E niaan Klistfuɛ’m be klolɛ asɔnun’n nun’n | Mantan\n1-3. ?Sɛ e klo sran kɛ Zoova sa’n, mmlusuɛ benin yɛ é ɲɛ́n i ɔ?\nZEZI seli kɛ: “Sɛ a cɛ sran like’n, ɔ ti kpa tra kɛ be cɛ wɔ like’n.” (Sa Nga Be Yoli’n 20:35) Ndɛ ngalɛ’n yi ndɛ nanwlɛ cinnjin kpa kun nglo. Yɛle kɛ: Kɛ e tu e klun e klo sran’n, e ɲan su mmlusuɛ. Sɛ sran wie yɛ ɔ klo e’n, i sɔ’n yo e fɛ. Sanngɛ sɛ e bɔbɔ yɛ e klo e wiengu’n, aklunjuɛ nga e di’n, ɔ leman wunsu.\n2 Sran fi wunmɛn i sɔ liɛ’n i wlɛ traman e Si m’ɔ o ɲanmiɛn su lɔ’n. Kɛ nga e fa wunnin i ndɛ tre nga be sinnin lɛ’n be nun sa’n, Zoova yɛ ɔ kle e sran klolɛ’n i su ajalɛ dan kpafuɛ’n niɔn. Like ng’ɔ yo fa kle kɛ ɔ klo sran’n, ɔ leman wunsu. Yɛ kusu sran fi nin a kloman sran nin a cɛman kɛ i sa le. Ɔ maan kɛ be se kɛ Ɲanmiɛn Zoova ‘di aklunjuɛ’n,’ i sɔ’n boman e nuan.—Jue Mun 104:31.\n3 E Ɲanmiɛn m’ɔ ti sran klofuɛ’n, ɔ kunndɛ kɛ e fɛ i nzuɛn’n. Ɔ ti i cinnjin kɛ maan e klo sran kɛ i sa. Efɛzfuɛ Mun 5:1, 2 se e kɛ: “Kɛ an ti Nyanmiɛn i anwlɛn su ba’n, an nian like nga Nyanmiɛn yo’n su, an yo. Sa kwlaa nga amún yó’n, an yo i sran klolɛ’n ti.” Kɛ e klo sran kɛ Zoova sa’n, aklunjuɛ dan nga kɛ be cɛ sran like’n be di’n, e di wie. Asa ekun’n, e wun i wlɛ kɛ Zoova i klun jɔ e wun. Ɔ maan i sɔ’n yo e fɛ. Afin i Ndɛ’n se e kɛ maan ‘e klo e wiengu.’ (Rɔmfuɛ Mun 13:8) Sanngɛ like nga ti yɛ ɔ fata kɛ ‘sa kwlaa nga é yó’n, e yo i sran klolɛ’n ti’n,’ i wie ekun te o lɛ.\nLike nga ti yɛ sran klolɛ’n ti cinnjin’n\n4, 5. ?Ngue ti yɛ ɔ ti cinnjin kɛ e klo e niaan nga be lafi Ɲanmiɛn su’n niɔn?\n4 ?Ngue ti yɛ ɔ ti cinnjin kɛ e klo e niaan nga be lafi Ɲanmiɛn su’n niɔn? Sɛ e waan é bó i kpɔlɛ’n, é sé kɛ sran klolɛ’n su yɛ Klistfuɛ’m be asɔnun’n taka ɔ. Sɛ e kloman sran’n, e su kwlá faman e wun mantanman e niaan Klistfuɛ mun. Kpɛkun ng’ɔ ti tɛ man e’n, yɛle kɛ Zoova ɲrun’n, e timan like fi. Maan e nian wafa nga Ɲanmiɛn Ndɛ’n yiyi i sɔ liɛ’n nun’n.\n5 Kɔnguɛ kasiɛn ka naan Zezi w’a wu’n, ɔ seli i sɔnnzɔnfuɛ’m be kɛ: “Ḿ mán amun mmla kun ekun: an klo amun wiengu. Klolɛ nga n fa kloli amun’n, amun kusu an fa klo amun wiengu sɔ. Sɛ an klo amun wiengu’n, i sɔ’n nun yɛ sran’m be kwlaa bé sí kɛ an ti n sɔnnzɔnfuɛ-ɔ.” (Zan 13:34, 35) Zezi waan ‘klolɛ ng’ɔ fa kloli e’n’ i su yɛ e nian e klo e wiengu ɔ. Mmla yɛ ɔ mannin e lɛ ɔ. Fluwa nga i ndɛ tre 29 nun’n, e wunnin i kɛ, kɛ Zezi yí i sran klolɛ’n i nglo’n, ɔ klɛnnin i wun. Sa ng’ɔ o sran’m be su’n, be yoli i cinnjin trali i bɔbɔ i su sa liɛ’n mun. Ɔ fata kɛ e kusu e tu e klun e klo sran sɔ wie. Maan be nga be timan Klistfuɛ’n, be wun i wlɛ kɛ e klo sran sakpasakpa. Nanwlɛ, sɛ e klo aniaan mun lele naan i ti’n e klɛn e wun bɔbɔ’n, yɛ sran’m be kwlaa bé sí kɛ e ti Klist i sɔnnzɔnfuɛ ɔ.\n6, 7. (a) ?Wafa sɛ yɛ Zoova i Ndɛ’n kle kɛ sran ng’ɔ klo sran’n, ɔ le ɲrun dan ɔn? (b) ?Wan klolɛ’n su yɛ Pɔlu i ndɛ ng’ɔ o 1 Korɛntfuɛ Mun 13:4-8 nun’n, ɔ fa e ɲin sie ɔ?\n6 ?Yɛ sɛ e kloman sran nin? Akoto Pɔlu seli kɛ: “Sɛ n klo-man sran’n, wuun n ti kɛ aaba b’ɔ tɛ gleinglein’n sa, nin aaba ndɛ b’ɔ tɛ gblaungblaun’n sa.” (1 Korɛntfuɛ Mun 13:1) Kɛ aaba’n tɛ gblaungblaun’n, be sie be su i bo ɔ, ɔ yoman ye. ?Yɛ aaba ng’ɔ tɛ gleinglein’n nin? Biblu wie’m be nun’n, be se kɛ: “Kokowa nga i nnɛn’n yo sro’n.” Sunnzun ase ngalɛ’n ti su sakpa. Afin sran ng’ɔ kloman sran’n, ɔ ti kɛ kokowa nga i nnɛn’n yo sro’n sa. Be wunngeman kokowa kɛ ngalɛ sa’n, i wun kaan sa. ?I sɔ sran liɛ’n, ɔ́ yó sɛ naan ɔ nin i wiengu’m be afiɛn’n w’a mantan? Pɔlu seli ekun kɛ: “Sɛ n lafi Nyanmiɛn su kpa bɔbɔ b’ɔ maan n kwla se oka’m be kɛ be tu be bo wɔ’n, sanngɛ sɛ n klo-man sran’n, wuun m’an yo-man like fi.” (1 Korɛntfuɛ Mun 13:2) Maan e bu i akunndan e nian. Sɛ e yo like kpanngban, naan sanngɛ e kloman sran’n, ɔ ti kɛ nn e “yo-man like fi” sa. ?Amun wunman kɛ sran klolɛ’n ti like cinnjin kpa Zoova i Ndɛ’n nun?\n7 ?É yó sɛ naan y’a kle kɛ e klo e wiengu? Sɛ e waan é tɛ́ su’n, maan e fa e ɲin e sie i ndɛ nga Pɔlu kɛnnin i 1 Korɛntfuɛ Mun 13:4-8 nun’n su. Ndɛ sɔ’n nun’n, Pɔlu kanman klolɛ mɔ Ɲanmiɛn klo e’n, i ndɛ. I kusu ɔ kanman klolɛ m’ɔ fata kɛ e klo Ɲanmiɛn’n i ndɛ. Sanngɛ wafa ng’ɔ fata kɛ e klo e wiengu’n, i su yɛ Pɔlu fa e ɲin sie ɔ. Like nga sran m’ɔ klo sran’n yo’n, ɔ nin like ng’ɔ yoman’n, i ndɛ yɛ Pɔlu kan ɔn.\nLike nga sran m’ɔ klo sran’n yo’n\n8. ?Wafa sɛ yɛ e awlɛn tralɛ’n kwla uka e naan e nin e wiengu mun y’a kanman ndɛnngan ɔn?\n8 “Sran b’ɔ klo sran’n, ɔ trɛ i anwlɛn sran wun.” Kɛ be se kɛ e tra e awlɛn sran wun’n, i bo’n yɛle kɛ sa ng’ɔ yo e’n, ɔ sɔn e nun. (Kolɔsfuɛ Mun 3:13) ?Ɔ fataman kɛ e tra e awlɛn sɔ? Kɛ mɔ fɔ o e ngba e nun’n, mɔ e su Ɲanmiɛn likawlɛ’n ti’n, saan e niaan Klistfuɛ’m bé fɔ́kɔ e awlɛn, annzɛ e bɔbɔ é fɔ́kɔ be awlɛn cɛn kun. Sanngɛ sɛ e tra e awlɛn’n, sa kanngan nga be yo e’n, bé sɔ́n e nun. Ɔ maan e su fa yoman ndɛnngan asɔnun’n nun.\n9. ?Wafa sɛ yɛ e kwla yo e wiengu’m be ye ɔ?\n9 “Sran b’ɔ klo sran’n, ɔ yo aklunye.” Sran nga i klun ti ufue’n, ɔ yo i wiengu ye. Kɛ ɔ́ kán ndɛ klé sran’n, ɔ kɛn i amanniɛn su. Sran m’ɔ klo sran’n, ɔ kunndɛ wafa ng’ɔ kwla ti be nga be leman wie’n, be wun ɲanman nun’n. Wie liɛ’n, aniaan wie’m b’a yo oke. Atrɛkpa’n be leman sran naan w’a nian be lika. Sɛ e ko nian be osu’n, i sɔ’n kwla wla be fanngan. Aniaan bla wie’m be kunngba yɛ be ta be mma mun ɔn, annzɛ be wun’m be timan Klistfuɛ. E kwla uka be wie. Ɔ kwla yo aniaan wie mɔ w’a tɔ tukpaciɛ, annzɛ sa kekle wie w’a tɔ i su’n. Blɛ sɔ’n nun’n, like nga be kunndɛ’n yɛle kɛ be janvuɛ’m be kan ndɛ fɛ kle be. (Nyanndra Mun 12:25; 17:17) Sɛ e yo be ye’n, é klé kɛ nán e nuan bui su yɛ e klo sran ɔn.—2 Korɛntfuɛ Mun 8:8.\n10. ?Sɛ e klo sran nin Ɲanmiɛn’n, wafa sɛ yɛ i sɔ’n kwla su e bo naan y’a jran ndɛ nanwlɛ’n sin, naan kusu y’a di nanwlɛ ɔ?\n10 “Sran b’ɔ klo sran’n, [...] nanwlɛ dilɛ’n yɛ ɔ yo i fɛ-ɔ.” Biblu kun se kɛ: “Sran m’ɔ klo sran’n, [...] ɔ jran ndɛ nanwlɛ’n sin. Kɛ be di nanwlɛ’n, ɔ yo i fɛ.” Sɛ e klo sran’n, i sɔ’n kwla su e bo maan é jrán ndɛ nanwlɛ sin, kpɛkun ‘é dí nanwlɛ é klé e wiengu.’ (Zakari 8:16) I wie yɛle kɛ sɛ sran nga e klo i’n fɔn tɛ kpa’n, klolɛ mɔ e klo Zoova nin sran sɔ’n ti’n, e su kataman sa tɛ ng’ɔ yoli’n su. E su kplimɛn i ti naan se kɛ é búa ato é fá tí i wun ɲanman nun. Sanngɛ Ɲanmiɛn i mmla’m be su yɛ é nánti ɔ. Ndɛ ng’ɔ ti nanwlɛ’n i sin jranlɛ’n kwla yo kekle. Sanngɛ e awlɛn su sran’n i kpa yolɛ’n ti’n, maan e kunndɛ kɛ Ɲanmiɛn tu i fɔ, naan i bɔbɔ’n kusu fɛ i su sie i bo. (Nyanndra Mun 3:11, 12) Kɛ mɔ e ti Klistfuɛ mɔ e klo Ɲanmiɛn nin sran ti’n, “sa’n kwlaa nun e klo kɛ é yó sa ng’ɔ ti kpa’n.”—Ebre Mun 13:18.\n11. ?Klolɛ mɔ e klo e niaan Klistfuɛ mun ti’n, sɛ be fɔn’n, ngue yɛ e su yoman ɔn?\n11 “Sran b’ɔ klo sran’n, sa’n kwlaa sɔn i nun.” Biblu’n kɛn i 1 Piɛr 4:8 nun kɛ: “Sran ng’ɔ klo sran’n, ɔ yaci sa tɛ kpanngban nga be yo i cɛ.” Nanwlɛ, Klistfuɛ ng’ɔ klo sran’n, ɔ yiyimɛn i niaan Klistfuɛ’m be bo. Ɔ su kunndɛman kɛ ɔ́ kán fɔnlɛ kannganngan kwlaa nga be fɔn’n, klé sran. Blɛ sunman’n, fɔnlɛ nga be fɔn’n timan dan sɔ liɛ. I lɛ’n nun’n, klolɛ mɔ e klo be’n ti’n maan e yaci cɛ be.—Nyanndra Mun 10:12; 17:9.\nKlolɛ mɔ e klo aniaan mun’n ti’n, e lafi be su.\n12. ?Wafa sɛ yɛ Pɔlu kleli kɛ ɔ bu Filemɔn wun akunndan kpa ɔ? ?Yɛ ngue yɛ Pɔlu i ajalɛ’n kle e ɔ?\n12 ‘Sran m’ɔ klo sran’n, sa’n kwlaa nun ɔ lafi Ɲanmiɛn su.’ Biblu kun nun liɛ’n, be klɛli i kɛ sran m’ɔ klo sran’n, “sa kwlaa nun ɔ bu sran wun akunndan kpa.” Ɔ maan e su buman e niaan’m be wun akunndan tɛ kaan sa. E su seman e klun lɔ kɛ be timan kpa. Klolɛ mɔ e klo aniaan mun’n, ɔ uka e maan e ‘bu be wun akunndan kpa’ yɛ e lafi be su. * I sɔ wie yɛ Pɔlu yoli ɔ. Onezimu m’ɔ ti Filemɔn i kanga’n, ɔ wanndili. Kpɛkun Ɲanmiɛn sa, Onezimu wa kacili Klistfuɛ. I sɔ’n ti’n, Pɔlu klɛli fluwa ko mannin Filemɔn kɛ, sɛ Onezimu sɛ i sin i wun lɔ’n, ɔ sɔ i nun klanman. Pɔlu w’a miɛnmɛn i fii kɛ ɔ sɔ i nun. Sanngɛ ɔ wlɛli i fanngan. Afin Pɔlu lafili su kɛ Filemɔn fá ajalɛ ng’ɔ ti kpa’n. I ti’n, ɔ seli i kɛ: “Fluwa nga ń klɛ́ ḿ blɛ́ wɔ yɛ’n, n si kɛ sran bɔ a bu min’n ti like nga n se wɔ kɛ a yo’n, á yó trá su.” (Filemɔn 21) Kɛ e lafi aniaan’m be su kɛ ngalɛ’n sa’n, be ɲan wunmiɛn be yi be nzuɛn kpa’n i nglo.\n13. ?Wafa sɛ yɛ e kwla kle kɛ e lafi su kɛ like ng’ɔ ti kpa’n yɛ e niaan’m bé yó ɔ?\n13 “Sran b’ɔ klo sran’n, i wla’n wo i su.” Sran m’ɔ klo sran’n, ɔ lafi i su kpɛkun i wla o i su ekun. Klolɛ mɔ e klo e niaan mun’n ti’n, e wla o su kɛ like ng’ɔ ti kpa’n yɛ bé yó ɔ. Sɛ aniaan kun “su yo sa wie b’ɔ ti-man kpa’n,” e wla o su kɛ ɔ́ fá atin kpa mɔ e kle i’n su. (Galasifuɛ Mun 6:1) I kusu sɛ aniaan wie mun yɛ b’a kpɔnzɔ Ɲanmiɛn sulɛ’n nun’n, e wla osu kɛ bé sá be sin bé sú Ɲanmiɛn kpa ekun. Maan e tra e awlɛn be wun. Kpɛkun e uka be lele maan be ɲan wunmiɛn be su Ɲanmiɛn. (Rɔmfuɛ Mun 15:1; 1 Tɛsalonikfuɛ Mun 5:14) ?Yɛ sɛ e awlɛn su sran kun fali atin tɛ’n su nin? I lɛ’n nun bɔbɔ’n, maan e wla tran su kɛ cɛn wie lele ɔ́ trán bú akunndan. Kɛ ba wannzofuɛ nga Zezi kɛnnin i ndɛ’n sa’n, ɔ́ yáci atin tɛ’n i su falɛ, yɛ ɔ́ sɛ́ i sin Zoova wun ekun.—Lik 15:17, 18.\n14. ?Sa benin mun yɛ be kwla sa e awlɛn tralɛ’n nian ɔn? ?Yɛ klolɛ mɔ e klo aniaan mun’n ti’n, ngue yɛ e su yoman ɔn?\n14 ‘Sran m’ɔ klo sran’n, ɔ trɛ i anwlɛn sa’n kwlaa nun.’ E awlɛn mɔ e tra’n ti’n, e sa sin bubuman e. Sa nga be sa e awlɛn tralɛ’n nian’n, be kwla fin gua su lɔ, sanngɛ be kwla fin asɔnun’n nun wie. Ɔ ju wie’n, fɔ m’ɔ o aniaan’m be nun’n ti’n, be kwla bubu e sa sin kpa. Be nuan kwla fite tɛtɛ. I sɔ’n kwla lo e ngasi. (Nyanndra Mun 12:18) Ɔ kwla yo like wie mɔ be yoli i asɔnun’n nun m’ɔ timan e liɛ’n su ɔ. Ɔ kwla yo aniaan kun mɔ e ɲin yi i dan, kpɛkun ɔ yoli like wie m’ɔ sanngannin e akunndan ɔn. Ɔ maan e usali e wun kɛ: ‘?Ngue ti yɛ Klistfuɛ kun kwla yo like kɛ nga sa ɔ?’ E sunnzunman o. ?Sanngɛ sɛ i sɔ sa liɛ’m be ju’n, e nin asɔnun’n é bú? ?É yáci Zoova i sulɛ? Sɛ e klo sran’n, e su yoman sɔ mlɔnmlɔn! Sɛ aniaan kun fɔn’n, klolɛ mɔ e klo i’n ti’n, i wun su yoman e tɛ. Yɛ e su seman kɛ asɔnun’n timan kpa. Nanwlɛ, sran klolɛ’n uka e kpa. Ɔ maan kannzɛ sran mɔ fɔ o i nun’n, ɔ́ kán e ndɛ tɛ sɛ annzɛ ɔ́ yó like wie m’ɔ ti tɛ sɛ, sanngɛ e su kpɔciman Zoova le. É ká asɔnun’n nun titi.—Jue Mun 119:165.\nLike nga sran m’ɔ klo sran’n yoman’n\n15. ?Kɛ be se kɛ sran kun i ɲin blo sran like su’n, i bo’n yɛle benin? ?Yɛ wafa sɛ yɛ sran klolɛ’n kwla uka e naan y’a wla nzuɛn tɛ sɔ’n i ase ɔ?\n15 ‘Sran m’ɔ klo sran’n, i ɲin bloman sran like su.’ Sɛ e ɲin blo sran like su’n, sran’n i aɲanbeun ninnge mun yɛ e klo kɛ é ɲán be ɔ. I junman ng’ɔ di’n yɛ e klo kɛ é dí ɔ. Sɛ ɔ si like wie yo’n, i sɔ like liɛ’n cɛ yɛ e klo kɛ é yó ɔ. Nzuɛn sɔ’n timan kpa kaan sa. Afin i ti’n, e bɔbɔ ngunmin e wun akunndan yɛ é bú ɔ. Sɛ i sɔ liɛ’n w’a tuman e nun’n, ɔ cɛman naan y’a fa ndɛnnganndɛnngan y’a wlɛ i asɔnun’n nun. ?Yɛ ngue yɛ ɔ́ úka e naan y’a kloman kɛ saan fii “é yó kɛ e wiengu’m be sa” ɔ? (Akunndanfuɛ 4:4) Sran klolɛ’n cɛ yɛ ɔ kwla uka e ɔ. Afin sran m’ɔ klo sran’n, kɛ i wiengu ng’ɔ le like trɛ i’n, ɔ su di aklunjuɛ’n, ɔ di aklunjuɛ wie. (Rɔmfuɛ Mun 12:15) Kɛ mɔ e klo sran’n ti’n, sɛ e wiengu yo like kpa wie naan be su yi i ayɛ’n, e su faman ya.\n16. ?Ngue ti yɛ ɔ fataman kɛ e fa junman nga Zoova man e’n, e di e nuan ɔn?\n16 “Sran b’ɔ klo sran’n, ɔ di-man tutre, ɔ tu-mɛn i wun.” Kɛ mɔ e klo sran’n ti’n, e blɔman junman nga e si be di’n. Sɛ nán e nuan bui su yɛ e klo e niaan mun’n, e su diman e nuan kɛ e si jasin’n fɛ’n i bo, naan e le junman dan asɔnun’n nun. Sɛ e yo sɔ’n, aniaan wie’m be sa sin kwla bubu be. Afin be kwla se be wun kɛ, be liɛ’n, be siman like fi yo. Sran m’ɔ klo sran’n ɔ faman junman nga Ɲanmiɛn mɛnnin i’n, ɔ dimɛn i nuan. (1 Korɛntfuɛ Mun 3:5-9) Sran m’ɔ klo sran’n, ɔ “tu-mɛn i wun” annzɛ kɛ nga Biblu kun fa kan sa’n, ɔ “bumɛn i wun sran dan ngboko.” Ɛɛn, sran klolɛ’n kwla uka e naan y’a buman e wun sran dan y’a traman wafa nga e ti’n su.—Rɔmfuɛ Mun 12:3.\n17. ?Sɛ e klo e wiengu mun sakpasakpa’n, ngue yɛ é yó ɔ? ?Yɛ ngue yɛ e su yoman ɔn?\n17 ‘Sran m’ɔ klo sran’n, i nzuɛn ti kpa.’ Sran nga i nzuɛn’n timan kpa’n, i ninnge yolɛ’n lo i wiengu’m be ngasi. Sran nga i nzuɛn’n ti tɛ’n, ɔ kloman sran. Afin ɔ bumɛn i wiengu’m be sran kaan sa. Sanngɛ sɛ ɔ klo be’n, i ɲin yí be. Sran ng’ɔ klo sran’n, ɔ bu sran sran. I ayeliɛ’n ti Ɲanmiɛn liɛ’n su. Yɛ i ɲin yi i wiengu nga be su Ɲanmiɛn’n. Sɛ e klo e wiengu Klistfuɛ mun sakpasakpa’n, e su yoman sa “tɛtɛ” nga be kwla sanngan be akunndan’n, annzɛ sa wie m’ɔ kwla lo be ngasi’n.—Efɛzfuɛ Mun 5:3, 4.\n18. ?Ngue ti yɛ sran m’ɔ klo sran’n, ɔ seman kɛ saan fii i liɛ’n su yɛ ɔ ka ɔ?\n18 ‘Sran m’ɔ klo sran’n, ɔ bumɛn i bɔbɔ wun akunndan.’ Biblu kun nun’n, be klɛli kɛ: “Sran m’ɔ klo sran’n, ɔ seman kɛ saan fii i liɛ’n su yɛ ɔ ka ɔ.” Sran m’ɔ klo sran’n, ɔ seman kɛ i ndɛ liɛ’n ɔ ti nanwlɛ titi, naan ng’ɔ kan’n, i su yɛ ɔ ka ɔ. Ɔ faman sasu m’ɔ le i’n wlanwlanman sran mun naan be su i su. Yɛ ɔ fɛmɛn i nuan nun fɛ’n fa lakaman sran mun. Sran ng’ɔ yo sɔ’n, nn ɔ su tu i wun. Biblu’n kusu se kɛ: “Be nuan dilɛ’n yi be ase.” (Nyanndra Mun 16:18) Sɛ e klo e niaan mun sakpa’n, e su kpaloman be ndɛ liɛ nga be kan’n. Sanngɛ sɛ é nían naan be ndɛ’n ti kpa’n, maan e fa su. Afin akoto Pɔlu seli kɛ: “Nán maan sran fi bu i bɔbɔ wun akunndan, sanngɛ maan ɔ bu i wiengu akunndan.”—1 Korɛntfuɛ Mun 10:24.\n19. ?Sɛ sran kun lo e ngasi’n, wafa sɛ yɛ sran klolɛ’n kwla uka e ɔ?\n19 ‘Sran m’ɔ klo sran’n, ɔ faman ya finfin, ɔ faman sa siemɛn i klun.’ Sran m’ɔ klo sran’n, ɔ faman like nga be yo i’n annzɛ ndɛ ng’ɔ fin sran nuan fite’n, i su ya ngbɛnngbɛn. Sɛ sran wie fɔkɔ e awlɛn naan e fa ya’n, ɔ ti su. Ɔ ju wie bɔbɔ’n e kwla fa ya dan. Sanngɛ sran m’ɔ klo sran’n, ɔ fɛmɛn i wiengu wun ya lelele. (Efɛzfuɛ Mun 4:26, 27) E su klɛman like nga be yo e’n annzɛ ndɛ nga be kan m’ɔ loli e ngasi’n, e sieman. Sran mɔ e klo i’n ti’n, e kunndɛ kɛ é nían Ɲanmiɛn i ajalɛ’n su. Kɛ nga e fa wunnin i fluwa nga i ndɛ tre 26 nun’n sa’n, kɛ sran nin aunnvuɛ silɛ’n fata’n, Zoova yaci i wun sa cɛ i weiin. Kɛ e yo sa tɛ’n mɔ Zoova yaci cɛ e’n, i wla fi su mlɔnmlɔn. Ɔ boman e sa tɛ sɔ’n su diman jɔlɛ kun. Zoova klɛman sa tɛ nga e yo’n sieman. ?I sɔ’n yoman e fɛ?\n20. ?Sɛ aniaan kun i sa tɛ m’ɔ yoli’n ti’n, ɲrɛnnɛn w’a tɔ i su’n, ngue yɛ ɔ fataman kɛ e yo ɔ?\n20 ‘Sran m’ɔ klo sran’n, sa tɛ’n yomɛn i fɛ.’ Biblu kun se kɛ: “Sran ng’ɔ klo sran’n, kɛ i wiengu’m be fɔn’n, ɔ yomɛn i fɛ.” Kɛ mɔ sa tɛ’n yoman sran m’ɔ klo sran’n i fɛ’n ti’n, nán maan e klo bla nin bian kunndɛlɛ sukusuku’n. ?Yɛ sɛ aniaan kun i sa tɛ m’ɔ yoli’n ti’n, ɲrɛnnɛn w’a tɔ i su’n nin? ?É srí i? ?É kán kɛ ‘ɔ ti kpa ke, naan like ng’ɔ kunndɛli’n yɛ ɔ ɲɛnnin i ɔ’? Cɛcɛ, afin e klo i. (Nyanndra Mun 17:5) Sanngɛ kɛ aniaan kun fa atin tɛ’n, m’ɔ sɛ i sin ba Ɲanmiɛn sulɛ ekun’n, i sɔ’n yɛ ɔ fata kɛ ɔ yo e fɛ ɔ.\n‘Like ng’ɔ ti kpa trɛ i ngba’n’\n21-23. (a) ?Kɛ Pɔlu se kɛ ‘sran m’ɔ klo sran’n, ɔ klo i guɛ i ti nin i bo’n,’ i bo’n yɛle benin? (b) ?Ngue ndɛ yɛ é wá kɛ́n i fluwa nga i ndɛ tre kasiɛn nun ɔn?\n21 ‘Sran m’ɔ klo sran’n, ɔ klo i guɛ i ti nin i bo.’ ?Pɔlu i ndɛ sɔ’n i bo’n yɛle benin? Kwlaa naan Pɔlu w’a kan sran m’ɔ klo sran’n i ndɛ’n, ɔ dun mmua kannin ninnge nga Ɲanmiɛn wawɛ’n fa mannin Klistfuɛ klikli mun’n, be ndɛ. Ninnge sɔ’m be kle kɛ be asɔnun mɔ b’a tɛkɛ i uflɛuflɛ’n yɛ ɔ jɔ Ɲanmiɛn klun ɔn. Sanngɛ nán Klistfuɛ’m be ngba yɛ be yo sran juejue ɔ. Nán be ngba yɛ be ijɔ Ɲanmiɛn nuan ɔn. Nán be ngba kusu yɛ be kan aniɛn wie mun ɔn. Ninnge sɔ’m be timan cinnjin. I li bɔɔ bé wíe. Sanngɛ like kun o lɛ m’ɔ wieman ɔn. Klistfuɛ’m be kwlaa be kwla yo like sɔ’n. Ɔ ti kpa tra abonuan ninnge nga Ɲanmiɛn maan sran’m be yoli’n. Kpɛkun ɔ cɛ tra be ekun. Pɔlu kpɛ i kpo sɛli kɛ, like sɔ’n i yolɛ’n “ti kpa trɛ i ngba’n.” (1 Korɛntfuɛ Mun 12:31) ?Yɛ ngue like yɛ i yolɛ’n ‘ti kpa trɛ i ngba’ ɔ? Like sɔ’n yɛle sran klolɛ’n.\nZoova i sufuɛ’m be wiengu klolɛ’n yɛ be fa sie be nzɔliɛ ɔ.\n22 Klistfuɛ’m be sran klolɛ nga Pɔlu kɛnnin i ndɛ’n, yɛle klolɛ mɔ be klo sran lele be ‘guɛ i ti nin i bo’n.’ Yɛle kɛ i sɔ sran klolɛ liɛ’n wieman le. Andɛ ekun’n, be nga be tu be klun be klo sran kɛ Zezi sa’n, be yɛ be kle kɛ be ti i sɔnnzɔnfuɛ kpakpa mun ɔn. ?Nán Zoova i sufuɛ’m be asɔnun’m be nun yɛ be wun sran klolɛ’n kɛ ngalɛ’n sa ɔ? Klolɛ mɔ be tu be klun be klo sran’n, ɔ su wieman le. Afin Zoova tali nda kɛ ɔ́ mɛ́n i sufuɛ kpa’m be anannganman nguan. (Jue Mun 37:9-11, 29) I sɔ’n ti’n, maan e tu e klun titi naan ‘sa kwlaa nga é yó’n, e yo i sran klolɛ’n ti.’ Sɛ e yo sɔ’n, é wún i wlɛ kɛ kannzu sran like cɛlɛ’n man aklunjuɛ dan. Kpɛkun ng’ɔ nannan su ekun’n, yɛle nguan mɔ é trán nun tititi’n, ɔ nin sran klolɛ mɔ é kló i tititi kɛ e Ɲanmiɛn Zoova m’ɔ ti sran klofuɛ’n sa’n.\n23 Ndɛ tre nga y’a wun i yɛ’n, ɔ ti fluwa’n i akpasua ng’ɔ kan Ɲanmiɛn nin sran be klolɛ’n i ndɛ’n, i atabo. E wunnin like nga e kwla yo naan y’a kle kɛ e klo e wiengu’n. Sanngɛ e si kɛ Zoova klo e. Kpɛkun ɔ fɛ i tinmin’n, nin i sa nuan su sɛsɛsɛ yolɛ’n, ɔ nin i ngwlɛlɛ’n fa yo e ye. ?Yɛ e li? ?Wafa sɛ yɛ e kwla kle Zoova kɛ, e kusu, e klo i wie ɔ? Fluwa nga i ndɛ tre kasiɛn’n wá tɛ́ kosan sɔ’n su.\n^ ndɛ kpɔlɛ 12 Kɛ be se kɛ Klistfuɛ’n klo sran’n, nɛ́n i ti yɛ ɔ́ yáci i wun lɛ mɔ bé lɛ́kɛ i ɔ. Biblu’n se e kɛ: ‘Be nga be fa afiɛn sacilɛ’n wla amun afiɛn’n, bɔ be saci sran ti nun’n, an nian amun wun be lika.’—Rɔmfuɛ Mun 16:17.\n2 Korɛntfuɛ Mun 6:11-13 ?Kɛ be se kɛ maan sran ‘ndɛ lo e’n,’ i bo’n yɛle benin? ?Yɛ wafa sɛ yɛ e kwla fa afɔtuɛ sɔ’n su ɔ?\n1 Piɛr 1:22 ?Wafa sɛ yɛ ndɛ sɔ’n kle kɛ ɔ fata kɛ e tu e klun e klo aniaan mun ɔn?\n1 Zan 3:16-18 ?Wafa sɛ yɛ e kwla kle kɛ e “klo Nyanmiɛn” ɔn?\n1 Zan 4:7-11 ?Ngue ti yɛ ɔ fata kɛ e klo aniaan mun dan ɔn?


Sran cɛnlɛ’n: Ɔ awlɛn su sran nga be wuli’n be su like kpa mɔ a kwla lafi su’n | Biblu’n Kle\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Acoli Afrikaans Albanais Allemand Amharique Anglais Arabe Arménien Assamais Ateso Aymara Bambara Bas Allemand Basque Bengali Bichlamar Bikol Boulou Bulgare Cambodgien Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinois (Simplifié) Chinois (Traditionnel) Chitonga Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chuuk Citonga Coréen Croate Créole Portugais Créole de Maurice Créole des Seychelles Créole d’Haïti Dangme Danois Efik Espagnol Estonien Ewé Fidjien Finnois Français Féroïen Ga Galician Gallois Garifuna Goun Grec Groenlandais Guarani Gujarati Guna Géorgien Haoussa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hongrois Hébreu Iban Ibanag Icibemba Igbo Iloko Indonésien Islandais Isoko Italien Japonais Jula Kabyle Kalenjin Kannada Kazakh Kekchi Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kongo Konkani (Romain) Krio Kurde Kurmanji (cyrillique) Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lamba Langue des signes allemande Langue des signes australienne Langue des signes britannique Langue des signes chilienne Langue des signes coréenne Langue des signes costaricienne Langue des signes espagnole Langue des signes finnoise Langue des signes française Langue des signes hongroise Langue des signes japonaise Langue des signes mexicaine Langue des signes paraguayenne Langue des signes philippine Langue des signes polonaise Langue des signes péruvienne Langue des signes russe Langue des signes vénézuélienne Langue des signes zimbabwéenne Langue des signes équatorienne Lao Letton Lhukonzo Lifu Lingala Lituanien Luganda Lugbara Lunda Luo Luvale Macédonien Malay Malayalam Malgache Maltais Mam Mapudungun Marathi Marshall Maya Mazateco (Huautla) Mende Mingrelian Miskito Mixe Mixtec (Guerrero) Mizo Mongol Mooré Motu Myama Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Nord de Puebla) Ndau Ndonga Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Ngabere Ngangela Niue Norvégien Nuer Nyaneka Nyungwe Nzema Néerlandais Népali Oromo Ossète Otomi Otètèla Ourdou Ouzbek Ouïghour (Arabe) Ouïghour (Cyrillique) Palau Pangasinan Papiamento (Aruba) Papiamento (Curaçao) Pendjabi Persan Pidgin salomonien Polonais Ponape Portugais Portugais (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivie) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quiché Rarotongan Rotumien Roumain Runyankore Russe Rutooro Samoan Sango Saramaccan Sepedi Serbe Serbe (Romain) Sesotho (Lesotho) Shona Sidama Silozi Singhalais Slovaque Slovène Sranan tongo Suédois Swahili Swahili (Rép. Dém. Du Congo) Swati Tagalog Tahitien Tajiki Tamoul Tandroy Tankarana Tarascan Tatar Tchouvache Tchèque Tetun Dili Thaï Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tongien Totonaque Tshiluba Tshwa Tsonga Tswana Turc Turkmène Turkmène Tuvalu Tuvinian Twi Tzeltal Tzotzil Télougou Ukrainien Umbundu Uruund Uzbek (Roman) Valencian Venda Vezo Vietnamien Wallis Waray-Waray Wawle Wayuunaiki Wolaitsa Wolof Xhosa Yapois Yoruba Zandé Zapotec (Lachiguiri) Zapotec (de l’isthme) Zoulou\n?Ngue ti yɛ e si kɛ bé cɛ́n be nga be wuli’n sakpa ɔ?\n?Be nga be wuli’n be cɛnlɛ’n, ɔ ti Zoova i sɛ?\n?Wan mun yɛ bé cɛ́n be ɔ?\n1-3. ?Kpɔfuɛ benin yɛ ɔ fuan e kwlaa ɔ? ?Yɛ ngue ti yɛ like nga Biblu’n kle’n i su akunndan bulɛ’n cici e wla ɔ?\nWIE NUN ɔn, a su wanndi ɔ kpɔfuɛ wlɛfuɛ wie ɲrun. I wunmiɛn’n tra ɔ liɛ’n lele, kpɛkun wanndilɛ’n nun kusu’n, a tomɛn i. A si kɛ ɔ siman sran aunnvuɛ, afin w’a dun mmua kun ɔ janvuɛ wie mun ɔ ɲrun. Kɛ á mían ɔ ɲin kpa kɛ á wánndi ndɛndɛ kpa naan w’a kpɔci i’n, nn blɛ li yɛ ɔ su mantan ɔ koko kpa ɔ. Ɔ ti kɛ ɔ liɛ’n w’a wie mlɔnmlɔn sa. Kpɛkun á nían ɔn, sran kun yɛ w’a bo nun yɛ. Ɔ su ba ɔ delɛ. Ɔ kpɔfuɛ’n i wunmiɛn’n jumɛn i liɛ’n nun mlɔnmlɔn, kpɛkun ɔ se ɔ kɛ ɔ́ úka ɔ. Nian kɛ w’a fite nun klanman ɔn!\n2 Sɛ é kwlá sé’n, i sɔ kpɔfuɛ’n wie su fuan ɔ. Kpɔfuɛ sɔ’n fuan e kwlaa. Kɛ nga e fa wunnin i ndɛ tre nga ɔ sinnin icra’n i nun sa’n, Biblu’n se kɛ wie’n ti e kpɔfuɛ. E nun wie fi kwlá kpɔcimɛn i. E kpɔfuɛ sɔ’n w’a de e nun sunman lika e awlɛn su sran mun e sa nun. Sanngɛ, Zoova le tinmin tra wie’n lele. Ɔ ti e Defuɛ mɔ w’a dun mmua kle kɛ ɔ kwla e kpɔfuɛ sɔ’n, kpɛkun ɔ klo e. Ɔ seli e kɛ ɔ́ núnnún wie’n m’ɔ ti e kpɔfuɛ’n mlɔnmlɔnmlɔn. Biblu’n kle kɛ: ‘Ɲanmiɛn maan ɔ́ tíɛ i kpɔfuɛ’m be kwlaa be su, be kwlaa be nun kasiɛnfuɛ’n yɛle wie’n.’ (1 Korɛntfuɛ Mun 15:25, 26) Nanwlɛ, i sɔ’n ti ndɛ fɛ o!\n3 Kɛ wie’n m’ɔ ti e kpɔfuɛ’n ɔ kun sran kun mɔ e si i’n, wafa nga i sɔ’n yo e’n, maan e dun mmua fa e ɲin sie i sɔ liɛ’n su e nian. Sɛ e yo i sɔ’n, ɔ́ úka e naan y’a wun like kun m’ɔ man e aklunjuɛ dan kpa’n i wlɛ. Ɔ bɔbɔ nian, Zoova tali nda kɛ be nga be wuli’n bé trán asiɛ’n su wa ekun. (Ezai 26:19) Zoova maan bé sá be sin asiɛ’n su wa. I sɔ’n yɛ ɔ ti sran cɛnlɛ mɔ e wla o su’n niɔn.\nKƐ E AWLƐN SU SRAN KO WU’N\n4. (a) ?Kɛ Zezi i awlɛn su sran wuli’n, ngue ti yɛ wafa ng’ɔ yoli’n ɔ kle e wafa nga Zoova bu wie’n niɔn? (b) ?Janvuɛ kpa benin yɛ Zezi trali ɔ?\n4 ?Ɔ awlɛn su sran w’a wu le? Ɔ kwla yo ɔ kɛ sunlɛ nin awlabɔɛ’n su wieman le sa. Blɛ sɔ nun’n, ɔ fata kɛ e kunndɛ fɔnvɔlɛ Ɲanmiɛn Ndɛ’n nun. (Kanngan 2 Korɛntfuɛ Mun 1:3, 4 nun.) Biblu’n uka e naan y’a wun wafa nga Zoova nin Zezi be bu wie’n. Kɛ e sran wu’n, awlabɔɛ ng’ɔ tɔ e su’n, Zezi m’ɔ fɛ i Si’n like kwlaa nun’n, ɔ si i sɔ awlabɔɛ’n. (Zan 14:9) Titi kɛ Zezi tú ajalɛ kɔ́ Zerizalɛmu’n, ɔ ko wun Lazar nin i niaan bla Mali nin Marti mɔ be tran Betani’n m’ɔ o Zerizalɛmu wun koko lɛ’n, be wun. Be ti Zezi i janvuɛ kpa. Biblu’n se kɛ: ‘Zezi klo Marti nin i niaan bla yɛ Lazar be sa.’ (Zan 11:5) Sanngɛ, kɛ nga e fa wunnin i ndɛ tre nga ɔ sinnin icra’n i nun sa’n, Lazar wuli.\n5, 6. (a) ?Kɛ Zezi ko wunnin Lazar i osufuɛ nin i janvuɛ mun mɔ be su sun’n, ngue yɛ ɔ yoli ɔ? (b) ?Ngue ti yɛ Zezi i sunlɛ’n wla e fanngan ɔn?\n5 ?Kɛ Zezi i janvuɛ’n wuli’n, i sɔ’n yoli i sɛ? Biblu’n kle kɛ, kɛ Zezi jú lɔ’n, nn Lazar i osufuɛ mun nin i janvuɛ’m be su sun i. Kɛ Zezi wunnin be’n, nanwlɛ i sɔ’n yoli i ya dan. I ‘awlɛn’n kpɛli i klun, i wun yo i ɲɛiin.’ I sin’n, Biblu’n se kɛ: ‘Zezi sunnin.’ (Zan 11:33, 35) ?Kɛ mɔ Zezi sunnin’n ti’n, i sɔ’n kle kɛ i wla nunman like fi su kun? Ɔ timan sɔ mlɔnmlɔn. I kpa’n bɔbɔ Zezi si kɛ abonuan sa dan kun su wa yo. (Zan 11:3, 4) Sanngɛ, wie’n i ya m’ɔ yo sran’n ɔ nin i su awlabɔɛ’n be kannin Zezi i awlɛn’n.