Abigaili—Ɔ fa ngwlɛlɛ nantili | Sulafilɛ Kpafuɛ’n\n1-3. (a) ?Ngue ti yɛ sa su wa tɔ Abigaili i awlo’n nunfuɛ’m be su ɔ? (b) ?Abigaili i su kosan benin mun yɛ é wá tɛ́ be su ɔ?\nSA NG’Ɔ su wa tɔ Nabali m’ɔ ti Abigaili i wun’n i awlo’n su’n, ɔ timan aɔwi. Sonja mɔ be ju be liɛ 400 be su ba i awlo’n nun yasua’m be nunkunlɛ. Ɔ maan gbanflɛn kun bali wa boli ndɛ sɔ’n su kleli Abigaili. Kɛ gbanflɛn’n usu sa. ?Sanngɛ, ngue ti yɛ sonja sɔ’m be kunndɛ kɛ bé núnkun Nabali i awlo’n nunfuɛ mun bɔbɔ’n niɔn?\n2 Nabali i klun yo wi kpɛkun i nuan nun ndɛ yo ya. I yɛ ɔ kpɛli saɛ sɔ’n i ba ɔ. Sran nga ɔ wɔli i safle’n kusu timan sran kaan. Ɔ ti sonja su kpɛn, kpɛkun i sonja’m be si alɛ kun kpa. Ɔ maan, gbanflɛn’n wa toli Abigaili naan ɔ de be. Afin, bian sɔ’n nin i sonja’m be su ba be nunkunlɛ. Atrɛkpa’n, gbanflɛn sɔ’n ti Nabali i bua kankanfuɛ’m be nun kun. ?Sanngɛ, bla sin kun sa kwla jran sonja kpanngban be ɲrun?\n?Bla sin kun sa kwla jran sonja kpanngban be ɲrun?\n3 Maan e dun mmua e kan sran’n i wafa nga bla sɔ’n ti’n i ndɛ. ?Wan yɛle Abigaili? ?Ngue ti yɛ sa sɔ’n su wa tɔ i su ɔ? ?Ajalɛ benin yɛ Abigaili i Ɲanmiɛn sulafilɛ’n kle e ɔ?\nƆ “si ngwlɛlɛ kpa yɛ ɔ ti klanman”\n4. ?Sran’n i wafa benin yɛle Nabali?\n4 Nabali nin Abigaili fataman kaan sa, afin Abigaili ti bla kpa. Nabali liɛ’n, i nzuɛn’n timan kpa, i kpa bɔbɔ’n, i dunman’n i bo’n yɛle “sinnglinfuɛ.” Sɛ i si nin i nin yɛ be tɔnnin i dunman sɔ’n nin e. Sɛ kusu i nzuɛn tɛ’n ti yɛ sran’m be flɛli i sɔ’n nin e, e siman nun ndɛ. I kwlaa yoli o, kɛ i dunman’n fa ti’n, yɛ i bɔbɔ’n fa ti ɔ, afin sika m’ɔ le i’n ti’n, ɔ bu i wun sran dan. Ɔ “ti tɛ, i like yolɛ yo ya.” Kpɛkun ɔ yo sran kpokokpoko, yɛ ɔ ti nzannunmunfuɛ. Ɔ maan sran’m be sro i kpa, yɛ be klomɛn i sa.—1 Sam. 25:2, 3, 17, 21, 25.\n5, 6. (a) ?Abigaili i nzuɛn kpa nga be kɛnnin i ndɛ’n yɛle benin? (b) ?Ngue ti yɛ finfinfuɛ kɛ Nabali sa’n yɛ Abigaili jɛli i ɔ?\n5 Abigaili i nzuɛn’n nin Nabali liɛ’n timan kun kaan sa. Afin Biblu’n waan Abigaili liɛ’n, ɔ si ngwlɛlɛ kpa. I dunman’n i bo’n yɛle “Min si maan i bɔbɔ dili aklunjuɛ.” Siɛ kwlaa ng’ɔ wu ba bla klanman’n, ɔ di aklunjuɛ. Sanngɛ ng’ɔ wu ba mɔ i nzuɛn’n ti kpa’n, i aklunjuɛ liɛ’n be kanman. Afin blɛ sunman nun’n, sran nga ɔ ti klanman’n ɔ tu i wun, ɔ kunndɛman ngwlɛlɛ atin’n, ɔ timan yakpafuɛ annzɛ ɔ lafiman Ɲanmiɛn su. Sanngɛ Abigaili liɛ’n ɔ timan sɔ. Ɔ ti klanman kpɛkun ɔ si ngwlɛlɛ.—An kanngan 1 Samiɛl 25:2-3 nun.\n6 Sran wie’m be kwla usa be wun kɛ: ‘?Ɔ yo sɛ ti yɛ bla ngwlɛlɛfuɛ kɛ ngalɛ sa’n, ɔ ko jali finfinfuɛ sɔ’n niɔn?’ Laa’n, siɛ nin niɛn mun yɛ be siesie aja’n be man be mma mun ɔn. Sɛ ba’n i bɔbɔ yɛ ɔ ko fa sran nga i waan ɔ́ jɛ́ i’n, ɔ nin i fata kɛ sran sɔ’n ɔ yo i si nin i nin’m be klun su. Abigaili liɛ’n, atrɛkpa sɛ sika mɔ Nabali le i’n, annzɛ kusu yalɛfuɛ mɔ i si nin i nin be ti’n, i ti yɛ be fɛ i mɛnnin i’n nin o. I kwlaa yoli o, kannzɛ bɔbɔ Nabali ti aɲanbeunfuɛ sɛ’n, sanngɛ w’a yoman bian kpa.\n7. (a) ?Sɛ siɛ nin niɛn’m be kunndɛ kɛ bé klé be mma mun aja’n i su akunndan kpa’n, ngue yɛ ɔ fataman kɛ be yo ɔ? (b) ?Ngue yɛ Abigaili miɛnnin i ɲin yoli ɔ?\n7 Siɛ nin niɛn nga be ti ngwlɛlɛfuɛ’n, be kle be mma mun aja’n i su akunndan nga ɔ nin i fata’n. I ti’n be mianman be kɛ be ja sikafuɛ, annzɛ kusu be mma nga be nin a wieman ɲin’n, be faman aja ndɛ be tintinman be wun. (1 Kor. 7:36) Abigaili liɛ’n, ɔ lemɛn i yowlɛ kun. I kwlaa yoli o, Nabali jɛli i wieli. Sanngɛ Abigaili miɛnnin i ɲin naan i aja sɔ’n w’a yo ye.\n“Ɔ yoli be finfin”\n8. ?Wan yɛ Nabali kpɛli i nzowa ɔ? ?Yɛ ngue ti yɛ i ajalɛ sɔ’n timan ngwlɛlɛ ayeliɛ ɔ?\n8 Nabali i ayeliɛ tɛ’n ti’n, ɔ su wa uka Abigaili i afɛ’n su. Afin sran nga ɔ kpɛli i nzowa’n yɛle Davidi m’ɔ ti Ɲanmiɛn i sufuɛ kpa’n. Ɲanmiɛn maan i nuan ijɔfuɛ Samiɛli guɛli i ti su ngo. I sɔ’n kle kɛ Ɲanmiɛn kpɛli i naan ɔ sin famiɛn Saili i ja nun. (1 Sam. 16:1, 2, 11-13) Ngalɛ’n ti’n, famiɛn Saili i ɲin cili Davidi, yɛ ɔ kunndɛli kɛ ɔ́ kún i bɔbɔ. I sɔ’n ti’n, Davidi nin i sonja 600 be wanndili i ko trannin aawlɛ flɛnnɛn’n nun lɔ.\n9, 10. (a) ?Lika benin nun yɛ Davidi nin i sran’m be kplin be ɲin be tran ɔn? (b) ?Sa benin ti yɛ ɔ fata kɛ Nabali si Davidi nin i sran’m be ye ɔ? (An nian ndɛ kpɔlɛ 10 i ja ngua lɛ ndɛ’n i nun wie.)\n9 Klɔ nga be flɛ i Maɔn’n, i su lɔ yɛ Nabali tran ɔn. Kpɛkun ɔ le asiɛ Karmɛli lɔ. * Klɔ nɲɔn sɔ’m be o kpɔlɛ su, kpɛkun ijre fu lɔ kpa. Ɔ maan be ti bua tawlɛ lika klanman. Lɔ yɛ Nabali tɛ i bua 3.000 mun ɔn. Klɔ nɲɔn sɔ’m be nvɛnwunnvɛnwun asiɛ liɛ’n, be di su fie ɔ yoman ye. Klɔ sɔ’m be ngua lɔ lika’n nun lɔ yɛ Paran aawlɛ flɛnnɛn’n ɔ wo ɔ, yɛ be wia afiliɛ lɔ lika liɛ’n nun yɛ jenvie nga ɔ ti njin nzue klakla’n ɔ wo ɔ. Asiɛ nga ɔ o jenvie sɔ’n i wun lɛ’n ɔ kwlá yoman like fi ye. Yɛbuɛ buɛ mun kusu be sɔn lɔ kpa wie. Lika sɔ’n nun lɔ yɛ Davidi nin i sran’m be kplin be ɲin be tran ɔn. Atrɛkpa’n saan bé dí koniɛn naan b’a ɲan like kan b’a di. Ɔ ju wie’n, be nin Nabali i bua kankanfuɛ’m be yia.\n10 ?Ngue yɛ Davidi i sonja’m be yoli Nabali i nnɛn kankanfuɛ mun ɔn? Sɛ be waan bé wúa be bua’m be wie’n, nn be wuali. Sanngɛ b’a yoman sɔ, sasalɛ li yɛ be sasali Nabali i gbanflɛn nin i bua mun kɛ talɛ sasa sran’n sa ɔ. (An kanngan 1 Samiɛl 25:15, 16 nun.) Afin sa nga be kwla ɲan be lika sɔ’n nun’n be sɔnnin. Nnɛn wlɛfuɛ’m be kwla di bua’m be nun wie mun. Kpɛkun lika nga ɔ mantan Izraɛli mɛn’n i ja ngua lɔ lika’n i koko’n, awiefuɛ’m be wua lɛ titi. Ɔ maan, be kusu be kwla kle gbanflɛn sɔ’m be yalɛ wie. *\n11, 12. (a) ?Wafa sɛ yɛ kɛ Davidi kán ndɛ’n, ɔ kleli kɛ ɔ bu Nabali i sran ɔn? (b) ?Ngue ti yɛ wafa nga Nabali tɛli Davidi su’n, ɔ nin i fataman ɔn?\n11 Aawlɛ flɛnnɛn’n nun lɔ’n, sran kpanngban kɛ nga sa’m be talɛ’n leman ba. I sɔ ti’n, Davidi sunmɛnnin i sran’m be nun blu Nabali i wun lɔ naan ɔ ukɛ i. Blɛ sɔ nun mɔ be su kpɛkpɛ bua’m be ndrɛ’n, ɔ ti aklunjuɛ dilɛ blɛ. Sran’m be di cɛn yɛ be yo be wiengu ye, ɔ maan blɛ ng’ɔ nin i fata’n i nun yɛ Davidi ko toli Nabali ɔ. Ɔ buli Nabali i sran, afin ndɛ nga i waan be kan kle Nabali’n, ɔ ti ndɛ kpa ngunmin. Ɔ seli kɛ ɔ ti Nabali i “sufuɛ.” Atrɛkpa’n, kɛ mɔ Nabali trɛ i kpɛn’n, i ti yɛ ɔ yoli sɔ ɔ. ?Sanngɛ wafa sɛ yɛ Nabali tɛli Davidi su ɔ?—1 Sam. 25:5-8.\n12 Nabali plannin tɛ kpa. I gbanflɛn’n seli Abigaili kɛ Nabali “yoli [Davidi nin i sonja’m] be finfin.” Nabali ti awɛnfuɛ dan. I nnɛn’n nin i nzue’n ɔ nin i kpanwun’n be jumɛn i. I ti’n ɔ yoli Davidi i finfin, kpɛkun ɔ fɛli i sunnzunnin kanga mɔ w’a wanndi i min’n i sa nun’n. Ɔ maan wafa kunngba nga Davidi i kpɔfuɛ Saili bu i’n, yɛ Nabali bu i wie ɔ. Sanngɛ nɛ́n i sɔ yɛ Zoova bu Davidi ɔ. Ɲanmiɛn klo Davidi, yɛ i ɲrun’n, ɔ ti Izraɛli nvle’n i famiɛn. Ɲanmiɛn bumɛn i kɛ Davidi ti kanga.—1 Sam. 25:10, 11, 14.\n13. (a) ?Kɛ be wa boli ndɛ nga Nabali kannin’n su kleli Davidi’n, ngue yɛ Davidi guguli kɛ ɔ́ yó ɔ? (b) ?Ndɛ benin yɛ ɔ o Zak 1:20 nun ɔn? ?Wafa sɛ yɛ Ɲanmiɛn Ndɛ’n bu ajalɛ nga Davidi waan ɔ́ fá’n niɔn?\n13 Kɛ be wa boli ndɛ nga Nabali kannin’n su kleli Davidi’n, Davidi fali ya dan kpa. Yɛ ɔ guguli kɛ ɔ́ kó kún Nabali i awlo nun yasua kwlaa. Ɔ maan ɔ seli i sonja’m be kɛ: “Amun kwlakwla amun fa be tokofi mun.” Yɛ i bɔbɔ, ɔ́ fɛ́ i liɛ’n niɔn. I sonja’m be nun sran 400 be su i su. I waan ɔ́ kún yasua kwlaa nga be o Nabali i awlo’n nun’n. (1 Sam. 25:12, 13, 21, 22) Sɛ Davidi fali ya’n, i ndɛ yo fɛ, sanngɛ ya’n i sin like nga i waan ɔ́ yó’n, ɔ timan kpa. Afin Biblu’n se kɛ: “Sɛ sran fa ya’n, ɔ kwlá yo-man sa ng’ɔ ti kpa’n Nyanmiɛn nyrun’n.” (Zak 1:20) ?Yɛ ngue like bɔɔ sa cɛ yɛ Abigaili yó naan ɲrɛnnɛn sa sɔ’n w’a to a fuan i awlo nunfuɛ mun ɔn?\n“Ń yó wɔ mo ɔ ngwlɛlɛ’n ti”\n14. (a) ?Wafa sɛ yɛ Abigaili buli Nabali i sa tɛ’n i nuan nɲa ɔ? (b) ?Wafa sɛ yɛ e kwla fa Nabali i ayeliɛ’n, ɔ nin Abigaili i liɛ’n e tu e wun fɔ nun ɔn? (An nian ndɛ ng’ɔ o ja ngua lɛ’n i nun wie.)\n14 Abigaili yoli like kun fa buli i wun’n i sa tɛ’n i nuan nɲa. W’a buman i su nun waka kɛ i wun Nabali liɛ’n sa. Kɛ gbanflɛn’n kán Nabali ndɛ’n, ɔ seli kɛ: “I anwlɛn tɛ’n ti be kwlá kan-man ndɛ kle-mɛn i.” * (1 Sam. 25:17) Nabali i bɔbɔ i wun dandan yolɛ’n ti’n, be kwlá kanman ndɛ klemɛn i. Andɛ bɔbɔ’n, sran’m be yo kɛ Nabali sa wie. Sanngɛ Nabali i gbanflɛn’n si kɛ Abigaili timan sɔ. I ti yɛ ɔ wanndili ko boli ndɛ’n su kleli i’n niɔn.\nAbigaili timan kɛ Nabali sa. I liɛ’n be kan ndɛ kle i’n, ɔ sie i su tie.\n15, 16. (a) ?Ngue yɛ Abigaili yoli m’ɔ kle kɛ i nzuɛn’n fa bla wakawaka’n mɔ Nyanndra Mun fluwa’n kɛn i ndɛ’n niɔn? (b) ?Ngue ti yɛ ajalɛ nga Abigaili fali’n kleman kɛ i ɲin yimɛn i wun’n niɔn?\n15 Abigaili buli akunndan fali ajalɛ “ndɛndɛ kpa.” Ɔ fali kpanwun nin nzan nin bua mɔ b’a tɔn’n, ɔ nin ɔrzu mma kɛɛnwa nin viɲi mma kee ɔ nin figie mma gato, naan be fa ko man Davidi nin i sran mun. Biblu’n nun ndɛ kunngba nga nun’n, be kannin Abigaili i ninnge yolɛ ‘ndɛndɛ kpa’n,’ i ndɛ kpɛ sunman. Bla sɔ’n si ninnge nga ɔ le be’n be kpa yɛ like kwlaa nga be yo i awlo’n nun’n, ɔ fɛ i ɲin sie su kɛ nga Nyanndra fluwa’n nun’n bla kpa’n fa yo’n sa. (Nya. 31:10-31) Ɔ fali ninnge m’ɔ yiali be nuan’n, ɔ suali i afanniɛn mun naan be fa dun mmua, naan i bɔbɔ w’a su be su. Biblu’n waan: “Sanngɛ w’a bo-man su w’a kle-mɛn i wun Nabal.”—1 Sam. 25:18, 19.\n16 ?Ajalɛ nga Abigaili fali’n kle kɛ ɔ bumɛn i wun’n i sran? Cɛcɛ, nɛ́n i sɔ ɔ. Afin Ɲanmiɛn bɔbɔ i sran ng’ɔ kpali sieli’n yɛ Nabali wɔli i safle ɔ. Ɔ maan sa sɔ m’ɔ yoli’n ti’n, be su wa kun i awlo nunfuɛ mɔ be ti lɛ ngbɛn’n. Yɛ sɛ Abigaili kusu bubu i sa nin i ja tran su naan w’a yoman like fi’n, i sɔ’n kwlá klé kɛ i sa o i wun’n i sa tɛ’n nun wie. ?Nɛ́n i ɔ? I lɛ nun’n, ɔ fata kɛ i ɲin yi Ɲanmiɛn tra i wun’n.\n17, 18. ?Kɛ Abigaili wunnin Davidi’n, ngue yɛ ɔ yoli ɔ? ?Ndɛ benin yɛ ɔ kan kleli i ɔ? ?Ngue ti yɛ e kwla se kɛ ɔ ijɔli klanman ɔn?\n17 Abigaili i sufuɛ’m be nin trɔ’n be dunnin mmua. I sin’n, ɔ suli be su. Kɛ ɔ juli i ɲrun kan’n, ɔ nin Davidi nin i sran’m be wa yiali. Yɛ ndɛndɛ kpa, bla’n fin i aflunmun’n su jrali ko kotoli Davidi bo ɔ. (1 Sam. 25:20, 23) I sin’n, ɔ kɛnnin i klun ndɛ kleli i. Ɔ seli Davidi kɛ ɔ yaci naan ɔ si i wun Nabali nin i awlo nunfuɛ’m be aunnvuɛ. ?Yɛ ngue ti yɛ e kwla se kɛ ɔ ijɔli klanman ɔn?