بررسی تطبیقی عقیده مسلمانان و بهائیان در مورد امام غائب | بهائی پژوهی\nبررسی تطبیقی عقیده مسلمانان و بهائیان در مورد امام غائب\n21 ارديبهشت 98\nدر باور شیعه دوازده امامی، حجت بن الحسن العسکری در نیمۀ شعبان سال ۲۵۵ ه.ق. در سامرا به دنیا آمدند؛ ایشان در پنج سالگی و پس از شهادت پدرشان به امامت رسیدند. پس از شهادت حضرت امام حسن عسکری علیه السلام، امام مهدی علیه السلام غیبت اختیار کردند و فقط از طریق چهار نائب خاص با شیعیان در تماس بودند. دوران غیبت نخستین امام مهدی ۶۹ سال بود و پس از فوت چهارمین نائب دیگر برای خود نائبی انتخاب نکردند و دوران غیبت کبری ایشان به امر خدا آغاز شد، که تاکنون ادامه دارد. به باور شیعیان، ایشان به اذن الهی ظهور خواهند کرد و زمین را از عدل و داد پر خواهند کرد. اما بهائیان معتقدند که میرزا علی محمد شیرازی ملقب به سید باب همان موعود آخرین دیانت اسلام و دوازدهمین امام شیعیان دوازده امامی است. او در سال ۱۲۶۰ ه.ق. در شیراز ظهور کرد. بعد از بررسی و مقایسه بین امام زمان علیه السلام شیعه و میرزا علی محمد شیرازی نقاط مشترکی بین این دو ملاحظه نمی‌شود تا ادعای تطبیق این دو با یکدیگر، مورد پذیرش قرار گیرد. در عین حال، جست و جو‌های تاریخی از منابع بهائی در زندگی باب، نشان می‌دهد وی به ادعای بابیت قانع نبود و پس از آن ادعای قائمیت و پیامبری و خدایی کرد و بعد از مختصر آزاری از سوی مخالفان، دوبار توبه کرده و از ادعای خود دست کشید.\nکلید واژه: مهدی، باب، قائم، شیعه، عدالت، ظلم، ادعا\nاعتقاد به ظهور موعود و مهدی علیه السلام قسمتی از عقاید مسلمانان است و در مذاهب مختلف اسلامی به این واقعیت تصریح کرده اند. از جمله در میان شیعیان:\nقال رسول الله صلَّى الله عليه وآله وسلَّم: لو لم يبقَ من الدنيا إلاَّ يوم واحد لطوَّل الله ذلک اليوم حتَّى يبعث الله فيه رجلاً من ولدي، يواطئ اسمه اسمي، يملأها عدلاً و قسطاً کما ملئت ظلماً وجوراً.\nرسول اکرم صلَّى الله عليه وآله وسلَّم فرمود: اگر باقي نماند از دنيا مگر يک روز البته خدا آن روز را طولاني فرمايد تا خدا مبعوث کند مردي از فرزندان من را که اسم او با اسم من يکسان باشد؛ زمين را پر از عدل و داد کند چنان که پر از ظلم و جور شده باشد. (صدوق، عيون أخبار الرضا عليه السلام، ج۲، ص۲۶۶)\nدر میان اهل سنت:\nقال رسول الله صلَّى الله عليه و [آله] وسلَّم: لا تقوم الساعة حتَّى تملأ الأرض ظلماً و عدواناً ثمّ يخرج من عترتي أو من أهل بيتي من يملأها قسطاً وعدلاً، کما ملئت ظلماً وعدواناً\nحضرت رسول اکرم صلَّى الله عليه وآله وسلَّم فرمود: قيامت برپا نمي شود تا زمين پر از ظلم وستم گردد سپس کسي که زمين را پر از عدل وداد کند از عترت من يا اهل بيت من خروج کند. ( ترمذی محمد، صحیح ترمذی ج۲ ص۴۶ ؛ سجستانی ابی داود،صحیح ابی داود چاپ مصر ج۲ ص۲۰۷)\nبهائیان می‌گویند میرزا علی محمد شیرازی همان قائم موعود اسلام است که ۱۷۰ سال پیش در شیراز ظهور کرده است و سپس در تبریز تیر باران شده است. در این مقاله برخی آیات و روایاتی که مهدی موعود را معرفی کرده اند، اجمالا بررسی می‌کنیم و سپس ویژگی‌های علی محمد شیرازی و آنچه بهائیان می‌گویند، را بر آنها تطبیق می‌دهیم و می‌بینیم که علی محمد شیرازی با موعود اسلام و دوازدهمین پیشوایی که در منابع شیعی معرفی شده است، چه اشتراکاتی دارد و آیا تطبیق این دو با یکدیگر صحیح است؟\nامام مهدی علیه السلام در قرآن:\nآيات زیادی در قرآن کریم سرچشمه‌ی اعتقاد به مهدویت و قائميت در اسلام و نشانه‌ی اصالت آن است. که برای اختصار به دو نمونه اشاره می‌کنیم:\n-وَ يَقُولُ الَّذينَ كَفَرُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّه إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ (رعد-۷)\nو كافران مى‌گويند: چرا از سوى پروردگارش معجزه‌اى [غير قرآن] بر او نازل نشده؟ تو فقط بيم دهنده اى و براى هر قومى هدايت كننده اى است.\nدو روایت در توضیح آیه نقل می‌کنیم:\nالف-امام باقر علیه السلام در تفسیر این آیه فرمودند: رسول خدا صلى الله عليه و آله منذر و ترساننده اى است كه خدا فرموده، و مردم هر زمانى را هادى راه و نماينده اى از ما هست كه ايشان را راهنمايى مى كند به سوى آنچه پيغمبر صلى الله عليه و آله آن را آورده. پس رهنمايان بعد از آن حضرت، على عليه السلام است و اوصياى بعد از او يك به يك». (کلینی، الكافي، ج۱، ص۱۹۱)\nب- حضرت ابى جعفر امام باقر عليه السّلام در معناى آيه شريفه: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِ قَوْمٍ هادٍ فرمود: منذر رسول خدا است، و هادى على است، بخدا قسم اين سمت از دست ما بيرون نشده است و همواره در ميان ما خواهد بود تا روز رستاخيز. (نعمانی، الغيبة للنعماني،ترجمه فهرى، ص ۱۱۷)\nاز این آیه استفاده می‌شود که بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله امیرالمؤمنین هادی مردم بودند و بعد از ایشان اوصیای آن حضرت تا روز جزا هادی مردم خواهند بود و تا رستاخیز زمانی نیست که حجت خدا بر زمین نباشد.\nوَعَدَ اللَّهُ الَّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَني لا يُشْرِكُونَ بي شَيْئاً وَ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (۵۵-نور)\nترجمه: خدا به كسانى از شما كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده اند، وعده داده است كه حتماً آنان را در اين سرزمين جانشين [خود] قرار دهد؛ همان گونه كه كسانى را كه پيش از آنان بودند جانشين [خود] قرار داد، و آن دينى را كه برايشان پسنديده است به سودشان مستقر كند، و بيمشان را به ايمنى مبدل گرداند، [تا] مرا عبادت كنند و چيزى را با من شريك نگردانند، و هر كس پس از آن به كفر گرايد؛ آنانند كه نافرمانند.\nدر تفسیر این آیه‌ی قرآن کریم، امام صادق علیه السلام آن را در مورد امام قائم و یارانش دانسته اند. (بحرانی، البرهان في تفسير القرآن ج۴، ص ۸۹)\nدر این آیه که به تعبیر امام معصوم علیه السلام اشاره به ظهور امام عصر علیه السلام دارد نکاتی را مشاهده می‌کنیم:\n-ایمان آوردگان جانشین خدا در زمین می‌شوند.\n-دینی که خدا برایشان می‌پسندد مستقر در جهان می‌شود.\n-امنیت در دنیا برقرار می‌شود.\n-فقط خداوند در دنیا پرستش می‌شود و هیچ کس برای خدا شریک قرار نمی‌دهد.\nدر بررسی این دو آیه سؤالاتی به ذهن متبادر می‌شود:\nالف-اگر علی محمد شیرازی امام دوازدهم و قائم بودند و کشته شدند امروز هادی و حجت خدا در زمین کیست؟\nب- آیا بعد از ظهور جناب باب امنیت در دنیا برقرار شد؟\nج- آیا بعد از ظهور جناب باب همه موحد و مسلمان شدند؟\nواضح است که جواب سؤالات فوق منفی است. بعد از ظهور باب، هرگز امنیت در عالم حکمفرما نشده است، بلکه روز به روز، جنگ و خونریزی افزایش یافته است؛ بعد از ظهور وی، بساط بت پرستی و بی دینی جمع نشده است و روز به روز، افراد بی اعتقاد به خداوند، بیشتر شده اند. حتی بهائیان نیز برای امروز بشر، حجتی زنده و امامی از سوی خداوند معرفی نمی‌کنند. سؤال اصلی این جا است که اگر مطابق نظریه‌ی مبلغان بهائی، باب را امام دوازدهم و موعود دین اسلام بدانیم، آمدن و یا نیامدن او برای مردم منتظر در جهان چه دست آوردی داشته است؟\nامام زمان علیه السلام در روایات شیعه:\nدر میان روایات امامیه در مورد امام دوازدهم به روایاتی بر می‌خوریم که در مورد ویژگی‌های ایشان از قبیل چگونگی تولد، پدر و مادر، طول عمر، غیبتها و ظهورشان نکات دقیقی را مطرح می‌کنند. وجود این روایات در درجه نخست، نشان دهنده اهمیت مسئله است که حتی قبل از تولد امام دوازدهم، پیامبر اکرم و امامان علیهم السلام، نسبت به معرفی آخرین پیشوا و موعود دین اسلام، اهتمام گسترده ای داشتند. از سوی دیگر به نظر می‌رسد که ویژگی‌های موعود واپسین، آن چنان دقیق بیان شده است که هیچ فردی نتواند ادعا کند که دارای مقامات اوست یا ان که شخص او را انکار کند.\nپیشینه روایات قبل از تولد امام زمان علیه السلام:\nاهمیت این مسئله به حدی است که کتبی در همین خصوص قبل از تولد ایشان تالیف شده است. از آن جمله:\n۱-ابراهیم بن صالح الانماطی از اصحاب امام كاظم و امام رضا علیهم السلام بوده است. نجاشی و شیخ طوسی وی را توثیق کرده‌اند. نجاشی درباره‌ی وی گفته است که تمام کتابهای او از بین رفته است و تنها کتاب او درباره‌ی غیبت به دست ما رسیده است. (نجاشی،رجال، ص: ۱۵)\n۲-فضل بن شاذان نیشابوری کتابی در احوال قائم آل محمد و غیبت نوشته است. نجاشی او را توثیق کرده و می‌نویسد: از فقهاء و متکلمین امامیه است و احتیاجی به تعریف ندارد و ۱۸۰ کتاب نوشته که یکی از آنها غیبت است. (نجاشی، رجال، ص: ۲۶۰؛ طوسی، الفهرست، ج۱، ص ۱۰)\n۳-ابراهیم بن اسحاق احمری نهاوندی یكی دیگر از اصحاب امام رضا، امام جواد و امام هادی (ع) بوده و كتابی تحت عنوان غیبت تالیف نموده است.( طوسی، الفهرست، ص۱۶)\nبرخی روایات در کتب شیعیان:\nآنچه مسلم است ویژگی های مهدی موعود علیه السلام در روایات شیعه به روشنی ترسیم شده که جای شک و شبهه ای را برای مدعیان باز نمی‌گذارد که ما در اینجا به برخی فهرست و نمونه آنها اشاره می‌کنیم:\n-ویژگی اوّل: مهدی از آل محمّد است.\nعَنِ النَّبِيِّ ص أَنَّهُ قَالَ: الْمَهْدِيُ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ يُصْلِحُهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي لَيْلَةٍ. (صدوق، محمد بن علی، كمال الدين و تمام النعمة، ج۱، ص۱۴۵)\nاز پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمودند: مهدی از ما اهل بیت است. خداوند امر ظهور او را در یک شب (به طور ناگهانی) اصلاح می کند.\n-ویژگی دوم: مهدی همنام رسول اللّه است.\nقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْمَهْدِيُ مِنْ وُلْدِي اسْمُهُ اسْمِي وَ كُنْيَتُهُ كُنْيَتِي أَشْبَهُ النَّاسِ بِي خَلْقاً وَ خُلْقاً تَكُونُ لَهُ غَيْبَةٌ وَ حَيْرَةٌ حَتَّى تَضِلَّ الْخَلْقُ عَنْ أَدْيَانِهِمْ فَعِنْدَ ذَلِكَ يُقْبِلُ كَالشِّهَابِ الثَّاقِبِ فَيَمْلَؤُهَا قِسْطاً وَ عَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً. (صدوق، محمدبن علی، كمال الدين و تمام النعمة، ج۱، ص۲۸۶)\nپیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: مهدی از فرزندان من است؛ نام او همان نام من و کنیه اش همان کنیه ی من است. او شبیه ترین مردم به من از نظر صورت و سیرت است. برای او غیبتی است که در آن مردم به گمراهی درآیند و از دین خود منحرف شوند. پس در آن هنگام، همانند ستاره ای دنباله دار آشکار می شود و [زمین] را از عدل و داد آکنده می سازد، بعد از آن که از ظلم و چور، پر شده باشد.\n-ویژگی سوم: مهدی دارای مقام امامت و از اوصیای پیامبر است.\nقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَنَا سَيِّدُ النَّبِيِّينَ وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ سَيِّدُ الْوَصِيِّينَ وَ إِنَّ أَوْصِيَائِي بَعْدِي اثْنَا عَشَرَ أَوَّلُهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ع وَ آخِرُهُمُ الْقَائِمُ. (صدوق، محمدین علی،عيون أخبار الرضا عليه السلام، ج۱، ص۶۴)\nپیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: من برترین پیامبران هستم و علی بن ابی طالب، برترین وصی یک پیامبر است. تعداد اوصیا پس از من دوازده تن است که نخستین ایشان علی بن ابی طالب و آخرین ایشان، قائم موعود است.\n-ویژگی چهارم: مهدی از تبار پاکان است.\nعن النبی ص مَعَاشِرَ النَّاسِ النُّورُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فِيَّ ثُمَّ مَسْلُوكٌ فِي عَلِيٍّ ثُمَّ فِي النَّسْلِ مِنْهُ إِلَى الْقَائِمِ الْمَهْدِيِّ الَّذِي يَأْخُذُ بِحَقٍّ وَ بِكُلِّ حَقٍّ هُوَ لَنَا (طبرسی، ابی منصور، الإحتجاج على أهل اللجاج، ج۱، ص ۶۱)\nپیامبر اکرم اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: ای مردم! خداوند نوری را در من قرار داد و پس از من آن را در علی نهاد و پس از او آن را در نسل علی جاری ساخت تا فرزندان او به قائم علیه السلام برسند. همان کس که تنها به حق عمل می کند و هر حقی را باز می ستاند.\n-ویژگی پنجم: مهدی فرزند امام حسن عسکری علیه‌السلام است.\nاحمد بن اسحاق گويد: بر امام عسكرىّ عليه السّلام وارد شدم و مىخواستم از جانشين پس از وى پرسش كنم او آغاز سخن كرد و فرمود: اى احمد بن اسحاق خداى تعالى از زمان آدم عليه السّلام زمين را خالى از حجّت نگذاشته است و تا روز قيامت نيز خالى از حجّت نخواهد گذاشت، به واسطه اوست كه بلا را از اهل زمين دفع مىكند و به خاطر اوست كه باران مىفرستد و بركات زمين را بيرون مى آورد.\nاحمد بن اسحاق گويد: گفتم: اى فرزند رسول خدا امام و جانشين پس از شما كيست؟\nآن حضرت شتابان برخاست و داخل خانه شد و سپس برگشت در حالى كه بر شانه اش كودكى سه ساله بود كه صورتش مانند ماه شب چهارده مى درخشيد. پس فرمود: اى احمد بن اسحاق اگر نزد خداى تعالى و حجّت‌هاى او گرامى نبودى، اين فرزندم را به تو نمى نمودم، او همنام و همكنيه رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم است، كسى است كه زمين را پر از عدل و داد مى كند همچنان كه پر از ظلم و جور شده باشد. (صدوق، محمدبن علی، كمال الدين و تمام النعمة، ج۲، ص۳۸۵)\n-ویژگی ششم: مهدی، فرزند کنیزی والا مقام است و عیسی بن مریم، پشت سرش نماز خواهد خواند.\nقَالَ أَبُو بَصِيرٍ فَقُلْتُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ مَنِ الْقَائِمُ مِنْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ فَقَالَ يَا أَبَا بَصِيرٍ هُوَ الْخَامِسُ مِنْ وُلْدِ ابْنِي مُوسَى ذَلِكَ ابْنُ سَيِّدَةِ الْإِمَاءِ يَغِيبُ غَيْبَةً يَرْتَابُ فِيهَا الْمُبْطِلُونَ ثُمَّ يُظْهِرُهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَيَفْتَحُ اللَّهُ عَلَى يَدِهِ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبَهَا وَ يَنْزِلُ رُوحُ اللَّهِ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ ع فَيُصَلِّي خَلْفَهُ وَ تُشْرِقُ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّه (صدوق، محمدبن علی، كمال الدين و تمام النعمة، ج۲، ص۳۴۵)\nهنگامی که ابا بصیر از امام صادق علیه السلام پرسید که قائم از شما چه کسی است؟ آن حضرت فرمودند: ای ابابصیر! قائم پنجمین فرزند از نسل فرزندم موسی (امام کاظم علیه السلام) است. او فرزند سرور کنیزان عالم است. برای او غیبتی است که در آن، گروهی بر اثر تردید و شک، راه باطل خواهند پیمود. سپس خداوند او را ظاهر خواهد کرد و به دست او شرق و غرب عالم را فتح خواهد نمود. عیسی بن مریم در زمان ظهور او از آسمان فرود خواهد آمد و پشت سرش نماز خواهد خواند.\n-ویژگی هفتم: مهدی موعود با هیچ طغیانگری عهد و پیمان ندارد.\nحَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَظِيمِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَسَنِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع قَالَ ع إِنَّ الْقَائِمَ مِنَّا إِذَا قَامَ لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ فِي عُنُقِهِ بَيْعَةٌ فَلِذَلِكَ تَخْفَى وِلَادَتُهُ وَ يَغِيبُ شَخْصُهُ. (صدوق، محمدبن علی،كمال الدين و تمام النعمة، ج۱، ص۳۰۳)\nجناب عبدالعظیم حسنی از از امام جواد علیه السلام و ایشان به نقل از پدران بزرگوارشان از امام علی بن ابیطالب علیه السلام روایت کرده که آن حضرن فرمودند: هنگامی که قائم ما ظهور می کند، بر گردنش بیعت هیچ کس نیست و برای همین است که ولادت و زندگی او پنهانی است.