\n6 Sɛ e niɛn i kpa’n, Zezi i sunlɛ’n wla e fanngan. Afin i sɔ’n kle e kɛ Zezi nin i Si Zoova be kpɔ wie’n. Sanngɛ, Ɲanmiɛn Zoova i sa kwla e kpɔfuɛ sɔ’n! Maan e nian like nga Ɲanmiɛn maan Zezi yoli’n.\n7, 8. ?Ngue ti yɛ sɛ e bu klɔ sran akunndan’n e kwla se kɛ Lazar liɛ’n w’a wie mlɔnmlɔn ɔn? ?Sanngɛ ngue yɛ Zezi yoli ɔ?\n7 Be sieli Lazar yɔbuɛ buɛ kun nun. Kpɛkun Zezi seli sran’m be kɛ be yi yɔbuɛ nga ɔ tannin buɛ’n i ɲrun’n. Marti w’a kplinman su, afin kɛ mɔ be sieli Lazar w’a di cɛn nnan’n ti’n, i saka’n su kpɛ. (Zan 11:39) ?Sɛ e bu klɔ sran akunndan’n, e su seman kɛ Lazar liɛ’n w’a wie mlɔnmlɔn?\nLazar i cɛnlɛ’n ti sran’m be dili aklunjuɛ dan. —Zan 11:38-44\n8 Sran’m be kondoli yɔbuɛ nga ɔ kata buɛ’n i ɲrun’n, kpɛkun Zezi kpannin kekle kpa kɛ: “Lazar, fite!” ?Ngue sa yɛ ɔ juli ɔ? ‘Bian m’ɔ wuli’n fiteli.’ (Zan 11:43, 44, NW) Ɔ bɔbɔ nian kɛ sran nga be o lɔ’n be klun jɔli dan kpa ɔ! Be kwlaa nga Lazar ti be sinma yasua’n, annzɛ be osufuɛ’n, annzɛ kusu be janvuɛ’n, annzɛ be mantanfuɛ’n, be si kɛ ɔ wuli. Sanngɛ kusu’n, be awlɛn su sran sɔ’n yɛ ɔ jin be afiɛn ekun yɛ. Atrɛkpa’n, ɔ yoli be kɛ lafilɛ nun like sa. Atrɛkpa be nun kpanngban be tɔli Lazar nun aklunjuɛ su. Nian kɛ Ɲanmiɛn nin Zezi be kwlali wie’n i mlɔnmlɔn ɔn!\nEli cɛnnin angbeti bla kun i wa’n. —1 Famiɛn Mun 17:17-24.\n9, 10. (a) ?Wafa sɛ yɛ Zezi kleli tinmin mɔ Zezi fa cɛnnin Lazar’n i finwlɛ’n niɔn? (b) ?Biblu’n nun sran cɛnlɛ ndɛ’m be nun kannganlɛ’n i su mmlusuɛ benin yɛ e kwla ɲɛn i ɔ?\n9 Zezi w’a seman kɛ i bɔbɔ i fanngan nun ti yɛ ɔ yoli abonuan sa sɔ’n niɔn. Kwlaa naan w’a flɛ Lazar’n, ɔ kleli weiin kɛ sran cɛnlɛ’n fin Zoova. (Kanngan Zan 11:41, 42 nun.) Nán blɛ sɔ’n nun ngunmin yɛ Zoova fɛli i tinmin’n cɛnnin sran ɔn. I li bɔɔ Lazar i cɛnlɛ’n ti sran cɛnlɛ fa ngwlan nga Ɲanmiɛn Ndɛ’n kan be ndɛ’n be nun kun. * Ndɛ sɔ’m be kannganlɛ nin be su like suanlɛ’n yo fɛ dan. Be kle e kɛ Zoova kpaman sran nun. Afin sran nga be cɛnnin be’n, i gbanflɛn nin talua o, i sran kpɛnngbɛn o, i yasua nin bla o, i Izraɛlifuɛ o, i be nga be timan Izraɛlifuɛ bɔbɔ o, be kwlaa be o nun. Aklunjuɛ dilɛ nga be kan be ndɛ Biblu’n i bue sɔ’m be nun’n, ɔ ti dan o! I wie yɛle kɛ, kɛ Zezi cɛnnin talua kaan kun m’ɔ fɛli i mɛnnin i si’n nin i nin’n, “be nuan boli be wun dan kpa.” (Mark 5:42) Nanwlɛ, aklunjuɛ nga Zoova maan be dili’n, be wla su fiman su le.\nAkoto Piɛli cɛnnin Dɔrkasi m’ɔ ti Klistfuɛ bla’n. —Sa Nga Be Yoli’n 9:36-42.\n10 I yo, be nga Zezi cɛnnin be’n be wa wuli ekun. ?Sanngɛ, i sɔ’n kle kɛ be cɛnlɛ’n yoli ngbɛn? Cɛcɛ. Biblu’n nun ndɛ sɔ’m be kle e nanwlɛ ndɛ cinnjin wie mun, kpɛkun be yo maan e wla o like kun su.\nLIKE NGA BIBLU’N NUN SRAN CƐNLƐ NDƐ’M BE KLE E’N\n11. ?Wafa sɛ yɛ Lazar i cɛnlɛ ndɛ’n uka e naan y’a wun i kɛ ndɛ nga ɔ o Akunndanfuɛ’n 9:4, 5 nun’n ti nanwlɛ sakpa ɔ?\n11 Biblu’n kle kɛ be nga b’a wu’n “be wunman sa fi wlɛ.” (Akunndanfuɛ’n 9:4, 5) Lazar i su ndɛ’n ɔ kle i sɔ liɛ’n weiin. ?Kɛ be cɛnnin Lazar’n, ɔ kannin ɲanmiɛn su lɔ’n i ndɛ naan sran’m be wun w’a ɲrɛnɲrɛn be? ?Annzɛ kusu, ɔ kannin sin fɛtɛ wie ndɛ fa wlali sran’m be srɛ? Cɛcɛ, Lazar w’a kɛnmɛn i sɔ ndɛ Biblu’n nun mlɔnmlɔn. Ɔ dili cɛn ba nnan wie’n nun. Blɛ sɔ’n nun’n w’a ‘wunman sa fi wlɛ.’ Ɔ maan kɛ Lazar wuli’n, ɔ ti kɛ ɔ su lafi sa.—Zan 11:11.\n12. ?Ngue ti yɛ e kwla lafi su kpa kɛ Lazar i cɛnlɛ’n ti nanwlɛ sakpa ɔ?\n12 Lazar i cɛnlɛ ndɛ’n kle e ekun kɛ sran cɛnlɛ’n ti nanwlɛ ndɛ sakpa, nán gblɛ ndɛ mlɔnmlɔn ɔn. Sran kpanngban be ɲin bo lɛ yɛ Zezi cɛnnin Lazar ɔ. Zuifu’m be Ɲanmiɛn sulɛ wafa’m be su kpɛn’m b’a siman atrɛ sɔ mɔ Zezi yili’n i su akplowa. I kpa’n bɔbɔ be seli kɛ: “?É yó bian [Zezi] nga sɛ? Afin ɔ yi atrɛ kpanngban.” (Zan 11:47) Sran kpanngban be ko niannin Lazar mɔ be cɛnnin i’n. I sɔ’n ti’n, be nun kpanngban be lafili Zezi su. Lazar i cɛnlɛ’n ti be wunnin i weiin kɛ Ɲanmiɛn yɛ ɔ sunmannin Zezi ɔ. I sɔ liɛ’n yoli weiin dan ti’n, Zuifu’m be Ɲanmiɛn sulɛ wafa’m be su kpɛnngbɛn klunwifuɛ’m be cicili kɛ bé kún Zezi nin Lazar.—Zan 11:53; 12:9-11.\n13. ?Ngue like yɛ e kwla jran su e se kɛ Zoova kwla cɛn be nga be wuli’n sakpasakpa ɔ?\n13 ?Sɛ e lafi su kɛ sran cɛnlɛ’n ti nanwlɛ’n, i sɔ’n ti sinnzin like? Cɛcɛ, afin Zezi seli kɛ cɛn wie lele’n, “be kwlaa nga be o ndia nun’n [mɔ Ɲanmiɛn i wla w’a fiman be su’n],” bé cɛ́n be. (Zan 5:28) Nán ɔ wla fi su kɛ Zoova yɛ ɔ ti like kwlaa nga be lo wunmiɛn’n be Yifuɛ’n niɔn. ?Ɔ maan sɛ be se kɛ Zoova kwla yi ninnge nga be lo wunmiɛn mun ekun’n, ɔ nin i fata kɛ i sɔ’n bo e nuan? Nanwlɛ, i sɔ’n kwlaa fin Zoova i wla m’ɔ́ kpɛ́n sran’m be su’n. ?I wla kwla kpɛn e awlɛn su sran nga be wuli’n be su? Nzraama kpanngban kpa nga be o ɲanmiɛn su lɔ’n mɔ be kwlá kaman be’n, Ɲanmiɛn fa be dunman’n flɛ be kunngunngun. (Ezai 40:26) Ɔ maan, Ɲanmiɛn Zoova i wla kwla kpɛn e awlɛn su sran nga be wuli’n be like kwlaa su, kpɛkun be ɔ kwla yo maan be sa be sin nguan nun ekun.\n14, 15. ?Kɛ nga Zɔbu fa kannin’n sa’n, ngue like yɛ ɔ kle kɛ Zoova kunndɛ kɛ ɔ́ cɛ́n sran mun ɔn?\n14 Biblu’n kle kɛ sran cɛnlɛ’n ti Zoova i cinnjin kpa. ?Wafa sɛ yɛ e kwla si sɔ ɔ? Zɔbu m’ɔ ti sran kpa’n, ɔ seli kɛ: ‘Sɛ ɔ ti kɛ sran wu ɔ ɔ ba’n, nn ń trán ḿ mínndɛ.’ Zɔbu su kan ndia nun tranlɛ lele blɛ nga Ɲanmiɛn i wla wá kpɛ́n i su’n i ndɛ. Ɔ seli Zoova kɛ: ‘Kpɛkun blɛ nga a kleli kɛ sɛ ɔ ju ɔ á wún min’n, sɛ ɔ ju naan a flɛ min’n ń sró, afin n ti ɔ sa nuan like.’—Zɔb 14:13-15.\n15 Ɔ bɔbɔ nian! Kɛ mɔ be nga be wuli’n be ti Zoova i sa nuan like’n ti’n, ɔ kunndɛ kpa kɛ ɔ́ cɛ́n be. ?I sɔ liɛ’n, ɔ guaman ɔ awlɛn su nzue? ?Sanngɛ, sran’m be cɛnlɛ sɔ’n, ɔ́ yó sɛ? ?Wan mun yɛ bé cɛ́n be ɔ? ?Yɛ nin yɛ bé cɛ́n be ɔ?\n“BE KWLAA NGA BE O NDIA NUN’N”\n16. ?Mɛn’n i wafa benin nun yɛ be nga bé cɛ́n be’n bé trán ɔn?\n16 Biblu’n nun sran cɛnlɛ ndɛ’m be kle e ɲrun lɔ sran cɛnlɛ’n i su ninnge kpanngban. Be nga be cɛnnin be’n, be nin be awlɛn su sran’m be trannin ekun. Kɛ e ɲrun lɔ sran cɛnlɛ’n ɔ́ yó sɔ ɔ, sanngɛ i liɛ’n, ɔ́ yó kpa trá laa liɛ’n. Kɛ nga e wunnin i ndɛ tre 3 nun’n sa’n, Ɲanmiɛn waan asiɛ wunmuan’n káci mɛn klanman. I sɔ ti’n, be nga bé cɛ́n be’n, be su tranman mɛn mɔ alɛ dilɛ’n, ɔ nin sran kunlɛ’n, ɔ nin tukpaciɛ’n be tru nun kpokpaa’n i nun kun. Bé kwlá trán fɔundi nin aklunjuɛ nun mɛn sɔ’n nun tititi.\n17. ?Sran’m be cɛnlɛ’n jú nin?\n17 ?Wan mun yɛ bé cɛ́n be ɔ? Zezi seli kɛ: ‘Be kwlaa nga be o ndia nun’n [mɔ Ɲanmiɛn i wla w’a fiman be su’n], bé tí i [Zezi] nɛn, yɛ bé fín ndia’n nun fíte.’ (Zan 5:28, 29) I kunngba’n, Sa Nglo Yilɛ 20:13 se kɛ: ‘Be nga be wuli mɔ be o jenvie’n nun’n, ɔ yi be mannin. Be nga be o wie’n nin blɔlɔ’m be sa nun’n, be yi be mannin.’ Glɛki nun ndɛ mma nga be kacili i Wawle’n nun kɛ ‘Blɔlɔ’n’ yɛle Ndia. (Nian Ndɛ’m be bo tulɛ lika’n i nun ndɛ ?Ngue yɛle blɔlɔ nga be kɛn i ndɛ Biblu’n nun’n? nun.) Lika sɔ mɔ be sieli sran kwlaa nga be wuli’n, ɔ́ ká ngbɛn. Afin sran kpanngban nga be sieli be nun’n, bé cɛ́n. Akoto Pɔlu seli kɛ: “Sran kpa mun o, sran tɛ mun o, bé cɛ́n.” (Sa Nga Be Yoli’n 24:15) ?Ndɛ sɔ’n i bo’n yɛle benin?\nMɛn Klanman’n nun’n, bé cɛ́n be nga be wuli’n naan be nin be awlɛn su sran’m be tran ekun.\n18. ?Wan mun yɛle “sran kpa” mɔ bé cɛ́n be’n? ?Yɛ ta benin yɛ sran cɛnlɛ’n le i ɔ su ɔ?\n18 “Sran kpa” sɔ’m be nun wie yɛle be nga be trannin asiɛ’n su kwlaa naan Zezi w’a ba’n, mɔ e kanngan be su ndɛ Biblu’n nun’n. An kwla bu Nowe nin Abraamu, ɔ nin Sara, ɔ nin Moizi, ɔ nin Riti, ɔ nin Ɛstɛli, ɔ nin sran kpanngban uflɛ ekun be akunndan. Ebre Mun ndɛ tre 11 kan yasua nin bla sɔ mɔ be lafili Ɲanmiɛn su tankaan’n, be ndɛ. “Sran kpa” mun be nun wie ekun yɛle e blɛ su Zoova sufuɛ mun. Sran cɛnlɛ mɔ e lafi su’n ti’n, wie’n kunman e srɛ.—Ebre Mun 2:15.\n19. ?Wan mun yɛle “sran tɛ” mun? ?Yɛ ngue wun atin yɛ Zoova man be ɔ?\n19 ?Yɛ sran nga b’a suman Zoova afin b’a simɛn i’n, be liɛ’n yó sɛ? Be wla su fiman “sran tɛ” kpanngban sɔ’m be su. Bé cɛ́n be wie kusu, kpɛkun bé súan Ɲanmiɛn Kpli’n i silɛ naan b’a su i. Afuɛ akpi’n nun’n, bé cɛ́n be nga be wuli’n, kpɛkun be nin be nga be lafili Ɲanmiɛn su’n mɔ be kali asiɛ’n su’n bé sú Zoova likawlɛ. Blɛ sɔ’n yó ɲɛnmɛn. Blɛ sɔ’n yɛ Biblu’n flɛ i Jɔlɛ Dilɛ Cɛn’n niɔn. *\n20. ?Ngue yɛle Zeɛni’n? ?Yɛ wan mun yɛ be kɔ lɔ ɔ?\n20 ?Sanngɛ, i sɔ’n kle kɛ bé cɛ́n be kwlaa nga be trannin asiɛ’n su’n? Cɛcɛ. Biblu’n kle kɛ be nga be wuli’n be wie’m be o Zeɛni’n nun. Biblu wie’m be nun’n be kacili ndɛ mma “Zeɛni’n” kɛ “ɲrɛnnɛn lika.” (Lik 12:5) Atrɛkpa dunman Zeɛni’n ɔ fin wla blo guawlɛ m’ɔ o Zerizalɛmu klɔ’n i sin lɛ’n i dunman’n. Be yra sran nga be wuli’n ɔ nin wla mun lika sɔ’n nun. Be nga be nin sielɛ nin cɛnlɛ fataman’n, yɛ be fa be fuɛn’n yi i lɔ ɔ. Ɔ maan Zeɛni’n ti wie mɔ be wu ɔ be cɛnman’n i nzɔliɛ. Kannzɛ bɔɔ Zezi dí be nga be ɲin o su nin be nga be wuli’n be jɔlɛ’n, sanngɛ jɔlɛ dilɛ’n i kasiɛn su’n ɔ o Zoova bɔbɔ sa nun. (Sa Nga Be Yoli’n 10:42) Klunwifuɛ mun nin be nga be kunndɛman kɛ bé káci be ayeliɛ tɛ’n mlɔnmlɔn’n, ɔ su cɛnman be.\nBE NGA BÉ CƐ́N BE MƆ BÉ KƆ́ ƝANMIƐN SU LƆ’N\n21, 22. (a) ?Sran cɛnlɛ’n i wafa uflɛ ekun yɛle benin? (b) ?Sran klikli nga be cɛnnin i m’ɔ kacili aolia nun sran’n yɛle wan?\n21 Biblu’n kan sran cɛnlɛ kun ekun ndɛ. Yɛle be nga bé cɛ́n be mɔ bé káci aolia nun sran bé kó trán ɲanmiɛn su lɔ’n. Kpɛ kunngba cɛ yɛ be kwla wun sran cɛnlɛ wafa sɔ’n Biblu’n nun ɔn. I sɔ’n yɛle Zezi Klist i cɛnlɛ liɛ’n.\n22 Zezi m’ɔ kacili sran’n, kɛ be kunnin i’n, Zoova w’a kplinman su kɛ i Wa nanwlɛfuɛ’n ka Ndia’n nun. (Jue Mun 16:10; Sa Nga Be Yoli’n 13:34, 35) Ɲanmiɛn cɛnnin Zezi. Sanngɛ, w’a cɛnmɛn i kɛ klɔ sran sa. Akoto Pɔlu seli kɛ, kɛ bé wlá Zezi i ase nn ɔ le “klɔ sran wunnɛn.” Sanngɛ kɛ be cɛnnin i’n, ɔ ɲannin “aolia nun wunnɛn.” (1 Korɛntfuɛ Mun 15:42-50) Nanwlɛ, i sɔ’n yoli abonuan sa dan. Zezi kacili aolia nun sran m’ɔ le kwlalɛ dan’n! (1 Korɛntfuɛ Mun 15:3-6) Aɲrunɲan sran cɛnlɛ sɔ’n i klikli’n yoli Zezi liɛ. Sanngɛ, nɛ́n i ngunmin yɛ sran cɛnlɛ wafa sɔ’n ɔ́ yó i liɛ ɔ.— Zan 3:13.\n23, 24. ?Wan mun yɛ be o Zezi i ‘bua akpasua kaan’n’ nun ɔn? ?Yɛ be ti sran nɲɛ?\n23 Kɛ mɔ Zezi si kɛ ɔ ka kaan ɔ́ sɛ́ i sin ɲanmiɛn su lɔ’n ti’n, ɔ seli i sɔnnzɔnfuɛ mɔ b’a kpɔcimɛn i’n kɛ ɔ́ kɔ́ ‘kó síesíe lika’ mán be. (Zan 14:2) Zezi seli kɛ be nga bé kɔ́ ɲanmiɛn su lɔ’n be ti i “bua akpasua kaan kun.” (Lik 12:32) ?Klistfuɛ kpa nɲɛ yɛ be ti akpasua kaan sɔ’n i nunfuɛ ɔ? Sa Nglo Yilɛ 14:1 nun akoto Zan seli kɛ: ‘Kɛ n toli min ɲin’n, ń nían ɔn, Bua gbanflɛn’n jin Siɔn Oka’n su, ɔ nin sran akpiakpi ya sran akpiakpi ablanan nin nnan (144.000) mɔ i dunman’n nin i Si dunman’n klɛ be ngban su’n be yɛ be o lɛ ɔ.’\n24 Klistfuɛ 144.000 nga Zezi i akoto mɔ b’a kpɔcimɛn i le’n be o nun’n, bé cɛ́n be kɛ be ko tran ɲanmiɛn su lɔ. ?Blɛ benin nun yɛ bé cɛ́n be ɔ? Akoto Pɔlu waan blɛ nga nun mɔ Klist fá kwlalɛ’n yɛ i sɔ’n jú ɔ. (1 Korɛntfuɛ Mun 15:23) Kɛ nga á wá wún i ndɛ tre 9 nun’n sa’n, e o blɛ sɔ’n nun. Ɔ maan, be nun kunngun nga be te o asiɛ’n su’n, kɛ be wu cɛ’n be ka lɛ be cɛn be naan b’a ko tran ɲanmiɛn su lɔ. (1 Korɛntfuɛ Mun 15:51-55) Sanngɛ, sran’m be dan lika be lafi su kɛ, sɛ be cɛn be’n, bé trán asiɛ m’ɔ́ káci Mɛn Klanman’n i su.\n25. ?Ngue like yɛ é wá wún i ndɛ tre nga ɔ́ bá lɛ’n nun ɔn?\n25 Nanwlɛ, Zoova wá kwlá wie’n m’ɔ ti e kpɔfuɛ’n sakpa’n, kpɛkun be su wunmɛn i osu kun mlɔnmlɔn! (Kanngan Ezai 25:8 nun.) Sanngɛ, a kwla usa ɔ wun kɛ: ‘?Ngue yɛ be nga bé cɛ́n be kɛ be ko tran ɲanmiɛn su lɔ’n bé kó yó i lɔ ɔ?’ Bé kó yó ɲanmiɛn su lɔ Sielɛ Blɛ ɲɛnmɛn’n i nunfuɛ. Ndɛ tre nga ɔ́ bá lɛ nun’n, é wá súan awa sɔ’n i su like.\n^ ndɛ kpɔlɛ 9 Sran cɛnlɛ’n ndɛ wie mun ekun be o 1 Famiɛn Mun 17:17-24; 2 Famiɛn Mun 4:32-37; 13:20, 21; Matie 28:5-7; Lik 7:11-17; 8:40-56; Sa Nga Be Yoli’n 9:36-42 ɔ nin 20:7-12 be nun.\n^ ndɛ kpɔlɛ 19 Sɛ a kunndɛ kɛ á sí Jɔlɛ Dilɛ Cɛn’n ɔ nin like nga ɔ taka su’n, be su ninnge wie mun ekun’n, nian Ndɛ’m be bo tulɛ lika’n i nun ndɛ ?Ngue yɛle Jɔlɛ Dilɛ Cɛn’n? nun.\nBiblu’n nun sran cɛnlɛ ndɛ’m be yo maan e si kɛ like nga e wla o su’n ɔ́ kpɛ́n su.—Zan 11:39-44.\nZoova kunndɛ kɛ ɔ́ cɛ́n be nga be wuli’n.—Zɔb 14:13-15.\nBé wá cɛ́n be kwlaa nga be o ndia nun’n.—Zan 5:28, 29.


