?Dinozɔɔ’m be su ndɛ benin yɛ Biblu’n kan-ɔn?\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Aamenin Aflikanin Aiti lɔ Kleɔlu liɛ'n Alabanin Aleman Amariki Angle Arabu Arabu (Liban) Ausa Azeri Baskii Bataka (Toba) Bilgari Bisilama Blɔfuɛ Dangme Danois Ebre Fiji Féroïen Fɔn Fɛnlandi Gali Glɛki Gunnun Hmong (White) Iban Ikrɛnin Iligainɔn Iloko Isibɛnba Isoko Itali Izbɛki Kanada Kanbɔji aniɛn'n Katalan Kazaki Kazaki (Arabu) Kikamba Kikaonde Kikuyu Kiluba Kiniaruanda Kirgizi Kiribati Kirundi Klowati Kore aniɛn'n Kosa Kuaniama Kyangonde Kɔngo Lingala Lio Litianin Livale Luganda Malagasi Malayalamun Malti Malɛ Manbue-Lungu Maseduanin Miama More Mɔngoli Ndebele (Zɛnbabue) Ndɔnga Nepali Nzɛma Nɔɔvɛzi Nɛɛlandi Osɛti Pangasinan Peruvi bobo aniɛ'n Polɔɲin Portugais Pɔɔtigali Pɛɛsi Risi Risi bobo aniɛn'n Rumanin Sango Savakano Sebuano Seisɛli Kleɔlu Sepedi Sinala Sisewa (Malawi) Situnbuka Sitɔnga Sitɔnga (Malawi) Slovaki Slovenin Sona Suaili Suati Sunda Suɛdi Sɛɛbi (Rɔmun) Sɛɛbi (Siriliki) Tagalɔgu Tai Taiti Tamulu Tataa Tchèque Telugu Tetun Dili Tiglɛnya Tiriki Tisɔnga Tivu Tizɔtzili Tswana Tui Urobo Uzbek (Roman) Valencian Viɛtinamun Vɛnda Wawle Yoruba Zapɔn Zulu Zɔɔzi sinua (Sangai) sinua (Sisuanin) sinua Kantɔnɛ sinua Kantɔnɛ (Nga i kanlɛ timan kekle'n) sinua Mandarɛn (Lalafuɛ liɛ'n) sinua Mandarɛn (Nga i kanlɛ timan kekle'n) Ɔngli Ɛndonezi Ɛsipaɲɔlu Ɛsitonin\nBiblu’n kanman nnɛn dandan nga be flɛ be Dinozɔɔ’m be ndɛ trele sa. Sanngɛ, Biblu’n se kɛ Ɲanmiɛn yɛ ɔ “yili like kwlaa-ɔ.” Dinozɔɔ’m be o ninnge ng’ɔ yili be’n be nun wie. * (Sa Nglo Yilɛ 4:11) Kannzɛ Biblu’n kanman Dinozɔɔ’m be ndɛ trele’n, sanngɛ Biblu’n kan nnɛn wafa wie’m be ndɛ. Atrɛkpa’n, Dinozɔɔ’m be o be nun wie:\n“Jenvie’n nun nnɛn sroesroe mun.”—Bo Bolɛ 1:21. New American Bible.\n“Nnɛn fanunfanun nga be cuɛn be wun ase’n.”—Bo Bolɛ 1:25.\n“Blo nnɛn fanunfanun mun.”—Bo Bolɛ 1:25.\n?Nnɛn wie mun yɛ be kacili Dinozɔɔ-ɔ?\nOwie nga fluwa sifuɛ’m be wunnin be’n, be kleman kɛ nnɛn wie mun yɛ be kacili dinozɔɔ-ɔ. Sanngɛ be kle kɛ dinozɔɔ’m be le be akpasua. I sɔ’n nin ndɛ nga Biblu’n kan’n ɔ kɔ likawlɛ. Biblu’n se kɛ Ɲanmiɛn yɛ ɔ yili nnɛn’m be kwlaa-ɔ. Jue Mun 146:6 se kɛ: “Anannganman yɛ ɔ boli Nyanmiɛn’n b’ɔ la nglo lɔ plaii’n nin asiɛ nin-ɔn. Jenvie’n nin i nun ninnge’n kwlaa i yɛ ɔ yili be-ɔ.”\n?Blɛ benin nun yɛ dinozɔɔ’m be trannin asiɛ’n su-ɔ?\nBiblu’n se kɛ, kɛ Ɲanmiɛn yí ninnge mun’n, i cɛn nnun nin nsiɛn be nun’n, ɔ yili jenvie nun nnɛn mun nin klɔ nnɛn nin blo nnɛn mun. * (Bo Bolɛ 1:20-25, 31) I sɔ’n kle kɛ, Ɲanmiɛn fali blɛ kpanngban boli dinozɔɔ mun, naan kusu be cɛli kpa.\n?“Nzue nun nnɛn sroesroe’n” nin “Leviatan” be o dinozɔɔ’m be nun wie?\nCɛcɛ. Nnɛn sɔ mɔ be kannin be ndɛ Lɔtu fluwa’n nun’n e siman be trele sa. Sanngɛ, sran sunman’m be se kɛ, nzue nun nnɛn sroesroe’n yɛle nzusui’n, yɛ Leviatan yɛle alɛngɛ’n. Afin, nnɛn sɔ’m be wafa’n ti kɛ nnɛn nɲɔn sɔ mɔ Biblu’n kan be ndɛ’n sa cɛ. (Zɔb 40:15-23; 40:25; 41:6-9, 23) I kwlaa yoli o, “nzue nun nnɛn sroesroe’n” nin “Leviatan” be nunman dinozɔɔ’m be nun wie. Afin, Ɲanmiɛn seli Zɔbu kɛ ɔ nian nnɛn sɔ mun. Kusu e si kɛ, Zɔbu blɛ su nn dinozɔɔ be nunnunnin i osu w’a cɛ kpa.—Zɔb 40:16; 40:32.\n?Ngue ti yɛ dinozɔɔ’m be nunman asiɛ’n su kun-ɔn?\nBiblu’n kɛnmɛn i ndɛ. Sanngɛ ɔ se kɛ, ninnge kwlaa nga Ɲanmiɛn yili’n, ‘ɔ klo kɛ ɔ́ yí be ti yɛ ɔ yili be-ɔ.’ Ɔ maan, like kun ti yɛ Ɲanmiɛn yili dinozɔɔ mun-ɔn. (Sa Nglo Yilɛ 4:11) Kɛ be yoli like nga ti yɛ Ɲanmiɛn yili be’n, i sin’n kplinnin su kɛ be nunun.\n^ ndɛ kpɔlɛ 3 Be nga be fufu asiɛ’n be kunndɛ laa ninnge mun’n, be wunnin nnɛn owie mɔ be kle kɛ dinozɔɔ’m be trannin asiɛ’n su sakpa-ɔ. Be wunnin kɛ blɛ wie nun bɔbɔ’n, dinozɔɔ’m be sɔnnin kpa. Be ti wafawafa, yɛ wie’m be ti dandan kpa.\n^ ndɛ kpɔlɛ 10 Biblu’n nun’n, wie liɛ’n, kɛ be kan “cɛn” ndɛ’n, afuɛ akpi kpanngban i ndɛ yɛ be kan-ɔn.—Bo Bolɛ 1:31; 2:1-4; Ebre Mun 4:4, 11.\nFa man sran Fa man sran ?Dinozɔɔ’m be su ndɛ benin yɛ Biblu’n kan-ɔn?


Zan 6 | Ɛntɛnɛti su Biblu | Mɛn Uflɛ Biblu’n (2022)\nZezi mannin sran 5.000 be aliɛ (1-15)\nZezi nantili nzue’n su (16-21)\nZezi ti “kpanwun m’ɔ man nguan’n” (22-59)\nNdɛ nga Zezi kannin’n loli sran kpanngban be ngasi (60-71)\n6 I sin’n, Zezi kpɛli Galile Jenvie mɔ be flɛ i ekun kɛ Tiberiadi’n, ɔ ɔli i bue kun lɔ. 2 Sran kpanngban kpa be suli i su. Afin be wun abonuan sa ng’ɔ yo be’n. Yɛle kɛ ɔ yo tukpacifuɛ’m be juejue. 3 Zezi nin i sɔnnzɔnfuɛ’m be fuli oka kun su. Kpɛkun be trannin ase lɛ. 4 Delɛ cɛn m’ɔ ti Zuifu’m be cɛn dan’n, w’a mantan koko. 5 Kɛ Zezi mɛnnin i ɲin su m’ɔ wunnin kɛ sran kpanngban kpa be su bɛ i wun lɛ’n, ɔ usali Filipu kɛ: “?Nin yɛ é kó tó kpanwun naan y’a fa man sran nga mun naan b’a di-ɔ?” 6 Ɔ seli sɔ naan ɔ́ sɛ́ i nían. Afin ɔ si like ng’ɔ su wa yo’n. 7 Filipu tɛli i su kɛ: “Sɛ e to kpanwun denie ya nɲɔn (200) naan e bubu nun kannganngan bɔbɔ’n, ɔ su juman be ngba.” 8 Simɔn i niaan bian Andre m’ɔ ti i sɔnnzɔnfuɛ’m be nun kun’n seli i kɛ: 9 “Ba yasua kaan kun o wa, ɔ le ɔrzu kpanwun nnun ɔ nin jue kanngan nɲɔn. ?Sanngɛ sran kpanngban nga be o yɛ’n, ɔ kwla ju be?” 10 Zezi seli kɛ: “An se sran’m be kɛ be trantran ase.” Kɛ mɔ ijre kpanngban o lika sɔ’n nun’n ti’n, sran’m be trannin ase lɛ. Be nun yasua’m be ti sran kɔe akpi nnun (5.000). 11 Zezi fali kpanwun’n, kpɛkun ɔ lali Ɲanmiɛn ase. I sin’n, ɔ fa cɛcɛli be kwlaa nga be trannin ase lɛ’n. Ɔ fali jue mun mannin be wie. Ɔ maan be kwlaa be ɲannin nga be klo’n. 12 Kɛ be dili mɔ be ku yili’n, ɔ seli i sɔnnzɔnfuɛ’m be kɛ: “An tiantian i sinsin kanngan nga be kali’n be nuan. I liɛ’n, wie fi su saciman.” 13 Ɔ maan be tiantiannin be nuan. Ɔrzu kpanwun nnun nga be dili’n i sinsin ng’ɔ kali’n, ɔ yili gbogbo blu-nin-nɲɔn (12). 14 Kɛ sran’m be wunnin abonuan sa ng’ɔ yoli’n, be seli kɛ: “Nanwlɛ, Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ nga be seli kɛ ɔ́ bá mɛn’n nun’n, yɛ ɔ o yɛ.” 15 Kɛ mɔ Zezi si kɛ be su wa trɛ i naan bé síe i famiɛn’n ti’n, ɔ cuɛnnin i wun ekun, i ngunmin ɔli oka’n su lɔ. 16 Kɛ lika’n sannin’n, i sɔnnzɔnfuɛ’m be jrali be ɔli jenvie’n su lɔ. 17 Be fuli alie kun nun, kpɛkun be kpɛli jenvie’n be toli be ti Kapɛɛnaɔmun lɔ. Lika’n luli kpa, sanngɛ Zezi nin-a toman be lɔ. 18 Asa kusu’n, jenvie’n su keje dan kpa, afin aunmuan dan kun su fita. 19 Sanngɛ kɛ be kannin alie’n ɔli kilo nnun annzɛ nsiɛn’n,* be wunnin kɛ Zezi su nanti nzue’n su bá alie’n i wun lɛ. Srɛ kunnin be dan kpa. 20 Sanngɛ ɔ seli be kɛ: “Min-ɔn, nán srɛ kun amun!” 21 Ɔ maan aklunjuɛ su’n, be fɛli i alie’n nun. Kɛ ɔ yoli sɔ’n, w’a cɛman yɛ be juli lika nga be su kɔ’n niɔn. 22 Kɛ aliɛ cɛnnin’n, sran kpanngban kpa nga be kali jenvie’n i bue kun lɔ’n, be wunnin kɛ alie uflɛ fi nunman lɛ kun, saan alie kaan kun cɛ. Yɛ be wunnin kɛ Zezi w’a fuman i sɔnnzɔnfuɛ’m be sin alie’n nun, naan i sɔnnzɔnfuɛ’m be ngunmin yɛ be ɔli-ɔ. 23 Alie wie’m be fin Tiberiadi be bali lika nga e Min’n srɛli Ɲanmiɛn mɔ be dili kpanwun’n, i wun koko lɛ. 24 Kɛ be wunnin kɛ Zezi nin i sɔnnzɔnfuɛ’m be nunman lɛ’n, be fuli be alie’m be nun, kpɛkun be ɔli Zezi i kunndɛlɛ Kapɛɛnaɔmun lɔ. 25 Kɛ be toli i jenvie’n i bue kun lɔ’n, be seli i kɛ: “?Rabi,* blɛ onin nun yɛ a juli wa-ɔ?” 26 Zezi tɛli be su kɛ: “Nanwlɛ, ń kán klé amun kpa kɛ nán abonuan sa nga amun wunnin be’n be ti yɛ amun kunndɛ min-ɔn. Sanngɛ kɛ mɔ amun dili kpanwun mɔ amun ku yili’n ti-ɔ. 27 Nán amun di junman aliɛ m’ɔ saci’n ti. Sanngɛ amun di junman aliɛ m’ɔ saciman m’ɔ man nguan m’ɔ leman awieliɛ’n, i ti. Sran wa’n yɛ ɔ́ mán amun aliɛ sɔ’n niɔn. Afin Siɛ’n, mɔ yɛle Ɲanmiɛn bɔbɔ’n, ɔ fɛli i nzɔliɛ’n sieli i su fa kleli kɛ i klun jɔ i wun.” 28 Ɔ maan be usali Zezi kɛ: “?Ngue yɛ ɔ fata kɛ e yo naan Ɲanmiɛn i klun w’a jɔ e wun-ɔn?” 29 Zezi tɛli be su kɛ: “Like nga Ɲanmiɛn klo kɛ amun yo’n yɛ ɔ o yɛ: Maan amun kle kɛ amun lafi sran m’ɔ sunmɛnnin i’n i su.” 30 Ɔ maan be seli i kɛ: “?Abonuan sa onin yɛ á yó naan y’a wun i naan y’a lafi ɔ su-ɔ? ?Like onin yɛ á yó-ɔ? 31 E nannan’m be dili manin aawlɛ flɛnnɛn’n nun lɔ. Afin be klɛli i kɛ: ‘Ɔ mannin be kpanwun m’ɔ fin ɲanmiɛn su lɔ’n kɛ be di.’” 32 Zezi seli be kɛ: “Nanwlɛ, ń kán klé amun kpa kɛ Moizi w’a manman amun kpanwun m’ɔ fin ɲanmiɛn su’n. Sanngɛ min Si yɛ ɔ man amun kpanwun kpafuɛ’n m’ɔ fin ɲanmiɛn su’n niɔn. 33 Afin Ɲanmiɛn i kpanwun’n yɛle sran m’ɔ fin ɲanmiɛn su m’ɔ man mɛn nunfuɛ’m be nguan’n.” 34 Ɔ maan be seli i kɛ: “E Min, man e kpanwun sɔ’n titi.” 35 Zezi seli be kɛ: “Min yɛ n ti kpanwun m’ɔ man nguan’n niɔn. Sran kwlaa ng’ɔ ba min sin’n, awe su kunmɛn i kun mlɔnmlɔn. Yɛ sran kwlaa ng’ɔ kle kɛ ɔ lafi min su’n, nzuewe su kunmɛn i kun le. 36 Sanngɛ kɛ nga n kan kleli amun’n sa’n, amun wunnin min, ɔ nin i sɔ ngba’n, amun lafiman su. 37 Be kwlaa nga Siɛ’n fa be man min’n, bé bá min sin. Yɛ sran ng’ɔ ba min sin’n, n su fuɛnmɛn i le. 38 Afin nán min klun sa yolɛ ti yɛ n fin ɲanmiɛn su lɔ n bali-ɔ. Sanngɛ n bali sran ng’ɔ sunmannin min’n, i klun sa yolɛ. 39 Sran ng’ɔ sunmannin min’n i klun sa’n yɛ: Ɔ fataman kɛ n mlin be kwlaa ng’ɔ fali be mannin min’n be nun kun sa, sanngɛ ɔ fata kɛ n cɛn be blɛ kasiɛn’n nun. 40 Afin min Si i klun sa’n yɛ: Maan sran kwlaa ng’ɔ sɔ Sran wa’n i nun’n, m’ɔ kle kɛ ɔ lafi i su’n, ɔ ɲan nguan m’ɔ leman awieliɛ’n. Kpɛkun blɛ kasiɛn’n nun’n, ń cɛ́n i.” 41 Kɛ ɔ yoli sɔ’n, Zuifu’m be kɛnnin i wun ndɛ be konviabo. Afin ɔ seli kɛ: “N ti kpanwun m’ɔ fin ɲanmiɛn su’n.” 42 Yɛ be seli kɛ: “?Nán Zezi m’ɔ ti Zozɛfu i wa’n niɔn? E si i si nin i nin. ?Nɛ́n i-ɔ? ?Ɔ maan ngue ti yɛ ɔ se kɛ, ‘N fin ɲanmiɛn su-ɔ’?” 43 Zezi tɛli be su kɛ: “An yaci amun konviabo ijɔlɛ’n. 44 Sɛ Siɛ’n m’ɔ sunmannin min’n, w’a faman* sran kun w’a baman min sin’n, sran fi kwlá baman min sin. Yɛ blɛ kasiɛn’n nun’n ń cɛ́n sran sɔ’n. 45 Be klɛli i Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ’m be fluwa’n nun kɛ: ‘Zoova wá klé be like.’ Sran kwlaa ng’ɔ tili Siɛ’n i ndɛ’n m’ɔ sɔli like ng’ɔ kle’n nun’n, ɔ ba min sin. 46 Nán kɛ sran wie wunnin Siɛ’n ti-ɔ. Saan sran ng’ɔ fin Ɲanmiɛn i wun lɔ’n yɛ ɔ wunnin Siɛ’n niɔn. 47 Nanwlɛ, ń kán klé amun kpa kɛ sran kwlaa ng’ɔ lafi min su’n, ɔ le nguan m’ɔ leman awieliɛ’n. 48 “N ti kpanwun m’ɔ man nguan’n. 49 Amun nannan’m be dili manin’n aawlɛ flɛnnɛn’n nun lɔ. Ɔ nin i sɔ ngba’n be wuli. 50 Kpanwun m’ɔ fin ɲanmiɛn su’n yɛ. Sran kwlaa ng’ɔ di wie’n, ɔ su wuman. 51 Min yɛ n ti kpanwun m’ɔ man nguan m’ɔ fin ɲanmiɛn su’n niɔn. Sɛ sran kun di kpanwun sɔ’n, ɔ́ ká nguan nun tititi. Afin kpanwun nga ń fá mán naan mɛn nunfuɛ’m be ɲan nguan’n yɛle min wunnɛn’n.” 52 Kɛ ɔ yoli sɔ’n, Zuifu’m be sili akplowa be afiɛn lɔ. Be seli kɛ: “?Wafa sɛ yɛ bian nga kwla fɛ i wunnɛn’n man e kɛ e di-ɔ?” 53 Ɔ maan Zezi seli be kɛ: “Nanwlɛ, ń kán klé amun kpa kɛ sɛ amun a diman Sran wa’n i wunnɛn’n naan amun a nɔnmɛn i mmoja’n, amun su ɲanman nguan.* 54 Sran kwlaa ng’ɔ di min wunnɛn’n, naan ɔ nɔn min mmoja’n, ɔ le nguan m’ɔ leman awieliɛ’n. Kpɛkun blɛ kasiɛn nun’n, ń cɛ́n sran sɔ’n. 55 Afin min wunnɛn’n ti aliɛ kpa, yɛ min mmoja’n ti nzan kpa. 56 Sran kwlaa ng’ɔ di min wunnɛn’n, naan ɔ nɔn min mmoja’n, e nin i e o nun titi. 57 Siɛ m’ɔ o lɛ titi’n sunmannin min, yɛ Siɛ’n ti’n n wo nguan nun. I wafa kunngba’n, sran ng’ɔ di min wunnɛn’n, min ti ɔ́ ɲán nguan. 58 Kpanwun m’ɔ fin ɲanmiɛn su’n yɛ. Ɔ timan kɛ kpanwun mɔ amun nannan’m be dili mɔ sanngɛ be wuli’n sa. Sran kwlaa ng’ɔ di kpanwun nga’n, ɔ́ ká nguan nun tititi.” 59 Kɛ ɔ́ klé like Ɲanmiɛn sulɛ sua* kun nun Kapɛɛnaɔmun lɔ’n, yɛ ɔ kannin ndɛ sɔ mun-ɔn. 60 Kɛ i sɔnnzɔnfuɛ’m be nun kpanngban be tili ndɛ sɔ’n, be seli kɛ: “Ndɛ nga timan kpa mlɔnmlɔn. ?Wan yɛ ɔ kwla tie-ɔ?” 61 Zezi si kɛ ndɛ sɔ’n ti’n, i sɔnnzɔnfuɛ’m be su ijɔ be konviabo. Ɔ maan ɔ seli be kɛ: “?Ndɛ sɔ’n lo amun ngasi?* 62 ?Yɛ sɛ amun wun Sran wa’n kɛ ɔ su fu kɔ lika nga ɔ o lɔ laa’n nin? 63 Ɲanmiɛn wawɛ’n yɛ ɔ man nguan-ɔn. Klɔ sran kwlá yoman sa fi. Ndɛ nga n kan kleli amun lɛ’n, be fin Ɲanmiɛn wawɛ’n, kpɛkun be man nguan. 64 Sanngɛ amun nun wie’m be lafiman min su.” Afin i bo bolɛ nun bɔbɔ’n, Zezi si sran nga be lafimɛn i su’n. Yɛ ɔ si sran ng’ɔ́ wá fɛ́ i mán sran mun’n. 65 Ɔ seli be kɛ: “I sɔ’n ti yɛ n seli amun kɛ, sɛ Siɛ’n w’a manman sran kun i atin kɛ ɔ bla min sin’n, ɔ su kwlá baman min sin’n niɔn.” 66 I sɔ’n ti’n, i sɔnnzɔnfuɛ kpanngban be sali be sin ninnge nga be yacili be’n be wun. Be nin i b’a nantiman kun. 67 Zezi seli i akoto blu-nin-nɲɔn (12) mun be kɛ: “Amun liɛ’n, amun kunndɛman kɛ amún kɔ́ wie. ?Nɛ́n i-ɔ?” 68 Simɔn Piɛli tɛli i su kɛ: “?E Min, wan sin yɛ é kɔ́-ɔ? Ɔ ndɛ’m be man nguan m’ɔ leman awieliɛ’n. 69 E lafili ɔ su, yɛ e wunnin i wlɛ kɛ a ti Ɲanmiɛn i Sran mɔ fɔ nunmɛn i nun’n.” 70 Zezi tɛli be su kɛ: “N kpali amun sran blu-nin-nɲɔn (12) mun. ?Nɛ́n i-ɔ? Sanngɛ amun nun kun ti sran wun sacifuɛ.”* 71 Simɔn Iskariɔti i wa Zida i ndɛ yɛ ɔ su kan-ɔn. Afin kannzɛ ɔ ti akoto blu-nin-nɲɔn (12) mun be nun kun’n, ɔ́ wá fɛ́ i mán sran mun.\n^ Glɛki nun’n, be se kɛ “ɔ kwla ju stadi 25 annzɛ 30.”\n^ Glɛki nun’n, be se kɛ “w’a cuɛnman.”\n^ Glɛki nun’n, be se kɛ “amun leman nguan amun nun.”\n^ Be kwla se ekun kɛ “nzra nun.”\n^ Glɛki nun’n, be se kɛ “?Nga ti amun ja w’a kpla?”\n^ Be kwla se ekun kɛ “suɛn tɔnfuɛ.”


