Organeg daskemmet he genoù - Wikipedia\nOrganeg daskemmet he genoù\n(Adkaset eus Okg)\nHervez disentez 2001/18/CE Parlamant ha Kuzul Europa e reer Bevedeg Daskemmet e C'henoù (BDG) eus kement bevedeg ez eo bet daskemmet dezhañ e zanvezioù genetek dre un doare na c’hoarvez ket ent-naturel dre baotadur ha/pe dre adstummadur naturel.\nDre deknikoù dreistijin-genetek e treuzkaser ur gen pe veur a hini e genotip ur bevedeg, da lavaret eo hollad e c'henoù, a-benn kas doarennoù nevez dezhañ. An teknikoù-se a c’hell bezañ implijet kement war loened, fungi, plant pe c'harvevien.\nLiesseurt eo orin ar genoù a dreuzplanter : ur viruz, ur vakterienn, ur blantenn, ur foueenn, ul loen, pe c'hoazh korf un den.\n1 Ar BDG eus ar molekul d'ar bevedeg\n1.1 Er par molekulel – an TDN\n1.2 Er par kelligel – eus an TDN d'ar protein\n1.3 E par ar bevedeg\n2 Aozañ ur BDG\n3 Istor ar genetik hag ar BDG\n4 Un neubeud BDG\n4.1 PDG talvoudus\n4.2 PDG dic'hortoz o efedoù\n4.3 PDG aotreet en Europa hag e Bro-C'hall\n4.4 PDG aotreet e Bro-C'hall hepken ha ket e Europa\n4.5 BDG nevez-krouet\n5 Ekologiezh ha PDG\n5.1 Ar soja Monsanto\n5.2 PDG hag ekoreizhiad naturel\n5.3 Saotradur dre ar PDG\n5.4 Eskemmañ genoù\n5.5 PDG enep-amprevaned hag enep-viruzoù\n6 BDG ha geopolitikerezh\n6.1 Tachennoù-implij ar BDG\n6.2 Ar BDG hag ar broioù war eskoriñ\n7.1 En Europa\n7.2 E Bro-C’hall\n8 Armerzh ar BDG\n8.1 Er bed\n8.2 En Unvaniezh Europa hag e Bro-C’hall\n9 An dud hag ar BDG\n10 A-du pe a-enep ar BDG\n11 BDG ha mezegiezh\n11.1 En apotikouriezh\n11.2 Ar gounezvouederezh-yec’hed\n11.3 Loened BDG er vezegiezh\n11.4 BDG evit an imboudañ\n11.5 Erlerc'hiañ louzoù BDG ouzh ar re gimiek\n11.6 Ar protein adkediadus\n12 Pareañ ar chrignoù-bev\n12.1 Diorroadur ar c’hleñved\n12.2 Mezegadur arnevez\n13 Riskl ar BDG\n13.1 Pistriusted ar BDG\n13.2 Daskor kont an disoc'hoù\nAr BDG eus ar molekul d'ar bevedeg[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nEr par molekulel – an TDN[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nUr volekulenn TDN\nAn TDN (Trenkenn Dezoksiribo-Nukleek) zo ur geurvolekulenn a zo e nukleüs kelligoù pep boud bev, prokariot pe eukariot e vefent.\nDougen a ra an holl zitouroù genetek a ya d'ober fenotip ar boud, da lavaret eo hollad perzhioù e gorf. Orin mont-en-dro enaozadur ar protein eo an TDN ivez, ha dre ar protein e vez savet ar fenotip. Douger an hêrelezh eo an TDN c'hoazh, dre ma c’hell ar volekulenn-se bezañ eilet ha kaset d'un diskennad(ez) e-kerzh ar paotadur pe ar gouennadur.\nAn TDN eo an danvez pennañ a ya d'ober ar c’hromozomoù ; dizalc'h eo er c’helligoù prokariot dre ma n’eo ket dispartiet an nukleoplasm hag ar c'hitoplasm gant goloenn an nukleüs er c’helligoù-se. E nukleüs ar c’helligoù eukariot ez eus TDN ivez, daoust d'an nukleoplasm bezañ disrann diouzh ar c'hitoplasm.\nDoubl eo stumm ar geurvolekulenn-se, a zo rannet e div chadennad nukleotidoù liammet an eil gant eben dre ereoù gwan. Pep nukleotid zo savet gant ur fosfat, ur sukr (dezoksiriboz) hag ur vazenn azotek.\nEr par kelligel – eus an TDN d'ar protein[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nEvit tremen eus an TDN d'ar protein e ranker :\ntreuzskrivañ an TDN e TRN (Trenkenn Ribo-Nukleek) ;\ntreuzkas an TRN eus an nukleüs betek ar c'hitoplasm ;\ntreiñ an TRN da broteinenn.\nPa ’z eo bet kevanaozet ar broteinenn e vez dieubet hag e ya d’ober he labour : sevel ar bevedeg hag e lakaat da vont en-dro.\nDiwar gement-se ez eo bet savet ar BDG, dre zaskemmañ ar genoù ha neuze ar protein kevanaozet a-benn pinvidikaat, sikour, buanaat pe eeunaat mont-en-dro ur boud bev.\nAn dreistijin genetek a servij neuze da zaskemmañ, lemel pe zegas an doareenn-mañ-doareenn. Pal an treuzfurmadur eo :\ndegas ur gefridi nevez ;\nnullañ pe greñvaat efeduster ur gefridi hag a zo dija er bevedeg.\nDre ma vez termenet an doarennoù-se e live ar genoù ez eo el live-se e vo daskemmet ar bevedeg, dre-se e teu da vezañ ur Bevedeg Daskemmet e C'henoù, ur BDG.\nAr genoù kemeret ha/pe zaskemmet a zeu eus bevedegoù hag a zo gouest da lieskementiñ o danvezioù genetek hag a c’hell ivez en em veskañ en hon endro ; da skouer : daskemmet e vo bet en ur blantenn BDG kement hag ar pezh a genderc'ho : he greun, he frouezh, he brenn hag all.\nMar ne baota ket ar bevedeg e-unan, pe mar ne baota ket e gelligoù a-hed an amzer, e tremener dre ur vakterienn ma lakaer ar gen nevez. Pa baotao ar vakterienn e paotao ivez he genotip, ha dre-se e vo kenderc'het meur a c'hen a-benn o c'has er bevedeg a zo da zaskemmañ, hag a zeuio da vezañ ur BDG.\nE par ar bevedeg[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nDre eskemmañ, ouzhpennañ pe dennañ genoù e taskemmer neuze doareennoù, mont-en-dro ha stumm ur bevedeg. Evit sevel ur BDG avat ez eo ret gouzout da gentañ peseurt gen a vo ouzhpennet, tennet pe zaskemmet.\nAr pezh zo, petra bennak ma vez disheñvel genoù ur bevedeg diouzh re unan all e vezont kodet bepred dre bevar nukleotid an TDN : an adenin (A), an timin (T), ar guanin (G) hag ar c'hutosin (C). Pep bevedeg a c’hell neuze treuzskrivañ ar genoù-se e TRN hag a vo troet e proteinennoù, ha pa vefent en e gelligoù orin pe bet enframmet en un doare kalvezadel.\nDre ma 'z eo dibar pep bevedeg ne c‘heller ket gouzout petra e vo efed ur gen daskemmet ennañ ; prouadoù a ranker ober neuze, da c’houzout petra a c'hoarvezo pa vo tennet ur gen, da skouer ur gen anavezet a anver « G », pe pa vez ouzhpennet ar gen G-se. War lapined e kaser an arnodoù-se peurvuiañ rak damheñvel eo o bevedeg ouzh hini un den ; dre-se e teu aes evezhiañ ar pezh a c‘hoarvez pa zaskemmer ar gen G. Pa vez ouzhpennet pe nullet ur gen G e c'hall c'hoarvezout kemm en un doareenn hepken, met kemmoù a c'hall c'hoarvezout e metabolegezh ar bevedeg a-bezh.\nGen enep amprevaned\nDegaset e vez an eneberezh-se d'ar plant dre c'henoù a god un doare endotoksin proteinek kenderc'het gant bakteriennoù an douar: ar Bt.\nGen enep dilouzaouer\nServij a ra da skuilhañ un dilouzaouer war ur blantenn ha tro-dro dezhi hep na varvfe ; kemeret e vez dreist-holl war genoù ar c‘hrug, ha gouzañv a ra ar glufosat (danvezenn oberiant an dilouzaouer Roundup) hag ar glufosinat ammoniom (a zo en dilouzaouer Basta).\nGen difrouezhusted parel\nAr gen-se (Banase) a god ur ribonukleotid a zo reoliet a-benn bezañ efedus er greun brenn hepken. Enebiñ a ra ouzh enaozadur ar molekulennoù TRN a gemer perzh er frouezhadur. Implijet eo bet en Europa evit mirout ouzh ar ribonukleotid-se da frouezhañ ha neuze da grouiñ plantadurioù heñvel-gen, da lavaret eo parezed hepken enno.\nGen dalc'henn eus genoù all\nEnframmet e vez ur gen a-eilpenn en ur gen buk ; a-wechoù e tegaser ur gen a zo en tu mat, met daskemmet urzh e nukleotidoù (A el lec'h ma oa C, pe T el lec'h ma oa A, da skouer). Bezañs ar gen a-eilpenn a wana efedusted ar gen buk, ar pezh a vir ouzh enaozadur ar protein buk.\nAozañ ur BDG[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nUr c'hanol TDN\nSeizh pazenn zo en argerzh krouiñ ur BDG\n1. Dibab ar gen rekis\nAr gen anvet « Bt », tennet eus ar vakterienn Bacillus Thuringiensis, vo kemeret evel skouer ; servijout a ra da genderc'hañ un amprevanlazher.\n2. Eztennañ ar gen eus e TDN orin\nAr plasmid (kromozom) a eztenner eus ar vakterienn\nGant enzimoù-strishaat e troc’her tro-dro d'ar gen en ur zerc’hel ur rible dezhañ ; tric'hementiñ a reer nukleotid penngaser ar gen ha nukleotid dibenn ar roer.\n3. Raskañ ar penngaser hag an dibenn\nSpesadel d'ar blantenn pe d'ar bevedeg eo penngaser ha dibenn ar gen. Eztaoladur ar gen eo o c'hefridi. En edoù ne vez ket eztaolet ar gen gant penngaser ar vakterienn ; dre-se ez eo ret eztennañ ar penngaser hag an dibenn dre enzimoù-distruj all.\n4. Adsevel ar gen\nRet eo lakaat ar resever da anavezout ar gen, neuze e vez staget outañ ur penngaser hag un dibenn anavezet gantañ.\n5. Lieskementiñ ar gen\nRet eo lieskementiñ ar genoù adsavet a-raok o implijout. Gant bakteriennoù stomog mab-den e vez graet, peogwir ne baouezont ket a baotaat.\nPlasmidoù a eztenner eus bakteriennoù ur stomog.\nEtre daou c'hen e troc'her ar plasmidoù-se.\nEnframmañ ar genoù daskemmet er plasmidoù-se a reer da c'houde.\nAdenframmañ ar plasmidoù en o bakterienn orin a reer neuze.\nDegas a reer d'ar vakterienn-se ar pezh he deus ezhomm evit paotaat (glukoz ha maguzennoù all) en un endro 37°C e dommder, da lavaret eo gwrezverk reizh korf mab-den. Dre baotadur ar bakteri e paotao ivez o genotip, ha dre-se e vo lieskementet a-galz ar gen daskemmet.\n6. Enframmañ ar plasmid er blantenn\nMeur a zoare zo da enframmañ genoù er plant ; ar biolistik eo an hini a vez arveret an aliesañ : korrvouligoù induet a blasmidoù a zoug ar gen daskemmet kemeret er bakteriennoù a vanner gant ur c'hanol TDN.\nAr c’hanol a vann ar meskajoù-se er bagudennoù.\nTreuzet eo pep bagudenn gant ur gorrvoulig a lez enni plasmidoù pe tammoù TDN hepken ; chom a ra neuze ar gen daskemmet e kelligoù ar vagudenn.\nAr bagudennoù tizhet a enframmo ar genoù daskemmet en o genotip.\n7. Dibab ar plantennoù daskemmet\nDiwar boestadoù e tibaber bagudennoù daskemmet evit gouzañv un dilouzaouer resis.\nSkuilhañ a reer an dilouzaouer-se warno.\nGwiriekaet e vez neuze a-hed an amzer hag-eñ e c'houzañvont an dilouzaouer hep mervel hag e chomont gwarezet a-hed an amzer.\nIstor ar genetik hag ar BDG[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nGregor Mendel e 1902\n1866 Gregor Mendel, ur manac’h, a gav lezennoù an hêrelezh.\n1941 George W. Beadle hag Edward L. Tatum a gav ez eo renet enaozadur ar protein gant ar genoù, met n’anavezont ket natur ar genoù-se.\n1944 Oswald Avery, Maclyn Mc Carthy ha Colin Mc Lead a brou ez eo an TDN a ya da sevel ar genoù hag a ren an hêrelezh, ha n’eo ket protein ar c'hitoplasm evel ma veze kredet a-raok.\n1953-1955 Francis Crick ha James Watson a zeskriv framm an TDN. Goulakaat a reont ez eo diazezet enaozadur ar protein war an TRN kannad hag a vez treuzskrivet en nukleüs diwar an TDN a-raok bezañ troet en organitoù ar c'hitoplasm.\n1970 Dont a ra Hamilton Smith ha Kent Wilcox a-benn da c'houbarañ ar broteinenn Hind II, un enzim bakteriel hag a goazh ar molekulennoù TDN. Ar seurt sizailh gimiek-mañ a droc’h an TDN a-dammoù a c’hell bezañ enframmet e TDN spesadoù all ; tu zo neuze da dreuziñ ar vevenn etre ar spesadoù.\n1973 Er vakterienn Agrobacterium Tumefaciens e kaver ar plasmid Ti hag a ro tro da zegemer ur gen a zoug un ditour genetek klasket, ha d'e enframmañ e genom ur blantenn.\n1983 Mary Dell Chilton hag Andrews Binns a grou ar blantenn dreuzgenel gentañ, ur blantenn vutun, dre enframmañ ur gen goell en he genom.\n1985 Kentañ blantenn daskemmet e c'henoù hag a harz ouzh an amprevaned.\n1986 Krouidigezh ar « C’huzul Dreistijin Biomolekulel » (Commission de Génie Biomoléculaire) hag a ziviz hag aotreet eo lakaat war ar marc’had un aozad BDG, hag a briz diferadennoù strewerezh ar BDG en diavaez.\n1987 Kentañ plantenn dreuzgenel hag a zalc'h penn d'un dilouzaouer.\n1988 Kentañ ed treuzgenel (maiz hag a zalc'h penn d'ar c'hanamisin, ul louzaouenn).\n1989 Krouidigezh ar « C’huzul Dreistijin Genetek » (Commission de Génie Génétique), hag a varn riskloù ur BDG nevez a-raok ma vefe aotreet e implij.\n1990 Unaniezh Europa a embann div lezenn nevez diwar-benn ar BDG :\n• an disentez 90/219/CEE, diwar-benn implij korrvevedegoù daskemmet o genoù (MDG) e lec’hioù kloz (labouradegoù) evit ar greanterezh hag an enklask ;\n• an disentez 90/220/CEE, a reoilh strewerezh ar BDG evit an enklask hag an emdroadur. Rediañ a ra e vefe gwiriet, a-raok strewiñ pe lakaat war ar marc’had ur BDG bennak, e efedoù war ar yec’hed denel, ar yec’hed loenel hag an endro.