Maan e kle kɛ e si Ɲanmiɛn m’ɔ ti klun ufuefuɛ’n i ye | Like suanlɛ liɛ\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Anglais Aukan Batak (Karo) Batak (Toba) Biak Bichlamar Cakchiquel Cambodgien Chokwe Chol Créole de Maurice Créole des Seychelles Créole d’Haïti Espagnol Français Garifuna Groenlandais Hmong (White) Iban Italien Javanese Karen (S'gaw) Kazakh Kikongo Kiluba Kimbundu Kisi Kisonge Kongo Krio Lao Lifu Lingala Makua Maltais Mam Mazateco (Huautla) Mixe Mizo Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Nord de Puebla) Ndau Ngabere Ngangela Nias Nyaneka Nyungwe Otètèla Pidgin (Cameroon) Portugais Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Cuzco) Quichua (Imbabura) Saramaccan Sena Swahili (Rép. Dém. Du Congo) Tahitien Tlapanec Tojolabal Totonaque Tshiluba Tsonga Tzeltal Umbundu Uruund Wallis Wawle Wayuunaiki\n“E kwlaa e nyɛnnin i like kpakpa’n wie, ɔ yoli e ye naan w’a yo e ye ekun.”—ZAN 1:16.\nJUE: 95, 13\n?Ye dan kpa nga Zoova yoli sran mun’n yɛle benin?\n?Kannzɛ Ɲanmiɛn i klun ti ufue’n, ngue yɛ é yó naan sa tɛ yolɛ’n w’a kaciman e nzuɛn ɔn?\n?Zoova i klun ufue’n i su mmlusuɛ benin yɛ e ɲɛn i ɔ?\n1, 2. (a) An yiyi viɲi fie difuɛ’n nin i junman difuɛ’m be ndɛ’n nun. (b) ?Wafa sɛ yɛ sa sɔ’n yi klun ufuefuɛ’n i ayeliɛ’n i nglo ɔ?\nCƐN kun nglɛmun’n, bian kun jao kɛ ɔ́ kó kúnndɛ junman difuɛ naan be ko di junman i viɲi fie’n su. Ɔ ɲannin sran wie mun, yɛ be nuan sɛli akatua kun su. Yɛ ɔ nin be ɔli ɔ. Kɛ mɔ i sa mian junman difuɛ wun ekun’n ti’n, ɔ ɔli gua’n su sran kunndɛlɛ. Ɔ ɲannin junman difuɛ’n wie nglɛmun, ɔ ɲannin wie wia nun, yɛ ɔ ɲannin wie mun nnɔsua wia nun. Kɛ aliɛ jɔli’n, ɔ tuali be kwlaa be kalɛ kunngba’n i klun ufue’n ti. Kɛ ɔ yoli sɔ’n, junman difuɛ nga be boli junman dilɛ’n i bo nglɛmun’n, be fali ya. Yɛ sran m’ɔ le fie’n seli kɛ: ‘?E nuan a sɛ-man le kun denie kun su? ?N lɛ-man atin kɛ ń fá like ng’ɔ ti n liɛ’n ń yó like nga n klo’n? ?Nguɛ ti yɛ n klun-ufue bɔ n yo’n, ɔ yo wɔya-a?’—Matie 20:1-15.\n2 Ɲanndra sɔ mɔ Zezi buli’n, ɔ fa e ɲin sie i Zoova i nzuɛn kpa kun su. I nzuɛn sɔ’n yɛle i “klun ufue’n.”  (An nian “ndɛ wie mun ekun” nun.) (An kanngan 2 Korɛntfuɛ Mun 6:1 nun.) Sran wie’m be kwla se kɛ be nga be dili junman nglɛmun lele fa juli nnɔsua’n, ɔ fata kɛ be akatua’n yo dan tra be wiengu kun’m be liɛ’n. Sanngɛ, fie difuɛ’n ti klun ufuefuɛ dan. Ɔ maan, be nga be dili junman dɔ kun bɔbɔ’n, ɔ tuali be kwlakwla be kalɛ kunngba’n. Fluwa sifuɛ dan kun seli kɛ ‘sran nga i klun ti ufue’n, ɔ tu i klun man sran like. Like ng’ɔ fa man sran’n, ɔ timɛn i kalɛ tualɛ.’\nZOOVA YOLI E YE DAN\n3, 4. (a) ?Ngue ti yɛ Zoova yo sran’m be kwlaa be ye ɔ? (b) ?Yɛ wafa sɛ yɛ ɔ yili i klun ufue’n i nglo ɔ?\n3 Ɲanmiɛn Ndɛ’n se kɛ Ɲanmiɛn man e like i “klun-ufue’n” ti. (Efɛzfuɛ Mun 3:7) E ti sa tɛ yofuɛ. Yɛ ɔ fata kɛ e wu. Afin, e kwlá yoman Zoova klun sa’n lele e guɛmɛn i ti’n nin i bo. Famiɛn Salomɔn seli kɛ: “Sran kun b’ɔ yo sa kpa lele guɛ i ti nin i bo’n, b’ɔ yo-man sa tɛ kaan sa le’n, i sɔ nun-man nyanmiɛn’n bo wa.” (Akunndanfuɛ’n 7:20) Pɔlu kusu seli kɛ: “Sran’m be kwlaa be yoli sa tɛ, ɔ maan anyrunnyan nga Nyanmiɛn waan ɔ́ mán be’n, ɔ to fuannin be.” Ɔ seli ekun kɛ: “Sa tɛ’n i akatua’n yɛlɛ wie.”—Rɔmfuɛ Mun 3:23; 6:23a.\n4 Zoova klo sran dan. I sɔ’n ti’n, ɔ sunmɛnnin i “Wa kunngba cɛ’n” asiɛ’n su wa naan ɔ fɛ i wun kpɔ e ti. (Zan 3:16) Pɔlu seli kɛ: ‘E wun Zezi mɔ Ɲanmiɛn yoli maan anzi’m be kpa trɛli i le nɲɔn kun’n. Ɲanmiɛn i aklunye’n ti ɔ wuli sran’m be kwlaa be ti.’ (Ebre Mun 2:9) Nanwlɛ, “like nga Nyanmiɛn fa cɛ ye’n yɛlɛ anannganman nguan’n bɔ e nyɛn i e Min Krist-Jésus” ti’n.—Rɔmfuɛ Mun 6:23b.\n5, 6. (a) ?Sa tɛ’n i akatua’n yɛle benin? (b) ?Ɲanmiɛn i aklunye’n i su like nga e ɲɛn i’n yɛle benin?\n5 ?Ngue ti yɛ e yo sa tɛ’n mɔ e wu ɔ? Biblu’n se kɛ “sran kunngba [Adam] i sa ng’ɔ yoli’n ti, wie’n kwla sran’m be kwlaa.” Kɛ mɔ e ti Adam i mma mun’n ti’n, e ti sa tɛ yofuɛ wie. I ti yɛ e wu ɔ. (Rɔmfuɛ Mun 5:12, 14, 17) Sanngɛ, e kwla jran kekle naan sa tɛ yolɛ’n w’a kaciman e nzuɛn. ?Wafa sɛ yɛ i sɔ’n kwla yo ye ɔ? Maan e lafi e ti kpɔlɛ tɛ mɔ Zezi fɛli i wun yili’n su. I liɛ’n, Zoova yó e ye. Biblu’n se kɛ: “Lika nga be yo sa tɛtɛ kpanngban lɛ’n, lɛ yɛ Nyanmiɛn i aklunye’n i nyin fite dan-an. Ɔ maan kɛ sa tɛtɛ’n yo sran’m be nzuɛn lele ɔ maan be wu’n, i kunngba’n, Nyanmiɛn i aklunye’n ɔ maan sa kpa’n kaci be nzuɛn lele bé nyán anannganman nguan e Min Jésus-Krist fanngan nun.”—Rɔmfuɛ Mun 5:20, 21.\n6 E ti sa tɛ yofuɛ. Sanngɛ, e kwla mian e ɲin naan nán sa tɛ yolɛ’n w’a kaciman e nzuɛn. I sɔ’n ti, kɛ e yo sa tɛ’n, e srɛ Zoova kɛ ɔ yaci cɛ e. Pɔlu seli kɛ: “An su fa-man amun wun man-man sa tɛ yolɛ’n, afin Nyanmiɛn jran-man mmla’n su yɛ ɔ sie amun kun-ɔn, sanngɛ ɔ yo amun ye titi.” (Rɔmfuɛ Mun 6:14) ?Ngue yɛ é yó naan Ɲanmiɛn w’a yo e ye wie ɔ? Pɔlu seli kɛ: ‘Ye sɔ mɔ Ɲanmiɛn yoli e’n ti, ɔ kle e kɛ e yaci sa m’ɔ yoman Ɲanmiɛn fɛ’n nin mɛn nun ninnge nga e ɲin blo be su’n, naan blɛ nga e o nun yɛ’n, e yo sa ng’ɔ ti i nuan su’n, nin sa ng’ɔ ti kpa’n, yɛ e sro Ɲanmiɛn.’—Tit 2:11, 12.\n“NINNGE WAFA-WAFA” MƆ ƝANMIƐN MAN E I KLUN UFUE’N TI’N\n7, 8. ?“Ninnge wafa-wafa” mɔ Ɲanmiɛn man e’n yɛle benin? (An nian foto ng’ɔ o kan like suanlɛ’n bo i bo lɛ’n.)\n7 Akoto Piɛli seli kɛ: ‘Kɛ mɔ Ɲanmiɛn mannin amun ninnge wafawafa nga sran yo’n i wie’n, maan sran kun fɛ i liɛ nga Ɲanmiɛn mɛnnin i’n ukɛ i wiengu.’ (1 Piɛr 4:10) ?“Ninnge wafa-wafa” mɔ Ɲanmiɛn man e’n yɛle benin? Yɛle ninnge nga Zoova man e naan kɛ sa’m be tɔ e su’n, y’a kwla tra e awlɛn’n. (1 Piɛr 1:6) Sa kwlaa ng’ɔ tɔ e su’n, Zoova mán e i nuan su like naan e jran kekle.\n8 Akoto Zan seli kɛ: “E kwlaa e nyɛnnin i like kpakpa’n wie, ɔ yoli e ye naan w’a yo e ye ekun.” (Zan 1:16) Kɛ mɔ Zoova man e ninnge wafawafa’n ti’n, e liɛ’n su ti ye dan. ?Ngue yɛ ɔ kle kɛ e liɛ’n su ti ye ɔ?\n9. (a) ?Ngue yɛ ɔ fata kɛ e yo naan Ɲanmiɛn w’a yaci e sa tɛ mun w’a cɛ e ɔ? (b) ?Wafa sɛ yɛ e kwla kle kɛ e si ye ɔ?\n9 Zoova yaci e sa tɛ mun cɛ e. Zoova i klun ufue’n ti’n, ɔ yaci e sa tɛ mun cɛ e. Sanngɛ, kɛ e wun sa tɛ nga e yo’n i wlɛ mɔ e mian e ɲin e wlɛ i ase’n, yɛ ɔ yaci cɛ e ɔ. (An kanngan 1 Zan 1:8, 9 nun.) Wafa nga Ɲanmiɛn yaci sa tɛ’n cɛ sran’n, Pɔlu yiyili nun kleli i niaan Klistfuɛ mɔ bé kɔ́ ɲanmiɛn su’n. Ɔ seli be kɛ: “Ɔ deli ye aosin tuun’n i min’n sa nun, yɛ ɔ yoli maan i anwlɛn su Ba’n yɛ ɔ sie ye siɛn nin-ɔn. Ba sɔ’n ti yɛ ɔ deli ye yɛ ɔ yacili sa nga e yoli i’n cɛli ye-ɔ.” (Kolɔsfuɛ Mun 1:13, 14) Kɛ mɔ Zoova yaci e sa tɛ mun cɛ e’n ti’n, e liɛ su ti ye dan. I sɔ’n ti’n, e kunndɛ kɛ é lɛ́ i ase lele.\n10. ?Zoova i klun ufue’n i su mmlusuɛ benin yɛ e kwla ɲɛn i ɔ?\n10 E kwla fa e wun mantan Ɲanmiɛn. Kɛ bé wú e’n, e ti sa tɛ yofuɛ. Ɔ maan, e ti Ɲanmiɛn i kpɔfuɛ. Sanngɛ, Pɔlu seli kɛ: ‘Sɛ laa mɔ e ti Ɲanmiɛn i kpɔfuɛ’n m’ɔ fɛ i Wa’n siesieli ye afiɛn’n, e nin i e afiɛn a sɛ.’ (Rɔmfuɛ Mun 5:10) E ti kpɔlɛ tɛ’n mɔ Zezi fɛli i wun yili’n ti’n, e kwla fa e wun mantan Ɲanmiɛn. Nanwlɛ, e nin Ɲanmiɛn e afiɛn’n kwla sɛ. Yɛ ɔ kwla fa e yo i janvuɛ. Pɔlu yiyili i sɔ’n nun weiin kleli i niaan Klistfuɛ mɔ bé kɔ́ ɲanmiɛn su’n. Ɔ seli be kɛ: “Nyanmiɛn a bu ye sran kpa i su bɔ e lafi’n ti, ɔ maan siɛn’n e Min’n Jésus-Krist ti e nin i e afiɛn a sɛ. I yɛ maan e sili kɛ Nyanmiɛn yo e ye-ɔ, i su bɔ e lafi’n ti siɛn’n e su di ye sɔ’n.” (Rɔmfuɛ Mun 5:1, 2) Kɛ e si kɛ siɛn’n, e nin Zoova e afiɛn’n sɛ’n, i sɔ’n yo e fɛ dan.\nWafa nga Zoova kle kɛ i klun ti ufue’n: Ɔ yo maan sran’m be ti jasin fɛ’n. (An nian ndɛ kpɔlɛ 11 nun.)\n11. ?Ngue yɛ Klistfuɛ nga bé kɔ́ ɲanmiɛn su’n be yo naan Ɲanmiɛn w’a bu be nga be ti Zezi i ‘bua’m be wie’n,’ be sran kpa ɔ?\n11 Ɲanmiɛn kwla bu e sran kpa. Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ Daniɛli seli kɛ mɛn i awieliɛ blɛ’n nun’n, “sran ngwlɛlɛfuɛ” mɔ be yɛle Klistfuɛ nga bé kɔ́ ɲanmiɛn su’n, “bé klé sran’m be Nyanmiɛn i atin’n.” (Daniɛl 12:3) ?Wafa sɛ yɛ bé yó sɔ? Yɛle kɛ jasin fɛ’n mɔ be bo’n ti’n, sran nga be ti Zezi i ‘bua’m be wie’n,’ bé sí Zoova i mmla mun. (Zan 10:16) Nanwlɛ, be kle be like naan Ɲanmiɛn i klun ufue’n ti’n, ɔ bu be sran kpa. Pɔlu seli kɛ: “Nyanmiɛn bu be sran kpa ɔ de-man be like fi i klun-ufue dan’n ti. Ɔ buli be sran kpa Krist-Jésus i delɛ b’ɔ deli be’n ti.”—Rɔmfuɛ Mun 3:23, 24.\nƆ man e atin kɛ e srɛ i. (An nian ndɛ kpɔlɛ 12 nun.)\n12. ?Ngue ti yɛ e kwla srɛ Ɲanmiɛn ɔn?\n12 E kwla srɛ Ɲanmiɛn. Zoova i klun ufue’n ti’n, e kwla srɛ i. Pɔlu kannin Zoova i bia’n i ndɛ. Ɔ seli kɛ maan e wunnge Ɲanmiɛn “i bia’n bɔ be kɔ lɔ-ɔ be nyan ye’n i wun lɔ naan ɔ si ye aunnvuɛ.” (Ebre Mun 4:16a) E kwla srɛ Zoova blɛ kwlaa nun Zezi i dunman nun. I sɔ’n yo e fɛ dan. Pɔlu seli kɛ: “[Zezi] su bɔ e lafi’n ti’n, e kwla kɔ Nyanmiɛn wun lɔ, e klun ti-man e kaan sa.”—Efɛzfuɛ Mun 3:12.\nƆ ti e wun ɲanman nun blɛ ng’ɔ ti su’n i su. (An nian ndɛ kpɔlɛ 13 nun.)\n13. ?Ɲanmiɛn i klun ufue’n ti’n, ngue yɛ ɔ yo man e blɛ ng’ɔ ti su’n i su ɔ?\n13 Ɲanmiɛn kwla ti e wun ɲanman nun blɛ ng’ɔ ti su’n i su. Pɔlu wla e fanngan kɛ maan e srɛ Ɲanmiɛn naan “ɔ si ye aunnvuɛ, naan blɛ nga e sa mian’n, ɔ yo e ye, yɛ ɔ ti e wun nyanman nun.” (Ebre Mun 4:16b) Blɛ kwlaa nga e sa mian’n, e kwla srɛ Zoova kɛ ɔ yo e ye. Kannzɛ Ɲanmiɛn w’a sunnzunman kɛ ɔ́ mán e like kun’n, sanngɛ sɛ e srɛ i’n, ɔ́ tɛ́ e su. Wie liɛ’n, ɔ sin e niaan Klistfuɛ’m be lika naan be yo e ye. Nanwlɛ, Zoova tɛ e srɛlɛ’n su. I sɔ’n ti, “e tra e anwlɛn e kan ndɛ nga be klɛli i kɛ: ‘E Min Nyanmiɛn’n yɛ ɔ ti n ukafuɛ-ɔ, srɛ kun-man min. ?Nzu yɛ sran kwla yo min-ɔn?’”—Ebre Mun 13:6.\n14. ?Zoova i klun ufue’n ti’n, ngue yɛ kɛ e wla bo e wun’n, ɔ yo ɔ?\n14 Ɲanmiɛn kwla wla e yakpa. Kɛ e wla bo e wun mɔ e si kɛ Zoova kwla wla e yakpa’n, i sɔ’n yo e fɛ dan. (Jue Mun 51:17) Kɛ sran’m bé klé Klistfuɛ nga be o Tɛsaloniki lɔ’n be ɲrɛnnɛn’n, Pɔlu klɛli be fluwa. Ɔ seli be kɛ: “Maan e Min Jésus-Krist bɔbɔ nin e Si Nyanmiɛn b’ɔ klo ye’n, bɔ ye b’ɔ yo ye’n ti ɔ gua ye anwlɛn su nzue tititi’n, b’ɔ man e like kpa bɔ e fa e wla gua su’n, be wla amun yakpa, maan an jran kekle yo sa kwlaa ng’ɔ ti kpa’n.” (2 Tɛsalonikfuɛ Mun 2:16, 17) Kɛ e wun i wlɛ kɛ Zoova klun ti ufue naan ɔ klo e, naan ɔ nian e lika’n, i sɔ’n wla e yakpa dan.\n15. ?Ɲanmiɛn i klun ufue’n ti’n, ngue yɛ e lafi su kɛ é ɲɛ́n i ɔ?\n15 E lafi su kɛ é ɲán anannganman nguan. E ti sa tɛ yofuɛ. Sɛ Zoova w’a deman e’n, e liɛ’n su yoman ye mlɔnmlɔn. (Jue Mun 49:8, 9) Sanngɛ, Zoova maan e lafi like kpa kun su. ?Ngue yɛle like sɔ’n? Zezi seli kɛ: “An nian, like nga n Si waan sran’m be nyɛn i’n yɛ: i waan sran kwlaa ng’ɔ wun i Wa’n b’ɔ lafi i su’n, ɔ́ nyán anannganman nguan.” (Zan 6:40) Nanwlɛ, Zoova i klun ufue’n ti’n, e lafi su kɛ é ɲán anannganman nguan. Pɔlu seli kɛ: “Afin Nyanmiɛn a yi ye nga ɔ yo sran b’ɔ maan sran’m be kwlaa be kwla nyan be ti’n i nglo.”—Tit 2:11.\nNÁN E SE KƐ ƝANMIƐN KLUN TI UFUE NAAN E ƝINFU É YÓ SA TƐ\n16. ?Ngue yɛ Klistfuɛ klikli’m be nun wie’m be fali ye nga Ɲanmiɛn yoli be’n kata be ɲin be yoli ɔ?\n16 Zoova i klun ufue’n ti’n, e liɛ’n su ti ye dan. Sanngɛ, ɔ fataman kɛ e se kɛ i klun ti ufue naan e ɲinfu é yó sa tɛ. Klistfuɛ klikli’m be nun wie’m be yoli sɔ. Yɛle kɛ, “be fa ye nga Nyanmiɛn yoli be’n kata be nyin yo sa tɛtɛ’n kwlaa.” (Zid 4) Klistfuɛ sɔ’m be bu i kɛ be ɲinfu be kwla yo sa tɛ’n, naan Zoova yáci cɛ́ be. Yɛ be laka be niaan Klistfuɛ wie mun bɔbɔ naan be yo sa tɛ’n wie. Sran kwlaa ng’ɔ yo sɔ wie andɛ’n, ɔ ‘kpɛ Ɲanmiɛn wawɛ’n m’ɔ yo sran ye’n i nzowa.’—Ebre Mun 10:29.\n17. ?Afɔtuɛ cinnjin kpa benin yɛ Piɛli mannin ɔn?\n17 Andɛ’n, Satan laka Klistfuɛ wie mun naan be bu i kɛ be kwla yo sa tɛ’n, naan Ɲanmiɛn ká lɛ yáci cɛ́ be. Sran ng’ɔ wun sa tɛ ng’ɔ yo’n i wlɛ m’ɔ yaci i yolɛ’n, Zoova yaci cɛ i. Sanngɛ, Zoova kunndɛ kɛ e mian e ɲin naan e konvi w’a sɔman sa tɛ yolɛ’n. I fanngan nun’n, Piɛli seli kɛ: “Sanngɛ amun bɔ an ti n sran kpa’n, bɔ an si sɔ laa’n, an nian amun wun, kɛ ɔ́ yó naan amu’an su-man sran tɛtɛ bɔ be yo sa b’ɔ ti-mɛn i su’n, be su naan amun ta a kpɔ-man. Ye bɔ e Min’n b’ɔ ti e Defuɛ’n yo amun’n ti’n, maan be wun kɛ amu’an yo sran, yɛ maan be wun kɛ amun nin i tran naan amu’an si i kpa.”—2 Piɛr 3:17, 18.\n18. ?Ɲanmiɛn i klun ufue ti’n, ngue yɛ ɔ fata kɛ e yo ɔ?\n18 Kɛ e bu ye nga Zoova yo e’n i akunndan’n, ɔ yo e fɛ dan. I sɔ’n ti’n, ɔ fata kɛ e yi i ayɛ. Yɛ maan e yo e wiengu’m be ye wie. ?Wafa sɛ yɛ e kwla yo sɔ ɔ? Pɔlu seli kɛ: “Ye fanunfanun nga Nyanmiɛn yo ye’n ti, [...] sɛ ɔ maan sran kun ekun si sran’m be lika nian’n, maan ɔ nian be lika. Sran nga kusu b’ɔ maan ɔ si like kle’n, maan ɔ kle, yɛ sran nga b’ɔ maan ɔ si sran’m be afɔtuɛ man’n, maan ɔ man. [...] Yɛ nga bɔ i waan ɔ́ yó sran ye’n, maan ɔ yo i klun-ufue su.” (Rɔmfuɛ Mun 12:6-8) Nanwlɛ, Ɲanmiɛn i klun ufue ti’n, ɔ fata kɛ e nian sran’m be lika, e kle be Biblu’n nun like, e wla e niaan’m be fanngan, yɛ maan e yaci sa nga be yo e’n cɛ be.\n19. ?Ngue yɛ ɔ fata kɛ e yo mɔ like suanlɛ ng’ɔ́ bá lɛ’n, wá fá e ɲin síe su ɔ?\n19 Like kwlaa nga e kwla yo’n, maan e yo naan e “kan ye dan nga Nyanmiɛn yoli ye’n i ndɛ.” (Sa Nga Be Yoli’n 20:24) Junman sɔ’n m’ɔ fata kɛ e di’n, like suanlɛ ng’ɔ́ bá lɛ’n wá fá e ɲin síe su.\n^  (ndɛ kpɔlɛ 2) Like suanlɛ nga nin ng’ɔ́ bá lɛ’n be nun’n, kɛ Ɲanmiɛn Ndɛ’n kan “ye nga Nyanmiɛn yoli” e’n, annzɛ “ye dan nga Nyanmiɛn yoli” e’n i ndɛ’n, Ɲanmiɛn i “klun ufue’n” su yɛ ɔ fa e ɲin sie ɔ.\nLike nga é yó naan Ɲanmiɛn w’a bu e sran kpa’n, yɛle kɛ maan e lafi e ti kpɔlɛ tɛ’n mɔ Zezi fɛli i wun yili’n su. Kɛ e bo jasin fɛ’n mɔ e kle sran’m be like mɔ be si Zoova’n, be kaci Zoova i janvuɛ wie.\nNán e fa ye nga Zoova yoli e’n e kata e ɲin yo sa tɛ. Yɛle kɛ nán e bu i kɛ e kwla yo sa tɛ’n naan Zoova ká lɛ yáci cɛ́ e.