\n“Nannan [...] n klo kɛ ń kán ndɛ.”\n18 Like nga ti yɛ e kwla se kɛ Abigaili ijɔli klanman’n, i kun yɛle kɛ ɔ seli Davidi kɛ i yɛ ɔ yoli i tɛ’n niɔn, naan ɔ yaci i wun sa’n cɛ i. Ɔ seli ekun kɛ i wun Nabali’n ti finfinfuɛ naan kɛ i dunman’n fa ti’n yɛ i bɔbɔ kusu fa ti ɔ. Ɔ maan sɛ é kwlá sé’n, ɔ su kan kle Davidi kɛ sɛ ɔ kun Nabali’n, ɔ ti kɛ ɔ su yo i bɔbɔ’n i wun finfin ngbɛn sa. Kpɛkun, i waan ɔ si kɛ Davidi ti Zoova i sran naan ‘ɔ kun Zoova i alɛ’n,’ naan ɔ si kɛ Zoova tali nda kɛ ɔ́ fá famiɛn dilɛ’n wlɛ́ i sa nun. Afin i waan ‘Zoova fɛ́ i síe Izraɛli nvle’n su.’ Ɔ kɛnnin i ekun kɛ ɔ yaci naan nán ɔ kun sran ngbɛn, annzɛ nán ɔ yo sa wie naan i klun titi i ngbɛn. (An kanngan 1 Samiɛl 25:24-31 nun.) Nanwlɛ, bla’n ijɔli klanman dan!\n19. ?Kɛ Davidi tili ndɛ nga Abigaili kannin’n, ngue yɛ ɔ yoli ɔ? ?Ngue ti yɛ ɔ lɛli i ase ɔ?\n19 ?Kɛ Davidi tili ndɛ nga Abigaili kannin’n, ngue yɛ ɔ yoli ɔ? Ɔ sɔli trɔ nga ɔ fa bali’n nun klanman. Yɛ ɔ seli i kɛ: “[Zoova] b’ɔ ti Izraɛlfuɛ’m be Nyanmiɛn’n, b’ɔ sunmannin wɔ kɛ a wa kpa min atin’n, i mo! Ń yó wɔ mo ɔ ngwlɛlɛ’n ti. Ń yó wɔ mo, afin a yo maan m’an kun-man sran.” Davidi lali bla’n i ase, afin ɔ kɛnnin i wun bali ɔ wa wunnin i wun. Yɛ ɔ dili i nanwlɛ kɛ i dunman nun ti maan ɔ su kunman sran. I sɔ’n ti’n, ɔ seli i kɛ: “Kɔ wɔ awlo, nán srɛ kun wɔ.” Kpɛkun ɔ seli ekun kɛ: “M’an ti nga a kannin’n.”—1 Sam. 25:32-35.\n“Min min ɔn, maan n yo i sufuɛ”\n20, 21. (a) ?Ngue ti yɛ kɛ Abigaili sɛli i sin i wun’n i awlo lɔ’n, i sɔ’n ti ajalɛ kpa ɔ? (b) ?Kɛ Abigaili minndɛli blɛ nga ɔ nin i fata naan w’a bo ndɛ’n su w’a kle Nabali’n, wafa sɛ yɛ i sɔ’n kle kɛ ɔ ti yakpafuɛ nin ngwlɛlɛfuɛ ɔ?\n20 Kɛ Abigaili nin Davidi be titili nun’n, Abigaili i wla w’a kwlá fiman be yalɛ nga be kokoli’n su. Ɔ sieli i nzɔliɛ kɛ Davidi i nzuɛn’n nin i wun Nabali liɛ’n, be timan kun mlɔnmlɔn. Davidi liɛ’n, ɔ lafi Ɲanmiɛn su kpɛkun ɔ yo i wiengu ye. Nabali liɛ’n, i like yolɛ yo ya kpa. Sanngɛ Abigaili w’a jrɛnmɛn i wun’n i nzuɛn tɛ sɔ’n su lele. Biblu’n waan: ‘Abigaili sɛli i sin Nabali wun lɔ.’ Ɔ sɛli i sin awlo naan w’a ko nian i wun’n i lika. Nanwlɛ, ɔ fata kɛ i bɔbɔ Abigaili’n ɔ kan kle i wun’n kɛ ɔ cɛli Davidi nin i sran’m be like. Afin sɛ i wun’n ti ndɛ sɔ’n gua su lɔ’n, ɔ́ wá yó ɲannzuɛn dan. Sanngɛ w’a kwlá kan klemɛn i, afin Nabali o awlo lɔ ɔ́ dí cɛn kɛ famiɛn wie sa. W’a nɔn nzan lele w’a tratra su, ɔ maan w’a bo.—1 Sam. 25:36.\nLike nga Abigaili yoli naan b’a kunman Nabali’n, ɔ trɛli i awlɛn boli su kleli i.\n21 I lɛ nun’n, Abigaili wa yili i nglo ekun kɛ ɔ ti yakpafuɛ nin ngwlɛlɛfuɛ. Ɔ minndɛli kɛ aliɛ’n cɛn naan nzan’n titi i wun’n i ɲinma su, kwlaa naan w’a bo ndɛ’n su w’a kle i. Ɔ si kusu kɛ bian’n i like yolɛ yo ya. Sanngɛ ɔ nin i sɔ ngba’n, Abigaili ko toli Nabali naan w’a kan ndɛ’n kwlaa w’a kle i. Atrɛkpa Abigaili seli i wun kɛ, kɛ Nabali tí ndɛ’n, ɔ́ plɛ́n i su naan ɔ́ tɔ́ i su bó i. Sanngɛ Nabali w’a yoman sɔ, ɔ kali lɛ yoli dunmlaan.—1 Sam. 25:37.\n22. ?Ngue sa yɛ ɔ tɔli Nabali su ɔ? ?Yɛ ngue yɛ Nabali i ndɛ’n kwla kle e ɔ?\n22 ?Ngue ti yɛ Nabali yoli dunmlaan sɔ ɔ? Ndɛ’n wluli i wun kpa ti ɔ. Atrɛkpa’n, awlɛn ba ya ka lɛ tɔli i su. Ɔ maan i cɛn ba blu su’n, ɔ wuli. Sanngɛ nán tukpacɛ’n i ngunmin yɛ ɔ kunnin i ɔ. Biblu’n waan: “[Zoova] maan ɔ wuli.” (1 Sam. 25:38) Nabali i kunlɛ sɔ’n ti’n Abigaili wa ɲɛnnin i ti siɛn’n. Andɛ’n, Zoova kunman sran mun kɛ nga ɔ fa yoli Nabali’n sa. Sanngɛ Nabali i ndɛ sɔ’n kpɛn e wla kɛ ɲrɛnnɛn nga yasua wie’m be kle be yi mun awlo lɔ’n, Zoova i ɲin kpaman su, naan sɛ ɔ ju i blɛ’n, i bɔbɔ dí be jɔlɛ.—An kanngan Lik 8:17 nun.\n23. ?Wafa sɛ yɛ Zoova ɔ wa yrali Abigaili su ɔ? ?Wafa sɛ yɛ Abigaili yili i nglo kɛ Davidi m’ɔ su wa jɛ i ti’n, i nzuɛn’n w’a kaciman ɔn?\n23 Zoova yoli maan Abigaili finnin aja tɛ sɔ’n nun fiteli. Sanngɛ ɔ yoli like uflɛ ekun mannin Abigaili. Kɛ Davidi tili kɛ Nabali w’a wu’n, ɔ sunmannin sran Abigaili sin kɛ ɔ́ fɛ́ i yó i yi. Abigaili tɛli sran sɔ’m be su kɛ: “Min min-ɔn, maan n yo i sufuɛ naan n wunnzin i sufuɛ’m be ja wun.” Nanwlɛ, Abigaili w’a bumɛn i kɛ jalɛ mɔ Davidi waan ɔ́ jɛ́ i’n ti’n, i bɔbɔ Abigaili’n w’a kaci i liɛ sran dan. Ɔ seli Davidi kɛ ɔ́ yó i sufuɛ bɔbɔ. Ɔ maan ndɛndɛ kpa, ɔ jasoli siesieli i wun naan w’a ɔ Davidi i sin.—1 Sam. 25:39-42.\n24. ?Abigaili i aja uflɛ’n nun’n, sa benin wie mun yɛ ɔ nin i fatali kɛ ɔ jran be ɲrun kekle ɔ? ?Sanngɛ wafa sɛ yɛ i wun’n buli i ɔ? ?Yɛ wafa sɛ yɛ Ɲanmiɛn buli i ɔ?\n24 Davidi i bo tranlɛ’n w’a yoman aklunjuɛ dilɛ ngunmin w’a manman Abigaili, afin Davidi jali bla kun laa. Ɔ suan Asinɔamu. Kannzɛ bɔbɔ blɛ wie nun’n, Ɲanmiɛn kplinnin su kɛ sran’m be ja bla nda’n, sanngɛ be nga be yoli i sɔ’n, be nun wie mun’n be yi’m be wunnin be ɲrun kpa. Kpɛkun i nun nga Davidi já Abigaili’n, nn ɔ nin a yoman famiɛn. Ɔ maan lele nin i kɛ Zoova síe i famiɛn bia’n su’n, sa kekleekle wie’m be tɔli i su. Sanngɛ blɛ kwlaa sɔ’n nun’n, Abigaili suannin Davidi i bo. Ɔ nin i be wuli ba yasua kun. Ɔ wunnin i wlɛ kɛ Davidi bu i sran yɛ ɔ sɛsɛ i. Le kun bɔbɔ’n, kɛ be trali Abigaili i je’n, Davidi ko deli i. (1 Sam. 30:1-19) I lɛ nun’n, Davidi yoli kɛ Zoova sa. Afin Zoova klo bla nga be ti kpa, mɔ be ti ngwlɛlɛfuɛ nin yakpafuɛ kɛ Abigaili sa’n.\n^ ndɛ kpɔlɛ 9 Karmɛli nga e su kɛn i ndɛ wa’n, nɛ́n i yɛle oka nga Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ Eli i blɛ su’n, ɔ yiali Baali i sɔfuɛ mun i su lɔ’n niɔn. Oka sɔ’n wo i liɛ Izraɛli mɛn’n i nglo lɔ lika’n nun. (An nian fluwa’n i ndɛ tre 10 nun.) Sanngɛ Karmɛli nga e su kɛn i ndɛ wa’n, ɔ ti klɔ kun m’ɔ o i liɛ Izraɛli mɛn’n i ngua lɔ ɔ. Yɛ ɔ nin aawlɛ flɛnnɛn’n be yia.\n^ ndɛ kpɔlɛ 10 Atrɛkpa’n, Davidi wunnin kɛ be nga be o lika sɔ’n nun’n be bua’m be sasalɛ’n ɔ o Zoova i junman dilɛ nun wie. Afin blɛ sɔ nun’n, Abraamu nin Izaaki, ɔ nin Zakɔbu be afinliɛ nunfuɛ mun yɛ Zoova kunndɛ kɛ be tran lika sɔ’n nun ɔn. Ɔ maan kɛ Davidi fúan awiefuɛ mun lɛ sɔ’n, ɔ ti kɛ Zoova i klun sa yolɛ sa.\n^ ndɛ kpɔlɛ 14 Ndɛ nga gbanflɛn’n kɛnnin i kɛ “i anwlɛn tɛ’n,” i bo’n yɛle “Beliali i wa.” Yɛle kɛ ɔ ti finfinfuɛ.\n?Ngue yɛ wafa nga Abigaili nin Nabali be trannin’n ɔ kle e ɔ?\n?Kɛ Nabali yoli Davidi i finfin’n, ngue yɛ ɔ kle kɛ Abigaili yoli yakpafuɛ naan ɔ sili ngwlɛlɛ ɔ?\n?Ngue ti yɛ ndɛ nga Abigaili kan kleli Davidi’n ɔ kɛnnin i awlɛn’n niɔn?\n?Like benin yɛ Abigaili yoli mɔ amun kunndɛ kɛ amún yó naan amun a lafi Ɲanmiɛn su kɛ i sa wie ɔ?


Zezi i junman’n kɔ i ɲrun, Zan liɛ’n kan ase | Wafa nga Zezi nantili’n\nNDƐ TRE 18\nZezi i junman’n kɔ i ɲrun, Zan liɛ’n kan ase\nMATIE 4:12 MARKI 6:17-20 LIKI 3:19, 20 ZAN 3:22–4:3\nZEZI I SƆNNZƆNFUƐ’M BE YOLI SRAN’M BE BATƐMUN\nBE WLALI ZAN BATƐMUN YOFUƐ’N BISUA\nKɛ Zezi nin i sɔnnzɔnfuɛ’m be dili afuɛ 30 i nun Delɛ cɛn’n wieli’n, be jasoli Zerizalɛmun lɛ. B’a saman be sin be klɔ m’ɔ o Galile mɛn’n nun lɔ trele. Sanngɛ be ɔli Zide mɛn’n nun lɔ. Be yoli sran kpanngban be batɛmun lɔ. Kɛ ɔ́ yó sɔ’n, nn Zan kusu yó sran’m be batɛmun wie. Sanngɛ kɔlɛ Zan liɛ’n, Zurdɛn nzue ba’n i nun lɔ yɛ ɔ yo sran’m be batɛmun-ɔn. Kɛ ɔ boli i sɔ yolɛ bo’n, i afuɛ kun yɛ. Kɛ ɔ́ yó sɔ’n, nn i sɔnnzɔnfuɛ wie’m be te o i wun lɛ.\nZezi bɔbɔ yoman sran’m be batɛmun trele sa. Sanngɛ ɔ kle i sɔnnzɔnfuɛ mun i yolɛ yɛ be yo-ɔ. Blɛ sɔ’n nun’n, junman nga Zezi nin Zan be nɲɔn’n be di’n, ɔ ti kun. Yɛle kɛ be kle Zuifu nga be kacili be akunndan’n nin be nzuɛn’n, mɔ be wun i wlɛ kɛ be fɔnnin Moizi Mmla’n, be like.—Sa Nga Be Yoli’n 19:4.\nSanngɛ Zan i sɔnnzɔnfuɛ’m be fali ya. Ɔ maan be ko kannin Zezi i ndɛ be kleli Zan. Be seli kɛ: ‘Sran [yɛle kɛ Zezi] nga a nin i be o’n, ɔ su yo sran’m be batɛmun. Yɛ sran’m be kwlaa be kɔ i sin.’ (Zan 3:26) Zan liɛ’n, i sɔ’n w’a yomɛn i ya. Kɛ ɔ wun kɛ sran kpanngban be kɔ Zezi sin’n, ɔ yo i fɛ. Yɛ ɔ klo kɛ i sɔ’n yo i sɔnnzɔnfuɛ’m be fɛ wie. I sɔ’n ti’n, ɔ kunndɛli kɛ be wla kpɛn ndɛ kun mɔ laa’n ɔ kannin’n, i su. Ɔ seli be kɛ: “Amun bɔbɔ amun si kɛ n seli amun kɛ, ‘Nán min yɛ n ti Klisi’n niɔn, sanngɛ be sunmannin min kɛ n dun mmua i ɲrun.’” I sin’n, Zan fali sunnzun ase kun naan b’a kwla wun ndɛ’n i wlɛ kpa. Ɔ seli kɛ: “Sran ng’ɔ su ja bla’n, bla’n ti i liɛ. Sanngɛ kɛ sran ng’ɔ su ja bla’n ɔ́ íjɔ’n, i janvuɛ m’ɔ o lɛ’n i klun jɔ dan kpa i nɛn’n m’ɔ ti’n ti. I kunngba’n, min klun ti jɔwa dan kpa.”—Zan 3:28, 29.\nE kwla fa Zan e sunnzun sran ng’ɔ ja bla’n i janvuɛ’n. Afin kɛ Zan fali Zezi kleli i sɔnnzɔnfuɛ mun’n, ɔ yoli i bɔbɔ Zan’n i fɛ kpa. I sɔnnzɔnfuɛ’m be nun wie’m be suli Zezi su. Ɔ maan kɛ i blɛ’n wá jú’n, Ɲanmiɛn wawɛ’n jrá be su. Zan kunndɛ kɛ i sɔnnzɔnfuɛ nga be nin i te o’n, be su Zezi su wie. Nga Zan kunndɛli’n yɛle kɛ ɔ́ bó Zezi i ɲrun atin naan w’a kwla di i junman’n. Zan yiyili i sɔ liɛ’n nun, ɔ seli kɛ: “ Ɔ fata kɛ sran sɔ’n i junman’n ɔ wɔ i ɲrun titi, sanngɛ min liɛ’n ɔ fata kɛ min junman’n kan ase.”—Zan 3:30.\nBe flɛ sran kun ekun kɛ Zan wie. Ɔ ti Zezi i sɔnnzɔnfuɛ klikli’m be nun sran kun. Ɔ klɛli Zezi i finwlɛ’n nin like cinnjin ng’ɔ́ wá yó naan klɔ sran’m b’a ɲan be ti’n, be su ndɛ. Ɔ seli kɛ: “Sran ng’ɔ fin nglo lɔ’n, ɔ o sran’m be kwlaa be ti su. [...] Siɛ’n klo Ba’n, ɔ maan ɔ fali like kwlaa wlɛli i sa nun. Sran ng’ɔ kle kɛ ɔ lafi Ba’n i su’n, ɔ le nguan m’ɔ leman awieliɛ’n. Sanngɛ sran ng’ɔ fɛmɛn i ndɛ’n su’n, ɔ su ɲanman nguan, i wun ya o Ɲanmiɛn klun.” (Zan 3:31, 35, 36) Ndɛ nga Zan kɛnnin i lɛ’n ti cinnjin kpa. Ɔ maan ɔ fata kɛ sran kwlaa si ndɛ sɔ’n.\nKɛ Zan Batɛmun yofuɛ’n yiyili nun kɛ ɔ fata kɛ i junman liɛ’n kan ase’n, w’a cɛman yɛ Famiɛn Erɔdu yoli maan be trɛli i-ɔ. Afin Erɔdu deli i niaan bian Filipu i yi’n. Be flɛ bla sɔ’n kɛ Erodiadi. Zan kɛnnin i sran’m be kwlaa be ɲrun kɛ aja sɔ’n timan su. I sɔ’n ti’n, Erɔdu yoli maan be wlɛli i bisua. Kɛ Zezi tili i kɛ b’a wla Zan bisua’n, ɔ jasoli Zide mɛn’n nun, ɔ “cuɛnnin i wun ɔli Galile.” Kɛ ɔ́ kɔ́’n ɔ nin i sɔnnzɔnfuɛ mun yɛ be ɔli-ɔ.—Matie 4:12; Marki 1:14.\n?I nun nga Zezi bó i junman’n i dilɛ’n i bo’n, sran’m be batɛmun nga Zan nin Zezi i sɔnnzɔnfuɛ’m be yoli’n, i bo’n yɛle benin?\n?Ndɛ benin yɛ Zan kannin naan i sɔnnzɔnfuɛ mun b’a faman Zezi i wun ya-ɔ?\n?Ngue ti yɛ Erɔdu wlali Zan bisua-ɔ?