\nE 1990 ivez e voe ar blantenn BDG gentañ lakaet war ar marc'had : ur blantenn vutun, e Sina.\n1994 Kentañ legumaj BDG lakaet er c'henwerzh, e Stadoù-Unanet Amerika : tomatez « Flavr Savr », gorrekaet o azverezh.\n1996 Kentañ gounezerezh Plant Daskemmet o Genoù (PDG).\n1997 Kentañ butun o produiñ hemoglobin.\nE Bro-C'hall : kentañ PDG aotreet er gounezerezh, ar maiz BT, hag a zalc'h penn d'an amprevaned dre broduiñ un toksin lazhamprevan a-drugarez d'ur gen eus ar bakteri Bacillus Thuringiensis ; an toksin Cry1Ab a c’hell lazhañ ar biskoul anvet « piraled », a zebr ar maiz.\n1998 10 a viz Meurzh : staliadur ar « C’huzul Skiantel Bioevezhiañs » (Conseil Scientifique Biosurveillance).\n1999 1añ a viz Ebrel : krouidigezh an AFSSA (Agence Française de Sécurité Sanitaire des Aliments).\n20 a viz Mae : ar skiantour John Losey a embann er gelaouenn skiantel saoz Nature ur pennad diwar-benn riskl pollen ar maiz Bt evit ar balafenned eus ar spesad Danaus plexippus.\n24 a viz Gouere : Europa a diviz goursezañ diwar-benn ar BDG hag a zifenn aotreañ PDG nevez evit ar c’henwerzh.\n2000 Miz Ebrel : reolenn europat nevez diwar-benn an tikedennañ : bezañs BDG a rank bezañ meneget pa vez muioc’h eget 1% anezho en aozad pe aozad.\nMiz Mae : merzout a reer ez eus BDG e gwirionez eus hadoù kolzac'h hag a oa brudet bezañ di-BDG, gwerzhet gant an embregerezh Advanta ha plantet e meur a vro. E Bro-C’hall ez eus goulennet digant ar gouarnamant distruj ar parkeier kontammet.\nEus miz Gwengolo betek miz Kerzu : tabutoù a vez aozet e 60 kêr e Bro-C’hall ; en diwezh e nac'h an dud beveziñ molekulennoù nevez pa na vez ket anavezet o efed war hirdermen war bevedeg mab-den.\n2001 Kuzul Europa a ginnig div reolenn nevez a-benn gwellaat oliadusted ha tikedennañ ar BDG.\nMiz Eost : e Bro-C'hall, distrujet ez eus parkadoù BDG gant an aozadur gall Confédération paysanne.\nUn neubeud BDG[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nPDG talvoudus[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nButun gouest da broduiñ hemoglobin\nImplijet evit degas gwad, ober ensikladennoù. Ijinet ez eus bet ivez butun gouest da broduiñ molekulennoù a vefe arveret a-benn pareañ ar skleroz strewek, ur c'hleñved a vir ouzh an dud a fiñval. Deuet eo ar skiantourien a-benn da grouiñ ur butun gouest da gevanaozañ antikorfoù da vukañ ar c’hrignoù-bev. Butun dinikotin zo bet ijinet ivez. Un embregerezh amerikan zo e-soñj krouiñ ur butun a-enep an dent fall.\nAr geot-gall a-enep ar c’hign-bev\nGant Louis-Philippe Vézina, un enklasker e Kebek eo bet daskemmet geot-gall (Medicago sativa). Produiñ a reont kalz interleukine II, ul louzaouenn a-enep ar c’hrign-bev, na vez ket kavet kalz mod-all hag a goust ker-ruz. Hervez Vézina e c’hellfe ar parkadoù geot-gall dont da vezañ pourvezerien pennañ an apotikouriezh. Deuet eo a-benn Vézina da lakaat geot-gall da enaozañ kediuzennoù gouest da anavezout ar c’hevredad gwad.\nGant an dreistijin genetek e vo tu da vaksinañ poblañsoù a-bezh, hep na verzfent tra ebet. Emañ ar skiantourien e sell da grouiñ ur spesad bananez a brodufe antigenoù an avufooù A ha B. Dibabet eo bet ar bananez abalamour ma kreskont er broioù paour ma vez an avufo ur c'hleñved-red alies, hag ivez abalamour ma vezont debret kriz gant an dud rak diefed e vefe ar bananez PDG mar befent poazhet.\nFungi a-enep an drammoù\nAn embregerezh Monsanto en deus bet ur yalc'had a 5 milion a zollaroù digant ar gouarnamant stadunanat evit krouiñ ur fungi a dagfe ar c’hanab (Cannabis sativa indica) hag ar c’hoka (Erythroxylum coca) dre o gwrizioù. Ar fungi Fusarium oxysporum a vo daskemmet gant ar pal-se, pa dag an tomatez dija ; a-benn neubeut e vo implijet e Kalifornia evit distruj parkadoù marijuana berzet.\nPDG dic'hortoz o efedoù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nUr rozenn BDG(Glas e oa al liv gortozet)\nKrouet ez eus bet ur goell BDG evit gwellaat goadur an alkool, met gant ar goell-se e veze produet 30 gwech muioc'h a vethilglioksal eget an hevelep goell digemm ; pistrius-kenañ eo ar methilglioksal.\nEmañ Monsanto o klask lakaat ar c'holzac'h da enaozañ muioc’h a garotenoid, un danvezenn a servij da broduiñ ar vitamin A ; merzet ez eus bet e kenderc'h ar blantenn kalz nebeutoc'h a vitamin E hag a glorofil.\nSkiantourien all o deus klasket daskemmañ enaozadur karotenoid an tomatez gant sikour ar genetik. Bihanoc'h eget kustum avat e teue ar plant, hep na oufer perak.\nSoja BDG, anvet Roundup Ready (RR) ha krouet gant Monsanto, a varv aes pa vez re domm an amzer ha pa vez un tamm neubeutoc’h a zour eget ma vez dleet, sur a-walc’h peogwir a vez enaozet muioc’h a lignin gant ar blantenn. Ouzhpenn-se, etre 12 ha 14% izeloc’h eget er soja boaz eo ar c'hementad a fitoestrogenoù er plant BDG.\nEn avaloù-douar ez eo bet uhelaet pe izelaet en un doare dic’hortoz ar c’hementad a glikoalkaloid, un toksin, a-c'houde arnodoù embregata genetek disheñvel na oa ket o fal daskemmañ ar c'henderc'hañ toksinoù en avaloù-douar.\nPDG aotreet en Europa hag e Bro-C'hall[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nAotreet eo kenderc'hañ, treuzfurmiñ ha gwerzhañ :\nar butun ITB-1000-0X, a c’hell enebiñ ouzh un dilouzaouer ;\nar maiz Bt-176, a c’hell enebiñ ouzh ar piraled hag ouzh un dilouzaouer ;\nar maiz MON 810, a c'hell enebiñ ouzh ar piraled ;\nar maiz T 25, a c’hell enebiñ ouzh un dilouzaouer.\nPDG aotreet e Bro-C'hall hepken ha ket e Europa[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nar soja 40-3-2, a c’hell enebiñ ouzh un dilouzaouer ;\nar maiz BT-11, a c’hell enebiñ ouzh ar piraled hag ouzh un dilouzaouer ;\nunnek bouedenn BDG zo bet aotreet da vezañ gwerzhet d’an dud : eoul kolzac'h, hag aozadoù deveret eus ar maiz (bleud, amidon, glukoz, eoul).\nDiv logodenn BDG\na bep tu da unan naturel(Dre GFP e kendreluc'hont)\nBDG nevez-krouet[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nAn avaloù-douar-lost-lou, a zo leun a brotein ;\nar givri-kevnid, a genderc'h en o laezh gwiadoù gweñv par da re ar c'hevnid ;\nar riz-bleunioù, a zo riz melen leun a veta-karoten ;\nar moc’h-kranked, melen ha lufrus o mourroù ;\nar c'helien-krank, a vann gouloù ;\nar c'hotoñs-lapin, evit ma vefe dousoc’h ;\nan avaloù-douar-kraoñ Brazil, a zo bet dilezet dre allergiezh ;\nan avaloù-douar-bleuñv-erc’h, a zo bet devet peogwir e oant kankreiat-meurbet ;\nan avaloù-douar-krank, a zo lufrus ;\nan avaloù-douar-viruzoù, a zo bet arnodet evit vaksinañ an dud ;\n...ha reoù all c'hoazh.\nEkologiezh ha PDG[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nEnep ar BDG hag ar PDG e sav difennerien an ekologiezh, gant gwir abeg alies.\nAr soja Monsanto[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nE soja treuzgenel BDG an embregerezh amerikan Monsanto, ur gen enframmet a warez ar blantenn diouzh an dilouzaouer Roundup (a zo gwerzhet gant Monsanto ivez) dre ma vez kenderc'het molekulenn oberiant ar Roundup gant ar blantenn hec'h-unan.\nUn dilouzaouer « hollek » eo ar Roundup dre ma lazh an holl blant, koulz ar re a venner mirout hag ar re a venner lazhañ, war-bouez ar plant a endalc'h ar gen gwarezer-se.\nHollret eo d'ar gouerien hag a c'hounez ar soja BDG Monsanto implijout an dilouzaouer Roundup. Dre-se, Monsanto a laka kresk war marc’had e zilouzaouer ha war hini e blant treuzgenel, ar pezh a gemm ar c'henderc'hadur gounezkimiek betek distruj an endro hag ar struzh.\nEn ur gounezerezh naturel ez eo bevennet implij an dilouzaouerioù hollek, abalamour d'o efedoù war ar plant gounezet hag ar re a zo tro-dro d’ar parkadoù. A-gementadoù bras-kenañ e kenderc'h Monsanto e soja KG, neuze e tegas ur saotradur bras en douar e meur a zoare hag ar gweleadoù freatek a vez saotret ivez.\nPDG hag ekoreizhiad naturel[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nArgerzh naturel an emdroadur en deus kaset pep spesad da emdreiñ en un endro spesadek dezhañ, da lavaret eo dre etrewezhiadur boudoù bev resis en ur metoù bennak (en un doare geologel ha hinel). Enplantañ ur spesad en diavaez eus e vetoù orin a gas peurvuiañ d’ur gwallreuz ekologel.\nDa skouer ar bezhin Caulerpa taxifolia o tont eus Meurvor Indez, a zo bet kavet er Mor Kreizdouar oc’h aloubiñ un enezenn hag o chalañ ar bezhin henvroat betek o distruj ha kemer o lec'h, ha dre-se lazhañ spesadoù plant ha loened a vouetae diwarno abaoe milvedoù.\nHeñvel eo ar riskloù gant ar BDG, ha dreist-holl ar plant treuzgenel, rak n’o deus ket a lec’h-emdreiñ, da lavaret eo n’o deus ket emdroet en un ekoreizhiad dibar, Gouest int da vevañ e forzh pe lec’h. Ar plant treuzgenel eo o fal enebiñ gwelloc’h ouzh ar preizherien pe ouzh enebourien naturel all, ar pezh a ro dezho un dreistelezh war ar spesadoù all, hag ar riskl eo e kasfent ar re-se da get en ur leuskel PDG hepken war an douaroù.\nAr plantadurioù henvroat eo a gas ar genoù spesadus d’ar PDG, met an aozadoù implijet a dago ar plant henvroat-se dre o heñvelded genetek. Taget int neuze gant kleñvedoù krouet abalamour d’o heñvelded ouzh ar PDG. Plantadurioù bedel e vo neuze ar PDG hep na chomfe eus ar spesadoù orin. Evel-mañ e teu ar soja, ar c’holzac'h hag ar maiz Monsanto, plantadurioù bedel, ezel eus ar BDG ha drastus d’an ekologiezh.\nSaotradur dre ar PDG[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nAr saotradur treuzgenel anvet « saotradur genetek » n’en deus netra da welet gant forzh peseurt saotradur anavezet hiziv an deiz er bed : ne c'hall ket mab-den reoliañ e efedoù rak ar plant-se o deus urzh da baotaat dibaouez. Den ebet hiziv n'en deus keal pe geal a-zivout ar pezh a c'hoarvezo, ha dic'hallus e vo mont war-gil mar bez merzet efedoù dic’hoantaet en dazont.\nSkiantourien c’hall an INRA (Institut National de Recherche Agronomique) o deus merzet kontammerezh ar plant naturel gant ar PDG a zo bet lakaet tro-dro-dezho.\nUn taol-arnod a zo bet graet gant an INRA e-pad bloaz en ur parkad kolzac'h kelc’hiek, 100 metrad e skin, gant kolzac'h naturel digemm e c'henoù tro-dro ha kolzac'h PDG en e greiz (10m skin).\nPa zeuas koulz produadur brenn ar plant e krogas an daou zoare kolzac'h d'en em barañ ; teir sizhunvezh diwezhatoc’h e voe stadet e oa troet an holl blantennoù da spesad nevez, ur paradur etre an daoù seurt kolzac'h a oa bet plantet.\nGouzout a reer e teu ar c’hontammerezhioù-se eus paradurioù trumm, gant eskemmoù genoù. « Lanviad genel&nbsp» a reer eus an treuzkas-se.\nEvit ar vezegiezh pe evit taolioù-arnod hepken e voe implijet BDG en deroù ha pelloc'h c’hoazh. Harzet gant mogerioù al labourvaoù e chome ar spesadoù BDG avat, ne oa eskemm ebet gant an diavaez hag an natur. Bremañ avat e vez implijet PDG el labour-douar, en egorioù dindan an amzer, neuze e c’hell forzh piv o gwelet, stekiñ outo hag o zreuzkas da forzh pe lec'h dre ar bed. Implijet, plantet, debret e vo ar BDG–se : binvioù n'int ket ken, boued gwirion int deuet da vezañ. Ne c'haller mui o displantañ, rak dre an treuzkas pe ar c'hontammerezh/saotradur genetek hepken ez int bet strewet war an douaroù dre ar bed tro-dro.\nHiziv an deiz e krou Monsanto ur spesad plant a genderc'h tri dilouzaouer a c'hall lazhañ an holl spesadoù plant a zo er bed : hini ebet ne c’hell enebiñ ouzh an dilouzaouerioù-se ha dreistbevañ. Peogwir e vez gwarezet ar plant BDG-se diouzh an dilouzaouerioù a genderc'hont-i n'eus dilouzaouer ebet er bed a gement a c'hall o lazhañ. Dre saotradur e vez kontammet ar plant naturel a gresk tro-dro d’ar parkadoù BDG-se, da PDG e troont gant ar genoù dilouzaouer, ha ne c'haller ket enebiñ outo ken.