Kɛ ɔ fɛ i laa lele andɛ’n, Zoova waan awlobofuɛ’m be su i awlo lɔ, naan be nin i be afiɛn’n mantan kpa naan awlobo’n nunfuɛ’m be bɔbɔ be afiɛn’n mantan kpa wie. (Mmla’n 6:6, 7) I sɔ’n ti yɛ le mɔcuɛ kwlaa nun’n, Zoova i Lalofuɛ’m be fa blɛ be su Ɲanmiɛn awlo lɔ’n niɔn. Blɛ fɛfɛ sɔ’n nun’n, be koko Biblu’n nun ndɛ wie m’ɔ kwla uka be’n, be su yalɛ. Kannzɛ bɔbɔ ɔ ngunmin yɛ a tran’n, sanngɛ a kwla sie blɛ suan Biblu’n nun like le mɔcuɛ kwlaa.\nƆ ti blɛ kun mɔ be fa be wun mantan Ɲanmiɛn kpa ɔ. “An fa amun wun mantan Nyanmiɛn, yɛ i kusu fɛ́ i wun mántan amun-ɔn.” (Zak 4:8) Sɛ e suan Zoova i sran’n i wafa nga ɔ ti’n, ɔ nin ninnge nga ɔ yo be’n, be su like Biblu’n nun’n, é sí i kpa. Like nga awlobofuɛ’m be kwla fa bo be awlo lɔ Ɲanmiɛn sulɛ’n i bo’n, yɛle Biblu’n nun kannganlɛ likawlɛ’n. Ɔ kwla yo le mɔcuɛ’n nun Biblu’n i bue nga bé kɛ́nngɛn i Ɲanmiɛn junman dilɛ suklu’n i bo lɔ’n, i nun kannganlɛ. Be kwla cɛcɛ nun man awlobofuɛ’m be tinuntinun, kpɛkun be kwla koko i nun afɔtuɛ’m be su yalɛ.\nƆ ti blɛ kun mɔ awlobofuɛ’m be afiɛn’n mantan kpa ɔ. Sɛ yasua kun nin i yi, annzɛ siɛ nin niɛn ɔ nin ba’m be suan Biblu’n nun like likawlɛ’n, be afiɛn’n mántan kpa trá laa’n. Ɔ fata kɛ blɛ sɔ’n yo fɛ naan le mɔcuɛ kwlaa nun’n, be ɲin trɛn i sin titi. Siɛ nin niɛn’m be kwla fa Sasafuɛ Tranwlɛ’n nin Réveillez-vous ! be nun ndɛ wie mun naan be nin be mma’m b’a koko su yalɛ. I sɔ yolɛ nun’n, maan be bu be mma’m be afuɛ’n i akunndan. Asa ekun’n, be kwla kan sa nga be tɔli be mma’m be su suklu lɔ’n, ɔ nin wafa nga be kwla jran be ɲrun kekle’n be ndɛ. I kpa bɔbɔ’n, le mɔcuɛ’n nun jue nga bé tó be aɲia’m be bo lɔ’n, be kwla suan be tolɛ likawlɛ wie. Kɛ be ko wie like suan’n, be kwla kunndɛ like kan be nɔn.\nBlɛ ngunmin kun sɔ’n, mɔ awlobofuɛ’m be fa su Zoova likawlɛ’n awlo lɔ’n, ɔ́ úka be naan b’a klo Ɲanmiɛn Ndɛ’n i suanlɛ. Yɛ Ɲanmiɛn kusu yrá be ɲin mianlɛ sɔ’n su dan.—Jue Mun 1:1-3.\nKlolɛ nga Zezi yili i nglo’n ti ajalɛ kpa man yasua, bla, nin siɛ nin niɛn mun yɛ ba kanngan mun. ?Ngue yɛ i ajalɛ’n kle e ɔ?


Zoova i Lalofuɛ mun: ?Be ɲan be sika liɛ’n nin?\n?Ngue yɛ Zoova i Lalofuɛ’m be yo naan b’a ɲan sika b’a fa yo be ninnge mun ɔn?\nBiblu nin fluwa nga e fa suan Biblu’n nun like’n, e yi kpanngban kpa afuɛ kwlaa. Yɛ e fa wie e man sran mun. Asa ekun’n, e kplan fluwa yiwlɛ sua nin Betɛli mun. Yɛ e kplan e Ɲanmiɛn sulɛ sua kpanngban. E flɛ Ɲanmiɛn sulɛ sua sɔ mun kɛ Ɲanmiɛn Sielɛ Sua. ?Ngue yɛ e yo naan y’a ɲan sika y’a fa yo ninnge kwlaa sɔ mun ɔn?\nE tinuntinun e klun klo sika nga e man’n, yɛ e fa di junman ɔn. (2 Korɛntfuɛ Mun 9:7) Afuɛ nga be flɛ i 1879 nun’n, fluwa Sasafuɛ Tranwlɛ’n Angle nun’n i nɲɔn su ng’ɔ fiteli’n seli kɛ: ‘E lafi su kɛ ZOOVA fanngan nun’n, é yí fluwa nga titi. Ɔ maan, e su srɛman sran kɛ ɔ man e sika.’ Ndɛ sɔ’n i su yɛ e nanti titi ɔ.\nE Ɲanmiɛn Sielɛ Sua kwlaa nun’n, sika guawlɛ’m be o lɛ. Sran nga i waan ɔ́ mán sika’n, ɔ kwla fa ko guɛ i sika guawlɛ sɔ’m be nun kun nun. Annzɛ kusu’n, ɔ kwla fa kɔ Betɛli lɔ trele. Sanngɛ, e yiman blusu. E seman kɛ junman nga e di’n, annzɛ fluwa nga e fa man sran mun’n ti’n, be tua e kalɛ. E bo jasin fɛ’n, yɛ e kle like asɔnun’n nun. E kplan Ɲanmiɛn sulɛ sua mun. Junman kwlaa sɔ mɔ e di’n, be tuaman e kalɛ. Afin, Zezi seli kɛ: “N fɛ i sɔ yolɛ’n n cɛli amun, an kusu nán an de like fi.” (Matie 10:8) Be kwlaa nga be di junman Betɛli’m be nun’n, be nin anuannzɛ’n i ɲrun dinfuɛ mun bɔbɔ’n, be tuaman be nun wie fi i kalɛ.\n“Zoova i Lalofuɛ’m be klun klo sika nga be man’n, yɛ be fa di be junman mun ɔn. Sika nga sran kun klo kɛ ɔ́ mán’n, ɔ nin blɛ ng’ɔ́ fá mán’n, i bɔbɔ yɛ ɔ fɛ i ajalɛ ɔ.”—Abloki lɔ nvlenvle’m be jɔlɛ difuɛ’m be anuannzɛ’n.\nSika nga e man’n, e fa wie e ti be nga sa yalɛ ɲan be’n be wun ɲanman nun. Klistfuɛ klikli’m be tili be niaan’m be wun ɲanman nun sɔ wie titi. (Rɔmfuɛ Mun 15:26) Wie liɛ’n, sɛ e niaan wie’m be sua’n annzɛ be Ɲanmiɛn sulɛ sua’n bu’n, e kplan uflɛ e man be. E man be aliɛ nin tralɛ. Yɛ e yo be ayre.\nKɔ www.jw.org/fr su. Tin QUI SOMMES-NOUS? i su. I sin’n, tin ACTIVITÉS i su. Kpɛkun, nian video nga be flɛ i kɛTyphon aux Philippines : une foi plus forte que l’épreuve.


Biblu’n nun ndɛ: Ɲanmiɛn bo ninnge’m be yilɛ’n i bo - Zoova i lalofuɛ’m be ɛntɛnɛti adrɛsi nga sran ngba si i’n\nNINNGE kpakpa kwlaa nga e le be’n, be fin Ɲanmiɛn. Ɔ yili wia’n naan ɔ kpaja e su wia nun. Kpɛkun ɔ yili anglo ba’n nin nzraama mun naan be kpaja e su kɔnguɛ. Kpɛkun Ɲanmiɛn yili asiɛ’n mannin e naan e tran su.\nSanngɛ nán ninnge nga Ɲanmiɛn dun mmua yili’n yɛle wia’n nin anglo ba’n nin nzraama mun. ?Amun si like nga ɔ dun mmua yili be’n? Ɲanmiɛn dun mmua yili sran nga be ti kɛ i bɔbɔ sa’n. Wafa kunngba nga e kwlá wunman Ɲanmiɛn bɔbɔ i wun’n, e kwlá wunman sran sɔ’m be wun wie. Biblu’n nun’n, be flɛ sran sɔ mun kɛ anzi. Ɲanmiɛn yili anzi mun kɛ be nin i bɔbɔ be tran nglo lɔ.\nAnzi klikli nga Ɲanmiɛn yili’n, ɔ ti i liɛ ngunmin. Ɔ ti Ɲanmiɛn i Wa kpɛn, yɛ ɔ nin i Si’n be dili junman. Ɔ ukali Ɲanmiɛn yɛ be yili ninnge’n i onga mun ɔn. Ɔ ukali Ɲanmiɛn yɛ be yili wia’n nin anglo ba’n nin nzraama mun, ɔ nin asiɛ’n niɔn.\n?Blɛ sɔ nun’n, asiɛ’n fa ngue like? I bo bolɛ nun’n, sran fi kwlá tranman asiɛ’n su. Like fi nunman asiɛ’n su, saan nzue dan kpa kɛ jenvie sa, yɛ ɔ di asiɛ wunmuan’n niɔn. Sanngɛ Ɲanmiɛn klo kɛ sran tran asiɛ’n su. Ɔ maan ɔ siesieli i ye mannin e. ?Ngue yɛ ɔ yoli ɔ?\nI klikli nun’n, ɔ fata kɛ asiɛ’n su kpaja. I sɔ’n ti’n, Ɲanmiɛn yoli maan wia’n i kpajalɛ’n guali asiɛ’n su. Kɛ ɔ yoli sɔ’n, yɛ aliɛ sanlɛ’n nin i cɛnlɛ’n boli i bo ɔ. I sin’n, Ɲanmiɛn yoli maan asiɛ kee fin nzue’n nun fiteli.\nI bo bolɛ nun’n, like fi nunman asiɛ’n su. Ɔ ti kɛ desɛn nga amun wun i yɛ’n sa. Nɲanɲa mun nin be ɲrɛ mun, annzɛ waka mun, annzɛ nnɛn mun, be wie fi sa nunman lɛ. Jue wie fi nunman jenvie’m be nun. Ɔ fata kɛ Ɲanmiɛn di junman dan naan asiɛ’n w’a kaci lika ɲɛnmɛn nga nnɛn nin sran’m be kwla tran nun’n.\nZeremi 10:12; Kolɔsfuɛ Mun 1:15-17; Bo Bolɛ 1:1-10.\n?Ninnge kpakpa kwlaa fin wan? ?Yɛ amun kwla man sunnzun ase kun?\n?Ngue yɛ Ɲanmiɛn dun mmua yili ɔ?\n?Ngue ti yɛ anzi klikli’n, ɔ ti i liɛ ngunmin’n niɔn?\n?I bo bolɛ nun’n, ngue like yɛ asiɛ’n fɛ i ɔ? Yiyi nun. (Nian desɛn’n su.)\n?Wafa sɛ yɛ Ɲanmiɛn siesieli asiɛ’n fa mannin nnɛn nin sran mun ɔn?\nKanngan Zeremi 10:12 nun.\n?Ɲanmiɛn i wafa benin mun yɛ ninnge nga ɔ yili be’n, be yi i nglo ɔ? (Eza. 40:26; Rɔm. 11:33)\nKanngan Kolɔsfuɛ Mun 1:15-17 nun.\n?Ninnge’m be yilɛ nun’n, ngue junman yɛ Zezi dili ɔ? ?Yɛ wafa sɛ yɛ i sɔ’n ɲan ta wafa nga amun bu Zezi siɛn’n, i su ɔ? (Kol. 1:15-17)\nKanngan Bo Bolɛ 1:1-10 nun.\n?Asiɛ’n fin nin? (Bob. 1:1)\n?Ninnge’m be yilɛ i cɛn ba klikli su’n, ngue sa yɛ ɔ yoli ɔ? (Bob. 1:3-5)\nKan sa nga ɔ juli ninnge’m be yilɛ i cɛn ba nɲɔn su’n i ndɛ. (Bob. 1:7, 8)


Biblu’n nun ndɛ: Zan su yo Zezi i batɛmu - Zoova i lalofuɛ’m be ɛntɛnɛti adrɛsi nga sran ngba si i’n\nAMUN nian auble nga ɔ su jra bian’n i ti su lɛ’n. Zezi yɛle bian sɔ’n Ɔ le afuɛ kɔe ablasan (30) siɛn’n. Yɛ sran nga ɔ nin i be jin lɛ’n, yɛle Zan. Y’a dun mmua y’a suɛn i su like. ?Ɔ te o amun klun kɛ i nun mɔ Mali ti wunnzɛfuɛ’n ɔ ɔli Elizabɛti i wun wunlɛ? ?Ɔ te o amun klun ekun kɛ, kɛ Elizabɛti tili Mali i nɛn’n, ba nga ɔ o i klun’n ɔ jaojaoli? Ba sɔ’n yɛle Zan. ?Sanngɛ ngue yɛ Zan nin Zezi be su yo i siɛn’n niɔn?\nIcra’n yɛ Zan w’a fa Zezi w’a mlɔn i Zurdɛn nzue ba’n nun lɛ. Kɛ be yo sran’m be batɛmu kɛ ngalɛ’n sa. I klikli nun’n be fɛ i mlɔn nzue’n nun, kpɛkun be fɛ i be fite. Kɛ mɔ i sɔ junman yɛ Zan di’n ti’n, be flɛ i kɛ Zan Batɛmu Yofuɛ. ?Sanngɛ ngue ti yɛ Zan yoli Zezi i batɛmu ɔ?\nSɛ Zan yoli i sɔ’n, yɛle kɛ Zezi bali kɛ Zan yo i batɛmu. Be nga be waan bé yáci be sa tɛ’m be yolɛ’n, be yɛ Zan yo be batɛmu ɔ. ?Yɛ Zezi li, ɔ yoli sa tɛ naan se kɛ ɔ́ yáci i yolɛ? Cɛcɛ, Zezi w’a yoman sa tɛ wie fi le, afin ɔ ti Ɲanmiɛn Kpli bɔbɔ i Wa. Ɔ le sa ti mɔ Zan yoli Zezi i batɛmu’n. Maan e wun i sɔ sa liɛ’n.\nKa naan Zezi w’a ba kɛ Zan o wa yɛ’n, ɔ ti ajuin difuɛ. Ajuin difuɛ’n, ɔ di waka wun junman, ɔ fa yi tabli nin bia, ɔ nin di langa mun. Mali i wun Zozɛfu ti i sɔ ajuin difuɛ, ɔ maan ɔ kleli Zezi i junman sɔ’n i dilɛ wie. Sanngɛ, nán i sɔ ajuin dilɛ ti yɛ Zoova sunmɛnnin i Wa’n asiɛ’n su wa ɔ. Ɔ le i junman liɛ ngunmin kun di, yɛ siɛn’n Zezi i junman sɔ’n i dilɛ blɛ’n w’a ju. I sɔ’n ti’n, kɛ ɔ ko yo naan w’a kle kɛ ɔ su wa yo i Si klun sa’n, Zezi seli Zan kɛ ɔ yo i batɛmu. ?I sɔ’n yoli Ɲanmiɛn fɛ?\nI yo, afin kɛ Zezi finnin nzue nun fiteli’n, yɛ ɲanmiɛn su lɔ nɛn kun seli kɛ: ‘Min awlɛn su ba yɛ, i su yɛ m’an fa n wla’n kwlaa m’an gua ɔ.’ Kpɛkun, ɔ yoli kɛ ɲanmiɛn su lɔ’n tikeli muaan, yɛ auble ngalɛ’n jrali Zezi su ɔ. Sanngɛ nán auble jrɛiin sa ɔ. Ɲanmiɛn i wawɛ’n yɛ ɔ jra ba kɛ auble sa ɔ.\nSiɛn’n, ɔ fata kɛ Zezi bu ninnge kpanngban su angunndan, ɔ maan i kunngba ɔli lika kun ko dili cɛn ba lele ablanan (40). Satan toli i lɔ. Ɔ seli Zezi kpɛ nsan kɛ ɔ fɔn Ɲanmiɛn mmla’n. Sanngɛ Zezi w’a kplinman su.\nKɛ ɔ yoli sɔ’n, Zezi wa sɛli i sin, kɛ ɔ́ bá’n yɛ ɔ wunnin be nga bé wá káci i sufuɛ annzɛ i sɔnnzɔnfuɛ’n, be nun klikli mun ɔn. Be flɛ wie mun kɛ, Andre, Piɛli (annzɛ Simɔn ), Filipu yɛ Natanaɛli (annzɛ Batelemi). Zezi nin i sɔnnzɔnfuɛ uflɛ sɔ’m be ɔli Galile akpasua’n liɛ’n su lɔ. Galile lɔ’n, be jrannin Kana lɛ. Natanaɛli i klɔ ɔ. Lɛ yɛ Zezi ɔli atɔnvlɛ falɛ dan kun bo ɔ, atɔnvlɛ sɔ’n i bo yɛ ɔ yili i atrɛ klikli’n niɔn. ?Amun si atrɛ sɔ’n? Ɔ fali nzue kacili divɛn.\nMatie 3:13-17; 4:1-11; 13:55; Mark 6:3; Zan 1:29-51; 2:1-12.\n?Wan mun yɛle sran nɲɔn nga be o desɛn’n su lɛ’n?\n?Wafa sɛ yɛ be yo sran i batɛmu ɔ?\n?Sran’n i wafa benin mun sa trele yɛ Zan yo be batɛmu ɔ?\n?Ngue sa cinnjin ti yɛ Zezi se Zan kɛ ɔ yo i batɛmu’n niɔn?\n?Wafa sɛ yɛ Ɲanmiɛn kleli kɛ i klun jɔ batɛmu nga be yoli Zezi’n i su ɔ?\n?Kɛ Zezi kunngba ɔli lika kun ko dili cɛn ba ablanan’n, ngue sa yɛ ɔ juli ɔ?\n?Zezi i sufuɛ annzɛ i sɔnnzɔnfuɛ klikli’m be nun wie yɛle wan? ?Yɛ atrɛ klikli nga Zezi yili’n yɛle benin?\nKanngan Matie 3:13-17 nun.\n?Ajalɛ benin yɛ Zezi kleli m’ɔ fata kɛ i sɔnnzɔnfuɛ’m be nian su be yo be batɛmu ɔ? (Jue Mun 40: 8, 9; Matie 28:19, 20; Lik 3:21, 22)\nKanngan Matie 4:1-11 nun.\n?Wafa sɛ yɛ Zezi i Biblu’n nun ninnge silɛ kpa’n, ɔ wla e fanngan naan y’a suan Biblu’n nun like titi ɔ? (Matie 4:5-7; 2 Piɛr 3:17, 18; 1 Zan 4:1)\nKanngan Zan 1:29-51 nun.\n?Zan fɛ i sɔnnzɔnfuɛ’m be ɲin sie i wan su, yɛ wafa sɛ yɛ andɛ e kwla nanti i ajalɛ’n su ɔ? (Zan 1:29, 35, 36; 3:30; Mat. 23:10)\nKanngan Zan 2:1-12 nun.\n?Wafa sɛ yɛ Zezi i atrɛ klikli’n, ɔ kle kɛ Ɲanmiɛn i sa timan tankaan i sufuɛ’m be like kpa manlɛ nun ɔn? (Zan 2:9, 10; Jue Mun 84:12; Zak 1:17)


