه ملاحظات کلّی، تا مدتّها چنین به‌نظر می‌رسید، که کارکردهای تنظیمی در موجودات زنده، که به‌ویژه درپی پژوهش در فیزیولوژی سلّولی و جنین‌شناسی کشف شده‌بود، نشان از ظرافتی دارد که در آزمایشهای عمومی فیزیکی و شیمیایی به‌کّلی ناشناخته می‌نماید. این کارکردها نشان از وجود قوانین اساسی زیست‌شناسی داشت، که در خوّاص مادۀ بی‌جان، که ذیل شرایط تجربی سادۀ تکرارپذیر، پژوهش می‌شود، نمونه‌ای نمی‌یابد. به‌همین سبب، با تأکید بر دشواریهایی که بر سر راه زنده نگاه‌داشتن ارگانیسم‌ها در شرایطی وجود دارد، که ذیل آنها به تشریح کامل اتمی می‌کوشیم، پیشنهاد کردم که وجود حیات در زیست‌شناسی را باید فی‌نفسه واقعیتّی بنیادین انگاشت، به همان معنایی که کوانتوم کنش در فیزیک اتمی را باید به‌مانند عنصری بنیادین بدانیم،که نمی‌توان آن را بر مفاهیم کلاسیک فیزیک استوار کرد.\nچنانچه از این منظر، ازنو بدین فرض بنگریم، باید توجّه کنیم که کار زیست‌شناسی نمی‌تواند این باشد تا دربارۀ سرنوشت تک‌تک اتم‌های بی‌شماری که، دائم یا موقّت، در موجود زنده دست‌اندرکار است، حساب پس دهد. به هنگام مطالعۀ مکانیسم‌های تنظیم‌کنندۀ زیست‌شناختی، در واقع نمی‌توان تمیزی روشن میان ریزساخت این گونه مکانیسم‌ها و کارکردهایی قایل شد، که بقای حیات در ارگانیسم را عهده‌دار است . بسیاری از اصطلاحاتی که در فیزیولوژی عملی به‌کار می‌رود، بازتاب روشی تحقیقی است – با شناخت از کارکرد اجزای مختلف ارگانیسم- که در آن به‌دنبال تشریح فیزیکی و شیمیایی ریزساخت و فرایندهایی هستیم که در آن دخیل است. تا جایی که به دلایل عملی یا معرفت‌شناختی، حرف از حیات است، این گونه مفاهیم غایت‌شناختی به‌یقین در تکمیل اصطلاحات در زیست‌شناسی مولکولی به‌کار می‌آید؛ امّا این واقعیّت به‌خودی‌خود، به معنای محدود کردن کاربرد اصول شناخته‌شدۀ فیزیک اتمی در زیست‌شناسی نیست۱.\nبرای راه‌یابی به این پرسش اساسی، باید میان فرایندهای منفرد اتمی، که در فواصل مکانی اندک و در بازه‌های زمانی کوتاه پایان می‌یابد، از یک‌سو، و بنا و کارکرد ساختارهای بزرگتر، که از راه انباشت مولکولهایی که زمان پیوند آنها با یکدیگردر قیاس با دورۀ تقسیم سلولی برابر یا بیشتر است، از سوی دیگر، فرقی اساسی نهاد. درست این گونه عناصر ساختی ارگانیسم، گاه خواص و رفتاری از خود نشان می‌دهد که سازمانی خاص را می‌ماند که ویژگیهایی متفاوت با اجزای آن ماشینهایی دارد، که ما می‌توانیم بسازیم. کارکردهای اجزاء ساختی ماشینهای محاسبۀ مکانیکی یا الکترونیکی، به سادگی با شکل و خواص معمول مواد آنها، از قبیل سختی مکانیکی، رسانایی الکتریکی و حساسیّت مغناطیسی، مشخص می‌شود. تا آنجا که به ساخت ماشینها مربوط می‌شود، مواد لازم از همان ابتدا، از انباشته‌های اتمی کم‌وبیش متبلور است، در حالی که در موجودات زنده با آهنگی درخور توجّه، امّا از نوعی دیگر سروکار داریم؛ در اینجا بَسپارش مولکولی همواره گسسته است، زیرا اگر بی‌محدودیّت ادامه می‌یافت، ارگانیسم هم، به‌مانند بلور، مرده‌ای بیش نبود.\nدر اینجا بندی که به بررسی پژوهشهای هوه‌زیس، در بارۀ نشانگرهای ایزوتوپ‌ها است،حذف شده است.این پژوهشها نشان می‌دهد که بخش بزرگی از اتم‌های کلسیمی که در مرحلۀ جنینی حیات موش در استخوانهای آن یافت می‌شود، در تمام دوران حیات حیوان در اسلکت آن باقی می‌ماند. مؤلّف به این سؤال می‌پردازد که چگونه ارگانیسم می‌تواند محتوای کلسیم خود را در طول دوران رشد استخوان‌بندی این‌قدر با صرفه‌جویی اداره کند.\nکاربرد روشها و دیدگاههای فیزیکی، در بسیاری دیگر از حوزه‌های زیست‌شناسی، به پیشرفتهای بزرگی انجامید. کشفیّات جدید در ریزساخت عضلات و جابه‌جایی مواد لازم برای فعالیّت اعصاب، دلایل قوی بر این ادّعا است. این کشفیات، که در گسترش شناخت از ماهیّت موجود زنده سهمی دارد، امکاناتی در سازوکارهای فیزیکی را هم می‌نمایاند، که تاکنون ملحوظ نبود. در ژنتیک، مطالعات اولیّۀ تیموفیو رسوفسکی، سیمر و دل‌بروک، دربارۀ جهشهای برانگیخته دراثر پرتوهای یونیزه‌کننده، اولیّن ارزیابی تقریبی از گسترش حجمی درون کروموزوم‌ها را، که در پایداری ژن‌ها اهمیّت بسیار دارد، ممکن کرد. امّا پیشنهاد بی‌مانند کریک و واتسن، ده سال پیش در این حوزه، در توضیح ساخت مولکول دِنا، نقطۀ عطفی به‌شمار می‌آید. به‌خوبی به‌یاد دارم که دل‌بروک، هنگامی که از این کشف تعریف می‌کرد، می‌گفت که این کشف در زیست‌شناسی مولکولی ممکن است بتواند انقلابی را، به‌مانند تحوّلی که کشف رادرفورد از مدل اتمی در فیزیک ایجاد کرد، سبب شود.\nاجازه دهید دراین‌باره یادآوری کنم، که کریستین آن‌فین‌سن چند سال پیش سخنرانی خود را در هم‌نشستی در کپنهاگ با ذکر این نکته آغاز کرد که او و همکارانش چگونه خود را تا آن زمان ژنتیک‌دان، و یا زیست‌شیمی‌دان کاردان می‌دانستند، درحالی‌که اکنون دیگر خود را تازه‌کارهایی می‌انگارند که می‌کوشند نتایج بسیار متباین زیست‌شیمی را با‌یکدیگر سازوار کنند. چنین اوضاعی به‌درستی شبیه به آن است که فیزیک‌دانها پس از کشف هستۀ اتم خود را در برابر آن می‌دیدند، زیرا که این کشف شناخت ما را از ساخت اتم درحدّی کاملاً غیرمنتظره به‌پیش برد و ما را با این وظیفه رودررو کرد که دریابیم چگونه می‌توان از این کشف در ایجاد نظم، در آنچه که در بارۀ خواص فیزیکی و شیمیایی مادّه گردآمده بود، استفاده کنیم. دستیابی به این هدف، چنان‌که می‌دانیم، تنها طّی چنددهه با همکاری نسلی از تمامی فیزیک‌دانها تاحّدزیادی ممکن شد. این همکاری‌ها، به‌سبب توان و گستره‌ای که داشت، شبیه به آن است که امروز در ژنتیک و زیست‌شناسی مولکولی روی می‌دهد.