(Adkaset eus Breizhad)\nAr pennad-se zo diwar-benn ar vro istorel e gwalarn Europa. Evit ar rannvro melestradurel gall, sellet Rannvro Breizh.\nBreizh ([bʁɛjs] (selaou ) pe [bʁɛx]), e gallaoueg : Bertaèyn [bəʁtaɛɲ]) zo ur vro geltiek, ul ledenez hag un takad sevenadurel e kornôg Europa, savet war lodenn gornôg ar pezh a oa Arvorig gwezhall. Ur vroad eo ivez abaoe an IXvet kantved, pa oa unanet gant Nevenoe, he roue kentañ. Bretoned a vez graet eus he fobl.\n2.3 Enbroadeg ar Vretoned da Arvorig\n2.4 Breizh ar Grennamzer\n2.4.1 Rouantelezh Breizh\n2.4.2 Aloubadegoù ar vikinged\n2.4.3 Dugelezh Breizh\n2.5 Unanidigezh gant Frañs hag ar prantad modern\n2.6 Abaoe an Dispac'h gall\n3.3 Plant hag anevaled\n4.4 Mor ha dour\n5 Melestradurezh ha politikerezh\n5.1 Rannoù hengounel\n5.2 Rannoù a-vremañ\n5.5 Gweledva politikel\n6.1 Kêrioù Breizh\n7.2 Arzoù kaer\n7.4 Sonerezh ha dañsoù Breizh\n7.5 Mojennoù ha lennegezh\n12.1 Istor Breizh\n12.2 Sujedoù a-vremañ\n13 Pennadoù kar\nEvel ar stummoù gallaouek Bertaèyn, ar stumm gallek Bretagne peotramant ar stumm saoznek Brittany e teu ar ger Breizh diwar al latin Britannia, "douar ar Vretoned", a oa anv ur broviñs eus an Impalaeriezh roman. Ar ger-se a oa bet implijet abaoe ar Iañ kantved kt JK da gaozeal diwar-benn Enez Vreizh. Tapet e oa bet ar ger diwar ar gresianeg Πρεττανικη (Prettanike) pe Βρεττανίαι (Brettaniai) implijet gant an ergerzher Piteas eus Massalia, hag amprestet o-unan diwar an anv en em roe annezidi an enezenn, a oa bet adsavet e *Pritanī en o yezh, diwar ur proto-keltieg *kʷritanoi , mammenn ar c'hembraeg Prydain , anv Enez Vreizh er yezh-se. Amsklaer eo talvoudegezh ar ger, a oa bet tostaet eus "preder" da skouer, peotramant eus ar wrizienn indezeuropek *kʷer- ("troc'hañ", "ober"). Tostaet e oa bet ivez diouzh anv iwerzhonek ar Bikted Cruithne .\nDa vare ar Romaned e implijed ar ger Arvorig evit kaozeal diwar-benn tiriadoù ledanoc'h eget Breizh a-vremañ, daoust ma oa al ledenez al lodenn gornôg anezho. Dont a ra eus ar galianeg aremorica a sinifi "tal ar mor", "tost ouzh ar mor". Un anv all a oa bet implijet betek an XIIvet kantved, Letauia, a dalvezfe "ledan", "plaen", a zo chomet bev e kembraeg : Llydaw.\nAdalek ar VIvet kantved e komañsed d'ober gant Britannia da gaozeal diwar-benn al lodenn eus Arvorig poblet gant ar Vretoned abaoe an IVe kantved, ha stankoc'h adalek ar Vvet kantved. Gregor Teurgn a oa an istorour kentañ oc'h ober gant Britannia er stêr-se.\nBreizh a zeufe eus ur stumm hipokristek *Brittia a vije bet roet da Enez Vreizh a-bezh. Atestet eo evit ar wezh kentañ e lesanv an dug Alan III Rebrit en doa bevet en XIvet kantved. Daou zoare zo da distagañ ar ger-se e brezhonegva a-vremañ : [brɛjs] e gwalarn ar vro (Kerne-Leon-Treger dre vras), a skrived Breiz betek an XXvet kantved, ha [brɛχ] e gevred ar vro (Bro-Gwened dre vras), a skrived Breih er skritur gwenedek. Ar reizhskrivadur Breizh a oa deuet gant ar skritur peurunvan adoptet e 1941 hag a zo implijet gant ar muiañ-niver bremañ. Breiz a gendalc'her skrivañ er skritur skolveurieg avat.\nBet eo bet Breizh unan eus ar riezoù koshañ en Europa da vare diskar an Impalaeriezh roman, met kavet ez eus bet roudoù niverus eus obererezhioù mab-den e takadoù tost d'an aodoù ha war an inizi peurvuiañ.\nRoudoù un tantad ken kozh ha 500 000 a vloavezhioù zo bet kavet e Ploeneg, ar re goshañ kavet en Europa. En enez Eusa ez eus bet meur a vonedonea gant annezidi a bep seurt abaoe hoalad an Neolitik. Etre 4 000 ha 1 200 kent J.K. e savas tud ne anavezer kalz a draoù diwar o fenn meur a savadur mein : peulvanoù, mein sonn, taolioù-maen hag alezioù toet. Sevenadur ar meurvein en em astennas war Europa a-bezh, met e Breizh e tizhas un diorren bras, seul vui m'eo roc'hellek-kenañ an douar.\nPoblet e voe al ledenez gant poblañsoù a gaoze ur yezh geltiek, ar galianeg ha perzh eus Galia e teuas ar vro da vezañ eta. War dro -330 e tremenas ar merdeer Piteas war an aodoù. Kyrtoma a ra eus al ledenez, hag envel a ra an douaroù a welas en tu all da Vor Breizh Prettanike pe Brettaniai zo deuet da vezañ Preden en hor yezh. Antreal a rae hor bro en istor.\nDont a ra ar ger Arvorig, eus ur ger galianeg latinekaet en Aremorica pe Armorica. Roet e oa anv-se en Henamzer klasel d'ul lodenn eus Galia, etre kornad Pornizh e su genoù al Liger ha Dieppe. Pemp poblad pe meuriad Galianed a oa e lodenn an Arvorig zo deuet da vezañ Breizh, an Osismied, ar Weneted, ar Goriosolited, ar Riedoned hag an Namneted). Gant ar Romaned e voe aloubet an tiriad a vo graet Breizh anezhañ war-lerc’h, evel ma aloubas peurrest Arvorig da vare Brezelioù Kaezar e Galia.\nEn amzer an Impalaeriezh roman e oa Arvorig, Aremorica, ul lodenn eus proviñs roman Gallia Lugdunensis. Emsavadeg ar Bagaudae en IIIe kantved a zegasas trubuilhoù hag a lakaas ar boblañs da zigreskiñ. Distrujet e oa kalz kêriadennoù. War an Tractus Armoricanus e oa savet kreñvlec'hioù nevez, da skouer e Brest, Avranches hag ar Yeoded. Da gustum e soñjer e krogas ar gristeniezh d'en em ledañ en Arvorig e diwezh ar IVe kantved, met ral eo an titouroù.\nEnbroadeg ar Vretoned da Arvorig[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nEr bloavezhioù 380 e oa moarvat un niver bras a soudarded vrezhon eus an arme roman da zifenn aodoù Arvorig a-enep al laeron-vor a zeue eus Norzh Europa hag a rae o reuz e Mor Breizh. Goude se ez voent implijet da stourm ouzh emsavadegoù ar Bagaudae. Hervez an Historia Brittonum, skrivet en IXvet kantved, an impalaer Magnus Maximus, a dennas an armeoù roman eus Preden, o c'hasas eno ivez.\nPa voe dilezet Proviñs Britannia gant al lejionoù roman e 411 e fizjont difenn an enezenn er Vrezhoned. Buan avat, argadegoù ar Bikted o tont eus Caledonia ha dreist-holl re ar Scoti (Iwerzhoniz) (deuet eus Hibernia) a zeu da vezañ niverusoc'h-niverusañ. War ar memes tro eo aloubet reter an enezenn gant pobloù german, an Angled hag ar Saozon peurgetket, a argas ar Vrezhoned trema ar c'hornôg. War a seblant e vefe argadegoù ha trevadennoù an Iwerzhoniz o dije bet ar roll brasañ da atizañ un niver bras a Vrezhoned da vont kuit war an douar-bras e lec'h ma anavezent kerent a oa soudarded eno. Divroañ a reas ar Vretoned da Walarn Galia dre vras, da Arvorig dreist-holl.\nKemer a reas an tiriad anv Britannia dindan pluenn an istorour frank Gregor Teurgn er VIvet kantved. Er Grennamzer uhelañ e oa bet rannet Breizh etre div rouantelezh ha war-lerc’h etre teir rouantelezh – Domnonea, Kerne ha Bro-Ereg.\nBreizh ar Grennamzer[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nRouantelezh Breizh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nEtre 843 ha 851 e voe trec'het meur a wezh lu ar Franked gant Nevenoe, a oa bet o telc'her Breizh en anv an Impalaer, hag e vab Erispoe. Dizalc'h e teuas Breizh da vezañ hag Erispoe a zeuas a-benn da lakaat roue ar Franked Karl Voal da anavezet e galite a roue. Brasaet e voe ar rouantelezh dindan ren Saläun.\nAloubadegoù ar vikinged[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nPreizhet e voe Breizh gant ar vikinged meur a wezh kerkent ha 843. Goude drouklazhañ Salaün avat, o profitañ eus ar brezel ma rae e hêred er vro, e teuas ar vikinged da gas prantadoù-preizhañ spontusoc'h-spontusañ. Goude ren ar roue Alan Iañ e voe distrujet ar rouantelezh ganto.\nDugelezh Breizh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nDistreiñ a reas Alan Barvek, ur mab-bihan da roue diwezhañ Breizh, gant skoazell roue Bro-Saoz Athelstan of Wessex ha pennoù bras Rouantelezh ar Franked, da Vreizh ha trec’h e oa war ar Vikinged e 937. Adsavet e oa bet Breizh hogen ne oa mui ken kreñv all, ken ma ne oa nemet un dugelezh anezhi (ur gontelezh hepken hervez tud zo). Ur skod a bouez e oa etre Normandi hag Anjev, ha da c’houde etre Bro-Saoz ha Bro-C’hall a-raok dont da vezañ ur vro dizalc’h en-dro da vare remziad an tiegezh Moñforzh (XIVvet–XVvet kantved). Ur vro distag e chomas betek ar XVIvet kantved, daoust d’ar brezel hêrezh (1341–1364), daoust d’ar C’hallaoued a glaske lakaat ar vro e beli o Stad, daoust d’ar Saozon a glaske ren ar vro.\nUnanidigezh gant Frañs hag ar prantad modern[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nDa-heul e voe trec’h rouantelezh Bro-C’hall, ur rouantelezh c’halloudus anezhi, war an dugelezh da vare emgannoù 1488 ha 1491. E 1532, o doa goulennet Stadoù Breizh, a oa bodet e Gwened, e vije unanet an dugelezh hag ar rouantelezh da viken. Mirout a reas Breizh dreistwirioù zo (al lezenniñ hag ar sevel tailhoù dibar), koulskoude, betek an Dispac'h gall.\nAr XVvet kantved, ar XVIvet kantved hag ar XVIIvet kantved a vez sellet outo evel prantadoù eus an toniusañ e Breizh. D’ar mare-se e veze treuzdouget marc’hadourezhioù a-leizh dre vor etre Spagn, Bro-Saoz hag Holland. Breizh a oa, anat eo, e kreizig-kreiz an hentoù-se. Da vare Colbert e voe diorret an arme e Breizh hag abalamour d’an dizemglevioù a veze etre Frañs ha Bro-Saoz ez eas Breizhiz tamm-ha-tamm war baouraat.\nAbaoe an Dispac'h gall[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nE-pad nozvezh ar 4 a viz Eost 1789, evit gwir, e voe torret dreistwirioù ar c’humunioù, ar c’horfuniadoù, an noblañs, ar c’hloer… ha dreistwirioù Breizh. Disrannet e voe Breizh e pemp departamant.\nPaouroc'h paourañ e oa ar vro abaoe an XVIIIvet kantved met en XIXvet kantved e voe an traoù en o gwashañ. Skoet e voe an dud gant ar Brezel Bed Kentañ hag an Eil Brezel Bed ha cheñchet dremm he doa graet ar vro d'ar mare-se, paneveken gant dilez o yezhoù gant ar Vretoned. Rannet e voe Breizh e div rannvro d'ar mare-se ivez, al lodenn vrasañ oc'h ober Rannvro Breizh hag ul lodenn bet ebarzhet e Broioù al Liger.\nSellet ivez : roll inizi pennañ Breizh ha roll stêrioù pennañ Breizh\nUn daouarc'heg e Menez Are.\nLedenez vrasañ Frañs eo Breizh, gant ur gorread a 34 030 km² etre Mor Breizh ha Meurvor Atlantel, a c'heller didroc'hañ etre an Hirwazh kostez Enez Eusa ha Pleg-mor Gwaskogn e su ar vro. Didroc'het-kenañ eo aodoù Breizh, leun a torraodoù, a rozioù, a aberioù hag a gaboù. Ar Mor Bihan, e su ar vro, zo ur porzh naturel bras-tre ha leun a inizi. 800 enezenn a zo nepell eus aodoù Breizh : ar Gerveur eo an hini vrasañ, er su. 2 860 km a aodoù a zo e Breizh en holl, un drederenn eus aodoù hollek Frañs eo.\nN'eo ket plaen Breizh penn da benn abalamour da dTorosad Arvorig, ur chadenn menezioù kozh-Noe ledet etre Normandi, Maine, Añjev ha Breizh. Abalamour d'an dra-se ne'z eus ket a harzoù merket splann er gweledva etre Breizh ha Frañs, war-bouez ar stêr Kouenon a verk an tremen etre Breizh ha Normandi. Tra m'emañ Torosad Arvorig en e uhelañ e Maine (417 m) hag e tigresk a feur ma tosta diouzh ar mor ez a war uhelaat kreiz al ledenez gant ar Menez Du ha Menez Are. Menez uhelañ Breizh eo ar Roc'h Ruz e Menez Are gant 385 m, heuliet a-dost gant menezioù all nepell.\nAlies e reer an Arvor eus al lec'hioù tost ouzh an aodoù (implijet eo stank e galleg, "l'Armor") tra ma reer an Argoad eus an tiriadoù diabarzh (e galleg "l'Argoat"). An douaroù pinvidikañ zo ar re a oa goloet gant koadeier a-raok amzer an Neolitik. Bremañ e kaver koadeier bihanoc'h, evel Koad Pempont, a soñjer eo restachoù koad mojennel Breselien. Stank e kaved gwez war ar c'hleuzioù abaoe an XVIIIvet kantved, met da get hogozik penn da benn e oa ar gweledva-se abalamour ma oa re vihan ar parkeier evit leuskel mekanikoù da dremen. Poaniet e oa bet gant un nebeud tud, evel Saig Jestin, da adsevel ar c'hleuzioù. An douaroù paouroc'h zo goloet gant lanneier. Yeunoù a gaver e Breizh ivez, er Briver da skouer, a zo bet lakaet en ur park naturel rannvroel, tra m'eo bet lakaet Menez Are hag aod an Hirwazh e parkoù all.\nGeologiezh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nSellet ivez : Argompezenn\nDont a reas ledenez Vreizh war-wel da vare an orogenezenn kadomian, a stummas aod an norzh etre Gwengamp ha Felger. War-wel e teuas aod ar su da vare an orogenezenn hersinian. D'ar memes mare e leuskas menezioù-tan oberiant-kenañ kementadoù bras a c'hreunvaen. Etre an daou brantad-se, kadomian ha hersinian, e gaved an tiriad dindan zour meur a wezh, ar pezh a leuskas mein fosil ha goueledennet, evel ar maen glas hag ar c'hrag. Dre ma ne gaver ket raz eo trenk-tre an douar e Breizh.