Matie 13 | Online Bible | New World Translation\nƝANMIƐN I FAMIƐN DIWLƐ’N I WUN ƝANNDRA MUN (1-52)\nFie difuɛ’n (1-9)\nSa nga ti yɛ Zezi kan ndɛ ɲanndra nun’n (10-17)\nFie difuɛ’n i wun ɲanndra’n i bo tulɛ (18-23)\nBle’n nin ijre tɛ’n (24-30)\nMutadi mma’n nin kpanwun ayre’n (31-33)\nNdɛ mɔ Zezi kɛn i ɲanndra nun’n ɔ yo maan Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ’m be ndɛ’n kpɛn su (34, 35)\nBle’n nin ijre tɛ’n be wun ɲanndra’n i bo tulɛ (36-43)\nAɲanbeun like kpa kun m’ɔ ti fiawa’n nin nɛnnglɛnman m’ɔ ti kpa dan’n (44-46)\nNinnge kpakpa mɔ wie ti uflɛuflɛ yɛ wie ti nvuɛn’n (51, 52)\nZezi i klɔ’n sufuɛ’m b’a sɔmɛn i nun (53-58)\n13 Cɛn sɔ’n nun’n, Zezi fin awlo’n nun fiteli ko trannin jenvie’n i nuan lɛ. 2 Kpɛkun sran kpanngban kpa be yiɛli i wun lɛ. Ɔ fuli alie kun nun trannin ase. Sran sɔ’m be kwlaa be jranjrannin jenvie’n nuan lɛ. 3 Kɛ ɔ yoli sɔ’n, ɔ kannin ndɛ kpanngban ɲanndra nun kleli be. Ɔ seli be kɛ: “Amun nian! Fie difuɛ kun ɔli kɛ ɔ́ kó lúa like. 4 Kɛ ɔ́ sánndi like sɔ’n kɔ́’n, wie’m be tɔli akpɔ’n i nuan, yɛ anunman’m be bali be wa dili. 5 Wie’m be kusu be tɔli kpangba’n su, lika mɔ asiɛ nunman lɛ kpa’n nun, kpɛkun be fifili ndɛndɛ afin asiɛ nunman lɛ kpa. 6 Sanngɛ kɛ wia’n boli’n be yrali, kpɛkun be wuli kee. Afin be leman olui. 7 Wie’m be liɛ’n, be tɔli owieowie’m be nun. Owieowie’m be fuli, kpɛkun be katali be su. 8 Wie’m be liɛ kusu’n, be tɔli asiɛ kpa’n su, kpɛkun be suli. Kun i mma ng’ɔ suli’n, ɔ tra nga be luali’n kpɛ ya (100), kun kusu i liɛ’n trɛ i kpɛ ablesiɛn (60), kun ekun i liɛ’n trɛ i kpɛ ablasan (30). 9 Sran ng’ɔ si fa sie’n, maan ɔ fa sie.”* 10 Kɛ ɔ yoli sɔ’n, i sɔnnzɔnfuɛ’m be bali, yɛ be seli i kɛ: “?Ngue ti yɛ a kan ndɛ mun ɲanndra nun kle be-ɔ?” 11 Ɔ tɛli su kɛ: “Amun liɛ’n, be mannin amun atin kɛ amun wun ɲanmiɛn su lɔ Famiɛn dilɛ’n i su ndɛ mɔ be ti fiawa’n be wlɛ. Sanngɛ be liɛ’n, b’a manman be i sɔ’n i wun atin. 12 Afin sran ng’ɔ le like’n, bé mɛ́n i wie ekun úka su, kpɛkun ɔ́ ɲán wie kpanngban kpa. Sanngɛ sran ng’ɔ leman like’n, kan ng’ɔ o i sa nun bɔbɔ’n, bé dé. 13 I sɔ’n ti yɛ n kan ndɛ n kle be ɲanndra nun’n niɔn. Afin be nian ninnge mun, sanngɛ be niɛn i ngbɛn, be wunman like fi, yɛ be ti ndɛ mun, sanngɛ be ti i ngbɛn, be wunman be wlɛ. 14 Ɔ maan ndɛ nga Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ Ezai kannin’n, ɔ kpɛn su be lika. Ɔ seli kɛ: ‘I tielɛfuɛ’n, amún tíe, sanngɛ amun su wunmɛn i wlɛ mlɔnmlɔn. Yɛ i nianlɛfuɛ’n amún nían, sanngɛ amun su wunman like fi mlɔnmlɔn. 15 Afin nvle nga nunfuɛ’m be awlɛn’n w’a kete. Ndɛ’n gua be su nun, sanngɛ be yomɛn i nuan su sa. Be muanmuan be ɲinma naan b’a wunman ase, yɛ be tannintannin be su naan b’a timan sa. I sɔ’n ti’n, like nga be se be kɛ be yo’n, be wunmɛn i wlɛ. Ɔ maan be saman be sin be baman min sin naan m’an yo be juejue.’ 16 “Sanngɛ amun liɛ’n, amun liɛ su ti ye, afin amun ɲinma wun ase, yɛ amun su’m be ti sa. 17 Nanwlɛ, ń kán klé amun kɛ Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ kpanngban nin sran seinfuɛ kpanngban be kloli kɛ bé wún ninnge nga amun su wun be yɛ’n, sanngɛ b’a wunman be. Yɛ be kloli kɛ bé tí ndɛ nga amun su ti be yɛ’n, sanngɛ b’a timan. 18 “Siɛn’n, amun tie sran m’ɔ luali like’n i su ɲanndra’n i bo’n. 19 Kɛ sran kun ti Ɲanmiɛn i Famiɛn dilɛ’n i ndɛ’n mɔ sanngɛ ɔ wunmɛn i bo’n, klunwifuɛ’n ba, kpɛkun ɔ yi like nga be luɛli i i awlɛn’n nun’n. I sɔ’n yɛle like ng’ɔ tɔli akpɔ nuan’n. 20 Like ng’ɔ tɔli kpangba’n su’n, yɛle sran nga m’ɔ ti Ɲanmiɛn i Famiɛn dilɛ’n i ndɛ’n, m’ɔ ka lɛ sɔ nun aklunjuɛ su’n. 21 Ɔ nin i sɔ ngba’n, ndɛ sɔ’n traman ndin i awlɛn’n nun. Sanngɛ ɔ ka lɛ le nɲɔn kun. Kpɛkun kɛ Ɲanmiɛn i Famiɛn dilɛ’n i ndɛ’n ti’n, ɲrɛnnɛn’n annzɛ yalɛ klelɛ’n ko bo i bo’n, kpɛkun i ja ka lɛ kpla. 22 Ng’ɔ tɔli owieowie’m be nun’n, yɛle sran ng’ɔ ti Ɲanmiɛn i Famiɛn dilɛ’n i ndɛ’n, mɔ sanngɛ mɛn* nga nun ngokɔɛ’n, ɔ nin aɲanbeun ninnge mɔ be laka sran’n, be kata ndɛ m’ɔ tili’n su, kpɛkun ɔ yoman kpa. 23 Nga kusu m’ɔ tɔli asiɛ kpa’n su’n, yɛle sran ng’ɔ ti Ɲanmiɛn i Famiɛn dilɛ’n i ndɛ’n, m’ɔ wun i bo’n, m’ɔ yo ye yɛ ɔ su mma kpa’n. Kun i mma ng’ɔ su’n, ɔ tra nga be luali’n kpɛ ya (100), kun kusu i liɛ’n trɛ i kpɛ ablesiɛn (60), kun ekun i liɛ’n trɛ i kpɛ ablasan (30).” 24 Ɔ buli ɲanndra kun ekun kleli be. Ɔ seli kɛ: “Be kwla fa ɲanmiɛn su lɔ Famiɛn diwlɛ’n be sunnzun sran kun m’ɔ luali like kpa i fie’n su’n. 25 Kɛ sran’m bé láfi’n, i kpɔfuɛ’n bali, ɔ wa luali ijre tɛ wie ble’n i afiɛn naan w’a wɔ. 26 Kɛ ble’n fifili m’ɔ wlɔli’n, yɛ ijre tɛ’n kusu fiteli su-ɔ. 27 I sɔ’n ti’n, awlo kpɛn’n i kanga’m be bali be wa seli i kɛ: ‘?E Min, w’a luaman like kpa ɔ fie’n su? ?Yɛ ɔ yo sɛ ti yɛ ijre tɛ’m be o fie’n su-ɔ?’ 28 Ɔ seli be kɛ: ‘Min kpɔfuɛ wie yɛ ɔ yoli i sɔ liɛ’n niɔn.’ Kanga’m be seli i kɛ: ‘?Ɔ maan a kunndɛ kɛ e wɔ e ko tutu be bo?’ 29 Ɔ seli be kɛ: ‘Cɛcɛ, ɔ cɛman naan kɛ amún tútú ijre tɛ’m be bo’n, amun a tutu ble’n i bo wie. 30 Amun yaci be nɲɔn’n be lɛ, maan be ɲin likawlɛ lele ninnge’m be kpɛlɛ blɛ’n ju. Ninnge’m be kpɛlɛ blɛ’n nun’n, ń sé ninnge kpɛfuɛ’m be kɛ: Amun dun mmua tutu ijre tɛ mun yɛ amun cici be sɔlɛsɔlɛ naan amun wɔ nun, kpɛkun amun isa ble’n be tiɛntiɛn i nuan be guɛ i min tanngannin’n nun lɔ.’” 31 Ɔ kannin ndɛ uflɛ ɲanndra nun ekun kleli be. Ɔ seli kɛ: “Ɲanmiɛn su lɔ Famiɛn diwlɛ’n, ɔ fa mutadi* mma kun mɔ sran kun luɛli i i fie’n nun’n. 32 Ɔ ti ninnge nga be lua be’n, be kwlaa be nun kaan kpafuɛ’n. Sanngɛ kɛ ɔ ko ɲin’n, i dan tra tro ja kwlaa, yɛ ɔ kaci waka. Ɔ maan anunman nga be tu sin nglo lɔ’n be ba be wa fɛ i sama mun kaci be lawlɛ.” 33 Ɔ kannin ndɛ kun ekun ɲanndra nun kleli be. Ɔ seli kɛ: “Ɲanmiɛn su lɔ Famiɛn diwlɛ’n ti kɛ kpanwun ayre mɔ bla kun fa sanngannin sanmlɛn suliɛ dandan nsan* nun lele i tɔlɛ wunmuan’n wlali’n sa.” 34 Zezi kannin ndɛ kwlaa sɔ mun ɲanndra nun kleli sran kpanngban sɔ mun. Ɔ leman ndɛ kun sa mɔ w’a kan kleman be ɲanndra nun-ɔn, 35 kɛ ɔ́ yó naan ndɛ nga Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ’n ɔ kannin’n w’a kpɛn su’n ti. Ɔ seli kɛ: “Kɛ ń úke min nuan’n, ɲanndra nun ndɛ yɛ ɔ́ fín min nuan fíte-ɔ. Ninnge nga kɛ ɔ fin mɛn’n i bo bolɛ* nun’n be ti fiawa’n, ń bó be ndolo.” 36 Kɛ ɔ mannin sran kpanngban kpa sɔ’m be atin mɔ be ɔli’n, ɔ wluli awlo’n nun lɔ. I sɔnnzɔnfuɛ’m be bɛli i wun lɛ naan b’a se i kɛ: “Tu fie nun ijre tɛ’n i su ɲanndra’n i bo kle e.” 37 Ɔ tɛli su kɛ: “Sran ng’ɔ luali like kpa’n yɛle Sran wa’n. 38 Fie’n yɛle mɛn’n. Like kpa nga be luali’n, yɛle be ng’ɔ fata kɛ be wlu Ɲanmiɛn i Famiɛn diwlɛ’n nun’n.* Sanngɛ ijre tɛ’n, yɛle klunwifuɛ’n i mma mun. 39 Fie’n i fuɛ’n i kpɔfuɛ ng’ɔ luali ijre tɛ’n, yɛle Suɛn tɔnfuɛ’n. Ninnge’m be kpɛlɛ blɛ’n yɛle mɛn’n* i awieliɛ blɛ’n. Yɛ ninnge kpɛfuɛ mun yɛle anzi mun. 40 Ɔ maan wafa kunngba nga be tutuli ijre tɛ’n i bo mɔ be fa sin wɔli nun’n, kɛ ɔ́ wá yó sɔ mɛn’n* i awieliɛ blɛ’n nun-ɔn. 41 Sran wa’n ɔ́ wá súnmɛn i anzi mun, yɛ bé ísa i Famiɛn diwlɛ’n nun ninnge kwlaa nga be yo mɔ sran ja kpla’n, ɔ nin be mɔ be yo ninnge tɛtɛ’n be kwlaa. 42 Kpɛkun bé tó be gúa sin dan m’ɔ jue vlanwunvlanwun’n nun. Lɔ yɛ bé sún, bé dí be je-ɔ. 43 Blɛ sɔ’n nun’n, sran seinfuɛ’m bé kpája kpa kɛ wia’n sa be Si i Famiɛn diwlɛ’n nun. Sran ng’ɔ si fa sie’n, maan ɔ fa sie.* 44 “Ɲanmiɛn su lɔ Famiɛn diwlɛ’n ɔ ti kɛ aɲanbeun like kpa kun m’ɔ ti fiawa fie kun nun, mɔ bian kun wunnin i m’ɔ fa fiali’n sa. Yɛ i klun m’ɔ ti jɔwa dan’n ti’n, ɔ ko yoli like kwlaa ng’ɔ le i’n i atɛ naan w’a to fie sɔ’n. 45 “Asa ekun’n, ɲanmiɛn su lɔ Famiɛn diwlɛ’n ti kɛ aata difuɛ m’ɔ wlanwlan kunndɛ nɛnnglɛnman kpakpa mun’n sa. 46 Kɛ ɔ wunnin nɛnnglɛnman kun m’ɔ ti kpa dan’n, ɔ ɔli ko yoli like kwlaa ng’ɔ le i’n i atɛ ndɛndɛ, kpɛkun ɔ wa toli. 47 “Asa kusu’n, ɲanmiɛn su lɔ Famiɛn diwlɛ’n ɔ ti kɛ lala mɔ be guɛli i jenvie’n nun m’ɔ trali jue wafawafa kwlaa’n sa. 48 Kɛ ɔ yili’n, be cuɛn bali jenvie nuan aunɲan’n su. Kpɛkun be trannin ase be kpali nga be ti kpa’n be guali be gbogbo nun. Sanngɛ nga be timan kpa’n, be guali be blo. 49 Kɛ ɔ́ wá yó sɔ mɛn’n* i awieliɛ blɛ’n nun-ɔn. Anzi’m bé wá bá, kpɛkun bé yí klunwifuɛ mun seinfuɛ’m be afiɛn. 50 Kpɛkun bé tó be gúa sin dan m’ɔ jue vlanwunvlanwun’n nun. Lɔ yɛ bé sún, bé dí be je-ɔ. 51 “?Amun a wun ninnge kwlaa sɔ’m be bo?” Be tɛli i su kɛ: “Ɛɛn.” 52 Yɛ ɔ seli be kɛ: “M’ɔ ti sɔ’n niɔn, nzra nun like klefuɛ kwlaa mɔ be kle i ɲanmiɛn su lɔ Famiɛn diwlɛ’n i su like’n, ɔ ti kɛ bian kun m’ɔ ti awlobo kpɛn m’ɔ yi ninnge uflɛuflɛ nin ninnge nvuɛnnvuɛn i ninnge kpakpa’m be siewlɛ’n nun fite’n sa.” 53 Kɛ Zezi wieli ɲanndra nun ndɛ sɔ’m be kan’n, ɔ jasoli lɛ ɔli. 54 Kɛ ɔ bɛli i bɔbɔ i klɔ’n su’n, ɔ kleli sran’m be like be Ɲanmiɛn sulɛ sua’n nun. I sɔ’n boli be nuan naan b’a usa kɛ: “?Yɛ ninfan yɛ bian nga nin ngwlɛlɛ nga nin abonuan sa yolɛ nga’m be fin-ɔn? 55 ?Nán waka sɛfuɛ’n i wa’n niɔn? ?Nɛ́n i nin yɛ be flɛ i Mari’n niɔn? ?Yɛ nɛ́n i niaan bian mun yɛle Zaki nin Zozɛfu nin Simɔn nin Zida? 56 ?Yɛ i niaan bla’m be kwlaa be nin e tranman wa? ?Yɛ nn ɔ nin i kwlaa ngalɛ’n fin nin?” 57 I sɔ’n ti’n, b’a lafimɛn i su.* Sanngɛ Zezi seli be kɛ: “Be bu Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ’n i sran lika kwlaa. Saan i bɔbɔ i klɔ’n su ɔ nin i bɔbɔ i awlo’n nun yɛ be bumɛn i sran-ɔn.” 58 Yɛ i su mɔ be lafiman’n ti’n, w’a yoman abonuan sa kpanngban lɔ.\n^ Nian Mt 11:15 i su ndɛ ng’ɔ o ja ngua lɔ’n nun.\n^ Ɔ ti like mma kaan kun m’ɔ o Palɛstinin lɔ-ɔ. Ɔ kwla ɲin lele ju mɛtri 4, kpɛkun ɔ le sama.\n^ Ɔ ti kilo kɔe 10.\n^ Blɛ nga Adan nin Ɛvu bé wú be mma mun’n i ndɛ yɛ be kan-ɔn.\n^ Glɛki nun’n, be se kɛ “Ɲanmiɛn Famiɛn diwlɛ’n i mma mun.”\n^ Glɛki nun’n, be se kɛ “be ja kplali.”


N swran kpa mun, man é klô é wun, afin swran klôle'n, fin Nyanmien. Swran kwlaa ng'o klô swran'n, o ti Nyanmien wa, ye o si Nyanmien. Swran ng'o klô'a swran'n, wuun o si'a Nyanmien, afin Nyanmien'n ye o ti swran klôfue nion.\n É si ke Nyanmien klô é, o man é lafi i su. Nyanmien ye o ti swran klôfue nion, o man swran ng'o klô swran'n, wuun o nin Nyanmien ba katyi swran wunmuan, o nin i bé tran. Ke é klôle nga é fa klô Nyanmien'n i nyin fitéé wéiin'n, o man é si ke dyole dile tyen'n nun é wla'n guah asé. Afin ke o fa ti'n, ke é kusu é ti so men'n nuon. Sre ku'an bé swran nga bé klôé'n i wun, se bé klôé sakpa'n, sre kwla ku'an bé i wun. I so'n ti, swran nga sre te kuin'n, wuun o klô'a Nyanmien kpa, afin fo tule'n ti ye sre kun swran nion. É lie'n, é klô Nyanmien, afin o dun mmua klôli é.\n Sannge Nyanmien ti aunnvue sifue dan, o man ke é te ti ke swran bo wa wu sa i nyrun'n, klôle b'o fa klô yé'n ti, o maan é nin Christ é nguan. Yé bo Nyanmien yôô amun'n ti o man amuan nyan amun ti. ***


Timothée, fa sa nga bé kan kléé wo'n su kpa. Nanh sié o su nde ngbenngben b'o nin Nyanmien nde'n ti'a kun'n, nin akplôwa nga bé bo bé bu bé wun ke bé si sa'n bé si'n bé su.\nAmun mmla sifue mun, an yakô! yele ke se ngwlele'n wô sua kun nun'n, wuun béh séh ke i la clef'n wô amun sa nun, an klô'a ke an wlu lo, ye bé nga bé waan béh wluh lo'n, an ma'an bé atin.\nan si ngwlele nin sa kwlaa b'o ti nanwle'n amun mmla'n ti. I so'n ti, an bu amun wun sinnglinfue'm bé fo tufue, nin bé bo bé ti ke ba kanngan mun sa'n bé ngwlele kléfue.\nSa nglô yile 11:15-18\n Ke ange i nsô su'n bôô i awe lie'n, swran wié'm bé kpaan kéklé kpa nyanmien su lo, bé sé ke: É Min Nyanmien'n nin i Christ'n (*f1*) ye bé sié men'n sien nion. Oh kah bé sa nun tititi! Kpenngben ablaon-nin-nnan bo bé ti bé bia'n su Nyanmien nyrun le'n, bé utu bé nyin asé bé manman Nyanmien, bé sé ke: É Min Nyanmien Kpli bo a ô le, bo a ô le lalaa, kwla ô! Afin a yi o kwlale dan'n i nglô, ye a su di o famien'n. Ya kun menmenfue mun, ye o kusu o ya fale'n nin bé nga bé wuli'n bé dyole dile'n wa dyu. Tyen nga ah yôh o swran bo bé idyo o nuan'n nin bé nga bé ti o lie, bo bé srô wo'n bé mô'n, wa dyu, se bé ti swran bo bé le nyrun ô, se bé le'a nyrun ô. Tyen nga ah nunnunh bé nga bé satyi asie'n wa dyu.\n O fa Nyanmien bo bé wunmen'n i wafa kwlaa ng'o ti'n, o ti i Wa Kpen bo i kpa'n tra liké'n kwlaa ng'o yili bé'n. Afin i ye Nyanmien man o yii ninngé'n kwlaa bo bé ô nyanmien su lo nin asie'n su wa muon, liké nga bé wun bé'n nin nga bé wu'an bé'n, bé nga bé ô bia su ô, bé nga bé sié swran mun ô, mmusu mun ô, kpenngben mun ô. Nyanmien man o yii ninngé'n kwlaa, i bobo ti ye o man o yii béo.\nSa nglô yile 1:5\nSa nglô yile 5:6\nYe n wuun Bua Gbanflen kun o dyin bia'n, nin liké nnan bo bé ti ke nnen sa'n, nin kpenngben'm bé afien le, o ti ke ba kuin sa. I wue'n ti nsô, i nyinma nsô, bé ye bé ti Nyanmien Wawe nsô b'o sunmaan bé men wunmuan'n nun nion.\nSa nglô yile 13:14\nO fa ayre nga bé man o yi bé nnen klikli lie'n i nyrun le'n, laka asie'n sufue mun. O sé bé ke bé yô nnen bo bé bô i kaka b'o dyasôli'n, i wunsu.\nSa nglô yile 17:18\nYe bla nga a wunniin'n, o ti klo dan b'o sié asie'n su famien mun'n.\nSannge i nun nga ange kpenngben Michel nin mmusu'm bé si Satan béh kplih Moïse fuen'n, bo béh sih akplôwa'n, wa kwla ke'en nde te, sannge o séé i ke: «Min Min'n kô wun o!»\nO fa Nyanmien bo bé wunmen'n i wafa kwlaa ng'o ti'n, o ti i Wa Kpen bo i kpa'n tra liké'n kwlaa ng'o yili bé'n.\n1 Thessaloniquefue 4:16\nKe bé ti ke swran kun kpan, bo bé ti ange kpenngben'n i nen'n, bo bé ti Nyanmien i awe'n i tele'n tye'n, kpekuun é Min'n bobo fin nyanmien su lo su dyra Christfue nga bé wuli'n, béh tyenh dun mmua é nyrun,\nSa nglô yile 3:14\nNian nde nga n klô ke a kle kô man Laodicée asonun'n i ange'n ye: M bo bé fle min Mon-o-yô-so'n, bo n kan nde nanwle, bo bé kwla fa bé wla gua n su'n, bo min ye Nyanmien man n yii liké'n kwlaa'n, n sé ke yiô:\nSwran fi nian wu'an Nyanmien lé. San i Wa kunngba'n b'o nin i ti kun b'o ti i awlen su ba'n, i ye man é sii io.