\n-ویژگی هشتم: مهدی دارای دو غیبت و البته غیبتی طولانی است.\nمفضّل بن عمر جعفىّ از امام صادق عليه السّلام روايت كرده كه آن حضرت فرمود: «همانا صاحب اين امر داراى دو غيبت است يكى از آن دو چندان به درازا مىكشد كه پارهاى از مردم بگويند: مرده است، و بعضى گويند: كشته شده، و عدّهاى از ايشان مىگويند: او رفته است، و از اصحابش جز افراد اندكى كسى بر امر او باقى نمىماند و از جايگاهش هيچ كس از دوست و بيگانه آگاهى نمى يابد مگر همان خدمتگزارى كه به كارهاى او می رسد». (نعمانی، محمدبن نعمان، الغيبة للنعماني، ص ۱۷۱)\n-ویژگی نهم: مهدی دارای عمری طولانی است.\nعن سعید بن جبیر قَالَ سَمِعْتُ سَيِّدَ الْعَابِدِينَ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ ع يَقُولُ فِي الْقَائِمِ سُنَّةٌ مِنْ نُوحٍ وَ هُوَ طُولُ الْعُمُرِ. (صدوق، كمال الدين و تمام النعمة، ج۱،ص۳۲۲)\nسعید بن جبیر گوید: از امام زین العابدین علی علیه السلام شنیدم که فرمود: سنتی از حضرت نوح در قائم است و آن طولانی بودن عمر اوست.\n-ویژگی دهم: مهدی در سنّ پیری سیمایی جوان دارد.\nعَنْ أَبِي الصَّلْتِ الْهَرَوِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا ع مَا عَلَامَاتُ الْقَائِمِ مِنْكُمْ إِذَا خَرَجَ قَالَ عَلَامَتُهُ أَنْ يَكُونَ شَيْخَ السِّنِّ شَابَ الْمَنْظَرِ حَتَّى إِنَّ النَّاظِرَ إِلَيْهِ لَيَحْسَبُهُ ابْنَ أَرْبَعِينَ سَنَةً أَوْ دُونَهَا وَ إِنَّ مِنْ عَلَامَاتِهِ أَنْ لَا يَهْرَمَ بِمُرُورِ الْأَيَّامِ وَ اللَّيَالِي حَتَّى يَأْتِيَهُ أَجَلُهُ. (صدوق،كمال الدين و تمام النعمة، ج۲،ص ۶۵۲)\nاباصلت هروی از امام رضا علیه السلام پرسید: هنگامی که قائم از شما ظاهر می شود، چه علامتهایی دارد؟ امام رضا فرمودند: علامتش آن است که با وجود سن زیاد، به صورت جوانی ظاهر می شود که بیننده گمان می برد، او چهل ساله یا کمتر از آن است. او بر اثر گذر زمان، پیر و فرتوت نمی شود تا آن که زمان مرگش فرا رسد.\n-ویژگی یازدهم: مهدی، جامع معجزات و وارث کمالات انبیاست.\nقالَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ ع إِذَا ظَهَرَ الْقَائِمُ ع ظَهَرَ بِرَايَةِ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ خَاتَمِ سُلَيْمَانَ وَ حَجَرِ مُوسَى وَ عَصَاهُ (نعماني، محمدبن نعمان، غیبت، ص۲۳۸)\nامام محمد باقر علیه السلام فرمودند: هنگامی که قائم ظهور می کند، پرچم رسول خدا و انگشتری سلیمان و سنگ موسی و عصای او را در اختیار دارد.\n-ویژگی دوازدهم: به هنگام ظهور عیسی پشت سر او نماز می‌گذارد.\nقَالَ ع إِذَا خَرَجَ الْمَهْدِيُ مِنْ وُلْدِي نَزَلَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ ع فَصَلَّى خَلْفَه (صدوق،عيون أخبار الرضا عليه السلام ج۲ ص ۲۰۲باب ۴۶)\nبرای حسن ختام این بخش از خزانه‌ی سرشار احاديث شيعه، درباره‌ی خصوصيات وجود گرامي مهدي منتقم به حدیث لوح جابر که به برخی از ویژگی های این امام همام به ویژه پدران ایشان که همه از اهل بیت علیهم السلام بودند اشاره می‌کنیم:\nمقدمه‌ی آن حدیث چنين است كه امام باقر علیه السلام از جابر بن عبدالله انصاري نقل مي نمايد كه جابر روزي براي عرض تهنيت ميلاد امام حسين علیه السلام به محضر حضرت فاطمه سلام الله علیها مشرف مي‌شود و در آنجا لوحي سبز رنگ را مي‌بيند كه با خط سپيد برآن سطوري نگاشته اند. راجع به آن مي‌پرسد و حضرت زهرا سلام الله علیها بيان مي فرمايند كه اين نوشته ازجانب خدا براي پدرم رسول اكرم صلی الله علیه و آله و سلم به عنوان هديه آمده و ايشان آن را به من بخشيده اند. سپس جابر رونوشتي ازآن بر مي‌دارد. اين لوح مفصل بوده، مضامين والایی دارد كه ضمن آن، نام پيامبر و جانشينانشان آمده است و ما در اين جا آن را شاهد مي‌آوريم:\nبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ اين نامه از جانب خداوند عزيز حكيم است براى محمد پيغمبر او، و نور و سفير و دربان (واسطه ميان خالق و مخلوق) و دليل او، كه روح الامين (جبرئيل) از نزد پروردگار جهان بر او نازل شود.\nاى محمد أسماء مرا بزرگ شمار و نعمتهاى مرا سپاسگزار باش و الطاف مرا انكار مدار. همانا منم خدائى كه جز من شايان پرستشى نيست، منم شكننده جباران و دولت رساننده بمظلومان و جزا دهنده روز رستاخيز، همانا منم خدائى كه جز من شايان پرستشى نيست، هر كه جز فضل مرا اميدوار باشد (باينكه خود را مستحق ثواب من داند) و از غير عدالت من بترسد، (باينكه كيفر مرا ستم انگارد) او را عذابى كنم كه هيچ يك از جهانيان را نكرده باشم، پس تنها مرا پرستش كن و تنها بر من توكل نما.\nمن هيچ پيغمبرى را مبعوث نساختم كه دورانش كامل شود و مدتش تمام گردد، جز اينكه براى او وصى و جانشينى مقرر كردم و من ترا بر پيغمبران برترى دادم و وصى ترا بر اوصياء ديگر، و تو را بدو شير زاده و دو نوهات حسن و حسين گرامى داشتم... سپس نخستين آنها سرور عابدان و زينت اولياء گذشته من است. و پسر او كه مانند جد محمود (پسنديده) خود محمد است... و جعفر است كه شكّ كنندگان در باره او هلاك ميشوند...پس از او موسى است كه (در زمان او) آشوبى سخت و گيج كننده فرا گيرد، زيرا رشته وجوب اطاعت من منقطع نگردد و حجت من پنهان نشود و همانا اولياء من با جامى سرشار سير آب شوند. هر كس يكى از آنها را انكار كند، نعمت مرا انكار كرده و آنكه يك آيه از كتاب مرا تغيير دهد، بر من دروغ بسته است....پس از گذشتن دوران بنده و دوست و برگزيدهام موسى، واى بر دروغ بندان و منكرين على (امام هشتم عليه السلام) و... او را به وجود پسرش و جانشين و وارث علمش محمد مسرور سازم...و عاقبت كار پسرش على را كه دوست و ياور من و گواه در ميان مخلوق من و امين وحى من است... از او به وجود آورم دعوت كننده به سوى را هم و خزانه دار علمم حسن (امام عسكرى عليه السلام) را. و اين رشته را بوجود پسر او «م ح م د » كه رحمت براى جهانيانست كامل كنم، او كمال موسى و رونق عيسى و صبر ايوب دارد. در زمان (غيبت) او دوستانم خوار گردند و (ستمگران) سرهاى آنها را براى يك ديگر هديه فرستند، چنان كه سرهاى ترك و ديلم (كفار) را بهديه فرستند، ايشان را بكشند و بسوزانند، و آنها ترسان و بيمناك و هراسان باشند، زمين از خونشان رنگين گردد و ناله و واويلا در ميان زنانشان بلند شود، آنها دوستان حقيقى منند. به وسيله‌ی آنها هر آشوب سخت و تاريك را بزدايم و از بركت آنها شبهات و مصيبات و زنجيرها را بردارم، درودها و رحمت پروردگارشان بر آنها باد، و تنها ايشانند، هدايت شدگان.\nنتایج حاصل از این روایات\nاز نقل این روایات متعدد ویژگی های خاص و انحصاری امام دوازدهم و موعود اسلام بر ما مشخص می شود. در نتیجه اعتقاد به مهدويت عبارت است باور به امامی زنده و آخرین جانشین پیامبر صلی الله علیه و اله در این زمان که ایشان در میان مردم و در روی کره زمین زندگی می‌کنند؛ ولی در غیبت به سر می‌برند، مردم را می‌بینند و مردم هم ایشان را می‌ببینند، ولی نمی‌شناسند. همان شؤونی که ائمه قبل داشتند را ایشان دارا هستند؛ که با ظهور پرشکوه و پيروزمندانه‌ی خود به نابرابري‌ها و بيدادگري‌ها و جهالت‌ها و نابساماني هاي جامعه‌ی انساني پايان می‌بخشند و سراسر زمين را زير پرچم حکومت توحید و عدالت جهاني درمی آورند و رفاه و آسايش و آرامش به همگان ارزاني می‌دارند؛ حضرت عیسی علیه السلام بعد از ظهور پشت سر ایشان نماز می‌خوانند.\nحالا جای سؤال است کسانی که ادعا می‌کنند حضرت ولی عصر علیه السلام ظهور کرده کدامیک از این ویژگی‌ها را در جناب باب می بینند یا به اعتقاد ایشان، کدام دگرگونی در عالم ایجاد شده و قابل مشاهده بر همگان است؟\nاعتقاد به امام زمان علیه السلام در منابع بهائی:\nحديث لوح جابر شريف را بزرگان بهائيت و بابيت در كتاب‌های خود به صورت ناقص آورده اند و البته تلاش کرده اند تا مفاد آن را بر جناب باب منطبق نشان دهند. اینان آخرین بخش از این حدیث شریف را که مربوط به ویژگی پیروان مهدی در دوران غیبت او و نزول بلاها و مشکلات بر یاوران خالص اوست، بر مشکلات ایجاد شده بر پیروان باب پس از ظهور او منطبق دانسته اند. بدون آن که توجه کنند بر اسا مفاد همین حدیث شریف، باب نمی تواند قائم موعود باشد. چرا که مطابق این حدیث، قائم، فرزند امام یازدهم، امام حسن عسکری علیه السلام است که این ویژگی بر باب انطباق ندارد. لذا بهتر است هر محققی به اصل منبع حدیث مراجعه کند و نتیجه گیری پیشوایان بهائی را از حدیث ناقص ارزیابی کند.\nاز جمله نقل‌هایی که بابی‌ها و بهائی‌ها کرده اند عبارت است از:\nباب: «و از آن جمله لوح فاطمه است كه در كتب حديث مسطور است إلي أن قال: و أُكمل ذلك بابنه م ح م د رحمة للعالمين. عليه كمال موسي و بهاء عيسي و صبر أيوب ويذل أوليائه في زمانه....» ( باب، كتاب دلائل سبعه، ص ۴۷)\nميرزا حسينعلي بهاءالله: «چنان چه در كافي در حديث جابر در لوح فاطمه در وصف قائم مي‌فرمايد: عليه كمال موسي و بهاء عيسي و صبر ايوب فيذل اوليائه في زمانه و....».( بها الله، ایقان، ص ۱۶۲)\nمقایسه میان ویژگی های امام زمان علیه السلام و جناب باب:\n۱-نام امام زمان محمد و نام پدرشان حسن ملقب به امام عسکری و نام مادرشان نرجس خاتون است. ایشان در سال ۲۵۵ در سامرا پنهانی متولد شدند. و اما نام باب، علي محمّد و نام پدرش ميرزا محمدرضا و اجدادش ابراهيم و فتحاللّه بوده است. (اشراق خاوری عبدالحمید، به اهتمام حمید رافتی، محاضرات۲: ۱۰۲۶) و مادرش فاطمه بيگم نام داشته و هرگز براى او سابقه‌ی بردگى و كنيزى را يادآور نشده‌اند.(همان مدرك)\n۲-جناب نقطه (=علی محمد شیرازی) در اول محرم سال ۱۲۳۵ در شيراز به طور عادى و آشكار و بدون كمترين خوفى از حكومت وقت به دنيا آمده. (اشراق خاوری، عبدالحمید،به اهتمام حمید رافتی محاضرات ۲ ص۶۶۹) و گذشته از آن كه براى سيادت او برهانى در دست نيست و در هيچ يك از آثار بهائى سلسله يا شجره‌ی نسب او را تا يكى از امامان ننوشته‌اند.\n۳-سید باب بيش از هزار سال با حضرت حسين يا حضرت رضا يا ديگر ائمه عليهم السلام فاصله زمانى داشته و نمى تواند نسل نهم يا پشت چهارم يا فرزند چندم يكى از آنها باشد. مسأله‌ای که در مورد ویژگی های قائم در احادیث مکررا به آن استناد شده است.\n۴-وى علي رغم بشارات معصومين، تابعيت و بيعت حكومت محمدشاه قاجار و ناصرالدين شاه قاجار را داشت و نسبت به آن‌ها در آثار و نامه هاى خود كمال تعظيم و تواضع را مىنمود و خود را فدائى آنان مى خواند و مستدعى الطاف سلطانى و رحمت و رأفت شاهى قلمداد می‌کرد. (گلپایگانی ابوالفضل، کشف الغطاء، ص۲۰۴)\n۵-جناب باب هيچ گاه از انظار مردم و مريدان پنهان نبود تا آنان مورد آزمايش قرار گيرند و در مورد حيات و ممات او به اختلاف و انحراف دچار گردند و عمر طولانى ايشان فقط و فقط سى و يكسال و هشت ماه بود. بعد از ظهور ایشان تاکنون نه تنها از عدل و داد خبری نشده، نا امنی هم بیشتر شده است. پس از ظهور باب در دو قرن گذشته، جنگ های بزرگ بین المللی رخ داده و در آن ها، هزاران انسان بی گناه به کام مرگ فرو رفته اند. هزاران نفر بر اثر قحطی و گرسنگی جان باخته اند و بساط ظلم و جور از گیتی رخت بر نبسته است.\nملاحظه می شود که جناب نقطه‌ی اولى (سید باب)، نه نامش و نه كنيه اش، نه اسم پدرش و نه نام مادرش، نه فواصل نسلى او با ائمّه‌ی دين و نه كيفيت تولّدش، نه غيبتش و نه دوران عمرش، نه ظهورش و نه نتیج حاصل از ظهورش... و نه هيچ كدام از ویژگی‌هایش مطابق با آن چه در روايات مربوط به ویژگی‌های قائم موعود علیه السلام نقل شده، کوچکترین مشابهتی ندارد. اگر مقصود بهائیان از تطبیق موعود اسلام و مهدی منتظر علیه السلام -که در اعتقادات شیعه آمده- میرزا علی محمد شیرازی است؛ ایشان هیچ نقطه مشترکی با جناب باب ندارند.\nآنچنان که اهل تحقیق در مسائل بهائیت واقفند، سید باب از ابتدای دعوت خویش تا به انتها، ادعای ثابتی در مورد مقامات خود نداشته است. در ادامه به بررسی این ادعاها و اعتراض های وارد بر این شیوه و پاسخ های بهائیت به این اعتراضات خواهیم پرداخت.\nالف-ادعای اول باب:\nبرای اینکه ببینیم جناب باب در سال ۱۲۶۰ خود را به ملاحسین بشروئی چگونه معرفی کرده است، بهترين راه، مراجعه به نخستین بخش از تفسير سوره‌ي يوسف است که به سوره الملک معروف است؛ کتاب تفسیر سوره‌ی یوسف (=قیوم الاسماء) به نظر بهائيان، اول و اعظم و اکبر جميع کتب باب به شمار مي آيد. (بهاءالله، ایقان، ص۱۵۳). در اینجا جناب باب ادعا می‌کند که تفسیر سوره یوسف را از نزد محمد بن الحسن که نسلشان از طریق امامان شیعه، به علی ابن ابیطالب می‌رسد؛ دریافت کرده است و خود را بنده ایشان می‌خواند.\nاشراق خاوری تمامي آن بخش را که سورة الملک نام دارد، را آورده و ما بخشی از آن را از شاهد مي‌گيريم: « اللهُ قَد قَدَّرَ أن يَخرُجَ ذلِکَ الکِتابَ في تَفسيرِ أحسَنِ القَصَصِ مِن عِندِ مُحَمَّدِ بنِ الحَسَنِ بنِ عَليِّ بنِ مُحَمَّدِ بنِ عَليِّ بنِ مُوسَي بنِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّد بنِ عَليِّ بنِ الحُسَينِ بنِ عَليِّ بنِ أبي طالِبٍ عَلي عَبدِهِ لِيَکُونَ حُجَّةَ اللهِ مِن عِندِ الذِّکرِ عَلَي العالَمينَ بَليغاً » (به درستي که خدا مقدّر کرده است که اين کتاب را در تفسير نيکوترين داستان‌ها ( سوره‌ی يوسف ) از نزد محمد فرزند حسن فرزند علي... فرزند علي بن ابي طالب بر بنده اش خارج سازد تا از نزد ذکر ـ ميرزا علي محمد ـ حجت رساننده ي خدا بر اهل عالم باشد.)( اشراق خاوري،عبدالحمید، رحيق مختوم، ص۲۱ تا ۲۴)\nپس روشن شد که ميـرزا علي محمد شیرازی (جناب باب) در آغاز ادعا، خود را بنده و باب امام غائب مي‌دانست و و مدعي بود که مکتوباتش از او نيست، بلکه از جانب حضرت امام محمد بن الحسن به او رسيده و همين اظهار نزديکي کامل و ارتباط وافر با وجود مقدس امام عصر کافي بود تا ملاحسين و امثال او را سرسپرده و مريد گرداند.\nپس ادعایی که بهائیان مبنی بر ظهور قائم اسلام در سال ۱۲۶۰ دارند با ادعای باب در آن سال مغایر است و تا سال ۱۲۶۴ ایشان ادعای بابیت قائم موعود علیه السلام را داشته اند. قائم موعودی که اتفاقا ویژگی هایش با قائم موعود در فرهنگ شیعی مطابقت دارد.\nپاسخ مبلغان بهائی و بررسی این پاسخ:\nبهائیان در پاسخ می‌گویند: «به جهت پيشگيري از ضوضا و بلواي عمومي، براي عوام، خود را باب معرفي نمودند، ولي پس از مدتي که امر انتشار وسيع تري يافت، حقيقت امر را بر همگان آشکار ساختند و فرمودند که قائم موعود (امام زمان) هستند که همه اديان انتظار ظهورشان را مي‌کشيده اند و خداوند ايشان را با شريعت مستقلي مبعوث فرموده است. تمام اين مراحل براي آن بود که به تدريج ذهن عموم آمادگي پذيرش اين امر عظيم را پيدا کند. نکته مهم اين است که در ابتدا مردم گمان مي نمودند که منظور حضرت اعلي از کلمه «باب»، بابيت امام زمان است، اما به فرموده‌ی حضرت عبدالبهاء «از كلمه بابيت مراد او چنان بود كه من واسطه فيوضات ازشخص بزرگواري هستم كه هنوز در پس پرده عزتست و دارنده كمالات بي‌حصر و حد باراده او متحركم و بحبل ولايش متمسك.» در واقع حضرت باب، باب من يظهره الله، حضرت بهاءالله بودند. »(جزوه رفع شبهات، پاسخ شبهه ۸ و ۹)\nخوانندگان محترم از این پاسخ چه دریافتی دارند را نمی‌دانم؟! ولی آن چه به وضوح روشن می‌شود آن است که به گفته ی بهائیان، باب برای جلوگیری از بلوا، ابتدا با رای و نظر مردم همراهی کرده، اما بعدا مقصود اصلی خود را بیان کرده است.