\nUhelaet ha plaenaet e voe torosag Arvorig meur a wezh tra ma oa stummet ar Pireneoù hag an Alpoù. Rimiet e voe ar reier abalamour d'ar cheñchamantoù hin ha stummadur reier goueledennet ouzhpenn. Atebeg eo ar metamorfism eus stummadur ar maen glas, ouzhpenn da zouar pinvidik Enez Groe.\nE-pad skornadegoù ar Pevarveder e voe goloet Breizh gant loess ha leuniet e voe an traoñiennoù, disoc'h obererezh stank plakennoù Afrika hag Eurazia, gant goueledennoù ar stêrioù. Stummet e voe gweledva Breizh a-vremañ da vat e-kerzh ar milion a vloavezhioù diwezhañ.\nEmañ Breizh en takad goudomm, gant un hin cheñch-dicheñch, levezonet gant ar mor, tost-tre ouzh hini Kernev-Veur. Alies e ra glav met ken alies e weler an heol. E-pad an hañv ez an temperadurioù betek 30°C, met klet e chom an hin. 15°C a ziforc'h a vez etre an hañv hag ar goañv, met cheñch a ra diouzh pegen pell emeur diouzh ar mor. Chom a ra etre an amzer war an aodoù, muioc'h eget e diabarzh ar vro, met kement a c'hlav a ra war an daou dakad-se. Muioc'h a c'hlaveier a gouezh war Menez Are avat. Muioc'h a heol a vez e sur ar vro, etre An Oriant ha Pornizh avat, betek 2000 eurvezh bep bloaz.\nPlant hag anevaled[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nTost a-walc'h emañ buhez gouez Breizh ouzh hini Frañs, gant un nebeud diforc'hioù avat. Pinvidik eo ar vuhez a-hed an aodoù hir, er morioù kenkoulz hag en aer – laboused zo ne vezont ket gwelet e Frañs. Ar spesadoù a gaver e diabarzh ar vro n'int ket gwall zisheñvel diouzh ar pezh a gaver e Frañs avat, ouzhpenn d'an dra-se, dre m'eo Breizh ul ledenez, e weler nebeutoc'h a spesadoù e Breizh-Izel eget e Breizh-Uhel.\nLeun a laboused-mor disheñvel a c'heller gwelet a-hed an aodoù, annez ar morvrini bras, gouelini gris, godezed beg plat, morskouled boutin, ereved beg hir pe poc'haned boutin. Ar brasañ eus ar spesadoù-se a ouenn war inizi distro ma n'eo ket kerreg, start e vez gwelet anezho neuze. E diabarzh ar vro e kaver spesadoù a weler stank en Europa, evel fazaned, gwennili-siminal, kefeleged, glaouered du pe klujared gris.\nEvel e Kembre, Kernev-Veur pe Iwerzhon e kaver e dourioù Breizh leun a anevaled-mor evel rinkined pirc'hirin, reuniged gris, baoted lêrek, daofined, morhoc'hed, morgaouled, kranked pe ligistri. draeneged a gaver stank a-hed an aod, tra ma vev touilhed-traezh war ar plateiz kevandirel. Er stêrioù e kaver dluzhed, eoged asambles gant dourgon hag avanked.\nE-touez an anevaled digein e c'heller menegiñ melc'hwedenn-grogennek Kemper. Ar bronneged brasañ a oa bet chaseet betek an amzer vodern, aet e oa ar vleizi da get en XXvet kantved da skouer. Hiziv e c'heller menegiñ ar c'hirvi, moc'h-gouez, lern, gedon ha meur a spesad askell-groc'hen.\nBrudet eo Breizh evit marc'h Breizh, ur ouenn kezeg eus ar vro, hag evit ar Spagnol Breizh, ur c'hi-chaseal. Gouennoù chatal a zo bet desavet er vro, lod eus outo a oa war-nes mont da get en XXvet kantved evel ar saout brizhdu, saout Froment eus a Vro-Leon, saout Arvorig ha saout an Naoned.\nPennad pennañ : Steuñv hentoù Breizh\nUr bannel gozh war an N164\nFall e oa ar rouedad hentoù e Breizh betek ar bloavezhioù 1970. Gwellaet e oa bet un tamm en XVIIIvet kantved gant labourioù duk Aiguillon evit aesaat tremen ar soudarded, met chom a rae a-bouez ruz an treuzdougen war vor hag an tren goude an XIXvet kantved. Diwar labour ar CELIB er bloavezhioù 1960 e oa bet divizet gant gouarnamant de Gaulle ur steuñv krouiñ ha reneveziñ hentoù a 10 milion lur e-pad 25 bloaz. Ouzhpenn 1000 km a hentoù-tizh a oa bet savet, o liesaat an trafik dre bevar. Kontrol d'ar pezh a oa bet graet e lec'h all e Frañs n'eus ket da baeañ ur peaj war hentoù Breizh ha ne c'heller ket bleniañ en tu all da 110 km/h (e-lec'h 130 km/h).\nAn hent pennañ a liamm ar c'hêrioù bras hag an tolpadoù all a-hed aod an norzh eo an Hent Vroadel 12 a liamm Roazhon, Sant-Brieg, Montroulez ha Brest. Diwar Roazhon e liamm Breizh ouzh Normandi ha mont a ra betek Pariz. E su Breizh e tremen Hent Vroadel 165 a-hed an aod en hevelep doare o liammañ an Naoned, Gwened, An Oriant ha Kemper a-raok treiñ war-zu an norzh betek Brest. An Hent Vroadel 164 a chome diechu e labourioù e 2022, neuze e chom lodennoù gant un hent e-lec'h daou, met treuziñ a ra Kreiz Breizh etre Roazhon, Loudia, Karaez betek Kastellin ha Kraozon. Un hent-bras all zo etre Roazhon ha Gwened, an Hent Vroadel 166 tra ma'z eus unan all, an Hent Vroadel 137 d'ober al liamm etre Sant-Maloù, Roazhon hag an Naoned hag alese mont betek Bourdel.\nAer[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nAerborzh brasañ Breizh eo Aerborzh Naoned Atlantel, a gas kirri-nij d'ar Rouantelezh-Unanet, Italia, Alamagn, Iwerzhon ha Maroko. Aerborzh etrebroadel Brest-Breizh eo an eil brasañ, dirak Aerborzh Roazhon - Sant-Jakez hag Aerborzh an Oriant-Breizh Su. Aerborzhioù bihanoc'h a zo, met diaezamantoù bras o devez.\nViaduc Montroulez gant an hent-houarn\nDiv linenn TTB zo e Breizh, unan a liamm Pariz ouzh an Naoned hag unan all o liammañ Pariz ouzh Roazhon ha dre-se ouzh Kemper ha Brest. Astennet e voe al linenn tizh-uhel e 2017, en tu-mañ eus ar Mañs, da gas buanoc'h an trenioù warno. Tabut a oa bet abalamour d'an arc'hant postet el labourioù-mañ evit efedoù fall war ar vro, e-keñver priz an tiez e Bro-Roazhon ha plas an trenioù rannvro.\nAr servij rannvroel zo aozet gant trenioù THR a ra liammoù etre kêrioù Breizh hag a servij da drenioù ar pemdez.\nMor ha dour[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nServijoù treizhañ zo da gas tud, otoioù ha danvezioù a-dreuz Mor Breizh da Iwerzhon, Kernev-Veur, Inizi angl-ha-norman ha Bro-Saoz. An embregerezh bennañ eo Britanny Ferries, savet gant Alexis Gourvennec evit ar Joniged da gentañ, a ra liammoù etre Rosko ha Plymouth, Sant-Maloù ha Portsmouth, ha Rosko ha Korkig\nEn XIXvet kantved e voe digoret ur ganol vras etre an Naoned ha Brest. Digoret e oa bet evit ar c'hoñverz met bremañ e c'heller bageal warni evit ar blijadur.\nMarc'hhouarnerezh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nUnan eus sportoù-pennañ Breizh eo ar marc'hhouarnerezh ha meur a zen az a war beloioù evit ar blijadur, ar pezh en deus lakaet ar strollegezhioù publik da bostañ arc'hant en hentoù-marc'h-houarn ha peadra d'ober gant ar beloioù. Er vro a-bezh eo bet brasaet ar rouedad hentoù, war bord an hentoù meret gant ar c'humunioù peotramant war hentoù savet a-ratozh, lod anezho savet diwar hentoù-houarn kozh. Hentoù ispisial a zo, evel ar Vélodyssée ("Belodisea") eus Rosko betek an Naoned hag hentoù-meur a zo merket gant sinoù e "V" (evel V1, V2...). An halajoù a-hed kanol Naoned-Brest a zo bet kempennet evit ar beloioù, da lavaret eo 385 km, met kammdroioù a zo : kuitaat an hent a vez erbedet a-wezhioù da verraat ar veaj ha degas un tamm cheñchamant.\nRannoù hengounel[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nDiv bastell-vro vras zo e Breizh : Breizh-Uhel (Gorre-Breizh), a glot gant tachenn ar gallaoueg a-raok ar bloavezhioù 1950 ha Breizh-Izel (Goueled-Breizh), a glot gant ar brezhonegva a-raok ar bloavezhioù 1950. Rannet e voe Breizh e nav bro, a glot gant an eskoptioù katolik, met o deus servijet ivez da rannadurioù brezel, melestradurezh ha sevenadurel. Chom a ra bev ar broioù-se e Breizh-Izel dreist-holl, ha muioc'h c'hoazh e penn ar vrezhonegerien.\nAn eskopti hengounel a oa :\nE Breizh-Izel :\nBro-Leon, tro-dro da Gastell-Paol, e norzh an Elorn ha Menez Are, e kornôg Montroulez.\nBro-Dreger, tro-dro da Landreger, etre Montroulez hag al Leñv, hag ar menezioù er su.\nBro-Gerne, tro-dro da Gemper, e su an Elorn ha Menez Are, betek Kemperle er su.\nBro-Gwened, tro-dro da Wened, rannet etre Breizh-Izel ha Breizh-Uhel emañ e gwirionez.\nE Breizh-Uhel :\nBro-Naoned, tro-dro d'an Naoned, a glot tamm pe damm ouzh departamant al Liger-Atlantel.\nBro-Roazhon, tro-dro da Roazhon, a ra ul lodenn eus Il-ha-Gwilun.\nBro-Zol, tro-dro da Zol, e biz Il-ha-Gwilun.\nBro-Sant-Maloù, tro-dro da Sant-Maloù, rannet etre tri departamant a-vremañ.\nBro-Sant-Brieg, tro-dro da Sant-Brieg.\nNiver bandennoù ar Gwenn-ha-du a oa bet choazet diouzh niver ar broioù-se, ar re wenn evit Breizh-Izel, ar re zu evit Breizh-Uhel.\nE Breizh-Izel dreist-holl, eo rannet c'hoazh pep hini eus ar broioù-se en isbroioù sevenadurel a rae diforc'hioù etrezo gant ar mod d'en em wiskañ, an dañs peotramant ar mod da gaozeal brezhoneg. Lod a chom bev c'hoazh, evel ar Vro-Vigoudenn pe Bro-Bagan. Gallout a reer menegiñ ouzhpenn Bro-Fañch, Bro-Fisel, Bro-Chelgenn pe Bro-Dardoup.\nRannoù a-vremañ[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nGwelet ivez : Rannvro Breizh, departamant gall.\nE glas teñval, pevar departamant rannvro Breizh hag e glas sklaer, departamant Liger-Atlantel a zo e rannvro Broioù al Liger.\nDa get ez eas Breizh evel emsavadur politikel e 1789, pa voe rannet e pemp departmant. Rannet eo an departamantoù e tri pe bevar arrondissement, rannet o-unan e kantoù savet gant meur a gumun. Dilennet eo ar c'huzulioù-kêr ha departamant gant ar geodedourien. E pep departamant ez eus ur prefed ha meur a is-prefed, choazet gant Prezidant ar Republik C'hall.\nDre ma oa deuet re vihan an departamantoù e oa bet soñjet krouiñ rannvroioù brasoc'h e-kerzh an XXvet kantved. Daoust ma oa difennet Breizh gant pemp departamant gant broadelourien Breizh, gant asant ar boblañs dre vras, e oa bet kavet gwelloc'h gant gouarnamantoù Frañs distagañ departamant al Liger-Atlantel diouzh Breizh evit e lakaat e rannvro Broioù al Liger. Arguzennet e oa bet e vije kevezerezh etre Roazhon ha Naoned, hag e oa re bell an Naoned diouzh kreiz ar rannvro. Meur a raktres a oa bet abaoe ar bloavezhioù 1920, met n'eo nemet e 1956 e oa bet treset rannvroioù Breizh ha Broioù al Liger evel m'emaint bremañ. E 1972 e voe roet galloudoù d'ar rannvroioù-se, asambles gant ur c'huzul rannvro. Brasaet e oa bet galloudoù ar rannvroioù un tammig e 2014.\nEvit ar poent eo rannet Breizh etre div rannvro velestradurel neuze :\nBroioù-al-Liger, m'emañ an departamant breizhek Liger-Atlantel hag an departamantoù gall Sarthe, Maine-et-Loire, Vañde ha Mayenne). Naoned eo kêr-benn velestradurel ar rannvro – kêr-benn Breizh eo bet keit ha ma oa dizalc'h Breizh diouzh Bro-C'hall.\nAdunanidigezh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nGwelet ivez : Breizh Unvan.\nPa voe bet krouet rannvroioù Breizh ha Broioù al Liger e oa savet meur a vouezh, e-touez ar bolitikerien, luskad broadel Breizh kenkoulz hag ar boblañs, a-enep an diviz ha da c'houlenn ma vezo adunanet Breizh he femp departamant.\nEnebourien an adunanidigezh, politikerien eus Broioù al Liger alies, a gred ne c'heller ket mont gant an hent-se : kollet e vije gant ar rannvro he c'hêrbenn politikel hag ekonomikel, ne vije ket unvan a-walc'h Broioù al Liger ha rankout a rafed ebarzhañ an departamantoù a chom e rannvroioù all evel Centre-Val de Loire pe Nouvelle Aquitaine. Arguzenniñ a reont, evel lod eus enebourien ar soñj-se e Breizh, e vije graet poan da Roazhon ha digempouezet Breizh etre Breizh-Uhel ha Breizh-Izel. Ar brasañ zo ar bolitikerien-se a c'houlenn ma vo unanet Breizh ha Broioù al Liger d'ober ur rannvro Kornôg Bras avat.\nHarpet eo soñj an adunanidigezh gant kevredigezhioù evel Breizh Unvan pe A la bretonne, ha gant emsavadurioù publik evel Kuzul rannvro Breizh (abaoe 2008), ha meur a wezh gant kuzul departamant Liger-Atlantel. Sontadegoù a ziskouez eo soutenet an adunanidigezh gant ar brasañ niver e rannvro Breizh kenkoulz hag e Liger-Atlantel, tra m'eo nac'het soñj ar C'hornôg Bras.\nKêrioù-penn[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nPorzh Kastell Duked Breizh\nMeur a gêr a oa bet seiz ar galloud a-hed istor Breizh. Ne ouezer ket kalz a draoù diwar-benn annez ar rouaned kentañ met gouzout a reomp e fiñve kalz lez an duked hag o melestradurezh, pep duk o reiñ pouez d'ur c'hastell peotramant d'ur gêr bennak diouzh e sañtimantoù. Bevet o doa etre an Naoned, Roazhon, Redon, Ploermael, Gwened pe Gwenrann dreist-holl, da lavaret eo e Breizh-Uhel muioc'h eget e Breizh-Izel. Pa oa dizalc'h ar vro en em vode Stadoù Breizh etre Dinan, Ploermael, Redon, Roazhon, Gwitreg, Gwenrann met dreist-holl e Gwened (19 gwezh) hag en Naoned (17 gwezh).