Kɛ sa kekle wie tɔ’n | Awlobo aklunjuɛ\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Abui Acoli Afrikaans Ahanta Ajië Albanais Allemand Alur Amharique Anglais Angolan Sign Language Arabe Arabic (Tunisia) Arménien Assamais Ateso Aukan Aymara Azéri Azéri (cyrillique) Bachkir Balinese Bambara Bas Allemand Basque Bassa (Cameroun) Bassa (Liberia) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Bengali Biak Bichlamar Bikol Boulou Bulgare Cakchiquel (Central) Cambodgien Catalan Cebuano Changana (Zimbabwe) Chavacano Chichewa Chin (Tiddim) Chinois (Simplifié) Chinois (Traditionnel) Chitonga Chitonga (Zimbabwe) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuabo Citonga Coréen Croate Créole Portugais Créole de Maurice Créole de la Réunion Créole des Seychelles Créole d’Haïti Cuban Sign Language Damara Dangme Danois Dayak Ngaju Digor Douala Dusun Edo Efik Emberá (Catío) Esan Espagnol Estonien Ewé Fidjien Finnois Fon Frafra Français Féroïen Ga Galician Gallois Garifuna Ghanaian Sign Language Gitonga Goun Grec Groenlandais Guarani Guarani (Bolivie) Guerze Gujarati Guna Géorgien Haoussa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hongrois Huastec Hébreu Iban Ibanag Ibinda Ichinamwanga Icibemba Igbo Iloko Indian Sign Language Indonésien Irlandais Islandais Isoko Italien Japonais Javanese Jula Kabyle Kachin Kana Kannada Karen (S'gaw) Kazakh Kekchi Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kipende Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisii Kongo Kpelle Krio Kurde Kurmanji (cyrillique) Kurde Sorani Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Kyangonde Lamba Langue des signes allemande Langue des signes américaine Langue des signes argentine Langue des signes australienne Langue des signes bolivienne Langue des signes brésilienne Langue des signes chilienne Langue des signes chinoise Langue des signes colombienne Langue des signes coréenne Langue des signes finnoise Langue des signes française Langue des signes guatémaltèque Langue des signes hongroise Langue des signes indonésienne Langue des signes italienne Langue des signes japonaise Langue des signes malawite Langue des signes mexicaine Langue des signes néo-zélandaise Langue des signes panaméenne Langue des signes paraguayenne Langue des signes polonaise Langue des signes portugaise Langue des signes russe Langue des signes suédoise Langue des signes tchèque Langue des signes vénézuélienne Langue des signes zimbabwéenne Langue des signes équatorienne Lenje Letton Lhukonzo Lifu Lingala Lituanien Lomwe Luganda Lugbara Lunda Luo Macédonien Madagascar Sign Language Makua Malay Malayalam Malgache Maltais Mam Mambwe-Lungu Mandjak Maninkakan (Eastern) Mapudungun Marathi Maré Maya Mazahua Mazateco (Huautla) Mbukushu Mende Meru Mingrelian Mixe Mixtec (Guerrero) Mixtec (Huajuapan) Mizo Mongol Mooré Motu Myama Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Nord de Puebla) Nambya Nande Navajo Ndau Ndonga Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Ngabere Ngangela Nias Niue Norvégien Nyanja Nyungwe Nzema Néerlandais Népali Oromo Ossète Otomi Otètèla Ourdou Ouzbek Ouïghour (Cyrillique) Pangasinan Papiamento (Aruba) Papiamento (Curaçao) Pendjabi Pendjabi (Nastaliq) Pennsylvania German Persan Pidgin (Cameroon) Pidgin salomonien Polonais Portugais Pular Páez Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivie) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quichua (Pastaza) Quichua (Santiago del Estero) Quichua (Tena) Quiché Rarotongan Romany (Bulgaria) Romany (Eastern Slovakia) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Macédoine) Romany (Northern Greece) Romany (Southern Greece) Roumain Runyankore Russe Rutooro Samoan Sangir Sango Saramaccan Sarnami Sena Sepedi Serbe Serbe (Romain) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Shona Shuar Sidama Silozi Singhalais Slovak Sign Language Slovaque Slovène Somali Sranan tongo Sunda Susu Suédois Swahili Swahili (Rép. Dém. Du Congo) Swati Sérèr Tagalog Tahitien Tajiki Tamoul Tandroy Tankarana Tarahumara Tarascan Tatar Tchouvache Tchèque Tetun Dili Thaï Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tongien Toraja Totonaque Tshiluba Tshwa Tsonga Tswana Turc Turkmène Turkmène Tuvalu Tuvinian Twi Tzeltal Tzotzil Télougou Udmurt Ukrainien Urhobo Uruund Uzbek (Roman) Valencian Venda Vezo Vietnamien Wallis Waray-Waray Wawle Wayuunaiki Wichi Wolaitsa Wolof Xhosa Xârâcùù Yoruba Zandé Zapotec (Lachiguiri) Zapotec (de l’isthme) Zoulou\nKɛ sa kekle wie tɔ’n\n“Kannzɛ kɛ é sé yɛ’n sa fanunfanun b’ɔ tɔ amun su’n ti amun wla bo le nnyɔn kun’n, maan amun klun jɔ.”—1 Piɛr 1:6.\nKannzɛ bɔbɔ amun yo like kwlaa nga amun kwla yo naan amun a di aklunjuɛ amun aja’n nin amun awlobo’n nun’n, sanngɛ sa kekle wie mɔ amun a sunnzunman’n be kwla ju. Kɛ ɔ ko yo sɔ’n aklunjuɛ dilɛ’n kwla yo kekle. (Akunndanfuɛ’n 9:11) Kɛ sa kekle’m be tɔ e su’n, Ɲanmiɛn uka e klolɛ su. Sɛ amun fa Biblu’n nun mmla nga be lɔngɔ su yɛ’n be su’n, kannzɛ sa’n ti tɛ sɛ’n, amun nin amun awlobo’n nunfuɛ mun, amún wún i trawlɛ.\n1 AMUN LAFI ZOOVA SU\nNDƐ NGA BIBLU’N KAN’N: “An koko sa ng’ɔ o amun su’n i kwlaa kle i, afin i yɛ ɔ nian amun lika-a.” (1 Piɛr 5:7) Nán amun wla fi su le kɛ kekle nga be tɔ amun su’n be finman Ɲanmiɛn. (Zak 1:13) Sɛ amun fa amun wun mɛntɛn i’n, ɔ́ úka amun kpa. (Ezai 41:10) Biblu’n se kɛ: “Like ng’ɔ mian amun sa’n, amun kan kle i. Ɔ ti e fiawlɛ.”—Jue Mun 62:9.\nSɛ amun kanngan Biblu’n nun cɛn kwlakwla’n, yɛ sɛ amun suan nun like’n, amun wla gúa ase. Kpɛkun amun bɔbɔ amún wún kɛ “sa kwlaa b’ɔ tɔ e su’n, [Nyanmiɛn] yɛ ɔ fɔnvɔ ye-ɔ.” (2 Korɛntfuɛ Mun 1:3, 4; Rɔmfuɛ Mun 15:4) Ɲanmiɛn waan i bɔbɔ yó “maan amun wun jɔ́ amun fɔuun.”—Filipfuɛ Mun 4:6, 7, 13.\nAmun srɛ Zoova kɛ ɔ uka amun naan amun wla gua ase.\nAjalɛ fanunfanun nga be kwla yo amun wun sa ye’n amun bu be akunndan naan amun fa be nun kpafuɛ’n.\n2 AMUN NIAN AMUN BƆBƆ NIN AMUN AWLOBO’N BE LIKA\nNDƐ NGA BIBLU’N KAN’N: “Sran ng’ɔ si ngwlɛlɛ’n, ɔ kunndɛ kɛ ɔ́ sí sa. Sran ng’ɔ si akunndan’n, akunndan nun ndɛ yɛ ɔ kunndɛ kɛ ɔ́ tí-ɔ.” (Nyanndra Mun 18:15) Maan amun wun amun su sa’n i wlɛ kpa. I sin’n, amun kunndɛ like nga amun awlo’n nunfuɛ’m be tinuntinun be miɛn i wun’n. Kpɛkun amun nin be koko su yalɛ, yɛ amun sie amun su be nuan bo.—Nyanndra Mun 20:5.\n?Yɛ sɛ amun awlɛn su sran kun wu’n nin? Sɛ ɔ yo sɔ naan sunlɛ kun amun’n, amun sun. Blɛ wie nun’n, Zezi bɔbɔ “sunnin.” (Zan 11:35; Akunndanfuɛ’n 3:4) Asa ekun’n, amun fa blɛ be lo wunmiɛn. (Mark 6:31) I sɔ’n yó maan amún kwlá jrán amun su sa’n i ɲrun kekle.\nKa naan sa kekle wie w’a ju’n, amun nin amun awlo’n nunfuɛ’m be ta yalɛ koko. I liɛ’n kɛ sa tɔ’n, amun afiɛn yalɛ kokolɛ’n yó pɔpɔ.\nUsa be nga sa sɔ’n w’a tɔ be su le’n be ngwlɛlɛ afɛ.\n3 AMUN KUNNDƐ UKALƐ\nNDƐ NGA BIBLU’N KAN’N: “Janvuɛ kpa’n ɔ nunnun wunfle. Be niaan’n kusu, ɔ nunnun mmoja.” (Nyanndra Mun 17:17) Amun janvuɛ kpa mɔ b’a kaci kɛ amun niaan sa’n be kunndɛ kɛ bé úka amun, sanngɛ wie liɛ’n be siman like trele ng’ɔ fata kɛ be yo’n. Ɔ maan sɛ amun kunndɛ kɛ be yo like wie man amun’n, amun bo su kle be. (Nyanndra Mun 12:25) Asa ekun’n, amun se be nga b’a tin Ɲanmiɛn sulɛ nun’n naan be uka amun wie. Afɔtuɛ nga bé jrán Biblu’n su bé mán amun’n ɔ́ úka amun.—Zak 5:14.\nBe nga be lafi Ɲanmiɛn su’n, sɛ amun fa amun wun mantan be titi’n, bé súan amun bo. Asa ekun’n, sɛ amun fɔnvɔ be nga kekle o be su wie’n, i sɔ’n wlá amun fanngan. Amun uka be naan be lafi Zoova su, naan be fa be wla guɛ i ninnge nga i waan ɔ́ yó be’n be su. Amun uka be nga be mian ukalɛ wun’n, nán amun kpɔci be nga be klo amun mɔ amun ndɛ lo be’n.—Nyanndra Mun 18:1; 1 Korɛntfuɛ Mun 15:58.\nAmun koko sa ng’ɔ o amun su’n kle amun janvuɛ kpa kun, yɛ amun mɛn i atin maan ɔ uka amun.\nLike trele nga amun kunndɛ kɛ ɔ yo man amun’n, amun bo su kle i.\nAMUN FA AKUNNDAN KPAFUƐ’N\nKannzɛ bɔbɔ amun bu i kɛ amun lemɛn i yowlɛ’n, sanngɛ maan amun akunndan’n kwlaa tran Ɲanmiɛn su. I nun mɔ Zɔbu wún i ɲrun’n, ɔ seli kɛ: ‘Maan manmanlɛ’n ɔ yo Anannganman i liɛ!’ (Zɔb 1:21, 22) Kɛ Zɔbu sa’n, maan Zoova dunman’n nin i klun sa’n be yo amun cinnjin tra amun bɔbɔ amun su sa liɛ’n. Kannzɛ ninnge’m be yoman kɛ nga amun sunnzunnin’n sa’n, nán amun sa sin bubu amun. Amun lafi Ɲanmiɛn su. Zoova se kɛ: “Amun wun angunndan nga m bu’n, m bɔbɔ min yɛ n si i-ɔ. Angunndan kpa yɛ m bu i amun wun-ɔn, nán angunndan tɛ-ɔ. N kunndɛ kɛ amun nyrun atin’n yo weiin.”—Zeremi 29:11.\n?Sa kanngan’m be nun bɔbɔ’n, n lafi Zoova su tankaan kpa?\n?Wafa sɛ yɛ Zoova yi i aklunye’n i nglo min lika mɔ i ti yɛ ɔ fata kɛ n lɛ i ase cɛn kwlaa ɔ?\n?Wafa sɛ yɛ sa tɛ’n bali mɛn’n nun ɔn? ?Yɛ ngue ti yɛ Ɲanmiɛn nin a yiman ɔn? ?Naan ɲrɛnnɛn wunlɛ’n wíe cɛn kun?


Zezi yoli bian kun juejue Wunmiɛn-lolɛ-cɛn’n nun | Ba kanngan’m be Biblu’n nun like klelɛ fluwa\nLIKE SUANLƐ 85\nZezi yoli bian kun juejue Wunmiɛn-lolɛ-cɛn’n nun\nFarizifuɛ mun be kpɔ Zezi. Be kunndɛ kɛ ɔ yo sa wie naan bé jrán su bé trɛ́ i. Be waan ɔ fataman kɛ ɔ yo sran mun be juejue Wunmiɛn-lolɛ-cɛn’n nun. Wunmiɛn-lolɛ-cɛn kun nun’n, Zezi wunnin aɲinsifuɛ kun. Ɔ ti akpɔ nuan lɛ, ɔ su srɛsrɛ like. Ɔ seli i sɔnnzɔnfuɛ mun be kɛ: ‘Amun nian wafa nga Ɲanmiɛn wá fɛ́ i tinmin’n ɔ́ yó bian nga i juejue’n.’ Zezi fɛli i nuan nzue’n kpitali fa. Kpɛkun ɔ fa tali bian’n i ɲinma mun be su. Yɛ ɔ seli i kɛ: ‘Ko wunnzin ɔ ɲrun nun Siloamun nzue’n nun.’ Kɛ bian’n yoli sɔ’n, ɔ wunnin ase. Kpɛ klikli ng’ɔ́ wún ase’n, yɛ ɔ o lɛ-ɔ.\nSa sɔ’n boli sran mun be nuan. Be seli kɛ: ‘?Nán bian ng’ɔ tran wa srɛsrɛ like’n yɛ ɔ o lɛ-ɔ? ?Annzɛ kusu sran uflɛ-ɔ?’ Yɛ bian’n seli be kɛ: ‘Min yɛ be wuli min aɲinsifuɛ’n niɔn.’ Sran mun be usɛli i kɛ: ‘?Ɔ yoli sɛ yɛ a wun ase siɛn’n niɔn?’ Kɛ ɔ yiyili ndɛ’n nun kleli be’n, be fɛ i ɔli Farizifuɛ mun be sin.\nBian’n seli Farizifuɛ mun be kɛ: ‘Zezi fali fa tɛli i min ɲinma mun be su, kpɛkun ɔ seli min kɛ n ko wunnzin min ɲrun nun. Kɛ n ko wunnzinnin nun’n, yɛ n wunnin ase-ɔ.’ Farizifuɛ mun be seli kɛ: ‘Sɛ Zezi yo sran juejue Wunmiɛn-lolɛ-cɛn’n nun’n, nn i tinmin’n finman Ɲanmiɛn.’ Sanngɛ be nun wie mun be seli kɛ: ‘Sɛ i tinmin’n finman Ɲanmiɛn’n, nn ɔ su kwlá yoman sran mun be juejue.’\nFarizifuɛ mun be flɛli bian’n i si nin i nin, kpɛkun be usali be kɛ: ‘?Ɔ yoli sɛ yɛ amun wa’n ɔ wun ase siɛn’n niɔn?’ Srɛ kunnin bian’n i si nin i nin. Afin Farizifuɛ mun be seli kɛ sran kwlaa ng’ɔ lafi Zezi su’n, bé fúɛn i Ɲanmiɛn sulɛ sua’n nun. I sɔ’n ti’n, be seli kɛ: ‘E siman nun. Amun usɛ i bɔbɔ.’ Farizifuɛ mun be usali bian’n i kosan sunman, naan w’a se be kɛ: ‘N kɛnnin i kwlaa n kleli amun. ?Ngue ti yɛ amun te usa min kosan ekun-ɔn?’ Farizifuɛ mun be fali ya kpa. I sɔ’n ti’n, be kɛnnin i bo.\nZezi ɔli bian’n i wun lɔ ko usɛli i kɛ: ‘?A lafi Mesi’n i su?’ Ɔ tɛli i su kɛ: ‘Sɛ n si sran sɔ’n, ń láfi i su.’ Zezi seli i kɛ: ‘Min yɛ n ti Mesi’n niɔn.’ Ɔ yoli bian’n i juejue, kpɛkun ɔ ukɛli i maan ɔ lafili i su. Nanwlɛ, i lɛ’n nun’n Zezi kleli kɛ i klun ti ufue dan.\n“Amun a fɔn, afin amun siman Ɲanmiɛn Ndɛ’n, yɛ kusu amun siman Ɲanmiɛn i tinmin’n.”—Matie 22:29.\nKosan: ?Wafa sɛ yɛ Zezi ukali aɲinsifuɛ bian’n niɔn? ?Ngue ti yɛ Farizifuɛ mun be kpɔ Zezi-ɔ?