Swran ng'o sé ke o ô wéiin'n nun, sannge o te kpo i niaan'n, wuun o te ô aôsin'n nun.\nSwran kwlaa ng'o i niaan'n, wuun o ti swran kunfue, ye an si ke swran kunfue'n o le'a anannganman nguan.\n O man, «Se awé kun o kpofue'n, men i liké, Se nzué wé kuin'n, men i nzué, Afin se a yô so'n, O ti ke senmlen ye a fa gue i ti su sa.» (*f40*) Nanh man bé nga bé yô amun te'n bé kwla amun, sannge anh yô bé kpa lélé an kwla bé.\n Sannge n lie'n, nh kanh klé amun ke, anh klô amun kpofue mun, ye [bé nga bé wua amun amuen'n, anh yra bé nguan. Bé nga bé kpo amun'n, anh yô bé kpa,] ye [bé nga bé yô amun tete] bo bé klé amun yale'n, anh sre Nyanmien ke o nian bé su. I so'n nun amun wa yô amun Si b'o ô nyanmien su lo'n i mma mun, afin o bô wia'n man bé bo bé ti te'n nin bé bo bé ti kpa'n, ye o to nzué'n man nanwlefue nin bé bo bé ti'a nanwlefue'n.\n An tii i ke bé séé ke: «Se swran bô o nyinma'n, bô i lie'n sié i ôsu, se swran tu o dyé'n, tu i lie'n sié i ôsu.» Sannge n lie'n, nh kanh klé amun ke, se swran yô o te'n, nanh yô i wié, se swran kpatyi o fuka fama'n su'n, katyi be'n kusu men. Se swran wié sanman o, nan i waan oh déh o trale'n, fo o kôndrô'n nannan su men. Se swran wié mian o ke a sunmen lika kilo kun'n, sunmen dyu kilo nnyon.


Ba kanngan’m be Biblu’n nun like klelɛ fluwa—E Anuannzɛ’n i ɲrun dinfuɛ’m be lɛtri’n\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Acoli Afrikaans Albanais Allemand Amharique Anglais Arabe Arménien Azéri Azéri (cyrillique) Bachkir Bas Allemand Basque Bassa (Cameroun) Batak (Karo) Batak (Toba) Biak Bichlamar Bikol Boulou Bulgare Catalan Cebuano Chichewa Chinois (Simplifié) Chinois (Traditionnel) Chitonga Chitonga (Zimbabwe) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chuabo Citonga Coréen Croate Créole de Maurice Créole des Seychelles Créole d’Haïti Cuban Sign Language Dangme Danois Dayak Ngaju Edo Efik Espagnol Estonien Ewé Fidjien Finnois Fon Français Ga Galician Garifuna Goun Grec Guarani Géorgien Haoussa Herero Hiligaynon Hindi Hmong (White) Hongrois Iban Ibinda Icibemba Igbo Iloko Indonésien Irlandais Isoko Italien Jula Kabuverdianu Kabye Kachin Kannada Karen (S'gaw) Kazakh Kekchi Kikaonde Kikongo Kikuyu Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisonge Kongo Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Langue des signes allemande Langue des signes américaine Langue des signes argentine Langue des signes britannique Langue des signes brésilienne Langue des signes chinoise Langue des signes colombienne Langue des signes coréenne Langue des signes espagnole Langue des signes italienne Langue des signes mexicaine Langue des signes péruvienne Langue des signes équatorienne Letton Lhukonzo Lingala Lituanien Lomwe Luganda Luo Luvale Macédonien Makua Malay Malayalam Malgache Maltais Mam Marathi Marshall Maya Mazateco (Huautla) Miskito Mixe Mixtec (Guerrero) Mooré Myama Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Nord de Puebla) Ndau Ndonga Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Ngabere Ngangela Nias Nigerian Pidgin Norvégien Nyaneka Nyungwe Nzema Néerlandais Okpe Oromo Ossète Otètèla Ouzbek Pangasinan Pendjabi Pidgin (Cameroon) Polonais Ponape Portugais Portugais (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivie) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quiché Romany (Macedonia) Cyrillic Roumain Russe Rutooro Samoan Sangir Sango Sena Sepedi Serbe Serbe (Romain) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Shona Sidama Singhalais Slovaque Slovène Sranan tongo Sunda Suédois Swahili Swati Tagalog Tahitien Tamoul Tandroy Tankarana Tarascan Tatar Tchèque Thaï Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tongien Totonaque Tshwa Tsonga Tswana Turc Twi Tzeltal Tzotzil Télougou Ukrainien Umbundu Urhobo Uruund Uzbek (Roman) Valencian Venda Vezo Vietnamien Waray-Waray Wawle Wayuunaiki Wolaitsa Xhosa Yoruba Zandé Zapotec (Lachiguiri) Zapotec (de l’isthme) Zoulou\nE sran kpa mun:\nE mɔ e ti Zoova i sufuɛ’n e klo Biblu’n. Afin ɔ ti i nuan ndɛ. E lafi su kɛ i nun ndɛ’n ti nanwlɛ, naan sɛ e nanti su’n, e liɛ yó ye. I nun ndɛ’n kle weiin kɛ Zoova klo klɔ sran mun. (Jue Mun 119:105; Liki 1:3; 1 Zan 4:19) E klo kpa kɛ é úka e wiengu mun naan be si ndɛ nanwlɛ ng’ɔ o Ɲanmiɛn Ndɛ’n nun’n. I sɔ’n ti yɛ e yili fluwa nga-ɔ. Be flɛ i kɛ “Biblu’n nun ndɛ’m be kle e like.” Maan e kɛn i ndɛ kan.\nBa kanngan’m be ti yɛ e yili fluwa nga-ɔ. Sanngɛ sran kaklaka nga be kunndɛ kɛ bé sí Biblu’n nun ndɛ’n i kpa’n, e kwla fa uka be wie. Biblu’n ti sran kwlaa liɛ. Ɔ maan, e lafi su kɛ fluwa nga nun afɔtuɛ’m be kwla yo e kwlakwla e ye.\nFluwa nga i nun ndɛ’n taka Biblu’n su. Ɔ kan wafa nga mɛn’n boli i bo’n, ɔ nin klɔ sran mun be ndɛ. Wafa nga be klɛli ndɛ’n, ɔ yo maan ndɛ’n ti weiin, kpɛkun i wlɛ wunlɛ’n ti pɔpɔ. Asa ekun’n, wafa nga sa’m be suli be wun su juli’n, i su yɛ be niannin be klɛli ndɛ mun-ɔn.\nNán ndɛ ng’ɔ o Biblu’n nun’n i ndɛ kanlɛ sa ngbɛn ti yɛ be yili fluwa’n niɔn. Wafa nga be klɛli ndɛ’n, ɔ nin i nun desɛn’m be yo maan Biblu’n nun ndɛ nga be o fluwa’n nun’n be kannganlɛ’n yo fɛ. Kpɛkun e wun wafa nga sran nga be kan be ndɛ’n be wun fa yo be’n.\nFluwa nga kle kɛ Biblu’n kan sran akpasua nɲɔn ndɛ: Be nga be ɲin yili Zoova’n, ɔ nin be nga be ɲin w’a yimɛn i’n. Yɛ i nun ndɛ’n man e afɔtuɛ wie mun. (Rɔmunfuɛ Mun 15:4; 1 Korɛntifuɛ Mun 10:6) I nun ndɛ’m be ti akpasua 14. Ka naan b’a bo ndɛ akpasua kun bo’n, be bo i nun ndɛ’n i kpɔlɛ kan.\nSɛ amun le ba’n, amun nin i be kwla kanngan like suanlɛ kun nun, kpɛkun amun koko i nun desɛn’m be su yalɛ. I sin’n, amun kwla kanngan Biblu’n nun ndɛ mma nga like suanlɛ’n taka su’n, be nun. Amun uka amun wa’n naan ɔ wun kɛ Biblu’n nun ndɛ mma ng’ɔ kanngan nun’n, ɔ nin ndɛ ng’ɔ o fluwa’n nun’n be kɔ likawlɛ. Sɛ sran kaklaka wie yɛ amun su ukɛ i naan ɔ wun Biblu’n nun ndɛ’n i wlɛ’n, amun kwla fa ajalɛ kunngba’n.\nE lafi su kpa kɛ fluwa nga ɔ́ wá úka be kwlaa nga be awlɛn ti kpa’n, i bakan-o, i kpɛnngbɛn-o, naan be si Ɲanmiɛn Ndɛ’n, yɛ be fɛ i nun ndɛ’n su. I liɛ’n, be kusu bé sú Ɲanmiɛn, kpɛkun bé yó i awlobo’n i nunfuɛ wie.\nAmun niaan mun,\nZoova i Lalofuɛ’m be Anuannzɛ’n i Ɲrun Dinfuɛ mun\nBiblu’n nun ndɛ—E Anuannzɛ’n i Ɲrun Dinfuɛ’m be lɛtri’n


Sran wie’m be wun ndɛ’n: I E nin ngwlɛlɛfuɛ mun e sannin nun | Wiliamun Samiɛlisɔnun\nBe ng’ɔ fata kɛ e yi be ayɛ’n\nMaan e lafi Ɲanmiɛn su naan e fa ajalɛ kpa\nMaan e su Zoova nin awlɛn kpa\nMaan e bu sa nga be klɛli be kɛ bé fá tú e fɔ’n be akunndan\nLIFE STORY E nin ngwlɛlɛfuɛ mun e sannin nun\nSran kun mɔ Biblu’n kɛn i ndɛ’n i dunman o lalafuɛ sɛ kun su\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Acoli Anglais Aukan Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Biak Bichlamar Cambodgien Chokwe Chol Chopi Chuabo Créole de Maurice Créole des Seychelles Espagnol Français Garifuna Groenlandais Hmong (White) Italien Javanese Karen (S'gaw) Kazakh Kikongo Kimbundu Kisi Krio Lao Lhukonzo Lifu Lomwe Makua Maltais Mam Mapudungun Mazateco (Huautla) Mixe Mizo Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Nord de Puebla) Navajo Ndau Ngabere Ngangela Nias Niue Nyaneka Nyungwe Ourdou Ouïghour (Cyrillique) Portugais Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Macédoine) Romany (Southern Greece) Runyankore Rutooro Saramaccan Sena Sunda Tahitien Tlapanec Tojolabal Totonaque Tshwa Tzeltal Umbundu Uruund Wallis Wawle Wayuunaiki\nSasafuɛ Tranwlɛ'n (Like suanlɛ liɛ’n) | Marsi 2017\nE nin ngwlɛlɛfuɛ mun e sannin nun\nSran m’ɔ kan ndɛ’n Wiliamun Samiɛlisɔnun\nCƐN kun nglɛmun’n, ayrɛ kunnin min dan. Kɛ ɔ́ yó sɔ’n, nn ayrɛ blɛ’n su wa ju. E nin sran wie mun e o sua kun nun Etazinin lɔ klɔ nga be flɛ i kɛ Brukingin’n i su lɔ. Y’a sɔnman. Yɛ ayrɛ m’ɔ kun e’n ti’n, e usuman aɔwi. E jin nnɛn’m be nzue nɔnwlɛ kun i wun lɛ. Nzue ng’ɔ o nun’n, ɔ jɔ kpa. Sa sɔ’n juli w’a di afuɛ kpanngban kpa. Sanngɛ, min wla te kpɛn su. Like nga ti yɛ e ɔli lika sɔ’n nun lɔ’n, maan n kan min wun ndɛ kan n kle amun naan amun a wun i wlɛ.\nMIN OSUFUƐ MUN\nMin si nin i niaan bian Alflɛdi.\nBe wuli min afuɛ 1936 nun, Marsi i le 7. Be wuli e nnan, min yɛ n ti ba kasiɛn’n niɔn. E tran Dakota lɔ lika’n nun, yɛ e di fie. Sanngɛ, nán fie dilɛ’n yɛ ɔ ti e cinnjin-ɔn. Min si nin min nin be ti Zoova i Lalofuɛ. Be yoli be batɛmun afuɛ 1934 nun. Zoova sulɛ’n yoli be cinnjin kpa trali like kwlaa. Dakota lɔ asɔnun mɔ e o nun’n, min si Klarɛnsi yoli i su nianfuɛ. (Aniaan nga be di i sɔ junman’n andɛ’n, be flɛ be kɛ asɔnun sunianfuɛ’m be lika siesiefuɛ.) I sin’n, i niaan bian Alflɛdi dili junman sɔ’n wie.\nE nin baba nin manmin e kɔ aɲia’m be bo. Yɛ like kpakpa nga Ɲanmiɛn wá yó be mɔ Biblu’n kan be ndɛ’n, e kan kleli sran mun titi awloawlo’m be nun. Like nga baba nin manmin be kle e’n, ɔ nin be nzuɛn kpa’n ti’n, e kloli Zoova wie. Kɛ min niaan bla Dorote ɲannin afuɛ nsiɛn’n, ɔ yoli jasin bofuɛ. Kɛ n kusu n ɲannin afuɛ nsiɛn’n, n yoli sɔ wie. Kɛ be boli Ɲanmiɛn junman dilɛ suklu’n i bo’n, afuɛ 1943 nun’n, n klɛli min dunman naan ń dí wie.\nAfuɛ 1952 nun’n, n ti atin bofuɛ.\nE kɔ aɲia dandan’m be bo wie titi. Afuɛ 1949 nun’n, e ɔli aɲia kun mɔ be yoli i Siu Fɔlsu lɔ’n i bo’n. Min wla te kpɛn su. Aɲia sɔ’n i bo lɔ’n, aniaan bian Grant Suitɛr ijɔli nzra nun. Ndɛ ng’ɔ yiyili nun’n yɛ: “Nán amun bu i kɛ e ɲrun te o mmua.” Ɔ wlali be kwlaa nga b’a yo be batɛmun’n be fanngan kɛ, be tu be klun be bo Ɲanmiɛn Sielɛ’n i jasin fɛ’n. Kɛ aɲia’n wieli’n, n fali min wun n mannin Zoova. Afuɛ 1949 nun, Novanblu i le 12 su’n, be yoli min batɛmun akpasua kun aɲia kun i bo Brukingin lɔ. I ti yɛ e ɔli sua nga n kɛnnin i ndɛ i bo bolɛ nun’n, i nun lɔ’n niɔn. Sua sɔ’n i nun jɔ dan. Yɛ e sran nnan e su minndɛ kɛ be yo e batɛmun.\nN kunndɛli kɛ ń yó atin bofuɛ. Yɛ n boli i bo afuɛ 1952 nun, Zanvie 1. Kɛ ń yó sɔ’n, nn n le afuɛ 15. Biblu’n se kɛ: “Sran ng’ɔ fɛ i wun mantan ngwlɛlɛfuɛ’n, ɔ kaci ngwlɛlɛfuɛ.” (Nyanndra Mun 13:20) Min osufuɛ kpanngban be ti ngwlɛlɛfuɛ. Be suannin min bo naan m’an kwla yo atin bofuɛ. Be nun kun yɛle min si i niaan bian Zulisi. Ɔ le afuɛ 60. Ɔ ti kpɛnngbɛn sanngɛ, e boli jasin fɛ’n likawlɛ blɛ sunman. I sɔ’n yoli e sran nɲɔn’n e fɛ kpa. Ɔ kleli min like kpanngban. Kɛ ɔ́ kɔ́ i ɲrun’n, min niaan bla Dorote yoli atin bofuɛ wie.\nAKPASUA SUNIANFUƐ’M BE UKALI MIN\nMin bakan nun’n, baba nin manmin be flɛli akpasua sunianfuɛ sunman nin be yi mun e awlo lɔ titi. Be nga be ukali min kpa’n, be nun kun yɛle Jesi nin i yi Linin Kantiwɛli. Be fali be ɲin sieli min su, yɛ be wlali min fanngan. Wie liɛ’n, kɛ be ba e wun koko lɛ asɔnun kun nun mɔ bé kɔ́ jasin bolɛ’n, be nin min yɛ be kɔ-ɔ. I sɔ’n yoli min fɛ kpa. Yɛ n kunndɛli kɛ ń yó atin bofuɛ naan ń dí Zoova junman i mlɔnmlɔn kɛ be sa.\nAniaan nga i sin’n ɔ yoli e akpasua sunianfuɛ’n, yɛle Bud Milɛ. Kɛ ɔ nin i yi Zoanin bé sín e asɔnun’n nun’n, nn n le afuɛ 18. Blɛ sɔ nun’n, awa i sran nga be kunndɛ gbanflɛn nga be kwla di sonja’n, be flɛli min. Junman nga be kunndɛ kɛ n di’n, n wunnin kɛ n kwlá diman. Afin, Zezi seli kɛ nán e yo mɛn’n nunfuɛ. N kunndɛli kɛ ń bó Ɲanmiɛn Sielɛ’n i jasin fɛ’n. (Zan 15:19) I sɔ’n ti, n seli be kɛ maan be fa min wla be nga be ti Ɲanmiɛn i junman difuɛ’n be nun.\nKɛ ń kɔ́ awa i sran’m be ja su’n, aniaan bian Milɛ seli kɛ ɔ́ kó súnman min. I sɔ’n yoli min fɛ dan. Aniaan bian Milɛ saman ɲan, yɛ ɔ timan srongble. Asa ekun’n, ɔ si Ɲanmiɛn Ndɛ’n i kpa. Ɔ maan, kɛ ɔ ko sunmannin min’n, srɛ w’a kunman min. Kɛ awa i sran’m be flɛli min afuɛ 1954 nun’n, i sin’n, be fali min wlali Ɲanmiɛn i junman difuɛ’m be nun wie. Ɔ maan siɛn’n, n kwla di Zoova junman’n i kpa.\nM’an ɔ Betɛli lɔ uflɛuflɛ, yɛ n jin loto kun mɔ e fa di junman’n i wun lɛ.\nKɛ sa sɔ’n juli’n w’a cɛman, Anuannzɛ’n flɛli min kɛ n ko di junman Betɛli ng’ɔ o Niyɔki lɔ’n i fie’n nun. N dili junman lɔ afuɛ nsan. Blɛ sɔ nun’n, n fali min wun n mantannin yasua nin bla ngwlɛlɛfuɛ sunman. E nin be e dili junman likawlɛ. Ɔ maan, be kleli min like kpanngban.\nBETƐLI LƆ JUNMAN DILƐ’N\nE nin aniaan bian Flanzi e o aladio lika’n nun lɔ.\nBetɛli i fie’n su lɔ yɛ Anuannzɛ’n i aladio sua’n (WBBR) wo-ɔ. Kɛ ɔ fɛ i afuɛ 1924 nun m’ɔ́ fá jú afuɛ 1957 nun’n, Zoova i Lalofuɛ’m be fali aladio sɔ’n dili junman. Sran 15 annzɛ 20 yɛ be dili junman Betɛli i fie’n nun lɔ-ɔ. E nga e di junman lɔ’n, e nun sunman e ti gbanflɛn nin talua. Yɛ e siman ninnge sunman be yo. Sanngɛ, aniaan bian Ɛldɔnun Wudwɔtu m’ɔ o be nga Ɲanmiɛn kpa be sieli be ngunmin’n be nun’n, ɔ nin e di junman lɔ wie. Ɔ kacili kɛ e si sa. Yɛ ɔ kleli e like kpanngban. Sɛ wie liɛ’n ndɛ tɔ e nin e wiengu kun e afiɛn’n, aniaan bian Wudwɔtu se e kɛ: “Kɛ e nian junman nga e Min’n di’n, ɔ nin sran ng’ɔ nin be di junman sɔ’n, ɔ yo ɲɛnmɛn dan.”\nAri Pitɛrsɔnun boli jasin fɛ’n i juejue su.\nAniaan bian Fledeliki Flanzi nin e o lɔ wie. Yɛ ɔ ukali e kwlakwla. Ɔ ti ngwlɛlɛfuɛ, yɛ ɔ si Biblu’n nun kpa. Ɔ fɛli i ɲin sieli e tinuntinun e su. Aniaan bian Ari Pitɛrsɔnun yɛ ɔ tɔn aliɛ man e-ɔ. I si i dunman’n yɛle Papagiropulɔsu. Sanngɛ, dunman sɔ’n i flɛlɛ’n ti kekle e sa nun. Aniaan bian Pitɛrsɔnun o be nga Ɲanmiɛn kpa be sieli be ngunmin’n be nun wie. Yɛ ɔ klo jasin fɛ bolɛ’n. Ɔ tu i klun di i junman nga be mɛnnin i Betɛli lɔ’n. Sanngɛ, i ɲin kpaman jasin bolɛ’n su. Anglo kwlaa nun’n, ɔ kwla man sran’m be fluwa 100 kpanngban. Ɔ si Biblu’n nun kpa wie. Yɛ ɔ tɛli e kosan kpanngban be su.