Bali -le 'fluba 'trɛ Zozi blamin pli Bali man 'e 'pee Zaji 2\nTe 'ka min bʋ "va dɩ!\n1 'An "bʋɩ Zozinɔn, kaa nɛn ka yi -tɛra mingɔnnɛn -kaa san Zozi Crizi da bɛ, te 'ka min bʋ "va "dɩ. 2 'Ka 'ci "nrɔn 'wɩ 'gʋɛ -a da. Fɛzan -tʋ wla 'cee cin yɩ 'kuin 'e 'pɛ 'wlɛ man le -siga, ɛn 'e 'ta le sɔ fɛnyian -a. Seezan -tʋ wla "nyian 'cee cin yɩ 'kɔn 'lein zɩɛ -a -ji, te sɔ "cɛɛndɩ a "da. 3 Min nɛn 'e 'ta le sɔ fɛnyian -a bɛ, kaa -nanjɛn, ɛn 'ka 'nyrannan fɛnyian -nɔn -yrɛ. 'Pian kaa 'vɩ seezan "le "lɛ 'nan: «Bii 'gʋ, "i "tɔ wʋ lou, ɛn -te i ya "va "bɛ, 'i 'nyran 'mɛn pɛin "srɔn "tra.» 4 'Wɩ zɩɛ -a drɛdɩ bɛ, e ya min bʋdɩ "va "wlidɩ "a.\n5 'An "bʋɩ Zozinɔn, an 'ka ye "yi 'kpa. 'Ka "trɔɛn "tɔ 'wɩ 'gʋɛ -yrɛ! Maan ve 'cɛɛ 'nan, minnun nɛn o cɩ seenɔn 'a 'trɛ 'gʋɛ -a da bɛ, Bali o 'si "va 'nan, -e 'e o drɛ fɛnɔn 'a 'wee yi -tɛradɩ 'e da man, -e 'o 'kʋ 'yee mingɔnnɛn trɛ nɛn yaa 'pla minnun nɛn waa ye "yi "bɛ, -wlɛ "bɛ -a da. 6 'Pian 'cee vɛ bɛ, ka'a seenɔn 'siala min -a dɩ, fɛnɔn nɛn ka o ye "yi. -Mɛ "le "wɛan nɛn kaa dra zɩ? Fɛnɔn 'bɛ 'tɛ "paa 'ka da, ɛn -wɛɛ -ko 'kaa tin 'banɔn 'cɛin -da. 7 Ɛn -wɛɛ 'tɔ "srɔnman 'tɔ fɛnyian nɛn Zozi Crizi 'tɔ a bɛ -a man.\n8 Bali -le 'fluba 'ji bɛ, -yee -pei -tɔ wɩ -dan tʋ -a. E ya 'e 'crɛn -tɛdɩ 'nan:\n«'I bɔɛzan -tʋ yɩ "yi\n"le 'yie 'wɩ 'zʋ!»\n-Te 'wɩ zɩɛ -a drɛnan nɛn ka cɩ bɛ, te ka 'wɩ "yi drɛ. 9 'Pian -te ka min 'bʋ "va "bɛ, te ka 'wɩ 'wlidɩ drɛ. Ɛn te Bali -le -pei zɩɛ e tin -tɛa 'ka da Bali 'lɛ. 10 Kɔɔ -te min Bali -le -pei -tʋwli "cɛ srɛ bɛ, te yaa pɛɛnɔn srɛ "fo. 11 Bali -a 'vɩ 'nan:\n«Te blamin 'e min nan -wɛɛ "dɩ,\nɛn te 'e min -sran -wɛɛ "dɩ!»\nƐn yaa 'vɩ "nyian 'nan:\n«Te blamin 'e drɛ min -tɛzan -a dɩ!»\n-Te min 'ka min nan -wɛɛlɛ dɩ, 'pian ɛn e drɛ min -tɛzan -a bɛ, te ya'a 'ta wʋlɛa Bali wei da "fo "dɩ.\n12 -Yee "wɛan maan ve 'cɛɛ 'nan, -te 'ka "ta "we, ɛn 'ka "ta 'wɩ dra bɛ, -a -cin 'e 'kɔn 'ka 'ji 'nan, Bali wei nɛn e min "sia 'wɩ 'wlidɩ "le nɔanba -ji bɛ, e 'cee tin "baa. 13 Kɔɔ yi nɛn Bali 'trɛdanɔn 'le tin "baa bɛ, min nɛn ya'a 'e bɔɛnun nyrinda 'silɛ dɩɛ, Bali 'ka -a san nyrinda sia dɩ. 'Pian min nɛn 'e bɔɛnun nyrinda 'si bɛ, te "klan 'e 'kɔn -a san -ji dɩ.\nYi -tɛradɩ Bali da 'lee min drɛ wɩ\n14 'An "bʋɩ Zozinɔn, -te min -a 'vɩ 'nan, an yi -tɛala Bali da, te ya'a kɔɔnman 'e drɛ wɩ -a dɩɛ, -a -ci nɛn 'nɔn? -Yee yi -tɛradɩ Bali da zɩɛ, ya'a sia 'wɩ 'ji "fo "dɩ. 15 'Ka 'ci "nrɔn 'wɩ 'gʋɛ -a da. 'Ka "bʋɩ Zozizan 'tʋ a 'ka 'va, -te 'bɛ "cɛɛ dɩ, 'ka "blu Zozizan 'tʋ a 'ka 'va, -a ta sɔ "ka "dɩ, ɛn -a -blɩfɛ "ka "dɩ. 16 Ɛn kaa 'vɩ -yrɛ 'nan: «Kʋ ya yi pee nyan. I -fʋ -trɔɔ. Bali 'e fɛ nɛn yia -wɛɛman bɛ -a -nɔn 'yiɛ.» 'Pian fɛ nɛn 'e klɩ "man "bɛ, ka'a -nɔnlɛ -yrɛ "dɩ. 'Wɩ zɩɛ -a drɛdɩ bɛ, -a -ci "ka "fo "dɩ. 17 -A -tʋwli "nɛn "nyian yi -tɛradɩ Bali da -a. Min nɛn e yi -tɛala Bali da, ɛn ya'a kɔɔnman 'e drɛ wɩnun -a dɩɛ, min zɩɛ -yee yi -tɛradɩ Bali da -ci "ka "fo "dɩ.\n18 Ɛn "nyian bɛ, -te min -a 'vɩ 'mɛn 'nan: «Min -tʋ yi -tɛala Bali da, ɛn min pee "e "yi "dra minnun lɛ.»\nTɔɔn maan laabo min zɩɛ -yrɔ 'nan, 'i 'yie yi -tɛradɩ Bali da nɛn wa'a kɔɔnman o drɛ wɩ -a dɩɛ, -a -ci -kɔɔn 'mɛn! -E 'an 'mɛn yi -tɛradɩ Bali da -ci -kɔɔn 'yiɛ 'an drɛ wɩ -a. 19 I yi -tɛala "da 'nan Bali a -tʋwli "cɛ. 'Wɩ 'kpa nɛn. 'Pian -a -cin 'e 'kɔn 'i 'ji 'nan, -yʋ -wlidɩnun "o yi -tɛala "nyian "da zɩ, ɛn o "klanman -yrɔ.\n20 -Blʋzan, i ya "vale 'an -ci -kɔɔn 'yiɛ 'nan, yi -tɛradɩ Bali da nɛn wa'a kɔɔnman 'o drɛ wɩ -a dɩɛ, -a -ci "ka "dʋʋ? 21 -Mɛ "le "wɛan nɛn Bali -kaa tra Abraam 'sia min tɩglɩ 'a? -A drɛ wɩ man nɛn. Kɔɔ Abraam wɩɩ "man, ɛn e 'e 'pɩ Izak 'si, yaa -nɔn Bali lɛ 'sraga bʋvɛ -a Bali -pan "davɛ da. 22 Yia 'yɩ? -A drɛ wɩ 'lee -yee yi -tɛradɩ Bali da drɛ 'tʋwli. Ɛn -yee yi -tɛradɩ Bali da 'e 'lɛ sɔɔ -a drɛ wɩ man. 23 'Wɩ 'bɔ zɩɛ -yee "wɛan e ya 'e 'crɛn -tɛdɩ Bali -le 'fluba 'ji 'nan:\n«Abraam yi -tɛra Bali wei da,\nɛn Bali -a 'sia min tɩglɩ 'a\n'yee yi -tɛradɩ 'e da man.»\nBali -a laabʋ 'e bee. 24 -Yee "wɛan maan 'vɩ 'cɛɛ 'nan, Bali min "siala min tɩglɩ 'a 'e drɛ wɩ 'lee 'yee yi -tɛradɩ 'e da man, 'pian ya'a siala min tɩglɩ 'a 'yee yi -tɛradɩ Bali da 'saza "cɛ "man dɩ.\n25 'Wɩ 'tʋwli zɩɛ -yɛɛ drɛ "nyian -kɔnnɛn -wɛɛzan nɛn waa laabo Rab bɛ -yee vɛ -a. Bali -a "sia lɩmɔn tɩglɩ 'a 'e drɛ wɩ man. Kɔɔ minnun nɛn Zozue o 'pa 'sia bɛ, e 'pa 'o 'va, ɛn e -si -tʋ kɔɔn -wlɛ 'nan 'o 'tɛ -ji "da.\n26 Kaa -tɔa 'nan -te 'flindɩ -nyan min lɔ bɛ, te e -ka. -A -tʋwli "nɛn "nyian yi -tɛradɩ Bali da -le vɛ -a. Yi -tɛradɩ Bali da nɛn wa'a kɔɔnman 'o drɛ wɩ -a dɩɛ, te e ya 'e 'kadɩ.


Like nga é yó naan e wla w’a gua ase kan’n—Biblu’n nun ndɛ nga’m be cici e wla\nKɛ sran’m be kɔ be wiengu kun i fɔnvɔlɛ’n, be kle i like ng’ɔ fata kɛ ɔ yo naan i wla w’a gua ase kan’n. Ndɛ nga be kan’n, ɔ ti fanunfanun. Yɛ nɛ́n i ngba yɛ ɔ kwla fɔnvɔ sran ɔn. Wie liɛ’n, be se sran’n kɛ nán maan ɔ sun. Wie liɛ kusu’n, be se i kɛ ɔ yo ninnge wie mun fa kle kɛ i sran’n i wie’n yo i ya dan. Biblu’n kle e like ng’ɔ fata kɛ e yo’n. Ndɛ ng’ɔ kan’n, i wie yɛ fluwa sifuɛ wie’m be kan ɔn.\nLika wie’m be nun’n, sran’m be bu i kɛ sɛ yasua sun nzra nun’n, nn ɔ timan yasua. ?Sanngɛ, sɛ yasua kun i sran wu naan ɔ sun’n, i tɛ lika’n o nin? Fluwa sifuɛ wie’m be waan kɛ sran’n sun’n, i wla gua ase kan. Sɛ ɔ sunman’n, i wla’n kwla bo i wun dan. Biblu’n kleman kɛ sɛ e sran wu naan e sun’n, ɔ ti tɛ. Kpɛkun, ɔ seman kɛ nán yasua’m be sun. Maan e kan Zezi i ndɛ e nian. Ɲanmiɛn tinnin i kɛ ɔ cɛn sran mun. Sanngɛ, kɛ i janvuɛ Lazali wuli’n, ɔ sunnin sran’m be kwlaa be ɲrun.—Zan 11:33-35.\nKɛ wie’n kpɛ e awlɛn su sran kun nun kpo’n, ɔ yo e ya dan. Sanngɛ, like ng’ɔ yo e ya dan ekun’n, yɛle ndɛ nga sran wie mɔ e ɲin yi be’n, be kan kle e’n. Be flɛ bian kun kɛ Maiki. Ɔ fin Afliki di Sidi. I waan: “Kɛ min si’n wú’n, nn n le afuɛ 14. Kɛ bé yó i sɛ’n, asɔnun nga be flɛ i Plotɛstan’n be kpɛnngbɛn’n kun seli min kɛ Ɲanmiɛn i sa mian sran kpa’m be wun. Naan ɔ fa be ndɛndɛ kpa. * Ndɛ sɔ’n yoli min ya dan. Afin, e klo e si’n kpa. Kɛ ɔ kannin ndɛ sɔ’n, i afuɛ 63 yɛ. Sanngɛ, ɔ te yo min ya.”\nSran wie’m be liɛ’n, kɛ be sran kun i wie’n fu be nun’n, be bu i kɛ be dunman nun ti yɛ ɔ wuli ɔ. Wie liɛ’n, be se kɛ: ‘Sɛ ɔ ti kɛ n yoli like nga sa’n, nn w’a wuman.’ Wie liɛ’n, be nin sran’n be ɲannin ndɛ yɛ b’a siesieman naan w’a wu. Kɛ ɔ yo sɔ’n, be wla’n bo be wun lele.\nSɛ sa kɛ ngalɛ sa’m be nun kun o wɔ su’n, nán fia su. Kan kle sran ng’ɔ kwla sie i su ɔ nuan bo’n. Biblu’n se kɛ: “Janvuɛ kpa’n ɔ nunnun wunfle. Be niaan’n kusu, ɔ nunnun mmoja.”—Nyanndra Mun 17:17.\nJanvuɛ kpafuɛ’n ng’ɔ kwla fɔnvɔ e kpa’n, yɛle e Yifuɛ Ɲanmiɛn Zoova. An koko sa ng’ɔ o amun su’n i kwlaa kle i. Afin, “i yɛ ɔ nian amun lika-a.” (1 Piɛr 5:7) I kpa bɔbɔ’n, i waan sɛ amun yo sɔ’n, ɔ́ yó maan “amun wun jɔ́ amun fɔuun, amun su wun-man sa ti bɔ amun wun jɔ amun fɔuun sɔ’n i bo mlɔnmlɔn.” (Filipfuɛ Mun 4:6, 7) Ɲanmiɛn Ndɛ’n fɔnvɔ e kpa. I sɔ’n ti, amun kanngan nun. Fɔnvɔlɛ ndɛ nga amun wun i nun’n, amun klɛ be sie. (An nian kuku’n nun.) Amun fa ndɛ sɔ’m be nun wie sie amun klun. Sɛ amun bu be ndɛ sɔ’m be su akunndan tikatika’n, ɔ́ yó amun ye. I li sɛ kɔnguɛ amun kwlá lafiman’n, yɛ ndɛ sɔ’m be su akunndan bulɛ’n, ɔ́ yó amun ye kpa ɔ.—Ezai 57:15.\nBe flɛ bian kun kɛ Zaki, ɔ le afuɛ 40. Koko nun wa’n, tukpacɛ tɛ wie kunnin i yi’n. Cɛn kunngun’n, i wla lo i yi’n lele. Sanngɛ kɛ ɔ srɛ Ɲanmiɛn’n, i wla’n gua ase. Zaki waan: “Kɛ n srɛ Ɲanmiɛn’n, n wun kɛ Ɲanmiɛn nin min o nun. Cɛn wie’n, n tinnge kɔnguɛ afiɛn. Kpɛkun, n kwlá lafiman kun. Kɛ ɔ yo sɔ’n, n kanngan Ɲanmiɛn Ndɛ’n nun. M bu su akunndan. Kpɛkun, n srɛ Ɲanmiɛn n kan min klun ndɛ n kle i. Kɛ n yo sɔ’n, min wla’n gua ase. Min wun jɔ min fɔuun. Kpɛkun, m’an lafi ekun.”\nBe flɛ bla kun kɛ Vanesa. Tukpacɛ kunnin i nin’n. I kusu wunnin kɛ Ɲanmiɛn srɛlɛ’n ti like kpa. I waan: “Kɛ min wla’n bo min wun dan’n, n sun flɛ Ɲanmiɛn. M bo i dunman. Zoova tie min srɛlɛ’n. Yɛ ɔ suan min bo.”\nFluwa sifuɛ wie’m be se kɛ sɛ sran kun i fuɛ wu’n, ɔ fata kɛ ɔ yo like ng’ɔ kwla yo i wiengu’m be ye’n. I liɛ’n, i wla gúa ase kan. Sran ng’ɔ yo sɔ’n, i wla gua ase sakpa. Kpɛkun, ɔ di aklunjuɛ. (Sa Nga Be Yoli’n 20:35) Klistfuɛ nga be sran wuli’n, be nun sunman be yoli sɔ. Yɛ, be wla guali ase kan.—2 Korɛntfuɛ Mun 1:3, 4.\n^ ndɛ kpɔlɛ 5 Ndɛ nga Plotɛstan bian’n kɛnnin i lɛ’n, Biblu’n kanman sɔ. Sanngɛ, ɔ kan like nga ti yɛ sran wu’n i ndɛ.—Akunndanfuɛ’n 9:11; Zan 8:44; Rɔmfuɛ Mun 5:12.\nBIBLU’N NUN NDƐ NGA’M BE CICI E WLA\nƝanmiɛn wun sa ng’ɔ o e su’n.—Jue Mun 55:23; 1 Piɛr 5:7.\nƝanmiɛn ti yalɛ nga i sufuɛ’m be koko kle i’n.—Jue Mun 86:5; 1 Tɛsalonikfuɛ Mun 5:17.\nƝanmiɛn kunndɛman kɛ sran’m be wu.—Matie 22:32.\nƝanmiɛn seli kɛ ɔ́ cɛ́n sran mun.—Ezai 26:19; Zan 5:28, 29.\nSran wie’m be wunman like ng’ɔ fata kɛ be yo naan b’a fɔnvɔ be janvuɛ mɔ i fuɛ w’a wu’n.