Matie 16 | Online Bible | New World Translation\nBe seli i kɛ ɔ yo abonuan sa kun (1-4)\nFarizifuɛ nin Sadisefuɛ’m be kpanwun ayre’n (5-12)\nFamiɛn diwlɛ’n i lakle mun (13-20)\nYɔbuɛ tanda su yɛ asɔnun’n taka-ɔ (18)\nJZezi i wie’n i su bolɛ (21-23)\nZezi i sɔnnzɔnfuɛ kpa mun (24-28)\n16 Yɛ Farizifuɛ mun nin Sadisefuɛ’m be wunngeli i wun lɛ naan bé sɛ́ i nían. I sɔ’n ti’n, be seli i kɛ ɔ yo abonuan sa kun m’ɔ fin ɲanmiɛn su lɔ’n ɔ kle be. 2 Ɔ tɛli be su kɛ: “Kɛ aliɛ ko jɔ’n amun se kɛ, ‘Lika’n wá kpája, afin ɲanmiɛn su lɔ’n blo kɛ sin sa.’ 3 Yɛ nglɛmun’n, amun se kɛ, ‘Lika’n su yoman kpa andɛ, nzue’n wá tɔ́, afin ɲanmiɛn su lɔ’n blo kɛ sin sa, sanngɛ ɔ ti mlanwa.’ Wafa nga ɲanmiɛn su lɔ’n fa ti’n, amun si i nun yiyi. Sanngɛ amun siman blɛ’m be nzɔliɛ’m be nun yiyi. 4 Ajulisufuɛ klunwifuɛ mɔ be ti kɛ sran mɔ be kunndɛ bla be yi bo annzɛ bian be wun bo* sa’n, be kunndɛ titi kɛ be yo nzɔliɛ like be kle be. Sanngɛ sɛ w’a yoman Zonasi i nzɔliɛ like liɛ’n, be su yoman nzɔliɛ like uflɛ fi be kleman be.” Kɛ ɔ yoli sɔ’n, ɔ yacili be lɛ ɔli. 5 I sɔnnzɔnfuɛ’m be kpɛli nzue’n be juli i bue kun lɔ. Be kɔlɛ su’n, be wla fili, b’a faman kpanwun. 6 Zezi seli be kɛ: “Maan amun ɲin tran su, yɛ amun nian amun wun Farizifuɛ nin Sadisefuɛ’m be kpanwun ayre’n i lika.” 7 I sɔ’n ti’n, be buli akunndan be seli be wiengu kɛ: “Y’a faman kpanwun fi.” 8 Kɛ Zezi sili sɔ’n, ɔ seli be kɛ: “?Ngue ti yɛ amun su kɛn i amun afiɛn lɔ kɛ amun a faman kpanwun-ɔn? ?Ɔ yo sɛ ti yɛ amun lafiman Ɲanmiɛn su kpa sɔ-ɔ? 9 ?Amun nin-a wunmɛn i wlɛ? ?Annzɛ kusu amun wla w’a fi kpanwun nnun mɔ yasua akpi nnun (5.000) be dili’n su? ?Kɛ amun isɛli i onga’n, gbogbo nga amun ɲɛnnin i’n, amun wla w’a fi su? 10 ?Annzɛ kpanwun nso mɔ yasua akpi nnan (4.000) be dili’n nin gbogbo dandan nga i onga’n yili be’n be nuan’n, amun wla w’a fi su? 11 ?Ɔ yo sɛ ti yɛ amun wunmɛn i wlɛ kɛ nán kpanwun ndɛ yɛ n su kan kle amun’n niɔn? Sanngɛ amun nian amun wun Farizifuɛ nin Sadisefuɛ’m be kpanwun ayre’n i lika.” 12 Kɛ ɔ yoli sɔ’n, be wunnin i wlɛ kɛ nán kpanwun ayre lika yɛ i waan be nian be wun-ɔn, sanngɛ like nga Farizifuɛ mun nin Sadisefuɛ’m be kle’n, i lika yɛ i waan be nian be wun-ɔn. 13 Kɛ Zezi juli Sezare Filipu mɛn’n nun’n, ɔ usɛli i sɔnnzɔnfuɛ mun kɛ: “?Sran’m be waan wan yɛle Sran wa’n?” 14 Be seli kɛ: “Wie’m be waan Zan Batɛmun yofuɛ’n yɛle wɔ. Sanngɛ wie’m be kusu be waan Eli yɛle wɔ, yɛ wie mun ekun be waan Zeremin yɛle wɔ, annzɛ Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ’m be nun kun yɛle wɔ.” 15 Ɔ usali be kɛ: “?Sanngɛ amun liɛ’n, amun waan wan yɛle min?” 16 Simɔn Piɛli tɛli su kɛ: “Klisi’n yɛle wɔ, a ti Ɲanmiɛn m’ɔ lafiman’n i Wa.” 17 Zezi tɛli i su kɛ: “Zonasi wa Simɔn, ɔ liɛ su ti ye, afin nán klɔ sran yɛ ɔ yili i nglo kleli wɔ-ɔ, sanngɛ min Si m’ɔ o ɲanmiɛn su lɔ’n niɔn. 18 Asa kusu, ń kán klé wɔ kɛ: A ti Piɛli, yɔbuɛ tanda nga su yɛ ń kplán min asɔnun’n niɔn, yɛ Ndia’n* i anuan’m be su kwlɛmɛn i. 19 Ń fá ɲanmiɛn su lɔ Famiɛn diwlɛ’n i lakle mun ń mán wɔ, yɛ like kwlaa nga a ci i asiɛ’n su wa’n, nn b’a dun mmua b’a ci i ɲanmiɛn su lɔ, yɛ like kwlaa nga a ɲannji i asiɛ’n su wa’n, nn b’a dun mmua b’a ɲannji i ɲanmiɛn su lɔ.” 20 Kɛ ɔ yoli sɔ’n, ɔ wlɛli i sɔnnzɔnfuɛ’m be su nun kpa kɛ nán be se sran fi kɛ i yɛ ɔ ti Klisi’n niɔn. 21 Kɛ ɔ fɛ i blɛ sɔ’n nun’n, Zezi yiyili nun kleli i sɔnnzɔnfuɛ mun kɛ ɔ fata kɛ ɔ wɔ Zerizalɛmun naan ɔ wun ɲrɛnnɛn kpanngban kpɛnngbɛn mun nin Ɲanmiɛn ɲrun jranfuɛ’m be su kpɛn mun, ɔ nin mmla klɛfuɛ’m* be sa nun, kpɛkun bé kún i. Sanngɛ i cɛn nsan su’n, ɔ́ cɛ́n nguan. 22 Kɛ ɔ seli sɔ’n, Piɛli fɛ i ɔli aamiɛn naan w’a ko ijɔ i. Ɔ seli i kɛ: “E Min, si ɔ wun aunnvuɛ! Sa sɔ’n su juman ɔ su mlɔnmlɔn.” 23 Sanngɛ ɔ kacili i sin sili Piɛli, yɛ ɔ seli i kɛ: “Sin min sin lɔ, Satan! A su tanndan* min ɲrun, afin akunndan nga a bu’n, ɔ timan Ɲanmiɛn liɛ’n su. Sanngɛ klɔ sran akunndan yɛ a bu-ɔ.” 24 Kɛ ɔ yoli sɔ’n, Zezi seli i sɔnnzɔnfuɛ mun kɛ: “Sɛ sran kun waan ɔ́ sú min su’n, maan ɔ klɛn i wun yɛ maan ɔ fɛ i ɲrɛnnɛn waka’n* naan ɔ su min su titi. 25 Afin sran ng’ɔ kunndɛ kɛ ɔ́ sɛ́sɛ́ i nguan’n, i nguan’n fí i sa. Sanngɛ sran nga i nguan’n fi i sa min ti’n, ɔ́ ɲɛ́n i ekun. 26 ?Nanwlɛ, sɛ sran kun ɲan mɛn’n nun ninnge’m be ngba naan sanngɛ i nguan’n fi i sa’n, nn like yɛ ɔ yoli-ɔ? ?Annzɛ nguan ɲanlɛ ti’n, ngue yɛ sran kun mán-ɔn? 27 Afin ɔ fata kɛ Sran wa’n fɛ i Si i aɲrunɲan’n bla. Ɔ nin i anzi mun yɛ bé bá-ɔ. Ɔ́ wá nían sran’m be tinuntinun be nzuɛn’n su, kpɛkun ɔ́ yí i nuan like mán be. 28 Nanwlɛ, ń kán klé amun kɛ be nga be jinjin wa yɛ’n, be nun wie’m bé dún mmua wún kɛ Sran wa’n w’a bɛ i Famiɛn diwlɛ’n nun ka naan b’a wu.”\n^ Be kwla se ekun kɛ “be nantiman ndɛnman su.”\n^ Glɛki nun’n, be se kɛ “like mɔ be ja kpla su’n.”


Aɲia mun — ƐNTƐNƐTI SU FLUWA SIEWLƐ Watchtower\nMaan e nian Ɲanmiɛn Ndɛ’n nun cɛn kwlaa—2022\nKisie, Zanvie 24\nN tili be nga be sieli be nzɔliɛ sɔ’n, be nuan nga be boli’n. Be ti sran akpiakpi ya akpiakpi ablanan-nin-nnan (144.000).—Ngl. 7:4.\nKɛ mɔ be kpali be sieli be ngunmin’n be suli Zoova lele be guɛli i ti nin i bo’n ti’n, be nin Klisi bé dí Ɲanmiɛn ɲrun jranlɛ junman’n kpɛkun bé dí famiɛn ɲanmiɛn su lɔ. (Ngl. 20:6) Kɛ bé wá fá sran 144.000 be akatua’n bé mán be’n, Zoova nin Zezi ɔ nin anzi’m bé wá dí aklunjuɛ kpa. Kɛ akoto Zan wunnin sran 144.000 mɔ b’a kaci famiɛn nin Ɲanmiɛn ɲrun jranfuɛ’n, i sin’n ɔ wunnin sran kpanngban kpa mɔ be ɲannin be ti Aamagedɔn alɛ’n nun’n. Sran akpasua sɔ’n i nunfuɛ’m be sɔnnin tra sran akpasua klikli ng’ɔ dun mmua wunnin be’n. (Ngl. 7:9, 10) Yɛ “Tralɛ ufue” o sran kpanngban kpa sɔ’m be wun. I sɔ’n kle kɛ ‘b’a yoman Satan i mɛn’n nun sa tɛtɛ’m be wie’ yɛ b’a kpɔciman Ɲanmiɛn nin Klisi be le. (Zak. 1:27) Delɛ mɔ Zoova nin Zezi m’ɔ ti Ɲanmiɛn i Bua ba’n be deli be’n ti’n, be bo be sro. Asa ekun’n, mme nɲa o be sa nun. I sɔ’n kle kɛ, kɛ Ɲanmiɛn sieli Zezi famiɛn’n, ɔ yo be fɛ.—An nian Zan 12:12, 13 nun. w21.01 16 § 6-7\nKlisifuɛ mun nin be junman’n—2022 | Zanvie\nJue 108 yɛ srɛlɛ\nAɲia’n i su fitilɛ (Min. 1)\n“Maan e kle kɛ e klo sran titi”: (Min. 10)\nNinnge kpakpa mɔ be o Ɲanmiɛn Ndɛ’n nun’n: (Min. 10)\nRi 1:20, 21—?Ngue ti yɛ Naomi seli kɛ Zoova w’a wlɛ i klunngbɔ-ɔ? (w05-F 1/3 27 § 1)\n?Zoova nin jasin fɛ bolɛ’n ɔ nin like uflɛ ekun be su ninnge kpakpa benin yɛ a wunnin be Biblu’n i bue nga e kanngannin nun lemɔcuɛ nga nun’n, i nun-ɔn?\nBiblu’n nun kannganlɛ: (Min. 4) Ri 1:1-17 (th like suanlɛ 10)\nKpɛ klikli nga a to sran’n: (Min. 3) Nian wafa nga e nin sran mun e kwla koko yalɛ’n i su ajalɛ’n su di ɔ junman’n. Kɛ amún bó jasin’n, ndɛ nga sran’m be kan fa tanndan amun ɲrun’n, tɛ kun su. (th like suanlɛ 12)\nSran’n i osu nianlɛ: (Min. 4) Fa wafa nga e nin sran mun e kwla koko yalɛ’n i su ajalɛ’n bo i bo. Yɛ video nga be flɛ i kɛ ?Ngue ti yɛ Biblu’n nun like suanlɛ’n ti cinnjin-ɔn? yo kɛ w’a bo w’a kle sran’n sa. (th like suanlɛ 9)\nIjɔlɛ: (Min. 5) ia 43-44 § 5-9—Ndɛ nga á yíyí nun’n: ?Ngue yɛ be flɛ i awlobo’n niɔn? (th like suanlɛ 20)\n“Maan e lafi su kpa kɛ Zoova klo e titi”: (Min. 15) Ijɔlɛ nin nzrafuɛ’m be kosan usalɛ. Bo video nga be flɛ i kɛ Afuɛ 2019 nun junman nga E Anuannzɛ’n i Ɲrun Dinfuɛ’m be komite’m be sunianfuɛ’m be dili’n.\nAsɔnun’n i Biblu’n nun like suanlɛ: (Min. 30) jy ndɛ tre 56\nAɲia’n i atabo (Min. 3)\nJue 36 yɛ srɛlɛ\nSasafuɛ Tranwlɛ’n (Like suanlɛ liɛ)—2021 | Novamblu\nLike suanlɛ 47: Afuɛ 2022, Zanvie 24-30\n20 Maan e lafi Ɲanmiɛn su kpa\nUflɛ mɔ a kwla kanngan nun'n\nFluwa nga nun ndɛ onga mun\nWawle nun fluwa mun (2000-2022)