\nE-touez ar c'hêrioù-se e c'heller lavaret e oa un tric'horn kêrioù-penn etre Gwened, Roazhon hag an Naoned. Kurunennet e veze an duked e Roazhon tra ma oa Gwened seiz Kambr ar c'hontoù hag ar Parlamant betek fin an dizalc'hidigezh. Kaset e voe ar Parlamant da Roazhon ha kambr ar c'hontoù d'an Naoned ur wezh staget Breizh ouzh Frañs. Naoned, lesanvet Kêr an Duked a oa annez pennañ ried diwezhañ Breizh. Emañ Kastell Duged Breizh e kreiz-kêr an Naoned c'hoazh. Hiziv ez eus tud evit lavaret eo an Naoned kêrbenn Breizh met Roazhon, dre m'eo kêrbenn rannvro Breizh, a zo gwelet evel kêrbenn ar vro. Seiz ur rannvro-Iliz aozet war tiriadoù rannvro Breizh ha Broioù al Liger eo ivez.\nGweledva politikel[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nBetek hanterenn ziwezhañ an XXvet kantved e oa kreñv levezonoù katolik ha mirour e Breizh a-bezh, tra ma oa tostoc'h rannvroioù zo evel bro greantel Sant-Nazer hag an Oriant pe ar veskell etre Pont-'n-Abad ha Landreger hag a dreuz Breizh – lesanvet ar veskell stourm – ouzh al luskadoù sokialour ha komunour. Muioc'h a-bouez o doa kemeret strolladoù an tu-kleiz, dreist-holl ar Strollad sokialour da gentañ hag ar re C'hlas nevez-zo, er vro. Adalek 2004 e oa ar muiañ-niver ganto e Kuzul rannvro Breizh. Chom a ra kreñv ar virourien er Mor-Bihan avat. Izeloc'h e vez ar strolladoù tu-dehoù pellañ e Breizh eget e Bro-C'hall.\nStrolladoù rannvroelour, emrenour, broadelour ha dizalc'hour a zo er vro abaoe deroù an XXvet kantved, met dister e chomont a-fet dilennidi, goude ma oa aet pelloc'h o levezon. Chom a ra brudet fall Strollad Broadel Breizh dre ma aet war hent ar faskouriezh gant un nebeud eus e bennoù ha kenlabouret gant nazied hag alies e tager an emsav abalamour d'o oberoù, goude ma oa bet graet choazoù kontrol gant broadelourien all. Hiziv eo an Unvaniezh Demokratel Breizh ar strollad brudetañ. Ur strollad eus an tu-kleiz eo, a oa bet tost ouzh ar Sokialourien a-raok tostaat ouzh an Ekolojisted, a stourm evit emrenerezh ar vro. Dilennidi o deus er C'huzul rannvro hag e kêrioù zo. Menegiñ Strollad Breizh a c'heller ober, en em brezañt evel ur strollad nag a-gleiz nag a-zehoù, met gwelet e vez evel ur strollad kreiz-dehoù alies dre ma'z eus eus an UDB a-gleiz.\nEil kêr Breizh e-keñver a boblañs eo Roazhon, e Breizh-Uhel.\nHervez an niveridigezh ofisiel diwezhañ e oa 4 784 126 a dud o chom e Breizh e 2022 (3 354 854 e Rannvro Breizh hag 1 429 272 Liger-Atlantel, sifroù dastumet e 2019 da vezañ ofisiel e 2022), ar pezh a Breizh etre Zeland-Nevez (4 898 000 e 2018) ha Palestina (4 550 368 e 2014). Biskoazh ne oa bet kement a dud o chom e Breizh en hec'h istor. N'eo ket dasparzhet ingal ar c'hresk-se avat. Tra ma oa kresket ar boblañs dre vras eus 1 % bep bloaz, met muioc'h e oa bet e Mor Bihan hag en Il-ha-Gwilun. Bro-Roazhon ha Bro-Naoned a zesach an dud, kenkoulz hag an takadoù tro-dro d'an aod, dreist-holl er c'hreisteiz e-lec'h ma vez heol. Ar maezioù dre vras, met dreist-holl ar menezioù. E Breizh-Izel e oa bet kollet tud ivez.\nE 1851 e oa tro-dro 2.7 milion a dud a chom e Breizh hag izel e chomas ar c'hresk betek kreiz an XXvet kantved, dreist-holl abalamour ma oa kalzig a Vretoned o vont kuit eus ar vro, da labourat e rannvroioù pinvidikoc'h peotramant e broioù estren. Kresket e voa ar boblañs betek 3.2 milion e 1962 avat, ur c'hresk kaset gant an Naoned dreis-holl. Adalek ar bloavezhioù 1960 e kreskas buanoc'h ar boblañs dre ma oa tavet an divroañ. Breizh a zesach familhoù, tud nevez aet war o leve ha tud koshoc'h eget 35 vloaz. Deuet eo da vezañ start-kenañ evit ar gelennerien-skolioù distreiñ er vro da skouer.\nBrasañ kêrioù Breizh eo Naoned, Roazhon ha Brest, gant ouzhpenn 100 000 annezad. Un nebeud kêrioù bras a zo, en tu all da 25 000 annezad, evel Kemper, An Oriant, Sant-Nazer pe Sant-Brieg. Ar c'hêrioù all zo bihanoc'h eget 25 000 annezad, evel Montroulez pe An Alre.\nBroadelezh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nE 2014 e tisklêrie 86% eus an dud bezañ stag-tre ouzh Breizh. 45% en em sante ken breton ha gall. 81% a soñj dezho eo ur rannvro, 13% a lavar eo ur vro ha 4% a lavar eo ur vroad. Digor e chom ar Vretoned e-keñver an dud : 63% a lavar n'eo ket ret bezañ bet ganet e Breizh peotramant kaout familh eus Breizh evit bezañ breizhat. 66% eus an dud a zisklêrie n'anavezent ket mat istor o bro ha 14% a lavar o doa bet kentelioù diwar-benn istor Breizh (er skol kentañ derez evit an hanter-anezho). E 2019 e responte 61% eus an dud war pemp departamant Breizh e oant a-du gant krouidigezh ur strollegezh war pemp departamant, gant ur Vodadeg he galloudoù astennet. 64% a responte e oant a-du ma vije kemeret gant Breizh kefridioù diouzh ar Stad. Hervez ur sontadeg kaset e 2012 hag embannet e-barzh ar gelaouenn Bretons e 2013 e oa 18% eus an dud a oa a-du gant dizalc'hidigezh Breizh. Ar sontadeg a ziskoueze e chome lealoc'h ar Vretoned koshañ ouzh Frañs : 58% eus an dud en tu all 60 vloaz en em sante gall da gentañ, tra m'en em sante 53% eus an dud dindan 35 bloaz breizhat da gentañ. An dud eus an tu-kleiz en em sante muioc'h breizhat ivez.\nE glas teñval e weler tachenn hengounel ar brezhonegva.\nE glas sklaer e weler tachenn hengounel ar gallaoueg.\nAr brezhoneg hag ar gallaoueg eo yezhoù hengounel Breizh. N'eo ket yezh-vamm ar brasañ eus an dud bremañ abalamour m'int bet erlec'hiet gant ar galleg, met klask a reer ober anezho yezhoù-daremprediñ adarre. Rannet eo o zachenn gant ur vevenn yezh a oa kilet, gant an tu kreñv evit ar gallaoueg, abaoe ar Grennamzer. Ar vevenn hengounel a dremen etre Plouha en norzh betek Gourenez Rewiz er su, met emañ an traoù o cheñch hervez enklaskoù yezhoniel diwezhañ. Ofisiel eo ar galleg, evel e pep lec'h e Frañs, tra m'eo bet anavezet ar brezhoneg hag ar gallaoueg evel yezhoù Breizh gant Kuzul rannvro Breizh.\nPennad pennañ : Brezhoneg\nPanelloù-hent divyezhek e Kemper\nUr yezh geltiek eo ar brezhoneg, diskennet eus ar predeneg, ha kar ouzh ar c'herneveureg hag ar c'hembraeg. Degaset e oa bet da Arvorig ar c'hornôg adalek ar IV ha Vvet kantved gant divroidi eus Enez Vreizh. Yezh ar gevredigezh a-bezh e Breizh-Izel e oa a-hed ar Grennamzer met tamm ha tamm, adalek fin ar Grennamzer Uhelañ e oa bet dilezet ar yezh gant an uhelidi, an Iliz hag ar vourc'hizien da c'houde. Yezh ar bobl war ar maez e oa chomet avat betek kreiz an XXvet kantved.\nPolitikerezh ar gouarnamant gall en XIXvet hag XXvet kantved a lakaas ar skol da vezañ ret ha difenn a reas implij ar brezhoneg er skolioù, gant ar pal lakaat an dud da zeskiñ galleg buan ha cheñch yezh. Dre an diouer a zazont ekonomikel e brezhoneg hag ar vezh santet gant an dud goude an Eil Brezel Bed e oa komañset da zesevel bugale e galleg adalek ar bloavezhioù 1930 ha 1940. Evelato e oa chomet gouest ar brasañ eus an dud e Breizh-Izel da gaozeal brezhoneg betek ar bloavezhioù 1960. Adalek ar bloavezhioù 1950 e oa aotreet kelenn brezhoneg evel un danvez diret adalek ar skolaj. Skolioù brezhonek dre soubidigezh a oa bet digoret er bloavezhioù 1970 ha tamm-ha-tamm e oa bet klasket lakaat ar yezh war-wel gant ar strollegezhioù publik, tra ma oa tavet an treuzkas dre ar familhoù.\nTra ma oa kaozeet gant ouzhpenn 1 milion a dud er bloavezhioù 1950 eo digresket an niver-se da 225 000 e deroù ar XXIañ kantved, 79% anezho koshoc'h eget 60 vloaz. Gant an UNESCO eo bet renket ar brezhoneg evel "en arvar bras" en e Atlas yezhoù ar Bed en arvar. War-gresk ez a niver ar vugale oc'h heuliañ un hentenn divyezhek avat (+33% etre 2006 ha 2012) da dizhet 19 936 e 2020 tra ma weler un treuzkas dre ar familhoù o tistreiñ.\nFeur an dud a gaoz brezhoneg diouzh rannvroioù Breizh hervez sontadeg Ofis publik a brezhoneg e 2018\nEr brezhonegva e klever meur a rannyezh disheñvel, hep bevennoù resis-tre dre ma stummont ur c'hontinuum. Chom a reont tost an eil ouzh egile, gant diforc'hioù fonetik, gerioù hag un nebeud diforc'hioù yezhadur (verb kaout). Kustum e vezer da ziforc'hiñ peder rannyezh, diwar an eskoptioù kozh hag o yezh lennegel. Enebiñ a reer alies ar brezhoneg KLT :\nyezh Leon, tro-dro Kastell-Paol,\nyezh Treger, tro-dro Landreger,\nyezh Kerne, tro-dro Kemper ha Karaez ;\nouzh yezh Gwened a zo pelloc'h diouzh an teir rannyezh gentañ.\n12.5% eus an dud a zo gouest da gaozeal brezhoneg e Breizh-Izel hag 1% e Breizh-Uhel. Chom a ra kreñv ar brezhoneg e Kerne, Leon ha muioc'h e Kreiz Breizh hag e Treger tra m'eo kazimant aet da get e Bro-Gwened.\nGallaoueg[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nPennad pennañ : Gallaoueg\nUr banell divyezhek en antren ur gêr e Breizh. E gallaoueg emañ ar banell en traoñ.\nUr yezh romanek eo ar gallaoueg, kar d'ar galleg, ha kaozeet e Breizh-Uhel. Diskennet eo eus al latin (ha kontet e vez e-barzh yezhoù oil) met levezonoù keltiek en deus dalc'het, en e c'heriaoueg dreist-holl ha nebeutoc'h a levezonoù diwar ar frankeg eget e galleg.\nKontrol d'ar brezhoneg, n'eo ket bet lakaet ar gallaoueg war-wel abaoe pell ha chom a ra gwelet evel ur rannyezh war ar maez ma n'eo ket un trefoedach. Abalamour m'eo tost ouzh ar galleg e oa bet aesoc'h d'ar yezh-se gounid tachenn e Breizh-Uhel. E-pad pell e soñjed e oa ar gallaoueg un doare direizh da gaozeal galleg kentoc'h eget ur yezh drezi hec'h-unan. Evelato e tiskouez enklask diwezhañ rannvro Breizh war he yezhoù e chom yaouank a-walc'h ar c'hallaouegerien hag e chom treuzkaset e familhoù zo. Ur goulenn a chom diwar-benn kalite ar gallaoueg treuzkaset, gerioù, distagadur peotramant ar sistem penn-da-benn ? Poaniet e oa bet da standardaat ar reizhskrivadur ha da embann levrioù met chom a ra gwan ar strivoù-se. Lod a soñj dezho eo lakaet diaes ur politikerezh adsevel ar gallaoueg gant politikerezh ar brezhoneg, dre ma tap tachenn e Breizh-Uhel ivez, er-maez eus ar c'hêrioù bras ma kaver forzhig a vrezhonegerien abaoe pell zoken. Alies mat e kinniger ar brezhoneg evel yezh vroadel Breizh ha diaes eo d'ar gallaoueg kavet e blas er skeudenn-se.\nRouez eo ar gallaoueg skrivet a-raok an XXvet kantved, war-bouez e lec'hanvadurezh, bet meur a sistem-skritur a oa bet krouet abaoe. Chom a reont dianav eus ar brasañ eus ar c'hallaouegerien a-vihanik avat, betek lakaat ar panelloù da vezañ digomprenus evito. E Liger-Atlantel, e-lec'h ma ne'z eus ket a bolitikerezh-yezh evit ar gallaoueg, e chome dianav ar ger gallo er bloavezhioù 2000 zoken, ha ne oar ket an dud ez eus skriturioù ha levrioù en o yezh.\nE 2018 e oa istimet e oa 191 000 gallaoueger e Breizh. Kelennet eo e skolioù zo evel un danvez diret, en Il-ha-Gwilun dreist-holl.\nPennad pennañ : Galleg\nUr yezh romanek eo ar galleg, ha yezh ofisiel nemeti eo e Breizh dre lezennoù ar Republik gall. Daoust ma oa implijet gant na uhelidi kerkent hag ar Grennamzer e chome ar galleg kazimant dianav gant ar brasañ eus ar boblañs, dreist-holl e Breizh-Izel betek an XIXvet kantved. Abalamour d'ar politikerezh yezh kaset gant ar Stad er skolioù hag e gevredigezh, abalamour d'ar vezh o doa santet ar Vretoned e-keñver o yezhoù-mamm, hag abalamour d'an diouer a zigarez da gaout micherioù-uhel en o yezhoù e oa tremenet ar Vretoned d'ar galleg e-kerzh an XXvet kantved. Hiziv an deiz eo ar galleg yezh-vamm ar brasañ eus an dud e Breizh.\nKalvar Tronoan, unan eus perzhioù gweledva relijiel Breizh\nIliz Intron-Varia Sant-Tegoneg, savet er XVIvet kantved\nBetek kreiz an XXvet kantved e oa kazimant an holl Vretoned katolik hag e-pad pell e oa ar vro ur c'hreñvlec'h eus ar feiz gatolik e Frañs, diskouezet gant an dro-lavar Feiz ha Breizh ha zo breur ha c'hoar. Hiziv eo difennet goulenn relijion an dud en niveradegoù, met sontadegoù a ziskouez e teu ar brasañ eus an dud da vezañ direlijion. Ur sontadeg eus 1996, pa oa deuet ar pab Yann-Baol II da Vreizh, a ziskoueze e oa 84% eus an dud en em sante kristen (67% evit Frañs) ha 38% a grede start. E sontadegoù nevesoc'h (2005 da 2009 e oa bet diskouezet e oa digresket ar feur an dud gatolik betek 67%. Ur sontadeg eus 2006 a ziskoueze e chome kreñv ar relijion gristen er Mor-Bihan, gant 70% eus an dud a oa kristen, tra ma konted an nebeutoc'h a gatoliked e Liger-Atlantel hag Aodoù an Arvor (war-dro 50%). E Penn-ar-Bed hag en Il-ha-Gwilun e konted war-dro 65% a gatoliked. Uhel e chom an niver a vugale az a d'ur skol gatolik bennak, alies dindan kevrat gant ar Stad.\nKristenaet e oa bet ar vro da vare Impalaeriezh Roma., evel ma tiskouez ur walenn eus ar IVe kantved bet kavet e Karaez, met puilh e voe obererezh misionerien eus Enez Vreizh er c'hantvedoù da c'houde. Alies e teue ar visionerien-se eus Kembre ha dalc'het e oa bet anv seizh anv evel diazezourien eskoptioù Breizh (a-raok ma voe aloubet Roazhon hag an Naoned).