An lafi Krist su, an jran kekle—An nian Zezi i ayeliɛ’n su\n“An lafi Krist su, an jran kekle.” —1 KOR. 16:13.\nJUE: 60, 64\n?Ngue ti yɛ Ɲanmiɛn su lafilɛ’n ti like kpa dan ɔn?\n?Ngue yɛ é yó naan sɛ e su yaci Ɲanmiɛn su lafilɛ’n, y’a wun i wlɛ ɔ?\n?Ngue ti yɛ ɔ fata kɛ e nian Zezi i ayeliɛ’n su ɔ?\n1. (a) ?Kɛ Piɛli nin i wiengu’m be ɔli Galile fɛtɛ’n su’n, sa benin yɛ ɔ juli i su ɔ? (An nian desɛn ng’ɔ o kan like suanlɛ’n bo i bo lɛ’n.) (b) ?Ngue ti yɛ ɔ ka kan naan Piɛli w’a mlɔn nzue’n nun ɔn?\nCƐN kun’n, Piɛli nin i wiengu’m be fuli alie kun nun naan bé kɔ́ Galile fɛtɛ’n i bue kun lɔ. Kɛ ɔ́ yó sɔ’n, nn lika’n w’a lu. Nzue’n bo gua alie’n wun, afin aunmuan’n fita dan. Piɛli nin i wiengu’m b’a kan alie’n lelee. Kpɛkun, bé nían ɔn, Zezi su nanti nzue’n su. Piɛli kpan flɛli i. Ɔ seli Zezi kɛ ɔ flɛ i naan ɔ́ kɔ́ i wun lɔ. Kɛ Zezi flɛli i’n, ɔ fin alie’n nun jrali. Kpɛkun, ɔ nantili nzue’n su. Sanngɛ, w’a juman mmua. Ɔ́ nían ɔn, ɔ su mlɔn. ?Ngue ti ɔ? Afin, kɛ ɔ wunnin kɛ aunmuan’n fita dan’n, srɛ kunnin i. Kɛ Piɛli kpan flɛli Zezi kɛ ɔ de i’n, Zezi tinngɛli i sa’n sɔli i nun. Kpɛkun, ɔ seli Piɛli kɛ: ‘A lafi-man n su kpa. ?Nguɛ ti yɛ a lafi-man n su kpa-a?’—Mat. 14:24-32.\n2. ?Ngue yɛ like suanlɛ nga wá yíyí nun ɔn?\n2 Sa ng’ɔ juli Piɛli su’n, ɔ kle e like nsan: (1) wafa nga i klikli’n nun’n, Piɛli kleli kɛ ɔ lafi Ɲanmiɛn su’n, (2) like nga ti yɛ Piɛli w’a lafiman Ɲanmiɛn su kpa kun’n, yɛ (3) like nga ti yɛ ɔ wa lafili Ɲanmiɛn su ekun’n. Like suanlɛ nga wá yíyí ndɛ nsan sɔ’m be nun. I liɛ’n, é wún like nga é yó naan y’a ‘lafi Krist su, y’a jran kekle’n.’—1 Kor. 16:13.\nMAAN E LAFI SU KƐ ƝANMIƐN SÚAN E BO\n3. (a) ?Ngue ti yɛ Piɛli fin alie’n nun jrali naan ɔ́ nánti nzue’n su ɔ? (b) ?Ngue yɛ e kusu e yoli ɔ?\n3 Piɛli lafi Ɲanmiɛn nin Zezi be su. Ɔ maan, kɛ Zezi flɛli i’n, ɔ fin alie’n nun jrali. Ɔ lafi su kɛ Ɲanmiɛn fanngan nun’n, ɔ́ nánti nzue’n su kɛ Zezi liɛ’n sa. E kusu, kɛ Zezi flɛli e kɛ e yo i sɔnnzɔnfuɛ’n, e lafili i su. Yɛ e fali e wun mannin Zoova. Kpɛkun, be yoli e batɛmu. Nanwlɛ, e lafi su kɛ sa kwlaa nun’n, Zoova nin Zezi bé jrán e sin.—Zan 14:1; an kanngan 1 Piɛr 2:21 nun.\n4, 5. ?Ngue ti yɛ Ɲanmiɛn sulafilɛ’n ti like kpa dan ɔn?\n4 Ɲanmiɛn sulafilɛ’n ti like kpa dan. Ɲanmiɛn su mɔ Piɛli lafi’n ti’n, ɔ yoli abonuan sa. Yɛle kɛ, ɔ nantili nzue’n su. E kusu’n, Ɲanmiɛn su mɔ e lafi’n ti’n, e yo abonuan sa mun wie. (Mat. 21:21, 22) I wie yɛle kɛ, e nun sunman e wlali e nzuɛn tɛ’n i ase. Ɔ maan, kɛ sran’m be wun e siɛn’n, ɔ bo be nuan. Like nga ti yɛ e kwla kacili sɔ’n yɛle kɛ, e lafili Zoova su. Kpɛkun, Zoova suannin e bo. (An kanngan Kolɔsfuɛ Mun 3:5-10 nun.) Ɲanmiɛn su mɔ e lafili’n ti’n, e fali e wun mɛnnin i. Kpɛkun, e yoli i janvuɛ. Sɛ nán Zoova bɔbɔ i fanngan nun’n, e kwlá yoman sɔ.—Efɛ. 2:8.\n5 Ɲanmiɛn su mɔ e lafi’n ti’n, e yo yakpafuɛ. Ɔ maan, e nin mmusu’m be si Satan m’ɔ ti e kpɔfuɛ dan’n, e kun. (Efɛ. 6:16) Ɲanmiɛn su mɔ e lafi’n ti’n, kɛ kekle tɔ e su’n, e wla boman e wun. Zoova seli kɛ, sɛ e dun mmua fa e wun mɛn i naan ɔ sie e’n, ɔ́ nían e lika. (Mat. 6:30-34) Sanngɛ, like cinnjin kpa nga e lafi su kɛ Zoova mán e’n, yɛle anannganman nguan’n.—Zan 3:16.\nSƐ E SIE E ƝIN NƝƆNNƝƆN’N E SU LAFIMAN ƝANMIƐN SU KUN\n6, 7. (a) ?Sa wafa benin yɛ be tɔ e su andɛ ɔ? (b) ?Ngue ti yɛ sɛ y’a nianman e wun kpa’n, é yáci Ɲanmiɛn su lafilɛ ɔ?\n6 Kɛ Piɛli jrali nzue’n nun m’ɔ́ nánti kɔ́’n, srɛ wa kunnin i. Afin aunmuan’n fita, yɛ nzue’n bo dan. Andɛ’n, sa kekle’m be tɔ e su. Sanngɛ, e lafi su kɛ Zoova fanngan nun’n, é jrán kekle. Maan e wla kpɛn Piɛli su. Nán aunmuan m’ɔ́ fíta’n, ɔ nin nzue m’ɔ́ bó dan’n, be ti yɛ ɔ ka kan naan w’a mlɔn nzue’n nun ɔn. Sanngɛ, Ɲanmiɛn Ndɛ’n waan: “Kɛ ɔ wunnin kɛ aunngban’n ti dan’n, srɛ kunnin i.” (Mat. 14:30) Piɛli w’a nianman Zezi lɔ kun naan w’a lafi i su. Aunmuan m’ɔ su fita’n, i su yɛ ɔ fɛli i ɲin sieli ɔ. I sɔ’n ti, srɛ kunnin i. Sɛ kekle’n tɔ e su’n, nán maan e bu i akunndan ngbokongboko. Afin sɛ e yo sɔ’n, e su lafiman Ɲanmiɛn su kun.\n7 Maan e nian e wun kpa naan y’a yaciman Ɲanmiɛn su lafilɛ. Afin, Biblu’n se kɛ ‘ɔ cɛ-man naan [sa tɛ’n] w’a tanndan e ja nun.’ (Ebr. 12:1) I sɔ yɛ sa ng’ɔ juli Piɛli su’n, ɔ kle e ɔ. Sɛ e akunndan’n tran sa nga be ti tɛ’n be su’n, ɔ cɛman naan y’a yaci Ɲanmiɛn su lafilɛ. ?Ngue yɛ é yó naan sɛ e su yaci Ɲanmiɛn su lafilɛ’n, y’a wun i wlɛ ɔ? Sɛ e waan é wún i wlɛ’n, ɔ fata kɛ e usa e wun kosan wie mun.\n8. ?Ngue ti yɛ ninnge nga Ɲanmiɛn seli kɛ ɔ́ yó be’n, ɔ cɛman naan y’a lafiman be su kpa kun ɔn?\n8 ?Ninnge nga Ɲanmiɛn seli kɛ ɔ́ yó be’n, n te lafi be su kpa kɛ laa’n sa? Ɲanmiɛn seli kɛ ɔ́ wá núnnún mɛn tɛ nga. ?Sanngɛ, ngue yɛ e yo ɔ? ?Be ɲin su yiyilɛ’n yɛ e fa cici e ti ɔ? Sɛ e yo sɔ’n, ɔ cɛman naan y’a bu i kɛ mɛn’n i awieliɛ’n te o mmua. (Aba. 2:3) Ɲanmiɛn seli ekun kɛ e ti kpɔlɛ tɛ’n ti’n, ɔ́ yáci sa tɛ nga e yo be’n cɛ́ e. Sɛ sa wie mɔ e yoli i laa’n ti’n, e klun titi e trilili’n, e kwla bu i kɛ Zoova w’a yaciman sa nga e yoli’n w’a cɛman e mlɔnmlɔn. (Yol. 3:19) Kɛ ɔ yo sɔ’n, e wla bo e wun. Ɔ maan, ɔ cɛman naan y’a yaci jasin fɛ’n i bolɛ.\n9. ?Sɛ e akunndan tran e bɔbɔ e ninnge liɛ’m be ngunmin su’n, wafa sɛ yɛ i bo’n gúa ɔ?\n9 ?N te di Ɲanmiɛn junman’n i juejue su kɛ laa’n sa? Kɛ e tu e klun e di Ɲanmiɛn junman’n, e wla tran like ng’ɔ seli kɛ ɔ́ fá mán e’n su titi. Sanngɛ, sɛ e akunndan tran e bɔbɔ e ninnge liɛ’m be ngunmin su’n, i bo’n su guaman kpa. I wie yɛle kɛ, e kwla kunndɛ kɛ é dí junman nga be ɲan nun sika dan’n. Sanngɛ nn junman sɔ’n ti’n, e su kwlá diman Zoova junman’n i kpa. Kɛ ɔ yo sɔ’n, ɔ cɛman naan y’a yaci Zoova su lafilɛ, naan y’a “yo nvɛɛfuɛ.”—Ebr. 6:10-12.\n10. ?Kɛ e wiengu’m be yo e sa’n, ngue yɛ ɔ fata kɛ e yo naan y’a kle kɛ e lafi Ɲanmiɛn su ɔ?\n10 ?Kɛ be yo min sa’n, n fa sie min klun? ?Kɛ e wiengu’m be yo e sa’n, e nin be e tannin nvlɛ? Sɛ i sɔ yɛ e yo’n, nn e ngunmin e wun akunndan mɔ e bu’n ti ɔ. Sanngɛ sɛ e lafi Ɲanmiɛn su’n, é yáci e wiengu’m be wun sa cɛ́ be. Kɛ e yo sa tɛ’n, ɔ ti kɛ Ɲanmiɛn i kalɛ w’a tran e su sa. Kɛ e wiengu’m be yo e sa’n, ɔ ti kɛ e kalɛ w’a tran be su sa wie. Sɛ e yaci e wiengu’m be wun sa cɛ be’n, é klé kɛ e lafi Ɲanmiɛn su. Afin, sɛ Ɲanmiɛn klun jɔ e wun’n, ɔ ti kpa tra klunngbɔ tulɛ’n. (Lik 11:4) Zezi i sɔnnzɔnfuɛ’m be wunnin i wlɛ kɛ sɛ be lafi Ɲanmiɛn su’n, bé kwlá yáci be wiengu’m be wun sa cɛ́ be. Cɛn kun’n, Zezi seli be kɛ sɛ be wiengu’m be yo be sa kpɛ nso’n, maan be yaci cɛ be kpɛ nso. Kɛ ɔ kannin sɔ’n, be seli i kɛ: “Man e anwlɛn maan e lafi Nyanmiɛn su kpa.”—Lik 17:1-5.\n11. ?Sɛ be fa Ɲanmiɛn Ndɛ’n tu e fɔ’n, ngue yɛ ɔ fataman kɛ e yo ɔ?\n11 ?Kɛ be fa Ɲanmiɛn Ndɛ’n be tu min fɔ’n, n fa ya? Sɛ sran kun tu e fɔ’n, nán e nian wafa ng’ɔ tuli e fɔ’n, annzɛ sran sɔ’n i fɔnlɛ liɛ’n. Sanngɛ, maan e fa e ɲin sie i wafa nga afɔtuɛ sɔ’n kwla yo e ye’n su. (Nya. 19:20) Sɛ y’a yoman sɔ’n, e su wunman sa’m be wlɛ kɛ Zoova fa wun be’n sa.\n12. ?Sɛ sran kun kan be nga Zoova sieli be kpɛnngbɛn’n be wun ndɛ tɛtɛ titi’n, ngue yɛ i sɔ’n klé ɔ?\n12 ?N kan asɔnun kpɛnngbɛn’m be wun ndɛ tɛtɛ? Kanaan mɛn’n i wun ndɛ tɛtɛ mɔ sran nga Moizi sunmannin be’n, be nun blu be kannin’n ti’n, Izraɛlifuɛ’m be ijɔli Moizi nin Aarɔn. I sɔ’n ti, Zoova seli kɛ: “?Finfin nga nvlefuɛ’m be yo min yɛ’n, cɛn onin ko yɛ bé yáci i yolɛ-ɔ?” (Kal. 14:2-4, 11) Zoova yɛ ɔ sieli Moizi nin Aarɔn be kpɛnngbɛn ɔn. Ɔ maan, kɛ Izraɛlifuɛ’m be kannin be ndɛ tɛtɛ’n, be kleli kɛ be lafiman Zoova su. Sɛ e kusu e kan be nga Zoova sieli be kpɛnngbɛn’n be ndɛ tɛtɛ’n, i sɔ’n klé kɛ e lafimɛn i su kpa kun.\n13. ?Sɛ e wun kɛ e su yaci Ɲanmiɛn su lafilɛ’n, ngue ti yɛ ɔ fataman kɛ e sa sin bubu e ɔ?\n13 Sɛ e wun kɛ e su yaci Ɲanmiɛn su lafilɛ’n, nán e sa sin bubu e. Afin blɛ wie nun’n, akoto Piɛli i akunndan’n yoli nɲɔnnɲɔn, yɛ srɛ kunnin i. Cɛn kun bɔbɔ’n, Zezi seli i akoto mun kɛ: “?An lafi-man Nyanmiɛn su?” (Mat. 16:8) ?Kɛ srɛ kunnin Piɛli m’ɔ wunnin kɛ ɔ su mlɔn nzue’n nun’n, ngue yɛ ɔ yoli ɔ? Like ng’ɔ yoli’n, ɔ kle e like cinnjin kun.\nMAAN E KPƐ E ƝIN E NIAN ZEZI NAAN E LAFI ƝANMIƐN SU KPA\n14, 15. (a) ?Kɛ Piɛli wunnin kɛ ɔ su mlɔn nzue’n nun’n, ngue yɛ ɔ yoli ɔ? (b) ?Wafa sɛ yɛ e kwla “kpɛ e nyin nian” Zezi ɔ?\n14 ?Kɛ Piɛli wunnin kɛ ɔ su mlɔn nzue’n nun’n, ngue yɛ ɔ yoli ɔ? Piɛli si nzue wuɛ kpa. Ɔ maan, ɔ kwla se kɛ ɔ́ wúɛ nzue’n naan ɔ́ sɛ́ i sin alie’n nun lɔ. (Zan 21:7) Sanngɛ, Piɛli w’a yoman sɔ. Afin, w’a lafimɛn i bɔbɔ i like m’ɔ si i yo’n su. Zezi su yɛ ɔ lafili ɔ. Ɔ maan, ɔ flɛli Zezi kɛ ɔ de i. Sɛ e wun kɛ e su yaci Ɲanmiɛn su lafilɛ’n, maan e nian Piɛli i ayeliɛ’n su.\n15 Piɛli kpɛli i ɲin Zezi wun lɔ naan Zezi de i. E kusu, maan “e kpɛ e nyin nian Jésus, e Nyanmiɛn sulafilɛ’n fin i, i yɛ maan é láfi i su lele gúɛ i ti nin i bo-ɔ.” (An kanngan Ebre Mun 12:2, 3 nun.) E si kɛ e kwlá wunman Zezi e ɲin jrɛiin su kɛ Piɛli liɛ’n sa. ?Wafa sɛ yɛ e kwla “kpɛ e nyin nian” Zezi ɔ? Yɛle kɛ, maan e suan like ng’ɔ kleli’n, yɛ e bu sa ng’ɔ yoli be’n be su akunndan. Kpɛkun, maan e niɛn i ajalɛ’n su kpa. Sɛ e yo sɔ’n, é láfi Ɲanmiɛn su kpa. Siɛn’n, ninnge nga Zezi yoli mɔ e kwla nian su’n, maan e kan be nun wie’m be ndɛ.\nSɛ e nian Zezi i ayeliɛ’n su kpa’n, é láfi Ɲanmiɛn su kpa. (An nian ndɛ kpɔlɛ 15 nun.)\n16. ?Wafa sɛ yɛ e kwla suan Biblu’n nun like naan y’a lafi Ɲanmiɛn su kpa ɔ?\n16 Maan e lafi Ɲanmiɛn Ndɛ’n su kpa. Zezi lafi su kɛ ndɛ ng’ɔ o Biblu’n nun’n, ɔ fin Ɲanmiɛn naan sran ng’ɔ nanti su’n, i liɛ yo ye. (Zan 17:17) Sɛ e kunndɛ kɛ é nánti Zezi i ajalɛ’n su’n, maan e kanngan Biblu’n nun cɛn kwlakwla. Maan e suan nun like, yɛ e bu su akunndan. Sɛ e wunman ndɛ wie i wlɛ kpa’n, maan e nian fluwa nga anuannzɛ’n yi be’n be nun. Sɛ e waan é láfi su kpa kɛ e o mɛn’n i bue nuan’n, maan e suan Biblu’n nun ndɛ nga be kle kɛ e o mɛn’n i bue nuan’n, be su like. Sɛ e kunndɛ kɛ é láfi kasiɛ nga Ɲanmiɛn boli be’n be su kpa trá laa’n, maan e suan kasiɛ ng’ɔ boli be’n mɔ be kpɛnnin su’n be su like. Sɛ e waan é wún i wlɛ kɛ ndɛ nga Biblu’n kan’n, ɔ kwla yo e ye’n, maan e kanngan e niaan wie’m be wun ndɛ’n be nun. Aniaan sɔ’m be wun ndɛ o e fluwa wie’m be nun.—1 Tɛs. 2:13.\n17. (a) ?Kɛ Zezi wún ɲrɛnnɛn’n, ngue ti yɛ ɔ kwla trɛli i awlɛn ɔn? (b) ?Wafa sɛ yɛ e kwla nian Zezi i ayeliɛ’n su ɔ?\n17 E su mɔ Ɲanmiɛn wá yrá’n, maan e akunndan’n tran su titi. Kɛ Zezi buli “i klun b’ɔ wá jɔ́’n i akunndan’n,” ɔ trɛli i awlɛn ɔ yoli Ɲanmiɛn i klun sa’n. (Ebr. 12:2) Zezi w’a fɛmɛn i ɲin w’a sieman ninnge nga be o mɛn’n nun’n be su. (Mat. 4:8-10) Maan e nian Zezi i ayeliɛ’n su. Ninnge kpakpa nga Ɲanmiɛn seli kɛ ɔ́ fá mán e’n, maan e bu be akunndan titi. Ninnge nga e sunnzun kɛ é yó be mɛn klanman’n nun lɔ’n, maan e klɛ be fluwa su, annzɛ e yi be desɛn. Kpɛkun, maan ɔ yo e kɛ e o mɛn klanman’n nun lɔ sa. Sran nga Ɲanmiɛn wá cɛ́n be mɔ e kunndɛ kɛ e nin be é kókó yalɛ’n, maan e klɛ be dunman e sie. Kpɛkun, ndɛ nga e kunndɛ kɛ e nin be é kókó su yalɛ’n, maan e klɛ e sie. Nanwlɛ, maan e lafi su kɛ ninnge kpakpa nga Ɲanmiɛn seli kɛ ɔ́ fá mán sran mun’n, é ɲán wie.\n18. ?Ngue ti yɛ sɛ e srɛ Ɲanmiɛn’n, ɔ kwla man e awlɛn naan y’a lafi i su kpa ɔ?\n18 Maan e srɛ Ɲanmiɛn kɛ ɔ man e awlɛn naan e lafi i su kpa. Zezi seli kɛ e srɛ Ɲanmiɛn naan ɔ fɛ i wawɛ’n man e. (Lik 11:9, 13) Kɛ é srɛ́ Ɲanmiɛn sɔ’n, maan e srɛ i wie kɛ ɔ man e awlɛn naan e lafi i su kpa. Ɲanmiɛn sulafilɛ’n ti sa nga Ɲanmiɛn bɔbɔ wawɛ maan sran yo’n, be nun kun. Kɛ é srɛ́ Ɲanmiɛn’n, maan e kan like nga e sa miɛn i wun’n, i ndɛ trele. Sɛ e wiengu’m be yo e sa naan e kwlá yaciman’n, maan e srɛ Zoova kɛ ɔ man e awlɛn naan e lafi i su kpa. Naan e yaci e wiengu’m be wun sa e cɛ be.\n19. ?Wan yɛ ɔ fata kɛ e tra be janvuɛ ɔ?\n19 Maan e tra be nga be lafi Ɲanmiɛn su kpa’n be janvuɛ. Zezi w’a faman sran ngba w’a yomɛn i janvuɛ. I sɔnnzɔnfuɛ nga be nin i nantili klanman’n, be yɛ ɔ fa be yoli i janvuɛ ɔ. (An kanngan Zan 15:14, 15 nun.) Maan e nian Zezi i ayeliɛ’n su. Yɛle kɛ, maan e tra be nga be lafi Ɲanmiɛn nin Zezi be su’n be janvuɛ. Janvuɛ kpa’m be di be wiengu nanwlɛ. Sɛ kun tu i wiengu fɔ’n, ɔ sɔ nun klanman.—Nya. 27:9.\n20. ?Sɛ e uka e wiengu mun naan be lafi Ɲanmiɛn su’n, wafa sɛ yɛ i bo’n gúa mán e ɔ?\n20 Maan e uka e wiengu mun naan be lafi Ɲanmiɛn su. Ndɛ nga Zezi kannin be’n, ɔ nin i ayeliɛ’n ti’n, i sɔnnzɔnfuɛ’m be lafili Ɲanmiɛn su. (Mar. 11:20-24) Maan e nian Zezi i ayeliɛ’n su. Sɛ e yo sɔ’n, é láfi Ɲanmiɛn su kpa. Kpɛkun, e wiengu’m bé yó sɔ wie. (Nya. 11:25) Kɛ é bó jasin fɛ’n, maan e kle sran mun kɛ Ɲanmiɛn o lɛ sakpa. Naan ɔ nian e lika. Naan ndɛ ng’ɔ o Biblu’n nun’n, ɔ fin Ɲanmiɛn. Maan e uka e niaan Klistfuɛ mun naan be lafi Ɲanmiɛn su kpa. Sɛ e wun kɛ e niaan kun su kan asɔnun kpɛnngbɛn’m be wun ndɛ tɛtɛ’n, maan e ukɛ i naan ɔ lafi Ɲanmiɛn su kpa. (Zid 22, 23) ?Gbanflɛn nin talua mun, sɛ suklu lɔ’n be su kle amun kɛ klɔ sran’n fin ndo’n, ngue yɛ amún yó ɔ? Amun yiyi nun weinwein kɛ Ɲanmiɛn yɛ ɔ yili nglo nin asiɛ’n, ɔ nin ninnge kwlaa ɔ. Sɛ amun yo sɔ’n, amun wiengu suklu ba mun nin like klefuɛ’m be kwla fa amun ndɛ’n su.\n21. ?Ngue yɛ Zoova seli kɛ i fanngan nun’n, é yó ɔ?\n21 Zoova nin Zezi be fanngan nun’n, Piɛli i akunndan’n w’a yoman nɲɔnnɲɔn kun. Yɛ srɛ w’a kunmɛn i kun. Kɛ ɔ́ kɔ́ i ɲrun’n, ɔ wa yoli i wiengu Klistfuɛ’m be sran nanndoliɛ. Zoova bɔbɔ seli kɛ i fanngan nun’n, é kwlá jrán kekle, yɛ é láfi i su kpa. (An kanngan 1 Piɛr 5:9, 10 nun.) Sanngɛ, ɔ fata kɛ e yo e liɛ nga e kwla yo naan y’a lafi Ɲanmiɛn su kpa’n. Sɛ e yo sɔ’n, Ɲanmiɛn yrá e su dan.