Anzi mun be seli kɛ b’a wu Zezi | Ba kanngan’m be Biblu’n nun like klelɛ fluwa\nLIKE SUANLƐ 70\nAnzi mun be seli kɛ b’a wu Zezi\nRɔmun siefuɛ Sezaa Ogisi seli kɛ maan Zuifu mun be kwlakwla be wɔ be klɔ naan be ko klɛ be dunman. Ɔ maan Zozɛfu nin Mari be ɔli Bɛtleɛmun, afin lɔ yɛ Zozɛfu fin-ɔn. Blɛ sɔ’n nun’n, nn Mari i ba wulɛ su wa ju.\nKɛ be juli Bɛtleɛmun lɔ’n, b’a ɲanman lawlɛ lika fi nun. Nnɛn mun be lawlɛ kun nun yɛ be ko sikeli-ɔ. Lɔ yɛ Mari wuli Zezi-ɔ. Ɔ fali tannin kpa kun cicili i wun, kpɛkun ɔ lɛli i nnɛn mun be like diwlɛ kun nun.\nBɛtleɛmun i wun koko lɛ’n, bua tafuɛ wie mun be lali gua su kɔnguɛ naan bé nían be nnɛn mun be su. Bé nían-ɔn, anzi kun yɛ ɔ jin be ɲrun yɛ. Kpɛkun Zoova i ɲrun ɲanɲan’n kpajali be su. Srɛ kunnin be dan kpa. Sanngɛ anzi’n seli be kɛ: ‘Nán srɛ kun amun. Ndɛ fɛ o min nuan. Yɛle kɛ andɛ’n, b’a wu Mesi’n Bɛtleɛmun lɔ.’ Kɛ ɔ yoli sɔ’n, anzi kpanngban be fiteli ɲanmiɛn su lɔ. Be seli kɛ: ‘Maan manmanlɛ’n yo Ɲanmiɛn m’ɔ o ɲanmiɛn su lɔ’n i liɛ, yɛ maan fɔundi tran asiɛ’n su.’ I sin’n anzi mun be ɔli. ?Ngue yɛ bua tafuɛ mun be yoli-ɔ?\nBua tafuɛ mun be seli be wiengu kɛ: ‘Maan e wɔ Bɛtleɛmun icra’n.’ Be ɔli ndɛndɛ be ko toli Zozɛfu nin Mari nin ba nɔnman’n nnɛn mun be lawlɛ’n nun lɔ.\nBe kwlaa nga be tili ndɛ nga anzi’n kan kleli bua tafuɛ mun’n be nuan boli be wun. Mari buli ndɛ nga anzi’n kannin’n i akunndan kpa, yɛ i wla w’a fiman su le. Bua tafuɛ mun be sali be sin be nnɛn mun be wun lɔ. Like nga be wunnin i’n, ɔ nin ndɛ nga be tili’n ti’n, be lali Ɲanmiɛn ase.\n“N fin Ɲanmiɛn i wun lɔ yɛ n bali wa-ɔ. Nán n bɔbɔ n tiaun yɛ n bali-ɔ, sanngɛ Ɲanmiɛn yɛ ɔ sunmannin min-ɔn.”—Zan 8:42.\nKosan: ?Wafa sɛ yɛ anzi mun be kannin Zezi i awuliɛ’n i ndɛ-ɔ? ?Wan mun yɛ bua tafuɛ mun be wunnin be Bɛtleɛmun lɔ-ɔ?\nLiki 2:1-20; Ezai 9:6.


Amun yo Ɲanmiɛn i janvuɛ tititi!\nAmun kwla yo Ɲanmiɛn i janvuɛ!\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Abkhaze Afrikaans Albanais Amharique Anglais Arabe Arménien Aukan Azéri Azéri (cyrillique) Bassa (Cameroun) Bassa (Liberia) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Bikol Blackfoot Boulou Cambodgien Carib Cebuano Chichewa Chinois (Simplifié) Chinois (Traditionnel) Chitonga Coréen Croate Créole de Maurice Créole des Seychelles Créole d’Haïti Cuban Sign Language Danois Douala Efik Espagnol Estonien Ewé Fidjien Finnois Frafra Français Futuna Féroïen Ga Garifuna Ghanaian Sign Language Grec Groenlandais Guarani Géorgien Haoussa Hiligaynon Hmong (White) Hongrois Hébreu Iban Iloko Indonésien Isoko Italien Japonais Kinyarwanda Kirghiz Kisi Krio Kwanyama Langue des signes allemande Langue des signes argentine Langue des signes autrichienne Langue des signes chilienne Langue des signes chinoise Langue des signes costaricienne Langue des signes croate Langue des signes espagnole Langue des signes finnoise Langue des signes grecque Langue des signes guatémaltèque Langue des signes hongroise Langue des signes indonésienne Langue des signes italienne Langue des signes japonaise Langue des signes mexicaine Langue des signes norvégienne Langue des signes néerlandaise Langue des signes néo-zélandaise Langue des signes panaméenne Langue des signes paraguayenne Langue des signes philippine Langue des signes portugaise Langue des signes péruvienne Langue des signes roumaine Langue des signes russe Langue des signes suédoise Langue des signes tchèque Langue des signes thaïe Langue des signes équatorienne Lao Letton Lhukonzo Lituanien Luganda Luo Malgache Mam Mapudungun Maré Mbunda Medumba Mizo Mozambican Sign Language Nahuatl (Guerrero) Navajo Ndébélé (Zimbabwe) Nias Niue Norvégien Nzema Néerlandais Népali Oromo Ossète Ourdou Ouzbek Pendjabi Persan Pidgin salomonien Polonais Portugais Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivie) Quechua (Cuzco) Rarotongan Romany (Northern Greece) Romany (Southern Greece) Roumain Runyankore Russe Rutooro Sarnami Serbe Serbe (Romain) Shona Shuar Sidama Singhalais Slovaque Slovène Suédois Tagalog Tahitien Tatar Tchèque Thaï Tigrinya Tojolabal Tongien Totonaque Tsonga Tswana Turkmène Tuvalu Twi Tzotzil Ukrainien Urhobo Uzbek (Roman) Venda Wallis Wawle Wayuunaiki Wolaitsa Wolof Xhosa Yoruba Zandé Zapotec (Lachiguiri) Zoulou\nLIKE SUANLƐ 18\nBe mian be ɲin be tra janvuɛ, kusu be mian be ɲin yɛ janvuɛ tra kpa-ɔ. Sɛ an mian amun ɲin an yo Ɲanmiɛn i janvuɛ naan amun nin i ka sɔ titi’n, amun liɛ yó ye. Zezi seli be nga be lafili i su’n kɛ: “Ndɛ nanwlɛ sɔ’n ti amún nyán amun ti.” (Zan 8:32) ?Ndɛ sɔ’n i bo’n yɛle benin?\nAmun kwla ɲan amun ti dɔ nga su. Amun kwla ɲan amun ti ninnge tɛtɛ nga sran’m be kle’n, ɔ nin gblɛ nga Satan truli’n, be sa nun. Amun kwla ɲan amun ti awlabɔɛ ng’ɔ o sran kpanngban nga be siman Zoova’n be su’n, i sa nun. (Rɔmfuɛ Mun 8:22) Ɲanmiɛn i janvuɛ’m be sroman ‘wie’n’ kun.—Ebre Mun 2:14, 15.\nAmun kwla ɲan amun ti Ɲanmiɛn i mɛn uflɛ’n nun. Nanwlɛ, amún wá dí alaje amun ɲrun lɔ. Mɛn klanman nun’n, alɛ dilɛ’n nin tukpacɛ’n, ɔ nin sran kunlɛ’n be su tranman lɛ kun. É ɲán e ti yalɛ dilɛ ɔ nin awe’n be sa nun. É ɲán e ti oke yolɛ ɔ nin wie’n be sa nun. Srɛ su kunman e kun, é ɲán e ti sran ɲrɛnnɛn klelɛ’n, ɔ nin ndɛ kwlɛ dilɛ’n be sa nun. Biblu’n kan Ɲanmiɛn ndɛ se kɛ: “A trɛ ɔ sa’n nun. A man ninnge nga nguan o be nun’n be kwlaa be like ng’ɔ ju be’n.”—Jue Mun 145:16.\nƝanmiɛn i janvuɛ’m bé ká nguan nun tititi. Anannganman nguan’n ti like kpa kun mɔ Ɲanmiɛn fá cɛ́ sran kwlaa nga be trɛ i janvuɛ’n niɔn. (Rɔmfuɛ Mun 6:23) Amun bu like nga kɛ amún wá ɲán anannganman nguan’n amún wá yó’n, i akunndan kan be nian!\nAmún ɲán blɛ bé yó ninnge kpanngban. Atrɛkpa’n, amun klo kɛ amún súan jomlo wie bolɛ, annzɛ amun klo kɛ amún yí desɛn, annzɛ kusu amún yó ajuin difuɛ. Asa ekun’n, amun klo kɛ amún súan nnɛn mun annzɛ nɲanɲa’m be su like, annzɛ amun klo kɛ amún kɔ́ likalika’m be nun bé kó sí nvle wie mun. Sɛ amun ɲan anannganman nguan’n, án kwlá yó i sɔ ninnge mun kwlakwla!\nAmún ɲán alaje bé trá janvuɛ kpanngban. Kɛ amun wá trán nguan nun tititi’n, án kwlá sí sran kpanngban nga be yoli Ɲanmiɛn i janvuɛ mun wie. Amún sí be nzuɛn nin be wafa mun, kpɛkun be kusu bé yó amun janvuɛ wie. Án kló be, yɛ bé kló amun. (1 Korɛntfuɛ Mun 13:8) Kɛ amún wá ɲán nguan tititi’n, amún wá ɲán blɛ naan amun nin sran kwlakwla nga be o asiɛ’n su’n, b’a kwla tra janvuɛ! Ng’ɔ ti kpa trɛ i ngba’n, yɛle kɛ, kɛ afuɛ’m bé sín bé kɔ́’n, nn amun nin Zoova amun janvuɛ’n trá kpa. Maan amun yo Ɲanmiɛn i janvuɛ tititi!\nƝanmiɛn Ndɛ’n waan Klistfuɛ’m be nin be wiengu’m be san nun. Nian wafa nga a kwla ɲɛn i sɔ liɛ’n i su ye’n.\nƝANMIƐN I JANVUƐ\nLIKE SUANLƐ 1 Ɲanmiɛn se amun kɛ an yo i janvuɛ\nLIKE SUANLƐ 2 Ɲanmiɛn ti janvuɛ kpafuɛ m’ɔ leman wunsu’n\nLIKE SUANLƐ 3 Ɔ fata kɛ an suan Ɲanmiɛn i su like\nLIKE SUANLƐ 4 Ɲanmiɛn i su like suanlɛ\nLIKE SUANLƐ 5 Ɲanmiɛn i janvuɛ’m bé ɲán Mɛn Klanman’n\nLIKE SUANLƐ 6 Mɛn Klanman’n w’a mantan koko!\nLIKE SUANLƐ 7 Laa sa kun ti e afɔtuɛ like\nLIKE SUANLƐ 8 Ɲanmiɛn i kpɔfuɛ mun\nLIKE SUANLƐ 9 Ɲanmiɛn i janvuɛ mun\nLIKE SUANLƐ 10 Wafa nga é wún Ɲanmiɛn sulɛ kpafuɛ’n\nLIKE SUANLƐ 11 An wla Ɲanmiɛn sulɛ tɛfuɛ’n i ase!\nLIKE SUANLƐ 12 ?Be wu be o lɔ?\nLIKE SUANLƐ 13 Wunnzue yilɛ nin bae dilɛ ti tɛ\nLIKE SUANLƐ 14 Ɲanmiɛn i janvuɛ’m be kanman like tɛ\nLIKE SUANLƐ 15 Ɲanmiɛn i janvuɛ’m be yo sa kpakpa mun\nLIKE SUANLƐ 16 Amun kle kɛ amun klo Ɲanmiɛn\nLIKE SUANLƐ 17 Sɛ a kunndɛ janvuɛ’n, yo ɔ wun janvuɛ\nLIKE SUANLƐ 18 Amun yo Ɲanmiɛn i janvuɛ tititi!\nNga be klɛli'n Nga be kanngan nun mannzin kanngan'm be su'n i falɛ wafa'n Amun kwla yo Ɲanmiɛn i janvuɛ!\nNga be tie'n Nga be tie'n i falɛ wafa'n Amun kwla yo Ɲanmiɛn i janvuɛ!