Ɲanmiɛn i mmla’m be ti kpa yɛ be ti sɛsɛ | Mantan\n1, 2. ?Ngue ti yɛ sran sunman be kloman mmla’n mlɔnmlɔn ɔn? ?É yó sɛ naan y’a klo Ɲanmiɛn i mmla mun?\nFLUWA kun mɔ be yili i afuɛ 1712 nun’n i nun’n, be klɛli kɛ: “Mmla’n ti kɛ kunman mɔ i bo’n ti kploun kpa’n sa. Ɔ mɛn like kwlaa kpan.” Wafa nga jɔlɛ dilɛ nun’n, ndɛ’m be cɛ lele mɔ be nga be waan be di be ndɛ’n be di yalɛ’n, yɛle nga fluwa’n i klɛfuɛ’n su bu i fɔ lɛ’n. Nvle sunman nun’n, mmla mun ɔ nin wafa nga be di sran’m be jɔlɛ’n be ti sukusuku. Yɛ be bu sran lufle nun, be di ndɛ kwlɛ, be diman nanwlɛ. I sɔ’n ti’n, sran sunman be kloman mmla’n mlɔnmlɔn.\n2 Sanngɛ amun nian ndɛ nga i afuɛ 2.700 yɛ’n, jue tofuɛ kun kannin’n. Ɔ klɛli kɛ: “Nanwlɛ n klo ɔ mmla’n dan.” (Jue Mun 119:97) ?Ngue ti yɛ jue tofuɛ’n klo mmla’n i dan sɔ ɔ? Mmla ng’ɔ kɛn i ndɛ kpa sɔ’n, ɔ finman klɔ sran’m be awa mun, sanngɛ ɔ fin Ɲanmiɛn Zoova. Kɛ amún súan Zoova i mmla’m be su like bé kɔ́’n, amun kusu amún kló i mmla mun kɛ jue tofuɛ’n sa wie. Kpɛkun amún sí Ɲanmiɛn m’ɔ ti mmla siefuɛ dan’n i akunndan’n.\nMmla Siefuɛ dan’n\n3, 4. ?Wafa sɛ yɛ Zoova kleli kɛ i yɛ ɔ ti mmla Siefuɛ’n niɔn?\n3 Biblu’n waan Ɲanmiɛn Zoova “kunngba cɛ yɛ ɔ ti mmla siefuɛ ɔ nin jɔlɛ difuɛ’n niɔn.” (Zak 4:12, Anuãsɛ Fuflɛ) Nglo lɔ ninnge kɛ anglo ba’n nin nzraama mun sa’n, be nanti nglo lɔ ‘mmla’m’ be su. (Zɔb 38:33) Zoova i anzi kpanngban kpa’m be kusu be nanti i mmla’m be su wie. Ɔ siesieli be akpasuaakpasua sɛsɛsɛ. Be kan be wun ase yɛ ɔ sunman be naan b’a di i junman’n.—Ebre Mun 1:7, 14.\n4 Zoova mannin klɔ sran’m be mmla wie. Ɔ mannin e kwlakwla e klun akunndan kun naan y’a kwla yo sa nuan su sɛsɛsɛ kɛ i sa. E klun akunndan sɔ’n ti kɛ mmla wie m’ɔ o e klun lɔ sa. Ɔ uka e naan y’a wun sa kpa’n ɔ nin sa tɛ’n be ngbaciɛ’n. (Rɔmfuɛ Mun 2:14) Kɛ Zoova yili Adam nin Ɛvu’n, be klun akunndan’n ti sanwun, ɔ maan ɔ nunman nun kɛ ɔ́ mán be mmla kpanngban. (Bo Bolɛ 2:15-17) Sanngɛ klɔ sran mɔ fɔ o be nun’n be liɛ’n, ɔ fata kɛ be man be mmla kpanngban naan b’a kwla yo Ɲanmiɛn i klun sa. Ɲanmiɛn Zoova mannin awlobo kpɛn kɛ Nowe, Abraamu ɔ nin Zakɔbu sa’n be mmla. Yɛ be kusu be fa kleli be awlobofuɛ mun. (Bo Bolɛ 6:22; 9:3-6; 18:19; 26:4, 5) Kɛ Zoova seli Moizi kɛ ɔ klɛ Mmla’n man Izraɛli nvle’n, i lɛ nun yɛ ɔ kleli kpa kɛ ɔ ti mmla Siefuɛ’n niɔn. Wafa nga Zoova yo sa i nuan su sɛsɛsɛ’n, Mmla sɔ’n yiyi nun kpa man e.\nMoizi Mmla’n i nun ndɛ cinnjin wie mun\n5. ?Moizi Mmla’n i nun ninnge tɛkɛtɛkɛ’m be sɔnnin dan yɛ i su nantilɛ’n ti kekle? ?Yɛ ngue ti yɛ amun tɛ su sɔ ɔ?\n5 Sran kpanngban be kwla bu i kɛ ninnge tɛkɛtɛkɛ’m be sɔnnin Moizi Mmla’n nun dan, naan i su nantilɛ’n ti kekle. Sanngɛ nɛ́n i su ɔ. Mmla kunngunngun nga be o Moizi Mmla’n nun’n, be tra 600. E kwla bu i kɛ be sɔnnin dan. Sanngɛ amun bɔbɔ be nian: Lele nin i kɛ afuɛ 2000 fá bó i bo’n, Amlɛnkɛn’m be nvle’n i nun mmla’m be tra fluwa nɲa bue 150.000. Afuɛ nɲɔn kwlaa nun’n, be kpɛ mmla 600 ekun uka su! Ɔ maan klɔ sran’m be mmla’m be sɔnnin tra Moizi Mmla’n lelele. Sanngɛ Izraɛlifuɛ’m be mɛn dilɛ wafa wie’m be nun’n, Moizi Mmla’n ukali be. Ajulisu mmla’m be boman su kaan sa. Maan e fa e ɲin e sie i nun mmla wie’m be su e nian.\n6, 7. (a) ?Ngue ti yɛ Moizi Mmla’n leman wunsu ɔ? ?Yɛ Moizi Mmla’n i nun dan’n yɛle benin? (b) ?Wafa sɛ yɛ Izraɛlifuɛ’m be kwla kle kɛ be kplin su kɛ Zoova yɛ ɔ sie like kwlaa ɔ?\n6 Moizi Mmla’n kle kɛ Zoova yɛ ɔ sie like kwlaa ɔ. Ɔ maan Mmla sɔ’n leman wunsu. Moizi Mmla’n i nun dan’n yɛ: “Izraɛlfuɛ mun, amun tie. [Zoova] e Nyanmiɛn’n i kunngba cɛ yɛ ɔ ti [Zoova] nin-ɔn. Amun klo [Zoova] amun Nyanmiɛn’n kpa, amun fa amun wla’n kwlaa guɛ i su, amun fa amun wunmiɛn’n kwlaa yo like ng’ɔ kle kɛ amun klo i’n.” Ɔ fata kɛ Ɲanmiɛn i nvle’n su i yɛ ɔ kɛn i wun ase i sielɛ’n i bo naan w’a kle kɛ ɔ klo i.—Mmla’n 6:4, 5; 11:13.\n7 Kɛ Izraɛlifuɛ kun i ɲin yi be nga be sieli be kpɛn’n, ɔ kle kɛ ɔ kplin su kɛ Zoova yɛ ɔ sie like kwlaa ɔ. I siɛ nin niɛn mun o, annzɛ jɔlɛ difuɛ mun o, annzɛ kpɛnngbɛn mun o, annzɛ Ɲanmiɛn ɲrun jranfuɛ mun ɔ nin famiɛn’n nin o, be kwlaa ngalɛ’n be ti Ɲanmiɛn i ja nunfuɛ. Sɛ ɔ yo ɲin kekle be su’n, Zoova ɲrun’n, ɔ ti kɛ i bɔbɔ su yɛ w’a yo ɲin kekle sa. Asa kusu’n, sɛ i ja nunfuɛ sɔ’m be yo i nvle’n i nunfuɛ’m be tɛtɛ’n, annzɛ be bu be lufle’n, ɔ́ fá be wun ya dan kpa. (Ezipt Lɔ Tulɛ 20:12; 22:27; Mmla’n 1:16, 17; 17:8-20; 19:16, 17) Ɔ fata kɛ sran akpasua nɲɔn sɔ’m be jran Ɲanmiɛn m’ɔ le atin sie like kwlaa’n i sin.\n8. ?Wafa sɛ yɛ Moizi Mmla’n yi Zoova i sanwun m’ɔ ti’n i nglo ɔ?\n8 Moizi Mmla’n yi Zoova i sanwun m’ɔ ti’n i nglo. Mmla sɔ’n nun’n, be kannin sanwun yolɛ’n i ndɛ kpɛ 280 tra su. Moizi Mmla’n uka Ɲanmiɛn i nvle’n naan w’a wun like ng’ɔ ti sanwun ɔ nin ng’ɔ timan sanwun’n be ngbaciɛ’n. Yɛle kɛ ninnge fanunfanun kɔe 70 mɔ Ɲanmiɛn sulɛ nun’n be kwla wla Izraɛlifuɛ kun fiɛn nun’n, ɔ kannin be ndɛ. Mmla sɔ’m be kan yɛiin yolɛ, nin aliɛ ɔ nin wla’n i blo gualɛ’n be ndɛ. Mmla sɔ’m be sasa be tukpaciɛ’m be lika kpa. * Sanngɛ like cinnjin kpa bɔbɔ nga ti yɛ Zoova mannin mmla’n, yɛle kɛ mmla sɔ’n sasa i nvle’n, naan nvlenvle nga be bo sin yiɛ i’n be ayeliɛ tɛtɛ’m b’a sɛmɛn i, naan Zoova i klun w’a jɔ i wun. Maan e fa sa kun e yiyi nun.\n9, 10. ?Moizi Mmla’n nun’n, sɛ yasua kun nin bla kun be si sua’n, annzɛ sɛ bla kun wu ba’n, nn ngue yɛ w’a kan be ɔ? ?Yɛ mmla sɔ’m be su mmlusuɛ’n yɛle benin?\n9 Moizi Mmla’n nun’n, sɛ bla kun nin yasua kun be la’n, kannzɛ bɔbɔ be o aja nun’n, fiɛn w’a kan be. I kunngba’n, sɛ bla kun wu ba’n, fiɛn w’a kɛn i wie. Ɔ fata kɛ blɛ wie sin ka naan b’a tu fiɛn sɔ’n nun. (Saun Yolɛ 12:2-4; 15:16-18) Nán kɛ Moizi Mmla’n su se kɛ ninnge sɔ’m be ti tɛ ti ɔ. Afin Ɲanmiɛn yɛ ɔ mannin klɔ sran mun ninnge sɔ’m be yolɛ’n i wun atin ɔn. (Bo Bolɛ 1:28; 2:18-25) Sanngɛ mmla sɔ’m be kle kɛ Zoova ti sanwun. Be yo naan ayeliɛ tɛtɛ’n w’a saman i sufuɛ mun. Nvlenvle nga be mantan Izraɛli nvle’n, bian nin bla kunndɛlɛ sukusuku’n yɛ be fa sɔ be amuɛn mun ɔn. Kanaanfuɛ’m be amuɛn sɔlɛ nun’n, bla nin yasua’m be si tekle. I sɔ ayeliɛ liɛ’n wa truli tɛtɛ kpa. Sanngɛ Moizi Mmla’n yo maan be kwlá faman bian nin bla kunndɛlɛ sukusuku sɔ’n be wlaman Zoova i sulɛ’n nun kaan sa. * Mmla’n yoli Izraɛlifuɛ’m be ye like uflɛ wie’m be nun ekun.\n10 Mmla sɔ’m be kle like cinnjin kpa kun. * ?Wafa sɛ yɛ fɔ m’ɔ fin Adam’n, ɔ sa i afinliɛ nunfuɛ mun ɔn? Kɛ yasua kun nin bla kun be si sua mɔ bla’n wunnzɛ m’ɔ wu ba’n, i lɛ nun yɛ fɔ’n wlu klɔ sran nun ɔn. (Rɔmfuɛ Mun 5:12) Ɲanmiɛn i Mmla’n kpɛn i nvle’n i wla kɛ fɔ sɔ’n o be nun tititi. Sa tɛ nun yɛ be wuli e kwlaa ɔ. (Jue Mun 51:7) Ɔ fata kɛ Ɲanmiɛn m’ɔ ti sanwun’n ɔ yaci e wun sa cɛ e, yɛ ɔ kpɔ e ti kwlaa naan y’a kwla fa e wun y’a mɛntɛn i.\n11, 12. (a) ?Moizi Mmla’n nun’n, ngue yɛ be jran su be tu sran fɔ ɔ? (b) ?Wafa sɛ yɛ Moizi Mmla’n sasali sran mun ɔn?\n11 Moizi Mmla’n yi Zoova i sa nuan su sɛsɛsɛ yolɛ mɔ fiɛn kaan sa nunmɛn i sin’n, i nglo. Moizi Mmla’n kle kɛ, kɛ bé dí jɔlɛ’n, maan be yo sa’n i nuan su sɛsɛsɛ. Moizi Mmla’n seli: “Sɛ sran kun ɔ kun sran’n, be kun i wie sie i osu. Sɛ ɔ bo sran kun nyinma’n, be bo i liɛ’n wie sie i osu. Sɛ ɔ tu sran je’n, be tu i liɛ’n wie sie osu. Sɛ ɔ bu sran sa’n, be bu i liɛ’n wie sie osu. Sɛ ɔ bu sran ja’n, be bu i liɛ’n wie sie osu.” (Mmla’n 19:21) Sran kun i sa tɛ ng’ɔ yoli’n i su yɛ be nian tu i fɔ ɔ. Ɲanmiɛn i sa nuan su sɛsɛ yolɛ’n i ɲin fite Moizi Mmla’n nun. Kpɛkun kɛ nga fluwa nga i ndɛ tre 14 wá klé’n sa’n, Moizi Mmla’n uka e naan y’a wun e ti kpɔlɛ tɛ’n nga Zezi yili’n i wlɛ kpa.—1 Timote 2:5, 6.\n12 Asa ekun’n, Moizi Mmla’n sasa sran mun naan be wiengu uflɛ w’a yoman be tɛ. I wie yɛle kɛ sɛ lalofuɛ’m be ti nɲɔn annzɛ be tra nɲɔn’n, yɛ jɔlɛ difuɛ’m be kwla jran be ndɛ su be bu sran kun i fɔ ɔ. Sɛ sran kun tɔn i wiengu suɛn’n, fɔ nga bé tú i’n ɔ timan blɛblɛ. (Mmla’n 19:15, 18, 19) Sɛ sran kun mɛn i wiengu adi ninnge’n, nán maan ɔ sɔ nun. (Ezipt Lɔ Tulɛ 23:8; Mmla’n 27:25) Aata dilɛ nin sika ndɛ’n be nun’n, ɔ fata kɛ Ɲanmiɛn i nvle’n ɔ nian Zoova i sa nuan su sɛsɛsɛ yolɛ’n su. (Saun Yolɛ 19:35, 36; Mmla’n 23:20, 21) Mmla kpa sɔ’n yoli Izraɛli nvle’n i ye dan!\nƝanmiɛn i mmla’m be kle sran aunnvuɛ silɛ nin sa nuan su sɛsɛsɛ yolɛ\n13, 14. ?Wafa sɛ yɛ Moizi Mmla’n siesie sran kun nin awiefuɛ kun be afiɛn ndɛ’n niɔn?\n13 ?Aunnvuɛ silɛ nunman Moizi Mmla’n nun? Nɛ́n i sɔ ɔ! Ɲanmiɛn maan famiɛn Davidi klɛli kɛ: “[Zoova] i mmla’n, fiɛn kaan sa nun-mɛn i wun.” (Jue Mun 19:8) Davidi si kpa kɛ Moizi Mmla’n kle aunnvuɛ silɛ nin sa nuan su sɛsɛsɛ yolɛ. ?Wafa sɛ yɛ ɔ kleli sɔ ɔ?\n14 Andɛ mɛn’n i lika wie’m be nun’n, mmla’n jran sa tɛ yofuɛ’m be sin tra be nga bɔbɔ mɔ be yoli be sa tɛ’n. I wie yɛle kɛ be nga awiefuɛ’m be wua be’n, be lapo nga be tua’n, be fa kplan bisua, be fa to aliɛ man awiefuɛ sɔ mun. Sanngɛ nn be ninnge bɔbɔ nga be wuali’n, atrɛkpa be su yi manman be. Laa Izraɛli lɔ’n, bisua nga e wun be andɛ yɛ’n be wie nunman lɔ. Be tuman sran fɔ lele tratraman su. (Mmla’n 25:1-3) Like nga sran kun wuali’n, ɔ yi sie i osu. Kpɛkun be fu i alamannin uka su. Alamannin sɔ’n kacikaci afin atrɛkpa’n, sa wie kɛ awiefuɛ i sa kacilɛ’n sa’n, i su yɛ jɔlɛ difuɛ’m be nian ka naan b’a fu i alamannin’n niɔn. I sɔ’n ti yɛ like nga Saun Yolɛ 5:20-26 nun’n, be waan awiefuɛ’n yi man’n, ɔ ti kaan kpa tra like nga Ezipt Lɔ Tulɛ 22:6 nun’n be waan ɔ yi man’n niɔn.\n15. ?Sɛ nán sran kun i ɲinfu yɛ ɔ kunnin i wiengu’n, wafa sɛ yɛ Mmla’n kle kɛ Ɲanmiɛn si sran’n i aunnvuɛ naan i kunngba’n ɔ yo sa i nuan su sɛsɛsɛ ɔ?\n15 Moizi Mmla’n nun’n, be si sran aunnvuɛ, afin sran wie mun’n, nán be ɲinfu yɛ be yoli sa tɛ’n niɔn. I wie yɛle sran m’ɔ kun i wiengu’n i liɛ’n. Sɛ nán i ɲinfu yɛ ɔ kunnin i’n, naan ɔ wanndi ko fia fiawlɛ klɔ mɔ be o Izraɛli lɔ’n be nun kun i su’n, ɔ fataman kɛ be kun i wie. Kɛ jɔlɛ difuɛ nga ɔ fata kɛ be di ndɛ’n be ko di i jɔlɛ’n, ɔ fata kɛ ɔ ka lɔ lele saan Ɲanmiɛn ɲrun jranfuɛ’m be su kpɛn’n w’a wu. I sin’n, yɛ ɔ kwla fite ko tran lika nga ɔ klo’n niɔn. Ɲanmiɛn sili sran sɔ’n i aunnvuɛ. Kpɛkun mmla sɔ’n yi i nglo kɛ nguan’n ɔ ti like cinnjin.—Ezipt Lɔ Tulɛ 21:14; Kalɛ 35:12-25.\n16. ?Wafa sɛ yɛ Moizi Mmla’n sasali sran mun naan b’a yoman be wannzo ɔ?\n16 Moizi Mmla’n sasali sran mun naan b’a yoman be wannzo. Sɛ sran kun usali bosia’n, Moizi Mmla’n se kɛ nán be wlu i awlo lɔ be ko fa bosia m’ɔ usali’n i su aowa. Sanngɛ ɔ fata kɛ bosia manfuɛ’n ɔ ka gua su lɔ naan sran’n bɔbɔ fa aowa’n blɛ i. I liɛ’n, be su wlumɛn i awlo lɔ ngbɛnngbɛn sa. Sɛ yalɛfuɛ’n i kondro’n yɛ bosia manfuɛ’n fali’n, ɔ fata kɛ ɔ fɛ i kondro’n ko mɛn i naan aliɛ w’a san, afin ɔ́ fá kɛ́tɛ i wun kɔnguɛ.—Mmla’n 24:10-14.\n17, 18. ?Alɛ kunlɛ nun’n, ngbaciɛ benin yɛ ɔ o Izraɛli nvle’n ɔ nin nvle onga’m be afiɛn ɔn? ?Yɛ ngue ti ɔ?\n17 Alɛ kunlɛ nun bɔbɔ’n, Moizi Mmla’n kle Izraɛlifuɛ mun like ng’ɔ fataman kɛ be yo’n. Nán kɛ Ɲanmiɛn i nvle’n nunfuɛ’m bé kúnndɛ bé ɲán kwlalɛ dan ti yɛ be kunnin alɛ ɔ. Sanngɛ ‘Zoova i alɛ mun’ yɛ be kunnin ɔn. (Kalɛ 21:14) Blɛ sunman nun’n, sɛ Izraɛlifuɛ’m be nin klɔ kun be su wa kun alɛ’n, be dun mmua se lɔfuɛ’m be kɛ be nin be siesie be afiɛn ka. Sɛ b’a kplinman su’n, yɛ be ko utu be ɔ. Sanngɛ i sɔ yolɛ nun’n, be nian Ɲanmiɛn i mmla’n su. Asa ekun’n, be yoman kɛ laa nin andɛ sonja kpanngban be sa. Yɛle kɛ be traman bla mun naan be nin be b’a la kekle nun. Asa kusu’n, be tɔman sran’m be su be kunman be ngbɛnngbɛn sa. Yɛ be kpɛkpɛman be kpɔfuɛ’m be waka ng’ɔ su mma’n be bo. * Nvle uflɛ fi nun sonja’m be leman mmla kɛ ngalɛ’n sa.—Mmla’n 20:10-15, 19, 20; 21:10-13.\n18 ?Kɛ amun ti i kɛ klɔ wie’m be su’n, be fa ba kanngan mun wlɛ i sonja nun’n, i sɔ’n yo amun ya? Laa Izraɛli nvle’n nun lɔ’n, yasua nga be nin a ɲanman afuɛ 20 be diman sonja. (Kalɛ 1:2, 3) Be tannin yasua ng’ɔ ti srɛfuɛ dan’n i alɛ kunlɛ. Sɛ sran kun w’a ja bla uflɛuflɛ’n, ɔ kɔman sonja afuɛ klonglo kun. I liɛ’n, ɔ́ kwlá wú i aja difuɛ kun. Kpɛkun kɛ nga Moizi Mmla’n fa yiyi nun’n sa’n, yasua sɔ’n kwla yo maan i yi’n “i klun jɔ.”—Mmla’n 20:5, 6, 8; 24:5.\n19. ?Wafa sɛ yɛ Moizi Mmla’n sasa bla mun nin ba mun nin awlobo mun, ɔ nin angbeti bla mun nin aika ba mun ɔn?\n19 Moizi Mmla’n sasa bla mun nin ba mun ɔ nin awlobo mun wie, yɛ ɔ nian be lika. Mmla’n se kɛ ɔ fata kɛ siɛ nin niɛn mun be nian be mma’m be su kpa naan be kle be Ɲanmiɛn ndɛ’n. (Mmla’n 6:6, 7) Be kun be nga be di plɔplɔ’n. (Saun Yolɛ ndɛ tre 18) Asa ekun’n, ɔ tannin be yi bo bla annzɛ be wun bo bian kunndɛlɛ, afin i sɔ’n saci awlobo’n yɛ ɔ yo sran wannzo. Moizi Mmla’n waan be nian angbeti bla mun nin aika ba’m be lika. Yɛ ɔ se kɛ nán maan be yo be tɛtɛ.—Ezipt Lɔ Tulɛ 20:14; 22:21-23.\n20, 21. (a) ?Ngue ti yɛ Moizi Mmla’n mannin atin kɛ be ja bla kpanngban ɔn? (b) ?Bla yralɛ nun’n, ngue ti yɛ ndɛ nga Moizi Mmla’n kan’n ɔ nin Zezi liɛ’n be timan kun ɔn?\n20 Sanngɛ sran wie’m be kwla usa be wun kɛ: ‘?Ngue ti yɛ Moizi Mmla’n kplinnin su kɛ be ja bla kpanngban ɔn?’ (Mmla’n 21:15-17) Ɔ fata kɛ e bu sa nga be ju blɛ sɔ’n nun’n, be akunndan. Be nga be jran e blɛ liɛ nga su sran’m be ninnge yolɛ wafa’m be su be bu Moizi Mmla’n i fɔ’n, be su wunman Mmla sɔ’n i wlɛ le. (Nyanndra Mun 18:13) Edɛni fie’n nun lɔ’n, Zoova siesieli i kɛ yasua kun ja bla kunngba lekeleke, naan be tran aja’n nun titi. (Bo Bolɛ 2:18, 20-24) Sanngɛ kɛ ɔ́ kɔ́ i ɲrun’n, sran’m be wa jali bla kpanngban. Be yoli sɔ i osu cɛli kpa lele naan Moizi w’a klɛ Zoova i Mmla’n w’a man Izraɛli nvle’n. Zoova si kpa kɛ i nvle’n nunfuɛ’m “be nyin ti kekle dan.” Kpɛ sunman’n, b’a fɛmɛn i mmla’m be su. Be tɔli amuɛn sɔlɛ’n nun. (Ezipt Lɔ Tulɛ 32:9) Ɔ maan ɔ fali ngwlɛlɛ, w’a seman be blɛ sɔ’n nun kɛ be kaci be ayeliɛ sɔ’n. Kusu, nán Zoova yɛ ɔ seli be kɛ be ja bla kpanngban ɔn. Sanngɛ kɛ ɔ ko yo naan sran lufle bulɛ w’a baman bla kpanngban jalɛ’n nun’n ti’n, ɔ kpɛli i su mmla.\n21 Asa ekun’n, Moizi Mmla’n se kɛ sɛ bla kun yo sa wie mɔ be timan su’n, yasua’n kwla yrɛ i. (Mmla’n 24:1-4) Zezi seli kɛ ‘ketelɛ mɔ b’a kete’n’ ti yɛ Ɲanmiɛn mannin be atin kɛ be yo sɔ ɔ. Sanngɛ ɔ su kaman su, afin Zezi kleli i sɔnnzɔnfuɛ’m be kɛ aja’n i su ajalɛ klikli nga Zoova fali’n i su yɛ ɔ fata kɛ be di ɔ.—Matie 19:8.\nMoizi Mmla’n kle sran mun be wiengu klolɛ\n22. ?Wafa sɛ yɛ Moizi Mmla’n yi be wiengu klolɛ’n i nglo ɔ? ?Yɛ wan mun yɛ ɔ fata kɛ be klo be ɔ?\n22 ?Amun si e blɛ liɛ nun mmla wie m’ɔ wla sran’m be fanngan kɛ be klo be wiengu ɔ? Moizi Mmla’n liɛ’n, ɔ kleli sran mun kɛ be klo be wiengu mun tra like kwlaa. Mmla’n fluwa’n i ngunmin nun’n, be kan sran klolɛ’n i wafawafa’m be ndɛ kpɛ kɔe 20 tra su. Moizi Mmla’n i nun dan’n i nɲɔn su’n yɛ: “Ɔ fata kɛ sran kun klo i wiengu kɛ ɔ fa klo i bɔbɔ i wun’n sa.” (Saun Yolɛ 19:18; Matie 22:37-40) Ɔ fata kɛ Ɲanmiɛn i nvle’n nunfuɛ’m be klo be wun, sanngɛ ɔ fata kɛ be klo aofuɛ mun wie. Afin Izraɛlifuɛ’m be bɔbɔ be yoli aofuɛ mɛn wie nun laa. Kpɛkun ɔ fata kɛ be klo yalɛfuɛ mun, yɛ be uka be. Sanngɛ ɔ fataman kɛ be nian kɛ be ti yalɛfuɛ ti’n bé bú be lufle. Moizi Mmla’n se be kɛ be yo be sa nun nnɛn mun bɔbɔ be kpa wie.—Ezipt Lɔ Tulɛ 23:6; Saun Yolɛ 19:14, 33, 34; Mmla’n 22:4, 10; 24:17, 18.\n23. ?Ngue yɛ Jue Mun 119 i tofuɛ’n miɛnnin i ɲin yoli ɔ? ?Yɛ ngue yɛ e kusu e kwla yo wie ɔ?\n23 ?Nvle uflɛ benin yɛ be mɛnnin i mmla m’ɔ yoli i ye kɛ ngalɛ sa ɔ? I sɔ’n ti yɛ jue tofuɛ’n seli kɛ ‘nanwlɛ n klo ɔ mmla’n dan’n’ niɔn. Kusu ɔ kloman Ɲanmiɛn i nuan bui su sa ngbɛn, sanngɛ ɔ miɛnnin i ɲin nantili i Mmla sɔ’n su titi. I ti’n, ɔ kan guali su kɛ: “Cɛn ba’n kwlaa i yɛ m bu i akunndan sa mlɔnmlɔnmlɔn-ɔn.” (Jue Mun 119:11, 97) Nanwlɛ, ɔ fali blɛ suannin Zoova i mmla mun titi. Kɛ ɔ́ yó sɔ’n, nn ɔ́ kló mmla sɔ mun, ɔ nin Ɲanmiɛn Zoova bɔbɔ m’ɔ kpɛli be’n, be kpa ekun trá su. Amun kusu, sɛ amun suan Ɲanmiɛn i mmla mun titi’n, amun kwla fa amun wun mantan Zoova kpa wie. I yɛ ɔ ti mmla Siefuɛ dan’n, ɔ nin Ɲanmiɛn m’ɔ yo sa’n i nuan su sɛsɛsɛ’n niɔn.\n^ ndɛ kpɔlɛ 8 Moizi Mmla’n waan sɛ be kɔ atrun’n, maan be fu buɛ be wla wakasu’n i ase. Asa ekun’n, i waan sran nga tukpaciɛ ng’ɔ sa’n wo i wun’n, maan be sie i aamiɛn. Ɔ se ekun kɛ sran nga ɔ kan fuɛn’n, maan ɔ wunnzin ka naan w’a kan like uflɛ. I osu cɛli kpa lele ka naan kasiɛn su’n, nvlenvle’m b’a fa mmla sɔ’m b’a yo be nvle’m be mmla wie.—Saun Yolɛ 13:4-8; Kalɛ 19:11-13, 17-19; Mmla’n 23:14, 15.\n^ ndɛ kpɔlɛ 9 Sua ba wie’m be o Kanaanfuɛ’m be amuɛn sɔwlɛ sua’m be nun. Be nun yɛ bian nin bla’m be ko kunndɛ be wun ɔn. Moizi Mmla’n i liɛ’n, ɔ se kɛ be nga fiɛn o be wun’n, be kwlá wluman Ɲanmiɛn i sua’n nun lɔ. I kusu bla nin bian nna’n wla sran kun fiɛn nun. Zoova i sua nun lɔ’n, sran fi leman atin faman bian nin bla kunndɛlɛ sukusuku’n wlaman Zoova i sulɛ’n nun.\n^ ndɛ kpɔlɛ 10 Sa klikli nga ti yɛ Ɲanmiɛn mannin Mmla’n, yɛle kɛ be fa kle sran’m be like. Fluwa kun se kɛ Ebre nun’n, ndɛ mma tôrah mɔ Wawle nun’n, yɛle “mmla’n,” i bo’n yɛle “like klelɛ.”\n^ ndɛ kpɔlɛ 17 Moizi Mmla’n se kɛ: “?Waka b’ɔ o fie’n su lɔ’n, sran-an naan se kɛ a nin i bé kún alɛ?” (Mmla’n 20:19) Zezi i akoto’m be blɛ su’n, Zuifu’m be fluwa sifuɛ kun m’ɔ suan Filo’n, ɔ kannin mmla sɔ’n i ndɛ seli kɛ Ɲanmiɛn ɲrun’n, “sɛ sran fa ya i wiengu kun wun’n, ɔ nin i fataman mlɔnmlɔn kɛ ɔ fɛ i ya’n gua ninnge mɔ be o be olɛ lɛ ngbɛn’n, mɔ b’a yomɛn i like fi’n be su.”\nSaun Yolɛ 19:9, 10; Mmla’n 24:19 ?Ɲanmiɛn m’ɔ kpɛli mmla kɛ ngalɛ sa mun’n, i wun yo amun sɛ?\nJue Mun 19:7-14 8-15 ?Wafa sɛ yɛ Davidi buli “[Zoova] i mmla’n” niɔn? ?Yɛ wafa sɛ yɛ ɔ fata kɛ e bu Ɲanmiɛn i mmla mun ɔn?\nMise 6:6-8 ?Wafa sɛ yɛ ndɛ mma sɔ’m be kle e kɛ Zoova i mmla’m be su nantilɛ’n timan kekle ɔ?\nMatie 23:23-39 ?Wafa sɛ yɛ Farizifuɛ’m be kleli kɛ be yacili mmla nga be ti cinnjin’n be lɛ ɔ? ?Yɛ afɔtuɛ benin yɛ i sɔ’n man e ɔ?