Aenguɛ’m be yi Osu nga ɔ́ wá bá’n i nglo (Bo Bolɛ 3:15) | Mantan\n1, 2. ?Ɲanmiɛn i klun sa benin yɛ ɔ “fiɛli i sran’m be nyrun’n” niɔn? ?Yɛ ngue ti yɛ e suan su like ɔ?\nKƐ KLƆ sran ko ti nvialiɛ nun ndɛ’n, i nuan tralɛ’n ti kekle mɛn i. Ɔ siman ndɛ kɛ ngalɛ sa’n i fa sie. Sanngɛ Biblu’n se kɛ: “Sa nga ti bɔ Nyanmiɛn lɛ nyrun’n, yɛlɛ kɛ klɔ sran’n wun-mɛn i sa’m be ngba be bo.” (Nyanndra Mun 25:2) Zoova yɛ ɔ ti like kwlaa Siefuɛ ɔ, i yɛ ɔ yili like kwlaa ɔ. Ɔ maan sɛ ɔ klo’n, ɔ kwla fa ndɛ wie sie lele saan i blɛ’n jú yɛ ɔ́ yí i nglo klé sran ɔn.\n2 Sanngɛ Zoova yili nvialiɛ nun ndɛ ɲɛnmɛn kun i nglo kleli e i Ndɛ’n nun. Ndɛ sɔ’n yɛle “i klun sa b’ɔ fiɛli sran’m be nyrun’n.” (Efɛzfuɛ Mun 1:9) Sɛ e suan su like’n e kwla wun i bo. Sanngɛ nɛ́n i ngba ɔ. I bo wunlɛ’n kwla yo maan e ɲan anannganman nguan, yɛ ɔ kwla yo maan e wun Zoova i ngwlɛlɛ’n m’ɔ leman sin’n, i wlɛ kan.\nƆ yili i nglo blɛblɛblɛ\n3, 4. ?Wafa sɛ yɛ Ɲanmiɛn nuan ndɛ’n ng’ɔ kɛnnin i Bo bolɛ 3:15 nun’n, ɔ gua sran kpa’m be awlɛn su nzue ɔ? ?Ndɛ mɔ Ɲanmiɛn “fiɛli i sran’m be nyrun’n” i su kosan benin yɛ e kwla fa usa e wun ɔn?\n3 Zoova kunndɛ kɛ asiɛ’n kaci mɛn klanman naan sran mɔ fɔ nunman be nun’n be tran su. Sanngɛ kɛ Adam nin Ɛvu be fɔnnin’n ɔ yoli kɛ i sɔ’n kpili ase sa. Kɛ ɔ yoli sɔ’n, Ɲanmiɛn kali lɛ fali ajalɛ kun. Ɔ seli kɛ: “Ń fá kpɔlɛ ń wlá a nin bla’n be afiɛn, ń fá wlá ɔ osu’n nin bla’n i osu liɛ’n be afiɛn. Bla’n i osufuɛ’m bé kpɔ́tɔ ɔ ti’n, yɛ ɔ kusu á ká be ja sin.”—Bo Bolɛ 3:15.\n4 Ndɛ sɔ’n i wlɛ wunlɛ timan pɔpɔ. Ɔ kwla sanngan e akunndan bɔbɔ. ?Wan yɛle bla’n? ?Wan yɛle wuo’n? ?Wan yɛle “osu’n” ng’ɔ́ kpɔ́tɔ wuo’n i ti’n? Adam nin Ɛvu b’a kwlá siman be le. Sanngɛ Ɲanmiɛn i nuan ndɛ ngalɛ’n ti’n be afinliɛ nunfuɛ nga be ti kpa’n be wla kwla tran be ɲrun lɔ like kpa kun su. Yɛle kɛ lele nin i agualiɛ su’n, sa kpa yolɛ’n yɛ ɔ́ trú mɛn’n nun ɔn. Ɲanmiɛn klun sa’n kpɛ́n su sakpa. ?Sanngɛ wafa sɛ yɛ ɔ́ kpɛ́n su ɔ? I liɛfuɛ’n ɔ ti nvialiɛ nun ndɛ. Biblu’n se kɛ ndɛ sɔ’n ti “Nyanmiɛn i ngwlɛlɛ b’ɔ yi-mɛn i nglo b’ɔ fiɛli sran’m be nyrun’n.”—1 Korɛntfuɛ Mun 2:7.\n5. ?Ngue ti yɛ Zoova tike i nvialiɛ nun sa’m be su kannganngan kle e ɔ? Amun fa sunnzun ase kun yiyi nun.\n5 Zoova m’ɔ ‘tike nvialiɛ nun sa’m be su’n’ ɔ yiyili ndɛ sɔ’n nun. (Daniɛl 2:28) Sanngɛ w’a yomɛn i le kunngba. Ɔ tuli i ɲin kannganngan. Maan e fa sunnzun ase kun e yiyi nun. Sɛ ba kaan kun usɛ i si kɛ: “?Baba, ɔ yoli sɛ yɛ be wuli min ɔn?” ?Nán like nga ba kaan’n kwla wun i wlɛ’n i ngunmin cɛ yɛ siɛ’n bó su klé i ɔ? I ɔ. Kpɛkun kɛ ba’n ɲín kɔ́’n, nn ɔ́ yíyí ndɛ’n nun kpa klé i siɛn’n. I kunngba’n yɛ Zoova yo ɔ. Blɛ ng’ɔ nin i fata’n, i nun yɛ ɔ yi i klun sa’n i nglo kle i sran mun ɔn.—Nyanndra Mun 4:18; Daniɛl 12:4.\n6. (a) ?Kɛ amun to sua annzɛ be usa amun afɛ’n, ngue ti yɛ amun yo i su fluwa ɔ? (b) ?Ngue ti yɛ kɛ Zoova bo sran’m be kasiɛ m’ɔ ta nda nannan su’n, i sɔ’n yo ɲɛnmɛn ɔn?\n6 ?Wafa sɛ yɛ Zoova yili i klun sa’m be nglo ɔ? Ɔ nin sran wie’m be trali aenguɛ annzɛ ɔ tali be nda. Atrɛkpa amun a to sua le, annzɛ b’a usa amun afɛ le. Kɔlɛ kɛ amún fɛ́ i sɔ ajalɛ’n, amun nuan sɛli like kun su. Sanngɛ amun yoli i ti fluwa nannannin su ekun. Fluwa sɔ’n kle kɛ ndɛ nga amun nuan sɛli su’n i su yɛ amún dí ɔ. ?Yɛ Zoova li? ?Ngue ti yɛ ɔ fata kɛ ɔ nin sran’m be tra aenguɛ annzɛ ɔ ta be nda ɔ? Nanwlɛ, sɛ ɔ ka i nuan nun ndɛ’n ngunmin su’n, e kwla lafi kasiɛ ng’ɔ boli’n be su. Sanngɛ Ɲanmiɛn i aklunye’n ti’n, kɛ ɔ boli sran’m be kasiɛ’n, ɔ tali nda nannannin i nuan ndɛ’n su. I liɛ’n, klɔ sran mɔ fɔ o be nun’n, be kwla jran su be lafi kasiɛ nga Zoova boli’n, be su.—Ebre Mun 6:16-18.\nAenguɛ ng’ɔ nin Abraamu be trali’n\n7, 8. (a) ?Aenguɛ benin yɛ Zoova nin Abraamu be trali ɔ? ?Ngue yɛ aenguɛ sɔ’n kle e ɔ? (b) ?Wafa sɛ yɛ Zoova yili Osu’n i afinliɛ’n i nglo kannganngan ɔn?\n7 Kɛ Zoova fuannin klɔ sran’n i fie klanman’n nun lɔ’n, m’ɔ dili afuɛ kɔe 2.000 tra su’n, ɔ kannin ndɛ kun kleli Abraamu m’ɔ ti i sufuɛ kpa kun’n. Ɔ seli i kɛ: “Ń yó maan ɔ osu’n ɔ́ trɛ́. I nunfuɛ’m bé sɔ́n kɛ nyanmiɛn su nzraama mun sa. [...] Min nuan ndɛ bɔ a fali’n ti, ń sín wɔ anunman’m be nun ń yó asiɛ’n su nvle-nvle’m be kwlaa be ye.” (Bo Bolɛ 22:17, 18) Nán kasiɛ ngbɛn yɛ ɔ boli i lɛ ɔ. Sanngɛ nda yɛ ɔ tali ɔ, aenguɛ kun m’ɔ su saciman le’n yɛ ɔ nin Abraamu be trɛli i lɛ ɔ. (Bo Bolɛ 17:1, 2; Ebre Mun 6:13-15) ?Kɛ Ɲanmiɛn ta nda kɛ ɔ́ yó klɔ sran’m be ye’n, i sɔ’n yoman ɲɛnmɛn?\n“Ń yó maan ɔ osu’n [...] i nunfuɛ’m bé sɔ́n kɛ nyanmiɛn su nzraama mun sa.”\n8 Aenguɛ nga Zoova nin Abraamu be trali’n, ɔ kle kɛ Osu’n yó klɔ sran, afin ɔ́ yó Abraamu i afinliɛ nunfuɛ. ?Sanngɛ wan yɛ ɔ́ yó Osu sɔ mɔ Ɲanmiɛn waan ɔ́ mán’n niɔn? Kɛ ɔ cɛli kan’n, Zoova yili i nglo kɛ Abraamu i wa Izaaki i afinliɛ nunfuɛ yɛ ɔ́ yó Osu’n niɔn. Kpɛkun Izaaki wuli ba yasua nɲɔn. Be flɛ kun kɛ Zakɔbu. Zakɔbu i afinliɛ nunfuɛ yɛ ɔ́ yó Osu’n niɔn. (Bo Bolɛ 21:12; 28:13, 14) Kɛ ɔ juli i ɲrun’n, Ɲanmiɛn maan Zakɔbu kannin ndɛ kun kleli i mma 12 be nun kun. Ba’n suan Zida. Ɔ seli i kɛ: “Famiɛn kpɔnman’n ɔ ti Zida awlo’n i liɛ mlɔnmlɔn, kpɛnngbɛn kpɔnman’n ɔ ti i osu’n i liɛ titi lele saan sran ng’ɔ lɛ i bo’n w’a ba, naan nvle’m be kwlaa b’a su i.” (Bo Bolɛ 49:10) Siɛn’n be si kɛ Zida i afinliɛ nunfuɛ kun yɛ ɔ́ yó Osu’n niɔn.\nAenguɛ ng’ɔ nin Izraɛli nvle’n be trali’n\n9, 10. (a) ?Aenguɛ benin yɛ Zoova nin Izraɛli nvle’n be trali ɔ? ?Yɛ wafa sɛ yɛ aenguɛ sɔ’n sasali Zuifu mun ɔn? (b) ?Wafa sɛ yɛ Moizi Mmla’n kleli kɛ ɔ fata kɛ be kpɔ sran’m be ti ɔ?\n9 Afuɛ 1513 nun ka naan Klistfuɛ’m be blɛ’n w’a ju’n, Zoova fali ajalɛ kun. Yɛle kɛ ɔ nin Izraɛlifuɛ mun mɔ be ti Abraamu i anunman’m be trali aenguɛ. Aenguɛ sɔ’n i ti yɛ e kwla wun sa nga Ɲanmiɛn fiɛli i sran’m be ɲrun’n, i wlɛ kan ɔn. Aenguɛ sɔ’n m’ɔ taka Moizi Mmla’n su’n, i blɛ’n sinnin. Be diman su kun, sanngɛ ɔ yoli like cinnjin kpa, afin ɔ boli Osu’n i balɛ’n i ɲrun atin. Ɔ maan Zoova i klun sa’n kpɛnnin su. ?Yɛ wafa sɛ yɛ Moizi Mmla sɔ’n boli Osu’n i ɲrun atin ɔn? Maan e fa e ɲin e sie like nsan su e nian. I klikli’n yɛle kɛ Moizi Mmla’n yoli kɛ talɛ sa, ɔ sasali Zuifu mun. (Efɛzfuɛ Mun 2:14) Yɛle kɛ Moizi Mmla’n ti’n, Zuifu’m be nin be nga be timan Zuifu’n be kwlá sannganman. Ɔ maan Osu’n i afinliɛ’n w’a mlinman. Moizi Mmla’n maan Izraɛli nvle’n kali lɛ lele, blɛ nga Ɲanmiɛn siesieli kɛ be wu Mɛsi’n Zida akpasua nun’n, ɔ juli sɛsɛsɛ.\n10 I nɲɔn su’n yɛle kɛ Moizi Mmla’n yi i nglo kɛ ɔ fata kɛ be kpɔ klɔ sran’m be ti. Klɔ sran mɔ fɔ o be nun’n, bé klé be wun yalɛ ngbɛn, be su kwlá nantiman Moizi Mmla’n su be guɛmɛn i ti nin i bo le. Afin fiɛn nunman Moizi Mmla sɔ’n i sin kaan sa. Ɔ maan be kwla “wun kɛ sa tɛ’n ti tɛ, yɛ be dili su lele fa juli Abraam osufuɛ nga ti yɛ Nyanmiɛn seli kɛ ɔ́ yó like wie mɛn i’n i balɛ.” (Galasifuɛ Mun 3:19) Moizi Mmla’n kle ekun kɛ tɛ nga be fa nnɛn’m be yi’n, be su diman su sa trilili. Afin Pɔlu waan: “Nannin tola’n nin boli kpakpuɛ’m be mmoja’n ɔ kwlá wie-man be wun sa’n.” Tɛ sɔ’m be ti e ti kpɔlɛ tɛ nga Klist wá yí’n i nzɔliɛ like. (Ebre Mun 10:1-4) Aenguɛ nga Ɲanmiɛn nin Izraɛli nvle’n be trali’n, ɔ ukali Zuifu nga be nin Ɲanmiɛn nantili kpa’n. I su mmla’n ‘kleli be atin nga be fa su’n, lele Krist bali.’—Galasifuɛ Mun 3:24.\n11. ?Like nanndoliɛ benin yɛ aenguɛ nga Ɲanmiɛn nin Izraɛlifuɛ’m be trali’n ɔ mannin be ɔ? ?Sanngɛ ngue ti yɛ like nanndoliɛ sɔ’n fili Izraɛli nvle’n i sa ɔ?\n11 I nsan su’n yɛle kɛ aenguɛ sɔ’n man be like nanndoliɛ kun. Zoova seli be ke sɛ be nian aenguɛ nga ɔ nin be tra’n su kpa’n, bé ‘wá yó i ɲrun jranfuɛ’m be nvle. Nvle sɔ’n yó i liɛ klonglo.’ (Ezipt Lɔ Tulɛ 19:5, 6) Ɔ maan Ɲanmiɛn ɲrun jranfuɛ’m be nvle sɔ’n i nun sran klikli’n be ti Izraɛlifuɛ. Sanngɛ Izraɛli nvle’n w’a nianman aenguɛ nga Ɲanmiɛn nin be trali’n su. Mɛsi’n m’ɔ ti Osu’n, b’a sɔmɛn i nun. I sɔ’n ti’n, like nanndoliɛ sɔ’n fili be sa. ?Yɛ wan mun yɛ Ɲanmiɛn wá fá be siɛn’n naan i ɲrun jranfuɛ’m be nvle’n i nunfuɛ’m be nuan w’a yia ɔ? ?Yɛ wafa sɛ yɛ nvle sɔ’n i nunfuɛ’m bé kwlá yó Abraamu i osu’n nunfuɛ wie ɔ? Sɛ i blɛ’n ju’n yɛ Ɲanmiɛn yíyí nvialiɛ nun ndɛ sɔ’n nun ɔn.\nAenguɛ nga Ɲanmiɛn nin Davidi be trali’n\n12. ?Aenguɛ benin yɛ Zoova nin Davidi be trali ɔ? ?Yɛ Osu nga Ɲanmiɛn waan ɔ́ mán’n, i su like benin yɛ aenguɛ sɔ’n kle e ɔ?\n12 Zoova trali aenguɛ kun ekun afuɛ 1100 nun ka naan Klisfuɛ’m be blɛ’n w’a ju. Aenguɛ sɔ’n nun’n, Zoova i klun sa ng’ɔ fiɛli i sran’m be ɲrun’n, ɔ tuli i ɲin kan. Ɔ tali Davidi m’ɔ ti famiɛn kpa’n i nda kɛ: “Ń yó maan ɔ klun ba kun ɔ́ wá trán ɔ ja nun. Ń yó maan i sielɛ ɔ́ táka. [...] Ń tɛ́kɛ i sielɛ’n tititi.” (2 Samiɛl 7:12, 13; Jue Mun 89:4) Siɛn’n, Davidi i awlobo’n i nun yɛ Osu’n nga Ɲanmiɛn waan ɔ́ mán’n, ɔ́ fín ɔn. ?Sanngɛ klɔ sran kun sa’n kwlá dí famiɛn “tititi”? (Jue Mun 89:21, 30, 35-37) ?Famiɛn benin cɛ yɛ ɔ́ kwlá dé klɔ sran mun sa tɛ’n nin wie’n be sa nun ɔn?\n13, 14. (a) ?Jue Mun 110 nun’n, nda benin yɛ Zoova tali i Famiɛn’n niɔn? (b) ?Osu ng’ɔ́ bá’n i su ndɛ benin yɛ Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ’m be kannin ɔn?\n13 Ɲanmiɛn maan Davidi klɛli kɛ: “[Zoova] i nuan su ndɛ ng’ɔ kan kleli min Min’n yɛ. Ɔ seli i kɛ yo: ‘Tran ase min fama su wa lele maan n yi ɔ kpɔfuɛ’m be ase ɔ bo naan n fa be yo ɔ ja siesiewlɛ.’ [...] [Zoova] tali nda. Ɔ lɛ-man kɛ ɔ ko yo-man. I waan: ‘A ti Nyanmiɛn nyrun jranfuɛ bɔ á ká lɛ titi kɛ Mɛlkizedɛk liɛ’n sa.’” (Jue Mun 110:1, 4) Mɛsi’n annzɛ Osu nga Ɲanmiɛn waan ɔ́ mán’n i ndɛ yɛ Davidi kannin ɔn. (Sa Nga Be Yoli’n 2:35, 36) Nán Zerizalɛmu lɔ yɛ Famiɛn sɔ’n tɛ́kɛ i sielɛ’n niɔn. Sanngɛ ɔ́ kó trán ɲanmiɛn su lɔ Zoova i “fama su.” Asa ekun’n, nán Izraɛli klɔ’n ngunmin su yɛ ɔ́ dí famiɛn’n niɔn, ɔ́ dí i asiɛ’n i lika’n kwlaa. (Jue Mun 2:6-8) Zoova yili like kun nglo wa ekun. Yɛle kɛ ɔ tali nda kɛ Mɛsi’n yó “Nyanmiɛn nyrun jranfuɛ [...] kɛ Mɛlkizedɛk liɛ’n sa.” Abraamu blɛ su’n Mɛlkizedɛki yoli famiɛn nin Ɲanmiɛn ɲrun jranfuɛ. Junman kunngba’n yɛ Ɲanmiɛn fa mannin Osu ng’ɔ́ bá’n niɔn. Ɔ́ dí Famiɛn kpɛkun i kunngba’n ɔ́ yó Ɲanmiɛn ɲrun jranfuɛ.—Bo Bolɛ 14:17-20.\n14 Kɛ afuɛ’m bé sín’n, Zoova tuli i klun sa’n i ɲin ekun kleli i nuan ijɔfuɛ mun. I wie yɛle Ezai m’ɔ yili i nglo kɛ Osu’n wú, yɛ ɔ́ fɛ́ i wun yí tɛ’n. (Ezai 53:3-12) Mise kleli klɔ nga bé wú Mɛsi’n su’n. (Mise 5:1) Daniɛli kannin Osu’n i balɛ blɛ’n nin i wulɛ blɛ’n, be ndɛ. Daniɛl 9:25, NW se kɛ: “Like ng’ɔ fata kɛ a si i naan a wun i wlɛ’n yɛ ɔ o yɛ. Kɛ ɔ fɛ i cɛn mɔ be kannin Zerizalɛmufuɛ’m be sin salɛ ndɛ’n, ɔ nin Zerizalɛmu klɔ’n i uflɛ kplanlɛ ndɛ’n lele m’ɔ́ fá jú blɛ nga Mɛsi’n m’ɔ kle atin’n ɔ́ bá’n, ɔ ti blɛ nso ɔ nin blɛ ablesiɛn nin nɲɔn. Ɔ́ sɛ́ i sin yɛ bé kplɛ́n i uflɛ. Bé kplɛ́n i nun lika gbaun yɛ bé yí i wun mmuɛ, sanngɛ blɛ’n ɔ́ wá yó kekle.”—Daniɛl 9:24, 26, 27.\nƝanmiɛn w’a yi i klun sa’n i nglo\n15, 16. (a) ?Wafa sɛ yɛ “bla kun wuli” Zoova i Wa’n niɔn? (b) ?Aja like benin yɛ Zezi ɲɛnnin i ɔ?\n15 Wafa nga Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ’m be ndɛ’n kpɛ́n su’n, sran fi w’a wunmɛn i wlɛ lele naan Osu’n bɔbɔ w’a ba. Galasifuɛ Mun 4:4 kan kɛ: “Kɛ blɛ nga Nyanmiɛn sieli’n juli’n, ɔ sunmɛnnin i Wa’n, bla kun wuli i.” Afuɛ 2 ka naan Klistfuɛ’m be blɛ’n w’a ju’n, anzi kun seli Mali m’ɔ nin a siman bian’n kɛ: “Nian, á wá wúnnzɛ, á wú ba yasua, yɛ á tɔ́n i dunman Jésus. Ɔ́ yó sran dan, bé flɛ́ i kɛ Nyanmiɛn bɔ like fi nun-mɛn i sin’n i Wa, yɛ e Min Nyanmiɛn’n ɔ́ fɛ́ i nannan David bia’n mɛ́n i. [...] Nyanmiɛn wawɛ’n ɔ́ bá ɔ wun, yɛ Nyanmiɛn bɔ like fi nun-mɛn i sin’n, ɔ́ jrán ɔ sin. I sɔ’n ti’n, ba’n bɔ á wú i b’ɔ ti Nyanmiɛn liɛ klonglo’n, bé flɛ́ i Nyanmiɛn Wa.”—Lik 1:31, 32, 35.\n16 Kɛ ɔ cɛli kan’n Zoova fɛli i Wa’n i nguan’n wlali Mali i ku sɛ nun. Yɛ ɔ wuli ba’n niɔn. Fɔ o Mali nun, sanngɛ w’a saman Zezi, afin ɔ ti “Ɲanmiɛn Wa.” Asa ekun’n, Zezi i nin’n ɔ nin siɛ ng’ɔ tɛli i’n, be nɲɔn’n, be ti Davidi i afinliɛ nunfuɛ. I sɔ’n ti’n, ɔ ti Davidi i aja difuɛ. (Sa Nga Be Yoli’n 13:22, 23) Kɛ be yoli Zezi i batɛmu afuɛ nga be flɛ i 29 nun’n, Zoova fɛli i wawɛ’n jrɛli i su kpɛkun ɔ seli kɛ: “Min anwlɛn su ba’n yɛ.” (Matie 3:16, 17) Osu’n w’a ba siɛn’n. (Galasifuɛ Mun 3:16) Ɔ fata kɛ Ɲanmiɛn yiyi sa ng’ɔ fiɛli i sran’m be ɲrun’n i ngbɛsungbɛsu wie’m be nun ekun.—2 Timote 1:10.\n17. ?Wafa sɛ yɛ be yiyili Bo bolɛ 3:15 nun ɔn?\n17 Kɛ Zezi kán Ɲanmiɛn ndɛ’n sín’n, ɔ yiyili Bo bolɛ 3:15 nun. Ɔ kleli kɛ Satan yɛ ɔ ti wuo’n niɔn, naan Satan i sran mun yɛ be ti wuo’n i osu’n niɔn. (Matie 23:33; Zan 8:44) I sin’n, be yili i nglo ekun kɛ bé núnnún be kwlaa. (Sa Nglo Yilɛ 20:1-3, 10, 15) ?Yɛ bla’n nin? Be yiyili nun kɛ yɛle “Zerizalɛm ng’ɔ o nyanmiɛn su lɔ’n.” Zerizalɛmu sɔ mɔ be fɛ i sunnzun Zoova i yi’n, yɛle Zoova i anuannzɛ’n i bue ng’ɔ o ɲanmiɛn su lɔ’n mɔ anzi kpanngban be o nun’n. *—Galasifuɛ Mun 4:26; Sa Nglo Yilɛ 12:1-6.\n18. ?Ngue ti yɛ be trali ‘aenguɛ uflɛ’n’ niɔn?\n18 Kɔnguɛ kasiɛn ka naan b’a kun Zezi’n, ɔ kannin ‘aenguɛ uflɛ’n’ i ndɛ kleli i sɔnnzɔnfuɛ nanwlɛfuɛ mun. Atrɛkpa’n, i lɛ nun yɛ ndɛ nga Ɲanmiɛn fiɛli i sran’m be ɲrun’n, i ɲin fiteli kpa ɔ. (Lik 22:20) Aenguɛ uflɛ sɔ’n ti kɛ laa liɛ nga Ɲanmiɛn nin Izraɛli be trali’n sa. Ɔ kpɛ Ɲanmiɛn i “nyrun jranfuɛ’m be nvle” kun ba. (Ezipt Lɔ Tulɛ 19:6; 1 Piɛr 2:9) Nvle sɔ’n yɛle ‘Izraɛlifuɛ nga be ti Ɲanmiɛn liɛ sakpa’n.’ Nán nvle jrɛiin sa ɔ. Klistfuɛ kpa nga Ɲanmiɛn kpali be sieli be ngunmin’n, yɛ be ti nvle sɔ’n i nunfuɛ mun ɔn. (Galasifuɛ Mun 6:16) Be nga Ɲanmiɛn nin be trali aenguɛ sɔ’n bé úka Zezi, kpɛkun be bo yó kun bé yó klɔ sran’m be ye.\n19. (a) ?Wafa sɛ yɛ aenguɛ uflɛ’n ɔ́ kwlá mán Ɲanmiɛn ‘ɲrun jranfuɛ’m be nvle’ kun m’ɔ́ yó klɔ sran’m be ye ɔ? (b) ?Ngue ti yɛ be flɛ Klistfuɛ nga Ɲanmiɛn kpali be sieli be ngunmin’n kɛ be nga ‘Ɲanmiɛn w’a bo be uflɛ’n’ niɔn? ?Yɛ be nuan’n ti nɲɛ?\n19 ?Sanngɛ wafa sɛ yɛ aenguɛ uflɛ’n ɔ́ kwlá mán Ɲanmiɛn ‘nyrun jranfuɛ’m be nvle’ kun m’ɔ́ yó klɔ sran’m be ye ɔ? Yɛle kɛ aenguɛ sɔ’n buman Klistfuɛ’m be fɔ. Ɔ yo maan Ɲanmiɛn kwla jran tɛ nga Zezi yili’n su ɔ yaci sran’m be sa tɛ mun cɛ be. (Zeremi 31:31-34) Ɲanmiɛn bu be sran kpa, yɛ ɔ fa be yo kɛ i klun ba sa. Kpɛkun ɔ fɛ i wawɛ’n man be. (Rɔmfuɛ Mun 8:15-17; 2 Korɛntfuɛ Mun 1:21) Ɲanmiɛn ‘wu be ekun, ɔ maan be wla o [...] like kpa ng’ɔ sieli i nyanmiɛn su lɔ’ kɛ ɔ́ fá mán be’n i su. (1 Piɛr 1:3, 4) I ti yɛ be flɛ Klistfuɛ nga Ɲanmiɛn kpali be sieli be ngunmin’n kɛ be nga ‘Ɲanmiɛn w’a bo be uflɛ’n’ niɔn. Anwlanmannun’n klɔ sran nin a ɲanman ɲrun kɛ ngalɛ sa’n le. (2 Korɛntfuɛ Mun 5:17) Biblu’n yili i nglo kɛ be ti sran 144.000 naan bé kɔ́ ɲanmiɛn su, kpɛkun bé síe klɔ sran nga Ɲanmiɛn kpɔli be ti’n.—Sa Nglo Yilɛ 5:9, 10; 14:1-4.\n20. (a) ?Afuɛ nga be flɛ i 36 nun’n, wafa sɛ yɛ Ɲanmiɛn wa tikeli i nvialiɛ nun sa’n i su kan ekun ɔn? (b) ?Wan mun ekun yɛ bé ɲán nda nga Ɲanmiɛn tali Abraamu’n i su ye wie ɔ?\n20 Klistfuɛ nga Ɲanmiɛn kpali be sieli be ngunmin’n be kaci “Abraam anunman” kɛ Zezi sa. * (Galasifuɛ Mun 3:29) Be nun klikli nga Ɲanmiɛn kpali be’n, be ti Zuifu. Sanngɛ afuɛ nga be flɛ i 36 nun’n, Ɲanmiɛn wa tikeli i nvialiɛ nun sa’n i su kan ekun. Yɛle kɛ be nga be timan Zuifu’n, be wa lafili su kɛ bé kɔ́ ɲanmiɛn su wie. (Rɔmfuɛ Mun 9:6-8; 11:25, 26; Efɛzfuɛ Mun 3:5, 6) ?Yɛ Klistfuɛ nga Ɲanmiɛn kpali be sieli be ngunmin’n, be ngunmin cɛ yɛ nda nga Ɲanmiɛn tali Abraamu’n, ɔ́ yó be ye ɔ? Cɛcɛ, afin e ti kpɔlɛ tɛ nga Zezi yili’n ɔ ti sran’m be kwlaa be liɛ. (1 Zan 2:2) Zoova wa yili i nglo ekun kɛ “sran kpanngban kpa” mɔ be siman be nuan’n, bé fín Satan i mɛn tɛ nga nun fíte. (Sa Nglo Yilɛ 7:9, 14) Sran kpanngban ekun bé cɛ́n nguan, kpɛkun bé kwlá trán mɛn klanman’n nun tititi.