‘Ngwlɛlɛfuɛ fi nunman Zoova sin.’ | Mantan\n1, 2. ?Ngue yɛ Zoova kunndɛ kɛ ɔ́ fá cɛn nso su’n yó ɔ? ?Sanngɛ cɛn sɔ’n i bo bolɛ’n nun’n, ngue sa yɛ ɔ juli ɔ?\nKLƆ sran mɔ be ti asiɛ’n su wa ninnge nga Ɲanmiɛn yili be’n be nun kasiɛn’n, amun nian kɛ b’a saci ɔ! Kɛ Ɲanmiɛn yili ninnge mun lele’n i cɛn nsiɛn’n su yɛ ɔ yili klɔ sran ɔn. Ɲanmiɛn seli kɛ ninnge ng’ɔ “yoli’n be kwlaa” be ti “kpa dan.” (Bo Bolɛ 1:31) Sanngɛ kɛ cɛn nso su’n boli i bo’n, Adam nin Ɛvu be suli Satan su, be yoli ɲin kekle Ɲanmiɛn su. I bo nzuɛn nga be isali’n yɛle sa tɛ’n, nin fɔ’n ɔ nin wie’n.\n2 Ɔ kwla yoli kɛ like nga Zoova kunndɛ kɛ ɔ́ yó i cɛn nso su’n nun’n, ɔ kpili ase sa. Cɛn nso sɔ’n ɔ́ dí afuɛ akpi kpanngban kɛ cɛn nsiɛn nga be dunnin mmua sinnin’n sa. Zoova yoli maan cɛn nso su’n yoli i liɛ ngunmin. Cɛn sɔ’n nun yɛ asiɛ wunmuan’n káci mɛn klanman ɔn. Yɛ sran nga bé trán nun’n, fɔ’n su tranman be nun. (Bo Bolɛ 1:28; 2:3) ?Sanngɛ kɛ mɔ klɔ sran’m be yoli ɲin kekle’n niɔn, ɔ́ yó sɛ naan i sɔ liɛ’n w’a kpɛn su? ?Ajalɛ benin yɛ Ɲanmiɛn fá ɔ? Atrɛkpa i lɛ nun yɛ Zoova yili i ngwlɛlɛ dan’n i nglo ɔ.\n3, 4. (a) ?Wafa sɛ yɛ ajalɛ nga Zoova fali’n ɔ yi i ngwlɛlɛ’n i nglo ɔ? (b) ?Kɛ é súan Ɲanmiɛn i nzuɛn sɔ’n i su like’n, ngue yɛ ɔ fata kɛ e wun i wlɛ ɔ?\n3 Zoova kali lɛ fali ajalɛ kun. Ɔ boli be sannzan kpɛkun like ng’ɔ ko yo naan w’a bu sa tɛ’n nga be yoli’n i nuan nɲa’n, ɔ tuli i ɲin kan. (Bo Bolɛ 3:15) Ajalɛ sɔ’n m’ɔ boli i bo Edɛni fie’n nun lɔ’n, andɛ nin andɛ ɔ te di su. I ɲɛnmɛn nin i kploun m’ɔ ti’n ti’n, sran kun kwla fa blɛ suan su like, ɔ bu su akunndan lelee bɔbɔ, sanngɛ ɔ su flɛnmɛn i le. I kwlaa yoli o, like kwlaa nga Zoova sunnzun kɛ ɔ́ yó’n ɔ kwlá kpiman ase le. Ɔ́ yó maan klunwi’n nin sa tɛ’n ɔ nin wie’n be su tranman lɛ kun. Kpɛkun be nga be nin i nanti klanman’n bé ɲán be ti fɔ’n i sa nun. I kwlaa sɔ’n jú naan cɛn nso su’n w’a wie. Ɔ maan like nga Zoova kunndɛli kɛ ɔ́ yó mán klɔ sran mun’n, ɔ́ kpɛ́n su blɛ ng’ɔ sunnzunnin’n nun sɛsɛsɛ.\n4 ?Ɔ nin i fataman kɛ e ɲin yi Sran m’ɔ le ngwlɛlɛ kɛ ngalɛ sa’n? I sɔ’n ti yɛ akoto Pɔlu klɛli kɛ: “Eee, Nyanmiɛn [...] si ngwlɛlɛ o!” (Rɔmfuɛ Mun 11:33) Kɛ é súan Ɲanmiɛn i nzuɛn sɔ’n i su like’n, maan e kan e wun ase e wun i wlɛ kɛ e su flafla su ngbɛn. (Zɔb 26:14) ?Sanngɛ Ɲanmiɛn i ngwlɛlɛ’n ti sɛ?\nƝanmiɛn i ngwlɛlɛ’n\n5, 6. ?Wafa sɛ yɛ sa silɛ’n nin ngwlɛlɛ silɛ’n be kɔ likawlɛ ɔ? ?Zoova i sa silɛ’n ti sɛ?\n5 Sa silɛ’n timan ngwlɛlɛ silɛ. Be kwla klɛklɛ fluwa kpanngban kpa be wlɛ i ɔrdinatɛli nun. ?Sanngɛ i sɔ’n ti’n, bé sé kɛ ɔrdinatɛli si ngwlɛlɛ? Cɛcɛ. I kusu maan e si kɛ ngwlɛlɛ’n nin sa silɛ’n be kɔ likawlɛ. (Nyanndra Mun 10:14) Maan e fa sunnzun ase kun e yiyi nun. ?Sɛ tukpaciɛ wie o e wun naan é kúnndɛ ayre’n, wan sin yɛ é kɔ́ ɔ? ?É kɔ́ sran ng’ɔ siman ayre’n i sin? Cɛcɛ. I sɔ’n kle kɛ sa silɛ’n nin ngwlɛlɛ silɛ’n be kɔ sɛsɛsɛ.\n6 Zoova i sa silɛ liɛ’n ɔ ti abonuan, afin i yɛ ɔ ti “Famiɛn b’ɔ ti anannganman’n” niɔn. (1 Timote 1:17) Kɛ ɔ fɛ i laa lele andɛ’n, ɔ si sa ngba. Biblu’n se kɛ: “Like fi nun-man lɛ bɔ Nyanmiɛn wun-mɛn i-ɔ. Like nga ɔ yili be’n wie fi fiɛ-mɛn i nyrun, i nyin ta be kwlaa. I ja su yɛ e kwlaa é kán sa nga e yoli nin-ɔn.” (Ebre Mun 4:13; Nyanndra Mun 15:3) Zoova yɛ ɔ ti like Yifuɛ’n niɔn. Ɔ maan ɔ si ninnge ng’ɔ yili be’n be kwlaa kpan. Ninnge kwlaa nga sran’m be yo’n, ɔ wunnin be bo bolɛ nun. Ɔ si sran’m be klun akunndan’n kwlaa. (1 Be Nyoliɛ 28:9) I nun m’ɔ yili klɔ sran’n, ɔ mɛnnin i atin kɛ ɔ fɛ i klunklo ajalɛ. Sɛ ɔ wun kɛ ngwlɛlɛ su yɛ e fa e ajalɛ mun’n, i klun jɔ dan. Asa ekun’n, srɛlɛ kpanngban nga be srɛ i’n ɔ “ti.” (Jue Mun 65:3) Kpɛkun i wla fiman like fi su le.\n7, 8. ?Wafa sɛ yɛ Zoova kle kɛ ɔ wun sa wlɛ naan ɔ si akunndan, naan ɔ si ngwlɛlɛ ekun ɔn?\n7 Nán like silɛ ngunmin yɛ Zoova si i ɔ. Ɔ wun sa’m be bo wie. Ɔ wun be ngbɛsungbɛsu’n kwlaa be wlɛ. Ɔ bu sa sin, ɔ wun ng’ɔ ti kpa’n ɔ nin ng’ɔ ti tɛ’n. Yɛ sa ng’ɔ ti cinnjin’n ɔ nin ng’ɔ timan cinnjin’n, ɔ si be. Asa ekun’n, ɔ nian lele ju sran’n i awlɛn’n i bo lɔ. (1 Samiɛl 16:7) Zoova si akunndan yɛ ɔ wun sa wlɛ. Nzuɛn nɲɔn sɔ’m be ti kpa tra sa silɛ’n. Sanngɛ ngwlɛlɛ silɛ’n, i liɛ’n ɔ ti kpa tra be ngba.\n8 Kɛ be fa sa silɛ’n, nin akunndan silɛ’n be nannan sa wlɛ wunlɛ’n su’n, yɛ be flɛ i ngwlɛlɛ silɛ’n niɔn. Aniɛn nga i kikli nun’n be klɛli Biblu’n be nun’n, ndɛ mma “ngwlɛlɛ’n” i bo’n yɛle “junman ng’ɔ di kpa’n” annzɛ “like yolɛ ngwlɛlɛ su.” Ɔ maan Zoova i ngwlɛlɛ liɛ’n ɔ timan ngwlɛlɛ paplaa sa ngbɛn. Ɔ fa di junman, kpɛkun junman sɔ’n ba nvlɛ. Kɛ m’ɔ si sa kwlaa nin ngwlɛlɛ dan ti’n, ajalɛ kwlaa ng’ɔ fa be’n be bo gua kpa. Kpɛkun ɔ yo maan like ng’ɔ yo’n, be yo ye. Ngwlɛlɛ’n i kpafuɛ’n yɛ ɔ o lɛ ɔ. Zezi i ndɛ ng’ɔ kannin’n ɔ ti nanwlɛ. Ɔ seli kɛ: “Nyanmiɛn i nyoliɛ’n kle kɛ ɔ ti ngwlɛlɛfuɛ.” (Matie 11:19) Ninnge nga Zoova yili be nglo lɔ’n ɔ nin asiɛ’n su wa’n, be yi i ngwlɛlɛ dan’n i nglo.\nNinnge nga be kle kɛ Ɲanmiɛn si ngwlɛlɛ’n\n9, 10. (a) ?Ngwlɛlɛ’n i wafa benin yɛ Zoova le i ɔ? ?Yɛ wafa sɛ yɛ Zoova yili ngwlɛlɛ sɔ’n i nglo ɔ? (b) ?Wafa sɛ yɛ selili mɔ Zoova yili’n ɔ kle kɛ Zoova si ngwlɛlɛ dan ɔn?\n9 ?Kɛ amun wun ninnge nglanmannglanman nga ajuin difuɛ kun yi be’n, be yoman amun ɲɛnmɛn? Like yilɛ’n ti ngwlɛlɛ’n i wafa kun. (Ezipt Lɔ Tulɛ 31:1-3) Zoova bɔbɔ yɛ ɔ man ngwlɛlɛ wafa sɔ’n niɔn. Famiɛn Davidi kannin Zoova ndɛ seli kɛ: “Ń yó ɔ mo yilɛ klanman bɔ a yili min’n ti. Ɔ sa nuan ninnge’m be yo nyɛnmɛn, n wun i wlɛ sɔ.” (Jue Mun 139:14) Nanwlɛ, kɛ e suan e wunnɛn’n i su like’n, e wun i wlɛ kɛ Zoova si ngwlɛlɛ dan.\n10 Maan e fa sa kun e yiyi nun. Kɛ e si’n nin e nin’n be sili sua’n yɛ e nguan’n boli i bo ɔ. E bo bolɛ’n nun’n, e ti like kaan kpa kun e nin klun lɔ. Be flɛ i kɛ selili (cellule). Sran ɲinma kwlá wunmɛn i. Selili kunngba sɔ’n yɛ ɔ trɛli lele fa kacili sran ɔn. Sran kun nun selili’m be ti akpi ngbinngbin sɔ lele akpiakpi ya (100.000.000.000.000). Selili kun i kaan m’ɔ ti’n ti’n, be nun 10.000 be sɔn dɔlua kun i ti’n su. Sanngɛ wafa nga selili kun sa i nun ninnge’m be sɔnnin’n, ɔ ti abonuan. Mannzin nga klɔ sran’m be yi be’n, be jumɛn i nun kaan sa. Fluwa sifuɛ dandan’m be waan selili’n ti kɛ klɔ kun mɔ be sili i wun’n sa. Klɔ sɔ’n i su’n, ɔ le sran wie mɔ be niɛn i anuan’m be su ɔ. Ɔ le i nun akpɔ nin i nun loto mun. Ɔ le lika kun mɔ kuran’n fin ɔn. Ɔ le wla guawlɛ ɔ nin lika kun mɔ wla’n kaci like uflɛ ɔ. Ɔ le i nun sonja mun. Kpɛkun ɔ le awa kun bɔbɔ. Kɛ selili’n ti sɔ cɛ. Asa ekun’n, selili’m be trɛ ndɛndɛ kpa.\n11, 12. (a) ?Like benin nun yɛ sɛ é kwlá sé’n, be klɛli selili kun nin i junman liɛ ng’ɔ́ dí’n niɔn? ?Yɛ wafa sɛ yɛ like sɔ’n nin Davidi i ndɛ’n be kɔ likawlɛ ɔ? (b) ?Wafa sɛ yɛ e ti nun miɛn’n kle kɛ be ‘yili e klanman ɔn’?\n11 E selili’m be ngba be timan kun. Kɛ bé trɛ́ bé kɔ́’n, be di junman fanunfanun. Wie’m be kaci ndin, wie’m be kaci owie, wie’m be kaci mmoja yɛ wie’m be kaci ɲinma. Like kun mɔ be flɛ i ADN m’ɔ o selili’n nun’n, i nun yɛ sɛ é kwlá sé’n, be klɛli kun nin i junman liɛ ng’ɔ́ dí’n niɔn. Davidi kɛnnin i ndɛ kleli Zoova kɛ: “I nun bɔ n tɛ yo mmoja bɔbɔ’n, ɔ nyin ta min. [...] A dun mmua klɛli i ngba guɛli i ɔ fluwa’n nun.”—Jue Mun 139:16.\n12 E wunnɛn’n i lika wie’m be nun ninnge’m be ti tɛkɛtɛkɛ kpa. I wie yɛle e ti nun miɛn’n. Sran wie’m be waan anwlanmannun’n klɔ sran’m be nin a wunman like mɔ i nun ninnge’m be sɔnnin kɛ ngalɛ’n sa le ɔ. Selili nga be kaci e ti nun miɛn’n i nun ndinndin’m be ti akpi ngbinngbin 100. Be sɔnnin kɛ nzraama nga be o nzraama kwle mɔ be flɛ i La Voie lactée i nun’n sa. Selili kun nin i wiengu mun be yiawlɛ’m be ti akpi kpanngban kpa. Fluwa sifuɛ dandan’m be waan asiɛ wunmuan’n su fluwa siewlɛ’m be nun fluwa’m be nun ndɛ’n kwlaa sɔn sran kun i ti sɛ’n nun. Be waan ndɛ nga be kwla sɔn e ti sɛ’n nun’n be kwlá kaman. Fluwa sifuɛ dandan’m be fali afuɛ kpanngban be suannin e lika ‘klanman sɔ mɔ Ɲanmiɛn yili’n’ i su like. Sanngɛ be di i nanwlɛ kɛ be su siman wafa nga ɔ fa yo ninnge mun’n i kpa sa le.\n13, 14. (a) ?Wafa sɛ yɛ ijrewa mun nin nnɛn uflɛ wie’m be kle kɛ “be ngwlɛlɛ nga be si i’n ɔ ti dan” ɔn? (b) ?Ngue ti yɛ e kwla se kɛ “ngwlɛlɛ” yɛ akɛndɛwa’m be fa yo be sua’n niɔn?\n13 Nán klɔ sran’m be kunngba yɛ Zoova fɛli i ngwlɛlɛ’n yili be ɔ. Jue Mun 104:24 se kɛ: “Ee [Zoova], junman nga a di be’n, be sɔnnin o! Ngwlɛlɛ nga a fa yoli i kwlakwla sɔ’n ɔ cɛnnin o! Ɔ sa nuan ninnge’n w’a yi asiɛ’n.” Ninnge kwlaa nga Zoova yili be’n mɔ be bo sin yia e’n, be yi ngwlɛlɛ m’ɔ si i dan’n i nglo. I wie yɛle ijrewa mun. “Be ngwlɛlɛ nga be si i’n ɔ ti dan.” (Nyanndra Mun 30:24) Ijrewa’m be di anuannzɛ kpa. Be nun wie’m be nian be klɔ’n su. Wie’m be sasa klɔ’n. Wie’m be kusu be ta kakaa kanngan mun kpɛkun be cuɛncuɛn be nun nzue’n. Wie’m be di junman kɛ fie difuɛ mun sa. Ninnge nga Ɲanmiɛn yili be’n, mɔ be ngwlɛlɛ nga be si i’n ti’n be kwla yo ninnge ɲɛnmɛnɲɛnmɛn mun ekun’n, be sɔnnin. Be nun wie mun yɛle ngɔnsiɛn mun, ɔ nin anunman mun. Wafa nga ngɔnsiɛn’m be tu’n, alapla wie fi toman be. Anunman nga be tu be kɔ mmuammua’n be liɛ’n, nzraama’m be su yɛ be nian be kɔ ɔ. Wie liɛ’n, be atin’n o be klun. Fluwa sifuɛ dandan wie’m be suannin nnɛn’m be ayeliɛ sɔ’m be su like. Nanwlɛ, Ɲanmiɛn i ngwlɛlɛ ng’ɔ fa yili nnɛn sɔ mun’n ɔ ti dan sakpa!\n14 Ninnge nga Zoova yili’n, be kle fluwa sifuɛ dandan’m be like kpanngban kpa. Kpɛkun be kunndɛ kɛ bé nían su bé yí ninnge wie mun. I sɔ yolɛ’n, blɔfuɛ nun’n be flɛ i biomimétique. I wie yɛle akɛndɛwa sua’n. Kɛ e wun i’n ɔ yo e ɲɛnmɛn dan. Sanngɛ mannzin yifuɛ’m be liɛ’n, wafa nga ndɛnndɛn’n fa ti’n, ɔ bo be nuan. Afin ndɛnndɛn wie’m be o lɛ’n, sɛ be nin blalɛ ɲanman kun be dan nun sɛ’n, é wún kɛ ndɛnndɛn’n sɔ tra blalɛ’n. Yɛ ng’ɔ yo ɲɛnmɛn ekun’n, yɛle kɛ ɔ sɔ tra sonja’m be tralɛ mɔ be to nun tui ɔ, ɔ wluman’n. Asa ekun’n, sɛ be kwla yo akɛndɛwa sua kun i dan kɛ lala sa’n, ɔ kwla jran alapla kun. Nanwlɛ, Zoova fali “ngwlɛlɛ” yili like kwlaa.\n?Nnɛn nin kakaa’m be “ngwlɛlɛ nga be si i’n” ɔ fin wan?\nNglo lɔ ninnge’m be yi Ɲanmiɛn i ngwlɛlɛ’n i nglo\n15, 16. (a) ?Wafa sɛ yɛ nglo lɔ nin asiɛ’n su wa ninnge’m be kle kɛ Zoova si ngwlɛlɛ dan ɔn? (b) ?Wafa sɛ yɛ sielɛ mɔ Zoova sie anzi mun’n, ɔ kle kɛ i ngwlɛlɛ’n cɛnnin ɔn?\n15 Nglo lɔ nin asiɛ’n su wa ninnge’m be kle kɛ Zoova si ngwlɛlɛ dan sakpa. Nzraama’m be nin anglo ba’n nin wia’n mɔ e kannin be ndɛ fluwa nga i ndɛ tre 5 nun’n, be sannganman nun sa sukusuku nglo lɔ. Zoova i “mmla nga nglo lɔ ninnge’m be nanti su’n” ti’n, nzraama’m be bo kwlekwle. (Zɔb 38:33) I sɔ’n ti yɛ maan Zoova kan be ndɛ se kɛ ‘be fite nyannglaan’n’ niɔn. (Ezai 40:26) Zoova yili ninnge uflɛ wie mun ekun nglo lɔ mɔ be yi i ngwlɛlɛ’n i nglo ɔ.\n16 Kɛ nga e fa wunnin i fluwa nga i ndɛ tre 4 nun lɔ’n sa’n, Biblu’n flɛ Ɲanmiɛn kɛ “[Zoova] b’ɔ sie like kwlaa’n,” afin i yɛ ɔ sie anzi akpingbin sɔ lele ya kpanngban mun wie ɔ. I sɔ’n kle kɛ Zoova i tinmin’n cɛnnin sakpa. ?Sanngɛ ngue ti yɛ kɛ é kɛ́n i tinmin’n i ndɛ’n e fa ngwlɛlɛ’n m’ɔ le i’n e wla nun wie ɔ? Amun nian. Zoova nin Zezi be di junman cɛn kwlakwla. (Zan 5:17) I sɔ’n ti su, afin Ɲanmiɛn mɔ like fi nunmɛn i sin’n i anzi’m be yaciman junman dilɛ le. Kpɛkun nán e wla fi su kɛ be ngwlɛlɛ’n nin be wunmiɛn’n tra e liɛ’n lele. (Ebre Mun 1:7; 2:7) Sanngɛ ɔ nin i sɔ ngba’n, Zoova man be junman, “be yo i nuan ndɛ’n i su sa’n” yɛ be “yo i klun sa’n.” Be sɔli i sɔ yolɛ aklunjuɛ su i afuɛ ko ju akpi ngbinngbin yɛ. (Jue Mun 103:20, 21) Sran ng’ɔ siesie junman sɔ’n i ngwlɛlɛ’n cɛnnin o!\n‘Ngwlɛlɛfuɛ fi nunman Zoova sin’\n17, 18. ?Ngue ti yɛ Biblu’n se kɛ ‘ngwlɛlɛfuɛ fi nunman Zoova sin’n’ niɔn? ?Yɛ ngue ti yɛ ɔ fata kɛ ngwlɛlɛ nga Zoova si i’n yo e sro ɔ?\n17 Like kwlaa nga y’a wun be lɛ’n ti’n, sɛ Biblu’n se kɛ Zoova i ngwlɛlɛ’n leman sin’n, i sɔ’n boman e nuan. I wie yɛle kɛ Biblu’n waan ‘ngwlɛlɛfuɛ fi nunman Zoova sin.’ (Rɔmfuɛ Mun 16:27) Ngwlɛlɛ’n bɔbɔ ba’n i bo’n o Zoova sa nun. I yɛ ɔ man ngwlɛlɛ’n i kpafuɛ’n niɔn. (Nyanndra Mun 2:6) I sɔ’n ti yɛ Zezi m’ɔ ti like kwlaa nga Zoova yili’n be nun ngwlɛlɛfuɛ’n, w’a kpɛman i ti nun w’a ijɔman’n niɔn. Ndɛ nga i Si seli i kɛ ɔ kan’n, yɛ ɔ kannin ɔn.—Zan 12:48-50.\n18 Amun nian wafa nga akoto Pɔlu kannin Zoova i ngwlɛlɛ m’ɔ leman wunsu’n i ndɛ’n. I waan: “Eee, Nyanmiɛn ti anyanbeunfuɛ o! Ɔ si ngwlɛlɛ o! Ɔ si sa’n kwlakwla kpan! ?Wan yɛ ɔ si i klun lɔ akunndan nin-ɔn? ?Wan yɛ ɔ wun sa ng’ɔ yo be’n be wlɛ-ɔ?” (Rɔmfuɛ Mun 11:33) Kɛ Pɔlu bó i ndɛ’n i bo’n, i waan: “Eee.” I sɔ’n kle kɛ Ɲanmiɛn i ngwlɛlɛ’n bo i nuan dan naan i ɲin yi i. Kɛ ɔ se kɛ Ɲanmiɛn “si ngwlɛlɛ o,” Glɛki nun’n i bo’n yɛle kɛ i ngwlɛlɛ’n cɛnnin kɛ kunman dan kun mɔ be simɛn i bo’n sa. Ɔ maan kɛ e fa e ɲin e sie Zoova i ngwlɛlɛ’n su’n, ɔ ti kɛ e su nian kunman dan kun mɔ be simɛn i bo’n i nun sa. Maan e yo sɛ e yo sɛ, e su wunmɛn i bo’n le. (Jue Mun 92:6) ?Ɔ yoman e sro?\n19, 20. (a) ?Ngue ti yɛ sɛ anunman ɲin’n ti Zoova i ngwlɛlɛ m’ɔ si i’n i nzɔliɛ’n, ɔ ti su ɔ? (b) ?Wafa sɛ yɛ Zoova kleli kɛ ɔ kwla si e ɲrun lɔ sa mun ɔn?\n19 Like ekun nga ti yɛ ‘ngwlɛlɛfuɛ fi nunman Zoova sin’n’ yɛle kɛ i kunngba cɛ yɛ ɔ kwla si e ɲrun lɔ sa mun ɔn. Nán e wla fi kɛ anunman ɲin’n ti Zoova i ngwlɛlɛ m’ɔ si i’n i nzɔliɛ. Anunman ɲin’n traman kilo 5. Sanngɛ i ɲinma’m be ti dandan tra sran kaklaka liɛ’n. Sɛ ɔ nin nnɛn kun be afiɛn’n ti nun lele mɛtri ya kpanngban annzɛ kilo kun bɔbɔ’n, maan nnɛn sɔ’n yo kaan sɛ, ɔ wun i wɛiin. Le kun Zoova bɔbɔ kannin anunman ɲin’n i ndɛ seli kɛ: “Ɔ nian-nian ɔ kunndɛ nnɛn mun ngua wa. Ɔ wun be mmua kpa lɔ.” (Zɔb 39:29) I wafa kunngba’n, Zoova kwla si e ɲrun lɔ sa nga bé bá “mmua kpa lɔ” mun.\n20 Biblu’n yi i sɔ liɛ’n i nglo. Ɔ dun mmua kannin sa wie’m be ndɛ. I sin’n, afuɛ ya kpanngban be sinnin naan sa sɔ’m b’a ju. Ɔ kannin wafa nga alɛ wie’m be bo’n gúa’n i ndɛ. Ɔ boli su kɛ famiɛn wie’m bé jáo su bé síe mɛn’n, i sin naan b’a tɔ. I li bɔbɔ wafa nga sonja’m be su kpɛn wie’m bé dí be alɛ mun’n, Biblu’n kɛnnin i ndɛ ekun. Biblu’n dun mmua kannin sa sɔ’m be nun wie’m be ndɛ, kpɛkun ɔ dili afuɛ ya kpanngban naan b’a kpɛn su.—Ezai 44:25—45:4; Daniɛl 8:2-8, 20-22.\n21, 22. (a) ?Ngue ti yɛ e kwlá seman kɛ Zoova si ajalɛ kwlaa nga é fá mun ɔn? Amun fa sunnzun ase kun yiyi nun. (b) ?Ngue ti yɛ e kwlá seman kɛ Zoova i ngwlɛlɛ liɛ’n ɔ fa yoman sran ye naan ɔ fa siman sran aunnvuɛ ɔ?\n21 ?I sɔ’n kle kɛ e mɛn dilɛ nun’n, ajalɛ nga é fá be’n, Ɲanmiɛn si be? Kɛ sran wie’m be kan sɔ ɔ. Be waan Ɲanmiɛn dun mmua siesieli sa nga bé jú e su’n, ɔ nin ajalɛ nga é fá be’n. Sanngɛ be siman kɛ be su fa Ɲanmiɛn i ngwlɛlɛ m’ɔ si i’n bé fá tó mma. Ɔ ti kɛ nn Ɲanmiɛn kwlá fɛmɛn i tinmin’n m’ɔ le i’n fa siman e ɲrun lɔ sa mun sa. Amun e fa sunnzun ase kun e nian. Wienun ɔn amun nuan nun yo fɛ kpa. ?Sanngɛ i sɔ’n ti yɛ amún tó jue nglɛmun nnɔsua sa cɔcɔcɔ ɔ? Amun su yoman sɔ. ?Nɛ́n i ɔ? I wafa kunngba’n, Zoova kwla si e ɲrun lɔ sa mun, sanngɛ nɛ́n i sɔ’n ti yɛ ɔ́ kúnndɛ sí be dɔ kwlaa su ɔ. Afin sɛ ɔ yo sɔ’n nn e klunklo ajalɛ m’ɔ mannin e atin kɛ e fa’n, ɔ su tɛnndɛn i ɲrun. Yɛ kusu ɔ su kunndɛman kɛ ɔ́ yó sɔ le.—Mmla’n 30:19, 20.\n22 Sɛ e bu i kɛ Zoova dun mmua siesieli sa nga bé jú e su’n, nn e su kle kɛ Zoova i ngwlɛlɛ liɛ’n ɔ fa yoman sran ye, naan sran yomɛn i annvɔ. Zoova timan sɔ kaan sa. Biblu’n se kɛ Zoova yɛ ɔ ti “sran klofuɛ nin-ɔn.” (1 Zan 4:8) Ɔ maan Zoova i ngwlɛlɛ’n ɔ nin i sran’n i wafa onga’m be taka i sran klolɛ’n su.\n23. ?Kɛ mɔ e kwlá faman e ngwlɛlɛ’n e sunnzunman Zoova liɛ’n, ngue yɛ ɔ fata kɛ e yo ɔ?\n23 E kwla lafi su kpa kɛ fiɛn kaan sa nunman Zoova i ngwlɛlɛ’n i sin. E kwlá faman e ngwlɛlɛ’n e sunnzunmɛn i liɛ’n. I sɔ’n ti yɛ Ɲanmiɛn Ndɛ’n wla e su nun kpongbongbo kɛ: “Nán lafi ɔ bɔbɔ wɔ akunndan liɛ’n su. [Zoova] i su yɛ lafi-ɔ. Sɛ á fín ase o á jáo o, [...] i dunman yɛ bo-ɔ. Sɛ a bo i dunman’n, ɔ́ bó ɔ nyrun atin’n.” (Nyanndra Mun 3:5, 6) Siɛn’n, é wá fá e ɲin é síe i Zoova i ngwlɛlɛ’n m’ɔ leman sin’n, i su kpa. I sɔ’n úka e naan y’a fa e wun y’a mɛntɛn i kpa.\nZɔb 28:11-28 ?Ngue yɛ ɔ kle kɛ Zoova i ngwlɛlɛ’n le ɲrun dan ɔn? ?Sɛ e bu ngwlɛlɛ sɔ’n i su akunndan kpa’n, ye benin yɛ é ɲɛ́n i ɔ?\nJue Mun 104:1-25 ?Wafa sɛ yɛ ninnge nga Zoova yili be’n be yi i ngwlɛlɛ’n i nglo ɔ? ?I sɔ’n ti’n, wafa sɛ yɛ amun wun yo amun ɔn?\nNyanndra Mun 3:19-26 ?Sɛ amun fa amun ɲin sie Zoova i ngwlɛlɛ su’n naan amun fa ngwlɛlɛ sɔ’n su nanti’n, mmlusuɛ benin yɛ amún ɲɛ́n i ɔ?\nDaniɛl 2:19-28 ?Ngue ti yɛ be se kɛ Zoova yɛ ɔ tike nvialiɛ nun sa’m be su ɔ? ?Kɛ Zoova fɛ i ngwlɛlɛ’n fa yi nvialiɛ nun sa’m be nglo kle i sufuɛ mun’n, wafa sɛ yɛ ɔ fata kɛ e si su ye ɔ?