Nanwlɛ dilɛ’n—Ɔ ti kpa tra diaman lele\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Afrikaans Anglais Aukan Batak (Karo) Batak (Toba) Biak Bichlamar Cakchiquel (Central) Cambodgien Chitonga Chokwe Chol Créole de Maurice Créole des Seychelles Créole d’Haïti Espagnol Français Garifuna Groenlandais Hmong (White) Iban Icibemba Italien Javanese Karen (S'gaw) Kazakh Kikaonde Kikongo Kiluba Kimbundu Kisi Kisonge Kongo Krio Kwangali Kwanyama Lamba Lao Lifu Lingala Lunda Luvale Maltais Mam Mambwe-Lungu Mazateco (Huautla) Mizo Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Nord de Puebla) Ndau Ndonga Ndébélé Ngabere Ngangela Nias Nyaneka Nyanja Otètèla Portugais Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Cuzco) Quichua (Imbabura) Saramaccan Sepedi Sesotho (Lesotho) Silozi Swahili (Rép. Dém. Du Congo) Swati Tahitien Tlapanec Tojolabal Totonaque Tshiluba Tsonga Tswana Tzeltal Umbundu Uruund Venda Wallis Wawle Wayuunaiki Xhosa Zoulou\nDiaman’n ti yɛbuɛ kpa dan. Be yo wie atɛ miliar kpanngban. Sanngɛ, like kun o lɛ’n, Ɲanmiɛn ɲrun’n ɔ ti kpa tra diaman annzɛ yɛbuɛ kpakpa’m be kwlaa. ?Like sɔ’n yɛle benin?\nBe flɛ aniaan bla kun kɛ Ikanusu. Ɔ tran nvle nga be flɛ i kɛ Armeni’n i su lɔ. Ɔ ti jasin bofuɛ. Sanngɛ, be nin a yomɛn i batɛmun. Cɛn kun’n, ɔ isali fluwa kun. Sika kpanngban o nun. Yɛ ɔ kan kleli i wun’n. I kusu ti jasin bofuɛ. Yɛ be nin a yomɛn i batɛmun wie.\nBlɛ sɔ’n nun’n, nn be sa w’a mian sika wun kpa. Afin sran wie i kalɛ o be su. Sanngɛ, be kunndɛli sran ng’ɔ le fluwa sɔ’n, yɛ be fɛ i sika’n ko mɛnnin i. Ɔ boli bian sɔ’n nin i awlofuɛ’m be nuan. Ikanusu nin i wun’n be seli bian’n kɛ Biblu’n nun like mɔ be suan’n, i ti yɛ b’a faman sika’n niɔn. Kpɛkun, be kannin Zoova i Lalofuɛ’m be ndɛ kleli be. Yɛ be fali fluwa nga Anuannzɛ’n yi be’n, be nun wie mun mannin be.\nBian’n nin i awlofuɛ’m be waan bé mán Ikanusu i sika, afin ɔ yoli be ye. Sanngɛ, w’a kplinman su. Kɛ aliɛ cɛnnin’n, bian’n i yi’n ko lali Ikanusu nin i wun’n be ase. Kpɛkun, ɔ jrannin Ikanusu i wun lele kɛ ɔ fa asumanndi kun mɔ be fali diaman be yoli’n.\nIkanusu nin i wun’n be kleli kɛ be ti nanwlɛfuɛ. Be ayeliɛ sɔ’n, ɔ kwla bo sran kpanngban be nuan. ?Sanngɛ, ɔ kwla bo Zoova i nuan wie? ?Wafa sɛ yɛ Zoova bu be ayeliɛ sɔ’n niɔn? ?Nanwlɛ mɔ be dili’n, ɔ́ ká ngbɛn?\nNZUƐN KPA’N, I KPA TRA AƝANBEUN NINNGE MUN\nKosan nga e usali be lɛ’n, be su tɛlɛ’n timan kekle Ɲanmiɛn i sufuɛ’m be sa nun. Afin be si kɛ sran ng’ɔ fa Ɲanmiɛn i nzuɛn’n, ɔ ti kpa dan. I nzuɛn sɔ’n ti kpa tra yɛbuɛ kpakpa kɛ diaman nin sika ɔkwlɛ mun sa’n lele. Nanwlɛ, akunndan nga Zoova bu’n, nɛ́n i kunngba’n yɛ sran kpanngban be bu ɔ. (Ezai 55:8, 9) Zoova i sufuɛ’m be wun i wlɛ kɛ sɛ be fa Zoova i nzuɛn’n, ɔ ti kpa tra like kwlaa.\nWafa nga Biblu’n kan ngwlɛlɛ nin akunndan silɛ’n be ndɛ’n, ɔ kle sɔ weiin. Nyanndra Mun ndɛ tre 3 i mma 13 lele 15 se kɛ: “Sran nga b’ɔ si akunndan’n, nanwlɛ, i liɛ su ti ye! Yɛ sran nga b’ɔ si ngwlɛlɛ’n, aa, sakpa, i liɛ su ti ye! I liɛ su ti ye, afin mmlusuɛ nga be nyɛn i su’n, i nyrun ba nyan tra jɛtɛ ufue su mmlusuɛ liɛ’n. Ngwlɛlɛ’n i su like ng’ɔ nyɛn i’n, i kpa tra sika ɔkwlɛ. Be miɛn i sa tra nɛnnglɛnman. Ninnge nga be to be gua kpan’n, ɔ yo nɔnnin tra be.” Nanwlɛ, Zoova bu nzuɛn sɔ’m be like kpa tra aɲanbeun ninnge’m be kwlaa.\n?Yɛ nanwlɛ dilɛ’n nin?\nZoova bɔbɔ ti nanwlɛfuɛ. Ɔ ‘buaman ato.’ (Tit 1:2) Zoova maan akoto Pɔlu klɛli i niaan Klistfuɛ Ebre’m be fluwa. Ɔ seli be kɛ: “An srɛ Nyanmiɛn titi kɛ ɔ nian e su. E si e klun lɔ weiin kɛ y’a yo-man sa fi, afin sa’n kwlaa nun e klo kɛ é yó sa ng’ɔ ti kpa’n.”—Ebre Mun 13:18.\nZezi kleli kɛ ɔ ti nanwlɛfuɛ dan. Cɛn kun’n, Ɲanmiɛn ɲrun jranfuɛ’m be su kpɛn nga be flɛ i kɛ Kaifu’n, ɔ seli i kɛ: “Ń srɛ́ wɔ, nian Nyanmiɛn b’ɔ lafi-man’n ti, sɛ a ti Krist Nyanmiɛn Wa’n, kan kle ye.” Zezi si kɛ sɛ ɔ di nanwlɛ’n, Zuifu’m be jɔlɛ difuɛ dandan’m bé sé kɛ w’a saci Ɲanmiɛn dunman naan be kun i. Sanngɛ, ɔ dili nanwlɛ weiin. Ɔ kleli kɛ i yɛ ɔ ti Mɛsi’n niɔn.—Matie 26:63-67.\n?Yɛ e li? ?Sɛ ɔ fata kɛ e bua ato annzɛ e fia ndɛ wie su naan y’a ɲan sika’n, é yó sɔ? ?Annzɛ é dí nanwlɛ titi?\nNANWLƐ DILƐ’N TIMAN PƆPƆ\nMɛn’n i awieliɛ blɛ nga nun’n, nanwlɛ dilɛ’n timan pɔpɔ. Afin, sran sunman ‘be bu be bɔbɔ be wun akunndan, be yo sika klofuɛ.’ (2 Timote 3:2) Kɛ sika ɲanlɛ’n yo kekle’n, annzɛ be ɲanman junman’n, sran’m be wua, yɛ be di ndrunmun. I sɔ ayeliɛ’n w’a tru. Ɔ maan, sran kpanngban be bu i kɛ sɛ b’a yoman sɔ wie’n, bé ká yalɛ nun. Klistfuɛ wie’m be fali ajalɛ tɛ sɔ mun, yɛ be kunndɛli “sika i wafa ng’ɔ ti-mɛn i su’n.” Ɔ maan, be dunman’n sacili.—1 Timote 3:8; Tit 1:7.\nSanngɛ, Klistfuɛ kpanngban be nian Zezi i ayeliɛ’n su. Be wun i wlɛ kɛ sɛ be nzuɛn’n fa Ɲanmiɛn liɛ’n, be liɛ su ti ye. I sɔ’n ti’n, Klistfuɛ gbanflɛn nin talua’m be diman ndrunmun naan b’a ɲan diplɔmun suklu lɔ. (Nyanndra Mun 20:23) Sran ng’ɔ di nanwlɛ’n, nán cɛn ngba yɛ ɔ kwla ɲan su mmlusuɛ kɛ Ikanusu liɛ’n sa ɔ. Sanngɛ, Ɲanmiɛn waan sɛ e di nanwlɛ’n, ɔ ti kpa. Sran ng’ɔ di nanwlɛ’n, i klun titimɛn i. I sɔ’n ti kpa dan.\nBe flɛ bian kun kɛ Gakisi. Ɔ seli kɛ: “I nun mɔ n timan Klistfuɛ’n, n di junman susute kun nun. Sran ng’ɔ le susute sɔ’n, ɔ di ndrunmun. Ɔ maan, ɔ tuɛmɛn i lapo’n i ngba. Kɛ m’ɔ sieli min susute sɔ’n i su kpɛnngbɛn’n ti’n, n man awa i sran ng’ɔ de lapo’n i adi ninnge naan w’a yiyiman e bo. Ɔ maan, n kacili ndrunmun difuɛ. Be tua min kalɛ kpa. Sanngɛ kɛ n sili Ɲanmiɛn ndɛ’n, n tuli junman sɔ’n nun. Kpɛkun, n takali min susute liɛ. Cɛn kunngba sɔ’n nun’n, n klɛli min dunman awa ja su. Kpɛkun, n tuali min lapo’n kwlaa kpan.”—2 Korɛntfuɛ Mun 8:21.\nGakisi seli kɛ: “Sika nga n ɲɛn i siɛn’n, ɔ ti laa liɛ’n i bue. Ɔ maan, min awlobo’n i lika nianlɛ’n wa yoli kekle. Sanngɛ, min klun ti jɔwa. Afin Zoova ɲrun’n, n yo like ng’ɔ ti kpa’n. Yɛ n kle min wa nɲɔn’n be ajalɛ kpa. Asa ekun’n, be mannin min junman asɔnun’n nun. Be nga be de lapo’n nin e wiengu nga e nin be e di junman’n, be kwlaa be ɲin yi min. Afin be wun kɛ n di nanwlɛ.”\nZOOVA YIMAN NANWLƐFUƐ’M BE ASE\nZoova klo be nga be di nanwlɛ mɔ maan ɔ ɲan ɲrun’n. (Tit 2:10) Zoova ta nda kɛ ɔ́ nían be lika. Famiɛn Davidi seli kɛ: “Kɛ ɔ fɛ i min bakan nun lele bɔ m’an fa yo oke yɛ’n, n nian wunman kɛ Nyanmiɛn w’a yi i sran kpa’n i ase le. N nian wunman kɛ i mma mun annzɛ i anunman’m be su srɛsrɛ aliɛ be sin le.”—Jue Mun 37:25.\nWafa nga Zoova niannin Riti m’ɔ ti nanwlɛfuɛ’n i lika’n, ɔ kle sɔ weiin. Riti nin i sewi Naomi be trannin klanman. W’a seman kɛ Naomi w’a yo oke ti’n, ɔ́ yáci i. Ɔ nin Naomi be ɔli Izraɛli mɛn’n nun lɔ naan ɔ́ sú Ɲanmiɛn Kpli wie. (Rit 1:16, 17) Riti yoli juejuefuɛ. Like nga Ɲanmiɛn Mmla’n seli yalɛfuɛ mun kɛ be yo’n, ɔ niannin su yoli i sɛsɛsɛ. Zoova niannin Riti nin Naomi be lika. (Rit 2:2-18) Ɔ niannin Davidi i lika wie. Nán aliɛ ngunmin yɛ Zoova maan Riti ɲɛnnin i ɔ. Sanngɛ, ɔ yoli maan ɔ jali bian. Yɛ ɔ ti Famiɛn Davidi nin Mɛsi’n be nannan.—Rit 4:13-17; Matie 1:5, 16.\nLika’n ti kekle Zoova i sufuɛ wie’m be su. Be ti yalɛfuɛ. Sanngɛ, be diman ndrunmun naan b’a ɲan sika. Be tu be klun be di junman kekle kpa. I lɛ’n nun’n, be kle kɛ be klo nanwlɛ dilɛ’n. Naan Ɲanmiɛn i nzuɛn’n i falɛ’n ti be cinnjin tra aɲanbeun ninnge mun.—Nyanndra Mun 12:24; Efɛzfuɛ Mun 4:28.\nAsiɛ wunmuan’n su’n, Klistfuɛ’m be lafi Ɲanmiɛn su kɛ Riti sa. Be fa be wla’n gua ndɛ nga Ɲanmiɛn kannin’n su. Ɔ seli kɛ: “N su yaci-man wɔ, n su kpɔci-man wɔ mlɔnmlɔn.” (Ebre Mun 13:5) Zoova kleli titi kɛ ɔ kwla nian be nga be di nanwlɛ’n be lika. Yɛ ɔ́ nían be lika titi. Ɔ seli kɛ ɔ́ mɛ́n i sufuɛ’m be like ng’ɔ ju be’n. Yɛ ɔ yo sɔ titi.—Matie 6:33.\nNanwlɛ, sran’m be bu yɛbuɛ kpakpa kɛ diaman sa’n, be like kpa dan. Sanngɛ, e Si Ɲanmiɛn liɛ’n, nanwlɛ dilɛ’n nin nzuɛn kpakpa’m be ti kpa tra yɛbuɛ kpakpa mun leleele.\nSɛ e ti nanwlɛfuɛ’n, é kán Ɲanmiɛn ndɛ’n i juejue su. Yɛ e klun su titiman e.


Biblu’n nun ndɛ: Ɲanmiɛn i tannin sua’n - Zoova i lalofuɛ’m be ɛntɛnɛti adrɛsi nga sran ngba si i’n\n?SUA benin yɛle nga? Ɔ ti Zoova i ngunmin sulɛ sua. Be flɛ i ekun kɛ Ɲanmiɛn i tannin sua. Kɛ Izraɛlifuɛ’m be tuli Ezipti lɔ, m’ɔ dili afuɛ kun’n, yɛ be wieli i kplan ɔn. ?Amun si sran nga ɔ seli kɛ be kplan’n?\nZoova yɛ ɔ seli kɛ be kplan ɔn. I nun mɔ Moizi wo Sinai oka’n su lɔ’n, yɛ Zoova kleli i wafa nga ɔ fata kɛ be kplan sua’n niɔn. Ɔ kleli wafa nga be ko kplan’n naan i tutulɛ’n w’a yoman kekle’n. Sɛ be yo i sɔ’n, i liɛ’n, kɛ bé tú kó trán lika uflɛ’n, sua’n i wun ninnge’m be sualɛ’n su yoman kekle kusu. I sɔ’n ti, kɛ Izraɛlifuɛ’m bé wlán aawlɛ flɛnnɛn nun’n, be nin tannin sua’n yɛ be ɔli ɔ.\nSɛ amun nian tannin sua’n i klun nin i sin’n i kpa’n, amún wún kɛ ɔ le sua ba nɲɔn. Alaka kaan kun m’ɔ ti Ɲanmiɛn i alaka’n, ɔ o sua ba kaan’n nun. Be flɛ i Ɲanmiɛn i alaka. Be yoli sika ɔkwlɛ anzi nɲɔn. Kpɛkun be fa be sieli i alaka’n i bue nɲɔn’n su. Ɲanmiɛn klɛli i Mmla blu mun yɛbuɛ paplaapla nɲɔn su ekun, afin Moizi bubuli yɛbuɛ klikli nɲɔn’n, be nun. Be fali yɛbuɛ paplaapla nɲɔn sɔ’n ɔ nin mani sɛma kun, be sieli i Ɲanmiɛn i alaka’n nun. ?Mani’n i su ndɛ’n te o amun klun?\nMoizi i niaan bian Aarɔn yɛ Zoova fɛli i kɛ ɔ yo i ɲrun jranfuɛ’m be su kpɛn’n niɔn. Zoova i sulɛ nun’n, i yɛ ɔ dun mmua nvlefuɛ’m be ɲrun ɔn. Kpɛkun Aarɔn i mma’m be ti Ɲanmiɛn i ɲrun jranfuɛ wie.\nAmun nian desɛn’n i su kpa ekun. ?Amun wun tannin sua’n i nun sua ba dan’n? Ɔ ti dan tra sua ba kaanfuɛ’n kpɛ nɲɔn. Tɛ yiwlɛ lika kun o nun. Be flɛ i Ɲanmiɛn tɛ yiwlɛ lika. I su yɛ Ɲanmiɛn ɲrun jranfuɛ’m be yra ansan fanninfannin’n niɔn. Kannin siewlɛ m’ɔ le sama nso’n wo lɛ wie yɛ i su kannin’m be kpaja sua’n nun ɔn. Like i nsan su’n nga ɔ o sua ba dan nun’n yɛle tabli’n. Be fa kpaun blu nin nɲɔn’n (12) be gua su.\nTannin sua’n i awlo’n i klun lɔ’n, nzue kpongbo kun o lɛ wie. I nun yɛ Ɲanmiɛn ɲrun jranfuɛ’m be kplo fiɛn’n niɔn. Ɲanmiɛn tɛ yiwlɛ lika dan kpa kun ekun o lɛ. Lɛ yɛ be yi tɛ nga be yra be nnɛn’n i kɔlikɔli’n, be man Ɲanmiɛn ɔn. Tannin sua’n wo nanmue’n i afiɛn, kpɛkun Izraɛlifuɛ’m be tran be bo sin yiɛ i.\nEzipt Lɔ Tulɛ 25:8-40; 26:1-37; 27:1-8; 28:1;30:1-10, 17-21; 34:1, 2; Ebre Mun 9:1-5.\n?Be flɛ sua nga ɔ o desɛn’n su lɛ’n sɛ? ?Yɛ ngue yɛ be fa yo ɔ?\n?Ngue ti yɛ Zoova seli Moizi kɛ ɔ kplan tannin sua nga i tutulɛ’n timan kekle’n niɔn?\n?Ngue yɛle alaka nga ɔ o sua ba kaan nga ɔ o tannin sua’n i awieliɛ lɔ’n? ?Yɛ ngue yɛ ɔ o alaka sɔ’n nun ɔn?\n?Wan yɛ Zoova fɛli i kɛ ɔ yo Ɲanmiɛn ɲrun jranfuɛ’m be su kpɛn’n niɔn? ?Yɛ ngue junman yɛ Ɲanmiɛn ɲrun jranfuɛ’m be su kpɛn’n di ɔ?\nAmun bo like nsan nga be o tannin sua’n i sua ba dan nun’n be dunman.\n?Like nɲɔn benin yɛ be o tannin sua’n i awlo’n klun lɔ’n niɔn? ?Yɛ ngue yɛ be fa be yo ɔ?\nKanngan Ezipt Lɔ Tulɛ 25:8-40; 26:1-37; 27:1-8; 28:1 nun.\n?Ngue yɛle anzi nga be o “Ɲanmiɛn i alaka’n i ti tre i su’n”? (Tul. 25:20, 22; Kal. 7:89; 2 Fam. 19:15)\nKanngan Ezipt Lɔ Tulɛ 30:1-10, 17-21; 34:1, 2; Ebre Mun 9:1-5 nun.\n?Ngue ti yɛ Zoova jrannin su kpa kɛ ɔ fata kɛ Ɲanmiɛn ɲrun jranfuɛ nga ɔ su i tannin sua nun lɔ’n, ɔ yo saun i wunnɛn’n su’n niɔn? ?Yɛ wafa sɛ yɛ i sɔ’n wɔ e andɛ ɔ? (Tul. 30:18-21; 40:30, 31; Ebr. 10:22)\n?Wafa sɛ yɛ kɛ akoto Pɔlu klɛ Ebre Mun be fluwa’n, ɔ kle kɛ be diman tannin sua’n, ɔ nin Moizi Mmla’n be su kun ɔn? (Ebr. 9:1, 9; 10:1)


Biblu’n nun ndɛ: Gbanflɛn kun lafili - Zoova i lalofuɛ’m be ɛntɛnɛti adrɛsi nga sran ngba si i’n\nƆO! Ɔo! ?Ngue sa ɔ? ?Like yaya wie li yɛ w’a yo gbanflɛn nga ɔ la asiɛ wun lɛ’n ti ɔ? Nian! Yasua nga bé bá lɛ’n, be nun kun yɛle Pɔlu! ?Amun wun Timote wie? ?Gbanflɛn m’ɔ la asiɛ wun lɛ’n ɔ fin fenɛtri nun tɔli ti ɔ?\nƐɛn, tɔlɛ yɛ gbanflɛn sɔ’n tɔli ɔ. Pɔlu su kan ndɛ kle Zezi i sɔnnzɔnfuɛ nga be o Troasi lɔ’n. Ɔ si kɛ ɔ su wunman be wun koko nun wa, afin sɛ aliɛ cɛn’n, ɔ́ fú mmeli nun kɔ́. Ɔ maan, Pɔlu kan ndɛ kleli be mɔ be yiali lɛ’n lele fa juli kɔnguɛ mbluniɛn nun.\nLika nga be yiali’n ti nglo sua. Yɛ gbanflɛn nga be flɛ i Etikisi’n, ɔ ti fenɛtri nun yɛ ɔ lafili ɔ. Ɔ maan ɔ fin nglo sua’n i nsan su lɔ tɔli! I sɔ’n ti yɛ sran’m be fa akluntitiɛ yɛ be niɛn i’n niɔn. Kɛ bé mɛ́n i su ɔ, fɔuun w’a wu!\nKɛ Pɔlu wunnin kɛ gbanflɛn sɔ’n w’a wu’n, ɔ lɛli i su yɛ ɔ toli i sa blɛli i. Kpɛkun ɔ seli Zezi i sɔnnzɔnfuɛ mɔ be wla w’a bo be wun’n be kɛ: ‘An gua amun wla ase, i ɲin o su!’ Ɔ ti abonuan sa kun. Pɔlu cɛnnin gbanflɛn’n i nguan! I sɔ’n ti’n, sran’m be kwlaa nga be yiali lɛ’n be wla’n guali ase dan kpa.\nBe kwlaa be fuli nglo sua’n nun lɔ ekun. Kpɛkun be dili like likawlɛ. I sin’n, Pɔlu nin be kokoli yalɛ lele lika’n fa cɛnnin. Sanngɛ Etikisi w’a lafiman kun! I sin’n, Pɔlu, nin Timote, ɔ nin be nga ɔ nin bé tú ajalɛ’n, be fuli mmeli nun naan b’a wɔ. ?Amun si lika nga be su kɔ’n?\nPɔlu i jasin fɛ’n bolɛ’n i nun ajalɛ tulɛ’n i nsan su’n, w’a wie. Siɛn’n, ɔ su sɛ i sin i klɔ. I sin salɛ sɔ nun’n, Pɔlu kunngba dili afuɛ nsan Efɛzi lɔ. Ɔ maan ajalɛ nsan su sɔ’n, ɔ cɛli trali ajalɛ i nɲɔn su nga ɔ tuli’n.\nKɛ ɔ tuli i bo Troasi lɛ’n, mmeli’n ko jrannin Mile lɛ kan. Kɛ mɔ Efɛzi mantan Mile wun koko ti’n, Pɔlu sunmannin sran kɛ be ko yia Efɛzi asɔnun kpɛnngbɛn mun naan ɔ kan ndɛ kasiɛn kle be. I sin’n naan mmeli’n w’a tu i bo’n, be wun titilɛ yoli annvɔ! Be tɔli i nun, yɛ be ɲinmuɛn guali.\nI agualiɛ su’n, mmeli’n juli Sezare. Pɔlu ko sikeli Zezi i sɔnnzɔnfuɛ nga be flɛ i Filipu’n i awlo lɔ. Kpɛkun, Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ Agabisi ɔ ko toli Pɔlu naan w’a se i kɛ, sɛ ɔ kɔ Zerizalɛmu’n, bé wlɛ́ i bisua. Kɛ nga Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ’n fa kannin’n sa’n, ɔ kpɛnnin su. Kpɛkun, kɛ Pɔlu dili afuɛ nɲɔn bisua nun Sezare lɛ’n, be fɛli i be ɔli Rɔmufuɛ’m be siefuɛ Sezali ja su naan bé dí i jɔlɛ. ?Kɛ bé fɛ́ i bé kɔ́ Rɔmu’n, amun si sa nga ɔ juli’n? Amun e nian sa sɔ’n.\nSa Nga Be Yoli’n 19 lele 26.\n?Desɛn’n su’n, wan yɛle gbanflɛn nga ɔ la asiɛ wun lɛ’n, yɛ ngue yɛ w’a yo i ɔ?\n?Kɛ Pɔlu wunnin kɛ gbanflɛn sɔ’n w’a wu’n, ngue yɛ ɔ yoli ɔ?\n?Ninfan yɛ Pɔlu nin Timote, ɔ nin be nga be nin be tuli ajalɛ’n, be su kɔ ɔ? ?Yɛ kɛ be jrannin Mile lɛ’n ngue sa yɛ ɔ juli ɔ?\n?Ngue ndɛ yɛ Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ Agabisi kan kleli Pɔlu ɔ? ?Yɛ wafa sɛ yɛ ndɛ sɔ’n kpɛnnin su ɔ?\nKanngan Sa Nga Be Yoli’n 20:7-38 nun.\n?Wafa sɛ yɛ kɛ nga Pɔlu fa kɛnnin i Sa Nga Be Yoli’n 20:26, 27 nun sa’n, e kwla kle kɛ ‘sɛ sran mun be mlin’n ɔ ti be bɔbɔ be ndɛ ɔ’? (Eze. 33:8; Yol. 18:6, 7)\n?Ngue ti yɛ ɔ fata kɛ asɔnun kpɛnngbɛn’m be ‘yo sran m’ɔ lafi ndɛ nanwlɛ nga be kleli i’n su ɔ’? (Yol. 20:17, 29, 30; Tit 1:7-9; 2 Tim. 1:13)\nKanngan Sa Nga Be Yoli’n 26:24-32 nun.\n?Wafa sɛ yɛ Pɔlu jrannin Rɔmufuɛ m’ɔ ti’n i su fa boli jasin fɛ nga Zezi fa mɛnnin i’n, i kpa ɔ? (Yol. 9:15; 16:37, 38; 25:11, 12; 26:32; Lik 21:12, 13)


KƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Acoli Anglais Aukan Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Biak Bichlamar Cakchiquel (Central) Cambodgien Chokwe Chol Chopi Chuabo Créole de Maurice Créole des Seychelles Dayak Ngaju Digor Espagnol Français Garifuna Groenlandais Hmong (White) Iban Italien Javanese Karen (S'gaw) Kazakh Kikongo Kimbundu Kisi Krio Lao Lhukonzo Lifu Lomwe Makua Maltais Mam Mapudungun Mazateco (Huautla) Mixe Mizo Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Nord de Puebla) Navajo Ndau Ngabere Ngangela Nias Niue Nyaneka Nyungwe Ourdou Ouïghour (Cyrillique) Portugais Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Macédoine) Romany (Southern Greece) Runyankore Rutooro Sangir Saramaccan Sena Sunda Tahitien Tlapanec Tojolabal Totonaque Tshwa Tzeltal Umbundu Uruund Wallis Wawle Wayuunaiki\nBE FLƐ aniaan kun kɛ Daniɛli. I yi’n suan Miriamun. Ɛspaɲin lɔ klɔ nga be flɛ i kɛ Barselɔnun’n, i su lɔ yɛ be tran-ɔn. Afuɛ 2000, Sɛptanblu nun yɛ be jali-ɔ. Daniɛli nin i yi’n be tran pɔɔ nun. Daniɛli waan: “Junman nga e di’n, ɔ ti junman kpa. Ɔ maan, e di like otɛli dandan’m be nun. E tu ajalɛ e kɔ nvle wie’m be nun. Yɛ e wla tralɛ kpakpa mun. Asa ekun’n, e bo jasin fɛ’n i titi.” Sanngɛ, sa kun wa juli.\nDaniɛli ɔli nvle kun aɲia nga be yoli i afuɛ 2006 nun’n i bo. Ndɛ kun m’ɔ tili i lɔ’n, ɔ yoli i fɛ. Aniaan ng’ɔ yiyili ndɛ sɔ nun’n, ɔ usali kosan yɛ’n: “?An yo like kwlaa nga an kwla yo naan ‘be nga be su kɔ be kunlɛ’n,’ b’a yaci be nun naan b’a kwla ɲan anannganman nguan’n?” (Nyanndra Mun 24:11) Aniaan’n yiyili nun kɛ jasin fɛ mɔ e bo’n ti’n, sran’m be kwla ɲan nguan. (Sa Nga Be Yoli’n 20:26, 27) Daniɛli seli kɛ: ‘Ɔ yoli min kɛ min yɛ Zoova su kan ndɛ kle min sa.’ Asa ekun’n, aniaan’n yiyili nun kɛ sran ng’ɔ tu i klun di Zoova i junman’n, ɔ di aklunjuɛ dan. Daniɛli si kɛ aniaan di nanwlɛ. Afin, ɔ wun kɛ i yi Miriamun m’ɔ ti atin bofuɛ’n i klun jɔ dan.\nNdɛ sɔ’n wluwluli Daniɛli i wun dan. I sɔ’n ti, ɔ fali ajalɛ wie mun. Ɔ kpɛli dɔ ng’ɔ fa di junman’n su. Ɔ yoli atin bofuɛ. Yɛ ɔ wunnin kɛ sɛ ɔ nin Miriamun be kɔ lika nga be mian jasin bofuɛ’m be wun lɔ’n, bé dí aklunjuɛ dan.\nW’A YOMAN PƆPƆ, SANNGƐ BE WA TILI NDƐ FƐ KUN\nAfuɛ 2007, Mɛ nun’n, Daniɛli nin Miriamun be yacili be junman’n i dilɛ. Kpɛkun, be ɔli Panama. B’a ɔ nvle sɔ’n nun lɔ le. Karaibu lɔ klɔklɔ nga jenvie’n bo sin yia be’n, be su lɔ yɛ be boli jasin fɛ’n niɔn. Lɔfuɛ’m be nun sunman be kan aniɛn nga be flɛ i kɛ Guayimin’n. Daniɛli nin Miriamun be buli i kɛ sika ng’ɔ o be sa nun’n, ɔ kwla fa be di anglo mɔcuɛ Panama lɔ.\nMmeli nin kpanngɔ yɛ be fa kɔ klɔ’m be su-ɔ. Daniɛli nin Miriamun be wla kpɛn cɛn klikli nga be ɔli jasin fɛ bolɛ’n su. Cɛn sɔ nun’n, be fuli kpanngɔ lele kilo 30. Be fuli kpɔlɛ mun. Wia’n kusu boman aɔwi. Ɔ maan, Daniɛli fɛli dan. I sɔ’n ti’n, ɔ ka kan naan i ɲrun w’a blu. Sanngɛ, lɔfuɛ’m be sɔli be nun klanman. I li kɛ Daniɛli nin i yi be sili Guayimin nun ndɛ wie’m be kan’n, yɛ be sɔli be nun kpa-ɔ. Ɔ maan, w’a cɛman naan b’a kle sran 23 be Biblu’n nun like.\n?Kɛ sika ng’ɔ o be sa nun’n wieli’n, ngue yɛ be yoli-ɔ? Daniɛli waan: “Kɛ e buli e sin salɛ Ɛspaɲin lɔ’n i akunndan’n, e ɲinmuɛn klokloli e ti nun. E kunndɛman kɛ é yáci be nga e kle be Biblu’n nun like’n naan é kɔ́.” Sanngɛ kɛ anglo kun sinnin’n, be wa tili ndɛ fɛ kun. Miriamun se kɛ: “Be seli e kɛ e yo ngunmin atin bofuɛ. Kɛ e wunnin kɛ e kwla di e junman’n titi’n, ɔ yoli e fɛ dan.”\nLIKE NG’Ɔ MAN BE AKLUNJUƐ DAN’N\nKɛ anuannzɛ’n wa fali ajalɛ uflɛ wie mun afuɛ 2015 nun’n, Daniɛli nin Miriamun b’a kwlá yoman ngunmin atin bofuɛ kun. ?Ngue yɛ be yoli-ɔ? Be lafili ndɛ ng’ɔ o Jue Mun 37:5 nun’n su. Ɔ se kɛ: “Fa ɔ wun sa’n kwlaa wla Anannganman sa nun. Fa ɔ wla’n guɛ i su, yɛ ɔ́ yó ng’ɔ nin wɔ fata’n ɔ́ mán wɔ.” Be ɲannin junman. Ɔ maan, be kwla yoli titi atin bofuɛ. Kɛ é sé yɛ’n, be o Panama lɔ klɔ nga be flɛ i kɛ Veraguasi’n i su lɔ.\nDaniɛli se kɛ: “Kɛ é jáso Ɛspaɲin lɔ’n, y’a bumɛn i kɛ ninnge nga e le be’n bé jú e. Sanngɛ andɛ’n, e wun kɛ be ju e. Ninnge nga be ti cinnjin kpa’n, e sa mianman be wun.” ?Sanngɛ, ngue yɛ ɔ man be aklunjuɛ dan-ɔn? Be waan: “Kɛ e uka wɛtɛɛfuɛ mun mɔ be si Zoova’n, wafa ng’ɔ yo e fɛ’n, ɔ leman wunsu.”


Zoova buli Izraɛli famiɛn diwlɛ’n nun | Ba kanngan’m be Biblu’n nun like klelɛ fluwa\nLIKE SUANLƐ 45\nFamiɛn diwlɛ kun i nun buli nɲɔn\nI nun mɔ Salomɔn su Zoova’n, Izraɛlifuɛ mun be wun jɔli be fɔuun. Sanngɛ Salomɔn wa jali nvle uflɛ nun bla kpanngban mɔ be sɔ amuin’n. Blɛblɛblɛ Salomɔn yacili Zoova sulɛ, kpɛkun ɔ sɔli amuin wie. I sɔ’n ti’n, Zoova fali ya. Ɔ seli Salomɔn kɛ: ‘Ń má dé Izraɛli nvle’n wɔ awlobo’n i sa nun. Ń bú nun nɲɔn. Ɔ awlofuɛ mun bé wá síe i bue kaan kpafuɛ’n, kpɛkun ɔ sufuɛ mun be nun kun yɛ ɔ́ síe i bue danfuɛ’n niɔn.’\nZoova yili i sɔ liɛ’n i nglo weiin. Yɛle kɛ cɛn kun’n, Salomɔn i sufuɛ Zeroboamun su kɔ lika kun, kpɛkun ɔ nin Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ Asiza be yiali. Asiza titili i bɔbɔ i tralɛ’n nun blu-nin-nɲɔn (12) yɛ ɔ seli Zeroboamun kɛ: ‘Zoova wá dé Izraɛli nvle’n Salomɔn i awlobo’n i sa nun, yɛ ɔ́ bú nun nɲɔn. Fa tralɛ’n i bue blu, afin á wá síe Izraɛli nvle’n i akpasua blu.’ Kɛ Famiɛn Salomɔn tili ndɛ sɔ’n, i waan ɔ́ kún Zeroboamun. I sɔ’n ti’n, ɔ wanndi ɔli Ezipti. Kɛ ɔ́ kɔ́ i ɲrun’n, Salomɔn wuli, yɛ i wa Rɔbɔamun yoli famiɛn. Zeroboamun wunnin kɛ ɔ kwla sɛ i sin Izraɛli lɔ siɛn’n.\nIzraɛli kpɛnngbɛn mun be seli Rɔbɔamun kɛ: ‘Sɛ a yo nvlefuɛ mun be cɛcɛ’n bé jrán ɔ sin.’ Sanngɛ i janvuɛ mun be seli i kɛ: ‘Ɔ fata kɛ a yo nvlefuɛ mun be tɛtɛ. Mian be naan be di junman kekle kpa!’ Rɔbɔamun fɛli i janvuɛ mun be afɔtuɛ liɛ’n su. Ɔ yoli nvlefuɛ mun be tɛtɛ, ɔ maan be mannin be wun su. Izraɛli akpasua blu be fali Zeroboamun kɛ ɔ yo be su famiɛn. Kɛ ɔ́ kɔ́ i ɲrun’n, be wa flɛli be akpasua liɛ’n kɛ Izraɛli. Akpasua nɲɔn be kali Rɔbɔamun sin. Be wa flɛli be akpasua liɛ’n kɛ Zida. Ɔ maan Izraɛli akpasua blu-nin-nɲɔn (12) mun be nun bubuli.\nZeroboamun kunndɛman kɛ i nvle’n nunfuɛ mun be wɔ Zerizalɛmun. ?A si sa ti’n? Rɔbɔamun yɛ ɔ sie lɔ lika’n niɔn. Ɔ maan ɔ bu i kɛ, sɛ be kɔ lɔ’n, bé jrán Rɔbɔamun sin, yɛ bé káci be sin sí i. I sɔ’n ti’n, ɔ yoli sika ɔkwlɛ nannin ba nɲɔn, yɛ ɔ seli nvlefuɛ mun kɛ: ‘Zerizalɛmun klɔ’n o mmua dan. Amun kwla su Ɲanmiɛn wa.’ Nvlefuɛ mun be yacili Zoova lɛ be sɔli sika ɔkwlɛ nannin ba sɔ mun.\n“Nán amun nin be nga be lafiman e Min’n i ndɛ’n su’n, be san nun. ?Afin sran kpa nin sran tɛ be san nun-ɔn, ɔ yo ye? [...] ?Annzɛ kusu sran ng’ɔ fa e Min’n i ndɛ’n su’n nin sran ng’ɔ faman su’n, be kwla ti be wun aniɛn?”—2 Korɛntifuɛ Mun 6:14, 15.\nKosan: ?Ngue ti yɛ Izraɛli nvle’n i nun buli nɲɔn-ɔn? ?Sa tɛ benin yɛ Famiɛn Rɔbɔamun nin Famiɛn Zeroboamun be yoli-ɔ?\n1 Famiɛn Mun 11:1-13, 26-43; 12:1-33.


Nán e ɲin kpa ndɛ cinnjin kpafuɛ’n su—Zoova yɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn | Like suanlɛ liɛ\nSa kwlaa ng’ɔ tɔ e su’n, Zoova fɔnvɔ e\nMaan e fa ninnge nga Ɲanmiɛn man e’n e yo e awlɛn su like\nNán e ɲin kpa ndɛ cinnjin kpafuɛ’n su\nMaan e kle titi kɛ Zoova yɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn\nMaan e siesie e afiɛn naan e di alaje\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Acoli Anglais Aukan Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Biak Bichlamar Cambodgien Chokwe Chopi Chuabo Créole de Maurice Créole des Seychelles Dayak Ngaju Digor Groenlandais Hmong (White) Iban Javanese Karen (S'gaw) Kazakh Kikongo Kimbundu Kisi Krio Lao Lhukonzo Lifu Lomwe Makua Maltais Mapudungun Mizo Navajo Ndau Ngangela Nias Niue Nyaneka Nyungwe Ourdou Ouïghour (Cyrillique) Quechua (Ayacucho) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Macédoine) Romany (Southern Greece) Runyankore Rutooro Sangir Saramaccan Sena Sunda Tahitien Tshwa Umbundu Uruund Wallis Wawle Wayuunaiki\nSasafuɛ Tranwlɛ'n (Like suanlɛ liɛ’n) | Zuɛn 2017\n“Maan be si kɛ wɔ bɔ ɔ dunman’n yɛlɛ Anannganman’n, ɔ kunngba cɛ yɛ like fi nunman ɔ sin asiɛ wunmuan’n su ɔ.”—JUE MUN 83:19.\nJUE: 46, 136\n?Ngue ti yɛ ɔ ti cinnjin kɛ sran’m be kwlaa be wun i wlɛ kɛ Zoova yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn?\n?Wafa sɛ yɛ Zɔbu kleli kɛ ɔ nin Zoova be nanti klanman-ɔn? ?Ngue ti yɛ Zoova tuli i fɔ-ɔ?\n?Wafa nga e kwla kle kɛ Zoova yɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n, i wie yɛle benin?\n1, 2. (a) ?Ndɛ benin yɛ ɔ fata kɛ ɔ yo sran’m be kwlaa be cinnjin-ɔn? (b) Ngue ti yɛ ɔ fata kɛ ndɛ sɔ’n yo e cinnjin-ɔn?\nANDƐ’N, sika ndɛ ti sran kpanngban be cinnjin kpa. Sika ti’n, be koko. Yɛ be wla be wun ase be kunndɛ naan bé ɲɛ́n i kpanngban. Annzɛ kusu, be sasa sika nga be le i’n i kpa. Sran wie’m be liɛ’n, be osufuɛ’m be ndɛ yɛ ɔ ti be cinnjin-ɔn. Wie’m be kusu, like nga bé yó naan b’a yo juejue titi’n, yɛ ɔ ti be cinnjin-ɔn. Annzɛ ninnge wie mɔ be ɲin o i sin kɛ bé yó’n, yɛ ɔ ti be cinnjin-ɔn.\n2 Sanngɛ ndɛ kun o lɛ’n, ɔ ti cinnjin tra ninnge kwlaa sɔ mun. Yɛle kɛ, maan e wun i wlɛ kɛ Zoova yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn. Sanngɛ, sɛ y’a nianman e wun kpa’n, e bɔbɔ e ninnge’m be yolɛ ti’n, annzɛ sa nga be tɔ e su’n ti’n, e ɲin kwla kpa ndɛ cinnjin sɔ’n su. Maan like kwlaa nga é yó’n, e kle kɛ Zoova yɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn. I liɛ’n, é wún sa nga be tɔ e su’n be trawlɛ. Kpɛkun, e nin Zoova e afiɛn mántan kpa.\n?NGUE TI YƐ NDƐ SƆ’N TI CINNJIN-ƆN?\n3. ?Wafa nga Ɲanmiɛn sie sran mun’n, i su akunndan benin yɛ Satan kunndɛ kɛ e bu-ɔ?\n3 Zoova yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn. Sanngɛ, mmusu’m be si Satan kannin ndɛ wie mun naan sran’m be bu i kɛ Zoova siman sran’m be sie, naan ɔ kunndɛman kɛ be liɛ yo ye. Satan kunndɛ kɛ sran’m be bu i ekun kɛ sɛ be sie be bɔbɔ be wun’n, be liɛ yó ye dan. (Bo Bolɛ 3:1-5) Ɔ se ekun kɛ sɛ sran’m be wun ɲrɛnnɛn’n, be su suman Ɲanmiɛn. (Zɔb 2:4, 5) I sɔ’n ti, Zoova yaci sran’m be lɛ naan be wun i wlɛ kɛ sɛ w’a sieman be’n, be liɛ su yoman ye.\n4. ?Ngue ti yɛ ɔ fata kɛ anzi nin sran’m be wun sran ng’ɔ fata kɛ ɔ sie be’n, i wlɛ-ɔ?\n4 Zoova si kɛ Satan su tɔn i suɛn. ?Yɛ ngue ti yɛ ɔ yaci Satan lɛ naan ɔ kle kɛ i ndɛ yo fɛ-ɔ? Ɲanmiɛn yoli sɔ naan be mɔ be o ɲanmiɛn su lɔfuɛ’n, nin be nga be o asiɛ’n wa’n be kwlakwla be wun sran ng’ɔ fata kɛ ɔ sie be’n i wlɛ. (Jue Mun 83:19) Adam nin Ɛvu b’a kunndɛman kɛ Zoova sie be. Yɛ sran kpanngban be yo sɔ wie. ?I sɔ’n ti, é sé kɛ Satan i ndɛ yo fɛ? Anzi nin sran wie’m be kwla bu i sɔ. Sɛ ndɛ sɔ’n i ti w’a kpɛman’n, sran’m be bo kwlá yoman kun. Yɛ be kwlá diman alaje. Sanngɛ, kɛ be mɔ be o ɲanmiɛn su lɔ’n nin be nga be o asiɛ’n su wa’n bé wá wún i wlɛ kɛ Zoova yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie be’n, be kwlaa bé ló be wun bé mɛ́n i. Yɛ be kwlaa bé dí alaje.—Efɛzfuɛ Mun 1:9, 10.\n5. ?Ngue yɛ é yó naan y’a kle kɛ Zoova yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn?\n5 Ɔ ka kan’n, Ɲanmiɛn wá klé kɛ i yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn. Ɔ maan, Satan su sieman sran mun kun. Yɛ sran’m be su sieman be bɔbɔ be wun kun. Mɛsi mɔ Ɲanmiɛn sieli i Famiɛn’n, ɔ́ síe sran mun kpa. Kɛ ɔ́ yó sɔ’n, nn be nga be klo Ɲanmiɛn’n, b’a kle kɛ be nin i be kwla nanti klanman sa’n kwlaa nun. Afin kɛ ɲrɛnnɛn tɔli be su’n, b’a yaciman Ɲanmiɛn sulɛ. (Ezai 45:23, 24) E kunndɛ kɛ é trán sran sɔ’m be nun wie. ?Nɛ́n i-ɔ? I sɔ’n ti, maan e wun i wlɛ kɛ Zoova yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie e-ɔ.\nNDƐ SƆ’N TI CINNJIN TRA E TI ƝANLƐ’N\n6. ?Ngue yɛ ɔ ti Zoova i cinnjin kpa-ɔ?\n6 Like ng’ɔ ti Zoova i cinnjin kpa’n, yɛle kɛ maan sran’m be wun i wlɛ kɛ i yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn. Ndɛ sɔ’n ti i cinnjin kpa tra aklunjuɛ mɔ é wá dí’n. Sanngɛ, i sɔ’n kleman kɛ e ndɛ loman Zoova, annzɛ e ti ɲanlɛ’n timɛn i cinnjin. ?Ngue ti yɛ e se sɔ-ɔ?\nLike ng’ɔ ti Zoova i cinnjin kpa tra e ti ɲanlɛ’n, yɛle kɛ maan be wun i wlɛ kɛ i yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn.\n7, 8. ?Kɛ Zoova wá klé kɛ i yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n, mmlusuɛ benin yɛ é ɲɛ́n i-ɔ?\n7 Zoova klo sran mun dan. I sɔ’n ti, ɔ fɛli i Wa’n mannin naan e ɲan anannganman nguan. (Zan 3:16; 1 Zan 4:9) Sɛ Zoova yoman ninnge ng’ɔ seli kɛ ɔ́ yó be’n, Satan nin i minniɛn’m be ndɛ yó fɛ. Satan waan Zoova ti ato buafuɛ, naan ɔ kunndɛman kɛ sran’m be liɛ yo ye. Yɛ ɔ siman sran’m be sie. Satan i minniɛn’m be kusu be yo Zoova i finfin. Be se kɛ: “?