Авар мацӀ — Википедия\n(«МагӀарул мацӀ» гьумералдаса гьанибе буссинабуна)\nაჳარ მაც, اوار ماج, Awar macʼ\nმაღარულ მაც, ماعارول ماج, Maǥarul macʼ, МагІарул мацӀ\nРоссия, Азарбижан, Хъазахъистан, Гуржи ва Туркия\nАваргун гІанди къокъа\nАвар адабияталъулаб мацІ\n— кириллица (1938 соналдаса)\n— латин (1928 – 1938)\n— гІараб (XV–1928)\n— гуржи (XII–XIV)\nРасмияблъун бугеб бакӀ\nav – Avaric\nava – Avaric\nava – Avar\nАвар мацI нахгун-дагъистаналъул мацIазда гьоркьоб 16–29\nГьаб макъалаялда руго ХФА-лъул ишараби. Визуализациялъе къварегӀараб кумек[en] гьечӀони, Юникодалъул ишарабазул бакӀазда рихьизаризе бегьула гьикъул ишараби, ункъбокӀонал яги цогидал ишараби[en]. ХФА-лъул ишарабазул байбихьул малъа-хъваязухъ балагье Справка:ХФА[en].\nАвар мацӀ (ХФА: aw.ˈar mat͡sʼː) ккола Бакъбаккул Кавказалда бугеб нахгин дагъистанияб хъизаналъул аваразул мацІазул гІаркьелалъул аваргин гІандисезулаб къокъаялъул мацIлъун.\nТІибитІун буго аслияб къагІидаялъ Дагъистаналда ва ЦІоралда, Чачаналда, ва гьединго Хъизихъалда, ва Туркиялда ругел авар мужагьирзабазда гьоркьоб. Ккола Дагъистаналъул расмиял мацІазул цояблъун, гьединго Дагъистаналъул бакътІерхьуда, ай тарихияб Аваристаналда бугеб лингва франкалъун (болмацI). Авар адабияталъулаб мацІалъул кьучІалда буго болмацI — цебе аваразул жидедаго гьоркьоб бо бакӀарараб мехалъ бицунеб букІараб мацӀ. КІалъалезул къадар бахуна цо миллионалде.\nАвар мацІалъул фонетикияб гІуцІиялда буго гІатІидаб рагьукъал гьаркьазул (консонантазул) система, жиндида жаниб халалъарал (фортисалъул) лабиалиялги (кІутІбузулал) рагьукъалги ругеб. Рагьараб гьаракь адбияталъулаб авар мацІалда буго щуго, гьел руго гІадатал, кирго абула кӀудияб хиси ккечӀого, ай аллофонлъи гьечӀого, амма сверелазда дандчӀвала халатал рагьарал гьаркьалги (ралагье хундерил сверел).\nМорфологияб гІуцІи буго агглютинативияб, жинда гьоркьоб формантаздалъун рагІи хисиги флексияги бугеб. Буго гІатІидаб игІрабазул система: гьезул 4 — гІадатаб игІраб аслияб, актив, хаслъул ва кьовул); 24 — бакІалъул игІраб (чІовул, яги локатив, рачІул, яги аллатив, ратІалъул, яги аблатив ва транслатив). Синтаксисалъул системаялда жумлаялъул гІуцІи буго гІемерго эркенаб.\nЛексика аслияб къагІидаялъ буго жиндирго, буго гьединго цогидал мацIаздасан рачIарал рагIабазул гІатІидаб гъат. ГIемерисел рагIаби рачIарал руго гьоркьохъел гIасрабаздаса байбихьун гІараб, тюрк, парс мацІаздасан, XIX гIасруялдаса гІурус мацIалдасаги (гьенисанго халкъаздагьоркьосеб лексикаги).\nАвар мацIалъул буго чанго сверел, гьел рикьула хьундасеб ва бакъдасеб тІадкаламазде. MацIалъул свералабазда гьоркьоб буго фонетикияб, морфологияб ва лексикияб батIалъи. Стандартияблъун ккола шималияб тІадкаламалде гъорлъе унеб адабияталъулаб мацІ.\n1.1 ТIибитIун бугеб бакI ва кIaлъалезул къадар\n1.2 Социолингвистикиял баянал\n1.3 Авар мацІалъул свералал\n3.1.1 Рагьукъал хІарпал\n3.1.2 КІирекъарал хІарпал\n3.1.3 Рагьукъал лабиаллъарал гьаркьал рихьизарулел хІарпал\n3.1.4 Гьанжесеб авар хъвай-хъвагІиялда ругел гІадатиял, журарал ва кІирекъарал хІарпал\n4 Лингвистикияб сипат-сурат\n5.1 Рагьукъал гьаркьал\n5.2 Рагьарал гьаркьал\n5.4 Аслиял фонетикаял хиса-басиял\n6.1.1 Классалъул (жинсалъул) категория\n6.1.2 ГІемерлъул формаялъул категория\n6.1.3 ИгІрабалъул категория\n6.1.4 ЦІаралъул свери\n6.3.1 Къадаралъул рикІкІен\n6.3.1.1 Иргадул рикІкІен\n6.3.1.2 РикІкІен игІрабазде свери\n6.4.1 ЦІарубакІ игІрабазде свери\n6.5.2 ФигІлуялъул категориял\n6.5.2.1 Фреквентатив ва каузатив\n6.5.2.2 Классалъул (жинсияб) категория\n6.5.2.3 Заманалъул категория\n6.5.2.4 Буссинабиялъул (модусалъул) категория\n6.5.2.5 ГьечІолъиялъул форма\n6.5.3 ФигІлуялъул хасал формаби\n6.6 ТІадрагІи (адверб)\n6.11 РагІи лъугьин\n8.1 Авар мацІалъе Сводешил сияхІ\n8.2 Жиндирго лексика\n8.3 Цогидал мацІаздаса рачІарал рагІаби\n8.3.5 Интернационализмал ва еропаялъулал мацӀаздаса рачӀарал рагӀаби\n9 Балагье гьединго\n11 КъватІисел регІелал\nЛингвогеография[хисизабизе | код хисизабизе]\nТIибитIун бугеб бакI ва кIaлъалезул къадар[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІ тIибитIун буго аваразул Хунзахъ, Бакълъул, Гъуниб, НахъбакІ, ЛъаратІа, Унсоколо, ЧІарада, Шамилил мухъазда, Болъихъ, ГІахьвахъ, ЦІумада ва ЦIунтIа мухъазда; Дагъистаналъул Бабаюрт (21 %), Шурагьиб (27 %), Гелбахъ (83,9 %), Лаваша (25 %), Хасавхъала (33 %), БагІархъала (46 %), Тарумасул (35 %), ЦІияблак (23 %) ва Рутул (ГьочотIа росу) мухъаздаги, гьединго МахІачхъала (26 %), Гъизилюрт (70,88 %), Гъизляр (21 %), Салануб (46 %), Хасавюрт (30,66 %), Шура (45,79 %) шагьараздаги. Азарбижаналъул хьундасеб (шималияб) рахъалда (аваразул ЦIоралда), Чачаналъул Шарой мухъалда 54,49 %, (Кванхи ва Бути росаби), Гуржиялъул хундасебгун бакъбаккул рахъалда ва Туркиялда гIумру гьабун ругел аваразда гьоркьоб.\nРоссиялда авар мацIалда кIалъалезул къадар бахуна — 715 297 чиясде (2010). Гьеб рикIкIеналда гъорлъе рачун руго гІандигун цез мацІазда кІалъалел цо чанго росабазул гІадамалги, жидеца кІиабилеб мацІлъун авар мацІ хІалтІизабулеб букІиналъ. Рахьдал мацI бицунеб гIадин авар мацI бицунезул къадар бахуна гIага-шагарго — 703 азар. чиясде (2010), 65 азаргогІан авар мацІалъ кІалъалев чи вуго Дагъистанги Азарбижанги тун къватІихун.\nАваразул гІемераб къадар кІалъала кІиго мацІалда: жибго авар мацІалдаги гІурус мацІалдаги. Дагъистаналда ругезул гІурусалъ кІалъалезул къадар бахуна 63,3 %, Азербайджаналда ругезул — 9,3 %, ахиресезул 68 % ккола къажар мацІалда кІалъалел. ЮНЕСКО-ялъул классификациялда рекъон авар мацІ буго жиб тІагІине бегьулеб мацІлъун.\nГIурус армиялъул генерал А. А. Неверовскиясул 1847 соналъ гьабураб хъвай-хъвагIиялда буго:\nАварал кидаго мугIрузда бищун къуватаб халкълъун букIиналъ, гьез Дагъистаналъул бакъулъ бакI кколеб букIиналъ, гьезул мацI лъугьана гьеб мухъалъул халкъазда гьоркьоб бищун тIибитIараблъун. Киназдего гIунтIун магIарулазда кIола авар мацIалда кIалъазе ва жидедаго гьоркьоб кIалъазе хIалтIизабула.\nОригиналияб текст (гІурус)\nТак как Аварцы составляли всегда самое сильное племя в горах, всегда занимали средину Дагестана, то и язык их сделался господствующим между обитателями описываемого края. Почти все горцы умеют говорить по-аварски и употребляют этот язык при изустных сношениях между собою.\nСоциолингвистикиял баянал[хисизабизе | код хисизабизе]\nНуцалзабазул заманалдаги, имаматалдаги авар мацIалда цадахъ тIибитIун букIана ГІараб мацІ, гьеб хIалтІизабулаан диванханаялъулги сиясаталъулги ишал тIуразе, авар мацІ (болмацІ) букIана жамгІияблъун.\nЖакъа къоялдеги Авар мацI буго Дагъистаналъул бакътIерхьуда бугеб лингва франкалъун. МагIарул мухъазда авар мацIалда буго байбихьул школазда дарсал кьей, гьоркьохъеб школалда авар мацIалъул ва адабияталъул дарсал руго. Гьединго авар мацI малъула Азербайджаналда ва Дагъистаналда ругел аварал цIикIкIанисел ругел школабазда. Авар мацI лъазе гьабулел къокъаби руго Дагъистаналъул вузаздаги.\nРоссиялъул империялъ кверщел гьабилалдего, магIарул росабалъ рукIана мадрасаби. ТIоцебесел школаби рагьана 1866 соналъ Хунзахъ, 1891 соналъ Болъихъ, 1899 соналъ Гъуниб.\nАвар мацIалда къватIире риччала гьунарияб ва жамгIиябгин сиясияб адабият: «ХIакъикъат», «Цолъи», «Кьоял» ва 14 мухъалъул казиятал, журналал, буго гьединго радио ва телебихьи. ХIалтIула авар мацIалда музыкалиябгин драматикияб театр ЦӀадаса ХӀамзатил цIаралда бугеб (1935 соналдаса).\nАвар мацІалъул свералал[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацIалъул сверелал адабияталъул мацIалдаса гIемерго ратIалъарал руго. Гьел рикьула шималияб ва жанубияб тІадкаламазде. ТIоцIебеселде гъолъе уна салатавиялъул, хундерил ва бакъбаккул рахъалъул свералаби. КIиабилелде гъорлъе уна гьидерил, анцухъдерил, закаталисезул, къарахъдерил, гIандалазул, къехIдерил ва гьочотІисезул мацIалъул свералаби. Гьезда гьоркъохъеб бакІ ккола бакълъухъезул мацIалъул свери. МацIалъул свералабазда гьоркьоб буго фонетикалъулги, морфологиялъулги, лексикалъулги батIалъи.\nШималияб тІадкаламалъул мацIалъул свералаби — бакъбаккул (Шургьиб, Хьаргаби ва Лаваши мухъалъул), нахъбакІалъулаб (НахъбакІ, Бакълул ва цогидалги мухъал), хундерил (Хунзахъ ва Унсоколо мухъал) — руго адабияталъул мацIалде бищун гIагарал (адабияталъул мацIалъе кьучIаб буго хундерил диалект). Гьезул дагьаб батIалъи буго: хундерил. ва бакъбаккул свералабазда у, салатавиялъулазда о хIалтIизаби, п хIарпалъул бакIалда гь хIалтIизаби, цо-цо рагьарал гьаркьазда гьоркьоб рагьукъаб б тIагIин; хундерил диалекталда жинсиял гIаламатал (рагIул ахиралда ругел) гьоркьор риччай.\nКъиблаяб рахъалъул тІадкалам бикьула 6 мацIалъул сверелалде, гьезул адабияталъул мацIалдаса кIудияб батIалъиги буго.\nАслияб макъала: Авар мацІалъул тарих\nАвар мацІалъул тарихалъул хІакъалъулъ хасал гІелмиял хІалтІаби гьечІо; XVII—XVIII гІасрабазул авар мацІалъул хъвай-хъвагІиялъул памятникаазул лингвистикияб рахъалъ гІелмияб цІех-рехги гьабун буго загІипго. Жанисеб реконструкциялъул кумекалдалъун цебесеб (прото-) авар мацІалъул цо-цо сипатал руго баян гьарун: халатал ва къокъал латералиял абруптивиял аффрикатал данде лъей, ункъабилеб грамматикияб класс букІин, жиндир гІаламатлъун р- суффикс бугеб ва ц.\nXVII—XIX гІасрабазда шималияб тІадкаламалъул аслуялда лъугьана болмацІ — мацІазул свералабазда гьркьоб бугеб кІалзул калам. Гьениб аслияб роль буго хундерил диалекталъул, жиб бищун камилаблъун рикІкІунеб букІараб. БолмацІ лъугьиналъе рукІана рагъулабгун сиясатияб ва экономикиял гІиллаби, авар миллат цолъи, нуцаллъиялъул къуват цІикІкІин.\nГьеб мацІалда, цо-цо свералабузул сипаталги жинда гъорлъ дандчІвалеб, хъвалел рукІана XVII—XVIII гІасрабазул хъвадарухъабаз ва шагІирзабаз жидерго асарал, гьебго мацІ хІалтІизабулаан XIX ва XX гІасруялъул байбихьуда рукІарал шагІирзабаз, жал шималияб тІадкаламалъул кколел рукІарал: БакьайчІиса ЧІанкІа, ХъахІабросулъа МахІмуд, Ругъжаса Элдарилав, МестІерухъа НурмухІамад, Инхоса ГІалихІажияв ва цогидалги. Халкъиял кІучІдулги, мисалалъе Хочбарил хІакъалъул гІадинал, хъварал руго болмацІалда.\nXX гІасрулъул кІиабилеб бащалъиялдаса авар адабияталъулаб мацІ цебетІеялъе кІудияб хІалтІи гьабула ЦІадаса ХІамзатица. Гьеб заманалда авар мацІалъул къамусияб гІуцІиги терминалогияги бечелъулеб букІана жиндаго жаниб цІиял рагІаби лъугьиналдалъунги, цогидал мацІаздаса рагІабазул тармажа гьабиялдалъунги, семантикияб рахъалъ лъугьунел хис-басалдалъунги.\nНилъер заманалда адабияталъулаб мацІ цебетІеялъе кІудияб хІалтІи гьабуна ХІамзатил Расулил, ГІалилазул Фазул ва цогидал аваразул шагІирзабазул ва хъвадарухъабазул прозаялъ ва асараз.\nХъвай-хъвагIи[хисизабизе | код хисизабизе]\nАслияб макъала: Авар хъвай-хъвагІи\nТІоцебесеб авар мацІалъ хъварал хъвай-хъвагІаби ккола гуржи хатІалъ хъанчабазда гьарурал. XV гӀасаруялдаса байбихьула гІараб хатІги кьучІалъе лъун гьабураб гІажам алипба хІалтІизабизе. 1928—1938 соназда авар мацӀалъе хӀалтІизабулаан латин алип. 1938 соналъ гьеб алип бачана кирилицалде, ва жакъа къоялъги гьелдаго буго.\nАлипба[хисизабизе | код хисизабизе]\nА а а [ä] И и и [i] П п пэ [p] ЦӀ цӀ цӀе [t͡sʼ]\nБ б бэ [b] Й й йи [j] Р р эр [r] Ч ч че [t͡ʃ]\nВ в вэ [w] К к ка [k] С с эс [s] ЧӀ чӀ чӀе [t͡ʃʼ]\nГ г гэ [ɡ] Къ къ къа [q͡χːʼ] Т т тэ [t] Ш ш ша [ʃ]\nГъ гъ гъэ [ʁ] Кь кь кьэ [t͡ɬːʼ] ТӀ тӀ тӀэ [tʼ] Щ щ ща [ʃː]\nГь гь гьэ [h] КӀ кӀ кӀа [kʼ] У у у [u] ъ къараб ишара [ʔ]\nГӀ гӀ гӀе [ʕ] Л л эл [ɫ]/[l] Ф ф эф [f] ы (къараб и) —\nД д дэ [d] Лъ лъ элъ [ɬ] Х х ха [χ] ь (тамахаб ишара) —\nЕ е йе [j] (ЛӀ лӀ) [t͡ɬː] Хъ хъ хъа [q͡χː] Э э э [e]\nЁ ё йо [j] + [o] М м эм [m] Хь хь хьа [x] Ю ю йю [j] + [u]\nЖ ж жэ [ʒ] Н н эн [n] ХӀ хӀ хӀа [ħ] Я я йа [j] + [a]\nЗ з зе [z] О о о [o] Ц ц це [t͡s]\nАслияб авар алипбаяалда буго кинабниги 46 кириллицаялъулаб хІарп, гьезул 33 буго гІадатаб, ай цогидаб гІаламат жинда цадахъ гьечІеб хІарп, хІутІараб 13 хІарп буго жубараб, цогидаб гІаламат цадахъ бугеб (Гъ, Гь, ГІ, Къ, Кь, КІ, Лъ, ТІ, Хъ, Хь, ХІ, ЦІ, ЧІ). Алипбаяалъул 40 хІарп хІалтІизабул авар мацІалъул 51 гьаракь (жал рагьукъаб + в хІарпал цадахъ лъун бихьизабулеб 21 лабиалияб гьаракь рикІкІинчІого) бихьизабизе, ункъго хІарпалъ бихьизабула [j] + рагьараб гьаракь (Е, Ё, Ю, Я), цо хІарпалъ (Ь) гьаркь кьоларо ва хъвала гІурус мацІалдаса рачІарал рагІабазулъ, гьединго гІицІго гІурус мацІалдаса рачІарал рагІабазулъ хъвала Ы. Щуго рагьараб гьаракь бихьизабула А, Е/Э, И, О, У хІарпаз. Жал хІалтІизарулеб кІиго батІияб къагІида буго кІиго хІарпалъул: Е хІарпалъ рагІул байбихьуда ва рагьараб гьаракьалдаса хадуб бихьизабула [j]+[e], хутІарал бакІазда — жибго [e] гьаракь; Ъ хІарпалъ бихьизабула [ʔ] гьаракь, гьединго хІалтІизабула рагІулърагьукъаб гьаракьалдаса хадусеб рагьараб гьаракь батІа гьабизе. Тамахаб ишара Ь хІалтІизабула цогидал мацІаздасан рачІарал рагІабазулъ; гьелъ гІурус мацІалда бихьизабулеб хІарп тамахлъи авар мацІалда гІечІо.