\nUr « saotradur genetek » a c'hoarvez neuze, hag a zo, er c’hontrol eus ar saotradur kimiek pe skinoberiant, dreistfaltazi penn-da-benn. Biken ne vo tu da zegas d'ul labourva en-dro ur gen a vefe bet strewet gant ar PDG-mañ-PDG.\nEskemmañ genoù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nDaou zoare zo d'ar plant da eskemmañ genoù.\n« A-serzh »\nAn doare stadet peurvuiañ eo, hag anzavet gant al lezennoù.\nAn eskemm genoù a c'hoarvez dre ouennadur ar plant, pa eskemmont o brenn pe o c'helligoù marv dre genstok, an avel, viruzoù, bakteriennoù, amprevaned, hag all, da lavaret eo en diavaez d'an douar.\n« A-blaen »\nAr skiantourien a anavez an doare-se, n'eo ket anzavet gant al lezenn.\nDre amprevaned an douar, kenstok ar wriziennoù hag all e vez eskemmet genoù etre ar plantennoù, ha saotret e vez al leur ez-genetek. Dek bloavezh zo rekis d'an douar evit ma ne vije mui roud ebet, greunenn ebet ken eus ur blantenn a zo bet plantet ennañ ha tennet war-lec’h. Saotret eo an douar neuze, hag an natur a brodu neuze BDG goude bezañ bet e darempred gant meur a hini, pe zoken unan nemetken.\nPDG enep-amprevaned hag enep-viruzoù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nKresk enebiezh an amprevaned ouzh ar plant\nPDG hag a zo aozet, gwerzhet hag aotreet e Frañs hiziv an deiz, evel ar maiz treuzgenel, zo savet diwar ur gen tennet eus ur vakterienn a vev en douar : ar Bacillius Thuringiensis (Bt). Enaozañ a ra ar gen-se un toksin er blantenn, hag he laka da vezañ gwarezet diouzh an amprevaned rak ne c’hellont ket ken he debriñ.\nDa skouer, pa vez enframmet ar gen Bt en ur blantenn vaiz, ha pa dro neuze da vaiz treuzgenel, e vez gwarezet diouzh piraled an edoù – ar biskoul brudetañ e Bro-C'hall dre o distrujoù — na c’hellont mui debriñ ar blantenn ha neuze en em staliañ enni.\nEr c’hontrol d'un amprevanlazher klasel a skuilher war ar plant, ar PDG a brodu anezhañ dibaouez. An amprevaned, dre ma vezont atav e darempred gant ar plant-se ha neuze gant an amprevanlazher-se, a zeuio boasoc'h-boasañ d’ar pistri. Nullet tamm-ha-tamm e vo efed an toksin Bt war an amprevaned-se, ha ret e vo skuilhañ un amprevanlazher all war ar PDG-se rak ne vo ket efedus ken an hini produet gant ar plant o-unan. Kreskiñ a raio neuze saotradur an douar, ha div wech muioc’h eget pa vez implijet amprevanlazherioù klasel nemetken ; war ar marc'had e vo ret ijinañ edoù BDG a genderc'ho un amprevanlazher nevez, betek ma teufe d’e dro da vezañ diefedus. Nebeut goude ez adkrogo ar mont-en-dro-se hag en diwezh e vo torret chadenn naturel hag amzerel an amprevaned, saotret an douar muioc’h-mui ha distrujet hon endro.\nPlant a zoug viruzoù\nEvit gwareziñ ur blantenn diouzh ur viruz – evel an tomatez diouzh ar viruz mozaik o laka da vreinañ – e vez treuzplantet enno ar gen hag a brodu ar viruz-se.\nDen ne oar perak, met pa vez produet ur viruz gant ur blantenn he-unan e teu ar blantenn-se da vezañ gwarezet diouzh tagadennoù ar viruz-se eus an diavaez. :Vaksinadur genetek a reer eus an teknik-se.\nBDG ha geopolitikerezh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nLevezonet eo hon endro gant ar BDG eta, hag efedoù o deus ivez war geopolitikerezh ar bed.\nTachennoù-implij ar BDG[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nPeseurt talvoudegezh d'ar BDG ?\nDre studiañ ar BDG hag an treuzgenadur e c'haller kompren gwelloc’h doareoù mont-en-dro ar genoù, o doareoù reoliañ hag ar protein kodet gante. Da skouer e c'haller enframmañ ur gen en ur vakterienn anavezet mat he fenotip, ha studiañ an doareennoù nevez a-benn kompren gwelloc’h perzh ar gen-se.\nDre implijout plant,loened pe vakteri daskemmet e c'haller kenderc'hañ louzoù pe vaksinoù nevez a-gementadoù bras ha marc'hadmatoc’h. Kemmet ez eus bet genoù bakteriennoù a zo a-benn o lakaat da broduiñ insulin denel a ensinkler evit pareañ an dud diabetek.\nEr greanterezh gounezvouedel\nStrinkennoù toksin Bt\nDre zaskemmañ genoù plant e c'haller o lakaat da zerc’hel penn da louzoù pe da dilouzaouerioù, pe c’hoazh o lakaat da broduiñ o-unan un toksin gouest da lazhañ un amprevan.\nAr plant Bt zo plant bet ouzhpennet dezho ur gen eus ar bakteri Bacillus Thuringiensis, hag a zo neuze gouest da broduiñ un toksin hag a lazh ar piraled. Evit ar poent e vez produet maiz ha kotoñs Bt evit al labour-douar, hag arnodennoù zo graet war plant all hag a c’hello bezañ implijet a-benn nebeut.\nAr plant Bt a c’hell bezañ gounidus war verrdermen evit al labour-douar dreistproduer, a-benn kreskiñ c’hoazh ar produadur dre implijout nebeutoc’h a amprevanlazherioù hag en ur saotrañ nebeutoc'h neuze. Met war hirdermen e c'hello an amprevaned enebiñ ouzh an toksin produet a-gementadoù bras gant ar plant, evel ma 'z int bet gwelet o tont a-benn da enebiñ da veur a amprevanlazher boutin, ha ret e vo neuze kavout un diskoulm all. Ouzhpenn da se, mard eo pistrius an toksin-mañ evit ur spesad amprevaned e c’hell ivez bezañ pistrius evit spesadoù all, hag a c’hellfe bezañ breskoc’h ha dic'houest da enebiñ : evel-se eo bet diskouezet e c’helle ar plant Bt bezañ pistrius evit ar balafenned Danaus plexippus. Gallout a rafe ivez an toksin, war hirdermen bepred, kaout efedoù war bevedeg al loened a zebro ar plant... evel an dud, da skouer.\nPlant Roundup Ready Monsanto\nBetek 40% eus gounid Monsanto a zeu eus an dilouzaouer Roundup, daoust d’e vreoued bezañ deuet foran e 2000. Ar glifosat C3H8NO5P eo ar volekulenn bennañ a zo ennañ ; gouest eo da lazhañ kement plantenn a zo, pa 'z a enni dre he delioù kent bezañ treuzkaset en he c'horf a-bezh. Lazhañ a ra ar blantenn dre herzel ouzh enaozadur ar protein rekis da sevenidigezh ar c’helligoù.\nGouest eo ar PDG Roundup Ready (RR), produet ha breouet gant Monsanto ivez, da zerc’hel penn da efedoù ar glifosat. Gouest e vo neuze al labourerien-douar da skuilhañ Roundup war o farkadoù RR, pa oa ret louzaouiñ ar parkad a-raok plantañ spesadoù nann-RR ennañ. Gant Monsanto e vez gwerzhet plant RR d'ar gouerien dre ur gevrat e redi da brenañ ivez ar Roundup a za gante.\nTost ken pistrius evit an dud hag evit ar plant eo ar Roundup. Ouzhpenn ar glifosat ez eus ennañ tallowamin polietoksilet (POEA), trenkennoù organek tost d'ar glifosat, hag isopropilamin. Euvradur hag analadur an danvezioù pistrius-se a zegas kudennoù yec’hed bras (krignoù-bev, kleñvedoù analañ ha kudennoù koazhañ). Kavet ez eus bet dija roudoù glifosat e plant bet hadet e parkeier ma oa bet skuilhet Roundup er bloavezh a-raok, rak en douar e chom ar volekulenn-mañ. Er plant a gresko er Roundup e vo sur a-walc’h muioc’h a roudoù eus ar glifosat, ha arvarus e ve o debriñ marteze.\nOuzhpenn-se, ar Roundup ha na chom ket en douar pe er plant a vo kaset dre ar glaveier betek ar stêrioù, hag a yelo da saotrañ an dour. En degouezh-se n'eo ket anat perzh ar BDG da wareziñ an endro, petra bennak ma vez bepred meneget gant an embregerezhioù pro-BDG.\nA-hend-all, plant evel ar c’holzac'h hag an edoù a c’hello, dre ar vrennadur, kas o ditouroù genetek da blantoù all eus ar memes spesad, hag a zalc’hfe penn d’an dilouzaouer ivez neuze. Ur wech strewet an doareenn, ar plant da lazhañ na vint ket tizhet ken gant an dilouzaouer, ha ret e vo d’al labourerien-douar implijout un dilouzaouer disheñvel, gant hadoù hag a zalc’h penn dezhañ, betek ma teufe al louzoù a-benn da zerc’hel penn d’an dilouzaouer nevez, hag all ha kement zo.\nSpletusoc'h eo ar plant Bt da Vonsanto eget d'al labourerien-douar neuze.\nDre ma 'z eo breouet hadoù Monsanto ne c’hell ket re an eostadoù bezañ adimplijet gant ar gouerien ar bloavezh war-lec’h : rediet int neuze da adprenañ hadoù bep bloaz. Setu eo ar BDG ur pezh-mell business evit seurt embregerezhioù : dister eo an dispign lakaet da broduiñ hadoù BDG e-keñver ar gounid a zegasont.\nHag an hadoù diwerzhet a c'hell bezañ "profet" d’ar broioù paour, hag ar re-mañ, pa na vo mui profet an hadoù dezho, a vo rediet d'o frenañ rak n'o do ket ar gwir da adimplijout hadoù ar bloaz a-raok. Sur eo neuze an embregerezhioù gounezvouedel da c'hounid un nebeud pratikoù e-touez ar broioù-se, evel Suafrika, hag a zo mennet da vont war-raok ha da ziorren o labour-douar.\nAr BDG hag ar broioù war eskoriñ[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nUr grafiti enep Monsanto\ne Buenos Aires (2013)\nHervez difennerien ar BDG e vefent un diskoulm da gudenn an naonegezh ha da ziaesterioù al labour-douar er broioù war eskoriñ. Hervezo bepred, ar plant treuzgenel hag a zalc'h penn d'ar sec'hor pe d'an amprevaned a lakafe kenderc'hadur ar broioù-se da greskiñ, hag o emrenerezh da heul, o vont a-enep an naonegezh er bed neuze.\nBravaat ha glannaat keal ar BDG evit ma vefent degemeret gwelloc’h gant ar vevezerien eo pal an arguzenn-se. Ur gudenn e rannadur ar pourvezioù eo kudenn an naonegezh er bed e gwirionez : er broioù diorroet o armerzh e vez kudennoù yec’hed gant an dud dre ma tebront re, pa c'houzañv tud ar broioù paour gant un diouer a voued. E gwirionez c'hoazh ez eus trawalc’h a voued evit holl dud ar bed, an diskoulm da gaout d'an naonegezh a vefe neuze un doare da rannañ ar pinvidigezhioù ha n'eo ket un doare da genderc'hañ muioc’h c’hoazh : ezporzhiet e vez al lodenn vrasañ eus ar pezh a vez kenderc'het hiziv an deiz gant ar broioù paour (frouezh, edoù, kakao, kafe hag all) hag ar fed ma vefe BDG pe get ar c'henderc'hadur-se ne gemmo ket kalz tra er gudenn, ar c'hontrol bev eo : broioù Europa a chom evit ar poent un tamm e-kichen marc’had ar BDG, hag an darn vrasañ eus ar vevezerien a gav gwelloc’h prenañ aozadoù naturel eget re gant BDG enno ; ne vefe ket neuze ar BDG un diskoulm evit armerzh ar broioù war eskoriñ.\nEn enep, emled ar BDG er bed a gresko galloud an embregerezhioù meur etrebroadel evel Monsanto pe Adventis hag a brodu o hadoù, hag a lakaio en arvar an doareoù labour-douar hengounel hag al labour-douar « bio ». Dre ma n’o deus ket al labourerien-douar ar gwir da adimplij o hadoù BDG a vloaz da vloaz e vint rediet da adprenañ hadoù bep bloaz mar n'o deus ket c'hoant da gaout ur mell tell-gastiz da baeañ.\nAr skoazell vouedel amerikan a ro ur skouer vat eus an dra-se : dre veuziñ broioù Afrika gant ar BDG e krouont marc’hadoù nevez en ur gavout an tu d'en em zizober eus an hadoù a re. Evit ar poent e vez « profet » an hadoù-mañ d’ar broioù war eskoriñ, met a-benn un nebeud bloavezhioù, pa vo rediet ar broioù-se da baeañ evit o c’haout pe evit paouez d'o gounez, e vo diaes dezho dibab : strewet e vo BDG e pep lec’h er c’hontre, difennet e vo dezho o adimplijout, ha diaes e vo dezho sur a-walc’h kavout hadoù nann-BDG da brenañ. Rediet e vint neuze da genderc’hel da c'hounid BDG en ur brenañ hadoù nevez bep bloaz.\nLezennadur[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nUr goursez divizet e 1997 gant 7 bro eus UE ha lakaet e pleustr adalek 1999 a reolie implij ha prouadoù ar BDG betek an 19 a viz Mae 2004.\nEtre 1997 ha 2004 neuze n'eus bet aotreet BDG nevez ebet da vezañ lakaet war ar marc’had. E 2004 eo bet aotreet an embregerezh Suis Syngenta da lakaat he maiz Bt 11, gouestlet d’ar magadur denel, war ar marc’had.\nAdalek ar 17 a viz Here 2002, diouzh al lezenn 2001/18 diwar-benn ar vouedoù nevez, pa fell d'un embregerezh gwerzhañ ur BDG en ur vro europat ez eus daou zegouezh disheñvel :\nmard eo an imbourc'h ar pal nemetañ e vez a-walc’h gant un aotre eus ar vro vuket a-benn diorren ar BDG, met ret eo d’ar C’huzul europat bezañ kelaouet ;\nmard eo ar pal lakaat ar BDG war marc'had ar vro vuket, gant hec'h aotre, ar stadoù all a rank reiñ o ali. Mar savont holl a-du gant ar BDG e c'hallo bezañ lakaet war ar marc’had europat.