\nدر اینجا بندی که در آن مسئله آهنگ رشد سلول بررسی می‌شود، حذف شده است. مؤلّف به‌ویژه به مهار دوتایی‌شدن دِنا و تأثیری می‌پردازد، که ساخت کروموزوم‌ها می‌توانست در این فرایند، هم‌چنان‌که در ثبات مواد ژنتیکی، داشته باشد. او همچنین از این حرف می‌زند که فرایند دو تایی‌شدن ممکن است با انتقال اطلاعات دِنا به‌میزان زیادی همراه باشد.\nدر پایان مایلم به‌اختصار به منبعی در دانش زیست‌شناسی اشاره کنم که تجربۀ روانی نامیده می‌شود و در پیوند باحیات است. لازم به تذکر نیست که واژۀ «آگاهی»، در تشریح رفتاری به‌کار می‌آید که آن‌قدر پیچیده است که اشاره به ادراک ارگانیسم منفرد از خود، پیش‌شرط اطلاع از آن است. و همچنین، کلماتی چون «فکر» و «احساس»، به تجربیّاتی اشاره دارد که نافی یکدیگر است، و به‌همین دلیل از آغاز پیدایی زبان بشری به‌شیوۀ مکملّی خاص به‌کار رفته است. مسلّم است که در تشریح عینی فیزیکی، به ذهن مشاهده‌گر ارجاع نمی‌شود، درحالی‌که به هنگام بازگویی تجربۀ آگاه خود می‌گوییم: ” فکر می‌کنم” یا “حس می‌کنم”. در قیاس با خواست‌های فیزیک کوانتومی، که به تمامی خصلت‌های اساسی آرایش تجربی توجّه دارد، در اینجا این مشابهت در افعال گوناگونی بازتاب می‌یابدکه ما بر ضمیر می‌افزاییم.\nاین واقعیّت، که ما آنچه را که به ذهن می‌آید، به خاطر می‌سپاریم، نشان از آن دارد که ردّی پایدار از آن در ارگانیسم برجای می‌ماند. مسلّم است که این امر تنها در تجربیّات جدیدی که بر کردار یا نگرش ما اهمیّت دارد، مصداق دارد. به‌همین سبب است که به‌طور معمول تنفس و ضربان قلب به ذهنمان نمی‌آید و به‌همین ترتیب هم کمتر متوجّه کاری می‌شویم که عضلات و استخوانها به‌هنگام حرکت انجام می‌دهد. درمقابل، دریافت تأثیرات حسّی، که در برابر آنها در همان لحظه یا دیرتر، واکنش نشان می‌دهیم، سبب تغییری برگشت‌ناپذیر در سلسلۀ اعصاب می‌شود که نگرشی نو در‌پی خواهد داشت. بی‌آنکه بخواهیم به تصویری کم‌و‌بیش ساده‌انگارانه از محدودیّت مکانی و درهم‌پیچیدگی کلّی فعالیّت مغز بپردازدیم، گاه وسوسه می‌شویم تا این نگرش جدید را با فرایندهای برگشت‌ناپذیری مقایسه کنیم که طیّ آنها پایداری ازنو در وضعیّت جدید پدیدار می‌شود. مسلّم است که تنها امکان بروز این فرایندها است که میراث ماست و نه ردّ عملاً برجای‌مانده از آنها؛ به‌همین سبب است که نسلهای آینده از تاریخ اندیشه، هر اندازه هم که این امر در تربیت آنها ارزشمند باشد،در برابر آن سبک‌بار برجای می‌ماند.\nضمن بیان بهترین آرزوهایم در موفقیّت این گروه برجسته از دانشمندانی که در این مؤسّسۀ نوبنیاد، و با آن تجهیزات باشکوه، پژوهش می‌کنند، نمی‌توانم برای آن آینده‌ای بهتر از این تصوّر کنم که در تعمیق فهم ما از آن نظم طبیعت سهمی بیابد، که نظریّۀ اتمی ازآغاز بر تشریح آن می‌کوشید.\n۱- طرح شفاهی سخنرانی کلن این پی‌افزود را هم داشت: سرانجام مسئله این است که راه پیشرفت زیست‌شناسی کدام است.گمان می‌کنم شگفتی‌ای که فیزیک‌دانها سی‌سال پیش با آن رویاروی بودند،سمت دیگری به خود گرفته است.حیات همواره سبب شگفتی خواهد بود،امّا، این تراز میان شگفتی ،از سویی، و جسارت در تلاش برای فهم، از سوی دیگر است، که تغییر می‌کند.\nتوضیحات بیشتر در بارۀ این نوشته، ذیل: نور و حیات – یک‌بار دیگر\nنیلس بور: مجموعۀ آثار (2)، نوشتۀ پنجم: ناتمام (بنگرید به: نیلس بور: فیزیک اتمی و شناخت بشری II: درس یادبود رادرفورد ۱۹۵۸ )\nنیلس بور: مجموعۀ آثار (2)، نوشتۀ ششم:\nپیدایش مکانیک کوانتومی\nNiels Bohr: Die Entstehung der Quantenmechanik\nDie Entstehung der Quantenmechanik: Beitrag zu „Werner Heisenberg und die Physik unserer Zeit“. Verlag Friedrich Vieweg & Sohn, Braunschweig, 1961\nنوشتۀ نیلس بور، در: ورنر هایزنبرگ و فیزیک زمان ما، فی‌وگ، ۱۹۶۱\nشصتمین سالروز تولّد ورنر هایزنبرگ برایم فرصتی میمون فراهم آورد تا خاطراتم از زمانی را برایتان بازگو کنم که او اینجا در کپنهاگ کار می‌کرد و اصول مکانیک کوانتومی را به‌شیوه‌ای داهیانه بنا نهاد.\nاندکی نزدیک به چهل سال پیش، در اوائل سال 1922 با هایزنبرگ جوان، که هنوز درس می‌خواند آشنا شدم. من در آن سال به گوتینگن دعوت شده بودم تا به سلسله درس‌هایی دربارۀ وضع نظریّۀ کوانتومی در بارۀ ساختار اتم بپردازم. باوجود پیشرفت‌های بزرگی که زومرفلد و مکتب او به سبب تسلّط استادانه بر کار با نظام‌های مکانیکی با اندازۀ کنش ناوردا یافته بودند، که آنها را هامیلتون و یاکوبی گسترش داده بودند، مسئلۀ واردکردن کوانتوم کنش در تعمیم بی‌ابهام از فیزیک کلاسیک هنوز با دشواری‌هایی بزرگی همراه بود. نظرات گوناگون در بارۀ این مسئله سبب بروز بحث‌های تندی می‌شد؛ من هم با شادمانی آن دلبستگی‌ای را به‌یاد می‌آورم که به‌ویژه مستمعین جوان‌تر آن روز از خود به هنگامی که از اصل تناظر به‌عنوان سرنخی بر پیشرفت بعدی حرف می‌زدم، از خود نشان می‌دادند.\nدر همین فرصت بود که از این امکان حرف به‌میان آمد که دو نفر از جوان‌ترین دانشجویان زومرفلد، که او خود بیش‌ترین امید را بدانها داشت، به کپنهاگ نزد ما بیایند. در‌حالی‌که پاؤلی در همان سال به ما پیوست، هایزنبرگ به توصیۀ زومرفلد باز هم یک سال دیگر در مونیخ ماند تا کار رسالۀ دکتری خود را به پایان برساند. امّا پیش از آنکه هایزنبرگ در پاییز 1924 به ما بپیوندد، تا مدّتی دراز نزد ما بماند، بازهم دیداری کوتاه و مسرّت‌بخش با او در همینجا داشتم. ما بحث‌های گوتینگن را هم در مرکز فیزیک پی‌می‌گرفتیم و هم در پیاده‌روی‌های طولانی با یکدیگر. و درست در همین زمان بود که استعداد کم‌نظیر هایزنبرگ اثری عمیق‌تر باز هم بر من برجای نهاد.