\nРагьукъал хІарпал[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалда бугеб 46 рагьукъаб гьаракь бихьизабизе хІалтІизабула хІалтІизабула 36 алипалда бугеб (гьезул 13 жубараб) ва 9 кІирекъараб хІарп.\nБ [b] Д [d] Кь [t͡ɬːʼ] Н [n] Ф [f][lower-alpha 1] ЦІ [t͡sʼ]\nВ [w] Ж [ʒ] КІ [kʼ] П [p] Х [χ] Ч [t͡ʃ]\nГ [ɡ] З [z] Л [l]/[ɫ] Р [r] Хъ [q͡χː] ЧІ [t͡ʃʼ]\nГъ [ʁ] Й [j] Лъ [ɬ] С [s] Хь [x] Ш [ʃ]\nГь [h] К [k] (ЛІ)[lower-alpha 2] [t͡ɬː] Т [t] ХІ [ħ] Щ [ʃː]\nГІ [ʕ] Къ [q͡χʼ] М [m] ТІ [tʼ] Ц [t͡s] Ъ[lower-alpha 3] [ʔ]\n↑ Авар мацӀалда гьечӀо [f] гьаракь, гьеб гьаракь бихьизабулеб A хӀарп хъвала цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулъ, ва гӀемерисеб гьеб хӀарп цӀализе бегьула [p] гьаракь гӀадин.\n↑ [t͡ɬː] гьаракь бихьизабизе бахъараб буго ЛI хIарп, амма гьеб алипалда тасдикъ гьабун гьечIо, гьелъул бакIалда гIемерисеб хIатIизабула кIирекъараб Лълъ, амма хIакъикъаталда кIирекъаб лълъ данде ккола къвакIараб [ɬː] бихьизабизе (гьеб гьаракь хъвай-хъвагIиялда бихьизабула релълъине абураб рагІулъ ва гьелъул цогидал формабазулъ).\n↑ Къараб ишара хӀалтӀизабула жибго авар мацӀалъул рагьукъаб [ʔ] гьаракь бихьизабизеги, мисалалъе: вабаъ [wa.ˈbaʔ], гьуърул [huʔ.ˈruӀ], гьединго рагьукъаб гьаракь хадуб бачӀунеб рагьараб гьаракьалдаса тӀезабизеги: масъала [mas.ˈʔa.la], субъект [sub. jekt].\nКІирекъарал хІарпал[хисизабизе | код хисизабизе]\nГІадатал рагьукъал гьаркьал гурелги, авар мацІарда руго къвакӀарал/кӀилъарал рагьукъал гьаркьалги (ялъуни геминатал), амма алипбаялда гьеб 14 геминаталъул ункъгояб гурони бихьизабун гьечӀо хасаб хІарпалдалъун: Къ, Кь, Хъ, Щ ([q͡χʼ], [t͡ɬːʼ], [q͡χː], [ʃː]); хутӀарал гьаркьал рихьизаризе хІалтІизарула кӀирекъарал, ай кІи-кІи цадахъ хъварал хІарпал. Жидеца хассал гьаркьал рихьизарулел рукӀаниги, гьел кӀирекъарал хӀарпал алипалда рихьизарун гьечӀо.\nКк [kː] Сс [sː] ЦІцІ [t͡sːʼ]\nКІкІ [kːʼ] Хх [χː] Чч [t͡ʃː]\nЛълъ [t͡ɬː]/[ɬː] Цц [t͡sː] ЧІчІ [t͡ʃːʼ]\nКъвакIарал рагьукъал гьаркьал авар мацІалда гIемерал рагIабазулъ руго, амма хъвалаго гьел киналго гаркьал кIирекъарал хIарпаздалъун рихьизаруларо. Гьанжесеб авар мацІалъул орфографиял асасазда рекъон, рагІулебщинаб бакІалда хъвала Кк, КIкI ва Чч ([kː], [kːʼ] ва [t͡ʃː] фонемаби), хутІарал кирекъарал хІарпал хъвала хадусел бакІазда.\nкIирекъараб лълъ хъвала билълъине, лълъар ([t͡ɬː]), релълъине ([ɬː]) ва гьезул цогидал сигъабазулъ.\nкIирекъараб сс хъвала ссан, буссине, бессиз, руссун ва гьезул цогидал формабазулъ.\nкIирекъараб хх хъвала биххизе, махх, раххан, ххвел, ххине, ххезе, ххам, буххизе ва гьезул цогидал сигъбазулъ.\nкIирекъараб цц хъвала беццизе, ицц, ццин ва гьезул цогидал сигъабазулъ.\nкIирекъараб цIцI хъвала бацIцIине, бецIцIизе, буцIцIине, цIцIе ва гьезул цогидал сигъабазулъ.\nкIирекъараб чIчI хъвала бечIчIизе, чIчIвад, речIчIизе, ричIчI, бичIчIизе ва гьезул цогидал сигъабазулъ.\nРагьукъал лабиаллъарал гьаркьал рихьизарулел хІарпал[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацIалда буго 23 лабиаллъарал, ай кIутIби цебе цутIизарун бахъулеб рагьукъаб гьаракь, гьезул цохIо [w] гьаракьалъе буго алипбаялда хасаб хІарп — В; хутIарал лабиализациял рагьукъалгьаркьал рихьизарула цогидал рагьукъал ва В хIарпал кІирекъон хъваялдалъун (рагьукъаб + в); гьел хIарпал рихьизарун гьечIо алипбаялда.\nГв [ɡʷ] Кьв [t͡ɬːʷʼ] Хъв [q͡χːʷ]\nГъв [ʁʷ] КІв [kʷʼ] Хьв [xʷ]\nДв [dʷ] КІкІв [kːʷʼ] ЦІв [t͡sʷʼ]\nЗв [zʷ] Лъв [t͡ɬːʷ] Чв [t͡ʃʷ]\nКв [kʷ] Св [sʷː] ЧІв [t͡ʃʷʼ]\nКкв [kːʷ] Хв [χʷ] ЧІчІв [t͡ʃʷʼ]\nКъв [q͡χːʷʼ] Ххв [χːʷ] Щв [ʃːʷ]\nГьанжесеб авар хъвай-хъвагІиялда ругел гІадатиял, журарал ва кІирекъарал хІарпал[хисизабизе | код хисизабизе]\nА а Б б В в Г г Гв гв Гъ гъ Гъв гъв Гь гь ГI гI Д д\nДв дв Е е Ё ё Ж ж З з Зв зв И и Й й К к Кв кв\nКк кк Ккв ккв Къ къ Къв къв Кь кь Кьв кьв КI кI КIв кIв КIкIв кIкIв Л л\nЛI Лъ Лъв Лълъ М м Н н О о П п Р р С с\nСв св Сс сс Т т ТI тI У у Ф ф Х х Хв хв Хх хх Ххв ххв\nХъ хъ Хъв хъв Хь хь Хьв хьв ХI хI Ц ц Цц цц ЦI цI ЦIв цIв ЦIцI цIцI\nЧ ч Чв чв Чч чч ЧI чI ЧIв чIв ЧIчIв чIчIв Ш ш Щ щ Щв щв ъ\nы ь Э э Ю ю Я я\nЛингвистикияб сипат-сурат[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалъул гІуцІиялда руго гІемерал рагьукъал гьаркьал, руго цІарул классал, гІемерал бакІалъул игІрабал, эргативияб конструкция.\nФонетикаялда билъараб жо буго цо ккураб гьечІеб тІадецуй, жиндица магІна батІагьабиялъул роль хІалеб. Грамматикияб системаялда руго тарнзитивиялгун интранзитивиял фигІлаби, такрарлъул фигІлаби; рес буго фигІлу-предикаталъул аналитикияб формаялда кІилъараб норминативалъул конструкция лъугьине (мисалалъе — Инсуца хур бекьулеб буго / эмен хур бекьулев вуго); хІаллъаялъул фигІлабазул субъект суперлативалдалъун (локативалдалъун) бихьизаби; кІиго контрастияб конструкция — эргативияб ва номинативияб — транзитивияб фигІлуялъул функциаллъиялда букІин ва ц.\nФонология[хисизабизе | код хисизабизе]\nАслияб макъала: Авар фонология\nАвар мацӀалъул рагьукъал гьаркьазул система.\nМацӀ. хьолбохъ рахъ\nЛугби гъункун рахъулел\ntʼ kʼ kʼː\nt͡s t͡sː t͡ɬː t͡ʃ t͡ʃː q͡χː\nt͡sʼ t͡sːʼ t͡ɬːʼ t͡ʃʼ t͡ʃːʼ q͡χʼ\nРичӀи ккун рахъулел\ns sː ɬ ɬː ʃ ʃː x xː χ χː ħ\nРагьукъал гьаркьал[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацӀалъул фонетикалъул системаялда, лабиалиял рагьукъал рикӀкӀинчӀого, буго 44 рагьукъаб гьаракъ.\nБахъулеб бакӀалде багьалун, авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьал руго:\nкӀутӀбузулал: [m], [p], [b], [v]\nцабзазулала: [d], [t], [tʼ], [s], [sː], [z], [t͡s], [t͡sː], [t͡sʼ], [t͡sːʼ]\nдабзазулал: [ʃ], [ʃː], [ʒ], [t͡ʃ], [t͡ʃː], [t͡ʃʼ], [t͡ʃːʼ], [r]\nмацӀалъул хьолбохъ рахъалдаса рахъулел: [ɬ], [ɬː], [l], [ɫ], [t͡ɬː]\nмацӀалъул гьоркьохъеб бутӀаялдасан рахъулел: [j]\nмацӀалъул нахъисеб бутӀаялдасан рахъулел: [k], [kː], [kʼ], [kːʼ], [ɡ]\nтамахаб хвенехалдалъун рахъулел: [ʁ], [q͡χʼ], [χ], [χː], [q͡χː]\nщокъросан рахъулел: [ħ], [ʕ]\nмукъулукъалдасан рахъулел: [h], [ʔ]\nБахъулеб куц хӀисабалда рагъукъал рикьула 6 тӀелалде:\nмагӀазухъан рахъулеле: [m], [n]\nгьаракь бахъулаго лугби цуцалъ гъункун рахъулел: [b], [p], [d], [t], [tʼ], [ɡ], [k], [kː], [kʼ], [kːʼ], [ʔ]\nаффрикатал: [t͡s], [t͡sː], [t͡sʼ], [t͡sːʼ], [t͡ʃ], [t͡ʃː], [t͡ʃʼ], [t͡ʃʼː], [t͡ɬː], [t͡ɬʼː], [q͡χː], [q͡χːʼ]\nричӀи ккун рахъулел: [v], [z], [s], [s], [ʒ], [ʃ], [ʃ], [ɬ], [ɬ], [x], [χ], [χ], [ʁ], [ʕ], [ħ], [h]\naппроксимантал: [Ӏ], [j], [w]\nГъугъал лугби гъункун рахъулел кІутІбузулалги дабзазул бакьулъ бакІалъулалги рагьукъал руго аспиратиял, ай жал абулаго акустикияб гьаракь лъугьунел (хІухьелалде тІадецуй), амма авар мацІалда аспирация лезгин мацІазде данде ккун, буго загІипаб.\nАвар мацІалда буго гьединго рагьукъал гьаркьазул лабиализацияги. Орфорафияб къагІидаялда гьеб бихьизабула В хІарпалъул кумекалдалъун (рагьукъаб + в). Усларица жиндирго авар мацІалъул грамматикаялъул жузалда лабиализациялъул бакІалда рехсон руго дифтонгал, ай кІирекъарал рагьарал хІарпал, амма гьенжесел лингвистаз рикІкІунеб буго авар мацІалда лабиализация букІин, гьелъие хІужжалъунги буго авар мацІалда жиндирго рагІул байбихьуда киданиги кІиго рагьукъаб гьаракь дандчӀвангутІи. Гьединлъидал гІемерисел рагІабазул байбихьуда хъвалеб рагьукъаб + в кколаро кІиго батІаго бугеб рагьукъаб гьарклъунь, гьеб ккола цо лабиализацияб гьаракь. Авар мацІалда лабиализатия киданиги данде чІваларо рагІул ахиралда; кІутІбузул рагьарал гьаркьазда цебе гьеб тІагІуна: гъветІ — гъутІби (гІ. ф.).\nРагьарал гьаркьал[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалда буго 5 рагьараб гьаракь: [i], [u], [e], [o], [a], гьез гІуцІцІула щуго бутІаялъул лъабокІонаб система:\nКьабизаби[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалда кьабизаби буго загІипаб эспираторияб; гІемерисеб гьеб тІаде ккола рагІул тІоцебесеб яги кІиабилеб къотІелалда, рагІабазул къотІелазул къадаралда бараб букІунаро; фигІлуялъул гьечІолъиялъул формаялда кьабизаби букІине бегьула лъабабилеб яги ункъабилеб рагІул къотІелалда тІад. ГІемерисел рагІабазулъ кьабизби букІуна хьвадулеб, ай рагІул бокьараб къотІелалде тІаде ккезе бегьулеб: гомог — гонги́л. Кьабизабилъул хьвадиялдалъун хисула лексикияб магІна: ра́гІи — рагІи́, кьабизабиялъ хисизабизе бегьула грамматикияб магІнаги: ру́гънал (гІ. форма) — ругъна́л (ругъун рагІул хаслъул игІраб), лъикІлъи́ (цІар) — лъи́кІлъи (масдар).\nАслиял фонетикаял хиса-басиял[хисизабизе | код хисизабизе]\nАблаут (рагьарал хиси) — форма яги рагІи лъугьунаго, рагІи хисулаго: [i]/[u]: налъи — налъуца (эргатив); [i]/[e]: тиризе — терезе (гІахьалаб заман); [i]/[o]: кьили — кьолоца (эргатив); [u]/[e]: тункизе — тенкезе (гІахьалаб заман); [u]/[o]: нус — носоца (эргатив); [e]/[i]: хleтle — хIатIица (эргатив); [e]/[u], кету — кутул (гІем. ф.); [e]/[o]: пер — пороца (эргатив); [e]/[a]: бече — бачица (эргатив); [o]/[i]: чохтIо — чахтIица (эргатив); [o]/[a]: гьоло — гьалица (акт. игІр.); [a]/[i]: бугъа — бугъица (эргатив); [a]/[u]: хъала — хъулби (гІем. ф.); [a]/[o]: гIаштIи — гIоштIоца (эргатив);\nЭлизия (рагьарал тІагІин) — рагІи хисулаго, форма ва рагІи лъугьунаго: бурутI — буртIица (эргатив); гомог — гонгица (эргатив); гlepeтl — гIертIица (эргатив);\nАссимиляция [m] > [n] — мацІалъул цересел ва нахъисел рагьукъазда цебе (лъугьуна рагІи ва форма лъугьунагоги, рагІи хисулелъубги): гъамас — гъансил (генетив); гамачI — ганчIил (генетив); тамахьу — танхьил, чIимих — чIинхал (гІем. ф.); цо-цо мехалъ гьел гьаркьал хисичІого хутІула: ханжар — хонжроца (эргатив);\nДиссимиляция [n] > [m] ([r] гьаракьалда хадуб): гъаран — гъармил (генетив); чаран — чармил (генетив);\nМетатеза лъугьуна диссимиляциялъул аслуялда лабиалияб гьаракьалдаги соноранталдаги гьоркьоб бугеб рагьараб тӀагӀун ва гьеб кӀиябго рагьукъалъ тартибияб бакӀ хисун (лабиалияб + сонорияб > сонорияб + лабиалияб): габур — гарбал (гІем. ф.); хабар — харбил (генетив); тIамур — тIармил (генетив); цIибил — цIолбол (генетив);\n[n], [m], [d], [t] рагьукъал гьаркьал тІагІин (рагІи хисулаго, форма ва рагІи лъугьунаго): рехъен — рехъаби (гІем. ф.); бусен — бусадул (генетив); хIалтIухъан — хIалтIухъаби (гІем. ф.); лъим — лъел (генетив), лъадаца (акт. пад.); гlaтlид (тІадрагІи) — гIатIилъи (цІар); къебед — къебелъи ; щулат (тІадрагІи) — щулалъи (цІар);\nСингармонизм (ахиралда бугеб рагьараб кьибилалда бугеб рагьаралда релъин): къили — къолоца (эргатив); кечI — кочIоца (эргатив); цер — цараца (эргатив);\nЭпентезис, яги аслуялда тІаде рагІул къотІел яги гьаракь бачІин (рагІи хисулаго): рахь — рахь-да-ца (эргатив); моцI — моцI-ро-ца (эргатив); бер — бер-зу-ца (эргатив); оц — оц-о-ца (эргатив); АхIмад — АхIмад-и-ца (эргатив);\nЛабиализация: свак, ххвел, гвенд, квер, хъвазе, кквезе;\nДелабиализация (рагІул форма ва рагІи лъугьунаго): кlветl — кIутIби (гІем. ф.); гъветI — гъутIби (гІем. ф.), гъотIоца (эргатив).\nАвар мацІалъул жиндирго рагІабазул байбихьуда киданиги букІунаро кІиго рагьукъаб гьаракь цадахъ, лъабго яги гьелдаса цІикІкІун рагьукъал рагІул ахиралдаги рукІунаро (къанагІатал гьоркьоса рахъиял — н-C-р тайпаялъул комплексал: тIонтIро, жинжра, къункъра). РагІуда жаниб лъабго рагьукъаб букІуна кІиго морфема цураб бакІалда яги редукция лъугьараб бакІалда: данд-базе, ханжар — хунжрул (гІ. ф.).\nМорфонология[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалда буго анкьго рагІул къотІелалъул тайпа, гьезул кІиго ккола рагьараб (V), хутІараб щуго — къараб (C). Рагьараб рагІул къотІел ккола ахиралда рагьараб хІарп бугеб; гьеб гІуцІун букІуна цо рагьаралдаса (Р): а (ине глаголалъул тІалабияб наклонение), у; рагьукъабги рагьаралдасаги (КъР): къо, кьо. Къараб рагІул къотІел гуцІун букІуна: рагьараб ва рагьукъаб (РКъ) — ах, их, иц; рагьукъаб, рагьараб ва кІиго рагьукъаб (КъРКъКъ) — гІемерисеб ахиралда бугеб рагьукъазул цояблъун букІуна сонорияб м, н, л, р яги й — къверкъ, пинкь; рагьукъаб, рагьукъаб, рагьараб, рагьукъаб (КъКъРКъ) — стаж, стол. ТІоцебесеб ункъго тайпа буго бищун гІемер дандчІвалеб.\nРагІул кьибилалъул тайпаби:\nцожубараб аслу C(w)V: къо, чу, цIа, ца, цIцIва, чи, кьо, ци ва ц.;\nцожубараб аслу VC: агI, ах , оц, ицц, их ва ц.