“Klo ɔ wiengu kɛ a fa klo ɔ bɔbɔ wun’n sa.”—MAT. 22:39.\nJUE: 73, 36\n?Ngue ti yɛ ɔ fata kɛ Zoova i sufuɛ’m be klo be wiengu ɔ?\n?Ngue ti yɛ ɔ ti cinnjin kɛ yasua kun nin i yi be klo be wun ɔn?\n?Wafa sɛ yɛ Ɲanmiɛn i sufuɛ’m be kle kɛ be klo be wiengu ɔ?\n1, 2. ?Wafa sɛ yɛ Ɲanmiɛn Ndɛ’n kle kɛ sran klolɛ’n ti cinnjin ɔn?\nƝANMIƐN ZOOVA i nzuɛn dan kpafuɛ’n yɛle sran klolɛ’n. (1 Zan 4:16) Zezi Klist m’ɔ ti i Wa kpɛn’n, ɔ nin i be trannin afuɛ kpanngban kpa ɲanmiɛn su lɔ. Blɛ sɔ’n nun’n, Zezi wunnin kɛ i Si Ɲanmiɛn klo sran mun. (Kol. 1:15) I sɔ’n ti’n, i nun m’ɔ o ɲanmiɛn su lɔ’n, ɔ kloli sran mun wie. Kpɛkun, kɛ ɔ bali asiɛ’n su wa’n, w’a yaciman be klolɛ. Ɔ maan, e lafi su kɛ Zoova nin Zezi bé síe sran’m be kpa tititi.\n2 Cɛn kun’n, sran kun usali Zezi kɛ mmla’n i nun dan’n yɛle benin. Zezi tɛli i su kɛ: “Klo ɔ Min Nyanmiɛn’n kpa, fa ɔ wla’n kwlaa guɛ i su, maan wɔ akunndan’n kwlaa trɛn i su. I yɛ ɔ ti mmla klikli nin i nun dan nin-ɔn. Yɛ i nnyɔn su b’ɔ fɛ’n yɛ ɔ o yɛ: Klo ɔ wiengu kɛ a fa klo ɔ bɔbɔ wun’n sa.”—Mat. 22:37-39.\n3. ?E wiengu’n yɛle wan?\n3 Zezi kleli kɛ sran klolɛ’n ti cinnjin kpa. Afin, kɛ ɔ seli kɛ maan e klo Ɲanmiɛn kpa’n, i sin’n, ɔ seli kɛ maan e klo e wiengu. ?Sanngɛ, e wiengu’n yɛle wan? Sɛ y’a ja bla annzɛ bian’n, e wiengu klikli’n yɛle e yi’n annzɛ e wun’n. E niaan Klistfuɛ’m be ti e wiengu wie. Be nga be timan Klistfuɛ mɔ e bo jasin fɛ’n e kle be’n, be kusu be ti e wiengu. ?Wafa sɛ yɛ e kwla kle kɛ e klo e wiengu mun ɔn? Like suanlɛ nga wá klé e.\nMAAN E KLO E YI’N ANNZƐ E WUN’N\n4. ?Kannzɛ fɔ’n o e nun’n, ngue ti yɛ yasua kun nin i yi’n be kwla tran klanman ɔn?\n4 Kɛ Zoova yili Adam’n, i sin’n, ɔ yili Ɛvu. Kpɛkun, ɔ fali Ɛvu ɔli Adam wun lɔ naan ɔ fɛ i yo i yi. Zoova kunndɛli kɛ be tran klanman, be wu ba naan be yi asiɛ’n. (Bob. 1:27, 28) Sanngɛ, kɛ Adam nin Ɛvu be yoli ɲin kekle Zoova su’n, b’a tranman klanman kun. Be dunman nun ti’n, sa tɛ’n bali mɛn’n nun. Yɛ sa tɛ’n ti’n, sran’m be kwlaa be wu. (Rɔm. 5:12) Ɔ nin i sɔ ngba’n, Ɲanmiɛn Ndɛ’n kle kɛ sran kun nin i yi’n be kwla tran klanman. Afin, Ɲanmiɛn man yasua nin bla’m be afɔtuɛ naan be aja’n yo ye.—An kanngan 2 Timote 3:16, 17 nun.\n5. ?Ngue ti yɛ ɔ fata kɛ yasua kun nin yi’n be klo be wun ɔn?\n5 Ɲanmiɛn Ndɛ’n kle kɛ, sran klolɛ’n ti kpa. Afin, kɛ sran nɲɔn be klo be wun’n, be afiɛn’n mantan kpa. Yasua ng’ɔ nin i yi’n be klo be wun’n, kɛ be afiɛn mantan sɔ ɔ. Akoto Pɔlu seli kɛ: “Sran b’ɔ klo sran’n, ɔ trɛ i anwlɛn sran wun, sran b’ɔ klo sran’n, ɔ yo aklunye, yɛ i nyin blo-man sran like su, sran b’ɔ klo sran’n, ɔ di-man tutre, ɔ tu-mɛn i wun, i nzuɛn ti kpa, ɔ bu-mɛn i bɔbɔ wun akunndan, ɔ fa-man ya finfin, ɔ fa-man sa sie-mɛn i klun, sa tɛ’n yo-mɛn i fɛ, nanwlɛ dilɛ’n yɛ ɔ yo i fɛ-ɔ. Sran b’ɔ klo sran’n, sa’n kwlaa sɔn i nun, sa’n kwlaa nun ɔ lafi Nyanmiɛn su, i wla’n wo i su, ɔ trɛ i anwlɛn sa’n kwlaa nun, yɛ ɔ si-man afɛ. Sran b’ɔ klo sran’n, ɔ klo i guɛ i ti nin i bo.” (1 Kor. 13:4-8) Yasua ng’ɔ nin i yi’n be nanti ndɛ sɔ mɔ Pɔlu kannin’n su’n, be aja’n yo ye.\nƝanmiɛn Ndɛ’n kle wafa ng’ɔ fata kɛ yasua kun nin i yi’n be tran’n. (An nian ndɛ kpɔlɛ 6 nin 7 be nun.)\n6, 7. (a) ?Wan yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie awlo’n niɔn? (b) ?Wafa sɛ yɛ ɔ fata kɛ yasua kun nin i yi’n be tran ɔn?\n6 Ɲanmiɛn kleli sran ng’ɔ fata kɛ ɔ sie awlo’n. Pɔlu seli kɛ: “N klo kɛ an wun i wlɛ kpa kɛ Krist yɛ ɔ sie yasua-a, yasua kusu yɛ ɔ sie bla-a, yɛ Nyanmiɛn kusu sie Krist.” (1 Kor. 11:3) Ɲanmiɛn waan yasua’n yɛ ɔ sie awlo’n niɔn. Sanngɛ, ɔ kunndɛman kɛ yasua’m be mianmian be yi mun. Annzɛ be yo be tɛtɛ. Zoova ti Siefuɛ kpa. I sɔ’n ti’n, Zezi i ɲin yi i. Kɛ Zezi kán i Si Ɲanmiɛn i ndɛ’n, ɔ seli kɛ: “N klo e Si’n.” (Zan 14:31) Sɛ Zoova yoli Zezi i tɛtɛ’n, nn w’a kanman sɔ.\n7 Kannzɛ yasua’n yɛ ɔ sie i yi’n, sanngɛ Ɲanmiɛn Ndɛ’n waan maan yasua’m be “bu be [yi’m be] sran.” (1 Piɛ. 3:7) ?Wafa sɛ yɛ yasua kun kwla kle kɛ ɔ bu i yi’n i sran ɔn? Yɛle kɛ, like ng’ɔ́ yó’n, ɔ fata kɛ ɔ bu i yi’n i akunndan naan w’a yo. Ɲanmiɛn Ndɛ’n se kɛ: “Yasua mun, kɛ Krist kloli Asɔnun’n, amun kusu an klo amun yi mun sɔ.” (Efɛ. 5:25) Asɔnun’n ti’n, Zezi fɛli i wun mannin. Kɛ yasua kun nian Zezi i ayeliɛ sɔ’n su’n, i yi’n bu i sran wie.—An kanngan Tit 2:3-5 nun.\nMAAN E KLO E NIAAN KLISTFUƐ MUN\n8. ?Wafa sɛ yɛ ɔ fata kɛ e nin e niaan Klistfuɛ’m be kwlakwla e tran ɔn?\n8 Andɛ’n, Zoova i sufuɛ’m be ti miliɔn kpanngban asiɛ wunmuan’n su. ?Wafa sɛ yɛ ɔ fata kɛ e nin e niaan Klistfuɛ’m be kwlakwla e tran ɔn? Ɲanmiɛn Ndɛ’n se kɛ: “Sɛ e nyɛn i wun alaje’n, maan e yo sran’m be kwlaa be ye, sanngɛ maan e dun mmua yo man e niaan nga e nin be e lafi Krist su’n.” (Gal. 6:10; an kanngan Rɔmfuɛ Mun 12:10 nun.) Piɛli seli kɛ: “Kɛ an fali ndɛ nanwlɛ’n su’n, bɔ amun wun sa’n wieli’n, ɔ maan an klo-man amun niaan Kristfuɛ mun amun nuan bui su. I sɔ’n ti, an klo amun wun kpa, an tu amun klun yo sa ng’ɔ kle kɛ an klo amun wun’n. Sa ng’ɔ ti dan trɛ i ngba’n yɛlɛ kɛ an klo amun wun.”—1 Piɛ. 1:22; 4:8.\n9, 10. ?Ngue ti yɛ Ɲanmiɛn i sufuɛ’m be bo ti kun ɔn?\n9 Wafa nga Ɲanmiɛn i sufuɛ nga be o asiɛ wunmuan’n su’n be klo be wiengu’n, be wunmɛn i sɔ lika uflɛ. ?Ngue ti yɛ e klo e wun sɔ ɔ? Afin, e klo Ɲanmiɛn yɛ e nanti i mmla’m be su. Kpɛkun i kusu, ɔ fɛ i wawɛ’n suan e bo. Nanwlɛ, Ɲanmiɛn wawɛ’n i fanngan nun ti yɛ e nin e niaan nga be o mɛn wunmuan’n nun’n, e bo kwla yo kun ɔn.—An kanngan 1 Zan 4:20, 21 nun.\n10 Pɔlu kleli kɛ ɔ ti cinnjin kɛ e klo e niaan Klistfuɛ mun. Ɔ seli kɛ: “Maan sran’m be yo amun annvɔ, an yo be kpa, an yo amun wun aenvuɛ, an yo wɛtɛɛfuɛ, yɛ an blu sa’m be su. An fa like sɔ mun cici amun ti. Sa nga amun wiengu yo bɔ an wun i’n, maan ɔ sɔn amun nun, sɛ sran kun yo i wiengu sa’n, maan ɔ yaci cɛ i. Krist yacili sa nga an yoli i’n cɛli amun, ɔ maan amun kusu, sa nga be yo amun’n, an yaci cɛ. Yɛ sa ng’ɔ ti cinnjin trɛ i ngba b’ɔ maan i kwlaa sɔ’n kwla yo ye’n yɛlɛ kɛ an klo amun wiengu.” (Kol. 3:12-14) E nin e niaan Klistfuɛ mun e finwlɛ’n ti fanunfanun. Sanngɛ, e bo ti kun. Kɛ e wun kɛ klolɛ mɔ e klo e wun’n, i ti yɛ i sɔ’n “kwla yo ye’n,” ɔ yo e fɛ dan.\n11. ?Ngue yɛ be fa sie Ɲanmiɛn i sufuɛ kpa’m be nzɔliɛ ɔ?\n11 Kɛ mɔ Zoova i sufuɛ’m be klo be wun mɔ be bo ti kun’n ti’n, sran’m be wun kɛ be yɛ be su Ɲanmiɛn kpa ɔ. Zezi seli kɛ: “Sɛ an klo amun wiengu’n, i sɔ’n nun yɛ sran’m be kwlaa bé sí kɛ an ti n sɔnnzɔnfuɛ-ɔ.” (Zan 13:34, 35) Akoto Zan seli i wiengu Klistfuɛ mun kɛ: “I sɔ’n nun yɛ be fa si be nga be ti Nyanmiɛn wa, nin be nga be ti mmusu’m be si Satan’n i wa nin-ɔn, afin sran kwlaa ng’ɔ yo sa ng’ɔ ti-man kpa’n, b’ɔ kpɔ i niaan’n, ɔ ti-man Nyanmiɛn wa. An nian, ndɛ nga kɛ ɔ fin i bo bolɛ nun’n an tili’n yɛ: yɛlɛ kɛ e klo e wun.” (1 Zan 3:10, 11) Klolɛ mɔ Zoova i Lalofuɛ’m be klo be wun’n, ɔ nin be bo m’ɔ ti kun’n ti’n, be yɛ be ti Zezi i sɔnnzɔnfuɛ mun ɔn. Kpɛkun, Ɲanmiɛn maan be bo i Sielɛ’n i jasin fɛ’n asiɛ wunmuan’n su.—Mat. 24:14.\nBE SU YIA “SRAN KPANNGBAN KPA”\n12, 13. (a) ?Ngue yɛ andɛ’n, “sran kpanngban kpa” be yo ɔ? (b) ?Ngue yɛ Ɲanmiɛn wá yó mán be ɔ?\n12 Zoova i sufuɛ nga bé trán asiɛ’n su wa’n, be ti “sran kpanngban kpa.” Ɲanmiɛn Ndɛ’n waan: “Be fin mɛnmɛn’n kwlaa nin nvle-nvle’n kwlaa nun, [...] be ijɔ aniɛn wafa-wafa’n kwlaa. Be jinjin bia’n nin Bua Gbanflɛn’n be nyrun lɛ.” Ɔ se ekun kɛ: “Be nga be fin afɛ dan’n nun mun-ɔn. Be kpuli be tralɛ mun Bua Gbanflɛn’n i mmoja’n nun yɛ be fieli-ɔ.” I sɔ’n kle kɛ, be lafi e ti kpɔlɛ tɛ mɔ Zezi fɛli i wun yili’n su. Kpɛkun, klolɛ mɔ be klo Ɲanmiɛn nin i Wa’n ti’n, “be su [Ɲanmiɛn] wia nun nin kɔnguɛ.”—Ngl. 7:9, 14, 15.\n13 Ɔ ka kaan sa’n, Ɲanmiɛn wá núnnún klunwifuɛ mun. Blɛ sɔ’n nun’n, “nyrɛnnɛn’n ɔ́ yó dan.” (Mat. 24:21; an kanngan Zeremi 25:32, 33 nun.) Zoova i sufuɛ’m be liɛ’n, bé fíte nun. Afin, Zoova klo be. I afuɛ kɔe 2.000 yɛ, Ɲanmiɛn seli kɛ: “Ɔ́ núnnún be nyinmuɛn’n kwlaa, wie’n su tran-man lɛ kun. Be su yo-man sɛ kun, be su sun-man kun, be su wun-man nyrɛnnɛn kun.” ?Kɛ “ninnge sɔ’m be su tran-man lɛ kun” mɔ asiɛ’n wá káci lika klanman’n, a kunndɛ kɛ á trán su wie?—Ngl. 21:4.\n14. ?Sran nɲɛ yɛ andɛ be ti Zoova i sufuɛ asiɛ wunmuan’n su ɔ?\n14 Afuɛ 1914 nun yɛ mɛn’n i awieliɛ’n boli i bo ɔ. Afuɛ sɔ’n nun’n, Zoova i sufuɛ’m b’a sɔnman. Sanngɛ, Zoova fɛli i wawɛ’n mannin be. Kpɛkun, klolɛ mɔ be klo be wiengu’n ti’n, be tuli be klun be boli Ɲanmiɛn Sielɛ’n i jasin fɛ’n. I sɔ’n ti’n, be yia sran kpanngban kpa. Sran sɔ’m be lafi su kɛ bé trán asiɛ’n su wa. Andɛ’n, Zoova i sufuɛ’m be kwlakwla be ti sran kɔe miliɔn mɔcuɛ (8.000.000) asiɛ wunmuan’n su. Yɛ be le asɔnun akpiakpi ya, akpiakpi blu nin nnun, asɔnun ya nnan (115.400). Sran’m be uka e su afuɛ kwlaa. I wie yɛle kɛ, afuɛ 2014 nun’n, be yoli sran akpiakpi ya nɲɔn, sran akpiakpi ableso nin nnun ya nnun (275.500) tra su be batɛmu. Ɔ maan, sɛ é kwlá sé’n, be yoli sran kɔe akpi nnun ya nsan (5.300) be batɛmu le mɔcuɛ kwlaa nun.\n15. ?Ngue ti yɛ andɛ’n, sran kpanngban be kwla ti Ɲanmiɛn Sielɛ’n i jasin fɛ’n niɔn?\n15 Kɛ e wun wafa nga sran kpanngban be kwla tili jasin fɛ’n, ɔ ti abonuan. Andɛ’n, e fluwa’m be fite aniɛn 700 tra su nun. Anglo kwlaa nun’n, e yi fluwa Sasafuɛ Tranwlɛ’n miliɔn ablenun nin nɲɔn (52.000.000) tra su. Yɛ ɔ fite aniɛn 247 nun. Sran fi yiman fluwa uflɛ kɛ ngalɛ’n sa asiɛ’n su. Fluwa ?Ngue like yɛ Biblu’n kle i sakpasakpa ɔ? mɔ e fa kle sran’m be like’n, e yili miliɔn ya nɲɔn (200.000.000). Kpɛkun, ɔ fiteli aniɛn 250 tra su nun.\n16. ?Ngue ti yɛ sran kpanngban be ba Zoova i sulɛ wie ɔ?\n16 E lafi Ɲanmiɛn su. Yɛ e lafi su kɛ ndɛ ng’ɔ o Biblu’n nun’n, ɔ fin Ɲanmiɛn. Kɛ sran kpanngban be wun i sɔ’n, be ba Ɲanmiɛn i sulɛ wie. (1 Tɛs. 2:13) Satan m’ɔ ti “mɛn nga i min’n,” ɔ kle Zoova i sufuɛ’m be yalɛ. Sanngɛ, Zoova fanngan nun’n e yo kpa.—2 Kor. 4:4.\nMAAN E KLO E WIENGU TITI\n17, 18. ?Kɛ sran’m be sɔman e nun klanman’n, ngue yɛ ɔ fata kɛ e yo ɔ?\n17 Kɛ é bó jasin fɛ’n, sran wie’m be sɔ e nun kpa. Sanngɛ wie’m be sɔman e nun. ?Sɛ sran’m be sɔman e nun’n, ngue yɛ ɔ fata kɛ e yo ɔ? Ɔ fata kɛ e nanti afɔtuɛ nga Ɲanmiɛn Ndɛ’n man e’n su. Ɔ se kɛ: “Maan amun ijɔlɛ wafa’n yo sran’m be fɛ, maan amun nuan nun ndɛ’n yo fɛ kɛ njin sa naan amu’an tɛ sran ng’ɔ usa amun sa’n, i su klanman.” (Kol. 4:6) Kɛ sran’m be usa e like nga ti yɛ e lafi Ɲanmiɛn su’n, e “tɛ be su amanniɛn su.” Afin, e klo e wiengu.—1 Piɛ. 3:15, 16.\n18 Kɛ sran’m be sɔman e nun mɔ be kan e ndɛ tɛtɛ’n, e nian Zezi i ayeliɛ’n su. Ɲanmiɛn Ndɛ’n waan: “Bɛ kpɛli i nzowa, w’a yi-man a man-man be, be kleli i nyrɛnnɛn, w’a fua-man be ti, sanngɛ ɔ fɛ i ndɛ liɛ’n wlali Nyanmiɛn b’ɔ di ndɛ nanwlɛ’n i sa nun.” (1 Piɛ. 2:23) E yo wun ase kanfuɛ blɛ kwlaa nun. Yɛ e nanti afɔtuɛ nga Biblu’n man’n su. I waan: “Sɛ sran yo amun tɛ’n, nán an yo i wie, sɛ be kpɛ amun nzowa’n, nán an yi man be, sanngɛ an yra be nguan.”—1 Piɛ. 3:8, 9.\n19. ?Wafa sɛ yɛ Zezi waan e nin e kpɔfuɛ mun e tran ɔn?\n19 Sran ng’ɔ ti wun ase kanfuɛ’n, ɔ nanti afɔtuɛ nga Zezi mannin’n su. Zezi seli kɛ: “An tili i kɛ be seli kɛ: ‘Klo ɔ wiengu, yɛ kpɔ ɔ kpɔfuɛ.’ Sanngɛ n liɛ’n, ń kán klé amun kɛ, an klo amun kpɔfuɛ mun, yɛ be nga be wua amun amuɛn’n, an yra be nguan. Be nga be kpɔ amun’n, an yo be kpa, yɛ be nga be yo amun tɛtɛ bɔ be kle amun yalɛ’n, an srɛ Nyanmiɛn kɛ ɔ yo be kpa. I sɔ’n nun’n, amún wá yó amun Si b’ɔ o nyanmiɛn su lɔ’n i mma mun, afin ɔ bo wia’n man be bɔ be ti tɛ’n nin be bɔ be ti kpa’n, yɛ ɔ tɔ nzue’n man nanwlɛfuɛ nin be bɔ be ti-man nanwlɛfuɛ’n.” (Mat. 5:43-45) Kannzɛ sran’m be kpɔ e’n, e kpɔman be wie. Afin, e ti Ɲanmiɛn i sufuɛ.\n20. ?Ngue ti yɛ e lafi su kɛ sran’m bé wá kló Ɲanmiɛn nin be wiengu titi ɔ? (An nian foto ng’ɔ o kan like suanlɛ’n bo i bo lɛ’n.)\n20 Maan e kle titi kɛ e klo Ɲanmiɛn nin e wiengu mun. Sɛ sran’m be sɔ jasin fɛ’n nun annzɛ be sɔman nun o, maan e yo be kpa. Pɔlu seli kɛ: “Nán maan sran fi kalɛ tran amun su, saan amun wiengu klolɛ yɛ ɔ yo kɛ kalɛ sa yɛ ɔ tran amun su-ɔ. Afin sran ng’ɔ klo i wiengu’n, wuun w’a wie mmla’n kwlaa su fa. Afin kɛ be se kɛ: ‘Nán kunndɛ bla ɔ yi bo annzɛ bian ɔ wun bo, nán kun sran, nán wua, nán maan ɔ nyin blo ɔ wiengu i like su’n,’ sɛ mmla wie o lɛ, sɛ ɔ ti sɛ ti sɛ o, i kwlaa sɔ’n be bo i kpɔlɛ se kɛ: ‘Klo ɔ wiengu kɛ a fa klo ɔ bɔbɔ ɔ wun’n sa.’ Sran ng’ɔ klo i wiengu’n, ɔ yo-mɛn i tɛ, ɔ maan sran ng’ɔ klo sran’n, wuun w’a wie mmla’n kwlaa su fa.” (Rɔm. 13:8-10) Satan i mɛn nga nun’n, sran’m be bo timan kun, yɛ be yo be wiengu’m be tɛ. Zoova i Lalofuɛ’m be liɛ’n, be klo be wiengu. (1 Zan 5:19) Ɔ ka kaan sa’n, Ɲanmiɛn wá núnnún Satan nin i mmusu mun, ɔ nin klunwifuɛ mun. Kpɛkun, sran nga bé ká lɛ’n, bé kló be wiengu tititi. Asiɛ wunmuan’n su’n, sran’m bé kló Ɲanmiɛn nin be wiengu. Blɛ sɔ’n nun’n, asiɛ’n i su tranlɛ’n wá yó fɛ kpa.