Biblu’n nun ndɛ: Talɛ’n i wun fluwa’n - Zoova i lalofuɛ’m be ɛntɛnɛti adrɛsi nga sran ngba si i’n\n?NGUE sa yɛle nga? Sran’m be su di cɛn dan kpa! Babilɔni famiɛn’n yiali sran dandan ko ju akpi kɛ be wa di cɛn. Zerizalɛmu lɔ Zoova i sua nun sika ɔkwlɛ nin jɛtɛ ufue klowa nga be ko fali’n, i nun yɛ be nɔn ɔn. Sanngɛ, bé nían ɔn, sran sa yɛ ɔ su klɛ talɛ’n wun yɛ. Srɛ kunnin be dan kpa, yɛ be kwlaa be wla boli be wun.\nI blɛ sɔ nun’n, nn Nɛbikadnɛzali i anunman Bɛlsazali yɛ ɔ ti famiɛn’n niɔn. Ɔ kpannin kekle kpa kɛ be yia i sa sifuɛ’m be kwlaa. Ɔ seli be kɛ: ‘Sran kwlaa nga ɔ kanngan ndɛ nga be klɛli’n naan ɔ tu i bo’n, bé mɛ́n i like kpanngban kpa, yɛ be nga be mantan min’n ɔ́ wá yó be nsan su, min famiɛn diwlɛ nun.’ Sa sifuɛ’m be bali, sanngɛ be nun wie fi sa w’a kwlá kannganman fluwa’n nun, naan se kɛ i bo yɛ ɔ́ tú ɔ.\nFamiɛn’n i nin’n tili be nganniɛn’n naan w’a wlu aliɛ diwlɛ’n nun lɔ. Ɔ seli famiɛn’n kɛ: ‘Nán maan ɔ angunndan’n sanngan kun. Mɛn nga a sie i yɛ’n i nun wa’n, sran kun o lɛ mɔ Ɲanmiɛn i wawɛ’n o i nun. Ɔ nannan Nɛbikadnɛzali famiɛn dilɛ blɛ su’n, ɔ fɛ i sieli i ngwlɛlɛfuɛ fanunfanun’m be su kpɛn. Sran sɔ’n be flɛ i Daniɛli. Maan be ko flɛ Daniɛli sɔ’n be bla. ɔ́ wá tútú fluwa nga be klɛli’n i bo mán wɔ.’\nYɛ ndɛndɛ kpa, be ko flɛli Daniɛli yɛ ɔ bali ɔ. Kɛ ɔ bali’n, ninnge kwlaa nga be waan bé fá cɛ́ i’n, w’a sɔman nun. I sin’n, sa nga ti yɛ Zoova deli famiɛn dilɛ’n Bɛlsazali i nannan Nɛbikadnɛzali sa nun’n, yɛ ɔ fa fitili i ndɛ’n su ɔ. Daniɛli seli kɛ: ‘Ɔ wa tuli i wun, yɛ Ɲanmiɛn tuli i famiɛn bia’n su ɔ.’\nDaniɛli kan guali su kɛ: ‘Yɛ wɔ Bɛlsazali mɔ a ti i anunman’n, a si i kwlaa sɔ’n kpan, sanngɛ a kanman ɔ wun ase mlɔnmlɔn. Wɔ maan be ko fali Zoova i sua dan nun lɔ klowa mun blɛli wɔ, yɛ a nɔnnin be nun ɔn. Kpɛkun a manmannin amuɛn nga be fali waka nin yɛbuɛ yɛ be fa yoli be’n. Yɛ w’a buman angunndan kɛ á mánmán i mɔ wɔ nguan ɲanman’n wo i sa nun’n. I sɔ ti yɛ Ɲanmiɛn maan sran sa’n wa klɛli fluwa nga ɔ.’\nDaniɛli waan: ‘Like nga be klɛli’n yɛ: MENE, MENE, TEKEL, yɛ PARSIN.’\n‘MENE i bo’n yɛle like kalɛ, yɛle kɛ Ɲanmiɛn w’a ka ɔ sielɛ’n i blɛ’n yɛ w’a sie i nuan. TEKEL i bo’n yɛle like sunnzunlɛ, yɛle kɛ be sunnzunnin wɔ toe su, be wunnin kɛ a ti fokofoko. PARSIN i bo’n yɛle like nun bubulɛ yɛle kɛ be bubuli ɔ famiɛn diwlɛ’n nun be mannin Medifuɛ mun nin Pɛrsifuɛ mun.’\nDaniɛli i nuan’n w’a tɔman yɛ Medifuɛ nin Pɛrsifuɛ’m be wa utuli Babilɔni klɔ’n niɔn. Kɔnguɛ kunngba nun’n, be fali Babilɔni klɔ’n yɛ be kunnin Bɛlsazali. Ɔ maan ndɛ nga sran sa’n klɛli i talɛ wun’n, ɔ kpɛnnin su kɔnguɛ sɔ nun. ?Sanngɛ, ngue yɛ ɔ́ wá jú Izraɛlifuɛ’m be su ɔ? É wá wún i e ɲrun lɔ. Sanngɛ maan e dun mmua e wun sa nga ɔ́ wá jú Daniɛli su’n ka.\nDaniɛl 5:1-30; 6:1.\n?Kɛ Babilɔni famiɛn’n dí cɛn m’ɔ ko fali Zerizalɛmu lɔ Ɲanmiɛn sua’n i nun klowa mun bali kɛ be nɔn nun’n, ngue sa yɛ ɔ juli ɔ?\n?Bɛlsazali seli i sa sifuɛ’m be sɛ? ?Yɛ ngue yɛ b’a kwlɛmɛn i yo ɔ?\n?Ngue yɛ famiɛn i nin’n seli i kɛ ɔ yo ɔ?\n?Kɛ e nian ndɛ nga Daniɛli kan kleli famiɛn’n, ngue ti yɛ Ɲanmiɛn yoli maan sran sa kun klɛli talɛ’n wun’n niɔn?\n?Wafa sɛ yɛ Daniɛli tutuli ndɛ nga be klɛli be talɛ wun’n i bo ɔ?\n?Kɛ ndɛ’n te o Daniɛli i nuan’n, ngue sa yɛ ɔ juli ɔ?\nKanngan Daniɛl 5:1-30\n?Kɛ Bɛlsazali wunnin talɛ’n wun fluwa’n, srɛ nga ɔ kunnin i’n ɔ nin Ɲanmiɛn srolɛ’n, be nɲɔn’n be ngbaciɛ’n yɛle benin? (Dan. 5:6, 7; Jue. 19:10; Rɔm. 8:35-39)\n?Kɛ Daniɛli kán ndɛ klé Bɛlsazali nin i sran dandan mun’n, wafa sɛ yɛ ɔ yili i yakpa yolɛ dan’n i nglo ɔ? (Dan. 5:17, 18, 22, 26-28; Yol. 4:29)\n?Wafa sɛ yɛ Daniɛl ndɛ tre 5 ɔ yi i nglo kpa kɛ Zoova ti Ɲanmiɛn mɔ like fi nunmɛn i sin’n niɔn? (Dan. 4:14, 22; 5:21)


Biblu’n nun ndɛ: Be cɛnnin gbanflɛn nɲɔn - Zoova i lalofuɛ’m be ɛntɛnɛti adrɛsi nga sran ngba si i’n\n?SƐ amun wu naan amun cɛn’n, amun nin’n i wun’n yó i sɛ? ?Nán i wun cɛ yɛ ɔ́ blíblí i ɔ? ?Sanngɛ yoo, sɛ sran kun wu’n, ɔ́ kwlá sɛ́ i sin nguan nun ekun? ?I sɔ sa’n w’a yo le?\nAmun nian bian nin bla nin gbanflɛn kan nga. Ɲanmiɛn i nuan ijɔfuɛ Eli yɛle bian sɔ’n. Bla’n fin Sarɛpta. Angbeti bla ɔ, kpɛkun i wa yɛle gbanflɛn kan’n. Le kun’n, be o lɛ kpɛkun ba’n i wunnɛn w’a yo i ya. I wunnɛn ya sɔ’n w’a yoman blɛblɛ, ɔ maan ɔ fa yoli i wie. Eli seli bla’n kɛ: ‘Fa ba’n man min.’\nEli fali ba i fuɛn’n fuli nglo sua’n nun lɔ, yɛ ɔ fɛ i lali i bɔbɔ i bɛ’n su. Ɔ srɛli Ɲanmiɛn kɛ: ‘Eee Zoova yo maan ba’n ɲan nguan ekun.’ Kpɛkun ba’n sɛli i sin ɲannin nguan ekun! Yɛ Eli fali ba’n nglo lɔ jrali ngua lɛ kpɛkun ɔ seli bla’n kɛ: ‘Nian ɔ wa’n, i ɲin o su!’ Like nga ti yɛ bla’n i klun jɔ dan’n, yɛ o lɛ.\nƝanmiɛn i nuan ijɔfuɛ dan’n kun ekun yɛle Elize. Ɔ ti Eli i ukafuɛ. Sanngɛ blɛ wie nun’n, Zoova maan Elize yili atrɛ wie mun. Cɛn kun Elize sin ɔli Sinɛmu. Klɔ sɔ’n su bla kun yoli i ye. I sin’n, bla’n wuli ba yasua kun.\nKɛ ba’n ɲinnin’n, le kun nglɛmun ɔ ko toli i si’n m’ɔ di junman’n fie su lɔ’n. Be o lɛ o, kpɛkun ba’n w’a kpan kɛ: ‘Min ti o! Min ti’n yo min ya!’ Kɛ be fɛ i bali awlo’n, kpɛkun ba’n w’a wu. I nin’n i wla boli i wun dan. Bla’n ka lɛ ɔli Elize sin.\nKɛ Elize juli lɛ’n, ɔ fali ba’n i fuɛn’n wluli sua ba’n nun lɔ. Ɔ srɛli Zoova kpɛkun ɔ lali ba’n su. Kɛ ɔ cɛ kan’n, ba’n i wunnɛn’n loli fɛfɛfɛ, kpɛkun ɔ kpɛli bɛ kpɛ nso. Kɛ bla’n bali m’ɔ wunnin kɛ i wa’n i ɲin o su’n, nanwlɛ, i fɛ m’ɔ yoli i’n, be kwlá kanman!\nSran nga b’a wu’n, be kwlá siman be nuan. Ɔ maan be awlobofuɛ mun nin be janvuɛ’m b’a wun awlabɔɛ wie pɛ. Nán kɛ kusu e le wunmiɛn naan y’a kwla cɛn be ɔ. Sanngɛ Zoova kwla cɛn be. E ɲrun lɔ’n, é wá wún wafa nga Zoova wá cɛ́n sran kpanngban kpa mun’n.\n1 Famiɛn Mun 17:8-24; 2 Famiɛn Mun 4:8-37.\n?Wan yɛle sran nsan nga be o desɛn’n su’n, yɛ ngue yɛ ɔ yoli bakan’n niɔn?\n?Bakan’n i ti srɛlɛ benin yɛ Eli srɛli ɔ? ?Yɛ kɛ ɔ wieli srɛ’n ngue sa yɛ ɔ juli ɔ?\n?Be flɛ Eli i ukafuɛ’n sɛ?\n?Ngue ti yɛ be flɛli Elize Sinɛmu bla kun i awlo lɔ ɔ?\n?Ngue yɛ Elize yoli ɔ, yɛ ba m’ɔ wuli’n yoli sɛ?\n?Kɛ e nian like nga Eli nin Elize be yoli’n, Zoova i tinmin benin yɛ i sɔ’n yi i nglo ɔ?\nKanngan 1 Famiɛn Mun 17:8-24 nun.\n?Wafa sɛ yɛ be boli Eli i aɲinyiɛ nin i Ɲanmiɛn sulafilɛ’n i ta ɔ? (1 Fam. 17:9; 19:1-4, 10)\n?Ngue ti yɛ angbeti bla m’ɔ o Sarɛpta’n i Ɲanmiɛn sulafilɛ’n yo ɲɛnmɛn ɔn? (1 Fam. 17:12-16; Lik 4:25, 26)\n?Wafa sɛ yɛ angbeti bla m’ɔ o Sarɛpta’n i like nga ɔ yoli’n, ɔ kle kɛ Zezi i ndɛ nga be klɛli i Matie 10:41, 42 nun’n, ɔ ti nanwlɛ ɔ? (1 Fam. 17:10-12, 17, 23, 24)\nKanngan 2 Famiɛn Mun 4:8-37 nun.\n?Aofuɛ’m be sikelɛ’n i su ajalɛ benin yɛ Sinɛmu bla’n ɔ kle e ɔ? (2 Fam. 4:8; Lik 6:38; Rɔm. 12:13; 1 Zan 3:17)\n?Wafa sɛ yɛ andɛ e kwla yi aklunye nin sa kpa yolɛ’n i nglo Ɲanmiɛn sufuɛ’m be lika ɔ? (Yol. 20:35; 28:1, 2; Gal. 6:9, 10; Ebr. 6:10)