\nگفتگوهای ما به بسیاری از مسائل فیزیک و فلسفه می‌پرداخت، امّا تأکید ما هم بیشتر بر این خواسته بود تا تعریفی روشن‌تر از مفاهیمی به‌دست دهیم که مطرح می‌شد. بحث‌های ما در مورد مسائل فیزیک اتمی بیشتر دربارۀ غرابت کوانتوم کنش در ساخت آن مفاهیمی بود، که در تشریح همۀ نتایج تجربی کاربرد داشت. در چارچوب همین موضوع، در این باره حرف زدیم که شاید در اینجا هم انتزاعات ریاضی به‌مانند آنچه که در نظریّۀ نسبیّت به‌کار گرفتیم سودمند باشد. در آن زمان هنوز هم چنین دورنمایی را پیش رو نداشتیم، ولی تکامل فکر در فیزیک هم وارد مرحلۀ تازه‌ای شده بود.\nکوششی هم مرتبط با نظرِیّۀ کلاسیک تابش صورت گرفت تا به واکنش‌های اتمی منفرد نظم دهیم، که کاری با همکاری کرامرز و اسلیتر بود. اگرچه درآغاز به دشواری‌هایی در مورد پایداری انرژی و تکانه برخورد کردیم، این مطالعات به گسترش بعدی تصوّر از اسیلاتورهای مجازی به‌عنوان پیوند‌های میان اتم و میدان تابش انجامید. پیشرفت بزرگ، اندکی بعد، کار کرامرز در بارۀ نظریّۀ پاشندگی متناظر بود، که رابطه‌ای مستقیم با قوانین کلّی احتمالات اینشتین دربارۀ فرایند‌های جذب و گسیل به‌خودی‌خود و القایی برقرار می‌کرد.\nهایزنبرگ و کرامرز هم یک‌سره به کار با یکدیگر پرداختند، به‌طوری‌که پیشرفتی در نظریّۀ پاشندگی به‌دست آمد. در این کار به‌ویژه واکنش‌های تازۀ اتم یررسی شد، که به اختلالاتی مربوط می‌شد که در اثر میدان‌های تابش پدیدار می‌شد. این کار را باید به‌این معنا شبهه‌تجربی بدانیم، زیراکه برای اشتقاق شرایط طیفی اتم و بر احتمال واکنش آنها هنوز اصول منسجمی وجود نداشت. در آن زمان اندک امید این بود که بتوانیم، از ارتباطی که بدان اشاره کردیم، یعنی از ارتباط میان اثرات پاشندگی و اثرات اختلال برای بازسازی تدریجی نظریه استفاده کنیم، به‌طوری‌که گام‌به‌گام هر استفادۀ نامتناسب از تصورّات کلاسیک حذف شود. ما که هنوز زیر بار سنگین دشواری‌هایی بودیم، که چنین کاری با خود به همراه داشت، به‌ناگاه بیشترین تحسین‌ها را نثار آن هایزنبرگ جوان بیست‌وسه ساله کردیم، که دریافته بود که چگونه می‌توان با یک حرکت به مقصود رسید.\nهایزنبرگ با کار داهیانۀ خود در نمایاندن کمیّت‌های سینماتیکی و دینامیکی با نشانه‌های جابه‌جایی‌ناپذیر درواقع سنگ‌بنایی را نهاد که گسترش بعدی بر آن استوار بود. آرایش صوری مکانیک کوانتومی جدید با همکاری جوردان و بورن در اندک زمانی ممکن شد. امّا در همین مورد هم می‌خواهم به این نکته اشاره کنم که هایزنبرگ پس از دریافت نامه‌ای از جوردان این‌گونه از روحیّۀ خود حرف می‌زند: " امّا حالا آن ریاضی‌دانهای عالم گوتینگن بازهم دربارۀ ماتریس‌های هرمیتی حرف می‌زنند؛ امّا من اصلاً نمی‌دانم که ماتریس چی‌است." اندکی پس از آن دیراک، به‌هنگام دیدار هایزنبرگ با او در کمبریج، که در آن دیدار هایزنبرگ از افکار تازه‌اش برای او حرف می‌زند، از نمونه‌ای از کاری درخشان رونمایی می‌کند که فیزیک‌دان جوانی مستقلّاً ابزار ریاضی مناسب آن را برای خود فراهم آورده بود.\nو اگرچه به‌سبب آن فرمالیسم نو آشکارا پیشرفتی مهمّ در نمایاندن بی‌ابهام مسائل کوانتومی حاصل شده بود، مدتّی دراز چنین می‌نمود که گویی هنوز هم همۀ خواسته‌های متناظر با این کار محققّ نشده است. پاؤلی را به یاد می‌آورم که در کارش در بارۀ حالات انرژی اتم هیدروژن برای اوّلین بار از دیدگاه‌های هایزنبرگ به‌طور مؤثّری استفاده کرده بود، امّا از نارضایتی خود هم از این وضع حرف می‌زد. پاؤلی می‌گفت که برایش این نکته خیلی هم روشن است که وضعیّت ماه را در مدارش به دور زمین بتوان روشن کرد، درحالی‌که بر اساس مکانیک ماتریسی، هر حالت مسئلۀ دوجسم با انرژی معیّن را، تنها از راه انتظارات آماری دربارۀ کمیّت‌های سینماتیکی می‌توان مجاز دانست.\nامّا از همین منظر اشارات دوبروی در سال 1924 دربارۀ مشابهت میان حرکت ذرّات مادی و انتشار موج کوانتوم‌های نوری هم راهگشا بود. بر همین اساس شرودینگر در سال 1926 این کامیابی نصیبش شد تا با برپایی معادلۀ معروف خود از موج، ابزار نیرومند نظریّۀ توابع را با موفقیّت دربارۀ بسیاری از مسائل اتمی به‌کار بندد. در مورد اصل تناظر هم این نکته بیش از هرچیز اهمیّت داشت که هر راه‌حلّی از معادلۀ شرودینگر خود را چون برهم‌نهشی از ویژه‌تابعی هماهنگ می‌نماید، به‌طوری‌که این امکان فراهم می‌آید تا در جزئیّات این نکته را پی بگیریم که چگونه می‌توان حرکات ذرّات را با انتشار بسته‌های موج مقایسه کرد.\nدر‌آغاز امّا برخی ابهامات میان بررسی‌های مختلف ریاضی مسائل کوانتومی، که به‌ظاهر متفاوت می‌آمد، حاکم بود. برای آنکه نمونه‌ای از بحث‌های آن زمان را ذکر کنم، به این نکته اشاره می‌کنم که چگونه اظهار تردید هایزنبرگ در بارۀ این امکان که بتوان اثر اشترن-گرلاخ را از راه انتشار موج روشن کرد، اسکار کلاین را، که خود به‌ویژه با مقایسه‌ای میان مکانیک و نورشناسی آشنا بود، که هامیلتون بدان پرداخته بود، و درعین‌حال هم خود به جستجوی معادلۀ موج آن برآمده بود، بر آن داشت تا با توجّه به توضیح پیشین هویگنس از راه شکست دوگانۀ بلورها، به آن سروسامان دهد. امّا دیدار شرودینگر در سال 1926 با ما در کپنهاگ انگیزه‌ای عمیق بر تبادل نظر میان ما شد. من و هایزنبرگ از این فرصت استفاده کردیم تا در او این یقین را ایجاد کنیم که بررسی دل‌انگیز او از پدیدۀ پاشندگی نمی‌تواند بدون درنظرگرفتن صریح خصیصه‌های فردی از فرایندهای انتشار و جذب، با قانون پلانک در بارۀ تابش کاواکی، هماهنگ شود.\nتفسیر آماری شرودینگر از مکانیک موجی را خیلی زود مطالعات بورن از مسائل شوک روشن کرد. برابری روش‌های مختلف را هم نظریّۀ تبدیلات دیراک و جوردان در سال 1926 اثبات کرد. در این مورد به یاد دارم که هایزنبرگ در یکی از نشست‌های مرکز به این نکته اشاره کرد که چگونه مکانیک ماتریسی نه تنها تعیین اندازۀ انتظاری هر کمیّت فیزیکی، بلکه هر توانی از آن را ممکن می‌کند، و آن‌چنان‌که در بحث بعدی هم دیراک بیان کرد، چگونه این نکته کلید تبدیلات کلّی را به دست می‌دهد.