—Lik 23:43; Zan 5:28, 29; Sa Nglo Yilɛ 20:11-15; 21:3, 4.\nƝanmiɛn i ngwlɛlɛ’n ɔ nin i klun sa’n ng’ɔ fa fiali’n\n21, 22. ?Wafa sɛ yɛ Zoova kleli kɛ i ngwlɛlɛ’n leman wunsu ɔ?\n21 Ɲanmiɛn i klun sa ng’ɔ fiɛli i sran’m be ɲrun’n ɔ kle kɛ ‘ngwlɛlɛ ninnge ng’ɔ yo be’n,’ be ti fanunfanun. (Efɛzfuɛ Mun 3:8-10) Nanwlɛ, wafa nga Ɲanmiɛn boli i klun sa sɔ’n su’n, ɔ nin wafa ng’ɔ yiyili nun kannganngan kleli e’n, ɔ kle kɛ i ngwlɛlɛ’n leman wunsu sakpa. Like nga e kwla wun i wlɛ’n i su yɛ ɔ jrannin ɔn. I liɛ’n sɛ e klun akunndan’n ti kpa o, sɛ ɔ ti tɛ o, ɔ́ kwlá wún i wlɛ.—Jue Mun 103:14.\n22 Wafa nga Zoova kleli ekun kɛ i ngwlɛlɛ’n leman wunsu’n, yɛle Zezi m’ɔ sieli i Famiɛn’n. Be kwlá lafiman sran uflɛ wie fi su kɛ Zoova i Wa’n sa. Kɛ mɔ be wuli i kɛ klɔ sran sa’n, m’ɔ wunnin ɲrɛnnɛn kpanngban’n ti’n, ɔ wun afɛ ng’ɔ o sran’m be su’n i wlɛ. (Ebre Mun 5:7-9) ?Yɛ be nga be nin Zezi bé dí famiɛn’n be li? Be nga Ɲanmiɛn kpali be sieli be ngunmin’n, i bla o, i yasua o, be aniɛn’n nin be finwlɛ’n ti fanunfanun. Afuɛ ya kpanngban yɛ Ɲanmiɛn fa kpali be ɔ. Ɔ maan ɔ leman ɲrɛnnɛn kun sa mɔ be nun wie’m b’a wunmɛn i ɔ. (Efɛzfuɛ Mun 4:22-24) ?Nanwlɛ, kɛ Ɲanmiɛn ɲrun jranfuɛ aunnvuɛ sifuɛ sɔ’m bé wá síe sran mun’n, nán aklunjuɛ cɛ yɛ ɔ́ kún e kpo ɔ?\n23. ?Like nanndoliɛ benin yɛ Klistfuɛ’m be ɲɛnnin i ɔ?\n23 Akoto Pɔlu klɛli kɛ: “I ndɛ sɔ’n, kɛ ɔ fin lalafuɛ nun’n, ɔ fiɛli i sran’m be kwlaa be nyrun, sanngɛ [...] w’a yi i nglo a kle i sran mun.” (Kolɔsfuɛ Mun 1:26) Siɛn’n, be nga Zoova kpali be sieli be ngunmin’n b’a si sa nga Ɲanmiɛn fiɛli i sran’m be ɲrun’n. Kpɛkun be yiyili nun kleli sran akpinngbin. Nanwlɛ, like nanndoliɛ yɛ e kwlaa e ɲɛnnin i lɛ ɔ! Zoova maan “e si i klun sa b’ɔ fiɛli sran’m be nyrun’n.” (Efɛzfuɛ Mun 1:9) Maan e kan abonuan sa sɔ’n i ndɛ e kle e wiengu mun. Maan e uka be naan be wun i wlɛ kɛ Ɲanmiɛn Zoova i ngwlɛlɛ’n ti abonuan dan.\n^ ndɛ kpɔlɛ 17 Zezi yili like nga Zoova fa fiali sran’m be ɲrun’n i nglo. “Nanwlɛ, e kwlaa e si kɛ kɛ Zezi yoli Ɲanmiɛn liɛ’n, ɔ ti abonuan dan, sran wunmɛn i wlɛ.” (1 Timote 3:16; NW) ?Sran kun sa kwla nanti seiin Zoova i ɲrun lele guɛ i ti nin i bo? Ndɛ sɔ’n kali bui bo cɛli kpa, sran fi wunmɛn i wlɛ. Zezi yɛ ɔ wa tuli i ɲin ɔn. Afin, Satan kleli i yalɛ lele ɔli bali, sanngɛ w’a kpɔciman Ɲanmiɛn le.—Matie 4:1-11; 27:26-50.\n^ ndɛ kpɔlɛ 20 Zezi nin sran akpasua kunngba sɔ’n be trali aenguɛ kun ekun naan ‘ɔ́ síe be famiɛn.’ (Lik 22:29, 30) Zezi nin ‘bua akpasua kaan’n’ i nunfuɛ’m be trali aenguɛ naan be nin i bé dí famiɛn ɲanmiɛn su lɔ. Be kusu be ti Abraamu i osu’n i nunfuɛ wie.—Lik 12:32.\nZan 16:7-12 ?Wafa sɛ yɛ Zezi yiyili ndɛ nanwlɛ’n nun blɛblɛblɛ kɛ Zoova sa ɔ?\n1 Korɛntfuɛ Mun 2:6-16 ?Ngue ti yɛ sran kpanngban be wunman Zoova i klun sa’n i wlɛ ɔ? ?Ngue yɛ é yó naan y’a wun i wlɛ ɔ?\nEfɛzfuɛ Mun 3:10 ?Ɲanmiɛn klun sa’n i su like nanndoliɛ benin yɛ Klistfuɛ’m be le i andɛ ɔ?\nEbre Mun 11:8-10 ?Kannzɛ lalafuɛ sran nga be lafili Ɲanmiɛn su’n b’a wunman Ɲanmiɛn klun sa’n i wlɛ’n, sanngɛ wafa sɛ yɛ sa sɔ’n ukali be ɔ?


Bible Verses On The Topic: Last Days / Future -> Mysteries\nMysteries: [Last Days / Future]\n1 Corinthefue 4:5\nI so'n ti, nanh an dun mmua di swran fi dyole nan é Min'n wa ba, i ye sa kwlaa ng'o ô nvialie nun bo bé wunmen'n, o man béh wunh io, ye akunndan kwlaa ng'o ô swran klun'n, oh yih i nglô. Ke o kô yô so'n, liké nga swran kun yôli'n, Nyanmien yôh i mô.\nBa kanngan mun, ya dyu men'n i bué nuan. An tii i ke Christ Kpofue'n oh bah. Christ kpofue kpanngban ba ba, o man é si ke ya dyu men'n i bué nuan.\nAnh nian, swran ng'o sunmaan min'n, i liké nga i waan n yô'n ye, i waan swran kwlaa ng'o fa bé maan min'n, nanh m mlin bé nun kun sa, sannge n tyen bé men'n i awiélie.\nI kunngba'n, Sodome, nin Gomorrhe, nin kloklo nga bé mantanmantan bé le'n, bé ti ke ange so'm bé sa. Bé fa bé wun wlaa téklé bôle'n nun, ye yasua'm bé kunnde bé wiéngu yasua. I nuan liké nga bé nyenniin'n yele nyrennen nga bé wuin sin b'o nuanman mlonmlon'n nun'n. Nyanmien yô i so nan swran'n kwlaa bé fa tu bé wun fo.\nTyetye, oh dyranh bé sin di bé dyole so'n ndende kpa. ?Sannge ke m bo n katyii Swran'n m ba'n, nh wunh swran bo bé lafi n su asie'n su wa?\nSannge srefue, nin bé nga bé lafi'a n su'n, nin bé nga bé yô tété sa'n, nin swran kunfue, nin bian nin bla kunndefue, nin baéfue, nin amuen sofue, nin bé kwlaa nga bé bua atô'n, bé lika lie'n yele sin dan'n bo soufre (*26*) ô nun, b'o dyué'n nun. I ye o ti wié'n i nnyon su nion.\nafin «swran kwlaa ng'o fle é Min Nyanmien'n oh fitéh nun.»\n Lalafue nun Nyanmien man i nuan idyofue'm bé bôbô i nde'm bé su wafawafa kléé é nannan mun. Sannge é bo é su ko men'n i bué nuan'n, o man i Wa'n ye o kan nde kléé yéo. I ye o man o yii men'n nin ninngé'n kwlaaa, ye o sé ke oh fah liké'n kwlaa men.\n Man an si kpa ke, tyen wié lélé ke men'n oh koh i bué nuan'n, swran wié'm béh bah, béh yôh sa nga bé klun klô'n, béh dih amun to, béh séh ke: «?O séé amun ke, oh bah, nenh io? ?Ye o ô nin? Ke o fin lalaa'n bo é nannan'm bé wuli'n, liké kwlaa nga Nyanmien yii bé'n, bé te ô bé ôsu'n nun.»\n Nyanmien Wawe'n ken i wéiin ke, tyen wié lélé ke men'n koh i bué nuan'n, swran wié'm bé su lafi'a Nyanmien su kun, béh fah liké nga mmusu bo bé laka swran'n bé klé'n su. Bé nga bé klé liké so'n, bé ti atôfue bé klô dunman, bé klun akunndan'n wa yô ke blale ngle b'o yra swraan o yô kôklôkô'n sa. Bé sé ke, nanh man bé dya bla nin bian, nanh man bé di liké nga Nyanmien yii bé, bo i waan, bé nga bé lafi i su bo bé si nanwle'n, bé le i asé nan bé di'n, bé ngba.\nSa nglô yile 13:16-18\n Nnen'n man bé siéé swran'n kwlaa, se bé le'a nyrun ô, se bé le nyrun ô, anyanbéunfue ô, yalefue ô, diéwa ô, kanga ô, bé nzolie bé sa fama annze bé ngban su. O man swran ng'o le'a nzolie so'n, b'o yele nnen'n i dunman'n annze liké nuan nga bé kléo o ti i dunman'n, o kwla tô'a liké, o kwla yô'a liké ate. Wa ye o ti akunndan bule lika nion. Swran ng'o si ngwlele'n, o kwla wun liké nuan ng'o ti nnen'n i dunman'n i wle, afin i liké nuan so'n, bé kléo o ti swran dunman. O ti yansien-ablésien-nin-nsien.\n Nde nga m ma kan klé o ye'n, fa sié o klun kpa: tyen wié lélé ke men'n oh koh i bué nuan'n, lika'n oh yôh kéklé. Afin swran'm béh buh bé bobo bé wun akunndan, béh yôh sika klôfue, béh dih bé nuan, béh tuh bé wun, béh satyih Nyanmien wun, bé nyin su yi'a bé si nin bé nin mun bé su si'a yé, bé nyin su yi'a Nyanmien, bé su klô'a swran, bé yô bé saa bé su yatyi tyeman, béh dih abla, bé su si'a bé wun su nian, béh yôh wle, béh kpoh swran kpa mun, béh yih bé dyanvue mun man, béh yôh liké bé su bué i akunndan, béh dih tutré, béh klôh men dile'n tra Nyanmien, béh yôh bé wun ke bé srô Nyanmien sa, sannge bé su lafi'e i su ke o kwla sa yô. Nanh fo o wun mantan swran so mun.\nSa nglô yile 1:1-7\n Fluwa nga nun bé kan sa nga o tye kaan bé wa yô, bo Nyanmien fa wlaa Jésus-Christ sa nun ke o fa klé i swran mun'n i nde. Christ sunmeen i ange'n, o wa yi bé nglô kléé Jean b'o ti i swran'n. Liké kwlaa nga Jean wunniin'n o kannin. O kan nde nga Nyanmien kan klélii'n, nin nde nanwle nga Jésus-Christ kan bé klélii'n. Swran ng'o kanngan nde so'n, nin bé nga bé ti sa nga bé wa yô'n bé nde'n, bo bé fa su'n, bé lie su ti yé! Afin liké so'n kwlaa bé ble'n wa mantan. N Jean nh kleh fluwa nga ble amun asonun nsô bo an wô Asie men'n nun'n. Man Nyanmien b'o ô le, b'o ô le lalaa, b'oh kah le'n, nin i Wawe nsô bo bé ô i bia'n i nyrun le'n, nin Jésus-Christ b'o kan nde nanwle, b'o ti Nyanmien i Wa Kpen bo i ye o yii tyenle'n, b'o sié asie'n su famien mun'n, bé man an nyan yé, ye man amun wun dyo amun fouun! Jésus-Christ so'n klô é, o fe i wun yii é ti te, *** ye o man é katyi é Si Nyanmien i awlô swran bo é tren i nyrun. Man é yi i aye, man é sé ke o ti kpli tititi! Mon o yô so! Anh nian, o nin nyanmien blé'n bé su ba! Swran'n kwlaa béh wuinh, ye bé nga bé woo i tyua'n, béh wuinh wié. I ti, asie'n su nvlénvlé'n kwlaa béh bôh auyé. Oh yôh so sakpa! Mon o yô so!\n Tyen so'n nin i do'n swran fi simen, san min Si kunngba tye ye o si io. M bo n ti i Wa'n bobo n simen, ye nyanmien su lo ange'm bé kusu bé simen. Ke m bo n katyii Swran'n m ma ba'n, swran'm béh yôh ke Noé i ble su'n sa. Ble so'n nun, ke o ka kaan bo nzué dan'n toh'n, swran'm bé di liké, bé non nzan, bé non nzan, bé dya bla nin bian, lélé fa dyu tyen nga Noé wluu mméli'n nun'n. Ba bu'a liké fi akunndan, lélé nzué dan'n o wa fa bé kwlaa oli. Ke m bo n katyii Swran'n m bale'n o wa yô soo. Ble so'n nun yasua nnyon bo bé ô fié kun su'n béh fah kun, kun kah le. Bla nnyon bo bé su si liké'n béh fah kun, kun kah le. I so'n ti, anh tran minnde, yele ke an si'a tyen nga amun Min'n oh bah nuon. Man amun wun i wle ke, se awlô bô kpen kun si kongue do nga awiéfue'n bah su'n, oh tranh minndee, o su yatyi'e le ke o fiti i sua'n. I so'n ti, amun kusu anh buabua amun wun sié, afin m bo n katyii Swran'n mh bah do nga an bu'a min akunndan'n su.\n Ke Jésus fin Nyanmien sua dan'n nun fitéli b'oh koh'n, i sonnzonfue'm bé wunngéé i wun le, bé fa Nyanmien sua dan'n i wafa nga bé fa kplannin'n klélii. Ye o sé bé ke: ?An wun ninngé kwlaa nga? Nanwle, i yebue fi su ke'e i wiéngu yebue su b'o su kan guamaan. O kô traan asé Olive Ôka'n su. Ye i sonnzonfue'm bé bee i wun le, bé use blele ke: ?Ble ônin ye sa so'm bé yôo, ye nzu ye o ti o bale'n nin men'n i awiélie'n i nzolie nion? Klé é. Jésus sé bé ke: Anh sasa amun wun kpa, nanh man bé laka amun. Afin wa ti ale i wun nde nin i ngannien, béh séh ke, bé ye bé ti Christ (*f1*) nion. Bé wa laka swran kpanngban. Amun wa ti ale i wun nde nin i ngannien, nanh man amun klun titi amun, afin san sa so'm béh yôh. Sannge o su yô'e i awiélie. Nvlé kun wa dyaô nvlé kun wun, ye famien kun wa dyaô i wiéngu famien kun wun. Lika wié'm bé nun awé wa kpen, asie'n o wa kédyé. I kwlaa so'n ti nyrennen'n i bué nuan kaan sa. Bé wa fa amun wla nyrennen nun, béh kunh amun, ye nvlé'n kwlaa béh kpoh amun n dunman nun. O man swran sunman bé ti nun oh satyih, béh fah bé wiéngu wle swran'm bé sa nun, béh kpoh bé wiéngu. Swran kpanngban bo bé ton bé wun suen ke bé ti Nyanmien nuan idyofue'n, bé wa dyaô laka swran kpanngban. Sa tete'n b'o wa son'n ti swran kpanngban bé swran klôle'n oh wiéh. Sannge swran ng'o tre i awlen lélé dyu i awiélie'n, oh fitéh nun. Bé wa kan Nyanmien siéle'n i dyasin fe nga men wunmuan'n nun nan swran'n kwlaa bé ti Nyanmien nde'n. I sin ye men i awiélie'n oh dyuoh.\n Nde nga m ma kan klé o ye'n, fa sié o klun kpa: tyen wié lélé ke men'n oh koh i bué nuan'n, lika'n oh yôh kéklé. Afin swran'm béh buh bé bobo bé wun akunndan, béh yôh sika klôfue, béh dih bé nuan, béh tuh bé wun, béh satyih Nyanmien wun, bé nyin su yi'a bé si nin bé nin mun bé su si'a yé, bé nyin su yi'a Nyanmien, bé su klô'a swran, bé yô bé saa bé su yatyi tyeman, béh dih abla, bé su si'a bé wun su nian, béh yôh wle, béh kpoh swran kpa mun, béh yih bé dyanvue mun man, béh yôh liké bé su bué i akunndan, béh dih tutré, béh klôh men dile'n tra Nyanmien, béh yôh bé wun ke bé srô Nyanmien sa, sannge bé su lafi'e i su ke o kwla sa yô. Nanh fo o wun mantan swran so mun. Bé wié'm bé wlu awlô'm bé nun blelele bé fa bla nga be wu'an sa wle kpa'n, bo bé wun sa sonnin, bo liké fanunfanun bo bé nyin blô bé su'n ti bé yatyi atin kpafue'n. Bé klô ke bé klé bé liké titi, bé klé bé sannge bé kwla wu'an nde b'o ti nanwle'n i wle mlonmlon. Ke Jannès nin Jambrès (*f42*) bé nin Moïse bé sii akplôwa'n, swran so'm bé kusu bé si nde nanwle bo é kan'n i akplôwa. Swran so'm ba satyi, bé akunndan'n ti'a kpa kun, ke bé nian bé wafa nga bé fa lafi Nyanmien su'n, bé wun ke bé lafi'e i su kpa. Sannge bé su kwla yô'e i so dyu'a mmua, afin bé sinnzin'n o wa fité nglô swran'n kwlaa bé nyrun ke swran nnyon so'n bé lie'n sa. O lie'n, a si liké nga n klé'n kpa, nin min nzuen'n, nin min akunndan'n, nin min Nyanmien su bo n lafi'n, nin min awlen bo n tre'n, nin min Nyanmien nin swran'm bé klôle'n, nin min kéklé bo n dyran'n, nin yale nga bé klé min'n, nin nyrennen nga n wuin Antioche nin Icone nin Lystre lo'n. ?Nyrennen'n i nyrun nin i sin ônin ye man wu'en io? Sannge é Min'n déli min i kwlaa so'n nun. Swran kwlaa nga i waan o nin Christ-Jésus béh katyih swran wunmuan oh yôh Nyanmien klun sa'n, san béh kléh i yale. Sannge swran nga bé klun yô wi bo bé ti gblefue'n, bé sa te nga bé yô'n i te'n oh trah laa lie'n, béh lakah swran mun ye béh lakah bé bobo bé wun. Sannge o lie'n, liké nga bé kléé o bo a lafi su'n, nian su kpa. A si swran nga bé kléé wo'n. Ke o fin o ba kaan nun'n, a si Nyanmien Nde nga bé kleli'n, ye man a si ngwlele b'o man se bé lafi Christ su'n bé nyan bé ti nion. Nyanmien Nde kwlaa nga bé kleli'n, i bobo ye o fa maan swran mun ye bé klelio. Bé fa klé liké, bé fa klé swran lélé bé wun nanwle, bé fa tu bé fo, bé fa klé bé sa nga bé yôo o ti kpa'n, nan Nyanmien swran'n nyan liké b'o kwla fa di dyunman kwlaa ng'o ti kpa'n.\nSa nga bé yôli'n 2:1-17\n Ke Pentecôte'n (*f32*) dyuli'n, bé kwlaa bé yiali lika kun. Ke bé ti le'n, kpekuun bé ti liké kun ngan, o fin nyanmien su lo o kpla ke aunngban sa, o wluu sua nga bé ô nun'n, i nun. Béh niaanh… liké wié bo bé ti ke sin taaman sa'n bé ye, bé kpatyikpatyii nun bé trantran bé kwlaa bé ti su. Nyanmien Wawe'n too bé su, o fa bé katyi i lie mlonmlon, kpekuun bé su kan anien ufle wié bo Wawe'n fa wla bé nuan ke bé kan'n. I nun so'n nun, Juif'm bo bé srô Nyanmien'n bo bé fin menmen'n kwlaa bo bé ô asie'n su wa'n bé nun'n, bé ô Jérusalem le. Ngannien so'n ti swran kpanngban kpa bé wa yiaa le, ke bé kwlaa bé tii nde nga bé kan'n bé bobo bé anien'n nun'n, bé wun blibli bé. O fu bé nun, o bô bé nuan ye bé séé ke: ?Ai! bé kwlaa nga bé idyo ye'n, nanh Galiléefue muon? ?O yô se ye man é kwlaa é ti é bobo é anien'n bé nuan nuon? Afin é wié fin Parthes, Mèdes, Élam, Mésopotamie, Judée, Cappadoce, Pont, Asie, Phrygie, Pamphyile, Égypte, Libye i bué ng'o mantan Cyrène lo'n, ye Rome. É wié ti Juif, ye é wié kusu ti swran bo bé katyii Juif. É wié fin Crète, ye Arabie, sannge kusu Nyanmien i abônuan sa b'o yôli'n bo bé su kan'n, é kwlaa é ti é bobo é anien'n nun! O bôô bé kwlaa bé nuan, bé wu'an sa nga bé yôo, ye bé usa bé wiéngu ke: ?Nzu sa yele nga? Sannge wié'm bé yô bé finfin bé sé ke: Nzan ye ba non bé ku a yio. Ye Pierre nin i wiéngu blu-nin-kun'n bé dyaôlio, o sé bé ke: Amun Juif mun, nin amun kwlaa bo an tran Jérusalem wa'n, anh sié amun su tié min nde'n kpa, nan amuan wun i wle! É bo é ô ye'n, é ti'a nzanbôefue ke an bui'n sa, afin lika'n te yô nglemun. Sannge sa nga Nyanmien nuan idyofue Joël kannin'n ye wa yô ye'n, o sé ke: «Nyanmien waan: Anh nian, sa nga tyen wié lélé ke men'n oh koh i bué nuan'n, m ma yô'n ye: Nh fah n Wawe'n man swran'n kwlaa, Amun wa yasua nin amun mma mmla'm bé idyoh n nuan, Amun mma gbanflen'm béh wunh liké aôlia nun, Ye amun si ngbenngben'm bé tyenh lalie.