\nاشکال اصلی این استدلال آن است که باب، تفسیر سوره‌ی یوسف را ابتدا به یکی از نزدیکترین یارانش، یعنی ملاحسین بشرویی ملقب به باب الباب عرضه کرد و هرگز چنین نبود که کتاب تفسیر سوره‌ی یوسف او، از بدو نگارش در اختیار عموم مردم قرار گیرد. ملاحسین نیز از دیدگاه مبلغان بهائی، نه تنها از عوام نیست، بلکه اولین ایمان آورنده به باب و یکی از هجده یار نزدیک او ملقب به حروف حی بود.\nگذشته از این، با خواندن آثار اولیه‌ی باب نظیر تفسیر سوره‌ی یوسف، عبارات بسیار صریح دیگری می توان یافت که کاملاً نشان می دهد سید باب، خود را نایب حجت دوازدهم و نایب قائم موعود معرفی کرده بود.\nعباس افندی می نویسد: «آغاز گفتار نمود و مقام بابيت اظهار و از کلمه ي بابيت مراد او چنان بود که من واسطه ي فيوضات از شخص بزرگواري هستم که هنوز در پس پرده ي عزّت است و دارنده ي کمالات بي حصر و حد، به اراده ي او متحرکم و به حبل ولايش متمسک. و در نخستین کتابي که در تفسير سوره ي يوسف مرقوم نموده، در جميع مواضع، خطاب هايي به آن شخص غائب- که از او مستفيد و مستفيض بوده - نموده و استمداد در تمهيد مبادي خويش جسته و تمناي فداي جان در سبيل محبتش نموده و از جمله اين عبارت است: يا بَقيَّةَ اللهِ قَد فَدَيتُ بِکُلّي لَکَ وَ رَضيتُ السَّبَّ في سَبيلِکَ وَ ما تَمَنَّيتُ إلا القَتلَ في مَحَبَّتِکَ... » ترجمه ي عبارات عربي اخير اين است: (اي بقيت الله سراپا فداي تو شوم و به ناسزا شنوي در راه تو خشنودم و در راه محبت تو جز کشته شدن آرزويي ندارم...) (عبدالبهاء، مقاله‌ي شخصي سياح، صص ۳ و۴؛ منتخبات آیات از آثار حضرت نقطه، ص۳۹)\nدر همین جا عبدالبهاء اشاره به تفسیر سوره یوسف کرده که مطلب آن در مقاله آمده و باب در آنجا خود را بنده‌ی حضرت بقیت الله نامیده است و حضرت بقیت الله در فرهنگ شیعی که مخاطب اصلی گفتار باب بوده است، همان حضرت محمد بن الحسن العسکری، امام دوازدهم است؛ طرفه آن که در کتابهای نخستین باب، هیچ اسمی از بها الله نیست.\nبالاتر از همه‌ی این موارد، اعتراف تلخ مبلغان بهائی در مورد منظور باب از لفظ بقیت الله در آثار نخستین اوست. نویسنده و مبلغ بزرگ بهائی می‌نویسد: «بقیة الله يکي از القاب امام دوازدهم شيعيان است.» (فاضل مازندانی، اسرارالآثار جلد ۲،ص ۶۸)\nبنابراین اگر باب خود را فدایی حضرت بقیت الله معرفی می‌کرده است، برداشت از سخنان او تنها آن بوده که او نایب قائم موعود و بشارت دهنده به ظهور آن منجی بشر است.\nبهائیان همچنین در مورد تغییر ادعاهای باب از بابیت به قائمیت و سپس به نبوت، به مسئله تقیه و جایز بودن آن در آیین بابی و دیانت اسلام را مطرح می‌کنند. (جزوه رفع شبهات، صص ۳۶و ۴۱، پاسخ شبهه ۸و۹) به باور این مبلغان، سید باب در ارائه‌ی دعوت خویش، مراعات تقیه کرده است و چون ممکن بوده مردم در آغاز با شنیدن ندای قائمیتش، او را پس بزنند و دعوتش را نپذیرند، نوعی تدریج در دعوت را رعایت کرده است و ابتدا خود را باب قائم موعود و سپس خود او معرفی کرده است.\nصرف نظر از آن که پذیرش این ادعا، مساوی با پذیرش رد ادعای پیشین است که مطابق آن بیان می شد که باب، خود را نایب بهاءالله و مبشر به او معرفی می کرده است، این ادعا به صورت جداگانه نیز قابل تحلیل است.\nنخستین اشکال این استدلال مغایرت آن با جواز تقیه در آثار بهائی است. بدین معنی که نه در بهائیت و نه در هیچ آئین دیگر، تقیه در اصل ادعای مدعیان اتفاق نمی افتد. بلکه مدعی پیامبری اگر واقعا از سوی خداوند مبعوث شده باشد، ادعای خود و دعوتش به سمت توحید و یگانه پرستی را بدون هیچ ترس و واهمه ای بیان می کند تا مأموریتش به انجام برسد و دعوت او به عموم انسانهای مخاطب او، ابلاغ گردد. در واقع تقیه مربوط به پیامبر نبوده و نیست؛ بلکه مرتبط با پیروان پیامبر و احتمالا اوصیا و جانشینان پیامبر است. همچنین تقیه در برابر دشمنان و برای حفظ خود و دوستان لازم است و تقیه کردن در میان هم مسلکان، معنایی ندارد. به این مسأله‌ی بدیهی در آثار بهائی نیز اشاره شده است. جناب بها الله معتقدند: (حکمت محبوب است و لکن نه به شأنی که کلمة الله مستور ماند و حکمت بین اشرار لائق نه بین اخیار) (مازندرانی،اسرالاثار ج ۲ص۱۷۱)\nبها الله می‌گوید: تا زماني تقيّه درست است كه كلام خدا و حقيقت دين پنهان نمانَد و نيز در برابر مردمان بدكار و زشت این رفتار مجاز مي‌باشد، نه در مقابل نيكان و پاك نهادان و هم کیشان. می‌بینیم جناب باب برای ملاحسین بشرویی که از خاصان و حروف حی بودند ادعای بابیت خود را مطرح کرده و در حالي‌كه دعوي قائميت را به ناصرالدّين شاه و علماي درباري او ابراز نموده كه بهایيان آنان را شرور و ستمگر مي‌دانند! پس نه تنها تقیه ای در کار نبوده است؛ بلکه مستندات تاریخی نشان می‌دهد که رفتارهای باب، کاملاً بر خلاف تقیه بوده و بهائیان باید برای تغییر مدام دعوی او، توجیه بهتری پیدا کنند.\nنکته دیگر حائز اهمیت، آن است که بهائیان در ادامه پاسخ خود نسبت به تقیه ای بودن رفتار باب در پنهان کردن دعوت اصلی خود در بدو کار، به جریانی تاریخی در اسلام استشهاد می کنند؛ افسانه‌ی غرانیق.\nمطابق این اقسانه به نقل بهائیان، رسول اکرم صلی الله علیه و آله در آغاز دعوت خویش به هنگام نام بردن از بتهای مشرکان، از آنان به نیکی یاد کردند تا بتوانند آنان را با خود همراه کنند و در مراحل بعدی، دستور یکتاپرستی را ابلاغ کردند و مردم را به دوری از بتها فرا خواندند. به باور مبلغان بهائی، تغییرات دعوت باب در دوران شش ساله ی حیات او پس از سال ۱۲۶۰ قمری، مشابه همین افسانه است که در ادیان پیشین اتفاق افتاده است.\nبرای بررسی این مطلب که تنها در منابع اهل سنت نقل شده و در آثار شیعی به شدت مورد نقد و نکوهش قرار گرفته است، لازم است نخست اصل مسأله نقل شود:\nمطابق این داستان، هنگامى كه رسول اكرم صلى‌الله عليه وآله سوره‌ى نجم را تلاوت مى‌فرمود و به اين آيه‌ى مباركه رسيد:\n«أفَرَأَيْتُمُ اللاّتَ وَ الْعُزّى وَ مَناةَ الثّالِثَةَ الأُخْرى؟»، آیا نمی نگرید بر لات و عزی و منات، سومین بت؟\nشيطان بر زبان آن حضرت جارى كرد كه بگويد: تِلكَ الْغَرانيقُ الْعُلى مِنهَا الشَّفاعَةَ لَتُرْتَجى! یعنی اینها درناهایی گرانقدرند و شفاعت آنان در پیشگاه پروردگار مورد پذیرش قرار خواهد گرفت. (اين عبارت، در منابع مختلف سنّيان، به عبارات گوناگون نقل شده است.)\nدر ادامه‌ی این افسانه آمده است که بت پرستان با شنیدن این عبارات در تجلیل از بت هایشان، به سوی پیامبر مایل شدند و به حالت سجده بر خاک افتادند. اما در ادامه، خداوند پیامبر خود را آگاه ساخت که این عبارات توسط شیطان بر زبان او جاری شده و مورد تأیید پروردگار نیست. لذا پیامبر صلی الله علیه و آله، بلافاصله به تصحیح اشتباه خود پرداخت و دستور داد تا آن عبارات را از قران حذف کنند و پس از آن نیز دیگر آن عبارات، بر زبان آن حضرت جاری نشد. (طبری،تاریخ طبری، ج۲ ص۳۳۸و۳۳۹؛ همو، جامع البیان فی تفسیر آی القرآن، ج۱۷ ص۱۳۱و۱۳۲؛ )\nصرف نظر از دروغ بودن اصل این واقعه و ریشه یابی این دروغ پردازی در ادامه‌ی مقاله، نکته‌ی مهمی در مورد استدلال بهائیان به این واقعه باید مد نظر قرار گیرد. حتی اگر تمام مفاد این افسانه را بپذیریم و قبول کنیم که چنین اتفاقی برای پیامبر اکرم در زمان قرائت قرآن برای مشرکان مکه افتاده است، نمی توان مشابهتی میان این حادثه با رفتار سید باب در ارتقاء تدریجی ادعای خود در طول سالهای پس از نخستین ادعا پیدا کرد. چرا که در افسانه‌ی غرانیق، اصل ماجرای تجلیل از بتان قریش، اشتباه پیامبر و بر اثر القاء شیطان بوده است و هرگز هدف از آن، جلب حمایت و رضایت کفار نبوده است؛ در حالی که بهائیان ادعا می کنند سید باب برای همراه ساختن شیعیان با خود، ابتدا ادعا کرد که نایب امام زمان است و شیعیان و به ویژه شیخیانی که به دور او حلقه زدند، او را همراهی کردند و پس از این همراهی، ادعاهای بعدی را در سالهای بعد مطرح ساخت. دو دیگر آن که در همین افسانه‌ی غرانیق بلافاصله پس از تأثیر القاء شیطان، خداوند به واسطه‌ی فرشته ی وحی، پیامبرش را از اشتباه صورت گرفته آگاه ساخت و پیامبر بلافاصله به اصلاح اشتباه خود پرداخت و لذا تأثیر رضایت مشرکان، تنها چند ساعت بود و پس از آن، مشرکان نیز متوجه شدند که حمایت و تجلیلی از بت های مورد احترام ایشان در کار نیست و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، در برابر تمام خرافات آنان ایستاده است. اما در ماجرای سید باب، نه تنها این مسأله در همان دوران بر طرف نشد، بلکه بسیاری از کشته شدگان بابی در قلعه‌ی طبرسی و سایر نبردهای بابیه با دولت مرکزی، از اصل ادعای باب بی خبر بودند و او را با همان مشخصات اولیه می شناختند و برای هموار کردن قیام حجت بن الحسن، امام دوازدهم شیعه، به گرد او جمع شده بودند و مبارزه می کردند. تنها پس از سال ۱۲۶۵ هجری و نگارش کتاب بیان بود که برخی از بابیان متوجه ادعاهای بعدی باب از جمله ادعای قائمیت او شدند. با عنایت به نکات فوق، حتی در صورت پذیرش افسانه‌ی غرانیق، نمی توان مشابهتی میان این اشتباه پیامبر با ارتقاء تدریجی دعوت باب در طول دوران ادعا یافت و استدلال نویسندگان بهائی به این ماجرا صحیح نیست.\nبررسی علل دروغین بودن افسانه‌ی غرانیق:\nآنچه دروغ پردازى جاعلان اين افسانه را روشن مى سازد، اين است كه آيات قبل و بعد از جمله ى منقول از شيطان، همه در مذمّت و بدگويى از باورها و رفتار مشركان است؛ چه طور ممكن است سخندانان و نكته‌سنجان قريش، آن همه سرزنش و نكوهش خدايان را درنيابند و تنها با دلخوش كردن به همان دو جمله، به خاك افتند؟! آيات سوره‌ى «نجم» به اين شرح‌اند:\n«أَ فَرَأَيْتُمُ اللاَّتَ وَ الْعُزَّى وَ مَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى أَ لَكُمُ الذَّكَرُ وَ لَهُ الْأُنْثى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضيزى إِنْ هِيَ إِلاَّ أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُكُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ ما تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدى» (۱۹-۲۳)\nبه من از لات و عزّى [دو بت خويش] خبر دهيد و منات، سومين [بت] ديگرتان [كه شما آنها را تمثال فرشتگانى به عنوان دختران خدا مىپنداريد]، آيا [به پندار شما] ويژه شما پسر و ويژه او دختر است؟ در اين صورت اين تقسيمى ظالمانه است.اين بتان [كه شما آنها را به عنوان شريك خدا گرفتهايد] چيزى جز نام‌ها [ى بىمعنا] كه شما و پدرانتان [بر اساس حدس و گمان] نامگذارى كردهايد نيستند، خدا بر [حقّانيّت] آنها هيچ دليلى نازل نكرده است. اينان فقط از پندار و گمان [بى پايه] و هواهاى نفسانى پيروى مىكنند، در حالى كه مسلماً از سوى پروردگارشان براى آنان هدايت آمده است.\nاگر ترجمه‌ى عبارت جعل شده را در اين ميان قرار دهيد، چنين مىشود: «اينان دُرناهاى عالى مقام‌اند وبه شفاعت آنها اميد مى‌رود!» قطعاً مىبينيد كه سراپا تناقض خواهد بود. ادامه‌ى آيات اين است: «آيا پسر از آنِ شما و دختر خاصّ خداست؟ اين، تقسيمى ظالمانه است. اينان جز نام‌هايى بيش نيستند كه شما و پدرانتان ناميده‌ايد و خدا هيچ حجّتى درباره‌ى آنها نازل نكرده است». مىبينيد كه كلّ آيات در مذمّت بت و بت پرستان است.\nعرضه‌ی احادیث بر قران کریم و سنجش عیار آنها با قران، از ملاکهای قطعی شیعه و سنی در نقد روایات است. در اين جا كه اين دسته روايات، آشكارا با قرآن مخالفت دارند، به اين مخالفت توجهى نكرده و اين روايات را نقل كرده‌اند. چگونه عالمان قديم و جديد سنّى،همچون طبرى (متوفاى ۳۱۰)، واقِدى (متوفاى ۴۶۸)، زَمَخشرى (متوفاى ۵۳۸)، بيضاوى (متوفاى ۷۹۱) وسُيوطى (متوفاى ۹۱۱)، اين گونه احاديث جعلى را در تفاسير يا تواريخ خود آورده‌اند؟ اين روايات ساختگى را كه تسلّط شيطان را بر پيامبر تصديق مى‌كند ـ چگونه مىتوان به عنوان واقعيت، جمع و تدوين و عرضه كرد؟\nدر حالى كه آيات قرآن خلاف امر فوق را گواهى مىدهند. به نمونه هايى از اين آيات اشاره مى‌كنيم:\nالف: قرآن تسلّط شيطان را بر مؤمنان متوكّل بر خدا رد مىكند:\n« فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجيمِ إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذينَ آمَنُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (نحل، ۹۹)\nهنگامى كه قرآن مى‌خوانى از شيطان رانده شده به خدا پناه ببر. يقيناً او بر كسانى كه ايمان آورده‌اند وهمواره بر پروردگارشان توكل مىكنند تسلّطى ندارد. تسلّطش فقط بر كسانى است كه او را سرپرست و دوست خود گرفته‌اند و بر كسانى است كه [به وسيله اغواگرى او] براى خدا شريك قرار داده‌اند\nخود شيطان نيز به درگاه خداوند گفت:\n« قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعينَ إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصينَ (۸۳)\n«سوگند به عزّت تو (اى خدا) همه را گمراه خواهم كرد ؛ جز بندگان گزيده ات را.»\nبى ترديد، رسول اكرم صلى الله عليه وآله وسلم مصداق كامل مخلَصين و برترين فردى است كه از تسلّط و اغواى شيطان در امان است.\nب: پيامبر اكرم صلى الله عليه وآله وسلم جز به وحى سخن نمى گويد:\nدر ابتداى همين سوره‌ى نجم، خداوند متعال در وصف پيامبرش چنين میفرمايد:\nما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحى (نجم ۳و۴)\nو از روى هوا و هوس سخن نمى‌گويد گفتار او چيزى جز وحى كه به او نازل مى‌شود نيست.\nبر اساس آيه‌ى فوق و آيات ديگر (یونس/۱۶،حاقه/۴۵و۴۷ ) پيامبر جز به وحى آسمانى سخن نمى‌گويد؛ چه رسد به الهام گرفتن از شيطان و تمجيد بتها!\nاین در حالی است که حدیث شناسان در سند این روایات نیز خدشه های بسیار کرده اند و انگیزه های جعل و وضع چنین روایاتی در برخی کتب تفسیری را کشف و بیان کرده اند. (علامه عسکری، نقش ائمه در احیای دین، درس نهم)\nتوبه باب از مقام بابیت:\n«نقطه ي اولي را با احترام تمام به شيراز آوردند و در مجلسي با حضور امام جمعه و حاکم شيراز، مورد بازخواست قرار گرفت. در آغاز مجلس، ميان نظام الدوله و سيد باب گفتگوي تندي واقع شد و سوء تفاهم پيش آمد، به نحوي که نظام الدوله فرمان داد تا با يک سيلي جانانه از او پذيرايي کردند. ولي امام جمعه وساطت کرد و پس از نوازش ميرزا علي محمد، درباره ي ادعايش پرسيد: « حضرت فرمودند: من نه وکيل قائم موعود هستم و نه واسطه‌ي بين امام غائب و مردم هستم. امام جمعه گفت کافي است.» و قرار بر اين شد که باب در مسجد وکيل شيراز براي رفع هيجان عمومي اين اقرار را تکرار کند. روز جمعه ميرزا علي محمد بر فراز منبر رفت و با اين عبارات بر خود و مريدانش لعنت فرستاد و گفتار پيشين خود را پس گرفت: «لعنت خدا بر کسي که مرا وکيل امام غائب بداند. لعنت خدا بر کسي که مرا باب امام بداند... لعنت خدا بر کسي که مرا منکر امامت اميرالمؤمنين و ساير ائمه ي اطهار بداند.» (نبیل زرندی محمد، تلخیص تاریخ نبیل، صفحات ۱۲۹ تا ۱۳۲)\nاما جناب باب به ادعای بابیت اکتفا نکرد و بعد از مدتی ادعای قائمیت و پیامبری کردند.