\nцожубараб аслу C(w)VC: махх, лагъ, нугI, ригь, рукъ, хур, лълъим, бис, бер, кIул, чIетI, чан, кIветI, гел, тIегь, рос, гохI ва ц.;\nцожубараб аслу VRC: анкь, ирс ва ц.;\nцожубараб аслу C(w)VRC: тIинчI, хIинчI, гIанкI, гIоркь, къарз, гвенд, гарцI ва ц.;\nкІижубараб аслу VCV: ада, угьи, уба ва ц.;\nкІижубараб аслу VCСV: урба, ургу, амру, аслу ва ц.;\nкІижубараб аслуC(w)VCV: гIари, гьобо, гъеду, кету, лъади, дару, рагIи ва ц.;\nкІижубараб аслу VCVС: агъаз, асар, эмен, эбел, адаб, ахир, авал ва ц.;\nкІижубараб аслу VCСVC: адрес, азбар, айгъир, аскар, авлахъ, амбар, аргъан, ахIмакъ, илбис ва ц.; (гьаб тайпаялде гъорлъе ккола цоги мацІаздаса рачІарал рагІаби);\nкІижубараб аслу C(w)VRC(в)V: тIанса, гIанса, квартIа, гъванща, гвангва, ханжу, торгIо, гордо ва ц. Гьединго интервокалиял комплексал, тІоцебесеб хъуй бугеб рагьукъаб бугеб: дагIба, кIуштIа, гIаштIи, гIузру, мусру, сихIру (гьаб конструкциялда руго аслияб къагІидаялда цогидал мацІаздасан рачІарал рагІарал рагІаби);\nкІижубараб аслу C(w)VCVC: гамачI, чапар, гьудул, гIалим, лъимер, гудур, рехъен, рукIел ва ц.;\nкІижубараб аслу C(w)VRCVC: хвалчен, ханжар, гьалмагъ, салмаг, сандукI, саргъас, баргъич ва ц. Гьединго интервокалиял комплексал, тІоцебесеб хъуй бугеб рагьукъаб бугеб (цогидал мацІаздасан рачІарал рагІаби): хашхаш, гIужрукъ, гужгат, сухъмахъ, сухIмат ва ц.;\nкІижубараб аслу CVCVRC: туманкI;\nлъабжубараб аслу VCCVCV: аздагьо;\nлъабжубараб аслу (C)VCVCV: можоро, сумало, габани, гъадаро, гьереси, катIари, гIарада ва ц.;\nлъабжубараб аслу (C)VCVRCV, (C)VRCVCV: итаркIо, гвангвара, гIанхвара, газаргъо ва ц.;\nлъабжубараб аслу (C)VCVCVC: аманат, апараг, жанавар, апараг, годекIан, малаик ва ц.\nлъабжубараб аслу (C)VСCVCVC: ахбазан;\nЦогияздаса лъугьунарел фигІлуялъул аслуял: V (ине), CV (кке-зе), CVC (лъу-гьи-не; гьанирго рачІуна бабихьуда жинсиял гІаламатал ругел фигІлабиги: в-ачI-ине), CVRC (гьурщ-изе).\nМорфология[хисизабизе | код хисизабизе]\nАслияб макъала: Авар мацІалъул морфология\nАвар мацI ккола аглютинантияб мацI, жинда гъорлъ дагьабго формантаздалъун рагIи хиси ва аналитизм (хадурегІелал ва кумакалъул фигІлаби) бугеб. Авар мацIалъул каламалъул бутІаби рикьула кIиде — жалго жидедаго чIараздеги кумекалъулаздеги. Жалго жидедаго чIаразде гъолъе уна: цІар, сифат, цІарубакІ, рикІкІен, фигІлу ва тІадрагІи.\nЦІаралъул буго 3 жинс (чиясул, чІужуялъул, гьоркьохъеб), цолъул ва гIемерлъул форма, лъабго свери. Сифатазул буго лъабго жинс, цоялъул ва гIемерлъул форма, игІрабазде рекъон свери. ЦІарубакІал ва рикІкІенал ратІагьарула цІарулал бутІазбаздаса семантикиял хаслъабаздалъун. ФигІлуялъул буго заман, хисизаби, транзитивлъи, руго фигІлаби жинсиял ва жинсиял гурел, гІадатал ва журарал; фигІлуялъул хасал формабилъун рикІкІуна инфинитив, масдар, сифат-фигІлу ва конверб. ТІадрагІи, жиндир формаялъ къокъаб сипатал релълъараб букІаниги, батІа гьабула гьелдаса синтаксиял функцияздалъун. Синтаксияб позициялъ батІа гьабула гьединго бакІалъул тІадрагІабиги хадурегІелалги. Авар мацІалъул, ва гьединго моариязул мацІалъул тІадрагІабазул буго, жиб тІокІаб цониги мацІалда гьечІеб, данде ккезабиялъул суффиксал, жидер кумекалдалъун тІадрагІи жинсияб рахъалъ цІаргун данде кколеб (мисалалъе: хадув, хадуй, хадуб, хадур).\nКумакалъулал каламалъул бутІабазде гъорлъе уна: дандраял, бутІаби, хадурегІелал, гьоркьоберех. Гьезул грамматикияб форма букIаниги, лексикияб магIна букIунаро ва гьел жумлаялъул гІахьалал бутІабилъун кколаро. Гьезул иш буго рагIабазул гьоркьолъи, бухьен, гьезда гьоркьоб бугеб сипат-хIал баян гьабун бихьизаби.\nЦIар[хисизабизе | код хисизабизе]\nЦIар ккола жиндир грамматикияб формаги бугеб, сундул букІаниги магIнаги бичIчIизабулеб каламалъул бутIалъун. Авар мацІалда, магIнаялде балагьун, цIарал щив? щий? щиб? щал? абурал суалазе жаваблъун рачIуна; цIаралъе сифаталдалъун гьабизе бегьула сипат-сурат.\nЦIаралъул руго хадусел грамматикиял гIаламатал:\nХассалги гIаммалги рукIин. Хасал цIаразде гъорлъе ккола гIадамазда (хасго), хIайваназда, бакIазда лъурал цIарал: МухIамад, ГIали, Москва. ГIаммал цIаразде гъорлъе уна хутIаралщинал: лъар, бетIер, зоб, ракь, мегIер;\nЦолъул ва гIемерлъул форма букIин: бетIер — бутIрул, ракь — ракьал, мегIер — мугIрул;\nЧиясул, чIужуялъул ва гьоркьохъеб жинс букIин. Авар мацIалда рагIаби жинсазде рикьула гьел щив? щий? щиб? абурал суалазда рекъон: чиясул жинс (щив?) — вас, эмен, вац; чIужуялъул жинс (щий?) — яс, эбел, яц; гьоркьохъеб жинс (щиб?) — хIалтIи, ракь, гIор.\nИгІрабазда рекъон свери: вац — вацас — вацас ва гь. ц.\nКлассалъул (жинсалъул) категория[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалъул цІарал рикьула лъабго классалде. I классалде гъорлъе ккола бихьинчиясда хурхарал цІарал, цолъул формаялда гьеб класс бихбизабулеб гІаламатлъун ккола В ([w]): бихьинчи, эмен, вас, вац, устар ва ц. II классалде гъорлъе уна чІужугІаданалда хурхарал цІарал, цолъул формаялда гьеб класс бихбизабулеб гІаламатлъун ккола Й ([j]): чІужугІадан, лъади, эбел, яс, яц ва ц. ХутІарал цІарал, чІагоял рукІа, чІагоял гурел рукІа, гъорлъе уна III классалде, класс бихьизабулеб гІаламат — Б ([b]). ГІемерлъул форма бихьизабулеб гІалматлъун ккола Р/Л.\nI чиясул в вас вачІана р/л васал рачІана\nII чІужуялъул й яс ячІана ясал рачІана\nIII гьоркьохъеб б чу бачІана чуял рачІана\nГІемерлъул формаялъул категория[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалда цІаразул буго цолъул ва гІемерлъул формаби. Руго цІарал, жал гІицІго цолъул формаялда гурони рукІунарел, гьезде гъорлъе уна абстрактивиял цІарал (рокьи, яхІ ва ц.), бищун цересел гІааразул цІарал (дада, баба, даци, ада), гІемерисел хасал цІарал ва цадахълъи бичІчІизабулел цІарал (ярагъ, чехь-бакь ва ц.).\nРуго цо-цо pluralia tantum рагІаби: кагътал (хІай, цолъул формаялда кагъат — жинда тІад хъвадаризе хІалтІизабулеб жо), цІороберал, цІадираби. Гьабго тІелалде гъорлъе рачине бегьула рос-лъади, эбел-эмен гІадал рагІабиги. Гьенирго руго батІи-батІиял росабазул гІадамазде абулел цІаралги, щай гурелъул гьезул корреляталлъун цолъул формаялда рукІуна адъективал, жал топонимаздаса лъугьарал (балагье Авар росабазул гІадамазда абулел цІарал).\nЦо-цо цІаразул цолъул формаялъул рукІине бегьула цадахълъиялъул магІнаги: гамачІ — цо яги гІемерал цадахъ, материал хІисабалда.\nАвар мацІалда гІемерлъул форма лъугьунел суффиксал рикьизе бегьула кІиго тІелалде:\n-аби (ахиралда рагьарал ва суффиксалиял -н, -л ругел, ахирисеб рагьараб [+н] тІагІуна): дару — дар-аби, рагІи — рагІ-аби, хІалтІухъан — хІалтІухъ-аби;\n-заби — гІадамазда хурхарал цІаразулъ: чапар — чапар-заби, гІалим — гІалим-заби, гьудул — гьудл-заби;\n-ал — рагьукъаб ахиралда ругел рагІабазулъ: бис — бис-ал, бер — бер-ал, кІул — кІулал; авар мацІалъул жиндирго журарал аслу бугел рагІабазулъ (тІадецуй бугеб суффиксалъулъ) аслуялъул кІиабилеб рагьаралъул лъугьуна редукция: гудур — гудр-ал, лъимер — лъим-ал, лъим — лъин-ал; къанагІат суффикс -ал дандчІвала ахиралда рагьараб бугеб битІараб аслуялъулъ, жиндие гІемерлъул формаялда редукция лъугьунеб: гьобо — гьабал; гІурус мацІалдаса рачІарал рагІабазулъ суффикс ккола тІадецуй гьечІеб ва редукция лъугьунаро: трактор — трактор-ал;\n-ял — цожубараб CV аслу бугел рагІабазулъ: къо — къо-ял, цІа — цІа-ял, чу — чу-ял, амма ца — ца-би, цІва — цІва-би, чІва — чІва-би;\n-зал (цожубарал рагІабазулъ): лагъ — лагъ-зал, нугІ — нугI-зал, хур — хур-зал;\n-дул, -ул (аслуялъул вокализм хисула V > у): гъадаро — гъудр-ул, кету — кут-ул, тІегь — тІугь-дул;\n-и (аслу хисиялъул низам гьечІел): тІинчІ — тІанчІ-и, хIинчI — хIанчI-и, гIака — гIач-и; гьабго цоцаца хиси хутІула цо-цо жубараб аслу бугел рагІабазулъ, жидер кІиабилеб бутІалъун -чи компонент бугел: захІмат-чи — захІмат-чагІи, гІолохъан-чи — гІолохъ-аби;\n-би (аслуялъул вокализм хисула V > у): кIветI — кIутI-би, гIанса — гIунсби, квартIа — куртI-би.\nГІемерлъул форма лъугьунеб супплетивияб къагІида бихьизабун буго чІужу — руччаби параялда. Гьединго дандчІвала цо-цо рагІабазул гІемерлъул форма лъугьунеб кІи-кІи къагІидабиги: хабар — хар-бал/хабарал, кету — кут-ул/кат-ал, хоб — хобал/хабал/хабзал ва ц. Гьениб параллелияб формабазул цояблъун ккола ударение гьечІеб суффикс -ал, жинца цо ккураб къадар бихьизабулеб, гьебго заманалда гьелъул корелляталъ бихьизабула къадар гьечІеб букІин: дагьалго рукъал — гІемарал рукъзал. Цо-цо нухалда плюралисалъул батІи-батІияб формация гьабиялдалъун лексикияб магІна хисула. Жибго гІемерлъул формаялъул категория гуребги, авар мацІалда буго дистрибутивияб гІемерлъи бихьизабиялъул къагІидаги (цІарул аслу такрарлъиялдалъун): рокъо-рокъоре, рахъ-рахъалде.\nИгІрабалъул категория[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалда кинабниги буго 24 игІраб, гьезул ункъго ккола гІадатаблъун, хутІараб 20 — бакІалъул игІраблъун. ГІадатал игІрабазде гъорлъе уна аслияб, жиб цІаралъул битІараб аслулъун кколеб, актив, хаслъул ва кьовул игІрабал, жал хъвалсараб аслуялдаса лъугьунел.\nщив? щий? щиб? щал?\nунгутІияб (транзитивияб гуреб) фигІлуялъул субъект бихьизабизе: жакъа цІад бана;\nаналитикиял континуалиял формабазда транзитивиял фигІлабазул субъект бихьизабизе (номинативияб конструкция): бацІги церги давла бикьулел рукІана;\nтранзитивияб фигІлуялъул пациенс (битІараб тІадежубай) бихьизабизе: васас кагъат хъвана; гьабго модель хутІула гьединго лугбузул багъа-бачари бихьизабулел фигІлаби ругел жумлабаздаги: Дица, бералги къанщун, бетIер гьанкIезабуна [ХI. ХI.]\nжубараб предикаталъул цІарулаб бутІаялда -лъун бутІагун цадахъ: гьурилъун роржун ана сонал.\nаппозитивиял конструкциязда, гІемерисеб гІагарлъиялда хурхарал терминазда, хІалтІи-пишаялъул цІаразда, топонимазда ва ц.: дирго вац МухІамадкамил; гьанибго бегьула аслияб игІра батІи-батІиял дандраязда цадахъ букІинеги: Щибаб кечI тIаде вачIунев гьобол гIадин букIуна (ХІ. Р.);\nбутІрул хъваялда, суратазда гъоркьваязда, къамусияб ва абулеб форма хІисабалда.\nлъица? сунца? -с/-лъ/-ца\nтранзитивияб фигІлуялъул агенс бихьизабизе (эргативияб конструкция): Ханас гьесухъе чи витIанила (Ф. ГІ.);\nинструменталияб тІадежубайлъун: васас къалмица сурат бахъана;\nиш лъугунеб куцалъул хІаллъун: дунго матІуялъ вихьана;\nзаманалъул хІаллъун: гьеб къоялъ ниж дандчІвана;\nбакІалъул ва гІилла-мурадалъул хІаллъун: гIемер хъвадариялъ килщал унтула.\nлъил? сундул? -(у)л\nщиб букІанги сундуе букІанги кколеб букІин бихьизабизе: инсул рукъ, тІехьалъул жилд, гьоболасул чу;\nкиналдасаго бутІа бихьизабизе: гІадамасул берал, кочIол рагIаби, нусалъул бал;\nщиб букІаниги кинаб букІаниги материалалъул гьабураб букІин бихьизабизе: меседил баргъич, щагIил гъадаро, цIулал гъуд;\nгІемерлъиялдаса цо элемент бихьизабизе: рекIаразул цевехъан;\nсубъекталъул иш/хІал бихьизабизе: гІалимзабазул бахІс, бетІералъул унти, рекІел кьаби; шартІияб къагІидаялъ гьанибго бачине бегьула субъект — ишалъул хІасил бихьизабиги: моцІрол канлъи, зурма-къолол гьаракь;\nгІуцІулеб элементалъул къадар бихьизабизе: лъел гІеретІ, ханждал хъап, тІорщалил роцен;\nгруппаялъул гІуцІи бихьизабизе: тІогьол квацІи, ясазул тІел, боцІул рехьед;\nгІаммаб баянлъиялъул гьоркьолъи бихьизабизе: рокьул гІаламат, эркенлъиялъул бакънал, лъикIаб тайпаялъул айгъир;\nзаманалъул гьоркьолъи бихьизабизе: роол гІуж, хасалил сордо, ихдалил заман;\nбакІалъул гьоркьолъи бихьизабизе: авлахъалъул тIугьдул, росдал гIадамал;\nгІаламатазул ва гьел тІаде кколезул гьоркьолъи бихьизабизе: мугIрузул борхалъи, гІадамасул чІухІи, халичабазул гьайбатлъи;\nсундуе букІаниги щиб букІаниги жо хІалтІизаби: чол тIикъва, оцазул рукь;\nтІаде цІаялъулаб конструкциялъул субъект бихьизабизе: Гьав ханасул йикIанила цIакъ берцинай цо яс (Ф. ГІ.);\nцо-цо фигІлабигун хъвалсараб тІадежубай хІисабалда: Киназго жиде-жидер поэзи-ялъул, халкъазул бицана (ХІ. Р.)\nКьовул игІраб (датив) лъие? сундуе? -е\nцIаралъ гьабулеб иш цогиялдехун буссараб букIин бихьизабизе: дица васасе кумек гьабуна.\nбокьизе фигІлуялда субъект бихьизабизе: дие мун йокьула.\nцогидал предикалгун цадахъги: Цо замандаласан бацIи-е-ги цара-е-ги кIи-кIи тIинчI гьабун буго (Ф. ГІ)\nБакІалъул игІрабал рикьула хадусел тІелазде:\nлокатив яги чІовул игІрабал, жидеца бугеб бакІ бихьизабулел, цо хӀалалда сасиналъул, чӀеялъул магӀна бичӀизабулел;\nаллатив яги рачІул игІрабал (суффикс -е), жидеца кибехун букІаниги рачІин/ин бихьизабулел (букІине бегьула -хун бутІагун);\nаблатив яги ратІалъул (суффикс -са/-а), жидеца сундаса букІаниги киса букІаниги батІалъун ин бихьизабулел;\nтранслатив (суффикс.-[с]а-н), жинца сунда жанисаниги ин бичІчІизабулеб.