\nTaolenn sent diazezer Breizh\nPaol Aorelian Kastell-Paol Penychen, Kembre VIvet kantved\nTudwal Landreger Domnonea, Enez Vreizh VIvet kantved\nBrieg Sant-Brieg Ceredigion, Kembre 409-502\nMaloù Sant-Maloù Gwent, Kembre 520-621\nSamzun Dol Gwent, Kembre 485-565\nPadern Gwened Arvorig marvet e 550\nKaourintin Kemper Arvorig marvet e 460\nE-touez personelezhioù kristen liammet ouzh Breizh dre o obererezhioù misioner e c'heller menegiñ Gweltaz, eus Strat Clut, brudet evit e levr De Excidio Britanniæ, hag an iwerzhonidi Koulman ha Ronan. Ar brasañ eus ar visonierien-se a oa bet lakaet da sant dre mouezh ar bobl. Ouzhpenn 600 sant a vije e Breizh, met nebeut-tre zo anavezet gant an Iliz katolik bremañ. Patronez Breizh eo Santez Anna, mamm-gozh ar C'hrist asambles gant Erwan Helouri, ur beleg tregeriat eus an XIIIvet kantved. Lidet e vez hemañ-ziwezhañ d'an 19 a viz Mae, ar pezh a zo bet lakaet da zeiz broadel Breizh.\nKustumoù hag hengounioù dibar a zo chomet bev e Breizh. En o zouez e c'heller gwelet bep bloaz pardonioù, ul lid stag ouzh sent ar parrezioù e Breizh-Izel gant ur brosesion tro-dro d'ar bourk peotramant d'ar gêriadenn, betek an iliz pe ur chapel pe n'eus forzh pe lec'h sakret. Lod eus ar pardonioù-se zo brudet evit bezañ hir-hir, met na holl a zo un digarez da aozañ ur pred bras ha festoù. E-touez ar pardonioù brudetañ e c'heller menegiñ Troveni Lokorn. Ur pirc'hirinaj kozh anvet an Tro Breizh a veze graet er Grennamzer, a-raok bezañ adsavet nevez zo, e-lec'h ma raed tro ar vro en ur weladenniñ ar seizh sant diazezer. Gwezhall e raed ar pirc'hirinaj en un taol (600 km), met bremañ e reer ul lodenn bep bloaz.\nKreñv-tre a oa kredennoù ar bobl, hag unan eus tudennoù pennañ ar c'hredennoù-se a oa an Ankoù, a daolenner alies evel un eskeled e dog ledan peotramant un den gwir, marv diwezhañ ar barrez er bloaz, a veaj dre ar vro pe ar barrez war ur c'harrig asambles gant ur mevel pe zaou, gwisket eveltañ, a sikour anezhañ da zastum ene ar re varv. Delc'her a ra an Ankoù ur falc'h gant pehini e ra e eostoù. Klevet karrig an Ankoù a dalveze e chome nebeut a amzer da vevañ.\nDaoust ma'z a ar relijion gatolik war ziskar ne gresk ket relijionoù all. Ar protestantiezh, an islam, ar yuzevegezh peotramant ar boudaegezh ne vodont nemet 3% eus an dud holl asambles.\nPinvidik ha liesseurt eo sevenadur Breizh war meur a dachenn, eus ar mod da sevel an tiez betek an dañs en ur dremen dre ar geginerezh. Alies e kaver traoù e pep tachenn ne gaver e neblec'h ha klask a ra ar Vretoned delc'her bev an traoù-se.\nTisavouriezh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nDor Sant-Mikael e Gwenrann\nPa soñjer e-barzh Breizh e soñjer alies e-barzh ar megalitoù. Eus a brezhoneg e teu ar gerioù implijet e galleg pe e saozneg evit kaozeal diwar-benn peulvanoù (menhir diwar "maen" hag "hir") ha diwar-benn an taolioù-maen (dolmen, diwar "taol" ha "maen" hag ur c'hemmadur fazius). Brudet eo rannvro Karnag evit he linennoù peulvanoù hir-kenañ. Lec'hioù meur all zo evit ar megalitoù, karn Barnenez, megalitoù Lokmariakaer, peulvan Dolenn, taol-vaen ar Mane Bras pe karn Gavriniz. Ral eo monumantoù mare ar Romaned e Breizh, met kavet ez eus pontoù ha villaoù e-leizh, ul lec'h produiñ garum kostez Douarnenez, ur gêr roman e Karaez, un templ bras e Kersaout ha mogerioù-kreñv en Naoned hag e Roazhon.\nNiverusoc'h eo ar savadurioù eus ar Grennamzer. Ilizioù roman ha gotek a zo e-leizh, savet da gustum gant krag pe maen-greun, asambles gant kestell ha tiez o bannoù koad a weler forzhig e bourkoù ha kêrioù. Chom a ra mogerioù-kreñv tro-dro d'un nebeud kêrioù, evel Gwenrann, Konk-Kerne, Sant-Maloù, Gwened, Felger ha Dinan. Ilizioù dibaot a zo ivez, evel Iliz-veur Kastell-Paol, Iliz-veur Landreger, Iliz-veur Dol, Iliz-veur Naoned pe Chapel Itron-Varia ar C'hreiz-kêr. Ar brasañ eus kestell Breizh a oa bet savet pe adsavet etre an XIIIvet hag ar XVIvet kantved, evel Kastell Susinioù, Kastell Dinan, Kastell Komborn, Tourioù Elven, Kastell Tonkedeg, Kastell Josilin. Ar c'hestell kreñvañ ha galloudusañ a oa bet savet e reter ar vro, a-hed an harz ouzh Bro-C'hall, d'en em zifenn a-enep ar rouantelezh, evel Kastell Felger, Kastell Gwitreg, Kastell Kastell-Briand pe Kastell Klison.\nTalbenn iliz Sant-Derc'hen Kommanna XVIvet kantved, gant ar c'halvar hag ar porzh-iliz a-dreñv.\nTizhet e voe Breizh gant luskad an azgivinelezh pa oa war-nes koll he dizalc'hidigezh. Unan eus al lec'hioù-pennañ eo Kastell Duged Breizh e Naoned, a oa annez diwezhañ duked Breizh, a ziskouez ur cheñchamant eus ar stil gotek da hini an azgivinelezh. Tremenet e-bioù eo luskad an azgivinelezh gall e Breizh, war-bouez un nebeud lec'hioù e Breizh-Uhel. Kastell Kastell-Briand a oa bet treuzfurmet eus ur kreñvlec'h d'ur palez diwar stil Italia. Ne'z eas ket stiloù ar Grennamzer da get e Breizh-Izel, met kemmet e voe war al lec'h da c'henel ur stil dibar, a santer drest-holl er porzhioù-iliz a gaver ar stankañ e Leon, ur porzh kloz tro-dro d'un iliz kinklet-kenañ, a oa bet savet stank er XVIvet ha XVIIvet kantved, a-wezhioù asambles gant programmoù delwennoù kemplezh anvet kalvaroù.\nUn ti-soul e Kerlouan\nE-pad ar XVIIvet ha XVIIIvet kantved e voe savet ar porzhioù-mor pennañ hag ar c'hêrioù bras oc'h heuliañ ar stil gall, gant savadurioù barok ha neo-klasel. E Naoned, brasañ porzh Frañs d'ar mare-se, a resevas ur c'hoariva, balioù ledan ha kaeoù ha Roazhon a voe adaozet goude un tan-gwall e 1720. D'ar memes mare e savas armatourien pinvidik Sant-Maloù manerioù anvet "malouinières" tro-dro d'o c'hêr. Kreñvlec'hioù a voe savet gant Vauban ha savourien gall all a-hed an aodoù, evel er Porzh-Lae pe e Porzh-Loeiz. War ar maez e chome simpl an tiez, gant un estaj, ha savet war ur patrom hir gant danvez eus ar vro, maen-greun e Breizh-Izel ha chist e Breizh-Uhel. Soul pe sklent a veze implijet evit an toennoù. E-kerzh an XIXvet kantved e voe ul luskad neo-gotek e Breizh asambles gant ul luskad diuzerezh. Klisson a voe adsavet er bloavezhioù 1820 en ur stil romantel italian. D'ar memes mare e voe savet ar brasañ eus tourioù-tan Breizh, evel ar Maen, Sant-Per e Penmarc'h, ar Wrac'h Vras, ar Gazeg. Tour-tan Enez-Werc'h zo an hini uhelañ en Europa gant 77m.\nE fin an XIXvet kantved e voe krouet kêrioù-vakañsiñ war an aod ha savet e voe letioù hag ar villaoù e meur a stil : istorelaat, arz nevez pe arzh deko. E Dinarzh, Ar Baol peotramant e Benoded. Tisavouriezh an XXvet kantved a weler stank e Brest, An Oriant pe Sant-Nazer a voe distrujet e fin an Eil Brezel-bed.\nArzoù kaer[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nUn asied e feilhañs Kemper, gant un den eus Kerlouan, mirdi Lokorn.\nBetek an XIXvet kantved e oa ar relijion gatolik mammenn nemeti awen arzourien Breizh. An awen-se a weler e kinkladurioù an ilizioù, sternioù-aoter (etre ar XVIvet ha XIXvet kantved) a oa bet kizellet gant tud eus ar vro, brudet evit o maketennoù bigi a servije da ex-voto hag o arrebeuri kinklet pinvidik gant tudennoù breton eeunek ha tresoù hengounel. Brudet eo Breizh evit he gweleoù-kloz. Stil Breizh en doa graet berzh e penn-kentañ an XXvet kantved hag awenet en deus forzhig luskad ar Seiz Breur, ur strollad arzourien a glaske goveliañ un arz breizhat modern o skarzhañ standardoù Frañs hag en ur veskañ teknikoù hengounel gant danvezioù nevez. E-touez arzourien ar strollad e konter Reun Kreston, an dresourien Jeanne Malivel ha Xavier Haas hag ar gizellerien Raffig Tullou, Francis Renaud, Jorj Robin, Joseph Savina, Jules-Charles Le Bozec ha Jean Fréour.\nBrudet eo Breizh evit al labourioù-nadoz a weled stank war koefoù ha dilhad an dud pa veze gwisket an dilhad hengounel c'hoazh, ha gant ar feilhañs, diorroet adalek an XVIIIvet kantved. Feilhañs Kemper zo brudet dre ar bed a-bezh evit ar bolennoù ha pladoù livet dre dorn an arzourien, met lec'hioù all, evel Pornizh a zalc'h an hevelep hengoun. War an objedoù e liver alies tudennoù breton gant ar gwiskamant hengounel, un daolenn adkemeret stank er feilhañs kinniget d'an douristed. Levezonoù luskad ar Reter peotramant an Arzh deko a c'heller gwelet ivez.\nAdalek an XIXvet kantved e oa bet awenet leun a arzourien gant Breizh, desachet gant he sevenadur dibar hag he gweledvaoù naturel. Skol Pont-Aven a voe ul luskad arzourien diorroet adalek ar bloavezhioù 1850 ha padet betek deroù an XXvet kantved hag en doa bet ul levezon war ar mod modern da livañ. Klask a rae an arzourien staliet e Pont-Aven pellaat diouzh stil akademiek Skol an Arzoù kaer ha luskad an Impresionourien pa voe war an diskar. Menegiñ anvioù Paul Gauguin, Paul Signac, Marc Chagall, Paul Sérusier pe Raymond Witz a c'heller ober. A-raok ar skol-se e oa bet bizitet Breizh gant arzourien akademiek pe romantel evel Jean Antoine Théodore de Gudin ha Jules Achille Noël a glaske livañ aodoù dramatek ha barroù-amzer.\nMiret eo bet e Breizh koun ur bern dilhad hengounel disheñvel, ul liesseurted ne weler ket alies e broioù all, ken m'eo deuet da vezañ ur dro-lavar brudet : "Kant bro, kant giz, kant parrez, kant iliz". Stag eo pep gwiskamant ouzh ur vro bennak. Dilhad-Sul e oa, ha ne veze ket gwisket war ar pemdez, war bouez ar c'hoef evit ar merc'hed. Bremañ e touger anezho evit darvoudoù ispisial (arvestoù, kenstrivadegoù dañs evit ar c'helc'hioù keltiek pe pardonioù). Koef ar merc'hed a zo bet brudet mat, hag alies e implijer koef ar Vro Vigoudenn da aroueziañ Breizh pe ar Vretoned.\nSonerezh ha dañsoù Breizh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nPennad pennañ : Sonerezh Breizh\nLouise Ebrel ha Denez Prigent o kanañ kan-ha-diskan en ur fest-noz e 2006\nA-gozh e tañser e Breizh. Adalek ar Grennamzer e kaver testenioù eus an dañsoù a veze dañset, evel an trihori meneget gant Thoineau Arbaut hag Ambroise Paré. Eus an dañs-se e vije deuet an dañsoù-tro a anavezer hiziv. Dañsal a reer e tro, peotramant e chadennoù. Nevesoc'h eo an dañsoù daou-ha-daou. Degemeret e oa bet levezonoù dañsoù an noblañs peotramant dañsoù-pobl e Breizh, eus ar pachpî d'ar polka. Dañsoù a-bep seurt a c'heller gwelet e Breizh, ha cheñch a reont diouzh ar vro.\nDa gas an dañsoù-se e kaner an aliesañ, gant ar stil anvet kan-ha-diskan e-lec'h ma kan unan ha respontet eo dezhañ gant ur c'haner all (peotramant ur strollad kanerien ma n'eo ket an dañserien o-unan) o kanañ ar memes linenn. Ar C'hoarezed Goadeg a oa brudet-kenañ war leurenn ar c'han-ha-diskan, heuliet diwezhatoc'h gant arzourien evel Yann-Fañch Kemener, Louise Ebrel pe ar Vreudeur Morvan. Klevet e vez koubladoù binioù-bombard alies ivez, un hengoun a-gozh (menegiñ ar c'houblad Matilin an Dall-Yann ar Chapel en XIXvet kantved a c'heller ober) a gaser c'hoazh en XXvet kantved (Jorj Kadoudal-Étienne Rivoallan) hag er XXIvet kantved (Yannick Martin-Tangi Josset). Binvioù liesseurt a oa deuet adalek an XIXvet kantved, evel ar violoñs hag en XXvet kantved evel an akordeoñs, alies mat gant dañsoù nevez. Hiziv e c'heller dañsal er festoù-noz, un doare modern a gendalc'h an abadennoù kaset gwezhall goude an eostiñ da lakaat an dud da zañsal. Strolladoù sonerien a glever er festoù-noz-se, ouzhpenn d'an arzourien meneget uheloc'h, evel Sonerien Du, Re an Are, Eben pe Fleuves.\nAr strollad Eben, a vesk kan-ha-diskan hengounel gant binvioù modern\nAr sonerezh hengounel he deus levezonet krouidigezhioù doareoù nevez da seniñ gant binvioù kozh, evel ar bagadoù krouet er bloavezhioù 1950, ul laz-seniñ bombardoù, binioù skos ha taboulinoù diwar-patrom ar pipe band eus Bro-Skos. Brudet eo Bagad Lann Bihoue, stag ouzh morlu Bro-C'hall, met e-touez a re wellañ e kaver Bagad Kemper pe Bagad Cap Caval. Adalek ar bloavezhioù 1970 e voe un adsevel eus ar sonerezh breizhat oc'h implijet sonioù hengounel ha patromoù modern, o krouiñ neuze ur sonerezh pop breizhat. Alan Stivell a zo brudet evit bezañ kaset al lusk-se, o vrudañ an delenn geltiek dre ar bed a-bezh asambles gant sonerezh Breizh, mesket gant levezonoù ar rock 'n' roll amerikan. D'e heul e oa deuet arzourien evel Dan ar Braz, Tri Yann (muioc'h war an tu folk) pe Soldat Louis. E brezhoneg e oa bet kanet gant Glenmor, un doare da gas ar stourm evitañ, tra ma kan Gilles Servat e galleg eus e du, pe gant Storlok, ur strollad a veske ar sonerezh rock ha stummoù hengounel evel ar gwerzioù. Hengoun ar gwerzioù a oa bet adkemeret hag astennet gant Denez Prigent, o veskañ ar mod hengounel-mañ da sevel kanaouennoù gant sonerezhioù elektronek. Nolwenn Korbell a gan ur sonerezh pop ha rock e brezhoneg ivez tra ma oa deuet Krismen diwar ar sonerezhioù hengounel d'ar beat box hag ar rap.