Ɔ seli amun kɛ ɔ́ bá, nɛ́n i-ɔ? ?Yɛ ɔ o nin? Kɛ ɔ fin lalaa’n bɔ e nannan’m be wuli’n, like nga Nyanmiɛn yili be’n, be kwlaa be tɛ o be osu’n nun.” (2 Piɛr 3:3, 4) Zoova wá yó ninnge kwlaa ng’ɔ seli kɛ ɔ́ yó be’n. Ɔ́ wá klé kɛ i yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn. Blɛ sɔ nun’n, ɔ́ dé sran nga be ɲin yi i’n. (An kanngan Ezai 55:10, 11 nun.) Zoova sie ninnge ng’ɔ yili be’n klolɛ su. I sɔ’n ti, e lafi su kɛ ɔ bu i sufuɛ nanwlɛfuɛ’m be sran, naan ɔ́ kló be titi.—Ezipt Lɔ Tulɛ 34:6.\n8 Zoova kunndɛ kɛ sran’m be wun i wlɛ kɛ i yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn. Sanngɛ, i sɔ’n kleman kɛ e ti ɲanlɛ’n timɛn i cinnjin. E ndɛ lo Zoova kpa. Maan e liɛ’n, e wun i wlɛ kɛ i yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn. Yɛ maan e nin i e nanti klanman titi.\nZƆBU YACILI AKUNNDAN NG’Ɔ BU I LAA’N I BULƐ\n9. ?Zɔbu i wun ndɛ benin yɛ Satan kannin-ɔn? (An nian desɛn ng’ɔ o kan like suanlɛ’n bo i bo lɛ’n.)\n9 Maan e wun i wlɛ titi kɛ Zoova sie nglo nin asiɛ’n kɛ ɔ nin i fata’n sa. Biblu’n nun fluwa nga be dun mmua klɛli be’n, be nun kun fa e ɲin sie i sɔ’n su. Fluwa sɔ’n yɛle Zɔbu fluwa’n. Fluwa sɔ nun’n, Satan seli Ɲanmiɛn kɛ sɛ Zɔbu wun ɲrɛnnɛn’n, ɔ́ yáci i sulɛ. I sɔ’n ti, ɔ seli Ɲanmiɛn kɛ ɔ fa ɲrɛnnɛn yi i Zɔbu su nian. Zoova w’a yoman sɔ. Sanngɛ, ɔ mannin Satan i atin kɛ ɔ kle Zɔbu i ɲrɛnnɛn. Zoova seli Satan kɛ: ‘I sa nun ninnge mun yɛ be o lɛ-ɔ. N fa be n wlali ɔ sa nun.’ (An kanngan Zɔb 1:7-12 nun.) Kɛ ɔ yoli sɔ w’a cɛman, Zɔbu i junman difuɛ wie’m be wuli. I sa nun ninnge kwlaa be sacili. I sin’n, i mma blu’m be wuli. Wafa nga Satan yoli’n ti, Zɔbu kwla bu i kɛ Ɲanmiɛn yɛ ɔ su kle i ɲrɛnnɛn-ɔn. (Zɔb 1:13-19) I sin’n, Satan fali tukpacɛ tɛ kun guali Zɔbu i wunnɛn’n su. (Zɔb 2:7) Asa ekun’n, i yi’n nin i janvuɛ nsan be kɛnnin i ndɛ tɛtɛ wie mun.—Zɔb 2:9; 3:11; 16:2.\n10. (a) ?Wafa sɛ yɛ Zɔbu kleli kɛ ɔ nin Zoova be nanti klanman-ɔn? (b) ?Ngue ti yɛ Zoova tuli i fɔ-ɔ?\n10 Satan tɔnnin Zɔbu i suɛn. Afin, kannzɛ Zɔbu wunnin ɲrɛnnɛn’n, sanngɛ w’a yaciman Zoova sulɛ. (Zɔb 27:5) Sanngɛ, blɛ sɔ’n nun’n, Zɔbu i akunndan w’a tranman like ng’ɔ ti cinnjin kpa’n su. Ɔ buli i bɔbɔ i wun akunndan. Ɔ kɛnnin i trilili kɛ w’a yoman sa tɛ fi, naan sa nga ti yɛ ɔ su wun ɲrɛnnɛn’n, maan be kan kle i. (Zɔb 7:20; 13:24) E wun i wlɛ kɛ afɛ ng’ɔ o Zɔbu su’n, i ti yɛ ɔ kannin sɔ-ɔ. Sanngɛ, akunndan ng’ɔ buli’n w’a yoman Zoova fɛ. I sɔ’n ti, Zoova tuli i fɔ. ?Wafa sɛ yɛ ɔ yoli sɔ-ɔ?\n11, 12. (a) ?Ngue yɛ Zoova kunndɛli kɛ Zɔbu wun i wlɛ-ɔ? (b) ?Wafa sɛ yɛ Zɔbu sɔli i fɔ tulɛ’n nun-ɔn?\n11 Zɔbu fluwa’n i ndɛ 38 lele 41 nun’n, Zoova kannin ndɛ wie mun kleli Zɔbu. W’a kanman sa nga ti yɛ Zɔbu su wun ɲrɛnnɛn’n i ndɛ w’a klemɛn i. Sanngɛ, ɔ kunndɛli kɛ Zɔbu wun i wlɛ kɛ ɔ kwlá fɛmɛn i wun sunnzunmɛn i. Ɔ kleli Zɔbu kɛ ndɛ wie’m be ti cinnjin tra sa nga be o i su’n. (An kanngan Zɔb 38:18-21 nun.) Ndɛ nga Zoova kannin be’n ti’n, Zɔbu w’a buman akunndan ng’ɔ bu i laa’n kun.\n12 ?É sé kɛ Zoova buman afɛ ng’ɔ o Zɔbu su’n i akunndan? Zɔbu bɔbɔ w’a bumɛn i sɔ. Ɔ wunnin sa nga ti yɛ Zoova tuli i fɔ’n i wlɛ. Ɔ maan, ɔ sɔli i fɔ tulɛ’n nun klanman. Ɔ seli kɛ: “Nga n kannin’n, m’an se-man sɔ kun. Ń trán ndutre nin nzuɛn’n nun, ń kán min wun ase.” (Zɔb 42:1-6) Sanngɛ kwlaa naan Zoova w’a tu Zɔbu i fɔ’n, gbanflɛn kun o lɛ be flɛ i kɛ Elii. Ɔ kannin ndɛ wie mun kleli Zɔbu. (Zɔb 32:5-10) Zɔbu sieli i su kpa Zoova nuan bo. Ɔ maan, w’a buman akunndan ng’ɔ bu i laa’n kun. Kɛ Zoova wunnin i sɔ’n, ɔ kleli Zɔbu i janvuɛ mun kɛ Zɔbu ti sran kpa. Afin, Zɔbu nin i be nanti klanman.—Zɔb 42:7, 8.\n13. ?Kɛ Zɔbu i su afɛ’n wieli bɔbɔ’n, fɔ nga Zoova tuli i’n i su mmlusuɛ benin yɛ ɔ ɲɛnnin i-ɔ?\n13 Zɔbu i su afɛ’n wieli. Sanngɛ, i wla w’a fiman fɔ mɔ Zoova tuli i’n su. I sɔ’n ti, Zoova “maan Zɔb wa dili ye kpa trali klikli liɛ’n.” I wie yɛle kɛ, “ɔ wuli ba yasua nso nin ba bla nsan.” (Zɔb 42:12-14) Zɔbu kloli i mma sɔ mun kpa. Sanngɛ, i wla w’a fimɛn i mma nga be wuli’n be su. Yɛ atrɛkpa’n, sa ng’ɔ juli i bɔbɔ nin i awlofuɛ’m be su’n, i wla w’a fiman su le. Atrɛkpa’n Zɔbu wa sili sa nga ti yɛ ɔ wunnin ɲrɛnnɛn’n. Yɛ ɔ usɛli i wun kɛ ngue ti yɛ Ɲanmiɛn yacili i lɛ m’ɔ wunnin ɲrɛnnɛn dan sɔ-ɔ. Sanngɛ i kwlaa m’ɔ yoli o, i wla w’a fiman ndɛ nga Zoova kan kleli i’n su le. I wla guali ase. Yɛ w’a buman akunndan ng’ɔ bu i laa’n kun.—Jue Mun 94:19.\nKɛ sa tɔ e su’n, maan e wla kpɛn su titi kɛ Zoova yɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn. (An nian ndɛ kpɔlɛ 14 nun.)\n14. ?Ngue yɛ Zɔbu i su ndɛ’n kle e-ɔ?\n14 Maan e bu Zɔbu i su ndɛ’n i akunndan titi. I liɛ’n, sɛ sa tɔ e su’n, é bú akunndan ng’ɔ ti kpa’n. Yɛ e wla gúa ase. Ndɛ nga be klɛli be laa’n, Zɔbu fluwa’n o nun wie. Ɲanmiɛn maan be klɛli i ‘kɛ bé fá klé e ngwlɛlɛ naan Ɲanmiɛn fɛ i ndɛ sɔ’n wla e fanngan, naan e tra ye anwlɛn e fa e wla’n guɛ i su.’ (Rɔmfuɛ Mun 15:4) Zɔbu fluwa’n kle e kɛ, ɔ fataman kɛ e bu sa nga be tɔ e su’n be akunndan ngboko naan e wla fi ndɛ ng’ɔ ti cinnjin kpa’n su. Ndɛ sɔ’n yɛle kɛ, Zoova yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn. Maan e nian Zɔbu i ayeliɛ’n su. Yɛle kɛ, blɛ kekle nun’n, nán e yaci Zoova sulɛ. I liɛ’n, é klé kɛ e wun i wlɛ kɛ i yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn.\n15. ?Kɛ e nin Zoova e nanti klanman’n, wafa sɛ yɛ i bo’n gua-ɔ?\n15 Zɔbu i su ndɛ’n kle e kɛ, sɛ sa’m be tɔ e su’n, i sɔ’n kleman kɛ Zoova w’a fa e wun ya. I sɔ’n ti, e wla gua ase. Kɛ sa tɔ e su’n, maan e nin Zoova e nanti klanman. (Nyanndra Mun 27:11) Kɛ e jran kekle’n, Zoova klun jɔ. Yɛ ninnge nga Zoova seli kɛ ɔ́ yó mán e’n, e fa e wla gua be su kpa. (An kanngan Rɔmfuɛ Mun 5:3-5 nun.) Zɔbu i su ndɛ’n kle e kɛ “sran yo e Min’n i annvɔ, yɛ ɔ si i aunnvuɛ.” (Zak 5:11) Sɛ e nin Zoova e nanti klanman titi’n, ɔ́ yrá e su. I sɔ’n ti, e ‘klun jɔ yɛ e kwla tra e anwlɛn blu sa’m be su.’—Kolɔsfuɛ Mun 1:11.\nNÁN E ƝIN KPA NDƐ CINNJIN’N SU\n16. ?Ngue ti yɛ ɔ fata kɛ e wun i wlɛ titi kɛ Zoova yɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn?\n16 Kɛ sa’m be tɔ e su’n, wie liɛ’n, e buman Zoova i akunndan. Sa ng’ɔ o e su’n i akunndan yɛ e bu-ɔ. Wie liɛ’n, kɛ sa kaan sa tɔ e su’n, e bu i kɛ e lemɛn i yowlɛ. Ɔ maan e koko dan. Sanngɛ, sɛ e wun i wlɛ kɛ Zoova yɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n, sa kwlaa ng’ɔ tɔ e su’n, é jrán kekle.\nKɛ e tu e klun di Zoova junman’n, e akunndan tran ndɛ cinnjin kpafuɛ’n su titi.\n17. ?Ngue ti yɛ ɔ fata kɛ e tu e klun di Zoova i junman’n niɔn?\n17 Maan e tu e klun di Zoova i junman’n. I liɛ’n, e akunndan trán ndɛ ng’ɔ ti cinnjin kpa’n i su titi. Be flɛ aniaan bla kun kɛ Rɛnin. Tukpacɛ kekle kun (accident vasculaire cérébral) tɔli i su. Kpɛkun, ɔ le kansɛli wie. I sɔ’n ti, be ko lɛli i dɔɔtrɔ. Blɛ sɔ nun’n, ɔ boli jasin fɛ’n kleli lɔ junman difuɛ mun, ɔ nin tukpacifuɛ wie mun, ɔ nin be nga be kɔ i osu nianlɛ’n. Blɛ kun nun’n, be lɛli i dɔɔtrɔ lemɔcuɛ nɲɔn tra su. Blɛ sɔ’n nun’n, ɔ boli jasin fɛ’n dɔ 80. Rɛnin si kɛ ɔ su wa wu. Sanngɛ, i wla w’a fiman ndɛ ng’ɔ ti cinnjin kpa’n su. Yɛle kɛ, ɔ buli Zoova i akunndan titi. Ɔ maan, i wla guali ase.\n18. ?Ngue yɛ sa ng’ɔ juli Jenifɛli su’n, ɔ kle e-ɔ?\n18 Kɛ é kúnndɛ sa kwlaa nga be tɔ e su’n be trawlɛ’n, nán e wla fi Zoova su. Be flɛ aniaan bla kun kɛ Jenifɛli. Cɛn kun’n, ɔ ɔli alapla’m be jranwlɛ lɔ naan ɔ́ fá alapla kɔ́ i klɔ. Sanngɛ, alapla wie fi w’a tumɛn i bo. Ɔ minndɛli lele cɛn ba nsan. Jenifɛli fɛli kpa. Yɛ i ɲrun yoli i koun. Sanngɛ, w’a kokoman dan. Ɔ srɛli Zoova kɛ ɔ ukɛ i naan ɔ bo jasin fɛ’n kle be nga be su minndɛ alapla kɛ i sa’n. Zoova fanngan nun’n, ɔ boli jasin fɛ’n kleli sran kpanngban. Yɛ ɔ mannin be fluwa kpanngban wie. Jenifɛli seli kɛ: “N wunnin kɛ blɛ kekle sɔ’n nun’n, Zoova suannin min bo. Ɔ maan, n kwla kɛnnin i ndɛ n kleli sran mun.”\n19. ?Ngue yɛ ɔ kle kɛ e ti Ɲanmiɛn i sufuɛ kpa mun-ɔn?\n19 Zoova i sufuɛ’m be ngunmin cɛ yɛ be wun i wlɛ kɛ i yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie nglo’n nin asiɛ’n niɔn. Ndɛ sɔ’n ti e cinnjin kpa. I sɔ’n kle kɛ e yɛ e ti i sufuɛ kpa mun-ɔn. I sɔ’n ti, maan e tinuntinun e nin Zoova e nanti klanman titi, naan e kle kɛ i yɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn.\n20. ?Kɛ e kle kɛ Zoova yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n, wafa sɛ yɛ i sɔ’n yo i-ɔ?\n20 Kɛ e nin Zoova e nanti klanman mɔ e jran sa’m be ɲrun kekle’n, ɔ sie i nzɔliɛ. Yɛ ɔ yo i fɛ. Afin, e kle kɛ i yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn. (Jue Mun 18:25) ?Ngue ti yɛ ɔ fata kɛ e kle kɛ Zoova yɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn? ?Wafa sɛ yɛ e kwla kle sɔ-ɔ? Like suanlɛ ng’ɔ́ bɛ́ i sin’n i nun’n, é wá tɛ́ kosan sɔ’m be su.\nƝanmiɛn Zoova yɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn. I sɔ’n kle kɛ ɔ le atin kpɛ mmla naan ninnge ng’ɔ yili be’n, be nanti su. Satan seli kɛ Zoova timan siefuɛ kpa, naan ɔ fataman kɛ ɔ sie ninnge ng’ɔ yili be’n. Ɔ ka kan’n, sran’m be kwlaa bé wún kɛ Zoova yɛ ɔ fata kɛ ɔ sie nglo nin asiɛ’n niɔn.\nSASAFUƐ TRANWLƐ'N (LIKE SUANLƐ LIƐ’N) Zuɛn 2017


Biblu’n nun ndɛ: Aliɛ wafa uflɛ - Zoova i lalofuɛ’m be ɛntɛnɛti adrɛsi nga sran ngba si i’n\n?AMUN si like nga sran’m be su isɛ i lɛ’n? Ɔ ti ufue fitafita, kpɛkun ɔ ti fokofoko. Ɔ ti ɲɛnklɛnɲɛnklɛn kɛ ijre mma kanngan sa, sanngɛ ndidiɛ like ɔ.\nIzraɛlifuɛ’m be tuli be bo Ezipti lɔ’n, i anglo kun yɛ. Sanngɛ be te o aawlɛ flɛnnɛn nun lɔ. Lɔ asiɛ’n yoman like ye, ɔ maan be plannin kpa be seli kɛ: ‘Sɛ ɔ ti kɛ Zoova kunnin ye Ezipti lɔ’n i nun mɔ e te ɲan e klunklo aliɛ e te di’n, nn ɔ yoli kpa.’\nYɛ Zoova seli kɛ: ‘Ń wá yó naan aliɛ fin nglo lɔ gua man amun.’ Zoova yoli i kɛ nga ɔ fa kannin’n sa. Kɛ i aliɛ cɛnnin’n, Izraɛlifuɛ’m be wunnin like ufue wie asiɛ’n su. Yɛ be usali be wun kɛ: ‘?Ngue like yɛle nga?’\nMoizi tɛli be su kɛ: ‘Aliɛ nga Zoova fa mannin amun kɛ amun di’n yɛ ɔ o lɛ ɔ.’ Be flɛli aliɛ sɔ’n kɛ MANI. Ɔ ti mlɛnmlɛn kɛ gato mɔ be fali awɛma nzue yɛ be yoli’n sa.\nMoizi seli be kɛ: ‘Maan sran kun isa i liɛ ng’ɔ ko ju i’n su sɛsɛsɛ’n.’ Izraɛlifuɛ’m be yoli i sɔ nglɛmun kwlaa. Kɛ wia’n bo’n, i onga’n klo asiɛ’n wun lɛ.\nMoizi seli be ekun kɛ: ‘Nán sran fi yaci wie lɛ naan aliɛ cɛn su.’ Sanngɛ sran wie’m b’a faman su. ?Nga be sieli i nvuɛn’n, amun si wafa nga ɔ yoli’n? Kakaa’m be loli nun, i ti ɔ bɔnnin kpa sa fiaan.\nSanngɛ cɛn nga be kwla isa cɛn ba nɲɔn liɛ’n, yɛle cɛn i nsiɛn su’n. Zoova seli Moizi kɛ Izraɛlifuɛ’m be isa cɛn nɲɔn aliɛ naan b’a fɔnman cɛn ba nso su’n. Afin cɛn i nso su’n ti i liɛ klonglo. Kɛ mɔɔ be yoli i sɔ’n, kakaa’m b’a loman nun kpɛkun kusu w’a bɔnman. ?Nán atrɛ kun ekun yɛ ɔ o lɛ ɔ?\nAfuɛ kwlaa nga Izraɛlifuɛ’m be dili i aawlɛ flɛnnɛn nun lɔ’n, mani’n yɛ Zoova fa tali be ɔ.\nEzipt Lɔ Tulɛ 16:1-36; Kalɛ 11:7-9; Zozie 5:10-12.\n?Desɛn’n su’n, ngue yɛle nga sran’m be su isɛ i asiɛ wun lɛ’n? ?Yɛ be flɛ like sɔ’n sɛ?\n?Mani i isalɛ’n i su mmla benin yɛ Moizi mannin nvlefuɛ mun ɔn?\n?Ngue yɛ Zoova seli nvlefuɛ mun kɛ be yo i cɛn ba nsiɛn’n su ɔ? ?Yɛ ngue ti ɔ?\n?Kɛ Mani’n kali lɛ cɛn ba nso su’n, atrɛ benin yɛ Zoova yili ɔ?\n?Zoova fali mani’n tali nvlefuɛ mun lele afuɛ nɲɛ?\nKanngan Ezipt Lɔ Tulɛ 16:1-36; Kalɛ 11:7-9 nun.\n?Wafa sɛ yɛ Ezipt Lɔ Tulɛ 16:8 kle kɛ ɔ fata kɛ e ɲin yi Ɲanmiɛn ninnge’m be siesielɛ Klistfuɛ asɔnun’n nun ɔn? (Ebr. 13:17)\n?Aawlɛ flɛnnɛn nun lɔ’n, wafa sɛ yɛ Izraɛlifuɛ’m be ɲin kpɛnnin be siefuɛ Zoova su cɛn kwlaa ɔ? (Tul. 16:14-16, 35; Mml. 8:2, 3)\n?Zezi fali mani’n sunnzunnin ngue? ?Yɛ wafa sɛ yɛ e kwla ɲan “ɲanmiɛn su lɔ kpaun” sɔ’n i su mmlusuɛ ɔ? (Zan 6:31-35, 40)\nKanngan Zozie 5:10-12 nun.\n?Izraɛlifuɛ’m be dili mani’n afuɛ lele nɲɛ, yɛ wafa sɛ yɛ i sɔ’n boli be ta ɔ? ?Yɛ wafa sɛ yɛ e kwla fa ndɛ sɔ’n e tu e wun fɔ nun ɔn? (Tul. 16:35; Kal. 11:4-6; 1 Kor. 10:10, 11)