\nدر زمستان 1925-1926 هایزنبرگ در گوتینگن کار می‌کرد. من هم چند روزی به آنجا رفتم. حرف ما هم در گوتینگن بیشتر دربارۀ کشف اسپین الکترون بود که تاریخچۀ پرفرازونشیب آن در نوشتۀ یادبود پاؤلی از همه‌سو بیان شده است. برای جمع ما در کپنهاگ هم این مایۀ شادمانی بود که هایزنبرگ در این دیدار موافقت کرد تا سمت مدرّس در مرکز ما را قبول کند؛ به‌خصوص آنکه کرامرز در همین زمان سمت استادی در دانشگاه اوترخت را پذیرفته بود. درس‌های هایزنبرگ در سال تحصیلی بعد را، نه تنها به سبب محتوا، بلکه به سبب تسلّط بیشتر هایزنبرگ به زبان دانمارکی، دانشجویان بسیار پسندیدند.\nاین سال برای ادامۀ کارهای اساسی علمی هایزنبرگ بسیار پرثمر بود. کار بسیار مهمّ او تشریح دوگانگی طیف هلیوم بود، که مدّت‌ها بود که یکی از بزرگترین دشواری‌های نظریّۀ کوانتومی ساختار اتم به‌حساب می‌آمد. با مطالعات هایزنبرگ از اسپین الکترون در پیوند با خواصّ تقارن توابع موج، اصل پاؤلی بهتر نشان داده شد؛ امری که یک‌سره هم مهم‌ترین تبعات را با خود همراه داشت. کار هایزنبرگ خود به فهم یک‌سرۀ فرومغناطیس انجامید، و اندکی بعد هم هایت‌لر و لندن توضیحی از پیوندهای شیمیایی هم‌قطب را به‌دست دادند، و دنیسون هم راه‌حلّ معمّای قدیمی گرمای ویژۀ هیدروژن را داد.\nهمپای با رشد سریع فیزیک اتمی در آن سال‌ها پرسش دربارۀ نظم منطقی مصالح عظیم تجربی هرچه بیشتر در مرکز توّجه قرار می‌گرفت. مطالعۀ گستردۀ هایزنبرگ از این مسائل در رسالۀ مشهور او "دربارۀ محتوای معیّن سینماتیک و مکانیک کوانتومی نظری" بیان می‌شود که در پایان دورۀ اقامتش در کپنهاگ منتشر شد، و در آن برای اوّلین بار روابط عدم قطعیّت صورتبندی می شود. نگاه به تناقضات ظاهری نظریّۀ کوانتومی از همان آغاز با تأکید بر خصلت کلّی فرایندهای اولّیه، که با کوانتوم کنش پیوند داشت، مدّنظر بود. درحالی‌که این نکته تا این حد روشن بود که تنها برای نظام‌های بسته محتوای انرژی و دیگر کمیّت‌های ناوردا را می‌توان به‌درستی تعریف کرد، تحلیل هایزنبرگ این نکته را روشن کرد که تا چه میزان حالت یک نظام اتمی در هر مشاهده‌ای ناگزیر تحت تأثیر برهم‌کنش میان دستگاه‌های اندازه‌گیری و مشاهده است.\nتأکید بر مسئلۀ مشاهده این پرسش را دوباره بر صدر نشاند، به‌طوری‌که من و هایزنبرگ در اوّلین دیدار در کپنهاگ دربارۀ آن حرف زدیم، و انگیزه‌ای هم شد تا به بحث‌های بیشتری در بارۀ مسائل کلّی معرفت‌شناختی بپردازیم. امّا این خواسته که بتوانیم نتایج تجربی را به‌شیوه‌ای روشن به اطلاّع دیگران برسانیم به این معنا است که آرایش تجربی و نتایج مشاهدات باید به زبان مشترکی بیان شود که ما را به سوی محیطی متناسب با آن هدایت کند. تشریح پدیده‌های کوانتومی به این سبب ایجاب می‌کند تا به تفاوتی اصولی میان اشیاء مورد مطالعه و ابزارهای اندازه‌گیری قائل باشیم، که از راه آنها شرایط آزمایش مشّخص می‌شود. و به‌ویژه بر آن تمایز نمایانی که تاکنون در فیزیک در دیگر حوزه‌ها غیرمعمول بوده است، اشاره کنیم که در اینجا با آن رودررو می‌شویم، یعنی این ضرورت که به شرایطی توجّه کنیم که ذیل آنها می‌توانیم به نتایجی دست یابیم.\nدر بازگویی خاطراتم از گذشته همواره در دل داشتم تا بر این نکته تأکید کنم که چگونه همکاری درست نسلی از فیزیک‌دان‌های بسیاری از کشور‌ها با یگدیگر گام‌به‌گام به جایی انجامید تا در حوزۀ وسیع تجربی نو نظمی به وجود آوریم. در این دورۀ رشد علوم فیزیکی، که حضور در آن خود خاطره‌ای شگفت است، ورنر هایزنبرگ جایگاهی رفیع دارد.\nنیلس بور: نوشتۀ هفتم: ناتمام (بنگرید به: نیلس بور: فیزیک اتمی و شناخت بشری Iا: اجلاس سولوی و پیشرفت فیزیک اتمی )\nنیلس بور: مجموعۀ آثار (۲):\nنظریّۀ اتمی و اصول تشریح طبیعت: پیشگفتار\nNiels Bohr: die Atomtheorie und die Prinzipien der Naturbeschreibung\nهنگامی‌که از من از همه سو درخواست می‌شد تا نوشته‌های زیر را، که چند سال پیش در مجلّۀ “علم” چاپ شده بود، گردآوری کنم و به انتشار یک‌جای آنها بپردازم، با تأمّلاتی جدّی مواجه شدم. حقیقت این است که در اینجا حرف از رشته‌ای است که در پیشرفت دائم است و در آن هم این امکان امروز وجود دارد تا بسیاری از چیزها را روشن‌تر بیان کنیم. در خلاصۀ اوّلیّه‌ای که بر یکی از آن سه مقاله نگاشتم، که در کتاب سال دانشگاه به زبان دانمارکی در پاییز ۱۹۲۹ منتشر شد، و اکنون هم ترجمۀ آن به زبان آلمانی در بخش اوّل همین کتاب کوچک است، به این نکته هم اشاره کردم که امید دارم تا تبیین گام‌به‌گام ساخت مفاهیم، که خود در آن نوشته‌ها هم نمودار می‌شود، به این چاپ هم سودی عاید کند. نوشتۀ چهارم هم که بر این چاپ افزوده شده است، ترجمۀ آلمانی سخنرانی‌ای است که در گردهمایی طبیعت‌پژوهان اسکاندیناویایی در کپنهاگ در ۱۹۲۹ ایرادشده است. این نوشته، هم ازنظر زمانی مستقیماً پس از آن خلاصۀ فشرده می‌آید و هم از نظر محتوایی به آن مرتبط است، به‌همین سبب هم می‌توان آن را تاحدودی خلاصه‌ای از نوشته‌های پیشین دانست.\nدر این چاپ هم، به این سبب، در پایان شرح مختصری که در مقدّمه آورده‌ام، برخی یادآوری‌ها را افزودم،که به‌ویژه به پرسش‌هایی مربوط می‌شود که در پایان نوشتۀ چهارم به رابطۀ میان پیشرفت نظریّۀ اتمی و طرح پرسش در زیست‌شناسی می‌پردازد. صرف‌نظر از اهمیّتی که این مسائل به‌خودی‌خود برای ما دارد، هرچندکه ما به‌دور از آن حوزه هم هستیم، مایلم یادآوری کنم که پرداحتن به مسائل زیست‌شناسی و روان‌شناسی در این نوشته‌ها بیش از هرچیز این هدف را دنبال می‌کند تا مسائل فیزیکی و معرفت‌شناختی را، که ما بدانها در تظریّۀ اتمی برخورد می‌کنیم، بیشر نمایایان کند. به‌علاوه امیدوارم، آن‌چنان‌که در آن خلاصه هم اشاره کردم، تا در کاری مشروح در بارۀ اصول نظریّۀ اتمی،که در دست تهیّه است، به این پرسش‌ها ژرف‌تر از آنچه بنگرم که در آن نوشته‌ها متناسب با صورت و جای آنها، ممکن بوده است.