?Wan annzɛ ngue yɛ be flɛ i ‘Alfa nin Omega’n’ niɔn?\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Aamenin Aflikanin Aiti lɔ Kleɔlu liɛ'n Alabanin Aleman Amariki Angle Arabu Arabu (Liban) Ausa Azeri Baskii Bataka (Toba) Bilgari Bisilama Blɔfuɛ Dangme Danois Ebre Fiji Féroïen Fɔn Fɛnlandi Ga Gali Glɛki Gunnun Hmong (White) Igbo Ikrɛnin Iligainɔn Iloko Isibɛnba Isilandi Isoko Itali Kanada Katalan Kikamba Kikaonde Kikuyu Kiluba Kiniaruanda Kirgizi Kiribati Kirundi Kisɔnge Klowati Kore aniɛn'n Lingala Lio Litianin Livale Luganda Malayalamun Malti Malɛ Manbue-Lungu Miama More Morisi Kleɔlu Ndebele (Zɛnbabue) Ndɔnga Nzɛma Nɔɔvɛzi Nɛɛlandi Oromo Osɛti Pangasinan Papiamiɛnto (Kurasao) Papiamɛnto (Aruba) Pendjabi (Nastaliq) Polɔɲin Portugais Pɔɔtigali Pɛɛsi Risi Risi bobo aniɛn'n Rumanin Samoan Sango Savakano Sebuano Seisɛli Kleɔlu Sepedi Sidama Sinala Sisewa (Malawi) Situnbuka Sitɔnga Sitɔnga (Malawi) Slovaki Slovenin Sona Suaili Suati Sunda Suɛdi Sɛɛbi (Rɔmun) Sɛɛbi (Siriliki) Tagalɔgu Tai Tataa Tchèque Telugu Tetun Dili Tiglɛnya Tiriki Tivu Tizɔtzili Tswana Tui Urobo Urundu Valencian Viɛtinamun Vɛnda Wawle Yoruba Zapɔn Zulu Zɔɔzi sinua (Sangai) sinua (Sisuanin) sinua Kantɔnɛ sinua Kantɔnɛ (Nga i kanlɛ timan kekle'n) sinua Mandarɛn (Lalafuɛ liɛ'n) sinua Mandarɛn (Nga i kanlɛ timan kekle'n) uudu Ɔngli Ɛndonezi Ɛsipaɲɔlu Ɛsitonin\nƝanmiɛn Zoova m’ɔ kwla sa kwlaa yo’n, yɛ ɔ ti ‘Alfa nin Omega’n’ niɔn. Ndɛ sɔ’n wo Biblu’n nun kpɛ nsan.—Sa Nglo Yilɛ 1:8; 21:6; 22:13. *\n?Ngue ti yɛ Ɲanmiɛn se kɛ ɔ ti ‘Alfa nin Omega-ɔ’?\nAlfa ti Glɛki nun fluwa mma nga be fa klɛ ndɛ mun’n, be nun klikli’n. Yɛ omega ti Glɛki nun fluwa mma’m be nun kasiɛn’n. Glɛki aniɛn’n nun yɛ be klɛli Biblu’n i bue nga sran’m be flɛ i kɛ Aenguɛ uflɛ’n niɔn. Sa Nglo Yilɛ fluwa’n o Biblu’n i bue sɔ’n nun wie. Kɛ Zoova se kɛ ɔ ti Alfa nin Omega’n i sɔ’n kle kɛ i yɛ ɔ ti bo bolɛ nin awieliɛ’n niɔn. (Sa Nglo Yilɛ 21:6) I kunngba cɛ yɛ ɔ o lɛ titi-ɔ, kpɛkun “ɔ́ ká sɔ tititi.”—Jue Mun 90:2.\n?Wan yɛ ɔ ti “ninnge’m be kwlaa be klikli’n nin be kasiɛn” nin-ɔn?\nBiblu’n nun’n, be fa kan Ɲanmiɛn Zoova nin i Wa Zezi, be ndɛ. Sanngɛ, sa nga ti yɛ be flɛ Zoova sɔ’n, ɔ nin Zezi liɛ’n ɔ timan kun. Maan e nian:\nEzai 44:6 nun’n, Zoova se kɛ: “Min yɛ n ti ninnge’m be kwlaa be klikli’n nin be kasiɛn nin-ɔn. Nyanmiɛn fi nun-man min sin kun.” Ndɛ mma sɔ’n nun’n, Zoova su se kɛ i kunngba cɛ yɛ ɔ ti Ɲanmiɛn kpli’n niɔn. I ngunmin yɛ ɔ ti Ɲanmiɛn m’ɔ o lɛ tititi-ɔ. Uflɛ fi nunman lɛ. (Mmla’n 4:35, 39) Ɔ maan, kɛ Zoova se kɛ ɔ ti “ninnge’m be kwlaa be klikli’n nin be kasiɛn,” ɔ nin manmanlɛ dunman “Alfa nin Omega’n,” be bo’n ti kun.\nSa Nglo Yilɛ 1:17, 18 nin 2:8 be nun’n, be kan sran kun ndɛ kɛ ɔ ti “Klikli’n” [protɔsu, nɛ́n i kunngba’n yɛle alfa.] nin “Kasiɛn’n” [ɛskatɔsu, nɛ́n i kunngba’n yɛle omega.] Ndɛ tre sɔ’m be nun’n be seli kɛ sran sɔ’n wuli, kpɛkun i sin ɔ sɛli i sin nguan nun. Ɔ maan, ɔ ti wein kɛ nán Ɲanmiɛn i ndɛ yɛ be kan-ɔn. Afin, ɔ nin-a wuman le. (Abakik 1:12) Sanngɛ Zezi liɛ’n, ɔ wuli, yɛ Ɲanmiɛn cɛnnin i. (Sa Nga Be Yoli’n 3:13-15) Sran klikli nga kɛ Ɲanmiɛn cɛnnin i m’ɔ ɔli ɲanmiɛn su’n, m’ɔ su wuman kun le’n, yɛle Zezi. “Ɔ ká nguan nun tititi.” (Sa Nglo Yilɛ 1:18; Kolɔsfuɛ Mun 1:18) Kɛ ɔ fin blɛ mɔ Zezi cɛnnin nguan’n, i yɛ ɔ cɛn be nga be wu’n mun-ɔn. (Zan 6:40, 44) Ɔ maan, ɔ ti be nga Ɲanmiɛn bɔbɔ cɛnnin be’n, be kasiɛn. (Sa Nga Be Yoli’n 10:40) I kwlaa sɔ’n ti’n, sɛ be flɛ Zezi kɛ “Klikli’n nin Kasiɛn’n” ɔ ti su.\n?Ndɛ ng’ɔ o Sa Nglo Yilɛ 22:13 nun’n kle kɛ Zezi yɛ ɔ ti ‘Alfa nin Omega’n’ niɔn?\nCɛcɛ. Sran ng’ɔ kannin ndɛ ng’ɔ o Sa Nglo Yilɛ 22:13 nun’n, w’a bomɛn i dunman. Asa kusu, ndɛ tre 22 nun sran nga be kan ndɛ’n, be ti fanunfanun. Fluwa sifuɛ dan kun mɔ be flɛ i kɛ Wiliamun Bakle’n kannin Sa Nglo Yilɛ fluwa’n i bue sɔ’n i ndɛ. Ɔ klɛli i kɛ: “Sa nga be kan be ndɛ lɔ’n, be suman be wiengu su [...] yɛ be kwlá siman sran trele ng’ɔ su ijɔ’n.” (The Revelation of John, Volume 2, Revised Edition, bue 223) Ɔ maan, e kwla se kɛ, sran nga be flɛli i Sa Nglo Yilɛ 22:13 nun kɛ ‘Alfa nin Omega’n,’ i kunngba’n yɛ be flɛ i sɔ Sa Nglo Yilɛ i ndɛ tre onga’m be nun-ɔn. Sran sɔ’n yɛle Ɲanmiɛn Zoova.\n^ ndɛ kpɔlɛ 3 Biblu nga be flɛ i kɛ King James Version i nun’n, ‘Alfa nin Omega’ o Sa Nglo Yilɛ 1:11 nun wie. Sanngɛ, Biblu’n nga sran’m be yi be andɛ’n be dan lika nun’n, e wunman Ɲanmiɛn i tɔnndɔnlɛ sɔ’n Biblu’n nun ndɛ mma sɔ’n nun. Afin, Ɲanmiɛn ndɛ nga be klɛli i laa kpa’n i nun’n, b’a klɛman dunman “Alfa nin Omega” Sa Nglo Yilɛ 1:11 nun. I sin yɛ sran’m be fa wlɛli i Ɲanmiɛn ndɛ nga be wa klɛli be’n be nun-ɔn.\nƝanmiɛn Kosan mɔ biblu’n tɛ be su’n\nFa man sran Fa man sran ?Wan annzɛ ngue yɛ be flɛ i ‘Alfa nin Omega’n’ niɔn?


Ɲanmiɛn flɛli i kɛ “min janvuɛ”—Ezai 41:8\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Afrikaans Anglais Aukan Bassa (Cameroun) Bichlamar Boulou Cakchiquel Cambodgien Chitonga Chokwe Chol Créole de Maurice Créole des Seychelles Créole d’Haïti Dangme Efik Espagnol Ewé Fon Français Ga Gallois Garifuna Groenlandais Haoussa Hmong (White) Iban Icibemba Igbo Isoko Italien Kabye Karen (S'gaw) Kazakh Kikaonde Kikongo Kimbundu Kisi Kisonge Kongo Krio Kwangali Kwanyama Lamba Lao Lifu Lingala Lunda Luvale Maltais Mam Mambwe-Lungu Mazateco (Huautla) Mbunda Mende Mizo Myama Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Nord de Puebla) Ndonga Ndébélé Ngabere Ngangela Nyaneka Nyanja Nzema Otètèla Pidgin (Cameroon) Portugais Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Cuzco) Quichua (Imbabura) Saramaccan Sepedi Sesotho (Lesotho) Silozi Swahili (Rép. Dém. Du Congo) Swati Tahitien Tiv Tlapanec Tojolabal Totonaque Tshiluba Tsonga Tswana Twi Tzeltal Umbundu Urhobo Uruund Venda Wallis Wawle Wayuunaiki Xhosa Yoruba Zoulou\n“Izraɛlifuɛ mun, amun mɔ amun ti min sran mun’n, amun, Zakɔb i osu’n nunfuɛ mun, amun bɔ amun fin min janvuɛ Abraam i osu nun’n.”—EZAI 41:8.\nJUE: 91, 22\n?Kɛ Abraamun sili Zoova m’ɔ wunnin kɛ Zoova ti kpa dan ti’n, ngue yɛ ɔ yoli ɔ?\n?Ngue yɛ Abraamun yoli naan ɔ nin Ɲanmiɛn be afiɛn’n w’a mantan kpa titi ɔ?\n?Wafa sɛ yɛ e kwla nian Abraamun i ayeliɛ’n su ɔ?\n1, 2. (a) ?Ngue yɛ ɔ kle kɛ klɔ sran kwla yo Ɲanmiɛn i janvuɛ ɔ? (b) ?Ngue yɛ like suanlɛ nga wá kɛ́n i ndɛ ɔ?\nSRAN kwlakwla kunndɛ kɛ be klo i. Nán klolɛ nga yasua nin bla kun be fa klo be wun’n, i ndɛ yɛ e kan ɔn. Sanngɛ, wafa nga sran nɲɔn be tra janvuɛ mɔ be afiɛn’n mantan kpa’n, i ndɛ yɛ e kan ɔn. I lɛ’n nun’n, janvuɛ kpafuɛ nga sran kun kwla ɲɛn i’n, yɛle Ɲanmiɛn Zoova. Sran wie’m be bu i kɛ sran fi kwlá yoman Ɲanmiɛn i janvuɛ. Afin be waan ɔ ti Ɲanmiɛn Kpli, naan be kwlá wunmɛn i. Sanngɛ e liɛ’n, e bu i kɛ sran’m be kwla yo Ɲanmiɛn i janvuɛ.\n2 Ɲanmiɛn Ndɛ’n kle e kɛ Ɲanmiɛn fali sran wie mun yoli i janvuɛ. Naan ɔ fata kɛ e nian sran sɔ’m be ayeliɛ’n su. Afin, like ng’ɔ fata kɛ ɔ yo e cinnjin kpa’n, yɛle kɛ maan e fa e wun e mantan Ɲanmiɛn. Sran nga be fa be wun mantannin Ɲanmiɛn mɔ Ɲanmiɛn fa be yoli i janvuɛ’n, be nun kun yɛle Abraamun. (An kanngan Zak 2:23 nun.) ?Ngue ti yɛ Ɲanmiɛn fali Abraamun yoli i janvuɛ ɔ? Yɛle kɛ, Abraamun lafili Ɲanmiɛn su. Biblu’n se kɛ be kwlaa nga be lafi Ɲanmiɛn su’n, Abraamun ti “be si.” (Rɔmfuɛ Mun 4:11) Like suanlɛ nga wá kán Abraamun i Ɲanmiɛn su lafilɛ’n i ndɛ. Maan e fa e ɲin e sie su kpa. Kɛ é yó sɔ’n, maan e tinuntinun e usa e wun kɛ: ‘?Ngue yɛ ń yó naan m’an lafi Ɲanmiɛn su kɛ Abraamun sa ɔ? ?Ngue yɛ ń yó naan e nin Ɲanmiɛn e afiɛn’n w’a mantan kpa ɔ?\nLIKE NGA TI YƐ ZOOVA FALI ABRAAMUN YOLI I JANVUƐ’N\n3, 4. (a) ?Like kekle benin yɛ Ɲanmiɛn seli Abraamun kɛ ɔ yo ɔ? (b) ?Ngue ti yɛ Abraamun kplinnin su ɔ?\n3 Cɛn kun’n, Abraamun cicili yie. Ɔ fa suɛli i wa Izaaki. Kpɛkun, i bɔbɔ fali laliɛ nin sin. Yɛ ɔ nin Izaaki nin i sufuɛ’m bé kɔ́ oka kun su ɔ.  (An nian “ndɛ wie mun ekun” i nun.) I blɛ sɔ’n nun’n, nn Izaaki le afuɛ 25, yɛ Abraamun bɔbɔ le afuɛ 125. Ajalɛ sɔ’n i tulɛ w’a yoman pɔpɔ w’a manman Abraamun. Nán oke mɔ w’a yo’n, i ti yɛ ɔ yoli kekle mɛnnin i ɔ. Afin, ɔ te le wunmiɛn di junman. Sanngɛ, like ng’ɔ su kɔ i yolɛ’n yɛ ɔ timan pɔpɔ ɔ. Yɛle kɛ, Zoova seli i kɛ ɔ fɛ i wa’n yi tɛ mɛn i.—Bo Bolɛ 22:1-8.\nNán kɛ Abraamun buman akunndan ti yɛ ɔ yoli like nga Ɲanmiɛn seli i kɛ ɔ yo’n niɔn.\n4 Like nga Zoova seli Abraamun kɛ ɔ yo’n, ɔ timan pɔpɔ. Sran wie’m be waan Ɲanmiɛn siman aunnvuɛ. I ti yɛ ɔ seli Abraamun kɛ ɔ fɛ i wa’n yi tɛ mɛn i ɔ. Wie’m be kusu be waan Abraamun klomɛn i wa’n. I ti yɛ ɔ kplinnin su kɛ ɔ́ fɛ́ i wa’n yí tɛ ɔ. Be nga be kan sɔ’n, be lafiman Ɲanmiɛn su. Yɛ be wunmɛn i wlɛ kɛ sran ng’ɔ lafi Ɲanmiɛn su’n, ɔ yi i nglo. (1 Korɛntfuɛ Mun 2:14-16) Nán kɛ Abraamun buman akunndan ti yɛ ɔ yoli like nga Ɲanmiɛn seli i kɛ ɔ yo’n niɔn. Abraamun lafi Ɲanmiɛn su. Ɔ si kɛ Ɲanmiɛn kwlá semɛn i kɛ ɔ yo like ng’ɔ kwla bo i wla’n. Asa ekun’n, ɔ si kɛ sɛ i ɲin yi Ɲanmiɛn’n, ɔ́ yrɛ́ i su. Yɛ ɔ́ yrɛ́ i wa’n su wie. ?Ngue ti yɛ Abraamun lafili Ɲanmiɛn su dan sɔ ɔ? Yɛle kɛ, ɔ sili Ɲanmiɛn. Yɛ ɔ wunnin sa nga Ɲanmiɛn yoli be mun.\n5. (a) ?Ɔ yoli sɛ yɛ Abraamun sili Zoova ɔ? (b) ?Kɛ mɔ Abraamun sili Zoova ti’n, ngue yɛ ɔ yoli ɔ?\n5 Ɔ si Zoova. Klɔ nga be flɛ i kɛ Ir, i su lɔ yɛ Abraamun ɲinnin ɔn. Lɔfuɛ’m be ti amuɛn sɔfuɛ. Abraamun i si’n bɔbɔ sɔ amuɛn wie. (Zozie 24:2) ?Yɛ ɔ yoli sɛ yɛ Abraamun sili Ɲanmiɛn Zoova ɔ? Ɲanmiɛn Ndɛ’n kle kɛ Nowe i wa Sɛmun ti Abraamun i nannan. Naan kɛ Abraamun ɲán afuɛ 150, nn Sɛmun i ɲin te o su. Sɛmun lafili Ɲanmiɛn su kpa. Ɔ maan atrɛkpa’n, ɔ kannin Zoova i ndɛ kleli i osufuɛ mun. Sɛ Sɛmun yɛ ɔ kannin Zoova i ndɛ kleli Abraamun’n, e kwlá dimɛn i nanwlɛ trele. Sanngɛ i kwlaa m’ɔ yoli o, Abraamun sili Zoova. Yɛ i sɔ’n ti, ɔ kloli Zoova. Kpɛkun, ɔ lafili i su.\n6, 7. ?Ngue ti yɛ Abraamun lafili Zoova su kpa ekun ɔn?\n6 Sa ng’ɔ wunnin be’n. ?Ngue ti yɛ Abraamun lafili Zoova su ɔ? Sran’m be se kɛ akunndan nga sran kun bu’n, i su sa yɛ ɔ yo ɔ. Abraamun sili Ɲanmiɛn. Yɛ ɔ yoli i su sa. Yɛle kɛ, i ɲin yili “Anannganman Nyanmiɛn b’ɔ o like’n kwlaa ti su’n, b’ɔ yili nglo nin asiɛ’n.” (Bo Bolɛ 14:22; Ebre Mun 5:7) Sɛ e kunndɛ kɛ é yó Ɲanmiɛn i janvuɛ’n, ɔ fata kɛ e ɲin yi i. (Jue Mun 25:14) I sɔ yɛ Abraamun yoli ɔ.\n7 Cɛn kun’n, Ɲanmiɛn seli Abraamun nin Sara kɛ be jaso Ir lɔ naan be ɔ nvle uflɛ nun. Blɛ sɔ’n nun’n, nn b’a yo kpɛnngbɛn. Asa ekun’n, tannin sua bo yɛ bé wá kó trán titi ɔ. Abraamun si kɛ lika’n yó kekle be su. Sanngɛ, ɔ yoli like nga Ɲanmiɛn seli i kɛ ɔ yo’n. I sɔ’n ti’n, Ɲanmiɛn yrɛli i su. Yɛ ɔ sɛsɛli i. I wie yɛle kɛ, famiɛn wie’m be kunndɛli kɛ bé já Sara. Afin, Sara ti bla klanman kpa. Sara ti’n, be kwla kun Abraamun. Sanngɛ, Zoova yoli abonuan sa wie mun naan Abraamun nin i yi’n b’a fite nun. (Bo Bolɛ 12:10-20; 20:2-7, 10-12, 17, 18) Sa sɔ mɔ Zoova yoli be’n ti’n, Abraamun lafili i su kpa ekun.\n8. ?Ngue yɛ ɔ fata kɛ e yo naan y’a si Ɲanmiɛn ɔn?\n8 Ɲanmiɛn kwla fa e yo i janvuɛ wie. Sanngɛ, sɛ e waan ɔ yo sɔ’n, ɔ fata kɛ e nian Abraamun i ayeliɛ’n su. Yɛle kɛ, maan e si Ɲanmiɛn. Abraamun wunnin sa sunman. Like nga e si i andɛ’n, ɔ nin sa nga e wun be’n, be tra Abraamun liɛ’n. (Daniɛl 12:4; Rɔmfuɛ Mun 11:33) Sɛ e kanngan Ɲanmiɛn Ndɛ’n nun’n, é sí Ɲanmiɛn “b’ɔ yili nglo nin asiɛ’n.” Ɔ maan é kló i, yɛ e ɲin yí i. Asa ekun’n, é wún kɛ ɔ sasa e. Yɛ i sɔ’n ti’n, é láfi i su. Kpɛkun, é yó like kwlaa ng’ɔ se e kɛ e yo’n. Sran ng’ɔ yo sɔ’n, i klun jɔ. (Jue Mun 34:9; Nyanndra Mun 10:22) I sɔ’n ti’n, maan e suan Biblu’n nun like naan e si Zoova. I liɛ’n, é wún kɛ ɔ ti kpa dan. Yɛ é fá e wun é mɛ́ntɛn i kpa trá laa’n.\nLIKE NGA ABRAAMUN YOLI NAAN Ɔ NIN ƝANMIƐN BE JANVUƐ’N W’A TRA KPA TITI’N\n9, 10. (a) ?Ngue yɛ ɔ fata kɛ sran nga be ti janvuɛ’n, be yo naan be afiɛn’n w’a mantan kpa titi ɔ? (b) ?Ngue yɛ Abraamun yoli naan ɔ nin Zoova be afiɛn’n w’a mantan kpa ɔ?\n9 Sran ng’ɔ ɲan janvuɛ kpa’n, i liɛ’n su ti ye. (An kanngan Nyanndra Mun 17:17 nun.) Sran sɔ’n, ɔ yo like kwlaa ng’ɔ kwla yo’n, naan ɔ nin i janvuɛ’n be afiɛn’n w’a mantan kpa titi. Abraamun yoli like kwlaa ng’ɔ kwla yo naan ɔ nin Zoova be afiɛn’n w’a mantan titi’n.\nSran ng’ɔ ɲan janvuɛ kpa’n, ɔ yo like kwlaa ng’ɔ kwla yo’n, naan ɔ nin i janvuɛ’n be afiɛn w’a mantan kpa titi.\n10 Abraamun i ɲin yili Zoova titi. Like nga Zoova seli i kɛ ɔ yo’n, wie liɛ’n, w’a yoman pɔpɔ. Sanngɛ Abraamun yoli. Cɛn kun’n, Zoova seli i kɛ ɔ wla klɛn naan ɔ wlɛ i awlo’n nun yasua’m be klɛn wie. Blɛ sɔ’n nun’n, nn Abraamun le afuɛ 99. Yɛ ɔ nin Sara be nin a wuman Izaaki. Kɛ Zoova seli Abraamun kɛ ɔ wla klɛn’n, w’a ijɔmɛn i konviabo. Ɔ yoli sɔ “cɛn kunngba’n nun.” I lɛ’n nun’n, Abraamun kleli kɛ ɔ ti aɲinyiɛfuɛ naan ɔ lafi Ɲanmiɛn su.—Bo Bolɛ 17:10-14, 23.\n11. (a) ?Kɛ Zoova seli kɛ ɔ́ wá núnnún Sodɔmun nin Gomɔru’n, ngue ti yɛ Abraamun i wla’n boli i wun ɔn? (b) ?Ngue yɛ Zoova yoli naan Abraamun i wla’n w’a gua ase ɔ?\n11 Abraamun i ɲin yili Zoova, yɛ be afiɛn’n mantannin kpa. I sɔ’n ti’n, ɔ kwla kɛnnin i klun ndɛ kleli Zoova. Sa ng’ɔ wunmɛn i wlɛ’n, ɔ usali Zoova naan ɔ yiyi nun kle i. I wie yɛle kɛ cɛn kun’n, Zoova seli kɛ ɔ́ wá núnnún Sodɔmun nin Gomɔru klɔ’n. Kɛ Abraamun tili ndɛ sɔ’n, i wla’n boli i wun. Afin, ɔ buli sran kpa nga be tran klɔ sɔ’m be su’n be akunndan. Atrɛkpa’n, i niaan wa Lɔtu m’ɔ nin i yi’n nin i mma’m be tran Sodɔmun lɔ’n, be akunndan yɛ ɔ buli ɔ. Sanngɛ, Abraamun lafi Ɲanmiɛn m’ɔ “di asiɛ’n sufuɛ’m be kwlaa be jɔlɛ’n” i su. I sɔ’n ti, ɔ kannin like nga ti yɛ ɔ koko’n i ndɛ kleli Ɲanmiɛn. Ɲanmiɛn kusu sieli i su Abraamun i nuan bo. Yɛ ɔ kleli Abraamun kɛ ɔ si aunnvuɛ. Ɔ seli Abraamun kɛ sran kpa nga be tran klɔ sɔ’m be su’n, ɔ su nunnunman be wie.—Bo Bolɛ 18:22-33.\n12, 13. (a) ?Kɛ Abraamun sili Zoova m’ɔ wunnin kɛ Zoova ti kpa dan’n, ngue yɛ ɔ yoli ɔ? (b) ?Ngue yɛ ɔ kle kɛ Abraamun lafili Ɲanmiɛn su ɔ?\n12 Abraamun sili Zoova. Yɛ ɔ wunnin kɛ Zoova ti kpa dan. I sɔ’n ti’n, ɔ fɛli i wun mantannin Zoova kpa. Kɛ Zoova seli Abraamun kɛ ɔ fɛ i wa’n yi tɛ mɛn i’n, ɔ kplinnin su. Afin, ɔ si kɛ Zoova si aunnvuɛ, ɔ sɛsɛ i sufuɛ mun. Yɛ ɔ yo sa i nuan su. Nanwlɛ, Abraamun si kɛ klunwi yolɛ’n, ɔ timan Zoova i nzuɛn.\n13 Abraamun seli i sufuɛ mun kɛ: ‘Amun nin aflunmun’n an ka wa, e nin gbanflɛn’n é fú oka’n su lɔ é kó [yí tɛ é mán] Nyanmiɛn é bá.’ (Bo Bolɛ 22:5) Abraamun si kɛ ɔ su kó fá Izaaki yí tɛ mán Zoova. ?Yɛ ngue ti yɛ ɔ se i sufuɛ mun kɛ ɔ nin Izaaki bé kɔ́ naan bé bá ɔ? ?Lakalɛ yɛ ɔ su laka be ti ɔ? Cɛcɛ. Afin, Biblu’n se kɛ Abraamun si kɛ Ɲanmiɛn kwla cɛn Izaaki. (An kanngan Ebre Mun 11:19 nun.) Abraamun si kɛ Ɲanmiɛn fanngan nun ti yɛ i bɔbɔ oke’n, ɔ nin i yi Sara be kwla wuli ba ɔ. (Ebre Mun 11:11, 12, 18) Ɔ maan, ɔ wunnin kɛ Zoova kwla sa’n kwlaa yo. Sanngɛ, ɔ siman like nga Zoova wá yó i cɛn sɔ’n nun’n. Abraamun lafili su kɛ Zoova kwla cɛn i wa’n, naan nda nga Zoova tali be’n, bé kpɛ́n su. I sɔ’n ti’n, Ɲanmiɛn Ndɛ’n waan be kwlaa nga be lafi Ɲanmiɛn su’n, Abraamun ti “be si.”\nAbraamun lafili su kɛ Zoova kwla cɛn i wa’n, naan nda nga Zoova tali be’n, bé kpɛ́n su.\n14. (a) ?Ngue yɛ i yolɛ’n kwla yo kekle man e ɔ? (b) ?Sɛ e wla kpɛn Abraamun su’n, ngue yɛ é yó ɔ?\n14 Andɛ’n, Zoova seman kɛ e fa e wa’n e yi tɛ e mɛn i. Sanngɛ, ɔ kunndɛ kɛ e nanti i mmla’m be su. Wie liɛ’n, e wunman like nga ti yɛ ɔ man e mmla’n i wlɛ. Yɛ i mmla’n i su falɛ’n kwla yo e ɲrun kekle. I wie yɛle jasin fɛ’n mɔ i waan e bo’n. Junman sɔ’n i dilɛ’n ti kekle aniaan wie’m be sa nun. Afin, be sa ɲan. Suklu lɔ’n, aniaan wie’m be yo srongble. Ɔ maan, like nga be wiengu’m be yo’n, bé kwlá seman kɛ be yoman wie. (Ezipt Lɔ Tulɛ 23:2; 1 Tɛsalonikfuɛ Mun 2:2) Sɛ Zoova i mmla kun su nantilɛ’n ti kekle man e’n, maan e wla kpɛn Abraamun su. Ɔ lafili Ɲanmiɛn su, yɛ ɔ yoli yakpafuɛ. Asa ekun’n, maan e bu yasua nin bla nga be nin Ɲanmiɛn be afiɛn’n mantannin kpa’n, be akunndan. Sɛ e yo sɔ’n, é yó kɛ be sa. Kpɛkun, Ɲanmiɛn fá e yó i janvuɛ.—Ebre Mun 12:1, 2.\nABRAAMUN NIN ZOOVA BE JANVUƐ TRALƐ’N\nI NUN M’Ɔ O IR LƆ’N\nAbraamun nin Sara be sili Zoova yɛ be suli i.\nAbraamun i ɲin m’ɔ yi Ɲanmiɛn ti’n, ɔ jasoli Ir lɔ.\nKƐ Ɔ́ KƆ́ KANAAN’N\nKɛ Abraamun nin Sara bé kɔ́ Kanaan’n, Zoova sasali be.\nKƐ Ɔ KO TRANNIN KANAAN LƆ’N\nAbraamun i ɲin m’ɔ yi Ɲanmiɛn ti’n, ɔ wlɛli i awlo’n nun yasua’m be klɛn.\nKɛ Sodɔmun klɔ’n i nunnunlɛ’n ti Abraamun kókó’n, Zoova sieli i su i nuan bo.\nZoova fanngan nun’n, Abraamun nin Sara be wuli ba yasua kun.\nƝanmiɛn su mɔ Abraamun lafi’n ti’n, ɔ kplinnin su kɛ ɔ́ fá Izaaki yí tɛ.\nAbraamun “yoli oke, ɔ cɛli kpa. Ɔ dili ye lele guɛli i ti nin i bo” naan w’a wu.\nƝANMIƐN YRƐ I JANVUƐ’M BE SU\n15. ?Kɛ Abraamun nin Zoova be trali janvuɛ’n, ngue yɛ ɔ kle w’a yoman Abraamun i nsisɔ le ɔ?\n15 Kɛ Abraamun nin Zoova be trali janvuɛ’n, w’a yoman Abraamun i nsisɔ le. Ɲanmiɛn Ndɛ’n waan: “Ɔ yoli oke, ɔ cɛli kpa. Ɔ dili ye lele guɛli i ti nin i bo.” (Bo Bolɛ 25:8) Abraamun dili afuɛ ya kun afuɛ ableso nin nnun (175). Kɛ ɔ buli sa ng’ɔ yoli be’n be akunndan’n, i klun jɔli dan. Janvuɛ m’ɔ nin Zoova be trali’n, ɔ yoli i cinnjin kpa titi. Biblu’n se kɛ Abraamun ‘cɛli kpa naan ɔ dili ye lele guɛli i ti’n nin i bo.’ Sanngɛ, i sɔ’n kleman kɛ nguan nun tranlɛ’n flɛnnin i.\n16. ?Mɛn klanman’n nun lɔ’n, ngue ti yɛ Abraamun i klun wá jɔ́ dan ɔn?\n16 Biblu’n se kɛ Abraamun “minndɛ klɔ kpa nga be wlɛli i sua’m be bo ase kpa’n, bɔ Nyanmiɛn bɔbɔ yɛ ɔ jajali yɛ ɔ kplannin’n.” (Ebre Mun 11:10) Klɔ nga Abraamun i ɲin trɛnnin i sin’n, ɔ ti nzɔliɛ like. Yɛle Ɲanmiɛn i Sielɛ mɔ Klist Zezi yɛ ɔ ti i su famiɛn’n. Ɔ ka kaan, Zezi wá síe sran mun. Yɛ asiɛ wunmuan’n káci lika klanman. Blɛ sɔ’n nun’n, aklunjuɛ nga Abraamun wá dí’n, maan e bu i akunndan e nian. Ɔ́ wá wún kɛ sran kpanngban be lafili Ɲanmiɛn su kɛ i sa. Mɛn klanman’n nun lɔ’n, Abraamun wá sí kɛ tɛ nga Ɲanmiɛn seli i kɛ ɔ yi mɛn i Moria oka’n su lɔ’n, ɔ ti sa cinnjin kpa kun i nzɔliɛ. (Ebre Mun 11:19) Asa ekun’n, ɔ́ sí kɛ i nun m’ɔ́ fɛ́ i wa Izaaki kó yí tɛ’n, wafa nga i awlɛn’n kpɔtɔli i klun’n ti’n, sran kpanngban be wa wunnin sa cinnjin kun i wlɛ. Yɛle kɛ, kɛ Zoova fɛ́ i Wa Zezi yí e ti kpɔlɛ tɛ’n, i awlɛn’n kpɔtɔli i klun wie. (Zan 3:16) Nanwlɛ, Abraamun i ayeliɛ’n ti’n, e wun i wlɛ kɛ e ti kpɔlɛ tɛ’n mɔ Ɲanmiɛn yili’n, ɔ kle kpa kɛ Ɲanmiɛn klo e.\n17. (a) ?Ngue yɛ e kunndɛ kɛ é yó ɔ? (b) ?Wan yɛ like suanlɛ ng’ɔ́ bá lɛ’n wá kán be ndɛ ɔ?\n17 Maan e kwlakwla e lafi Ɲanmiɛn su kɛ Abraamun sa. Maan e suan Ɲanmiɛn Ndɛ’n i nun like. Sɛ e yo sɔ’n, é sí Ɲanmiɛn. E ɲin yí i. Kpɛkun, é wún kɛ ɔ ti kpa dan. Naan ɔ yra i sufuɛ’m be su, yɛ ɔ sasa be. (An kanngan Ebre Mun 6:10-12 nun.) Nanwlɛ, maan e nin Zoova e tra janvuɛ kpa titi. Like suanlɛ ng’ɔ́ bá lɛ’n wá kán sran nsan ekun be ndɛ. Sran sɔ’m be yoli Ɲanmiɛn i janvuɛ, yɛ be nin i be afiɛn’n mantannin kpa titi.\n^  (ndɛ kpɔlɛ 3) Laa’n, be flɛ i kɛ Abramun. Yɛ be flɛ i yi’n kɛ Sarai. Sanngɛ i sin’n, Ɲanmiɛn maan be flɛli i kɛ Abraamun. Kpɛkun, be flɛli i yi’n kɛ Sara. Like suanlɛ nga nun’n, be dunman uflɛ sɔ mun yɛ é bó ɔ.\nSɛ e waan é yó Ɲanmiɛn i janvuɛ’n, ɔ fata kɛ e si i kpa. Sɛ e si Ɲanmiɛn’n, é kló i kpa. E ɲin yí i, yɛ é láfi i su. Kpɛkun, e nin i e afiɛn’n mántan tititi.