Zoova ‘i ngwlɛlɛ’n leman sin’ sanngɛ ɔ kɛn i wun ase | Mantan\n1-3. ?Ngue ti yɛ e si kpa kɛ Zoova ti wun ase kanfuɛ ɔ?\nSIƐ kun kunndɛ kɛ ɔ́ tú i wa kan’n i fɔ. Ɔ kunndɛ kɛ i nuan ndɛ’n kan ba’n i awlɛn’n. ?Wafa sɛ yɛ ɔ́ yó ɔ? ?Ɔ́ jáso jrán ba’n su ɔ́ íjɔ i kekle? ?Annzɛ ɔ́ klú i wun lɛ, ɔ́ ló i nɛn’n kán ndɛ’n wɛtɛɛ su klé i? Nanwlɛ, siɛ ng’ɔ ti ngwlɛlɛfuɛ’n nin wun ase kanfuɛ’n, kɛ ɔ́ tú i wa’n i fɔ’n, ɔ yo i wɛtɛɛ su.\n2 ?Siɛ’n i wafa benin yɛle Zoova? ?Ɔ ti tutrefuɛ annzɛ wun ase kanfuɛ? ?I like yolɛ yo ya annzɛ ɔ ti wɛtɛɛfuɛ? Zoova si sa kwlakwla yɛ i ngwlɛlɛ’n leman sin. Kusu’n, sran kun kwla si sa kpanngban, sanngɛ nɛ́n i ti yɛ ɔ́ yó wun ase kanfuɛ ɔ. I sɔ’n ti’n Biblu’n waan ‘sa silɛ’n [...] maan sran tu i wun.’ (1 Korɛntfuɛ Mun 3:19; 8:1) Ɲanmiɛn liɛ’n “i ngwlɛlɛ’n ɔ lɛ-man sin,” sanngɛ ɔ kɛn i wun ase. (Zɔb 9:4) ?Wafa sɛ yɛ e kwla yiyi i sɔ liɛ’n nun ɔn?\n3 Fiɛn kaan sa nunman Zoova wun. Ɔ maan tutre dilɛ’n m’ɔ saci sran’n, ɔ nunmɛn i akunndan’n nun. (Mark 7:20-22) I kpa’n, amun nian ndɛ nga Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ Zeremi kan kleli Zoova’n. Ɔ seli i kɛ: “Saan, ɔ wla kpɛ́n su yɛ á kpɛ́ ɔ ɲin ase nían min.” * (Ngwlɛ Yilɛ 3:20, NW) Amun bɔbɔ amun nian. Zoova m’ɔ sie like kwlaa’n, ɔ kunndɛ kɛ ‘ɔ́ kpɛ́ i ɲin ase nían’ Zeremi m’ɔ ti klɔ sran mɔ fɔ o i nun’n, naan ɔ́ fɛ́ i ɲin síe i su, naan ɔ́ súɛn i bo. (Jue Mun 113:7) Nanwlɛ, Zoova ti wun ase kanfuɛ sakpa. ?Ngue yɛle wun ase kanlɛ sɔ’n? ?Wafa sɛ yɛ ɔ nin i ngwlɛlɛ silɛ’n be kɔ likawlɛ ɔ? ?Yɛ ngue ti yɛ i wun ase kanlɛ sɔ’n ti cinnjin man e ɔ?\nWafa nga Zoova kle kɛ ɔ ti wun ase kanfuɛ’n\n4, 5. (a) ?Kɛ be se kɛ sran kun kɛn i wun ase’n, i bo’n yɛle benin? ?Sran kun i ayeliɛ benin mun yɛ be kle kɛ ɔ kɛn i wun ase ɔ? ?Yɛ ngue ti yɛ ɔ nin i fataman kɛ e bu i kɛ sran ng’ɔ ti wun ase kanfuɛ’n, ɔ leman wunmiɛn naan ɔ ti srongble ɔ? (b) ?Wafa sɛ yɛ Zoova nin Davidi be tranlɛ nun’n, Zoova kleli kɛ ɔ kɛn i wun ase ɔ? ?Yɛ ngue ti yɛ Zoova i wun ase m’ɔ kan’n, ɔ ti cinnjin man e ɔ?\n4 Kɛ be se kɛ sran kun kɛn i wun ase’n, i bo’n yɛle kɛ ɔ bumɛn i wun sran dan, ɔ dimɛn i nuan, ɔ tumɛn i wun. I sɔ sran liɛ’n ti wɛtɛɛfuɛ, ɔ trɛ i awlɛn, i like yolɛ yoman ya. (Galasifuɛ Mun 5:22, 23) Nán e bu i kɛ sran ng’ɔ yi ayeliɛ sɔ’m be nglo’n, ɔ leman wunmiɛn, annzɛ ɔ ti srongble ti ɔ. Afin ayeliɛ sɔ’m be nin Zoova i ya falɛ m’ɔ ti su’n ɔ nin i sran nunnunlɛ’n be kɔ likawlɛ. I kpa bɔbɔ’n, kɛ Zoova kɛn i wun ase’n, m’ɔ yo wɛtɛɛ’n, i lɛ nun’n, ɔ yi i nglo kɛ ɔ trɛ i awlɛn dan naan ɔ si i wun su nian kpa. (Ezai 42:14) ?Wafa sɛ yɛ be wun ase kanlɛ’n nin ngwlɛlɛ silɛ’n be kɔ likawlɛ ɔ? Fluwa kun seli kɛ: ‘Sɛ e waan é bó i kpɔlɛ’n, e kwla se kɛ sran ng’ɔ kɛn i wun ase’n, yɛle sran nga ɔ bumɛn i ngunmin i wun akunndan’n. Ngwlɛlɛ silɛ’n taka wun ase kanlɛ’n su.’ Ɔ maan sran ng’ɔ timan wun ase kanfuɛ’n ɔ timan ngwlɛlɛfuɛ. ?Wafa sɛ yɛ Zoova i wun ase kanlɛ’n kwla yo e ye ɔ?\nSiɛ ng’ɔ ti ngwlɛlɛfuɛ’n, ɔ nin i mma’m be tranlɛ nun’n, ɔ kɛn i wun ase.\n5 Famiɛn Davidi toli jue manmannin Zoova seli kɛ: “A ti kɛ nyrɛn sa, a sasa min, a de min, a yo min kpa ti [“ɔ wun ase kanlɛ’n ti’n,” NW] n yo dan n kɔ min nyrun tititi.” (Jue Mun 18:36) I lɛ’n kle kɛ Davidi m’ɔ ti klɔ sran ngbɛn sa’n, mɔ fɔ o i nun’n, Zoova kpɛ i ɲin ase niɛn i, ɔ sɛsɛ i yɛ ɔ suɛn i bo cɛn kwlakwla. Davidi wunnin i wlɛ kɛ sɛ ɔ́ fíte nun’n, naan ɔ́ yó famiɛn m’ɔ le ɲrun’n, ɔ fin Zoova i wun ase kanlɛ sɔ’n. ?Nanwlɛ, sɛ Zoova kɛnmɛn i wun ase’n naan e nin i e tranlɛ nun’n ɔ yoman kɛ Siɛ kpa kun sa’n, wan cɛ yɛ ɔ́ kwlá fíte nun ɔn?\n6, 7. (a) ?Ngue ti yɛ Biblu’n seman le kɛ Zoova si i jranwlɛ ɔ? (b) ?Wafa sɛ yɛ wɛtɛɛ yolɛ’n nin ngwlɛlɛ silɛ’n be kɔ likawlɛ ɔ? ?Yɛ wan yɛ ɔ yi i sɔ liɛ’n i nglo kpa kle e ɔ?\n6 Sran ng’ɔ kɛn i wun ase’n ɔ nin sran ng’ɔ si i awɛ’n, ngbaciɛ o be afiɛn. Kɛ sran kun si i jranwlɛ’n, ɔ ti kpa. Ayeliɛ kpa sɔ’n yɛ ɔ fata kɛ Ɲanmiɛn i sufuɛ’m be yi i nglo ɔ. Ayeliɛ sɔ’n, ɔ nin ngwlɛlɛ silɛ’n be kɔ likawlɛ wie. Nyanndra Mun 11:2 se kɛ: “Akunndan’n kusu ti wun ase kanfuɛ’m [“be nga be si be jranwlɛ’n,” NW] be liɛ.” Sanngɛ Biblu’n seman le kɛ Zoova si i jranwlɛ. ?Ngue ti ɔ? Afin Ɲanmiɛn Ndɛ’n nun’n, kɛ be se kɛ sran kun si i jranwlɛ’n, i bo’n yɛle kɛ ninnge wie’m be o lɛ m’ɔ si kɛ ɔ kwlá yoman annzɛ ɔ leman atin yoman ɔn. Ɲanmiɛn liɛ’n, ɔ kwla sa kwlaa yo, yɛ ɔ le atin yo like kwlaa, saan kɛ like nga i mmla seiin’m be ti’n, i bɔbɔ waan ɔ yoman’n, yɛ ɔ su yoman ɔn. (Mark 10:27; Tit 1:2) Asa ekun’n, kɛ m’ɔ o like kwlaa ti su’n ti’n, ɔ leman siefuɛ. Ɔ maan ɔ timan su kɛ be se kɛ Zoova si i jranwlɛ.\n7 Sanngɛ Zoova kɛn i wun ase yɛ ɔ ti wɛtɛɛfuɛ. Ɔ kle i sufuɛ’m be kɛ sran ng’ɔ ti wɛtɛɛfuɛ’n ɔ ti ngwlɛlɛfuɛ wie. I Ndɛ’n se kɛ sran ng’ɔ ‘yo i wun aenvuɛ’n [annzɛ ɔ ti wɛtɛɛfuɛ’n] yɛ ɔ ti ngwlɛlɛfuɛ’ ɔ. * (Zak 3:13) Maan e nian ajalɛ nga Zoova kle e i sɔ yolɛ nun’n.\nZoova man sran’m be junman yɛ ɔ sie i su be nuan bo\n8-10. (a) ?Ngue ti yɛ kɛ Zoova man sran junman m’ɔ tie i nuan ndɛ’n, i sɔ’n yo ɲɛnmɛn ɔn? (b) ?Zoova nin i anzi’m be tranlɛ nun’n, wafa sɛ yɛ ɔ kleli kɛ ɔ ti wun ase kanfuɛ ɔ?\n8 Zoova man sran’m be junman yɛ ɔ sie i su be nuan bo. I sɔ’n yi i wun ase kanlɛ’n i nglo dan. I sɔ’n ti abonuan, afin ɔ mianman sran annzɛ afɔtuɛ wun. (Ezai 40:13, 14; Rɔmfuɛ Mun 11:34, 35) Sanngɛ Biblu’n kle e kpɛ sunman kɛ Zoova kɛn i wun ase yo sɔ.\n9 Amun e nian wafa ng’ɔ yili i sɔ’n i nglo Abraamu i lika’n. Le kun’n, aofuɛ nsan be wa toli Abraamu. Anzi mun yɛle aofuɛ sɔ mun. Sanngɛ be nun kun liɛ’n, Abraamu flɛli i kɛ “Zoova.” Afin Zoova dunman nun yɛ ɔ bali ɔ. Ɔ maan nanwlɛ, like nga anzi sɔ’n yoli’n, ɔ ti kɛ Zoova yɛ ɔ yoli sa. Yɛ ndɛ ng’ɔ kannin’n, ɔ ti kɛ Zoova yɛ ɔ kannin sa. Zoova sinnin i lika seli Abraamu kɛ ɔ tili i kɛ ‘sa nga Sodɔmufuɛ mun nin Gomɔrufuɛ’m be yo’n, ɔ yo sro.’ Ɔ kan guali su kɛ: “Ɔ ti bɔ n jra n nian sɛ sa nga be yo’n nin be wun ndɛ nga n ti’n sɛ ɔ ti nanwlɛ o.” (Bo Bolɛ 18:3, 20, 21) I ndɛ sɔ’n kleman kɛ Ɲanmiɛn m’ɔ kwla like kwlaa yo’n, i bɔbɔ ‘ɔ́ jrá.’ Sanngɛ ɔ́ súnman anzi mun ekun naan be wa nian. (Bo Bolɛ 19:1) ?Ngue ti ɔ? ?Ɲanmiɛn m’ɔ wun sa kwlaa’n, sa nga Sodɔmu nin Gomɔrufuɛ’m be yo i sakpa’n, i bɔbɔ’n kwlá siman nun? Ɔ kwla si nun kpa. Sanngɛ Zoova kɛnnin i wun ase mannin anzi sɔ’m be junman naan be wa nian sa sɔ’n nun kpa, naan be ko nian Lɔtu nin i awlobofuɛ mun be osu Sodɔmu lɔ.\n10 Zoova sie i su sran nuan bo wie. Cɛn kun’n, ɔ usɛli i anzi mun wafa nga be kwla yo naan Famiɛn dilɛ’n w’a fi Akabu i sa’n. Nanwlɛ, Zoova w’a mianman kɛ be ukɛ i. Sanngɛ kɛ anzi kun kleli wafa nga ɔ kwla laka Akabu’n, Zoova tieli i ndɛ’n, yɛ ɔ seli i kɛ ɔ wɔ naan ɔ ko yo sɔ. (1 Famiɛn Mun 22:19-22) ?Nán be wun ase kanlɛ yɛle i sɔ’n?\n11, 12. ?Wafa sɛ yɛ Abraamu wa wunnin i wlɛ kɛ Zoova ti wun ase kanfuɛ ɔ?\n11 Kɛ klɔ sran mɔ fɔ o be nun’n be kan be klun ndɛ be kle Zoova’n, ɔ sie i su. I wie yɛle Abraamu liɛ’n. Kɛ Zoova seli i kɛ ɔ su wa nunnun Sodɔmu nin Gomɔru’n, Ɲanmiɛn i sufuɛ kpa sɔ’n i akunndan’n sanngannin. Ɔ seli Zoova kɛ: “A su yo-mɛn i sɔ mlɔnmlɔn. ?Wɔ bɔ a di asiɛ’n sufuɛ’m be kwlaa be jɔlɛ’n, sɛ a di-man nanwlɛ’n, wan yɛ ɔ di i ekun-ɔn?” Ɔ usali Zoova kɛ sɛ lɔ sran kpa’m be ju 50, ɔ́ yáci klɔ sɔ’m be lɛ. Zoova tɛli i su kɛ ɛɛn. Sanngɛ Abraamu usali Zoova ekun kɛ sɛ sran kpa’m be ti 45, ɔ́ núnnún klɔ sɔ’n mun. ?Yɛ sɛ be ti 40 nin? Ɔ usɛli i kosan lɔngɔli su lele. Zoova tɛli i kwlaa sɔ’n su klanman guali Abraamu i awlɛn su nzue, sanngɛ i sɔ’n w’a jɔman Abraamu i klun. Kasiɛn su’n, ɔ usali Zoova kɛ sɛ klɔ sɔ’m be su sran kpa’m be ti blu cɛ’n, ɔ́ yáci be lɛ. Atrɛkpa blɛ sɔ’n nun’n, nn Abraamu nin a wunman Zoova i sran aunnvuɛ silɛ’n i wlɛ kpa. I kwlaa yoli o, Zoova trɛli i awlɛn i wun, ɔ kɛnnin i wun ase naan i sufuɛ Abraamu m’ɔ ti i janvuɛ’n ɔ kɛn i klun ndɛ’n kle i.—Bo Bolɛ 18:23-33.\n12 ?Klɔ sran nga be si ngwlɛlɛ mɔ be si fluwa kpa ekun’n, be nun onin yɛ ɔ kwla trɛ i awlɛn sɔ ɔ? ?Be nun onin yɛ ɔ kwla sie i su tie sran mɔ i sa silɛ jumɛn i liɛ’n nun’n, i nuan ndɛ’n lele ɔ? * E Ɲanmiɛn liɛ’n, ɔ yoli sɔ. Yɛ i sɔ’n kle kɛ ɔ ti wun ase kanfuɛ. Zoova nin Abraamu be yalɛ kokolɛ sɔ’n nun’n, Abraamu wunnin i wlɛ wie kɛ Zoova “fa-man ya ndɛndɛ.” (Ezipt Lɔ Tulɛ 34:6) Atrɛkpa’n, kɛ mɔ Abraamu wunnin i kɛ ɔ leman atin kleman Zoova i like ng’ɔ fata kɛ ɔ yo’n ti’n, ɔ seli i kpɛ nɲɔn kɛ: “Nannan, nán fa ya.” (Bo Bolɛ 18:30, 32) Zoova kusu w’a faman ya. Nanwlɛ, Zoova i wɛtɛɛ m’ɔ ti’n, ɔ kle kɛ ‘ɔ ti ngwlɛlɛfuɛ’ sakpa.\nZoova i like yolɛ yoman ya\n13. ?Biblu’n nun’n, kɛ be se kɛ sran kun “i like yolɛ yoman ya’n,” i bo’n yɛle benin? ?Yɛ ngue yɛ ɔ kle kɛ Zoova i like yolɛ yoman ya ɔ?\n13 Like ɲɛnmɛn kpa kun ekun m’ɔ kle kɛ Zoova ti wun ase kanfuɛ’n yɛle kɛ i like yolɛ yoman ya. Klɔ sran mɔ fɔ o be nun’n, be yiman nzuɛn sɔ’n i nglo kpa. Zoova sie i su anzi mun nin klɔ sran’m be nuan bo, yɛ ɔ mianman be fii kɛ be yo ninnge mun kɛ i bɔbɔ klo’n sa. Sɛ be like nga be waan bé yó’n ɔ fɔnmɛn i mmla seiin mun’n, ɔ man be atin kɛ be yo. Biblu’n nun’n kɛ be se kɛ sran kun “i like yolɛ yoman ya’n” i bo’n yɛle kɛ “ɔ lo i wun.” Nzuɛn nga be fa sie ngwlɛlɛfuɛ’m be nzɔliɛ’n, be nun kun yɛ ɔ o lɛ ɔ. Zak 3:17 se kɛ: “Ngwlɛlɛ b’ɔ fin nyanmiɛn su’n, sɛ ɔ ti sran’n, wuun e se kɛ [...] ɔ ti wɛtɛfuɛ [annzɛ i like yolɛ yoman ya].” Ninnge nga be kle kɛ Zoova i like yolɛ yoman ya’n be nun kun yɛle kɛ, kɛ sa’m be fa ti’n, i su yɛ Zoova nian yo ninnge mun ɔn. Nán e wla fi su kɛ Zoova i dunman’n i bo’n yɛle kɛ ɔ kaci sran’n i wafa ng’ɔ klo kɛ ɔ́ káci’n naan i klun sa’n w’a kpɛn su’n. (Ezipt Lɔ Tulɛ 3:14, NW) ?I sɔ’n kleman kɛ Zoova i like yolɛ yoman ya naan kɛ sa’m be fa ti’n, i su yɛ ɔ nian yo ninnge mun ɔn?