\nدر همین‌جا هم می‌خواهم از همکاران پیشین، و دوستانم، اسکار کلاین، هندریک کرامرز و ولفگانگ پاؤلی تشکّر کنم، که با کمک‌های ارزندۀ خود، کار ویرایش نهایی این نوشته‌ها را انجام دادند. همچنین لازم می‌دانم از آقای کریستیان مولر هم که کار ترجمۀ مقدّمه و نوشتۀ آخر را دوستانه پذیرفتند، و از انتشارات اشپرینگر هم به سبب لطفی که به من کردند، تشکّر کنم.\nنیلس بور، کپنهاگ، ژوئن ۱۹۳۱\nهمچنین بنگرید به: نیلس بور: مجموعۀ آثار (۲): پیدایش مکانیک کوانتومی\nفهرست مطالب (ناتمام): نیلس بور: مجموعۀ آتار (۲): السه‌فیر، 2013\nفیزیک اتمی و فلسفه – علیّت و مکملیّت (نوشته‌ای برای “فلسفه در میانۀ سده”، فلورانس، ۱۹۵۸)\nیکپارچگی شناخت بشری (سخنرانی در همایش “بنیاد اروپایی فرهنگ”، در کپنهاگ ، اکتبر ۱۹۶۰، اروپا، ماهنامه سیاسی، علمی، فرهنگی، اوت ۱۹۶۱ )؛ یکپارچگی شناخت بشری\nوابستگی علوم به یکدیگر (سخنرانی در همایش بین‌المللی علوم داروسازی در کپنهاگ، اوت ۱۹۶۰)؛ وابستگی علوم به یکدیگر\nنور و حیات – یک‌بار دیگر (سخنرانی نیلس بور در آیین گشایش مؤسّسۀ ژنتیک دانشگاه کلن، ژوئن ۱۹۶۲)؛ نور و حیات – یک‌بار دیگر\nپیدایش مکانیک کوانتومی ( نوشتۀ نیلس بور، در: ورنر هایزنبرگ و فیزیک زمان ما، فی‌وگ، 1961)؛ پیدایش مکانیک کوانتومی\nبر این فهرست درس یادبود رادرفورد، 1958، و گردهمایی‌های سولوی، اکتبر 1961 را باید افزود.\nدیگر نوشتۀ بور:\nنیلس بور: نظریّۀ اتمی و اصول تشریح طبیعت، و یا: Atomtheorie und Naturbeschreibung – Springer خود کتابی جداگانه است که فهرست مطالب آن به این شرح است:\n1- نظریّۀ اتمی و مکانیک 1925\n۲- اصل موضوع کوانتوم و پیشرفت‌های تازه در نظریّۀ اتمی ۱۹۲۷\n۳- کوانتوم کنش و تشریح طبیعت 1929\n۴- نظریّۀ اتمی و اصول تشریح طبیعت ۱۹۳۰: طرح نهایی سخنرانی‌ای که در سال ۱۹۲۹ در گردهمایی طبیعت‌پژوهان اسکاندیناویایی ایراد شده است. مجلّۀ علم، ۱۸، ۷۳-۷۸ (۱۹۳۰)؛ نظریّۀ اتمی و اصول تشریح طبیعت (پیشگفتار)\nInhaltsverzeichnis- unvollendet: Band II\nVorwort: Aage Bohr\nAtomphysik und Philosophie – Kausalität und Komplementarität . . . . Beitrag zu „Philosophy in the Mid-Century", herausgegeben von R. Klibansky. La Nuova Italia Editrice, Florenz 1958. Max Planck Festschrift, VEB Verlag der Wissenschaften, Berlin 1958\nDie Einheit menschlicher Erkenntnis …. Vortrag auf dem Kongress der „Fondation Européenne de la Culture" in Kopenhagen, Oktober 1960. Europa, Monatszeitschrift für Politik, Wirtschaft, Kultur, August 1961\nDie Verbindung zwischen den Wissenschaften . . . . . . . . . . . Vortrag auf dem Internationalen Kongress der Pharmazeutischen Wissenschaften in Kopenhagen, August 1960\nLicht und Leben – noch einmal …. Vortrag anlässlich der Einweihung des Instituts für Genetik der Universität Köln, Juni 1962. Unvollendetes Manuskript. Die Naturwissenschaften 50, 725, 1963\nRutherford-Gedenkvorlesung 1958: Erinnerungen an den Begründer der\nKernphysik und an die von seinem Werk ausgehende Entwicklung\n1961 vollendete Ausarbeitung einer auf der Sitzung der „Physical Society" in\nLondon im Imperial College of Science and Technology am 28. November 1958\nohne Manuskript gehaltenen Vorlesung. Proceedings of the Physical Society, London, 78, 1083, 1961.\nDie Entstehung der Quantenmechanik …. Beitrag zu „Werner Heisenberg und die Physik unserer Zeit". Verlag Friedr. Vieweg & Sohn, Braunschweig 1961\nDie Solvay-Konferenzen und die Entwicklung der Atomphysik\nVortrag auf der 12. Solvay-Konferenz in Brüssel, Oktober 1961. In „La Theorie Quantique des Champs", Interscience Publishers, New York 1962\nملاحظات: از این پس "نیلس بور: فیزیک اتمی و شناخت بشری"، و یا: ف‍ی‍زی‍ک ات‍م‍ی و ش‍ن‍اخ‍ت ب‍ش‍ری ، و یا: http://www.worldcat.org/oclc/488876558، را نیلس بور: مجموعۀ آثار (1) می‌نامیم.\nفهرست مطالب: نیلس بور: مجموعۀ آثار (1) به‌این شرح است:\nمقدّمۀ مترجم: ص 9؛ دربارۀ مؤلّف: ص 11؛ پیشگفتار: ص 13؛ درآمد: ص 15؛ نور و حیات (اوت 1932): ص 19؛ زیست‌شناسی و فیزیک اتمی (اکتبر 1937): ص 33؛ فلسفۀ طبیعی و فرهنک‌های بشری (اوت 1938) ص 49؛ بحث با اینشتین در بارۀ مسائل معرفت‌شناختی فیزیک اتمی (1949) ص 61؛ وحدت معرفت (اکتبر 1954) ص 105؛ اتم و شناخت بشری (اکتبر 1955) ص 125؛ فیزیک و مسئلۀ حیات (فوریۀ 1949) ص 139؛ واژه‌نامۀ آلمانی-فارسی: ص 149؛ فهرست راهنما: ص 159\nفهرست مطالب (ناتمام): نیلس بور: مجموعۀ آتار (2)\nفیزیک اتمی و فلسفه – علیّت و مکملیّت (نوشته‌ای برای "فلسفه در میانۀ سده"، فلورانس، 1958)\nیکپارچگی شناخت بشری (سخنرانی در همایش “بنیاد اروپایی فرهنگ”، در کپنهاگ، اکتبر 1960، اروپا، ماهنامه سیاسی، علمی، فرهنگی، اوت 1961)\nوابستگی علوم به یکدیگر (سخنرانی در همایش بین‌المللی علوم داروسازی در کپنهاگ، اوت 1960)\nنور و حیات – یک‌بار دیگر (سخنرانی نیلس بور در آیین گشایش مؤسّسۀ ژنتیک دانشگاه کلن، ژوئن 1962\nپیدایش مکانیک کوانتومی ( نوشتۀ نیلس بور، در: ورنر هایزنبرگ و فیزیک زمان ما، فی‌وگ، 1961)\nفهرست مطالب: نیلس بور: فیزیک اتمی و شناخت بشری (جلد دوم):\nفیزیک اتمی و فلسفه: علیّت و مکملیّت: نوشته‌ای برای “فلسفه در میانۀ سده”، فلورانس، ۱۹۵۸؛ بنگرید به: نیلس بور: فیزیک اتمی و فلسفه\nیکپارچگی شناخت بشری: سخنرانی در همایش “بنیاد اروپایی فرهنگ”، در