\nب-ادعای دوم باب: قائمیت\nدر آثاري كه ميرزا علي‌محمد پس از سال ۱۲۶۴ نگاشته، دعاوي قائميت او به چشم مي‌خورد. اهمیت این مقطع تاریخی بدان سبب است که بدانیم تا آن سال، باب واقعا خود را قائم موعود نمی دانسته و به پیروان خویش نیز چنین مطلبی را بیان نمی کرده است.\n-بیان برخی نمونه ها:\nنمونه‌های ذیل از این دسته اند:\n-و هم‌چنين در ظهور نقطه‌ي بيان اگر كُل يقين كنند به اين‌كه همان مهدي موعودي است كه رسول خدا خبر داده، يك نفر از مؤمنين به قرآن منحرف نمي‌شوند از قول رسول خدا» (باب، بيان فارسي،ص ۳۱۶؛ منشی محفل روحانی بهائیان ایران، منتخبات آیات از آثار حضرت نقطه،ص۷۸، ۱۳۴ بدیع)\n-... و هم چنین در ظهور نقطه بیان، که کل از برای اسم او قائم می‌شدند و از برای ظهورشب و روز تضرع و ابتهال می‌نمودند و اگر در خواب می‌دیدند او را به آن خواب افتخارها می‌نمودند.(منشی محفل روحانی بهائیان ایران، منتخبات آیات از آثار حضرت نقطه، ص۵۸، ۱۳۴ بدیع)\nتوبه نامه باب:\nاندکی پس از ادعای قائمیت باب، او را در مجلس ولیعهد، ناصرالدین میرزای قاجار محاکمه کردند و پس از محاکمه‌ی او، توبه نامه ای مکتوب از وی به یادگار ماند که منکر هرگونه ادعایی در آن شده بود. در ادامه این توبه نامه و شرح آن محاکمه از منظر خوانندگان عزیز می‌گذرد.\nبه هر حال ميرزا علي محمد در مجلسي كه با حضور وليعهد و چند تن از نديمانش و برخي از علماي درباري تبريز – كه عموماً شيخي بودند- برگزار شد احضار گرديد و مورد بازجويي قرار گرفت. نظام العلماء رئیس مجلس بود و پرسید ادعای شما چیست؟ «حضرت اعلی در جواب با کمال صراحت فرمودند: منم آن قائمی که مدت هزارسال است منتظر ظهور او می‌باشید و بشنیدن اسمش قیام نموده و لقای او بوده اید.» (فیضی، حضرت نقطه اولی، ص ۲۹۰)\n«من مجنون نیستم دیوانه کسی است که حکم به قتل قائم موعود می‌دهد.» (همان، ص۳۳۳)\nاین البته تنها نقل تاریخی از آن جلسه نیست. چرا که منابع مستقل از تنبیه بدنی باب در آن جلسه توسط ناصرالدین میرزا و مجبور شدن باب به نوشتن توبه نامه ای مفصل خبر می دهند. اصل توبه نامه توسط ناصرالدین میرزا به تهران، پایتخت دولت قاجاریه ارسال می شود و در گنجینه‌ی آثار موجود در دربار قاجاریه قرار می گیرد. بعدها با تشکیل پیروزی انقلاب مشروطه و تشکیل مجلس شورای ملی و کتابخانه‌ی آن، بسیاری از اسناد سلطنتی بدان جا منتقل می شود که یکی از آن اسناد، همین دستخط میرزا علی محمد شیرازی است. بهائیان تلاش گسترده ای کرده اند تا از حیث مطابق ندانستن دستخط این توبه نامه با دستخط باب یا انشای متفاوت آن با سایر نوشته های باب یا مهر نشدن با مهر مخصوص باب، در اصل آن خدشه کنند و آن را جعلی و بی اعتبار قلمداد و اثبات کنند که باب، هرگز از ادعاهای اصلی خود کوتاه نیامده است. (جزوه‌ی رفع شبهات، ص ۴۳) صرف نظر از درستی یا نادرستی این استدلالها که می تواند موضوع تحقیق مستقلی قرار بگیرد، بیان این تذکر کافی است که اصل نگارش توبه نامه‌ی باب، در برخی منابع بهائی نیز ذکر شده و برخی از مبلغان بزرگ بهائی، بر آن صحه گذاشته اند (گلپایگانی، کشف الغطاء، صص ۲۰۰-۲۰۴). لذا به نظر می رسد تلاش این مبلغان برای خدشه در سندیت مورد قبول همکیشان ایشان نبوده است و منابع بهائی نیز وجود این توبه نامه و وقوع چنین جلسه ای را تأیید کنند. مضافاً بر آن که در مطالعات تاریخی، وجود شهادت ولیعهد و علمای حاضر در آن جلسه بر توبه کردن باب، دلیل مهمی در صحت انتساب توبه نامه به حساب می آید.\nج-ادعای سوم باب: نبوت و رسالت\nهمزمان با داعيه‌ي قائميت، ميرزا علي‌محمد خود را پيامبر خواند و كتاب «بيان» را با احكام تازه و مقرّرات جديد ارائه داد. آیين مقدس اسلام را نسخ نمود و خود را برتر از رسول اكرم (ص) و بيان را برتر از قرآن قلمداد كرد. «و همين قِسم اگر مؤمنين به رسول الله و كتاب او، يقين كنند كه ظهور قائم و بيان، همان ظهور رسول الله است به نحو اشرف در آخرت و اين كتاب بِه عينه همان فرقان است كه به نحو اشرف نازل شده در آخرت، احدي از مؤمنين به قرآن، خارج از دين خود نشده... و حال آن‌كه عدم يقين ايشان عند الله مردود است.»(باب، بيان فارسي،ص ۵۵)\nعباس افندي باب را جزء انبياي مستقل و صاحب شريعت به شمار مي‌آورد. (عبدالبهاء، مفاوضات، ص۱۲۴)\nبهائیان در توجیه این مطلب اشاره به روایاتی می‌کنند که مطابق آن، وقتی امام زمان علیه السلام ظهور می‌کنند با کتاب و آیین جدید می‌آیند؟ (پاسخ به شبهات، شبهه۵)\nمتن این روایات چنین است: امام باقر علیه السلام فرمودند: «...يَقُومُ بِأَمْرٍ جَدِيدٍ وَ كِتَابٍ جَدِيدٍ وَ سُنَّةٍ جَدِيدَةٍ وَ قَضَاءٍ جَدِيدٍ.» (مجلسی، بحارالانوار، ج ۵۲ ص ۲۳۱) و یا امام صادق علیه السلام فرمودند: «إِذَا قَامَ الْقَائِمُ ع جَاءَ بِأَمْرٍ جَدِيدٍ كَمَا دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ص فِي بُدُوِّ الْإِسْلَامِ إِلَى أَمْرٍ جَدِيد» (مفید، الارشاد، ج۲ ص ۳۸۴)\nدر این مقاله برای جلوگیری از طولانی شدن به سه پاسخ کوتاه اکتفامی کنیم:\nاین روایات دلیل حقانیت باب نیست:\nحتی اگر ادعای مبلغان بهائی در دلالت این روایات را بپذیریم (که البته نشان خواهیم داد که دلالت این روایات، آن چنان که بهائیان تصور کرده اند، نیست) باز هم این روایات دلیلی برای انطباق سید باب با قائم موعود نخواهد داشت. چرا که اولا همین روایات، منحصر به این عبارات نیست و قبل و بعد روایت نخست، مطالب مفصلی در مورد نشانه هایی از ظهور قائم موعود هست که بی گمان هیچ یک از آن، بر سید باب منطبق نیست. مانند این که در روایت نخست، امام باقر ظهور قائم را در ماه رمضان و پس از دو صیحه‌ی آسمانی اعلام می کنند که چنین نشانه هایی بر ادعای سید باب قابل تطبیق نیست. یعنی اگر صحت همین روایات را بپذیریم، سایر نشانه های بیان شده برای قائم موعود در همین روایت آن چنان با سید باب در تعارض است که نمی توان باب را قائم دانست. ضمن آن که تطبیق یک نشانه از مجموع نشانه ها، نمی تواند دلیلی بر اثبات انطباق باب بر قائم موعود باشد.\nمطابق آیات قرآن، اسلام، آخرین و کامل ترین دین الهی است.\nدین پسندیده و برگزیده نزد پروردگار اسلام است و دینی غیر از آن از کسی، پذیرفته نیست. این دین توسط حضرت محمد بن عبدالله - صلی الله علیه و آله - بر مردم عرضه شد و با ابلاغ وصایت امیر مؤمنان و ائمه‌ی طاهرین - علیهم السلام- به اتمام و اکمال رسید.\nدر این راستا به آیات زیر استناد می‌کنیم.\nآل عمران -۱۹: «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلام»: دین نزد خداوند تنها اسلام است.\nآلعمران - ۸۵: «وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ ديناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ»: آن کس که دینی به غیر از اسلام برای خود برگزیند، از او پذیرفته نمی شود و در آخرت از زیانکاران است.\nالأحزاب -۴۰: «ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَ لكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِيِّينَ وَ كانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَليماً»: محمد پدر هیچ یک از شما نیست اما او فرستاده ی خداوند و آخرین پیامبران است.\nالمائدة -۳: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَ رَضيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دينا»: امروز دین را بر شما کامل کردم و نعمت خود را به طور کامل در اختیارتان قرار دادم و راضی شدم که دین شما اسلام باشد.\nعلت استناد به آیات قرآن در این بخش آن است که بهائیان مدعی اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله، پیامبری از سوی خداوند بوده که کتاب قرآن را برای هدایت بشر آورده است. لذا به آسمانی بودن قرآن و آیات آن اعتقاد دارند. البته معتقدند که دوره‌ی این تعالیم به پایان رسیده و لازم است دین جدیدی از طرف خداوند بیاید که لاجرم دیانت بهائی است. اما ملاحظه می کنیم که آیات قرآن کریم که بهائیان آسمانی بودنش را پذیرفته اند، به صراحت و در مواضع مختلف، دین اسلام را آخرین دین و پیامبر اسلام را آخرین فرستاده‌ی الهی معرفی می کند.\nدر چنین شرایطی باید به سراغ تفسیر دلالت روایاتی رفت که بهائیان به آن استناد کرده اند و در سطور گذشته از منظر خوانندگان عزیز گذشت. در توضیح باید افزود که در برخی دیگر از روایات و ادعیه در مورد حضرت قائم علیه السلام از آن حضرت به عنوان مجدد دین اسلام یاد شده است. (شخ طوسی، مصباح المتهجد، ج۱ ص ۱۵۹؛ سید بن طاووس، مهج الدعوات، ۶۵) بنا بر این تفسیر، منظور از جدید در این روایات، ظهور امام قائم با دینی به غیر از دین اسلام نیست. بلکه حضرت حجت- علیه السلام- مطابق دین و آیین جدشان، خاتم پیامبران- صلوات الله علیه وآله- عمل می‌کنند و آن دین را تجدید می‌نمایند و چهره‌ی زیبا و رحمانی آن را به جهانیان نشان می‌دهند. این در حالی است که روایات متعدد دیگری نیز بر عملکرد قائم موعود بر اساس اسلام راستین و واقعی تأکید کرده اند. از جمله پیامبر- صلی الله علیه و آله- می‌فرماید:\nالْقَائِمُ مِنْ وُلْدِی اسْمُهُ اسْمِی وَ کُنْیَتُهُ کُنْیَتِی وَ شَمَائِلُهُ شَمَائِلِی وَ سُنَّتُهُ سُنَّتِی یُقِیمُ النَّاسَ عَلَی مِلَّتِی وَ شَرِیعَتِی وَ یَدْعُوهُمْ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل" (مجلسی، بحارالانوار ج۵۱، باب ۱،ص۷۳ )\nقائم از فرزندان من و هم نام و هم کنیه من است. خوی او، خوی من و رفتارش، رفتار من است. مردم را به طاعت دین من وادار می‌نماید و به قرآن، دعوتشان می‌کند.\nبدعت گزاری در دین خدا پس از رحلت رسول خدا - صلی الله علیه و آله-:\nآن چه از روایات بر می‌آید این است که پس از رحلت پیغمبر - صلوات الله علیه و آله- و دور کردن اهل بیت از فضای جامعه‌ی اسلامی و به ویژه در طول دوران غیبت، دین اصیل و واقعی اسلام، در اثر جهالت دوستان و یا سوء استفاده مغرضان، دستخوش تحریف و بدعت‌ها‌ی فراوانی شده است؛ تا آنجا که مردم بعد از ظهور، تفاوت عمیقی بین آن چه مفسر حقیقی قرآن از کلام وحی می‌گوید با آن چه فرا گرفته بودند، می‌یابند و دین عرضه شده توسط امام زمان که مبین و معلم واقعی دین می‌باشد را امری نو و دستورات آن را جدید می پندارند. لذا دلالت این روایات علاوه بر تجدید شدن دین اسلام به دست حضرت قائم، می تواند بر نو انگاری آن توسط مخاطبان اشاره داشته باشد. یعنی بدعتها در دین اسلام چنان نهادینه می شود که با ظهور موعود و عرضه‌ی اسلام راستین، برخی گمان می کنند که آن حضرت با دینی جدید به سراغشان رفته است.\nعبدالله بن عطا به نقل از امام صادق علیه السلام می‌گوید:\n«سَأَلْتُهُ عَنْ سِیرَةِ الْمَهْدِیِّ کَیْفَ سِیرَتُهُ قَالَ یَصْنَعُ مَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ - صلی الله علیه و آله - یَهْدِمُ مَا کَانَ قَبْلَهُ کَمَا هَدَمَ رَسُولُ اللَّهِ -صلی الله علیه و آله- أَمْرَ الْجَاهِلِیَّةِ وَ یَسْتَأْنِفُ الْإِسْلَامَ جَدِیدا» (نعمانی، غیبت، ص۲۳۱؛ مجلسی، بحار،ج۵۲،ص۳۵۳)\n«خدمت حضرت صادق- علیه السلام- عرض کردم: سیره و رفتار مهدی چیست؟ فرمود: همان کاری را که رسول خدا- صلی الله علیه و آله - انجام داد، مهدی هم انجام می‌دهد. بدعت‌های موجود را خراب می‌کند. چنانکه رسول خدا- صلی الله علیه و آله - اساس جاهلیت را منهدم نمود، آنگاه اسلام را از نو بنا می‌کند.»\nانکار ادعای نبوت در آثار باب\nصرف نظر از پاسخ حلی ارائه شده در مورد دلالت روایات فوق الذکر و همچنین عدم امکان تطبیق محتوای کامل همین روایات بر سید باب، یادآوری می کنیم که باب در سال ۱۲۶۱ و در ضمن ابلاغیه‌ی الف، ادعای نبوت و ولایت را در مورد خود تکذیب کرده بود.\nخلاصه‌ي ترجمه مفاهيم آن ابلاغيه، چنين است: «همانا گفته‌اند كه من ادعاي امامت و دو خواهرش(رسالت و نبوت) را كرده‌ام. خدا ايشان را به واسطه‌ي اين افترا بكشد... برخي مردم نيز به من افتراء بسته‌اند كه من بابيت منصوص را مدعي هستم. خدا آنان را لعنت كند. امام زمان جز چهار نایب خاص، باب ديگري ندارد... و گفته‌اند كه من دعوي ربوبيّت و خدایي دارم... همانا من از كساني كه به اين احكام نادرست معتقدند بيزارم...» (فاضل مازندانی، ج ۱ اسرارالآثار، ص ۱۸۰ و ۱۸۱)\nملاحظه می شود که سید باب، چند سال قبل از ادعای نبوت و ظهور اللهی و خود را ذات خداوند معرفی کردن، تمامی این ادعاها را کتبا نفی کرده است و مبلغان بهائی نیز متن نوشته‌ی او را در کتابهای خود نقل کرده اند. جای سؤال از بهائیان هست که آیا نفی یک ادعا از مدعی پیامبری در سالهای نخست ادعا و تکرار همان ادعا در سالهای بعد قابل توجیه است؟ جالب این جا است که مبلغان بهائی نیز در برابر این واقعیت‌های تاریخی، به جای پذیرش و فرود آوردن سر تسلیم، به همین دلیل آن را غیر قابل باور و لذا ساختگی می دانند و می‌نویسند: «چگونه ممکن است که حضرت باب توبه کرده باشد و بعد از آن دوباره به نزول آیات بپردازند؟» (جزوه رفع شبهات، ۴۱)\nدر واقع مبلغان بهائی نیز نتوانسته اند این مطلب را هضم کنند که باب، بارها ادعای خود را تغییر داده است و از آنها توبه کرده، ولی هر بار توبه را شکسته و ادعایی جدیدتر مطرح کرده است. لذا عجیب بودن این واقعیت را دلیل انکار آن قرار داده اند. حال آن که به نظر می‌رسد غیر الهی بودن دعوت باب و همچنین عدم وجود ثبات قدم در دعوت، علت اصلی این رفتارهای متناقض باشد.\nد-ادعای چهارم باب: الوهیت\nباب در لوح هيكل‌الدين كه در اواخر حياتش آن را نگاشته چنين مي‌نويسد: «اِنَّ عليَّ قَبلَ نَبيل ذاتُ اللهِ وَ كيَنونيَّته» عبارت اخير مي‌رساند كه ميرزا علي‌محمد خود را ذات خداي يكتا و هستي و كيان او مي‌داند. (باب، لوح هیکل الدین،ص ۵)\nجناب بهاء الله در این باره می‌گوید: «سبحان اللّه با اينکه اهل بيان خود مقر و معترفند که نبوت به رسول اللّه ختم شده و سنه ستين اول ظهور اللّه است. معذلک و مع اينکه حقّ حال بنفسه و کينونته مشهود و از افق انّنی انا حيّ فی الافق الابهی ظاهر و طالع مجددا ذکر وصايت و امثال آن مي‌نمايند.( اشراق خاوری، مائده آسمانی، ج ۷،ص ۶۹)\nدر اینجا جناب بهاء الله به صراحت اعلام می‌کنند که نبوت به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ختم شده و در سال ۱۲۶۰ اول ظهور الله است.\nبهائیان ادعا می‌کنند که علی محمد شیرازی ملقب به سید باب، قائم موعود و امام دوازدهم شیعیان است. با یک بررسی اجمالی که در منابع اسلامی و شیعی داشتیم و با برسی نشانه های قائم موعود و ویزگی‌های شخصی و شخصیتی او، دریافتیم که علی محمد شیرازی نمی تواند قائم موعود و آخرین امام شیعیان باشد. از سوی دیگر تغییرات مکرر ادعای باب در دوران حیاتش عجیب و از یک مدعی پیامبری غیر قابل پذیرش است. باب در چهار سال نخست دعوت، خود را نایب قائم موعود و باب او معرفی کرده است. سپس خود را همان قائم موعود و در مراحل بعدی، پیامبر و خدا معرفی کرده است. با این وجود در مواضعی که مورد محاکمه‌ی دانشمندان قرار گرفته است، به راحتی از ادعاهای خود دست شسته و توبه نامه نوشته است که این رفتار نیز از یک مدعی پیامبری غیر قابل قبول است. بهائیان تلاش کرده اند تا با مشابهت سازی میان رفتار باب با پیامبر اکرم، این رفتارها را از سر تقیه جلوه دهند. حال آن که استنادات ایشان به ویژه در مورد افسانه ی غرانیق، مربوط به برخی روایات موضوع و جعلی است که در منابع شیعی نیز مورد پذیرش قرار نگرفته و با آیات قرآن در تعارض است. ضمن آن که اصل ادعای مشابهت میان تغییرات ادعای باب با القای آیا شیطانی به پیامبر اکرم، قابل پذیرش نیست.