Anh bu swran'n kwlaa bé swran, anh klô amun niaan Christfue mun, man amun nyin yi Nyanmien, anh bu famien'n i swran.\nAnh klô amun wun kpa ke swran nin i niaan sa, anh bu amun wiéngu swran.\nAsonun kpenngben ng'o sié asonun'n kpa'n, se bé bui swran bé yô i mô dan'n, i yôwle suo. Sannge bé nga bé yô bé lie'n tra su'n, yele kpenngben ng'o di dyunman kpa o kan Nyanmien nde, o klé liké'n.\nnan swran'n kwlaa bé bui swran ke bé bu i Si swran'n sa. Swran ng'o bu'e i Wa'n swran'n, wuun o bu'e i Si b'o sunmenniin'n, i swran.\nafin laa o séé ke: «Nyanmien nuan idyofue fi le'a nyrun i bobo men'n nun.»\nFamien b'o ti anannganman, b'o wunman, bo bé wunmen, b'o ti Nyanmien bo liké fi nu'en i sin'n, man bé menmen bé yi i aye tititi! Mon o yô so!\n Man swran'n kwlaa bé nyin ye ngbenngben mun, afin swran fi kwla di'a kpenngben bo nanh Nyanmien ye o sié io. Ye bé nga bé ô le nde bobo'n, Nyanmien ye o siéé béo. O man swran ng'o dyaô bé wun'n, wuun wa yô nyin kéklé Nyanmien su. Bé nga bé yô nyin kéklé so'n, bé kpe bé bobo bé wun sae ba. Se swran yô sa kpa'n, i klun ti'e ngbenngben'm bé nyrun, sannge swran ng'o yô sa te'n, i klun titii. ?A klô'a ke o klun titi o ngbenngben'm bé nyrun? Se a klô'e i so'n, yô sa ng'o ti kpa'n, ye béh yih o aye, afin Nyanmien man bé nian o su ye man a yô kpaa. Sannge se a yô sa te'n, mon o klun titi o. Afin Nyanmien a sié'a bé le ngben, o siéé bé le ke bé tu i klunngbo, ye bé tu swran ng'o yô sa te'n i fo. O man se amun nyin yi ngbenngben mun'n, o ti kpa. Nanh ke Nyanmien i klunngbo bo bé tu'n ngunmin tio, sannge kusu o klun lo bo a si ke se a yô soo o ti kpa'n tio. I so'n ti ye man an su l'impôt nion, afin bé nga bé su l'impôt'n man bé'n, Nyanmien ye o sié bé ke bé di dyunman so nion. Bé kale kwlaa ng'o ô amun su'n, anh tua man bé. Swran nga bé su l'impôt men'n, anh su men. Swran nga amun ninngé'm bé su sika'n ti i lie'n, anh yi men. Swran ng'o ti bo an srôé'n, anh srôé, ye ng'o ti bo an bui swran'n, anh bui swran.\nBé nga bé tra bé awlen bé yô kpa, bo bé kunnde ke bé nyan nyrun bé bu bé swran, bo bé kunnde nguan'n, oh manh bé anannganman nguan.\nSwran nga i waan oh suh min'n, mon o su n su, ye lika nga n wô nun'n, n swran so'n oh tranh lo wié. N Si buh swran ng'o su min'n i swran.\n Ba kanngan mun, man amun nyin yi amun si nin amun nin mun é Min'n lie bo an ti'n ti, afin i so'n ti kpa. «Bu o si nin o nin bé swran» o ti mmla bo Nyanmien fa maan swran b'o uka su ke, se bé yô'n, oh yôh bé yé'n, bé nun klikli, yé so'n yele ke, «o wun dyoh o fouun, ah tyeh.»\n«Bu o si nin o nin bé swran» o ti mmla bo Nyanmien fa maan swran b'o uka su ke, se bé yô'n, oh yôh bé yé'n, bé nun klikli, yé so'n yele ke,\n Nenh i Si'n bobo ye o di dyole nion, sannge o fa nde'n kwlaa wlee Ba'n sa nun nan swran'n kwlaa bé bui swran ke bé bu i Si swran'n sa. Swran ng'o bu'e i Wa'n swran'n, wuun o bu'e i Si b'o sunmenniin'n, i swran.\nAfin Nyanmien kannin ke: «Bu o si nin o nin bé swran», ye «swran ng'o ken i si annze i nin nde te'n, bé kuin.»\n1 Thessaloniquefue 4:4\nMan swran kun si i bobo i wun su nian, o fe i wun man Nyanmien mlonmlon, ye nanh man o yô i wun finfin.\nI lé kunngba nga é Si Nyanmien menmenh b'oh yih i aye'n, é bobo é ô i bô. O tili i nen b'o fin lika'n b'o kpadya nyannyan'n nun, o sé ke: «Min awlen su ba'n ye, i su ye n wla'n kwlaa ôo.»\nSa nglô yile 5:12-13\n Bé kpan kéklé, bé sé ke: Ke Nyanmien man Bua Gbanflen bo bé kunniin'n o kwla, b'o men anyanbéun, b'o man o si ngwlele, b'o men wunmien, bo bé yeyee, bé yi i aye, bé menmen'n, i kwlaa so'n ti i su. Ye n tii liké kwlaa bo Nyanmien yii bé'n bo bé ô nyanmien su lo, bo bé ô asie'n su, bo bé ô asie'n bô lo, bo bé ô dyénvié'n nun'n, bé kwlaa bé ngan, bé sé ke: Man é manman swran ng'o ti bia'n su'n nin Bua Gbanflen'n, é yi bé aye, é yeye bé, é sé ke bé ti kpli tititi.\nSa nglô yile 7:12\nsé ke: Mon o yô so. Man é yi é Nyanmien'n i aye tititi, é yeyee, é sé ke ngwlele'n ti i lie, é le i asé, é menmen, é sé ke o ti kpli, o tyennin! Mon o yô so!\n1 Corinthefue 6:20\nAfin o tôô amun gua kpan, i so'n ti, liké kwlaa nga amunh yôh'n anh yô man o be i nyrunnyan.\n «Bu o si nin o nin bé swran» o ti mmla bo Nyanmien fa maan swran b'o uka su ke, se bé yô'n, oh yôh bé yé'n, bé nun klikli, yé so'n yele ke, «o wun dyoh o fouun, ah tyeh.»\nSa nglô yile 4:9-11\n Ke liké nnan so'n béh yih swran ng'o ti bia'n su b'o ô le tititi'n i aye, bo béh menmenh, béh leh i asé'n, kpenngben ablaon-nin-nnan'n bé kusu bé kôtô swran ng'o ti bia'n su so'n i bô, bé manman swran so'n b'o ô le tititi'n. Ke bé tu bé sika klé'n bé tô gue bia'n i wun le'n, bé sé ke: É Min Nyanmien, ke bé yi o aye, bé manman o, bé sé ke a ti kpli'n, o ti i su, afin wo ye a yii liké'n kwlaaa, a klô ke ah yih bé ti ye a yii béo, ye o ti ye bé ô leo.\n Pharisifue (*f4*) nin mmla kléfue wié mun bo bé fin Jérusalem'n bé yiaa Jésus wun le. Bé wunnin i sonnzonfue'm bé nun wié bo bé fa bé wun fien di liké, afin ba wunnzi'an bé sa ke bé séé ke bé wunnzin'n sa. Yele ke Juif mun bo bé ti Pharisifue'n bé nin Juif nga mun kwlaa, se ba wunnzi'an bé sa nun kpa'n, bé di'a liké, afin bé fa lalafue kpenngben'm bé nzuen'n su. Ke bé fin guabô ba'n, se bé nian wunnzinman'n, bé di'a liké mlonmlon. Bé le nzuen ufle kpanngban bo bé yô bé ékun, klôwa, nin ôndôman, nin aaba'm bé nun wunnzinle. Ye Pharisifue nin mmla kléfue'm bé usaa Jésus ke: ?Nzu ti ye o sonnzonfue'm bé fa'a lalafue kpenngben'm bé nzuen'n su, bo bé fa bé sa fien di likéo? Jésus sé ke: Dunman klôfue mun, amun wun nde bo Ésaïe kleli'n ti nanwle, o klee ke: «Swran nga'm bé ken bé nuan bui su ke bé bu n swran, Swran bé awlen'n nu'an n su, Bé manman min ngben, Ye bé klé liké nga swran'm bé kan'n ke o ti Nyanmien mmla.» Ye Jésus sé ke: An yatyi Nyanmien mmla'n, an dyran lalafue'm bé nzuen'n su. O sé ékun ke: An yi Nyanmien mmla'n i blô mlonmlon, an fa amun lalafue nzuen'm bé su. Afin Moïse kannin ke: «Mon o nyin yi o si nin o nin,» ye «swran ng'o ken i si annze i nin i nde te'n man bé kuin.» Sannge amun lie'n, an sé ke: Se swran kun sé i si annze i nin ke, liké ng'o kô fa kô men'n o ti corban'n, o ti'a b'o yô liké men i si nin i nin bé kun. — Corban i bô klé ke, ba sié liké so'n ba man Nyanmien. — *** Ke an yô so'n, an bu Nyanmien nde'n i ngben amun bobo amun lalafue nzuen'n i kléle bo an fa klé wié mun'n ti. Te an yô bé wunsu sa sunman kpa ékun.\n Pharisifue (*f4*) nin mmla kléfue wié'm bé fin Jérusalem bé baa Jésus wun le, bé use i ke: ?Nzu ti ye o sonnzonfue'm bé fa'a é nannan'm bé nzuen'n su, bo bé wunnzi'an bé sa nan ba di likéo? I kusu usa bé ke: ?Amun kusu, nzu ti ye amun nannan'm bé nzuen'n i fale'n ti an ton Nyanmien mmla nion? Afin Nyanmien kannin ke: «Bu o si nin o nin bé swran», ye «swran ng'o ken i si annze i nin nde te'n, bé kuin.» Sannge amun lie'n, an sé ke, swran ng'o sé i si annze i nin ke, liké nga bé kô nyen i sa nun'n wa fa man Nyanmien'n, bé dyra'an su ke o nien i si nin i nin bé lika kun. O man amun nzuen'n i fale'n nun an yi Nyanmien nde'n blô. Dunman klôfue mun, amun wun nde bo Ésaïe kannin'n ti nanwle. O sé ke: «Swran nga'm bé ken bé nuan bui su ke bé bu n swran, Sannge bé awlen nu'an n su. Bé manman nin ngben, Ye bé klé liké nga swran'm bé kan'n ke o ti Nyanmien mmla.»\n I sin, o bu nyanndra kun klé bé bo bé flee bé ke bé wa di liké'n, yele ke o wun ke bé kunnde bia kpakpa mun ye bé tran suo. Ye o sé bé ke: Se swran wié fle amun nun kun atonvle bô'n, nanh kpli kô tran bia kpafue'n su, nan se swran wié b'o le nyrun tra wo bo bé flee wié'n, se o ba'n,\n2 Corinthefue 6:8\nTyen'n wié bé bu é swran, tyen'n wié bé gua é nyin asé, tyen'n wié bé bô é dunman te, tyen'n wié bé bô é dunman kpa. Bé bu é gblefue, sannge é di nanwle,\nSa nglô yile 5:13\nYe n tii liké kwlaa bo Nyanmien yii bé'n bo bé ô nyanmien su lo, bo bé ô asie'n su, bo bé ô asie'n bô lo, bo bé ô dyénvié'n nun'n, bé kwlaa bé ngan, bé sé ke: Man é manman swran ng'o ti bia'n su'n nin Bua Gbanflen'n, é yi bé aye, é yeye bé, é sé ke bé ti kpli tititi.\nSa nglô yile 4:11\nÉ Min Nyanmien, ke bé yi o aye, bé manman o, bé sé ke a ti kpli'n, o ti i su, afin wo ye a yii liké'n kwlaaa, a klô ke ah yih bé ti ye a yii béo, ye o ti ye bé ô leo.\nI kunngba tye ye o wumaan, o tran lika b'o kpadya nyannyannyan bo swran fi kwla mentenmen'n nun. Swran fi nian wu'en lé, ye bé kwla wunmen. Man bé menmen ye bé si ke o ti kwlafue tititi. Mon o yô so.\nSwran fi dyaô sé'a ke o kunnde dunman ke bé fe sié Nyanmien nyrun dyranfue dan, Nyanmien bobo ye o fle swran ke bé siéé i nyrun dyranfue daan, ke o fleli Aaron'n sa.\n«Swran nga'm bé ken bé nuan bui su ke bé bu n swran, Sannge bé awlen nu'an n su.\nklô o wiéngu ke a fa klô o bobo wun'n sa.»\nA si mmla nga bé klee ke: «Nanh kunnde bla o yi bô, nanh kun swran, nanh wua, nanh ton swran suen, bu o si nin o nin bé swran'n.»\nO man ba lafi'e i su. I so'n ti ye Jésus séé bé ke: Bé bu Nyanmien nuan idyofue i swran lika'n kwlaa, sen i bobo i klofue mun o nin i awlôfue mun ye bé bu'e i swraan.\nJésus séé bé ke: Bé bu Nyanmien nuan idyofue i swran lika'n kwlaa, sen i bobo i klofue mun, nin i ôsufue nin i awlôfue mun ye bé bu'e i swraan.\n Jésus sé bé ke: M bo n katyii Swran'n n swran wafa nga n ti'n i nglô yile tyen'n wa dyu. Nanwle, se awié mma kun wa to'a asie wun wa satyiman'n, o ke i kunngba, sannge se o satyi'n, oh wloh oh yôh kpanngban. Swran nga i waan oh seseh i wun'n, oh kpeh i nguan'n sin, sannge swran ng'o bu'e i wié'n liké fi men nga nun'n, oh tyeh lélé oh nyanh anannganman nguan. Swran nga i waan oh suh min'n, mon o su n su, ye lika nga n wô nun'n, n swran so'n oh tranh lo wié. N Si buh swran ng'o su min'n i swran.\nSannge é wun Jésus bo Nyanmien yôli man ange'm bé kpa'n trelii lé nnyon kun'n, ke bé siéli i famien, o man bé menmen, nyrennen wié'n b'o wuli'n ti. Ke o yôô so'n, é wun ke Nyanmien i aklunyé'n ti ye o wuu swran'n kwlaa bé tio.


Sa nga ti yɛ bé wá núnnún Zuifu’m be nvle’n | Wafa nga Zezi nantili’n\nZEZI JRANNIN SA NƝƆN SU MANNIN AFƆTUƐ\nZEZI YOLI BLA KUN MƆ I NUN TI BUWA’N I JUEJUE WUNMIƐN-LOLƐ-CƐN’N NUN\nZezi wlali sran’m be fanngan titi kɛ be fa be wun mantan Ɲanmiɛn. Kɛ ɔ nin sran wie’m be kokoli yalɛ Farizifuɛ kun i awlo’n i ɲrun lɛ wieli’n, ɔ yoli sɔ wie.\nI nun m’ɔ nin sran’m bé kókó yalɛ’n, be nun wie’m be boli ɲrɛnnɛn sa kun su kleli i. Yɛle kɛ be kannin “Galilefuɛ wie’m be ndɛ kleli i. Be waan kɛ Galilefuɛ sɔ’m bé yí tɛ’n, [Rɔmun famiɛn’n i janunfuɛ Pɔnsu] Pilati kunnin be.” (Liki 13:1) ?Blɛ benin nun yɛ Pilati kunnin be-ɔ?\nPilati fali sika ng’ɔ o Ɲanmiɛn i sua’n nun lɔ’n, ɔ fa kplannin nzue sinwlɛ kun. I waan ɔ́ yó sɔ naan nzue ju Zerizalɛmun lɔ. Sanngɛ Ɲanmiɛn i sua’n nun lɔ sika ng’ɔ fali’n w’a yoman Zuifu kpanngban be fɛ. I sɔ’n ti’n, be jasoli Pilati wun. Kpɛkun i kusu kunnin be. Atrɛkpa’n, be nga be nian Ɲanmiɛn i sua’n nun lɔ sika’n su’n, be yɛ be fali sika’n mɛnnin i-ɔ. Be nga be boli sa sɔ’n su kleli Zezi’n, be buli i kɛ Galilefuɛ sɔ’m be yoli sa tɛ wie ti yɛ be wuli-ɔ. Sanngɛ Zezi bumɛn i sɔ wie.\nZezi usali be kɛ: “?Amun bu i kɛ Galilefuɛ sɔ mun, be ti sa tɛ yofuɛ dan tra Galilefuɛ onga’m be kwlaa ti yɛ be wunnin ɲrɛnnɛn sɔ’n niɔn?” Zezi liɛ’n, i waan nɛ́n i sɔ ti-ɔ. Ɔ jrannin sa sɔ’n su mannin Zuifu’m be afɔtuɛ. Ɔ seli kɛ: “Sɛ amun a kaciman amun akunndan’n, amún wú kɛ be sa wie.” (Liki 13:2, 3) I sin’n, Zezi bɔbɔ kannin ɲrɛnnɛn sa kun ekun i ndɛ. Atrɛkpa kɛ sa sɔ’n juli’n, i osu nin-a cɛman. Asa ekun’n, atrɛkpa’n, kɛ Pilati kplán nzue sinwlɛ’n yɛ sa sɔ’n juli-ɔ.\nZezi seli be kɛ: “?Yɛ sran blu-nin-mɔcuɛ (18) nga sua fleiin’n tɔli be su kunnin be Siloamun lɔ’n nin? ?Amun bu i kɛ be yoli sa tɛ dan trali sran onga nga be tran Zerizalɛmun lɔ’n be kwlaa?” (Liki 13:4) Kɔlɛ’n, sran’m be bu i kɛ be nga be wuli blɛ sɔ’n nun’n, be yoli sa tɛ wie ti-ɔ. Sanngɛ Zezi liɛ’n, ɔ bumɛn i sɔ. Ɔ si kɛ “blɛ wie’n, sran’n sunnzun-man kɛ sa su wa nyɛn i, kpɛkuun sa wie ɔ’a tɔ i su ɔ’a blɛblɛ i wun.” Ɔ maan Zezi si kɛ sa yɛ ɔ fuli sran ngalɛ’m be nun-ɔn. (Akunndanfuɛ’n 9:12) Ɔ fata kɛ sran’m be fa sa nɲɔn sɔ mun tu be wun fɔ. I sɔ’n ti’n, Zezi guali su kɛ: “Sɛ amun a kaciman amun akunndan’n, amún wú kɛ be sa wie.” (Liki 13:5) ?Sanngɛ ngue ti yɛ Zezi tinnin afɔtuɛ sɔ’n su blɛ sɔ’n nun-ɔn?\nZezi yoli sɔ afin blɛ ng’ɔ ko di i asiɛ’n su’n su wa wie. Ɔ kannin ndɛ kun ɲanndra nun seli kɛ: “Figie waka kun o bian kun i viɲin fie’n nun. Ɔ bali kɛ ɔ́ kúnndɛ i su mma. Sanngɛ w’a ɲanman wie. Yɛ ɔ seli sran ng’ɔ di junman viɲin fie’n nun’n kɛ, ‘I afuɛ nsan yɛ, n ba figie mma kunndɛlɛ figie waka nga su. Sanngɛ n ɲɛnmɛn i su mma. I sɔ’n ti’n, kpɛ i bo! ?Ngue ti yɛ ɔ́ sáci asiɛ’n i ngbɛn-ɔn?’ Yɛ ɔ tɛli i su kɛ, ‘Min min, yaci i lɛ afuɛ kun ekun. Ń fú buɛ ń bó sín yíɛ i, kpɛkun ń gúa nun nnɛn waka su. Nja, sɛ ɔ́ kɔ́ i ɲrun naan ɔ su’n, ɔ ti kpa. Sanngɛ sɛ w’a suman’n, a ko kpɛ i bo.’”—Liki 13:6-9.\nNanwlɛ, Zezi wlɛli i wun ase ukali Zuifu mun titi naan be fa be wun mantan Ɲanmiɛn. Ɔ boli i sɔ yolɛ bo w’a di afuɛ nsan w’a tra su. Ɔ nin i sɔ’n ngba’n be nga be kacili i sɔnnzɔnfuɛ’n b’a sɔnman. Siɛn’n, kɛ mɔ blɛ ng’ɔ ko di i asiɛ’n su wa’n su wa wie’n ti’n, Zezi su wlɛ i wun ase kan Ɲanmiɛn ndɛ kpa tra laa’n. Sɛ é kwlá sé’n, ɔ ti kɛ ɔ su gua Zuifu’m be bo nnɛn waka su sa naan be yo kpa. ?Yɛ i bo’n guali sɛ? Zuifu’m be sunman lika b’a faman be wun b’a manman Ɲanmiɛn. I sɔ’n ti’n, be nin nunnunlɛ fata.\nWunmiɛn-lolɛ-cɛn kun nun’n, Zuifu’m be wa yili i nglo ekun kɛ be lafiman Ɲanmiɛn su. Kɛ ɔ́ yó sɔ’n, nn Zezi su kle sran’m be like Ɲanmiɛn sulɛ sua kun nun. Kɛ ɔ́ klé like’n, ɔ wunnin bla kun. Mmusu kun kle bla sɔ’n i yalɛ i afuɛ blu-nin-mɔcuɛ (18) yɛ. Mmusu sɔ’n yoli maan ɔ kwlá tinngɛmɛn i wun nun mlɔnmlɔn. Kɛ Zezi wunnin bla’n, ɔ yoli i annvɔ naan w’a se i kɛ: “Mmo, w’a ɲan ɔ ti tukpacɛ sɔ’n i sa nun.” (Liki 13:12) Zezi fɛli i sa fuali bla’n su. Kpɛkun be ja nun lɛ’n, bla’n tinngɛli i wun nun naan w’a manman Ɲanmiɛn.\nKɛ Ɲanmiɛn sulɛ sua’n i su kpɛn’n wunnin i sɔ’n, ɔ fali ya kpa. Ɔ seli kɛ: “Cɛn ba nsiɛn yɛ ɔ fata kɛ sran di junman-ɔn. I sɔ’n ti’n amun bla cɛn sɔ’m be nun naan be yo amun juejue. Nán amun bla Wunmiɛn-lolɛ-cɛn’n nun.” (Liki 13:14) Bian’n w’a seman kɛ Zezi kwlá yoman sran’m be juejue. Like ng’ɔ yo i ya dan’n, yɛle kɛ Wunmiɛn-lolɛ-cɛn’n nun yɛ sran’m be ba kɛ Zezi yo be juejue-ɔ. Sanngɛ Zezi tɛli su kɛ: “?Gblɛfuɛ mun, amun nun onin yɛ Wunmiɛn-lolɛ-cɛn’n nun’n, ɔ kɔman nnɛn’m be tuin’n nun lɔ ko ɲannjimɛn i nannin’n annzɛ i aflunmun’n ɔ ko mɛnmɛn i nzue-ɔ? ?Yɛ bla nga li m’ɔ ti Abraamun wa’n, mɔ Satan cili i w’a di afuɛ blu-nin-mɔcuɛ’n (18), yɛ ɔ fataman kɛ be ɲannji i Wunmiɛn-lolɛ-cɛn’n nun-ɔn?”—Liki 13:15, 16.\nKɛ Zezi seli sɔ’n, ɲannzuɛn kunnin i kpɔfuɛ mun. Sanngɛ sran nga be o lɛ’n be klun jɔli kpa, ninnge ng’ɔ yoli be’n ti. I sin’n, Zezi flannin Ɲanmiɛn Famiɛn dilɛ’n i su ndɛ nɲɔn m’ɔ kannin be ɲanndra nun’n be nun. Galile Jenvie’n su lɔ yɛ ɔ dun mmua kannin ndɛ sɔ mun-ɔn. Kɛ ɔ́ yó’n sɔ’n, nn ɔ ti alie kun nun.—Matie 13:31-33; Liki 13:18-21.\n?Sa nɲɔn benin mun yɛ Zezi jrannin be su mannin afɔtuɛ-ɔ? ?Yɛ afɔtuɛ benin yɛ ɔ mannin-ɔn?\n?Ngue yɛ figie m’ɔ suman mma’n i su sunnzun ase’n kle e Zuifu’m be su-ɔ?\n?Ngue ti yɛ Ɲanmiɛn sulɛ sua’n i su kpɛn’n fali ya-ɔ? ?Yɛ ngue ti yɛ Zezi seli kɛ ɔ ti gblɛfuɛ-ɔ?