\nANIAAN BLA WIE’M BE KLELI MIN NGWLƐLƐ\nE ti fie’n su ninnge mun e gua be baliko’m be nun. Afuɛ kun nun’n, e kwla ti baliko ko ju 45.000. Kpɛkun, e fa ko man Betɛli lɔfuɛ mun. E nin aniaan bla Eta Ɛti yɛ e di junman-ɔn. Ɔ ti ngwlɛlɛfuɛ kpa. I yɛ ɔ siesie ninnge nga e ti ninnge mun e gua be nun’n mun-ɔn. Aniaan bla wie’m be fin be awlo lɔ be ba e ukalɛ. Yɛ aniaan bla Eta yɛ ɔ cɛcɛ junman’n nun man be-ɔ. Aniaan bla Eta si i junman’n i di kpa. Sanngɛ, i ɲin yi aniaan nga be ti e su nianfuɛ mun titi. I lɛ’n nun’n, ɔ kleli e kwlakwla e ajalɛ klanman kpa.\nE nin Anzela nin Eta Ɛti.\nAniaan bla nga be ba e ukalɛ’n, be nun kun suan Anzela Romano. Kɛ ɔ bali Zoova sulɛ’n, Eta niɛnnin i lika. Afuɛ 1958, Avrili nun’n, e nin Anzela e jali. E sran nɲɔn’n, e su Zoova likawlɛ w’a di afuɛ 58. Wafa nga Anzela nin Zoova be nanti klanman blɛ kwlaa sɔ nun’n ti’n, e afiɛn sɛ kpa. Ɔ ti ngwlɛlɛfuɛ. Ɔ maan, sa kwlaa ng’ɔ tɔ e su’n, kannzɛ ɔ ti kekle sɛ’n, n kwla lafi i su.\nE YOLI NGALIƐ DIFUƐ, YƐ E YOLI AKPASUA SUNIANFUƐ WIE\nKɛ aniaan’m be yoli e aladio sua’n i atɛ afuɛ 1957 nun’n, n ko dili junman Betɛli lɔ kan. Kɛ e nin Anzela e jali’n, e jasoli Betɛli lɔ. E ko yoli atin bofuɛ afuɛ nsan. Sran nga be toli e aladio sua’n, be wa tɔnnin i dunman uflɛ (WPOW). Blɛ wie nun’n, n dili junman be sa nun kan.\nE nin Anzela y’a kunndɛman ninnge kpanngban. I liɛ’n, e kwla kɔ lika kwlaa nga be mian e wun lɔ’n. Afuɛ 1961 nun’n, Anuannzɛ’n seli e kɛ e ko yo ngunmin atin bofuɛ Nebraska lɔ. Yɛ e kplinnin su. Kɛ e ɔli’n, w’a cɛman. Anuannzɛ’n seli e kɛ e ko di asɔnun kpɛnngbɛn nin asɔnunfuɛ’m be lika nianfuɛ’m be suklu’n. Be yoli i Niyɔki lɔ klɔ nga be flɛ i kɛ Lansingin i su lɔ anglo kun. Like nga be kleli e’n, ɔ yoli min fɛ dan. E buli i kɛ sɛ e wie suklu’n i di’n, é sá e sin Nebraska lɔ ekun. Sanngɛ, be seli e kɛ e ko yo ngaliɛ difuɛ Kanbɔzu lɔ. I sɔ’n boli e nuan dan. Nvle sɔ’n o Azi mɛn’n i ja ngua lɔ lika’n nun. Lɔ’n ti klanman kpa. Kɛ e ɔli’n, e wunnin ninnge sunman mɔ e nin a wunman be le’n. Ninnge nga e tili be ngan’n, e nin a timan be le. Yɛ e dili ninnge wie mɔ e nin a diman wie le’n. E wun bliblili e kpa kɛ é kán Ɲanmiɛn Sielɛ’n i ndɛ é klé sran mun.\nAfuɛ 1975 nun’n, e nin Anzela. E su wa ko ijɔ televiziɔn nun.\nKɛ ɔ́ kɔ́ i ɲrun’n, ndɛnngan tɔli Kanbɔzu lɔ siefuɛ’m be afiɛn. I sɔ’n ti, Anuannzɛ’n fa e ɔli Viɛtinamun i ngua lɔ lika’n nun. Kɛ e dili afuɛ nɲɔn’n, n tɔli tukpacɛ kekle kpa. Ɔ maan, e sali e sin Etazinin lɔ. Ɔ yoli e ya dan. Ɔ cɛli kan naan m’an yo juejue. I sin’n, e yoli atin bofuɛ ekun.\nAfuɛ 1965 nun’n, e nin Anzela e boli akpasua sunianfuɛ junman’n i dilɛ’n i bo. Yɛ e yoli nvle sunianfuɛ wie. E yoli i kwlaa sɔ’n afuɛ 33. Blɛ sɔ nun’n, e ukali aniaan mun e yoli nvle kun aɲia mun. N kloli junman sɔ’n i dilɛ kpa. Afin, nvle kun aɲia’m be yolɛ’n man e aklunjuɛ titi. Afuɛ wie’m be nun’n, e sinnin Niyɔki akpasua’n su e niannin aniaan’m be osu. Yɛ e yoli nvle kun aɲia sunman Yankee Stadium lɔ.\nE SALI E SIN BETƐLI LƆ, YƐ N KLELI ANIAAN’M BE LIKE\nAnuannzɛ’n mannin e nin Anzela e junman kpanngban wie mun ekun. Yɛ be dilɛ’n, w’a yoman pɔpɔ. I wie yɛle kɛ afuɛ 1995 nun’n, be seli min kɛ n yo suklu nga be flɛ i kɛ École de formation ministérielle i nun like klefuɛ. I afuɛ nsan m’ɔ́ sín’n, be flɛli min kɛ n ko di junman Betɛli lɔ. Betɛli lɔ yɛ n boli blɛ kwlaa nun Ɲanmiɛn junman dilɛ’n i bo-ɔ. Kɛ n jasoli lɔ’n, w’a di afuɛ 40. Ɔ maan kɛ be flɛli min lɔ ekun’n, ɔ yoli min fɛ kpa. Blɛ wie nun’n, n dili junman biolo ng’ɔ nian jasin fɛ’n bolɛ junman’n su’n nun. Kpɛkun, suklu fanunfanun nga Anuannzɛ’n kpɛli be ba’n, n yoli be nun like klefuɛ. Afuɛ 2007 nun’n, Anuannzɛ’n i ɲrun dinfuɛ’m be tikeli biolo uflɛ kun. Biolo sɔ’n yɛ ɔ nian suklu kwlaa nga be yo be Betɛli lɔ’n be su-ɔ. Aniaan nga be di junman biolo sɔ nun’n, n yoli be sunianfuɛ afuɛ kpanngban.\nKɛ ɔ́ kɔ́ i ɲrun’n, Anuannzɛ’n wa tikeli suklu wie mun. Afuɛ 2008 nun’n, be tikeli asɔnun kpɛnngbɛn’m be suklu’n. Yɛ afuɛ nɲɔn ng’ɔ́ bɛ́ i sin nun’n, asɔnun kpɛnngbɛn 12.000 tra su be trɛnnin i sɔ suklu mɔ be yoli i Patɛsɔnun lɔ’n, ɔ nin Bluklinin lɔ’n be bo. Kɛ é sé yɛ’n, be yo suklu sɔ’n i lika kpanngban be nun. Afuɛ 2010 nun’n, be kacili suklu nga be flɛ i kɛ École de formation ministérielle i flɛlɛ’n. Be flɛli i kɛ École biblique pour frères célibataires. Suklu uflɛ nga be tikeli i ekun’n, yɛle Klistfuɛ nga b’a ja bla annzɛ bian’n be suklu’n.\nAfuɛ 2014, Sɛptanblu nun’n, be kannin suklu nɲɔn sɔ’m be boli nun. Be flɛ i kɛ Ɲanmiɛn Sielɛ’n i jasin bofuɛ’m be suklu. Aniaan nga b’a ja bla annzɛ bian’n, ɔ nin be nga be nin a jaman wie’n, be kwla di suklu sɔ’n. Andɛ’n, be yo suklu sɔ’n i nvle sunman be nun asiɛ wunmuan’n su. Kɛ e wun kɛ aniaan kpanngban kpa be di suklu sɔ’n wie’n, ɔ yo e fɛ dan. Aniaan nga be ba suklu sɔ’n i dilɛ wie’n, e nin be nun sunman e yia e koko yalɛ. I sɔ’n yo min fɛ dan.\nKɛ ɔ fɛ i blɛ mɔ be nin a yoman min batɛmun’n i nun lele m’ɔ́ fá jú andɛ’n, Zoova fanngan nun’n, e nin sran ngwlɛlɛfuɛ mun e sannin nun. Kɛ n bu i sɔ liɛ’n i akunndan’n, n lɛ i ase titi. Sran sɔ’m be ti’n, n si Zoova yɛ n su i kpa. N kpɛnngbɛn tra sran sɔ’m be nun wie mun, yɛ be nun wie’m be ti oke. Asa ekun’n, e nin be nun sunman e nvle timan kun. Sanngɛ, be nzuɛn’n nin be ninnge’m be yolɛ’n kleli min kɛ be klo Zoova kpa. Zoova i sufuɛ’m be nun ngwlɛlɛfuɛ sunman be ti min janvuɛ, yɛ n kwla fa be nzuɛn’n. I sɔ’n ti, ń lá Zoova i ase dan.\nKɛ e nin aniaan nga be ba suklu dilɛ’n e yia e koko yalɛ’n, ɔ yo min fɛ.\nSASAFUƐ TRANWLƐ'N (LIKE SUANLƐ LIƐ’N) Marsi 2017


Biblu’n nun ndɛ: Zozɛfu nin i niaan mun - Zoova i lalofuɛ’m be ɛntɛnɛti adrɛsi nga sran ngba si i’n\n?AMUN wun gbanflɛn kan nga i wla’n w’a bo i wun lɛ’n? Zozɛfu ɔ. I niaan’m b’a yo i atɛ aata difuɛ mɔ be su sin kɔ Ezipti’n be sa nun. Zozɛfu wá yó kanga lɔ. ?Ngue ti yɛ i niaan’m be yoli i sa tɛ sɔ’n niɔn? Be ɲin m’ɔ bloli Zozɛfu i wun’n ti ɔ.\nBe si Zakɔbu klo Zozɛfu i sa dan kpa. Ɔ kpali tralɛ klanman kpa kun mɛnnin i. Kɛ Zozɛfu i niaan blu (10) be wunnin kɛ Zakɔbu klo i tra su’n ti’n, be fali be ɲin cili Zozɛfu, yɛ be kpɔli i. Sanngɛ kusu nán ngalɛ’n ngunmin ti yɛ be kpɔ Zozɛfu ɔ.\nZozɛfu cɛnnin laliɛ nɲɔn. Laliɛ nɲɔn sɔ nun’n Zozɛfu i niaan’m be kotoli i bo. Kɛ Zozɛfu kannin laliɛ sɔ’m be ndɛ kleli i niaan mun’n, be kpɔli i trali i su.\nCɛn kun kɛ Zozɛfu i niaan kpɛnngbɛn’m be o lɔ bé kánkán be si i nnɛn mun’n, Zakɔbu seli Zozɛfu kɛ ɔ ko nian i niaan’m be osu, sɛ be ti juejue o. Kɛ Zozɛfu i niaan’m be wunnin i kɛ ɔ su ba’n, be nun wie’m be seli kɛ: ‘E kun i!’ Sanngɛ be ɲrun kpɛn’n Ribɛni seli kɛ: ‘Nán amun sa kɛn i!’ Ɔ maan be fali Zozɛfu be yili i nzue kunman kee kun nun. Yɛ be trannin ase be tili be wun aniɛn naan b’a wun like nga bé yó i’n.\nKɛ i osu cɛli kan’n, bé nían ɔn, Ismaɛlifuɛ wie mun yɛ be su sin yɛ. Zida seli i niaan’m be kɛ: ‘Maan e yo i atɛ Ismaɛlifuɛ’m be sa nun.’ Yɛ be fɛli i ndɛ’n su ɔ, naan b’a yo Zozɛfu atɛ jɛtɛ mma ablaɔn (20). ?Nán klunwi sa yɛle i sɔ’n?\n?Ngue ndɛ yɛ i niaan’m bé kán klé be si ɔ? Be kunnin boli kpakpuɛ kun naan b’a fa Zozɛfu i tralɛ klanman’n b’a wlɛ i mmoja’n nun. Kpɛkun be fali tralɛ’n be kleli be si Zakɔbu yɛ be seli i kɛ: ‘Like mɔ e wunnin i’n yɛ. Nian sɛ Zozɛfu i tralɛ liɛ’n nin a o.’\nZakɔbu wunnin i wlɛ, i waan: ‘Uuu! Nnɛn wlɛfuɛ wie cɛ yɛ ɔ́ dí Zozɛfu ɔ.’ Angunndan nga mɔ Zozɛfu i niaan’m be waan be si’n bu bɔɔ’n yɛle ngalɛ’n. Zakɔbu i wla boli i wun dan kpa. Ɔ sun lele ɔ siman wie se kun. Sanngɛ Zozɛfu w’a wuman. ?Kɛ be fɛ i be ɔli’n, ngue sa yɛ be yoli i lɔ ɔ?\nBo Bolɛ 37:1-35.\n?Ngue ti yɛ Zozɛfu i niaan’m be ɲin bloli i wun ɔn? ?Yɛ ngue yɛ be yoli ɔ?\n?Ngue yɛ Zozɛfu i niaan’m be waan bé yó i ɔ? ?Sanngɛ Ribɛni seli sɛ?\n?Kɛ Ismaɛlifuɛ wie’m bé sín, ngue sa yɛ ɔ juli ɔ?\n?Kɛ Zozɛfu i niaan’m be ko yo naan be si w’a bu i kɛ Zozɛfu wuli’n, ngue yɛ be yoli ɔ?\nKanngan Bo Bolɛ 37:1-35 nun.\n?Wafa sɛ yɛ e kwla fa Zozɛfu i ajalɛ’n su naan y’a kan sa nga be timan kpa’n asɔnun’n nun ɔn? (Bob. 37:2; Sau. 5:1; 1 Kor. 1:11)\n?Ngue ti yɛ Zozɛfu i niaan’m be yoli i atɛ kɛ nga sa ɔ? (Bob. 37:11, 18; Nya. 27:4; Zak 3:14-16)\n?Ngue yɛ Zakɔbu yoli m’ɔ kle kɛ sa yalɛ’n ti ɔ nin i fata kɛ ɔ yo sɔ ɔ? (Bob. 37:35)


Maan e klo sa’n i nuan su yolɛ kɛ Zoova sa | Like suanlɛ liɛ\n“Ń wá yí Anannganman i dunman’n nglo. [...] Ɔ ti Nyanmiɛn kun b’ɔ kaci-man, ɔ di-man ndɛ kwlɛ.”—MMLA’N 32:3, 4.\nJUE: 110, 2\n1 Piɛr 5:5\n1, 2. (a) ?Sa benin yɛ be fa yoli Nabɔtu nin i mma mun-ɔn? (b) ?Ngue yɛ é yó naan y’a kle kɛ e klo sa’n i nuan su yolɛ kɛ Zoova sa-ɔ?\nSRAN finfinfuɛ nɲɔn be tɔnnin bian kun i suɛn kɛ ɔ yoli sa tɛ. Sran’m be fali be ndɛ’n su. Ɔ maan, be seli kɛ maan be kun i. Yɛ bé fínfín bian’n nin i mma’m be yɛbuɛ bé kún be-ɔ. Kɛ be nga be klo sa’n i nuan su yolɛ’n be wunnin kɛ be tɔnnin bian sɔ’n i suɛn’n, ɔ yoli be ya dan. Sa sɔ’n timan ngua dilɛ. Ɔ yoli sɔ sakpa. Sran nga be kunnin i’n, ɔ ti Zoova i sufuɛ nanwlɛfuɛ. Be flɛ i kɛ Nabɔtu. Kɛ ɔ́ yó sɔ’n, nn Akabu yɛ ɔ ti Izraɛli Famiɛn’n niɔn.—1 Famiɛn Mun 21:11-13; 2 Famiɛn Mun 9:26.\n2 Like suanlɛ nga wá kán sa sɔ mɔ be fa yoli Nabɔtu’n i ndɛ. Yɛ ɔ́ kán sa tɛ kun mɔ Klistfuɛ klikli’m be blɛ su asɔnun kpɛnngbɛn kun yoli’n i ndɛ wie. Ɔ maan, é wún kɛ ɔ fata kɛ e yo wun ase kanfuɛ, yɛ e yaci sa e cɛ. I liɛ’n, é klé kɛ e klo sa’n i nuan su yolɛ kɛ Zoova sa.\nSA TƐ DAN KUN MƆ BE YOLI’N\n3, 4. (a) ?Wafa sɛ yɛ Nabɔtu nin Zoova be nanti-ɔ? (b) ?Ngue ti yɛ w’a yomɛn i fie’n i atɛ-ɔ?\n3 Nabɔtu i blɛ su’n, Izraɛlifuɛ sunman be niannin Famiɛn Akabu nin i yi Zezabɛli klunwifuɛ’n be ayeliɛ’n su. Yɛle kɛ be sɔ Baali. Yɛ be ɲin yiman Zoova. Nabɔtu liɛ’n, ɔ nin Zoova be nanti klanman. I sɔ’n ti, ɔ wun kɛ sɛ be kun i’n, ɔ flunman tra kɛ ɔ nin Zoova be afiɛn’n saci’n.\n4 An kanngan 1 Famiɛn Mun 21:1-3 nun. Cɛn kun’n, Akabu seli Nabɔtu kɛ ɔ́ tó i viɲin fie’n, annzɛ ɔ́ fá viɲin fie uflɛ m’ɔ ti kpa trɛ i liɛ’n síe i osu. Sanngɛ, Nabɔtu seli Akabu aɲinyiɛ su kɛ: “Sɛ m bu akunndan bɔbɔ kɛ ń fá min nannan’m be aja’n ḿ mán wɔ’n, Anannganman maan nán maan ɔ yo ye.” Nabɔtu w’a yomɛn i fie’n i atɛ. Afin, Zoova i mmla’n se kɛ nán be yo be nannan’m be asiɛ’n i atɛ sran kun sa nun mlɔnmlɔn. (Saun Yolɛ 25:23; Kalɛ 36:7) I lɛ nun’n, Nabɔtu ɲin yili Zoova.\n5. ?Ngue yɛ Zezabɛli yoli naan ɔ nin i wun’n b’a kwla fa Nabɔtu i fie’n niɔn?\n5 Kɛ Nabɔtu seli kɛ ɔ yomɛn i fie’n i atɛ’n, Famiɛn Akabu nin i yi Zezabɛli be yoli sa tɛ dan kpa kun. Zezabɛli yoli maan sran nɲɔn be tɔnnin Nabɔtu i suɛn, yɛ be kunnin i nin i mma mun. Zezabɛli yoli sɔ naan ɔ nin i wun’n b’a kwla fa Nabɔtu i fie’n. ?Kɛ sa sɔ’n juli’n, ngue yɛ Zoova yoli-ɔ?\nƝANMIƐN YO SA I NUAN SU\n6, 7. (a) ?Wafa sɛ yɛ Zoova kleli kɛ ɔ klo sa’n i nuan su yolɛ-ɔ? (b) ?Kɛ Zoova buli Akabu i fɔ’n, wafa sɛ yɛ ɔ yoli Nabɔtu i osufuɛ nin i janvuɛ mun-ɔn?\n6 Kɛ be kunnin Nabɔtu’n, ndɛndɛ kpa, Zoova seli i nuan ijɔfuɛ Eli kɛ ɔ ko wun Akabu wun. Eli ko seli Akabu kɛ ɔ ti sran kunfuɛ nin awiefuɛ. Yɛ sa ng’ɔ fa yoli Nabɔtu nin i mma yasua mun’n, Zoova seli kɛ ɔ́ fá yó i wie. Yɛle kɛ, ɔ́ kún Akabu nin i yi’n, nin i mma mun.—1 Famiɛn Mun 21:17-25.\n7 Sa nga Akabu yoli’n, ɔ boli Nabɔtu i osufuɛ nin i janvuɛ’m be wla dan. Zoova kusu wunnin kɛ Akabu w’a yoman sa’n i nuan su. I sɔ’n ti, ɔ buli i fɔ ndɛndɛ kpa. Kɛ Zoova yoli sɔ’n, Nabɔtu i osufuɛ nin i janvuɛ’m be wla guali ase. Sanngɛ, sa ng’ɔ wa juli kasiɛn su’n, w’a yoman pɔpɔ w’a manman be. Ɔ maan, ɔ fata kɛ be kle kɛ be ti wun ase kanfuɛ naan be lafi Zoova su.\nEli ko seli Akabu kɛ i wun ase m’ɔ kannin’n ti’n, Zoova su faman ɲrɛnnɛn yimɛn i awlo’n su i ɲin su.\n8. (a) ?Kɛ Akabu tili sa nga Zoova seli kɛ ɔ́ fá yó i’n, ngue yɛ ɔ yoli-ɔ? (b) ?Wafa sɛ yɛ i bo guali-ɔ?\n8 Kɛ Akabu tili sa nga Zoova seli kɛ ɔ́ fá yó i’n, “ɔ titili i wun tralɛ’m be nun. Ɔ wlali bajɛ tralɛ, kpɛkun ɔ kpɛli srɛ nun. Ɔ fa bajɛ’n yɛ ɔ la ɔ. Ɔ nanti sa blɛblɛblɛ.” Akabu kɛnnin i wun ase. Kɛ Zoova wunnin i sɔ’n, ɔ seli Eli kɛ: “Kɛ b’ɔ kɛnnin i wun ase min bo’n ti’n, n su faman nyrɛnnɛn n yimɛn i awlo’n su i nyin su. I wa’n i blɛ su yɛ ɲrɛnnɛn sɔ’n wá tɔ́ i awlo’n su-ɔ.” (1 Famiɛn Mun 21:27-29; 2 Famiɛn Mun 10:10, 11, 17) Zoova m’ɔ “sa sran i klun lɔ akunndan’n nian’n,” ɔ sili Akabu i aunvuɛ.—Nyanndra Mun 17:3.\n9. ?Ngue ti yɛ ɔ fata kɛ Nabɔtu i osufuɛ nin i janvuɛ’m be yo wun ase kanfuɛ-ɔ?\n9 Kɛ Nabɔtu i osufuɛ’m be tili i kɛ Ɲanmiɛn su faman ɲrɛnnɛn yiman Akabu i awlo’n su i ɲin su’n, atrɛkpa’n, ɔ yoli be ya dan. Sanngɛ, sɛ be ti wun ase kanfuɛ’n, bé láfi su kɛ Zoova diman ndɛ kwlɛ. Yɛ be su yacimɛn i sulɛ. (An kanngan Mmla’n 32:3, 4 nun.) Kɛ cɛn wie lele, Ɲanmiɛn wá cɛ́n sran mun’n, Nabɔtu i osufuɛ’m bé wún be sran nga be wuli mun ekun. Be nun wie yɛle Nabɔtu nin i mma mun. Ɔ maan, bé wún kɛ Zoova yo sa’n i nuan su. (Zɔb 14:14, 15; Zan 5:28, 29) Sran ng’ɔ ti wun ase kanfuɛ’n, ɔ si kɛ “Nyanmiɛn wá úsa e like nga e yoli’n i kwlaa i su ndɛ. Sa kwlaa ng’ɔ ti fiawa o, ng’ɔ ti kpa o, ng’ɔ ti tɛ o, ɔ́ dí be jɔlɛ.” (Akunndanfuɛ’n 12:14) E siman sa kwlaa nun. Sanngɛ Zoova liɛ’n, ɔ si sa’n kwlaa nun. I sɔ’n ti, maan e yo wun ase kanfuɛ. I liɛ’n, e su yaciman Zoova su lafilɛ.