کپنهاگ ، اکتبر ۱۹۶۰، اروپا، ماهنامه سیاسی، علمی، فرهنگی، اوت ۱۹۶۱؛ بنگرید به: نیلس بور: یکپارچگی شناخت بشری\nوابستگی علوم به یکدیگر: سخنرانی در همایش بین‌المللی علوم داروسازی در کپنهاگ، اوت ۱۹۶۰؛ نیلس بور: وابستگی علوم به یکدیگر\nنور و حیات – یک‌بار دیگر: سخنرانی نیلس بور در آیین گشایش مؤسّسۀ ژنتیک دانشگاه کلن، ژوئن ۱۹۶۲؛ نیلس بور: نور و حیات – یک‌بار دیگر\nدرس یادبود رادرفورد، ۱۹۵۸: یادبود بنیان‌گذار فیزیک هسته‌ای، 1961؛ بنگرید به: نیلس بور: فیزیک اتمی و شناخت بشری II: درس یادبود رادرفورد ۱۹۵۸\nپیدایش مکانیک کوانتومی: نوشتۀ نیلس بور، در: ورنر هایزنبرگ و فیزیک زمان ما، فی‌وگ؛ نیلس بور: پیدایش مکانیک کوانتومی\nاجلاس سولوی و پیشرفت فیزیک اتمی: سخنرانی در دوازدهمین گردهمایی سولوی در بروکسل، اکتبر ۱۹۶۱: نیلس بور: فیزیک اتمی و شناخت بشری Iا: اجلاس سولوی و پیشرفت فیزیک اتمی\n(n2)Niels Bohr: Collected Works\nحسین نجفی‌زاده (نجفی زاده)، تهران ( چهارشنبه ، 29 آبان ، 1392 )\n© انتشار برگردان فارسی نیلس بور: مجموعۀ آثار (2) به سیاقی که در این وبگاه آمده، بدون اجازۀ کتبی از www.najafizadeh.org ممنوع است.


Magiran | روزنامه کیهان (1398/11/23): برگزاری اولین جلسه محاکمه«روح الله زم» به اتهام افساد فی الارض\nبرگزاری اولین جلسه محاکمه«روح الله زم» به اتهام افساد فی الارض\nاولین جلسه محاکمه «روح الله زم» مدیر کانال معاند «آمدنیوز» در شعبه 15 دادگاه انقلاب استان تهران و به ریاست قاضی صلواتی برگزار شد.\nبه گزارش مرکز رسانه قوه قضائیه، قاضی صلواتی در ابتدای جلسه دادگاه گفت: شروع اولین جلسه محاکمه متهم روح الله زم را در شعبه 15 دادگاه انقلاب با حضور مستشار، وکیل مدافع و نماینده دادستان در اجرای مواد 352 و 353 قانون آیین دادرسی کیفری به صورت علنی اعلام می کنم.\nدر ادامه، نماینده دادستان با حضور در جایگاه با اشاره به اتهامات روح الله زم بیان کرد: روح الله زم متهم است به «افساد فی الارض»، در بازه زمانی سال 95 تا زمان دستگیری از طریق ارتکاب جرایم علیه امنیت داخلی و خارجی کشور، نشر اکاذیب به طور گسترده، معاونت در تخریب، معاونت در ایجاد اخلال در نظام اقتصادی کشور، تشکیل و اداره کانال معاند آمدنیوز و صدای مردم با هدف برهم زدن امنیت داخلی و خارجی کشور، جاسوسی به نفع سرویس اطلاعاتی یکی از کشور های منطقه، جاسوسی به نفع سرویس اطلاعاتی کشور فرانسه در ابتدای سال 97 تا زمان دستگیری، همکاری با دولت متخاصم آمریکا علیه نظام جمهوری اسلامی در نیمه دوم اسفند ماه سال 96 تا زمان دستگیری، اجتماع و تبانی به قصد ارتکاب جرایم علیه امنیت داخلی و خارجی، مشارکت در فعالیت تبلیغی علیه نظام جمهوری اسلامی به نفع گروه ها و سازمان های مخالف نظام، عضویت و همکاری با کانال معاند سحام با هدف بر هم زدن امنیت داخلی و خارجی کشور، مشارکت در اغوا و تحریک مردم به جنگ و کشتار در دی ماه سال 96، مشارکت در جمع آوری اطلاعات طبقه بندی شده با هدف برهم زدن امنیت کشور، مشارکت در نشر اکاذیب به طور گسترده، توهین به مقدسات اسلام، تحصیل مال از طریق نامشروع و شکایت اشخاص حقیقی و حقوقی از جمله اتهامات متهم است.\nوزیری، ناامیدی، ایجاد تفرقه و ایجاد غفلت از دشمنی دشمن را از شگردهای دشمن در جنگ نرم عنوان کرد و افزود: پرونده حاضر یکی از گسترده ترین ابعاد جنگ نرم است که توسط فردی به هویت روح الله زم فعلیت یافته است. وی در دوران تحصیل خود به دلیل بی انضباطی مجبور به ترک دبیرستان و انتقال به یک دبیرستان دیگر شد و همزمان به فعالیت های پژوهشی، فیلمبرداری و تدوین مبادرت می کرد.\nنماینده دادستان ادامه داد: متهم زم در ادامه شرکت آوای نوین سبز را برای فعالیت تبلیغاتی راه اندازی کرد تا علاوه بر فعالیت های تبلیغاتی بتواند از بانک ها نیز تسهیلات بگیرد و در راه اندازی بنیاد فرهنگ و هنر ایرانیان به پدر خود یاری می رساند.\nبازداشت زم در اغتشاشات سال 88\nوی گفت: متهم در اغتشاشات سال 88 بازداشت شد و در سال 90 ایران را به مقصد مالزی ترک کرد و با همسر فعلی خود ازدواج کرد. پس از یکسال به ترکیه رفت و مبادرت به اخذ ویزای فرانسه کرد. متهم در سال 93، به جهت منابعی که در اختیار داشت با علم به معاند بودن سحام نیوز با این رسانه معاند همکاری می کرد.\nراه اندازی آمدنیوز با برنامه سرویس جاسوسی یک کشور منطقه\nوزیری اظهارداشت: شخصی به هویت سید احمد شمس، برای راه اندازی یک کانال معاند از طریق روح الله زم اقدام می کند که واسطه ای بین سرویس جاسوسی یکی از کشور های منطقه و روح الله زم بوده است. متهم در سال 95 از سحام نیوز خارج شد و با سرویس موصوف توافق کرد و کانال معاند آمدنیوز را راه اندازی نمود. این سرویس جاسوسی نسبت به کانال مسلط بوده و آمدنیوز به اراده سرویس مذکور راه اندازی شده است.\nوی با اشاره به اهم نیازمندی های این سرویس که منجر به راه اندازی کانال آمدنیوز شد، گفت: راه اندازی کانال با محتوای ضدامنیتی، معرفی محل طرف های درگیر در سوریه، تردد فرماندهان ایرانی در سوریه و به ویژه تردد حاج قاسم سلیمانی برایشان مهم بوده است که امکان صحت سنجی برخی اخبار به وسیله متهم صورت می گرفت.\nارئه اطلاعات نیروهای مقاومت در سوریه به دشمن\nنماینده دادستان گفت: متهم اقرار می دارد که به مدت دو سال با سازمان اطلاعاتی موصوف همکاری داشته و 1877 خبر و اطلاعات نهان و آشکار با رویکرد ضدیت با نظام از منابع خود جمع آوری و برای آن ارسال کرده است و به مدت دو سال مجموعا مبالغی به صورت یورو، در ترکیه، بارسلون و برلین به او پرداخت شده است. وی هزار و 109 مورد از جمله مختصات مقر نیرو ها در سوریه و تردد فرماندهان را برای این سرویس جاسوسی ارائه کرده است.