Bua'm bé wuale, nin bé kunle, nin bé nunnunle ti ye awiéfue'n baa, sannge n lie'n ke o kô yô nan bua'm ba nyan nguan, nan ba nyan bé ti, nan bé wun a dyo bé fouun'n ti ye m balio.\nM mma mun, amun lie'n, an ti Nyanmien lie, o man an kwlali bé, afin Swran ng'o dyran amun sin'n ti dan tra nga b'o dyran men'n nunfue'm bé sin'n.\nSwran ng'o lafi su nan bé yô i baptême'n, oh fitéh nun, sannge ng'o lafi'a su'n béh séh ke wa di fo.\n O man sien'n bé nga bé nin Christ-Jésus ba katyi swran wunmuan'n, bé wun sa lie'n wa wié. Afin Nyanmien Wawe'n klé sa ufle b'o man bé bo bé nin Christ-Jésus ba katyi swran wunmuan'n béh nyanh nguan. O man man nyan n ti sa te'n nin wié'n bé sa nun.\n Afin n si kpa ke klôle nga Nyanmien fa klô é b'o man Jésus-Christ yi i nglô klé yé'n, liké fi man i nyin kwla tu'a é su. Se wié ô, nguan ô, ange mun ô, mmusu mun ô, baé ô, ble nga nun ninngé mun ô, tyen wié ninngé mun ô, nglô lo nin asie'n su wa ninngé mun ô, liké fi nu'an le b'o man i nyin kwla tu é suo. Ke n sé ke awlabôe'n wô n su dan, ye min awlen'n kpe n klun'n, Christfue bo n ti'n ti, n di nanwle, Nyanmien Wawe'n kusu man n si n klun lo wéiin ke m bua'a atô.\n Ke Judas b'o fa Jésus maan swran mun'n, o wun ke béh kuinh sakpa'n, o kôkôli, nan wa fa dyete ufué ablasan'n wa kô man Nyanmien nyrun dyranfue dandan nin kpenngben mun, o sé ke: Ke n fa swran bo wa yô'a sa te fi'n maan amun ke an kuin'n, man yô'e kpa mlonmlon. Ye bé sé i ke: ?É nde ô nun? O bobo o ndeo.


Bali -le 'fluba 'trɛ Zozi blamin pli Bali man 'e 'pee Luk 5\n1 Yi -tʋ da, te Zozi a 'e 'tɔdɩ 'yi nɛn waa laabo "nyian Jenezarɛt bɛ -a 'plo da, ɛn minnun tredɩ 'sia "man "kaga, 'nan -e 'o Bali -le 'wɩ man. 2 -A -nan nɛn e -klʋ "fli 'yɩ 'e 'tɔdɩ 'yi 'bɔ zɩɛ -a 'plo man, te pɔ -tɛnɔn sɔɔnla 'ji, 'nan -e 'o 'wee pɔ -tɛ "se -sru. 3 Zozi 'fɔ -klʋ zɩɛ -a -tʋ -ji, te Simɔn -le vɛ nɛn. Ɛn e 'nan Simɔn 'bɔ lɛ 'nan: «'Kʋ 'si 'yi 'plo man -kogo.» Tɔɔn ɛn e -nyran. E -fʋ -klʋ -ji, ɛn e 'wɩ "paadɩ 'sia minnun ji.\n4 Zɩ e cɛɛn -a 'wɩdɩ man bɛ, ɛn e 'nan Simɔn lɛ 'nan: «'I -pli "klʋ -a fɛnan nɛn 'yi -klu cɩ bɛ -a -nan, -e 'ka 'cee "se 'wɛɛn -e 'ka pɔ -tɛ.»\n5 Ɛn Simɔn "e 'nan -yrɛ 'nan: «'Kʋ 'san, kʋ 'nyranman 'pa paan 'pei -man "fo, ɛn fɛ -tʋ 'ka 'fɔlɛ 'kʋe "se "ji dɩ. 'Pian 'i wei da nɛn, an "ta "se 'gʋɛ -a wɛɛnman.»\n6 Zɩ waa drɛ bɛ, ɛn pɔ -sɛn -wee "se "ji "kaga 'kpa. -Yee "wɛan -wee "se "ta 'fʋɩ bʋʋman. 7 -A -nan nɛn o pɔ -tɛnɔn nɛn -klʋ -tʋ -ji bɛ o laabʋ 'nan, 'o 'ta 'pa 'o 'va. Zɩ o -ta bɛ, ɛn o 'wee -klʋ "fli 'bɔ 'fa pɔnɛn 'a. -Klʋ "fli zɩɛ o ya "vale 'o 'ko 'siɛn 'yi 'wlu.\n8 Zɩ Simɔn Piɛri 'wɩ zɩɛ -a -nan 'yɩ bɛ, 'e "po sɔɔnla Zozi 'wlu, ɛn e 'nan -yrɛ 'nan: «Minsan, 'i 'si 'an "srɔn "kogo, kɔɔ an ya min nɛn e 'wɩ 'wlidɩ "dra bɛ -a.» 9 Pɔ "kaga "nɛn waa -tɛ bɛ, -yee "wɛan "klan -dan sɛn Simɔn 'lee o pɛɛnɔn nɛn o cɩ waa bɛ o ji, ɛn e 'wɩ zɩɛ -a 'vɩ. 10 'Wɩ 'tʋwli zɩɛ -yɛɛ drɛ "nyian Zebede -pɩnun Zaji 'lee Zan nɛn Simɔn "srɔn "bɛ -wlɛ.\nƐn Zozi "e 'nan Simɔn lɛ 'nan: «Te nyɛn 'e 'i 'cɛn dɩ! -Pɔ -tɛzan nɛn 'yia, 'pian -e 'e 'sia cɛɛgʋ man bɛ, i drɛ min nɛn e -taa "minnun laabʋlɛ 'an -sru "bɛ -a.» 11 "Bɛ -sru ɛn o -ta 'wee -klʋ -a 'yi 'plo man. O 'si fɛ pɛɛnɔn zɩɛ -a -sru, ɛn o sɔɔnla Zozi -sru.\n12 Yi -tʋ da bɛ, ɛn Zozi 'lee min -tʋ 'o cin 'yɩ 'fla 'tʋ da. Min zɩɛ -kogobe a 'kɔlɛ pɛɛnɔn da 'si "fo. Zɩ e Zozi 'yɩ bɛ, 'nun tɔɔn 'e "po sɔɔn "wlu, ɛn 'e yra blula. -A -nan nɛn e toba -fɔdɩ 'sia -yrɛ. E 'nan: «Minsan, maan -tɔa 'nan, -te i wɩɩ "man "bɛ, i -kɔlaman i -kogobe "sia 'an man, -e 'an drɛ 'saun Bali 'lɛ.»\n13 Ɛn Zozi 'e 'pɛ 'sʋ "ji, e klɛ "man, ɛn yaa 'vɩ -yrɛ 'nan: «An "we "man. 'I drɛ 'saun Bali 'lɛ!» 'Nun tɔɔn ɛn -kogobe 'si "man.\n14 "Bɛ -sru Zozi "e -yrɛ 'nan: «Te 'i vɩ min lɛ 'nan, mɛin beli dɩ! 'Pian 'i 'kʋ Bali -panzan -tʋ -va, -e 'yei 'nanjɛn! "Bɛ -sru -e 'i 'sraga bʋ Bali lɛ, "le zɩ Moizi -a crɛn -tɛ Bali -le 'fluba 'ji bɛ -yee 'wɩ 'zʋ. Tɔɔn -e minnun pɛɛnɔn 'o -kɔnnɛn "yɩ 'nan, i beli.»\n15 Zozi 'tɔ "yi "a min -tʋdʋ pɛɛnɔn 'le fɛ pɛɛnɔn 'nan, te minnun -taa "va 'nan -e 'o wei man -e 'e 'wee -cɛ 'si 'o man. 16 'Pian Zozi 'si o va, ɛn e -kʋ fɛnan nɛn -a -nan cɩ flɩɩ bɛ -a -nan, 'nan -e 'e Bali trʋ 'ba.\n17 Yi -tʋ da, te Zozi a Bali -le 'wɩ "paanan minnun ji bɛ, Farizɛn 'nɔn 'lee 'fluba 'ci vɩnɔn a -nan. O 'si Galile 'lee Zude 'fla pɛɛnɔn da, ɛn o -mie 'si "nyian Zeruzalɛm. Bali -le 'plɛblɛ a Zozi 'lɔ, te e minnun "belia -a.\n18 -A -nan nɛn minnun -tadɩ 'sia, te min -srandɩ -tʋ a -wlɔ "se "ji. O ya "vale 'o min zɩɛ -a -wlamlan 'kuin 'nan -e 'o 'pla Zozi 'lɛ. 19 'Pian wa'a -kɔlalɛ -a -wladɩ -a dɩ, kɔɔ min -a -nan "kaga. Tɔɔn ɛn o 'kɔn tri. O 'kɔn bɔ 'fɔn 'e 'win -ji lou, ɛn o -cɛzan zɩɛ -a sɔɔnla "se "ji minnun pɛɛnɔn yei Zozi 'lɛ.\n20 Zɩ Zozi -wee yi -tɛradɩ 'e da 'yɩ bɛ, ɛn e 'nan -cɛzan zɩɛ -yrɛ 'nan: «An 'yie 'wɩ 'wlidɩnun fui.»\n21 -A -nan nɛn 'fluba 'ci vɩnɔn 'lee Farizɛn 'nɔn 'o 'ci "nrɔndɩ 'sia, ɛn o 'nan: «-Tɩɛ Bali 'tɔ srɛman zɩɛ? Min -tʋ 'ka 'kɔlaman -e 'e blamin -le 'wɩ 'wlidɩ "fui dɩ, -te ya'a 'silɛa Bali -tʋwli "a dɩɛ!»\n22 'Pian Zozi -wee ci "nrɔndɩ 'yɩ, ɛn yaa laabʋ -wlɔ 'nan: «-Mɛ "wɛan nɛn 'ka 'ci "nrɔnman zɩɛ? 23 -Te maan 'vɩ -yrɛ 'nan: ‹'Wɩnun nɛn yia drɛ -wlidɩ "bɛ, maan fui›, 'bɛ a -tʋ. Ɛn -te maan 'vɩ -yrɛ 'nan: ‹'I 'wluan, 'i 'tɔ lou, 'i 'ta wʋ›, 'bɛ a -tʋ. 'Wɩ "fli zɩɛ -a "cɛn "vɩdɩ 'bɛ cɩ 'plɛblɛ? 24 'Pian an "ta -a -ci -kɔɔnman 'cɛɛ 'nan, Bali -kɔladɩ -nɔn Blamin -pɩ lɛ, -e 'e min -le 'wɩ 'wlidɩnun fui 'trɛda.» -A -nan nɛn yaa 'vɩ min -srandɩ "tra zɩɛ -yrɛ 'nan: «'I 'wluan! 'I 'yie nyinnan "davɛ 'sia! 'I 'kʋ 'yie "kɔnnɛn!»\n25 'Nun tɔɔn min zɩɛ e wluan o yiɛ man, ɛn e 'yee nyinnan "davɛ 'sia, ɛn e -kʋdɩ 'sia 'yee "kɔnnɛn, te e Bali 'tɔ bɔa. 26 'Wɩ zɩɛ e min pɛɛnɔn 'plo 'fɔ, ɛn o Bali 'tɔ bɔdɩ 'sia. O klan Bali lɔ, ɛn waa vɩdɩ 'sia 'nan: «Cɛɛgʋ nɛn, kʋ -cɛ "srɔn wɩnun zɩɛ -a -nan 'yɩ.»\n27 "Bɛ -sru, ɛn Zozi 'si fɛ zɩɛ -a -nan. "Yɛɛ -kʋ 'e 'lɛ bɛ, ɛn e 'sukɔlɛ 'sizan 'tʋ 'yɩ, te e ya 'yee 'nyranman 'panan. Waa laabo Levi. Zozi "e 'nan -yrɛ 'nan: «'I -sɔɔnla 'an -sru!» 28 Levi fɛ pɛɛnɔn 'tʋɩ, e wluan, ɛn e sɔɔnla -a -sru.\n29 "Bɛ -sru ɛn Levi "fɛdi -dan da fɛnun tɔɛn Zozi lɛ 'yee "kɔnnɛn. 'Sukɔlɛ 'sinɔn "kaga 'lee min -mienun 'bɛ cɩ 'o -nyrandɩ 'o 'vale Zozi nun -a fɛ -sru. 30 Farizɛn 'nɔn 'lee 'wee minnun nɛn o 'fluba 'ci ve bɛ o ci 'ka 'e 'sɔdɩ dɩ. -A -nan nɛn waa laabʋ Zozi -srunɔn lɛ 'nan: «-Mɛ "wɛan nɛn ka fɛnun -ble, 'e cin va 'sukɔlɛ 'sinɔn 'lee 'wɩ 'wlidɩ "drɛnɔn 'a? Ɛn -mɛ "wɛan nɛn ka 'yi -mlian 'e cin va waa?»\n31 Ɛn Zozi "e 'nan -wlɛ 'nan: «Minnun nɛn -cɛ 'ka o man dɩɛ, wa'a -dɔdrɔ -sru -wɛɛman dɩ. 'Pian minnun nɛn -cɛ cɩ o man bɛ, -wɛɛ cɩ -dɔdrɔ -va.» 32 Ɛn e 'nan "nyian -wlɛ 'nan: «Min tɩglɩnun -le "wɛan "cɛɛ an -ta dɩ. 'Pian an -ta 'nan -e 'wɩ 'wlidɩ "drɛnɔn 'o 'si 'wɩ 'wlidɩ "drɛdɩ man, -e 'o -sɔɔnla Bali -sru.»\n33 Minnun -a 'vɩ Zozi lɛ 'nan: «Zan -srunɔn 'lee Farizɛn 'nɔn -srunɔn fɛ "sɔan yi -mie da, te o Bali trʋ "baa. 'Pian "yie -srunɔn fɛ -ble, te o 'yi -mlian.»\n34 Zozi "e -wlɛ 'nan: «-Te minnun -a lɩ 'pa "fɛdi drɛnan bɛ, tʋ nɛn lɩ -trɛ 'pazan a o yei "bɛ, wa'a fɛ sɔan dɩ. 35 'Pian tʋ -tʋ -taa "bɔlɛ bɛ, o lɩ -trɛ 'pazan "sia o yei. Tʋ zɩɛ -a man nɛn o fɛ "sɔan.»\n36 Ɛn Zozi -kɔnnɛn "tʋ -fɔdɩ 'sia -wlɛ. Yaa 'vɩ 'nan: «Min -tʋ 'ka sɔ -trɛ 'fʋɩ 'bo, -e 'e 'pa sɔ ceje 'fɔnnan dɩ. -Te 'bɛ "cɛɛ dɩɛ, sɔ -trɛ 'bɔ 'fʋɩ 'bʋ 'e "tun, ɛn o yiɛ 'ka 'kɔan 'e cin va dɩ.\n37 Ɛn "nyian bɛ, e 'ka "le 'o -wɛn -trɛ -sɛn -wi 'kɔlɛ 'tre cejenun -ji dɩ. -Te 'bɛ "cɛɛ dɩɛ, -wɛn -trɛ -wi 'kɔlɛ 'tre cejenun fɛaman -e -wɛn 'e 'sran, te -wi 'kɔlɛ 'trenun wii. 38 'Pian o -wɛn -trɛ -sɛan -wi 'kɔlɛ 'tre -trɛnun -ji!\n39 Ɛn "nyian bɛ, min nɛn -wɛn 'cɛn 'mlindɩ -trɔa -a bɛ, ya'a 'wɛn -trɛ ye "yi "dɩ. Kɔɔ yaa ve 'nan: ‹-Wɛn 'cɛn 'mlindɩ 'bɛ cɩ "yi.› »