\nГьелги жеги рикьула щу-щу сериялде, жидер игІрабал суффиксал хъвалсараб аслуялда хурхун ва локализация бихьизабулеб гІаламат тІаде жубаялдалъун лъугьунел:\nХIалтIизабула (бакІалъул, ин/бачІиналъул магІнаялда)\nЛокатив I/жинда игІраб лъида? сунда? -да\nI серия — щиб букІаниги лъиде/сунде букІнии данде ккун тІадехун букІин (локатив), тадехун ин/бачІин (аллатив), тасІа ин/бачІин (аблатив), тІасан ин/бачІин (транслатив) бичІчІизабизе;\nII серия — щиб букІаниги лъида/сунда букІаниги гІагарлъухъ букІин (локатив), гІагарлъухъе ин/бачІин (аллатив), гІагарлъухъа ин/бачІин (аблатив), гІагарлъухъан ин/бачІин (транслатив) бичІчІизабизе;\nIII серия — щиб букІаниги лъида/сунда букІаниги гъорлъ букІин (локатив), гъорлъе ин/бачІин (аллатив), гъорлъа ин/бачІин (аблатив), гъорлъан ин/бачІин (транслатив) бичІчІизбизе;\nIV серия — щиб букІаниги лъида/сунда букІаниги гъоркь букІин (локатив), гъоркье ин/бачІин (аллатив), гъоркьа ин/бачІин (аблатив), гьоркьан ин/бачІин (транслатив) бичІчІизабизе;\nV серия — щиб букІаниги сунда букІаниги жаниб букІин (локатив), жинибе ин/бачІин (аллатив), жаниса ин/бачІин (аблатив), жанисан ин/бачІин (транслатив) бичІчІизабизе;\nII/жиндихъ игІраб лъихъ? сундухъ? -ухъ\nIII/жиндилъ игІраб лъилъ? сундулъ? -улъ\nIV/жиндикь игІраб лъикь? сундукь? -укь\nV/жаниб игІраб киб? -ни/-у + -в/-й/-б/-р\nАллатив I/жинде игІраб лъиде? сунде? -де\nII/жиндихъе игІраб лъихъе? сундухъе? -ухъе\nIII/жиндилъе игІраб лъилъе? сундулъе? -улъе\nIV/жиндикье игІраб лъикье? сундукье? -укье\nV/жанибе игІраб кибе? -ниве/-уве\nАблатив I/жиндаса игІраб лъидаса? сундаса? -ухъа\nII/жиндихъа игІраб лъихъа? сундухъа? -ухъа\nIII/жиндилъа игІраб лъилъа? сундулъа? -улъа\nIV/жиндикьа игІраб лъикьа? сундукьа? -укьа\nV/жаниса игІраб киса? -ниса/-уса\nТранслатив I/жиндасан игІраб лъидасан? сундасан? -ухъан\nII/жиндихъан игІраб лъихъан? сундухъан? -ухъан\nIII/жиндилъан игІраб лъилъан? сундулъан? -улъан\nIV/жиндикьан игІраб лъикьан? сундукьа(н)? -укьан\nV/жанисан игІраб кисан? -нисан/-усан\nБакІалъул игІрабазул гьединго руго бакІазул магІнаялда гуребги, цогидаб магІнаялда хІалтІизабиги. Мисалалъе, I сериялъул локатив хІалтІизабула:\nрекІее асар лъугьиналъул фигІлабигун субъект бихьизабизе: васасда гьеб бичІчІана, дида кинабго жо кІочон тана;\nадресатияб ва цогидал тІадежубаял рихьизаризе: АбутIалибица авар мацIалда дие жиндирго цIияб кечI цIалана (ХІ. Р.), Амма гьаб цониги улкаялда релъунаро;\nфизикияб асар гьабиялъул фигІлабазул объект гьабизе: дос таманча речIана долда;\nдандекквеялъул объект лъугьинабизе: гьев вукІана вацасдаса къуватав вуго.\nЦІаралъул свери[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалъул цІарал, жидер актив игІрабалда букІунеб ахиралде балагьун, рикьула лъабго свериялде; I свериялъул ахиралда букIуна -с, II свериялъул — -лъ, III свериялъул — -ца.\nТIоцебесеб свериялда рекъон рачIуна гIемерисел чиясул жинсалъул гIаммал цIарал, чиясул жинсалъул жидер ахиралда жинсияб гІаламат бугел хасал цІарал (-ав ахиралда ругел авар хъизан-цІаралги), гьединго -ов, -ев ахирал ругел фамилиялги, .\nчи, вац, Хириясулав, ГІумаров\nчи вац Хириясулав ГІумаров\nчи-яс вац-ас Хириясул-ас ГІумаров-ас\nчи-яс-ул вац-ас-ул Хириясул-ас-ул ГІумаров-ас-ул\nчи-яс-е вац-ас-е Хириясул-ас-е ГІумаров-ас-е\nчи-яс-да вас-ас-да Хириясул-ас-да ГІумаров-ас-да\nчи-яс-ухъ вац-ас-ухъ Хириясул-ас-ухъ ГІумаров-ас-ухъ\nчи-яс-улъ вац-ас-улъ Хириясул-ас-улъ ГІумаров-ас-улъ\nчи-яс-укь вац-ас-укь Хириясул-ас-укь ГІумаров-ас-укь\nчи-яс-де вац-ас-де Хириясул-ас-де ГІумаров-ас-де\nчи-яс-ухъе вац-ас-ухъе Хириясул-ас-ухъе ГІумаров-ас-ухъе\nчи-яс-улъе вац-ас-улъе Хириясул-ас-улъе ГІумаров-ас-улъе\nчи-яс-укье вац-ас-укье Хириясул-ас-укье ГІумаров-ас-укье\nчи-яс-даса(н) вац-ас-даса(н) Хириясул-ас-даса(н) ГІумаров-ас-даса(н)\nчи-яс-ухъа(н) вац-ас-ухъа(н) Хириясул-ас-ухъа(н) ГІумаров-ас-ухъа(н)\nчи-яс-улъа(н) вац-ас-улъа(н) Хириясул-ас-улъа(н) ГІумаров-ас-улъа(н)\nчи-яс-укьа(н) вац-ас-укьа(н) Хириясул-ас-укьа(н) ГІумаров-ас-укьа(н)\nКIиабиле свериялда рекъон рачIуна чIужуялъул жинсалъул гIаммал цIарал ва цо-цо, жидер ахиралда жинсияб гІаламат бугел, хасал цIарал, гьоркъохъеб жинсалъул лъикIаланго гIаммал ва хасал цIарал. Аслияб игІрабалда -ия, -ие абурал ахираздалъун лъугIулел батIиял мацIаздаса рачIарал цIарал игІрабазде сверулаго, ахирияб -я/-е гьаракь гьоркьоса тIагIуна, амма руго гьоркьосарахъиялги, мисалалъе, школа, аптека гІадал рагІаби\nчІужу, яц, рукъ, хІули\nчІужу яц рукъ хІули\nчІужу-ялъ яц-алъ рукъ-алъ хІули-ялъ\nчІужу-ялъ-ул яц-алъ-ул рукъ-алъ-ул хІули-ялъ-ул\nчІужу-ялъ-е яц-алъ-е рукъ-алъ-е хІули-ялъ-е\nчІужу-ял-да яц-ал-да рукъ-ал-да хІули-ял-да\nчІужу-ялъ-ухъ яц-алъ-ухъ рукъ-алъ-ухъ хІули-ялъ-ухъ\nчІужу-ялъ-улъ яц-алъ-улъ рукъ-алъ-улъ хІули-ялъ-улъ\nчІужу-ялъ-укь яц-алъ-укь рукъ-алъ-укь хІули-ялъ-укь\n— — рукъ-алъ-уб(в/й/р) —\nчІужу-ял-де яц-ал-де рукъ-ал-де хІули-ял-де\nчІужу-ялъ-ухъе яц-алъ-ухъе рукъ-алъ-ухъе хІули-ялъ-ухъе\nчІужу-ялъ-улъе яц-алъ-улъе рукъ-алъ-улъе хІули-ялъ-улъе\nчІужу-ялъ-укье яц-алъ-укье рукъ-алъ-укье хІули-ялъ-укье\n— — рукъ-алъ-убе —\nчІужу-ял-даса(н) яц-ал-даса(н) рукъ-ал-даса(н) хІули-ял-даса(н)\nчІужу-ялъ-ухъа(н) яц-алъ-ухъа(н) рукъ-алъ-ухъа(н) хІули-ялъ-ухъа(н)\nчІужу-ялъ-улъа(н) яц-алъ-улъа(н) рукъ-алъ-улъа(н) хІули-ялъ-улъа(н)\nчІужу-ялъ-укьа(н) яц-алъ-укьа(н) рукъ-алъ-укьа(н) хІули-ялъ-укьа(н)\n— — рукъ-алъ-уса(н) —\nЛъабабилеб свериялда рекъон сверула чиясул ва чІужуялъул жинсалъулги хасал цIарал, гьоркьохъеб жинсалъул гIезагIанго цIарал. Лъабабилеб свериялда рекъон рачIунел гьоркьохъеб жинсалъул рагIабазул кьибилалъулъ лъугьуна флексия: ракІ — рекІе-ца, цо-цо рагІабазул актив игІрабалда -д бачІине бегьула, гІурус мацІалдаса рачІарал рагІабазул ахиралдаса тамахаб ишара тІагІуна.\nМухІамадкамил, ПатІимат, ракІ, рахь\nМухІамадкамил ПатІимат ракІ рахь\nМухІамадкамили-ца ПатІимати-ца рекІе-ца рахьда-ца\nМухІамадкамили-л ПатІимати-л рекІе-л рахьда-л\nМухІамадкамили-е ПатІимати-е рекІе-е рахьда-е\nМухІамадкамили-да ПатІимати-да рекІе-да рахьда-да\nМухІамадкамили-хъ ПатІимати-хъ рекІе-хъ рахьда-хъ\nМухІамадкамили-лъ ПатІимати-лъ рекІе-лъ рахьда-лъ\nМухІамадкамили-кь ПатІимати-кь рекІе-кь рахьда-кь\nМухІамадкамили-де ПатІимати-де рекІе-де рахьда-де\nМухІамадкамили-хъе ПатІимати-хъе рекІе-хъе рахьда-хъе\nМухІамадкамили-лъе ПатІимати-лъе рекІе-лъе рахьда-лъе\nМухІамадкамили-кье ПатІимати-кье рекІе-кье рахьда-кье\nМухІамадкамили-даса(н) ПатІимати-даса(н) рекІе-даса(н) рахьда-даса(н)\nМухІамадкамили-хъа(н) ПатІимати-хъа(н) рекІе-хъа(н) рахьда-хъа(н)\nМухІамадкамили-лъа(н) ПатІимати-лъа(н) рекІе-лъа(н) рахьда-лъа(н)\nМухІамадкамили-кьа(н) ПатІимати-кьа(н) рекІе-кьа(н) рахьда-кьа(н)\nГІемерлъул формаялда ругел цІарал игІрабазде свери.\nвацал, яцал, рукъзал, ракІал\nГІемерлъул форма форма\nвацал яцал рукъзал ракІал\nвац-аз яц-аз рукъзаб-аз ракІ-аз\nвац-аз-ул яц-аз-ул рукъзаб-аз-ул ракІ-аз-ул\nвац-аз-е яц-аз-е рукъзаб-аз-е ракІ-аз-е\nвас-аз-да яц-аз-да рукъзаб-аз-да ракІ-аз-да\nвац-аз-ухъ яц-аз-ухъ рукъзаб-аз-ухъ ракІ-аз-ухъ\nвац-аз-улъ яц-аз-улъ рукъзаб-аз-улъ ракІ-аз-улъ\nвац-аз-укь яц-аз-укь рукъзаб-аз-укь ракІ-аз-укь\nвац-аз-де яц-аз-де рукъзаб-аз-де ракІ-аз-де\nвац-аз-ухъе яц-аз-ухъе рукъзаб-аз-ухъе ракІ-аз-ухъе\nвац-аз-улъе яц-аз-улъе рукъзаб-аз-улъе ракІ-азс-улъе\nвац-аз-укье яц-аз-укье рукъзаб-аз-укье ракІ-аз-укье\nвац-аз-даса(н) яц-аз-даса(н) рукъзаб-аз-даса(н) ракІ-аз-даса(н)\nвац-аз-ухъа(н) яц-аз-ухъа(н) рукъзаб-аз-ухъа(н) ракІ-аз-ухъа(н)\nвац-аз-улъа(н) яц-аз-улъа(н) рукъзаб-аз-улъа(н) ракІ-аз-улъа(н)\nвац-аз-укьа(н) яц-аз-укьа(н) рукъзаб-аз-укьа(н) ракІ-аз-укьа(н)\nСифат[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацIалъул сундул букІаниги сипат-сурат жинца бихьизабулеб ва кинаб?, кинай?, кинаб?, кинал? абураб суалазе жаваблъун бачIунеб каламалъул бутIа ккола сифат: тирияв вас, берцинай яс, хехаб чу, лъикIал гIадамал, дираб, меседилаб.\nЖумлаялда жаниб сифат гIемерисеб баянлъун ккола, ва жинца баян кьолеб рагIиялде балагьун, сифат жинсалда ва гIемерлъул формаялда рекъон хисула: хирияв эмен, хирияй эбел, хирияб ТIалъи, хириял тIахьал.\nАвар мацIалъул сифатал рукIуна гIадаталги (берцинаб, кIудияб, лъикІаб), жураралги (кантIогьилаб, чIегIерккараб), тIубаралги (багIараб) къокъалги (багIар). Сифаталъул къокъаб формаялъул буго стиллистикияб релъен ва гІемерисеб хІалтІизабула поэзиялда. А. А. Бокаревас жиндирго монографиялда рехсон буго къокъал сифатал хІалтІизарулел бакІал:\nпоэзиялда хасаб стилалъулаб къагІида хІисабалда;\nхасал ва географиял цІаразда;\nсорт бихьизабулел ва сундул букІаниги батІалъаби бихьизабулел бакІазда;\nкъокъаб формаялдалъун бегьула жиндалъун цогияб классалдаса предмет батІа гьабулеб кинаб букІаниги хаслъи бихьизабизе гуребги, жибго предметги баян гьабизе.\nТІубараб фарма лъугьуна къокъаб сифаталде тІаде -а- суффикс ва классалъулаб ахир жубан: лъикІ-а-в, лъикІ-а-й, лъикІ-а-б, лъикІ-а-л. Сифат каламалда жаниб магIнаялъул рахъалъги формаялъул рахъалъанги цIаралда бухьараб буго; гьеб жинсалъулъги цолъул ва гIемерлъул формаялъулъги предметияб цIаргун рекъола. Жинсалде балагьун: тамашаяв вас, тамашаяй яс, тамашаяб тIехь; гIемерлъул формаялде балагьун: тамашаял васал, тамашаял тIахьал.\nСифатазул цо-цо тайпаби руго жинсияб ва цолъулгун гIемерлъул формалъул гIаламат ахиралъулъги кьибилалъулъги такрарлъулел: ворхатав вас, йорхатай яс, борхатаб гъветI, рорхатал мугIрул. Сифаталъул данде кквеялъул даражаби рихьизарула авар мацІалда цогидал рагІабазул кумекалдалъун: лъикІаб — дагьабги лъикІаб — бищун лъикІаб.\nЖиндир гIаламат бихьизабулеб предметияб цIаргун цадахъ бугеб мехалда прилагательное падежазде хисуларо, аслияб падежалда хутIула: лебалав чи, лебалав чияс, лебалав чиясул, лебалав чиясе. Жиндир гIаламат бихьизабулеб предметияб цIаргун цадахъ гуреб, жибго батIаго бугони, сифатал игІрабазда рекъон хисула. Субстантивациялда суффиксазул кумекалдалъун сифаталъул лъугьуна хъвалсараб аслу ва тІагІуна класс бихьизабулеб ахир: лъикIа-с (I класс), лъикIа-лъ (II—III класс).\nлъикІ-а-в лъикІ-а-й лъикІ-а-б лъикІ-а-л\nлъикІ-ас лъикІ-алъ лъикІ-аз\nлъикІ-ас-ул лъикІ-алъ-ул лъикІ-аз-ул\nлъикІ-ас-е лъикІ-алъ-е лъикІ-аз-е\nлъикІ-ас-да лъикІ-ал-да лъикІ-аз-да\nлъикІ-ас-ухъ лъикІ-алъ-ухъ лъикІ-аз-ухъ\nлъикІ-ас-улъ лъикІ-алъ-улъ лъикІ-аз-улъ\nликІ-ас-укь ликІ-алъ-укь ликІ-аз-укь\n— — лъикІ-алъ-уб(в/й/р) —\nлъикІ-ас-де лъикІ-ал-де лъикІ-аз-де\nлъикІ-ас-ухъе лъикІ-алъ-ухъе лъикІ-аз-ухъе\nлъикІ-ас-улъе лъикІ-алъ-улъе лъикІ-аз-улъе\nлъикІ-ас-укье лъикІ-алъ-укье лъикІ-аз-укье\n— — лъикІ-алъ-убе —\nлъикІ-ас-даса(н) лъикІ-ал-даса(н) лъикІ-аз-даса(н)\nлъикІ-ас-ухъа(н) лъикІ-алъ-ухъа(н) лъикІ-аз-ухъа(н)\nлъикІ-ас-улъа(н) лъикІ-алъ-улъа(н) лъикІ-аз-улъа(н)\nлъикІ-ас-укьа(н) лъикІ-алъ-укьа(н) лъикІ-аз-укьа(н)\n— — лъикІ-алъ-уса(н) —\nРикIкIен[хисизабизе | код хисизабизе]\nРикІкІеназ бихьизабула предметазул къадар ва рикІкІунаго гьезул ирга. Авар мацІалда рикІкІенал руго къадаралъулги (цо, кІиго, лъабго, анцІго, нусго) иргадулалги (цоабилеб/тІоцебесеб, кІиабилеб, лъабабаилеб, анцІабилеб, нусабилеб). Формабазде балагьун, рикІкІенал рикьула гІадатаздеги, жубараздеги, гІуцІараздеги.\nГІадатал рикІкІенал ккола цо кьибилалдасан гІуцІарал: цо-ялдаса анцІго-ялде щвезегІан ругелги, гьединго къого, лъеберго, нусго, азарго, миллион. Гьездасан лъугьарал иргадул рикІкІеналги гІадатазде гьоркьоре ккола.\nЖурарал рикІкІенал ккола жал кІиго яги лъабго рикІеналъул кьибил жубан лъугьаразда (гьединго журараллъун ккола гьездасан лъугьарал иргадул рикІкІеналги).\nКІиго кьибил бугел\nЛъабго кьибил бугел\nЖурарал рикІенал лъугьунаго -го ахир гІицІго ахирисеб рикІкІеналъулъ гурони хутІуларо: кІиго + нусго = кІинусго, лъабго + нусго = лъабнусго, ункъго + азарго = ункъазарго.\nГIуцІарал рикІкІенал ккола кІиго ва цІикІкІун гІадатал ва журарал рикІкІеназдаса жал лъугьарал: анцІила цо, къоло лъабго, лъебералда ункъго ва ц. Гьел лъугьунаго ахирисеб рикІкІен бугеб хІалалда босула, гьелда церехун кколел рикІкІеназде тІаде -ло, -ла, -да ахирал журала; 11-ялдаса 19-де щвезегІан ругел рикІкІеназда хІалтІизабулеб форма ккола анцІи-ла: анцІила цо, анцІила кІиго, анцІила ичІго; лъабабилеб тартибалъул цІарубакІазда хІалтІизабула къоло: къоло лъабго, къоло ункъго, къоло щуго. Авар мацІалъул рикІкІиналъул система буго къоцІулаб, тІоцебесеб нусил рикІенал лъугьунеб форма — рикІеналъул аслу-къоялда + (анцІила) + гІадатаб рикІкІен: кІикъоялда кІиго, лъабкъоялда анцІила ункъго.\nПредметияб цІаралда цадахъ бугеб мехалда къадаралъул рикІкІен жинсалдеги формаялдеги хисуларо, гьелда хадуб бачІунеб предметияб цІарги кидаго цолъул формаялда хІалтІизабула: кІиго вас, лъабго яс, анцІго гъветІ.\nСубстантивацияб иргадулаб рикІкІен игІрабазде хисула сифат гІадин: кІиабилев вас, лъабабилей яс, анцІила цоабилеб класс, къоабилел санал, амма цІаргун цадахъ ругел мехалда иргадул рикІкІеналги падежазде сверуларо: микьабилеб класс, микьабилеб классалъ.\nЦІаргун цадахъ бугеб мехалъ, рикІкІен баянлъун букІуна, амма цІар цадахъ гьечІони, жумлаялда жаниб гьеб ккезе бегьула батІи-батІиял гІахьалбутІабилъун.\nКъадаралъул рикІкІен[хисизабизе | код хисизабизе]\nКъадаралъул рикІкІеналъ бихьизабула рикІкІунеб жоялъул къадар ва гьеб чан? абураб суалалъе жаваблъун бачІуна. Сундул букІаниги къадар гьелъ бихьизабула батІи-батІияб магІнаялда. Авар мацІалда къадаралъул рикІкІенал рикьизе бугьула анлъго тайпаялде.