Maan e nin Ɲanmiɛn Zoova e nanti klanman kɛ Davidi nin Zonatan be nantili’n sa\n“Maan Anannganman bɔbɔ kpɛn e nin e mma nin e anunman mun e wla sa sɔ’n su titi.”—1 SAMIƐL 20:42.\nJUE: 125, 62\n?Wafa sɛ yɛ Famiɛn Saili i wa Zonatan kleli kɛ ɔ nin Zoova be nanti klanman ɔn?\n?Sɛ e siefuɛ kun yoman sa’n i nuan su’n, wafa sɛ yɛ e kwla kle kɛ e nin Ɲanmiɛn e nanti klanman ɔn?\n?Sɛ aniaan kun yo e sa’n, wafa sɛ yɛ e kwla kle kɛ e nin Zoova e nanti klanman ɔn?\n1, 2. ?Ngue ti yɛ wafa nga Zonatan nin Davidi be nantili’n, ɔ yo ɲɛnmɛn ɔn?\nCƐN kun’n, Davidi kunnin Filisti bian nga be flɛ i kɛ Goliati’n. Kpɛkun, ɔ kpɛli “Goliat i ti’n” fa ko mannin Famiɛn Saili. (1 Samiɛl 17:57) Kɛ Davidi yó sɔ’n, nn ɔ ti gbanflɛn kan. Sa sɔ’n mɔ Davidi yoli’n, ɔ kleli kɛ ɔ ti yakpafuɛ. I ayeliɛ sɔ’n boli Zonatan i nuan dan. Zonatan wunnin kɛ Ɲanmiɛn nin Davidi be o nun. Ɔ maan, ɔ kloli Davidi. Ɔ nin i be trali janvuɛ. Kpɛkun, be tali be wun nda. (1 Samiɛl 18:1-3) Lele mɔ Zonatan fá wú’n, ɔ nin Davidi be nantili klanman.\n2 Zonatan si kɛ i yɛ ɔ fata kɛ ɔ di i si i aja’n niɔn. Kpɛkun, Davidi yɛ Ɲanmiɛn fɛli i kɛ ɔ yo famiɛn ɔn. Sanngɛ, i ɲin w’a ciman Davidi. Blɛ wie nun’n, i si Saili kunndɛli kɛ ɔ́ kún Davidi. I sɔ’n w’a yoman Zonatan i fɛ. Kɛ Davidi wanndi ko fiali aawlɛ flɛnnɛn’n nun lɔ’n, ɔ ko fɔnvɔli i. Ɔ wlali Davidi i fanngan kɛ ɔ lafi Zoova su titi. Ɔ seli Davidi kɛ: “Nán srɛ kun wɔ. Min si su nyanman wɔ. Wɔ yɛ á yó Izraɛl famiɛn nin-ɔn. N kusu ń yó wɔ mantanfuɛ.”—1 Samiɛl 23:16, 17.\n3. ?Ngue yɛ Zonatan yoli m’ɔ yo ɲɛnmɛn dan ɔn? (An nian foto ng’ɔ o kan like suanlɛ’n bo i bo lɛ’n.)\n3 Kɛ sran kun nin i wiengu kun be nanti klanman lele guɛ i ti’n nin bo’n, i sɔ’n yo ɲɛnmɛn. I wie yɛle Zonatan nin Davidi be liɛ’n. Sanngɛ, like nga Zonatan yoli m’ɔ yo ɲɛnmɛn dan’n, yɛle wafa ng’ɔ nin Ɲanmiɛn be nantili’n. Zonatan si kɛ Davidi wá yó famiɛn. Sanngɛ, i ɲin w’a ciman Davidi. I kpa bɔbɔ’n, ɔ wlali Davidi i yakpa. I lɛ’n nun’n, Zonatan kleli kɛ ɔ nin Ɲanmiɛn be nanti klanman. Ɔ nin Davidi be tali be wun nda. Be seli kɛ: “Maan Anannganman bɔbɔ kpɛn e nin e mma nin e anunman mun e wla sa sɔ’n su titi.” Be wun nda sɔ’n mɔ be tali’n, be dili su.—1 Samiɛl 20:40.\n4. (a) ?Ngue yɛ sɛ e yo’n, e klun jɔ́ ɔ? (b) ?Ngue yɛ like suanlɛ nga wá fá e ɲin síe su ɔ?\n4 E mɔ e ti Klistfuɛ’n, ɔ fata kɛ e nin e osufuɛ nin e janvuɛ mun, ɔ nin e niaan Klistfuɛ mun, e nanti klanman. (1 Tɛsalonikfuɛ Mun 2:10, 11) Sanngɛ like ng’ɔ ti cinnjin kpa’n, yɛle kɛ maan e nin Zoova e nanti klanman. Afin, i yɛ ɔ yili e ɔ. (Sa Nglo Yilɛ 4:11) Sɛ lika’n yo kekle e su sɛ’n, ɔ fataman kɛ e kpɔci Zoova. I liɛ’n, e klun jɔ́. Like suanlɛ nga nun’n, é wá kán wafa nga Zonatan nin Zoova be nantili klanman’n i ndɛ. Kpɛkun, é wún wafa nga e kwla nian Zonatan i ayeliɛ’n su’n. I lɛ’n nun’n, é wá fá e ɲin síe i sa nnan be su. (1) Kɛ e siefuɛ’n yoman sa ng’ɔ ti su’n. (2) Sran ng’ɔ fata kɛ i ndɛ lo e dan’n. (3) Kɛ sran nga be sieli i kpɛnngbɛn’n, ɔ yo e sa’n. (4) Kɛ nda nga e ta’n, ɔ mian e sa kasiɛn su’n.\nKƐ E SIEFUƐ’N YOMAN SA NG’Ɔ TI SU’N\n5. ?Famiɛn Saili blɛ su’n, ngue ti yɛ kɛ nvlefuɛ’m be ko yo naan be ɲin w’a yi Ɲanmiɛn’n, ɔ yoli kekle mannin be ɔ?\n5 Saili i ɲin w’a yiman Zoova. I sɔ’n ti, Zoova yili i sa i su. (1 Samiɛl 15:17-23) Sanngɛ Zoova yacili i lɛ, ɔ dili famiɛn afuɛ kpanngban kpa. Blɛ sɔ’n nun’n, kɛ Zonatan nin nvlefuɛ’m be ko yo naan be ɲin w’a yi Ɲanmiɛn’n, ɔ yoli kekle mannin be. Afin, sran nga Ɲanmiɛn sieli i “famiɛn bia’n” su’n, ɔ yoman sa ng’ɔ ti kpa’n.—1 Be Nyoliɛ 29:23.\n6. ?Wafa sɛ yɛ Zonatan kleli kɛ ɔ nin Ɲanmiɛn be nanti klanman ɔn?\n6 Saili i ɲin w’a yiman Ɲanmiɛn. Zonatan liɛ’n, ɔ nin Ɲanmiɛn be nantili klanman titi. Sa kun mɔ Zonatan yoli’n, ɔ kle sɔ weiin. (1 Samiɛl 13:13, 14) Yɛle kɛ cɛn kun’n, Filistifuɛ’m be yiali kɛ be nin Izraɛlifuɛ’m bé kún. Kɛ bé bá’n, be sa nun kakaklolo akpiakpi ablasan (30.000). Sanngɛ, Saili i sonja’m be ti kɔe ya nsiɛn (600) cɛ. Asa ekun’n, Saili nin Zonatan be ngunmin cɛ yɛ be le tokofi nin cua ɔ. Ɔ nin i sɔ’n ngba’n, srɛ w’a kunman Zonatan. I wla kpɛnnin ndɛ kun mɔ Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ Samiɛli kannin’n su. Ɔ seli kɛ: “Anannganman su yi-mɛn i nvle’n i blo, yɛlɛ kɛ i dunman’n ti dan.” (1 Samiɛl 12:22) I sɔ’n ti, Zonatan seli sonja’m be nun kun kɛ Ɲanmiɛn liɛ’n, “sɛ ɔ klo kɛ ɔ́ mán sran kwlalɛ’n, ɔ lɛ-man kɛ amun ti kaan, annzɛ amun sɔnnin.” Zonatan nin sonja sɔ’n be ɔli Filistifuɛ’m be nanmue’n nun lɔ. Be ko kunnin sran kɔe ablaɔn. Zonatan kleli kɛ ɔ lafi Ɲanmiɛn su. Ɲanmiɛn kusu yrɛli i su. Yɛle kɛ, Ɲanmiɛn maan asiɛ’n kejeli. Kɛ ɔ yoli sɔ’n, srɛ kunnin Filistifuɛ mun. Kpɛkun, be kunnin be wiengu. Ɔ maan, Izraɛlifuɛ’m be kwlali be.—1 Samiɛl 13:5, 15, 22; 14:1, 2, 6, 14, 15, 20.\n7. ?Wafa sɛ yɛ Zonatan nin i si Saili be nantili ɔ?\n7 Saili i ɲin yiman Zoova. Sanngɛ, kɛ ɔ fa ajalɛ kpa’n, Zonatan suɛn i bo. I wie yɛle kɛ, ɔ nin Saili be kunnin Zoova i nvle’n i ti alɛ.—1 Samiɛl 31:1, 2.\n8, 9. ?Kɛ e ɲin yi e siefuɛ mun’n, ngue yɛ i sɔ’n kle ɔ?\n8 Zonatan kle e ajalɛ kpa. Yɛle kɛ, maan e ɲin yi e nvle’n i siefuɛ mun. Zoova yɛ ɔ yaci “ngbɛn-ngbɛn” sɔ’m be lɛ kɛ be sie e ɔ. Yɛ ɔ kunndɛ kɛ e ɲin yi be. (An kanngan Rɔmfuɛ Mun 13:1, 2 nun.) Kannzɛ kpɛnngbɛn sɔ’m be yoman sa ng’ɔ ti su’n, sanngɛ maan e bu be sran. I kpa bɔbɔ’n, maan e ɲin yi sran kwlaa nga Zoova man be atin kɛ be sie e’n.—1 Korɛntfuɛ Mun 11:3; Ebre Mun 13:17.\nKannzɛ e yi’n annzɛ e wun’n, ɔ suman Zoova’n, sanngɛ maan e bu i sran. I liɛ’n, é klé kɛ e nin Zoova e nanti klanman. (An nian ndɛ kpɔlɛ 9 nun.)\n9 Be flɛ aniaan bla kun kɛ Ɔlga. Ɔ tran Amlɛnkɛn’m be mɛn’n i ja ngua lɔ. I wun’n yoli i tɛtɛ. Sanngɛ, i ɲin yili i wun’n titi. I lɛ’n nun’n, ɔ kleli kɛ ɔ nin Zoova be nanti klanman.  (An nian “ndɛ wie mun ekun” i nun.) Zoova mɔ Ɔlga su i’n ti’n, blɛ wie nun’n, i wun’n nin i be tannin nvlɛ. Wie liɛ’n, ɔ kɛnnin i ndɛ tɛtɛ. Ɔ seli Ɔlga kɛ ɔ́ wá yrɛ́ i naan ɔ́ fá ba mun kɔ́. Sanngɛ, Ɔlga w’a yomɛn i wun’n i tɛ wie. Ɔ kleli titi kɛ ɔ ti bla kpa. Ɔ tɔn aliɛ mɛn i wun’n, ɔ kpu i ninnge mun. Kpɛkun, ɔ niɛn i wun’n i osufuɛ’m be lika. (Rɔmfuɛ Mun 12:17) Sɛ i wun’n kó níɛn i janvuɛ nin i osufuɛ’m be osu’n, naan ɔ ɲɛn i ti’n, ɔ kɔ wie. Kɛ yasua’n i si’n sacili m’ɔ́ kɔ́ i sɛ’n i bo’n, Ɔlga ɔli wie. Kɛ bé wá kɔ́’n, Ɔlga kunndɛli ninnge kwlaa nga be sa kwla miɛn i wun’n be trali nun. Kɛ bé yó asɔnun naan b’a ɔ asieliɛ’n, Ɔlga minndɛli i wun’n asɔnun sua’n i ɲrun lɛ. Kɛ ɔ́ cɛ́ kɔ́’n, yasua’n wunnin kɛ Ɔlga ti bla kpa. Afin, Ɔlga trɛ i awlɛn. Yɛ ɔ bu i sran titi. Siɛn’n, ɔ wla Ɔlga i fanngan kɛ ɔ wɔ aɲia’m be bo. Kpɛkun, i bɔbɔ fɛ i kɔ. Ɔ ju wie’n, ɔ tran aɲia’m be bo wie.—1 Piɛr 3:1.\nSRAN NG’Ɔ FATA KƐ I NDƐ LO E DAN’N\n10. (a) ?Wan yɛ i ndɛ loli Zonatan dan ɔn? (b) ?Ngue ti yɛ i ndɛ loli i sɔ ɔ?\n10 Kɛ Saili kunndɛli kɛ ɔ́ kún Davidi’n, ɔ yoli kekle mannin Zonatan. Afin, Saili ti i si. Yɛ ɔ fata kɛ i ɲin yi i. Kusu, ɔ si kɛ Ɲanmiɛn nin Davidi be o nun. Ɔ maan, ɔ fata kɛ ɔ nin Davidi be nanti klanman. Zonatan w’a yaciman Davidi. Ɔ seli Davidi kɛ ɔ ko fia. Kpɛkun, ɔ seli Saili kɛ ɔ fataman kɛ ɔ yo Davidi i tɛ.—An kanngan 1 Samiɛl 19:1-6 nun.\n11, 12. ?Sɛ e klo Ɲanmiɛn’n, ngue yɛ é yó i titi ɔ?\n11 Be flɛ aniaan bla kun kɛ Alisi. Ɔ fin nvle nga be flɛ i kɛ Ɔstrali’n i su lɔ. Kɛ ɔ boli Biblu’n nun like suanlɛ bo’n, ɔ kannin like ng’ɔ su suan’n i ndɛ kleli i osufuɛ mun. Asa ekun’n, ɔ seli be kɛ ɔ su diman Noɛli cɛn’n i wie kun. Kpɛkun, like nga ti yɛ ɔ fɛ i sɔ ajalɛ’n, ɔ yiyili nun kleli be. Kɛ i osufuɛ’m be tili i sɔ’n, ɔ boli be nuan. Sanngɛ kɛ ɔ́ kɔ́ i ɲrun’n, be buli i kɛ Alisi nin be w’a bu. Ɔ maan, be fali ya dan. Alisi i nin’n seli i kɛ nán maan ɔ wun i kun. Blɛ sɔ’n nun’n, ɔ yoli kekle mannin Alisi. Ɔ seli kɛ: “Min wla’n boli min wun. Afin, n klo min osufuɛ mun. Sanngɛ kusu, n tali min wun nda kɛ ń dún mmua ń yó Zoova nin i Wa’n be klun sa. Ɔ maan, aɲia dan kun bo’n, be yoli min batɛmun.”—Matie 10:37.\n12 Ninnge kɛ balɔn bolɛ sa’n, nin suklu dilɛ’n, nin e nvle’n, ɔ fataman kɛ be yo e cinnjin tra Zoova i sulɛ’n. Be flɛ gbanflɛn kun kɛ Anri. Ɔ nin i janvuɛ’m be to like kun m’ɔ ti kɛ damun sa’n, be suklu lɔ. Yɛ ɔ kunndɛli kɛ ɔ́ sí i tó trɛ́ i janvuɛ’m be kwlakwla. I sɔ’n ti’n, ɔ to damun’n le mɔcuɛ kwlakwla. Ɔ ɲɛnmɛn i ti naan w’a bo jasin fɛ’n. Yɛ ɔ kɔman aɲia’m be bo. Anri wa wunnin i wlɛ kɛ i suklu lɔ ninnge’m be yolɛ’n, be su yo i cinnjin trá Ɲanmiɛn sulɛ’n. I sɔ’n ti’n, ɔ yacili suklu lɔ damun tolɛ.—Matie 6:33.\n13. ?Sɛ ndɛ tɔ e awlo’n nun’n, Ɲanmiɛn mɔ e nin i e nanti klanman’n ti’n, ngue yɛ é kwlá yó ɔ?\n13 Wie liɛ’n, kɛ é yó naan y’a yo like ng’ɔ jɔ e osufuɛ’m be ngba be klun’n, ɔ timan pɔpɔ. Be flɛ bian kun kɛ Kɛnin. I waan: “Min nin’n w’a yo oke. Yɛ n klo kɛ ń kó níɛn i osu titi. Wie liɛ bɔbɔ’n, n kunndɛ kɛ ɔ wa tran e wun wa kan. Sanngɛ, min nin’n ɔ nin min yi’n be nuan sɛman. Kɛ n yo sa ng’ɔ yo kun fɛ’n, ɔ yo kun ya.” Kɛnin wa buli ndɛ nga Biblu’n kan’n, i akunndan. Ɔ wunnin i wlɛ kɛ i yi’n yɛ ɔ fata kɛ i ndɛ lo i dan ɔn. Ɔ maan, ɔ yoli like ng’ɔ jɔ i yi’n i klun’n. Kpɛkun, like nga ti yɛ ɔ fata kɛ i yi’n ɔ nin i sewi’n be tran klanman’n, ɔ yiyili nun kleli be sran nɲɔn’n.—An kanngan Bo Bolɛ 2:24, ɔ nin 1 Korɛntfuɛ Mun 13:4, 5 be nun.\nKƐ SRAN NGA BE SIELI I KPƐNNGBƐN’N, Ɔ YO E SA’N\n14. ?Sa benin yɛ Saili yoli i wa Zonatan ɔn?\n14 Wie liɛ’n, be nga Zoova sie be kpɛnngbɛn’n, be yoman sa’n i nuan su. Ɔ maan, kɛ é yó naan e nin Zoova y’a nanti klanman’n, ɔ timan pɔpɔ. I wie yɛle Zonatan liɛ’n. I si Saili m’ɔ ti famiɛn’n, ɔ kunndɛli kɛ ɔ́ kún Davidi. Sanngɛ i liɛ’n, ɔ sasali Davidi. Saili wunman like nga ti yɛ Zonatan klo Davidi i sa’n. Ɔ maan, ɔ fali Zonatan i wun ya dan kpa. Kpɛkun, ɔ guali Zonatan i ɲin ase sran’m be ɲrun. Ɔ nin i sɔ’n ngba’n, Zonatan buli i si’n i sran titi. Sanngɛ, w’a yaciman Davidi i bo suanlɛ le. Afin, ɔ si kɛ Davidi yɛ ɔ́ wá yó Izraɛli famiɛn ɔn. I lɛ’n nun’n, Zonatan kleli kɛ ɔ nin Zoova be nanti klanman.—1 Samiɛl 20:30-41.\n15. ?Sɛ asɔnun kpɛnngbɛn’m be wunman like nga ti yɛ e fa ajalɛ wie mun’n i wlɛ naan be bu e fɔ’n, ngue yɛ ɔ fataman kɛ e yo ɔ?\n15 E asɔnun’m be nun’n, aniaan wie’m be ti asɔnun kpɛnngbɛn. Aniaan sɔ’m be mian be ɲin be nin be wiengu’m be tran klanman. Sanngɛ, fɔ’n o be nun wie. Ɔ maan wie liɛ’n, be wunman like nga ti yɛ e fa ajalɛ wie mun’n i wlɛ. (1 Samiɛl 1:13-17) Sɛ i sɔ sa ju naan be bu e fɔ’n, nán maan e sa sin bubu e. Sanngɛ, maan e nin Zoova e nanti klanman titi.\nKƐ NDA NGA E TA’N, Ɔ MIAN E SA KASIƐN SU’N\n16. ?Sa benin yɛ sɛ ɔ ju’n, ɔ fata kɛ e kle kɛ e nin Ɲanmiɛn e nanti klanman naan e buman e ngunmin e wun akunndan ɔn?\n16 Saili kunndɛli kɛ i wa Zonatan yɛ ɔ di i aja’n niɔn. (1 Samiɛl 20:31) Sanngɛ, Zonatan si kɛ Davidi yɛ Ɲanmiɛn fɛli i kɛ ɔ yo famiɛn ɔn. Zonatan kunndɛ kɛ ɔ nin Ɲanmiɛn bé nánti klanman. I sɔ’n ti, ɔ nin Davidi be trali janvuɛ. Kpɛkun, ɔ nantili be wun nda nga be tali’n su. Ɲanmiɛn Ndɛ’n kle kɛ sran ng’ɔ klo Zoova m’ɔ nin i be nanti klanman’n, “sɛ ɔ ta nda wie’n, kannzɛ ɔ wa miɛn i sa kasiɛn’n, ɔ kpɛmɛn i ndɛ ng’ɔ kannin’n i wun.” (Jue Mun 15:4) E kunndɛ kɛ e nin Ɲanmiɛn é nánti klanman. I sɔ’n ti, sɛ e ta nda’n, maan e nanti su. I wie yɛle kɛ, sɛ e nin sran kun e nuan sɛli junman kun su naan ɔ mian e sa kasiɛn su’n, nán maan e kaci e nuan. Sɛ ndɛ tɔ e nin e yi’n annzɛ e wun’n e afiɛn’n, nán e se kɛ é yrá. I liɛ’n, é klé kɛ e klo Zoova naan e nin i e nanti klanman.—An kanngan Malasi 2:13-16 nun.\nSɛ e nin sran kun e nuan sɛli junman kun su’n, nán maan e kaci e nuan. I liɛ’n, é klé kɛ e nin Ɲanmiɛn e nanti klanman. (An nian ndɛ kpɔlɛ 16 nun.)\n17. ?Ngue yɛ like suanlɛ nga kleli wɔ ɔ?\n17 Sɛ lika’n yo kekle e su’n, maan e nian Zonatan i ayeliɛ’n su. Yɛle kɛ, maan e nin Ɲanmiɛn e nanti klanman titi. Sɛ bɔbɔ aniaan’m be yo e sa wie naan ɔ yoman e fɛ’n, nán maan e nin be e bu. I liɛ’n, Zoova klun jɔ́ e wun. Kpɛkun, e bɔbɔ e klun jɔ́ wie. (Nyanndra Mun 27:11) Maan e lafi su kɛ Zoova yó like ng’ɔ ti kpa mán e’n i titi, yɛ ɔ́ nían e lika. Ɲanmiɛn Ndɛ’n kan Davidi i blɛ su sran wie mun ekun be ndɛ. Sran sɔ’m be nun wie’m be nin Ɲanmiɛn be nantili klanman. Sanngɛ, wie’m b’a yoman sɔ. Like suanlɛ ng’ɔ́ bá lɛ’n wá kán be ndɛ.\n^  (ndɛ kpɔlɛ 9) E kacili sran wie’m be dunman’n.\nE nin Zoova e nanti klanman titi: E klo Zoova yɛ e ɲin yi i sa’n kwlaa nun. Kannzɛ lika’n yo kekle e su sɛ’n, e bu like nga Zoova kunndɛ kɛ e yo’n i akunndan. Kpɛkun, e yo. Afin i klun sa yolɛ’n, ɔ yo e fɛ tra like’n kwlaa.\n“Ngbɛn-ngbɛn mun”: Be yɛle e nvle’n i siefuɛ mun. Zoova yaci be lɛ naan be sie e. I sɔ’n ti, sɛ like nga kpɛnngbɛn sɔ’m be se e kɛ e yo’n, ɔ nin Ɲanmiɛn i mmla’n be sansanman be wun’n, ɔ fata kɛ e yo. Sɛ e yo sɔ’n, é klé kɛ e bu be sran.