sannge bé nga bé bu bé ke bé nin tyenle nin men ufle ng'o ba lo'n i nun tranle fata'n, bé su dya'a bla nin bian. Ye bé su wu'a kun, yele ke béh katyih ke ange'm bé sa, tyenle bo Nyanmien tyen bé'n ti, béh yôh i mma mun.\nSa nglô yile 4:8\nLiké nnan so'n bé le ndewa nsiensien, ye nyinma ô bé wunnen'n kwlaa su. Wia nun nin kongue bé tô dyué sé ke: «O ti kpli ô, o ti kpli ô, o ti kpli ô, é Min Nyanmien'n o ti kpli, o ô le, o ô le lalaa, oh kah le!» Bé yatyi'e i tôle mlonmlon.\nO man nh séh amun ke, sa te yôfue kun b'o katyi i nzuen'n ti, Nyanmien i ange'm bé klun dyo.\nSa nglô yile 14:6\nN wuun ange kun ékun o tu sin nyanmien blé kpa nun lo, o le dyasin fe kun b'o ti anannganman, b'o wa kan klé swran nga bé ô asie'n su bo bé fin menmen nin nvlénvlé'n kwlaa nun, o nin bé kwlaa nga bé anien'n ti wafawafa'n, nin swran wafawafa'n kwlaa.\nYe nh kanh klé amun ékun ke, ange nga ba tra'an dyunman nga Nyanmien sié bé su'n i su, bo bé yatyi bé lika'n, Nyanmien tyi bé guaa aôsin tuun kpa'n nun, o su nyanndyi'a bé mlonmlon, nan se i dyole dile tyen dan'n dyuo wa di bé nde'n.\n Nzué so'n ti baptême b'o man amuan nyan amun ti nde'n i nzolie. Nanh ke o wunnzin bé wunnen su fieon, sannge o man é sre Nyanmien ke nanh man é klun titi é kun. Jésus-Christ i tyenle'n ti ye é nyaan é tio. O oo nyanmien su lo, o ô Nyanmien i sa fama su, o sié ange, nin lo kpenngben, nin bé ngbléwangbléwa mun.\nNyanmien kan kléé bé ke i nde ng'o fa wla bé nuan ke bé kan'n o ti'a bé bobo bé lie, sannge amun lieo. Bé nga bé kan dyasin fe'n Nyanmien Wawe'n b'o sunmenniin'n i fanngan nun'n, nde so'n ye bé kan kléé amun ye'n. Ange'm bé bobo bé klô ke béh wunh sa so'm bé wle.\nSannge an baa Sion Ôka'n i bô, an baa nyanmien su Jérusalem b'o ti Anannganman Nyanmien'n i klô'n bo ange akpiakpi bé ô su'n su.\nSa nglô yile 5:11-12\n N niaan lo ékun, n tii ange kpanngban kpa bo bé dyu akpingbingbi'n bé nen. Bé sin yia bia'n nin liké nga bé ti ke nnen sa'n, nin kpenngben mun. Bé kpan kéklé, bé sé ke: Ke Nyanmien man Bua Gbanflen bo bé kunniin'n o kwla, b'o men anyanbéun, b'o man o si ngwlele, b'o men wunmien, bo bé yeyee, bé yi i aye, bé menmen'n, i kwlaa so'n ti i su.\n Se o waan a ti Nyanmien Wa sakpa'n, tu kpen asie wun lo, afin bé klelii ke: «Oh séh i ange'm bé ke, Bé fa o bé sa su, O man o dya su kplaman yebue.» Jésus kusu séé i ke: Bé klelii lika ufle ékun ke: «Nanh laka o Min Nyanmien.» Mmusu'm bé si Satan fe ékun oo ôka fléiin kpa kun su, o fa men'n i famien diwle'n kwlaa nin i nun ninngé b'o ba bé nyrunnyan'n klélii, o sé ke: Se a kôtô m bô a manman min'n, nh fah ninngé nga kwlaa man o. Ye Jésus sé i ke: Satan (*f6*), dyaô le! Afin bé klelii ke: «Kôtô o Min Nyanmien'n i bô, ye sui kunngba tye.» Ye mmusu'm bé si Satan yatyii i nuon, nan ange'm ba be i sule.\nM bo n katyii Swran'n min nin n Si ange mun éh bah i dunman nun béh wunh ke i nyrun ti nyannyan o yô srô, ye ke swran kun i nyôlie'n ti dyu'n mh menh i nuan liké.\n Ke awe'n kô te'n, nh sunmanh min ange mun, bé wa yia bé bo Nyanmien faa bé bo bé ô men wunmuan'n nun'n, ke o fin nyanmien'n i bué kun su lélé fa dyu i bué kun ékun. Anh fa sunnzun blofue aloma'n bé nian. Ke oh nyrenh, bo i nnya'n treh'n, an si ke munngun'n wa mantan. I kunngba nion, amun kusu ke an wun ninngé so'm bé kwlaa'n, man amun si ke m bo n katyii Swran'n min nin wa a mantan, n dyin anuan'n sin. Nanwle, swran nga bé ô le'n, bé su wiéman nan sa so'm ba yô. Nyanmien'n nin asie'n béh sinh, sannge min nde'n i ble'n su si'an lé.\nafin bé klelii ke: «Oh séh i ange'm bé ke Bé nian o su.»\n Sannge Marie dyin ndia'n i anuan'n nun le, o sun. Ke oh sunh'n, o kpe i nyin asé niaan ndia'n nun lo. Oh niaanh… ange nnyon ye, tannin ufué ô bé wun! Bé ti kan Jésus fuen'n laa le'n, kun ti i ti lika lo ye kun ti i dya ngua lo.\n Sannge é kenngen Nyanmien Nde nga bé kleli'n i lika wié nun ke swran wié sé ke: «Nzu yele swran b'o man a bu i akunndaan, Nzu yele klo swran b'o man a nien i likaa? A yôli man ange'm bé kpa'n trelii lé nnyon kun, A siéé famien man o nyan nyrun, bé menmen, A fe sié liké'n kwlaa su.» Ke Nyanmien fe i sié liké'n kwlaa su so'n, liké fi a ka'a le bo nenh i ye o sié béo. Sannge é nian wu'an ke o sié liké'n kwlaa ke é sé ye'n. Sannge é wun Jésus bo Nyanmien yôli man ange'm bé kpa'n trelii lé nnyon kun'n, ke bé siéli i famien, o man bé menmen, nyrennen wié'n b'o wuli'n ti. Ke o yôô so'n, é wun ke Nyanmien i aklunyé'n ti ye o wuu swran'n kwlaa bé tio. Nanwle, Nyanmien b'o yii liké'n kwlaa bo i ti ye i kwla ô le'n, o yôô sa ng'o yôo o nin i fata'n. Afin ke o yô nan i mma kpanngban kpa ba o nyanmien su lo'n, o yôli man Jésus b'o kpe atin man bé nyan bé ti'n, o yô swran bo nyrennen b'o wunniin'n ti o si atin so'n kpe kpa. Afin i b'o man swran'm bé wun sa'n wié'n, nin bé nga o man bé wun sa'n wiéli'n, o nin bé bé si ti kun. I so'n ti ye ke o sé ke bé ti i niaan'n, nyannzuen kunmen nion. Afin o sé ke: «Nyanmien, mh bôh dunman klé n niaan mun, Nh tôh dyué m bô fle o anyia'n nun.» O keen i ékun ke, «oh feh i wla'n gue i su.» Ye o keen i ékun ke: «Anh nian min nin ba nga Nyanmien fa bé maan min'n yé ye:»