\nReolennoù evit an tikedennañ en Europa\nD’an 18 a viz Ebrel 2004 ez eus bet lakaet e pleustr ul lezenn europat nevez evit tikedennañ ar BDG. Adalek an devezh-se ez eo skrivañ sklaer, war an tikedennoù, e listenn danvezioù ar produ, mar bez BDG er produ. Da heul al lezenn-se ez eo ret neuze tikedennañ :\nar maiz, ar soja, ar c'holzac'h hag ar plant all a endalc'h muioc’h eget 0,9% a BDG ;\nan danvezioù deveret diouzh maiz, soja, kolzac'h pe blant all, mard eus enno pe mard int aozetet diwar muioc’h eget 0,9% a BDG, zoken pa n'eus roud ebet ken eus ar c’hemm er produ (evel en eoul, er sukr, en alkool, hag all) :\n♦ ar bleud, ar semoul\n♦ an amidon maiz kemmet, ha produoù savet diwar amidon evel ar siros glukoz\n♦ an druzoni ouzhpennet aozet diwar maiz, soja pe golzac'h mar bezont aozet diwar 0,9% a BDG, zoken ma n’eo ket anat ken ar c’hemm genetek er produ, evel da skouer :\n• an ouzhpennadoù diwar vaiz : an amidon oksidet (E 1404), ar fosfatoù amidon (E 1410, E 1412, E 1414), ar sorbitol (E420), ar mannitol (E 421), an isomalt (E 953), ar maltitol (E 965), hag all\n• an ouzhpennadoù diwar soja : al lekitin (E 322), an eoul oksidet (E 479b) ;\nar bouedoù evit al loened a zo ivez rediet da vezañ tikedennet mard eo ar BDG muioc’h eget 0,9% eus ar produ, eus un danvez pe ouzhpennad ennañ ; kelaouet e vez neuze ar vagerien loened mar roont boued BDG pe get d’o loened ;\nan aozadoù enno danvezioù a zeu eus loened bouetaet gant BDG (laezh, kig, vioù, amann...) n’int ket rediet da vezañ tikedennet ; ar studiadennoù bet graet betek-henn evit gouzout hag-eñ e chom roudoù eus ar BDG bet debret gant al loened en aozadoù-mañ n’int ket bet kaset da benn : paouezet int bet a-raok ma vefe bet kavet disoc’h pe zisoc'h ;\npa vez skrivet « amidon modifié » pe « amidon transformé » war un dikedenn, ne dalvez ket ez eus amidon o tont eus ur PDG en danvez, amidon hag a zo bet daskemmet war lec’h ne lavarer ket. Pa vez BDG er produ eo rediet resisaat « génétiquement modifié ».\nE Bro-C’hall[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nE forzh peseurt bro, a-raok ma vefe lakaet ur produ nevez war ar marc’had e rank bezañ graet studiadennoù a-benn bezañ sur n’eo ket dañjerus. Heñvel eo evit lakaat ur BDG nevez war ar marc’had. An embregerezh hag a grou ur BDG a rank studiañ e efedoù posupl war ar yec’hed, ha sañset ne vo lakaet war ar marc’had nemet mar n'eus riskl ebet.\nE Bro-C’hall ez eus meur a aozadur gouestlet da reoliadur implij ar BDG er vro :\nKuzul an Dreistijin Genetek (Commission du Génie Génétique, CGG) a zielfenn an teuliadoù, a ro e ali war an aotreoù laosket d’al labourvaoù hag a varn riskloù ur BDG a-raok ma vefe aotreet e implij ;\nKuzul an Dreistijin Biomolekulel (Commission du Génie Biomoléculaire, CGB), krouet e 1986, a dermen hag a evesha diferadennoù strewerezh ar BDG er maezioù, hag a zewerzh reoù all lakaet war ar marc’had ; e gefridi eo rentañ kont eus an efedoù war an endro, daoust ma n’eus enni skiantour(ez) ebet arbennikaet war tachenn an endro ;\nan AFSSA (Agence Française de Sécurité Sanitaire des Aliments), a wiria surentezh ar bouedoù gant plant treuzgenel enno ;\nar C’huzul Skiantel Bioevezhiañs » (Conseil Scientifique Biosurveillance), a evesha hag a zewerzh ar riskloù evit an endro kaset gant ar BDG aotreet.\nArmerzh ar BDG[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\n"Riz alaouret" (Golden Rice) BDG\nha riz gwenn naturelLuc'hskeudenn: IRRI (2011)\nAbaoe kentaoù ar BDG e 1996 eo kresket o gounidigezh etre 10 ha 15% bep bloaz. Ur c'hresk dibaouez ken fonnus a c'hellfe bezañ souezhus, met e gwirionez n'eo ket, dreist-holl pa ouzer ne oa mann ebet en deroù ; diaes e vefe bet neuze d'an traoù mont war-raok en ur mod all.\nDa 148 198 000 000 km² e sav gorread an douaroù war hor planedenn ; 10,43% anezho a c'haller labourat, hag 1,15% hepken anezho a labourer hañv-goañv. E 2006, 2% eus gorread an douaroù-gounez a vefe PDG. PDG e oa 57% eus ar soya, 25% eus ar maiz, 13% eus ar c’hotoñs ha 5% eus ar c’holzac'h kenderc'het er bed.\nWar-dro 13% e vefe bet kresk ar gorread PDG etre 2005 ha 2006. E 2005, gounezet e vefe bet PDG gant 8,5 milion a labourerien-douar ha gant 10,3 milion anezho e 2006, 90% anezho er broioù war eskoriñ evel India, Brazil ha Sina. Emañ ar broioù-se o klask diorren ur greanterezh genetek dizalc’h diouzh SUA.\nEuropa, dre « bennahel an diarbennañ », eo ar rannved a chom ar pellañ diouzh marc’had ar BDG ; gwelet a vo er bloavezhioù o tont ha ganti emañ ar gwir pe get.\nDa vagañ al loened ez a 80 % eus ar BDG produet evit ar magadurezh. Ar peurrest a vez implijet, a-gementadoù bihan pergen, en aozadoù gouestlet d’an dud, e rezh ouzhpennadoù an aliesañ, hag ivez e rezh eoul soya, eoul kolzac’h ha bleud maiz.\nAr gorreadoù aotreet ha disklêriet eo ar gorreadoù meneget amañ ; ret eo gouzout avat e vez gounezet PDG diaotre e meur a vro, evel e Thailand, hag e vez ivez gounezet gorreadoù PDG (aotreet pe get) disklêriet evel gorreadoù gounezerezh klasel.\nSifroù an ISAAA eo ar re a zo roet er pennad-mañ ; un ensavadur kellidet gant an embregerezhioù BDG eo an ISAAA, setu e c'haller arvariñ war e neptuegezh, dreist-holl pa bouez war ar fed ma vefe gounezet muioc’h a PDG gant ar broioù war eskoriñ, ar pezh a vefe, hervezo, ur brouenn eus efeduster hag eus talvoudegezh ar PDG evit al labour-douar.\nE 2000 e veze gounezet PDG en Amerika dreist-holl : e Stadoù-Unanet Amerika, en Arc’hantina hag e Kanada e oa 98% eus ar gorread PDG gounezet er bed, 1% e Sina hag 1% e broioù all.\nWar-dro 15% bep bloaz eo bet kresk ar PDG etre 1999 ha 2006. En SUA bepred e vez kenderc'het ar muiañ a PDG. E 2006 e vefe 102 milion ha gorread ar parkadoù PDG er bed. Stadoù Unanet Amerika a zo c’hoazh, hag a-bell, ar vro hag a brodu ar muiañ a PDG, gant ur gorread a 54,6 milion ha a vaiz, soya, kotoñs ha PDG all.\nArc’hantina a chom an eil produer BDG, gant ur gorread a 18 milion ha.\nBrazil eo an trede produer, pell dirak Kanada, gant 11,5 milion ha pa vez gounezet 6,1 milion ha e Kanada.\nEvit ar wech kentañ e tremen India (3,8 milion ha PDG) dirak Sina (3,5 milion ha), met se ne bado ket atav rak a-benn nebeut e vo kroget gounidigezh riz BDG gant Sina.\nEn Unvaniezh Europa hag e Bro-C’hall[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nE-kichen marc’had ar BDG e chom Unaniezh Europa dre bennaenn an diarbennañ. Betek 2004 e oa ur goursez o tifenn gounit spesadoù PDG nevez en Europa evit ar c’henwerzh, ne veze gounezet nemet maiz neuze. Spagn eo a genderc'h ar muiañ a BDG en Europa, war ur gorread a war-dro 100 000 ha. E Bro-C’hall, Alamagn hag Aostria e vez gounezet ivez maiz BDG evit ar c’henwerzh. Er broioù all ne vez gounezet PDG nemet evit an enklask.\nBihan e chom memestra ar gorread PDG en Europa : 0,1% eus ar gorreadoù-gounez, pa 'z eo 2% eus gorreadoù-gounez ar bed.\nAr maiz eo ar PDG nemeto a zo aotreet e kenwerzh Bro-C’hall. Hiziv an deiz e vefe war dro 5 500 ha maiz BDG gounezet e Bro-C’hall, hervez maodierniezh al labour-douar.\nAn dud hag ar BDG[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nBangalore, India, 2010\nDegemeret fall a-walc’h e vez ar BDG gant ar vevezerien c'hall : 78 % eus ar boblañs a vefe kentoc’h a-enep ar BDG. Pennabegoù skeudenn fall ar BDG d’ar vevezerien c’hall eo :\nar gudenn zivezel degaset gante : tud o c’hoari gant ar vuhez, brizhsorserien oc’h en em lakaat par da zoueed e vefe ar vioteknologourien ;\nar vuhez o vezañ prevesaet gant an embregerezhioù meur ;\nar fed ma teufe pep tra da vezañ gallus d’ar vioteknologourien mar bezont laosket da oberiañ : dre an dreuzgenezenn e c'heller krouiñ a bep seurt euzviled, « moc’h-kranked » zo bet krouet dija, Frankenstein pe Hulk a vo a-benn nebeut ;\nkudenn ar yec’hed : an dud n’o deus ket fiziañs pa vez kadarnaet dezho n'eus efed fall ebet war ar yec’hed gant ar BDG ; re skort eo ar studiadennoù a zo bet graet, ha ne c'heller ket gouzout diwar-benn an efedoù war hirdermen ; 70 % eus an dud ne vefent ket prest da vagañ o bugale gant boued diwar BDG ;\nkudenn an endro : ar c'hevredigezhioù a zifenn an endro evel Greenpeace pe Les Amis de la Terre a sav a-enep-krenn gounidigezh BDG en diavaez d'al labourvaoù, abalamour d’an efedoù dianav war an endro hag ar vevdiseurtegezh.\nKrediñ a ra d'an dud e vezont gwall-gelaouet ha lakaet da doaz-merat, setu e teuont da vezañ disfizius e-keñver ar BDG. Keleier enep-BDG a resevont a-berzh kazetennoù disheñvel, a-berzh o Stad hag ar c'hevredigezhioù a zifenn an endro.\nDiouzh an eil tu e vez kadarnaet dezho ec'h eo ar BDG un diskoulm d’an naonegezh er bed, un diskoulm evit labourat an douar en ur saotrañ nebeutoc’h hag un doare da saveteiñ buhezioù dre genderc'hañ louzeier a-gementadoù brasoc’h ha marc'hadmatoc’h, ha frealzet e vezont pa lavarer dezho ez eo bet graet studiadennoù ha n’eus bet diskouezet dañjer ebet evit o yec’hed mar debront BDG.\nDiouzh an tu all e kadarnaer dezho n’eo ar BDG un diskoulm nemet war verrdermen evit ar broioù paour kement hag evit al labour-douar, dic'hallus pe ziaes-kenañ eo mont war-gil ur wech strewet ar BDG, en arvar eo ar stummoù labour-douar all abalamour d’ar saotradur genetek, un dañjer eo ar BDG evit ar vevdiseurtegezh, re skort eo ar studiadennoù bet graet diwar-benn o efed war ar yec’hed evit kadarnaat eo dizañjer ar BDG.\nDirak kement a zitouroù dislavarus e kav gwelloc’h an dud chom war evezh ha difiziout er BDG, n'int nemet un deknologiezh labour-douar nevez hag a gaso arc’hant d’an embregerezhioù gounezvouedel.\nA-du pe a-enep ar BDG[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nSavboent ar werzherien BDG\nSetu amañ perzhioù-mat ar BDG, hervez ar genwerzhourien :\nkresket e vez kenderc'husted al labour-douar, pa zalc'hont penn d'ar sec'hor ha d'an astuz ;\ntorret e vez an naonegezh er bed a-feur ma kresk ar c'henderc'hadur ;\nmarc’hadmatoc’h e vez al louzoù-pareañ evit ar gounezerezh, ha nebeutoc'h anezho a vez implijet.\nSavboent enebourien ar BDG\nAr c'henderc'hañ BDG e parkeier digor a c'hall eskemmañ gant ar parkeier a zo tro-dro dezho en eus kaset da veur a vanifestadeg, pa parkadoù BDG zo bet distrujet. Strolladoù tud liesseurt o deus kaset an taolioù-se da benn: falc’herien a youl-vat, ekologourien, labourerien-douar eus an aozadur etrebroadel Via Campesina ha re eus e skourr gall Confédération paysanne (CP). E Bro-C’hall, d'an 18 a viz C'hwevrer 1998 e voe kondaonet José Bové ha meur a zen all, evit bezañ bet distrujet ur staliad hadoù BDG e ti Novartis e Nérac (Lot-ha-Garona). Meur a stourmer hag un nebeud dilennidi ekologour a zo klasket war o lec’h evit falc’hadegoù youlel\n. Muioc’h eget 2000 strollenn c’hall a zo en em disklêriet « zonenn hep BDG » dre ziviz o c’huzulioù-kêr, a zo bet tamallet gant ar brefeded rak enep lezennadur Europa eo an disentezioù-se.\nDa soñj lod enebourien ar BDG ez eo mantrus ar bevedegoù-se e-keñver mirerezh an natur glan evel m'emañ bremañ. Soñjal a ra dezho ne c'haller ket rakwelout efedoù ar BDG war an endro, ar geopolitikerezh, ar yec’hed, ar vuhez ; an dud a ziskleir bezañ a-du gant implij ar BDG ne gomzont eus an efedoù pe ne ouzont tra pe dra diwar o fenn. Lod enebourien a klask gouzout hiroc'h diwar-benn ar BDG : o efedoù gwirion, disoc’hoù ar prouadoù graet warno ; lod all c'hoazh zo a-du gant o implij e lec’hioù kloz hepken hag evit an enklaskoù hepken, a-benn ma na vefe ket a riskloù saotradur genetek nag emled an doareennoù.\nHa c'hoant o deus an dud da c'houzout hiroc'h e gwirionez ? Trouz bras a savas, koulz a-berzh aduidi ar BDG hag o enebourien, pa embannas an enklasker gall Gilles-Eric Séralini disoc'hoù e labour war efedoù ar BDG.