\n1 Къадар бихьзарулел цо рикІкІеналъул гІицІго аслу; хутІарал: рикІкІеналъул аслу + -го цо, кІиго, лъабго, ункъго, щуго, анцІго, нусго чан? Баян гьабула гІаммаб къадар\n2 Чан цадахълъи бичІчІзабулел\nгІадатал рикІкІеназул аслу такрарлъун: кІиго, кІи-кІи\nкъого рикІкІеналдаса лъугьараб жубараб рикІкІен тІубанго такрарлъула ва кІиабилеб -го цІунула: кІикъо-кІикъого\nазарго рикІкІеналдаса лъугьунаго тІоцебесеб бутІаялъул -р горкьоса уна: аза-азар\nцо-цо, кIи-кIи, лъаб-лъаб, ункъ-ункъ, щу-щу, анцI-анцI, нус-нус чан-чан? Гьел рикIкIеназ бичIчIизабула жиб рикIкIунеб бугеб жо кигIан гIемераб къадаралда бугониги батIалъи гьечIого, чан-чан цадахъккун батIа гьабулеб бугебали\n3 ТIолголъи бичIчIизабулелел рикІкІеназул аслу + ахир -абго (-ябго) кIиябго, лъабабго, ункъабго, щуябго, анцIабго, нусабго чан? Гьел рикIкIеназ баян гьабула гIемерал предметазда гьоркьоса цо чанго батIаго босун рикIкIуна бук1ин.\n4 ТIолголъи бичIчIизабуларел рикІкІеналъул аслу + -го + -яв/-яй/-яб/-ял цояв, кIигояв, лъабгояв, ункъгояв, щугояв, анцIгояв, нусгояв Гьел рикIкIеназ баян гьабула гIемерал предметазда гьоркьоса цо чанго батIаго босун рикIкIуна букІин.\n5 Къадаралъул щаклъи бичІчІизабулел гьеркьоб дефисги лъун рикІкІеналги журан цо-киг1о, лъабго-ункъго, щуго-анлъго Гьез баян гьабула рикІунеб предметазул къадар щакаб букІин.\n6 ЧанцІуллъи бичІчІизабулел рикІкІеналъул аслу + ахир -цІул цоц1ул (цин), к1иц1ул, лъабц1ул, ункъц1ул, щуц1ул, анц1ул, нусц1ул чанцІул? Сундул букІаниги такрарлъиялъул къадар.\nИргадул рикІкІен[хисизабизе | код хисизабизе]\nИргадул рикІкІеналъ бихьизабула рикІкІунеб жоялъул ирга ва чанабилеб? абураб суалалъе жаваблъунги бачІуна. Лъугьуна къадаралъул рикІкІеналъул -го ахирги нахъе рехун, аслуялде тІаде жинсалдеги формаялдеги балагьун -абилев, -абилей, -абилеб, -абилел ахиралги журан: кІи-го — кІи-абилев (кІиабилей, кІиабилеб, кІиабилел), анц1го — анц1абилеб, нусго — нусабилеб.\nЦІаргун бугеб мехалда иргадул рикІкІен цолъул яги гІемерлъул формаялъулъ ва жинсалъулъ цІаргун рекъола, амма сифатал гІадинигІрабазде хисуларо: кІиабилев вас, лъабабилей яс, ункъабилеб гьумер, анцІабилел къоял. ЦІарги гьечІого хІалтІизабун бугони, иргадул рикІкІенги, сифаталда релълъун, игІрабазде сверула.\nРикІкІен игІрабазде свери[хисизабизе | код хисизабизе]\nцо-яв цо-яй цо-яб цо-ял\nцо-яс цо-ялъ цо-яз\nцо-яс-ул цо-ялъ-ул цо-яз-ул\nцо-яс-е цо-ялъ-е цо-яз-е\nцо-яс-да цо-ял-да цо-яз-да\nцо-яс-ухъ цо-ялъ-ухъ цо-яз-ухъ\nцо-яс-улъ цо-ялъ-улъ цо-яз-улъ\nцо-яс-укь цо-ялъ-укь цо-яз-укь\n— — цо-ялъ-уб(в/й/р) —\nцо-яс-де цо-ял-де цо-яз-де\nцо-яс-ухъе цо-ялъ-ухъе цо-яз-ухъе\nцо-яс-улъе цо-ялъ-улъе цо-яз-улъе\nцо-яс-укье цо-ялъ-укье цо-яз-укье\n— — цо-ялъ-убе\nцо-яс-даса(н) цо-ял-даса(н) цо-яз-даса(н)\nцо-яс-ухъа(н) цо-ялъ-ухъа(н) цо-яз-ухъа(н)\nцо-яс-улъа(н) цо-ялъ-улъа(н) цо-яз-улъа(н)\nцо-яс-укьа(н) цо-ялъ-укьа(н) цо-яз-укьа(н)\n— — цо-ялъ-уса(н) —\nлъабго-яв лъабго-яй лъабго-яб лъабго-ял\nлъабго-яс лъабго-ялъ лъабго-яз\nлъабго-яс-ул лъабго-ялъ-ул лъабго-яз-ул\nлъабго-яс-е лъабго-ялъ-е лъабго-яз-е\nлъабго-яс-да лъабго-ял-да лъабго-яз-да\nлъабго-яс-ухъ лъабго-ялъ-ухъ лъабго-яз-ухъ\nлъабго-яс-улъ лъабго-ялъ-улъ лъабго-яз-улъ\nлъабго-яс-укь лъабго-ялъ-укь лъабго-яз-укь\n— — лъабго-ялъ-уб(в/й/р) —\nлъабго-яс-де лъабго-ял-де лъабго-яз-де\nлъабго-яс-ухъе лъабго-ялъ-ухъе лъабго-яз-ухъе\nлъабго-яс-улъе лъабго-ялъ-улъе лъабго-яз-улъе\nлъабго-яс-укье лъабго-ялъ-укье лъабго-яз-укье\n— — лъабго-ялъ-убе\nлъабго-яс-даса(н) лъабго-ял-даса(н) лъабго-яз-даса(н)\nлъабго-яс-ухъа(н) лъабго-ялъ-ухъа(н) лъабго-яз-ухъа(н)\nлъабго-яс-улъа(н) лъабго-ялъ-улъа(н) лъабго-яз-улъа(н)\nлъабго-яс-укьа(н) лъабго-ялъ-укьа(н) лъабго-яз-укьа(н)\n— — лъабго-ялъ-уса(н) —\nКъадаралъулаб рикІкІеналъул тІелалда гъорлъа тІололъи бичІчІизабулел рикІкІеналги игІрабазде сверула (бакІалъул падежалги гьадинанго руго):\nлъабавго лъабайго лъабабго лъабалго\nлъабас-го лъабалъ-го лъабаз-го\nлъабас-ул-го лъабалъ-ул-го лъабаз-ул-го\nлъабас-е-го лъабалъ-е-го лъабаз-е-го\nлъабас-да-го лъабалъ-да-го лъабаз-да-го\nлъабас-ухъ-го лъабалъ-ухъ-го лъабаз-ухъ-го\nлъабас-улъ-го лъабалъ-улъ-го лъабаз-улъ-го\nлъабас-укь-го лъабалъ-укь-го лъабаз-укь-го\n— — лъабалъ-уб-го\nлъабас-де-го лъабал-де-го лъабаз-де-го\nлъабас-ухъе-го лъабалъ-ухъе-го лъабаз-ухъе-го\nлъабас-улъе-го лъабалъ-улъе-го лъабаз-улъе-го\nлъабас-укье-го лъабалъ-укье-го лъабаз-укье-го\n— — лъабалъ-убе-го\nлъабас-даса(н)-го лъабалъ-даса(н)-го лъабаз-даса(н)-го\nлъабас-ухъа(н)-го лъабалъ-ухъа(н)-го лъабаз-ухъа(н)-го\nлъабас-улъа(н)-го лъабалъ-улъа(н)-го лъабазулъа(н)-го\nлъабас-укьа(н)-го лъабалъ-укьа(н)-го лъабаз-укьа(н)-го\n— — лъабалъ-уса(н)-го —\nИргадулаб рикІкІен игІрабазде сверула сифатал гІадин цІаргун гьечІеб мехалъ:\nлъабабилев лъабайго лъабабго лъабалго\nлъабабилес лъабабилелъ лъабабилез\nлъабабилес-ул лъабабилелъ-ул лъабабилез-ул\nлъабабилес-е лъабабилелъ-е лъабабилез-е\nлъабабилес-да лъабабилел-да лъабабилез-да\nлъабабилес-ухъ лъабаабилелъ-ухъ лъабабилез-ухъ\nлъабабилес-улъ лъабабилелъ-улъ лъабабилез-улъ\nлъабабилес-укь лъабабилелъ-укь лъабабилез-укь\n— — лъабабилелъ-уб(в/й/р) —\nлъабабилес-де лъабабилел-де лъабабилез-де\nлъабабилес-ухъе лъабабилелъ-ухъе лъабабилез-ухъе\nлъабабилес-улъе лъабабилелъ-улъе лъабабилез-улъе\nлъабабилес-укье лъабабилелъ-укье лъабабилез-укье\n— — лъабабилелъ-убе\nлъабабилес-даса(н) лъабабилел-даса(н) лъабабилез-даса(н)\nлъабабилес-ухъа(н) лъабабилелъ-ухъа(н) лъабабилез-ухъа(н)\nлъабабилес-улъа(н) лъабабилелъ-улъа(н) лъабабилез-улъа(н)\nлъабабилес-укьа(н) лъабабилелъ-укьа(н) лъабабилез-укьа(н)\n— — лъабабилелъ-уса(н) —\nЦІарубакІ[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалда цІарубакІ хІалтІизабула цІаралъул, сифаталъул, рикІкІеналъул бакІалда, ва гьеб магІнаялъул рахъалъан цІаралдаса, сифаталдаса, рикІкІеналдаса жиндир магІна дагьабги цІикІкІун гІаммаб букІиналдалъун батІалъула. МагІнаялде балагьун, цІарубакІал рикьула:\nГьумералъул цІарубакІал: 1-себ гьумер — дун, ниж, нилъ; 2-леб гьум. — мун, нуж; 3-леб гьум. — дов, дой, доб, дол; жив, жий, жиб, жал. ТІоцебесеб гьумералъул цІарубакІазул гІемерлъул формаялъе авар мацІалда буго эксклюзивияб ниж ва инклюзивияб нилъ (нилІ) формаби. Ниж хІалтІизабула жиндехун кІалъай буссарав чи гъорлъ гьечІолъи бичІчІизабизе. Нилъ цІарубакІ хІалтІизабула жиндехун кІалъай буссарав чи гъорлъ вукІин бичІчІизабизе.\nИшараялъул цІарубакІал: ав, эв, гьав, дов, гьадав, гъов, гьагъав, лъов, гьалъав. Гьумералъул цІарубакІазул цо-цо формаби ишараялъул цІарубакІаздаги хІалтІизабула, масала: дов. Цо-цо мехалда гьел цІарубакІазул авалалда гьа- жубала (гьа- тІаде жубараб форма лъугьунаго аслуялъулъ о гьаракь а гьаракьалде сверула): дов > гьадав. Ишараялъул цІарубакІаз манзилги бичІчІизабула: гьав — кІалъалесда аскІов цун вугев; гьев — жинда кІалъалесда аскІов чІун вугев; дов — рикІкІад вугев; лъов — кІалъалесдаса ворхалъуда вугев; гъов — кІалъалесдаса гъоркьехун вугев;\nСуалиял цІарубакІал: щив? щий? щиб? щал? кинав? кинай? кинаб? кинал? чан?\nБаяналъул цІарубакІал: щибав, щибай, щибаб, щибай, кинавго, киналго, тІолго;\nБаянлъи гьечІолъиялъул цІарубакІал: щивалиго, щиялиго, щибалиго, щалалиго, кинавалиго, кинаялиго, кинабалиго, киналалиго;\nАбсолютиял цІарубакІал: щивниги, щалниги;\nЦІарубакІ жумлаялда жаниб гІемерисеб мехалъ субъектлъун букІуна, гьединго гьеб, жиб хІалтІизабун бугеб магІнаялъухъ ва формаялъухъ балагьун, букІуна батІиял гІахьалбутІабилъунги: битІараб тІадежубайлъун (объект), предикатлъун, баянлъун, хъвалсараб тІадежубайлъун.\nЦІарубакІ игІрабазде свери[хисизабизе | код хисизабизе]\nГьумералъул, суалиял, ишариял ва гьездаса лъугьарал цІарубакІал хисиялъул руго хадусел хаслъалаби:\nцолъул формаялъул гумералъул цІарубакІазул ва суалиязул букІуна супплетивияб хъвалсараб аслу: ди-е, ду-е, лъи-е, сунду-е — кьовул игІраб.\nстандартияб гуреб къагІидаялда лъугьуна хъвалсараб аслу гІемерлъул формаялда ругел гьумералъул цІарубакІазул: ниже-е, нуже-е, жинди-е, жиде-е — кьов. и.\nщиб ва жив цІарубакІазул актив игІрабалда тІагІуна аслуялъул кІиабилеб къотІел: сун-ца, жин-ца;\nнахъруссиналъул ва гьумералъул цІарубакІазул хаслъул падеж лъугьуна -р суффиксалъул кумекалдалъун: ди-р, ду-р;\nжал гьумералъул цІарубакІаллъун хІалтІизарулел баяналъул цІарубакІазул хъвалсараб аслу лъугьуна -с- (I кл.), -лъ- (II—III), -з- (гІем. ф.) суффиксазул кумекалдалъун ва класс бихьизабуле ахир къотІиялдалъун;\nрихьизарул цІарубакІазул кьовул падеж лъугьуна -ие суффиксалдалъун: гьес-ие, гьелъ-ие.\nГьумералъул цІарубакІал игІрабазде свериялъул парадигма\nдун мун дов дой доб ниж\nнилъ нуж дол\nди-ца ду-ца дос долъ ниже-ца\nнилъе-ца нуже-ца доз\nди-р ду-р дос-ул долъ-ул ниже-р\nнилъе-р нуже-р доз-ул\nди-е ду-е дос-ие долъ-ие ниже-е\nнилъе-е нуже-е доз-ие\nди-да ду-да дос-да дол-да ниже-да\nнилъе-да нуже-да доз-да\nди-хъ ду-хъ дос-ухъ долъ-ухъ ниже-хъ\nнилъе-хъ нуже-хъ доз-ухъ\nди-лъ ду-лъ дос-улъ долъ-улъ ниже-лъ\nнилъе-лъ нуже-лъ доз-улъ\nди-кь ду-кь дос-укь долъ-укь ниже-кь\nнилъе-лъ нуже-кь доз-укь\n— — — — долъ-уб\n(-ув/-уй/-ур) — — —\nди-де ду-де дос-де дол-де ниже-де\nнилъе-де нуже-де доз-де\nди-хъе ду-хъе дос-ухъе долъ-ухъе ниже-хъе\nнилъе-хъе нуже-хъе доз-ухъе\nди-лъе ду-лъе дос-улъе долъ-улъе ниже-лъе\nнилъе-лъе нуже-лъе доз-улъе\nди-кье ду-кье дос-укье долъ-укье ниже-кье\nнилъе-кье нуже-кье доз-укье\n— — — — долъ-убе\n(-уве/-уйе/-уре) — — —\nди-даса(н) ду-даса(н) дос-даса(н) дол-даса(н) ниже-даса(н)\nнилъе-даса(н) нуже-даса(н) доз-даса(н)\nди-хъа(н) ду-хъа(н) дос-ухъа(н) долъ-ухъа(н) ниже-хъа(н)\nнилъе-хъа(н) нуже-хъа(н) доз-ухъа(н)\nди-лъа(н) ду-лъа(н) дос-улъа(н) долъ-улъан(н) ниже-лъа(н)\nниже-лъа(н) нуже-лъа(н) доз-улъа(н)\nди-кьа(н) ду-кьа(н) дос-укьа(н) долъ-укьа(н) ниже-кьа(н)\nнилъе-кьа(н) нуже-кьа(н) доз-укьа(н)\n— — — — долъ-уса(н) — — —\nав (й/б/л), гьав (й/б/л), гъов (й/б/л)\nав ай аб гьав гьай гьаб гъов гъой гъол\nас алъ гьас гьалъ гъос гъолъ\nас-ул алъ-ул гьас-ул гьалъ-ул гъос-ул гъолъ-ул\nас-ие алъ-ие гьас-ие гьалъ-ие гъос-ие гъолъ-ие\nас-да ал-да гьас-да гьал-да гъос-да гъол-да\nас-ухъ алъ-ухъ гьас-ухъ гьалъ-ухъ гъос-ухъ гъолъ-ухъ\nас-улъ алъ-улъ гьас-улъ гьалъ-улъ гъос-улъ гъолъ-улъ\nас-укь алъ-укь гьас-укь гьалъ-укь гъос-укь гъолъ-укь\n— — алъ-уб\n— — гьалъ-уб\n— — гьолъ-уб\nас-де ал-де гьас-де гьал-де гъос-де гъол-де\nас-ухъе алъ-ухъ гьас-ухъе гьалъ-ухъ гъос-ухъе гъолъ-ухъе\nас-улъе алъ-улъе гьас-улъе гьалъ-улъе гъос-улъе гъолъ-улъе\nас-укье алъ-укье гьас-укье гьалъ-укье гъос-укье гъолъ-укье\n— — алъ-убе\n— — гьалъ-убе\n— — гьолъ-убе\nас-даса(н) ал-даса(н) гьас-даса(н) гьал-даса(н) гъос-даса(н) гъол-даса(н)\nас-ухъа(н) алъ-ухъа(н) гьас-ухъа(н) гьалъ-ухъа(н) гъос-ухъа(н) гъолъ-ухъа(н)\nас-улъа(н) алъ-улъа(н) гьас-улъа(н) гьалъ-улъа(н) гъос-улъа(н) гъолъ-улъан(н)\nас-укьа(н) алъ-укьа(н) гьас-укьа(н) гьалъ-укьа(н) гъос-укьа(н) гъолъ-укьа(н)\n— — алъ-уса(н) — — гьалъ-уса(н) — — гъолъ-уса(н)\nал, гьал, гъол\nал гьал гъол\nаз гьаз гъоз\nаз-ул гьаз-ул гъоз-ул\nаз-ие гьаз-ие гъоз-ие\nаз-да гьаз-да гъоз-да\nаз-ухъ гьаз-ухъ гъоз-ухъ\nас-улъ гьаз-улъ гъоз-улъ\nас-укь гьаз-укь гъоз-укь\nаз-де гьаз-де гъоз-де\nаз-ухъе гьаз-ухъе гъоз-ухъе\nаз-улъе гьаз-улъе гъоз-улъе\nаз-укье гьаз-укье гъоз-укье\nаз-даса(н) гьаз-даса(н) гъоз-даса(н)\nаз-ухъа(н) гьаз-ухъа(н) гъоз-ухъа(н)\nаз-улъа(н) гьаз-улъа(н) гъоз-улъа(н)\nаз-укьа(н) гьаз-укьа(н) гъоз-укьа(н)\nщив (-й/-б), щал\nщив щий щиб щал\nлъи-ца сун-ца лъица\nлъи-л сунду-л лъил\nлъи-е сунду-е лъи-е\nлъи-да сун-да лъи-да\nлъи-хъ сунду-хъ лъи-хъ\nлъи-лъ сунду-лъ лъи-лъ\nлъи-кь сунду-кь лъи-кь\nлъи-де сун-де лъи-де\nлъи-хъе сунду-хъе лъи-хъе\nлъи-лъе сунду-лъе лъи-лъе\nлъи-кье сунду-кье лъи-кье\nлъи-даса(н) сун-даса(н) лъи-даса(н)\nлъи-хъа(н) сунду-хъа(н) лъи-хъа(н)\nлъи-лъа(н) сунду-лъа(н) лъи-лъа(н)\nлъи-кьа(н) сунду-кьа(н) лъи-кьа(н)\nБаяналъул цІарубакІал (лъугьуна суалиял цІарубакІаздаса -а- ва классалъул ахиралъул суффиксазул кумекалдалъун: щиб — щиб-а-в, гьанире гъорлъе рачІуна гьединго тІолго ва гьадинаб (-в/-й/-л) цІарубакІалги).\nщибав (-й/-б), кинавго (-айго/-абго), щибал, киналго\nщибав щибай щибаб кинавго кинайго кинабго щибал киналго\nщибас щибалъ кинас-го киналъ-го щибаз киназ-го\nщибас-ул щибалъ-ул кинас-ул-го киналъ-ул-го щибаз-ул киназ-ул-го\nщибас-е щибалъ-и кинас-е-го киналъ-е-го щибаз-е киназ-е-го\nщибас-да щибал-да кинас-да-го киналъ-да-го щибаз-да киназ-да-го\nщибас-ухъ щибалъ-ухъ кинас-ухъ-го киналъ-ухъ-го щибаз-ухъ киназ-ухъ-го\nщибас-улъ щибалъ-улъ кинас-улъ-го киналъ-улъ-го щибаз-улъ киназ-улъ-го\nщибас-укь щибалъ-укь кинас-укь-го киналъ-укь-го щибаз-укь киназ-укь-го\n— — щибалъ-уб\n— — киналъ-уб-го\n(-ув/-уй/-ур)-го — —\nщибас-де щибал-де кинас-де-го кинал-де-го щибаз-де киназ-де-го\nщибас-ухъе щибалъ-ухъе кинас-ухъе-го киналъ-ухъе-го щибаз-ухъе киназ-ухъе-го\nщибас-улъе щибалъ-улъе кинас-улъе-го киналъ-улъе-го щибаз-улъе киназ-улъе-го\nщибас-укье щибалъ-укье кинас-укье-го киналъ-укье-го щибаз-укье киназ-укье-го\n— — щибалъ-убе\n(-уве/-уйе/-уре) — — киналъ-убе-го\n(-уве/-уйе/-уре)-го — —\nщибас-даса(н) щибал-даса(н) кинас-даса(н)-го кинал-даса(н)-го щибаз-даса(н) киназ-даса(н)-го\nщибас-ухъа(н) щибалъ-ухъа(н) кинас-ухъа(н)-го киналъ-ухъа(н)-го щибаз-ухъа(н) киназ-ухъа(н)-го\nщибас-улъа(н) щибалъ-улъа(н) кинас-улъа(н)-го киналъ-улъа(н)-го щибаз-улъа(н) киназ-улъа(н)-го\nщибас-укьа(н) щибалъ-укьа(н) кинас-укьа(н)-го киналъ-укьа(н)-го щибаз-укьа(н) киназ-укьа(н)-го\n— — щибалъ-уса(н) — — киналъ-уса(н)-го — —\nБаянлъи гьечІел цІарубакІал (лъугьуна суалиял цІарубакІаздаса -алиго тІаде жубан: щиб — щиб-алиго).