Maan e bu sa nga be klɛli be kɛ bé fá tú e fɔ’n be akunndan | Like suanlɛ liɛ\n“Sa sɔ’n, [...] be klɛli be kɛ bé fá tú e bɔ y’a ju mɛn’n i bue nuan’n e fɔ.”—1 KORƐNTFUƐ MUN 10:11.\nJUE: 11, 61\n?NGUE YƐ SA TƐ NGA FAMIƐN[...]\nAza nin Zozafati be yoli’n kle e-ɔ?\nEzekiasi yoli’n kle e-ɔ?\nZoziasi yoli’n kle e-ɔ?\n1, 2. ?Ngue ti yɛ like suanlɛ nga wá kán Zida famiɛn nnan be ndɛ-ɔ?\nWIENUN-ƆN, e wun kɛ sran kun wa seli, w’a tɔ. Sɛ é sín lika kunngba sɔ’n nun’n, é nían e wun su naan y’a tɔman wie. I wafa kunngba’n, sɛ e si sa tɛ nga sran wie’m be yoli’n, e kwla nian e wun su naan y’a yoman wie. I lɛ nun’n, Biblu’n kan sran wie’m be sa tɛ mɔ be yoli’n i ndɛ naan e nian e wun su.\n2 Like suanlɛ ng’ɔ sinnin lɛ’n nun’n, e kannin Zida famiɛn nnan be ndɛ. Famiɛn sɔ’m be suli Zoova nin awlɛn kpa. Sanngɛ ɔ ju wie’n, be yoli sa ng’ɔ yoman Zoova fɛ’n. Biblu’n kan sa sɔ mɔ be yoli be’n, be ndɛ. ?Wafa sɛ yɛ i bo’n guali mannin be-ɔ? ?Ngue yɛ é yó naan y’a nianman be sa tɛ’n su-ɔ? Like suanlɛ nga wá kán famiɛn nnan sɔ’m be ndɛ.—An kanngan Rɔmfuɛ Mun 15:4 nun.\nNÁN E LAFI E KLƆ SRAN AKUNNDAN’N SU\n3-5. (a) ?Kannzɛ Aza suli Ɲanmiɛn nin awlɛn kpa’n, sanngɛ sa tɛ benin yɛ ɔ yoli-ɔ? (b) ?Kɛ Baɛsa bali kɛ ɔ nin Aza bé kún’n, ngue ti yɛ Aza ko taloli klɔ sran-ɔn?\n3 Maan e dun mmua kan famiɛn Aza i ndɛ. Kɛ Etiopifuɛ miliɔn kun be bali kɛ be nin Zida bé kún’n, Aza fɛli i wun wlali Zoova sa nun. Sanngɛ cɛn kun’n, Baɛsa m’ɔ ti Izraɛli famiɛn’n bali Zida mɛn’n su tɔlɛ. Ɔ sili Rama klɔ’n i wun talɛ kekleke kpa. Klɔ sɔ’n mantan Zida mɛn’n i koko lɛ. Aza waan ɔ́ yó naan Baɛsa yaci talɛ sɔ’n i silɛ. Sanngɛ, w’a fɛmɛn i wun w’a wlaman Zoova sa nun. (2 Be Nyoliɛ 16:1-3) Ɔ ko taloli Siri famiɛn’n. Kɛ Sirifuɛ’m be bali’n, Baɛsa “yacili junman’m be dilɛ, yɛ ɔ guali Rama klɔ’n i wun silɛ’n i ase.” (2 Be Nyoliɛ 16:5) Kɛ ɔ yoli sɔ’n, Aza kwla buli i kɛ ɔ yoli like kpa.\n4 Sanngɛ, i ayeliɛ sɔ’n w’a yoman Zoova fɛ. I sɔ’n ti, ɔ sunmɛnnin i nuan ijɔfuɛ Ananin kɛ ɔ ko tu Aza i fɔ. (An kanngan 2 Be Nyoliɛ 16:7-9 nun.) Ananin seli Aza kɛ: “Ɔ fin ndɛ’n, bé fá alɛ wlá wɔ sin sa tititi.” Baɛsa yacili Rama klɔ’n i wun silɛ. Sanngɛ Aza i kpɔfuɛ’m b’a yacimɛn i yalɛ klelɛ le naan w’a wu.\n5 Like suanlɛ ng’ɔ sinnin lɛ’n kleli e kɛ Aza yoli sa tɛ. Sanngɛ, Ɲanmiɛn wunnin kɛ ɔ su i nin awlɛn kpa. (1 Famiɛn Mun 15:14) Sanngɛ, ɔ fata kɛ Aza wun ajalɛ tɛ ng’ɔ fali’n i su afɛ’n. ?Kɛ Baɛsa bali Zida mɛn’n i su tɔlɛ’n, ngue ti yɛ Aza w’a fɛmɛn i wun w’a wlaman Zoova sa nun mɔ klɔ sran yɛ ɔ ko taloli i-ɔ? Atrɛkpa’n, ɔ buli i kɛ sɛ ɔ yo sɔ’n, i liɛ yó ye. Annzɛ kusu sran wie yɛ ɔ mɛnnin i afɔtuɛ tɛ sɔ’n niɔn.\nNán e lafi e klun akunndan’n su e yo like. Maan e fa e wun wla Zoova sa nun sa’n kwlaa nun.\n6. ?Ngue yɛ Aza i wun ndɛ’n kle e-ɔ? An fa sa kun yiyi nun.\n6 Aza i wun ndɛ’n kle e kɛ, nán e lafi e klun akunndan’n su e yo like. Sanngɛ, maan e fa e wun wla Zoova sa nun sa’n kwlaa nun. Sɛ sa ng’ɔ o e su’n, ɔ ti sɛ ti sɛ o, maan e srɛ Zoova naan ɔ uka e. Ɔ fata kɛ e tinuntinun e usa e wun kosan nga mun: ‘?Kɛ sa’m be ju min su’n, n nian Biblu’n nun naan m’an wun like ng’ɔ fata kɛ n yo’n? ?Annzɛ kusu, n lafi n bɔbɔ min akunndan liɛ’n su?’ Wienun-ɔn, e awlofuɛ’m be ti’n, aɲia’m be bo kɔlɛ’n ti kekle man e. ?Kɛ ɔ yo sɔ’n, e fa e wun wla Zoova sa nun naan ɔ kle e like ng’ɔ fata kɛ e yo’n? Annzɛ kusu, y’a kunndɛ junman lele e ɲanman wie. Kpɛkun, sran wie w’a se kɛ ɔ́ mán e junman. ?Kɛ ɔ yo sɔ’n, é kán klé sran’n i weinwein kɛ e le aɲia mun lemɔcuɛ kwlaa nun, naan be bo kɔlɛ’n ti e cinnjin kpa? Sa’n kwlaa nun’n, maan e nanti ndɛ nga jue tofuɛ kun kannin’n su. Ɔ seli kɛ: “Fa ɔ wun sa’n kwlaa wla Anannganman sa nun. Fa ɔ wla’n guɛ i su, yɛ ɔ́ yó ng’ɔ nin wɔ fata’n ɔ́ mán wɔ.”—Jue Mun 37:5.\nNÁN E NIN SRAN TƐ E SAN NUN\n7, 8. (a) ?Sa tɛ benin yɛ Zozafati yoli-ɔ? (b) ?Wafa sɛ yɛ i bo’n gua mɛnnin i-ɔ? (An nian desɛn ng’ɔ o kan like suanlɛ’n bo i bo lɛ’n.)\n7 Maan e kan Aza i wa Zozafati i ndɛ siɛn’n. I kusu fɛli i wun wlali Zoova sa nun. Yɛ ɔ yoli sa sunman mɔ be yo Zoova fɛ’n. Sanngɛ ɔ ju wie’n, ɔ fali ajalɛ tɛ wie mun. I wie yɛle kɛ, ɔ jali famiɛn Akabu klunwifuɛ’n i awlo’n nun bla. Kpɛkun cɛn kun’n, ɔ nin Akabu be ɔli kɛ be nin Sirifuɛ’m bé kún. Sanngɛ nn, Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ Mise seli i kɛ nán ɔ wɔ. Kɛ be ɔli’n, Sirifuɛ’m be yoli i like yaya. Ɔ ka kan naan b’a kun i. (2 Be Nyoliɛ 18:1-32) Kɛ ɔ sɛli i sin Zerizalɛmun’n, Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ Zei usɛli i kɛ: “?Ɔ yo sɛ ti yɛ a ɔli klunwifuɛ’n nga i ukalɛ-ɔ? ?A klo be nga be kpɔ Anannganman’n?”—An kanngan 2 Be Nyoliɛ 19:1-3 nun.\n8 Zozafati w’a faman sa ng’ɔ juli i su’n w’a tumɛn i wun fɔ. Yɛ ndɛ nga Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ’m be kan kleli i’n, w’a siemɛn i su w’a timan. Zozafati klo Zoova, yɛ ɔ kunndɛ kɛ ɔ́ yó sa nga be yo Zoova fɛ’n i titi. Sanngɛ, sran m’ɔ kloman Zoova’n, yɛ ɔ fɛli i wun ko mɛntɛnnin i ekun-ɔn. Sran sɔ’n yɛle Akabu i wa Akazia. Be bo yoli kun be boboli mmeli kun. Sanngɛ, mmeli sɔ’n bubuli. B’a kwlá fa diman junman.—2 Be Nyoliɛ 20:35-37.\n9. ?Sɛ e nin sran tɛ e san nun’n, wafa sɛ yɛ i bo’n gúa-ɔ?\n9 ?Ngue yɛ Zozafati i wun ndɛ’n kle e-ɔ? Zozafati yoli sa nga be yo Zoova fɛ’n, yɛ ɔ “fɛli i wla’n kwlaa guɛli i Anannganman” su. (2 Be Nyoliɛ 22:9) Sanngɛ, ɔ nin sran nga be kloman Zoova yɛ be sannin nun-ɔn. I sɔ’n ti, sa kekle’m be ɲɛnnin i. Yɛ, ɔ ka kan naan b’a kun i. I sɔ’n kle kɛ ndɛ kun mɔ Biblu’n kan’n ti nanwlɛ. Ɔ se kɛ: “Sran ng’ɔ fɛ i wun mantan ngwlɛlɛfuɛ’n, ɔ kaci ngwlɛlɛfuɛ. Sran nga kusu b’ɔ fɛ i wun mantan sinnglinfuɛ’n, ɔ kaci sinnglinfuɛ.” (Nyanndra Mun 13:20) E kunndɛ kɛ é kán Zoova i ndɛ é klé sran mun. Sanngɛ, sɛ e fa e wun mantan be nga be kunndɛman kɛ bé sú i’n, ɔ́ yó tɛ mán e.\n?E lafi su kɛ Ɲanmiɛn fanngan nun’n, e kwla ɲɛn i sufuɛ kun e jɛ i?\n10. (a) ?Sɛ e kunndɛ kɛ é já bla annzɛ bian’n, ngue yɛ Zozafati i wun ndɛ’n kwla kle e-ɔ? (b) ?Ngue yɛ ɔ fata kɛ e wla kpɛn su-ɔ?\n10 ?Sɛ e kunndɛ kɛ é já bla annzɛ bian’n, ngue yɛ Zozafati i wun ndɛ’n kwla kle e-ɔ? Wienun-ɔn, e klo sran m’ɔ timan Zoova i sufuɛ’n. Afin e bu i kɛ e su ɲanman Zoova i sufuɛ kun mɔ e kwla jɛ i-ɔ. Annzɛ kusu, e osufuɛ wie’m be yo e fiaan kɛ e su yo oke naan e jaman bla annzɛ bian. Wafa nga Zoova yili e’n ti’n, e klo sran. Yɛ e kunndɛ kɛ be klo e wie. ?Sɛ e ɲanman Zoova i sufuɛ kun e jɛmɛn i’n, ngue yɛ ɔ fata kɛ e yo-ɔ? Maan e fa e wun wla Zoova sa nun titi. I sɔ yɛ Zozafati yoli-ɔ. (2 Be Nyoliɛ 18:4-6) Sanngɛ, kɛ ɔ fɛli i wun ko mantannin Akabu klunwifuɛ’n, w’a buman Zoova i akunndan kun. I wla fili su kɛ Zoova “nian-nian asiɛ wunmuan’n su naan ɔ́ súan be nga be fa be wla’n kwlaa guɛ i su’n be bo.” (2 Be Nyoliɛ 16:9) Maan e wla kpɛn su titi kɛ Zoova kunndɛ kɛ e liɛ yo ye. Ɔ wun sa nga be o e su’n be wlɛ, yɛ e ndɛ lo i. Maan e lafi su kɛ i fanngan nun’n, e kwla ɲɛn i sufuɛ kun e jɛ i. Sɛ e lafi i su sɔ’n, ɔ́ yó sɔ mán e sakpa.\nNán e nin sran ng’ɔ timan Zoova i sufuɛ’n e san nun. (An nian ndɛ kpɔlɛ 10 nun.)\nNÁN E TU E WUN\n11, 12. (a) ?Ngue yɛ sa nga Ezekiasi yoli’n, ɔ yili i nglo-ɔ? (b) ?Ngue ti yɛ Zoova yaci cɛli i-ɔ?\n11 ?Ngue yɛ Ezekiasi i wun ndɛ’n kle e-ɔ? Cɛn kun’n, Zoova yoli maan Ezekiasi yili wafa ng’ɔ ti’n i nglo kpa. (An kanngan 2 Be Nyoliɛ 32:31 nun.) Kɛ Ezekiasi tɔli tukpacɛ’n, Zoova seli i kɛ ɔ́ yó juejue. Kpɛkun, ɔ kleli i nzɔliɛ kun naan ɔ wun i wlɛ kɛ ɔ́ yó juejue sakpa. Yɛle kɛ, Zoova yoli maan fɔnvɔ m’ɔ fuli asikalie’n su’n, ɔ sɛli i sin juli asikalie’n su kan be tiatia lɛ’n i blu su. Kɛ Babilɔnin famiɛn’n tili sa sɔ m’ɔ juli’n, ɔ kunndɛli kɛ ɔ́ sí nun kpa. I sɔ’n ti, ɔ sunmannin sran Ezekiasi wun lɔ. (2 Famiɛn Mun 20:8-13; 2 Be Nyoliɛ 32:24) Wafa ng’ɔ fata kɛ Ezekiasi sɔ sran sɔ’m be nun’n, Zoova w’a klemɛn i. Biblu’n waan Zoova “yacili i ngunmin” naan ɔ́ nían like ng’ɔ́ yó’n. Ezekiasi fɛli i sa nun ninnge kpakpa’n kwlaa kleli aofuɛ sɔ mun. I lɛ nun’n, ɔ kleli wafa ng’ɔ ti’n.\n12 Ezekiasi tuli i wun dan. Ɔ maan, ‘sa kpa nga Anannganman yo mɛnnin i’n, w’a simɛn i su ye.’ Like nga ti yɛ Ezekiasi tuli i wun’n, Biblu’n yiyiman nun. Sanngɛ atrɛkpa’n, kwlalɛ m’ɔ kwlali Asirifuɛ mun’n, annzɛ kɛ Zoova maan ɔ yoli juejue’n, i ti yɛ ɔ yoli sɔ-ɔ. Annzɛ kusu, kɛ m’ɔ yoli aɲanbeunfuɛ m’ɔ ɲannin ɲrun dan’n, i ti yɛ ɔ yoli sɔ-ɔ. Ezekiasi suli Zoova nin awlɛn kpa. Sanngɛ blɛ kun nun’n, ɔ tuli i wun. Yɛ w’a yoman sa ng’ɔ yo Zoova fɛ’n. Sanngɛ i sin’n, ɔ “wunnin” i fɔnlɛ ng’ɔ fɔnnin’n. Kpɛkun, Zoova yaci cɛli i.—2 Be Nyoliɛ 32:25-27; Jue Mun 138:6.\nKɛ e wiengu’m be yi e ayɛ’n, like nga é yó’n, ɔ́ yí wafa nga e ti’n i nglo.\n13, 14. (a) ?Sa benin yɛ ɔ kwla yi wafa nga e ti’n i nglo-ɔ? (b) ?Sɛ e wiengu’m be yi e ayɛ’n, ngue yɛ ɔ fata kɛ e yo-ɔ?\n13 ?Ngue yɛ Ezekiasi i wun ndɛ’n kle e-ɔ? Zoova fanngan nun’n, Ezekiasi kwlali Asirifuɛ mun. Kpɛkun kɛ ɔ tɔli tukpacɛ’n, Zoova yoli i juejue. Kɛ sa nɲɔn sɔ’m be juli’n, i sin yɛ ɔ tuli i wun-ɔn. ?I sɔ’n ti, sɛ e ɲan like kpa wie’n, annzɛ e yo like kpa kun naan e wiengu’m be yi e ayɛ’n, ngue yɛ ɔ fata kɛ e yo-ɔ? Like nga é yó’n, ɔ́ yí wafa nga e ti’n i nglo. Wienun-ɔn, aniaan kun w’a siesie i wun kpa w’a ijɔ nzra nun. I sin’n, aniaan’m be yo i mo, junman kpa m’ɔ dili’n ti. ?Ngue yɛ ɔ fata kɛ ɔ yo-ɔ?\n14 Maan e wla kpɛn ndɛ kun mɔ Zezi kannin’n su titi. Ɔ seli kɛ: “Kɛ an ko yo kwlaa nga be seli amun kɛ an yo’n, amun se kɛ: ‘E ti kɛ junman difuɛ bɔ y’a yo-man like fi sa, nga be seli e kɛ e yo’n, yɛ e yoli-ɔ.’” (Lik 17:10) Kɛ Ezekiasi tuli i wun’n, w’a siman sa kpa nga Zoova yo mɛnnin i’n i su ye. Sɛ e ijɔ nzra nun naan e niaan’m be yi e ayɛ’n, maan e yo wun ase kanfuɛ. ?Ngue yɛ maan e kwla yo sɔ-ɔ? Maan e wla kpɛn ninnge nga Zoova yo mannin e’n be su. Kpɛkun, maan e kan Zoova i ndɛ. Yɛ maan e kan wafa ng’ɔ jrannin e sin’n i ndɛ wie. Afin i nuan ndɛ’n m’ɔ fa mannin e’n, ɔ nin i wawɛ’n, be ti yɛ e kwla ijɔ nzra nun-ɔn.\nMAAN E FA E WUN WLA ZOOVA SA NUN NAAN Y’A FA AJALƐ MUN\n15, 16. ?Ngue ti yɛ be kunnin Zoziasi-ɔ?\n15 ?Famiɛn Zoziasi kusu, ngue yɛ i wun ndɛ’n kle e-ɔ? Famiɛn Zoziasi yoli famiɛn kpa. Sanngɛ, ajalɛ ng’ɔ fɛli i cɛn kun’n ti’n, ɔ wuli. (An kanngan 2 Be Nyoliɛ 35:20-22 nun.) Yɛle kɛ, ɔ jasoli kɛ ɔ nin Neko m’ɔ ti Ezipti famiɛn’n bé kún. Ezipti famiɛn’n seli i kɛ nán ɔ yo sɔ. Afin, ɔ nin i be leman ndɛ. Ndɛ nga Neko kan kleli i’n, Biblu’n waan “Nyanmiɛn yɛ maan ɔ kɛnnin i sɔ ndɛ’n niɔn.” Sanngɛ, Zoziasi w’a tieman. Ɔ ɔli alɛ’n i kunlɛ. Ɔ maan be kunnin i. ?Yɛ ngue ti yɛ Zoziasi waan saan ɔ nin Neko bé kún-ɔn? Biblu’n yiyiman nun.\n16 ?Ngue yɛ ɔ fata kɛ Zoziasi yo naan w’a wun i wlɛ kɛ ndɛ nga Neko kannin’n, ɔ fin Ɲanmiɛn sakpa-ɔ? Ɔ fata kɛ ɔ usa Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ Zeremin i ngwlɛlɛ afɛ. (2 Be Nyoliɛ 35:23, 25) Asa ekun’n, ɔ fata kɛ ɔ wun sa kun i wlɛ. Yɛle kɛ, Ezipti famiɛn’n su kɔ Karkemisi alɛ kunlɛ. Ɔ nin Zerizalɛmunfuɛ’m be leman ndɛ. Asa ekun’n, Neko w’a kanman Zoova, annzɛ i sufuɛ’m be ndɛ tɛtɛ. Zoziasi w’a bumɛn i kwlaa sɔ’n i akunndan naan w’a se kɛ ɔ nin Neko bé kún. ?Ngue yɛ Zoziasi i ayeliɛ sɔ’n kle e-ɔ? Yɛle kɛ, sɛ sa wie o e su naan e waan é fá ajalɛ kun’n, maan e dun mmua nian, sɛ ɔ ti Zoova klun su o.\n17. ?Sɛ e sa mian’n, ngue yɛ é yó naan y’a faman ajalɛ tɛ kɛ Zoziasi sa-ɔ?\n17 Sɛ e kunndɛ kɛ é fá ajalɛ kun’n, maan e dun mmua bu Ɲanmiɛn i mmla’m be akunndan. Yɛ maan e kunndɛ wafa nga e kwla nanti su’n. Wie liɛ kusu, maan e nian fluwa nga Anuannzɛ’n yili be’n, be nun. Annzɛ kusu, maan e usa asɔnun kpɛnngbɛn kun i ngwlɛlɛ afɛ. Ɔ kwla fa e ɲin sie i Ɲanmiɛn i mmla wie mun ekun be su naan e bu be su akunndan. Wienun-ɔn, aniaan bla kun i wun’n timan Zoova i sufuɛ. Cɛn kun’n, aniaan bla’n w’a siesie i wun naan ɔ́ kɔ́ jasin fɛ bolɛ. (Sa Nga Be Yoli’n 4:20) I wun’n se i kɛ nán maan ɔ wɔ. Ɔ kunndɛ kɛ cɛn sɔ nun’n, be ko yiyi be ɲin su kan lika kun. Afin be yiyili be ɲin su w’a di le nɲɔn kun. ?Ngue yɛ aniaan bla’n yó-ɔ? Ɔ fata kɛ ɔ bu Biblu’n nun ndɛ wie’m be akunndan naan ɔ fa ajalɛ ng’ɔ ti kpa’n. Ɔ kunndɛ kɛ ɔ́ yó Ɲanmiɛn nin Zezi be klun sa. Afin, be yɛ be seli kɛ e bo jasin fɛ’n niɔn. (Matie 28:19, 20; Sa Nga Be Yoli’n 5:29) Kusu, i wla kpɛn su kɛ Ɲanmiɛn Ndɛ’n se kɛ maan bla’m be bu be wun’m be sran. Yɛ maan Ɲanmiɛn i sufuɛ’m be yo akunndanfuɛ. (Efɛzfuɛ Mun 5:22-24; Filipfuɛ Mun 4:5) ?Be ɲin su yiyilɛ ngunmin ti yɛ i wun’n seli i kɛ nán ɔ wɔ jasin fɛ bolɛ cɛn sɔ’n nun-ɔn? ?Annzɛ kusu, i wun’n kunndɛman kɛ ɔ bo jasin fɛ’n? E mɔ e ti Zoova i sufuɛ’n, maan e yo akunndanfuɛ naan ajalɛ nga é fá’n, ɔ yo Zoova klun su.\nMAAN E SU ZOOVA NIN AWLƐN KPA TITI\n18. ?Ngue yɛ Zida famiɛn nnan’n be wun ndɛ’n kle e-ɔ?\n18 Sa tɛ nga Zida famiɛn nnan’n be yoli’n, e kwla yo wie. Yɛle kɛ (1) e lafi e klun akunndan’n su e yo like. (2) E nin sran tɛ e san nun. (3) E tu e wun. (4) E buman Zoova i mmla’m be akunndan naan y’a fa ajalɛ. Kannzɛ ɔ ti sɔ’n, nán e bu i kɛ Zoova klun kwlá jɔman e wun le. Zoova m’ɔ si sran’m be awlɛn nun’n, ɔ wunnin kɛ famiɛn nnan sɔ’m be su i nin awlɛn kpa. I wafa kunngba’n, Zoova wun kɛ e klo i, naan e kunndɛ kpa kɛ é yó i klun sa’n. I sɔ’n ti, ɔ yoli maan sa nga sran wie’m be yoli m’ɔ timan su’n, be klɛli be sieli i Biblu’n nun. I sɔ’n yo e fɛ dan. I sɔ’n ti, maan e bu be su akunndan naan y’a yoman sa ng’ɔ ti tɛ dan’n.


Kɛ be lo e ngasi’n—‘Kɛ e wiengu Klistfuɛ kun yo e sa’n’ (Kolɔsfuɛ Mun 3:13)\nKɛ be lo e ngasi’n—‘Kɛ e wiengu Klistfuɛ kun yo e sa’n’\n“Min asɔnun’n nun lɔ’n, aniaan bla kun tɔnnin min suɛn kɛ m’an wuɛ i sika. Kɛ aniaan’m be tili ndɛ sɔ’n, be nun wie’m be jrɛnnin i sin. Sanngɛ, i sin’n, aniaan bla’n wa wunnin kɛ nán min yɛ n fɛli i sika’n niɔn. Ɔ maan ɔ seli min yaci. Sanngɛ nanwlɛ, min klun lɔ’n ɔ yoli min kɛ n su kwlá yaci n cɛmɛn i le sa.”—Linda.\n?Ɔ WIENGU Klistfuɛ kun w’a yo ɔ sa kɛ ngalɛ’n sa le? Sa nga Klistfuɛ wie’m be wiengu’m be yoli be’n ti’n, Ɲanmiɛn sulɛ’n yoli kekle mannin be. ?I sɔ sa’n wie yɛ ɔ juli ɔ su ɔ?\n?Sran kun kwla yo naan Zoova ‘ɲin tu e su’?\nE si kɛ ɔ fata kɛ Klistfuɛ’m be klo be wiengu. I sɔ’n ti’n, kɛ e wiengu Klistfuɛ kun yo e sa’n, nanwlɛ, i yaci cɛlɛ’n kwla yo kekle kpa. (Zan 13:34, 35) Sɛ e niaan Klistfuɛ kun yo e sa’n, ɔ kwla yo e ya lele kpe nun.—Jue Mun 55:13.\nBiblu’n kle kɛ ɔ ju wie’n, Klistfuɛ’m be yo be “wiengu sa.” (Kolɔsfuɛ Mun 3:13) E si sɔ, sanngɛ kɛ i sɔ’n ju e bɔbɔ e su’n, wie liɛ’n kɛ ɔ ko yo naan w’a sɔn e nun’n, ɔ ti kekle. ?Ngue yɛ ɔ kwla uka e i sɔ’n nun ɔn? Maan e nian Biblu’n nun like nsan mɔ be kwla uka e’n:\nE Si m’ɔ o ɲanmiɛn su lɔ’n si sa’n kwlaa nun. Sa kwlaa ng’ɔ ju e su’n, Zoova wun i. Sɛ be bu e lufle’n, ɔ si wafa ng’ɔ yo e’n. (Ebre Mun 4:13) Asa ekun’n, kɛ e wun ɲrɛnnɛn’n, ɔ yo Zoova i ya. (Ezai 63:9) Zoova su yaciman ‘ɲrɛnnɛn’n nin mianlɛ’n,’ annzɛ like uflɛ lɛ naan ɔ yo naan i ‘ɲin tu e su.’ Ɔ su manman i sufuɛ uflɛ i atin naan ɔ yo sɔ. (Rɔmfuɛ Mun 8:35, 38, 39) E kusu’n, nán maan e yaci like wie, annzɛ sran wie nun naan ɔ yo naan e nin Zoova e afiɛn ti nun.\nSa yaci cɛlɛ’n kleman kɛ sa’n timan tɛ. Kɛ e wiengu kun yo e sa mɔ e yaci e cɛ i’n, nán kɛ sa sɔ’n timan tɛ ti ɔ. Zoova kpɔ sa tɛ’n. Sanngɛ, kɛ sran kun kle kɛ i sa tɛ’n yo i nsisɔ’n, Zoova yaci cɛ i. (Jue Mun 103:12, 13; Abakik 1:13) Ɔ maan, kɛ Zoova wla e fanngan kɛ e yaci e wiengu’m be wun sa’n e cɛ be’n, ɔ su se e kɛ e sɔnnzɔn i. Afin Zoova liɛ’n, ɔ “fa-man ya sie-mɛn i klun.”—Jue Mun 103:9; Matie 6:14.\nKɛ e faman sa e sieman e klun’n, i sɔ’n yo e bɔbɔ e ye. ?Wafa sɛ? Maan e fa sunnzun ase kun e nian. Wienun ɔn, y’a man yɛbuɛ kun m’ɔ yoman nɔnnin ngboko’n su. Sɛ w’a cɛman e sa nun’n, ɔ kleman e yalɛ. Sanngɛ sɛ ɔ cɛ e sa nun’n, saan e sa’n kpɔ́. ?Ngue ti ɔ? Nán kɛ yɛbuɛ’n w’a yo dan w’a tra su ti ɔ. Sanngɛ kɛ m’ɔ su cɛ e sa nun’n, i ti yɛ ɔ yo e kɛ ɔ su yo nɔnnin tra su ɔ. I kunngba’n yɛle ya nga e fa sie e klun’n. Kɛ sran kun yo e sa’n, sɛ bɔbɔ sa sɔ’n ti kaan sɛ naan e fa sie e klun’n, e bɔbɔ yɛ é wún i su afɛ’n niɔn. Ɔ maan, nán ngbɛn ti yɛ Zoova se e kɛ nán e fa sa e sie e klun ɔn. E bɔbɔ e kpa yolɛ ti ɔ.—Nyanndra Mun 11:17.\nKɛ e faman sa e sieman e klun’n, i sɔ’n yo e bɔbɔ e ye.\n“Ɔ yoli min kɛ Zoova bɔbɔ yɛ ɔ su kan ndɛ kle min sa”\n?Ngue yɛ ɔ ukali Linda m’ɔ kwla yacili sa nga i niaan Klistfuɛ kun yoli i’n, cɛli i ɔ? I kun yɛle kɛ sa yaci cɛlɛ’n i su ndɛ nga Biblu’n kan’n, i su akunndan m’ɔ buli’n. (Jue Mun 130:3, 4) Kɛ ɔ wunnin i wlɛ kɛ sɛ ɔ yaci i wiengu i wun sa cɛ i’n, Zoova yáci i liɛ’n cɛ́ i wie’n, i sɔ’n wluwluli i wun kpa. (Efɛzfuɛ Mun 4:32—5:2) Ɔ kɛnnin i sɔ’n i ndɛ seli kɛ: “Ɔ yoli min kɛ Zoova bɔbɔ yɛ ɔ su kan ndɛ kle min sa.”\nKɛ ɔ́ kɔ́ i ɲrun’n, Linda yacili sa nga aniaan bla’n yoli i’n cɛli i weiin. Siɛn’n, ɔ nin aniaan bla’n be nuan sɛ kpa. Linda w’a yaciman Zoova sulɛ sa sɔ’n ti. Wafa nga Zoova ukali Linda, ɔ kunndɛ kɛ ɔ́ úka ɔ sɔ wie.\nBe flɛ aniaan bla kun kɛ Mali. Ɔ seli kɛ: “Kɛ n kpɔcili Zoova’n, klunngbɔ trannin min klun. Sanngɛ, kɛ n kanngannin fluwa An fa amun wun mantan Zoova nun’n, n wla kpɛnnin su kɛ Zoova ti kpa dan naan ɔ ti sran klofuɛ. Ɔ maan, n wa kloli i kpa ekun.” Fluwa sɔ’n i ndɛ tre 26 nin 30 yiyi sa nga ti yɛ Zoova yaci sran i wun sa cɛ i’n, ɔ nin wafa nga e kwla sɔnnzɔn i’n nun.