\nMaan e yo wun ase kanfuɛ. I liɛ’n, e su yaciman Zoova su lafilɛ.\n10, 11. (a) ?Sa benin mun yɛ e kwla bu i kɛ be timan su-ɔ? (b) ?Sɛ e ti wun ase kanfuɛ’n, ngue yɛ é yó-ɔ?\n10 ?Sɛ asɔnun kpɛnngbɛn’m be fa ajalɛ kun naan e wunmɛn i wlɛ, annzɛ ɔ timan e klun su’n, ngue yɛ é yó-ɔ? Wienun-ɔn, b’a de aniaan kun mɔ e klo i sa kpa’n, i junman ng’ɔ di i asɔnun nun’n. Annzɛ b’a tu e yi’n annzɛ e wun’n, annzɛ e wa, annzɛ e janvuɛ kun asɔnun’n nun. Yɛ ajalɛ sɔ mɔ asɔnun kpɛnngbɛn’m be fali’n, ɔ timan e klun su. Annzɛ kusu, aniaan kun yoli sa tɛ. Kpɛkun, asɔnun kpɛnngbɛn’m be sili i aunnvuɛ. ?Sɛ sa kɛ ngalɛ sa’m be ju’n, ngue yɛ é yó-ɔ? Sɛ y’a traman e awlɛn’n, é bú i kɛ be yoman sa’n i nuan su asɔnun’n nun. Yɛ é yáci Ɲanmiɛn i su lafilɛ. I lɛ’n nun yɛ sɛ e ti wun ase kanfuɛ’n, ɔ́ yó kpa mán e-ɔ. É wá kán like nɲɔn nga ti yɛ ɔ́ yó kpa mán e’n, be ndɛ.\n?Sɛ asɔnun kpɛnngbɛn’m be fa ajalɛ kun m’ɔ timan e klun su’n, ngue yɛ é yó-ɔ? (An nian ndɛ kpɔlɛ 10 nin 11 nun.)\n11 I klikli’n yɛle kɛ, sɛ e ti wun ase kanfuɛ’n, é wún i wlɛ kɛ e siman sa’n ngba nun. Kannzɛ e bu i kɛ e si sa kun nun’n, sanngɛ Zoova kunngba cɛ yɛ ɔ si sran’m be awlɛn nun-ɔn. (1 Samiɛl 16:7) Sɛ e wun i wlɛ sɔ’n, é yó wun ase kanfuɛ. Yɛ é yáci akunndan nga e bu’n. I nɲɔn su’n yɛle kɛ, sɛ e ti wun ase kanfuɛ’n, e ɲin yí asɔnun kpɛnngbɛn mun. Kpɛkun, é mínndɛ kɛ Zoova bɔbɔ siesie ndɛ’n. Biblu’n se kɛ: “Be nga be nyin yi Nyanmiɛn’n be liɛ be lɛ muae.” Ɔ se ekun kɛ: “Klunwifuɛ’n ɔ nyan-man muae yɛ i nguan nyanman’n yo-man tɛnndɛn.” (Akunndanfuɛ’n 8:12, 13) Sɛ e yo wun ase kanfuɛ’n, e liɛ yó ye. Yɛ ɔ́ yó kpa mán e wiengu mun wie.—An kanngan 1 Piɛr 5:5 nun.\nAKOTO’M BE NUN KUN W’A YOMAN SA’N I NUAN SU\n12. (a) ?Ngue yɛ é wá kɛ́n i ndɛ-ɔ? (b) ?Ngue ti-ɔ?\n12 Klistfuɛ klikli’m be blɛ su’n, sa kun juli Antiɔsu lɔ. Ɔ maan, kɛ ɔ yo naan aniaan’m be yo wun ase kanfuɛ’n naan be yaci sa sɔ’n be cɛ’n, w’a yoman pɔpɔ w’a manman be. Maan e kan sa sɔ’n i ndɛ. I liɛ’n, sɛ e ti sran m’ɔ yaci sran wun sa cɛ i’n, é wún i wlɛ. Asa ekun’n, é wún kɛ sɛ Zoova fa sran mɔ fɔ o be nun’n kɛ be di i junman’n, nɛ́n i sɔ’n ti yɛ é sé kɛ ɔ yoman sa’n i nuan su-ɔ.\n13, 14. (a) ?Junman benin mun yɛ be fa mannin akoto Piɛli-ɔ? (b) ?Wafa sɛ yɛ ɔ kleli kɛ ɔ timan srongble-ɔ?\n13 Klistfuɛ klikli’m be dan lika be si akoto Piɛli kpa. Ɔ ti asɔnun kpɛnngbɛn. Ɔ yoli Zezi i janvuɛ. Yɛ Zezi mɛnnin i junman cinnjin wie mun. (Matie 16:19) I wie yɛle kɛ afuɛ nga be flɛ i 36 nun’n, Zezi sunmɛnnin i kɛ ɔ ko bo jasin fɛ’n kle Kɔrnɛyi nin i awlofuɛ mun. Junman cinnjin kpa yɛ ɔ fata kɛ Piɛli di i lɛ-ɔ. Afin, Kɔrnɛyi timan Zuifu. Ɔ maan, b’a wlɛmɛn i klɛn. Kɛ Ɲanmiɛn fɛli i wawɛ’n mannin Kɔrnɛyi nin i awlofuɛ mun’n, Piɛli wunnin i wlɛ kɛ, ɔ fata kɛ be yo be batɛmun naan be kaci Klistfuɛ. Ɔ seli kɛ: “?Be nga Nyanmiɛn fɛli i Wawɛ’n mannin be kɛ e liɛ’n sa’n, e kwla se be kɛ nán maan be yo be batɛmu nzue’n nun?”—Sa Nga Be Yoli’n 10:47.\n14 Afuɛ 49 nun’n, akoto nin asɔnun kpɛnngbɛn nga be o Zerizalɛmun lɔ’n be yoli aɲia kun. Be yiali naan bé kpɛ́ be nga be timan Zuifu’n be klɛn wlalɛ’n i su akplowa ng’ɔ tɔli’n nun. Aɲia sɔ’n i bo lɔ’n, Piɛli dili i nanwlɛ kɛ Ɲanmiɛn fɛli i wawɛ’n mannin be nga be timan Zuifu’n, naan sa sɔ’n yoli i ɲrun. Ndɛ sɔ m’ɔ kannin’n, ɔ tikeli kpɛnngbɛn’m be ɲin. Ɔ maan, be fali ajalɛ kun. (Sa Nga Be Yoli’n 15:6-11, 13, 14, 28, 29) Kɛ Piɛli w’a yoman srongble m’ɔ yiyili sa ng’ɔ juli’n nun weinwein’n, ɔ yoli Klistfuɛ nga be ti Zuifu’n, ɔ nin be nga be timan Zuifu’n be fɛ dan. Yɛ be wunnin kɛ Piɛli ti sran kpa naan be kwla lafi i su.—Ebre Mun 13:7.\n15. ?Kɛ Piɛli ɔli Antiɔsu lɔ’n, sa benin yɛ ɔ yoli-ɔ? (An nian desɛn ng’ɔ o kan like suanlɛ’n bo i bo lɛ’n.)\n15 Kɛ be wieli aɲia’n i yo’n, w’a cɛman, Piɛli ɔli Antiɔsu lɔ. Ɔ nin Klistfuɛ nga be o lɔ’n, be yoli ninnge mun likawlɛ. Kɛ Piɛli klé be like, m’ɔ́ kán sa nga be juli i su’n i ndɛ klé be’n, i wun yoli be fɛ. Sanngɛ, Piɛli nin be wa diman like kun. Atrɛkpa’n, Piɛli i ayeliɛ sɔ’n boli be nuan, yɛ ɔ yoli be ya. Barnabasi nin aniaan wie mɔ be ti Zuifu’n, be niannin Piɛli i ayeliɛ’n su. Piɛli i ayeliɛ sɔ’n ti’n, aniaan’m be kwla bubu be wun nun asɔnun’n nun. ?Sanngɛ, ngue ti yɛ Piɛli bɔbɔ m’ɔ ti asɔnun kpɛnngbɛn’n, ɔ kwla yoli sɔ-ɔ? ?Ngue yɛ sa ng’ɔ yoli’n ɔ kle e-ɔ? ?Sɛ asɔnun kpɛnngbɛn kun kan ndɛ, annzɛ ɔ yo sa wie m’ɔ lo e ngasi’n, ngue yɛ ɔ fata kɛ e yo-ɔ?\n?Kɛ Klistfuɛ nga be timan Zuifu’n be wunnin kɛ Piɛli nin be tranman kun’n, ngue yɛ be yoli-ɔ?\n16. (a) ?Ndɛ benin yɛ Pɔlu kannin fa tuli Piɛli i fɔ-ɔ? (b) ?Kosan benin yɛ e kwla fa usa e wun-ɔn?\n16 An kanngan Galasifuɛ Mun 2:11-14 nun. Piɛli yoli srongble. (Nyanndra Mun 29:25) Ɔ si wafa nga Zoova bu be nga be timan Zuifu’n. Sanngɛ, Zuifu wie mɔ be fin Zerizalɛmun’n, be wa toli i Antiɔsu lɛ. Zuifu sɔ’m be wun srɛ ti’n, ɔ nin Klistfuɛ nga be timan Zuifu’n b’a sanman nun kun. I sɔ’n ti, akoto Pɔlu seli i kɛ ɔ di i fuka nɲɔn nun. Afin afuɛ 49 nun’n, ɔ wunnin kɛ Piɛli kannin be nga be timan Zuifu’n be wun ndɛ kpa Zerizalɛmun lɔ aɲia kun bo. (Sa Nga Be Yoli’n 15:12; Galasifuɛ Mun 2:13) ?Kɛ Klistfuɛ nga be timan Zuifu’n be wunnin kɛ Piɛli nin be tranman kun’n, ngue yɛ be yoli-ɔ? ?Be sa sin bubuli be? ?Sa nga Piɛli yoli’n ti, be deli i junman ng’ɔ di i asɔnun’n nun’n?\n17. ?Ngue yɛ ɔ kle kɛ Zoova yacili sa nga Piɛli yoli’n cɛli i-ɔ?\n17 Piɛli ti wun ase kanfuɛ. I sɔ’n ti, ɔ sɔli fɔ nga Pɔlu tuli i’n nun klanman. Ɲanmiɛn Ndɛ’n seman kɛ be deli junman nga Piɛli di i asɔnun’n nun’n. I kpa bɔbɔ’n, Ɲanmiɛn maan ɔ klɛli fluwa nɲɔn. Fluwa nɲɔn sɔ’m be o Biblu’n nun wie. Fluwa i nɲɔn su nun’n, ɔ kannin Pɔlu i ndɛ. Ɔ seli kɛ: “E niaan Pɔl b’ɔ ti e sran kpa’n.” (2 Piɛr 3:15) Sa nga Piɛli yoli’n, ɔ yoli Klistfuɛ nga be timan Zuifu’n be ya dan. Ɔ nin i sɔ ngba’n, Zezi m’ɔ ti asɔnun’n i su kpɛn’n, ɔ mannin Piɛli junman titi. (Efɛzfuɛ Mun 1:22) Ɔ fata kɛ aniaan’m be nian Zezi nin i Si Ɲanmiɛn be ayeliɛ’n su. Yɛle kɛ, maan be yaci sa nga Piɛli yoli’n be cɛ i. E lafi su kɛ i sɔ yɛ be yoli-ɔ. Afin, be sa sin w’a bubuman be.\n18. ?Sa benin yɛ sɛ ɔ ju’n, ɔ fata kɛ e kle kɛ e yo sa’n i nuan su kɛ Zoova sa-ɔ?\n18 Be nga Ɲanmiɛn sieli be asɔnun kpɛnngbɛn Klistfuɛ klikli’m be blɛ su’n, fɔ o be nun. Andɛ kusu, fɔ o asɔnun kpɛnngbɛn’m be nun wie. Biblu’n se kɛ: “E kwlaa e fɔn sa sunman nun.” (Zak 3:2) E kwlakwla e si sɔ. ?Sanngɛ, sɛ e niaan kun yo e sa’n, ngue yɛ é yó-ɔ? ?É yó sa ng’ɔ ti i nuan su’n kɛ Zoova sa? ?Sɛ asɔnun kpɛnngbɛn kun kan ndɛ kun m’ɔ lo e ngasi’n, é ká lɛ é sé kɛ ɔ fataman kɛ ɔ yo asɔnun kpɛnngbɛn kun? ?Annzɛ é mínndɛ kɛ Zezi m’ɔ ti asɔnun’n i su kpɛn’n, ɔ siesie ndɛ sɔ’n? ?É bú ndɛ ng’ɔ kannin’n i akunndan trilili, annzɛ kusu e wla kpɛ́n su kɛ ɔ tu i klun su Zoova w’a di afuɛ kpanngban? ?Sɛ be man asɔnun kpɛnngbɛn sɔ’n i junman wie mun ekun’n, ɔ́ yó e fɛ? Nanwlɛ, maan e yaci sa nga be yo e’n e cɛ. I Iiɛ’n, é klé kɛ e yo sa’n i nuan su kɛ Zoova sa.—An kanngan Matie 6:14, 15 nun.\n19. ?Ngue yɛ ɔ fata kɛ e mian e ɲin e yo i titi-ɔ?\n19 Ɔ cɛ kan’n, Zoova wá núnnún klunwifuɛ’m be kwlaa, ɔ nin sa tɛtɛ kwlaa nga Satan kpɛli be ba’n. Kɛ mɔ e klo sa nga be yo i i nuan su’n ti’n, e ɲin o blɛ sɔ’n i sin kpa. (Ezai 65:17) Sanngɛ kɛ é sé yɛ’n, sɛ be yo e sa m’ɔ timan su’n, maan e yo wun ase kanfuɛ. Maan e wun i wlɛ kɛ wie liɛ’n, e siman sa’n i ngba nun. Yɛ maan e yaci sa nga be yoli e’n e cɛ. Sɛ e yo sɔ’n, é klé kɛ e yo sa’n i nuan su kɛ Zoova sa.\nZoova klo sa nga be yo i i nuan su’n: Zoova kle sa ng’ɔ ti i nuan su’n. Yɛ i bɔbɔ yo sa ng’ɔ ti i nuan su’n titi.


Jue 105—‘Ɲanmiɛn yɛ ɔ ti sran klofuɛ’n niɔn’ | Klistfuɛ Jue\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Abkhaze Acoli Afrikaans Akha Albanais Allemand Altaï Amharique Anglais Arabe Arménien Aukan Aymara Azéri Azéri (cyrillique) Bas Allemand Bassa (Cameroun) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bichlamar Bikol Boulou Bulgare Cambodgien Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinois (Cantonais) Chinois (Simplifié) Chinois (Traditionnel) Chitonga Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Citonga Coréen Croate Créole de Maurice Créole des Seychelles Créole d’Haïti Damara Dangme Danois Dayak Ngaju Digor Douala Edo Efik Esan Espagnol Estonien Ewé Fidjien Finnois Fon Français Fulfulde (Cameroun) Féroïen Ga Gallois Garifuna Gokana Goun Grec Groenlandais Guarani Géorgien Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hongrois Iban Ibanag Icibemba Igbo Iloko Indonésien Islandais Isoko Italien Japonais Javanese Kabye Kachin Kana Karen (S'gaw) Kazakh Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Kosrae Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Langue des signes américaine Langue des signes russe Langue des signes suédoise Lao Letton Lhukonzo Lifu Lingala Lituanien Lomwe Luganda Lunda Luo Luvale Macédonien Makua Malay Malayalam Malgache Maltais Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshall Maya Mazateco (Huautla) Mingrelian Mixe Mixtec (Guerrero) Mizo Mooré Myama Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Nord de Puebla) Ndau Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Ngabere Ngangela Nias Nigerian Pidgin Norvégien Nyaneka Nyanja Nyungwe Nzema Néerlandais Népali Oromo Ossète Otètèla Palau Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persan Phimbi Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Pidgin salomonien Polonais Ponape Portugais Portugais (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivie) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quichua (Tena) Rarotongan Romany (Macedonia) Cyrillic Ronga Roumain Runyankore Russe Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbe Serbe (Romain) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Shona Sidama Silozi Singhalais Slovène Sranan tongo Sunda Suédois Swahili Tagalog Tahitien Tarascan Tatar Tchouvache Tetun Dili Thaï Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Tongien Totonaque Tshiluba Tshwa Tsonga Tswana Turc Tuvalu Twi Tzotzil Télougou Ukrainien Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamien Wallis Wawle Wolaitsa Xhosa Yapois Yoruba Zapotec (de l’isthme) Zoulou\n‘Ɲanmiɛn yɛ ɔ ti sran klofuɛ’n niɔn’\n1. Ɲanmiɛn mɔ ti sran klofuɛ’n waan:\n‘Amun fa min atin’n su.’\nSɛ e klo Ɲanmiɛn nin sran mun’n,\nÉ yó sa kpakpa cɛn kwlaa.\nI sɔ liɛ’n yɛ ɔ man nguan ɔn.\nE klo kɛ é ɲán nguan sɔ’n.\nKlistfuɛ klolɛ’n ká e nun kpa.\nÉ yí Klistfuɛ klolɛ’n nglo.\n2. Nanwlɛ’n i klolɛ’n man wunmiɛn.\nE klo Ɲanmiɛn, e klo sran.\nKɛ e fɔn’n ɔ kunndɛ dé e.\nI fanngan nun e jran kpa.\nSran klofuɛ’n yoman aɲinblɔɛ.\nSran klofuɛ’n yo aklunye.\nMaan e klo e wiengu mun kpa.\nMaan e ɲan klolɛ’n su ye.\n3. Nán e fa klunngbɔ sie e klun,\nNaan e yo like tɛ wie.\nE nian Ɲanmiɛn, ɔ́ klé atin.\nMmla nga ɔ́ klé e mun’n yɛ:\nKlo Ɲanmiɛn yɛ klo ɔ wiengu,\nI sɔ’n ti klolɛ kpafuɛ’n.\nMaan e klo e wiengu mun kpa\nKɛ Ɲanmiɛn fa klo be’n sa.\n(Nian Mar. 12:30, 31; 1 Kor. 12:31–13:8; 1 Zan 3:23 nun wie.)\n‘Ɲanmiɛn yɛ ɔ ti sran klofuɛ’n niɔn’ (Jue 105)


Biblu’n nun ndɛ: Fie klanman kun - Zoova i lalofuɛ’m be ɛntɛnɛti adrɛsi nga sran ngba si i’n\nAMUN nian kɛ ninnge kwlaa yo ɲɛnmɛn asiɛ’n su siɛn’n niɔn. An nian ijre nin waka mun nin be ɲrɛ mun nin nnɛn’m be kwlaa. ?Amun kwla kle sui nin asɔmɔli mun?\n?Wafa sɛ yɛ asiɛ’n kwla yoli lika klanman sɔ ɔ? Amun e nian wafa nga Ɲanmiɛn siesieli asiɛ’n i ye mannin e’n.\nƝanmiɛn dun mmua yoli ijre’n, yɛ ijre’n dili asiɛ’n. Kpɛkun ɔ yoli ijre nin waka nin susrɛ wafa kwlaa mun. Be yoli asiɛ’n i ɲɛnmɛn, sanngɛ kusu nɛn i klanman yolɛ’n i ngunmin ti ɔ. Be nun sunman be man e aliɛ fɛfɛ kpa.\nI sin’n, Ɲanmiɛn yili nzue’n nun jue mun ɔ nin anunman nga be tu nglo’n mun. Ɔ yili alua nin jɛkuajo nin nnɛn kpanngɔ mun; nnɛn dandan nin nnɛn kanngan mun. ?Nnɛn benin mun yɛ be o amun lɔ lika’n nun ɔn? ?Kɛ Ɲanmiɛn yili ninnge sɔ’n kwlaa mannin e’n, ɔ yoman e fɛ?\nI kasiɛn su’n, Ɲanmiɛn fali asiɛ’n i bue kun ɔ siesieli i ye kpa. Ɔ flɛli lika sɔ’n kɛ Edɛni fie. I klanman liɛ’n, ɔ leman wunsu. I nun ninnge kwlaa’m be ti nglanman. Kpɛkun Ɲanmiɛn klo kɛ asiɛ’n wunmuan’n kaci kɛ fie klanman sɔ’n nga ɔ dun mmua yoli’n sa cɛ.\nSanngɛ amun nian fie sɔ’n desɛn’n su ekun. Ɲanmiɛn wunnin kɛ like kun nunman lɛ’n ?Amun si like sɔ’n? Maan e nian.\nBo Bolɛ 1:11-25; 2:8, 9.\n?Wafa sɛ yɛ Ɲanmiɛn siesieli asiɛ’n naan ɔ kaci e tranwlɛ ɔ?\nKan nnɛn fanunfanun nga Ɲanmiɛn yili be’n, be ndɛ. (Nian desɛn’n su.)\n?Ngue ti yɛ Edɛni fie’n ti i liɛ ngunmin ɔn?\n?Ngue yɛ Ɲanmiɛn kloli kɛ asiɛ’n wunmuan’n kaci ɔ?\nKanngan Bo Bolɛ 1:11-25 nun.\n?Ngue like yɛ Ɲanmiɛn yili i cɛn ba nsan’n su ɔ? (Bob. 1:12)\n?Kɛ bé yí ninnge mun cɛn ba nnan su’n, ngue sa yɛ ɔ yoli ɔ? (Bob. 1:16)\n?Nnɛn wafa benin mun yɛ Ɲanmiɛn yili be cɛn ba nsiɛn’n nin nso’n su ɔ? (Bob. 1:20, 21, 25)\nKanngan Bo Bolɛ 2:8, 9 nun.\n?Waka nɲɔn benin yɛ be ti be liɛ ngunmin mɔ Ɲanmiɛn fa sieli i fie’n nun ɔn? ?Yɛ like benin i nzɔliɛ yɛle be?