\nщивалиго, щиялиго, щибалиго, щалалиго\nщивалиго щиялиго щибалиго щалалиго\nлъицаялиго сунцаялиго ГІемерлъул формаялда ругел баянлъи гьечІел цІарубакІал\nигІрабазде сверула цолъул\nщивниги, щийниги, щибниги, щалниги\nщивниги щийниги щивниги щалниги\nлъицаниги сунцаниги ГІемерлъул формаялда ругел абсолютиял\nцІарубакІал игІрабазде сверула цолъул\nлъидасаги (лъидасаниги) сундасаги/сундасаниги\nлъихъаги (лъихъаниги) сундухъаги/сундухъаниги\nлъилъаги (лъилъаниги) сундулъаги/сундулъаниги\nлъикьаги (лъикьаниги) сундукьаги/сундукьаниги\nНахъбуссиналъул цІарубакІал (лъугьуна гьумералъул цІарубакІаздаса гьезде тІаде -го суффикс жубаялдалъун: дун — дун-го, мун — мунго; лъабабилеб гьумералъе нахъбуссиналъул цІарубакІлъун хІалтІизбула жив/жий/жиб/жал)\nжив жий жиб жал\nФигІлу[хисизабизе | код хисизабизе]\nАслияб макъала: Авар мацІалъул фигІлу\nАвар мацІалда фигІлу ккола сунца яги лъица букІаниги гьабулеб иш, гьезие лъугьунеб ва гьел щиб хІалалда ругебали бицунеб каламалъул бутІа; щиб лъугьунеб? щиб гьабулеб? щиб хІалалда бугеб? абурал суалазул цоялъе жаваблъунги бачІуна. Жумлаялда жаниб фигІлу букІуна предикатлъун; жинсияб фигІлу ккун бугони предикатлъун, гьеб кидаго субъектгун яги тІадежубайгун жинсалъулъ ва формаялъулъ рекъон ккун букІуна.\nСарп[хисизабизе | код хисизабизе]\nФигІлуялъул категориял[хисизабизе | код хисизабизе]\nФигІлуялъул категориязде гъорлъе уна: аспекталъул (фреквентативалъул), каузативалъул, классалъул, заманалъул, модусалъул (фигІлу буссинабиялъул), гьечІолъиялъул категориял.\nФреквентатив ва каузатив[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалъу фигІлабазул аспектияб категориялде гъорлъе ккола фреквентативияб (такрарлъул) форма. Гьелъ жидеца цо-цо ишазул цадахълъи ялъуни цоцада хадуб ккей бихьизабула; лъугьуна фреквентатив такрарлъунгутІиял фигІлабаздаса хадусел къагІидабаз:\nХаслъи ва хІалтІизаби\nаслияб ва бищун продуктивияб суффикс бохьизе — бохь-ар-изе, хисизе — хис-ар-изе, малълъизе — малълъ-ар-изе\nCV тайпадул фигІлиял аслуязда ва цІараздаса лъугьарал фигІлабазда хъвазе — хъва-дар-изе, пузе — пу-дар-изе, хех-дар-изе, щак-дар-изе\n-а- бугел тІоцересел аслуязда ва редупликациял ва гьаркьада релълъарал аслуязда. лъалъазе — лъалъа-д-изе, чІаразе — чIара-д-изе; мими-д-изе, къвакъва-д-изе, гIергIе-д-изе\nхурхинабула жидер тІоцересел такрарлъул формантал ругел аслуязда кIобокI-ахъд-изе, бекер-ахъд-изе, багъар-ахъд-изе\nаслияб къагІидаялъ сонорияб, ларингалияб яги лабиалияб гьаракь бугел аслуязда гьализе — гьал-де-зе, кьвагьизе — кьвагь-де-зе, ахІизе — ахI-де-зе, амма къап-е-зе, хьвагI-е-зе\nбагъа-бачариялъул фигІлабазда боржине — борж-анхъ-изе, билълъине — билълъ-анхъ-изе, белъизе — белъ-анхъ-изе\nу/и > е\nаслияб къагІидаялъ CVRC тайпаялъул аслуязда, ударениялъ бакІ хисула гъа́нчизе —гъанч-е́-зе, пи́рххизе — перхх-е́-зе, кIу́тIизе — кIетI-е́-зе\nУдарениялъ бакІ хиси\nкІа́нцІана — кІанцІа́на, хІа́нчІана — хІанчІа́на\nбихьизабула ишалъул цо чанго фаза букІин къотІизе — къотІ-къотІизе, хъарсине — хъарс-хъарсине, кьуризе — кьур-кьуризе\nБаян: цо-цо фигІлабазул такрарлъул формаби лъугьуна кІиго къагІидаялъги: кІутІизе — кІетІезе (аблаут) — кІутІ-кІутІизе (редупликация)\nЖинда жаниб аслияб ахІвал-хІалалде агенсалъул роль бугев гІахьалав чи яги гІахьалаб иш, тІагІел (ва/яги гІилла) тІаде вачІин/жубай лъугьунеб борхизабулеб активияб деривациялъул тайпалъун ккола каузатив, гьелъ бихьизабула иш гьабизабизе тІами. Лъугьуна каузативиял формаби инфинитив ва гьа-б-изе кумекалъул фигІлу цоцалъе иналдалъун (инфинитивалъул ахираб рагьараб ва кумекалъул фигІлуялъул байбихьул гь- тІагІуна): гьабизе — гьабизабизе, хІалтІизе — хІалтІизабизе, хъвазе — хъваз-а-б-изе.\nКлассалъул (жинсияб) категория[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалъул фигІлаби рукІуна жидер кьибилалда жинсияб гІаламат бугелги ва гІаламат гьечІелги. Жинсиял гІаламатал (в-, й-, б-, р-) гъорлъ ругел фигІлабазул букІуна ункъабго классалъулаб форма, гьел формабазул кумекалдалъул фигІлу хасаб жинсалда бугеб цІаргун рекъон ккола: вас в-ачІана, яс я-чІана, къо б-ачІана, ниж р-ачІана.\nЗаманалъул категория[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалъул фигІлуялъул системаялда руго синтетикиял ва аналитикиял заманалъул формаби. Синтетикиязде гъорлъе ккола:\nгьанжесеб гІаммаб заман, жинца кидаго лъугьунеб ялъуни жиндир заманаялъул гІурхъи гьечІеб иш бихьизабулеб (суффиксал -(у)ла/-уна);\nбачІунеб заман, жинца лъугьине бугеб иш бихьизабулеб (суффиксал: -(и)ла/-ина);\nараб заман (аорист), жиндица цебе лъугьараб иш бихьизабулеб (суффиксал: -(у)на, -(а)на);\nАналитикиял формаби лъугьуна гьанже заманалъул сипат-фигІлу (бутІагьаби, яги причастие), араб заманалъул трансгрессив ва инфинитив «букІине» фигІлуялъул финитияб формагун цадахъ лъун. Аналитикиял формабазде гъорлъе уна:\nГьанжесеб баянаб заман (гьанже заманалъул сипат-фигІлу + гьанже заманалъул кумекалъул фигІлу) — бихьизабула иш, жиб гьабулеб бугеб каламалъул заманалда лъугьунеб бугеб: дун вухІулев вуго!; гьанжесеб гІаммаб заманалъул формаялде бугеб кумекалъул фигІлуялъ аналитикияб формаялъе кьола итеративияб магІна: Кинабго жо хисулеб-сверулеб букІуна.\nПерфект (араб заманалъул трансгрессив + гьанже заманалъул кумекалъул фигІлу) — бихьизабула цебеккун гьабун бахъараб иш, жиндир хІасил гьанжесеб заманалде бугеб: дун гьанже сахлъун йиго; кІиявго хутІун вуго.\nИмперфект (гьанже заманалъул сипат-фигІлу + араб заманалъул кумекалъул фигІлу) — бихьизабула иш, жиб араб заманалъул цо къотІелалда лъугьунеб букІараб: Балеб букІана цІад (ХІ. Р.).\nПлюсквамперфект (араб заманалъул трансгрессив + араб заманалъул кумекалъул фигІлу) — бихьизабула араб заманалъул цо параялде гьабун лъугІараб иш яги гьелъул хІасил (араб заманалдаго): Ахирал соназ эмен захІматго унтун вукІана (ХІ. Р.).\nБачІунеб баянаб заман (инфинитив + гьанже заманалъул кумекалъул фигІлу) — бихьизабул иш, жиб бачІунеб заманалда лъугьине кватІичІого лъугьине бугеб (гІемерисеб букІуна гьабизе ялъуни лъугьине ккеялъул сипат): Ясалъ ретІел хисизе буго.\nАраб заманалъул формаби гьединго лъугьине бегьула гьанжеселдаса -ан суффиксалъул кумекалдалъун: Дун хонжрокьа хІинкъулаан.\nБуссинабиялъул (модусалъул) категория[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалда фигІлуялъул буго анкьго буссинаби: хабарияб, тІалабияб, шартІияб, суалияб, мурадияб, теялъулаб ва гьесизарул.\nХабарияб буссинаби (индикатив) — бичІчІизабула процесс реалияб букІин, иш хІакъикъаталда лъугьин, гьелдехун субъекталъул (агенсалъул) бугеб бербалалъи рикІкІинчІого; хІалтІизабула киналниги заманалъул формабигун: гьабуна, гьабула, гьабила, гьабулеб букІана, гьабулеб буго, гьабулеб букІина, гьабун букІана, гьабуна буго, гьабун букІина, гьабулаан, гьабизе буго.\nТІалабияб буссинаби (императив) — бичІчІизабула тІалаб гьаби, буюрухъ, малъи, мисалалъе: гьаб-е, хІалтІе, хъвай. Императивалъул суффиксал ккола -е: бос-е, хIалтI-е, цIал-е; -й (аслу е хутІизегІан цогидал рагьаразда лъугІулел): лъа-й, кIалъа-й, хъва-й, амма ккве, тIе; -а (транзитивиял фигІлабазул бутІаязул, жидер аслуялъулъ Се структура бугел, яги инфинитивалъул форма -ине бугел): а, вачI-а, чIа.\nШартІияб буссинаби (субъюнктив) — субъективияб бербалагьиялдалъун бихьизабула лъугьине рес бугеб, анищаб, шартІияб иш, мисалалъе, гьабу-ни, хІалтІани, хъвани. Субъюктивалъул суффиксал ккола -ни ва -ани.\nСуалияб буссинаби — фигІлияб ишалъул цІехей, гьикъи бичІчІизабула, хІалтІизабула суалиял жумлабазда суалияб рагІиги гьечІого. Лъугьуна -ищ бутІаялъул кумекалдалъун: гьабунищ, хІалтІанищ, хъванищ.\nМурадияб буссинаби (оптатив) — бихьизабула фигІлияб ишалдехун кІалъалесул рекІел мурад, лъие букІаниги щиб букІаниги гьари, нагІана кьей ва хьами. Лъугьуна императивалде тІаде -ги суффикс жубаялдалъун: гьабе-ги, хІалтІаги, хъваги.\nТеялъулаб буссинаби — бихьизабула кІалаълесул рекІел мурадалда, къасдалда, гьабураб ишалъул, ялъуни лъугьа-бахъиналъул гІаксалда кколеб иш. Лъугьуна субъюнктивалде тІаде -ги жубаялдалъун: гьабуни-ги, хІалтІаниги, хъваниги.\nГьесизарул буссинаби — бихьизабула фигІлияб ишалдехун къасд, гьесизари: гьабилин, хІалтІилин, хъвалин.\nГьечІолъиялъул форма[хисизабизе | код хисизабизе]\nТранзитивлъи[хисизабизе | код хисизабизе]\nФигІлуялъул битІараб тІадежубайгун (пациенсгун) бухьен гьабизе кІвеялде балагьун, авар мацІалъул фигІлаби рикьула транзитивияздеги транзитивиял гурездеги.\nТранзитивияб фигІлуялъе жумлаялда жаниб букІине ккола битІараб тІадежубай яги пациенс, жинде тІаде субъекталъ гьабулеб иш кколеб: васас (агенс, акт. и.) кагъат (пациенс) хъвана (иш). Гьаниб «хъвазе» фигІлу ккола транзитивияблъун, ай жинца пациенсалда (ишалъул объекталда) хурхенлъи тІалаб гьабулеб, гьеб гьечІого ишалъул магІна загьирлъуларо.\nАвар мацІалъул транзитивияб фигІлугун бугеб агенс гІемерисеб букІуна актив игІрабалда: дица (агенс, акт. игІр.) хІалтІи (пациенс) гьабун буго (иш); лъай босул, жо рагІиялъул, бичІчІиялъул фигІлабигун бугеб агенс букІуна жинда игІрабалъул (локатив I) формаялда: дида (агенс, жинда и.) гьеб хабар (пациенс) хеко лъана; рекІел асар бихьизарулел фигІлабигун агенс букІуна кьовул игІрабалда: дие (агенс, кьов. и.) рокьула тІахьал (пациенс). ФигІлуялъул аналитикиял формабигун букІине бугьула эргативияб яги номинативияб конструкция: васас (агенс) хІалтІи (пациенс) гьабулеб буго (иш) — эргавтив; вас (субъект) хІалтІи (объект) гьабулев вуго (иш) — номинатив.\nТранзитивияб гуреб фигІлабазу жумлаялда жаниб объект гурони, битІараб тІадежубай букІунаро, жибго объект букІуна аслияб игІрабалда (номинативалда): ихх (агенс, асл. игІр.) тІаде щвана (иш), гьаниб лъугьараб иш — тІаде щвана — буссараб буго жибго агенсалде.\nКонтексталде балагьун, транзитивияб фигІлу, жиндирго аслу хисичІого, лъугьине бегьула транзитивияб гуреблъун: Гьес кагъат босун бачІана (транзитивияб фигІлу), гьесул чу чІалде бищун цебе бачІана (транзитивияб гуреб фигІлу). Гьел фигІлабазул дифференциация гьабизе бегьула жидер императивалъул суффиксазде балагьун: суффикс -е бугел ккола транзитивиял (гьаб-е — гьабизе, те — тезе, къотІе — къотІизе), суффикс -а бугел ккола транзитивиял гурел (а — ине, бачІа — бачІине, бега — бегизе). Кидаго транзитивияллъун рукІунел фигІлабилъун ккола ккола каузативал: хІалтІизабула, бачІинабула, хъвазабула. Кидагосел транзитивиял гуреллъун ккола френквентативал (такрарлъул фигІлаби): хъвадарула, цІехолдана, кьвагьдана).\nФигІлуялъул хасал формаби[хисизабизе | код хисизабизе]\nИнфинитив[хисизабизе | код хисизабизе]\nМасдар[хисизабизе | код хисизабизе]\nСифат-фигІлу[хисизабизе | код хисизабизе]\nКонверб[хисизабизе | код хисизабизе]\nТІадрагІи (адверб)[хисизабизе | код хисизабизе]\nТІадрагІиялъ авар мацІалда баян гьабула фигІлуялъ бихьизабулеб иш лъугьараб куц, заман, бакІ ва гьеб лъугьиналъе гІилла-мурад. Жумлаялда жаниб тІадрагІи букІуна хІаллъун, ва гьеб хурхараблъун букІуна предикаталда: жакъа дун цудунго вахъана — гьаниб цудунго абураб тІадрагІиялъ бихьизабун буго иш лъугьараб заман, ва гьеб вахъана абураб предикаталда бухьараб буго. ТІадрагІиялъе жаваблъун рачІуна кин?, кибе?, киб?, кисан?, щай?, щиб гІиллаялъе гІоло?, щиб мурадалда?, гІадал суалал.\nТІадрагІиялъул рукІунаро рагІи хисиялъул формаби, амма авар мацІалда руго цо-цо тІадрагІаби, жидер данде ккезариялъул суффиксал ругел: аскІо-б, аскІо-в, жани-б, це-б-е, хаду-б, гьани-б ва ц. Чанго бакІалъул тІадрагІи хІалтІизабула заманалъул магІна кьезеги. ГІемерисел бакІалъул тІадрагІабазул дифференциация гьабула локативалъул, аллативалъул ва аблативалъул формабазде: жани-б, жани-б-е, жани-са.