Bali -le 'fluba 'trɛ Zozi blamin pli Bali man 'e 'pee 1 Piɛri 1\n1 'An 'bɔ Piɛri nɛn Zozi Crizi 'an 'pa 'sia bɛ, mɛɛn 'fluba 'gʋɛ -a crɛn -tɛ. Zozinɔn nɛn o -nyɛanla Pɔnt 'lɛglɔn 'ji, 'lee Galatɩ 'lɛglɔn 'ji, 'lee Kapadɔs 'lɛglɔn 'ji, 'lee Azi 'lɛglɔn 'ji, 'lee Bitini 'lɛglɔn 'ji bɛ, maan crɛn -tɛ -wlɛ. Bali 'ka 'si "va 'nan -e 'ka 'kɔn 'yee vɛ -a. Ka ya -pɛn -a 'trɛ 'gʋɛ -a da, ɛn ka ya minnun nɛn wa'a Bali tɔa dɩɛ o yei. 2 -Kaa "tɩ Bali 'ka 'si "va 'li 'e 'cɛn. -Yee lei 'saun 'bɛ 'ka drɛ -yee vɛ -a, 'nan -e 'ka 'ta wʋla Zozi Crizi wei da, -e -a nyɛn nɛn e -sran bɛ 'e 'ka drɛ 'saun Bali 'lɛ.\nMaan laabo Bali 'lɔ 'nan 'e 'yee "yi 'lee 'yee -fʋdɩ -trɔɔ -nɔn 'cɛɛ tʋ pɛɛnɔn man 'e 'ciɩladɩ "da.\n'Belidɩ nɛn ya'a 'nyaan dɩɛ Bali -a -nɔn -cɛɛ\n3 -Kaa Bali 'tɔ 'bɔ! -Yɛɛ cɩ -kaa san Zozi Crizi "tɩ "a. E -kaa nyrinda 'si, ɛn e -kaa drɛ min -trɛ -a. Zozi Crizi wluan -kanɔn 'va, -yee "wɛan -kaa 'bli 'e 'kɔn "da 'nan -kaa wuanla -kanɔn 'va "nyian. 4 Ɛn -zia nɛn Bali -a paala 'yee 'nɛnnun -le vɛ -a bɛ, yaa -nɔan -cɛɛ. -Zia zɩɛ ya'a 'srɛman 'li "fo "dɩ, ya'a "tri 'tɔa dɩ, ɛn -yee fɛnyian 'ka 'nyaan dɩ. Yaa 'pla 'cee vɛ -a laji. 5 Ka yi -tɛra Bali da, -yee "wɛan Bali 'e yiɛ -tɔa 'ka 'va, 'nan -e 'e 'ka 'si 'wɩ 'ji. 'Cee 'sidɩ 'wɩ 'ji zɩɛ -a ta bɔala yi -fɔla "da "ji.\n6 'Wɩnun zɩɛ -yɛɛ -maan 'lɔɔ ci "nran a 'ka 'lɔ. -Te 'wɩ 'tɔndɔn 'tɔ -tʋdʋ pɛɛnɔn a bɔnan 'ka man tʋ "wɛnnɛn 'a, te 'ka yra ye -yrɔ oo, ci "nran a 'ka 'lɔ. 7 'Wɩnun 'bɔ nɛn o bɔa 'ka man zɩɛ bɛ, -wɛɛ 'cee yi -tɛradɩ Bali da -kɔɔnman. 'Ka 'ci "nrɔn -siga da, e ya fɛ -tʋ nɛn ya'a 'fo 'trilii dɩɛ -a, 'pian o -yee 'kpa -nanjɛan 'tɛ 'a. Ɛn 'cee yi -tɛradɩ Bali da -ji bɛ, 'wɩnun 'plɛblɛ bɔa 'ka man, -a -tʋwli "nɛn "nyian zɩɛ, 'pian 'cee yi -tɛradɩ Bali da "le 'kpa "mlian -siga da. -Te ka yi -tɛra Bali da 'nan 'ka 'pɛ -sru 'ka tɔalɛ dɩɛ, tʋ nɛn Zozi Crizi -taa "man "bɛ, Bali 'ka 'tɔ "yi "ve, e 'ka 'tɔ bɔa, ɛn e 'ka yra 'fuo -fɔa. 8 Ka'a tian Zozi yɩlɛ -tʋ dɩ, 'pian kaa ye "yi. Ɛn ka'a Zozi 'bɔ 'ye dɩ, 'pian ka yi -tɛala "da. -Yee "wɛan ci "nrandɩ -dan a 'ka 'lɔ. Ci "nrandɩ zɩɛ e -ciala "da "bʋʋ "le "wɛan min 'ka 'kɔlaman -e 'e vɩ 'e 'le dɩ. 9 Ci "nrandɩ zɩɛ e ya 'ka 'lɔ, kɔɔ 'cee yi -tɛradɩ Bali da 'le 'srannan "bɛ kaa -tɔa. -Nyrɛn 'nan, ka ya 'ka 'sidɩ 'wɩ 'ji.\n10 Zɩ e dra 'lɔɔ -e Bali 'e min 'si 'wɩ 'ji bɛ, 'li bɛ Bali 'lewei vɩnɔn -a man wɛɛ 'nan "o -tɔa, ɛn o -yee 'wɩ 'vɩ minnun lɛ 'e 'cɛn 'a, 'nan "yi zɩɛ e ya 'cee vɛ -a. 11 Ɛn zɩ Crizi -taa 'e yra yɩlɛ bɛ, 'lee 'tɔ -dan nɛn Bali -a -nɔan -yrɛ "bɛ -sru "bɛ, Crizi lei nɛn o da bɛ, -yɛɛ 'vɩ -wlɛ 'e 'cɛn 'a. Tʋ nɛn 'wɩnun zɩɛ o dra "man "bɛ, ɛn zɩ 'wɩnun 'bɔ -taa "drɛlɛ bɛ, Bali 'lewei vɩnɔn -a -ci laabʋ. 12 Ɛn Bali -a -ci 'si -wlɛ 'nan, 'wɩnun zɩɛ ya'a dra o tʋ va dɩ, 'pian 'ka 'bɔ nɛn an 'fluba 'gʋɛ -a crɛn -tɛ 'cɛɛ bɛ, 'ka tʋ va nɛn e dra. 'Wɩ zɩɛ Zozi Crizi -le 'wɩ 'nɔnnɔn nɛn minnun -a 'vɩ 'cɛɛ bɛ, -nyrɛn. Bali lei 'saun nɛn Bali -ta -a bɛ, -yɛɛ 'wɩ zɩɛ -a 'pa o 'le. Bali -le 'pasianɔn 'bɔ nɛn laji nun bɛ, o ya "va 'nan "o 'wɩ zɩɛ -a -tɔa.\n'Ta wʋ -pɛ nɛn e "sɔa Bali lɛ bɛ\n13 'Wɩ pɛɛnɔn nɛn Bali -a drɛ 'cɛɛ bɛ, -yee "wɛan 'ka 'man 'e 'kɔn 'e wʋʋdɩ, ɛn 'ka 'fli 'kun! "Yi "nɛn Bali -taa -a drɛlɛ 'cɛɛ tʋ nɛn Zozi Crizi -taa "man "bɛ, -a da nɛn 'cee ci "nrɔndɩ pɛɛnɔn 'e 'kɔn! 14 'Ka 'ta wʋla Bali wei da tʋ pɛɛnɔn man! 'Ka 'bɔ ci 'sɔ wɩnun nɛn o 'ka "paala 'li 'e tɛdɛ, te ka'a tian Bali tɔa dɩɛ, te 'ka 'fli 'tʋɩ "nyian -wlɔ "dɩ! 15 Bali 'bɔ nɛn e 'ka laabʋ bɛ e ya 'saun. -Yee "wɛan 'ka drɛ wɩ pɛɛnɔn 'e 'kɔn 'saun, ɛn ka -kɔɔn 'nan, ka ya -yee vɛ -a. 16 Kɔɔ e ya 'e 'crɛn -tɛdɩ Bali -le 'fluba 'ji 'nan:\n'an 'bɔ Bali an ya 'saun,\n-yee "wɛan 'ka 'kɔn 'saun!»\n17 'Cee Bali trʋ 'badɩ -ji bɛ, ka Bali laabo «'an "tɩ», ɛn Bali -tʋwli zɩɛ ya'a min bo "va "dɩ. E min -tʋ -le 'wɩ tin "baa "le zɩ e 'ta 'wʋ bɛ -a yra man. -Yee "wɛan 'cee tʋ nɛn e -fʋ -e 'ka drɛ 'trɛ 'gʋɛ -a da bɛ, 'ka -kɔɔn 'ka drɛ wɩ pɛɛnɔn 'a 'nan, 'ka "klanman Bali lɔ.\n18 Fɛ nɛn Bali -a 'si, ɛn e 'ka 'ta pan 'wʋ 'a, 'nan -e 'ka 'si 'ka tranun drɛnan wɩ -sru "bɛ, kaa -tɔa. Fɛ nɛn e srɛman "le -siga 'lee "lala -zʋ bɛ, -njɛɛ yaa 'si dɩ. 19 'Pian Crizi nyɛn nɛn e "mlian fɛ pɛɛnɔn da bɛ, -a 'bɔ a nɛn e 'ka 'ta pan 'wʋ. Crizi -ka "le 'nan 'sraga bʋ 'bla fɛnyian nɛn 'tɔ 'ka 'e 'padɩ "man "dɩɛ -yee 'wɩ 'zʋ. 20 Tʋ nɛn te Bali 'ka tian 'trɛ drɛlɛ dɩɛ, e Crizi 'si "va 'wɩ zɩɛ -a drɛvɛ -a, ɛn yaa 'pla tʋ -nyranman nɛn ka cɩ 'ji 'gʋɛ -a -ji, 'nan -e 'e 'ka 'si 'wɩ 'ji. 21 Crizi 'bɔ 'bɛ -maan, ɛn ka yi -tɛra Bali da. Bali -a wluan -kanɔn 'va, ɛn e 'tɔ -dan -nɔn -yrɛ 'nan, -e 'ka yi -tɛra Bali da, -e 'ka 'bli 'e 'kɔn Bali lɛ.\n22 'Bɛ nɛn 'gʋɛ, Zozi 'le 'wɩ 'nɔnnɔn nɛn kaa 'man bɛ, -a da ta wʋdɩ -a drɛ ɛn 'ka 'pɛ 'si 'wɩ 'wlidɩ -sru, 'nan -e 'ka 'ka "bʋɩ 'lee 'ka "blu Zozinɔn yɩ "yi, te -a -sru "ka "dɩ. -Yee "wɛan 'ka cin yɩ "yi tʋ pɛɛnɔn man 'ka 'ci 'fɩdaa 'a! 23 Ɛn -a -cin 'e 'kɔn 'ka 'ji 'nan, Bali 'ka 'ya 'e -trɛ. Blamin nɛn yi -tʋ bɔa -e 'e 'ka bɛ, -yɛɛ "cɛɛ 'ka 'ya 'e -trɛ dɩ. 'Pian Bali wei nɛn ya'a 'li 'srɛman dɩ, ɛn e 'belidɩ -nɔan "min lɛ bɛ, -yɛɛ 'ka 'ya min -trɛ -a. 24 E ya 'e 'crɛn -tɛdɩ Bali -le 'fluba 'ji 'nan:\n«'Trɛda blamin a "le lu -le 'wɩ 'zʋ, e -kaa.\n-Yee -dan a "le lu -fui "le 'wɩ 'zʋ, e -sɛanla.\n25 'Pian Minsan wei a -nan 'li 'trilii.»\n-A wei zɩɛ 'wɩ 'nɔnnɔn nɛn kaa 'man bɛ -nyrɛn.


KƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Acoli Albanais Allemand Amharique Anglais Arabe Arménien Aymara Azéri Azéri (cyrillique) Batak (Toba) Bengali Bichlamar Bikol Bulgare Catalan Cebuano Chichewa Chinois (Simplifié) Chinois (Traditionnel) Chitumbuka Chiyao Chokwe Citonga Coréen Croate Créole des Seychelles Créole d’Haïti Danois Efik Espagnol Estonien Fidjien Finnois Français Goun Grec Guarani Gujarati Géorgien Haoussa Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hongrois Hébreu Igbo Iloko Indonésien Islandais Isoko Italien Japonais Javanese Kannada Kazakh Kikamba Kikuyu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Krio Langue des signes américaine Langue des signes argentine Langue des signes brésilienne Langue des signes chilienne Langue des signes chinoise Langue des signes colombienne Langue des signes espagnole Langue des signes finnoise Langue des signes italienne Langue des signes japonaise Langue des signes mexicaine Langue des signes péruvienne Langue des signes russe Langue des signes zimbabwéenne Letton Lhukonzo Lifu Lituanien Luganda Luo Macédonien Malay Malayalam Malgache Marathi Maya Mixe Mongol Mooré Ndébélé (Zimbabwe) Norvégien Néerlandais Népali Oromo Ossète Ourdou Ouzbek Pangasinan Papiamento (Aruba) Papiamento (Curaçao) Pendjabi Persan Pidgin salomonien Polonais Portugais Quechua (Bolivie) Quichua (Imbabura) Roumain Runyankore Russe Samoan Sango Serbe Serbe (Romain) Shona Sidama Singhalais Slovaque Slovène Sranan tongo Suédois Swahili Tagalog Tajiki Tamoul Tatar Tchouvache Tchèque Thaï Tigrinya Tiv Tok Pisin Turc Turkmène Turkmène Tuvalu Tzotzil Télougou Ukrainien Vietnamien Wallis Waray-Waray Wawle Wolaitsa Yoruba Zandé Zapotec (de l’isthme)\n“Mari, [...] tie [Zezi] i ndɛ b’ɔ kan’n. Sanngɛ Mart nyin ti blowa be lika nianlɛ’n ti.”—LIK 10:39, 40.\nJUE: 94, 134\n?Ajalɛ kpa benin yɛ Marti nin i niaan bla Mali be kle e ɔ?\n?Kannzɛ e fa ninnge nga be o mɛn’n nun’n e yo e wun sa ye’n, sanngɛ ngue yɛ ɔ fataman kɛ e yo ɔ?\nZezi nin Pɔlu b’a kplinman su kɛ like wie tanndan be ɲrun. ?Wafa sɛ yɛ andɛ’n, Zoova i sufuɛ kpanngban be nian be ajalɛ’n su ɔ?\n1, 2. (a) ?Ngue ti yɛ Zezi kloli Marti i sa ɔ? (b) ?Ngue yɛ cɛn kun’n, Marti yoli m’ɔ timan su ɔ?\n?KƐ E ti Lazali i niaan bla Marti i dunman’n, i wun ndɛ benin yɛ e kwla kan ɔn? Biblu’n kle e kɛ bla sɔ’n ti Zezi i janvuɛ naan Zezi klo i sa kpa. Sanngɛ, nán bla sɔ’n i kunngba yɛ Zezi kloli i sa ɔ. Ɔ kloli i bɔbɔ i nin Mali, ɔ nin Marti i niaan bla Mali be sa wie. (Zan 11:5; 19:25-27) ?Ngue ti yɛ Zezi kloli Marti i sa ɔ?\n2 Like nga ti yɛ Zezi kloli Marti i sa’n yɛle kɛ, ɔ ti bla juejuefuɛ nin aklunyefuɛ. Sanngɛ, like cinnjin kpa nga ti yɛ Zezi kloli i sa’n yɛle i Ɲanmiɛn su lafilɛ dan’n. Ɔ lafili ndɛ kwlaa nga Zezi kannin’n su. Afin, ɔ si kɛ Zezi yɛ ɔ ti Defuɛ mɔ Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ’m be kɛnnin i ndɛ kɛ ɔ́ bá’n niɔn. (Zan 11:21-27) Ɔ nin i sɔ’n ngba’n, Marti ti klɔ sran kɛ e sa. Ɔ maan, ɔ fɔnnin. I wie yɛle kɛ cɛn kun’n, Zezi ɔli ɔ nin i niaan bla Mali be wun wunlɛ be awlo lɔ. Cɛn sɔ’n nun’n, Marti fɛli i niaan bla’n i wun ya. Ɔ maan, ɔ kunndɛli kɛ Zezi ijɔ i niaan bla’n. Ɔ seli i kɛ: “?Kɛ min niaan’n yaci like’n kwlaa min sa nun’n, ɔ yo-man ɔ ya? Se i maan ɔ uka min.” (An kanngan Lik 10:38-42 nun.) ?Kɛ Marti kannin sɔ’n, wafa sɛ yɛ Zezi tɛli i su ɔ? ?Afɔtuɛ benin yɛ ndɛ sɔ’n man e ɔ?\nMARTI I ƝIN TI BLOWA\n3, 4. (a) ?Ngue yɛ Marti i niaan bla Mali yoli mɔ Zezi yili i ayɛ ɔ? (b) ?Ngue yɛ ɔ kle kɛ Marti nantili afɔtuɛ nga Zezi mɛnnin i’n su ɔ? (An nian desɛn ng’ɔ o kan like suanlɛ’n bo i bo lɛ’n.)\n3 Kɛ Marti nin Mali be seli Zezi kɛ ɔ bla be awlo lɔ’n, ɔ yoli Zezi i fɛ kpa. Afin, ɔ kunndɛli kɛ ɔ́ kán Ɲanmiɛn ndɛ klé be. Kɛ Zezi juli lɔ’n, Mali ko trɛnnin i wun lɛ, yɛ ɔ “tie i ndɛ b’ɔ kan’n.” I sɔ wie yɛ ɔ fata kɛ Marti yo ɔ. Sɛ ɔ yoli sɔ kusu’n, nn Zezi yoli i mo.\n4 Sanngɛ, Marti w’a yoman sɔ. Zezi i lika nianlɛ’n ti’n, ɔ yo ninnge tɛkɛtɛkɛ mun. I sɔ’n ti’n, i ɲin ti blowa. Kɛ ɔ wunnin kɛ i niaan bla Mali ukɛmɛn i’n, ɔ fali ya. Zezi seli i amanniɛn su kɛ: “Mart, Mart, a koko, yɛ ɔ nyin blo like sunman su.” Ɔ seli i ekun kɛ sɛ ɔ yo like kunngba cɛ’n, ɔ ti kpa. Kpɛkun, like nga Mali su yo’n ti’n, Zezi yili i ayɛ. Ɔ seli Marti kɛ: “Mari a fɛ i nun kpafuɛ’n, sran fi su de-mɛn i sa nun.” Aliɛ nga Marti su tɔn mɔ bé wá dí’n, ɔ su cɛman naan Mali i wla w’a fi su. Sanngɛ, like nga Zezi su kle i’n, ɔ nin i ayɛ mɔ Zezi yili’n, i wla su fiman su le. Kɛ afuɛ 60 sinnin’n, Zezi i sɔnnzɔnfuɛ Zan seli kɛ: “Jésus klo Mart nin i niaan bla [...] be sa.” (Zan 11:5) Ndɛ sɔ mɔ Zan kannin’n, ɔ kle kɛ Marti nantili afɔtuɛ nga Zezi mɛnnin i’n su. Naan ɔ suli Zoova kpa lele ɔ fa wuli.\n5. (a) ?Ngue ti yɛ kɛ ɔ yo naan e ɲin tran Ɲanmiɛn i sulɛ’n su kpa’n, ɔ timan pɔpɔ ɔ? (b) ?Kosan benin yɛ ɔ fata kɛ e tinuntinun e fa usa e wun ɔn?