bu nguan’n kɛ nga Ɲanmiɛn fa bu i’n sa (Saun Yolɛ 17:14) | Ɲanmiɛn klo e\n“Nguan’n i bo’n, ɔ wun lɔ yɛ ɔ wo ɔ.”—JUE MUN 36:10.\n1, 2. (a) ?Like dan kpa benin yɛ Ɲanmiɛn mannin e ɔ? (b) ?Ngue ti yɛ Biblu’n nun mmla’m be wlɛ wunlɛ’n ti cinnjin kpa andɛ ɔ?\nE SI m’ɔ o ɲanmiɛn su lɔ’n, ɔ mannin e like dan kpa kun. Ɔ mannin e nguan yɛ e si ngwlɛlɛ. Ɔ maan, e kwla niɛn i nzuɛn liɛ’n su e nanti. (Bo Bolɛ 1:27) I ti’n, wafa nga Biblu’n nun mmla’m be kwla uka e’n, e kwla wun i wlɛ. Sɛ e nanti mmla sɔ’m be su’n, Ɲanmiɛn sulɛ’n nun’n, e kwla yo kpa tra laa’n. E kwla yo sran m’ɔ klo Zoova, m’ɔ “kunndɛ sa ng’ɔ ti kpa’n nin tɛ’n be ngbaciɛ lele [w’a] si i kpa’n.”—Ebre Mun 5:14.\n2 Kɛ mɔ mɛn’n w’a yo kekle’n mɔ nán like ngba su yɛ be sieli mmla’n ti’n, Biblu’n nun mmla’m be wlɛ wunlɛ’n ti cinnjin kpa andɛ. E wun i sɔ liɛ’n be wun are yolɛ nun. Afin wie’m be nun’n, mmoja ndɛ ba nun. Ndɛ sɔ’n ti be kwlaa nga be waan be ɲin yi Zoova’n be cinnjin kpa. Sɛ e wun i sɔ’n su Biblu’n nun mmla’m be wlɛ kpa’n, i sɔ’n úka e naan y’a fa ajalɛ kpa. Sɛ e yo sɔ’n, e klun su titiman e, yɛ é yó sa nga e yo ɔ e si kɛ Ɲanmiɛn klo e titi’n. (Nyanndra Mun 2:6-11) Mmla sɔ wie mun yɛ.\nNGUAN’N NIN MMOJA’N BE TI LIKE DAN\n3, 4. ?Blɛ benin nun yɛ Ɲanmiɛn Ndɛ’n dun mmua kleli kɛ mmoja’n ti like dan ɔn? ?Mmla benin’m be su yɛ i sɔ’n taka ɔ?\n3 Kɛ Kaɛn kunnin Abɛli’n, Zoova kleli kɛ sran’n i nguan’n o i mmoja’n nun. Ɔ maan, ɔ kleli kɛ be ti like dan kpa. Ɲanmiɛn seli Kaɛn kɛ: “Abɛl i mmoja bɔ a guɛli i ase’n ɔ ti kɛ sran yɛ ɔ su kpan flɛ min kɛ n tu i klunngbɔ sa.” (Bo Bolɛ 4:10) Zoova ɲrun’n, Abɛli i mmoja’n ti i nguan’n mɔ be kpɛli i sin’n, i nzɔliɛ. Ɔ maan sɛ é kwlá sé’n, i mmoja’n ti kɛ sran yɛ ɔ su kpan flɛ Ɲanmiɛn kɛ ɔ tu i klunngbɔ sa.—Ebre Mun 12:24.\n4 Kɛ Nowe blɛ su nzue dan’n tɔli wieli’n, Ɲanmiɛn mannin sran’m be atin kɛ be di nnɛn. Sanngɛ nán be di i mmoja’n. Ɲanmiɛn seli kɛ: “Sanngɛ nán an di nnɛn nin i mmoja’n afin i nun yɛ i nguan’n wo ɔ. Amun kusu amun mmoja i nun yɛ amun nguan’n wo ɔ, i ti nán an gua mmoja ase.” (Bo Bolɛ 9:4, 5) Mmla sɔ’n kan Nowe i afinliɛ nunfuɛ’m be kwlaa lele fa ju e blɛ liɛ’n su. Kɛ Ɲanmiɛn dun mmua kleli Kaɛn kɛ like kwlaa ng’ɔ lo wunmiɛn’n, i mmoja’n nun yɛ i nguan’n o’n, mmla sɔ’n kan flan nun ekun. Asa ekun’n, i sɔ mmla’n kle weiin kɛ nguan’n i bo’n, Zoova wun lɔ yɛ ɔ wo ɔ. Naan sran kwlaa ng’ɔ buman nguan’n nin mmoja’n be like dan’n, Zoova nin i be le i.—Jue Mun 36:10.\n5, 6. ?Wafa sɛ yɛ Moizi Mmla’n kle kɛ mmoja’n ti like dan naan ɔ ti like cinnjin ɔn? (Nian kuku nga be flɛ i “ Nán e kun nnɛn mun ngbɛnngbɛn” i nun wie.)\n5 Moizi Mmla’n kle kɛ nguan’n o mmoja’n nun, naan mmoja’n ti like dan. Saun Yolɛ 17:10, 11 se kɛ: “Sɛ Izraɛl nvle’n nunfuɛ kun, sɛ wie kusu ɔ aofuɛ wie b’ɔ tran Izraɛl wa’n ɔ di nnɛn wie mmoja’n, i wafa kwlaa wie b’ɔ di’n, i sɔ sran’n liɛ’n, min nin i y’a nyɛn i. Ń fúɛn i min nvle liɛ’n nun. Afin like kwlaa ng’ɔ de wunmiɛn’n, i mmoja’n nun yɛ i nguan’n wo ɔ. I sɔ’n ti yɛ maan m mannin amun atin kɛ mmoja yɛ amun fa be se min yaci min suwlɛ’n su naan m’an kplin amun ngbata’n su’n niɔn. Mmoja’n yɛ maan sɛ be kpata ɔ be kplin su ɔ, afin mmoja’n, i yɛ ɔ ti nguan’n niɔn.”—Nian kuku nga be flɛ i “ Mmoja’n ti nguan like” i nun.\nMMOJA’N TI NGUAN LIKE\nƝanmiɛn Ndɛ’n nun’n, mmoja’n nin nguan’n be sɛ. Ɔ maan, laa Izraɛli lɔ’n, sɛ sran kun fɔn Zoova wun’n, ɔ fata kɛ ɔ fa nnɛn yi tɛ mɛn i. (Saun Yolɛ 4:27-31) Tɛ sɔ’n, ɔ kpɛtɛ i sa tɛ’n i ti. Sanngɛ sɛ ɔ yo sa tɛ uflɛ’n ɔ fata kɛ ɔ yi i ti tɛ uflɛ.\nKɛ Biblu’n fa kan’n sa’n, kɛ be se kɛ be “yaci be wun sa cɛ’n” i bo’n yɛle kɛ “be fa like kun be kaci like uflɛ” annzɛ ɔ ti kɛ like tre mɔ be fa “kata su sɛsɛsɛ sa.” Ɔ ti kɛ sɛ kun i tre’n mɔ be fa kata su sɛsɛsɛ’n sa. Nanwlɛ, nnɛn wie fi kwlá “kataman” klɔ sran’n i sa tɛ’n su sa sɛsɛsɛ. Sanngɛ nnɛn nga be fa yi tɛ naan b’a yaci e sa tɛ’n b’a cɛ e’n, ɔ ti kɛ e sa tɛ mɔ bé wá yáci cɛ́ e sa sɛsɛsɛ’n, i nzɔliɛ sa.—Ebre Mun 10:1, 4.\n‘Jésus Krist b’ɔ fɛ i wun mannin kpɛ kunngba b’ɔ su yomɛn i kun’n,’ i ti yɛ be kwla yaci e wun sa tɛ cɛ e kɛ ɔ nin i fata’n sa sɛsɛsɛ ɔ. (Ebre Mun 10:10) Klist i nguan mɔ fɔ nunman nun’n, “ɔ ti kɛ bua b’ɔ wa kpɛ cro sa’n bɔ lɛ fi nunmɛn i wun’n, i mmoja’n b’ɔ ti kpa’n” sa. Nguan sɔ’n, ɔ nin nga ɔ fili Adam i sa’n, be sɛ sɛsɛsɛ. (1 Piɛr 1:19) Ɔ maan, Zoova i sa seiin yolɛ’n ti’n, ɔ kwla “deli ye mlɔnmlɔn.”—Ebre Mun 9:11, 12; Zan 3:16; Sa Nglo Yilɛ 7:14.\n6 Sɛ be kun nnɛn naan b’a fɛmɛn i mmoja’n b’a yiman tɛ’n, ɔ fata kɛ be guɛ i ase. Sɛ é kwlá sé’n, ɔ ti kɛ nguan’n w’a sɛ i sin nguan manfuɛ’n i sa nun sa. (Mmla’n 12:16; Ezekiɛl 18:4) Sanngɛ, maan e sie i nzɔliɛ kɛ b’a seman Izraɛlifuɛ’m be kɛ san fii be nunnun mmoja’n i osu kwlaa ng’ɔ o nnɛn’n nun ka, naan b’a di. Sɛ be gua nnɛn’n i mmoja’n i ase kɛ ɔ nin i fata’n sa’n, Izraɛlifuɛ kun kwla di. I klun su titimɛn i. Afin wafa ng’ɔ guali nnɛn’n i mmoja’n i ase’n, ɔ kle kɛ i ɲin yi Nguan Manfuɛ’n.\n7. ?Wafa sɛ yɛ Davidi kleli kɛ i ɲin yi mmoja’n m’ɔ ti like dan’n niɔn?\n7 Davidi m’ɔ “ti [Ɲanmiɛn i] awlɛn su sran’n,” ɔ wunnin mmoja’n i su mmla’n i wlɛ. (Sa Nga Be Yoli’n 13:22) Cɛn kun mɔ nzuewe kunnin Davidi kpa’n, i sran’m be nun nsan be wluli be kpɔfuɛ’m be ngblaliɛ’n nun lɔ be wue kekle su. Be ko sali lɔ nzue gbo i nun nzue’n wie be fa blɛli i. ?Sanngɛ ngue yɛ Davidi yoli ɔ? Ɔ seli kɛ: “Anannganman, n lɛman atin n nɔnman, afin nzue nga ti kɛ be nga be klɛnnin be wun mannin wie’n be ɔli i salɛ’n be mmoja sa.” Davidi ɲrun’n, nzue sɔ’n ti kɛ sran sɔ’n be nguan’n sa. Ɔ maan, kannzɛ bɔbɔ nzuewe kunnin i’n, sanngɛ w’a nɔnman nzue sɔ’n. Ɔ “guɛli i ase mannin Anannganman.”—2 Samiɛl 23:15-17.\n8, 9. ?Kɛ be takali Klistfuɛ klikli’m be asɔnun’n, wafa nga Ɲanmiɛn bu nguan’n nin mmoja’n, ɔ kacili? An yiyi nun.\n8 Kɛ Zoova fali mmoja’n i su mmla’n mannin Nowe’n, m’ɔ dili afuɛ kɔe 2.400. Annzɛ kɛ Zoova nin Izraɛlifuɛ’m be trali aenguɛ m’ɔ dili afuɛ kɔe 1.500, ɔ yoli maan e anuannzɛ’n i ɲrun dinfuɛ nga be lɛ Klistfuɛ klikli’m be blɛ su’n, be klɛli i kɛ: “Nyanmiɛn wawɛ’n bu i kɛ ɔ ti kpa kɛ nán maan e fa ndɛ fi uka ng’ɔ ti cinnjin’n su man amun, yɛ e kusu e buli sɔ, yɛle kɛ nán an di amuɛn su, nán amun di mmoja nin nnɛn ng’ɔ wu i sa su’n, yɛ nán an kunndɛ bla b’ɔ timan amun yi annzɛ bian b’ɔ timan amun wun’n.”—Sa Nga Be Yoli’n 15:28, 29.\n9 Klistfuɛ klikli’m be blɛ su’n, e anuannzɛ’n i ɲrun dinfuɛ’m be wunnin i wlɛ weiin kɛ mmoja’n ti like dan. Naan sɛ e fa yo like ng’ɔ nin i fataman’n, ɔ ti kɛ amuin sɔlɛ annzɛ bian nin bla kunndɛlɛ sukusuku sa. Klistfuɛ kpa’m be di mmla sɔ’n su andɛ. Kɛ mɔ Biblu’n i nun mmla’n be su nantilɛ’n i su akunndan yɛ be bu’n ti’n, mmoja’n i su ajalɛ kwlaa nga bé fá’n, ɔ jɔ Zoova klun.\nARE NGA BE FA MMOJA’N BE YO’N\n?Wafa sɛ yɛ n kwla yiyi nun kle dɔɔtrɔfuɛ kun kɛ n fanman mmoja-ɔ?\n10, 11. (a) ?Wafa sɛ yɛ Zoova i Lalofuɛ’m be bu mmoja’n i bɔbɔ ba’n, ɔ nin i nun ninnge cinnjin mɔ be fa wla be kplo’n nun’n niɔn? (b) ?Are nga be fa mmoja’n be yo’n, i wafa benin nun yɛ ɔ le Klistfuɛ kun nin i akunndan liɛ ɔ?\n10 Zoova i Lalofuɛ’m be si kɛ, kɛ Biblu’n se kɛ “nán [...] be di mmoja’n” i bo’n yɛle kɛ nán be fa mmoja’n be wla be kplo nun. Nán be fa be mmoja’n be man sran uflɛ. Yɛ nán be fa be bɔbɔ be mmoja’n be sie naan sɛ ɔ yo’n b’a fa wla be kplo’n nun ekun. Ɲanmiɛn i mmla mɔ be nanti su’n ti’n, be kplinman su wie kɛ bé fá mmoja’n i nun ninnge cinnjin nnan mun. Be yɛle globules rouges, ɔ nin globules blancs, ɔ nin plaquettes, ɔ nin plasma.\n11 Andɛ’n, mmoja’n i nun ninnge cinnjin mun’n, b’a bubu be nun kannganngan. Ninnge kannganngan sɔ mun’n, ɔ le kun nin i like liɛ mɔ be fa yo ɔ. ?Klistfuɛ kun kwla fa mmoja’n i nun ninnge kannganngan sɔ mun yo i wun are? ?I ɲrun’n, ninnge sɔ’m be ti kɛ “mmoja” sa? Sɛ Klistfuɛ kun kplín su kɛ be fa mmoja’n i nun ninnge kannganngan sɔ’n wie naan be yo i are o, sɛ ɔ su kplinman su o, ɔ ti kɛ i bɔbɔ sa. Are yolɛ wie o lɛ’n blɔfuɛ’n flɛ i dialyse, ɔ nin hémodilution, ɔ nin cell-saver. Be fa sran’n i bɔbɔ mmoja’n yɛ be fa yo i are ɔ. Sanngɛ be dunman mmua cuɛnman mmoja’n siemɛn i lɛ ka. Are yolɛ sɔ’m be nun kusu’n, sran kun bɔbɔ yɛ ɔ fɛ i ajalɛ’n niɔn.—An nian Ndɛ’m be bo tulɛ lika ’ng’ɔ suan “Mmoja’n i nun ninnge mun ɔ nin are yolɛ wafa mun” i nun.\n12. ?Ninnge nga mɔ be nun sran kun bɔbɔ yɛ ɔ fɛ i ajalɛ’n, wafa sɛ yɛ ɔ fata kɛ e wun be ɔ?\n12 ?Kɛ be se kɛ ɔ le sran kun nin i ajalɛ liɛ ninnge wie be nun’n, i sɔ’n kle kɛ ndɛ sɔ’m be timan cinnjin Zoova ɲrun? Cɛcɛ. Afin, e klun akunndan kwlaa i ndɛ lo Zoova kpa. (Kanngan Nyanndra Mun 17:3; 24:12 nun.) I sɔ’n ti’n, sɛ e srɛ Zoova kɛ ɔ kle e atin’n, naan e kunndɛ are yolɛ wafa i wun ajalɛ’n, maan e akunndan mɔ Biblu’n tinngɛli i’n, ɔ sie e. (Rɔmfuɛ Mun 14:2, 22, 23) Ɔ ti su kɛ ajalɛ nga sran kun fali’n, nán ɔ se i wiengu’m be kɛ saan fii i kunngba’n yɛ be fa ɔ. Annzɛ ɔ nunman nun kɛ e usa kɛ: “?Sɛ ɔ ti wɔ’n nn ajalɛ benin yɛ á fá ɔ?” Ninnge sɔ’m be nun’n, Klistfuɛ kun bɔbɔ “yɛ ɔ́ súɛ i trɔ’n niɔn.” *—Galasifuɛ Mun 6:5; Rɔmfuɛ Mun 14:12; An nian kuku nga be flɛ i “ ?N bu mmoja’n i like dan?” nun.\n?N BU MMOJA’N I LIKE DAN?\nMmla: “Nán [...] be di mmoja.”—Saun Yolɛ 17: 14.\n?Ngbaciɛ ng’ɔ o mmoja’n i nun ninnge cinnjin nnan’n, ɔ nin i nun ninnge kannganngan’m be afiɛn’n, wafa sɛ yɛ n kwla yiyi nun ɔn? *\n?Sɛ bé fá m bɔbɔ min mmoja’n i nun ninnge mun ɔ nin are yolɛ mɔ be kwla fa m bɔbɔ min mmoja’n be yo’n, ngue ti yɛ ɔ nin i fata kɛ m bɔbɔ yɛ n fa ajalɛ’n niɔn?—Rɔmfuɛ Mun 12:2; Galasifuɛ Mun 6:5.\n?Like nga ti yɛ n faman mmoja’n i nun ninnge kannganngan wie mun mɔ sanngɛ n fa wie mun’n, wafa sɛ yɛ ń yíyí nun ń klé dɔɔtrɔfuɛ mun?—Nyanndra Mun 13:16.\nZOOVA I MMLA’M BE KLE KƐ Ɔ TI SIƐ M’Ɔ KLO E Ɔ\n13. ?Ngue yɛ Zoova i mmla’m be yi i nglo i lika ɔ? An fa sunnzun ase be yiyi nun.\n13 Biblu’n kle kɛ Zoova yɛ ɔ ti mmla Kpɛfuɛ’n m’ɔ si ngwlɛlɛ’n niɔn. Ɔ ti Siɛ kpa, ɔ klo i mma mun, ɔ nian be lika. (Jue Mun 19:8-12) Mmla’n seli kɛ “nán [...] be di mmoja’n.” Nán aunkpinndiɛ’n ti yɛ be mannin i sɔ mmla’n niɔn. Sanngɛ be kplo nun mmoja’n wlalɛ’n i sin tukpacɛ’n, mmla sɔ’n sasa e be lika. (Saun Yolɛ 17:14) Nanwlɛ, andɛ are yolɛ nun’n, dɔɔtrɔ’m be wun kɛ, sɛ be yo sran opele naan be wlɛmɛn i nun mmoja’n, “ajalɛ kpafuɛ’n” yɛ ɔ o lɛ ɔ. Klistfuɛ kpa’m be liɛ’n, ndɛ sɔ’m be kle weiin kɛ Zoova i ngwlɛlɛ’n, ɔ nin sran’m be liɛ’n be afiɛn’n ti nun fuun. Kpɛkun be kle kɛ ɔ ti siɛ kpa m’ɔ klo e ɔ.—Kanngan Ezai 55:9 nun; Zan 14:21, 23.\n14, 15. (a) ?Wafa sɛ yɛ Ɲanmiɛn i mmla’n be kle kɛ i nvle nunfuɛ’m be ndɛ lo i ɔ? (b) ?Wafa sɛ yɛ e kwla nanti mmla sɔ mɔ be ti e ti sasalɛ like’n, be su ɔ?\n14 Mmla nga Ɲanmiɛn fa mannin Izraɛli’n, be kle kɛ i nvle nunfuɛ’m be ndɛ lo i. Maan e fa sunnzun ase kun. Ɔ seli Izraɛlifuɛ’m be kɛ sɛ be kplan sua’n, maan be kplan talɛ kaan kun i ti su aunngban fawlɛ i nuan su tɛɛn maan ɔ sin yiɛ i. Sɛ w’a yoman sɔ’n, sran wie kwla flo lɔ tɔ ɔ wu. Afin, sua’n i ti su nglo gbagblagba’n su lɔ’n, be yo ninnge kpanngban. (Mmla’n 22:8; 1 Samiɛl 9:25, 26; Neemi 8:16; Sa Nga Be Yoli’n 10:9) Ɲanmiɛn seli be ekun kɛ be nannin nga be si sran’n, be nian be su. (Ezipt Lɔ Tulɛ 21:28, 29) Sɛ be ɲinfu be nantiman mmla sɔ’m be su’n, ɔ ti kɛ be wiengu ndɛ loman be sa. Yɛ sɛ sran wie wu’n, bé sé kɛ be yɛ be kunnin i ɔ.\n15 ?Mmla nga e kannin be ndɛ lɛ’n, wafa sɛ yɛ e kwla nanti be su ɔ? Maan e bu wafa nga e loto’n ti’n, ɔ nin wafa nga e kisan nun’n i akunndan. ?Yɛ e nnɛn mun nin e awlo’n nin e junman diwlɛ’n nin e ɲin su yiyilɛ’m be li? Ɔ fata kɛ e bu be akunndan wie. Nvle wie’m be nun’n, gbanflɛn nin talua sunman be wu asidan nun. Afin b’a siman be wun su nian. Sanngɛ gbanflɛn nin talua nga be yo sa nga be yo ɔ be si kɛ Ɲanmiɛn klo be titi’n, be bu nguan’n i like dan. Kpɛkun be ɲin su yiyilɛ nga ɔ kwla kpɛ be nguan’n i sin’n, be faman. Be diman sinnzin be seman kɛ like fi kwlá yoman gbanflɛn nin talua mun. Sanngɛ be gbanflɛn nin talua blɛ nun’n, be yoman sa kekleekle nga be kwla kpɛ be nguan’n i sin’n.—Akunndanfuɛ’n 11:9, 10.\n16. ?Kuɛ tulɛ’n, i su ndɛ benin yɛ Biblu’n kan ɔn? (An nian ndɛ ng’ɔ o i ja ngua lɔ’n nun wie.)