\nBDG ha mezegiezh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nEn apotikouriezh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nMezegadur genetek er gellig\nEr vezegiezh hag en apotikouriezh e servij ar BDG da grouiñ loened daskemmet a-benn studiañ ar c’hleñvedoù denel. Dre an treuzgenetikerezh e studier an argerzh a gas da c'hanedigezh ur yoc’henn, ha gouzout a reer e vez alies kammober ur gen o tegas ar c’hleñved. Pa vez kaset ur gen daskemmet resis en ul logodenn e ouzer e vo ur yoc’henn el lec’h-mañ-lec’h, ha petore yoc'henn e vo. Evel-se ez anavezer gwelloc’h mont-en-dro ar yoc’hennoù, ar pezh a servij da arbenikaat molekulennoù nevez da bareañ ar c’hleñved. A-drugarez da logod emeur o klask kompren argerzh kleñved Alzheimer.\nMar geller klañvaat ul logodenn gant ur gen daskemmet e c'haller ivez pareañ kleñvedoù, genetek pe get, gant sikour ar genoù daskemmet pe ar molekulennoù a genderc'hont. Tu zo da zegas er c’helligoù ar gen a vank dezho : "mezegadur genetek er gellig" a reer eus an doare-se, a zo disheñvel diouzh ar "mezegerezh genetek" a labour er c’horf en e bezh. Bugale a zo klañv gant divig an hangae dre o genotip o deus gallet kregiñ da vont er-maez eus o c’hlogorenn-wareziñ goude bezañ bet resevet ur gen estren e kelligoù o mell-kein, met diaes e chom an doare mezegiezh-se da embreger rak diaes eo degas ur gen e kelligoù ur boud bev. Met degas ar proteinoù a vank dezhañ zo un doare kalz aesoc’h da ober, hag un teknik kozh-tre eo ivez.\nAr gounezvouederezh-yec’hed[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nOuzhpenn ar fed ma c'hall ar plant BDG kreskiñ aesoc'h en ur metoù a oa diaes dezho dre natur ez eo bet merzet gant an arbennigourien e c'haller lakaat e pleustr ur vezegiezh nevez diazezet war ar genetik. Gant ar vezegiezh c'henetek e c'haller ijinañ plant pe zoken loened a genderc'hfe un danvez pe ur volekulenn bennak a servijfe da bareañ ur c’hleñved resis. « Mezegiezh ameeun dre BDG » a c'hallfer ober eus an doareoù-pareañ-se.\nGallus eo ivez degas en un den klañv molekulennoù pe gelligoù a c’hello e bareañ diouzh krign-bev pe grign-bev.\nDre m'eo ledan-tre tachenn ar vezegiezh c'henetek, petore skoazell a c’hellfe degas d’ar broioù paour en dazont, penaos e c'hellfe pareañ kleñvedoù a zo c’hoazh ur gudenn evit mab-den, nes komz eus kleñvedoù al loened hag ar plant ?\nHiziv an deiz ez eo bet krouet al lodenn vrasañ eus ar PDG abalamour ma 'z int ar re aesañ da zaskemmañ a-benn enebiñ ouzh kleñvedoù pe ouzh dilouzaouerioù. Evit aesaat al labour int bet savet, met bremañ ez eus c’hoant gant an dud da gaout boued gwelloc’h evit o yec’hed hag doujusoc’h d'an endro.\nDre-se, un doare PDG nevez zo war studi ha war wellaat. Anav eo ez eus plant a c’hell enebiñ ouzh, pe zoken pareañ, ar c'hleñved-mañ-kleñved abalamour ma 'z eus enno trenkennoù druz liesamvec'h, eneboskiderioù, vitaminoù, oligoelfennoù hag all a erbeder debriñ bemdez. Petra bennak ma vez diuzouennet ar plant-se dija en un doare kalvezadel ez eo aesoc’h bremañ tapout ar genoù rekis a-benn aozañ PDG hag a genderc'h muioc’h a volekulennoù a barefe ar c'hleñved-mañ kleñved. Gant an doare ober-mañ ez eus soñj pareañ ar c’hrignoù-bev. Soñj ar skiantourien eo : mar ne greder ket e c'hallfer pareañ ur c’hrign-bev dre zebriñ ur BDG, mar kreder ivez e ranker labourat kalz muioc'h evit pareañ ur c’hrign-bev hag implijout kalz a louzoù, e c'haller memestra soñjal e vez digresket ar riskloù mar debrer ur vouedenn bennak alies.\nDisgwallañ ar c'hrign-bev dre louzoù eo an doare efedusañ marteze ; dre ar BDG a c'heller ober marteze ivez. A-benn neubeut avat ne vo ket kaoz ken eus disgwallañ, eus mezegadur an hini e vo kaoz. Protein BDG, genoù BDG zoken a c’hellfe bezañ al louzeier nevez. Met ret e vo o c'henderc'hañ a-gementadoù bras a-walc’h.\nLoened BDG er vezegiezh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nA-baoe pell-tre e vez implijet loened evit studiañ kleñvedoù mab-den ha krouiñ louzoù nevez, met ne vez ket atav al loened-se frammet diouzh ezhomm ar skiantourien. Klasket ez eus bet neuze, gant al logod, ar razhed, al lapined hag ar moc’h daskemmañ o genotip a-benn ma vefent loened tostoc’h da vont-en-dro korf mab-den, ha neuze efedusoc’h evit ar studioù. A-drugarez d'al loened daskemmet-se e c'heller studiañ ar c’hrignoù-bev, an skleroz an talmerennoù, an HAZA, ar mukoviskidoz, an diabet hag ar miopatiezhoù. Ar c’hleñvedoù genetek zoken a vez studiet, dre erlerc'hiañ ur gen kleñvedus ouzh unan reizh.\nBDG evit an imboudañ[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nWar ziskar e ya ar c'hementad a organoù prest evit an imboudoù. Un diskoulm hepken zo, hervez al lodenn vrasañ eus ar skiantourien : implijout organoù loened. Ar moc’h eo al loened spletusañ, pa c'hall mab-den degemer o c'halon, o lounezhi, o enezigoù Langerhans (kelligoù lec’hiet en ilgreiz, a vorc'h an insulin.\nMet strivañ a ranker evit aesaat an ober-se, rak taeroc'h c'hoazh e vez distaol un imboudadur digant ur spesad estren eget distaol unan digant un den all. En organoù estren ez eus antigenoù anavezet gant antikorfoù naturel an den bet treuzplantet an organ dezhañ : disheñvel eo an antikorfoù-se diouzh ar re a ya en-dro pa vez denel an imboud, hogen par int d'ar re a ya en-dro dirak allergenioù. Dister c'hoazh eo an organoù estren a dreuzvev an imboudadur.\nUn diskoulm zo bet studiet nevez zo avat : dre enframmañ genoù denel er moc'h e waner an distaolioù. Kalonoù ar moc’h BDG-se o deus gallet treuzvevañ daou vizvezh-pad en ur marmouz, hep bezañ gwall zistrujet gant an antikorfoù. Gwarezioù all a vo ret kaout evit ma c’hallfe an organ treuzvevañ, nemet marteze e c'hallfe an organoù BDG talvezout da organoù-gortoz betek ma vo kavet un organ denel da imboudiñ. Diasur e chom an teknik-mañ evit ar mare, pa ne c'heller ket gouzout ha ne vo ket kleñvedoù nevez o tont diwarnañ, kleñvedoù-red pergen, a c’hellfe tagañ koulz an dud hag ar moc’h.\nErlerc'hiañ louzoù BDG ouzh ar re gimiek[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nDispredet, an Aspirin® ?\nAdalek ma’z eus bet eus ar gimiezh evit ober al louzoù ez eo bet kemmet a galz dazont mab-den. Ar vevoniourien hag ar vevgimiourien n'o deus ket savet un daolenn eus ar molekulennoù a yafe da sevel ur boud bev, met a-drugarez d'o labour ez eur aet pelloc’h eget eztennañ danvezennoù-pareañ eus plant : gouest eur d'o c'henderc'hañ a-gementadoù bras dre zaskemmañ o framm evit ma vefent efedusoc’h, gant sikour ar gimiezh. Ur skouer vat eo delioù an haleg, salix o anv latin.\nA-gozh e ouie mab-den diwar-benn efedoù an haleg war ar yec'hed. Adalek ma voe anavezet, e penn kentañ an XXvet kantved, framm kimiek eeun a-walc'h ar volekulenn oberiant – an drenkenn aketilsalikilek, da lavaret eo an Aspirin® — e voe gallus he c'hevanaozañ. Priziet-bras e vez an aspirin bepred, hag efedoù nevez a gaver ennañ c'hoazh.\nAr gimiourien a glaskas mont kalz pelloc’h, c’hoant ganto da gevanaozañ molekulennoù kalz luzietoc’h. Bremañ e c'hall greanterezhezh an apotikouriezh prouata an holl volekulennoù dibar war ul lodenn vihan eus ur gellig, war ur gellig a-bezh pe en ur boud bev zoken. Ent-damkanel e studier ivez o mont-en-dro er gellig, ar pezh a servij da c’houzout gwelloc'h-gwellañ peseurt molekulenn a zazgwered gant mont-en-dro an organ-mañ-organ, evit ma vefe stabiloc’h ha dinoasoc'h goude bezañ bet roet d’un den klañv. Da louzoù a c'heller gwerzhañ e troer ar molekulennoù-se neuze. Daoust d’ar studioù don-tre-se avat e chomer boud e-tal kleñvedoù ken luziet ha mont-en-dro an organ a zo bet taget ganto. N’eo ket a-walc’h neuze implijout molekulennoù kimiek, daoust dezho bezañ galloudus, evit o fareañ.\nMar goufe ar skiantourien kement tra a denn da c'henom mab-den e c'hellfent anavezout gwelloc’h mont en-dro e gorf, ar pezh a gasfe da vrasaat an niver a gelligoù a c'hellfed eztennañ molekulennoù diouto a-benn ober war-dro kleñvedoù na ouzer ket pareañ. Diwar skouer ar c’hrign-bev ez ijiner e c'hellfer kavout molekulennoù a c’horrekafe paotadur ar c’helligoù klañv, gant sikour ar pezh a ouzer diwar-benn ar gen a ren mont-en-dro an organ-mañ-organ. Ez-resisoc’h, emeur o klask molekulennoù a nullfe ober ar broteinenn atebek da ziorroadur ur yoc'henn. Par da re ar c'himigurañ, hogen galloudusoc'h, resisoc'h ha dinoasoc'h e vefe efedoù hevelep molekulennoù.\nAnavezout perzh ar genoù, ar protein hag alc'hwezioù ar c'hod genetek eo ar pep pouezusañ e gwirionez evit mont pelloc'h war hent ar pareañ holl gleñvedoù ar boudoù bev.\nAr protein adkediadus[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nE-pad pell-tre n’eus ket bet kaoz eus ar protein en apotikouriezh, ar pezh a seblant iskis hiziv pa ouzer e vez ar molekulennoù-se e penn al lodenn vrasañ eus an dazgweredoù kimiek a c'hoarvez er bevedegoù bev.\nBewech ma tiouer ur gellig pe un organ bennak proteinenn pe broteinenn e vez-hi kenderc'het dindan reol ar gen a zo atebek d'hec'h enaozañ, ha distrujet e vez ar broteinenn pa ne vez ket ezhomm anezhi ken (stabil e chom ar gen). Aes eo d'ar c'helligoù enaozañ protein diwar amindrenkennoù, hogen n’eo ket gouest c'hoazh ar gimiourien da gevanaozañ molekulennoù muioc’h eget tregont amindrenkenn enno, 30 o vezañ un niver bihan-bihan e gwirionez. Unan eus abegoù da berzh dister implij ar protein en apotikouriezh eo kement-se ; un eil abeg zo : betek nevez zo ez anavezed re nebeut a brotein evit ma vefe spletus o c'henderc'hañ en un doare greantel ; un trede abeg : distabil eo ar protein, pa vezont debret e troont da amindrenkennoù kent tremen eus ar bouzelloù da red ar gwad o c'has betek ar c'helligoù ma vezont implijet da enaozañ protein all.\nNeuze, evit ma chomfe digemm ur broteinenn bennak e ranker hec'h enframmañ er c'horf hep tremen dre ar benvegad koazhañ, evel ma ra an dud diabetek a rank degas insulin en o gwad a-raok pep pred.\nKemmoù bras zo bet a-c'houde ganedigezh an dreistijin genetek : desket ez eus bet treuzkas ur gen en ur gellig pe en ur bevedeg a-bezh evit ma'z enaozfe a- gementadoù bras ar protein reoliet gant ar gen-se, evit ma talvezfent da louzoù. Da skouer, bakteri zo bet lakaet da genderc'hañ insulin dre lakaat gen an insulin denel enno, ar pezh a vez graet bremañ en un doare greantel. Ar c’hentañ protein adaozet eo bet, pa'z eo bet aozet goude adaozadur ur gen.\nDiwar genoù denel e voe graet e 1987 logod BDG a genderc'h tPA en o laezh (ur volekulenn a zileizh pa vez kenstaget gant an hemoglobin eo an tPA, ar pezh a servij da zistrujañ kaouledennoù er wazhiadurezh). Krouet ez eus bet en un doare arbennikaet traoù dileizher evit sikour an hemolierien, an alfa1-antitripsin (AAT) reoliet gant ar gen A1AT enep ar mukoviskidoz, hormonoù kreskiñ, antigenoù evit ar vaksinoù hag enzimoù evel an alfa glukokidaz denel, kevanzozet diwar laezh lapinezed, en deus gallet sikour babigoù taget gant ar c’hleñved genetek anvet kleñved Pompe.\nSoñjet ez eus bet ivez lakaat loened, givri da skouer,da genderc'hañ antikorfoù en o laezh evit o implijout a-benn pareañ tud taget gant ar c’hrign-bev. Prouet eo bet e c’hell lod antikorfoù gwareziñ en un doare efedus bevedeg an den diouzh ar viruzoù kururennek. Ouzhpenn, efedusoc’h eget ar bevastalerioù e vefe an antikorfoù-se, rak ar bakteri kleñvedus ne enebont ket outo hag an antikorfoù-se a c’hell enebiñ ouzh ar viruzoù.\nA-benn nebeut e vo krouet PDG a enaozo lipaz kon, abalamour m'eo an enzim-se al lipaz nemetañ na vez ket distrujet gant ar sugoù koazhañ, ha neuze e c'heller e reiñ dre ar beg, evit sikour an dud taget gant ar mukoviskidoz. Krouet ez eus bet ivez antikorfoù monoklonel a zo gouest da skarzhañ ar bakteri a zo pennabeg da stummadur dent fall el logod.