\n14, 15. ?Ngue yɛ Zoova i kakaklolo nga Ezekiɛli wunnin i aolia nun’n, ɔ kle e Zoova i anuannzɛ’n i bue ng’ɔ o ɲanmiɛn su lɔ’n su ɔ? ?Yɛ ngbaciɛ benin yɛ ɔ o anuannzɛ sɔ’n nin klɔ sran’m be anuannzɛ’m be afiɛn ɔn?\n14 Biblu’n nun ndɛ kun o lɛ m’ɔ uka e naan y’a wun Zoova i nzuɛn sɔ’n i bo kpa ɔ. Ɲanmiɛn fali i anuannzɛ’n i bue ng’ɔ o ɲanmiɛn su lɔ’n kleli i nuan ijɔfuɛ Ezekiɛli aolia nun. Ɔ wunnin kakaklolo sroesroe kun. Zoova bɔbɔ yɛ ɔ ti su ɔ. Wafa nga kakaklolo sɔ’n kpɛ i wun’n ɔ yo ɲɛnmɛn kpa. I kondokaa’m be ti fleinflein yɛ be bue’n ti nnan. Ɲinma o be su, ɔ sin yia be pɛ. I ti’n be kwla wun lika kwlakwla yɛ kɛ bé kóndo bé kɔ́’n, be kwla to be ti lika uflɛ kpɛ kunngba. I sɔ yolɛ nun’n, be jranman kaan sa, yɛ be dun mmua kpɛman be wun ka. Kakaklolo sɔ’n ɔ kɔman luuu kɛ mmeli dan wie sa. Ɔ wanndi ndɛndɛ kpa kɛ ɲanmiɛn m’ɔ kpa sin piaa’n sa. Lika nga ɔ fata kɛ ɔ wɔ’n, ɔ to i ti lɔ trele. (Ezekiɛl 1:1, 14-28) Nanwlɛ, kɛ nga Ɲanmiɛn Zoova m’ɔ sie like kwlaa’n ɔ fa yo’n sa’n, kɛ sa’n fa ti’n i su yɛ i anuannzɛ’n nian yo ninnge mun wie ɔ. Ɔ maan kɛ lika’n kácikáci kɔ́’n, Zoova i anuannzɛ’n nian su fa ajalɛ ng’ɔ nin i fata’n.\n15 Klɔ sran’m be kwla mian be ɲin be sɔnnzɔn i sɔ yolɛ wie. Sanngɛ klɔ sran’m be like yolɛ yo ya, yɛ nán kɛ sa’m be fa ti’n i su yɛ be nian be fa ajalɛ ɔ. Kɛ be anuannzɛ’m be ti sɔ wie ɔ. Maan e fa sunnzun ase kun: Mmeli dandan nga be sua kannin nzue sin’n, ɔ nin alie nga be sua trɔ mun’n, be ti dandan kpa, ɔ maan be yo sro. ?Sanngɛ sɛ bé kɔ́ lika naan like kun ka lɛ kpɛ be ɲrun’n nin? Be kwlá jranman kpɛ kunngba naan se kɛ be wun kpɛlɛ yɛ bé kpɛ́ ɔ. Alie nga trɔ’n w’a yi i piɛ’n, sɛ ɔ ci flɛn’n saan ɔ́ kɔ́ lele kilo kɔe nɲɔn naan w’a kwla jran. Mmeli nga be sua kannin nzue’n be liɛ’n, sɛ be nuan be motɛli mun bɔbɔ’n, be kɔ lele ju kilo mɔcuɛ naan sɛ bé jrán ɔn b’a jran. Sɛ be waan bé yó naan be ka lɛ wɔ be sin bɔbɔ’n saan bé dún mmua kɔ́ lele jú kilo nsan naan b’a kwla yo sɔ. Kɛ klɔ sran’m be anuannzɛ’m be ti sɔ wie ɔ. Nán kɛ sa’n fa ti’n i su yɛ be anuannzɛ’m be nian be yo ninnge mun ɔn. Tutre’n ti’n, sran’m be nianman kɛ sa’m be fa ti’n naan b’a fa ajalɛ ng’ɔ nin i fata’n. I sɔ’n ti’n, aata difuɛ dandan nin politiki anuannzɛ wie’m be tɔli. (Nyanndra Mun 16:18) Kɛ e si kɛ Zoova nin i anuannzɛ’n be timan sɔ wie’n, ɔ yo e fɛ dan!\nWafa nga Zoova kle kɛ i like yolɛ yoman ya’n\n16. ?Zoova nin Lɔtu be nantilɛ nun’n, ngue yɛ ɔ kle kɛ Zoova i like yolɛ yoman ya ɔ?\n16 Maan e kan Sodɔmu nin Gomɔru klɔ’n be nunnunlɛ’n i ndɛ ekun e nian. Zoova i anzi’n seli Lɔtu nin i awlobofuɛ’m be kɛ be ‘wanndi wɔ oka’n bo lɔ naan b’a wuman.’ Sanngɛ lɔ kɔlɛ w’a yoman Lɔtu fɛ. Ɔ tɛli su kɛ: “?Nannan n ju lɔ sɛ yɛ ɔ yo ye-ɔ?” Lɔtu waan sɛ oka’n bo lɔ yɛ ɔ fata kɛ ɔ wanndi wɔ’n ɔ́ wú. Ɔ maan ɔ srɛli Zoova kɛ ɔ mɛn i nin i awlobofuɛ’m be atin naan be wanndi wɔ klɔ nga be flɛ i Zɔar m’ɔ nunman mmua’n i su lɔ. Kusu nn Zoova kunndɛ kɛ ɔ́ núnnún klɔ sɔ’n wie. Nanwlɛ, srɛ ng’ɔ kunnin Lɔtu lɛ’n, ɔ timan su. Afin Zoova kwla sɛsɛ i nguan’n okaoka lika sɔ’n nun lɔ. Sanngɛ Zoova loli i wun tieli Lɔtu i nuan ndɛ’n, ɔ maan w’a nunnunman Zɔar. Anzi’n kan kleli Lɔtu kɛ: “N tili, ń sí wɔ aunnvuɛ ekun, n su nunnun-man klɔ nga á kɛ́n i ndɛ lɛ sɔ’n.” (Bo Bolɛ 19:17-22) I sɔ’n kle kɛ Zoova i like yolɛ yoman ya. ?Nɛ́n i ɔ?\n17, 18. ?Ninivufuɛ’m be ndɛ’n nun’n, wafa sɛ yɛ Zoova kleli kɛ, kɛ sa’n fa ti’n i su yɛ ɔ nian fa ajalɛ ɔ?\n17 Be nga be kaci be nzuɛn’n, Zoova si be aunnvuɛ wie yɛ ɔ yo sa ng’ɔ ti i nuan su’n be lika. Amun e fa sunnzun ase kun. Kɛ Ɲanmiɛn sunmɛnnin i nuan ijɔfuɛ Zonasi Ninivufuɛ klunwifuɛ’m be klɔ’n su lɔ’n, ɔ wlannin klɔ’n nun seli be kɛ ɔ ka cɛn 40 be klɔ dan sɔ’n ɔ́ núnnún. Sanngɛ Ninivufuɛ’m be wa kacili be nzuɛn’n.—Zonas, ndɛ tre 3.\n18 Kɛ Ninivufuɛ’m be kacili be nzuɛn’n, like nga Zoova yoli’n, ɔ nin nga Zonasi yoli’n be sansan be wun. Zoova sili be aunnvuɛ. I lɛ nun’n, ɔ kleli kɛ, kɛ sa’n fa ti’n, i su yɛ ɔ nian fa ajalɛ ɔ. Afin w’a seman kɛ saan fii ɔ́ klé kɛ ɔ ti ‘alɛ kunfuɛ nin safunyrɛn.’ * (Ezipt Lɔ Tulɛ 15:3) Zonasi liɛ’n w’a kacimɛn i akunndan’n, yɛ w’a siman aunnvuɛ. Kɛ ɔ yo naan ɔ lo i wun kɛ Zoova sa’n, w’a yoman sɔ. I waan kɛ m’ɔ boli Ninivufuɛ’m be nunnunlɛ’n i ndolo’n ti’n, saan nunnunlɛ cɛ yɛ be nunnun be ɔ. I lɛ nun’n, ɔ yoli kɛ mmeli nga be sua kannin nzue be wlanwlan’n, ɔ nin alie nga e kannin be ndɛ’n sa. Sanngɛ Zoova trɛli i awlɛn i nuan ijɔfuɛ’n i wun, ɔ tuli i fɔ naan ɔ lo i wun naan ɔ si aunnvuɛ.—Zonas, ndɛ tre 4.\nZoova i like yolɛ yoman ya, ɔ si like nga e kwla yo’n ɔ nin nga e kwlá yoman’n.\n19. (a) ?Ngue ti yɛ e kwla lafi su kɛ Zoova su seman e le kɛ e yo like nga e kwlá yoman’n niɔn? (b) ?Wafa sɛ yɛ Nyanndra Mun 19:17 kle kɛ Zoova ti Min kun m’ɔ ‘ti kpa mɔ i like yolɛ yoman ya,’ naan ɔ kɛn i wun ase ɔ?\n19 Like nga Zoova kunndɛ kɛ e yo’n ɔ kle ekun kɛ i like yolɛ yoman ya. Famiɛn Davidi seli kɛ: “Ɔ si like ng’ɔ fa yili ye’n. Ɔ o i klun, ɔ si kɛ fa yɛ ɔ fa yili ye-ɔ.” (Jue Mun 103:14) Like nga e kwla yo’n nin nga e kwlá yoman’n, Zoova si i tra e lele. Like nga e kwlá yoman’n, ɔ su seman e le kɛ e yo. Biblu’n kan min nga be “ti kpa bɔ be ti wɛtɛɛ’n [annzɛ be like yolɛ yoman ya’n]” ɔ nin nga “be yo wlɛ’n” be ndɛ. (1 Piɛr 2:18) ?Min’n i wafa benin yɛle Zoova? Nyanndra Mun 19:17 se kɛ: “Like nga sran kun fa cɛ yalɛfuɛ’n, ɔ ti kɛ [Zoova] yɛ w’a fa mɛn i sa.” Ɔ ti weiin kɛ min ng’ɔ ti kpa’n mɔ i like yolɛ yoman ya’n, yɛ ɔ kwla fɛ i ɲin sie like kanngan kwlaa nga be yo man yalɛfuɛ mun’n, be su ɔ. I kpa bɔbɔ’n, Biblu’n nun ndɛ sɔ’n kle kɛ, kɛ klɔ sran sɔ mɔ be timan like fi’n be si be wiengu aunnvuɛ’n kɛ ngalɛ sa’n, Ɲanmiɛn m’ɔ ti nglo nin asiɛ’n be Yifuɛ’n ɔ yo be mo. ?Nɛ́n i sɔ’n yɛ be flɛ i be wun ase kanlɛ kpafuɛ’n niɔn?\n20. ?Ngue ti yɛ e lafi su kɛ Zoova tie e srɛlɛ mun naan ɔ tɛ be su ɔ?\n20 Andɛ’n, Zoova nin i sufuɛ’m be tranlɛ’n nun’n, ɔ te kle kɛ ɔ ti wɛtɛɛfuɛ naan i like yolɛ yoman ya. Kɛ e srɛ i’n, mɔ e lafi su kpa’n, ɔ tie. Kannzɛ ɔ su sunmanman anzi mun kɛ be wa kan ndɛ kle e kɛ laa’n sa’n, sanngɛ nɛ́n i sɔ’n ti yɛ é sé kɛ ɔ tɛman e srɛlɛ’m be su ɔ. Maan amun wla kpɛn su kɛ le kun mɔ be wlali akoto Pɔlu i bisua’n, ɔ seli i niaan’m be kɛ: “An srɛ Nyanmiɛn titi [...] maan n sa n sin amun wun lɔ ekun icra’n.” (Ebre Mun 13:18, 19) I ndɛ sɔ’n kle kɛ ninnge wie’m be o lɛ’n Zoova w’a sunnzunman kɛ ɔ́ yó mán e, sanngɛ srɛlɛ mɔ e srɛ i’n ti’n, ɔ kwla yo man e.—Zak 5:16.\n21. ?Kɛ Zoova yí i wun ase kanlɛ’n i nglo’n, ngue yɛ ɔ yoman ɔn? ?Ngue ti yɛ ɔ fata kɛ e klo Zoova ɔ?\n21 Zoova i wɛtɛɛ yolɛ’n, ɔ nin i su m’ɔ sie i sran nuan bo’n, ɔ nin i awlɛn tralɛ’n ɔ nin i like yolɛ m’ɔ yoman ya’n, be kle kɛ ɔ kɛn i wun ase. Sanngɛ kɛ Zoova yí i sran’n i wafa sɔ’m be nglo’n, ɔ fɔnmɛn i mmla seiin mun. Be nga be tɔn be wun suɛn kɛ be ti Klistfuɛ’n be su kpɛn’m be kle like ng’ɔ yo sran’m be fɛ’n, yɛ ɔ timan be cinnjin kɛ sran’m be fa Ɲanmiɛn i mmla’m be kwlaa be su. Be bu i kɛ sɛ be yo sɔ’n, bé klé kɛ be like yolɛ yoman ya. (2 Timote 4:3) Sanngɛ sran’m be ayeliɛ sɔ’n ɔ nin Zoova liɛ’n timan kun. Afin i nzuɛn’n nin klɔ sran liɛ’n timan kun. Kɛ ɔ́ yí i nglo kɛ i like yolɛ yoman ya’n, ɔ fɔnmɛn i mmla seiin mun le. (Saun Yolɛ 11:44) Maan e klo Zoova, afin i like yolɛ m’ɔ yoman ya’n kle kɛ ɔ kɛn i wun ase. Kɛ e si kɛ Ɲanmiɛn Zoova mɔ i ngwlɛlɛ leman sin’n, ɔ kɛn i wun ase’n, i sɔ’n jɔ e klun tratra su. ?Nɛ́n i ɔ? E klo kɛ é fá e wun é mántan Ɲanmiɛn m’ɔ ti kpli’n mɔ sanngɛ ɔ ti wɛtɛɛfuɛ, m’ɔ trɛ i awlɛn’n, mɔ i like yolɛ yoman ya’n!\n^ ndɛ kpɔlɛ 3 Laa fluwa klɛfuɛ mɔ be flɛ be kɛ Soferimu’n, be kacili ndɛ sɔ’n kɛ Zeremi yɛ ɔ kɛnnin i wun ase sɔ ɔ, afin be ɲrun’n, kɛ Zoova kɛ́n i wun ase lele kɛ ngalɛ sa’n, ɔ nin i fataman. I sɔ ti’n, Biblu kaka nun’n, b’a kaciman Zeremi i ndɛ sɔ’n kɛ ɔ nin i fata’n sa. Sanngɛ Biblu kun nun’n, be kacili Zeremi i ndɛ sɔ’n kpa. Be kacili i kɛ: “Ee, maan ɔ wla kpɛn su, yɛ klu min wun lɛ.”—The New English Bible.\n^ ndɛ kpɔlɛ 7 Biblu wie’m be kaci ndɛ sɔ’n kɛ “be wun ase kanlɛ’n fin ngwlɛlɛ silɛ’n,” yɛ “wɛtɛɛ yolɛ’n yɛ be fa sie ngwlɛlɛfuɛ’m be nzɔliɛ ɔ.”\n^ ndɛ kpɔlɛ 12 Biblu’n kle kɛ be awlɛn tralɛ’n nin be wun tulɛ’n be sansan be wun. (Akunndanfuɛ’n 7:8) Like kun ekun m’ɔ kle kɛ Zoova ti wun ase kanfuɛ’n, yɛle i awlɛn tralɛ’n.—2 Piɛr 3:9.\n^ ndɛ kpɔlɛ 18 Jue Mun 86:5 nun’n, be seli kɛ Zoova ‘klun ti kpa, ɔ yaci sran wun sa cɛ i.’ Glɛki nun ndɛ nga be kacili i kɛ ‘a yaci sran wun sa cɛ i’n’ yɛle épiéïkês. I bo’n yɛle kɛ “ɔ like yolɛ yoman ya.”\nEzipt Lɔ Tulɛ 32:9-14 ?Kɛ Moizi srɛli Izraɛlifuɛ’m be ti Ɲanmiɛn’n, wafa sɛ yɛ Zoova kleli i kɛ ɔ ti wun ase kanfuɛ ɔ?\nJɔlɛ Difuɛ Mun 6:36-40 ?Kɛ Zoova tɛ́ Zedeɔn su’n, wafa sɛ yɛ ɔ kleli Zedeɔn kɛ ɔ trɛ i awlɛn naan i like yolɛ yoman ya ɔ?\nJue Mun 113:1-9 ?Zoova nin klɔ sran’m be tranlɛ nun’n, wafa sɛ yɛ ɔ kle kɛ ɔ ti wun ase kanfuɛ ɔ?\nLik 1:46-55 ?Mali lafili su kɛ Zoova bu wun ase kanfuɛ nin yalɛfuɛ’m be sɛ? ?Ngue ti yɛ wafa nga Zoova bu wun ase kanfuɛ mun nin yalɛfuɛ mun’n, ɔ ti cinnjin man e ɔ?