Ebre Mun 6 | Online Bible | New World Translation\nEbre Mun 6:1-20\nMaan e mian e ɲin e yo sran e wɔ e ɲrun (1-3)\nBe nga be lafiman Ɲanmiɛn su kun’n, b’a bobo Ɲanmiɛn i Wa’n waka’n su ekun (4-8)\nMaan e mian e ɲin naan e ɲan like nga e wla o su’n (9-12)\nLike nga Ɲanmiɛn waan ɔ́ yó’n, saan ɔ́ kpɛ́n su (13-20)\nLike nga Ɲanmiɛn waan ɔ́ yó’n, ɔ nin nda ng’ɔ tali’n be kwlá kaciman (17, 18)\n6 I sɔ’n ti’n, kɛ mɔ e lafili Klisi’n i su ndɛ’n i bo bolɛ ndɛ’m be su’n ti’n, maan e mian e ɲin e yo sran e wɔ e ɲrun. Nán maan e sa e sin e wla sua uflɛ bo ase kun. Yɛle kɛ nán maan e sa e sin e suan ninnge ngbɛnngbɛn’m be ase wlalɛ’n, ɔ nin Ɲanmiɛn su lafilɛ’n, 2 ɔ nin batɛmun wafawafa mun, ɔ nin be sa mɔ be fa fuɛ i sran’m be su’n, ɔ nin sran cɛnlɛ’n, ɔ nin jɔlɛ nga Ɲanmiɛn di m’ɔ ti anannganman’n, be su like kun. 3 Yɛ sɛ Ɲanmiɛn di su’n, é kwlá yó sɔ. 4 Be nga laa Ɲanmiɛn fɛli i kannin’n kpajali be su’n, mɔ Ɲanmiɛn fali ɲanmiɛn su kɔlɛ’n cɛli be’n, mɔ Ɲanmiɛn fɛli i wawɛ’n mannin be’n, 5 mɔ be wunnin kɛ Ɲanmiɛn i ndɛ’n ti kpa’n, mɔ be wunnin ye nga cɛn wie lele Ɲanmiɛn yó sran mun mɛn* ng’ɔ́ bá lɔ nun’n, 6 sanngɛ m’ɔ nin i sɔ ngba’n, be lafiman Ɲanmiɛn su kun’n, be kwlá ukaman be kun naan be kaci be akunndan’n. Afin b’a bobo Ɲanmiɛn i Wa’n waka’n su ekun, yɛ b’a guɛ i ɲin ase sran’m be ɲrun. 7 Nzue m’ɔ tɔ asiɛ’n su titi’n, ɔ ti asiɛ’n i su yralɛ m’ɔ fin Ɲanmiɛn-ɔn. Kɛ ɔ nɔnnɔn nzue’n, ninnge nga be luali be’n be yo kpa man be nga be luali’n. 8 Sanngɛ sɛ owieowie yɛ ɔ fifi su’n, be bumɛn i like fi yɛ ɔ nin sannzan bolɛ nunman mmua. Kpɛkun i agualiɛ su’n, bé wɔ́ nun. 9 Kannzɛ e kan sɔ’n, sanngɛ amun mɔ amun ti e sran kpa’n, e lafi su kɛ amun liɛ’n, amún yó kpa. Yɛle kɛ amún fíte nun. 10 Afin Ɲanmiɛn yoman sa m’ɔ timan su’n. Ɔ maan junman nga amun di mɛnnin i’n, ɔ nin klolɛ nga an fa kloli i dunman mɔ i ti’n, amun dili junman mɛnnin i sran mun’n, mɔ amun te di te man be’n, i wla su fiman su. 11 Sanngɛ e klo kɛ amun kwlakwla amun mian amun ɲin yo kɛ nga an yo i laa’n sa naan amun ɲan like nga amun wla o su kɛ amún ɲɛ́n i’n i kwlaa lele fa ju i awieliɛ. 12 E kunndɛman kɛ amun yo nvɛɛfuɛ. Sanngɛ be nga be lafi Ɲanmiɛn su mɔ be tra be awlɛn lele be ɲan like nga Ɲanmiɛn fa sie be ɲrun’n, amun nian be liɛ’n su yo wie. 13 Kɛ Ɲanmiɛn kán sa nga i waan ɔ́ yó mán Abraamun i ndɛ klé i’n, ɔ tali nda. Kɛ mɔ sran fi nunman lɛ m’ɔ le ɲrun trɛ i’n ti’n, ɔ boli i bɔbɔ i dunman tali nda. 14 Ɔ seli kɛ: “Ń má yrá ɔ su, yɛ ń má yó maan ɔ osu’n ɔ́ trɛ́.” 15 Yɛ kɛ Abraamun trɛli i awlɛn’n, ɔ ɲannin like nga Ɲanmiɛn seli kɛ ɔ́ fá mɛ́n i’n. 16 Kɛ sran’m bé tá nda’n, sran ng’ɔ le ɲrun tra be’n i dunman yɛ be bo-ɔ. Yɛ kɛ be ko yo sɔ’n, nn akplowa kwlaa w’a wie, afin ndɛ nga be kannin’n, bé yó i nuan su sa sakpa. 17 I wafa kunngba’n, Ɲanmiɛn kleli be nga i waan ɔ́ mán be like’n be kɛ saan i klun sa’n* ɔ́ kpɛ́n su. I sɔ’n ti’n, ɔ tali su nda. 18 Ɔ maan like nga Ɲanmiɛn seli kɛ ɔ́ yó’n, ɔ nin nda ng’ɔ tali’n be kwlá kaciman. Afin Ɲanmiɛn kwlá buaman ato. I sɔ’n ti’n, e mɔ e o Ɲanmiɛn i fiawlɛ’n nun’n, e kwla ɲan wunmiɛn e fa e wla e guɛ i like nga be fa sieli e ɲrun mɔ e wla o su kpa’n i su. 19 Like sɔ mɔ e wla o su’n, ɔ tra e ase kɛ mmeli’n i blalɛ’n fa trɛ i ase’n sa naan e ɲan nguan. Ɔ yo maan e jran kekle kpa, yɛ e akunndan’n yoman nɲɔnnɲɔn. Ɔ fa e kɔ tannin m’ɔ kpɛ Ɲanmiɛn i sua’n nun’n i sin lɔ. 20 E ti’n, Zezi dun mmua wluli lɔ. Yɛ ɔ kacili Ɲanmiɛn ɲrun jranfuɛ dan tititi kɛ Mɛlkisedɛki sa.\n^ Be kwla se ekun kɛ “afɔtuɛ.”\nEbre Mun 6


Kɛ e awlɛn su sran wu’n\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Acoli Afrikaans Albanais Allemand Amharique Anglais Arabe Arménien Aukan Aymara Azéri Azéri (cyrillique) Bachkir Batak (Karo) Batak (Toba) Bengali Biak Bichlamar Bikol Bulgare Cakchiquel Cambodgien Catalan Cebuano Chichewa Chinois (Simplifié) Chinois (Traditionnel) Chitonga Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Citonga Coréen Croate Créole de Maurice Créole des Seychelles Créole d’Haïti Dangme Danois Efik Espagnol Estonien Ewé Fidjien Finnois Fon Français Ga Goun Grec Groenlandais Guarani Gujarati Géorgien Haoussa Hiligaynon Hindi Hmong (White) Hongrois Hébreu Iban Ibanag Icibemba Igbo Iloko Indonésien Islandais Isoko Italien Japonais Javanese Kabye Kannada Karen (S'gaw) Kazakh Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Krio Kurde Kurmanji (cyrillique) Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lamba Lhukonzo Lifu Lingala Lituanien Luganda Lunda Luo Luvale Macédonien Makua Malay Malayalam Malgache Maltais Mam Mambwe-Lungu Marathi Maya Mazateco (Huautla) Mizo Mongol Mooré Myama Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Nord de Puebla) Ndau Ndonga Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Ngangela Nias Norvégien Nyanja Nyungwe Nzema Néerlandais Ossète Otètèla Ourdou Pangasinan Papiamento (Aruba) Papiamento (Curaçao) Pendjabi Persan Pidgin (Cameroon) Pidgin salomonien Polonais Portugais Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivie) Quechua (Cuzco) Quichua (Imbabura) Roumain Runyankore Russe Samoan Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbe Serbe (Romain) Sesotho (Lesotho) Shona Sidama Silozi Singhalais Slovaque Slovène Sranan tongo Suédois Swahili Swahili (Rép. Dém. Du Congo) Swati Tagalog Tahitien Tamoul Tatar Tchèque Tetun Dili Thaï Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Tshiluba Tshwa Tsonga Tswana Turc Tuvalu Twi Tzeltal Tzotzil Télougou Ukrainien Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamien Wallis Waray-Waray Wawle Wayuunaiki Wolaitsa Xhosa Yoruba Zandé Zoulou\n“Min wa, nán sun. Sa kwlaa nga Ɲanmiɛn yo’n, ɔ ti kpa.”\nBe flɛ talua kun kɛ Bebe. I si’n yoli asidan loto nun naan w’a wu. Kɛ bé yó i sɛ’n, yɛ be mantanfuɛ kun kannin ndɛ sɔ’n kleli Bebe ɔ.\nBebe nin i si’n be afiɛn’n mantan kpa. Ɔ maan, ndɛ sɔ mɔ be mantanfuɛ’n kan kleli i’n, ɔ yoli i ya kpa. Ɔ seli i klun lɔ kɛ: “?Min si’n i wie’n, i kpa liɛ sɛ?” Kɛ afuɛ kpanngban sinnin’n, Bebe klɛli sa ng’ɔ juli i su’n fluwa kun nun. Ndɛ ng’ɔ klɛli’n kle weiin kɛ i si’n i wie’n, ɔ te yo i ya.\nSa ng’ɔ juli Bebe su’n kle kɛ, kɛ e sran wu’n, e yaciman kokolɛ. Sɛ bé sé naan e nin sran sɔ’n e trannin naan e afiɛn’n mantannin kpa’n, yɛ e yaciman kokolɛ’n niɔn. Ɲanmiɛn Ndɛ’n kle kɛ e kpɔfuɛ’m be nun “kasiɛnfuɛ’n yɛlɛ wie’n.” (1 Korɛntfuɛ Mun 15:26) E kpɔfuɛ sɔ’n, sran fi kwlá jrɛnmɛn i ɲrun. Blɛ sunman’n, ɔ kpɛ e nun kpɛ kunngba kpo. Yɛ ɔ kun e awlɛn su sran mun. Kɛ ɔ yo sɔ’n, e wla’n bo e wun lele. E wunman kɛ e yo ɔ.\nAtrɛkpa’n, w’a usa ɔ wun le kɛ: ‘?Kɛ sran kun i sran wu’n, ɔ kwla yaci kokolɛ le? ?Ngue yɛ ɔ kwla yo naan w’a yaci kokolɛ ɔ? ?Ngue yɛ ń yó ń fá fɔ́nvɔ sran mɔ i sran w’a wu’n niɔn? ?E fuɛ nga be wuli’n, be liɛ’n w’a wie mlɔnmlɔn?’\nSɛ e sun’n, i su ɔ\n?Sɛ e wiengu’m be se e kɛ e su sun e sran m’ɔ wuli’n i ngboko’n nin?


Zoova i Lalofuɛ mun: Junman nga be dili i afuɛ 2017 nun’n\nAfuɛ 2017 nun’n junman nga mɛn wunmuan’n nun Zoova i Lalofuɛ’m be dili’n\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Afrikaans Aja Albanais Allemand Amharique Anglais Arabe Arménien Azéri Azéri (cyrillique) Bas Allemand Basque Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Bichlamar Bikol Bulgare Cambodgien Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinois (Simplifié) Chinois (Traditionnel) Chitonga Chitumbuka Chol Chuuk Coréen Croate Créole d’Haïti Damara Dangme Danois Edo Efik Esan Espagnol Estonien Ewé Fidjien Finnois Fon Français Ga Galician Gallois Garifuna Goun Grec Groenlandais Gujarati Géorgien Haoussa Herero Hiligaynon Hindi Hongrois Hébreu Iban Ichinamwanga Icibemba Igbo Iloko Indonésien Islandais Isoko Italien Japonais Javanese Kachin Kannada Kazakh Kekchi Kikaonde Kiluba Kinyarwanda Kirghiz Kirundi Kisi Krio Kwanyama Letton Lingala Lituanien Macédonien Malay Malayalam Malgache Mam Mapudungun Marshall Maya Mixe Mizo Mongol Myama Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Ndonga Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Ngabere Nias Nigerian Pidgin Niue Norvégien Nzema Néerlandais Népali Oromo Otomi Ourdou Ouzbek Ouïghour (Cyrillique) Pangasinan Pendjabi Pendjabi (Nastaliq) Persan Pidgin salomonien Polonais Ponape Portugais Portugais (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivie) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quiché Rarotongan Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Serbia) Roumain Russe Samoan Sango Sepedi Sepulana Serbe Serbe (Romain) Sesotho (South Africa) Shona Singhalais Slovaque Slovène Sunda Suédois Swahili Tagalog Tahitien Tamoul Tarascan Tchèque Tetun Dili Thaï Tigrinya Tiv Tojolabal Tongien Totonaque Tsonga Tswana Turc Tuvalu Twi Tzeltal Tzotzil Ukrainien Urhobo Valencian Venda Vietnamien Wawle Wayuunaiki Xhosa Yoruba Zapotec (Lachiguiri) Zapotec (de l’isthme) Zoulou\nAfuɛ 2017 junman nga e dili’n\nZoova i Lalofuɛ’m be Betɛli mun: 90\nNvle nin lika nga lɔ jasin bofuɛ’m be man rapɔru’n: 240\nAsɔnun bo mun: 120.053\nMɛn wunmuan nun’n, be nga be trannin e Wla kpɛnlɛ cɛn aɲia’n i bo’n: 20.175.477\nBe nga be dili nzɔliɛ ninnge mun’n: 18.564\nJasin bofuɛ’m * be juli sran: 8.457.107\nJasin bofuɛ nga be boli jasin fɛ’n nglo kwlaa nun’n: 8.248.982\nWafa nga jasin bofuɛ’m be ukali afuɛ 2016 liɛ’m be su’n (%): 1,4\nBe nga be yoli be Batɛmun’n *: 284.212\nBe nga be dili titi atin bolɛ annzɛ ngunmin kun atin bolɛ * junman’n anglo kwlakwla nun’n: 1.249.946\nBe nga be dili cɛn kunngun atin bolɛ junman’n anglo kwlakwla nun’n: 439.571\nDɔ nga be dili i jasin fɛ’n bolɛ nun’n: 2.046.000.202\nBe nga e kleli be Biblu’n nun like * nglo kwlaa nun’n: 10.071.524\nJunman dilɛ afuɛ * 2017 nun’n, kɛ ɔ ko yo naan atin bofuɛ mun, nin ngaliɛ difuɛ mun, ɔ nin akpasua sunianfuɛ mun b’a kwla di be junman’n, Zoova i Lalofuɛ’m be yili sika suannin bo. Sika nga be yili’n tra dolaa miliɔn 202. Sɛ be kaci i Kɔdivua sika’n nun’n, ɔ tra sika miliaa 111.789.233.445. Mɛn wunmuan’n nun’n, Betɛli’m be nun junman difuɛ’m be ti 19.730. Be ngba ti Zoova i Lalofuɛ yɛ be ti blɛ kwlaa nun Ɲanmiɛn junman difuɛ.\n^ ndɛ kpɔlɛ 7 Jasin bofuɛ’n yɛle sran ng’ɔ bo Ɲanmiɛn Sielɛ’n i jasin fɛ’n titi’n. (Matie 24:14) Sɛ ɔ waan á sí wafa nga e ka jasin bofuɛ mun’n, nian jw.org su. Kanngan ndɛ ja nga nun: « Combien y a-t-il de Témoins de Jéhovah dans le monde? »\n^ ndɛ kpɔlɛ 10 Sɛ ɔ waan á sí like ng’ɔ fata kɛ sran kun yo naan w’a ju kɛ be yo i batɛmun’n, nian jw.org su. Kanngan ndɛ ja nga nun: « Comment devenir un Témoin de Jéhovah? »\n^ ndɛ kpɔlɛ 11 Be nga be di titi atin bolɛ annzɛ ngunmin kun atin bolɛ junman’n, be ti Zoova i Lalofuɛ mɔ b’a yo be batɛmun-ɔn. Be kle ajalɛ kpa yɛ anglo kwlaa nun’n, ɔ le be dɔ liɛ ng’ɔ fata kɛ be di i jasin fɛ’n bolɛ’n nun-ɔn. Be klunklo su yɛ be fɛli i sɔ ajalɛ’n niɔn.\n^ ndɛ kpɔlɛ 14 Sɛ ɔ waan á sí nun kpa ekun’n, nian jw.org su. Kanngan ndɛ ja nga nun: « En quoi consistent vos cours bibliques ? »\n^ ndɛ kpɔlɛ 15 Junman dilɛ afuɛ 2017 boli i bo afuɛ 2016 Sɛptamblu i le 1 su yɛ ɔ wieli afuɛ 2017 Utu i le 31 su.\n?Ngue ti yɛ Zoova i Lalofuɛ’m be sinsin awloawlo’m be nun-ɔn?\nNian like nga Zezi seli i sɔnnzɔnfuɛ klikli mun kɛ be yo’n.\nƝANMIƐN JUNMAN DILƐ AFUƐ 2017\nJunman nga afuɛ 2017 nun’n e dili i nvlenvle nin likalika’m be nun’n\nNga be klɛli'n Nga be kanngan nun mannzin kanngan'm be su'n i falɛ wafa'n Afuɛ 2017 nun’n junman nga mɛn wunmuan’n nun Zoova i Lalofuɛ’m be dili’n\nZoova i Lalofuɛ mun: ?Wan mun yɛle e?\nZoova i Lalofuɛ nga be o asiɛ’n su’n