\nVaksinoù efedus-tre zo bet aozet dre lakaat ur gellig da genderc'hañ antigenoù adkaset eus un elfenn gleñvedus, evel en avufo B : lakaet e vez goelloù pe loened da genderc'hañ protein antigen an avufo B, treuzkaset e vez ar protein-se en un den, enaozet gant an den e vez an antikorfoù a-enep ar protein-se, ha setu an den vaksinet. Klasket ez eus bet krouiñ an « hangae genetek&nbsp» evit al loened, en aner avat evit ar poent. Marteze e vo dizoloet e-kerzh ar c’hantved-mañ kantadoù a broteinennoù all adsavet evel louzoù.\nPareañ ar chrignoù-bev[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nKalz seurtoù krignoù-bev zo, a dizh organoù disheñvel, ha meur a grign-bev disheñvel a c'hall tagañ an organ-mañ-organ, hervez e natur hag e c'hrevusted.\nGoude bezañ bet war al Loar e oa bet divizet gant an Amerikaned klask pareañ ar c’hrignoù-bev. N’int ket deuet a-benn, met kavet o deus ul lodenn vras eus an abegoù ; labour zo c'hoazh eta evit dont a-benn a bareañ ar c'hrignoù-bev.\nDiorroadur ar c’hleñved[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nPa vez yac’h kelligoù ur bevedeg lieskelligeg en em lec'hiont hag en em rannont evit sevel an organoù e-kerzh diorroadur ar grouell. Ur gefridi resis zo da bep kellig e diorroadur an bevedeg a-bezh : diforc'hek eo ar c'helligoù en degouezh-se ; da skouer : lod kelligoù a labour evit sevel ar wagrenn anvet skoedenn a vorc'ho ar rakhormon T4 hag an hormon T3.\nPouezhus-tre eo e vefe reoliet ez-reizh liesadur ar c’helligoù, paneveken evit adsevel un organ a zo bet gloazet. Alies e vez distrujet kelligoù ar c’hroc’hen ha re ar bouzelloù, padal e c’hell kelligoù an avu bevañ pell-tre. Goude pep gwallzistruj en avu e c'hoarvez un adsavidigezh a baouez p’eo bet kempennet an organ.\nMeur a c'hen dibar zo karget da liesadur ar c’helligoù-se, pa 'z eus lod a vuana an dazgwered ha lod all e laka da baouez.\nKemmoù a c'hell c'hoarvezout er genoù-se evel er genoù all, da lavarout eo e c’hell an ditour-mañ-ditour enno gouzañv un daskemmadur. Pa vez ur gellig oc’h en em rannañ eo sañset an TDN a zo enni en em rannañ ivez, en un doare kevatal evit an div gellig da zont. A-wechoù e vez ur fazi na c’hell ket bezañ reizhet, ha da heul e vez kemmet ar gellig nevez en un doare dic'hortoz. Seul aliesoc'h e c'hoarvez an adnevesadur kelligel, seul vuioc’h a riskloù da gaout ur gen daskemmet. Abegoù diavaez a zo ivez d'ar c'hemmoù, strafuilheroù evel molekulennoù dibar pe skinoù uslimetra a c’hell distresañ an TDN. Hevelep kemmoù a c’hell lakaat ur gellig da enaozañ ur volekulenn hag a zo disheñvel diouzh an hini e oa sañset kenderc'hañ.\nPa vez lies kemmoù e genoù disheñvel e kresk ur yoc'henn. Pa c'hoarvez ur c'hemm hepken e c’hell ur gellig paotaat en un doare diziwezh, met gant an tizh reizh. Evel divarvus e teu ar c'helligoù-se neuze, petra bennak ma ne c'hell tost kellig ebet e bevedeg mab-den en em rannañ aliesoc’h eget 50 gwech. Kemmoù all en ur gen a c'hall nullañ ar gen a zo e karg da vevenniñ an niver a gelligoù nevez.\nPa vez yaouank ar yoc'henn e chom diforc'hek he c’helligoù, tost a-walc’h d'ar re all int c'hoazh. Trawalc'h eo neuze troc'hañ ar yoc'henn evit he lemel a-ziwar ar bevedeg ha pareañ ar c'hrign-bev a oa krog d'e zistrujañ. Un doare all eo reiñ louzoù evit gorrekaat diorroadur ar c’helligoù kemmet : evit pareañ ur yoc’henn yaouank er vronn e roer antiestrogenoù peogwir ez eo an estrogenoù a reoilh kreskidigezh kelligoù ar bronnoù, hag evit lemel ur yoc'henn yaouank er raksavenn e roer antiandrogenoù.\nKemmoù all a c’hell lakaat kelligoù ar yoc'henn da metastaziñ, da lavaret eo d’en em rannañ en un doare direol, da goll o c'hefridi ziforc'hek ha d'en em gavout en un organ all, a vo klañv d’e dro. Diaesoc’h a-galz eo pareañ ar yoc’hennoù metastazet, rak e pep lec'h en em strew kelligoù direol ar yoc'henn.\nMezegadur arnevez[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nAr c'hlañvad kentañ bet mezeget dre skingurañ (1957)\nYaouank c'hoazh e vez ar yoc'hennoù pa vez deznaouet ar c'hrign-bev abred a-walc'h, aesoc'h eo o lemel neuze hep distrujañ kelligoù yac'h ar bevedeg klañv.\nDaou deknik a implijer peurliesañ war ar bazenn-ze : ar c'himigurañ hag ar skingurañ ; krog eur d'ober gant teknikoù genetek ivez.\nGant danvezennoù kimiek e vez pistriet ar c'helligoù klañv a baota buanoc'h eget ar re yac’h. Efedus eo an teknik-mañ, met kelligoù yac’h a vez taget ivez rak dre red ar gwad e vez kaset ar pistri, ne vez ket enstrilhet war-eeun er yoc’henn peogwir ne c'heller ket en ober peurliesañ.\nKlask a reer lazhañ ar yoc'henn dre skinoù X, skinoù gamma pe un hordennad elektronoù pe bezañ ar resisañ posupl, betek ar yoc’henn. Ar skin-se, kemmgenel kennañ, a lako da vezañ diefedus ul lodenn vras eus genoù ar c’helligoù taget, ar pezh a zegaso o distruj. Na vez ket bewech distrujet an holl gelligoù, hag a-wechoù e tegas un doare krign-bev all.\nPareañ gant ar BDG\nAn antikorfoù monoklonel\nAr reizhiad imunekaat eo argerzh-difenn pennañ ar boudoù bev lieskelligeg. Pa 'z erru un elfenn estren er bevedeg e vez anavezet ha taget diouzhtu gant antikorfoù (limfokit B) kenderc'het gant kelligoù gwenn ar gwad.\nProtein a c’hell anavezout un elfenn estren hepken hag he distrujañ eo an antikorfoù. Pa 'z eo bet taget ur wech dija gant un elfenn bennak e oar ar bevedeg peseurt antikorf enaozañ ha kas a-benn he distrujañ, setu e tastaol buanoc'h hag en un doare efedusoc'h.\nGouest eo ar c’horf da genderc'hañ antikorfoù a-enep molekulennoù a bep seurt. Troc'het eo ar genoù a zo e karg da enaozañ an antikorfoù. Pa 'z erru un elfenn estren en em stag ar genoù en un doare dargouezhel, ar pezh a genderc'h kalz antikorfoù disheñvel. Ne vez miret nemet ar c’helligoù a sav an antikorf a zere. Kreskiñ a ra o niver, ha neuze e kenderc'hont kalz antikorfoù a-benn difenn ar bevedeg. En eñvor ar c’horf e chom an darvoud e stumm limfokit B a vez degaset er felc’h. Bewech ma tistrio an elfenn estren e paotao al limfokitennoù B a glot gantañ, ha kenderc'het e vo antikorfoù a zere.\nUr broteinenn-viruz pe ur broteinenn-vakterienn e vez ar c'horf estren alies. Pep antikorf ne anavez nemet ul lodennig vihan – ur gen – eus an elfenn estren, evel un antigen e ra an antikorf-se neuze. Setu perak e reer "antikorf monoklonel" eus hevelep antikorfoù, « klonel » oc'h aroueziñ kelligoù heñvel dre o genoù.\nAn antikorfoù poliklonel\nEmsiladur ur broteinenn estren a zelank enaozadur lies antikorfoù monoklonel, pep hini anezho o vezañ un antigen buket war ur gen estren hepken. "Antikorf poliklonek" a reer eus ar strollad antikorfoù monoklonel-se neuze.\nGouest eur da gloniñ limfokit B a enaozo antikorfoù a-enep un elfenn estren ; pep klon a enaozo un antikorf monoklonel, neuze : seul vuioc'h a limfokit B, seul vuioc'h a antikorfoù monoklonel. Gant an dreistijin-genetek e c'haller tapout genoù pep enep-korf monoklonel hag o zreuzkas e loened pe blant, a-benn ma enaozfent kalz antikorfoù resis ; gant ar BDG-se neuzee vo tu da genderc'hañ antikorfoù monoklonel arbennik en un doare greantel .\nUgent vloaz zo e voe soñjet implijout an enepkorfoù monoklonel evit klask distrujañ ar c’helligoù yoc’hennus. Er c'helligoù a zo war-benn ar yoc'hennoù e vez alies molekulennoù a zo antigenoù na gaver nemet dibaot a wech war ar c’helligoù yac’h. Amreizh, ezreol eo ar c’helligoù-se neuze, e-keñver ar re yac’h.\nLogod bet imboudet enno tammoù yoc’henn denel o deus klasket skarzhañ an elfennoù estren dre zegas antikorfoù a glot gant an antigenoù yoc’hennel ; tapout an antikorfoù-se a c'heller ober, hag o c'has dre red ar gwad betek ar c’helligoù klañv a-benn o lazhañ en un doare efedus.\nDa gentañ e voe klasket arverañ pennabeg bezoud an antikorfoù : distrujañ an elfennoù estren. Dipitet e vezed alies pa glasked kas antikorfoù monoklonel betek ur yoc’henn rak en abeg d'o ment re vras ne c'hallent ket tizhout ar c'helligoù taget, hag alies ivez e veze lec'hiet fall ar c’helligoù klañv.\nA oa gwashoc'h, antikorfoù bet enaozet gant logod a veze implijet, setu e vezent lakaet de elfennoù estren gant ar bevedeg, ha skarzhet diouzhtu. Abegoù all a oa da gement-se marteze : antigenoù an antikorfoù ne oant ket gwall estren d'ar bevedeg e gwirionez, rak kar da c'henoù e c'helligoù e oant, met direizh e oa o neuz kentoc'h ha neuze ne veze ket lanket argerzh ar reizhiad imunekaat evit distrujañ ar c’helligoù klañv, a oa aotreet neuze da chom er bevedeg. Daoust d'an anadenn-se ez eo gouest reizhiad imunekaat forzh pe vevedeg yac'h da zistrujañ yoc’hennoù nevez-c'hanet, soñjet ez eus bet neuze arverañ an antikorfoù evit treuzkas danvezennoù pistrius betek ar c’helligoù yoc’hennek.\nToksinoù (protein pe anvezennoù kimiek) a ouzhpenner d'an antikorfoù kent o ensiklañ en un den klañv, ha mont a ra neuze an antigenoù betek ar c’helligoù yoc’hennel. Efedus eo bet an teknik-mañ war al loened, ha war an dud ivez diwezhatoc'h.\nUn eil teknik zo bet kavet c’hoazh : enframmañ e penn un antikorf ur seurt gwask kimiek a c’hell derc'hel un ionenn houarn en un doare padus. Peget e vez neuze un atom skinoberiant ouzh pep antikorf. N’en em stago ar strollad atom-antikorf nemet d’ur gellig yoc’hennel, ar pezh a ro tro da c'houzout dre skinlun pelec’h resis emañ ar yoc’henn-se. Mar treuzkaser kalz koubladoù ionenn-antikorf e vez ken efedus ar mezegadur-se hag ur skinguriadur klasel.\nDiefed avat eo bet an teknik-se war yoc'hennoù an ilgreiz, rak dic'houest e oa ar c'houbladoù-ionenn-antokorf da ziforc'hañ ar c'helligoù klañv diouzh ar re yac'h : distrujet e voe an holl neuze.Klasket eo bet implijout an teknik-maén evit parreañ deus yoc’henn ar pankreas, met n’eo ket bet efedus, rak na veze ket annavezet gant an antikorf peseurt kelligoù oant yac’h, ha peseurt reoù na vezent ket. Distrujet e vezent holl.\nSoñjet eo bet ivez stagañ ur « gen lazher » e penn an antikorf, da lavarout eo ur gen eo lazhañ ur gellig e gefridi naturel : pa anavez an antikorf ar gellig klañv e treuzkas ar gen lazher enni evit he distrujañ. Amprouet eo bet an teknik-se war logod bet kaset enno tammoù yoc’henn lounezh denel, ha bihanaet a-galz eo bet ar yoc’henn.\nAn hevelep doare a c'heller implijout da lakaat kelligoù yac'h da baotaat : dre stagañ ur gen arbennik ouzh un antikorf e c'haller tizhout gwiadoù gloazet pe glañv hag o adsevel a-drugarez d'ar gen.\nRiskl ar BDG[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nPistriusted ar BDG[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nPep kemm genetek devoudet en ur vouedenn bennak a c’hell degas riskloù evit bevezerien ar vouedenn daskemmet, dre ar vouedenn-se end-eeun pe dre an aozadoù a zo deveret diouzh ul loen bet debret gantañ ar vouedenn daskemmet. Rekis eo neuze gouzout hiroc'h diwar-benn riskl pep BDG a-raok e lakaat e gwerzh.\nAr pezh a ranker ober neuze eo :\n• spisaat natur an daskemm genetek ;\n• dielfennañ an aozad hervez efedoù ar genoù bet daskemmet pe zegaset, an aozadur kimiek nevez, an efedoù dic’hortoz a c'hoarvez.\nA-raok lakaat ur BDG war ar marc’had ez eo ret sevel un teuliad a ro ditouroù a-zivout ar c’hemmoù genetek, pistriusted an aozad, an allergiezhioù a c'hellfe degas. Sañset eur studiañ ha diskouez pistriusted ar BDG :\n• war loened a lakaer debriñ an aozad daskemmet ;\n• war koazhadur ar BDG gant al loened-se ;\n• war lodennoù ar BDG goude bezañ bet koazhet ;\n• war an aozadoù deveret diouzh ar BDG.\nA-c'houde pep daskemm genetek e c’hell c'hoarvezout kemmoù e talvoudegezh mezhurel ur blantenn ; an danvezennoù pistrius a oa er blantenn dija kent an daskemm a c'hell bezañ bet kemmet ivez.