?Ngue ti yɛ lalafuɛ fluwa nga Ɲanmiɛn maan be klɛli i nuan ndɛ’n be su’n, be osu w’a nunnunman ɔn?\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Acoli Afrikaans Albanais Allemand Amharique Anglais Arabe Arménien Aukan Aymara Azéri Azéri (cyrillique) Bachkir Batak (Karo) Batak (Toba) Biak Bichlamar Bikol Bulgare Cakchiquel (Central) Catalan Cebuano Chichewa Chinois (Simplifié) Chinois (Traditionnel) Chitonga Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Citonga Coréen Croate Créole de Maurice Créole des Seychelles Créole d’Haïti Danois Efik Espagnol Estonien Ewé Fidjien Finnois Fon Français Ga Grec Groenlandais Guarani Géorgien Haoussa Hiligaynon Hmong (White) Hongrois Hébreu Iban Icibemba Igbo Iloko Indonésien Islandais Isoko Italien Japonais Javanese Kabye Karen (S'gaw) Kazakh Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Krio Kurde Kurmanji (cyrillique) Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lamba Letton Lhukonzo Lifu Lingala Lituanien Luganda Lunda Luo Luvale Macédonien Malgache Maltais Mam Mambwe-Lungu Maya Mazateco (Huautla) Mbunda Mizo Mooré Myama Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Nord de Puebla) Ndonga Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Ngangela Nias Norvégien Nyaneka Nyanja Nzema Néerlandais Oromo Ossète Otètèla Pangasinan Papiamento (Aruba) Papiamento (Curaçao) Persan Pidgin (Cameroon) Pidgin salomonien Polonais Portugais Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivie) Quechua (Cuzco) Quichua (Imbabura) Roumain Runyankore Russe Samoan Sango Saramaccan Sepedi Serbe Serbe (Romain) Sesotho (Lesotho) Shona Sidama Silozi Singhalais Slovaque Slovène Sranan tongo Suédois Swahili Swahili (Rép. Dém. Du Congo) Swati Tagalog Tahitien Tatar Tchouvache Tchèque Tetun Dili Thaï Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Tshiluba Tsonga Tswana Turc Tuvalu Twi Tzeltal Tzotzil Ukrainien Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamien Wallis Wawle Wayuunaiki Xhosa Yoruba Zandé Zoulou\nBiblu’n i osu w’a nunnunman\nLIKE NG’Ɔ TI TƐ’N: Fluwa nin nnɛn kplo’m be su yɛ Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ nin laa sran wie’m be klɛli Ɲanmiɛn nuan ndɛ’n niɔn. (2 Timote 4:13) Sɛ Ɲanmiɛn ndɛ’n te o lɛ andɛ’n, ɔ ti abonuan sa. ?Ngue ti ɔ?\nFluwa nɲa’m be saci ndɛndɛ. Fluwa sifuɛ wie’m be seli kɛ: “Fluwa nɲa’n, ɔ titi lele ɔ kaci ndutre. [...] Kɛ be sie be likawlɛ’n, be kwla kplɔ, annzɛ nnɛn nin kakaa wie’m be kwla di. Sɛ be wla be ase’n, nvɔlɛ’m be kwla di.” Kɛ sran wie’m be fali lalafuɛ fluwa sɔ mun sieli i wia nun annzɛ flɔlɔ nun’n, be sacili.\nNnɛn kplo’n, ɔ cɛ tra fluwa nɲa’n. Sanngɛ, kɛ be sie i flɔlɔ nun, annzɛ wia nun’n, ɔ saci wie. * Asa ekun’n, kakaa’m be di. I sɔ’n ti, nnɛn kplo nga be klɛli be su lalafuɛ nun’n, be dan lika be sacili. Sɛ ɔ ti kɛ Biblu’n sacili wie’n, nn e kwlá simɛn i nun ndɛ’n le.\nLIKE NGA TI YƐ BIBLU’N I OSU W’A NUNNUNMAN’N: Zuifu’m be mmla’n se kɛ maan famiɛn’m be nian mmla fluwa’n su be klɛ i ‘fluwa kun nun.’ Mmla fluwa sɔ’n yɛle Biblu’n nun fluwa klikli nnun’n. (Mmla’n 17:18) Asa ekun’n, fluwa sifuɛ wie’m be klɛli mmla sɔ’n fluwa kpanngban su. Klistfuɛ klikli’m be blɛ su’n, fluwa sɔ’m be o Ɲanmiɛn ndɛ suanlɛ nin i srɛlɛ sua’m be nun Izraɛli mɛn’n nun, ɔ nin Maseduani lɔ. (Lik 4:16, 17; Sa Nga Be Yoli’n 17:11) Kɛ é sé yɛ’n, fluwa sɔ’m be nun wie’m be te o lɛ. ?Ngue ti yɛ b’a saciman ɔn?\nBe wunnin fluwa wie mun yɛbuɛ buɛ nun jenvie ng’ɔ ti njin nzue klakla’n i wun lɔ. Nzue tɔman lɔ. Be o sɛ wie’m be nun.\nFluwa sifuɛ kun seli kɛ: “Lalafuɛ nun’n, Zuifu’m be fa be fluwa mun sie i sɛ’m be nun naan b’a saciman.” Klistfuɛ klikli’m be yoli sɔ wie. Afin sran wie’m be wunnin lalafuɛ fluwa nga Ɲanmiɛn ndɛ’n klɛ su’n, be nun wie mun sɛ nin alaka wie’m be nun. Be wunnin wie mun ekun yɛbuɛ buɛ’m be nun, ɔ nin lika nga nzue tɔman kpa’n be nun lɔ.\nANDƐ’N: Lalafuɛ fluwa nga Ɲanmiɛn ndɛ’n klɛ su’n i kpanngban kpa te o lɛ. Be nun wie’m b’a di afuɛ 2.000 tra su. Sran’m be nin a wunman lalafuɛ fluwa uflɛ fi i kpanngban kɛ ngalɛ’n sa le.\n^ ndɛ kpɔlɛ 5 Ndɛ nga Etazini lɔfuɛ’m be kanngannin nun kɛ b’a ɲan be andepandansi’n, be klɛli i nnɛn kplo su. Ɔ nin a diman afuɛ 250. Sanngɛ, be kwlá kannganman ndɛ ng’ɔ klɛ nnɛn kplo sɔ’n su’n i nun kpa kun.


Ɲanmiɛn kunndɛ kɛ e ɲan anannganman nguan nin aunjuɛ mɛn klanman kun nun asiɛ’n su!\nAtrɛkpa’n, a usa ɔ wun kɛ: ‘?I sɔ’n kwla yo ye?’ Ɛɛn i sɔ’n kwla yo ye. Biblu’n se kɛ Ɲanmiɛn i Sielɛ’n yɛ maan Ɲanmiɛn i klun sa sɔ’n wá kpɛ́n su ɔ. Ɔ maan Ɲanmiɛn kunndɛ kɛ sran’m be kwlaa be si Sielɛ sɔ’n ɔ nin ninnge nga ɔ́ wá yó mán e’n.—Jue Mun 37:11, 29; Ezai 9:6.\nƝanmiɛn kunndɛ kɛ e liɛ yo ye.\nSiɛ kpa kwlaa kunndɛ kɛ i mma’m be di aklunjuɛ. I kunngba’n, e Si m’ɔ o nglo lɔ’n kunndɛ kɛ e di aklunjuɛ wie. (Ezai 48:17, 18) I waan ‘sran ng’ɔ yo i klun sa’n, ɔ́ ká lɛ tititi.’—1 Zan 2:17.\nƝanmiɛn kunndɛ kɛ e nanti i atin’n su.\nBiblu’n se kɛ e Yifuɛ’n kunndɛ kɛ “ɔ́ klé e i atin mun,” naan e ‘nanti i akpɔ’m be su.’ (Ezai 2:2, 3) ‘Ɔ fali [sran] wie mun yoli nvle kun naan i dunman tran be su,’ afin ɔ kunndɛ kɛ be kan like nga ɔ́ wá yó’n i ndɛ kle sran mun asiɛ wunmuan’n su.—Sa Nga Be Yoli’n 15:14.\nƝanmiɛn kunndɛ kɛ e bo yo kun e su i.\nBe nga be su Zoova kpa’n, be nuan sɛ, be bubuman be wun nun, yɛ be klo be wun kpa. (Zan 13:35) ?Asiɛ wunmuan’n su’n, wan mun yɛ be uka sran mun naan be bo w’a yo kun Ɲanmiɛn sulɛ nun ɔn? Fluwa nga ɔ o yɛ’n, ɔ́ wá klé be nga be yo sɔ’n.\nE nin wɔ é súan Biblu’n nun like. ?A nin Zoova i Lalofuɛ mun amun a suan Biblu’n nun like le? ?Sɛ a nin a fɛmɛn i sɔ ajalɛ’n, a klo kɛ be nin wɔ suan Biblu’n nun like? Dein su fiteman nun. Biblu’n nun like suanlɛ’n úka wɔ naan a nin Ɲanmiɛn amun afiɛn’n w’a mantan kpa.\nA kwla ɲan fluwa wie mun. Sɛ a kunndɛ ɔ aniɛn’n nun fluwa nga be kwla uka ɔ naan a wun Biblu’n i wlɛ’n, kɔ amun lɔ Ɲanmiɛn Sielɛ Sua’n nun lɔ annzɛ wun Zoova i Lalofuɛ kun wun naan ɔ kunndɛ wie man ɔ.\nA kwla suan e su ndɛ ɛntɛnɛti su. A kwla ko nian Zoova i Lalofuɛ’m be ɛntɛnɛti lika’n nun lɔ. Yɛle www.jw.org. A kwla kanngan Biblu’n nin fluwa nga be kacili be aniɛn 750 tra su nun’n be nun, annzɛ a kwla cuɛn be nun ndɛ mun sie i fluwa su wie.


Be nga be wuli’n bé cɛ́n\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Acoli Afrikaans Albanais Allemand Amharique Anglais Arabe Arménien Aukan Aymara Azéri Azéri (cyrillique) Bachkir Batak (Karo) Batak (Toba) Bengali Biak Bichlamar Bikol Bulgare Cambodgien Catalan Cebuano Chichewa Chinois (Simplifié) Chinois (Traditionnel) Chitonga Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Citonga Coréen Croate Créole de Maurice Créole des Seychelles Créole d’Haïti Dangme Danois Efik Espagnol Estonien Ewé Fidjien Finnois Fon Français Ga Goun Grec Groenlandais Guarani Gujarati Géorgien Haoussa Hiligaynon Hindi Hmong (White) Hongrois Hébreu Iban Ibanag Icibemba Igbo Iloko Indonésien Islandais Isoko Italien Japonais Javanese Kabye Kannada Karen (S'gaw) Kazakh Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Krio Kurde Kurmanji (cyrillique) Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lamba Lhukonzo Lifu Lingala Lituanien Luganda Lunda Luo Luvale Macédonien Makua Malay Malayalam Malgache Maltais Mam Mambwe-Lungu Marathi Maya Mazateco (Huautla) Mizo Mongol Mooré Myama Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Nord de Puebla) Ndau Ndonga Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Ngangela Nias Norvégien Nyanja Nyungwe Nzema Néerlandais Ossète Otètèla Ourdou Pangasinan Papiamento (Aruba) Papiamento (Curaçao) Pendjabi Persan Pidgin (Cameroon) Pidgin salomonien Polonais Portugais Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivie) Quechua (Cuzco) Quichua (Imbabura) Rarotongan Roumain Runyankore Russe Samoan Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbe Serbe (Romain) Sesotho (Lesotho) Shona Sidama Silozi Singhalais Slovaque Slovène Sranan tongo Suédois Swahili Swahili (Rép. Dém. Du Congo) Swati Tagalog Tahitien Tamoul Tatar Tchèque Tetun Dili Thaï Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Tshiluba Tshwa Tsonga Tswana Turc Tuvalu Twi Tzeltal Tzotzil Télougou Ukrainien Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamien Wallis Waray-Waray Wawle Wayuunaiki Wolaitsa Xhosa Yoruba Zandé Zoulou\nNDƐ NG’Ɔ KLƐ FLUWA’N SU’N | KƐ E AWLƐN SU SRAN WU’N\nBe nga be wuli’n bé ɲán nguan ekun\nNdɛ akpasua klikli’n kannin bla kun mɔ be flɛ i Gaɛli’n i ndɛ. Ɔ seli kɛ ɔ kwlá yacimɛn i wun Robɛli i sunlɛ le. Sanngɛ, ɔ lafi su kɛ Ɲanmiɛn i mɛn uflɛ’n nun lɔ’n, ɔ́ wún i wun’n ekun. Ɔ seli kɛ: “Biblu’n nun ndɛ ng’ɔ yo min fɛ kpa’n, yɛle ng’ɔ o Sa Nglo Yilɛ 21:3, 4 nun’n.” Be kɛnngɛn i lɔ kɛ Ɲanmiɛn nin sran’m “bé trán, [...] ɔ́ núnnún be nyinmuɛn’n kwlaa, wie’n su tran-man lɛ kun. Be su yo-man sɛ kun, be su sun-man kun, be su wun-man nyrɛnnɛn kun, afin laa ninnge sɔ’m be su tran-man lɛ kun.”\nGaɛli waan: “Ndɛ sɔ’n cici sran wla. Kɛ n kanngan nun’n, m bu sran kwlaa nga be sran w’a wu mɔ be bu i kɛ be kwlá wunman be kun’n, be akunndan.” Gaɛli lafi ndɛ sɔ’n su. I sɔ’n ti’n, ɔ fa blɛ kpanngban kpa bo jasin fɛ’n naan i wiengu’m be si kɛ cɛn wie lele’n, “wie’n su tran-man lɛ kun.”\nAtrɛkpa’n, amun se kɛ: ‘M buman ndɛ sɔ’n i nanwlɛ.’ Sanngɛ, maan e kan Ɲanmiɛn i sufuɛ kun mɔ be flɛ i kɛ Zɔbu’n i ndɛ e nian. Ɔ tɔli tukpacɛ kekle kpa. (Zɔb 2:7) Yɛ ɔ kunndɛli kɛ ɔ́ wú. Sanngɛ, ɔ lafili su kɛ Ɲanmiɛn cɛ́n i nguan. Ɔ seli Ɲanmiɛn kɛ: “Fa min fia blɔlɔ lɔ. [...] I sin, á klé cɛn, sɛ ɔ ju’n, kpɛkuun ɔ wla kpɛ́n min su. Kpɛkuun blɛ nga a kleli kɛ sɛ ɔ ju-ɔ á wún min’n, sɛ ɔ ju naan a flɛ min’n ń sró, afin n ti ɔ sa nuan like.” (Zɔb 14:13, 15) Nanwlɛ, Zɔbu lafili su kɛ Ɲanmiɛn kwla cɛn i.\nƆ ka kan’n, Ɲanmiɛn wá cɛ́n Zɔbu nin sran kpanngban kpa wie mun ekun. Kpɛkun, bé trán asiɛ’n m’ɔ́ wá káci lika klanman’n su. (Lik 23:42, 43) Ɲanmiɛn Ndɛ’n kle kɛ sran nga be wuli’n “bé cɛ́n.” (Sa Nga Be Yoli’n 24:15) Zezi seli kɛ: “Nán maan ndɛ sɔ’n bo amun nuan, afin cɛn wie lele be kwlaa nga be o ndia nun’n, bé tí i nɛn, yɛ bé fín ndia’n nun fíte.” (Zan 5:28, 29) Zɔbu fín ndia’n nun fíte wie. Kpɛkun, ɔ́ “sɛ́ i sin ɔ́ yó kpinndin-kpinndin kɛ i gbanflɛn nun’n sa.” (Zɔb 33:24, 25) Be kwlaa nga be lafi Ɲanmiɛn su’n, bé liɛ yó ye sɔ wie.\nSɛ ɔ awlɛn su sran kun w’a wu’n, atrɛkpa’n, ndɛ ng’ɔ o fluwa nga nun’n, w’a cici ɔ wla kan. Kanngan Ɲanmiɛn Ndɛ’n nun wie. Kpɛkun, like nga Ɲanmiɛn seli kɛ ɔ́ wá yó be’n, bu be akunndan. Sɛ a yo sɔ’n, ɔ wla’n gúa ase dan.—1 Tɛsalonikfuɛ Mun 4:13.\nLike nga sran kun kwla yo naan i wla w’a gua ase kan’n, atrɛkpa’n, a kunndɛ kɛ á sí nun ekun. Yɛ atrɛkpa’n, a usa ɔ wun kɛ: “?Ngue ti yɛ Ɲanmiɛn yaci sran’m be lɛ mɔ be wun ɲrɛnnɛn ɔn?” Sɛ a kɔ e ɛntɛnɛti adrɛsi jw.org su’n, á wún wafa nga Biblu’n yiyi ndɛ sɔ’m be nun ekun’n.\nNga be klɛli'n Nga be kanngan nun mannzin kanngan'm be su'n i falɛ wafa'n SASAFUƐ TRANWLƐ'N (LIKE SUANLƐ LIƐ’N) Mɛ 2016 | Kɛ e awlɛn su sran wu’n\nLike ng’ɔ kwla uka ɔ kpa’n