\n5 Andɛ’n, ninnge nga sran’m be ɲin kwla blo be su’n, be sɔnnin tra Zezi blɛ su liɛ’n lele. Yɛ ninnge sɔ’m be ti’n, sran kun i ɲin kwla kpa Ɲanmiɛn i sulɛ’n su. Afuɛ 1958, Sasafuɛ Tranwlɛ’n, Sɛptamblu 15 angle nun’n, ɔ wlali aniaan’m be su nun kɛ be nian be wun su. Afin, ninnge tɛkɛtɛkɛ nga sran’m be su yi be’n ti’n, be ɲin kwla kpa Zoova i sulɛ’n su. Ninnge sɔ’m be wie yɛle fluwa nin aladio, ɔ nin televiziɔn nin flimu mun. Sasafuɛ Tranwlɛ’n kunngba’n kleli kɛ, kɛ mɛn’n i awieliɛ’n mántan koko kpa’n, “ninnge nga sran’m be ɲin bló be su’n bé sɔ́n dan.” E wun i sɔ kpa weiin andɛ. I sɔ’n ti’n, ɔ fata kɛ e tinuntinun e usa e wun kɛ: ?Ngue yɛ ń yó naan ninnge sɔ’m b’a tanndanman min ɲrun naan min ɲin w’a tran Ɲanmiɛn i sulɛ’n su kpa kɛ Mali sa ɔ?\nNÁN E ƝIN BLO MƐN’N NUN NINNGE’M BE SU\n6. ?Ngue yɛ Zoova i sufuɛ’m be fa ninnge nga sran’m be yi be’n yo ɔ?\n6 Ninnge nga sran’m be yi be’n, Zoova i sufuɛ’m be fa bo jasin fɛ’n i kpa. I wie yɛle flimu kun (Photo drame de la création) mɔ Zoova i sufuɛ’m be bɔbɔ be yili’n. Flimu sɔ’n i agualiɛ’n kle kɛ, kɛ Zezi wá dí famiɛn afuɛ akpi’n, fɔundi trán asiɛ wunmuan’n su. Be fali flimu sɔ’n kleli sran mun lele naan alɛ dan klikli’n w’a tɔ. Kɛ alɛ’n wieli bɔbɔ’n, be fa kleli sran mun titi. Kɛ ɔ́ kɔ́ i ɲrun’n, be wa fali aladio be boli jasin fɛ’n. Ɔ maan, sran kpanngban be kwla tili Ɲanmiɛn Sielɛ’n i jasin fɛ’n nvle sunman be nun. Like nga w’a ju su andɛ’n, yɛle ɔrdinatɛli nin ɛntɛnɛti. E fa ninnge sɔ mun e di junman kpa wie. Ɔ maan, sran’m be kwla ti jasin fɛ’n asiɛ’n i tiwa kwlaa su.\nNán like wie ti, e ɲin kpa Ɲanmiɛn junman’n i dilɛ’n su. (An nian ndɛ kpɔlɛ 7 nun.)\n7. (a) ?Ngue ti yɛ ɔ fataman kɛ e ɲin blo ninnge nga be o mɛn’n nun’n be su ngboko ɔ? (b) ?Ngue yɛ ɔ fataman kɛ e fɛ i yolɛ’n e cici e ti ɔ? (An nian ja ngua lɔ nzɔliɛ’n.)\n7 Ɲanmiɛn Ndɛ’n wla e su nun kɛ nán e ɲin blo ninnge nga be o mɛn’n nun’n be su ngboko. (An kanngan 1 Korɛntfuɛ Mun 7:29-31 nun.) Ninnge sɔ’m be nun wie’m be ti’n, e kwla saci e blɛ’n. I wie yɛle televiziɔn nin flimu’m be nianlɛ’n, ɔ nin fluwa’m be nun kannganlɛ’n, ɔ nin aata diwlɛ’m be nun ninnge nga b’a yi be uflɛuflɛ’n be niannianlɛ’n. Sran wie’m be liɛ’n, be klɛ be wiengu’m be fluwa dɔ kwlaa su be selilɛli su, annzɛ ɛntɛnɛti su. Wie liɛ kusu’n, be kunndɛ kɛ bé sí mɛn’n nun ndɛ ngba, annzɛ ninnge kɛ balɔn bolɛ sa’n be su ndɛ’n kwlakwla. Ninnge sɔ’m be yolɛ’n w’a kaci sran wie’m be nzuɛn mlɔnmlɔn. * (Aku. 3:1, 6) Sɛ e fa ninnge sɔ’m be yolɛ’n e cici e ti’n, e ɲin kpá like kpafuɛ’n ng’ɔ yo sa ye’n su. Like sɔ’n yɛle Zoova i sulɛ’n.—An kanngan Efɛzfuɛ Mun 5:15-17 nun.\n8. ?Ngue ti yɛ ɔ fataman kɛ e klo ninnge nga be o mɛn’n nun’n niɔn?\n8 Satan yo like kwlaa ng’ɔ kwla yo naan e ɲin w’a tranman Zoova i sulɛ’n su kpa’n. Ɔ yoli sɔ Klistfuɛ klikli’m be blɛ su. E blɛ liɛ’n nun’n, ɔ yo i sɔ kpa tra su. (2 Tim. 4:10) I sɔ’n ti’n, ɔ fata kɛ cɛn kwlakwla e bu e klun lɔ e nian. Sɛ e wun kɛ e ɲin su blo ninnge wie’m be su’n, maan e wla kpɛn afɔtuɛ kun mɔ Biblu’n man’n su. I waan: “Nán an klo ninnge nga be o mɛn’n nun’n.” Sɛ e nanti afɔtuɛ sɔ’n su’n, é kló Ɲanmiɛn. Kpɛkun, e nin i e afiɛn’n mántan kpa.—1 Zan 2:15-17.\nMAAN E ƝIN TRAN LIKE CINNJIN KPAFUƐ’N SU\n9. (a) ?Ngue su yɛ Zezi seli i sɔnnzɔnfuɛ mun kɛ be ɲin tran ɔn? (b) ?Ajalɛ benin yɛ Zezi bɔbɔ kleli ɔ?\n9 Ndɛ nga Zezi kan kleli Marti’n, ɔ kan kleli i sɔnnzɔnfuɛ mun wie. Ɔ seli be kɛ nán be sie be ɲin nɲɔnnɲɔn. Sanngɛ, maan be ɲin tran Ɲanmiɛn i sulɛ’n su kpa. (An kanngan Matie 6:22, 33 nun.) I sɔ yɛ Zezi bɔbɔ yoli ɔ. W’a kunndɛman ninnge kpanngban. Yɛ w’a kunndɛman kɛ ɔ́ ɲɛ́n i bɔbɔ i lika, annzɛ sua.—Lik 9:58; 19:33-35.\n10. ?Ajalɛ kpa benin yɛ Zezi kleli e ɔ?\n10 Zezi i ɲin trannin Ɲanmiɛn junman’n i dilɛ’n su kpa. Ɔ maan, w’a kwlá fɛmɛn i ɲin w’a sieman like uflɛ su. Cɛn kun’n, ɔ ko boli jasin fɛ’n Kapɛrnaɔmu. Kpɛkun, ɔ yoli abonuan sa mun lɔ. I sɔ’n ti, klɔ’n sufuɛ’m be kunndɛli kɛ ɔ ka be wun lɛ. Sanngɛ, Zezi w’a kplinman su. Ɔ seli be kɛ: “Nyanmiɛn sielɛ’n i ndɛ kanlɛ klɔ uflɛ wie’m be su’n ɔ ti n cinnjin, i sɔ’n ti yɛ Nyanmiɛn sunmannin min-ɔn.” (Lik 4:42-44) Kɛ ng’ɔ fa kannin’n sa’n, ɔ boli jasin fɛ’n sinnin klɔ dandan nin klɔ kanngan nga be o mmua kpa bɔbɔ’n, be su. Fɔ nunman Zezi nun. Sanngɛ cɛn kunngun’n, ɔ fɛli. Yɛ ɔ kunndɛli kɛ ɔ́ ló wunmiɛn.—Lik 8:23; Zan 4:6.\n11. (a) ?Kɛ bian kun kɛnnin i aja dilɛ ndɛ kleli Zezi’n, Zezi seli i sɛ? (b) ?Afɔtuɛ benin yɛ Zezi mɛnnin i sɔnnzɔnfuɛ mun ɔn?\n11 Kɛ cɛn kun Zezi klé i sɔnnzɔnfuɛ’m be like’n, bian kun kpɛli i nuan ndɛ. Ɔ seli Zezi kɛ: “Nja, se min niaan bian’n maan e cɛ aja bɔ e si yaci mannin ye’n.” Zezi w’a kunndɛman kɛ ɔ́ fɛ́ i nuan wlá bian sɔ’n nin i niaan’m be aja dilɛ ndɛ’n nun. I sɔ’n ti’n, ɔ seli bian’n kɛ: “?Nja, wan yɛ ɔ fa min sieli kɛ n yo amun jɔlɛ difuɛ nin amun ninnge cɛfuɛ-ɔ?” I kpa bɔbɔ’n, Zezi jrannin bian’n i ndɛ’n su tuli i sɔnnzɔnfuɛ’m be fɔ kɛ sɛ be kunndɛ ninnge kpanngban’n, be ɲin su tranman Ɲanmiɛn i sulɛ’n su.—Lik 12:13-15\n12, 13. (a) ?Ngue yɛ Zezi yoli i Zerizalɛmu lɔ mɔ i ti yɛ i wun yoli Glɛki wie’m be fɛ ɔ? (b) ?Kɛ sran sɔ’m be kunndɛli kɛ bé wún Zezi wun mɔ Filipu kan kleli i’n, ngue yɛ ɔ yoli ɔ?\n12 Kɛ Zezi wunnin kɛ cɛn nga bé wá kún i’n w’a mantan koko’n, i wla’n boli i wun dan. (Mat. 26:38; Zan 12:27) Ɔ si kɛ bé wá klé i ɲrɛnnɛn lele bé kún i. Kusu’n, ɔ fata kɛ ɔ yo ninnge kpanngban naan b’a kun i. I wie yɛle afuɛ 33 nun, Nisan i le 9 su’n, sa ng’ɔ yoli’n. Cɛn sɔ’n nun’n, ɔ fuli aflunmun kun su sinnin Zerizalɛmu klɔ’n nun. Kɛ ɔ́ sín’n, sran’m be kpan se kɛ: “Famiɛn ng’ɔ ba e Min Nyanmiɛn dunman nun’n!” (Lik 19:38) Kɛ aliɛ cɛnnin’n, ɔ ɔli Ɲanmiɛn sua’n nun lɔ. Kpɛkun, ɔ fuannin aata difuɛ mɔ be di sran’m be ndrunmun lɔ’n.—Lik 19:45, 46.\n13 Glɛki nga be bali Delɛ cɛn dilɛ Zerizalɛmu lɛ wie’n, Zezi i wun yoli be nun wie’m be fɛ. Ɔ maan, be seli Zezi i sɔnnzɔnfuɛ Filipu kɛ bé wún Zezi wun. Sanngɛ, Zezi w’a wunman be wun. Afin, w’a kunndɛman kɛ sran kpanngban be si i naan sɛ i kpɔfuɛ’m be trɛ i’n, be jrɛn i sin. Ɔ si weiin kpa kɛ, ɔ fata kɛ ɔ fɛ i wun yi sran’m be ti tɛ. Yɛ like nga ti yɛ ɔ fata kɛ ɔ yo sɔ’n, ɔ yiyili nun kleli i sɔnnzɔnfuɛ mun. Kpɛkun, ɔ seli Andre nin Filipu kɛ: “Sran nga i waan ɔ́ sɛ́sɛ́ i wun’n, ɔ́ kpɛ́ i nguan’n sin, sanngɛ sran ng’ɔ bu-mɛn i nguan’n like fi mɛn nga nun’n, ɔ́ cɛ́ lele nyán anannganman nguan.” Zezi wlɛli i sɔnnzɔnfuɛ’m be fanngan kɛ be klɛn be wun be su Ɲanmiɛn. Ɔ seli be kɛ: “N Si bú sran ng’ɔ su min’n i sran.” E kwla se kɛ Filipu ko kannin ndɛ sɔ’n kleli Glɛki mun.—Zan 12:20-26.\n14. ?Kannzɛ Zezi i ɲin trannin jasin fɛ’n i bolɛ’n su kpa’n, sanngɛ ngue yɛ ɔ yoli i cɛn kunngun ɔn?\n14 Zezi i ɲin trannin jasin fɛ’n i bolɛ’n su kpa. Sanngɛ, ɔ yiyili i ɲin su kan cɛn kunngun. I wie yɛle kɛ, cɛn kun mɔ sran kun fɛ́ i atɔnvlɛ’n, ɔ ɔli i bo. Kpɛkun, ɔ yoli maan nzue’n kacili nzan fɛfɛ kpa. (Zan 2:2, 6-10) Asa ekun’n, kɛ i janvuɛ nin i sifuɛ wie mɔ be kunndɛ kɛ bé tíe Ɲanmiɛn ndɛ’n be flɛ i kɛ be wla asa’n, ɔ kɔ. (Lik 5:29; Zan 12:2) Sanngɛ, kɛ ɔ ko yo naan w’a kwla srɛ Ɲanmiɛn ti’n, wie liɛ’n, ɔ cuɛn i wun trɛn i ngunmin.—Mat. 14:23; Mar. 1:35; 6:31, 32.\nMAAN E “GUA LIKE KWLAA NG’Ɔ TANNDAN E WUN’N BE ASE”\n15. (a) ?Afɔtuɛ benin yɛ Pɔlu mɛnnin i niaan Klistfuɛ mun ɔn? (b) ?Ajalɛ kpa benin yɛ i bɔbɔ kleli ɔ?\n15 Sran nga be su wanndi’n, be faman like kpanngban be tanndanman be wun. Pɔlu fali Klistfuɛ mun sunnzunnin sran sɔ mun. Kpɛkun, ɔ seli kɛ: “Maan e kusu e gua like kwlaa ng’ɔ tanndan e wun’n be ase.” (An kanngan Ebre Mun 12:1 nun.) Pɔlu nantili afɔtuɛ sɔ’n mɔ i bɔbɔ mannin’n su. Yɛle kɛ, sɛ ɔ kunndɛli kɛ ɔ́ yó Zuifu’m be nun sran dan kun’n, nn ɔ yoli. Sanngɛ, ɔ wunnin “like nga be ti kpa’m be wlɛ” yɛ ɔ boli jasin fɛ sinnin Siri nin Azi mɛn’n nun, ɔ nin Maseduani nin Zide mɛn’n nun. Ɔ seli kɛ: “N wla fi like ng’ɔ o min sin’n naan ń tínndin maan n sa to like ng’ɔ o min nyrun lɔ’n. Ɔ maan m mian min nyin naan ń jú juwlɛ nga be sieli’n nun naan ń nyán like nga Nyanmiɛn flɛ e kɛ é nyɛ́n” i’n. (Fil. 1:10; 3:8, 13, 14) Asa ekun’n, Pɔlu w’a jaman bla. I sɔ’n ti’n, “e Min’n i ninnge’m be akunndan” yɛ ɔ buli i titi ɔ.—1 Kor. 7:32-35.\n16, 17. (a) ?Ajalɛ kpa benin yɛ Pɔlu man e kwlakwla ɔ? (b) ?Wafa sɛ yɛ Marki nin Klɛli be niannin Pɔlu i ajalɛ’n su ɔ?\n16 Andɛ’n, Zoova i sufuɛ wie’m be nian Pɔlu i ajalɛ’n su. Yɛle kɛ be jaman bla, annzɛ bian. Be yo sɔ naan b’a kwla tu be klun b’a su Zoova kpa. (Mat. 19:11, 12) Afin be nga b’a ja bla annzɛ bian’n, be bu be awlobo’n i akunndan. Sɛ y’a ja wie annzɛ e nin a jaman wie o, ɔ fata kɛ e kwlakwla e “gua like kwlaa ng’ɔ tanndan e wun’n be ase” naan e di Ɲanmiɛn junman’n i kpa. Atrɛkpa’n, ɔ fata kɛ e yaci ninnge wie mɔ be fa e blɛ’n ngbɛn’n, be yolɛ.\n17 Be flɛ aniaan kun kɛ Marki, yɛ be flɛ aniaan bla kun kɛ Klɛli. Be fin Abloki lɔ nvle kun su. Kɛ be wieli be suklu’n i di’n, be yoli atin bofuɛ. Kɛ be sili be wun mɔ be jali’n, be yoli atin bofuɛ titi. Sanngɛ, be kunndɛli kɛ bé dí junman sɔ’n i kpa ekun. Marki seli kɛ: “Y’a kunndɛman ninnge kpanngban. E yoli e sua’n m’ɔ ti sua ba nsan’n i atɛ, yɛ e yacili e junman’n i dilɛ naan y’a kwla wɔ nvlenvle’m be nun sua kplanlɛ wie.” I afuɛ 20 m’ɔ́ jú’n, Marki nin i yi’n be kplannin Ɲanmiɛn Sielɛ sua sran ble mɛn’n i nvle sunman be nun. Cɛn wie’n, sika kaan sa yɛ ɔ trannin be bo ɔ. Sanngɛ, Zoova niannin be lika titi. Klɛli seli kɛ: “Zoova junman’n i dilɛ cɛn kwlakwla’n, ɔ mannin e aklunjuɛ dan. Lika kwlaa nga e sinnin’n, e ɲannin janvuɛ kpanngban. Yɛ like fi w’a mianman e le. Kɛ e bu Zoova sulɛ’n i su aklunjuɛ nga e di’n i akunndan’n, like nga e yacili be’n be timan like fi.” Be nga be di Ɲanmiɛn junman’n blɛ kwlaa nun’n, be nun sunman be kan sɔ wie. *\n18. ?Kosan benin yɛ ɔ fata kɛ e tinuntinun e usa e wun ɔn?\n18 ?Yɛ e li? ?Kɛ e bu e klun lɔ e nian’n, e wun kɛ e kwla di Ɲanmiɛn junman’n i kpa juejue su? ?Ninnge wie’m be o lɛ mɔ e wun kɛ be tanndan e ɲrun ɔn? ?Sɛ ɔ ti sɔ’n, ngue yɛ e kwla yo ɔ? Atrɛkpa’n, ɔ fata kɛ e bo e ɲin ase e kanngan Biblu’n nun yɛ e suan nun like kpa. Like suanlɛ ng’ɔ́ bá lɛ’n wá fá e ɲin síe i sɔ yolɛ’n su.\n^ ndɛ kpɔlɛ 7 An nian ndɛ akpasua nga be flɛ i kɛ “Sran nga i bɔbɔ ɔ kwlá ukɛ-mɛn i wun’n, ɔ lafi ndɛ kwlaa nga be kan kle i’n su” i nun.\n^ ndɛ kpɔlɛ 17 Aniaan Hadyn nin Melody Sanderson be wun ndɛ o afuɛ 2006, Marsi 1, Sasafuɛ Tranwlɛ’n blɔfuɛ nun’n i nun. Be fin Abloki lɔ klɔ nga be flɛ i kɛ Ɔstrali’n. Be yacili be junman mɔ be ɲan nun sika kpa’n i dilɛ be yoli blɛ kwlaa nun Ɲanmiɛn junman difuɛ. Kɛ be yoli ngaliɛ difuɛ nvle nga be flɛ i Ɛndi i su lɔ’n, blɛ wie nun sika wieli be sa nun. Sɛ amun kanngan be wun ndɛ’n nun’n, amún sí sa ng’ɔ juli’n.