\nГІуцІиялъул рахъалъ авар мацІалда тІадрагІаби рикьула кІиго тІелалде: асляздеги лъугьараздеги. Аслиял ккола жал цоги каламалъул бутІаяздаса жал лъугьинчІел: сон, метер, жакъа, сах, лъикІ, хъахІ, берцин ва гь. ц. Гьездехун рекІинабизе бегьула кутаклъизабулеб бутІа — -го (сон-го, метер-го). Аслиял тІадрагІабаздаса лъугьуна цогидал каламалъул бутІаби:\nсифатал: сахаб, лъикІаб, хъахІаб, берцинаб;\nцІарал: сахлъи, лъикІлъи, хъахІлъи, берцинлъи;\nфигІлаби: сахълъизе, лъикІлъизе, хъахІлъизе, берцинлъизе;\nсифат-фигІлаби: сахлъараб — сахлъун; лъикІлъараб — лъикІлъун, хъахІлъараб — хъахІлъун, берцинлъараб — берцинлъун;\nЛъугьарал наречиял ккола жал цоги каламалъул бутІазабаздасан лъугьарал:\n-къ суффиксалъул кумекалдалъун\n-дал суффиксалъул кумекалдалъун\n-са суффиксалъул кумекалдалъун\nретІел — ратІликъ; квен — кваникъ; куц — коцокъ\nрии — риидал; их — ихдал; кьин — кьиндал\nхьибил — хьибил+са; дегІен — дегІен+са\n-а суффиксалъул кумекалдалъун\n-ин суффиксалъул кумекалдалъун\nдоб — доб+а; лъоб — лъоб+а\nгьаб — гьадин; доб — додин; гъоб — гъодин\n-ихъе суффиксалъул кумекалдалъун\nкІиго — кІийхъе; лъабго — лъабихъе\n-иса суффиксалъул кумекалдалъун\n-хъе суффиксалъул кумекалдалъун\nбитІун — битІуниса; бегун — бегуниса\nбицун — бицухъе; вижун — вижухъе\nМагІнаялъул рахъалъ авар тІадрагІаби рикьула хадусезде:\nКинлъи бичІчІизабулел тІадрагІаби (кин? щиб куцалда?): циндаго, гьартІан, гьединго, лъикІ, квеш;\nЗаманалъул тІадрагІаби (кида? кидалъагІан?): сон, жакъа, нолъ, риидал, метер, сезе, лезе, гьанже, кидаго, рогьинегІан;\nБакІалъул тІадрагІаби (киб? кибе? кисан?): квараниса, квегІиса, рикІкІад, тІасан, добасан;\nКъадаралъул тІадрагІаби (кигІан? кигІаналъ?): гІемер, дагь, миркалъ;\nГІилла-мурадалъул тІадрагІаби (щай? щибизе?): щайго, чІалгІаде, махсараде;\nЦо-цо тІадрагІаби, сифатал гІадин, жинсалде балагьун, цолъул яги гІемерлъул формалде балагьун, хисула, амма тІадрагІабазулъ бачІуна -р суффикс, сифатазда гІадин -л бачІунаро: хадув, хадуй, хадуб, хадур.\nДандраял[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалда дандраял хІалтІизарула рагІаби яги жумлаял дандразе; гьел рикьула чанго тайпаялде:\n-ги[lower-alpha 1] кІиго рагІи, ялъуни кІиго жумла цоцазда бухьинабизе ккола авар мацІалъул жиндирго букІараб дандбай; кІиябго рагІулъ, я жумлаялъулъ гьеб такрарлъула, ва рагІуда рекІун хъвала Вас гьечIого кавуги хутIутеги, яс гьечIого эбелги хутIутеги (К.)\nва[lower-alpha 2] кІиябго рагІулъ, я жумлаялъулъ такрарлъуларо, цохІо нухалъ рехсон букІуна кІиябго жиндица бухьун бугеб рагІулъ; хъвала батІаго. Гьениб Нажмудиница гьесие къого тумен кьела ва цо лъагIелалъ бид вахъун балъго Чачаналъе витIила (ГІ. Ш.)\nжеги[lower-alpha 3] Хъвадаро, тІамач, жеги къаламги хІажалъула\nгьединго ГІали, МухІамад, гьединго дун экскурсиялъ ун рукІинчІо.\nя кІиго рагІи, я кІиго жумла цоцазда данде кквезе яги гьоркьоса бахъизе кІиябго цоцазда данде лъолеб рагІуда цебе лъун такрар гьабула ва батІа тІун букІуна Я нижее, я машинаялъе кIудияб зарал ккечIо (Р. ХI.)\nялъуни Дуца гьеб иш тІубай, ялъуни тІаде босуге.\nДанде ккунгутІиялъул дандраял\nамма кІиго рагІи, я жумла данде ккунгутІи бихьизабизе Живго жинцаго чIвазе захIматаб амру гуро,\nАмма яхI бугес гIумру гIаламалъе цIунула (ЦI. ХI.)\nгІадин цо рагІи цогиялда релъараб букІин бихьизабизе жубараб нахъбиллъараб жумлаялъулъ релълъенлъиялъулаб магІна кьола КвачIида бахъун чIараб гьалагаб барти гIадин, гIурул лъимер, щай ралъад, мун речIчIанхъулеб бугеб? (М. Гъ.)\nкиниги Чед бортараб таргьа кинигин (К.)\nНахъбилълъиналъул дандраялъулал рагІаби\nщай абуни Жубараб нахъбилълъараб жумлаялъулъ бетІерабги, гьелда барабги жумла бухьине гІилла-мурадалъулаб магІна кьола Метер дарсиде рачІуне кколаро, щай абуни метер байрам буго.\nщай гурелъул Машина бачун бажаруларо, щай гурелъул нухда биццатаб гІазу буго.\nгьелъие гІоло хІасил бичІчІизабулеб магІна кьола ГІиял магІарде рагъарана, гьелъие гІоло гІи тІобитІизе гІолохъаби къватІир рахъана.\nгьединлъидал Микьго тІубана, гьединлъидал нижги школалде ана.\nгьелдалъун Доб мехалъ орденги цIарги цIакъ къанагIатаб ва гьелдалъун къиматаб букIана (ХI. Р.)\nгьебмехалъ заманияб магІна бичІчІизабулеб магІна кьола МухІамадихъе хабар щвана, гьебмехалъ гьев къватІив вахъана.\nгьеб заманалда Дица университет лъугІизабила, гьебмехалда лъугьина хІалтІизе\n↑ Авар мацІалъул жиндиргояб дандбай, гьелъул басриял формабилъун рукІана -гиму/-гимо, халкъиял кучІдузулъ жеги дандчІвалел\n↑ Ккола гІараб мацІалдаса бачІараб дандбайлъун.\n↑ жеги союзалда хадуб бачІунеб рагІуда хадуб гІемерисеб -ги союзги хъвала.\nБутІаби[хисизабизе | код хисизабизе]\nБутІабаз жумлаялда жаниб цо-цо рагIабазде тIаде жураялдалъун гьел рагIабазе батIи-батIияб магIна кьола. Жибго батIаго босун цониги бутІа каламалда жаниб хIалтIизабуларо, гьелъул жиндирго магIнаги букIунаро. ГIемерисел бутІабаз рагIабазул магIна батIи-батIияб рахъалдаса кутаклъизе, мухIканлъизе гьабула. Цо-цо мехалда гьел хIалтIизарун рукIине бегьула суффиксазул бакIалдаги. Авар мацIалда гIемер руго бутІабазул кумакалдалъун лъугьарал тІадрагІаби, рикIкIенал, ва гь. ц.: щай — щай-го, кида — кида-го, щуго — щу-цIул, нусго — нус-цIул. БутІабазул кумакалдалъун лъугьуна цIиял рагIабиги: масала, фигІлуялъул суалияб хисизаби форма: босула — босул-ищ, кьола — кьол-ищ. Цо-цо бутІабаз кIалъалесул рекIел асар загьир гьабула; гьелда рекъон рагIул интонация хисизабизе ккола, логикияб ударение гьеб рагIуде тIаде кколедухъ. БутІабазул тІелал:\nтІадрагІабазул магIна кьолел: -гIан, -го, -са, -хун, -лъул, -духъ, -лъун, -ги\nдандекквеялъул магIна кьолел: -гIан, -гIанаб, -гIадинаб (гIадаб), гIадин, кинигин\nкъадар бихьизабулел: -гIан, -го\nбатIагьабиялъул: -цин, -ни, -ин, -йин\nбаян гьечIолъи бичIчIизабулел: -алиго, -ялиго\nцадахълъи бихьизабулел: -гун (-гин)\nсуалиял: -ищ, -йищ, -дай\nцитатиял: -ан, -ян, -илан, -йилан\nрагIул магIна гучлъизабулел: -ин, -йин, -али, -яли, -гIаги, -го, -цин, -ха, -я, -щинаб.\nГьел тIадехун рехсаразде гьорле унарел бутІаби:\n-гутIи (гьечIолъиялъул магIна кьола)\n-лъун (щивлъун? щийлъун? щиблъун? щаллъун? суалазе жаваблъун рачIунел рагIабигун хIалтIизабула)\nгIоло (мурад бихьизабула)\nхIакъалъулъ (лъил яги сундул бицунеб бугебали баян гьабула)\n-хIа (гьедиялъул форма лъугьине хIалтIизабула)\n-ани (анищалъул магIна кьола).\nГӀемерисел бутӀаби авар мацӀалда хъвала жал хурхарал рагӀабазда рекӀун, гьеб асасалдаса гьоркьосарахъиял руго хадусел:\nГӀоло, гӀадаб (гӀадинаб). хӀакъалъулӀ, гӀадин, кинигин хъвала ратӀа тӀун.\nБитӀараб калам баян гьарулел цитатиял бутӀаби -ан, -ян хъвала тиреялдаса хадур.\nилан, йилан ругел бутӀаби хъвала гьел хурхарал рагӀабаздаса дефисаллъги ратӀа гьарун.\nХадурегIел[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалда буго гІурабго къадар хадурегІелазул, гьезул функция — бакІалъулал гьоркьолъаби рихьизари. ХІадурегІелал рукІуна цІаразда хадур, ва гьез цІаразда цадахъ гІуцІула цоккураб рагІабазул дандбай — хадурегІелалъулаб конструкция, жинда жаниб синтаксиял хурхенал загьир гьарулеб. ИгІрабиял формабазда цадахъ хадурегІелаз дагьалъги цІикІкІун загьир гьарула рагІабазул дандраязул компонентазда гьоркьор ругел манзилалъул, бакІалъул хурхенал. Мисалале: шагьаралда бугеб музей — гьаниб шагьар рагІул жинда падежалул кумекалдалъун бичІчІизабулеб буго музей шагьаралда жаниб букІин; цоги мисал: шагьаралда аскІоб бугеб парк — гьаниб жинда игІрабалда цадахъ хІалтІизабун буго аскІоб хадурегІел, гьелъ бичІчІизабулеб буго парк шагьаралда жаниб гуреб, аскІаб букІин. ХадурегІелал хІалтІизаруларо аллативаздаги аблативаздаги цадахъ, хІалтІизарула локативгун ва рихьизарула бакІалъул игІрабаз жидецаго рихьизарулел сверухъбакІалъул гьоркьолъаби.\nХІадурегІелал ккола кумекалъул рагІабилъун, гьединлъидал гьел рагІабазул дандраязул жалго жидедаго чІарал бутІабилун кколаро; гьел рагІабузул дандраязде гъорлъе ккола гІицІго цІаразда цадахъ цо компонент хІисабалда.\nХадурегІелал лъугьун руго батІи-батІиял каламалъул бутІабаздаса:\nтІадкаламаздаса: цебе, нахъа, хадуб, тІад, гъоркь, тІарада, аскІоб, рикІкІад, гъорлъ, гьоркьоб ва ц.\nцІараздаса: хьолбохъ, рагІалда, бакьулъ, сверухъ, тІагьиб ва. ц.\nигІрабалдаса лъугьун буго сверун хадурегІел.\nЦохІо гІоло ккола гІицІго хадурегІеллъун, хутІарал хадурегІелал формабаздалъун тІадрагІабазда релълъерал рукІуна. Гьезда гьоркьоб букIуна магIнаялъулаб батIалъи, хадурегІелал хурхарал рукІуна цІаралъул I сериялъул локативгун: тІад — ганчІида тІад, гъоркь — ганчІида гъоркь, аскІоб — ганчІида аскІоб, хадуб — гьелдаса хадуб. ТІадрагІабилъун ругеб мехалъ гьел рагIабаз бичIчIизабула бакIалъулаб магIна, киб? кибе? кисан? абурал суалазе жаваблъунги рачIуна, цогидал тІадрагІаби гIадин гьел рагIаби жумлаялда жаниб предикаталда рухьарал рукIуна.\nЖидер семантикаялда рекъон хадурегІелал рикьула лъабго тайпаялде:\nжидеца сундул букІаниги ориентиралдда хурхараб чІей бугеб бакІ бихьизабулел: тІад, гъоркь, гъорлъ, жаниб ва ц.\nжидеца сунда букІаниги гьоркьоб бугеб манзил бихьизарулел: гІагарда, рикІкІада, аскІоб ва ц.\nжидеца цогидаб жоялде дандеккун сундул букІаниги багъа-бачари бихьизабулел: эхебе, эхеде, гІебеде, данде, квегІиса, квараниса ва ц.\nСверухъбакІалъул магІна кьолел хадурегІелазул рукІуна киналниги бакІазул игІрабазул формаби (гьоркьосарахъияллъун ккола буссинабиялъул хадурегІелал: эхебе, эхеде, гІебеде, квегІиса, квараниса). Цо-цо хадурегІелал игІрабаздеги сверула, гьезул букІуна локативазул чІванкъотІараб сериязул форамаби; хадурегІелазул игІраб бараб букІуна фигІлияб семантикаялда, гьего заманалда цІаралъул форма хисуларо. Жинсияб гIаламат гъорлъ ругел хадурегIелал лъабабго жинсалдеги ва гIемерлъул формаялдеги хисула: аскIов, аскIой, аскIоб, аскIор.\nГьоркьоберех[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацIалда гьоркьоберехаз бихьизабула кIалъалев чиясул батIи-батIиял хIалал ва рекел асарал загьир гьаризе. Цого гьоркьоберехалъ, каламалъул бакIалде ва гьелъул мурадалде балагьун, батIи-батIиял асарал ричIчIизаризе бегьула. Масала: огь абураб рагIи рохел, пашманлъи, тамашалъи, хIинкъи, рекIекълъи бичIчIизабизе хIалтIизабун букIине бегьула. Гьоркьобрехиязда гъорлъе уна ле, огь, я, ия, ияхI, вай, гьа, огьо-гьой, вала-лай, ваба-бай, гьай залин, унго, вахI, гьуя, гьая. Горкьорехал рикьула хадусел тайпабазде:\nбатІи-батІиял рекІел асарал: вабабай — гІузру букІин, гІажаиблъи, ия — щаклъи, огь — ургъел, роххи, вай — хІинкъи, къварилъи, ракІбуссин, ияхI, вахI — гІажаиблъи;\nцо жоялде гьуси: воре — цІодорлъи гьаби;\nхитІаб: ле — бихьинчиясле, йо — чІужугІаданалде;\nаскІоре ахІи (хІайванал ахІизе/хъамизе).\nГьоркьоберехазде гьоркьоре уна гьединго алхIамдули-лагь, шукру Аллагьасе! гІадал цочІарал калимабиги. Гьоркьоберахездехун хурхинарула гьединго гаркьазул къагІидабиги.\nГьоркьорехал рукІуна гІадаталги журалралги. Журарал хъвала гьоркьоб хIучч цIан (гьа-гьа, ваба-бай). Цоцада хадуб чанго гьоркьоберех хъван бугони, гьезда гьоркьоб рачІ-тІанкІ (лъалхъул ишара) лъола. Горкьоберехазда хадур хІалтІизарун ругони бутІаби, гьел гьоркьоберехгун рекIун хъвала (унхале, огьха).\nРагІи лъугьин[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалда раги лъугьунеб къагІидаялде гъорлъе уна морфологияб, рагьарал хиси (аблаут), сифатазул ва сифат-фигІлабазул субстантивация, рагІиккун буссинаби, рехсон буго гьединго метатония, жиб цо-цо рагІабазулъ гурони данде чІвалареб. Суффиксация буго бищун гІемер дандчІвалеб рагІи лъугьиналъул къагІида; цІарал лъугьиналъул бищун кІвар бугеблъун рикІкІуна аслу жубай.\nАслиял суффиксазде гьоркьоре уна:\nцІарулал суффиксал, жидеца персоналияб магІнадул рагІаби лъугьинарулел: -гьан (гьобо — гьаби-гьан), -ко (вац — ваца-ко), -хъан (хъвадари — хъвадару-хъан, хІалтІи — хІалтІу-хъан), -чи (илхъи — илхъи-чи, хъулухъ — хъулухъ-чи, гІолохъан-чи); чІужуялъул жинсалъе хІалтІизабула суффикс -чІужу: гІолохъан-чІужу, хъулухъ-чІужу;\nэкспрессивиял магІна бугел рагІаби лъугьинарулел: -к (тІехІ — тІохІо-к, чІехІ — чІохІо-к), -ч (хІинкъи — хІинкъу-ч);\nабстрактивиял цІарал лъугьинарулел (цІаразул, къокъал сифатазул ва тІадрагІабазул битІараб аслуялдаса): -лъи (бакъ — бакъ-лъи, гьобол — гьобол-лъи, цо — цо-лъи).\nцогидал цІарал лъугьинарулел: -(р)ко (къед — къада-ко, гъветІ — гъотІор-кІо), кІо (яс — яси-кІо).\nцІарулал суффиксал, жидеца батІи-батІияб предметиял магІнаби кьолел: -ел/-ен (инфинитиваздаса; ретІине — ретІел, хвезе — хвел, рикІкІине — рикІкІен), -ро (фигІлабаздаса алатазул цІарал лъугьинабизе: хъухъадизе — хъухъади-ро, борлъизе — борлъа-ро, гьищтІизе — гьещтІе-ро), -ло (фигІлабаздаса алатазул цІарал лъугьинабизе: кІерезе — кІеле-ро, гиризе — гере-ло; цІараздаса: сума-ло).\nсифатал лъугьинарулел суффиксал: -а-/-я-, -ия- (лъугьуна аслияб яги хаслъул игІрабалда бугеб царалдаса, цІарубакІаздаса ялъуни тІадрагІабазул къокъал формабазул: жага — жага-ду-л-а(б), гьереси — гьереси-я(б), гІелму — гІелм-ия(б)/гІелму-я(б)), -се-/-исе- (тІадрагІабаздаса: жакъа — жакъа-се-б, метер — метери-се-б, гІадада — гІадада-се-б), -укъ- (цІараздаса: гІин — гІинз-укъ-аб, нах — нах-укъ-аб, суффиксалъ кьола гьечІолъиялъул магІна).\nАвар мацІалда буго рагІи хисулеб конверсиялъулаб форма, гьеб бихьизабун букІуна лексемаздалъун: гІалилав, бахІарай, рекІарав. Гьеб ккола тІубараб субстантивация, амма гьеб гуребги дандчІвала тІубараб гуреб ва окказиалияб субстантивация.