\nGoude ma oant bet brudet war al leurenn c'hallek, hag er-maez eus Breizh, e oa deuet Nolwenn Leroy ha Yann Tiersen d'ar c'han e brezhoneg. Hemañ ziwezhañ en deus desket brezhoneg gant Stumdi asambles gant e wreg, an arzourez Tiny Feet. Er bloavezhioù 1990 e oa bet brudet ar strollad Manau evit e veskaj hip-hop ha bed keltiek. Arzourien c'hallek a-orin eus Breizh a zo brudet e Bro-C'hall a-bezh evel Yelle, Etienne Daho pe Brigitte Fontaine.\nBrudet eo Breizh evit he gouelioù-sonerezh, reoù bihan evel ar Festival plin, Kann al Loar, reoù brasoc'h, troet war-zu ar sonerezh geltiek evel Gouel Etrekeltiek an Oriant ha lod all war-zu ar sonerezhioù a-vremañ evel an Erer Kozh pe Festival du Bout du Monde.\nMojennoù ha lennegezh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nPennad pennañ : Lennegezh vrezhonek\nMark Kerrain, embanner dafar deskiñ brezhoneg, lennegezh evit ar re yaouank, ha kanaouenn gant Sav-Heol\nMojennoù Breizh zo brudet dre ar bed a-bezh dre verzh danvez Breizh ha mojennoù ar Roue Arzhur. Leun a lec'hioù e-liamm ouzh bed Arzhur a gaver e Breizh, evel Breselien a dostaer ouzh Koad Pempont. Eno e weler dismantroù ur c'hastell nepell eus ul lenn a vije bet hini Itron al Lenn, un daol-vaen a vije bez Marzhin tra m'eo kinniget ur wenodenn evel hini Traonienn Dizistro Morgan. Tristan hag Izold o dije bevet e Breizh hervez kont. Mojennoù all a zo bet brudet a-walc'h evel hini Kêr Is, ur gêr liñvet gant ar morioù.\nUl lennegezh dre gaoz a vije bet en henvrezhoneg, met hogozik peuzgollet eo. Mare ar c'hrennvrezhoneg en doa gwelet hengoun ar c'henganez o tapout brud gant pezhioù-c'hoari kristen, evel Buhez Santes Barba, pe testennoù diouganiñ evel An Dialog etre Arzur Roe d'an Bretounet ha Guynglaff. War-ziskar e voe al lennegezh-se adalek ar XVIIvet kantved avat pa oa aet da get hengoun ar varzhed da vat.\nLoeiza an Duigoù, skrivagnerez yaouank he doa kemeret perzh e Priz ar Yaouankiz, ur genstrivadeg romantoù evit ar re yaouank aozet gant Fanny Chauffin ha Keit Vimp Bev.\nAr brasañ eus al lennegezh a-raok an XIXvet kantved a voe dre gaoz neuze. Adalek ar c'hantved-se e komañsed da zastum kanoù ha kontadennoù d'o embann, e brezhoneg peotramant troet e galleg. Brudet-kenañ e voe Kervarker gant ar Barzhaz Breizh, ul levr gwerzioù ha kanaouennoù bet dastumet kostez Kemperle, kempennet ha troet e galleg gantañ, meulet gant George Sand da skouer. Eus e du, Fañch an Uhel en doa dastumet kanaouennoù ha kontadennoù e Bro-Dreger, o klask chom feal d'ar pezh a gleve. Ul lennegezh e brezhoneg a savas tamm-ha-tamm d'ar mare-se, gant emskrid-buhez Yann Gonan peotramant Emgann Kergidu, gant Lan Inizan, kentañ romant e brezhoneg hervez kont. Adalek 1925 e voe klasket reneveziñ al lennegezh e brezhoneg gant ar gelaouenn Gwalarn, dindan renerezh Roparzh Hemon, o treiñ romantoù brudet e brezhoneg hag o reiñ lañs da skrivagnerien evel Youenn Drezenn pe Jakez Riou. Goude an Eil brezel-bed e voe kendalc'het gant ar gelaouenn Al Liamm. Ul lennegezh-puilh a oa diwanet neuze, war a bep seurt tachenn, en o zouez al levrioù evit ar yaouankiz gant tiez-embann evel Keit Vimp Bev pe Sav-Heol. Pêr-Jakez Helias, Anjela Duval, Goulc'han Kervella, Yann Bijer a c'heller kontañ evel skrivagnerien vrudet ar mare goude ar brezel.\nE-touez lennegezh Breizh e galleg e kaver oberenn Emile Souvestre, Anatole Le Braz diwar-benn kredennoù ar marv, Charles Le Goffic peotramant Henri Queffélec, awenet gant ar mor. Pêr-Jakez Helias en doa embannet e galleg e levr brudetañ Marc'h al Lorc'h, a voe respontet dezhañ gant Zavier Grall. Brudet e oa bet Théodore Botrel evit e ganaouennoù folklorek diwar-benn Breizh. Skrivagnerien stag ouzh lennegezh Bro-C'hall a oa bet ganet e Breizh evel Pierre Abélard, François-René de Chateaubriand, Jules Verne, Max Jacob René-Guy Cadou pe Alain Robbe-Grillet. Troioù-kaer Asteriks a zo lec'hiet en Arvorig.\nPennad pennañ : Lec'hanvadurezh Breizh\nDregantad anvioù-lec'h brezhonek e Breizh\nWar ar brasañ eus tiriad Breizh, met dreist-holl e Breizh-Izel, ez eus un orin predenek d'an anvioù-lec'h, gant un nebeud nemedennoù a zeu diwar ar galianeg (Enez Eusa, Gwened), diwar al latin (Montroulez) peotramant diwar ar galleg (An Oriant).\nPinvidik mor eo lec'hanvadurezh Breizh, met diaes eo studial anezhi dre liesseurted ar stummoù (brezhonek pe galleg) ha dre an distummadur c'hoarvezet gant ar stummoù gallek. Lodennoù dibar zo da Vreizh, da skouer ar rakger plou a oa bet implijet etre ar Vvet hag VIIIvet kantved da envel ar parrezioù kentidik, ar rakger ker, kalz nevesoc'h en e implij stank, a oa da gentañ evit ul lec'h-kreñv (par d'ar c'hembraeg caer, dalc'her gant Karaez marteze) met en deus servijet goude an XIvet kantved da envel kêriadennoù pe lok, implijet adalek ar memes mare evit al lec'hioù sakr kloz. Ken brudet eo plou m'en deus roet ar ger gallek disprizius plouc d'ober goap ouzh ar beizanted dizesk.\nLec'hanvadurezh gallaouek Breizh zo dibar e-keñver al lec'hanvadurezh romanek dre vras dre bouez an elfennoù keltiek, ha predenek alies, enni. Studiet e oa bet an dibenn-ger -acum (diwar ur c'heltiek *-āko(n)) da vuzuliañ stankted an elfennoù predenek e Breizh-Uhel : tra ma c'hortozer dibenn e -y pe -é gant an emdroadur romanek normal e oa aet da da -eg e-lec'h ma kaozeer brezhoneg tra ma oa stanket e -ac e lec'hioù ma veze kaozeet brezhoneg er Grennamzer uhelañ met a oa deuet da vezañ romanek da c'houde.\nMirdioù[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nMirdi Breizh, lec'hiet e Roazhon, a oa bet savet e 1856, gant dastumadoù diwar-benn istor ar vro. Kavet a reer mirdioù all diwar-benn ar Ragistor e Karnag peotramant e Penmarc'h, nepell eus megalitoù, tra ma'z eus mirdioù diwar-benn istor ar c'hêrioù en un nebeud anezho, e Gwened pe en Naoned da skouer, hemañ ziwezhañ e Kastell Duged Breizh.\nMirdi Arzoù Kaer Roazhon zo perc'henn war un dastumad bras a objedoù Henejipt, Henc'hres pe Henroma ouzhpenn da dresadennoù hag engravadennoù Domenico Ghirlandaio, Parmigianino, Albrecht Dürer ha Rembrandt. Un dastumad arz Bro-C'hall zo ivez, gant oberennoù Georges de La Tour, François Boucher, Paul Gauguin pe Auguste Rodin, met labour arzourien eus ar bed a-bezh a c'heller gwelet, evel Pablo Picasso, Rubens, Peter Lely ha Paolo Veronese. Troet eo muioc'h dastumadoù Mirdi Arzoù Kaer Naoned war-zu an arzoù modern hag a-vremañ, gant labour Edward Burne-Jones, Jean-Auguste-Dominique Ingres, Eugène Delacroix, Gustave Courbet, Tamara de Lempicka, Max Ernst pe Pierre Soulages. Heñvel a-walc'h eo dastumadoù mirdioù an arzoù kaer e Brest hag e Kemper, gant forzhig a arzourien gall asambles gant labour arzourien italian pe izelvroat. Labourioù diwar-benn Breizh a c'heller gwelet e Kemper. Mirdi Pont-Aven zo diwar-benn Skol Pont-Aven.\nMirdioù e Sant-Maloù hag e Brest zo diwar-benn ar bigi hag istor hag hengounioù ar mor. Un advirdi eus Mirdi Broadel ar Morlu zo e Brest hag ul lestr-spluj brezel a c'heller gweladenniñ en Oriant. Eno e c'heller gweladenniñ Diazlec'h Listri-spluj an Oriant ha Kêr ar bigi dre Lien Eric Tabarly. E Sant-Nazer ez eus bet staliet en un diazlec'h eus an Eil Brezel Bed ur mirdi diwar-benn ar sevel morlistri, dre ma oa bet savet meur a hini eno evel SS Normandie hag SS France. En Naoned ez eus ur mirdi diwar-benn Jules Verne, ur mirdi evit an istor naturel, ur mirdi diwar-benn an arkeologiezh, Mirdi Dobrée.\nTud o tibunañ e Gouel Etrekeltiek an Oriant e 2017\nBrudet eo Breizh evit he deiziadur leun a c'houelioù a bep seurt, en o zouez brasañ gouelioù sonerezh Frañs evel La Route du Rock e Sant-Maloù, an Erer kozh e Karaez, Transmusicales e Roazhon, Le Bout du Monde e Kraozon, an Hellfest e Klison hag an Astropolis e Brest. En Oriant e vez dalc'het bep bloaz ur gouel etrekeltiek a zegemer perzhidi eus an holl vroioù keltiek. La Folle Journée en Naoned zo brasañ gouel ar sonerezh klasel e Frañs.\nBep bloaz e lakaer war-wel sevenadur Breizh da vare Gouel Breizh, bet lakaet e plas gant rannvro Breizh da vare Gouel Erwan, d'an 19 a viz Mae. Gouelioù-Meur Kerne, e Kemper, a laka war wel hengounioù Breizh bep bloaz, tra m'eo meulet gant Les Filets Bleus ar pesketaerezh e Konk-Kerne. Mizvezh ar brezhoneg a zo dalc'het bep bloaz e miz Meurzh da lakaat war-wel bed ar brezhoneg, gant obererezhioù liesseurt e vro a-bezh. Abaoe un nebeud bloavezhioù eo bet lakaet a-gevred gant mizvezh ar gallaoueg.\nGouelioù sinema zo e Breizh, evel gouel an Tri C'hevandir en Naoned hag an Utopiales er memes kêr, diwar-benn ar skiant-faltazi. E Brest, e Douarnenez hag e Mor Bihan Gwened e aozer gouelioù bigi kozh.\nUr vag IMOCA 60 bageet gant Jean Le Cam\nSportoù ha c'hoarioù hengounel zo e Breizh, evel ar gouren, ur stourm fizikel etre daou c'hoarier, peotramant bouloù Breizh ha paledoù Breizh (eus Breizh-Uhel), c'hoariet gant diskoù war ur blankenn goad.\nAr sportoù brudetañ er vro zo ar mell-droad, ar marc'hhouarnerezh hag ar bageerezh dre lien. Kleuboù mell-droad a-bouez zo e Breizh evel FK Naoned, Stad Roazhon, FK An Oriant, Stad Brest 29, Gwened Olimpek Klub ha War-raok Gwengamp. Ar c'hoarierien eus ar vro a c'hell bezañ emezelet e skipailh ar vro, kaset gant Bretagne Football Association, daoust ma n'eus ket bet c'hoariet ur c'hrogad abaoe 2013.\nMeur a Vretoned a oa aet ar maout ganto e Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn, evel Bernard Hinault, Louison Bobet, Jean Robic ha Lucien Petit-Breton war ur velo, ha Cyrille Guimard evel rener-sportel.\nBrudet eo Breizh dre ar bed a-bezh evit he aodoù ha meur a borzhioù-mor zo deuet da ziazlec'h bageerien dre lien evel An Drinded-Karnag, Konk-Kerne, An Oriant ha dreist-holl Ar Forest-Fouenant e-lec'h m'eo staliet forzhig a vageerien. En Inizi Glenan ez eus ur skol vageal brudet. Ur wezh c'hoazh, meur a Vreizhad zo bet bageerien a-feson evel Éric Tabarly, Loïck Peyron, Jean Le Cam, Michel Desjoyeaux, Olivier de Kersauson, Thomas Coville, Vincent Riou ha Marc Pajot. Hent ar Rom, Transat Kebek-Sant-Maloù ha Trofe Jules Verne zo ar redadegoù pennañ aozet e Breizh tra ma tremen alies Solitaire du Figaro dre hec'h aodoù.\nAr mell-droad ouezelek en deus tapet brud er vro adalek ar bloavezhioù 2000 gant kleuboù ha skipailh ur "gontelezh" evit Breizh e kevezadegoù ar GAA a-enep kontelezhioù all.\nKeginerezh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\nPennad pennañ : Keginerezh Breizh\nUn asiedad kig-ha-farz\nAr boeson a zo produet ar muiañ e Breizh e oa sistr. Breizh eo an eil rannvro a brodui ar muiañ a sistr (goude Normandi). Servijet e vez en ur volenn, ma heulier ar c'hiz hengounel, peotramant en ur werenn. Kostez Bro-Naoned, a-hed al Liger, e produer gwin gwenn Muskadig. Un darempred poanius o doa bet ar Vretoned gant ar boeson, dreist-holl gant ar gwin ruz pa veze degaset gwin marc'had-mat eus Aljeria ha deuet ar c'hudennoù cheñchamant identelezh er vro. Abaoe ar XVIIvet kantved e vreser bier er vro, bev-buhezek eo an hengoun-se gant breserezhioù greantel evel Coreff, Tri Martolod pe Britt ha breserezhioù artizanel evel Distribilh. Boeson kreñvoc'h a broduer evel ar chouchen, diwar mel, hag al lambig, diwar sistr. Estreget boeson a broduer e Breizh, abaoe 2002 e produer Breizh Cola (gant Braserezh Lancelot), unan eus kolaoù lec'hel brudetañ.\nKrampouezh e zebrer e Breizh. E brezhoneg ne reer gant un anv hepken evit an daou seurt, alese ar gerioù crêpe salée ha crêpe sucrée e galleg Breizh-Izel tra ma reer un diforc'h etre galette (krampouezhenn sall) ha crêpe (krampouezhenn zous) e Breizh-Uhel. Fardañ a reer krampouezh sall gant un toaz gwinizh-du ha servijet gant aozennoù a bep seurt. Unan vrudet-kenañ eo ar grampouezhenn tri zra (morzhed-oc'h – vi – fourmaj) met a bep seurt traoù a c'heller lakaat e-barzh. Gwezhall-gozh e veze debret e plas ar bara. Krampouezh dous a reer gant gwinizh gwenn, vioù ha laezh ha traoù dous a lakaer e-barzh. An daou a c'heller evañ gant laezh ribot, ul laezh aet da drenk. Gant an douristelezh e oa bet kemeret ar boaz da ginnig ar c'hrampouezh gant sistr e-plas laezh ribot avat. E Bro-Leon e tebrer meur a seurt farz (farz forn, farz buan, farz pitilig) hag ur meuz klok gant legumaj, kig-moc'h ha kig-bevin, poazet gant farz gwinizh-du ha farz gwenn ha servijet gant al lipig, ur saos amann ha chalotez : kig-ha-farz an hini eo.