فردیت: لورآل برای جذب بازارهای متفاوت از نامهای تجاری متفاوت بهره می گیرد. مقاله ی آنچه در مورد زیگنالی چیست خرید و فروش جفت ارزها باید بدانید.\nگروه دوم: برخی افراد بسیار بلندپرواز که به بازارهای مالی می آیند تا بتوانند اثبات کنند که شخصیتی منحصر به فرد هستند. آنها بر روی کسب و کار متمرکز نیستند، زیرا این کار مورد علاقه‌ی آنها نیست. افراد زیادی به همین شکل در بازار وجود دارند که فقط به صورت اتفاقی با بازار آشنا شده اند و در آن فعالیت میکنند . خدمتگزاران بر فهم و زیگنالی چیست استفاده گسترده از تکنیک های تجاری، به ویژه فروش قانع کننده و شناسایی دقیق مصرف کنندگان، که بیشترین حساسیت به این نوع خدمات را دارند، تمرکز می کنند.\nمقدار پرداختی بیت کوین و یا دیگر ارزهای دیجیتال در این پلتفرم، آنقدر ناچیز است که رسیدن به میزان حداقل دارایی برای برداشت زیگنالی چیست آن زمان و فعالیت بسیار زیادی را می‌طلبد، از این رو پیشنهاد می‌شود به جای صرف زمان و انرژی در این پلتفرم‌ها بر روی دیگر روش‌های کسب درآمد از ارزهای دیجیتال تمرکز کنید. با خرید سرور مجازی بورس تمام مشکلات و دغدغه های کاری و مالی خود را به راحتی برطرف نمایید.\nتقاطع دو میانگین متحرک نشانه‌ای از تغییر در ساختار روند است. در واقع، تقاطع نزولی میانگین‌های کوتاه و بلندمدت به معنی کاهش قیمت به کمتر از میانگین بلندمدت خودش است که در بیشتر موارد، شروع یک روند زیگنالی چیست نزولی جدید را گوشزد می‌کند.\nنحوه ی خرید ارز دیجیتال - زیگنالی چیست\nمنتقدان مستند را بسیار دوست داشتند و می‌گویند: «کاری که در نهایت فیلم مجذوب‌کننده‌ی کوگان انجام می‌دهد این است که از طریق ترکیب پویا و هوشمندانه‌ی اجراهای جدید با مصالح قدیمی اصلاح شده تصویری درباره‌ی قدرت شعف‌برانگیز رقص می‌سازد.» زیگنالی چیست مقاله زیر به طور مفصل چند اندیکاتور بسیار پرکاربرد و ضروری فارکس را به شما معرفی میکند: بهترین اندیکاتورهای فارکس مدیرکارخانه نقش کلیدی در سازمان های تولیدی از مرحله دریافت سفارش مشتری از واحد فروش تا مرحله برنامه ریزی و تولید محصولات درخواستی تا تحویل محصول به مشتری را بر عهده دارد. عموماً در سازمان‌هایی که دفتر مرکزی از کارخانه فاصله زیادی دارد و مدیرعامل اکثر زمان خود را در دفتر مرکزی سپری می‌نماید جهت نظارت بهتربرفعالیت های کارخانه، شخصی به‌عنوان مدیرکارخانه تعیین می‌شود.\nگاهی ممکن است بعد از رسیدن زیگنالی چیست قیمت به Loss Stop و بسته شدن پوزیشن بالفاصله روند حرکت به نفع معامله گر تغییر کند. این مرحله شامل مدل سازی هندسه، تولید شبکه، انتخاب پدیده های فیزیکی و یا شیمیایی مورد نیاز برای مدل سازی، تعریف خواص سیال و مشخص کردن شرایط مرزی مناسب است. حساب های موقت در پایان سال مالی بسته شده و به سال بعد منتقل نمیشوند این حساب ها در انواع درآمد ، هزینه ها و برداشت وجود داشته و طی مراحل ذیل بسته میشوند :


گریم متفاوت و جالب عاطفه رضوی در یک نمایش + تصاویر\nکد مطلب : 35873زمان مطالعه : 2 دقیقه\nعاطفه رضوی بازیگر سینما و تلویزیون کشورمان با گریم و چهره ای متفاوت در نمایش خروس لاری روی صحنه رفت.\nعاطفه رضوی گریمی متفاوت را تجربه کرد\nعاطفه رضوی همسر حسین پاکدل یکی از چهره های فعال در سینما ، تلویزیون و تئاتر است که در دنیای چهره پردازی هم حضور فعالی دارد. این هنرمند کشورمان چند سالی است که به دنیای نمایش روی آورده و سال گذشته با نمایش آبی مایل به صورتی روی صحنه رفت.\nعاطفه رضوی در نمایشی جدید در تئاتر گریمی متفاوت را تجربه کرد و چهره جدیدی از خود را به نمایش گذاشت.\nگریم جدید عاطفه رضوی در خروس لاری\nعاطفه رضوی تصاویری از گریمش در نمایش خروس لاری به کارگردانی امید سهرابی را با همراهانش به اشتراک گذاشت .\nعاطفه رضوی با گریم نمایش خروس لاری\nعاطفه رضوی با انتشار عکس هایی از گریمش در این نمایش نوشت : باور دارم هنر نمایش، هنر تصحیح زندگی ست. هنرِ دوباره سازی و بازسازیِ حضور ما بر صحنه ی بودن است، هنر درست و نمایش درست، در واقع همان درست زندگی کردن است.\nو منِ هنرمند نمایش برای جلوه دادن همین نیت، نقش در نقش می زنم. ساده نیست زحمت و ریاضت دارد تا برسی به نقش، تا برسی به دیگری بودن بر صحنه برای چندین و چند روز، اما با همه سختی، سخت دلچسب و گواراست، سهیم شدن در شعف با مخاطبی مشتاق.\nاین بار رفته ام به جلد "خانم آغا" ی نمایش "خروس لاری" به قلم و کارگردانی "امید سهرابی" و دست هنرمند "ماریا حاجیها" این نقشها را بر صورت من زد.\nرونمایی از پوستر نمایش خروس لاری\nبازیگران نمایش خروس لاری عبارتند از : عاطفه رضوی، نازنین بیاتی، الناز حبیبی، سوگل خلیق، سوده شرحی، مهسا ایرج پور، یاسمن ادیبی، سیمین کرامتی و امیرحسین رستمی .\nعاطفه رضوی در نمایش خروس لاری\nنمایش خروس لاری به کارگردانی امید سهرابی از روز جمعه 9 آذر ساعت 19:30 اجرای خود را آغاز کرد.\nعکس هایی از گریم عاطفه رضوی در نمایش خروس لاری\nگریم عاطفه رضوی در نمایش خروس لاری\nعکسی از گریم عاطفه رضوی در نمایش خروس لاری\nگریم متفاوت عاطفه رضوی در نمایش خروس لاری\nعاطفه رضوی با گریمی نمایش خروس لاری\nبرچسب : عاطفه رضوی هنر گریم


ترس، یک تحلیل روانشناسی و فلسفی | pazhuheshnameh.org\nترس، یک تحلیل روانشناسی و فلسفی در دیدگاه فلسفه بهائی یا (در دیدگاه معارف بهائی)\n"از هنگامی که با آغاز سده بیست و یکم میلادی تعصّب و کینه و نفرت به صورت تروریسم و سوء قصد علی العمیا بر جان و مال انبوه مردم، چهره ناخوش آیند خود را نمودار ساخت بخشی از دنیا خصوصاً دنیای غرب گرفتار ترس و هراسی شد که به کلّی بی سابقه بود لذا پژوهشنامه از آقای دکتر هوشنگ خضرائی تقاضا کرد که با تحقیقات وسیع علمی خود در روان شناسی و روان پزشکی، پدیده ترس را از دیدگاه بهائی مورد تجزیه و تحلیل قرار دهند اینک مقاله ایشان در این زمینه با سپاسگزاری نشر میشود."\nمطالعه و بررسی درباره پاره ای از مفاهیم، تفکّر در مورد مفهوم متضاد آنها را الزام می نماید. در دیباچه این مقال بیش از هر چیز نیک و بد مورد توجّه است. بدی عدم نیکی است تاریکی عدم روشنائی است و جنگ عدم صلح است. زیرا نیکی، روشنائی و صلح مفاهیمی هستند که نمودار اعتدال و سلامت می باشند و در بحث، ترس عدم شجاعت است. ولی این مفاهیم علی رغم تضادّ آشکاری که دارند از آنجا که در پهنه اندیشه همیشه با هم پدیدار میشوند فرایند هائی هم بسته (Interdependent) هستند. این هم بسته بودن تا حد دوقلو بودن یا به عبارت دیگر عنوان برداشت های هم شکم(Twin Conceptions) داشتن پیش میرود. اگر چه ممکن است به نظر شگفت آید ولی آنها دو قطب یک ساختارند. مثلاً خویشتن داری و بردباری در مواردی که علی الظاهر نشان ترس محسوب میشوند گویای میزانی والا از شجاعت هستند و یا در برداشتی واژگون حمله جوئی و ستیزه خوئی در همه مواردی که به شجاعت به غلط تعبیر میشود نموداری واقعی از ترس هستند. علم روانشناسی هم تأیید میکند که دو تا از عکس العمل های اصلی زاده از ترس یعنی "دفاع" و "حمله" علامت ترس است نه شجاعت و حال آنکه تنها سومی یعنی "فرار" در قبول عامّه معرف ترس است.بدین سان در رابطه با ترس به عنوان نوعی احساس (Feeling)، تأثّر (Emotion) و یا هیجان (Passion) باید به دنبال حالات درونی دیگری گشت که بتواند با شجاعت به نحوی مقبول تر دو نوزاد هم شکم محسوب شوند و قطبین یک ساختار به حساب آیند.\n"بیم" از آسیب به اصالت "شخصی" یا حتّی اصالت یک "جامعه" یا یک "سازمان"، حتّی یک "امر" در موقعیّتی که انتظار عکس العمل نظیر حمله و دفاع از شخص میرود او را به سکوت میخواند. این سکوت اگر چه از "بیم" برمیخیزد ولی حاکی از نوعی شجاعت است!! زیرا همراه با برترین فداکاری است. "فرشته نیکوکار" عنوان داستانی است به قلم "ژان رشین"(۱) که قهرمان آن کنستانت گونیار همان "فرشته نیکوکار" است که در موارد گوناگون با کمال شجاعت بندای وجدان و یا "بیم" از سرزنش خداوند نه تنها مرتکب گناهی نشده بلکه جان و آبروی خود را به خطر می اندازد تا دیگری را برهاند. داستانی است شورانگیز. در آنجا "بیم" از ناخشنودی خداوند همراه با دلاوری بی نظیر با هم رخ میگشایند و در پهنه زندگی توسن راهوار آدمیت را بجولان میآورند. در حیات اجتماعی کم نیستند مواردی که به خاطر غفلت، شجاعت و فدارکاری کسانی از این گونه نافهمیده میمانند و لاجرم نادیده گرفته میشوند و در نتیجه در دادمنشی ره رادمنشی پیموده نمی شود. مثال هائی از این قبیل بسیارند و بگذارید به یکی از برجسته ترین آنها بپردازیم. کدامین کسی است که بتواند بردباری و شکیبائی و حتّی مهربانی شجاعان و فداکاران امر بهائی را از صدر تاریخ آن تا عصر حاضر در قبال کسانیکه بر آنها شکنجه و رنج و درد و تاراج و مرگ روا داشتند نادیده بگیرد. آنان به پیروی از تعلیم حضرت بهاء الله نه تنها به دفاع مسلح از خود نپرداختند بلکه حتّی یک سخن تند بر زبان نیاوردند. همه آنان مرگ را در راه استقرار امر مقدّسی که ایمان داشتند داروی شفا بخش جامعهء دردمند انسانی است پذیره شدند و استقرار نظم جهان آرای حضرت بهاء الله و کرسی عدالت خداوند بر زمین و تأسیس یگانگی میان همهء فرزندان خدا از هر قوم و قبیله و از هر نژاد و طائفه و ملیّتی و تحکیم اصول و مبادی که تأسیس چنین مدنیّتی را در جهان تأمین می نماید مطمح نظر داشتند و از "بیم" آنکه اگر پای رفتارشان در راه این استقرار بلغزد و از "ترس" جان پشت آنان بلرزد باین هدف متعالی لطمه زنند بر پا ایستادند و با دلهائی آکنده از عشق ایزد توانا و سرهائی بر آستان عبودیت او و دستی آویخته به دامان مکرمتش دلاوری نمودند و آن دل را به پای امر مقدّس او که کافل سعادت بشریّت است افکندند. بدین سان در دل آنها از "ترس" خبری نبود ولی از "بیم" اثری بود. بایسته است که در این بررسی تفاوت میان "ترس" و "بیم" را بشناسیم.\n" ترس" و "بیم" دو قطب یک ساختار (Structure) هستند. ساختاری که معرف هویّت جوهری و عرضی یا روحانی و جسمانی انسان هر دو است. ساختاری که در آن تن در روح تمامیّت یافته و از آن میانه روان(نفس) زاده شده است. و این نفس است که گاه بخواسته تن میترسد و به حفظ آن می پردازد و دیگر گاه به فرمان روح از "بیم" سرزنش وجدان و عدم خشنودی محبوب آسمانی یعنی یزدان مهربان میلرزد و تن را نثار میکند. آن ترس از جنبش یا حرکتی سلبی و دفعی نشئت میگیرد یعنی نفس را به سلب خطر و دفاع از تن میراند و آن دیگر یعنی "بیم" بالبداهه مجذوب محبوب میشود و به خاطر رضای معشوق از جامهء تن برون میآید و عریان بآستان جانان می شتابد.\nچنین است که هر بحثی دربارهء "ترس" (خوف) خواه ناخواه ما را به گفتاری درباره "بیم" (خشیة) میکشاند.\nترس _ تحلیلی روانشناسی و فلسفی: واژه شناسی اشتقاقی (Etymological Terminology) "ترس"واژه ای است پارسی باستان و اوستائی و مترادف آن "بیم" به همین معنی واژه ایست پهلوی. در زبان عربی خشیة مقابل بیم قرار دارد در حالیکه لغت خوف در برابر ترس به کار میرود. در زبانهای مغرب زمین آنها که از زبان لاتین سرزده اند مانند فرانسه کلمه Peur از ریشه لاتین Pavor به معنای ترس است و واژه Crainte از ریشهلاتین Cremere که عامیانهشده Tremere است در مفهوم بیم و به خود لرزیدن از انتظار اتّفاقی نامطلوب به کار میرود. در زبانهای انگلوساکن مانند انگلیسی واژه Fear مشتق از زبان انگلیسی میانین (ME)، Faeren به معنای ترس و وحشت آمده است در حالیکه لغت Apprehesion که از ریشه لاتین (Appraehendere) و (Apprehensio) به معنای اخذ- گرفتن- توقیف – درک یک موضوع و نیز "بیم" است. متذکّر میشویم که در زبان انگلیسی حتّی در تقریرات ادبی کلمه Fear به جای هر دو مفهوم مورد استفاده قرار میگیرد.\nاکنون لازم است به دو واژه یعنی دلهره و دلواپسی که هر دو واژه هائی پارسی و آمیخته می باشند به خاطر آنکه دو فرایند نزدیک به ترس هستند نام ببریم. مترادف آن در زبان فرانسه Angoisse از ریشه لاتین Angustia به مفهوم احساس دلتنگی و محدودیت و نداشتن چاره است و در زبان انگلیسی Anguish از همان ریشه لاتین مذکور در فوق است و هر دو واژه از مصدر لاتین Angere یعنی در فشار بودن و در رنج به سر بردن مشتق میشوند.\nترس در یک دیدگاه کلی فرایندی عاطفی (Affective Process) است بسته به اینکه در چه موقعیّت زمانی و مکانی بروز کند میتواند نوعی از احساسات محسوب شود یا به مرحله تأثّر(Emotion) برسد و یا حتّی یک هیجان (Passion) به حساب آید.** ولی به هر حال ریشه آن یک انگیزه (Motivation ) است و حول آن انگیزه می چرخد و آن انگیزه مانند هر انگیزه دیگر منشأش نیاز(Need) است. در این مورد نیاز به حفظ نفس منشأ این انگیزه است بهتر است از هم اکنون بگوئیم که وقتی واژه بیم جای کلمه ترس را می گیرد اگر چه هر دو فرایندی تقریباً مشابه دارند ولی نیازی که انگیزه "بیم" از آن سرچشمه میگیرد به نحوی پارادخشانه(Paradoxal) نیاز به حفظ نفس(Need to Self Protection) نیست بلکه نیاز به ایثار نفس است(Oblation –Need to Affection of Self) بدین نحو "بیم" اصالةً منشأ و ماهیتی انسانی – اخلاقی – روحانی – دارد و حال آنکه ترس بیشتر جنبه مادی و با غرائز حیوانی در ارتباط است. آشکار تر بگوئیم که "بیم" و "ترس" به عنوان دو فرایند دو قطب ساختاری (Structure) واحدند که در آن ترس معرف حفظ نفس و بیم نماینده ایثار نفس است. ذکر این معترضه ضروری است که بگوئیم در ساختار روان (Structure if Psyche) به همین قطبیت وجود دارد(۱)و (۲) و لاجرم در تمام زیر ساختارهای (Sub – Structures) آن این قطبیت (Polarity) رخ می گشاید. درست مانند آنچه در یک قطعه آهن ربا مشاهده میشود که دارای دو قطب است و ذرّات متشکّله آن نیز هر یک به تنهایی همان دو قطب را دارند و با نظمی که بر طبق آن قرار گرفته اند از یک سو معرف قطبیّت خود هستند و از سوی دیگر ممدّ قطبیّت کلّی آهنربا:\nدر گفتار روزمره باشتباه ترس و بیم را به جای یکدیگر به کار میبریم. در روانشاسی رویهم رفته سه گونه اضطراب را می شناسیم:\n۱_ اضطراب فیزیولژیک که مادّی و جسمانی است و در برابر خطری موجود بروز میکند به همین علّت آنرا اضطراب طبیعی (Normal Anxiety) هم می گویند. اگر در حال عبور از جنگلی هستیم و ناگهان نعره شیری بگوشمان میرسد در ما طبیعةً حالت اضطراب بوجود می آید که البتّه موجّه است و ترس به شکل احساس یا تأثری در ما تولید میشود.\n۲_ ولی اگر مرتکب خطائی شده ایم و از آن پشیمانیم و از عدالت خداوند و احیاناً عدالت اجتماعی بیم داریم البتّه مضطرب میشویم و این اضطراب (پریشانی) مشایعی دارد که نامش پشیمانی است. چنین اضطرابی اخلاقی(Moral Anxiety) نام دارد.