\n16 Ba ng’ɔ o i nin klun’n bɔbɔ, i nguan’n ti like dan Ɲanmiɛn ɲrun. Laa Izraɛli lɔ’n, sɛ sran wie yo naan kekle ju bla wunnzɛfuɛ kun i su, naan bla’n bɔbɔ annzɛ ba ng’ɔ o i klun’n, ɔ wu’n, Ɲanmiɛn ɲrun’n ɔ ti kɛ w’a kun sran sa. Ɔ maan, sran sɔ’n “be kun i wie sie i osu.” * (Kanngan Ezipt Lɔ Tulɛ 21:22, 23 nun.) Sran’m be bu be bɔbɔ be wun akunndan, yɛ be kunndɛ bian nin bla sukusuku. Afuɛ kwlaa nun’n, be tu kuɛ wlawla be sin. Wafa nga i sɔ’n yo Zoova’n, maan e bu i akunndan e nian.\n17. ?Sɛ sran kun dun mmua tuli kuɛ naan w’a si Ɲanmiɛn i mmla mun’n, wafa sɛ yɛ e kwla fɔnvɔ i ɔ?\n17 ?Yɛ sɛ bla kun dun mmua tuli kuɛ naan w’a si Biblu’n nun ndɛ nanwlɛ’n nin? ?I ti’n, Ɲanmiɛn su kwlá yacimɛn i wun sa’n cɛmɛn i? Nɛ́n i sɔ ɔ! Afin, sɛ sran kaci i aeliɛ’n sakpa’n, ɔ kwla lafi su kɛ Zezi i mmoja’n dunman nun Zoova kwla yaci i wun sa’n cɛ i. (Jue Mun 103:8-14; Efɛzfuɛ Mun 1:7) Klist bɔbɔ seli kɛ: “M’an baman sran kpa’m be flɛlɛ, sa tɛtɛ yofuɛ mun yɛ m bali be flɛlɛ naan be kaci be nzuɛn’n niɔn.”—Lik 5:32.\nMAAN E WLA AKUNNDAN TƐ BULƐ’N I ASE!\n18. ?Wafa sɛ yɛ Biblu’n kan like nga ti yɛ be gua mmoja kpanngban ase’n i ndɛ ɔ?\n18 Nán e wun sasalɛ ngunmin ti yɛ Zoova mannin i mmla mun ɔn. Sanngɛ ɔ kunndɛ kɛ e wla sran kpɔlɛ’n i ase. Sɛ ɔ timɛn i ti’n, e kwla kun sran. Akoto Zan klɛli i kɛ: “Sran kwlaa ng’ɔ kpɔ i niaan’n, wuun ɔ ti sran kunfuɛ.” (1 Zan 3:15) Sran ng’ɔ yo sɔ’n, nán kɛ klolɛ ngbɛn yɛ ɔ klomɛn i niaan’n niɔn. Sanngɛ ɔ kunndɛ kɛ i niaan sɔ’n wu. Kpɔlɛ m’ɔ kpɔ i’n ti’n, ɔ kwla tɔn i suɛn tɛtɛ kpa. Ɔ kwla fa ndɛ yi i su naan be kun i. (Saun Yolɛ 19:16; Mmla’n 19:18-21; Matie 5:22) Nanwlɛ, like kwlaa ng’ɔ o e awlɛn’n nun mɔ maan e kwla yo sa tɛ’n, maan e wlɛ i ase!—Zak 1:14, 15; 4:1-3.\n19. ?Wafa sɛ yɛ sran ng’ɔ nanti Biblu’n nun mmla’m be su’n, ɔ bu ndɛ nga be o Jue Mun 11:5; Filipfuɛ Mun 4:8, 9 nun’n mun ɔn?\n19 Be nga be bu nguan’n i like dan kɛ nga Zoova fa bu i sa’n, mɔ be kunndɛ kɛ bé yó sa nga be yo ɔ be si kɛ Ɲanmiɛn kló be titi’n, be yoman nzaje sa wie fi. Jue Mun 11:5 se kɛ: “Sran ng’ɔ fa sa tɛ yolɛ’n cici i ti’n, [Zoova] kpɔ i sɔfuɛ mun.” Nán Ɲanmiɛn i sran’n i wafa’n, i ndɛ ngbɛn yɛ ndɛ mma ngalɛ’n kan ɔn. Sanngɛ ndɛ sɔ’n kan e mɛn dilɛ wafa’n. Ɔ yo maan be nga be klo Ɲanmiɛn’n be yoman nzaje sa. I kunngba’n kɛ be se kɛ Zoova ti “Nyanmiɛn b’ɔ maan e wun jɔ ye’n,” ɔ kle i sufuɛ’m be kɛ maan aeliɛ wie’m be tran be nzuɛn’n nun. Aeliɛ sɔ mun yɛle sa ng’ɔ timan tɛ mlɔnmlɔn’n, nin like ng’ɔ ti klanman’n, yɛ ndɛ nga be ti ɔ ɔ jɔ be klun’n. I sɔ aeliɛ’n maan e wun jɔ e fɔuun.—Kanngan Filipfuɛ Mun 4:8, 9 nun.\nNÁN E FA E WUN WLA ANUANNZƐ NGA BE GUA SRAN MMOJA ASE’N BE NUN\n20-22. ?Ajalɛ benin yɛ ɔ fata kɛ Klistfuɛ’m be fɛ i mɛn’n i lika ɔ? ?Yɛ ngue ti ɔ?\n20 Ɲanmiɛn ɲrun’n, Satan i mɛn wunmuan’n guali sran mmoja ase. I politiki anuannzɛ mun mɔ Biblu’n nun’n, be nzɔliɛ yɛle nnɛn ngble mun’n, be kunnin sran miliɔn kpanngban. Be kunnin Zoova i sufuɛ’m be wie bɔbɔ. (Daniɛl 8:3, 4, 20-22; Sa Nglo Yilɛ 13:1, 2, 7, 8) Politikifuɛ mun nin mɛn’n nun aata difuɛ dandan mun, ɔ nin fluwa sifuɛ dandan’m be bo yoli kun be yili sran kunlɛ ninnge tɛtɛ kpa mun. Be fɛli i sɔ ninnge’m be fa ɲannin be wun kpa. Nanwlɛ, kɛ be se kɛ “Klunwifuɛ’n sie mɛn wunmuan’n,” ɔ ti su sakpa!—1 Zan 5:19.\n21 Kɛ Zezi i sɔnnzɔnfuɛ’m “be ti-man mɛn nunfuɛ” ti’n, be faman be wun wlɛmɛn i Politiki nin alɛ kunlɛ nun. Be guaman sran mmoja ase. * (Zan 15:19; 17:16) Kpɛkun kɛ Klist sa’n, sɛ be kpɔfuɛ’m be yo be tɛtɛ yɛ be kle be yalɛ’n, be yoman be wie. Sanngɛ be klo be kpɔfuɛ mun. Be srɛ Ɲanmiɛn man be bɔbɔ.—Matie 5:44; Rɔmfuɛ Mun 12:17-21.\n22 “Babilɔni klɔ dan’n” m’ɔ ti asiɛ’n su Ɲanmiɛn sulɛ wafa ng’ɔ timan su’n, i anuannzɛ’n, m’ɔ ti sran kunfuɛ danfuɛ’n, Klistfuɛ’m be faman be wun be wlaman nun. Ɲanmiɛn Ndɛ’n se kɛ: “Nyanmiɛn nuan ijɔfuɛ mun, nin i sran mun, ɔ nin be kwlaa nga be kunnin be asiɛ’n su wa’n, be wunnin be mmoja’n ɔ su lɔ.” I sɔ’n ti’n, Ɲanmiɛn se e kɛ: “N sran mun, an fin klɔ’n nun fite.”—Sa Nglo Yilɛ 17:6; 18:2, 4, 24.\n23. ?Kɛ be se kɛ be fin Babilɔni klɔ dan’n nun fite’n, i bo’n yɛle benin?\n23 Babilɔni klɔ dan’n, mɔ be fin nun fite’n, nɛ́n i ngunmin yɛle kɛ be kpɛ e dunman’n i nunfuɛ’m be nun. Sanngɛ ɔ fata kɛ e kpɔ aeliɛ tɛtɛ nga Ɲanmiɛn sulɛ wafa ng’ɔ timan su’n, ɔ yo’n annzɛ ɔ tru i lika’n nun’n. Be yɛle bian nin bla kunndɛlɛ sukusuku, politiki yolɛ ɔ nin aɲanbeun ninnge’m be kunndɛlɛ ngboko’n. (Kanngan Jue Mun 97:10 nun; Sa Nglo Yilɛ 18:7, 9, 11-17) Afin aeliɛ sɔ’m be yo maan be gua sran mmoja ase!\n24, 25. ?Ngue su yɛ Ɲanmiɛn kwla jran naan w’a si sran ng’ɔ guali sran mmoja ase’n, m’ɔ wa kacili i nzuɛn’n i aunnvuɛ ɔ? ?Yɛ i nzɔliɛ benin yɛ ɔ o Biblu’n nun ɔn?\n24 Ka naan y’a wlu Ɲanmiɛn sulɛ kpafuɛ’n nun’n, i kwlaa yoli o, e tinuntinun e fali e wun wlali Satan i mɛn’n nun, ɔ maan sɛ é kwlá sé’n, e guali mmoja ase. Sanngɛ, kɛ e kacili e nzuɛn’n mɔ e fali e wla’n e guɛli i e ti kpɔlɛ tɛ mɔ Klist yili’n su’n, mɔ e fali e wun mannin Ɲanmiɛn’n, ɔ sili e aunnvuɛ. Yɛ Ɲanmiɛn sasa e naan e nin i e afiɛn w’a saciman. (Sa Nga Be Yoli’n 3:19) Biblu’n nun’n, fiawlɛ klɔ’m be ti e ti sasalɛ sɔ’n, i nzɔliɛ.—Kalɛ 35:11-15; Mmla’n 21:1-9.\n25 ?Wafa sɛ yɛ be siesieli i sɔ ajalɛ liɛ’n niɔn? Sɛ nán Izraɛlifuɛ kun i ɲinfu yɛ ɔ kunnin sran’n, ɔ ko fia fiawlɛ klɔ sɔ’m be nun kun su. Kɛ jɔlɛ difuɛ’m be ko di sran nga sanvuɛsa ɲɛnnin i’n i jɔlɛ’n, ɔ fata kɛ sran sɔ’n ka fiawlɛ klɔ’n su lele naan Ɲanmiɛn ɲrun jranfuɛ’m be su kpɛn’n ɔ wu. Kɛ ɔ ko yo sɔ’n, ɔ kwla jaso klɔ sɔ’n su ko tran lika uflɛ. Nanwlɛ, i sɔ’n ti ajalɛ klanman kpa m’ɔ yi Ɲanmiɛn i aunnvuɛ silɛ’n i nglo ɔ. Kpɛkun ɔ kle kɛ Ɲanmiɛn bu klɔ sran’n i nguan’n i like dan! Laa fiawlɛ klɔ sɔ’m be ti kɛ ninnge nga e ti kpɔlɛ tɛ mɔ Klist yili ti’n, Ɲanmiɛn fa man e andɛ’n sa. Ninnge sɔ’m be sasa e naan y’a fɔnman Ɲanmiɛn mmla ng’ɔ kan kɛ nguan’n nin mmoja’n be ti like dan’n, naan y’a wuman ngbɛn. ?E bu ninnge sɔ mɔ Ɲanmiɛn fa man e’n, be like dan? ?Wafa sɛ yɛ e kwla yi i sɔ’n i nglo ɔ? Ajalɛ kun yɛle kɛ e yia e wiengu mun naan e ngba e wlu andɛ fiawlɛ klɔ sɔ’n nun. Afin, “nyrɛnnɛn dan’n” ɔ su mantan koko kpa.—Matie 24:21; 2 Korɛntfuɛ Mun 6:1, 2.\nƝANMIƐN SIELƐ’N I JASIN FƐ’N I BOLƐ’N KLE KƐ NGUAN’N TI LIKE DAN\n26-28. ?Ngue nun yɛ andɛ e ndɛ liɛ’n nin Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ Ezekiɛli liɛ’n be ti kun ɔn? ?Yɛ wafa sɛ yɛ é yó sa nga e yo ɔ e si kɛ Ɲanmiɛn kló e titi’n niɔn?\n26 Andɛ Ɲanmiɛn i nvle nunfuɛ’m be ndɛ’n maan e wla kpɛn laa Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ Ezekiɛli su. Zoova sieli Ezekiɛli kɛ gladi difuɛ sa Izraɛlifuɛ’m be su naan be nin i be afiɛn w’a saciman. I waan ɔ bo i ndɛ’m be jɔ kle Izraɛlifuɛ mun. Ɲanmiɛn seli i kɛ: “Sie ɔ su naan tie min ndɛ naan bo sa nga bé wá jú’n be jɔ kle Izraɛlifuɛ mun.” Sɛ Ezekiɛli i ɲin kpa junman sɔ’n su’n, naan Zerizalɛmufuɛ’m b’a kaciman be nzuɛn’n naan be wu’n, i ndɛ ɔ. (Ezekiɛl 33:7-9) Sanngɛ, sɛ ɔ di junman sɔ’n naan b’a kaciman naan be wu’n, ɔ timɛn i ndɛ.\n27 Andɛ’n, Satan i mɛn’n, ɔ su kɔ i bue nuan. Ɔ maan, Zoova i Lalofuɛ’m be liɛ’n, ɔ ti be cinnjin kɛ be bo Ɲanmiɛn i “cɛn ng’ɔ́ tú i klunngbɔ i kpɔfuɛ’m be su’n” i jɔ. Naan be kle kɛ i Sielɛ’n yɛ ɔ́ wá fá dí junman sɔ’n niɔn. Junman sɔ’n ti be cenjele like. (Ezai 61:2; Matie 24:14) ?E tu e klun kpa e di nguan junman sɔ’n wie? Akoto Pɔlu w’a fɛmɛn i jasin fɛ’n bolɛ junman w’a kanman ngowa. Ɔ maan, ɔ kwla seli kɛ: “Amun nun sran ng’ɔ mlin’n, i bɔbɔ ndɛ ɔ, min ndɛ nunman nun. Afin n kannin Nyanmiɛn i klun sa’n kwlaa kleli amun, m’an fiaman wie fi su amun wun.” (Sa Nga Be Yoli’n 20:26, 27) Nanwlɛ, ajalɛ klanman mɔ e kwla fa su’n, yɛle i sɔ’n!\n28 Sɛ e waan é yó sa nga e yo ɔ e si kɛ e si Zoova kló e titi’n, ɔ fata kɛ wafa nga Zoova bu nguan’n nin mmoja’n, e bu be sɔ wie. Sanngɛ nán e ka ngalɛ’n su. Ɔ fata kɛ, kɛ nga ndɛ tre ng’ɔ́ bá lɛ’n, ɔ́ wá kán sa’n, e ka sanwun Ɲanmiɛn ɲrun titi.\n^ ndɛ kpɔlɛ 12 An nian Sasafuɛ Tranwlɛ’n, afuɛ 2004 Zuie 1, bue 10-18 nun. Zoova i Lalofuɛ mun yɛ be yili ɔ.\n^ ndɛ kpɔlɛ 16 Biblu’n su fluwa sifuɛ dandan’m be seli kɛ Ebre aniɛn’n nun wafa nga be klɛli ndɛ ng’ɔ o Ezipt Lɔ Tulɛ 21:23 nun’n, ɔ kle kɛ “nán kekle ng’ɔ ju bla su’n, i ngunmin i ndɛ yɛ be kan ɔn.” Maan e sie i nzɔliɛ wie kɛ Biblu’n w’a seman kɛ anglo nga kuɛ’n w’a di’n i su yɛ Zoova jran di jɔlɛ’n niɔn.\n^ ndɛ kpɔlɛ 21 An nian ndɛ tre 5 mɔ be flɛ i “?Wafa sɛ yɛ e su yoman mɛn nunfuɛ mlɔnmlɔn ɔn?” i nun.\n^ ndɛ kpɔlɛ 69 Sɛ amun waan án sí nun kpa ekun’n, an nian Ndɛ’m be bo tulɛ lika ng’ɔ suan “Mmoja’n i nun ninnge mun ɔ nin are yolɛ wafa mun” i nun.\nNÁN E KUN NNƐN MUN NGBƐNNBGƐN\nZoova mannin e atin kɛ e kun nnɛn mun e di naan e fa be kplo’n e yo tralɛ e wla. Annzɛ kusu sɛ be yo wlɛ’n e kwla kun be. Kannzɛ bɔbɔ ɔ ti sɔ’n, ɔ nin i fata kɛ e yo i ngwlɛlɛ su. (Bo Bolɛ 3:21; 9:2, 3) E kunndɛman kɛ é kún nnɛn mun ngbɛnngbɛn ngowa kanlɛ nun. Sanngɛ ɔ nin i fata kɛ e sɔnnzɔn Zoova mɔ nnɛn’m be kwlaa be ndɛ lo i’n. Ndrofia mun bɔbɔ’n be ndɛ lo i wie.—Zonas 4:11; Matie 10:29.\nE wun Ɲanmiɛn i nzuɛn sɔ’n Moizi i Mmla’n nun. (Ezipt Lɔ Tulɛ 23:4, 5, 12; Mmla’n 22:10; 25:4) Kɛ nga Moizi i Mmla’n fa kan’n sa’n, Nyanndra Mun 12:10 se kɛ: “Klun ufuefuɛ’n i nnɛn’m be ndɛ lo i. Klunwifuɛ’n i liɛ’n, like nga be flɛ i aunnvuɛ silɛ’n ɔ simɛn i.” Ɔ cɛ kaan sa’n, e su wunman klunwifuɛ mun nin be sa tɛ mun mlɔnmlɔn kun.


Biblu’n nun ndɛ: Zonasi nin jue dan’n - Zoova i lalofuɛ’m be ɛntɛnɛti adrɛsi nga sran ngba si i’n\nAMUN nian bian nga ɔ wo nzue’n nun yɛ’n. ?Amun wunman kɛ i ɲin’n ti blowa kpa’n? Ɔ ka kaan jue’n su wa mɛn i! ?Amun si sran sɔ’n? Be flɛ i Zonasi. ?Ngue sa ti yɛ maan ɔ su fɛ sɔ ɔ?\nƝanmiɛn i nuan ijɔfuɛ yɛle Zonasi. Kɛ Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ Elize wuli’n, i osu w’a cɛman yɛ Zoova seli Zonasi kɛ: ‘Jaso kɔ Ninivu klɔ dan’n su lɔ. Lɔfuɛ’m be nzuɛn tɛ’n w’a flan min. Kɔ naan ko bo su sɔ kle be.’\nKɔlɛ’n yoman Zonasi fɛ. Ɔ maan ɔ fali mmeli’n, ɔ ɔli lika uflɛ. W’a ɔman Ninivu. Zonasi wanndili Zoova i bo, ɔ kpɛli i atin srɛ. I sɔ’n w’a yoman Zoova i fɛ mlɔnmlɔn. I ti’n Zoova yoli maan aunmuan dan kun fitali, ɔ maan ɔ ka kan’n nn mmeli’n w’a mlɔn. Srɛ dan kpa kunnin mmeli’n i kanfuɛ mun. I sɔ ti’n, be kpan flɛli be amuɛn mun.\nI kasiɛn su’n naan Zonasi w’a se be kɛ: ‘N su Zoova, Ɲanmiɛn ng’ɔ boli nglo’n nin asiɛ’n. N su wanndi Zoova i bo, n su kpɛ atin srɛ.’ Mmeli’n i kanfuɛ’m be usɛli i kɛ: ‘?E yo wɔ sɛ naan aunmuan w’a go nun?’\nZonasi tɛli be su kɛ: ‘Sɛ amún wún kɛ jenvie’n gó nun’n, saan amun a fa min b’a to b’a yi nun.’ Mmeli’n i kanfuɛ’m be kloman kɛ bé tó Zonasi yí i nzue’n nun. Sanngɛ kɛ mɔ jenvie’n bo kekle kpa’n ti’n, be mannin Zonasi su naan b’a to b’a yi i jenvie’n nun. Kpɛkun bliin, jenvie’n kali lɛ jrannin, i kejelɛ dan’n wieli.\nKɛ Zonasi mlɔnnin nzue’n bo lɔ’n, jue dan kun mɛnnin i. Sanngɛ w’a wuman. Zonasi trannin jue’n i klun lɔ cɛn ba klonglo nsan. Wanndilɛ mɔ Zonasi wanndili Zoova i bo’n, mɔ w’a ɔman Ninivu’n, ɔ wa yoli Zonasi i nsisɔ. ?Amun si like nga ɔ yoli’n?\nƆ srɛli Zoova kɛ ɔ ukɛ i. Yɛ Zoova maan jue’n fili Zonasi guɛli i cenje’n su. I sin’n, Zonasi ɔli Ninivu. ?E wunman kɛ ndɛ nga kle e kɛ Zoova i mmla’m be su nantilɛ ti cinnjin kpa?\nZonas i fluwa’n.\n?Wan yɛle Zonasi, yɛ ngue yɛ Zoova seli kɛ ɔ yo ɔ?\n?Kɛ mɔ Zonasi kpɛli Zoova i atin srɛ’n ti’n, ngue yɛ ɔ yoli ɔ?\n?Kɛ ɔ ko yo naan aunmuan dan’n w’a jran’n, Zonasi seli mmeli kanfuɛ mun mɔ be nin i o mmeli’n nun’n be sɛ?\n?Kɛ nga e fa wun i desɛn’n su lɛ’n, kɛ be fali Zonasi be yili nzue’n nun’n, ngue yɛ ɔ juli ɔ?\n?Cɛn nɲɛ yɛ Zonasi dili i jue dan’n i klun lɔ ɔ, yɛ ngue yɛ ɔ yoli i lɔ ɔ?\n?Kɛ Zonasi fin jue dan’n i klun lɔ fiteli’n, nin yɛ ɔ ɔli ɔ? ?Yɛ ajalɛ benin yɛ i sɔ’n kle e ɔ?\nKanngan Zonas 1:1-17 nun.\n?Nanwlɛ, wafa sɛ yɛ Zonasi buli jasin fɛ’n junman nga be mɛnnin i kɛ ɔ ko bo kle Ninivufuɛ mun’n niɔn? (Zonas 1:2, 3; Nya. 3:7; Aku. 8:12)\nKanngan Zonas 2:1, 2, 10 nun.\n?Wafa sɛ yɛ sa nga ɔ tɔli Zonasi su’n, ɔ kle e kɛ e kwla lafi su kɛ Zoova wá tɛ́ e srɛlɛ’n su ɔ? (Jue. 22:25; 34:7; 1 Zan 5:14)\nKanngan Zonas 3:1-10 nun.\n?Kannzɛ bɔɔ i klikli nun Zonasi kpɛli Zoova i atin srɛ’n, sanngɛ wafa sɛ yɛ falɛ nga Zoova fɛli i dili i junman’n titi’n, ɔ wla e fanngan ɔn? (Jue. 103:14; 1 Piɛ. 5:10)\n?Wafa sɛ yɛ Zonasi i ajalɛ’n Ninivufuɛ’m be lika’n, ɔ kle e kɛ ɔ nin i fataman kɛ e kpli e di e jasin fɛ’n bowlɛ lika nun sran wie’m be jɔlɛ ɔ? (Zonas 3:6-9; Aku. 11:6; Yol. 13:48)