“N fali wie’n i atin’n”—Ɔ nin sa tɛtɛ yofuɛ’m be san nun\nBiblu’n maan sran’m be kaci\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Aamenin Abua Aflikanin Aiti lɔ Kleɔlu liɛ'n Alabanin Aleman Amariki Amlɛnkɛn bobo aniɛn'n Angle Arabu Arabu (Liban) Ausa Azeri Basa (Kamerunun) Baskii Belize Kriɔli Bikɔlu Bilgari Bisilama Blɔfuɛ Bulu Danois Ebre Edo Efiki Ekuatɛɛ bobo aniɛn'n Eve Fiji Féroïen Fɔn Fɛnlandi Ga Gali Gloelandi Glɛki Hindi (Roman) Iban Igbo Ikrɛnin Ili Salomɔn Pijinin Iligainɔn Iloko Isibɛnba Isoko Itali Itali bobo aniɛn'n Izbɛki Kabuverdianu Kanada Kanbɔji aniɛn'n Katalan Kecua (Kuzko) Kikamba Kikaonde Kikuyu Kiluba Kiniaruanda Kirgizi Kirundi Klowati Kolɔnbi bobo aniɛn'n Kore aniɛn'n Kuaniama Kɔngo Langue des signes brésilienne Letɔn Lingala Litianin Luganda Malagasi Malayalamun Malti Malɛ Manbue-Lungu Maseduanin Maya Miama Mingrelian More Mɔngoli Nauatɔlu (Nɔɔ de Puebla) Ndebele (Zɛnbabue) Nepali Nzɛma Nɔɔvɛzi Nɛɛlandi Okpe Oromo Osɛti Pangasinan Papiamiɛnto (Kurasao) Papiamɛnto (Aruba) Pendjabi Polɔɲin Portugais Punjabi (Roman) Pɔɔtigali Pɛɛsi Quichua (Imbabura) Rarotɔngan Risi Romany (Macedonia) Cyrillic Rumanin Rumanin Samoan Sango Sebuano Seisɛli Kleɔlu Sepedi Sesoto (Afriki di Sidi) Sidama Sinala Sisewa (Malawi) Situnbuka Sitɔnga Sitɔnga (Malawi) Slovaki Slovenin Sona Suaili Sunda Suɛdi Sɛɛbi (Rɔmun) Sɛɛbi (Siriliki) Tagalɔgu Tai Taiti Tajiki Tamulu Taraskan Tataa Tchèque Telugu Tetun Dili Tiglɛnya Tiriki Tisɔnga Tivu Tizɔtzili Tojolabali Tswana Uarɛ-Uarɛ Uzbek (Roman) Valencian Viɛtinamun Wawle Yoruba Zapotec (de l’isthme) Zapɔn Zulu Zɔɔzi sinua Kantɔnɛ sinua Kantɔnɛ (Nga i kanlɛ timan kekle'n) sinua Mandarɛn (Lalafuɛ liɛ'n) sinua Mandarɛn (Nga i kanlɛ timan kekle'n) uudu Ɔngli Ɛndi Ɛndonezi Ɛsipaɲɔlu Ɛsitonin\n“N fali wie’n i atin’n”\nSran m’ɔ kan ndɛ’n: ƆSKAA SƐƐPASI\nBe wuli i: AFUƐ 1978 nun\nƆ fin: Salvadɔɔ\nI su ndɛ’n: Ɔ o sa tɛ yofuɛ akpasua kun nun\nMIN LAA NUN’N\n“Sɛ a klo kɛ á sí Ɲanmiɛn i su ndɛ kpa’n, a nin Zoova i Lalofuɛ’m be suan Biblu’n nun like.” Kɛ n tili ndɛ sɔ’n ɔ boli min nuan. Blɛ wie nun’n min nin Zoova i Lalofuɛ mun e suannin Biblu’n nun like kan. Sanngɛ, kɛ ɔ ko yo naan amun a wun sa sɔ’n i wlɛ kpa’n, maan n kan min su ndɛ kan n kle amun.\nBe wuli min Kesaltepeke klɔ m’ɔ o Salvadɔɔ’n i su lɔ. E ti ba 15, yɛ min yɛ n ti ba 6 su’n niɔn. Min si nin min nin be miannin be ɲin naan n yo ba kpa. Asa ekun’n ɔ ju wie’n, Leonaado nin bla nɲɔn mɔ be ti Zoova i Lalofuɛ’n be kleli e Biblu’n nun like. Sanngɛ m’an faman min ɲin m’an siemɛn i like nga be kleli min’n su. Ɔ maan kɛ lika cɛ́n m’ɔ́ sán’n nn ń fá ajalɛ tɛ. Kɛ n ɲannin afuɛ 14 min nin min janvuɛ suklu ba mun e boli nzan nin drɔgi nɔnlɛ bo. Be yacili suklu kɔlɛ kunngunngun kpɛkun be nin sa tɛtɛ yofuɛ mun sannin nun. N niannin be ajalɛ tɛ’n su. E srɛ sran’m be sika naan y’a kwla to nzan nin drɔgi, yɛ e wua.\nSa tɛtɛ yofuɛ nga min nin be e sannin nun’n, be kacili min osufuɛ. Ɔ maan n buli i kɛ ɔ fataman kɛ n kpɔci be. Cɛn kun’n, be nun kun nɔnnin drɔgi kpɛkun ɔ ko tɔli min mantanfuɛ kun su naan ɔ́ yó i like yaya. Kɛ bé tú ngondin’n, min mantanfuɛ’n kwlali min janvuɛ sɔ’n yɛ ɔ flɛli polisie mun. N fali ya kpa. Ɔ maan n fali waka dan kpa kun naan m’an fa finfin min mantanfuɛ’n i loto’n su kekle kpa. Min waan ń sáci i loto’n naan ɔ yaci min janvuɛ’n nun. Ɔ seli min kɛ n yaci i sɔ yolɛ sanngɛ ngbɛn-ɔn.\nKɛ n ɲannin afuɛ 18, min nin min janvuɛ mun, e nin polisie mun e tuli. Min waan ń tó bɔnbu kun ń yí i Polisie’m be su lɔ. Sanngɛ m’an wunman wafa ng’ɔ yoli’n bɔbɔ, bɔnbu’n kpukeli min sa nun. Nga min wla te kpɛn su’n, yɛle min sa mɔ w’a saci mlɔnmlɔn’n yɛ min ɲin su bluli-ɔ. Kɛ ń tínnge’n, n wo dɔɔtrɔ. Be seli min kɛ min sa fama’n tuli naan min su fama’n kusu’n ɔ timan sa kun. Asa ekun’n, be seli min kɛ min ɲinma fama’n wunman ase kpa kun.\nKannzɛ sa sɔ’m be o min su’n, sanngɛ kɛ n fin dɔɔtrɔ fiteli’n, n sali min sin min janvuɛ sɔ’m be wun lɔ. W’a cɛman ngboko polisie’m be trali min kpɛkun be wlali min bisua. Lɔ’n min nin min janvuɛ mun e afiɛn mantannin kpa. E yo like kwlaa likawlɛ. Nglɛmun’n e di aliɛ likawlɛ yɛ e nɔn drɔgi likawlɛ lele naan y’a ko la.\nWAFA NGA BIBLU’N UKALI MIN’N\nI nun mɔ n wo bisua lɔ’n, Leonaado ko niannin min osu. Kɛ é kókó yalɛ’n ɔ fɛli i ɲin sieli nzɔliɛ ng’ɔ ta min sa fama’n su’n i su. Ɔ usali min kɛ: “?A si nzɔliɛ ng’ɔ ta ɔ sa’n su’n, i bo?” N tɛli i su kɛ n si i bo’n, naan yɛle “bla kunndɛlɛ, drɔgi nɔnlɛ nin fɛ dilɛ.” Sanngɛ Leonaado seli min kɛ: “Min liɛ’n n bu i kɛ yɛle dɔɔtrɔ, bisua nin wie’n. Be lali ɔ dɔɔtrɔ kpɛkun siɛn’n a o bisua. Ɔ maan a si ng’ɔ o i sin’n.”\nNdɛ nga Leonaado kannin’n wluwluli min wun dan. I ndɛ yo fɛ. Afin wie’n i atin’n yɛ n fali-ɔ. Leonaado seli min kɛ ɔ nin min súan Biblu’n nun like. N kplinnin su. Like nga n suɛnnin i Biblu’n nun’n ukali min naan m’an kaci min ayeliɛ’n. I wie yɛle kɛ Biblu’n se kɛ “sran ng’ɔ nin sran tɛ san nun’n, i nzuɛn kpa’n sáci.” (1 Korɛntifuɛ Mun 15:33) Like klikli nga ɔ fata kɛ n yo’n yɛle sran kpa’m be janvuɛ tralɛ. I ti’n aɲia nga min nin min janvuɛ tɛtɛ mun e yo’n m’an ɔman be bo kun. Sanngɛ n boli Zoova i Lalofuɛ’m be aɲia nga be yo be bisua’n nun lɔ’n be bo tranlɛ bo. Aɲia sɔ’m be bo lɔ’n n sili bisuafuɛ kun. Be flɛ i kɛ Andre. Be yoli i batɛmun bisua’n nun lɔ. Ɔ maan ɔ kacili Zoova i Lalofuɛ. Ɔ seli min kɛ e ko di like kan. Siɛn’n, blɛ nga n fa nɔn drɔgi’n, min nin Andre e fa koko Biblu’n nun ndɛ mma kun su yalɛ nglɛmun kwlaa.\nMin janvuɛ’m be sieli i nzɔliɛ ndɛndɛ kɛ min ayeliɛ’n su kaci. I ti’n, sa tɛtɛ yofuɛ’m be su kpɛn kun seli min kɛ ɔ́ wún min wun. Srɛ kunnin min. Kɛ ɔ́ wá sí like nga n kunndɛ kɛ ń yó’n, n siman like ng’ɔ́ wá yó min-ɔn. Afin sɛ a wlu sran akpasua sɔ’m be nun’n, i nun tulɛ ti kekle kpa. Ɔ seli kɛ: “E sieli i nzɔliɛ kɛ a tranman e aɲia’m be bo kun, sanngɛ Zoova i Lalofuɛ’m be aɲia’m be bo yɛ a tran-ɔn. ?Ngue like yɛ a su yo-ɔ?” N seli i kɛ n kunndɛ kɛ ń súan Biblu’n nun like naan ń káci min nzuɛn’n. Ndɛ ng’ɔ kannin’n boli min nuan. Ɔ seli min kɛ sɛ n mian min ɲin naan n kle kɛ ń káci Zoova i Lalofuɛ sakpasakpa’n, be akpasua’n i nunfuɛ’m be ɲin yí min. I sin’n, ɔ seli min kɛ: “Sɛ a klo kɛ á sí Ɲanmiɛn i su ndɛ sakpsakpa’n, a nin Zoova i Lalofuɛ’m be suan Biblu’n nun like.” Yɛ ɔ seli min ekun kɛ: “E kunndɛ kɛ a yaci sa tɛtɛ’m be yolɛ. Ń yó wɔ mo. A wo atin kpa’n su. Zoova i Lalofuɛ’m be kwla uka ɔ sakpasakpa. Zoova i Lalofuɛ’m be nin min suannin Biblu’n nun like Etazinin lɔ, kpɛkun min osufuɛ wie’m be ti Zoova i Lalofuɛ. Nán srɛ kun wɔ. Mian ɔ ɲin titi.” Srɛ kunnin min sanngɛ min klun jɔli dan kpa. N srɛli Ɲanmiɛn Zoova min klun lɔ n lɛli i ase. Ɔ maan min wun fali min feke kɛ anunman mɔ b’a yaci i nun’n sa, kpɛkun n wunnin Zezi i ndɛ ng’ɔ kannin’n i wlɛ. Ɔ seli kɛ: “Amún sí ndɛ nanwlɛ’n, kpɛkun ndɛ nanwlɛ’n ti’n amún ɲán amun ti.”—Zan 8:32.\nMin janvuɛ laa’m be fali drɔgi sali min niannin. Cɛn wie’n m’an kwlá traman min anwlɛn ɔ maan n nɔnnin. Sanngɛ n srɛli Ɲanmiɛn kpɛ sunman naan m’an kwla wla min ayeliɛ tɛtɛ’m be ase.—Jue Mun 51:12, 13.\nKɛ n fin bisua n fiteli’n, sran kpanngban be buli i kɛ ń má sá min sin ń yó sa tɛtɛ mun ekun. Sanngɛ m’an yoman sɔ. Blɛ sunman nun’n, n sali min sin bisua lɔ n ko boli jasin fɛ’n n kleli lɔfuɛ mun. Min janvuɛ nga be o bisua lɔ’n be wunnin i wlɛ kɛ m’an kaci sakpa. Sanngɛ min kpɔfuɛ’m b’a bumɛn i sɔ wie.\nLe kun’n, min nin aniaan bian kun e ɔli jasin fɛ’n i bolɛ. É nían-ɔn, be nga laa’n e nin be e tu ngondin mɔ be ti min kpɔfuɛ’n be yɛ. Tui o be sa nun, be bo sin yiali e. Be waan bé kún min. Ɔ maan aɲinyiɛ su nin yakpa su’n aniaan bian’n yiyili nun kleli be kɛ n nunman sa tɛtɛ yofuɛ’m be nun kun. N trannin diin. Kɛ be boli min wieli’n, be seli min kɛ nán n ju lika nga be wunnin min lɛ’n nun kun. Be kannin be tui’m be ase yɛ be yacili e nun e ɔli-ɔ. Biblu’n kacili min sakpasakpa. Afin ɔ ti min laa nun sa’n nn n kunndɛli kɛ ń tú min klunngbɔ. Sanngɛ siɛn’n, n nanti Biblu’n nun afɔtuɛ ng’ɔ o 1 Tɛsalonikifuɛ Mun 5:15 su. Ɔ se kɛ: “Amun nian amun wun naan amun nun wie fi w’a yiman sa tɛ nga i wiengu yoli i’n, w’a mɛnmɛn i. Sanngɛ amun yo like ng’ɔ ti kpa’n man amun wiengu titi, yɛ amun yo i sɔ man sran onga’m be kwlaa titi.”\nKɛ ɔ fin cɛn mɔ n kacili Zoova i Lalofuɛ’n n miannin min ɲin kpa naan m’an kaci sran kpa. W’a yoman pɔpɔ. Sanngɛ Ɲanmiɛn Zoova ukali min, yɛ n nantili Biblu’n nun afɔtuɛ’m be su. Asa ekun’n, janvuɛ kpa nga n trali be’n, be ukali min naan m’an kwla kaci. M’an kunndɛman le kɛ ń sá min sin ń yó sa tɛtɛ nga n yo be laa’n be kun.—2 Piɛli 2:22.\nMMLUSUƐ NGA N ƝƐN I’N\nLaa’n, n klo sa kekleekle’m be yolɛ yɛ n fa ya ndɛndɛ. N wunnin i wlɛ kɛ sɛ ɔ ti kɛ m’an kaciman min nzuɛn’n sa’n, nn dɔ nga su’n n nunman nguan nun kun. Like nga n suɛnnin i Biblu’n nun’n yoli maan n kacili min nzuɛn’n. N yacili sa tɛtɛ’m be yolɛ. N miannin min ɲin n kloli min kpɔfuɛ mun. (Liki 6:27) Siɛn’n, n le janvuɛ kpa mɔ be uka min naan m’an yi nzuɛn kpa’m be nglo’n. (Nyanndra Mun 13:20) N di aklunjuɛ, yɛ n su Ɲanmiɛn m’ɔ yacili sa tɛtɛ nga n yoli be’n cɛli min’n.—Ezai 1:18.\nAfuɛ 2006 nun’n, n trannin Klisifuɛ nga be nin a jaman bian annzɛ bla’n, be suklu’n i bo wie. Kɛ afuɛ kpanngban sinnin’n, n jali bla. N klo i kpa. E ta e wa bla’n likawlɛ. Dɔ nga su’n n fa min blɛ’n i dan lika n kle sran’m be Biblu’n nun like. N ti asɔnun kpɛnngbɛn. Yɛ n mian min ɲin n uka gbanflɛn nin talua mun naan b’a yoman like nga n yoli be’n min gbanflɛn nun’n wie. Laa’n, n fali wie atin’n, sanngɛ siɛn’n min mɛn dilɛ’n taka like nga Biblu’n waan Ɲanmiɛn fá mán e’n su.\nNdɛ uflɛ wie mun\nBiblu’n maan sran’m be kaci Zoova i Lalofuɛ wie’m be wun ndɛ\nNinnge wie mɔ be kwla yo ɔ fɛ ekun'n\nLaa n fa ya tɛtɛ\nBian kun mɔ laa ɔ nin sran wie’m be yo nzaje sa mun i waan wafa nga w’a kaci’n ɔ kle kɛ Biblu’n kaci sran. Siɛn’n ɔ nin Ɲanmiɛn be afiɛn mantan kpa.\nFa man sran Fa man sran “N fali wie’n i atin’n”\nijwcl ndɛ tre 6


Matie 28 YRENT - 'Mɔnnɛn yi nɛn 'bɛ cɩ Zuif 'nɔn 'le - Bible Search\nMatie 27 Mark 1\n(Mk 16.1-11; Lk 24.1-12; Zan 20.1-18)\n1'Mɔnnɛn yi nɛn 'bɛ cɩ Zuif 'nɔn 'le 'flinla "yi -sru "yi -a. 'Mɔnnɛn yi zɩɛ, -a bodrun puunɔn nɛn Madala lɩ Mari 'lee Mari -tʋzan bɛ, o -kʋ -yrɛ da.\n2'Nun tɔɔn 'trɛ nyɔɔn 'kpa 'plɛblɛ. Minsan -le 'pasiazan -tʋ 'bɛ 'si laji, e -kɔlɛ nɛn waa -tɔ -yrɛ "nɛn "bɛ -a 'sinan, ɛn e -nyran "da. 3E "bia "le zɩ laa 'e 'wlei -wlei -fɔa e "bia bɛ -yee 'wɩ 'zʋ. Ɛn -yee sɔ a 'fuvu, -a -kɔɔn "manvɛ "ka "dɩ. 4Nyɛn 'sounjanun cɛɛn, ɛn o nyɔɔndɩ 'sia. -A -nan nɛn o tɛɛla "tra. O drɛ "le minnun nɛn o kaa bɛ -wee 'wɩ 'zʋ.\n5Ɛn Bali -le 'pasiazan tin 'badɩ 'sia lɩmɔnnun lɛ. Yaa 'vɩ -wlɛ 'nan: «Te "klan 'e 'ka 'tɛ dɩ! Maan -tɔa 'nan, ka ya Zozi nɛn waa -tɛ yiba "plan da bɛ -a -wɛɛnan. 6E 'ka 'gʋ dɩ. E wluan -kanɔn 'va "le zɩ yaa 'vɩ 'e 'cɛn bɛ -yee 'wɩ 'zʋ. 'Ka 'ta, -e 'ka yiɛ 'tɔ fɛnan nɛn waa 'pla bɛ -a -nan. 7"Bɛ -sru 'ka 'kʋ "nyiandʋ -a vɩ -a -srunɔn lɛ. 'Ka vɩ -wlɛ 'nan: E wluan 'kanɔn 'va, e -trɔa 'ka 'lɛ Galile, ka bɔa "man "nan nun. 'Wɩ nɛn an -ta -a vɩlɛ 'cɛɛ bɛ, -nyrɛn zɩɛ.»\n8Lɩmɔnnun zɩɛ o 'si "nyiandʋ -yrɛ da. Nyɛn o cɛɛn, 'pian ci "nrandɩ -dan a -wlɔ, ɛn o -kʋ flan 'blidɩ -a. 'Wɩ zɩɛ o "ta -ko -a 'sinan 'panan Zozi -srunɔn lɛ. 9'Nun tɔɔn Zozi 'bɔla o 'lɛ, ɛn e 'nan -wlɛ 'nan: «An 'ka 'tɔ bo.» Lɩmɔnnun pli Zozi man, o "po sɔɔn "wlu, ɛn waa cɛin 'kun -a bɔdɩ -a. 10-A -nan nɛn Zozi "e 'nan -wlɛ 'nan: «Te "klan 'e 'ka 'tɛ dɩ! 'Ka 'kʋ -a vɩ 'an -srunɔn nɛn o drɛ "le 'an "bʋɩnun -zʋ bɛ -wlɛ. 'Ka vɩ -wlɛ 'nan 'o 'kʋ Galile. O bɔa 'an man -nan nun.»\nBali -pannɔn "lala -nɔn 'sounjanun lɛ 'nan -e 'o 'wlu 'sɛn\n11Te lɩmɔnnun a -kʋnan -sia bɛ, -a -nan nɛn 'sounja -mienun 'bɔla Zeruzalɛm 'fla. 'Wɩ pɛɛnɔn nɛn e drɛ bɛ, waa 'sinan 'pa Bali -pannɔn 'tanɔn lɛ. 12Bali -pannɔn 'tanɔn zɩɛ 'o cin 'yɩ 'o 'vale min cejenun -a, ɛn o 'wɩ 'pla "da. -A -nan nɛn o "lala "kaga "nɔn 'sounjanun lɛ, 13ɛn o 'nan -wlɛ 'nan: «'Ka vɩ 'nan, Zozi -srunɔn 'ta Zozi pa crin wʋlɛ -pei -man, te ka ya yi -tɛnan. 14'Wɩ zɩɛ -te -kɔnmandan -a 'man bɛ, kʋ toba -fɔa -yrɛ, -e 'kʋ 'wɩ 'si 'ka man.» 15'Sounjanun "lala zɩɛ -a 'si, ɛn 'wɩ nɛn Bali -pannɔn 'tanɔn -a 'vɩ -wlɛ "bɛ, waa drɛla "da. 'Wɩ nɛn waa 'vɩ zɩɛ Zuif 'nɔn -a ve tian cɛɛgʋ yi -a.\n(Mk 16.14-18; Lk 24.36-49; Zan 20.19-23; Drɛwɩ 1.6-8)\n16Zozi -srunɔn 'fuda -tʋ -kʋ Galile, pɔn nɛn Zozi -a kɔɔn -wlɛ "bɛ -a da. 17Zɩ o Zozi 'yɩ bɛ, o "po sɔɔn "wlu -a bɔdɩ -a. 'Pian te o va min -mienun 'o 'ci -fɔɔman.\n18Zozi pli 'e -srunɔn man, ɛn e 'wɩ tin 'ba -wlɛ. Yaa 'vɩ -wlɛ 'nan: «Bali 'plɛblɛ 'nɔn 'mɛn fɛ pɛɛnɔn da laji, ɛn yaa -nɔn 'mɛn fɛ pɛɛnɔn da 'trɛda. 19'Ka 'kʋ, 'ka 'lɛglɔn pɛɛnɔn 'ji 'nɔn drɛ 'an -srunɔn 'a! 'Ka o -batize drɛ -kaa "tɩ Bali 'lee 'e 'pɩ 'lee 'yee lei 'saun 'tɔ da. 20Ɛn 'wɩ pɛɛnɔn nɛn maan paa 'ka 'ji bɛ, 'ka "paa o ji, -e 'o 'ta wʋla "da "le "wɛan. Ɛn -a -cin 'e 'kɔn 'ka 'ji 'nan, an -fo 'ka 'va yi pɛɛnɔn man 'li 'trilii, -e 'trɛ 'nyan tʋ 'e bɔ.»


I su fitilɛ | ’Ɲanmiɛn klo e’n’\nAmun mɔ amun klo Zoova’n:\nZezi seli kɛ: ‘Amún sí ndɛ ng’ɔ ti nanwlɛ’n, yɛ ndɛ nanwlɛ sɔ’n ti amún ɲán amun ti.’ (Zan 8:32) Nanwlɛ, ndɛ sɔ’n wla fanngan dan! Kannzɛ bɔɔ e o mɛn’n i bue nuan blɛ kekle nga mɔ gblɛ’n w’a tru yɛ nun’n, e kwla si ndɛ ng’ɔ ti nanwlɛ’n. (2 Timote 3:1) ?Kpɛ klikli nga amun tili’n ndɛ ng’ɔ ti nanwlɛ’n mɔ Ɲanmiɛn Ndɛ’n yiyi nun’n, ɔ te o amun klun? Kɛ amun tili’n, ɔ yoli amun fɛ dan! ?Nɛ́n i ɔ?\nƆ ti cinnjin kɛ e si ndɛ ng’ɔ ti nanwlɛ’n i kpa, naan e kan kle e wiengu mun. Kannzɛ bɔɔ ɔ ti sɔ’n, sanngɛ ɔ fata kɛ e bɔbɔ e nian su wie e nanti. Kɛ ɔ ko yo naan y’a yo sɔ’n, maan e yo sa nga e yo ɔ e si kɛ Ɲanmiɛn klo e’n. ?Wafa sɛ yɛ e kwla yo sɔ ɔ? Kɔnguɛ kasiɛn, ka naan b’a kun Zezi’n, ndɛ nga ɔ kannin’n, ɔ tɛ kosan sɔ’n su. Ɔ seli i sɔnnzɔnfuɛ’m be kɛ: ‘Sɛ an fa min ndɛ’n su’n, amún sí kɛ n klo amun tititi. Kɛ n fa n Si ndɛ’n su sɔ ɔ, ɔ maan n si kɛ ɔ klo min tititi.’—Zan 15:10.\nMaan e sie i nzɔliɛ kɛ, kɛ mɔ Zezi nantili i Si i ndɛ’n su’n, i ti yɛ i kusu kloli i ɔ. I kunngba’n wie yɛle e liɛ’n andɛ. Sɛ e waan Ɲanmiɛn klo e wie’n, ɔ fata kɛ e nanti i ndɛ’n su cɛn kwlaa. Nnɔsua kunngba sɔ’n, Zezi seli kɛ: ‘Sɛ an si sa sɔ’n naan an fa su’n, amun liɛ su ti ye.’—Zan 13:17.\nE lafi su kpa kɛ fluwa nga wá úka amun naan amun a fa ndɛ nanwlɛ’n su b’a nanti titi, naan amun a yo sa nga an yo-ɔ an si kɛ ‘Ɲanmiɛn kló amun’n, naan w’a man amun anannganman nguan’n.’—Zid 21.