Be ɲrun lɔ like ɲɛnmɛn kun. Satan nin i mmusu’m be su tranman lɛ kun\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Afrikaans Anglais Arménien Attié Cebuano Chichewa Chitonga Coréen Croate Espagnol Estonien Finnois Français Groenlandais Hiligaynon Hongrois Icibemba Indonésien Islandais Kikaonde Kinyarwanda Kwanyama Langue des signes costaricienne Langue des signes guatémaltèque Langue des signes mexicaine Langue des signes panaméenne Langue des signes équatorienne Lunda Luo Mahorais (Romain) Mapudungun Ndébélé (Zimbabwe) Niue Nzema Néerlandais Ouzbek Polonais Portugais Quechua (Bolivie) Russe Serbe Shona Suédois Tagalog Tahitien Tetun Dili Thaï Tongien Tsonga Tswana Urhobo Wawle Wayuunaiki Xhosa Yoruba Zoulou\nƆ cɛ kan’n Satan nin i mmusu’m be su kwlá yoman like fi kun.\nSatan nin i mmusu’m be su kleman sran’m be ɲrɛnnɛn lele kun. Zoova w’a dun mmua w’a kan be bo ɲanmiɛn’n su lɔ. (Sa Nglo Yilɛ 12:9) Ɔ ka kaan Ɲanmiɛn nin Satan nin i mmusu’m bé wá ɲɛ́n i ekun. Aolia nun ninnge nga Ɲanmiɛn maan Zan wunnin be’n, be su ndɛ nga ɔ kannin’n yɛ: ‘Yɛ n wunnin anzi kun ɲanmiɛn su lɔ ɔ su jra. Kunman dan kun mɔ be simɛn i bo’n i lakle nin i jrɔkɔ sroesroe kun wo i sa nun. Dragɔn mɔ be flɛ i wuo lalaa’n, mɔ be flɛ i ekun kɛ mmusu’m bé si Satan’n, anzi sɔ’n ɔ trɛli i yɛ ɔ cicili i, ɔ́ ká lɛ lele afuɛ akpi. Ɔ fɛ i yili kunman dan sɔ’n nun, ɔ toli nun yɛ ɔ tali su. Ɔ yoli i sɔ naan w’a lakaman nvlenvlefuɛ mun lele saan afuɛ akpi’n w’a ju.’ (Sa Nglo Yilɛ 20:1-3) Ɔ cɛ kan, Satan nin i mmusu’m bé wíe núnnún mlɔnmlɔn.—Sa Nglo Yilɛ 20:10.\nAsiɛ’n su sran klunwifuɛ’m bé wíe núnnún wie.—Jue Mun 37:9, 10; Lik 13:5.\nBe nga be wuli’n bé sá be sin nguan nun ekun!\nBe nga be wuli’n bé sá be sin nguan nun ekun asiɛ’n su wa.\nKɛ Satan nin i mmusu’m be ko wie nunnun’n, Zoova wá mán klɔ sran’m be ninnge ɲɛnmɛn kpa mun. Maan ɔ kpɛn amun klun kɛ be nga be wuli’n be nunman nguan nun kun. Zezi fali wie’n fa sunnzunnin lafilɛ pɔɔ nga be fa lafi pɔɔ’n mɔ be cɛnman laliɛ nun’n. (Zan 11:11-14) Like nga ti yɛ ɔ seli sɔ’n, yɛle kɛ ɔ si kɛ cɛn wie lele’n, bé wá cɛ́n be nga wie’n lafili be’n mun. Ɔ seli kɛ: ‘Cɛn wie lele be kwlaa nga be o ndia nun’n, bé fín ndia nun fíte.’—Zan 5:28, 29; An fa sunnzun Sa Nga Be Yoli’n 24:15.\nBé sá be sin nguan nun asiɛ’n su wa. Be su boman sɛ kun, sanngɛ jasin fɛ nga bé bó’n, yɛle kɛ b’a cɛn sran nga sa i nguan o! ?Kɛ é wá sɔ́ e awlɛn su sran nga bé sá be sin nguan nun ekun’n be nun’n, nán aklunjuɛ dan yɛle i sɔ’n?


Eli tran minndɛli Ɲanmiɛn srɛlɛ’n nun | Sulafilɛ Kpafuɛ’n\nNDƐ TRE BLU NIN KUN\nƆ tran minndɛli\n1, 2. ?Like benin yɛ i yolɛ’n timan pɔpɔ Eli sa nun ɔn? ?Yɛ ngbaciɛ benin yɛ ɔ o Eli nin Akabu be afiɛn ɔn?\nELI kunndɛ kɛ ɔ́ cúɛn i wun kan Karmɛli oka’n i ti su nglonglo lɔ ɔ́ kó srɛ́ i Si m’ɔ o ɲanmiɛn su lɔ’n. Sanngɛ sran kpanngban be guɛ i su sa plupluuplu. Afin be wunnin kɛ, kɛ ɔ flɛli Zoova’n, sin fin ɲanmiɛn su lɔ jrali. Ɔ maan atrɛkpa’n be nun sunman be kunndɛ kɛ bé yí Eli i ayɛ naan ɔ klo be sa. Sanngɛ ka naan Eli w’a fu Karmɛli oka’n i su lɔ naan w’a ko srɛ Ɲanmiɛn’n, ɔ fata kɛ ɔ yo like kun. Like sɔ’n i yolɛ’n timan pɔpɔ i sa nun. Yɛle kɛ ɔ fata kɛ ɔ ko to famiɛn Akabu naan ɔ kan ndɛ kun kle i.\n2 Akabu timan kɛ Eli sa. Ɔ wlali famiɛn tralɛ, ɔ ti srongble, ɔ ti aɲinkplifuɛ, ɔ kacili i sin sili Zoova. Eli liɛ’n, ɔ wlali Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ’m be tralɛ’n. Atrɛkpa’n nnɛn kplo annzɛ ɲɔnngɔnmɛn ndrɛ, annzɛ boli ndrɛ yɛ be fa kpali tralɛ sɔ’n niɔn. Eli ti yakpafuɛ, ɔ nanti seiin Zoova ɲrun, kpɛkun ɔ lafi i su kpa. Nanwlɛ, andɛ cɛn ba liɛ’n i nun sa nga be juli’n, be yoli maan sran’n i wafa nga Akabu nin Eli be ti’n, i ɲin wa fiteli kpa.\n3, 4. (a) ?Ngue ti yɛ ɔ yoli kekle mannin Akabu ɔ nin Baali i sɔfuɛ onga mun ɔn? (b) ?Kosan benin mun yɛ é wá tɛ́ be su ɔ?\n3 Kɛ Eli yili i nglo kɛ Baali ti ato like’n ti’n, ɔ yoli kekle mannin Akabu nin Baali i sɔfuɛ onga mun kpa. Famiɛn Akabu nin i yi Zezabɛli yɛ be su Izraɛli akpasua blu’m be nunfuɛ’m be bo kɛ be sɔ amuɛn sɔ’n niɔn. Sanngɛ, amuɛn sɔ’n w’a kwlá faman sin ngbɛn sa bɔbɔ w’a jraman i tɛ’n su. Baali i sɔfuɛ’m be boboli be wun kannin, be kpannin kekle kpa be flɛli i, be dili kɔmiɛn. Sanngɛ i kwlaa sɔ’n yoli ngbɛn. Baali w’a kwlá sasaman i ɲrun jranfuɛ 450 nga Eli kunnin be’n. Kpɛkun like kun ekun o lɛ mɔ w’a kwlɛmɛn i yo ɔ, yɛle kɛ i afuɛ nsan tra su yɛ, Baali i sɔfuɛ’m be kpan flɛli i kɛ ɔ yo maan nzue tɔ, sanngɛ ngbɛn ɔn. Ɔ ka kan’n, Zoova wá klé kɛ i yɛ ɔ yo maan nzue tɔ ɔ. Ɔ maan, kɛ ɔ́ wá tɔ́ nzue’n, Izraɛlifuɛ’m bé wún kɛ i yɛ ɔ ti Ɲanmiɛn Kpli’n niɔn.—1 Fam. 16:29–17:1; 18:1-40.\n4 ?Sanngɛ cɛn benin yɛ Zoova tɔ́ nzue’n niɔn? ?Ka naan cɛn sɔ’n w’a ju’n, ngue yɛ Eli yó ɔ? ?Ngue yɛ Eli i Ɲanmiɛn sulafilɛ’n kle e ɔ? Kɛ é kánngan ndɛ’n nun é kɔ́’n, maan e fa ɲin e sie kosan sɔ’m be su tɛlɛ’n su.—An kanngan 1 Famiɛn Mun 18:41-46 nun.\nEli w’a yaciman Ɲanmiɛn srɛlɛ le\n5. ?Ngue yɛ Eli seli Akabu kɛ ɔ yo ɔ? ?Sa nga be juli cɛn sɔ’n nun’n, Akabu kwla fa tuli i wun fɔ nun?\n5 Eli ko toli Akabu naan w’a se i kɛ: “Kɔ ko di like naan nɔn nzue, afin n ti nzue’n i ngan.” ?Famiɛn klunwifuɛ sɔ’n fali sa nga be juli cɛn sɔ’n nun’n ɔ tuli i wun fɔ nun? Ɔ si’ɛ mlɔnmlɔn! Biblu’n w’a kleman kɛ Akabu seli Ɲanmiɛn i nuan ijɔfuɛ’n kɛ ɔ kpata Ɲanmiɛn mɛn i. Nga Biblu’n kan’n yɛle kɛ, kɛ Eli seli Akabu kɛ ɔ wɔ’n, ‘Akabu ɔli.’ (1 Fam. 18:41, 42) ?Yɛ Eli li? ?Ngue yɛ ɔ yoli ɔ?\n6, 7. ?Ngue yɛ Eli srɛli Ɲanmiɛn kɛ ɔ yo ɔ? ?Yɛ ngue ti ɔ?\n6 “Eli kusu fuli Karmɛl oka’n i ti’n [su] lɔ. Ɔ kluli lele ɔ toli asiɛ’n, ɔ fɛli i ti’n wlali i nannglunman’m be afiɛn.” Ɔ maan, kɛ Akabu dí aliɛ mɔ i ku’n yí’n, nn Eli liɛ’n, ɔ́ kúnndɛ srɛ́ i Si m’ɔ o ɲanmiɛn su lɔ’n. Amun nian like nga aenvuɛ su Eli yoli’n. Ɔ fɛli i ti’n wlɛli i nannglunman’m be afiɛn, ɔ kluli lele i ti’n kannin asiɛ’n. ?Yɛ ngue ti yɛ Eli kluli sɔ ɔ? Ngaliɛ’n, e su usaman lele, afin Zak 5:18 se kɛ ɔ srɛli Ɲanmiɛn kɛ maan nzue’n tɔ. Atrɛkpa’n, i sɔ yɛ Eli su yo i Karmɛli oka’n i ti su lɔ ɔ.\nEli i Ɲanmiɛn srɛlɛ’n i nun ndɛ’n kle kɛ ɔ kunndɛli kpa kɛ Ɲanmiɛn i klun sa’n kpɛn su.\n7 Zoova dun mmua kannin kɛ: “N su wa tɔ nzue asiɛ’n su.” (1 Fam. 18:1) I sɔ’n ti’n, Eli srɛli Zoova kɛ ɔ yo naan i klun sa’n kpɛn su. Kusu’n, kɛ i afuɛ kɔe akpi kun sinnin’n, Zezi kleli i sɔnnzɔnfuɛ’m be kɛ be yo sɔ wie.—Mat. 6:9, 10.\n8. ?Ngue yɛ Eli i Ɲanmiɛn srɛlɛ’n, ɔ kle e ɔ?\n8 Eli i ajalɛ’n kle e wafa nga e kwla srɛ Ɲanmiɛn’n. Like ng’ɔ yoli i cinnjin’n, yɛle Ɲanmiɛn i klun sa’n i su kpɛnlɛ’n. Ɔ maan, kɛ é srɛ́ Ɲanmiɛn’n, nán maan e wla fi kɛ “like kwlaa nga e srɛ i’n, b’ɔ ti i klun su’n, ɔ́ mán ye.” (1 Zan 5:14) Sɛ e klo kɛ Ɲanmiɛn tie e srɛlɛ’n, ɔ fata kɛ e si i klun sa’n. I sɔ’n ti’n, maan e suan Biblu’n nun like titi. Sanngɛ, nán Ɲanmiɛn i klun sa’n i su kpɛnlɛ’n i ngunmin ti yɛ Eli srɛli i ɔ. Ɔ kunndɛli kɛ wawa dan’n i sin afɛ nga i nvle’n i nunfuɛ’m be wunnin i’n, ɔ wie. Kpɛkun atrɛ nga Zoova yili i cɛn sɔ’n nun ti’n, ɔ kunndɛli kɛ ɔ́ lɛ́ i ase. Maan e kusu e yo kɛ Eli sa. Kɛ é srɛ́ Ɲanmiɛn’n, maan e si i ye, yɛ maan e srɛ e wiengu’m be ti.—An kanngan 2 Korɛntfuɛ Mun 1:10, 11 nin Filipfuɛ Mun 4:6 nun.\nEli lafili Zoova su yɛ ɔ tran minndɛli\n9. ?Ngue yɛ Eli seli i sufuɛ’n kɛ ɔ yo ɔ? ?Yɛ like nɲɔn benin yɛ i ajalɛ sɔ’n kle e ɔ?\n9 Eli si kpa kɛ Zoova wá tɔ́ nzue’n. Sanngɛ, cɛn nga ɔ́ yó i sɔ’n, ɔ simɛn i. ?Ɔ maan, ka naan nzue’n w’a tɔ’n, ngue yɛ Eli yoli ɔ? Biblu’n se kɛ: “Ɔ seli i sufuɛ’n kɛ: ‘Fu wa naan nian jenvie’n i bue liɛ’n su lɔ.’ Yɛ ɔ fuli ɔ, ɔ niannin. I waan: ‘N wun-man like fi.’ Eli maan ɔ niannin lɔ lele sɔ kpɛ nso.” (1 Fam. 18:43) Eli i ajalɛ sɔ’n fa e ɲin sie i like nɲɔn su. I klikli’n yɛle kɛ Eli lafili Zoova su kpa. Yɛ i nɲɔn su’n yɛle kɛ ɔ tran minndɛli.\nLike kwlaa ng’ɔ kle kɛ Zoova i klun sa’n su wa kpɛn su’n, Eli fɛli i ɲin sieli su.\n10, 11. (a) ?Ngue yɛ ɔ kle kɛ Eli lafi su kɛ Zoova wá tɔ́ nzue’n niɔn? (b) ?Ngue ti yɛ e kwla lafi Zoova su kɛ Eli sa ɔ?\n10 Kɛ mɔ Eli lafi su kɛ Zoova wá tɔ́ nzue’n ti’n, like kwlaa ng’ɔ́ klé kɛ Zoova i klun sa sɔ’n kpɛ́n su’n, ɔ fɛli i ɲin sieli su. Ɔ maan ɔ sunmɛnnin i sufuɛ’n kɛ ɔ nian sɛ lika’n su mlan o. Sanngɛ kɛ ɔ ko niannin’n, nán jasin fɛ yɛ ɔ wa kannin ɔn. Ɔ seli i kɛ ‘ɔ wunman like fi.’ Ɲanmiɛn su lɔ’n ti wauun sakpa. Sanngɛ nán amun wla fi ndɛ nga Eli kan kleli Akabu’n i su. Ɔ seli i kɛ ɔ “ti nzue’n i ngan.” Eli i ndɛ sɔ’n kwla bo e nuan, afin lika’n timan mlanwa naan se kɛ nzue’n tɔ́. ?Yɛ nn, ngue ti yɛ Eli seli Akabu kɛ ɔ ti nzue’n i ngan ɔn?\n11 Eli ti Ɲanmiɛn i nuan ijɔfuɛ nin i ja nunfuɛ, ɔ maan ɔ si weiin kpa kɛ like nga Zoova waan ɔ́ yó’n, saan ɔ́ yó. Ɲanmiɛn su mɔ Eli lafi dan’n ti’n, ɔ ti kɛ ɔ ti nzue’n i ngan sa. Kɛ Biblu’n kán Moizi i ndɛ’n, nán e wla fi su kɛ ɔ seli kɛ: “Ɔ trɛ i anwlɛn, ɔ ti kɛ w’a wun Nyanmiɛn bɔ be wun-mɛn i’n sa.” ?Kɛ amun lafi Ɲanmiɛn su sɔ wie ɔ? Afin Zoova yoli ninnge kpanngban fa kleli kɛ e kwla fa e wla’n e guɛ i su, naan nda nga ɔ tali be’n, ɔ́ yía be nuan.—Ebr. 11:1, 27.\n12. ?Ngue yɛ ɔ kle kɛ Eli tran minndɛli ɔ? ?Yɛ kɛ ɔ tili i kɛ ɲanmiɛn ble kaan kun fin jenvie’n i bue’n su lɔ’n, ngue yɛ ɔ yoli ɔ?\n12 Siɛn’n, maan e fa e ɲin e sie i like nga ti yɛ e se kɛ Eli tran minndɛli’n, i su. Yɛle kɛ, nán kpɛ kunngba yɛ ɔ seli i sufuɛ’n kɛ ɔ nian jenvie’n i bue’n su lɔ ɔ. Eli maan ɔ niannin lɔ lele sɔ kpɛ nso! Atrɛkpa’n, kɔlɛ’n nin balɛ’n w’a yoman pɔpɔ i sufuɛ’n i sa nun. Sanngɛ Eli i sa sin w’a bubumɛn i, afin ɔ kunndɛli kɛ ɔ́ wún like m’ɔ kle kɛ nzue’n su wa tɔ’n. Kɛ i kpɛ nso’n su’n, Eli i sufuɛ’n ko niannin’n, ɔ wa seli i kɛ: “N wun kɛ nyanmiɛn’n w’a mlan kan, nyanmiɛn ble’n ti kaan kɛ be sa ngbabua sa fin jenvie’n i bue liɛ’n su lɔ ba.” Kɛ ɔ́ kán ndɛ’n nn ɔ́ fɛ́ i sa klun’n súnnzun wafa nga ɲanmiɛn ble sɔ’n fa ti’n. Eli i sufuɛ’n i ɲrun’n, atrɛkpa ɲanmiɛn ble sɔ’n timan like fi. Sanngɛ Eli liɛ’n, ɔ ti like dan. Ɔ maan ndɛndɛ kpa, ɔ seli i sufuɛ’n kɛ: “Ko se Akab kɛ ɔ tanndan i nnɛn kpanngɔ mun naan ɔ wɔ, afin sɛ w’a yo-man sɔ’n, nzue’n ɔ́ tánnin i.”—1 Fam. 18:43, 44.\n13, 14. (a) ?Wafa sɛ yɛ e kwla tran minndɛ kɛ Eli sa ɔ? (b) ?Ngue ti yɛ ɔ fata kɛ ikisa’n, e yo Ɲanmiɛn i klun sa’n juejue su ɔ?\n13 I lɛ nun’n, Eli kle e ajalɛ klanman kpa. E kusu, blɛ nga Zoova wá yía nda nga ɔ tali’n i nuan’n, i nun yɛ e o yɛ. Kɛ nga Eli fa minndɛli kɛ wawa blɛ’n ɔ wie’n sa’n, e mɔ e ti Ɲanmiɛn i sufuɛ andɛ’n, e su minndɛ wie kɛ Zoova nunnun mɛn tɛ ng’ɔ o yɛ’n. (1 Zan 2:17) Ɔ maan lele nin i kɛ Zoova yo sɔ’n, ɔ fata kɛ e tran minndɛ kɛ Eli sa. Ɲanmiɛn i Wa Zezi seli i sɔnnzɔnfuɛ’m be kɛ: “I sɔ’n ti, an tran minndɛ, yɛlɛ kɛ an si-man cɛn nga amun Min’n ɔ́ bá nun-ɔn.” (Mat. 24:42) ?Zezi i ndɛ sɔ’n kle kɛ i sɔnnzɔnfuɛ’m be su siman kɛ b’a mantan mɛn’n i awieliɛ’n i wun koko ti ɔ? Cɛcɛ. Afin ninnge nga bé klé kɛ mɛn’n i awieliɛ blɛ’n w’a mantan’n, ɔ kannin be ndɛ kleli be. Ɔ maan andɛ’n, e ngba e kwla wun ninnge nga Zezi kannin be ndɛ’n, mɔ be kle kɛ “mɛn’n i awieliɛ’n” w’a mantan koko’n.—An kanngan Matie 24:3-7 nun.\nKɛ Eli wunnin ɲanmiɛn ble kaan kun’n, ɔ wunnin i wlɛ kɛ Zoova su wa yo sa. Ɔ maan ninnge nga be kle kɛ e o mɛn’n i bue nuan’n, naan mɛn’n su wa wie’n, be kle e kɛ e buabua e wun e sie ikisa.\n14 Mɛn i awieliɛ’n i nzɔliɛ sɔ’m be kle weiin kpa kɛ Zoova su wa nunnun mɛn’n. ?Ninnge sɔ’m be su e bo naan y’a yo Ɲanmiɛn i klun sa’n juejue su? Eli liɛ’n, ɲanmiɛn ble kaan kun m’ɔ wunnin i’n ti’n, maan ɔ wunnin i wlɛ kɛ Zoova su wa yo sa. ?Yɛ i bo’n guali sɛ mɛnnin i? ?I ɲin guali ase?\nZoova deli Izraɛlifuɛ mun yɛ ɔ yrali Eli su\n15, 16. ?Sa benin mun yɛ be ja nun lɛ’n, be juli ndɛndɛ kpa ɔ? ?Yɛ atrɛkpa’n, ngue yɛ Eli buli i kɛ Akabu yó ɔ?\n15 Biblu’n se e kɛ: “Kɛ ɔ cɛ kan’n, nyanmiɛn’n yɛ w’a mlan tritritri yɛ, aunngban fita-man ngowa, kpɛkuun nzue’n tɔli dan kpa. Kɛ ɔ́ yó sɔ’n, wuun Akab w’a fu kakaklolo’n nun w’a ɔ Zizreɛl.” (1 Fam. 18:45) Blɛ mɔ Eli i sufuɛ’n ɔ́ kó bó sa’n su klé Akabu’n, be ja nun lɛ’n, ɲanmiɛn ble kaan sɔ’n yoli dan. Lika’n kali lɛ mlannin tritritri. Aunmuan’n fitali kekle kpa. Kpɛkun nzue ng’ɔ jrannin lele afuɛ nsan nin sin’n, ɔ tɔli. Asiɛ kee’n nɔnnɔnnin nzue’n. Atrɛkpa’n, nzue m’ɔ tɔli dan’n ti’n, Kizɔn nzue ba’n ɔ yili dan. Ɔ maan ɔ sonjili Baali i nuan ijɔfuɛ nga be kunnin be’n, be mmoja’n ɔli. Nanwlɛ, Izraɛlifuɛ ɲin keklefuɛ sɔ’m be kwla jran nzue m’ɔ tɔli lɛ’n su be nunnun Baali i sɔlɛ’n i osu mlɔnmlɔn, naan Zoova yaci be wun sa’n cɛ be.\n“Nzue’n tɔli dan kpa.”\n16 Eli buli i kɛ Izraɛlifuɛ’m bé yó sɔ sakpa. Atrɛkpa’n, ɔ seli i wun kɛ sa nga Akabu wunnin be cɛn sɔ’n nun ti’n, ɔ́ káci i nzuɛn’n naan ɔ́ yáci Baali i sɔlɛ. Nanwlɛ, e siman akunndan nga Akabu buli i blɛ sɔ’n nun ɔn. Biblu’n se kɛ ‘Akabu fuli i kakaklolo’n nun ɔli Zizreɛli.’ ?Ɔ fali sa sɔ mun tuli i wun fɔ nun? ?Ɔ kunndɛli kɛ ɔ́ káci i sa naan ɔ́ sú Zoova? Cɛcɛ! Sa nga be juli kasiɛn’n be kle kɛ w’a yoman sɔ mlɔnmlɔn. I kwlaa yoli o, nán ninnge nga Akabu nin Eli be yoli be cɛn sɔ’n nun’n, be ngba yɛ ɔ o lɛ ɔ.\n17, 18. (a) ?Kɛ Eli kɔ́ Zizreɛli’n, sa benin yɛ ɔ juli i su ɔ? (b) ?Ngue ti yɛ wafa nga Eli wanndili ɔli Zizreɛli’n, ɔ ti abonuan ɔn? (An nian ndɛ ng’ɔ o ja ngua lɛ’n i nun wie.)\n17 Eli fali atin kunngba nga Akabu fali’n wie. Atin sɔ’n wuali, yɛ lika’n ti munnduun, kpɛkun nzue’n tɔman aɔwi. Sanngɛ abonuan sa kun juli.\n18 “[Zoova] wlali Eli nun wunmiɛn. Eli cili i afiɛn naan w’a wanndi Akab i kakaklolo’n i nyrun lele w’a fa ju Zizreɛl lɔ.” (1 Fam. 18:46) Nanwlɛ, Zoova yili atrɛ kun Eli i lika. Afin Karmɛli oka’n nin Zizreɛli be afiɛn’n ti nun kilo 30. Eli timan bakan kun, w’a yo kpɛnngbɛn. * Ɔ maan kɛ ɔ ko yo naan kɛ ɔ́ wánndi ɔ, tralɛ’n w’a tɛnndɛnmɛn i ja nun’n ti’n, ɔ ɲɔnɲɔnnin i tralɛ tɛnndɛn’n fa cili i afiɛn. Ɔ wanndili ndɛndɛ kpa lele ko buli Akabu i kakaklolo’n i wun!\n19. (a) ?Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ’m be ndɛ benin yɛ wunmiɛn nga Ɲanmiɛn mannin Eli’n ɔ fa e ɲin sie su ɔ? (b) ?Kɛ Eli wánndi kɔ́ Zizreɛli’n, ngue yɛ ɔ wun i wlɛ kpa ɔ?\n19 Ɲanmiɛn yrali Eli i su dan, ɔ mɛnnin i wunmiɛn. I gbanflɛn nun bɔbɔ’n, w’a ɲɛnmɛn i sɔ wunmiɛn’n le. Ɔ maan i sɔ’n yoli i fɛ dan. Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ’m be ndɛ nga be kɛnnin i kɛ sran kpa’m bé trán mɛn klanman’n nun asiɛ’n su wa’n, naan be su tɔman tukpacɛ kun, naan bé yó kpinndinkpinndin’n, sa sɔ’n fa e ɲin sie su. (An kanngan Ezai 35:6 nun; Jue 37:29.) Kɛ Eli wánndi nzue’n bo kɔ́’n, i klun lɔ’n, ɔ si kɛ i Si Ɲanmiɛn Kpli Zoova i klun jɔ i wun.\n20. ?Ngue yɛ e kwla yo naan Zoova w’a yra e su ɔ?\n20 Zoova klo kpa kɛ ɔ́ yrá e su. I sɔ’n ti’n, maan e kplin e ɲin e yo like kwlaa nga e kwla yo naan w’a yra e su’n. Kɛ nga Eli fa yoli’n sa’n, ninnge kwlaa nga be kle weiin kɛ e o mɛn’n i bue nuan’n, naan Zoova su wa nunnun mɛn nga’n, maan e ɲin tran be su. Kɛ Eli sa’n, maan e fa e wla’n kwlaa e gua nda nga Zoova tali be’n su, afin ɔ ti Ɲanmiɛn m’ɔ “bua-man ato” ɔ.—Jue. 31:6.\n^ ndɛ kpɔlɛ 18 Kɛ ɔ juli i ɲrun’n, Zoova seli Eli kɛ ɔ kle Elize i like. Elize sɔ’n yɛ be kɛn i ndɛ kɛ “ɔ gua Eli sa su nzue’n” niɔn. (2 Fam. 3:11) I sɔ’n kle kɛ Elize ti Eli i ukafuɛ, naan Eli i kpɛnngbɛn blɛ’n nun’n, i yɛ ɔ́ úkɛ i ɔ.\n?Ngue yɛ ɔ kle kɛ Eli w’a yaciman Ɲanmiɛn srɛlɛ le ɔ?\n?Wafa sɛ yɛ Eli kleli kɛ ɔ lafi nda nga Zoova tali’n su ɔ?\n?Ngue yɛ wafa nga Eli tran minndɛli’n, ɔ kle e ɔ?\n?Like benin yɛ Eli yoli mɔ amun kunndɛ kɛ amún yó naan amun a lafi Ɲanmiɛn su kɛ i sa wie ɔ?\nEli tran minndɛli