\nDiaes-kenañ avat eo arnodiñ un aozad BDG. Kalz dafar zo rekis, war un hirdermen e vez graet an arnodoù, ha ker-ruz e koustont evit ar mare.\nAtav e studier ur BDG keñver-ha-keñver gant e stumm naturel, anez ne c'haller ket gwiriekaat ar studiadennoù.\nPa na vez ket kenderc'het a-walc’h eus un danvezenn gant ur blantenn e vez tapet ar gen a zere ha degaset d'ur c'horrvevedeg a enaozo an danvezenn rekis. Met marteze ne vo ket enaozet rik ar memes danvezenn gant ar c'horrvevedeg. Ret eo neuze dielfennañ ar riskloù ha keñveriañ efedoù an div zanvezenn, ha pa vefe bihan-bihan an diforc'h etrezo : pouez ar volekulenn, kemalenn an amindrenkennoù enni, he mont-en-dro bevoniel, he c'hizidigezh e-keñver ar proteazoù, hag all.\nDa soñj an enklaskerien e vefe ret arbennikaat ar BDG war hirdermen war al loened en arnodva a-benn gouzout hiroc’h a-zivout efedoù ar BDG war ar reizhiadoù imekaat hag an ardivinkoù-genel.\nKaoued ul logodenn\nen ul labourva (2011)\n« Pistriegezh war verrdermen » a reer eus ar pezh a c'hoarvez pa vez lakaet meur a wech pe a-hed an amzer loened ul labourva da c'houzañv un danvezenn bistrius ; 28 devezh betek 90 devezh eo padelezh an arnodoù, hervez ur c'homenad resis :\nyaouank, yac'h hag eus an div rev eo al loened ;\nhervez liested naturel an elfenn studiet e tibaber niver al loened, a-benn ma vefe stabil an disoc'hoù ;\nseul vihanoc'h an diforc'hioù etre an elfennoù, seul vrasoc'h niver al loened studiet ;\nret eo e vefe trawalc’h eus an danvezenn er boued hep digempouezañ magadurel al loen (betek 50% BDG d'ar muiañ) ;\nret eo boueta al loened a-hiniennoù ;\nret eo kemer e kont kizidigezh disheñvel al loened dre o doare da goazhañ, rak o metabolegezh a c’hellfe boniañ aozadoù pistrius en organoù arbennik ;\narsellet e vez kresk al loened ;\narsellet e vez ar c'hementad a zebront ;\nmar marv ul loen e klasker perak ;\nmar c'hoarvez kemm pe gemm en organ pe organ e kendalc'her gant ar studiadenn.\nDiaezamantoù a c'hall c'hoarvezout neuze :\nar gen euvret n'eo ket glan, elfennoù all eus ar blantenn zo ennañ ;\ndiaes eo tapout aozad ar gen, ha ret eo gwelet hag heñvel eo an danvezenn a eztenner diouzh er blantenn ouzh an hini a vo roet d'al loen da zebriñ.\nAr c'homenad-se zo bet lakaet e pleustr war razhed maget gant 15% BDG e-pad çà devezh a-benn studiañ efedoù an ODG war diorroadur o gwiadoù hag o organoù.\nA-benn un nebeut e c'hallor mont pelloc’h gant ar studioù, a-drugarez da deknikoù nevez. Gouest e vior da anavezout en un doare hollekoc’h levezon an daskemmoù genetek war enaozadur an TRN, ar protein, ar metabolitoù, ha da vezañ gouiziekoc’h e-keñver ar surentez.\nDaskor kont an disoc'hoù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nA-c'houde ar c'homenad-se n'eur ket sañset lakaat ur BDG e gwerzh mard eus riskl pe riskl evit ar yec'hed a zeu war wel goude an arnodeoù.\nHervez lod skiantourien avat e vefe gwelloc'h kas ar studiadennoù war hiroc'h termen, betek daou vloavezh, da welet hag efedoù noazus all a zeu war wel.\nDaoust d'ar studiadennoù don a vez kaset war ur BDG bennak a-raok e lakaat e gwerzh, e seblant bezañ pouezus kenderc’hel da amprouiñ an aozad BDG-se a-benn merzout hag efedoù dic'hortoz a c'hoarvez goude meur a vloavezh. Ret eo derc’hel e kont ivez ar fed ma 'z eus pobladoù a zo kizidikoc’h eget ar re all, ha neuze e ranker chom war ziwall bepred bewech ma vez anv a Bevedegoù Daskemmet o Genoù e lec'h pe lec'h war an Douar.\nGilles-Éric Séralini (2012), Tous cobayes ! — OGM, pesticides, produits chimiques, Flammarion, 2013, ISBN 978-2-08-130092-7 (fr)\n↑ Ar ger organeg a gaver evit Gl. « organisme » e Bevoniezh Arzel Even, Preder niv.29-39 (1961), a zo meneget e Dictionnaire classique français-breton Reun ar Glev levrenn VII p. 2499-a (1990) ; bevedeg eo ar ger degemeret hiziv : gwelet Geriadur Brezhoneg An Here (2001) p. 137-a, Geriadur Ménard (2012) p. 951-b ha TermOfis.\n↑ Journal oficiel n°L 106 du 17/04/2001 (fr)\n↑ Diwar ar galleg biolistique, a zo savet diwar ar gerioù biologie "bevoniezh" ha balistique "bannouriezh" ; gene gun "kanol gen" eo an anv saoznek.\n↑ Directive 90/219/CEE (fr)\n↑ Torret eo bet an disentez-se gant an disentez 2001/18/CE (17 a viz Ebrel 2001) (fr)\n↑ The Transgenic Tomato (en)\n↑ Institut de Veille Sanitaire (fr)\n↑ Futura (fr)\n↑ Greenpeace (en) (fr)\n↑ GFP : Green Fluorescent Protein\n↑ Kankreiat : a ro ar c'hankr, anv all ar c'hrign-bev.\n↑ INRA (fr)\n↑ 13,0 ha13,1 The World Factbook (en)\n↑ Sifroù 2014 : 1 740 000 km², da lavaret eo 12,6% eus douaroù-gounez ar bed. Andon : GMO Compass (en)\n↑ [www.isaa.org International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications] (en) (fr) hag all (euskareg, katalaneg, kembraeg... brezhoneg ebet)\n↑ Ministère de l'agriculture (fr)\n↑ Les Amis de la Terre (fr)\n↑ Libération, 19/10/2012 (fr)\n↑ Ur merk kenwerzhel eo Aspirin®, bet marilhet e 1899 gant an embregerezh alaman Bayer AG.\n↑ Doctissimo (fr)\n↑ « tPA » : tissue Plasminogen Activator' ; gwelit Futura Santé (fr) hag an American Heart Association (en)\n↑ vulgaris Médical (fr)\n↑ Orpha (fr)\n↑ Centers for Disease Control and Prevention (en)\n↑ Reizhiad imunekaat : TermOfis ; gwared en Ar Glev V, p. 1805-b ; reizhiad hangaeañ e Ménard p.706-a.\n↑ Obervatoire des Résidus de Pesticides (ORP) (fr)\nAdtapet diwar « https://br.wikipedia.org/w/index.php?title=Organeg_daskemmet_he_genoù&oldid=1855123 »


Buhez ar Sent/1912/Anselm - Wikimammenn\nBuhez ar Sent/1912/Anselm\n◄ Jezus-Krist o sevel eus ar varo da veo Anselm Soter ha Kaïus ►\nKentan devez warn-ugent a viz Ebrel\nArc’heskob Kantorbery ha Doktor eus an Iliz (1033-1109)\nAnselm a deuas er bed en kêr Aost, en Itali, er bla 1033. E vamm, eur wreg eus ar re wellan, a zeskas d’ezan abred karet Doue hag ar Werc’hez.\nSavet mat evel m’oa bet, Anselm, da bempzek via, a yeas da c’houlenn digor en eur manati eus e vro. Mes e dad a oa eur gwall zen hag hen a oa c’hoaz gwall yaouank ; setu ma ne oe ket kredet e zigemer.\nAdalek neuze, ar pôtr yaouank a heuilhas eur pennad an hent a gas da goll. E dad a oa ive ken digar outan ma tec’has eus ar gêr. Goude bezan baleet bro epad pell amzer, en em gavas en manati ar Beg, elec’h ma oa eur c’henvroad brudet d’ezan, Lanfrank e hano, oc’h ober skol.\nDa gentan, Anselm, o skei war manati ar Beg, ne c’houlenne dor-zigor nemet keit m’en devoa ezom da chom evit kaout eun tamm deskadurez ; mes pa oe bet o vevan eus bue ar venec’h epad eur bla, e kavas an tanva kenkouls ma c’houlennas bezan digemeret da vat. Seiz vla warn-ugent a oa.\nPa oe hanvet Lanfrank da arc’heskob en Kantorbery, Anselm a reas skol en e blas, ha pa varvas an abad Harluin, e oe hanvet gant an holl da gemer e garg.\nGwilherm ar Rouz (1087-1100) ken fall evel kristen ha ma oa evel roue, a oa neuze en penn Bro-Zôz. C’hoant en devoa da vezan ken mestr war dreo an Iliz ha war dreo ar vro. Rei a rê an eskoptiou hag ar manatiou d’ar re a ginnige ar muian d’ezan, hag alïes, zoken, e chome eur pennad arôk hanvan den ebet enne, dre ma koueze en e yalc’h ar gonidegeziou a c’helled ober enne, keit ha ma chome goullo ar garg.\nEvelse, da varo Lanfrank, e lezas arc’heskopti Kantorbery pevar bla hep pastor : mes o vezan kouezet klanv, e teuas doan d’ezan hag e hanvas (1093), abad ar Beg, sant Anselm, da arc’heskob en Kantorbery.\nN’helled ket bezan kouezet gwelloc’h.\nGwasan oe, Gwilherm, pa bareas, a gouezas en e bleg koz. Derc’hel a reas gantan ar madou iliz ha dismegans a reas d’he gwiriou. Anselm a enebas, ha pa welas n’helle mui ober vad ebet en e eskopti, ken gwall-gaset oa, ec’h eas da Rom, elec’h ma oe digemeret gant enor gant ar pab Urban II. Urban a skrivas eul lizer da roue Bro-Zôz, da c’hourc’hemenn d’ezan lezel an ilizou en peuc’h ha resteuler d’an arc’heskob ar pez a vire outan eneb pep lealded.\nPrest goude, Gwilherm a varve. Anselm a oa en Lyon, p’en em gavas gantan kelou ar maro. Herry, breur Gwilherm, a bignas neuze war drôn Bro-Zôz. Kentan reas a oe digemenn da arc’heskob Kantorbery dizrei d’ar gêr.\nAn emgleo etre Herry hag Anselm ne badas ket pell. Herry en devoa c’hoant da vezan pab ha roue er memes amzer ; c’hoant en devoa e raje arc’heskob Kantorbery eskibien eus an holl veleien a vije bet kavet mat gantan.\nAnselm a enebas.\n« An neb ne zent ket ouz ma gourc’hemennou, a lavare ar roue, n’en deus gwir ebet da chom ken em rouantelez. »\nAr zant a respontas :\n« Koz on, hag andraf on deut da vezan. Ar pez am eus c’hoaz a nerz a c’hell mont diganin. Mont a rin, koulskoude, da Rom ; n’ ho pezo biken netra diganin hag a c’hellfe ober gaou ouz enor ha liberte an Iliz santel. »\nAr pab Paskal II a eskummunugas ar re a roë aliou fall d’ar roue. Heman a blegas ; hiviziken, n’eo ket hen a roio ar vaz-eskob hag ar walen da eskibien e rouantelez, mes ar re-man, goude o sakr, a brometo senti outan.\nEur bodad eskibien ha pennou-bras ar vro a gavas mat an treo-ze (1107). An emgleo a oe sinet etre gouarnamant an Iliz ha gouarnamant ar Vro.\nAnselm a varvas daou vla goude, d’an 21 a viz ebrel 1109. Bezan e oe kaeran spered den a vevas en e amzer. Eun doktor eo hag eo par ar zantelez ennan d’ar ouiziegez. Poellek eo, dilorc’h ha karantezus. Seul-vui eo hegarat en kenver an dud dister, ha seul-vui eo bras en kenver an dud uhel. Daerou eur c’hrouadur a oa awalc’h evit tenerat e galon ; gourdrouzou eur roue ne oant ket goest da lakat anezan d’ober van.\nDishenvel, mes nan dispartiet\nAr Gouarnamant a zo tra Doue, tra Doue, mestr ar c’horfou ; an Iliz a zo tra Doue, tra Doue, mestr an eneou ; an eil hag egile o deus bet eur garg digantan, dishenvel pep-hini aneze.\nAn Iliz he deus treo an ene da gas endro, anaoudegez ha karante Jezuz-Krist da gas dre ar bed. D’ar Gouarnamant eo treo ar c’horf ; e labour eo lakat ar peuc’h etre an dud, ma c’hello madou an douar kreski. Dishenvel eo eta tachen an Iliz diouz hini ar Gouarnamant, hag an dishenveledigez-ze a zo bet merket gant Jezuz-Krlst e-unan, pa lavare : « Roët da Zezar ar pez a zo da Zezar, ha da Zoue, ar pez a zo da Zoue ; » hag anavezet gant ar gristenien pa respontent : « Gwell eo senti ouz Doue evit senti ouz an dud ! »\nAn impalaer Justinian (534-565) a skriv en e lezennou : « Diou c’halloud a zo war an douar, unan gant an Iliz, eun all gant ar Gouarnamant. An Iliz he deus galloud war dreo an ene, ar Gouarnamant war dreo ar c’horf ; o diou e teuont eus Doue. »\nAr pab Jelas (492-496) a skrive d’an impalaer Anastas : « Ar bed a zo diou c’halloud ouz e gas endro : hini an eskibien ha hini ar rouaned ; ha ma sent an eskibien, evit treo ar c’horf, ouz gourc’hemennou ar rouaned, o c’houzout e teu o galloud digant Doue, ar rouaned, d’o zro, a dle senti ouz gourc’hemennou an eskibien, evit treo ar relijion, dre ma teu o galloud d’eze digant Jezuz-Krist. »\nAn impalaer Alexis Komnen a lavare e oa brasoc’h e c’halloud eget hini ar pab. Innosant III (1198-1216) a respontas d’ezan : « Doue en deus laket diou sklerijen gaer da baran war an douar, da lavaret eo, diou c’halloud : hini ar pab ha hini ar roue. An hini a sked en de, da lavaret eo, an hini ho deus galloud war dreo an ene, a zo kalz kaeroc’h evit an hini a sked en noz, ha keit a zo etre ar pab hag ar roue evel a zo etre an heol hag al loar ! »\nDishenvel eo eta an diou c’halloud, uheloc’h an eil evit eben, rak uheloc’h eo an ene evit ar c’horf, treo padus ar bed-all, evit treo bresk ar bed-man, mes ne dleont ket bezan dispartiet.\nAdtapet diwar « https://br.wikisource.org/w/index.php?title=Buhez_ar_Sent/1912/Anselm&oldid=36579 »\nKemmoù diwezhañ degaset d'ar bajenn-mañ d'an 20 Mez 2012, da 08:05.