Zezi wá yó naan asiɛ’n kaci mɛn klanman | Wafa nga Zezi nantili’n\n1 KORƐNTIFUƐ MUN 15:24-28\nLIKE NGA BUA’M BÉ ƝƐ́N I’N Ɔ NIN SA NG’Ɔ́ ƝÁN BOLI MUN’N\nSRAN KPANNGBAN BÉ WÁ TRÁN MƐN KLANMAN’N NUN ASIƐ’N SU WA\nZEZI YƐ Ɔ TI ATIN’N NIN NANWLƐ’N NIN NGUAN’N NIƆN\nKɛ be yoli Zezi i batɛmun’n, i osu w’a cɛman, kpɛkun i kpɔfuɛ’n wa sɛli i niannin. I kpɔfuɛ sɔ’n yɛle Suɛn tɔnfuɛ’n. Ɔ kunndɛli kɛ ɔ́ yó like kwlaa ng’ɔ kwla yo naan Zezi w’a boman Ɲanmiɛn junman’n i dilɛ bo. Kpɛ sunman’n, Suɛn tɔnfuɛ’n sali Zezi niannin. Zezi kannin klunwifuɛ sɔ’n i ndɛ seli kɛ: “Mɛn’n i siefuɛ’n su ba. Sanngɛ ɔ kwlá yoman min like fi.”—Zan 14:30.\nAolia nun’n, akoto Zan wunnin like nga bé fá yó ‘dragɔn dan’n, mɔ yɛle wuo lalaa mɔ be flɛ i Suɛn tɔnfuɛ nin Satan’n.’ Ɔ ti sran’m be kpɔfuɛ, yɛ i klunwi liɛ’n, be kanman. Zan seli kɛ bé wá kɛ́n i bo ɲanmiɛn su lɔ. I sɔ’n ti’n, “w’a fa ya dan kpa afin ɔ si kɛ i blɛ’n w’a sɔnman kun.” (Sa Nglo Yilɛ 12:9, 12) Klisifuɛ’m b’a wun i wlɛ weiin kpa kɛ Satan ‘i blɛ’n mɔ w’a sɔnman kun sɔ’n,’ i nun yɛ be o dɔ nga su-ɔ. I sɔ’n kle kɛ ɔ ka kaan sa’n, bé tó “dragɔn mɔ yɛle wuo lalaa’n” bé yí i kunman dan mɔ be simɛn i bo’n nun. Ɔ́ ká lɔ lele afuɛ akpi (1.000), kpɛkun ɔ su kwlá yoman sran’m be like fi. Afuɛ akpi (1.000) sɔ’n nun’n, Zezi dí famiɛn.—Sa Nglo Yilɛ 20:1, 2.\n?Sa benin mun yɛ bé jú asiɛ’n su wa blɛ sɔ’n nun-ɔn? ?Wan mun yɛ bé trán asiɛ’n su-ɔ? ?Yɛ i su tranlɛ’n wá yó sɛ? Boli nin bua’m be su sunnzun ase nga Zezi fali’n nun’n, ɔ tɛli kosan sɔ’m be su. Ɔ kannin like nga sran kpa nga be ti kɛ bua sa’n bé ɲɛ́n i’n, i ndɛ. I sɔfuɛ’m be suannin Zezi i niaan’m be bo, kpɛkun be nin be yoli ninnge mun likawlɛ. I sin’n, ɔ kannin sa ng’ɔ́ wá jú be nga be ti kɛ boli sa’n be su’n, i ndɛ. Be sɔfuɛ’m be liɛ’n, be ndɛ nunman Zezi i niaan’m be ndɛ nun. Zezi seli kɛ: “Sran sɔ’m [boli mun] bé wú, yɛ be su ɲanman nguan kun mlɔnmlɔn. Sanngɛ sran kpa’m [bua mun] be liɛ’n, bé ɲán nguan m’ɔ leman awieliɛ’n.”—Matie 25:46.\nNdɛ sɔ mɔ Zezi kannin’n ti’n, e wun ndɛ ng’ɔ kan kleli sa tɛ yofuɛ nga be boboli i waka su i wun lɛ’n, i wlɛ kpa. Zezi w’a seman kɛ i akoto mun nin sa tɛ yofuɛ sɔ’n, bé ɲán like kunngba’n. Zezi waan i akoto’m be nin i bé wá dí famiɛn ɲanmiɛn su lɔ. Sanngɛ Zezi seli sa tɛ yofuɛ’n kɛ: “Nanwlɛ, andɛ ń kán klé wɔ kɛ e nin wɔ é trán Mɛn klanman’n nun lɔ.” (Liki 23:43) I sɔ’n kle kɛ cɛn wie lele’n, bian sɔ’n wá trán Mɛn klanman kun nun. Ɔ maan be kwlaa nga andɛ’n, be ti kɛ bua sa mɔ “bé ɲán nguan m’ɔ leman awieliɛ’n,” bé trán Mɛn klanman sɔ’n nun wie.\nNdɛ nga akoto Zan kannin’n kle kɛ Mɛn klanman’n nun tranlɛ’n wá yó fɛ. Ɔ seli kɛ: “Ɲanmiɛn i tannin sua’n wo klɔ sran’m be afiɛn. Ɔ nin be trán, bé yó i sran. Ɲanmiɛn bɔbɔ nin be trán. Kpɛkun ɔ́ núnnún be ɲinmuɛn’n kwlaa, wie’n su tranman lɛ kun, be su yoman sɛ kun, be su sunman kun, be su wunman ɲrɛnnɛn kun. Laa ninnge’m be nunman lɛ kun.”—Sa Nglo Yilɛ 21:3, 4.\nƆ fata kɛ be cɛn sa tɛ yofuɛ sɔ’n i nguan naan w’a kwla tran Mɛn klanman’n nun wie. Sanngɛ nɛ́n i kunngba yɛ bé wá cɛ́n i nguan-ɔn. Zezi kɛnnin i sɔ liɛ’n i ndɛ seli kɛ: “Blɛ wie wá jú’n, be kwlaa nga be o ndia’m be nun’n, bé tí i nɛn’n kpɛkun bé fín ndia’m be nun bé fíte. Be nga be yoli sa kpakpa mun’n, bé ɲán nguan. Yɛ be nga be yoli sa tɛtɛ mun’n, bé dí be jɔlɛ.”—Zan 5:28, 29.\n?Yɛ Klisifuɛ akpasua kaan nga be nin Zezi bé trán ɲanmiɛn su lɔ’n, be li? Ɲanmiɛn Ndɛ’n se kɛ: “Bé yó Ɲanmiɛn nin Klisi’n be ɲrun jranfuɛ. Kpɛkun be nin i bé dí famiɛn afuɛ akpi (1.000).” (Sa Nglo Yilɛ 20:6) Sran sɔ mɔ be nin Klisi bé dí famiɛn’n, be nun wie’m be ti yasua, yɛ wie’m be ti bla. Be kwlaa be trannin asiɛ’n su wa. I sɔ’n ti’n, kɛ bé wá síe asiɛ’n su wafuɛ mun’n, bé sí be aunnvuɛ, kpɛkun be ndɛ ló be.—Sa Nglo Yilɛ 5:10.\nZezi wá yó maan klɔ sran’m bé ɲɛ́n i wun m’ɔ fa kpɔli be ti’n, i su mmlusuɛ. Asa ekun’n, ɔ́ yó maan sannzan nga sa tɛ mɔ Adan yoli’n ti’n, be boli klɔ sran mun’n, ɔ́ wie. Zezi nin be ng’ɔ nin bé dí famiɛn’n, bé wá yó maan fɔ’n su tranman sran’m be nun kun. Ɔ maan kɛ Ɲanmiɛn seli Adan nin Ɛvu be kɛ be wu ba naan be trɛ asiɛ’n su’n, aklunjuɛ ng’ɔ sunnzunnin kɛ be di’n, yɛ klɔ sran’m bé wá dí-ɔ. Wie’n bɔbɔ mɔ Adan i sa tɛ’n ti’n, ɔ kun sran mun’n, ɔ su tranman lɛ kun!\nKɛ ɔ ko yo sɔ’n, nn Zezi w’a wie junman kwlaa nga Zoova seli i kɛ ɔ di’n, i di. Ɔ maan kɛ Zezi ko di famiɛn afuɛ akpi (1.000) ko wie’n, ɔ́ fá famiɛn dilɛ’n wlɛ́ i Si sa nun. Asa ekun’n, ɔ́ fá klɔ sran mɔ fɔ nunman be nun kun’n, ɔ́ wlɛ́ i sa nun wie. Akoto Pɔlu kannin like sɔ m’ɔ kle kɛ Zezi ti wun ase kanfuɛ dan’n i ndɛ. Ɔ seli kɛ: “Kɛ Ɲanmiɛn ko fɛ i Wa’n ko sie i like kwlaa su’n, Ba’n bɔbɔ wá ló i wun mán Ɲanmiɛn m’ɔ fɛli i sieli i like kwlaa su’n, naan Ɲanmiɛn sie like kwlaa.”—1 Korɛntifuɛ Mun 15:28.\nNanwlɛ, Zezi di junman cinnjin kpa naan Ɲanmiɛn klun sa’n kpɛn su. Kɛ Ɲanmiɛn i klun sa’n kpɛ́n su kɔ́’n, nn Zezi klé kɛ i bɔbɔ i su ndɛ ng’ɔ kannin’n ti nanwlɛ weiin. Ɔ seli kɛ: “Min yɛ n ti atin’n nin nanwlɛ’n nin nguan’n niɔn.”—Zan 14:6.\n?Ngue yɛ bé wá fá yó Suɛn tɔnfuɛ’n niɔn?\n?Wan mun yɛ bé wá trán Mɛn klanman’n nun-ɔn? ?Yɛ i nun tranlɛ’n yó sɛ?\n?Junman benin yɛ Zezi wá fá afuɛ 1. 000 dí-ɔ? ?I sin’n, ngue yɛ ɔ́ yó-ɔ?