\n۳_ برای اینکه این گفتار ناتمام نماند اضافه می کنیم که نوع سوم اضطراب پریشانی حاصل از بیماری روان است (Psycho- Pathological Anxiety) که در واقع عامل مشخّصی که بروز آنرا توجیه کند وجود ندارد و در واقع عامل این پریشانی ساخته و پرداخته روان بیمار است و باشکال مختلف بروز میکند که اهمّ آنها واهمه ها (Fobia) هستند که مناظر مختلف آن گونه های بسیاری از مشکلات روانی می باشند.\nدرباره دلهره و دلواپسی لازم است توضیح دهیم که از فرایند آمیخته (Compound Structure) ترس – بیم دلهره برمیخیزد. این دوگانگی ظاهری را بعضی مانند P. Wust (۱۹۵۷)(۳) ثنویت (دوگانگی) (Dualism) و ما آنرا قطبیت می نامیم. ووست میگوید ثنویت بدواً در انسان غریزی است. زیرا انسان میان زندگی مادّی (Bios) و حیات معنوی (Logoss) جای دارد. انسان بدینسان نه در آن احساس رضایت میکند و در زندگی معنوی – عقلی آسایش می یابد. لهذا دلهره و دلواپسی جزء لاینفک زندگی اوست.\nS. Kierkegaard (۱۹۳۵)(۴) می نویسد اگر آدمی تنها فرشته ای بود یا فقط حیوانی احساس دلهره و دلواپسی(Anguish) نمی نمود ولی از آنجا که او ترکیبی از هر دو است دست به گریبان این مشکل است.\nبعد از این تقریرات مقدّماتی وقت آنست که ترس را تعریف کنیم: ترس فرایندی عاطفی است بصورت یک احساس یا تأثر یا هیجان در برابر خطر و عاملی آسیب رساننده و یا پیش بینی امکان آن که معمولاً همراه است با عکس العملی درونی و ذهنی(Subjective) از پریشانی و میل به فرار یا حمله یا دفاع و قوام با یک سلسله عکس العمل های جسمانی Neurophysiological. نیاز حفظ نفس Need to Self- protection که مبدأ انگیزه ترس است از جمله نیازهای ذاتی و فطری (Innate) (۵) است اگر چه فراگیری در برقراری ترس در وجود انسان نقش بسیار مهمّی دارد (J. B. Watson ۱۹۵۸)(۶) و حتّی بعضی از روانشناسان اطلاق ترس آور بودن را به بعضی از محرکها، امری ذاتی میدانند مانند ترس از مار(D. O. Hebb 1946)(۷). تأکید می کنیم که با وجود ذاتی بودن انگیزه "ترس" و "بیم" در استقرار و بروز ترس در اشکال گوناگون در انسان، اکتساب و آموختن نقشی مهم داراست شدّت ترس و گوناگونی آن از جهت موقعیّت و عامل مولد در طی فراگیری اجتماعی(Social Learning) بوجود می آید و این واقعیّت در بررسی و درمان ترسوئی ها موضوع اصلی است که باید منظور نظر روانشناسی باشد.\nمنشأ و ماهیّت ترس: در بخش عاطفی ساختار روان انسان نیازها مبدأ انگیزه ها می باشند و ترس اعم از آنکه احساس یا تأثر یا هیجان باشد از سازه های همراهی کننده انگیزه ها هستند. به سخن دیگر اگر سیستم انگیزه ها را در مقام تمثیل مجموعه یاخته های تشکیل دهنده بخش عاطفی بدانیم احساسات و تأثرات و هیجان ها از عناصر مشکّلۀ محیط بین یاخته ها می باشند و همان رابطه ای را که محیط میان یاخته ها و کل بدن دارد با انگیزه ها و کل ساختار روان دارا هستند. حال بر ماست که بگوئیم کدامند آن نیازهای ذاتی که ترکیبشان سیستم پیچیده ای را به وجود می آورد که از آن ترس سرچشمه میگیرد. شاید شگفت آور باشد که علّت "ترس" و همچنین "بیم" یک سیستم پیچیده نیاز Complex Needs System است.\nدر تعریف ترس بیان داشتیم که انگیزه آن نیاز به حفظ نفس می باشد. سازه های نخستین (Primary Factors) این انگیزه از نیاز که مبدأ است گذشته عبارتند از میل(Desire) به ابقاء و دوام وضع مطلوب و موجود این "میل" که معرّف شدّت این نیاز است در بعضی جوامع و فرهنگ ها آنقدر شدید است که آن مردم را در مقابل هر گونه تحوّل و تغییر مقاوم می سازد و حاصل آن حالتی خاص از محافظه کاری Conservatism است که حالت تعصّب Fanaticism را تغذیه می کند. چنین مردمی نه لزوماً به خاطر دلبستگی به سیستم اعتقادی که دارند تغییر آنرا دوست ندارند بلکه بآن خاطر است که از تغییر و تحوّل بیم (۸)و (۹) دارند.\nاز سازه های دیگر این انگیزه باید از تمایل، گرایش(Tendency) که گاه نیز آنرا کشش(Drive) هم میگویند میتوان نام برد که نمودار سو یا جهت انگیزه است. فرار، دفاع، یا حمله جهات مختلف انگیزه ترس را تعیین می نمایند. سازه دیگر موضوع(Object) است که آن "خود" یا "خویشتن" یا به طور کلی نفس فرد است و بالاخره آخرین از سازه های نخستین هدف() است و آن حفظ خود یا نفس است. همانگونه که قبلاً گفته شد نیاز به حفظ نفس همتای دیگری دارد که نیاز با نثار نفس است و با نیاز به حفظ نفس مشترکاً در یک ساختار قطبین آنرا بوجود می آورند و هر دو اصالةً ذاتی (Innate) می باشند در کنار این ساختار نیازی و انگیزه ای (Need – Motivation Structure – SystemGoal) نیازهای ذاتی دیگر هستند که در حقیقت رُسته از دینِ سیستم اصلی می باشند و بنابراین همه ذاتی هستند. آنان عبارتند از:\nنیاز به امنیّت Need to Security که مورد تحقیق و مطالعه روانشناسانی از قبیل Maslow .A (۱۹۴۳) (۱۰) قرار گرفته است. به نظر این روانشناس این نیاز پایه است و وی آنرا در گروه نیازهای نقصانی (Deficiency Need) طبقه بندی نموده است باین معنی که ارضاء آن سبب از میان رفتن فشار درونی و بازگشت روان و تن به حالت طبیعی است. در چهارچوب تئوری انسان گرائی(Humanistic) (۱۱)ابراهام ماسلو در کنار نیاز بامنیّت فرانیازهای با ارزش والا (Meta needs) موجود است که یکی از آنها نیاز به موفقیّت است که همتای آن بیم از شکست می باشد. این نیاز شخص را بایثار نفس رهبری می کند. کدامین موفقیّت حقیقی است که لازمه اش سعی و مجاهدت و فدا کردن وقت، نیرو، ثروت و راحت و آسایش نباشد؟ نقش این نیاز وقتی آشکارتر میشود که "گرایش" را در آن مورد توجّه قرار دهیم. گاه موفقیّت برای شخص خود معمول میگردد و گاهی دیگر اگر چه بهر حال موفقیّت تعلّق به ایثار کننده دارد ولی هدف محافظه دیگری است. وقتی لوئی پاستور واکسن و سموم هاری را یافت ابتدا آنرا روی خودش آزمون نمود در حالیکه میتوانست برای وی خطری جدی بوجود آورد. در روان این دانشمند بزرگ "بیم" از ناتوان بودن از نجات جان بیماران که مسئله ای وجدانی و اخلاقی است او را بایثار نفس کشاند. داستان پسر بچّه ای که به نام ژوزف وولپیان Joseph Vulpian که به بیماری هاری مبتلا شده بود و با سموم ساخته شده به وسیله پاستور نجات یافت گفتنی است. ممکن است بعضی بگویند که وی "نیاز" به شهرت داشت و سعی او بر این محمل بوده ولی از وجدان خود باید بپرسند آیا قیمت چنین شهرتی جان وی بود؟ بعلاوه اگر هم فرض کنیم که کنجکاوی که خود یکی از "گرایش" های مهم نیاز بدانستن است در او سبب این کوشش شده و یا شهرت خواهی او را باین کار و خدمت وا داشته آیا بهتر نیست از خود بپرسیم اگر ما بودیم چنین میکردیم؟ اگر هم فرض کنیم چنین بود، خدمتی آنچنان شایسته و تاریخی از جهت علمی و اخلاقی نیز بود. به قول حافظ شیرازی:\n"اگر شراب خوری جرعه ای نشان بر خاک\nدر آن گناه که فیضی رسد بغیر چه باک"\nدر وجود پاستور "بیم" از عدم موفقیّت بر ترس از مرگ و نیستی چیره شده است. بخصوص که در واقع نقطه نهائی ترس وحشت از مرگ و نیستی است که بعقیده بعضی از روانشناسان فرایندی فراگیر است به نحوی که پیوسته در تمام لحظات زندگی در روان حضور دارد (G.Zilboorg 1943)(۱۲). با این همه "بیم" نرسیدن به موفقیّت که فرایندی معنوی است و در مورد فوق خدمت بجامعه بشری است بر ترس از مرگ پیروز شده است.\nدر کنار نیاز فوق فرا نیاز دیگری وجود دارد بنام فرانیاز مفید بودنMetaneed to beuseful برای خود و برای دیگران\nهرزمان این نیاز ارضاء نشود فرد احساس بیهودگی و خمودگی می کند. ارضاء این نیاز نوعی پاسخ مثبت به هر دو نیاز حفظ نفس و ایثار نفس است. جنبه نوع دوستی و نوع پروری این نیاز(Altruistic) بر جنبه خوددوستی(Ego – Centristic) آن قویّاً رجحان دارد. بگذارید در این مورد مثلی ملموس و محسوس و موجود بزنیم. در زندگی افراد جامعه بهائی در دهه های اخیر موارد بسیاری از ثبوت بر پیمان خداوند در وقت بروز خطر هجوم متعصّبین همه چیز، شغل – مال – خانه و حتی جان خود را، بخطر انداختند. کم نبودند کسانیکه در برابر خطر اعدام واقع شدند و "ترس" از مرگ لاجرم به عنوان یک انسان در آنها موجود بود. در قطب مقابل "ترس"، "بیم" از دست دادن خشنودی خداوند و بگروه عهد شکنان پیوستن در راه آنچه مآلاً خدمت عظیمی به جامعه بشری محسوب است نیز بقوّت موجود بود. سرانجام آنگاه که تعادلی میان آن "ترس" و این "بیم" حاصل گردید مآل حال آنان معلوم شد و برای خدمت به جامعه بشری و خشنودی خداوند شهادت را پذیرفتند این چنین بیم (خشیّة) بر ترس پیروز میشود. آنان عاشقانی بودند. عشق و بیم با هم میتواند مجتمع گردند ولی عشق حقیقی در دلی که در آن ترس جای دارد آشیانه نمی کند.\nنیاز بدانستن Need to know . ناشناخته مولد شک و موجب پریشانی خاطر است. تاریکی از آنجائی وحشت انگیز است که ناشناخته است. آدمی نیازمند دانستن است. "میل" به دانستن معرف قدرت و شدّت این نیاز است. "گرایش" این نیاز کنجکاویCuriasity است(M. Pradines)(۱۳) این نیاز فطری از یک سو، مادّه اولیّه فرایند کشف حقایق اشیاء است و از سوی دیگر انسان را بر شناسائی دنیای ناشناخته موفّق میدارد. ناشناخته در هر دیدگاهی نگران کننده است (Wilson G. D & Nias B.K.B. 1972)(۱۴) گاه این نگرانی در مفهوم نگرش وسیله کشف ناشناخته است و دیگرگاه در معنای پریشانی گویای عدم ارضاء نیاز بدانستن است. معناهای گوناگون تاریکی در ادبیات جهان همیشه بیانی است از ایهام و ابهام و زاینده تردید و دلواپسی است. ترس از مرگ هم ریشه اصلیش گذشتن از این عالم به عالمی ناشناخته است. کوشش ادیان به ویژه دیانت بهائی بر آن است که هر چه بیشتر مرگ را با دادن آگاهی روحانی درباره آن بر انسان آسان کنند. تا آنجا که با تشریح جهان روحانی و ملکوت الهی حضرت بهاء الله می فرمایند "یا ابن العماء جعلت لک الموت بشارةً کیف تحزن منه ..."(۱۵) و باز میفرمایند "یاابن الانسان انت ملکی و ملکی لا یفنی کیف تخاف من فنائک و انت نوری و نوری لایطفی کیف تضطرب من اطفائک و انت بهائی و بهائی لایغشی و انت قمیصی و قمیصی لا یبلی فاسترح فی حبّک ایّادی لکی تجدنی فی الافق الاعلی"(۱۶) محور اصلی ترس در زندگی انسان ترس از مرگ است و در این بیان در کلمات مکنونه حضرت بهاء الله میفرمایند: ای پسر انسان تو قلمرو منی و قلمرو من نابود نمی شود پس چگونه از نابودی خود هراسناکی، تو نور منی و نور مرا خاموشی در نمی گیرد چگونه از خاموش شدنت پریشانی و تو شکوه منی و شکوه من در پرده نمی شود و تو جامه منی و جامه من ژندگی نمی پذیرد پس در عشق من بیاسای باشد که مرا در جایگاه برین بازیابی. و باز در لوحی دیگر میفرمایند: "الحمدلله الّذی جعل الموت باباً للقائه و سبباً لوصاله و علْةً لحیاته و به ظهر اسرار کتابه و ما کان محزوناً فی علمه"(۱۷) این بیان مبارک باید موضوع یک مقاله مفصلی باشد ولکن در اینجا همین قدر میگوئیم که اینچنین دیانت بهائی وحشت از مرگ را در انسانها از میان میبرد. اگر چه هراس از مرگ در انسانها هسته اصلی ترس در اوست ولی آدمی همیشه تنها از جهت جسمانی (بیولژیک) نمی میرد. گاه مرگ روحانی و اخلاقی است. گاه مرگ اقتصادی و زمان دیگر اجتماعی است. در هر یک از این دیدگاه ها فنا در آن منظر اتّفاق می افتد. این انواع فنا همیشه زاینده پریشانی است. بعضی از آنها "ترس" را موجب میشود بعضی دیگر "بیم" تولید میکند. مرگ روحانیت اخلاقی و اجتماعی مولد "بیم" است و حال آنکه مرگ جسمانی و تقریباً مرگ اقتصادی مولد ترس.\nنیاز به دانستن نیز دو قطب دارد: نیاز بدانستن محیط زیست و محیط اجتماعی و به طور کلی شناخت دنیای خارج از "خود" و دیگری نیاز بدانسته شدن یا بهتر است بگوئیم شناخته شدن. شناخت دنیای خارج و از جمله اجتماع، مولّد اعتماد ماست و از آنجا که "جامعه سیستمی است که در اعتماد تمامیّت یافته است"(۱۸)(R.Mucchelli 1988) همانگونه که جسم در روح تمامیت می یابد و حیات انسان نتیجه این تمامیت یافتن است. اجتماع هم بدون اعتماد چون تن بی روح مرده است. مفهوم آسایش و امنیت در ذهن انسانی که از اجتماعی که در آن زندگی می کند آگاهی و شناخت ندارد و به عبارت دیگر اعتماد نمی تواند داشت مرده است. چنین انسانی در چنین شرایطی در تاریکی زندگی می کند. تاریکی هم مانند مرگ انواع دارد. بگذریم از این که در روزگار ما جهان و جهانیان خود را از شناخته شدن بدور میدارند و پنهان می کنند و این واقعیّت تلخ در روابط میان حکومتها و اهل سیاست، در میان ملّت ها و دردناک تر از آن در میان افراد یک ملّت و فرهنگ مشاهده میشود. اینست که جهان را تاریکی، وهم انگیز و وحشت زائی احاطه نموده است.\nقطب دیگر نیاز به شناختن، احتیاج به شناخته شدن است. خشنود نشدن این نیاز آنگاه که آنرا در حد اعلی بنگریم مترادف و معادل عدم حضورفرد در جامعه است. چنان مینمایدکه جامعه بهیچش نمی شمارد. بررسی نیازبه شناختن در دیدگاه روانشناسی پدیده ای (Existential Psycho – phenomenology) آنگونه که محقّقینی چون (R.D. Laing 1966)(۱۹) پایه های مکتب مزبور را گذارده اند و در انتشارات علمی دیگر (۲۰) نیزمی خوانیم بر ما در حقائق تازه ای را می گشاید. در این دیدگاه:\n_ گاهی فرد دیگران را مشاهده میکند تا آنها را بشناسد.\n_ گاه دیگر فرد دیگران را مشاهده میکند تا بداند او را چگونه می شناسند.\n_ زمانی هم او خود را می نگرد تا خویشتن را بشناسد.\n_ زمانی دیگر خود را می نگرد تا شناختی را که دیگران از او دارند دریابد.\nبر حسب اینکه این شناخت های گوناگون چقدر با هم توافق یا تفاوت و حتّی تضاد داشته باشند نتیجه اش می تواند برای فرد موجب آرامش و اعتماد باشد یا بالعکس موجب عدم اعتماد و اضطراب. اگر این تضاد و تفاوت شدید باشد یا آنکه فرد خویشتن را نشناسد همه به همان نحو که عدم شناسائی محیط در وی تردید و شک و ابهام و پریشانی ایجاد میکند از یک سو اعتمادش از جامعه سلب میشود و در آن سوی دیگر بردار اعتمادش از خودش سلب می گردد. پس کسی که بر خود معتمد نیست به چه تکیه کند؟ یا اگر این شناخت نادرست در جهت شناختی برتر یا فروتر از واقعیّت باشد چگونه میتوان بر او تکیه کرد و یا آنکه او را انسانی متّکی به خود دانست؟ در پهنه چنین نمایش غم انگیز اجتماعی است که ترسوها، بزدل ها را می بینیم و متملّق ها را می شناسیم و انسانهای فاقد استقلال اندیشه و باور را کشف می کنیم و بالاخره آدمهای وابسته و فاقد قدرت تصمیم گیری را مورد ملاحظه قرار می دهیم. "ترس" و یا "بیم" تنها آن نیست که از مشاهده فرو ریختن بمبها بر شهری که در آن ساکن هستیم پیش می آید و یا آنکه از هجوم انبوه مردمانی که تعصّب عنان مردمی آنها را گسیخته است بما دست می دهد. بلکه آنچه ممکن است انسانها را بانطراح و انحناء و از دست دادن اندیشه های آزاده و چرب زبانی و تظاهر و ریاکاری بکشاند آنهم زاده از ترس است و یا بیم. در اعماق فضای مسموم اجتماع از بروز برخودی های بالا ترس و بیم را می بینیم که چگونه آنها را تغذیه می کنند. ترس از این و بیم از آن. دریغا که در اینجاست که شخصیّت آدمی که ریشه اش در هسته عاطفی انگیزه های اصلی آن که به بعضی از آنها اشاره کردیم جای دارد میلرزد. در این جا لازم است به این معترضه بپردازیم که مبادا از حالات فوق یعنی عدم انحناء و انطراح و تقبیل ایادی بوی غرور بمشام برسد زیرا فروتنی زیور شجاعان حقیقی است و در نزد ترسوها غالباً میتوان غروری که حاصل عکس العمل نسبت به حقارت و ضعفشان است مشاهده نمود (Reactive pride) صاحبان عزّت نفس خاضعان بالفطره اند. حضرت عبدالبهاء میفرمایند: "اعظم شرف انسان و سعادت کلیه عالم امکان عزّت نفس و محبّت بلند و مقاصد ارجمند فطریّه و عفت خلقیّه است"(۲۱)\nبه طور کلی میتوان گفت که منشأ ترس عدم ارضاء سیستم پیچیده ای از نیاز های طبیعی است(A Complex Structure - System of Needs) که در حد امکان به شرح آنها پرداختیم. پیچیدگی حالتی است که باید در برخورد بآن ایستاد و باندیشه پرداخت. رژه موکّلی Roger Macchelli می گوید "امر پیچیده (Complexity) خود یک ساختار و واجد سازمانی است"(۲۲) اگر چه بعضی در آن ناهماهنگی دیده اند مانند (A. LaMouche) ولی این تقریر زائیده احساس و تفکّری است که در گذشته نسبت به "پیچیدگی" در مفهوم در هم و ناهماهنگ وجود داشته است. پیچیدگی کم کم به صورت یک دسیپلن علمی- فلسفی در میآید(۲۳) و در کنار علم و حکمت سیستمیک(Systemics) ما را در کشف حقائق اشیاء کمک میکند. در پیچیدگی که در آنسوی برداری که با سادگی (Simplicity) شروع میشود قرار دارد، با مجموعه مباحثی را می بینیم که در بلندای تحوّل و دگرگونی اندیشه و دانش به همان سادگی ختم میشود. آن ساده و بسیطی که بسخن حضرت عبدالبهاء در ماوراء زمان – مکان به بینهایت و ابدیت و بعالم روح تعلّق دارد.(۲۴)\nدیاگرام صفحه بعد نموداری از ساختار پیچیده(Complex Structure) نیازهائی است که مبدأ ترس – بیم و شجاعت را نشان میدهد.\nاین قطبیت در ساختار نیاز پیچیده ای که عدم خشنودیش سبب ترس و بیم میشود منطبق با قطبیت موجود در ساختار سیستم Structure - System روان انسان است و تقریر شده است.(۲۵)و (۲۶)\nدر بخش های بعد بحثمان جنبه های خاصی را از قبیل روابط میان ترس و بیم و شجاعت، ترس و عشق است. نقش فراگیری اجتماعی Social learning را در استقرار ترس در روان انسان بطور اختصار بررسی می کنیم.\nترس، بیم و شجاعت: طرح مسائل ترس، بیم و شجاعت با هم ممکن است سبب اعجاب گردد چون علی الظّاهر فرایند های متخالف به نظر می آیند. هدف ما از این گفتار بررسی امکان توأم بودن آنهاست در عرصه وقوع. به عبارت دیگر پاسخ بسؤالاتی از قبیل: آیا شجاع ابداً نمی ترسد؟ آیا شجاعت با بیم هیچگاه همراه نیست؟ اگر در نزد فردی به هیچ وجه ترس وجود نداشته باشد شجاعت در وجود او چه معنائی دارد؟\nم- جی- آدلر(M. J. Adler 1993) (۲۷) می گوید: "قهرمانان هیجانات بیشمار دارند و ترس نیز یکی از آنهاست. اگر آنها شجاع نامیده میشوند نه به این خاطر است که هیچ چیز آنها را وحشت زده نمی کند و یا خونسردی را از آنها نمی گیرد. ترس آنها را نیز اخذ می نماید همان گونه که خشم. آنها از آنجائی شجاع محسوب میشوند که با وحشت عمل نمی کنند و ترس آنها را از عمل و دنبال کردن هدف باز نمی دارد. انسان شجاع پیش از غلبه بر خطر بر ترس خود غالب میشود."\nافلاطون می گوید: "شجاع کسی است که در رنج و شادی فرمان عقل را در این باره که از چه چیز باید ترسید و از چه نباید ترسید بکار میبرد."(۲۸)\nهگل(F. W. Hegel) "در میان فضائل انسانی شجاعت را مقدم می شمارد در حالیکه افلاطون حکمت را برترین آنها میداند" (۲۹)\nارسطو (Aristotle) "شجاعت – اعتدال – خوش خوئی و عدالت را افضل فضائل می داند و حزم یا حکمت در عمل را بآنها می افزاید و آنها را بیش از آنچه مربوط به خرد بداند جزء قلمرو اخلاق میشمارد"\nقرنها بعد "سن توماس دکن (Thomas Aquinas) آنها را فضائل اخلاقی چهارگانه نامید."(۳۱) برای ارسطو "فضیلت اصلی در سجایا و حالات انسانی "اعتدال" است. بر این پایه ترس را در موقع خود و سبب موجه و به نحوی صحیح تؤام با اعتدال از علائم حزم و حکمت میداند و بدینسان رنگی از فضیلت بخود می گیرد و در کنار شجاعت دارای ارزشی مثبت میشود"\nاپیکتتوس(Epictetius) معتقد است که "انسان باید همیشه اعتماد (Confidance) را با احتیاط (Caution) در هم آمیزد" (۳۲). جمع اعتماد و احتیاط در بادی نظر ممکن است یک پارادخش (Paradox) به نظر آید چون این دو حالاتی متخالفند ولی اندکی توجّه ما را به این حقیقت رهبری میکند که مقصد از آمیختن این دو مفهوم اینست که همیشه میانگین و اعتدال حکیمانه ترین و درست ترین است. همانگونه که افلاطون هم میگوید: "شجاعانه ترین عمل ها حکیمانه ترین آنهاست" این پند که از رواقیون (Stoics) بجا مانده دقیقاً گویای این واقعیّت است: "در آنچه ماوراء اراده تو است اعتماد روا دار و در آنجا که اراده تو مداخله دارد احتیاط پیشه کن"(۳۳) در همین راستاست که اسپینوزا (Spinoza) می گوید: "فرار در وقت خود همانند کفاح و مقابله در جای خود هر دو نمودار قدرت عقل است" (۳۴) معنی این سخن اینست که اجتناب از خطر در جای خود و رویاروئی با آن در وقت خود از فضیلت عقل نشئت میگیرند.\nمل ویل (H. Melville) میگوید: "مورد اعتماد ترین و مفید ترین شجاعت آنست که نتیجه ارزیابی صحیح از خطر باشد و عدم آن آشکارا از بی پروائی است که از بزدلی کمتر آسیب زننده نیست" (۳۵) برای روشن شدن بگوئیم که اگر شجاعت حقیقی از قانون اعتدال پیروی میکند، بی پروائی هم همان فرایند است با این تفاوت که از اصل اعتدال پیروی نمی نماید.\nدر دیانت بهائی مفاهیمی هستند که همگی به نور تمثیل شده اند از قبیل محبّت _ عدالت _ معرفت و لهذا در یک مرتبت قرار می گیرند یا بزبان دیگر اقمار نجم واحدی از حقیقتند. حضرت بهاءالله در لوح شیخ نجفی می فرمایند: "لعمرالله عدل جندیست قوی، اوست در مقام اوّل و رتبه اولی فاتح افئده و قلوب و اوست مبیّن اسرار وجود و دارای رایت "محبّت" و جود و در خزائن علوم الهی علمی موجود که عمل به آن "خوف" را زائل می نماید ولکن علی قدر مقدور"(۳۶) بیان مبارک فوق ارتباط و نسبت میان عدالت_ محبّت و علم(معرفت) را از یک سو، و از سوی دیگر رابطه آنها را با ترس (خوف) روشن می فرماید.\nشجاعت تنها توانائی رویاروئی با خطرات جسمانی نیست و ترس هم تنها حالتی که در برابر این گونه خطرات در انسان بوجود می آید نمی باشد. بپا خواستن در برابر خواهش های تن و امیال دنیوی از مال و خواسته گرفته تا غرائز حیوانی شجاعتی در مرتبه والاست. حضرت بهاء الله می فرمایند: "در ثروت خوف مستور و خطر مکنون"(۳۷)\nانسان پرهیزکار از عدالت خدا بیم دارد و همین پرهیزکاری است که شجاعت رویاروئی با خواهش های نفسانی را دارد. در وجود او بیم (خشیّة) با "شجاعت" در هم آمیخته اند. بدین سان می بینیم که "شجاعت" و "بیم" فرایندهای هم شکم هستند(Twin Processes) و در عبارتی گویاتر دو قطب یک ساختارند. در مورد انسان پرهیزکار این دو قطب والاترین مرتبه اثر را دارند. در نزد انسانی دیگر که کوششهای غریزی(Instinctive Impulses) او را به انجام خطائی وسوسه می کنند ولی در عین حال از عدالت خداوند یا عدالت اجتماعی و یا قضاوت مردم "بیم" دارد باز هم همین ساختار در کار است ولی با وجود کوششی که دارد از انجام نقش خود در حدّ کمال نسبی ناتوان است. این تقریر بر این پایه منطقی استوار است که این شخص تشخیص نیک از بد را می دهد و از آنکه بدی به او نسبت داده شود "بیمناک" است. حال اگر در کنار آن مرد پرهیزکار و این یکی که نیم پرهیزکارش می نامیم شخص سوّمی را در نظر آوریم که جنایتی را طرح ریزی می کند و خونی ریخته میشود. او هم مضطرب میشود ولی علّت اضطرابش "ترس" از حبس مؤبّد است نه از اینکه جنایتی را به او نسبت دهند. سرزنش وجدان و عدل خداوند و عدالت اجتماعی و قضاوت مردم در نزد وی قدری و نقشی ندارند. در او نیاز به حفظ نفس در حدّ اعلای خودپرستی بروز میکند. آنچه را او به حفظش می پردازد نفس امّاره است. نفس امّاره ای که حضرت ولیّ امرالله درباره آن فرموده اند: "نفس دیگر نفس امّاره است و آن میراث مظلم و حیوانیست که همه ما آنرا داریم و همان طبیعت دون انسانیست که میتواند به دیو موحش خودپرستی خشونت و شهوت و غیره تبدیل گردد. این نفس امّاره است که میبایست علیه آن پیکار کنیم و این جنبه منفی طبیعت ماست که باید با تمام قوی بکوشیم تا آنرا آزاد سازیم و در راه وصول به کمال یاری کنیم و یا اینکه لااقل جنبه بهیمی آمال و آرزوهای ناشی از آنرا تابع جنبه های عالی و ملکوتی شخصیّت خود قرار دهیم."(۳۸) اصولاً وقتی سخن از حفظ نفس است باید بدانیم معنای این سخن چیست. حضرت عبدالبهاء آنرا چنین تعریف میفرمایند: "اول کلمه ... صائناً لنفسه است و این معلوم است که مقصد حفظ نفس از بلایا و محن جسمانی نبوده ... بلکه مقصد اصلی حقیقی صیانت از نقائص باطنیّه و ظاهریّه و اتّصاف باوصاف کمالیّه معنویّه و صوریّه بوده"(۳۹) تذکّر این نکته لازم است که در بیان مبارک فوق کلمات "ظاهریّه" و "صوریّه" گواه آنست که البتّه شخص باید به مبالات در حفظ تن و جسم خود نیز بپردازد ولی این معنایش غفلت از حفظ باطن و معنی که صیانت حقیقی نفس است نمی باشد. موضوع دیگری که از این بیان مبارک بر ما معلوم میشود اینست که در مقایسه "بیم" از ندای وجدان و "ترس" از جان تفوّق با ندای وجدان است. سیسرن می گوید نمی توان قبول نمود که انسانی که ترس از یک خطر جدی او را در هم نمی شکند اگر مقهور حرص و آز گردد یا شهرت بر او غلبه کند بتواند شجاع بشمار آید.\nیکی از مظاهر "شجاعت" استقامت است و عدم آن یعنی "ترس" با عدم استقامت همراه است. حضرت بهاء الله می فرمایند: "کونوا مظاهر الاستقامة بین البریة علی شأن لاتمنعکم شبهات الّذین کفروا بالله اذ ظهر بسلطان عظیم"(۴۰) از تعمّق در این بیان مبارک ضمن بسیاری مطالب این واقعیّت هم بر ما روشن میشود که شجاعت پدیده ای است که نیازمند مجاهدات و کوشش است و کفاح در برابر وسوسه های درون و عوامل برون است و این معنای استقامت است. حضرت عبدالبهاء شجاعت را چنین تعریف فرموده اند: "ای پور رستم امروز شجاعت و مردانگی و جسارت و فرزانگی امانت است امانت دیانت است دیانت صداقت است صداقت استقامت است استقامت والبهاء علیک"(۴۱) در این بیان مبارک دو مطلب مهم را میآموزیم. اوّلاً اینکه شجاعت و فرزانگی دو مفهوم هم بسته اند. یعنی هر کدام از آن دو مفهوم دیگری را تعریف میکند. ثانیاً شجاعت و فرزانگی که همان حکمت است یعنی امانت دیانت صداقت و استقامت. در لوح اصل کل الخیر اثر حضرت بهاء الله زیارت می کنیم: "اصل الحکمة هی الخشیّة عن الله عزّ ذکره و المخافة من سطوته و سیاطه و الوجل من مظاهر عدله و قضائه"(۴۲) این است معنای فرزانگی (حکمتی) که حضرت عبدالبهاء در تبیین خود از آثار مظهر الهی در لوح خطاب به پور رستم ذکر می فرمایند.\nرشحات حکمتی که از این آثار مبارکه بر سرزمین اندیشه ما افشانده میشود و گلهای معانی که از آن می رویاند بر ما روشن میدارد که نیاز حفظ نفس بیشتر مبدأ ترس است و نیاز ایثار نفس منشأ مهم از عدالت خداوند. رفتار ما انسانها نتیجه گفتگو(Dialogue) میان این دو است مأمول چنان است که پیروزی با ایثار نفس باشد زیرا شجاعت حقیقی از این سخن آخر نشئت می گیرد.\nعشق حقیقی را با ترس کاری نیست. اگر بخواهیم در عشق اثری از آن بیابیم تنها "بیم" از دست دادن مهر محبوب را خواهیم یافت. حضرت نقطه اولی می فرماید: "عبادت کن خدا را بشأنی که اگر جزای عبادت تو را در نار برد تغییری در پرستش تو او را به هم نرسد و اگر در جنّت برد همچنین ... و اگر از خوف عبادت کنی لایق بساط اقدس الهی نبوده و نیست ..."(۴۳)\nاین آیه مبارکه از بیان فارسی تعلیم برترین درجه از ایثار نفس است. حضرت بهاء الله در هفت وادی در این باب می فرمایند: "عاشق را از هیچ پروا نیست و از هیچ ضرّی ضرر نه از نار سردش بینی و از دریا خشکش یابی"\nعشق و شجاعت و بیم از دست دادن محبوب هر سه در روان انسان منشأ واحد دارند و آن "نیاز به ایثار نفس" است. در اینجا مقصودمان عشق حقیقی، عشق ایثاری است(Oblatory Love) که در وراء عشق واقعی (Communion love) جای دارد این عشق در قلب آن عاشقی است که با "دلی آکنده بآمال و آرزو نزد او" نمی رود. چنین عاشقی بیم از دست دادن چه را بغیر از معشوق دارد؟ که او "از نار سردش بینم و از دریا خشکش" او که اگر جزای بیان عاشقانه اش "او را در نار برد تغییری در پرستش او بهم نرسد"؟\nعشق حقیقی (Obletory love) مطلقاً روحانی است درحالیکه عشق واقعی (Communion love) حاصل تمامیّت یافتن دو عشق احرازی و عشق ایثاری در هم است بشرط آنکه تفوق با عشق ایثاری باشد اگر این عشق حتی میان یک زن و شوهر برقرار نباشد بنیان آن خانواده بر باد است. در جای دیگر از انواع این عشق ها و تفاوتشان برای دوستان مختصری بیان داشته ایم(۴۵) به همین قدر می گوئیم که عشق احرازی خودخواه و حسود است و حال آنکه عشق ایثاری فداکار است و ودود. سخن ما در این جا درباره عشق ایثاری است. جمال قدم جلّ اسمه الاعظم در این باره میفرمایند: "الحب شرف لم یکن فی قلب الخائف ... و من لم یخف الله اخافه الله من کل شیء و من خاف الله یخاف منه کل شیء" (۴۶) (عشق بزرگواری است که در قلب ترسو هرگز جا نمی گیرد ... و آن کس که از خداوند نترسد، خداوند او را از همه چیز ترسان میسازد و آنکس که از خدا بترسد همه چیز از او خواهد ترسید)(ترجمه) ترس از خداوند ترس از خود او نیست بلکه بیم از عدالت اوست از یک سو و از سوی دیگر بیم از دست دادن مهر اوست، او که در عین عدالت و قهاریت بخشنده است. حضرت ولیّ امرالله میفرمایند: "ما از خداوند بیم نداریم به خاطر آنکه او سخت گیر است، بلکه از او میترسیم بآن خاطر که او عادل است و اگر ما مرتکب خطائی شویم و سزاوار تنبیه باشیم او بر اساس معدلتش ممکن است ما را سزاوار تنبیه بداند. ما باید هم خدا را دوست بداریم و هم از او بیم داشته باشیم"(۴۷)(ترجمه) در جای دیگر در پاسخ یکی از احبّاء غرب پاسخی نظیر پاسخ فوق فرموده و اضافه نموده اند که خداوند عادل است ولی رحمن و رحیم و بخشنده نیز هست."