Be flɛ Ɲanmiɛn i sufuɛ kun kɛ Abakiki. Ɲanmiɛn klun jɔ i wun kpa. Sanngɛ ɔ seli kɛ: “?Anannganman, naan flɛlɛ nga m’an flɛ wɔ lele kɛ a wa de ye’n, a su tɛ-man min su le? ?Sa tɛtɛ nga be yo bɔ n kpan n kan n kle wɔ’n, cɛn onin ko yɛ á dé ye be nun-ɔn?” (Abakik 1:2, 3) ?Ndɛ sɔ’n kle kɛ ɔ lafiman Ɲanmiɛn su kun? Cɛcɛ. Ɲanmiɛn seli Abakiki kɛ w’a sie blɛ kun naan sɛ blɛ sɔ’n ju’n, ɔ́ núnnún ɲrɛnnɛn sa kwlaa.—Abakik 2:2, 3.\nKɛ e bɔbɔ annzɛ e sran kpa wie wun ɲrɛnnɛn’n, e kwla bu i kɛ Ɲanmiɛn cuɛncuɛn i ja ase. Afin e kunndɛ kɛ ɔ yi e su afɛ’n dɔ nga su. Sanngɛ, Biblu’n gua e awlɛn su nzue se kɛ: “Like nga e Min’n se kɛ ɔ́ yó, ɔ cuɛn-cuɛn-mɛn i ase kɛ sran’m be bu i’n sa. Sanngɛ ɔ trɛ i anwlɛn amun wun, ɔ klo-man kɛ sran kun sa mlin, ɔ klo kɛ sran’m be kwlaa be kaci be nzuɛn’n.”—2 Piɛr 3:9.\n?CƐN BENIN YƐ ƝANMIƐN YÍ E SU AFƐ’N NIƆN?\nƆ su cɛman kun mlɔnmlɔn! Zezi seli kɛ sran wie’m bé wún sa nga bé klé kɛ “mɛn’n i awieliɛ’n” w’a mantan koko’n, be wlɛ. (Matie 24:3-42) Ndɛ nga Zezi kannin’n, ɔ su kpɛn su e blɛ liɛ nga nun. I sɔ’n kle kɛ ɔ ka kan’n, Ɲanmiɛn wá yó maan e su afɛ’m bé wíe. *\n?Sanngɛ wafa sɛ yɛ Ɲanmiɛn wá yí e su afɛ wafawafa kwlaa-ɔ? I nun nga Zezi o asiɛ’n su wa’n, ɔ yili i nglo kɛ Ɲanmiɛn le tinmin naan ɔ kwla yi sran’m be su afɛ’n kwlaa. Maan e fa e ɲin e sie i sa nga’m be su.\nSanvuɛsa mun: Cɛn kun’n, Zezi nin i akoto’m be fuli alie kun nun be ɔli Galile jenvie’n su. Kpɛkun aunmuan dan kpa kun fitali jenvie’n su. I ti’n, ɔ ka kan naan alie’n w’a utu. Blɛ sɔ nun’n, Zezi kleli kɛ i bɔbɔ nin i Si be le tinmin naan be kwla like kwlaa yo. (Kolɔsfuɛ Mun 1:15, 16) Zezi seli kɛ: “Yaci bolɛ’n, jran diin! Kpɛkuun kpe yɛ aunngban’n kpɛli-ɔ, naan lika’n w’a tɔ bliin.”—Mark 4:35-39.\nTukpacɛ’n: Sran’m be sieli i nzɔliɛ kɛ Zezi kwla yo aɲinsifuɛ mun, nin be nga be ja timan kpa’n, nin ngbitiɛfuɛ mun, nin kokowefuɛ mun, yɛ be nga tukpacɛ uflɛ o be wun’n, be juejue. Biblu’n se kɛ: Zezi “yoli tukpacɛfuɛ’m be kwlaa be juejue.”—Matie 4:23, 24; 8:16; 11:2-5.\nAliɛ ndɛ’n: Ɲanmiɛn fanngan nun’n, Zezi mannin sran kpanngban kpa be aliɛ be dili. Biblu’n kle kɛ Zezi yoli sɔ kpɛ nɲɔn.—Matie 14:14-21; 15:32-38.\nWie’n: Zoova fanngan nun’n, Zezi cɛnnin sran nsan. I sɔ’n kle kɛ Zoova kwla nunnun wie’n mlɔnmlɔn. Be nga Zezi cɛnnin be’n, be nun kun liɛ’n kɛ ɔ wuli’n ɔ dili cɛn ba nnan ka naan Zezi w’a cɛn i.—Mark 5:35-42; Lik 7:11-16; Zan 11:3-44.\n^ ndɛ kpɔlɛ 5 Sɛ amun kunndɛ kɛ amún sí sa sɔ’n i su ndɛ wie mun ekun’n, amun nian fluwa ?Ngue like yɛ Biblu’n kle i sakpasakpa ɔ? i ndɛ tre 9 nun. Zoova i Lalofuɛ mun yɛ be yili-ɔ. A kwla kɔ e ɛntɛnɛti adrɛsi www.jw.org/bci su ko fa wie. A su tuɛmɛn i ti sika.\nƝanmiɛn Ndɛ’n uka e maan e lafi ninnge nga Zoova waan ɔ́ yó man e’n, be su.


Zoova i Lalofuɛ mun—Asɔnun’n nin i nunfuɛ mun\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Acoli Afrikaans Albanais Allemand Amharique Anglais Arabe Arménien Aymara Batak (Toba) Bichlamar Bikol Bulgare Cakchiquel Catalan Cebuano Chichewa Chinois (Simplifié) Chinois (Traditionnel) Chitonga Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Citonga Coréen Croate Créole d’Haïti Danois Efik Espagnol Estonien Ewé Fidjien Finnois Français Ga Garifuna Grec Groenlandais Guarani Géorgien Hiligaynon Hmong (White) Hongrois Hébreu Iban Icibemba Igbo Iloko Indonésien Islandais Italien Japonais Karen (S'gaw) Kazakh Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Krio Kwangali Kwanyama Lamba Lhukonzo Lifu Lingala Lituanien Luganda Lunda Luo Luvale Macédonien Malgache Maltais Mam Mambwe-Lungu Maya Mazateco (Huautla) Mixe Mongol Mooré Myama Nahuatl (Central) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Nord de Puebla) Ndonga Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Ngabere Norvégien Nyaneka Nyanja Nzema Néerlandais Ossète Pangasinan Papiamento (Aruba) Papiamento (Curaçao) Persan Pidgin (Cameroon) Pidgin salomonien Polonais Portugais Quechua (Bolivie) Quichua (Imbabura) Roumain Runyankore Russe Samoan Sango Sepedi Serbe Serbe (Romain) Sesotho (Lesotho) Shona Sidama Silozi Singhalais Slovaque Slovène Sranan tongo Suédois Swahili Swahili (Rép. Dém. Du Congo) Tagalog Tahitien Tatar Tchouvache Tchèque Thaï Tigrinya Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Totonaque Tshiluba Tsonga Tswana Turc Tuvalu Twi Tzotzil Ukrainien Umbundu Uruund Venda Vietnamien Wallis Wawle Wayuunaiki Wolaitsa Xhosa Yoruba Zapotec (de l’isthme) Zoulou\n?Sran benin yɛle Zoova i Lalofuɛ mun?\nE ti asɔnun akpasua klonglo kun. E o nvle kpanngban nun. Etazini lɔ yɛ e asɔnun’n i bo bia’n wo ɔ. E ju sran kɔe miliɔn mɔcuɛ. Yɛ e kle sran mun Biblu’n nun like nvle ya nɲɔn ablasan (230) tra su nun. Kɛ e yo sɔ’n, e nanti ndɛ nga Zezi kannin’n su. Ɔ seli kɛ: “Bé wá kán Nyanmiɛn sielɛ’n i jasin fɛ nga mɛn wunmuan’n nun naan sran’n kwlaa be ti Nyanmiɛn ndɛ’n.”—Matie 24:14.\nSɛ nvle nga Zoova i Lalofuɛ’m be o su’n be mmla’n nin Ɲanmiɛn liɛ’n be sansanman be wun’n, Zoova i Lalofuɛ’m be nanti su. Sanngɛ e yoman politiki. Yɛ kɛ nvle’m bé kún alɛ’n, e kunman wie. Afin, e nanti ndɛ nga Zezi kannin’n su. Ɔ seli Klistfuɛ mun kɛ “be ti-man mɛn nunfuɛ.” (Zan 15:19; 17:16) I sɔ’n ti, kɛ bé kún alɛ dan’n i nɲɔn su’n, be wlali Zoova i Lalofuɛ wie’m be bisua. Be kleli be ɲrɛnnɛn tɛtɛ kpa. Yɛ be kunnin wie mun. Alemaɲi lɔ Ɲanmiɛn sulɛ wafa’m be kpɛnngbɛn kun kannin Zoova i Lalofuɛ’m be ndɛ. Ɔ seli kɛ: “Be kwla si be wue nun be se kɛ be ngunmin cɛ, b’a jranman Itilɛli sin.”\n“[Zoova i Lalofuɛ’m] be nzuɛn’n ti kpa. Sran sɔ’m be buman be ngunmin be wun akunndan. Be kwla di awa junman dandan mun. Sanngɛ, be yoman politiki. [...] Be ɲin yi siefuɛ mun. Sanngɛ, be lafi su kɛ Ɲanmiɛn Sielɛ’n i kunngba cɛ yɛ ɔ kwla yo sran’m be ye mlɔnmlɔn ɔn.” —Nova, ɔ ti Cekɔslovaki lɔ fluwa kun.\nKannzɛ e timan mɛn’n nunfuɛ’n, sanngɛ e yiman e wun mɛn’n nun. Kɛ Zezi srɛ́ i sɔnnzɔnfuɛ’m be ti’n, ɔ seli Ɲanmiɛn kɛ: “N srɛ-man wɔ kɛ a yi be mɛn’n nun.” (Zan 17:15) Ɔ maan, a kwla wun kɛ e kɔ junman, e kɔ gua dilɛ. Yɛ e mma’m be kɔ suklu’m be nun.\nNVLE NGA E O SU KPANNGBAN’N\nKɔ ɛntɛnɛti adrɛsi www.jw.org/fr su. (Tin QUI SOMMES NOUS > ASSEMBLEES su), naan nian video mɔ be flɛ i kɛ Assemblée spéciale en Israël. Ɔ kle kɛ Zuifu nin Palɛstinifuɛ nga be ti Zoova i Lalofuɛ’n, be bo ti kun.


anh nian Nyanmien i bua fa b'o fa bé maan amun'n bé lika. Nanh an yôé mianle su, anh yôé ke Nyanmien klô ke an yô'n sa. Nanh an yôé ke amun wa nyan liké ti, sannge anh tu amun klun yô. Nanh an tin bé nga bé fa bé maan amun ke an nian bé su'n bé su, sannge anh yô sa ng'o ti kpa'n, man bé nian su.\n Lélé nde awé nin nzué wé te kun é, é wun ti kplen, bé bô é, é ti lalasinfue, é di dyunman é fa kpa nan ya nyan é nuan nun alie. Bé kpe é nzôwa, é yi ma'an bé, é bô bé môaé. Bé klé é yale, o son é nun. Bé satyi é dunman, é te'a su. Swran'm bé nyrun ya katyi ke wla sa, é ti ke bé dya bô fa sa, lélé nde bé te bu é so.\n Nanwle, se swran nyin yi liké ng'o le'n, Nyanmien sule'n o ti anyanbéun liké dan. Afin ke béh wuh yé'n, é nin liké fi a baman, o man ke éh koh'n, é kwla fa'a liké fi koman I so'n ti se é nyan liké é di, é nyan tannin kla'n, o dyu é. Sannge bé nga bé klô ke béh nyanh bé wun'n, lakafue'n laka bé. Ninngé ngbenngben bo bé kônvi so bé'n nin bé nyin b'o blô ninngé tete kpanngban b'o satyi swran b'o man bé agualie'n gua'a bé kpa'n, bé su'n, o katyi ke aya sa, bé to nun o tra bé. Afin sika klôle'n ye o ti sa tete'n kwlaa i bo nion. Swran wié'm bé fa bé nyin blôô nun lélé bé lafi'a Nyanmien su kun, o man awlabôe'n wa kun bé kpô. Sannge o bo a ti Nyanmien i swran'n, nanh fo o wun wle ninngé so'm bé yôle nun. Mion o nyin yô sa ng'o ti kpa'n, fo o wun mantan Nyanmien, lafi i su, klô Nyanmien nin swran, tro o awlen, yô weteefue. Mion o nyin man swran'm bé lafi Nyanmien su kpa, afin se a mion o nyin so'n, o ti kpa. Anannganman nguan bo i ti ye Nyanmien flee wo, bo a kaan Nyanmien su bo a lafi'n i nde fefe swran kpanngban bé nyrun'n tre kéklé. Nyanmien Kpli b'o man liké kwlaa nguan'n, nin Christ-Jésus b'o kan nde nanwle yakpa su kléé Ponce Pilate'n, bé ti nde nga m ma kan klé wo ye'n i nun lalôfue. Liké nga o séé o ke a yô'n, nian su yôé sese, nan tyen nga é Min Christ-Jésus yih i wun nglô'n, ba kputu'a o. Ke i tyen nga Nyanmien siéli'n kô dyu'n, Nyanmien bo i kunngba ye o fi famien, bo bé bô i dunman fe titi, b'o sié famien nin bé kwlaa nga bé sié swran'n, i ye oh yih i nglô so nion. I kunngba tye ye o wumaan, o tran lika b'o kpadya nyannyannyan bo swran fi kwla mentenmen'n nun. Swran fi nian wu'en lé, ye bé kwla wunmen. Man bé menmen ye bé si ke o ti kwlafue tititi. Mon o yô so. Kan klé ble nga é ô nun ye'n i nun anyanbéunfue'm bé ke, nanh man bé di tutré, nanh man bé fa bé wla gue bé anyanbéun b'o su ka'a le'n su, sannge bé fa gue Nyanmien b'o man é liké kwlaa b'o man é klun dyo'n i su. Sé bé ke bé yô sa ng'o ti kpa'n, bé yô swran yé, ye o ti anyanbéun kpa nion. Man bé yô aklunyé, bé tye swran liké. Se bé yô so'n, wuun tro kpa kun b'o satyiman'n ye ba kpe a siéo, ye béh nyanh nguan sakpa.\n Anya béunfue mun, anh sié amun su! Nyrennen b'o wa to amun su'n ti, anh bô auyé, anh sun! Amun ninngé'm ba satyi, kakaa'm ba di amun trale mun. Amun sika okwle'n nin amun dyete ufué'm ba dun, i dunle so'n oh yiyih amun bô, oh yrah amun ke sin sa. Men nga ya dyu i bué nuan ye'n, amuan tian amun ninngé'm bé nuan! Bé nga bé di amun fié'n su dyunman, bo amuan tu'a bé kale'n, anh tié bé kpanle'n. Bé nga bé kpe amun awié'n bé kpan lélé bé nen'n tô é Min Anannganman Nyanmien Kpli'n lo. An di amun klun liké, an di men'n, o man amuan yô ke nnen bo wa lô kpa bo i kunle a dyu sa. An buu bé nga bé ti swran kpa'n bé fo, an kuun bé, bé nin amun a kpliman.