Riti nin Bɔazi b’a ja be wun | Sulafilɛ Kpafuɛ’n\nNDƐ TRE NNUN\n“A ti bla kpa”\n1, 2. (a) ?Junman benin yɛ Riti o fie’n su lɔ di ɔ? (b) ?Ndɛ kpa benin yɛ Riti tili m’ɔ o Ɲanmiɛn i mmla’n nun ɔn? ?Yɛ wan yɛ ɔ nin be yiali ɔ?\nLIKA’N su yo mantanmantan, aosin’n su wla. Be nga be ɔli fie su’n, be dan lika be su sa be sin Bɛtleɛmu. Klɔ kaan sɔ’n wo kpɔlɛ kun i ti su lɔ. Riti w’a koto ɔrzu ng’ɔ isali’n i wun lɛ. Kɛ ɔ fɛ i nglɛmun lele m’ɔ́ fá jú dɔ nga su’n, w’a tranman ase. Ɔ maan afɛ’n w’a ti i kpa. Ɔ nin i sɔ ngba’n, ɔ te o junman’n su. Waka kun wo i sa nun, ɔ su fa bo ɔrzu ng’ɔ isali’n naan w’a kpukpu nun. Andɛ cɛn’n yoli ye mɛnnin i. Nanwlɛ, kɛ nglɛmun ɔ́ bá ɔrzu isalɛ’n, w’a sunnzunman kaan sa kɛ ɔ́ yó sɔ.\n2 ?Naan Riti liɛ wá yó ye siɛn’n? Kɛ nga e fa wunnin i ndɛ tre ng’ɔ sinnin lɛ’n nun sa’n, angbeti bla sɔ’n waan ɔ kpɔcimɛn i sewi Naomi, naan kan kwlaa ng’ɔ́ kɔ́’n, ɔ nin i ɔ. Ɔ seli i kɛ Zoova m’ɔ ti Naomi i Ɲanmiɛn’n, ɔ́ káci i Ɲanmiɛn wie. Yɛ angbeti bla nɲɔn sɔ’m be jasoli Moabu be bali Bɛtleɛmu ɔ. Kɛ be juli lɛ’n, i osu w’a cɛman yɛ Riti m’ɔ ti Moabu bla’n ɔ tili ndɛ kun m’ɔ o Zoova i Mmla’n nun’n niɔn. Ndɛ sɔ’n kle kɛ yalɛfuɛ’m be ndɛ lo Zoova kpa. Kpɛkun ndɛ sɔ’n ti be nga be ti aofuɛ’n be liɛ wie. Asa’n, Riti nin Zoova i sufuɛ wie mun mɔ be klo i mmla’n be yiali, yɛ be buli i sran. Nanwlɛ, be ayeliɛ kpa sɔ’n ti’n, i wla guali ase.\n3, 4. (a) ?Wafa sɛ yɛ Bɔazi wlali Riti i fanngan ɔn? (b) ?Mɛn nga w’a yo kekle yɛ’n nun’n, wafa sɛ yɛ Riti i ajalɛ’n kwla uka e ɔ?\n3 Sran nga be ayeliɛ’n ti kpa mɔ Riti nin be yiali’n, be nun kun yɛle Bɔazi. Bian kpɛnngbɛn sɔ’n ti aunɲanfuɛ. I fie’n su lɔ yɛ Riti su di junman’n niɔn. Bian sɔ’n fɛli i yoli i wa. Kɛ mɔ Riti nian Naomi i lika kpa’n, m’ɔ kunndɛli fiawlɛ Ɲanmiɛn nanwlɛfuɛ Zoova i ndɛwa bo ti’n, Bɔazi yili i ayɛ yoli i mo. Kɔlɛ i sɔ m’ɔ yoli’n ti’n, Riti dili aklunjuɛ cɛn sɔ’n nun.—An kanngan Rit 2:11-14 nun.\n4 Ɔ nin i sɔ ngba’n, kɛ Riti bu i ɲrun lɔ sa’m be akunndan’n, i klun jɔman. Yɛle kɛ ɔ ti aofuɛ, yɛ ɔ leman like fi. Kpɛkun ɔ leman bian naan se kɛ ɔ́ wú ba. ?Kɛ ɔ́ kɔ́ i ɲrun’n, ɔ́ yó sɛ naan w’a nian Naomi nin i bɔbɔ’n be lika? ?Fie su ninnge isalɛ’n i su yɛ ɔ́ ká sa trilili ɔ? ?Kɛ ɔ́ wá yó kpɛnngbɛn’n, wan yɛ ɔ́ níɛn i lika ɔ? Kosan sɔ’m be ti cinnjin kpa. Andɛ kusu’n, e nun sunman e koko. Afin lika’n w’a yo kekle. Sanngɛ Riti i ajalɛ’n kwla uka e. Afin ɔ kle e kɛ Ɲanmiɛn su m’ɔ lafili’n ti’n, ɔ wunnin sa nga be tɔli i su’n be trawlɛ. Ɔ maan e kusu e kwla yo sɔ wie.\nBe trannin kɛ awlobo kunngba nunfuɛ mun sa\n5, 6. (a) ?Kpɛ klikli nga Riti ko isali ɔrzu Bɔazi i fie’n su lɔ’n, nga ɔ ɲɛnnin i’n ɔ sɔnnin? (b) ?Kɛ Naomi wunnin ɔrzu trɔ nga Riti fa bali’n, ndɛ benin yɛ ɔ kannin ɔn?\n5 Ɔrzu nga Riti sili m’ɔ kpajali’n, ɔ sɔnnin kpa. Ɔ kwla ju i liɛ kilo 14. Ɔ cicili i tannin kun nun, ɔ suali naan w’a fa Bɛtleɛmu atin’n. Kɛ ɔ́ yó sɔ nn aosin’n w’a wla.—Rit 2:17.\n6 Kɛ Riti juli awlo lɔ’n mɔ Naomi wunnin ɔrzu trɔ nga ɔ fa bali’n, nanwlɛ w’a siman wie se. Asa’n, ɔrzu nga Bɔazi fa mɛnnin i junman difuɛ mun’n, Riti w’a dimɛn i liɛ’n i ngba. Ɔ yiali i onga’n su. Ɔ wa fa kleli Naomi. Yɛ be sran nɲɔn’n be dili ɔ. Kpɛkun Naomi usɛli i kɛ: “?Ninfan yɛ a isali nga ngba ndɛ ɔ? ?Fie onin su yɛ a dili junman nin ɔn? Sran ng’ɔ sɔli wɔ nun klanman’n, Nyanmiɛn maan i liɛ’n yo ye.” (Rit 2:19) Naomi sie sa nzɔliɛ kpa. Yɛle kɛ ɔrzu trɔ nga Riti fa bali awlo’n cɛnnin kpa. Ɔ maan ɔ wunnin i wlɛ kɛ sran kun sili Riti i aunnvuɛ buli i sran, i ti yɛ maan Riti kwla ɲannin ɔrzu kaka bali’n niɔn.\n7, 8. (a) ?Ngue yɛ Naomi wunnin i wlɛ ɔ? ?Ngue ti yɛ Bɔazi yoli Naomi i ye ɔ? (b) ?Wafa sɛ yɛ Riti kleli kɛ ɔ klo i sewi’n kpa sakpa ɔ?\n7 Riti kannin ninnge kpakpa kwlaa nga Bɔazi yoli mɛnnin i’n, i ndɛ kleli Naomi. Nanwlɛ, ndɛ nga Riti kannin’n, ɔ wluwluli Naomi i wun dan. I ti ɔ seli kɛ: “Kannzu [Zoova] tɛ si be bɔ be wuli’n, ɔ nin be bɔ be nyin o su’n be aunnvuɛ. Maan [Zoova] yo i liɛ ye o!” (Rit 2:20) Ɔ maan Naomi wunnin weiin kɛ Zoova yɛ ɔ sinnin Bɔazi i lika yoli i ye ɔ. Afin Zoova se i sufuɛ’m be kɛ be yo be wiengu ye naan sran ng’ɔ yo sɔ’n, ɔ́ yó i ye wie. *—An kanngan Nyanndra Mun 19:17 nun.\n8 Naomi seli Riti kɛ ɔ yo like kwlaa nga Bɔazi seli i kɛ ɔ yo’n. Yɛle kɛ ɔ ka Bɔazi i fie’n su isa ɔrzu’n naan ɔ nin Bɔazi i talua’m be di junman likawlɛ naan gbanflɛn’m b’a klemɛn i yalɛ. Riti fali afɔtuɛ nga i sewi’n mɛnnin i’n su, kpɛkun w’a kpɔcimɛn i sewi sɔ’n, afin Biblu’n waan: “Kɛ ɔ́ yó sɔ’n, wuun Riti nin i sewi’n be tɛ tran.” (Rit 2:22, 23) I sɔ’n kle kɛ Riti klo sran sakpa. I ayeliɛ sɔ’n kle e ngwlɛlɛ. Yɛle kɛ ɔ ti kpa kɛ e bu wafa nga e nin e awlobofuɛ mun e tran’n i akunndan. Maan e usa e wun kɛ: ‘?E nin min awlobofuɛ mun e afiɛn sɛ? ?Kɛ be sa mian’n, n ko uka be ndɛndɛ?’ Maan ɔ tran e klun titi kɛ, kɛ e yo e osufuɛ’m be ye’n, Zoova fɛ i ɲin sie su.\nRiti nin Naomi be ndɛ’n kle e kɛ sran nga e nin be e tran’n, maan e nin be tran kpa naan e yo be ye.\n9. ?Ajalɛ benin yɛ Riti nin Naomi be tranlɛ’n ɔ kle e ɔ?\n9 Riti nin Naomi be trannin kɛ be ti osufuɛ sa. Yɛle kɛ Naomi fa Riti yoli i wa, yɛ Riti kusu fɛ i yoli i nin. I sɔ’n kle e kɛ ɔ fata kɛ e klo be nga e nin be tran’n naan e yo be ye. ?Kɛ amun yo sɔ wie ɔ? Zezi seli i sɔnnzɔnfuɛ mun kɛ bé ɲán osufuɛ asɔnun’n nun.—Mar. 10:29, 30.\nRiti nin Naomi be wlali be wiengu fanngan.\nBe “bɔ be kwla kan e ti ndɛ’n be nun kun ɔn”\n10. ?Ajalɛ benin yɛ Naomi su fa ɔ?\n10 Avrili anglo’n nun yɛ be isa ɔrzu’n niɔn. Yɛ Zuɛn anglo’n nun yɛ be isa ble’n niɔn. Blɛ kwlaa sɔ’n nun’n, Bɔazi i fie’m be su yɛ Riti dili junman ɔn. I nun nga Naomi nin Riti be o Moabu lɔ’n, Naomi seli kɛ ɔ leman sran naan Riti w’a jɛ i. Sanngɛ siɛn’n, w’a wun kɛ ɔ le sran. (Rit 1:11-13) Ɔ maan cɛn kun’n, ɔ seli Riti kɛ: “Min wa, kɛ ɔ ko yo naan cɛn wie ɔ wla w’a gua ase’n, i wun atin yɛ n su wa kunndɛ ɔ.” (Rit 3:1) Blɛ sɔ’n nun’n, siɛ nin niɛn mun yɛ be ja bian annzɛ bla be man be mma mun ɔn. Yɛ kɛ mɔ Riti w’a kaci Naomi i wa’n, i ti yɛ Naomi su wa fɛ i sɔ ajalɛ’n niɔn. Ɔ kunndɛ kɛ ‘cɛn wie’n [Riti i] wla gua ase.’ ?Yɛ Naomi yó sɛ naan i sɔ’n w’a yo ye?\n11, 12. (a) ?Ɲanmiɛn mmla benin su yɛ Naomi jrannin seli Riti kɛ Bɔazi ti be ‘ti ndɛ kanfuɛ’ ɔ? (b) ?Kɛ Naomi mannin Riti i afɔtuɛ kɛ ɔ ja Bɔazi’n, ngue yɛ Riti yoli ɔ?\n11 Riti seli Naomi kɛ Bɔazi i fie’n su yɛ ɔ ko dili junman ɔn. Yɛ Naomi seli kɛ: “Bian sɔ’n ti e osufuɛ. Be nga be sie ye’n, bɔ be kwla kan e ti ndɛ’n be nun kun-ɔn.” (Rit 2:20) ?Ndɛ nga Naomi kannin’n i bo’n yɛle benin? Yɛle kɛ laa Izraɛli nvle’n nun lɔ’n, be nga kekle tɔ be su’n, Ɲanmiɛn i wla w’a fiman be sa. Wienun ɔn, yasua kun nin i yi b’a wuman ba naan bian’n w’a wu, ɔ maan bla’n i wla’n bo i wun, afin yasua’n i dunman’n núnnún i niaan ɔ nin i klɔfuɛ’m be afiɛn. Sanngɛ Ɲanmiɛn i mmla’n waan sɛ bla kun i wun wuli’n, maan yasua sɔ’n i niaan bian’n ɔ ja angbeti’n. Kpɛkun ba nga bé wú i’n, maan ɔwuliɛ’n i dunman’n trɛn i su naan ɔ di i aja’n. *—Mml. 25:5-7.\n12 Ajalɛ nga Naomi wá fá naan Riti w’a ɲan bian w’a ja’n, kɛ ɔ kɛnnin i ndɛ’n, atrɛkpa’n ɔ boli Riti i nuan. Afin Riti ti aofuɛ kpɛkun ɔ nin a siman Moizi Mmla’n kpa. Asa’n, Izraɛlifuɛ’m be ninnge yolɛ wafa’n nin a simɛn i wun. Ɔ maan atrɛkpa’n, sɛ ɔ kɛ i ngunmin ti’n, ɔ su yoman like nga Naomi se i kɛ ɔ yo’n, afin ɔ yo i kɛnsrɛn. Kɔlɛ Riti buli i kɛ ɔ ti i ɲin ase gualɛ bɔbɔ. Ɔ nin i sɔ ngba’n, ɔ sieli i su Naomi i nuan bo kpɛkun ɔ sɔli i ndɛ’n nun klanman. Kɛ m’ɔ bu Naomi i sran’n, i ti yɛ ɔ yoli i kwlaa sɔ’n niɔn. I ti’n, ɔ seli kɛ: “N tili. Nga a kɛnnin i lɛ’n, ń yó i kwlaa’n kpan!”—Rit 3:5.\n13. ?Afɔtuɛ benin yɛ Riti i ayeliɛ’n man e ɔ? (An nian Zɔb 12:12 nun wie.)\n13 Gbanflɛn nin talua’m be waan sran kpɛnngbɛn’m be wunman afɛ ng’ɔ o be su’n i wlɛ kpa. Ɔ maan blɛ sunman’n, be sieman be su tieman afɔtuɛ nga sran kpɛnngbɛn mɔ be si mɛn nun sa’n, be man be’n. Sanngɛ like nga Riti yoli’n, ɔ man e kwlaa e afɔtuɛ. Yɛle kɛ sɛ e fa ndɛ nga sran kpɛnngbɛn’m be kan’n su’n, e wun sa yó ye. Afin be klo e yɛ be ndɛ lo e kpa. (An kanngan Jue Mun 71:17, 18 nun.) ?Yɛ ngue yɛ Naomi seli Riti kɛ ɔ yo ɔ? ?Kɛ Riti fali su’n, i bo’n guali sɛ mɛnnin i?\nRiti w’a ɔ ɔrzu siwlɛ lɔ\n14. ?Nin yɛ ɔrzu kpɛfuɛ’m be ko bo ɔrzu’n niɔn? ?Yɛ wafa sɛ yɛ be kpaja ɔrzu’n nun ɔn?\n14 Nnɔsua nun’n, Riti ɔli kple’n su lɔ. Lɔ yɛ fie difuɛ’m be bo ɔrzu’n kpɛkun be kpaja nun ɔn. Titi’n, sɛ lika sɔ’n nunman kpɔlɛ’n i bue kun su’n, nn ɔ o i ti su. Kɛ aliɛ ko san’n, aunmuan’n fita lɔ kpa. Wafa nga be kpaja ɔrzu nun’n yɛ: Be fa pɛli annzɛ waka nga be le je piembie’n be to ɔrzu ja’n i nglo kpɛkun aunmuan’n fa ijre’n kɔ. Yɛ ɔrzu mma’n bɔbɔ tɔ asiɛ wun.\n15, 16. (a) ?Kɛ Bɔazi wieli junman di kple’n su’n, ngue yɛ ɔ yoli ɔ? (b) ?Ɔ yoli sɛ yɛ i ja’m be kannin Riti ɔ?\n15 Riti ko sali lɛ. Ɔ wunnin kɛ junman difuɛ’m be su gua be junman’n i bo, afin aliɛ su san. Andɛ’n, Bɔazi niannin ɔrzu’n i kpajalɛ’n su. Ɔ ɲannin ɔrzu mma kpanngban kpa. W’a yo kwle dan kun. Riti wunnin kɛ Bɔazi w’a wie like di naan i klun ti jɔwa. Bɔazi w’a ko tinngɛ i wun i ɔrzu kwle’n i bo lɛ. Kodiawiefuɛ’m be ti’n, blɛ sɔ nun’n, kɛ sran’m be yo sɔ ɔ. Riti wunnin kɛ Bɔazi su wa la. Blɛ nga ɔ fata kɛ ɔ yo like nga Naomi seli i kɛ ɔ yo’n yɛ w’a ju lɛ ɔ.\n16 Riti su nanti blɛlɛlɛ naan b’a timɛn i ngan. I awlɛn’n si i klun lɔ sa kpukpukpu. Kɛ ɔ juli Bɔazi i wun lɛ’n, ɔ wunnin i kɛ bian’n su lafi. Ɔ maan kɛ nga Naomi fa kannin’n sa’n, Riti ko ukeli Bɔazi i kondro’n kpɛkun ɔ lali i ja ngua lɛ diin. Kpɛkun ɔ minndɛli. Ɔ la lɛ w’a cɛ kan. Sanngɛ ɔ yo i kɛ blɛ’n sinman ndɛndɛ sa. Kɔnguɛ afiɛn’n, ɔ́ nían ɔn, Bɔazi su tinngɛtinngɛ i ja’m be nun, afin ayrɛ o nun. Bɔazi w’a ɲɔnɲɔn sa kukluku i waan ɔ́ fɛ́ i kondro’n kɛ́tɛ i ja’m be wun kpa. Sanngɛ ɔ yo i kɛ i ja’m b’a kan sran sa. Ɲanmiɛn Ndɛ’n waan: “Bɔaz kpiti tinngeli kɔnguɛ afiɛn, ɔ́ nían-an, bla yɛ ɔ la i ja ngua yɛ.”—Rit 3:8.\n17. ?Be nga be waan Riti ɔli Bɔazi kunndɛlɛ’n, ndɛ nɲɔn benin yɛ be wunmɛn i wlɛ ɔ?\n17 Kɛ Bɔazi kpiti tinngeli sɔ’n, ɔ usali kɛ: “?Wan-an?” Yɛ Riti tɛli su kɛ: “M bɔbɔ min-ɔn, ɔ sufuɛ Rit ɔ. M bali ɔ talolɛ, afin wɔ yɛ a kwla kan min ti ndɛ ɔ.” Atrɛkpa’n, kɛ ɔ́ íjɔ’n, i nɛn’n usu. Afin srɛ kun i. (Rit 3:9) Sran wie’m be waan Riti bali bian kunndɛlɛ. Sanngɛ ndɛ nɲɔn o lɛ mɔ be wunmɛn i wlɛ ɔ. Ndɛ klikli’n yɛle kɛ Izraɛlifuɛ’m be nzuɛn’n su yɛ Riti nantili ɔ. Sanngɛ andɛ e diman ninnge sɔ’m be su kun. I sɔ’n ti’n, ɔ fataman kɛ e fa ninnge sɔ mɔ be yoli be i osu w’a cɛ’n, e fa sunnzun wafa nga andɛ e yo e ninnge mun kaan sa. Afin andɛ’n, sa sukusuku yɛ sran’m be yo ɔ. Ndɛ’n i nɲɔn su’n yɛle kɛ Bɔazi w’a buman Riti i ayeliɛ’n i fɔ. Ɔ yili i ayɛ bɔbɔ.\nNán bian kunndɛlɛ ti yɛ Riti ko taloli Bɔazi ɔ. Sanngɛ sran ndɛ lo i ti ɔ.\n18. ?Ndɛ benin yɛ Bɔazi kannin m’ɔ jɔli Riti i klun ɔn? ?Ajalɛ nɲɔn benin yɛ Riti fali mɔ Bɔazi kannin be ndɛ ɔ?\n18 Bɔazi seli Riti kɛ: “Min wa, maan [Zoova] yo ɔ liɛ ye. Sa nga a yo i yɛ’n w’a yo nyɛnmɛn dan w’a tra nga a yoli be laa’n. Ɔ maan b’a si kɛ kannzu a klo ɔ sewi’n i sa dan naan a nin i osufuɛ’m be tɛ nanti. W’a su-man gbanflɛn’m be su, sɛ be ti anyanbeunfuɛ o, sɛ be ti yalɛfuɛ o.” I ndɛ m’ɔ kannin’n maan Riti i klun jɔli klanman. Atrɛkpa’n, kɛ Bɔazi kán ndɛ sɔ’n klé Riti’n, ɔ loli i nɛn’n. (Rit 3:10) Sa nga Riti “yoli be laa’n” mɔ Bɔazi kɛnnin i ndɛ’n, yɛle kɛ Riti kloli Naomi dan ti w’a kpɔcimɛn i. Ɔ maan ɔ sunmannin Naomi lele be bali Izraɛli mɛn’n nun. Yɛ ɔ nian Naomi i lika. Asa’n, ‘sa nga [Riti] w’a yo i yɛ’n,’ mɔ Bɔazi kɛnnin i ndɛ ekun’n, yɛle i bɔbɔ Bɔazi i talolɛ’n. Asa ekun’n, Bɔazi kannin kɛ kannzɛ Riti te yo talua’n, sanngɛ w’a suman gbanflɛn aɲanbeunfuɛ annzɛ yalɛfuɛ’m be su kɛ be jɛ i. Afin nga ɔ wo i klun’n yɛle kɛ ɔ́ yó Naomi ɔ nin i wun nga ɔ wuli’n be ye naan yasua’n i dunman’n w’a nunnunman i klɔfuɛ’m be afiɛn. Nanwlɛ, talua sɔ’n klo sran o! Sran ndɛ lo i o! I kwlaa sɔ’n ti yɛ Bɔazi kloli i sa’n niɔn.\n19, 20. (a) ?Kɛ Riti bali Bɔazi talolɛ’n, ngue ti yɛ Bɔazi w’a kaman lɛ w’a jɛmɛn i ɔ? (b) ?Ngue yɛ Bɔazi yoli m’ɔ kle kɛ Riti i ndɛ lo i naan kusu ɔ kunndɛman kɛ Riti i dunman’n saci ɔ?\n19 Bɔazi seli Riti ekun kɛ: “Ɔ maan i ti’n, min wa, nán ɔ klun titi wɔ kaan sa, like kwlaa nga a kunndɛ’n, ń wá yó ḿ mán wɔ. Sran’m be kwlaa be si kɛ a ti bla kpa.” (Rit 3:11) Atrɛkpa’n, Riti i Bɔazi talolɛ’n w’a boman Bɔazi i nuan. Afin Bɔazi ti Elimelɛki i osufuɛ. Asa’n, Riti i jalɛ’n yo Bɔazi i fɛ kpa. Sanngɛ Bɔazi timan sran m’ɔ bu i bɔbɔ ngunmin i wun akunndan ɔn. Sa kwlaa nga ɔ yo’n, ɔ ti i nuan su sɛsɛsɛ. I ti’n, ɔ seli Riti kɛ ɔ ti i nin Naomi be ti ndɛ kanfuɛ sɔ, sanngɛ kusu Naomi i wun ng’ɔ wuli’n i niaan bian kun ekun o lɛ, naan bian sɔ’n mantan Naomi i wun’n i koko kpa trɛ i bɔbɔ Bɔazi. Ɔ maan, ɔ́ kó wún bian sɔ’n i wun naan ɔ́ sé i kɛ ɔ ja Riti.\nRiti i ɲin yili sran yɛ ɔ yoli i wiengu’m be ye. I ti be boli i dunman kpa.\n20 Kɛ ɔ ko yo naan sran’m b’a seman kɛ Bɔazi kunndɛli bla kple’n su lɛ’n ti’n, ɔ seli Riti kɛ ɔ la naan sɛ aliɛ’n cɛn’n, ɔ wɔ awlo blɛlɛlɛ. Afin ɔ kunndɛman kɛ ɔ nin Riti be dunman’n saci. Kɛ Bɔazi seli Riti kɛ ɔ la’n, yɛ talua’n lali ɔ. Sanngɛ kɛ ɔ la lɛ’n, i klun titimɛn i kun, afin like nga ɔ bɛ i kunndɛlɛ’n, w’a ɲɛn i. Nglɛmun tutu kpa’n mɔ be nin a wunman be sa klun bɔbɔ’n, Riti jasoli. Bɔazi fali ɔrzu kpanngban guali i tralɛ’n nun. Yɛ Riti fali Bɛtleɛmu klɔ’n i atin’n niɔn.—An kanngan Rit 3:13-15 nun.\n21. ?Ngue yɛ Riti yoli mɔ be boli i dunman kpa kɛ ɔ ‘ti bla kpa’n’ niɔn? ?Wafa sɛ yɛ e kwla yo kɛ i sa ɔ?\n21 Kɛ Bɔazi seli Riti kɛ sran kwlaa bo i dunman kpa kɛ ɔ ‘ti bla kpa’n,’ nanwlɛ, i sɔ’n kwla yoli Riti i fɛ kpa! Ɔ ti weiin kɛ Zoova mɔ i waan ɔ́ sí i naan ɔ́ tú i klun sú i’n, i ti yɛ sran’m be boli i dunman kpa sɔ ɔ. Asa’n, ɔ yoli Naomi i ye, kpɛkun w’a kaman lɛ w’a buman Izraɛlifuɛ’m be ninnge yolɛ wafa’n be fɔ. Sanngɛ ɔ miɛnnin i ɲin yoli ninnge mun kɛ be sa. Ɔ maan kasiɛn su’n, ɔ wa kacili Izraɛlifuɛ. Maan e kusu e yo kɛ Riti sa wie. Yɛle kɛ maan e bu sran’m be sran. Kpɛkun sɛ be ninnge yolɛ wafa’n nin e liɛ’n timan kun’n, nán maan e ka lɛ e bu be fɔ. Sɛ e yo sɔ’n, sran’m bé bó e dunman kpa wie.\nRiti i wla su wa gua ase\n22, 23. ?Aswre benin yɛ Naomi tuli Riti ɔ?\n22 Kɛ Naomi wunnin Riti m’ɔ su ba’n, ɔ usɛli i kɛ: “?A ɔli ɔ, ɔ yoli sɛ min wa?” Kɛ e nian wafa nga be kannin ndɛ sɔ’n Ebre aniɛn nun’n, e kwla se kɛ Naomi usali Riti kɛ: ‘?Wan yɛle nga ɔ su ba lɛ’n?’ Atrɛkpa’n, lika’n lu. Ɔ maan Naomi w’a wunman sran ng’ɔ su ba’n i wlɛ, i ti yɛ ɔ usali sɔ ɔ. Annzɛ kusu ɔ kwla yo kɛ Naomi su usa Riti sɛ Bɔazi kplinnin su kɛ ɔ́ jɛ́ i o annzɛ ɔ seli kɛ ɔ jɛmɛn i o. Yɛ Riti kán sa kwlaa ng’ɔ juli lɔ’n i ndɛ klé i sewi Naomi ɔ. Asa’n, ɔ seli i kɛ ɔrzu trɔ ng’ɔ fa bali’n, Bɔazi waan ɔ fa mɛn i.—Rit 3:16, 17.\n23 Naomi tuli Riti i aswre. Ɔ seli i kɛ sɛ aliɛ cɛn’n, nán maan ɔ wɔ fie su ko isa ɔrzu. Like ti m’ɔ seli sɔ’n, ɔ tuli i bo kleli Riti. Ɔ seli i kɛ: “N si kɛ sɛ Bɔaz nian kan-man ndɛ nga nian kpɛ-man’n, i klun nian tɔ-man nun.”—Rit 3:18.\n24, 25. (a) ?Ngue yɛ Bɔazi yoli m’ɔ kle kɛ ɔ yo sa i nuan su sɛsɛsɛ naan sran’m be ndɛ lo i ɔ? (b) ?Ngue ti yɛ e kwla se kɛ Riti i liɛ wa yoli ye ɔ?\n24 Naomi w’a buaman ato. Bɔazi ɔli kan klɔ’n su kpɛnngbɛn’m be siesie ndɛ lɔ’n, klɔ’n i anuan’n nun lɛ’n. Ɔ ti lɛ mínndɛ Elimelɛki i niaan bian’n. Ɔ́ nían ɔn, i yɛ ɔ́ bá yɛ. Yɛ ɔ́ flɛ́ i ɔ. Sran’m be ɲrun lɛ’n, Bɔazi seli i kɛ ɔ ja Riti naan ɔ nian Elimelɛki i aja ninnge’m be su. Sanngɛ Elimelɛki i niaan bian’n waan ɔ kplinman su. Afin sɛ ɔ yo sɔ’n, cɛn wie i asiɛ liɛ’n i lika nianlɛ’n wá yó kekle mɛ́n i. Yɛ Bɔazi seli kɛ sɛ ɔ ti sɔ’n, i bɔbɔ Bɔazi, ɔ́ tó Elimelɛki i asiɛ’n naan ɔ́ jɛ́ i wa Maklɔn i angbeti’n. I waan ‘kɛ ɔ [ko] yo naan Maklɔn w’a nyan aja difuɛ naan i dunman’n w’a nunnunman i niaan ɔ nin i klɔfuɛ’m be afiɛn’n’ ti yɛ ɔ yo sɔ ɔ. (Rit 4:1-10) Nanwlɛ Bɔazifuɛ’n, ɔ yo sa nuan su sɛsɛsɛ kpɛkun sran’m be ndɛ lo i kpa.\n25 Bɔazi jali Riti. Ɲanmiɛn Ndɛ’n waan i sin’n “[Zoova] maan ɔ nin i be wunnzɛli. Bla’n wuli ba yasua kun.” I sɔ’n ti’n, Bɛtleɛmu lɔ bla’m be yrali be nuan mannin Naomi yɛ be yili Riti i ayɛ. Be waan sɛ ɔ ti kɛ Naomi wuli ba yasua nso bɔbɔ’n, be nin Riti su sɛman. Riti i wa nga ɔ wuli i’n i osu’n nun yɛ famiɛn Davidi fin ɔn. (Rit 4:11-22) Davidi kusu wa yoli Zezi Klist i nannan.—Mat. 1:1. *\nRiti ɲannin muae. Yɛle kɛ i osu’n nun yɛ Mɛsi’n fin ɔn.\n26. ?Ndɛ cinnjin benin mun yɛ Riti nin Naomi be ndɛ’n fa e ɲin sie su ɔ?\n26 I Riti o, i Naomi o, Ɲanmiɛn fɛli i sa’n sieli be sran nɲɔn’n be su. Ba nga Riti wuli i’n, ɔ yoli Naomi liɛ. I yɛ ɔ wa tɛli i ɔ. Bla nɲɔn sɔ’m be ndɛ’n, ɔ fa e ɲin sie i ndɛ cinnjin kpa wie’m be su. Yɛle kɛ sran kwlaa nga be kplin be ɲin be nian be osufuɛ’m be lika mɔ be nin Ɲanmiɛn i sufuɛ nanwlɛfuɛ’m be su i’n, Zoova i ɲin kpaman be su. Asa’n, be nga be su i nanwlɛ su kɛ Bɔazi nin Naomi ɔ nin Riti sa’n, saan ɔ́ yó be ye.\n^ ndɛ kpɔlɛ 7 Kɛ nga Naomi fa kannin’n sa’n, nán be nga be ɲin o su’n, be ngunmin yɛ Zoova si be aunnvuɛ ɔ. Be nga be wuli’n, be o nun wie. Naomi i wun nin i wa nɲɔn’n be wuli i sa nun. Riti liɛ’n, i wun’n yɛ ɔ wuli ɔ. Be nɲɔn’n be kloli be fuɛ sɔ mun kpa. Nanwlɛ, sɛ ɔ ti kɛ yasua sɔ’m b’a wuman’n nn be niannin be lika kpa. Ɔ maan sran kwlaa nga ɔ yo Naomi nin Riti be ye’n, ɔ ti kɛ ɔ su bu yasua sɔ’m be sran sa. Afin sɛ ɔ ti kɛ be te o lɛ nn be su yaciman bla sɔ mun afɛ nun.\n^ ndɛ kpɔlɛ 11 Ɔ fata kɛ yasua nga ɔ wuli’n, i niaan bian nga ɔ nin i be si nin be nin ti kun’n, yɛ ɔ dun mmua ja angbeti’n niɔn. Sanngɛ sɛ i sɔfuɛ nunman lɛ’n, maan sran ng’ɔ wuli’n i osufuɛ yasua nga ɔ mɛntɛn i koko kpa’n yɛ ɔ jɛ i ɔ. Aja ninnge’m be cɛlɛ nun’n, kɛ be yo sɔ wie ɔ.—Kal. 27:5-11.\n^ ndɛ kpɔlɛ 25 Bla nnun nga be boli be dunman Zezi i nannan’m be nun’n, Riti o be nun wie. Be nun kun ekun yɛle Bɔazi i nin Raabu. (Mat. 1:3, 5, 6, 16) I kusu timan Izraɛlifuɛ kɛ Riti sa.\n?Wafa sɛ yɛ Riti yili i nglo kɛ ɔ klo Naomi sakpa ɔ?\n?Wafa sɛ yɛ Naomi kleli kɛ ɔ klo Riti kpa ɔ?\n?Ngue ti yɛ Zoova kloli Bɔazi nin Naomi nin Riti be sa kpa ɔ?\n?Like benin yɛ Riti yoli mɔ amun kunndɛ kɛ amún yó naan amun a lafi Zoova su kɛ i sa wie ɔ?\nRiti—“A ti bla kpa”


Biblu’n nun ndɛ: Nzraama kun kle sran atin - Zoova i lalofuɛ’m be ɛntɛnɛti adrɛsi nga sran ngba si i’n\n?AMUN wun nzraama ɲanɲan nga sran’m be nun kun su kle i lɛ’n? Kɛ be jasoli Zerizalɛmu lɛ’n, yɛ ɔ fiteli ɔ. Sran sɔ’m be fin wia afiliɛ lɔ, be suan nzraama’m be su fluwa. Be lafi su kɛ nzraama sɔ’n fá be kɔ́ sran nanndoliɛ kun sin.\nKɛ be juli Zerizalɛmu lɛ’n, be usali kɛ: ‘?Zuifu’m be famiɛn’n, mɔ be wuli i icra’n ɔ o nin? Afin e wunnin ba’n i nzraama’n wia afiliɛ lɔ, yɛ e bɛli i sulɛ ɔ.’ Dunman ‘Zuifu’n’ ɔ ti Izraɛlifuɛ’m be flɛlɛ’n kun ekun.\nJasin sɔ’n ti’n, Erɔdu m’ɔ ti Zerizalɛmu famiɛn’n, i klun titili i. Afin, ɔ kloman kɛ famiɛn uflɛ tran famiɛn bia’n su. Kɛ ɔ yoli sɔ’n, Erɔdu yiali Ɲanmiɛn ɲrun jranfuɛ dandan mun nin mmla klefuɛ mun, naan w’a usa be kɛ: ‘?Ninfan yɛ bé wá wú Zezi ɔ?’ Be tɛli i su kɛ: ‘Biblu’n se kɛ Bɛtleɛmu lɔ ɔ.’\nKpɛkun, Erɔdu flɛli be nga be fin wia afiliɛ lɔ’n, yɛ ɔ seli be kɛ: ‘An wɔ ko kunndɛ bakan sɔ’n kpa; sɛ an wun i’n, an bla be wa kan kle min maan m bɔbɔ n ko su i wie.’ Sanngɛ nanwlɛ, Erɔdu liɛ’n, i waan ɔ́ kó kún ba nɔnman’n!\nI sin’n, nzraama nga sran sɔ’m be wunnin i’n, ɔ dun mmua be ɲrun lele Bɛtleɛmu lɔ; kpɛkun ɔ ko jrannin lika nga bakan’n o nun’n su. Kɛ be wluli sua lɔ’n, be wunnin Mali nin Zezi kan’n. Be cɛli Zezi i ninnge wie mun. Sanngɛ, i sin’n Zoova seli sran sɔ mun laliɛ nun kɛ nán maan be sa be sin Erɔdu wun lɔ kun. I sɔ’n ti’n, atin uflɛ yɛ be fali be sali be sin be mɛn’n liɛ nun lɔ ɔ.\nKɛ Erɔdu tili i kɛ sran nga be fin wia afiliɛ lɔ’n b’a sa be sin be mɛn liɛ nun lɔ’n, ɔ fali ya dan kpa. Ɔ maan ɔ sunmannin sran kɛ be wɔ Bɛtleɛmu, be ko kun ba yasua nga b’a di afuɛ nɲɔn’n, nin be nga be nin a diman afuɛ nɲɔn’n be kwlaa. Sanngɛ, Zoova seli Zozɛfu laliɛ nun kɛ ɔ nin i awlobofuɛ’m be jaso wɔ Ezipti. I sin’n, kɛ Zozɛfu tili i kɛ Erɔdu w’a wu’n, yɛ ɔ fali Mali nin Zezi yɛ be sali be sin Nazarɛti lɔ ɔ. Lɛ yɛ Zezi wa ɲinnin ɔn.\n?Amun bu i kɛ wan yɛ ɔ fali nzraama uflɛ sɔ’n fiteli ɔ? Maan ɔ kpɛn amun klun kɛ i klikli nun’n, kɛ fluwa sifuɛ sɔ’m be wunnin nzraama’n yɛ be wɔli Zerizalɛmu ɔ. Mmusu’m be si Satan m’ɔ kunndɛ kɛ ɔ́ kún Ɲanmiɛn i Wa’n, i kusu si kɛ famiɛn Erɔdu ɔ su kunndɛ ba’n i kunlɛ wie. Ɔ maan sran nga ɔ fali nzraama nga ɔ kpaja lɛ’n fiteli’n, yɛle Satan.\nMatie 2:1-23; Mise 5:1.\n?Wan yɛle sran nga be o desɛn’n su lɛ’n, yɛ ngue ti yɛ be nun kun fɛ i sa’n tinndin i nzraama nga ɔ kpaja lɛ’n i su ɔ?\n?Ngue ti yɛ awlabɔɛ tɔli famiɛn Erɔdu su ɔ? ?Yɛ ngue yɛ ɔ yoli ɔ?\n?Ninfan yɛ nzraama nga ɔ kpaja lɛ’n, ɔ fali sran sɔ mun ɔli ɔ? ?Sanngɛ ngue ti yɛ kɛ bé sá be sin be mɛn nun’n, be fali atin uflɛ ɔ?\n?Ngue like yɛ Erɔdu seli i sran mun kɛ be yo ɔ, yɛ ngue ti ɔ?\n?Ngue yɛ Zoova seli Zozɛfu kɛ ɔ yo ɔ?\n?Wan yɛ ɔ fali nzraama nga ɔ kpaja lɛ’n fiteli ɔ, yɛ ngue ti ɔ?\nKanngan Matie 2:1-23 nun.\n?Kɛ sa sifuɛ’m bé kɔ́ Zezi i wun wunlɛ’n, nn ɔ le afuɛ nɲɛ, yɛ ninfan yɛ ɔ o ɔ? (Mat. 2:1, 11, 16)