\nСинтаксисгун-морфологияб къагІидаялдалда лъугьуна жубураб рагІи, ай кІиго рагІи тІатІалде жубан. Гьединал журарал рагІабазул авар мацІалда буго 30-гІанасеб тайпа; гьезда гъорлъ:\nасл. цІар + асл. цІар: гъалбацІ (гъал+бацІ), варанихІинч —\nхъва. цІар + асл. цІар: гьакибер (гоко>гьакил — хас. и.), гъадиражи (гъеду>гъадил + ражи);\nсиф. + цІар: беццабакь (беццаб + бакь);\nрикІкІ. + цІар: ичІгьод (ичІго + гьод);\nтІадр. + цІар: тІадрагІи (тІад + рагІи), нахъарукъ (нахъа + рукъ).\nфигІ. (с-фигІ.) + цІар: цІурачед (цІураб + чед);\nцІар + фигІ. (аслу): гІакълугьечІ (гІакълу + гьечІо);\nцІар + сиф.: лахІчІегІераб (лахІ + чІегІераб);\nсиф. + сиф.: бецІбагІурччинаб (бецІаб + гІурчІинаб);\nрикІкІ. + цІар: ункъбокІонаб (ункъго + бокІон);\nтІадр. + фигІ.: тІадкъазе (тІад + къазе);\nцІар + фигІ.: гІинтІамизе (гІин + тІамизе).\nГьел цере рехсарал гурелиги руго рагІаби лъугьунел къагІидаби: семантикиял рахъалъ гІагар рагІаби журан лъугьарал фигІлаби лъугьинари, рагьарал гьаркьал хиси (рикIкIин — рикIкIен, квин — квен) ва калькирование — батІиял мацІазул рагІаби авар мацІалде рагІиккун руссинаби: маххул нух (гІур. 'железная дорога'), цеберагIи (гІур. 'предисловие').\nСинтаксис[хисизабизе | код хисизабизе]\nЛексика[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалъе Сводешил сияхІ[хисизабизе | код хисизабизе]\nЖиндирго лексика[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацIалъул гIизагIанго бечедаб лексика буго. Киназего гIахьалаб лексикалъул, ай жал адабияталъул мацIалъул кколел, жал щулаго ва халатаб заманалъда ругеб, жидедеса цIиял рагIаби лъугьинеги рес бугел рагIабазде гьоркьоре уна инсанасул черхалъул, лугбузул цIарал (квер, бер, кIал, мегIер, гIин ва гь. ц.), хъизаналъул ва гIагарлъиялъул цIарал (вац, яц, эбел, эмен, вас, яс, вацгIал, яцгIал, чIужу, рос ва гь ц.), хIалтIул цо-цо алатазул цIарал (пуруц, рукь, хъухъадиро, квартIа, гъецI ва ц.), тIорщалил ва пихъазул цIарал (ролъ, цIоросоролъ, пурчIина, гIеч, гени, курак, цIибил, цIулакьо ва ц.), рукъалъул ва цо-цо гмалхул хIайваназул цIарал (гIака, оц, цIцIе, чу, хIама, куй, кету, гьой, гIанкI, цер, бацI ва ц.), хIинчI-гъедуялъул ва хIутI-хъумуралъул цIарал (гъеду, цIум, микки, цIунцIра, тIутI, оцхIутI ва ц.), кванил тIагIамазул цIарал (чед, хинкI, лъим, гIатI, рахь, нису, нах, гьан, гьоцIо ва ц.), мина-къаялъул, рукъалъул цIарал (рукъ, гордо, нуцIа, тIох, хIуби, чIалу, рахи, къед, бокь ва ц). Гьединго авар мацIалъул жиндирго рагIабилъун ккола цIарубакIал (дун, ниж, нилъ, мун, дов, ав, щив ва ц), рикIкIенал (цо, кIиго, лъабго, ункъго, щуго, анлъго, анкьго, микьго, ичIго, анцIго, къого, лъеберго, нусго, азарго ва ц.). Киназего гIахьалал рагIаби авар мацIалда руго цо хасаб пиша-махщелалда хурхаралги.\nЦогидал мацІаздаса рачІарал рагІаби[хисизабизе | код хисизабизе]\nАвар мацІалъул жиндир цебетІеялда жаниб цогидал мацӀалгун гІемерал хурхенал рукІанлъ авар лексикаялде рачІана цогидал мацІазул гӀезегӀан рагІаби. Аслияб къагӀидаялъ, къватӀисеб лексика бачӀана авар мацӀалде гІараб, парс, тюрк ва гІурус мацӀаздасан (ай цоги мацӀаздаса гьездеги рачӀун, гьездласа аваралде щварал), цӀакъго некӀсияб къватӀисеб лексика буго гуржи мацӀалдасан бачӀараб. Гьанжесеб заманалда цӀияб лексика буго ингилис мацӀалдасаги бачӀараб.\nГІарабизмал[хисизабизе | код хисизабизе]\nГІараб мацІалъул рагІаби рачІине байбихьана авар мацІалде Ислам тІибитІиялда цадахъ, ай IX гІасруялдаса байбихьун. ГІараб мацІадаса рачІарал рагІаби рикьула хадусел лексикиябгин тематикиял тІелазде:\nДиналда хурхарал рагІаби: Аллагь, Къуръан, ахират; тавбу, дин, иман, ислам, рухI; гIаламат, сихIру; имам, къади, дугIа, мажгит, къурбан, садакъа ва ц.\nАбстрактиял (магІнавиял) бичІчІи́ял: аслу, баракат/баркат, гIакълу, гIумру, далил, даража, дуниял/дунял, жинс, захIмат, зулмат , ишара ва ц.\nМоралиялгун этикиял бичӀчІи́ял: адаб, гIайиб, гIамал, ихтияр, намус, питна, рахIмат, сабру , такъсир, хIурмат ва ц.\nГІадамазда гьоркьор хурхенал рихьизарулел рагІаби, жамгІиябгун сиясатиял ва экономикиял терминал: васият/васигат, гIадат, жаваб, жамагІат, инкъилаб, мажлис, маслахIат/маслигIат, наслу, сиясат, суал, тарбия, тухум, хIукумат, халкъ, хиянат ва ц.\nГІадамал ва пишачилъи рихьизарулел рагІаби: ахІмакъ, гIадан, залим, инсан, наиб, нафс/напс, пакъир, пиргІан, тІабиб, хIаким, ятим ва ц.\nГьунаралъул, гІелмуялъул, лъай щвеялъул лексика: гӀелму, дарс, жуз, къалам, мактаб, мисал, тарих, хIарп, хIисаб, хатI ва ц.\nГрамматикиял терминал: игІраб, масдар, сигъа, сарп, сифат, фигІлу, хӀалат ва ц.\nКъиматиял сипат-суратал, хасиятал рихьизарулел рагІаби: гIадил(аб), гIажаиб(аб), жагьил(аб), машгъул(аб), машгьур(аб), хIадур(аб) ва ц.\nРетІел-хьиталъул, тІад балеб гІарац-меседалъул, рукъалъул къайи-матахІалда цІарал: гIаба, киса, мискъал, сапун, сундукІ, сундус, сурпа ва ц.\nГъветІ-хералъул ва хІайваназул цІарал: гIанкабут, пил, тІавус, хIайван, щитил ва ц.\nРигь-цІаялъул ва гьелъул бутІабазул цІарал: гъурпа, хӀужра, жанахІ, майдан, махIла, хIамам ва ц.\nТІабигІаталда лъугьунел хиса-басиязул ва минералазул цІарал: тIупан, гьава, алмас , якъут, маржан, жавгьар, мармар ва ц.\nНигІматазул цІарал ва гьезда хурхарал: лукъма, нигІмат, ризкъи ва ц.\nЛага-черхалда хурхарал цІарал: жаназа, сипат ва ц.\nПарсизмал[хисизабизе | код хисизабизе]\nПарс мацІалдаса рачІарал рагІаби рикьула:\nРукъалъулги гІалхулги хІайваназда цІарал ва гьезда хурхарал рагІаби: гамущ, жайран, жанавар, каптар, каркадан ва ц.\nГъветІ-хералъул цІарал: габани, нар, наргиз, хурма, чинари ва ц.\nГІадамал рихьизарулел рагІаби ва гьезда хурхарал: мирза, падишагь / пача / па(р)чахI, палугьан, сардар, тушман ва ц.\nРигь-цІа ва гьелда релъаралда хурхарал рагІаби: азархана, амбар, ашбаз, базар, чадир, шагьар, шагьра ва ц.\nРетІел-тІехалъул, рукъалъул къайи-матахІалъул, алатазул цІарал ва ц.: гIабаси, дарай, караван, махмар, палас, пама, пардав, таргьа, тІарс, чайдан ва ц.\nКвен-тІехалъе хІалтІизарулел продуктазда, дарабазда ва ц. цІарал: пиринчІ, пулав, хайгин, чакар ва ц.\nАбстрактиял бичІчІи́ял, маргьадулал рухІчІаголъабазул цІарал:дард, кумек, пиша, чара; аздагьо ва ц.\nСифатал, тІадрагІаби, кумекалъул рагІаби ва цогидар каламалъул бутІаби: багьа(яб), пашман(аб), таза(яб); нагагь, азарго, назук(аб) ва ц.\nТюркизмал[хисизабизе | код хисизабизе]\nГІурусизмал[хисизабизе | код хисизабизе]\nГӀурус мацӀалдасан гӀемерал рагӀаби рачӀаниги, авар мацӀалда жалго гӀурус рагӀабазул гъат буго гӀезегӀан загӀипаб. Аслияб къагӀидаялъ, гьел рагӀаби ккола совет заманалъул рагӀаби, жакъа къоялде жал басралъарал, жидер актуаллъи гьечӀел. Гьел хӀалтӀизабиги буго араб низамалъул хутӀелалдеги ва гьанжесеб сиясаталде ва гӀурус тӀибитӀизабиялде мугъчӀвараб жо. Борхатаб адабияталда ва гӀелмияб рахъалда хӀалтӀизарула яги авар мацӀалъул жиндирго рагӀаби, ялъуни халкъаздагьоркьосеб лексика.\nИнтернационализмал ва еропаялъулал мацӀаздаса рачӀарал рагӀаби[хисизабизе | код хисизабизе]\nХалкъаздагьоркьосеб лексикаялдаса рачӀарал рагӀаби, жидер гӀезегӀан къадар бугеб, ккола авар мацӀалда хӀалтӀизарулел ругел "гӀолохъанал" къватӀисел рагӀабилъун, тарихияб преспективаялда жал цогияздаса хадур рачӀарал. Гьел рагӀаби рикьизе бегьула къойлаб гӀумруялда хӀалтӀизарулездеги хассаб лексикаялдеги, жиб халтӀизаби хассал сферабаз гӀорхъигъинабураб.\nРукӀине бегьула: гIелмуялда ва техникаялда хурхарал (школа, география, космос ва ц.), медициналда хурхарал (медицина, операция ва ц.), адабияталда, гьунарлъиялда хурхарал рагIаби (автор, гьерой, театр, пьеса ва ц.), рагъулаб хъулухъалда хурхарал (генерал, танк, автомат, гвардия ва ц.), спорталда хурхарал (спорт, рекорд ва ц.), ишалъулал документазул цIарал (документал, паспорт, акт ва ц.), индустриялда ва гьелъ къватIибе биччалеб къайиялда хурхарал цIарал (фактория, цех ва ц.), хъулухъалъул ишазда хурхарал (директор, президент, адвокат ва ц.), , гIадамал тIад рекIун хьвадулел жалазул цIарал (автобус, машина ва ц.), жамгӀияб гIумруялда хурхарал (феодализм, социум, конференция ва ц.).\nБалагье гьединго[хисизабизе | код хисизабизе]\nАваразул кицаби ва абиял\n↑ Avar at Ethnologue (18th ed., 2015)\n↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Avar". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.\n↑ UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger. UNESCO. Проверено 19 апрел 2015.\n↑ Неверовский А. А. Краткий взгляд на Северный и Средний Дагестан до уничтожения влияния лезгинов на Закавказье. — СПб.: Халип:Тип. военно-учебных заведений, 1847.\n↑ Микаилов 1958; 1964; Алексеев 1988\n↑ Аварский язык. Б. Атаев\n↑ Аварский язык. Фонетика. (М. Алексеев. Борис Атаев)\n↑ 10,0 10,1 «Аварский язык», Михаил Алексеев, Борис Атаев, Москва, 1997\n↑ Anderson, Stephen. Where's Morphology? // Linguistic Inquiry. — 1982. — № 13. — P. 571–612.\n↑ арский язык. Морфология, категория числа. Атаев, Алексеевв\n↑ Атаевасул ва Алексеевасул Авар мацІалда гьединго рехсон буго гьаб аффикс продуктивияб букІиналъ, гьалъ ахиралда -а бугел рагІабазулги лъугьинарулин гІемерлъул форма абун: маргьа — маргьаби, къункъра — къунр-аби, ракета — ракет-аби\n↑ Сулеманов. 1985\n↑ Конструкция буго номинатив-абсолютив, «бацІги церги» — кІиябго цІар, субъектал (агенсал) — буго номинативалда, «давала» — объект (пациенс) буго абсолютивалда.\n↑ арский язык. Категория падежа. Атаев, Алексеевв\n↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 Авар мацI. М.-С. СагIидов\n↑ Бокарев А. А. Синтаксис аварского языка. М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. [150-162]\n↑ Аварский язык. Атавев, Алексеев.\n↑ Авар мацІ, § 29, 65 − 66 гьум. М.-С. СагІидов.\n↑ Авар мацІ, § 30, 66 гьум. М.-С. СагІидов.\n↑ Аварский язык. Местоимение. Атаев, Алексеев\n↑ Авар мацІ.\n↑ Аварский язык. Глагол. Атаев, Алекссев\n↑ Аварский язык. (Михаил Алексеев, Борис Атаев)\n↑ Авар мацІ. М.-с. СагІидов.\n↑ Аварский язык. Атаев, Алексеев\n↑ Авар мацI (М.-С. СагIидов)\n↑ Магомедов М. И. Выражение пространственных отношений превербно-послеложными словосочетаниями в аварском языке // Выражение пространственных отношений в языках Дагестана. Махачкала, 1990. С. 286.\n↑ Аварский язык. Атаев, Алексеев.\n↑ Маллаева З. М. Система временных и пространственных отношений в аварском языке: автореф. дис. … канд. филол. наук. Тбилиси, 1989. С. 19.\n↑ Аварский язык. Атавев, Алексеев\n↑ Мадиева 1981: 56\n↑ Алиханов 1994: 5\n↑ Г. И. Мадиевалда рекъон.\n↑ Микаилов 1965\n↑ Алиханов 1994\n↑ гьединго цогидал суффиксабигун, хасал магІнаби кьезе\n↑ [см. Алиханов 1994: 16].\n↑ Аварский язык (Мадиева)\nКъватІисел регІелал[хисизабизе | код хисизабизе]\n«Википедиялда» буго бутІа\nВикикъамусалда буго Авар мацІалъул рагІабазул сияхІ категориялда «Авар мацІ»\nСловарь ориентализмов в аварском языке (гӀурус мацӀалда, ссий гьечӀеб, басрияб хӀалтӀи!)\nАвар мацIалъул корпус\nАвар-ГӀурус онлайн рагІибусс\nAvar language information in Russian\nАвар мацӀ машгьурлъизаби\nАвар мацӀалъул мугӀалимзабазул дандеруссин\nХалип:Россиялъул мацӀал Халип:Азарбайжаналъул мацӀал Халип:Шималияб Кавказалъул мацӀал\nАдабияталъулаб Даргва ва диалектал\nКурсивалдалъун рихьизарун руго хварал мацІал\nгургинмалъзада жанир рихьизарун руго гьездаса квегІидехун ругел мацІазул вариантал.\nГьаб макъала буго Авар Википедиялъул тІаса рищарал макъалабазул цояб.\nБосараб бакӀ — «https://av.wikipedia.org/w/index.php?title=Авар_мацӀ&oldid=80303»\nБахчараб халипаз хӀалтӀизарулел стилал\nВикипедия:ТІаса рищарал макъалаби алипалда рекъон\nВикипедия:ТІаса рищарал макъалалби статус Викибаяназда статус хвезабичІого\nАхирисеб нухалъ гьаб гьумералъул хиса-баси гьабураб заман: 17:37, 20 май 2022.


Дом электронных книг » Аудиокниги » Г.Ф. Лавкрафт. Сборник-1 (Аудиокнига)\nНазвание: Г.Ф. Лавкрафт. Сборник-1 (Аудиокнига)\nРассказы Лафкрафта имеют форму последовательной и цельной мифологии, созданной из литературной реализации авторских сновидений и интуитивных импульсов.Хотя внешне он поддерживал совершенно рациональный и скептический взгляд на вселенную, его опыт в стране грёз позволил ему взглянуть на пространства и сущности по ту сторону мира земной действительности, а за его высокопарной и многословной прозой находится видение и понимание тайных сил, которые имеют непосредственное отношение к Магической Традиции.


Читать книгу «Возвращение атлантов. Александр Михайловский, Александр Харников» скачать. Жанр Фантастика и Фэнтези\nЕсли Вам удалось скачать книгу "Возвращение атлантов. Александр Михайловский, Александр Харников" и прочитать или Вы читали ее ранее - оставте в комментариях свое мнение, также здесь Вы можете сообщить о неработающей ссылке. (Комментарии проверяются перед публикацией)


Вы можете следить за обсуждением статьи Очень жаль, что Кобзон ушел, не оставляя своего комментария. Здорово, не правда ли? Просто введите свой электронный адрес в форму ниже, и готово!