\nGant an holl aodoù ez mor tro-dro Breizh a-bezh ha neuze e c'heller pesketa a bep seurt boued-mor ha pesked, evel meskl hag istr. Kostez an Oriant e tebrer ur meuz gant restachoù pesked ha boued-mor anvet kaoteriad. Gant pesked e servijer alies amann gwenn, ur saos ijinet e Sant-Juluan-Kankell nepell eus an Naoned. E Breizh e produer holen ivez, kostez Gwenrann gant doareoù hengounel. Holen a lakaer en amann hag e karamel amann sall.\nBrudet eo Breizh evit he gwispid, pep hini eus kêrioù bras Breizh (ha reoù bihanoc'h) o kaout hec'h uzin, e Kemper, Pont-Aven, Benac'h, Naoned gant LU ha BN, An Drinded-Karnag gant La Trinitaine hag e Sant-Mikael-Keveger gant Galettes de Saint-Michel. Fardet eo ar gwispid gant amann sall ha gwerzhet e boestoù-houarn kinklet. Er pastezerezh e c'heller menegiñ ar gouign-amann, ijinet e Douarnenez gant toaz bara, amann ha sukr, hag ar farz forn en deus tapet brud e Breizh a-bezh hag a reer alies gant prunev bremañ.\nBanniel Breizh (Gwenn ha Du)\nBanniel Breizh a-vremañ a oa bet treset e 1923. Anvet eo Gwenn ha Du abalamour d'e ziv liv ha dalc'her en deus an anv-se e yezhoù all (galleg pe saozneg). War ar c'hard en nec'h a-gleiz, war ur foñs gwenn, ez eus erminigoù diniver (goude ma vez unnek alies) ha nav bandenn a-blaen a ra ar peurrest, peder bandenn gwenn evit broioù Breizh-Izel ha pemp bandenn du evit broioù Breizh-Uhel. Erlec'hiet en deus ar banniel erminigoù kozh a oa bet implijet abaoe dugelezh Breizh dre ma veze santet re dost ouzh an noblañs hag ar royalisted. Levezonet eo bet gant banniel ar Stadoù-Unanet ha banniel Gres. Da gentañ liammet kreñv ouzh ar politikerezh, ha gwelet gant ar Stad evel ur banniel disrannour, en deus paket brud e-touez ar Vretoned betek bezañ adoptet gant ar rannvro hag ar strollegezhioù lec'hel. N'eus tamm statud ofisiel ebet dezhañ avat. Ur banniel all a weler alies, ar Groaz Du, a zo tost ouzh banniel Kernev-Veur.\nSkoed Breizh, erminigoù plaen, a oa bet adoptet gant an duk Yann III e 1316, met degaset e oa bet an arouez-se evel brizhadenn skoed familh Dreux gant Pêr Brizhkloareg. Adkemeret e voe an erminig, e stumm an aneval, evel arouez Yann IV da vare ar brezel hêrezh ha savet meur a vojenn diwarni. Hervezo, Konan Meriadeg peotramant Anna Breizh a oa o chaseal un erminig he dije kavet gwelloc'h bezañ lazhet eget mont er fouilhenn ha bezañ saotret, alese ger-stur Breizh : Potius mori quam foedari (kentoc'h mervel eget bezañ saotret, e latin), adkemeret da c'houde gant rezistanted Breizh da vare an Eil brezel-bed hag an emsav sevenadurel.\nUr c'han-broadel, Bro gozh ma zadoù a oa bet skrivet e fin an XIXvet kantved gant Taldir Jaffrennou war ton kan-broadel Kembre hag hini Kerne-Veur. Adoptet e oa bet e 2021 evel kan ofisiel Breizh gant rannvro Breizh, gant ur stumm adkempennet e-keñver ar sonerezh.\nArouezioù all a zo bet brudet mat, evel an triskell keltiek, ar peulvanoù peotramant an taolioù-maen. Lod a zo bet burutellet evel ar c'hoef bigoudenn, dreist-holl pa vez implijet er-maez eus e dachenn, peotramant tudenn Bécassine he doa plantet reuz. Al lizhiri BZH a vez implijet alies evel berradenn "Breizh", ha kemeret e oa bet ar boaz da lakaat pegsunioù BZH war o oto gant lod, goude m'eo difennet en ober. Degemeret eo bet ar .bzh evel anv domani internet evit Breizh.\nPlakenn e koun skol Diwan kentañ\nAn hevelep sistem deskadurezh zo e Breizh e-keñver Bro-C'hall. A-raok an XIXvet kantved, evel un tamm e pep lec'h en Europa, ne oa nemet ar re binvidik a c'helle bet desket aes.\nSkol-Veur kentañ Breizh a oa bet krouet e 1460 hepken, a-raok ar bloaz-se e ranke ar studierien eus Breizh mont betek Añjev, Poitiers, Caen pe betek Pariz zoken. Krouet e voe Skol-Veur Naoned gant an duk Frañsez II a felle dezhañ kadarnaat dizalc'hidigezh Breizh diouzh Bro-C'hall. Eno e kelenned an danvezioù hengounel : arzoù, doueoniezh, gwir ha medisinerezh. 1500 studier a oa er XVIIvet kantved, met war an diskar e voe er c'hantved da heul tra ma oa kreizennet an Naoned tro-dro Koñverz atlantel ar Sklaved ha ne daole ket evezh ken ouzh hec'h emsavadurioù sevenadurel. Adalek 1735 e voe dilec'hiet ar Skol-Veur da Roazhon tamm-ha-tamm. Troc'het e voe an dilec'hiadeg-se gant an Dispac'h gall pa oa bet divodet ar skolioù-meur.\nGant Napoleon Iañ e voa adaozet ar sistem deskadurezh (krouidigezh ar liseoù, ar skolajoù da stummañ uhelidi nevez) e 1808. Adkrouet e voe Skol-veur Roazhon e-kerzh an XIXvet kantved tra ma voe embannet lezennoù da grouiñ skolioù. E 1882 e voe embannet ul lezenn a redias d'an holl vugale mont d'ar skol, o krouiñ ur strollad skolioù lik ha digoust ouzhpenn d'an dra-se. Skolioù publik a voe digoret en hogozik pep kêriadenn e Breizh neuze. Politikerezh an deskadurezh a rae eus ar galleg yezh nemeti ar Republik, ha neuze evit ar skolioù. Ar skoliata-ret a voe un ostilh da lazhañ ar yezhoù bihan : bugale brezhonek ha gallaouek a voe berzet dezho kaozeal o yezh betek porzh ar skol, daoust dezho chom hep anavezet gerioù gallek tamm ebet. Adalek ar bloavezhioù 1890 e voe gwelet er skolioù doareoù da vezhekaat ar vugale diwar-benn o yezh hag o sevenadur, oc'h implijet doareoù feuls a gendalc'has betek ar bloavezhioù 1960. Heuliet e voe ar politikerezh-se gant ar skolioù katolik ivez.\nAdalek ar bloavezhioù 1930 avat e voe ul luskad da reiñ e blas d'ar brezhoneg er skolioù publik, kaset gant Yann Sohier da skouer. Adalek 1954 e voe aotreet kelenn ar brezhoneg evel danvez diret, er-maez eus implij-amzer ar skol. Poentoù a c'helled tapet er vachelouriezh a-drugarez d'ar brezhoneg adalek ar mare-se. Er bloavezhioù 1970, o welet pegen dister e oa an treuzkas er familhoù, e oa bet soñjet krouiñ skolioù er-maez eus ar sistem publik da gelenn ar brezhoneg dre ar brezhoneg, diouzh an hentenn dre soubidigezh. E 1977 e voe roet lañs d'ar skolioù Diwan, ur rouedad a skolioù-mamm a voe astennet da c'houde betek al lise, hag a dapas o flas e sistem an Deskadurezh gall dre gevratoù, en ur ziskouez dre an disoc'hoù e oa ar soubidigezh un hentenn efedus. Dirak berzh ar skolioù-se e oa bet lakaet e plas hentennoù divyezhek par-ouzh-par er skolioù publik ha katolik : ne c'hell ket ar brezhoneg bezañ implijet en tu all da 50% eus an amzer er skol en hentennoù-se.\nKreñv-tre eo ar rouedad skolioù katolik e Breizh, kement hag e c'heller kaozeal eus brezel ar skolioù etre an daou sistem.\nA-hed an XXvet kantved e voe diorroet an deskadurezh uhel gant Skol greiz Naoned e 1919, Skol-Veur Naoned e 1961, Skol-veur Breizh-Izel e 1971, Skol vroadel uhel ar pellgehentiñ Breizh e 1977 ha Skol-veur Breizh-Su e 1995. Klasadoù Skol-Veur gatolik ar C'hornôg, diazezet en Añjev, a oa bet digoret e Breizh. Rannet e voe Skol-veur Roazhon etre Skol-Veur Roazhon 1 ha Skol-veur Roazhon 2 e 1969.\nParkadoù legumaj dirak ar mor e Kastell-Paol.\nBiskoazh ne voe kalz a greanterezh e Breizh war-bouez kostez an Oriant, an Naoned pe Sant-Nazer. Hiziv e chom al labour-douar hag ar pesketaerezh gennadoù a-bouez en ekonomiezh ar vro. Ouzhpenn 40 000 tiegezh zo e Breizh, ar brasañ anezho troet war-zu an desevel chatal, moc'h pe yer, ouzhpenn d'ar gounid edaj ha legumaj (e Bro-Leon dreist-holl). Nebeutoc'h a diegezhioù zo abaoe an adlodennañ ha brasoc'h an tachennoù. Kentañ produer legumaj (fav glas, ognon, artichaod, patatez, tomatez...) evit Frañs. Edaj a c'hounezer da vagañ ar chatal dreist-holl. Gwin a reer kostez an Naoned (muskadig), met klask a reer sevel gwiniegi pelloc'h en norzh. Kentañ produer pesked eo Breizh (50% eus ar produiñ), ur gennad a implij 15000 den gant ouzhpenn 2500 embregerezh, eus ar pesketa betek an treuzfurmiñ.\nWar-gresk ez a ar greanterezh e Breizh abaoe ar bloavezhioù 1980, kaset gant an treuzfurmiñ boued (1/3 eus an implijoù greantel). E Breizh e saver-bigi ivez, kenwerzh pe evit ar morlu, e Sant-Nazer, an Oriant ha Brest. Uzinoù Airbus zo e Sant-Nazer hag an Naoned ha gant Citroën e oa bet digoret un uzin e Roazhon. Eil rannvro Frañs eo Breizh e-keñver ar pellgehentiñ hag ar pempvet evit an dafar elektronek, daou c'henad lec'hiet tro-dro da Roazhon, Lannuon ha Brest kentoc'h.\nUr perzh kreñv en deus an touristelezh e Breizh, re greñv hervez lod a laka ar biz war e efedoù war al lojañ. Unan eus broioù gweladennet ar muiañ eo e Frañs.\nIzeloc'h eo feur an dilabour er vro e-keñver rannvroioù Frañs, war-dro 6% eus ar boblañs e deroù ar bloavezhioù 2020 goude bezañ bet ken uhel a 8.7% (e rannvro Breizh) hag 8.4% (e Liger-Atlantel) e 2012, e-kreiz an enkadenn ekonomikel a oa komañset e 2007, kalzig dindan ar feur evit Frañs a-bezh avat, a oa da 9.9% d'ar mare-se. Gennadoù zo a vez kustum da gavout diaes klask tud alies, evel er sevel, en treuzdougen peotramant en treuzfurmiñ boued.\nProduadur diabarzh gros Breizh a oa 120 milion a eurioù e penn-kentañ ar bloavezhioù 2020, a-live gant hini Ukraina. E 2018 e oa PDG rannvro Breizh 99 milion a euroioù, da lavaret eo 4% eus ar pinvidigezhioù produet e Frañs. Ar PDG dre annezad er rannvro melestradurel a oa 29 694€, dindan hini Frañs a-bezh (30 266€).\n↑ (fr) Pierre-Yves Lambert (1997). La Langue Gauloise. p. 34.\n↑ (fr) Léon Fleuriot (1980). Les Origines de la Bretagne. Payot. pp. 53–54.\n↑ (fr) Léon Fleuriot (1980). Les Origines de la Bretagne. Payot. pp. 52–53.\n↑ (fr) Léon Fleuriot (1980). Les Origines de la Bretagne. Payot.\n↑ (fr) Le Roc’h RUZ , point culminant de la Bretagne, Kêr Plouneour-Menez [diell]. Lennet d'an 28 a viz Meurzh 2022\n↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 ha6,4 (br) (fr) Mikael Bodlore-Penlaez ha Divi Kervella (2011). Atlas de Bretagne – Atlas Breizh. Coop Breizh. ISBN 978-2-84346-496-6.\n↑ (fr) Michel François, « À Saint-Malo, la LGV Paris-Rennes parle aussi de la métropolisation, la vraie ! », Pobl Vreizh, 26.06.2016. Lennet d'ar 15 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) Train. En Bretagne, les associations d’usagers veulent plus de TER et moins de LGV, Ouest-France, 27.01.2022. Lennet d'ar 15 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) Parcourir la Bretagne à vélo, Bretagne - Site officiel du tourisme en Bretagne. Lennet d'ar 16 a viz Ebrel 2022\n↑ (en) Can we cycle the whole week on the Nantes-Brest Canal? in Cycling Holidays FAQ, Breton Bikes. Lennet d'ar 16 a viz Ebrel 2016\n↑ (fr) Populations légales des régions en 2019, INSEE, 29.12.2021. Lennet d'an 3 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) Populations légales des départements en 2019, INSEE, 29.12.2021. Lennet d'an 3 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) Jean Ollivro, « L’évolution démographique bretonne de 1851 à nos jours », BCD Sevenadurioù, Genver 2017. Lennet d'an 3 a viz Ebrel 2022\n↑ Menegiñ Youenn Gwernig a c'heller ober, hag a oa divroet d'ar Stadoù-Unanet\n↑ (fr) Mutations des professeurs des écoles : 16 entrants pour plus de 1 000 demandes dans le Finistère, Le Télégramme, 11.03.2022. Lennet d'an 3 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) Baromètre Bretagne Culture Diversité SYNTHESE DES RESULTATS 2014, BCD Sevenadurioù, 2014. Lennet d'an 3 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) Nil Caouissin, « Un sentiment d’appartenance à la Bretagne solide et intégrateur », Pobl Vreizh, 1.09.2019. Lennet d'an 3 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) Philippe Créhange, « Bretagne à cinq. Ce sondage qui relance le débat », Le Télégramme, 28.08.2019. Lennet d'an 3 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) Magazine BRETONS censuré : “18% des Bretons pour l’indépendance” de la Bretagne, NHU Bretagne, 2020. Lennet d'an 3 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) pour Les Bretons, les habitants de Loire-Atlantique et la question régionale, IFOP evit Bretons, 2012. Lennet d'an 3 a viz Ebrel 2022\n↑ 21,0 ha21,1 (fr) Les chiffres clés de la langue bretonne, Ofis publik ar brezhoneg. Lennet d'ar 4 a viz Ebrel 2022\n↑ 22,0 22,1 22,2 ha22,3 (fr) Les langues de Bretagne Enquête sociolinguistique Sondage 2018 : les principaux résultats, TMO - Rannvro Breizh - Ofis publik ar brezhoneg, 4.10.2018. Lennet d'ar 4 a viz Ebrel 2022\n↑ (br) Dewi Siberil, « Treuzkas ar brezhoneg 'barzh ar familhoù e 2020 - 4 munud e Breizh [video] », Brezhoweb, 03.04.2020. Lennet d'ar 4 a viz Ebrel 2022\n↑ 24,0 24,1 ha24,2 (fr) André Le Coq ha Phillipe Blanchet, « « Pratiques et représentations de la langue et de la culture régionales en Haute Bretagne » [diell] », Centre de recherche sur la diversité linguistique de la francophonie, 2005. Lennet d'ar 5 a viz Ebrel 2022\n↑ 25,0 ha25,1 (fr) Olivier Clech, « Catholicisme. Pourquoi les Bretons boudent les églises », Le Télégramme, 25.10.2019. Lennet d'ar 5 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) Ifop, ed. (Kerzu 2006). "Éléments d'analyse géographique de l'implantation des religions en France"\n↑ (fr) Gaëtan le Cloirec, « Carhaix / Vorgium (Finistère) » e Persée, Supplément à la Revue archéologique du centre de la France n°25 pp. 381-384, 2004. Lennet d'ar 5 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) Anatole le Braz, La Légende de la Mort, BiblioBazaar reprint, LLC, 2009, pp. 430ff.