Biblu’n nun ndɛ: Ɲrɛnnɛn blu mun - Zoova i lalofuɛ’m be ɛntɛnɛti adrɛsi nga sran ngba si i’n\n?AMUN wun desɛn nga mun? Be yi ɲrɛnnɛn nga Zoova fa yili i Ezipti mɛn’n su’n, be nglo kunngunngun. I klikli’n su’n, Aarɔn su fɛ i kpɔnman’n fin Nili nzue’n i ɲin su. Kɛ ɔ yoli i sɔ’n, nzue’n kacili mmoja. Nzue’n nun kpatra’m be wuli, kpɛkun nzue’n bɔnnin tɛtɛ kpa.\nI sin’n, Zoova yoli maan klɛ’m be fin Nili nzue’n nun be truli gbee lika wunmuan’n nun. Kpaun tɔnwlɛ’m be nun o, ble sanmlɛn yiwlɛ’m be nun o, be lawlɛ’m be nun o, ɔ leman lika kun mɔ klɛ’m b’a truman nun ɔn. Kɛ klɛ’m be wuli’n, be tiantian be nuan kwlekwle dandan kpa, yɛ be nvan’n fali Ezipti mɛn wunmuan’n.\nYɛ Aarɔn fɛli i kpɔnman’n finnin asiɛ wun ndutre’n nun, kpɛkun ndutre’n kacili kplekple. Kplekple’m be ti kakaa kanngan, be nɔnnɔn sran mun ɔ nin nnɛn mun. Ɲrɛnnɛn i nsan su’n yɛle kplekple mɔ be truli woo Ezipti mɛn’n nun’n.\nƝrɛnnɛn i onga’m be tɔli Eziptifuɛ’m be ngunmin be su siɛn’n, b’a kanman Izraɛlifuɛ’m be wie kun. I nnan su’n yoli ngɔnsiɛn mɔ be nuan yo ya’n. Ngɔnsiɛn sɔ’m be wa sanndili Eziptifuɛ’m be awlo’m be nun. Ɲrɛnnɛn i nnun su’n yɛle Eziptifuɛ’m be nnɛn mɔ be wuli’n. I nannin o, i bua o, i boli o, be dan lika be wuli.\nI sin’n, Moizi nin Aarɔn be fali nzuɛn be toli i nglo be sanndili i lika’n nun, kpɛkun ɔ kacili yra, ɔ guali sran nin nnɛn’m be wunnɛn’n su. Ɲrɛnnɛn i nsiɛn su’n niɔn.\nMoizi mɛnnin i sa su nglo kpɛkun angblannan’n ɔ nin nzraama nga nzue tɔ ɔ, ɔ gua’n, Zoova yacili be nun be guali asiɛ’n su. Kɛ Ezipti mɛn’n takali lele m’ɔ́ fá jú cɛn sɔ’n nun’n, be nin a wunman i sɔ nzraama nin angblannan kɛ ngalɛ’n sa le.\nLalo mun yɛ be yoli ɲrɛnnɛn i mɔcuɛ su’n niɔn. Be sɔnnin kaka kpa. Anwlanmannun’n, be nin a wunman be kpanngban sɔ le, yɛ be su wunman be wunsu kun le. Be dili ijre nin waka mma nga nzraama’n w’a saciman be’n be kwlaa.\nƝrɛnnɛn i ngwlan su nga Eziptifuɛ’m be wunnin i’n, yɛle aosin tritri kpa’n. Aosin tuun kpa wlali Ezipti mɛn’n nun cɛn ba klonglo nsan. Sanngɛ kɛ Izraɛlifuɛ’m be tran lɛ’n, ɔ ti weiin.\nI kasiɛn su’n, Ɲanmiɛn seli i nvlefuɛ’m be kɛ be fa be bua nin be boli nga b’a kpɛ cro’n be mmoja’n, be fa klikli be anuan’m be kadri’m be su. I liɛ’n, kɛ Ɲanmiɛn i anzi’n sínsín Ezipti mɛn’n nun’n, ɔ́ tú trá be sua mun, kpɛkun ɔ su kunman sua sɔ’m be nun sran fi. Sanngɛ sua nga mmoja nunman be anuan’m be su’n, Ɲanmiɛn i anzi’n kunnin be mma klikli mun nin be nnɛn’m be mma klikli mun. Ɲrɛnnɛn’n i blu su’n, i liɛ’n nga ɔ yoli’n yɛ ɔ o lɛ.\nKɛ ɲrɛnnɛn kasiɛn’n sinnin’n, Faraɔn fuannin Izraɛlifuɛ mun siɛn’n. Be dun mmua siesieli be wun laa, ɔ maan be ka lɛ be tuli Ezipti lɔ.\nEzipt Lɔ Tulɛ ndɛ tre 7 lele 12.\nAmun fa desɛn nga be o lɛ naan amun yiyi ɲrɛnnɛn klikli nsan nga Zoova fa yili Ezipti su’n be nun.\n?Ɲrɛnnɛn klikli nsan nin i onga mun’n, be ngbaciɛ’n yɛle benin?\n?Ngue yɛle ɲrɛnnɛn nnan’n, ɔ nin nnun’n, ɔ nin nsiɛn’n?\nAmun yiyi ɲrɛnnɛn nso’n, ɔ nin mɔcuɛ’n, ɔ nin ngwlan’n be nun.\n?Ka naan ɲrɛnnɛn i blu su’n w’a ba’n, ngue yɛ Zoova seli Izraɛlifuɛ’m be kɛ be yo ɔ?\n?Ngue yɛ ɔ ti ɲrɛnnɛn i blu su’n niɔn? ?Yɛ kɛ ɔ wieli’n ngue sa yɛ ɔ juli ɔ?\nKanngan Ezipt Lɔ Tulɛ 7:19- 8:19 nun.\n?Kannzɛ bɔbɔ Ezipti lɔ atrɛ yifuɛ’m be nin tinwafuɛ’m be kwla yili ɲrɛnnɛn klikli nɲɔn nga Zoova yili’n i wie’n, kɛ ɲrɛnnɛn i nsan su’n wieli’n, ngue yɛ be wunnin i wlɛ weiin ɔn? (Tul. 8:10, 11; Mat. 12:24-28)\n?Wafa sɛ yɛ ɲrɛnnɛn i nnan su’n kleli kɛ Zoova kwla sɛsɛ i nvlefuɛ mun ɔn? ?Yɛ kɛ mɔ Ɲanmiɛn i nvle’n si sɔ’n niɔn, “ɲrɛnnɛn dan’n” nga ɔ́ bá lɛ nun’n, i wun’n yó i sɛ? (Tul. 8:14, 15; Ngl. 7:13, 14; 2 Nyo. 16:9)\nKanngan Ezipt Lɔ Tulɛ 8:16; 9:3, 6, 10, 11, 14, 16, 23-25; yɛ 10:13-15, 21-23 nun.\n?Sran akpasua nɲɔn benin yɛ ɲrɛnnɛn blu’n yi i nglo ɔ? ?I sɔ’n ti’n, wafa sɛ yɛ e nian sran akpasua nɲɔn sɔ mun andɛ ɔ? (Tul. 8:6, 14, 15; 9:14)\n?Wafa sɛ yɛ Ezipt Lɔ Tulɛ 9:16, ɔ uka e maan e wun like nga ti yɛ Zoova yacili Satan lɛ lele andɛ’n niɔn? (Rɔm. 9:21, 22)\nKanngan Ezipt Lɔ Tulɛ 12:21-32 nun.\n?Wafa sɛ yɛ Delɛ cɛn’n deli sran kpanngban ɔn? ?Yɛ ngue su yɛ Delɛ cɛn’n i dilɛ’n fa e ɲin sieli ɔ? (Tul. 12:21-23; Zan 1:29; Rɔm. 5:18, 19, 21; 1 Kor. 5:7)


Biblu’n nun like suanfuɛ mun—Ɔ flɛli be kɛ be jao aosin’n nun—1 Piɛr 2:9 | Like suanlɛ liɛ\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Anglais Aukan Batak (Karo) Batak (Toba) Biak Bichlamar Cakchiquel Cambodgien Chol Chopi Créole de Maurice Créole des Seychelles Créole d’Haïti Espagnol Français Garifuna Groenlandais Hmong (White) Iban Italien Javanese Karen (S'gaw) Kazakh Kikongo Kiluba Kimbundu Kisi Kisonge Krio Lao Lifu Makua Maltais Mam Mazateco (Huautla) Mixe Mizo Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Nord de Puebla) Ndau Ngabere Ngangela Nias Nyaneka Nyungwe Pidgin (Cameroon) Portugais Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Romany (Southern Greece) Saramaccan Sena Tahitien Tlapanec Tojolabal Totonaque Tshiluba Tshwa Tzeltal Umbundu Uruund Wallis Wawle Wayuunaiki\n“[Zoova] flɛli amun kɛ an jao aosin nun, an bla lika ng’ɔ kpaja kpa nun.”—1 PIƐR 2:9.\nJUE: 116, 102\n?Kɛ akoto’m be wieli wu’n, ngue ti yɛ Klistfuɛ nanwlɛfuɛ’m be kacili kɛ sran mɔ b’a tra be lomuɛn b’a ɔ Babilɔnin klɔ dan’n nun’n sa-ɔ?\n?Afuɛ 1450 nun’n, sa benin yɛ ɔ juli m’ɔ kle kɛ Ɲanmiɛn i sulɛ wafa ng’ɔ timan su’n be kpɛnngbɛn’m be sa nunman sran’m be su kpa kun-ɔn?\n?Afuɛ 1870 nun’n, ngue yɛ Klistfuɛ nga Ɲanmiɛn kpali be sieli be ngunmin’n be yoli naan b’a si Ɲanmiɛn Ndɛ’n nun kpa-ɔ?\n1. An kan Zerizalɛmun i sacilɛ’n i ndɛ.\nAFUƐ 607 nun ka naan y’a ju Klist blɛ su’n, Nɛbikadnɛzali m’ɔ ti Babilɔnin famiɛn’n i sonja’m be ko fali Zerizalɛmun klɔ’n. Biblu’n se kɛ: “Gbanflɛn mun o, talua mun o, kpɛnngbɛn mun o, sran oke mun o, Babilɔnin famiɛn’n w’a yaci-man wie fi lɛ.” Kpɛkun, be “wɔli Nyanmiɛn i sua’n nun. Be bubuli Zerizalɛm klɔ’n wun talɛ’n. Be wɔli famiɛn’n i sua’m be kwlaa be nun, yɛ be sacili klɔ’n nun ninnge kpakpa’m be kwlaa kpan.”—2 Be Nyoliɛ 36:17, 19.\n2. (a) ?Ndɛ benin yɛ Zoova nuan ijɔfuɛ’m be kan kleli Zuifu mun titi-ɔ? (b) ?Sɛ b’a kaciman’n, sa benin yɛ Babilɔninfuɛ’m bé wá fá yó be-ɔ?\n2 Sa sɔ m’ɔ tɔli Zuifu’m be su’n, be kwlá seman kɛ ɔ fuli be nun. Afin, Ɲanmiɛn maan i nuan ijɔfuɛ’m be kan kleli be titi kɛ be yaci ɲin kekle yolɛ’n. Be seli kɛ sɛ b’a kaciman’n, Babilɔninfuɛ’m bé wá útu be klɔ’n. Bé kún be dan lika. Kpɛkun be nga bé fíte nun’n, bé trá be lomuɛn kɔ́ Babilɔnin. (Zeremi 15:2) ?Kɛ be trali be lomuɛn ɔli’n, be liɛ’n yoli sɛ? ?Blɛ wie nun’n, Klistfuɛ nanwlɛfuɛ’m be kacili kɛ sran mɔ b’a tra be lomuɛn b’a ɔ Babilɔnin klɔ dan nun’n sa? ?Sɛ ɔ yoli sɔ’n, nn blɛ benin nun-ɔn?\nKƐ BE TRALI BE LOMUƐN ƆLI’N\n3. ?Kɛ Zuifu’m be o Babilɔnin lɔ’n, ngue yɛ ɔ kle kɛ b’a wunman be ɲrun kɛ be nannan mɔ be dili kanga Ezipti lɔ’n be sa-ɔ?\n3 Zoova seli Zuifu mun kɛ sɛ be ju Babilɔnin lɔ’n, nán be yo ɲin kekle. Sanngɛ, maan be yo like kwlaa nga be kwla yo naan b’a di ala je’n. I nuan ijɔfuɛ Zeremi seli be kɛ: “An kplan sua an tran nun, an di fie naan an di i su like. An kunndɛ klɔ nga n trali amun ɔli su’n i kpa yolɛ. An srɛ Anannganman’n be mɛn i. Afin sɛ ɔ nyan muae’n yɛ amun kusu amún nyán wie-ɔ.” (Zeremi 29:5, 7) Zuifu nga be nantili afɔtuɛ sɔ’n su’n, be dili alaje. Afin Babilɔninfuɛ’m be mannin be atin be dili aata. Yɛ be kwla tuli ajalɛ be ɔli Babilɔnin i lika kwlaa nga be kunndɛli kɛ bé kɔ́’n. I blɛ sɔ nun’n, nn Babilɔnin ti aata diwlɛ klɔ dan kpa. Lalafuɛ fluwa’m be kleli kɛ Zuifu sunman be suannin aata dilɛ. Yɛ be sili i di kpa. Be nun wie’m be sili ajuin di kpa. Yɛ wie’m be yoli aɲanbeunfuɛ bɔbɔ. B’a wunman be ɲrun kɛ be nannan mɔ be dili kanga afuɛ kpanngban Ezipti lɔ’n sa.—An kanngan Ezipt Lɔ Tulɛ 2:23-25 nun.\n4. (a) ?Wan mun yɛ be trali be lomuɛn ɔli Babilɔnin wie-ɔ? (b) ?Ngue ti yɛ b’a kwlá nantiman Ɲanmiɛn i mmla’m be kwlaa be su-ɔ?\n4 Zuifu nga be fa be ɔli Babilɔnin’n, be nun wie’m be su Ɲanmiɛn kpa. B’a yoman sa tɛ. Sanngɛ, be wunnin be ɲrun wie. Zuifu’m be ɲannin like nga be sa miɛn i wun’n. ?Yɛ Zoova i sulɛ’n nin? Zoova i sua’n nunman lɔ naan b’a yi tɛ nun b’a mɛn i. Yɛ i ɲrun jranfuɛ’m be kwlá diman be junman mun kɛ ɔ nin i fata’n sa. Ɔ nin i sɔ’n ngba’n, Zoova i sufuɛ nanwlɛfuɛ’m be miannin be ɲin be nantili i mmla’m be su titi. Be nun wie yɛle Daniɛli nin Sadrak nin Mesak, ɔ nin Abɛd-Nego. B’a diman aliɛ ng’ɔ ti Zuifu’m be ciliɛ’n. Asa ekun’n, Biblu’n se kɛ Daniɛli srɛli Ɲanmiɛn titi. (Daniɛl 1:8; 6:11) Sanngɛ i kwlaa m’ɔ yoli o, Zuifu’m be o nvle uflɛ nun. Yɛ lɔfuɛ’m be suman Ɲanmiɛn. I sɔ’n ti’n, b’a kwlá nantiman Ɲanmiɛn i mmla’m be kwlaa be su.\n5. (a) ?Ngue yɛ Zoova seli i sufuɛ mun kɛ cɛn wie lele’n, ɔ́ yó-ɔ? (b) ?Ngue ti yɛ like sɔ mɔ Zoova waan ɔ́ yó’n, ɔ ti abonuan-ɔn?\n5 ?Cɛn wie lele’n, Izraɛlifuɛ’m bé kwlá sú Ɲanmiɛn kpa ekun? Sran fi kwlá bumɛn i sɔ. Afin Babilɔninfuɛ’m be yaciman sran nga be tra be lomuɛn’n, be nun le. Sanngɛ, Zoova seli i sufuɛ mun kɛ cɛn wie lele’n, ɔ́ dé be Babilɔninfuɛ’m be sa nun. Kpɛkun, ɔ yoli sɔ sakpa. Nanwlɛ, like nga Zoova se kɛ ɔ́ yó’n, ɔ yo i titi.—Ezai 55:11.\n?BE KACILI KƐ SRAN MƆ B’A TRA BE LOMUƐN B’A Ɔ BABILƆNIN KLƆ DAN’N NUN’N SA?\n6, 7. Laa’n, e seli kɛ afuɛ 1918 nun’n, Klistfuɛ’m be kacili kɛ sran mɔ b’a tra be lomuɛn b’a ɔ Babilɔnin klɔ dan’n nun’n sa. ?Ngue ti yɛ ɔ fataman kɛ e se sɔ kun-ɔn?\n6 ?Blɛ wie nun’n, Klistfuɛ’m be kacili kɛ sran mɔ b’a tra be lomuɛn b’a ɔ Babilɔnin klɔ dan’n nun’n sa? Laa’n, fluwa Sasafuɛ Tranwlɛ’n seli kɛ afuɛ 1918 nun’n, Klistfuɛ nanwlɛfuɛ’m be kacili kɛ sran mɔ b’a tra be lomuɛn b’a ɔ Babilɔnin klɔ dan’n nun’n sa, naan afuɛ 1919 nun’n, be fin lɔ be fiteli. Sasafuɛ Tranwlɛ’n kɛnnin i sɔ titi. Sanngɛ like suanlɛ nga nin ng’ɔ́ bá lɛ’n, bé wá klé e kɛ ɔ fata kɛ e yaci i sɔ kanlɛ.\n7 Babilɔnin klɔ dan’n yɛle Ɲanmiɛn sulɛ wafa ng’ɔ timan su’n be kwlaa. Afuɛ 1918 nun’n, Ɲanmiɛn i sufuɛ nanwlɛfuɛ’m b’a kaciman kɛ sran mɔ b’a tra be lomuɛn b’a ɔ Babilɔnin klɔ dan’n nun’n sa. E si kɛ blɛ sɔ’n nun’n, sran’m be kleli Klistfuɛ nga Ɲanmiɛn kpali be sieli be ngunmin’n be yalɛ. Sanngɛ blɛ sunman’n, nán Ɲanmiɛn sulɛ wafa ng’ɔ timan su’n be nunfuɛ mun yɛ be kleli be yalɛ-ɔ. Nvle siefuɛ mun yɛ be kleli be yalɛ-ɔ. Asa ekun’n, kɛ bé kún Alɛ dan klikli’n, nn Ɲanmiɛn i sufuɛ ng’ɔ kpali be sieli be ngunmin’n b’a bo Ɲanmiɛn sulɛ wafa ng’ɔ timan su’n i nun jasolɛ bo lalaa kpa. Ɔ maan, é kwlá seman kɛ afuɛ 1918 nun’n, Zoova i sufuɛ’m be kacili kɛ sran mɔ b’a tra be lomuɛn b’a ɔ Babilɔnin klɔ dan’n nun’n sa.\n?BLƐ BENIN NUN YƐ BE KACILI KƐ SRAN MƆ B’A TRA BE LOMUƐN B’A Ɔ BABILƆNIN KLƆ DAN’N NUN’N SA-Ɔ?\n8. ?Kɛ akoto’m be wieli wu’n, sa benin yɛ ɔ juli-ɔ? (An nian desɛn ng’ɔ o kan like suanlɛ’n bo i bo lɛ’n.)\n8 Afuɛ 33 nun Pantekɔtu nun’n, Ɲanmiɛn fɛli i wawɛ’n mannin sran kpanngban kpa mɔ be kacili Klistfuɛ’n. Piɛli seli be kɛ: “An ti Famiɛn Nyanmiɛn’n i nyrun jranfuɛ mun, an ti Nyanmiɛn i nvle’n nun sran mun, yɛ an ti i liɛ mlɔnmlɔn.” (An kanngan 1 Piɛr 2:9, 10 nun.) Akoto’m be niannin Ɲanmiɛn i sufuɛ’m be su kpa. Sanngɛ kɛ be wieli wu’n, Klistfuɛ wie’m be wa yacili Ɲanmiɛn ndɛ’n i kanlɛ. Be kleli like ng’ɔ timan su’n naan be wiengu’m be su be su. Be flɛ sa sifuɛ kun kɛ Aristɔdu. Yɛ kun ekun suan Platɔn. Like nga be kleli’n i wie yɛ Klistfuɛ sɔ’m be kle-ɔ. (Sa Nga Be Yoli’n 20:30; 2 Tɛsalonikfuɛ Mun 2:6-8) Klistfuɛ sɔ’m be nun sunman be yoli be wun dandan naan be wiengu asɔnunfuɛ’m be manman be. Sanngɛ, nn Zezi seli i sɔnnzɔnfuɛ mun kɛ: “Amun kwlaa an ti niaan.”—Matie 23:8.\n9. (a) Like nga ti yɛ be nga be tɔn be wun suɛn kɛ be ti Klistfuɛ’n, be nin Rɔmunfuɛ’m be siefuɛ’m be bo wa yoli kun’n, an kɛn i ndɛ. (b) ?Wafa sɛ yɛ be bo kun yolɛ sɔ’n i bo’n guali-ɔ?\n9 Afuɛ 313 nun’n, Kɔnstantɛn yɛ ɔ ti Rɔmunfuɛ mɔ be ti amuɛn sɔfuɛ’n be siefuɛ-ɔ. Bian sɔ’n i mmla ng’ɔ kpɛli’n ti’n, be mɔ be jasoli Ɲanmiɛn wun’n, be yɛ be wa kleli like asɔnun’m be nun-ɔn. Yɛ be nga be tɔn be wun suɛn kɛ be ti Klistfuɛ’m be asɔnun’n, ɔ wa takali-ɔ. Kɛ ɔ fin i lɛ’n, be nin Rɔmunfuɛ’m be siefuɛ’m be bo yo kun be yo ninnge mun. I wie yɛle aɲia kun mɔ Kɔnstantɛn nin asɔnun sɔ’m be kpɛnngbɛn’m be yoli’n. Be yoli i klɔ kun mɔ be flɛ i kɛ Nise’n i su lɔ. Be flɛ plɛti bian kun kɛ Ariusu. Kɛ be wieli aɲia sɔ’n i yo’n, Kɔnstantɛn maan be fɛli i ɔli nvle wie nun. Afin, Ariusu waan ɔ lafiman su kɛ Zezi yɛ ɔ ti Ɲanmiɛn’n niɔn. Be flɛ bian kun kɛ Teodosiusu. Ɔ wa yoli Rɔmunfuɛ’m be siefuɛ. I blɛ su’n, asɔnun katoliki’n kacili Rɔmunfuɛ’m be kwlaa be asɔnun. Ɔ maan, laa fluwa sifuɛ kun seli kɛ Teodosiusu blɛ su’n, Rɔmunfuɛ kwlaa ng’ɔ ti amuɛn sɔfuɛ’n, ɔ kacili “Klistfuɛ.” Blɛ sɔ nun’n, nn like nga amuɛn sɔfuɛ’m be kle’n i wie yɛ Klistfuɛ mɔ be nin Ɲanmiɛn b’a bu’n be kle ɔ. I sɔ’n ti’n, be kacili Babilɔnin klɔ dan’n i nunfuɛ. Sanngɛ, Ɲanmiɛn i sufuɛ nanwlɛfuɛ ng’ɔ kpali be sieli be ngunmin’n, be nun wie’m b’a mlinman. Be yɛ be ti kɛ awie sa, mɔ Zezi fa buli ɲanndra’n niɔn. Klistfuɛ nanwlɛfuɛ sɔ’m be miannin be ɲin be suli Ɲanmiɛn titi. Sanngɛ, kɛ be kan Ɲanmiɛn ndɛ’n, be nga be sie be su be nuan bo’n, b’a sɔnman. (An kanngan Matie 13:24, 25, 37-39 nun.) Nanwlɛ, be kacili kɛ sran mɔ b’a tra be lomuɛn b’a ɔ Babilɔnin klɔ dan’n nun’n sa.\n10. ?Sɛ like nga asɔnun’n kle’n ti nanwlɛ annzɛ ɔ timan nanwlɛ’n, ngue ti yɛ sran wie’m be kwla wunnin i wlɛ-ɔ?\n10 Biblu’n nga sran sunman be kanngannin nun titi’n, ɔ ti Glɛki nun nin Latɛn nun. Ɔ maan, be kwla nian sɛ like nga Ɲanmiɛn Ndɛ’n kle’n, ɔ nin nga be kle be asɔnun’n nun’n, ɔ ti kun o. Kɛ sran wie’m be wun kɛ like nga asɔnun’n kle’n ti ato’n, be faman su. Sanngɛ, be kwlá kan kleman sran uflɛ. Afin sɛ be tra be’n, be kwla kun be.\n11. ?Ngue ti yɛ be nga be tɔn be wun suɛn kɛ be ti Klistfuɛ’n be kpɛnngbɛn’m be ngunmin yɛ be kwla kanngannin Biblu’n nun-ɔn?\n11 Kɛ ɔ́ cɛ́ kɔ́’n, sran sunman b’a siman Glɛki annzɛ Latɛn’n i kanngan kun. Yɛ be nga be tɔn be wun suɛn kɛ be ti Klistfuɛ’n be kpɛnngbɛn’m be seli kɛ nán be kaci Ɲanmiɛn nuan ndɛ’n aniɛn nga sran kpanngban be si i kan’n, be nun. I sɔ’n ti’n, kpɛnngbɛn sɔ mun nin sran wie mɔ be si fluwa’n be ngunmin cɛ, yɛ be kwla kanngannin Biblu’n nun-ɔn. Kpɛnngbɛn sɔ’m be nun wie’m be siman fluwa klɛ kpa, yɛ be siman kanngan kpa bɔbɔ. Sran kwlaa ng’ɔ se kɛ ɔ lafiman like nga asɔnun’n kle’n su’n, be kle i ɲrɛnnɛn tɛ kpa. I sɔ’n ti’n, Klistfuɛ nanwlɛfuɛ nga Ɲanmiɛn kpali be sieli be ngunmin’n be fia be yo aɲia mun. Sanngɛ, be nun wie’m b’a kwlá yoman sɔ. Zuifu nga Babilɔninfuɛ’m be trali be lomuɛn’n, b’a kwlá suman Ɲanmiɛn kɛ ɔ nin i fata’n sa. I wafa kunngba’n, Klistfuɛ nga Ɲanmiɛn kpali be sieli be ngunmin’n mɔ be ti ‘Famiɛn Ɲanmiɛn’n i ɲrun jranfuɛ’n,’ b’a kwlá sumɛn i kpa. Afin, Babilɔnin klɔ dan’n i su kpɛnngbɛn’m be kle sran’m be yalɛ dan.\nBE LIƐ W’A WIEMAN MLƆNMLƆN\n12, 13. ?Sa cinnjin nɲɔn nga ti yɛ Klistfuɛ nanwlɛfuɛ’m be lafili su kɛ bé ɲán be ti’n yɛle benin? An yiyi nun.\n12 ?Cɛn wie lele’n, Klistfuɛ nanwlɛfuɛ’m bé ɲán be ti bé sú Ɲanmiɛn kɛ ɔ nin i fata’n sa? Sa cinnjin nɲɔn ti’n, be kwla yoli sɔ. I klikli’n yɛle kɛ, afuɛ 1450 nun’n, sran’m be wa yili fluwa yilɛ mannzin kun. I nun mɔ be nin a yiman mannzin sɔ’n, sɛ be waan bé yí Biblu kun’n, be di junman’n i kwlaa be sa nun. I sɔ’n timan pɔpɔ. Afin wie liɛ’n, sran ng’ɔ si i junman’n i di kpa’n, ɔ kwla di anglo blu naan w’a yi Biblu kunngba cɛ. Asa ekun’n, be klɛ ndɛ mun nnɛn kplo nin ninnge uflɛ wie’m be su. I sɔ’n ti’n, be kwlá yiman Biblu kpanngban. Yɛ nga be yi be’n, be gua’n cɛnnin. Sanngɛ sran ng’ɔ le fluwa yilɛ mannzin’n, sɛ ɔ si nun junman di kpa’n, ɔ kwla yi fluwa nɲa 1.300 cɛn kunngba.\nBe yili fluwa yilɛ mannzin’n, yɛ sran wie’m be kacili Ɲanmiɛn nuan ndɛ’n i aniɛn kpanngban nun. I sɔ’n ti, Klistfuɛ’m be lafili su kɛ bé jáso Babilɔnin klɔ dan’n nun. (An nian ndɛ kpɔlɛ 12 nin 13 be nun.)\n13 Sa’n i nɲɔn su’n yɛle kɛ, afuɛ 1500 nun’n, sran wie’m be kacili Ɲanmiɛn nuan ndɛ’n i aniɛn nga sran kpanngban be ti’n, be nun. I lɛ nun’n, be yoli yakpafuɛ. Afin, be kwla kun be. Kɛ Aristɔdu nin Platɔn be wuli’n, ɔ dili afuɛ ya kpanngban naan Zezi Klist w’a ba. Sanngɛ like nga be kleli’n, i wie yɛ be nga be tɔn be wun suɛn kɛ be ti Klistfuɛ’n be kpɛnngbɛn’m be kleli i titi asɔnun’m be nun-ɔn. Kɛ kpɛnngbɛn sɔ’m be wunnin kɛ sran wie’m b’a kaci Ɲanmiɛn nuan ndɛ’n i sran kpanngban be klɔ aniɛn’m be nun’n, ɔ yoli be ya dan. Afin, be si kɛ kɛ bla nin yasua kwlaa nga be klo ndɛ nanwlɛ’n bé wá kánngan Biblu’n nun be klɔ aniɛn’n nun’n, be kwla usa be kosan wie mun. Be kwla usa kɛ: ‘?Biblu’n i lika benin yɛ ɔ kan ɲrɛnnɛn lika’n i ndɛ-ɔ? ?Biblu’n i lika benin yɛ ɔ se kɛ ɔ fata kɛ be man plɛti kun i sika naan sɛ sran kun wu’n, w’a srɛ i ti-ɔ? ?Kpɛnngbɛn nga be flɛ be kɛ papu, annzɛ kardinali’n, nin yɛ Biblu’n kan be ndɛ-ɔ?’ Be nga be tɔn be wun suɛn kɛ be ti Klistfuɛ’n be su kpɛnngbɛn’m be kloman kɛ sran’m be usa be kosan sɔ mun mlɔnmlɔn. Sran kwlaa ng’ɔ faman like nga be kle’n su’n, be se kɛ maan be kun i. Be yoli sɔ naan sran’m be yaci Biblu’n nun kannganlɛ, naan be yaci be kosan usalɛ. Yɛ ɔ yoli sɔ kusu. Sanngɛ, sran wie mɔ be ti yakpafuɛ’n, b’a loman be wun. Be wunnin ndɛ nanwlɛ m’ɔ o Ɲanmiɛn Ndɛ’n nun’n i wlɛ. Yɛ be kunndɛli kɛ bé sí nun kpa ekun. I sɔ’n kle weiin kɛ be su wa ɲan be ti Ɲanmiɛn i sulɛ wafa ng’ɔ timan su’n i sa nun.\n14. (a) ?Ngue yɛ sran nga be kunndɛli kɛ bé súan Biblu’n nun like’n be yoli-ɔ? (b) ?Ngue yɛ ɔ kle kɛ aniaan bian Sali Risɛli kunndɛli kɛ ɔ́ sí ndɛ nanwlɛ’n niɔn?\n14 Sran kpanngban be kunndɛli kɛ bé kánngan Biblu’n nun. Yɛ be kunndɛli kɛ bé súan nun like naan bé fá klé sran uflɛ wie. Be kunndɛman kɛ be nga be tɔn be wun suɛn kɛ be ti Klistfuɛ’n be su kpɛnngbɛn’m be kle be like kun. I sɔ’n ti, be tuli be klɔ’m be su be ɔli lika nga be kwla ɲan be ti be suan Biblu’n nun like lɔ’n. Lika sɔ’n, i kun yɛle Etazinin. Be flɛ bian kun kɛ Sali Risɛli. Afuɛ nga be flɛ i 1870 nun’n, ɔ nin sran wie’m be bo’n yoli kun be suannin Biblu’n nun like kpa. I klikli nun’n, Sali Risɛli kunndɛli kɛ ɔ́ sí asɔnun ng’ɔ kle ndɛ nanwlɛ’n. I sɔ’n ti, ɔ fali ndɛ nga Biblu’n kle’n sunnzunnin like nga asɔnun sunman be kle’n. Yɛ ɔ fa sunnzunnin be nga be timan Klistfuɛ’n be like nga be kle’n i wie bɔbɔ. Ɔ sieli i nzɔliɛ ndɛndɛ kpa kɛ be kwlaa sɔ’n, be yaci Ɲanmiɛn Ndɛ’n i lɛ be kle like uflɛ. Wie liɛ’n, Sali Risɛli ko wunnin asɔnun sɔ’m be su kpɛnngbɛn’m be wun. Ndɛ nanwlɛ ng’ɔ nin i wiengu mɔ be suan Biblu’n nun like’n be wunnin i’n, ɔ kan kleli be. Ɔ kunndɛli kɛ kpɛnngbɛn sɔ’m be fa su wie naan be fa kle asɔnunfuɛ mun. Sanngɛ, b’a bumɛn i ndɛ. I sɔ’n ti, Sali Risɛli nin i wiengu’m be wunnin i wlɛ kɛ be nin sran sɔ’m be kwlá suman Ɲanmiɛn likawlɛ. Ɔ fata kɛ be jao Ɲanmiɛn i sulɛ wafa m’ɔ timan su’n nun.—An kanngan 2 Korɛntfuɛ Mun 6:14 nun.\n15. (a) ?Blɛ benin nun yɛ Klistfuɛ nanwlɛfuɛ’m be kacili kɛ sran mɔ b’a tra be lomuɛn b’a ɔ Babilɔnin klɔ dan nun’n sa-ɔ? (b) ?Kosan benin mun yɛ like suanlɛ ng’ɔ́ bá lɛ’n wá tɛ́ be su-ɔ?\n15 Like suanlɛ nga kleli e kɛ blɛ kun nun’n, Klistfuɛ nanwlɛfuɛ’m be kacili kɛ sran mɔ b’a tra be lomuɛn b’a ɔ Babilɔnin klɔ dan’n nun’n sa. Kɛ akoto’m be wieli wu’n, yɛ be kacili sɔ-ɔ. Sanngɛ, ɔ fata kɛ e wun kosan yɛ’m be su tɛlɛ’n: ?Blɛ benin nun yɛ be ɲannin be ti-ɔ? ?Ngue yɛ ɔ kle kɛ Klistfuɛ nga Ɲanmiɛn kpali be sieli be ngunmin’n, be boli Babilɔnin klɔ dan’n i nun jasolɛ bo naan b’a kun Alɛ dan klikli’n niɔn? ?Kɛ bé kún Alɛ dan klikli’n mɔ Zoova i sufuɛ’m b’a boman jasin fɛ’n i juejue su’n, Zoova fali be wun ya sakpa? ?Blɛ sɔ’n nun’n, aniaan wie’m be yoli mɛn’n nunfuɛ, ɔ maan Zoova fali be wun ya? Kosan kwlaa sɔ’n, like suanlɛ ng’ɔ́ bá lɛ’n, ɔ́ wá tɛ́ be su.\nKlisfuɛ’m be kacili kɛ sran mɔ b’a tra be lomuɛn b’a ɔ Babilɔnin klɔ dan’n nun’n sa. Yɛle kɛ blɛ wie nun’n, be o be nga be suman Ɲanmiɛn kɛ ɔ nin i fata sa’n be afiɛn.\nƝanmiɛn ɲrun jranfuɛ mun yɛ laa Izraɛli lɔ’n, be kle sran’m be like naan be su Ɲanmiɛn-ɔn.