Pajenn:Le Gonidec - Bibl Santel pe Levr ar Skritur Sakr, eil levr.djvu/354 - Wikimammenn\nPajenn:Le Gonidec - Bibl Santel pe Levr ar Skritur Sakr, eil levr.djvu/354\nnévellet d’ar roué kémen̄d em boa da ziskleria d’ézhan̄, en deûz aotréet ar péz a hellé da ôber diouc’h hé géfridiou.\n19. Mar mirit éta ar féalded enn hô kéfridiou, é poelladinn da zigas pép-trâ da vad d’é-hoc’h.\n20. É-kén̄ver ann traou all, em eûz karget ar ré hoc’h eûz kaset d’in, hag ar ré a gasann d’é-hoc’h, da komza kévret gan-é-hoc’h.\n21. Iéc’hed mâd d’é-hoc’h. Er bloaz eiz ha seiz-ugen̄t, er pevaré deiz war-n-ugen̄t eûz a viz Dioskor.\n22. Ha lizer ar roué a oa skrivet enn doaré-man̄ : ar roué Antiokus da Lisias hé vreûr, salud.\n23. Hon tâd ô véza bét dizouget é-touez ann doueed, ha nî ô fellout d’é-omp ma vévô digéflusk ar ré a zô enn hor rouan̄télez, évit digas hô holl bréder war hô c’héfridiou,\n24. Hon eûz klevet penaoz ar Iuzevien n’hô deûz két aotréet ar c’hoan̄t en doa va zâd d’hô lakaad da heûlia lidou ar C’hrésied, hôgen ma eo bét fellet d’ézho derc’hel d’hô c’hisiou, ha dré-zé ma c’houlennon̄t béva diouc’h hô lézennou.\n25. O felloud éta ma vévô ar bobl-zé é péoc’h ével ar ré all, hon eûz mennet pénaoz é vézô asrôet dézhô hô zempl, évit ma vévin̄t diouc’h lézennou hô zadou.\n26. Ervâd é rî éta, mar kasez étrézég enn-hô, ha ma rôez ann dourn d’ézhô ; évit, pa anavézin̄t va ioul, ma en em galounékain̄t, ha ma lakain̄t hô fréder enn hô c’héfridiou hô-unan.\n27. Hag al lizer a skrivaz ar roué d’ar Iuzevien a oa ével-henn : Ar roué Antiokus da hénaouriez ar Iuzevien, ha d’ar Iuzevien all, salud.\n28. Mar d-oc’h iac’h, émoc’h ével ma c’hoan̄taomp : ha nî ivé a zô iac’h.\n29. Ménélaus en deûz rôet da anaout d’é-omp pénaoz hô poa c’hoan̄t da ziskenni da wélout hô tûd a zô gan-é-omp.\n30. Rei a réomp éta eunn trémen-hen̄t évid ar ré a fellô d’ézhô don̄t bétég ann trégon̄tvez deiz eûz a vîz Ksantik.\n31. Aotréa a réomp ma tebrô ar Iuzevien eûz hô c’higou, ha ma vévin̄t hervez hô lézennou ével ken̄t : ha na vézô kastizet hini anézhô é nép doaré évid ar gwallou a zô bét gréat dré ziwiziégez.\n32. Kaset hon eûz ivé Ménélaus, évit ma komzô gan-é-hoc’h.\n33. Iéc’hed d’é-hoc’h. Er bloas eiz ha seiz-ugen̄t, er pemzekved deiz eûz a vîz Ksan̄tik.\n34. Ar Romaned a gasaz ivé eul lizer skrivet enn doaré-man̄ : Kuin̄tus Memmius ha Titus Manilius, kannaded ar Romaned, da bobl ar Iuzevien, salud.\n35. Aotréa a réomp d’é-hoc’h ann hévélep traou en deûz aotréet d’é-hoc’h Lisias kâr d’a roué.\n36. É-kén̄ver ar ré en deûz mennet a oa mâd da lakaad dirâk daoulagad ar roué, digasit eur ré hép-dalé, goudé béza en em guzuliet étré-z-hoc’h, évit ma kemennimp ar péz a vézô ar gwella évid-hoc’h : rak da Antiokia éz eomp.\n37. Râk-sé hastit skriva d’é-omp, évit ma wézimp petrâ a c’hoan̄tait.\n38. Iéc’hed mâd d’é-hoc’h. Er bloaz eiz ha seiz-ugen̄t, er pemzékved deiz eûz a viz Ksantik.\nJudas a gâs kalz a arc’han̄t da Jéruzalem évit kenniga sakrifisou évid ar ré-varô.\n1. Goudé ma oé gréat ar gévrédigez-zé, Lisias a zistrôaz étrézég ar roué, hag ar Iuzevien en em rôaz da labourat ann douar.\n2. Hôgen ar ré a oa choumet er vrô, Timotéus, hag Apollonius mâb Gennéus, hag ivé Hiéronimus, ha Démofon, ha Nikanor rénerien ar Sipria, n’hô lezé két da véva é péoc’h hag enn éhan.\n3. Hôgen tûd Joppé a réaz neûzé eunn trubardérez brâz : pédi a réjon̄t ar Iuzevien gan̄t péré é choumen̄t, da biña, gan̄d hô gragez hag hô bugalé, war vagou hô doa aozet, ével pa na vijé kasoni ébéd étré-z-hô,\nAdtapet diwar « https://br.wikisource.org/w/index.php?title=Pajenn:Le_Gonidec_-_Bibl_Santel_pe_Levr_ar_Skritur_Sakr,_eil_levr.djvu/354&oldid=163915 »\nKemmoù diwezhañ degaset d'ar bajenn-mañ d'an 30 Eos 2020, da 18:04.


Pajenn:Ledan - Conferançou curius util hac interessant.djvu/35 - Wikimammenn\nPajenn:Ledan - Conferançou curius util hac interessant.djvu/35\nso ennàn, a ra qent commanç un drous an horrupla dindan an douar, qer crén hac ar gurun ar spontussa, ha c’houitelladennou eüzus. Güelet a so ar seurt isfontou-se o tislounqa môriou plom, houarn ha coëor, bervet oll, ha ruz evel an tan, eus a ziou lêo hirdet, pere a ruille vardro, hac a zê d’en em goll ebars er môr. Avichou e laqa parissa enezennou elec’h ne voa nemet môr, hac e tistol goaziou dour bervet, pesqet, mein ; anfin, qement tra oll a ell caout. Er bloa 1640 e zeus goelet bete diou lêo ha daou-uguent tro a zouar, goloet oll a ludu distolet deus un hevelep isfound. Avichou memes e tisec’h ar môr a vez tost, hac e tislonq neuze dour sall, hac a ravach an douarou divar dro.\nR. Al Leon, aneval caer, terrubl ha generus. O veza achappet unan eus e lochen, e Floranç, e laqas ar spont dre oll. Etoues an dud a dec’he, e zoa ur vreg a zougue he buguel etre he divrac’h, hac a lezas da goeza. Al Leon a saillas varnezàn evit e zevori ; mes ar vam baour a zistro râctal, ha leun eus ar garantez ardant e deus evit he buguel, en em strinq ous treid al loen furius : « Rent dìn va buguel, emezi d’al leon, en ur grial ; rent dìn va buguel, pe devor ac’hanòn ivez… » — Al Leon a sell ferm outi ; hac evel ma en devije santet ar glac’har vras eus ar vam disesperet-se, ha comprenet an nerz eus he daelou, e seblantas beza tenerrêt e garacter farouch, hac e pozas goustadic ar buguel var an douar, hep ober\nAdtapet diwar « https://br.wikisource.org/w/index.php?title=Pajenn:Ledan_-_Conferançou_curius_util_hac_interessant.djvu/35&oldid=147209 »\nKemmoù diwezhañ degaset d'ar bajenn-mañ d'an 20 Du 2018, da 10:55.


Pajenn:Inisan - Toull al lakez.djvu/13 - Wikimammenn\nPajenn:Inisan - Toull al lakez.djvu/13\ne labour eus e hano, met hepken eus al lizerennou D.L., da lavaret eo : Dom Lan. Marteze ivez, er bloaveziou-ze, e krogas gant Emgann Kergidu, met diaes eo da c’houzout, rak n’ouzer ket peur na penaos en em lakeas an abad Inisan da skriva al leor-man, a roas d’ezan, dre Vreiz-Izel a-bez, brud eur skrivagner dispar e brezoneg.\nE miz here 1874, e kavomp adarre an abad Inisan oc’h ober skol. Hanvet e voe da gelenner er skolaj Itron-Varia Wir-Sikour, e Gwengamp, renet neuze gant an aotrou chaloni Cotentin. Betek divez ar bloaz-skol 1879 e teskas ar galleg, al latin, an istor hag an niveroniez (arithmétique) da vugale vihan ar 7et klas. E deraou ar bloaz 1877, e oa krog da voulla Emgann Kergidu, hag, evel hon eus gwelet, er bloaz 1878, ec’h embannas Toull al Lakez en eul leorig n’eman ken e gwerz pell zo.\nRei a reas dilez eus e garg a gelenner gant ehan-skol ar bloaz 1879, ha neuze en em dennas, evit mad ha beteg e varo, e presbital Gwinevez. Taget e voe gant eur c’hlenved kriz ha n’hell den beza trec’h d’ezan : ar c’hrign-beo, paket gantan en e gouzoug, hervez ma konter, diwar e gorn-butun. Nouennet e voe gant an Aotrou Guen, kure Gwinevez d’ar mare-ze, ha, d’ar 5 a viz eost, er bloaz 1891, e varvas e peoc’h an Aotrou Doue, hag e voe beziet e bered Gwinevez, e-kichen e dadou koz.\nPer Pronost, eur barz brudet ginidik eus a Dreflez,  en deus bet an eurvad da welet diou wech, e presbital Gwinevez, an abad Inisan, ha displeget en deus ar sonjezon-ze eus e yaouankiz, en eur pennad-skrid embannet gwechall er gelaouenn-gelc’h Spered\n↑ Ganet e Treflez, ar 15 a viz meurz 1861 ; marvet e Brest, ar 5 a viz genver 1909.\nAdtapet diwar « https://br.wikisource.org/w/index.php?title=Pajenn:Inisan_-_Toull_al_lakez.djvu/13&oldid=128179 »


muioc'h-mui - Wikeriadur\nGer kevrennek savet diwar an daou adverb muioc'h ha mui (e gwirionez mui, oc'h ha mui, evel gwell-oc'h-gwell).\nE-pad m'edon o kontañ, e welen dremm Jañ-Mari o laouenaat muioc'h-mui dre ma 'z aen, hag e lagad lemm o virviñ en e benn. — (Lan Inizan, Emgann Kergidu 1, Brest, 1877, eil emb. Al Liamm 1977, p. 67.)\nAr remm a groge enni muioc'h-mui. — (Jakez Riou, An Ti Satanazet, Skridoù Breizh, 1944, p. 50.)\n« [...]. Da gomzou c'houero a ra d'ezi gouela muioc'h-mui. » — (Yann ar Floc'h, Koñchennou eus Bro ar Stêr Aon, Levrdi Le Dault, Kemper, 1950, p. 35.)\nMet a-benn ur pennad e welas e teue al liñser war-raok hag e tostae muioc'h-mui ouzh an hent. — (Abeozen, Pirc'hirin Kala-Goañv, Al Liamm, eil emb. 1986, p. 127.)\nKaourintin en em stardas muioc'h-mui. — (Herve ar Gall, Koulz ar c'hastrilhez, Embannadurioù Al Liamm, 2008, p. 59.)\ngalleg : de plus en plus (fr)\nAdtapet diwar « https://br.wiktionary.org/w/index.php?title=muioc%27h-mui&oldid=301351 »\nKemmoù diwezhañ degaset d'ar bajenn-mañ d'an 12 Eos 2020, da 13:02.


Carles Puigdemont i Casamajó (distaget [ˈkarɫəs pudʒðəˈmon i kazəməˈʒo] e katalaneg ; ganet d'an 29 a viz Kerzu 1962) zo ur c'hazetenner ha politiker katalan hag a zo bet prezidant Kumuniezh Emren Katalonia.\nCarles Puigdemont e 2016.\n3 Buhez prevez\nPuigdemont (a-zehoù) bugel gant e vreur henañ\nEus ur familh eizh a vugale e teu Carles Puigdemont. Er bloavezh e oa dimezet d'ur gazetennerez eus Roumania Marcela Topor ha div verc'h o deus. Studioù katalaneg a reas da gentañ ha studioù kazetennerezh goude. Hag eñ studier c'hoazh e krogas da genlabourat gant kazetennoù bihan. Dont a reas da vezañ pennskridaozer ar pemdezieg katalanek El Punt, m'en deus labouret adalek 1982. Etre 1999 ha 2002 e oa rener an ajañs kelaouiñ katalan Agència Catalana de Notícies. Rener ar gazetenn saoznek Catalonia Today e voe ivez. E 1994 e voe embannet ul levr anvet Cata... què?, ma tielfenne penaos e pled kazetennoù Europa hag Amerika gant politikerezh Katalonia.\nEr bloavezhioù 1980 e oa oberiant gant an aozadur La Crida, hag a zifenn ar c'hatalaneg ha gwirioù Katalonia. E 1983 ez eas e-barzh skourr yaouank ar gostezenn Convergència Democràtica de Catalunya (CDC). Adalek 2006 e voe dilennet e parlamant Katalonia. E 2011 e voe dilennet da vaer e Girona, pa oa renet ar gêr-se gant sokialourien gatalan ar PSC abaoe 32 vloaz zo. D'an 10 a viz Genver 2016 eo bet dilennet da brezidant gouarnamant Katalonia, gant emglev ar strolladoù Junts pel Sí ha Candidatures d'Unitat Popular (CUP).\nD'ar 25 a viz Meurzh 2018, ar polis alaman a embann ez eo bet harzet Puigdemont. Tapet eo bet nepell diouzh kêriadenn Schuby e Schleswig-Holstein. Harzet eo bet e-tro 35 kilometr er su d'an harzoù etre Alamagn ha Danmark. An deiz a-raok e oa bet Puigdemont e Finland ha sañset e oa mont da Vrusel gant ar c'harr-nij. Dre ma oa bet adlañset ar c'hlask europat warnañ gant Bro-Spagn en doa kavet gwelloc'h mont gant an oto.\nServijoù spiañ Bro-Spagn, ar Centro Nacional de Inteligencia (CNI), ha re ar polis broadel a oa o evezhiañ anezhañ abaoe m'en doa kuitaet Belgia o deus kelaouet archerien Alamagn evit kinnig dezho al lec'h gwellañ evit tapout anezhañ. Hervez ar Strafgesetzbuch, kod lezennel Alamagn, ez eo tost ar rebechoù graet da Carles Puigdemont gant Bro-Spagn hag hini an treitouriñ uhel alaman. Ne oa ket ar memestra e Belgia lec'h ma n'eus ket eus ul lezenn dammheñvel.\nD'ar 26 a viz Meurzh 2018, ar justis alaman a embanne e oa dalc'het Puigdemont er vac'h.\nDimezet eo Puigdemont gant ar gazetennerez roumanian Marcela Topor abaoe 2000.\nMarcela Topor ha Carles Puigdemont\n↑ «Junts pel Sí i la CUP tanquen un acord per a dur endavant la legislatura».\n↑ «President Mas: "Faig aquest servei perquè tinc present l'interès del país"».\nPiv eo Carles Puigdemont? (ca)\nAdtapet diwar « https://br.wikipedia.org/w/index.php?title=Carles_Puigdemont&oldid=1788485 »\nDernière modification le 2 Ebr 2018, à 13:37\nKemmoù diwezhañ degaset d'ar bajenn-mañ d'an 2 Ebr 2018, da 13:37.


Arabat droukveskañ gant Ikarios.\nIkaros ha Daidalos gant Frederic Leighton.\nIkaros (Ἴκαρος /Ikaros e gregach) a oa mab d'an tisavour Daidalos ha d'ar sklavez kretat Naukrate. Anavezet eo dreist-holl abalamour m'en doa nijet re dost d'an heol.\n2 Doare Pausanias\nIkaros hag e dad a oa o klask tec'hout rak fulor ar roue Minos. Bac'het e oant er Milendall goude tec'h Theseüs. Daidalos a felle dezhañ distreiñ da Aten, e gêr c'henidik.\nHervez doare anavezetañ ar vojenn, Daidalos a savas eskell, heñvel ouzh re an evned, gant pluñv ha koar. Kenteliañ a reas e vab ha berzañ outañ tostaat d'an heol met Ikaros, trevariet e spered gant e nijadenn, a bignas re uhel. Tostaat a reas d'an heol a lakaas ar c'hoar a zalc'he e eskell en o stumm da deuziñ tamm-ha-tamm. A-benn ar fin e torrjont hag e kouezhas er mor.\nDoare Pausanias[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nHervez Paosanias e oa tec'het Ikaros ha Daidalos eus Kreta war vor, gant bigi bihan, hag ijinet e oa bet ar ouel gant Daidalos evit se. Ikaros avat ne oa ket ur moraer gwall ampart ha mont a reas d'ar strad nepell diouzh Samos.\nGant Herakles e voe kavet e gorf war an aod.\nDispleg[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nIkaros, livet gant Hendrik Goltzius\nAn daolenn Lamm Ikaros gant Pieter Brueghel gozh\nDaidalos hag Ikaros hervez Metamorfozoù Ovidius,testenn ha displegadennoù.\n↑ Hervez un hengoun all e oant o kuzhat en enezenn gant sikour ar rouanez\nAdtapet diwar « https://br.wikipedia.org/w/index.php?title=Ikaros&oldid=1921810 »