\n↑ (en) John Harrington, « Brittany GAA's 'Mother Goose' has a growing flock », GAA, 4.02.2021. Lennet d'an 13 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) Rio, Bernard. Le Cidre, histoire d'une boisson venue du fond des âges 2003, Coop Breizh, Speied.\n↑ (fr) Francis Favereau, Bretagne contemporaine – Culture, langue, identité? pajenn 210, Skol Vreizh, Montroulez, 2005, ISBN 2-911447-72-7.\n↑ (fr) Gwenc'hlan Le Scouëzec, Guide de la Bretagne, pajenn 40, Coop Breizh, Speiet, 1987; ha Le Journal de la Bretagne des origines à nos jours, pajenn 106, Larousse, Pariz, 2001\n↑ (fr) Hymne officiel de la Bretagne : écoutez la nouvelle version du « Bro gozh ma zadoù » [Vidéo], Le Télégramme, 28.11.2021. Lennet d'ar 16 a viz Ebrel 2022\n↑ Un doare nevez eus Bro Gozh ma Zadoù da selaou !, Rannvro Breizh, 4.01.2022. Lennet d'ar 16 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) Réimplantation de la vigne, Ti-kêr Sarzhav. Lennet d'ar 1añ a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) Renforcer les atouts de l’économie maritime, Rannvro Breizh. Lennet d'ar 1añ a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) Gael Briand, « Bretagne. Les résidences secondaires dopées par Airbnb ? », Pobl Vreizh, 28/07/2019. Lennet d'an 2 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) Taux de chômage : une Bretagne coupée en deux, Le Télégramme, 01/04/2022. Lennet d'an 2 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) Population active, emploi et chômage en 2012, INSEE, 30.06.2015. Lennet d'an 2 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) Priscilla Franken, « « La Bretagne a un taux de chômage faible, mais qui ne profite pas assez aux seniors » [diell] », Vocatis. Lennet d'an 2 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) La Bretagne en 4 chiffres : superficie, population, PIB et longueur de côtes, NHU Bretagne, 22.12.2020. Lennet d'an 2 a viz Ebrel 2022\n↑ (fr) L'essentiel sur… la Bretagne, INSEE, 26.01.2022. Lennet d'an 2 a viz Ebrel 2022\nIstor Breizh[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\n(fr) Joël Cornette, Histoire de la Bretagne et des Bretons, Pariz, Le Seuil, 2005.\n(fr) Joël Cornette, La Bretagne, une aventure mondiale, Tallandier, Pariz, 2018, (ISBN 979-10-210-3087-9), 383 p.\n(fr) A-stroll, dindan renerezh J.-Chr. Cassard, Alain Croix, Jean-René Le Quéau ha Jean-Yves Veillard, Dictionnaire d’histoire de Bretagne, Skol Vreizh, Montroulez, 2008 (ISBN 978-2-915623-45-1).\n(fr) Mickael Gendry et Vincent Béchec, Histoire de l'Armorique et de la Bretagne, Geste éditions, 2018, (ISBN 979-10-353-0205-4), 264 p.\n(fr) Bernard Merdrignac, La Bretagne des origines à nos jours, Roazhon, embannadurioù Ouest-France, 2009.\n(fr) Jean-Jacques Monnier, Jean-Christophe Cassard (ren.), Toute l'histoire de la Bretagne, Skol Vreizh, Montroulez, 1997 ((ISBN 2-903313-95-4)), embannadur nevez e 2003, 831 p.\n(fr) Jean-Yves Le Lan, Femmes dans l'histoire - Bretagne, Teurgn, Editions Sutton, 2018, 176 p.\n(fr) Philippe Tourault, Histoire de la Bretagne, Pariz, Perrin, 2019, 450 p.\nSujedoù a-vremañ[kemmañ | kemmañ ar vammenn]\n(fr) (br) Mikael Bodlore-Penlaez ha Divi Kervella, raksrid gant Lena Louarn & Jean Ollivro, Atlas de Bretagne : Atlas Breizh, géographie, culture, histoire, démographie, économie, territoires de vie des Bretons, Coop Breizh, Speied, 201, (ISBN 978-2-84346-496-6), 152 p. Kinnig en linenn\n(fr) Corentin Canevet, Le Modèle agricole breton. Histoire et géographie d'une révolution agroalimentaire, Presses universitaires de Rennes, Roazhon, 1992, 397 p.\n(fr) Alain Croix (ren.). Bretagne. Images et histoire, Apogée, Presses universitaires de Rennes, Roazhon, 1996, 224 p.\n(fr) Frañsez Favereau, Bretagne contemporaine. Langue, culture, identité, Skol Vreizh, Montroulez, 2005 (ademb. 1993).\n(fr) M. Humbert (ren.), La Bretagne à l’heure de la mondialisation, Presses universitaires de Rennes, Roazhon, 2002, 305 p.\n(fr) M. Nicolas, Histoire de la revendication bretonne, Coop Breizh, Speied, 2007, 391 p.\n(fr) Jean Ollivro, Les paradoxes de la Bretagne, Apogée, Roazhon, 2005, 176 p.\n(fr) Jean Ollivro, Bretagne, 150 ans d’évolution démographique, Presses universitaires de Rennes, Roazhon, 2005, 368 p.\nSellet er Wikimammenn : Breizh.\nLec'hienn Kuzul rannvro Breizh\nKerne · Leon · Treger · Bro-Gwened · Bro-Zol · Bro-Roazhon · Bro-Naoned · Bro-Sant-Maloù · Bro-Sant-Brieg\neget 2000 annezad\n(kêr / takad desachañ)\nNaoned (314 138 / 997 222) · Roazhon (217 728 / 747 156) · Brest (139 602 / 371 072) · Sant-Nazer (70 619 / 213 675) · Kemper (63 166 / 235 702) · An Oriant (57 084 / 225 884) · Gwened (53 438 / 201 411) · Sant-Ervlan (46 352 / Naoned : 997 222) · Sant-Maloù (46 478 / 134 140) · Sant-Brieg (44 170 / 200 829) · Reudied (42 368 / Naoned : 997 222) · Sant-Sebastian-an-Enk (27 383 / Naoned : 997 222) · Orvez (26 924 / Naoned : 997 222) · Gwerzhav (25 045 / Naoned : 997 222) · Lannarster (23 026 / An Oriant : 225 884) · Koeron (21 862 / Naoned : 997 222) · Felger (20 528 / 52 003)\nRagistor hag Henamzer\nPeulvanoù · Arvorig · Enez Vreizh\nDivroadur ar Vretoned · Sent Breizh · Rouantelezh Breizh · Dugelezh Breizh\nStagidigezh Breizh ouzh Bro-C'hall · Emsavadeg ar Bonedoù ruz · Chouanerezh\nBrezel-bed Kentañ · Eil Brezel Bed\nMorvan Lez-Breizh · Nevenoe · Erispoe · Salaun · Alan Barvek · Sant Erwan · Anna Breizh · Jakez Karter · Sebastian ar Balp · C'hoarezed Goadeg · Alphonse Arzel\nRannvro Breizh Aodoù an Arvor · Penn-ar-Bed · Il-ha-Gwilun · Mor-Bihan\nBroioù al Liger Liger-Atlantel\nRannvro Breizh Sant-Brieg · Kemper · Roazhon · Gwened\nBroioù al Liger Naoned\nBrezhoneg (Kerne, Leon, Treger, Gwened) · Gallaoueg\nDañsoù Breizh · Sonerezh Breizh · Kan ar Bobl · Feilhañs\nE brezhoneg : Lan Inizan · Fañch an Uhel · Loeiz Herrieu · Roparz Hemon · Pêr-Jakez Helias · Anjela Duval · Goulc'han Kervella\nE galleg : Pierre Abélard · François-René de Chateaubriand · Jules Verne · René-Guy Cadou · Zavier Grall\nAnkoù · Danvez Breizh · Korrigan · Kannerez-noz · Morgan · Kêr Is\nMeuzioù : Krampouezh · Kaoteriad · Farz · Kouign · Kouign-amann · Kig ha farz · Petit-Beurre · BN\nEvajoù : Chouchenn · Sistr · Lambig · Bier · Muskadig · Breizh Cola\nGouel Etrekeltiek an Oriant · Gouel an Erer Kozh · Gouelioù-Meur Kerne · Festival du bout du monde · Kann al Loar · Redadeg\nAdtapet diwar « https://br.wikipedia.org/w/index.php?title=Breizh&oldid=2000080 »\nKemmoù diwezhañ degaset d'ar bajenn-mañ d'an 15 Mez 2022, da 16:06.


Buhez ar Sent/1894/Ginivelez sant Iann-Vadezour - Wikimammenn\nBuhez ar Sent/1894/Ginivelez sant Iann-Vadezour\n◄ Ediltrud Ginivelez sant Iann-Vadezour Guillou, Abad ►\nar pevare var ’nn ugent a viz even\nGINIVELEZ SANT IANN-VADEZOUR\nEnn amzer ar roue Herodes, e veve e kreiz meneziou ar Judee eur belek santel euz al lezenn goz, he hano Zakarias. Ar belek-se en doa evit pried eur vaouez a zoujans Doue eveldhan hanvet Elizabeth. Oajet oant dija ho daou, ha n’o devoa ket a vugale. Aliez goulskoude o devoa pedet ann Aotrou Doue da rei d’ezho eur mab ; mes evit c’hoaz ho fedenn n’oa ket bet selaouet.\nHogen, dont a reaz tro Zakarias da ober ar zervich var dro templ Jerusalem. Eunn devez eta m’edo el leac’h santel oc’h ezansi dirak ann aoter, e oue spountet-holl o velet enn eunn taol kount eunn eal enn he gichen, enn tu deou d’ann aoter. Mes ann eal a lavaraz d’ezhan : « — Arabad e d’ehoc’h kaout aoun, Zakarias ; ho pedenn a zo bet selaouet : ho pried Eiizabeth e devezo eur mab hag a hanvot Iann. Ar mab-se a lakai ho kalon da zridal gant ar joa, hag he c’hinivelez a raio plijadur da galz a dud. Rak eunn den sanlel e vezo, ha lakaat a rai eunn niver braz euz a vugale Israel da zistrei ouz Doue. »\nMes Zakarias, o sonjal peger koz oa he bried hag hen, en devoue beac’h o kredi ar pez a lavaret d’ezhan. Setu perak ann eal a gomzaz outhan evelhenn « — Me eo ann eal Gabriel a vez ato em za dirak tron ann Aotrou Doue, hag em euz bet urs da zont da zigas d’ehoc’h ar c’helou euruz-ma. Mes abalamour n’oc’h euz ket bet a fizians aoualc’h em c’homzou, c’houi a jomo mud brema, ken na zeui da vir ar pez am euz diskleriet. » Var gement-se ann eal a ieaz kuit, ha divar neuze Zakarias a jomaz mud.\nGoulskoude ar bobl a ioa ouz he c’hortoz er meaz euz al leac’h santel ; rak n’en doa ket a gounje da vont eno. Souezet oa e taleje keit all ; mes souezetoc’h e oue c’hoaz pa her guelaz erfin o tont enn eur ober sin ne c’helle ket parlant. Koumpren a reaz dioc’htu oa bet lavaret eunn dra bennag d’ezhan a berz Doue.\nPa oue echu he zervich var dro ann templ, Zakarias a zistroaz d’ar gear, hag Elizabeth, he bried, a gonsevaz eur bugel. A benn c’houec’h miz goude, ar Verc’hez Vari a gonsevaz ive Mab Doue dre vertuz ar Spered-Santel, ha raktal ez eaz a dreuz ar meneziou da velet Elizabeth ; rak houma a ioa kiniterv d’ezhi. Hogen, ar c’hrouadur a zouge Elizabeth a reaz eul lamm a joa enn he c’hreiz pa erruaz ar Verc’hez enn he zi, hag al lamm-ze a zinifie oa neteat he ene dioc’h sklabez ar pec’hed orijinel ha karget euz a c’hrasou ar Spered-Santel. Evelse, Iann-Vadezour a oue santifiet, araok m’oa ganet zoken, dre ar vizit a resevaz digant Jezuz, a ioa dija d’ann ampoent konsevet.\nElizabeth o veza ganet he mab, he c’herent hag he amezeien o doa c’hoant e vije roet d’ezhan hano he dad. Mes hi ne felle ket d’ezhi, hag a lavare ato : « — Nann, nann, Iann a vezo he hano. » « — Mes, eme ar re all, n’euz nikun euz ho kerent hag en defe ann hano-ze. » Neuze e oue goulennet oc’h Zakarias pe seurt hano en doa c’hoant a vije roet d’ar c’hrouadur. Zacharias a reaz sin da zigas d’ezhan eunn tamm sklent, hag a skrivaz dioc’htu var ann tamm sklent-se : « — Iann eo he hano. » Mes kerkent e teuaz ar prezeg d’ezhan adarre, hag ec’h en em lakeaz da veuli Doue enn eur lavaret : « — Benniget ra vezo ann Aotrou, Doue Israel, abalamour m’eo bet plijet ganthan dont da velet ha da brena he bobl, hervez ar bromesa en deuz great meur a vech dre c’hinou ar bropheted ! »\nGoudeze e komzaz evelhenn ouz he vab : « — Ha c’houi, va mab, emezhan, c’houi a vezo hanvet prophet ann Hini a zo dreist peb tra ; rak kerzet a reot araok ann Aotrou Doue evit dresa ha kompeza ann henchou dirazhan, hag evit deski d’he bobl ann tu da veza salvet ha da obten ar pardoun euz he bec’hejou. »\nAr brud euz ar burzudou-ze a ieaz dre holl veneziou ar Judee, ha kement hini a gleve hano anezho ho gorroe gant respet e goeled he galoun, enn eur lavaret: « — Daoust petra deui mab Zakarias da veza eunn deiz ? Rak anat eo ema dorn Doue oc’h he ren. » Goulskoude Iann a greske enn oad, ha dre ma kreske he gorf, e kreske ive he spered hag he furnez. En em denn a eure abred enn eul leac’h gouez ha distro, ha chom a reaz eno ken na deuaz ar mare evithan da brezeg ar binijenn d’ar bobl a Israel.\nSant Iann-Vadezour a zo bet santifiet araok m’oa ganet, ha choazet gant Doue evit diskleria d’ar bed oa erru erfin, nag edo tostik zoken, ar Mesias m’edot var c’hed anezhan abaoue keit amzer. Abalamour da ze Jezuz-Krist he-unan en deuz lavaret oa ar brasa sant euz al lezenn goz, ha setu perak ive ann Iliz a ra eur gouel evit henori he c’hinivelez, ar pez ne ra evit den all ebed nemed evit ar Verc’hez.\nN’eo ket aoualc’h beza bet neteat dre c’hras Doue, ret eo en em zioual goude. Iann-Vadezour a dec’haz diouz ann dud evit en em zerc’hel dibec’h. Ha c’houi o chom e kreiz ar bed petra ’rit evit miret gras ho padiziant ?\nAdtapet diwar « https://br.wikisource.org/w/index.php?title=Buhez_ar_Sent/1894/Ginivelez_sant_Iann-Vadezour&oldid=27375 »\nKemmoù diwezhañ degaset d'ar bajenn-mañ d'an 21 Her 2011, da 16:57.