Ndɛ’n i kannganlɛ ng’ɔ ti su’n | Kannganlɛ nin like klelɛ\nNdɛ’n i kannganlɛ ng’ɔ ti su’n\nLIKE NG’Ɔ FATA KƐ A YO’N: Man ɔ nɛn’n su kanngan ndɛ’m be nun kɛ nga be fa klɛli’n sa.\nSiesie ɔ wun kpa. Bu like nga ti yɛ be klɛli ndɛ’n i akunndan. Nán kanngan ndɛ mma’m be nun kunngunngun. Kanngan be nun likawlɛ. Nán kpɛ ndɛ wie gua nun, nán tu tra wie, yɛ nán kanngan ndɛ uflɛ kaci nga be klɛli’n. Fluwa’n nun nzɔliɛ nga be kle kɛ ɔ fata kɛ a jran kan, annzɛ a man ɔ nɛn’n su kan’n, kɛ á kánngan’n nian be su kanngan.\nKɛ á síesíe ɔ wun’n, se ɔ janvuɛ kun kɛ ɔ sie i su tie ɔ kannganlɛ’n, naan ɔ kle wɔ lika nga w’a kɛnngɛnmɛn i kpa’n.\nKanngan ndɛ mma’m be nun kpa. Sɛ a siman wafa nga be kanngan ndɛ kun nun’n, nian fluwa nga be tu ndɛ’m be bo’n nun’n i nun. Annzɛ sɛ be kanngannin fluwa sɔ’n nun’n, bo naan sie ɔ su tie. Annzɛ kusu se sran ng’ɔ si kanngan kpa’n kɛ ɔ uka ɔ.\nKanngan ndɛ’n nun weinwein: Ndɛ nga a kanngan’n, maan be ti i kpa. Kɛ á íjɔ’n, man ɔ ti’n su nglo, yɛ trɛ ɔ nuan’n nun kpa. Nán flafla ndɛ mma’m be su.\nNán tintin ndɛ mma’m be su ngboko. Sɛ a yo sɔ’n, ɔ ijɔlɛ’n su yoman kɛ a fa ijɔ titi’n sa.\nKannganlɛ nin like klelɛ—Ndɛ’n i kannganlɛ ng’ɔ ti su’n


«Nyanmien katyii bé anyansifue, O man bé kétéli Nan bé nyinma a wunmen, Ba wu'en i wle, ye ba sa'a bé sin min wun, Nan man yô'a bé dyuédyué.»\nNanh amun wla bô. Anh lafi Nyanmien su, ye anh lafi n su wié.\nYe o usa bé ke: ?Nzu ti ye amun akunndan sanngan so bo an bu akunndan ke nga saa?\nNanwle, swran ng'o lafi Nyanmien su'n o kwla sé ôka nga ke o tu i bô wa kô to dyénvié'n nun. Se i awlen'n ti'a nnyonnyon b'o lafi nde ng'o kannin'n su ke oh yôh'n, Nyanmien wa yô i so'n men.


Ɲanmiɛn i nuan ijɔfuɛ Eli nin angbeti bla’n | Ba kanngan’m be Biblu’n nun like klelɛ fluwa\nLIKE SUANLƐ 48\nAngbeti bla kun i wa’n cɛnnin nguan\nI nun mɔ nzue’n tɔman’n, Zoova seli Eli kɛ: ‘Kɔ Sarɛpta. Angbeti bla kun o lɔ’n, ɔ́ wá mán wɔ aliɛ.’ Kɛ Eli juli lɔ’n, ɔ wunnin angbeti bla yalɛfuɛ kun klɔ’n i anuan’n i wun lɛ. Ɔ su isa yie. Ɔ srɛli i nzue. Kɛ bla’n kó fá nzue’n, Eli seli i ekun kɛ: ‘Yaci, blɛ min kpanwun kan.’ Sanngɛ bla’n seli i kɛ: ‘N leman kpanwun naan m’an fa man wɔ. N le sanmlɛn kan nin ngo kan. Ń má fá tɔ́n min nin min wa’n e like kan.’ Eli seli i kɛ: ‘Zoova waan, sɛ a tɔn kpanwun man min’n, ɔ sanmlɛn nin ɔ ngo’n be su wieman lele nzue’n fá tɔ́ ekun.’\nAngbeti bla’n ɔli awlo, ɔ ko tɔnnin kpanwun mannin Zoova i nuan ijɔfuɛ’n. Kɛ nga Zoova fa kannin’n sa’n, angbeti bla’n nin i wa’n be ɲannin aliɛ be dili i titi blɛ kekle sɔ’n nun. I sanmlɛn’n nin i ngo’n b’a wieman.\nI sin’n sa yaya kun juli. Angbeti bla’n i wa kan’n tɔli tukpacɛ, kpɛkun ɔ wuli. Ɔ srɛli Eli kɛ ɔ ukɛ i. Eli fali ba’n i nin sa nun, yɛ ɔ fɛ i fuli nglo sua’n nun lɔ. Ɔ lali ba’n bɛ kun su, kpɛkun ɔ srɛli Ɲanmiɛn seli kɛ: ‘Zoova, yaci, yo maan ba nga ɲan nguan ekun.’ Sɛ Zoova yo sa sɔ’n, ɔ́ yó abonuan sa dan. ?A si like ti’n? Afin nga e si i’n yɛle kɛ, blɛ sɔ’n nun’n, be nin-a cɛnman sran le. Kpɛkun angbeti bla sɔ’n nin i wa’n be timan Izraɛlifuɛ bɔbɔ.\nBa’n loli wunmiɛn, kpɛkun ɔ ɲannin nguan. Eli seli angbeti bla’n kɛ: ‘Nian, ɔ wa’n w’a ɲan nguan.’ Bla’n i klun jɔli dan! Ɔ seli Eli kɛ: ‘A ti Ɲanmiɛn sran sakpa. Afin ndɛ nga Zoova waan a kan’n yɛ a kan-ɔn.’\n“Amun nian kɔkɔkuankuan mun: Be luaman like, yɛ be titiman like. Be leman kuku naan se kɛ tanngannin. Sanngɛ Ɲanmiɛn ta be. ?Amun kpa traman anunman mun lele?”—Liki 12:24.\nKosan: ?Wafa sɛ yɛ angbeti bla m’ɔ o Sarɛpta lɔ’n, ɔ kleli kɛ ɔ lafi Zoova su-ɔ? ?Ngue ti yɛ e kwla se kɛ Eli ti Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ sakpa-ɔ?\n1 Famiɛn Mun 17:8-24; Liki 4:25, 26.