“Man e anwlɛn maan e lafi Nyanmiɛn su kpa”—Lik 17:5\nKƐNNGƐN I ANIƐN NGA NUN Acoli Albanais Allemand Amharique Anglais Arabe Arménien Aymara Azéri Azéri (cyrillique) Batak (Toba) Bengali Bichlamar Bikol Bulgare Catalan Cebuano Chichewa Chinois (Simplifié) Chinois (Traditionnel) Chitumbuka Chiyao Chokwe Citonga Coréen Croate Créole des Seychelles Créole d’Haïti Danois Efik Espagnol Estonien Fidjien Finnois Français Goun Grec Guarani Gujarati Géorgien Haoussa Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hongrois Hébreu Igbo Iloko Indonésien Islandais Isoko Italien Japonais Javanese Kannada Kazakh Kikamba Kikuyu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Krio Langue des signes américaine Langue des signes argentine Langue des signes brésilienne Langue des signes chilienne Langue des signes chinoise Langue des signes colombienne Langue des signes espagnole Langue des signes finnoise Langue des signes italienne Langue des signes japonaise Langue des signes mexicaine Langue des signes péruvienne Letton Lhukonzo Lifu Lituanien Luganda Luo Macédonien Malay Malayalam Malgache Marathi Maya Mixe Mongol Mooré Ndébélé (Zimbabwe) Norvégien Néerlandais Népali Oromo Ossète Ourdou Ouzbek Pangasinan Papiamento (Aruba) Papiamento (Curaçao) Pendjabi Persan Pidgin salomonien Polonais Portugais Quechua (Bolivie) Quichua (Imbabura) Roumain Runyankore Russe Samoan Sango Serbe Serbe (Romain) Shona Sidama Singhalais Slovaque Slovène Sranan tongo Suédois Swahili Tagalog Tajiki Tamoul Tatar Tchouvache Tchèque Thaï Tigrinya Tiv Tok Pisin Turc Turkmène Turkmène Tuvalu Tzotzil Télougou Ukrainien Vietnamien Wallis Waray-Waray Wawle Wolaitsa Yoruba Zandé Zapotec (de l’isthme)\n“Uka min i su bɔ n lafi-man kpa’n ti.”—MAR. 9:24.\nJUE: 81, 135\n?Ngue ti yɛ ɔ ti cinnjin kɛ e lafi Ɲanmiɛn su kpa ɔ?\n?Ngue yɛ é yó naan y’a lafi Ɲanmiɛn su kpa ɔ?\n?Wafa sɛ yɛ e kwla kle kɛ e lafi Ɲanmiɛn su kpa ɔ?\n1. ?Ngue ti yɛ ɔ ti cinnjin kpa kɛ e lafi Ɲanmiɛn su ɔ? (An nian foto ng’ɔ o kan like suanlɛ’n bo i bo lɛ’n.)\nCƐN wie’n, e tran e usa e wun kɛ: ‘?Be nga be lafi Ɲanmiɛn su mɔ bé ɲán be ti ɲrɛnnɛn dan’n nun’n, ń trán be nun wie li?’ Ɔ ti cinnjin kpa kɛ e lafi Ɲanmiɛn su. Afin, Pɔlu seli kɛ: “Sɛ be lafi-mɛn i su’n, i klun jɔ-man be wun mlɔnmlɔn.” (Ebr. 11:6) E kwla bu i kɛ Ɲanmiɛn su lafilɛ’n ti pɔpɔ. Sanngɛ nn, “sran ngba lafi-man” Ɲanmiɛn su. (2 Tɛs. 3:2) Ndɛ sɔ’m be kle weiin kpa kɛ, ɔ fata kɛ e lafi Ɲanmiɛn su kpa.\n2, 3. (a) ?Kɛ nga Piɛli fa kannin’n sa’n, ngue ti yɛ ɔ ti cinnjin kɛ e lafi Ɲanmiɛn su ɔ? (b) ?Kosan benin mun yɛ like suanlɛ nga wá tɛ́ be su ɔ?\n2 Akoto Piɛli kleli kɛ, kɛ sa wie’m be ju e su’n yɛ e kle kɛ e “lafi Nyanmiɛn su kpa” ɔ. (1 Piɛ. 1:7) Ɲrɛnnɛn dan’n w’a mantan koko. Yɛ e kunndɛ kɛ é trán “be nga be lafi Nyanmiɛn su bɔ be nyan be ti’n,” be nun wie. (Ebr. 10:39) Asa ekun’n, kɛ Zezi Klist wá yí i wun nglo’n, ɔ́ yó be mɔ be lafi Ɲanmiɛn su’n be mo. E kunndɛ kɛ é trán sran sɔ’m be nun wie. I sɔ’n ti’n, ndɛ nga bian kun kan kleli Zezi’n, e kunndɛ kɛ é kán wie. Ɔ seli kɛ: “Uka min i su bɔ n lafi-man kpa’n ti.” (Mar. 9:24) Asa ekun’n, e kunndɛ kɛ é kán ndɛ nga Zezi i sɔnnzɔnfuɛ’m be kan kleli i’n wie. Be seli i kɛ: “Man e anwlɛn maan e lafi Nyanmiɛn su kpa.”—Lik 17:5.\n3 Like suanlɛ nga wá tɛ́ kosan nga’m be su. Yɛle kɛ: ?Ngue yɛ é yó naan y’a lafi Ɲanmiɛn su ɔ? ?Wafa sɛ yɛ e kwla kle kɛ e lafi Ɲanmiɛn su kpa ɔ? ?Sɛ e srɛ Ɲanmiɛn kɛ ɔ man e awlɛn naan e lafi i su kpa’n, ngue ti yɛ e si kɛ ɔ́ tɛ́ e su ɔ?\nƝANMIƐN KUNNDƐ KƐ E LAFI I SU KPA\n4. ?Sran benin mun yɛ sɛ e kanngan be wun ndɛ’m be nun’n, é láfi Ɲanmiɛn su kpa ɔ?\n4 Ɲanmiɛn kunndɛ kɛ e lafi i su kpa. I sɔ’n ti’n, ɔ yoli maan be klɛli sran nga be lafili i su kpa laa’n, be nun sunman be wun ndɛ sieli i Biblu’n nun. Be “klɛli i kwlaa sɔ’n kɛ bé fá klé e ngwlɛlɛ.” (Rɔm. 15:4) Sɛ e kanngan sran sɔ’m be wun ndɛ’n nun’n, é kwlá láfi Ɲanmiɛn su kɛ be sa. Be nun wie yɛle Abraamu, Sara, Izaaki, Zakɔbu, Moizi, Raabu, Zedeɔn nin Baraki. (Ebr. 11:32-35) Andɛ’n, e niaan wie’m be lafi Ɲanmiɛn su kpa. Yɛ be wun ndɛ o e fluwa wie’m be nun. Sɛ e kanngan be wun ndɛ sɔ’m be nun’n, é láfi Ɲanmiɛn su kpa wie. *\n5. (a) ?Wafa sɛ yɛ Eli kleli kɛ ɔ lafi Zoova su ɔ? (b) ?Kosan benin yɛ e kwla fa usa e wun ɔn?\n5 Maan e kan Ɲanmiɛn nuan ijɔfuɛ Eli i ndɛ e nian. Sa sunman nun’n, ɔ kleli kɛ ɔ lafi Ɲanmiɛn su kpa. Kɛ Ɲanmiɛn seli kɛ ɔ́ wá fá wawa yí i mɛn’n su’n, Eli kan kleli famiɛn Akabu. Srɛ w’a kunmɛn i. Ɔ seli Famiɛn’n kɛ: “N kan Nyanmiɛn! [...] Bɔlɛ su gua-man naan se kɛ nzue yɛ ɔ́ tɔ́-ɔ. Saan m’an srɛ Nyanmiɛn kɛ ɔ tɔ yɛ ɔ́ tɔ́-ɔ.” (1 Fam. 17:1) Wawa blɛ sɔ’n nun’n, Eli lafili su kɛ Zoova fanngan nun’n, i bɔbɔ nin sran wie’m bé ɲán like ng’ɔ ju be’n. (1 Fam. 17:4, 5, 13, 14) Kɛ angbeti bla’n i wa’n wuli’n, Eli lafili su kɛ Zoova cɛ́n bakan’n. (1 Fam. 17:21) Kɛ bé yí tɛ Karmɛli oka’n su lɔ’n, ɔ lafili su kɛ Zoova maan sin fín ɲanmiɛn su lɔ jrá naan ɔ́ yrá nnɛn’n i kɔlikɔli. (1 Fam. 18:24, 37) Zoova seli kɛ nzue wá tɔ́ naan wawa’n wá wíe. Eli w’a wunman kɛ nzue w’a mlan. Sanngɛ, ɔ ko kan kleli Akabu. Ɔ seli i kɛ: “Kɔ ko di like naan nɔn nzue, afin n ti nzue’n i ngan.” (1 Fam. 18:41) Kɛ e wun wafa nga Eli lafili Ɲanmiɛn su’n, e kwla usa e wun kɛ: ‘?N lafi Ɲanmiɛn su sɔ wie?’\n6. ?Ngue yɛ maan e kwla lafi Ɲanmiɛn su ɔ?\n6 Kannzɛ é yó sɛ é yó sɛ o, sɛ Ɲanmiɛn w’a fɛmɛn i wawɛ’n w’a manman e’n, e kwlá lafimɛn i su. Afin Ɲanmiɛn sulafilɛ’n, ɔ ti sa nga Ɲanmiɛn wawɛ’n maan sran yo’n, be nun kun. I sɔ’n ti’n, kɛ Zezi se kɛ maan e srɛ Ɲanmiɛn naan ɔ fɛ i wawɛ’n man e’n, ɔ fata e srɛ sɔ. Zezi seli kɛ i Si Ɲanmiɛn “fɛ́ i Wawɛ’n mán be nga be srɛ i’n.”—Lik 11:13.\n7. ?Ngue yɛ é yó naan y’a lafi Ɲanmiɛn su kpa ɔ? An fa sunnzun ase kun yiyi nun.\n7 Sɛ e lafi Ɲanmiɛn su’n, nán e kpɔnzɔ. Maan e fa sunnzun ase kun e yiyi nun. Kɛ e trɔ sin’n, uflɛ nun’n, ɔ jue kpa. Sanngɛ kɛ ɔ́ kɔ́ i ɲrun’n, kpɛkun, ɔ su nuan. ?Sɛ e kunndɛman kɛ ɔ nuan’n, ngue yɛ é yó ɔ? É wláwlá nun yie. I wafa kunngba’n, sɛ e waan é láfi Ɲanmiɛn su titi’n, ɔ fata kɛ e kanngan Ɲanmiɛn Ndɛ’n nun cɛn kwlakwla. Annzɛ e suan nun like. Sɛ e yo sɔ’n, é kló Ɲanmiɛn bɔbɔ nin i nuan ndɛ’n. Kpɛkun, é láfi i su kpa tititi.\n8. ?Ngue yɛ ɔ fata kɛ e yo naan y’a lafi Ɲanmiɛn su kpa titi ɔ?\n8 Like nga e suannin naan b’a yo e batɛmu’n, ɔ fataman kɛ i ngunmin su yɛ e ka ɔ. (Ebr. 6:1, 2) Ndɛ nga Ɲanmiɛn kannin be mɔ b’a kpɛn su’n, ɔ fata kɛ e suan naan e wun be wlɛ kpa wie. Sɛ e yo sɔ’n, é láfi Ɲanmiɛn su kpa. Asa ekun’n, kɛ é kánngan Ɲanmiɛn Ndɛ’n nun’n, ɔ fata kɛ e bu e klun lɔ e nian sɛ e lafi Ɲanmiɛn su kpa o.—An kanngan Zak 1:25; 2:24, 26 nun.\n9, 10. (a) ?Kɛ e nin sran kpa mun e san nun’n, wafa sɛ yɛ i bo’n gua man e ɔ? (b) ?Kɛ e kɔ aɲia’m be bo’n, wafa sɛ yɛ i bo’n gua man e ɔ? (c) ?Kɛ e bo jasin fɛ’n, wafa sɛ yɛ i bo’n gua man e ɔ?\n9 Akoto Pɔlu seli i niaan Klistfuɛ mun kɛ, be ‘wla be wun fanngan Ɲanmiɛn su mɔ be lafi’n’ ti. (Rɔm. 1:12) Kɛ e nin e niaan mun e tran e koko yalɛ’n, e wla e wun fanngan. Be nga sa wie’m be nun be kleli kɛ be lafili Ɲanmiɛn su’n, sɛ e nin be e koko yalɛ’n, é yó kpa. (Zak 1:3) Nanwlɛ, sɛ e nin sran kpa e san nun’n, é láfi Ɲanmiɛn su kpa. Sanngɛ, sɛ e nin sran tɛ e san nun’n, é yáci Ɲanmiɛn su lafilɛ. (1 Kor. 15:33) I sɔ’n ti, Pɔlu seli kɛ “nán maan e yaci yialɛ’n [...]. Sanngɛ maan e yia e tu e wun fɔ.” (An kanngan Ebre Mun 10:24, 25 nun.) Like nga e suɛn i aɲia’m be bo lɔ’n ti’n, e lafi Ɲanmiɛn su kpa ekun. Ɲanmiɛn Ndɛ’n se kɛ: “Ndɛ nga sran ti’n yɛ maan ɔ lafi Nyanmiɛn su-ɔ.” (Rɔm. 10:17) I sɔ’n ti’n, maan e tran aɲia’m be bo titi.\n10 Kɛ e bo jasin fɛ’n mɔ e kle sran’m be Biblu’n nun like’n, e lafi Ɲanmiɛn su kpa. Yɛ Ɲanmiɛn su mɔ e lafi’n ti’n, e kɛn i ndɛ’n yakpa su kɛ Klistfuɛ klikli’m be fa yoli’n sa.—Yol. 4:17-20; 13:46.\n11. (a) ?Ngue ti yɛ Kalɛbu nin Zozie be wa lafili Ɲanmiɛn su kpa ekun ɔn? (b) ?Ngue yɛ é yó naan y’a lafi Ɲanmiɛn su kpa wie ɔ?\n11 Kɛ e wun wafa nga Ɲanmiɛn tɛ e srɛlɛ’n su’n, ɔ nin wafa ng’ɔ nian e lika’n, e lafi i su kpa ekun. I wie yɛle Kalɛbu nin Zozie be liɛ’n. Ɲanmiɛn su mɔ be lafi’n ti’n, be ko kplali mɛn nga Ɲanmiɛn seli kɛ ɔ́ fá mán Izraɛlifuɛ mun’n. Kɛ ɔ́ cɛ́ kɔ’n, be lafili Ɲanmiɛn su kpa ekun. Afin be wunnin kɛ Ɲanmiɛn suannin be bo titi. I kwlaa sɔ’n ti’n, Zozie seli Izraɛlifuɛ mun kɛ: “Kasiɛ nga Anannganman b’ɔ ti amun Nyanmiɛn’n boli amun’n, i wie fi nun-man lɛ b’ɔ kali ngbɛn-ɔn.” Zozie kan guali su kɛ: “I sɔ’n ti, amun nyin yi Nyanmiɛn, amun tu amun klun be su i. Nán amun kpɔci i mlɔnmlɔn. [...] N liɛ’n, e nin min osufuɛ mun, é sú Anannganman.” (Zoz. 23:14; 24:14, 15) Sɛ e fa e wla gua Zoova su’n, é wún kɛ ɔ yiman e ase le. Ɔ maan, é láfi i su kpa trá laa’n.—Jue. 34:8.\nMAAN E KLE KƐ E LAFI ƝANMIƐN SU\n12. ?Kɛ nga Zaki fa kannin’n sa’n, wafa sɛ yɛ e kwla kle kɛ e lafi Ɲanmiɛn su ɔ?\n12 ?Wafa sɛ yɛ e kwla kle kɛ e lafi Ɲanmiɛn su ɔ? Zezi i sɔnnzɔnfuɛ Zaki tɛ su. I waan: “Sa kpakpa nga n yo be’n, ḿ má fá klé wɔ kɛ n lafi Nyanmiɛn su.” (Zak 2:18) Ɔ maan, sa nga e yo’n yɛ ɔ kle kɛ e lafi Ɲanmiɛn su ɔ. É wá kán sa sɔ’m be nun wie’m be ndɛ.\nBe nga be yo like kwlaa nga be kwla yo naan b’a bo jasin fɛ’n, be kle kɛ be lafi Ɲanmiɛn su kpa. (An nian ndɛ kpɔlɛ 13 nun.)\n13. ?Ngue ti yɛ kɛ e bo jasin fɛ’n, e kle kɛ e lafi Ɲanmiɛn su ɔ?\n13 Sa ng’ɔ fata kɛ e yo e fa kle kɛ e lafi Ɲanmiɛn su’n, i cinnjin kpa’n kun yɛle jasin fɛ’n i bolɛ. Afin kɛ e bo jasin fɛ’n, e lafi su kɛ cɛn nga Ɲanmiɛn sieli i kɛ ɔ́ núnnún mɛn’n w’a mantan koko kpa naan cɛn sɔ’n, “ɔ su sɛn-mɛn i wun.” (Aba. 2:3) Maan e tinuntinun e usa e wun kɛ: ‘?Jasin fɛ’n i bolɛ’n ti min cinnjin? ?N tu min klun n kan Ɲanmiɛn i ndɛ n kle min wiengu? ?N yo like kwlaa nga n kwla yo’n naan m’an di Zoova junman’n i kpa?’ (2 Kor. 13:5) Nanwlɛ, maan e bo jasin fɛ’n e kle kɛ e lafi Ɲanmiɛn su. Afin “kɛ ɔ fite be nuan’n, be fite nun.”—An kanngan Rɔmfuɛ Mun 10:10 nun.\n14, 15. (a) ?Wafa sɛ yɛ cɛn kwlakwla e kwla e kle kɛ e lafi Ɲanmiɛn su ɔ? (b) An kan sran kun m’ɔ kleli kɛ ɔ lafi Ɲanmiɛn su’n i ndɛ.\n14 Kɛ kekle tɔ e su mɔ e tra e awlɛn’n, e kle wie kɛ e lafi Ɲanmiɛn su. ?E ti yalɛfuɛ, annzɛ e ti tukpacifuɛ? ?E sa sin w’a bubu e, annzɛ e wla w’a bo e wun? ?Annzɛ kusu sa uflɛ wie o e su? Sɛ ɔ ti sɔ’n, maan e lafi su kɛ Zoova nin Zezi be kwla “ti e wun nyanman nun” blɛ ng’ɔ ti su’n i nun. (Ebr. 4:16) Kɛ e srɛ Ɲanmiɛn kɛ ɔ nian e lika’n, e kle kɛ e lafi i su. Zezi kleli kɛ sɛ é srɛ́ Ɲanmiɛn’n, e kwla se i kɛ: “Cɛn kwlaa man ye aliɛ ng’ɔ ju ye’n.” (Lik 11:3) Sa wie mɔ Biblu’n kan be ndɛ’n, be kle weiin kɛ Zoova kwla man e like nga e sa miɛn i wun’n. Kɛ Famiɛn Akabu blɛ su wawa’n kpɛnnin kekle Izraɛli mɛn’n su’n, Zoova niannin Eli i lika. Zoova maan “kɔkɔkuankuan’m be blɛ i kpaun nin nnɛn nglɛmun nin nnɔsua, kpɛkun ɔ nɔn nzue ba’n i nzue’n wie.” (1 Fam. 17:3-6) E lafi su kɛ Zoova kwla yo maan e kusu e ɲan like nga e sa miɛn i wun’n.\nKɛ kekle’n tɔ e su mɔ e tra e awlɛn’n, e kle kɛ e lafi Ɲanmiɛn su. (An nian ndɛ kpɔlɛ 14 nun.)\n15 E lafi su kɛ sɛ e nanti ndɛ nga Biblu’n kan’n su’n, e awlofuɛ’m be kwla ɲan aliɛ titi. I wie yɛle aniaan bla Rebeka, ɔ nin i wun’n be liɛ’n. Be tran Azi mɛn’n nun lɔ. Afɔtuɛ nga be o Matie 6:33, ɔ nin Nyanndra Mun 10:4 be nun’n, be nantili su. Rebeka waan junman nga i wun’n di’n, i ti be kwlá suman Zoova kpa. I sɔ’n ti’n, ɔ yacili junman sɔ’n i dilɛ. Kusu’n, be le ba nnan. Kɛ ɔ ko yo naan b’a kwla nian be lika’n, be tɔnnin aliɛ be yoli i atɛ. Ɔ maan, be ɲannin sika be fa niannin be awlobo’n i lika titi. Rebeka waan: “Zoova niannin e lika titi. Aliɛ kaan sa bɔbɔ w’a tuman e awlo’n nun le.” Atrɛkpa’n, i sɔ sa’n w’a ju amun su le. Ɔ maan siɛn’n, amun lafi Zoova su kpa ekun. ?Nɛ́n i ɔ?\n16. ?Sɛ e lafi Ɲanmiɛn su’n, wafa sɛ yɛ i bo’n gúa mán e ɔ?\n16 Maan e wun i wlɛ titi kɛ sɛ e nanti like nga Ɲanmiɛn kle e’n su’n, ɔ́ nían e lika titi. Kɛ Pɔlu klɛ́ i niaan Klistfuɛ’m be fluwa’n, ɔ boli ndɛ kun mɔ Abakiki kannin’n su. Ɔ seli kɛ: “Sran ng’ɔ lafi Nyanmiɛn su bɔ maan ɔ kaci sran kpa’n, ɔ́ nyán nguan.” (Gal. 3:11; Aba. 2:4) I sɔ’n ti’n, maan e lafi Ɲanmiɛn m’ɔ kwla uka e’n i su kpa. Pɔlu fa e ɲin sie i sɔ’n su. I waan: “Kɛ e wun sa nga Nyanmiɛn yo man ye’n, ɔ maan e si kɛ ɔ kwla yo sa dan tra like nga e srɛ i kɛ ɔ yo’n i kwlaa, ɔ nin like nga e bu i akunndan’n i kwlaa.” (Efɛ. 3:20) E mɔ e ti Zoova i sufuɛ’n, e tu e klun e su i. Sanngɛ kɛ é yó sɔ’n, e si kɛ e kwlá yoman ninnge ngba. Nanwlɛ, kɛ e mian e ɲin e su Zoova mɔ e wun kɛ ɔ yra e su’n, ɔ yo e fɛ dan. ?Nɛ́n i ɔ?\nƝANMIƐN TƐLI BE SU\n17. (a) ?Wafa sɛ yɛ Ɲanmiɛn tɛli Zezi i sɔnnzɔnfuɛ’m be su ɔ? (b) ?Sɛ e srɛ Ɲanmiɛn kɛ ɔ man e awlɛn naan e lafi i su’n, ngue ti yɛ e lafi su kɛ ɔ́ tɛ́ e su ɔ?\n17 Kɛ e nian sa nga like suanlɛ nga w’a yiyi be nun’n, e kwla kan ndɛ nga Zezi i sɔnnzɔnfuɛ’m be kannin’n wie. Be seli i kɛ: “Man e anwlɛn maan e lafi Nyanmiɛn su kpa.” (Lik 17:5) Afuɛ nga be flɛ i 33, Pantekɔtu nun’n, Ɲanmiɛn tɛli be su. Yɛle kɛ, ɔ fɛli i wawɛ’n mannin be. Ɔ maan, be wunnin i klun sa’n i wlɛ weiin kpa. Kɛ ɔ yoli sɔ’n, b’a sisiman be bo. Be kannin Ɲanmiɛn ndɛ’n asiɛ wunmuan’n su. (Kol. 1:23) E kusu e lafi su kɛ Ɲanmiɛn kwla tɛ e su wie. Afin Ɲanmiɛn Ndɛ’n se kɛ: “Like kwlaa nga e srɛ i’n, b’ɔ ti i klun su’n, ɔ́ mán ye.”—1 Zan 5:14.\n18. ?Wafa sɛ yɛ Zoova yra be nga be lafi i su’n, be su ɔ?\n18 Maan e lafi Zoova su kpa. Sɛ e yo sɔ’n, i klun jɔ́ e wun. Sɛ e srɛ i kɛ ɔ man e awlɛn naan e lafi i su kpa’n, ɔ́ tɛ́ e su. Ɔ maan, é láfi i su kpa trá laa’n. Kpɛkun, ɔ́ bú e kɛ e “nin i famiɛn dilɛ’n wie fata.”—2 Tɛs. 1:3, 5.\n^ ndɛ kpɔlɛ 4 Be nun wie yɛle Lillian Gobitas Klose (Afuɛ 1993, Zuie 22, Réveillez-Vous!), Feliks Borys (Afuɛ 1994, Fevrie 22, Réveillez-Vous!), Josephine Elias (Afuɛ 2009, Sɛptamblu, Réveillez-Vous!).