Yekaterinbourg - Wikipedia\nYekaterinbourg (Екатеринбу́рг e ruseg), bet anvet Sverdlovsk etre 1924 ha 1991, a zo ur gêr e Rusia, kêr-benn an Oural. Gant 1 305 110 a annezidi (niveridigezh 2010), ez eus anezhi pevare pobletañ kêr Rusia.\nLiammet eo anv Yekaterinbourg ouzh daou eus renerien Bro-Rusia: he frezidant kentañ Boris Yeltsin (bevet en doa eno adalek 1950 betek 1985) hag hec'h impalaer diwezhañ Nikolaz II (bet fuzuilhet eno e 1918 gant ar volcheviked, eñ hag e familh).\nSavet e oa bet Yekaterinbourg e 1723 diwar urzh an impalaer Pêr Iañ, pe Pêr Veur. Dont a ra anv ar gêr eus anv Santez Katell ("Yekaterina" a vez graet anezhi e ruseg), rak Katell Iañ e oa anv gwreg Pêr Iañ er mare-se.\nGevellet eo gant meur a gêr tro-dro ar bed :\nPlzeň ha Most, Republik Tchek\nWuppertal, Nordrhein-Westfalen, Alamagn, abaoe 1993\nSan Jose, Kalifornia, Stadoù-Unanet, abaoe 1992\nGuangzhou, Sina, abaoe 2002\nGenova ha Ferentino, Italia\nAdtapet diwar « https://br.wikipedia.org/w/index.php?title=Yekaterinbourg&oldid=1480795 »\nKemmoù diwezhañ degaset d'ar bajenn-mañ d'an 4 Ebr 2013, da 22:50.


Atersadenn Olier Ar Mogn : Ar c’henstroll “Brezhoneg e Roazhon” – Radio Naoned\nAtersadenn Olier Ar Mogn : Ar c’henstroll “Brezhoneg e Roazhon”\nBev eo ar brezhoneg e Roazhon ha bev-mat ! Ouzhpenn 10 vloaz ‘zo bremañ e oa bet krouet ur c’henstroll da vodañ izili ar c’hevredigezhioù ar vro a ra gant ar brezhoneg. Brezhoneg e Roazhon ‘noa kinniget un destenn d’an ti-kêr evit ma vo diorroet implij ar yezh er vuhez foran en dazont. Daoust d’an ti-kêr bezañ bet sinet ar garta-mañ n’eo ket bet tizhet an holl balioù c’hoazh !\nOlier Ar Mogn, rener skiantel Ofis Publik Ar Brezhoneg e Roazhon, ‘zo bet ouzh mikro Marianne Vaidie. Displegañ a ra deomp palioù kenstroll Brezhoneg e Roazhon, ha petra a ra diouer er veurgêr.\nBac’het en ti #28 Bac’het en ti, an abadenn gant Radio Kerne ha Radio Naoned. Ar skolaer Kaou Dono diwar-benn an distro-skol aterset gant Benjamin Bouard. Mael Gwenneg rener-programmoù...\nAtersadenn Tifenn Merien : Ul levr nevez embannet gant Timilenn Juluan hag al Louarn ! Setu anv al levr nevez deuet maez gant an embannadur Timilenn. Tifenn Merien zo prezidantez kevredigezh an ti-embann, deuet eo...


Lenn vras Mljet\nMljet (Meleda en italianeg, Melita e latin) zo un enezenn eus Kroatia en arvor Dalmatia, er c’hornôg da gêr Dubrovnik. War-dro 100 km² eo gorread an enezenn, ha 72 % anezhañ zo dindan wez, ar pezh a ra d’an enezenn bezañ unan eus ar re wezekañ e-touez inizi ar Mor Kreizdouar.\nUr gumun eo Mljet, e kontelezh Dubrovnik-Neretva, ur gumun enni 1 111 a annezidi (2001). Babino Polje eo ar gêr vrasañ. Ur park natur zo e penn kornôk an enezenn.\nAloubet e voe Mljet gant ar Romaned, evel ar peurrest eus Dalmatia. Adalek ar VIvet kantved e voe en Impalaeriezh Bizantion. Perc’hennet e voe gant menec’h eus Italia a ziazezas ur manati enni, aloubet e voe gant Serbed, ha staget ouzh Republik Ragusa adalek 1410. E 1809, dindan ren Napoleon, e voe diskaret ar manati a oa chomet galloudus betek an amzer-se.\nPark broadel Mljet\nAdtapet diwar « https://br.wikipedia.org/w/index.php?title=Mljet&oldid=1636593 »\nKemmoù diwezhañ degaset d'ar bajenn-mañ d'an 13 Ebr 2015, da 23:36.


betek-gouzout - Wikeriadur\n1.3 Stagell isurzhiañ\nGer kevrennek savet diwar an araogenn betek hag ar verb gouzout\nbetek-gouzout /ˌbeteˈɡuːzut/ pe /ˌbeteˈɡuːt/; betegouzout\nDa c'hortoz ma vo gouvezet hiroc'h\nWar-se, e voe dilezet ar genstrivadeg — gant keuz — betek gouzout hiroc'h... — (Langleiz, Romant ar Roue Arzhur/levrenn I : Marzhin, Al Liamm, 1975, p. 49.)\nImplijet e dibenn ar frazenn.\ngalleg : à tout hasard (fr)\ngalleg : jusqu'à plus ample informé (fr)\ngalleg : provisoirement (fr)\nbetek-gouzout (e, na)\nGant aon na, E ken kaz e\nBete-goût teuje d'ezhan dougen bonet he dad. — (Fañch an Uhel, Soniou Breiz-Izel 1, Pariz, 1890, 1971, p. 240.)\n[...] ? marteze, gwell e veze gantañ tevel kent an termen diwezhañ, betegouzout anwaziñ an dud. — (Jarl Priel, Va Zammig Buhez, Al Liamm, 1954, p. 39.)\nKerkent, betegouzout na zeujemp da vezañ re faezh holl dre ziskuizhañ ul lajadig, [...]. — (Jarl Priel, Amañ hag Ahont, Al Liamm, 1957, p. 16.)\nStouv ar voutaill bete-gouzoud eh avelfe. — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Deuxième Partie, 1970, p. 29.)\nN'it ket war ar bezin bete-gouzoud e rampfeh. — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Deuxième Partie, 1970, p. 45.)\nStouv ar voutaill eun tammig bete-gouzoud eh avelfe. — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Deuxième Partie, 1970, p. 45.)\nSkoulm anezañ ervad bete-gouzoud e tiflipfe diganit. — (Jules Gros, Le trésor du breton parlé Deuxième Partie, 1970, p. 107.)\nHa, moarvat, oa gwell gant friponed fall ar vro chom hep tostaat re diouti bete-goût tapout he mallozh. — (Anatol ar Braz, lakaet e brezhoneg gant Erwan ar Moal, Mojenn an Ankou, Mouladurioù Hor Yezh, 1986, p. 6.)\n[...], met tremen a ran er burev memes tra, bete-goût en defe ezhomm Jili ac'hanon. — (Yann Gerven, Brestiz o vreskenn, Al Liamm, 1986, p. 17.)\ngalleg : au cas où (fr)\nChom war vetek-gouzout : gortoz ken ma vo gouvezet hiroc'h\ngalleg : réserve (fr) , attitude d'attente\nAdtapet diwar « https://br.wiktionary.org/w/index.php?title=betek-gouzout&oldid=249763 »\nKemmoù diwezhañ degaset d'ar bajenn-mañ d'an 6 Kzu 2017, da 13:50.


Pajenn:Marigo - Buez ar Saent.djvu/351 - Wikimammenn\nPajenn:Marigo - Buez ar Saent.djvu/351\nn’en em gountanle quet da brezeg en e barres hepquen, e ober a ree c’hoas er paresiou di-var-dro, hac alies e ree meur a sarmon en ur memes devez. Ouspen-ze en em rente advocat e favor ar beaurien, an intanvezet hac an emzinvadet ; difen a ree o c’haus, pledi a ree e-unan evito, hac e fournisse c’hoas ar pez a oa rêt evit pea misou ar proces.\nAn uguentvet devez a viz Maë.\nSANT BERNARDIN A SIEEN,\nEUS A URZ SANT FRANCES.\nAr Sant-mâ, guinidic eus a Sieen e Toscaan, o veza crouadur yaouanc, en em blige o clevet en ilis com-\nAdtapet diwar « https://br.wikisource.org/w/index.php?title=Pajenn:Marigo_-_Buez_ar_Saent.djvu/351&oldid=134467 »


Pajenn:Morvan - Buez ar Zent, 1894.djvu/890 - Wikimammenn\nPajenn:Morvan - Buez ar Zent, 1894.djvu/890\nHogen, enn noz varlerc’h, e velaz dre he gousk daou zen koz, guenn ho bleo, hag ar re-ma a lavaraz d’ezhan, mar en doa c’hoant da veza pare, n’en doa ken da ober nemed gelver ar pab Silvestr da zont d’he gaout. Konstantin a zentaz ouz ann daou zen koz-se hag a reaz klask Silvestr var menez Sorakt. Ar pab, o veza erruet e Rom, a ziskouezaz d’ann impalaer patromiou ann ebestel sant Per ha sant Paol, ha Konstantin a anavezaz raktal ann daou zen koz en doa guelet dre he gousk. Raktal ive e c’houlennaz ar vadiziant, ha Silvestr her badezaz goude beza he gelennet epad eunn nebeut deveziou var guirioneziou ar feiz. Kerkent ann impalaer a oue pareet neat dioc’h al lorgnez.\nDivar neuze ne espernaz netra evit lakaat he zujidi da zilezel eveldhan servich ann doueou faoz ha da heul ar relijion gristen. Rei a reaz urs da rapari pe da greski ann ilizou koz, ha sevel a eure ive eur maread re nevez. Ann diou vrudeta anezho a oue iliz Sant-Iann Latran hag iliz Sant-Per ha Sant-Paol e Rom : ar pab Silvestre a reaz he-unan ann dedi euz ar re-ma gant eur zolanite vraz.\nD’ar mare-ze, ann Arianed a rea kalz freuz dre ar bed katholik. Sant Silvestr ha Konstantin en em glevaz da asambli eur c’honsil e Nisee evit dispenn labour ann heretiket-ze. Tri c’hant trivac’h eskop en em gavaz er c’hoñsil-ze, el leac’h ma oue koundaonet Arius, mestr ann Arianed. Ar pab a ioa re goz evit mont di he-unan, mes karget en doa eunn eskop euz a Spagn ha daou velek euz a Rom da zelc’her he blas.\nSant Silvestr a asamblaz c’hoaz eur c’honsil all e Rom, ha goude beza gouarnet ann Iliz gant eur furnez vraz epad tost da zaou vloaz var’nn ugent, e varvaz erfin leun a veritou d’ann unan ha tregont a viz kerzu euz ar bloaz 335. He gorf a oue enterret e guered Prisilla, ha divezatoc’h e oue savet eunn iliz enn he henor gant ar pab Simmak.\nSetu ama eur bloaz all tremenet evidhoc’h ; evelse, a vloaz da vloaz, ho puez holl a dremeno, hag erfin ec’h erruot enn heur ar maro. Penaoz oc’h euz-c’houi implijet hoc’h amzer epad ar bloaz a zo hirio oc’h echui ? Pe e servich Doue, pe e servich ar bed, oc’h euz-c’houi he implijet ? Marteze oc’h euz great muioc’h a zrouk eged a vad epad ar\nAdtapet diwar « https://br.wikisource.org/w/index.php?title=Pajenn:Morvan_-_Buez_ar_Zent,_1894.djvu/890&oldid=138145 »


Corto Fajal - Breizh ha liesseurted\nklasker skeudennoù ha... pinvidigezhioù\nBirvilhañ a ra daoulagad Corto Fajal pa gomz eus e vicher. Ur vicher realizatour dre ar bed, ar pezh a ro an tu dezhañ « d'anavezout traoù dic'hortoz, da gaout krog war un hir a amzer, da vezañ intret gant ar pezh a vevan ha pa c'hellan, en un doare a glot gant ma mennozhioù.»\nKarned labour Corto a c'hell bezañ dindan ur wezenn-balmez e Tikopia, en un enezenn eus inizi Salomon e Melanezia, pe c'hoazh dindan un tipi gant Jon, face aux vents, ur film deuet er-maez e 2012. Pe c'hoazh, un troc'had hir en e vuhez gant Samied Sueden e bro ar c'hirvi-erc'h...\n«Ar c'hentañ film ? Ur pennad hir war enez Tikopia er Meurvor Habask. 1 800 enezad, hep tredan, gant un ekonomiezh kloz koulz lavaret. Ur skouer eo gant pennoù-bras gwirioù kustumel, un aozadur sokial dibar, tamm gwenneg ebet met eskemmoù donezoù, un ekonomiezh kelc'hiek, berr-ha-berr un enklask eus ar re zedennusañ evidon. Tremenet em eus daou viz eno c'hoazh evit gwelet hag ober gwelloc'h anaoudegezh ; distreiñ a rin di prestik hag ur c'hlasker yaouank a gemero ma flas, Dorian Buischer hag a zo eno bremañ. Lavaret e vez eo dibaseet hon doare d'ober, me ’gav din eo ret dimp klask ober traoù all, doareoù soñjal all ha doareoù ober all. Kalz a draoù a van d'ober ha dreist-holl e vefe mat deomp sellet a-dostoc'h ouzh ar peurrest eus ar bed... Dizoloet em eus Tikopia en ur lenn al levr Effondrement gant Jared Diamond, pa oan chomet sac'het en ul lochenn goad e-pad ur barrad erc'h divent er Gournorzh. Komz a ra al levr eus diskar kevredigezhioù 'zo abalamour d'an endro. Reiñ a ra ar rag hag ar perag ma'z a sevenadurezhioù 'zo da get ha ket reoù all. Dedennus ken-ha-ken !\nLakaeet em eus pevar bloaz d'ober ma film diwezhañ, bet on war al lec'h da gentañ da welet ar Samied, kejet em eus gant Jon, saver kirvi-erc'h, klasket produourien, n'eo ket aes filmañ. Met aet eo plaen an traoù en diwezh. Ur blanedenn vat em boa pa'm eus kavet ur c'henproduour svedat. Dizalc'h on evit skignañ ma film, un dibab graet ganin eo. Ne'm eus tamm keuz ebet eus an dibab-se ha mont a ran er salioù sinema ha kejañ gant miliadoù a dud ; 220 abadenn betek-henn.\nC'hoant em eus da zikouez buhezioù tud ha kenrannañ anezho rak un dalvoudegezh denel o deus evit an holl. Bevañ bemdez gant Jon hag e re o deus broudet ac'hanon da adlenn levrioù antropologiezh hag etnologiezh, skridoù hag a zlefe bezañ anavezet gant ar sokiologiezh a-vremañ. Bez' ez eus meur a stumm da vevañ etre hengoun hag araokaat, evit se eo ret prederiañ un tamm, addizoleiñ ar speredelezh ? Daoust ha n'eo ket bet lezet a-gostez evit ar vodernelezh ? Jon hag e re a oar ober eus an teknologiezhioù hep ankounac'haat na trubardiñ al liammoù o deus gant o douar ha prederouriezh o zud-kozh.\nPa sellan war-dreñv e welan e komze ma film kentañ El orgullo del gitano,eus kudennoù ar spered a gumuniezh. Filmet oa bet e bro Bariz, Trellet oan gant se. Goude-se, e-pad ur prantad, em eus filmet troiadoù sport, alies tud oc'h ober MTB. Souezhus eo, met d'ar c'houlz-se ivez em boa ur sell all war ar bed. Abaoe em eus gwelet tud eveldomp, met gant ur vuhez vihan all en tu-hont...\nMont a ran da glask ar pinvidigezhioù diazez. Gant kalz a eurvad !\n2001 La mémoire des pierres\nfiction, avec René Vautier comme comédien\n2007 La vie sexuelle de Peter Pan\n2010 Jon, face aux vents\nEvit gouzout hiroc'h diwar-benn ar Samied\nLe Défi des rennes gant Pierre Marc :\nSur le site d’Expression première, un beau dossier avec l’anthropologue Marie Roué, en territoire sami :\nLe site du film Jon face aux vents offre plein de ressources et d’articles :\nUl levr diazez gant an antropologour gall Philippe Descola : Par-delà nature et culture\npajenn facebook ar film Tikopia da zont er-maez :\nCarnet de repérages : Tikopia\nKarned notennoù prientiñ graet e-pad daou vloaz a-raok filmañ Tikopia, e Melazenia.\nCarnet de repérages : Jon le Sami\nKarned notennoù prientiñ graet e-pad daou vloaz a-raok filmañ « Jon face aux vents »