\nوزیری با بیان اینکه متهم مردم را به تحریک، شورش، درگیری، اقدامات خشونت آمیز و شایعه پراکنی تشویق می کرد، افزود: متهم در اظهاراتش گفته که در انتشار اخبار، عملیات روانی مدنظر بوده است. همچنین متهم در 1494 مورد مبادرت به تبلیغ رسانه های اپوزیسیون کرده و در 135 مورد از جریانات تکفیری و قومیتی حمایت کرده است.\nهمکاری زم با براندازان\nوی درخصوص حمایت متهم زم از کنگره ملی ایران (ان ای سی) گفت: هدف کنگره ملی ایران تغییر حکومت است و در سال 2003 با محوریت «امیرعباس فخرآور» شکل گرفت؛ اما در سال 2013 به صورت جدی شروع به فعالیت کرد. فخرآور و سایر افراد مرتبط با این کنگره با سازمان های اطلاعات سیا و موساد در ارتباط و به دنبال لابی گری با کنگره آمریکا برای اختصاص بودجه علیه جمهوری اسلامی ایران، شبکه سازی در داخل کشور، هم افزایی با اپوزیسیون و تلاش برای تحریک آمریکا در جهت حمله نظامی به ایران بوده اند.\nنماینده دادستان افزود: متهم زم نیز از هیچ تلاشی برای همکاری با این کنگره فروگذار نکرده است و در اظهاراتش گفته که یک بار به دعوت آنها برای سخنرانی به آمریکا رفتم.\nوی ادامه داد: متهم، توهین به مقدسات اسلام و هجمه در این موارد را در دستور کار قرار داد و در این باره 2227 پست منتشر شد.\nشعله ور کردن اغتشاشات دی ماه 96 از سوی یک سرویس جاسوسی با استفاده از زم\nنماینده دادستان عنوان کرد: زم ابزاری در دست سرویس جاسوسی و اطلاعاتی یکی از کشور ها برای شعله ور ساختن اغتشاشات دی ماه 96 بود و پس از اینکه کانال آمد نیوز به دلیل انتشار محتوای خشونت آمیز از سوی تلگرام مسدود شد، این سرویس جاسوسی، کانال صدای مردم را جایگزین آن کرد و در اختیار متهم قرار داد.\nوزیری بیان کرد: کانال صدای مردم از طریق آموزش ساخت سلاح و تحریک افراد به ارتکاب اعمال مجرمانه با انتشار 225 پست و متن آموزش ساخت ادوات جنگی و جنگ های درون شهری و حمایت از کمپین های توزیع خشونت، مردم را به درگیری با نیرو های نظامی و انتظامی تشویق کرد که زمینه ساز مجروحیت و کشته شدن تعدادی از هموطنان شد.\nهمکاری زم با سرویس اطلاعاتی فرانسه\nوی با اشاره به نحوه برقراری ارتباط متهم با سرویس جاسوسی فرانسه پس از اغتشاشات دی ماه 96 گفت: روح الله زم پس از این، با دو نفر از افسران سرویس اطلاعاتی فرانسه در ساختمان پلیس فرانسه دیدار می کند که متهم خواستار ایجاد تیم حفاظت در فرانسه و تامین هزینه ها در ازای موافقت جهت همکاری با سرویس مذکور علیه جمهوری اسلامی می شود. متهم و آمدنیوز در طول ارتباط با سرویس فرانسه بیش از 730 خبر در مسائل امنیتی، سیاسی، تحریم ها و... انتشار داده است.\nنماینده دادستان با اشاره به بخشی از اظهارات زم عنوان کرد: متهم می گوید پس از قضایای دی ماه 96 به ناگاه از اداره پلیس با من تماس گرفتند و از من خواستند تا به آنجا بروم. در آنجا دیدم که دو نفر به استقبال من آمدند و خود را پلیس معرفی کردند. علت حضور خود را خطری می دانستند که مرا تهدید می کرد؛ اما احساس کردم از جای قوی تری ساپورت می شوم. در ادامه، کنترل غیرمحسوس من و پس از آن حفاظت از من آغاز شد. آنها منت حفاظت را بر سرم گذاشتند و گفتند که از اداره امنیت داخلی فرانسه هستند و حفاظت من برای آنها هزینه دارد.\nوزیری اظهارداشت: متهم تصریح کرده است که سرویس جاسوسی فرانسه نیز نیازمندی های اطلاعاتی خود را عبارت از پشت پرده اخبار ایران، شبکه منابع و مخبرین در راستای یاری رساندن به امنیت ملی فرانسه با وی مطرح کرده است.\nنماینده دادستان با اشاره به نقش متهم در تشکیل و سازماندهی شورایی با عنوان رسانه های مبارز که متشکل از 29 رسانه برانداز بوده است، گفت: متهم ریاست این شورا را بر عهده داشت.\nهمکاری زم با آمریکا\nوی با بیان اینکه متهم در سه حوزه با دولت متخاصم آمریکا همکاری می کرده است، افزود: در اولین مورد به واسطه «ساغر کسرایی» با کنگره آمریکا ارتباط برقرار کرد. در اواخر سال 96 متهم به منظور ارتباط با سازمان امنیت آمریکا به واسطه «فواد پاشایی» با فردی به نام «نیکولاس» ارتباط می گیرد که این ارتباط برای اعطای ویزای آمریکا به متهم و خانواده وی درازای دادن اطلاعات و اخبار بوده است. متهم با استفاده از شبکه عوامل داخلی خود در ایران و عوامل مرتبط با خود ضمن ارسال مطالب به صورت غیر مستقیم به «اف بی آی» سعی در ارتباط گیری با اف بی آی داشته است و در ازای ارسال یک سند از وزارت اطلاعات به اف بی آی تقاضای ویزا می کند.\nوزیری با اشاره به اظهارات متهم درخصوص ارتباط گیری با ساغر کسرایی عنوان کرد: متهم می گوید شماره مرا از امیرعباس فخرآور گرفت و جمعا پنج ماه به طور متناوب ارتباط داشتیم. فواد (پاشایی) گفت که در «ان اس ای» دوستی دارد که وکیل است و مقرر شده بود متهم در قبال ارائه اخبار واطلاعات موفق به دریافت ویزای آمریکا شود.\nوی خاطرنشان کرد: بنابر اقاریر عدیده متهم نزد بازپرس، اقاریر متهم نزد ضابط، سازمان اطلاعات سپاه، اسناد و مدارک به دست آمده، تحقیقات جامع بازپرس و شکایت شکات حقیقی و حقوقی، بزهکاری متهم محرز و مسلم بوده و کیفر ایشان مورد تقاضاست و محاکم ایران صالح به رسیدگی هستند.\nسپس قاضی صلواتی افزود: پرونده ای درسال 96 درخصوص اقدامات روح الله زم به همراه 15 متهم دیگر تشکیل شد که از نماینده دادستان می خواهم که آن را قرائت کند.\nنماینده دادستان گفت: درخصوص اتهامات آقای روح الله زم در سال 96 اتهامات ایشان نشر اکاذیب علیه امنیت داخلی و خارجی کشور است و بزهکاری نامبرده مسلم و محرز بوده و کیفر وی مورد تقاضاست.\nدراین جلسه که بیش از سه ساعت و در قالب دو نوبت به طول انجامید، جزئیات کیفرخواست متهم قرائت شد و پس از استماع در پایان قاضی اعلام کرد ادامه جلسه بعدی رسیدگی متعاقبا اعلام خواهد شد.