(مضمون بیان مبارک)\nام – اسکات پک (M. Scott. Peck 1978) می نویسد عشق نیز تابع انتظامی است (Discipline) (۴۸) استقرار انتظام ها همیشه به نحوی از نوعی بیم امکان پذیر می شود و در این مورد بیم از دست دادن محبوب ضامن استقرار این نظم است. لئو بوسکاگلیا (Leo Buscaglia) می نویسد در عشق زندگی بزرگترین کفاح است و بیشتر از هر حالت عاطفی دیگری نیازمند ظرافت – حسّاسیت – تفاهم – قبول – بردباری – معرفت و توانائی است"(۴۹) همه این صفات در یک متن کلی ممکن است و آن شجاعت است.\nفراگیری اجتماعی و ترس: آیا ترس یک فرایند ذاتی و فطری است یا آنکه در طول زندگی از طریق تربیت و تعلیم آنرا فرا می گیریم؟ در جریان بحث های گذشته ترس را احساس، تأثر و یا هیجانی که حول محور انگیزه هائی که منشأ آنها نیازهای فطری و درونی هستند دور می زنند در عین اینکه خود پیرامون یک محور اصلی یعنی نیاز حفظ نفس – ایثار نفس می چرخند سخن گفتیم. پاسخ باین سؤال لازم است که آیا این احساس –تأثر – هیجان منحصراً منشأ فطری دارد و یا آنکه عوامل اکتسابی و نوعی فراگیری اجتماعی (Social Learning) در ایجاد و تحوّل آن مداخله دارد.حضرت عبدالبهاء در پاسخ این سؤال که اخلاق نوع انسان چند قسم است میفرمایند: "اخلاق فطری و اخلاق ارثی و اخلاق اکتسابی که به تربیت حاصل گردد"(۵۰) اخلاق بخش پیدای رفتار(Patent behavior) را تعیین میکند.در حالیکه خود اخلاق نیز ریشه های ناپیدا دارد(Latent factors) رفتار هم تعریفی به همان عمق اخلاق دارد: "مجموعه ای است از اعمال، فعّالیت ها، عکس العمل ها و پاسخ ها به فرایندهای باطنی انسان. بنابراین رفتار تنها آن چیزی نیست که در ظاهر مشاهده می کنیم بلکه شامل همه جریاناتی است که سبب بروز آنچه در ظاهر مشاهده می نمائیم نیز میگردد "(۵۱) در این راستا وقتی انسان میترسد و یا آنگاه که بیمناک است بسیاری اتّفاقات در روان و تن وی بوقوع می پیوندد تا بصورت علائم ترس یا نشانه های بیم که بعداً در بخش "عکس العمل های بدن در برابر ترس" از آنها سخن خواهیم گفت آشکار شود. رفتار و اخلاق فرد از جهت روانشناسی شامل همه این فرایندهاست یعنی آنچه در برون مشاهده میشود و آنچه در درون روی می دهد. همه رفتارهای انسان من جمله ترس و بیم از جهت مبدأ درونی و ارثی (Innate and genetical) و همچنین فطری (Inherent) می باشند و از جهت بروز رشد و تحوّل اکتسابی به درجه ای که اگر عوامل اکتسابی و بزبان دیگر تربیتی در میان نباشند آنچه درونی و فطری است به تدریج ضعیف میشود و از بین میرود. ما در جای دیگر تفاوت میان فرایندهای ارثی و فطری را بیان نموده ایم.(۵۲)\nکودکانی که بیش از حد اعتدال مورد حفظ و مراقبت قرار می گیرند ترسو بار می آیند. مراقبت لازم است ولی مانند هر چیز دیگر باید از اصل اعتدال پیروی کند. کودکانی که در بعضی فرهنگ ها برای رام کردن و آرام کردنشان عوامل و محیط های مصنوعاً ترس آور را به کار میآورند ترسو بار می آیند. کودکانی که در خانواده های بی تفاوت (Indifferent Families) پرورش یافته اند نیز پیوسته دستخوش اضطرابند و ترس و بیم آسان بر آنها غلبه می کند. وسائل ارتباط جمعی که در تربیت برنامه ریزی نشده (Informal Education) نقش فوق العاده مهم داراست. میتوانند نسل های ستیزه خو و در عین حال ترسو ببار آورند و یا انسانهای شجاع و صلح دوست. یک نوجوان آمریکائی در سن شانزده سالگی و تا این سن روی صفحه تلویزیون شاهد سیزده هزار(۱۳۰۰۰) کشتار انسان بوده که بعضی به صورت فیلم و بعضی ضمن اخبار و رپورتاژها حقیقی بوده اند. چنین کودکی یا در برابر رفتارهای خشونت آمیز و حتّی قتل بی تفاوت می شود و مشاهده و احیاناً ارتکاب آن عادی می گردد و میتواند همان ستیزه خو شود و یا آنکه اعتمادش به کلی از محیط اجتماعی سلب و تبدیل به آدمی ترسو و بزدل و شکاک گردد. بهر رو تمام عوامل اجتماعی شدن (Socialization) که در حقیقت فرایند کلی دریافت تربیت اجتماعی فرد است چه خانواده، چه وسائل ارتباط جمعی، چه محیط های آموزشی و بالاخره خود جمع اجتماع بطور کلی همگی نقش مؤثّر و مهم در آموزش و پرورش بسوی شجاعت و یا به طرف ترسوئی دارند.\nواکنش های بدن در برابر ترس: PhysiologicalReaction to fear\nترس در هر میزانی که باشد: احساس، تأثر یا هیجان با علائم و نشانه های جسمانی همراه است و نیز بر حسب اینکه بسبب دوام علّت آن طولانی باشد یا کوتاه باز این واکنش و اثرات بعد آن فرق میکند.\nوقتی یک محرک (Stimulus) برانگیزاننده ترس از طریق لب پیشانی مغز frontal lobe of the Brain به دستگاه مرکزی اعصاب وارد شد در مراکز مختلف مغز مورد بررسی قرار می گیرد تا آنکه معنی Meaning و ارزش (Value) آن مشخص گردد. سپس این مجموعه به عنوان یک واحد اطّلاعاتی Information Unit وارد درد بخش پائین تری از این مرکز به نام هیپوتالاموس Hypothalamus می گردد و از آنجا تأثیرات خود را در دو زمینه دنبال می کند:\n۱_ از یک طرف به دستگاه خودکار منتقل میشود Automatic Nerve System یعنی سیستم های سمپاتیک و پاراسمپاتیک که به نوبه خود بر حسب نقشی که دارند سبب تنگ شدن عروق محیطی و در نتیجه پریدگی رنگ بالا رفتن فشار خون و کاهش جریان خون در قشر مخ میشوند. تنفّس نیز تند و نامنظّم میشود و خشکی دهان بوجود می آید. عروق ریز و عروق موئینه قشر مخ نیز چون جزء عروق محیطی هستند تنگ شده و از این رو به قشر مخ نیز خون کم می رسد و وظائف مختلفی را که از جهت کنترل روی اعمال حیاتی دارد نمی تواند بدرستی انجام دهد. مثلاً بخش حرکتی قشر مخ دچار نقصان شده بدین سبب عکس العمل های حرکتی در ترس های شدید مختل میشود و حتّی فرد گاه قادر به فرار یا دفاع نیست.\n۲_ از طرف دیگر همین پیام و همین مجموعه معنی و اثرش به غدّه هیپوفیز که در کف جمجمه قرار دارد انتقال می یابد. غدّه هیپوفیز که به گفته زیبای پرفسور سولا Soula رهبر ارکستر غدد داخلی Chef de orchestr de concert des glandes endocrine می باشد همه آنها را تحت تأثیر قرار میدهد بویژه غدّه فوق کلیوی را. نتایج این قضیه وسیع است ولی تنها به یکی که از همه بهتر است می پردازیم و آن اینست که میزان ترشّح آدرنالین در بدن افزایش یافته و این هورمون علاوه از اثرات روی فشار خون و غیره گلیکولیز یعنی آزاد شدن گلوکز از گلیکوژن کبد را براه می اندازد. چون این گلوکز برای مصرف عضلات اکنون که باید بکاری فوق العاده مشغول گردند لازم است تا انرژی لازم در اختیارشان گذاشته شود. علاوه از این واکنش ها قابلیّت هدایت الکتریکی پوست(Galvanic Skin Conductance) افزایش می یابد و حتّی چریان الکتریکی ضعیفی در خود پوست بوجود می آید. (Tarchanoff) و این میتواند وسیله سنجش شدّت ترس قرار گیرد. بر رویهم عکس العمل های جسمانی(فیزیولوژیک) ترس را بنحو زیر میتوان خلاصه کرد:\nپریدگی رنگ_ عرق سرد_ لرزش اندامها_ افزایش ضربان قلب_ افزایش بی نظمی در تنفّس_ فشار خون_ افزایش قابلیّت هدایت الکتریکی پوست و بالا رفتن موقّت قند خون.\nاگر محرّک زاینده ترس شدید باشد عکس العمل ها عبارتند از: افزایش شدید ضربان قلب_ تنفّس نا منظّم_ کاهش مقدار خونی که در هر زنش از قلب خارج و به اندامها فرستاده میشود (Output of the Heart) (OPH)_ کاهش خونی که به قشر مخ میرسد_ کاهش شدید اعمال حرکتی به نحوی که حالت نوعی بی حرکتی در مقابل عامل ترس پیش می آید و بالاخره ممکن است آگاهی از دست برود Loss of Consciousness و فرد ناگهان بی هوش بر زمین بیفتند. در این حالت فشار خون که در ترس های معتدل بالاست ناگهان فرو می افتد و حالتی از سنکوپ Syncope پیش می آید.\nاگر زمان ترس طولانی باشد بصورت فشار روانی مزمن(Chronic Stress) در می آید. عوارض وسیع دارد و ناراحتی و بیماریهای روان- تنی Psycho _ Somatic گوناگون بوجود میآورد در دستگاه گوارش انقباضات مری، زخم های اثنی عشر و التهامات روده فراح معدودی از این عوارض است در بخش های دیگرِ تن، آسم_ میگرن_ فشار خون با مبدأ روانی_ در پوست درماتوزها و اگزما را میتوان نام برد. حتّی بعضی محقّقین شوک (ضربه) های روحی حاد و یا ترس های با زمان طولانی را بروز سرطان البته نه بصورت علت تعیین کننده Determing Factor بلکه بصورت عامل مستعد کننده Presdisposing factor مؤثّر میدانند.\nنگاهی کوتاه به ترس در چهارچوب روانشناسی رشد\nبحثی مفصّل است که درباره آن در دوران کودکی تحقیق شده است (J. Kagan 1981)(۵۴) قبل از چهارسالگی کودکان از افراد، اشیاء و صداهای غیر مأنوس ترس دارند.\nاز سن ۴ تا ۸ سالگی ترس کودکان بیشتر از پدیده های طبیعی مانند طوفان_ رعد و برق_ گردباد و غیره است.\nاز هشت سالگی به بعد تا یازده سالگی به تدریج بعضی وقایع اجتماعی مانند جنگ که بسیاری از مناظر آنرا روی صفحه تلویزیون می بینید به عوامل دیگر که در وی ترس ایجاد میکرد اضافه می شوند. از یازده سالگی مسائل تازه ای در او ایجاد بیم می کند از قبیل موفّقیت در تحصیل و رویدادهای با ارزش اخلاقی( Croake & Knox 1971(56) , Croake & Catlin 1975 (55)) از سنین بلوغ و نوجوانی به بعد ترس و بیم به شرحی که گذشت بخشی از زندگی روانی _ اجتماعی Psycho_ Soual فرد می گردد.\n۱- Khazrai Houshang A la recherché d'une nouvelle theorie de la personalite These Universite Paul Valery 1985\n۲- Khazrai Houshang A quest for a new system in psychology, not yet published.\n۳- Wust. Peter Incertitude et risque trad Genevieve du Loup, (La Baconniere) 1957\nKierkegaard Soeren, Le Concept de l'angoisse -4\n۵- Tinbergen Nikolaas The study of instinct, Oxford (Clavendon press) 1969\n۶- Watson. J. B. Behauiorism, Chicago, Chicago Univ. press, 1958\n۷- Hebb D. O. On the Nature of fear, Psychology Review 53 pp 259 _ 276 1946\n۸- Harding J., B. Kutner, H. Porshansky & I. chein in G.Lindzcy (ed) Handbook of social Psychology Vol. 2 Cambridge Mass; (Adisson _ Wesfly) pp 1021_ 1061 1954\n۹- Joe. V. c. Conservatism and resistance to change Encyclopedia of Clinical assessement Vol. P: 996- 1015 Jessey – Bass publ, (London) 1980\n۱۰- Maslow. A.H. A Theory of Human Motivation, Psychological Review 50 370- 396 1943\n۱۱- Maslow. A.H. Motivation and personality New York(Harper & Row) 1970\n۱۲- Zilboorg. G. Fear of Death, Psychoanalytic quarterly 12 465- 475 1943\n۱۳- Pradines M. Traite de Psychologie Generale presse Univ de France Vols 1 & 3, 1956\n۱۴- Wilson G.D & D. K. B Nias . "Measurement of social Attitude, A New Approach" Perceptual & Motor skills, 35, PP: 827- 834 1972\n۱۵- حضرت بهاء الله کلمات مکنونه عربی\n۱۶- حضرت بهاء الله کلمات مکنونه عربی\n۱۷- حضرت بهاء الله مذکور در امر و خلق جلد اوّل صفحه ۲۶۸\n۱۸- Mucchelli. R. Comment on devient delinquent (Editions ESF) Paris 1988\n۱۹- Laing. R. D, Pillipson H & Lee. A.R, Interpersonal perception, A theory and a Method of Research New York, (springer) 1966\n۲۰- Monte. Ch. F. Beneath the Mask, (Praeger publ) New York 1977\n۲۱- حضرت عبدالبهاء رساله مدنیه – چاپ آلمان صفحه ۲۵\n۲۲- Mucchelli. R. in Dict Vocab philo, P.Foulquie 196(PUF), Paris 23- Lewin Roger, Complexity- Life at the edge of Chaos , London(Phoenix) 1999\n۲۴- Abdu'l - Baha, Promulgation of Universal peace, Wilmette, Ill. Baha'i. Publishing Trust, Copyright C 1982, P: 306\n۲۵ و ۲۶ مراجعه به شماره ۱ و ۲ از فهرست منابع شود.\n۲۷- Adler M.J synthopicon Vol 1, Introd to Great Books Series, (EB) London 1993 pp: 195- 297\n۲۸- Plato Great Books, Vol 6, (EB) 1993\n۲۹- Hegel. F. W. Great Books Vol 43, 1993\n۳۰- Aristotle Great Books Vol 7 1993 31 - Aquinas, St. Thomas Great Books Vol 1,2 1993\n۳۲- Epictetius Great Books Vol 11, part 2 1993 33- In Adler M.J. Courage Synthopscon Intr G.B (EB) Vol 1\n۳۴- Spinoza B. Great Books Vol 28, part 3\n۳۵ - Melville. H. Greal Book Vol 48 part 1 1993\n۳۶- حضرت بهاء الله لوح شیخ نجفی اصفهانی\n۳۷- حضرت بهاء الله- کتاب عهدی- مجموعه الواح نازله بعد از کتاب مستطاب اقدس صفحه ۱۳۴- ۱۳۷\n۳۸- حضرت ولی امرالله- مذکور در کتاب درباره فضائل اخلاق تألیف لجنه ملّی حیات بهائی- انتشار بوسیله لجنه ملّی نشر آثار امری صفحه ۳۹\n۳۹- حضرت عبدالبهاء- رساله مدنیه- چاپ آلمان صفحه ۴۲\n۴۰- حضرت بهاء الله- کتاب امر و خلق جلد سوّم صفحه ۴۱۸- چاپ آلمان\n۴۱- حضرت عبدالبهاء- مذکور در کتاب حیات بهائی صفحه ۱۹۴\n۴۲- حضرت بهاء الله- لوح اصل کل الخیر در مجموعه الواح نازله بعد از کتاب مستطاب اقدس صفحه ۹۲\n۴۳- حضرت نقطه اولی بیان فارسی (منتخبات آثار حضرت نقطه اولی) چاپ طهران صفحه ۷۷\n۴۴- حضرت بهاءالله، هفت وادی- آثار قلم اعلی جلد ۳، صفحه ۱۰۰\n۴۵- پژوهشنامه شماره ۹- سال ۵ مفهوم اخلاق در دیانت بهائی، هوشنگ خضرائی\n۴۶- حضرت بهاء الله چهاروادی، آثار قلم اعلی جلد ۳، صفحه ۱۵۰\n۴۷- Shoghi Effendi Guardian of the Baha'i Faith in Compilation of Compilations, Vol 1 P: 309 No694\n۴۸- Scott- Peck. M. The Road Less Traveled (Psychology of love) (Rider) London 1978\n۴۹- Buscaglia Leo, Love Souvenir Pr. London 1984\n۵۰- حضرت عبدالبهاء کتاب مستطاب مفاوضات صفحه ۵۰- چاپ مصر\n۵۱- مجلّه گلچین شماره ۳ سال ۲۰۰۱ چاپ مل بورن- استرالیا، هوشنگ خضرائی، تربیت و تعلیم در مراحل مختلف رشد انسان\n۵۲- پژوهشنامه شماره ۹- سال ۵ هوشنگ خضرائی- یک بحث فلسفی علمی تطبیقی درباره مفهوم اخلاقی در نور تعالیم بهائی\n۵۳- Waters. H. F & Malamud. P. News Week March 10\n۵۴- Kagan. J. The second year Cambridge Mass. Harvard\nUniv. Pr. 1981\n۵۵- Croake. J. W & Catlin. N. Adlerian Theory and Fears, International of Journal of sociology spring 1975\n۵۶- Croake. J. W & Knox.F.A, Reinvestigation of fear retention and dissonance, Psychology No 6 pp 51- 54 1971\n* ژان ریشین Jean Richpin نویسنده فرانسوی (۱۹۲۶_ ۱۸۴۹)\n** احساسات تأثّرات و هیجانات حالات و آمادگی های روانی عاطفی هستند. احساسات از جهت شدّت ملایم از جهت مدّت طولانی و با دوام است. تأثرات از جهت شدّت شدیدتر و از جهت مدّت کوتاه تر و کم دوامند و بالاخره هیجانات از جهت شدّت شدید و از جهت مدّت مدید است(بنا به تقریر ژانه)