چه خوراکی هایی نباید در یخچال نگهداری شوند؟\nخانه » تعمیر یخچال فریزر خانگی » چه خوراکی هایی نباید در یخچال نگهداری شوند؟\nاکثر افراد فکر میکنند که مواد غذایی حتما باید در یخچال و فریزر قرار داده شوند تا برای مدت بیشتری سالم و تازه بمانند. و مواد مغذی که در آنها وجود دارد از بین نرود. این مورد برای خیلی از مواد غذایی مانند خیلی از لبنیات، گوشت های مختلف و… درست می باشد. اما خوراکی هایی نیز هستند که نباید آنها را در یخچال نگهداری کرد و قرار گرفتن در سرمای یخچال باعث خراب شدن آنها می شود.\nبسیاری از افراد از این امر آگاه نبوده و نحوه نگهداری این مواد غذایی را نمی دانند. حتی اگر یخچال شما سالم بشد و به اندازه کافی سرد کند و نیازی به تعمیرکار یخچال نداشته باشید. اما باز هم تعدادی از خوراکی ها را نباید در آن قرار دهید. در ادامه به بررسی این خوراکی ها و نحوه نگهداری از آنها می پردازیم:\nهندوانه را در یخچال نگهداری نکنید\nپس از خرید هندوانه و قبل از اینکه آن را برش بزنید نباید آن را در یخچال قرار دهید، همین که در فضای آزاد داخل آشپزخانه باشد کافی است. تحقیقاتی که در این زمینه صورت گرفته، نشان می دهد که زمانیکه هندوانه در فضای آزاد قرار بگیرد آنتی اکسیدان های موجود در آن، بیشتر در هندوانه باقی مانده و از بین نمی روند. اما زمانی که هندوانه را برش زدید، دیگر برای نگهداری از آن نیاز به یخچال خواهید داشت.\nیادتان باشد که قبل از قرار دادن هندوانه برش زده داخل یخچال، روی آن را با کیسه فریزری یپوشایند تا بو و مزه سایر خوراکی های داخل یخچال را به خود جذب نکرده و بهتر و تازه تر بماند.\nعسل در سرما نباید باشد\nعسل به طور طبیعی ماده نرم و روان می باشد، نگهداری کردن عسل در یخچال باعث می شود که عسل سفت شود. اگر تمایل دارید که عسل یکدست و روان و نرمی داشته باشید، آن را در یخچال قرار ندهید. تاثیر سرما بر عسل بدین صورت است که آن را بسیار سفت و متبلور خواهد کرد.\nگوجه فرنگی را نباید در یخچال قرار داد\nاکثر افراد فکر میکنند که بهترین مکان برای نگهداری گوچه فرنگی یخچال می باشد، اما اگر گوجه فرنگی در یخچال نگهداری شود، عمل تجزیه برای ملکول های آن رخ داده و باعث زبر شدن و لکه دار شدن پوست گوجه فرنگی می شود. ضمن اینکه یخچال باعث می شود که طعم گوجه فرنگی از بین برود. برای نگهداری صحیح گوجه فرنگی باید آن را در ظرفی قرار داده و کنار پنجره بگذارید.\nگوجه فرنگی هرچه تازه تر مصرف شود بهتر است. بنا براین سعی کنید هربار به میزان کم خریداری نمایید تا زودتر مصرف شود. راهکار هایی برای تازه نگه داشتن مواد غذایی در یخچال وجود دارد که می توانید با استفاده از آنها مواد غذایی خود را تازه تر نگه دارید.\nکدو حلوایی رطوبت جذب میکند\nکدو حلوایی را نیز نباید در یخچال نگهداری نمود. زیرا این خوراکی تمام رطوبت ها را به خود جذب می کند، و جذب رطوبت باعث زودتر خراب و فاسد شدن این ماده می شود. محلی که قرار است کدو حلوایی در آن نگهداری شود باید خنک باشد، اما به هیچ عنوان نباید مرطوب باشد. برای نگهداری کدو حلوایی باید جای خشک و خنکی را در نظر بگیرید مانند زیر زمین منزل.\nاگر خانه شما زیر زمین دارد میتوانید کدو حلوایی را در زیر زمین منزل خود نگهداری نموده و تکه ای کارتون یا مقوا نیز زیر آن بگذارید تا مانع جذب رطوبت زمین شود.\nقهوه نباید در سرما و جای خنک نگهداری شود، زیرا در این حالت بو و طعم قهوه از بین می رود. حتی سرما می تواند باعث شود که سرعت تقطیر قهوه بالاتر برود که این امر باعث خراب شدن قهوه خواهد شد. رطوبت تاثیر بدی بر کیفیت قهوه می گذارد. به همین دلیل پودر یا دانه های قهوه را نباید در یخچال که رطوبت زیادی داشته و سرد است قرار داد. برای اینکه از قهوه به خوبی نگهداری شود باید آن را در ظرفی که درب آن محکم بوده و راه نفوذ هوا به ظرف وجود ندارد، قرار داده و و در دمای اتاق بگذارید.\nشکلات صبحانه نیز نباید در یخچال نگهداری شود\nسرمای موجود در یخچال باعث می شود که شکلات صبحانه سفت شود و فضای یخچال بر طعم و بو و مزه شکلات تاثیر می گذارد به همین دلیل یخچال محل مناسبی برای نگهداری شکلات صبحانه نخواهد بود. برای نگهداری بهتر از شکلات صبحانه باید آن را داخل کابینت آشپزخانه قرار داده یا روی میز و در فضای آشپزخانه بگذارید.\nمحل نگهداری روغن زیتون\nمحلی که روغن زیتون در آن نگهداری می شود باید حتما تاریک باشد. همین امر باعث شده که بطری هایی که روغن زیتون در آنها قرار دارد تیره رنگ باشند. داخل یخچال در اغلب زمان ها تاریک می باشد اما سرمایی که در یخچال وجود دارد باعث سفت شدن روغن زبتون شده و آن را به حالت نیمه جامد یا جامد در می آورد. ضمن اینکه طعم و بوی خوراکی های داخل یخچال بر طعم روغن زیتون اصل که خالص و طبیعی می باشد تاثیر می گذارد. به همین دلیل مناسب ترین مکان برای نگهداری روغن زیتون فضاهای تاریک ماند کابینت آشپزخانه می باشد.\nسس های تند و سس کچاپ نباید در یخچال باشند\nافزون بر اینکه ماده اصلی تشکیل دهنده این سس ها گوجه فرنگی می باشد، سرکه نیز در ساخت آن ها به کار رفته است. به این دلیل که سرکه یک ماده نگه دارنده طبیعی محسوب می شود، سس ها نیازی به نگهداری در یخچال ندارند. ضمن اینکه ممکن است نگهداری سس ها در یخچال از کیفیت آن ها کم کرده و روی تندی و طعم آن ها تاثیر بگذارد.\nمحل نگهداری کنسرو ماهی\nبهترین مکان برای نگهداری از کنسرو ماهی داخل کابینت یا انباری می باشد. اگر کنسرو ماهی را در یخچال نگه دارید، احتمال زنگ زدن آن وجود دارد و این زنگ باعث تاثیر منفی بر محتویات کنسرو می شود. محل نگهداری کنسرو ماهی حتما باید خشک باشد. توجه کنید که اگر درب کنسرو را باز کرده اید برای نگهداری آن حتما محتویات را در ظرف دیگری خالی کرده و سریع تر آن را مصرف نمایید.